cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Belgrad
Pêşdîrok
Amûrên kevirî yên ku li Zemûnê hatine dîtin nîşan didin ku li derdora Belgradê di serdemên paleolîtîk û mezolîtîk de berhevkarên koçer lê jiyan kirine. Hinek ji van amûran pîşesaziya Mousterî ne, ne ji mirovên nûjen ên Neandertalan in. Amûrên Orîgnaşiyan û Gravetiyan jî li nêzîkê herêmê hatine keşif kirin ku nîşan dide ku hinek cîhwarbûn di navbera 50.000 û 20.000 sal berê de ne.
Yekemîn mirovên cotkar ên ku li herêmê bi cih bûne bi çanda Starçevo ya neolîtîk ve girêdayî ne ku di navbera salên 6200 û 5200 de jiyan kirine. Li Belgradê û derdora bajêr çend cihwarên Starçevo hene ku di nav de cihwara binavûdeng a Starčevo jî heye. Çanda Starçevo bi çanda Vinča (5500–4500 BZ) ku çandeke cotkariyê ya sofîstîk ê ku yek ji niştecihên berê ya Starçevoyê mezin bû û di heman demê de yek ji cihên li herêma Belgradê (Vinča-Belo Brdo) hatiye bi nav kirin. Çanda Vinča bi cihwarên xwe yên pir mezin têne zanîn ku yek ji cihwarên pêşîn ên ji hêla niştecîhbûna domdar ve û hinek ji wan cihwarên herî mezin ên li Ewropaya pêşdîrokî ne. Di heman demê de bi çanda Vinça re jî fîgurên antropomorfîk ên wekî Xatûna Vinča ku kevntirîn metalurjiya sifir a naskirî ya li Ewropayê ye û formeke proto-nivîsîna beriya Sumerî û Mînoyan e ku wekê bi tîpên ewropî yên kevin tê zanîn ku di derdora 5300 de ye. Di sala 1890an de li nav bajêr, li kolana Cetinjska, serê mirovekî paleolîtîk a beriya 5000 de hate dîtin.
Serdema kevnar
Delîlên zanyariyên destpêkê yên li ser cîhê erdnîgariya Belgradê ji gelek efsaneyên kevnar û efsaneyan tê. Mînak Çemê Savayê û Çemê Dunayê cihê tevlêhevbûna herdû çeman (çemên Sava û Dunayê) wekî yek ji wan deverên di ku çîroka Îason û Argonotan de derbas dibin, têne dîtin. Di serdema kevnar de jî ev navçe ji aliyê eşîrên Paleo-Balkan ve ku di nav wan de Trakya û Dakiyan hene li piraniya derdora Belgradê hikum kirine. Bi taybetî li xaleke Belgradê yek eşîra Trako-Dakya ku wekê Singî têne naskirin jiyan kirine ku d sala 279 ê berî zayînê de piştî dagirkirina Keltiyan, Skordîskî bajar ji destên wan hatiye sitandin û bajêr wekê Singidūn hatiye binavkirin. Di salên 34–33 berî zayînê de artêşa romayê digihîje Belgradê. Di sedsala 1ê de bajêr dibe Singidunuma romanîzekirî û di nîvê sedsala 2an de bajar ji hêla rayedarên Romayê ve wekî şaredariyek hatiye ragihandin ku di dawiya sedsalê de di koloniyek çîna bajêr a herî bilind li bajêr çêdibe. Yekem padîşahê xiristiyanî ya Romayê, Konstantîn I ku wekî Konstantînê Mezin jî tê zanîn li herêma Nayisusê li başûrê bajêr ji dayik bûye ku wekî kesayetiyek xirîstiyaniya romayî tê zanîn li Singidunumê tê dinê. Joviyan Xirîstiyanî wekî dînê fermî yê Împeratoriya Romayê ji nû ve damezrand ku vejîna kurt a dînên kevneşopî yên Romayê di bin pêşiyê xwe Julian Apostate de bi dawî kir. Di sala 395 ê  de bajêr derbasî Împeratoriya Romaya Rojhilat yan jî derbasî Împeratoriya Bîzansê dibe. Li seranserê Çemê Savayê ji Singidunum heta bajarê keltî Tayorunum (Zemun) her du alî bi pirekê di serdema Roma û Bîzansiyan de bi hevre girêdayî bûn e.
Serdema navîn
Di sala 442an de herêm ji aliyê Attila Hun ve hatiye wêrankirin û di 471an de, Attila Hun ji aliyê Tihedorîkê Mezin, padîşahê Ostrogothê ku li Îtalyayê berdewam dikir, hate girtin. Dema ku Ostrogot derketin, eşîreke din a cermenanî, Gepîdan êrîşî bajêr kir. Di sala 539an de bajêr ji aliyê bîzansiyan ve ji destê Gepîdan hate standin. Di 577an de, nêzîkî 100.000 slav ketin Trakya û Îllîrikumê, bajaran talan kirin û bi awayekî mayînde rûniştin li herêmê bicih dibin. Avaran, di dema desthilatdariya Bayan I de, di sala 582an de tevahiya herêmê û nifûsa wê ya nû ya slavî zeft kirin. Piştî vegerandina Bîzansê, kronika bîzansî De Administrando Imperio' behsa sirbên spî yên ku li Belgradê li ser rêya vegerê li Belgradê sekinîbûn û ji strategoyan erd xwestin dike. Sirban parêzgehan li rojava, ber bi Adriyatîkê ve wergirtin ku ew ê wekî bindestên Heraklius (610–641) hikum bikin. Di sala 829an de Xan Omurtag bajêr bi awayekî serkevtî beşdarî Împaratoriya Bulgariya Yekem dike. Nêzîkî çar sedsalan bajêr dibe qada şer di navbera Împeratoriya Bîzansê, Padîşahiya Mecaristanê ya navîn û Împeratoriya Bulgaristanê. Basil II (976–1025) li Belgradê garnîzonek avakir. Bajêr mazûvaniya artêşên Xaçperestiya Yekem û Duyemîn dike lê dema ku di dema Sefera Xaçperestiya Sêyemîn de derbas dibûn, Frederîk Barbarosa û 190.000 xaçperestên wî Belgradê di rewşeke wêranbûyî de dibînin. Qral Stefan Dragutin (hukimdarî: 1276–1282) di sala 1284an de Belgrad ji destê xezûrê xwe Stephen V yê Mecarîstanê wergirt û bajêr wek paytexta Padîşahiya Sirmiya ku dewletek bindest a Keyaniya Mecarîstanê ye diyar dike. Dragutin (bi mecarî: Dragutin István) wekê yekem padîşahê Sirbî tê hesibandin ku li ser Belgradê hukum kiriye.
Piştî şerên Maritsa (1371) û qada Kosovayê (1389), Sirbiya Moravyayê, li başûrê Belgradê, dest pê kir û ji aliyê Împeratoriya Osmanîyan ve hatiye dagirkirin.
Serdema dagirkirina osmaniyan û êrîşên awistriyan
Heftê sal piştî dorpêçkirina destpêkê, di 28ê tebaxa sala 1521an de Keleha Zagrebê bi 250.000 leşkerên tirk û zêdetirî 100 keştiyan ji hêla Silêmanê Mezin ve hatiye dagirkirin. Piştre piraniya bajêr hatiye wêrankirin û tevahiya nifûsa bajêr ya xirîstiyanên ortodoks sirgûnê deverekê Stembolê kirin ku ji demê vir ve wekî Daristana Belgradê tê zanîn. Belgrad dibe cihê keyina Belgradê (ku bi navê Sancaqê Smederevo jî tê zanîn) bajêr dibe duyem bajarê herî mezin ê ku Ewropayê ku ji aliyê osmaniyan ve tê dagirkirin ku bi 100.000 şênî ku bi vê awayê nifûsa bajêr ji Konstantînopolîsê derbas dibe. Di sala 1594an de serhildanek mezin ji aliyê sirban ve hate pêkanîn lê serhildan ji aliyê osmaniyan ve hatiye şikandin. Ji bo tolhildanê, Wezîr Sînan Paşa ferman da ku bermayên Saint Sava bi eşkereyî li ser Deşta Vraçarê werin şewitandin. Di sedsala 20an de dêra Saint Sava ji bo bîranîna vê bûyerê careke din ji nû ve hatiye avakirin.
Bajêr hêla Habsburgan ve sê caran (1688–1690, 1717–1739, 1789–1791), bi serokatiya Prensên Romaya Pîroz Maksîmîliyan a Bavariya û Eugenê ê Savoyî û marşalê qada Baron Ernst Gideon von Laudon, bi rêzê ve hat ji destê osmaniyan hatiye rizgarkirin û her piştî rizgarkirinê bajêr carek din disa bi lez û bez ji aliyê osmaniyan ve hate dagirkirin û her carê bi giranî hate hilweşandin. Di vê serdemê de, bajar di bin bandora du Koçberên Serbên Mezin de bû ku tê de bi sed hezaran Sirb, bi pêşengiya du Patrîarkên Sirbî, ligel leşkerên awistriyayî vekişiyane nav Împeratoriya Habsburgê û li Vojvodîna û Slavonya ya îro bi cih dibin.
Serdema mîrektî û keyaniya sirbîyan
Di Serhildana Yekem a Serbî de, şoreşgerên Sirbî bajar ji 8ê çileya sala 1807an heta sala 1813an ji dagirkirina osmaniyan rizgarkirin û rêvebiriya bajêr girtin destê xwe. Piştî Serhildana Duyem a Sirbîstanê, di sala 1815an de, Serbistan cûreyek serweriyê bi dest xist ku di sala 1830an de ji hêla Porte ve bi fermî hate nas kirin.
Di sala 1841an de, Mîr Mihayilo Obrenović paytexta Mîrektiya Serbistanê ji Kragujevac bar kir Belgradê. Di dema desthilatdariya xwe ya yekem de (1815–1839), Mîr Miloš Obrenović bi zêdekirina niştecihên nû li dû berfirehkirina nifûsa bajêr dibe armanc û biser ket ku Belgradê bike navenda saziyên îdarî, leşkerî û çandî yên Mîrektiyê. Projeya wî ya afirandina qadeke bazarê ya nû (Abadžijska čaršija) bû lê belê jiber ku bazirganî li Donja charšija û Gornja charšija ya sedsalan kevin berdewam dikirin serkevtî nebû. Dîsa jî, projeyên avahîsaziyê yên nû ji bo taxên xiristiyan tîpîk bûn ji ber ku taxên kevnar ên misilman kêm bûn. Ji otonomiya Serbistanê heta sala 1863an hejmara taxên Belgradê jî kêm dibin, bi taybetî ji ber encama windabûna hêdî hêdî ya nifûsa misilmanên bajêr. Di dema ku bajêr ji aliyê osmaniyan ve hatibû dagir kirin neh taxên bajêr ji misilmanan pêk dihat. Di roja îro de navên pênc taxên misilman ku têne zanîn ev in: Alî-paşîna, Reis-efendijina, Jahja-paşîna, Bajram-begova û Laz Hadži-Mahmudova. Piştî bûyera Kaniya Çixûrê, Belgrad ji aliyê osmaniyan ve hatiye bombekirin.
Padîşahiya Yûgoslavyayê
Di vê serdemê de bajêr mezinbûnek bilez û nûjena girîng bidest dixe. Nifûsa Belgradê di sala 1931ê de digihîje 239.000 kesê (bi tevlêbûna Zemûnê) û di sala 1940an de digihîje 320.000 kesan. Rêjeya zêdebûna nifûsê di navbera 1921ê û 1948an de salek ji sedî 4,08 zêde dibe.
Di sala 1927an de yekem Balafirgeha Belgradê vedibe û di sala 1929an de yekem radyoya bajêr dest bi weşanê dike. Pira Pançevo ya ku bi ser Çemê Dunayê be derbas dibe, di sala 1935an de hatiye vekirin, Pira Qral Alexander ku di ser Çemê Savayê derbas dibe, di sala 1934an de hatiye vekirin.
Şerê Cîhanê a Duyem û dagirkirina almanan
Di 25ê adara sala 1941an de hikûmeta padîşah Crown Prince Paul Peymana Sê alî îmze kir ku beşdarî hêzên Axis dibe ku ji Şerê Cîhanê yê Duyem dûr bimîne û Yûgoslavya di dema pevçûnan de bêalî bimîne. Piştî vê yekê li Belgradê xwepêşandanên girseyî û derbeyeke leşkerî ya bi rêberiya fermandarê hêza hewayî ya General Dušan Simović qewimî û padîşah Petrûs II temenmezin da zanîn ku dixwaze desthilatdariya herêmê bike. Di encamê de, bajêr ji hêla Luftwaffe ve di 6ê avrêla sala 1941an de bi giranî hate bombe kirin û di bombebaranê de 2.274 kes tên kuştin. Piştî vê yekê Yûgoslavya ji aliyê hêzên alman, îtalî, Mecaristan û Bulgaristanê ve hat dagirkirin. Belgrad ji hêla bindestiyê ve hat girtin, şeş leşkerên alman bi pêşengiya efserê wan Fritz Klingenberg mezinahiya xwe bi bi awayekî tehdîdkarî nîşan dan û bajêr neçar kirin ku teslîm bibin. Belgrad di heman mehê de rasterast ji hêla Artêşa Alman ve hate dagir kirin û bajêr bi serokatiya generalê wî dibe cîhê Rejima Nedića. Hinek beşên Belgrad a îro di nav Dewleta Serbixwe ya Kroatya ya li Yumûgoslavyaya dagîrkirî de, dewleteke din a kukta, ku rejîma Ustaşe li wir Qirkirina Sirban pêk anî bû, hat girêdan.
Mîna Rotterdamê ku du caran ji ber bombebarana Alman û Hevalbendan wêran bû, Belgrad jî di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de careke din dîsa hat bombebaran kirin, vê carê jî di 16ê avrêla sala 1944an de ji aliyê hevalbendan ve hate bombe kirin û herî kêm 1.100 kes hatin kuştin. Ev bombebaran di dema Cejna Paskalyayê ya Xiristiyanên Ortodoks pêk hat. Piraniya bajêr heta 20ê cotmeha sala 1944an di bin dagirkeriya Almanyayê de dimîne. Bajêr piştre ji aliyê Artêşa Sor û Partîzanên Yûgoslaviya Komunîst ve ji bin dagirkeriya Naziyan tê rizgarkirin.
Di 29ê mijdara sala 1945an de, Mareşal Josip Broz Tito li Belgradê Komara Gel a Federal a Yûgoslavya îlan kir. Piştre di 7ê avrêla sala 1963an de nav wek Komara Federal a Sosyalîst a Yûgoslavya hate guherandin.
Yûgoslavyaya sosyalîst
Dema ku şer bi dawî bû bajar bi 11.500 xaniyên hilweşandî ve ma. Di serdema piştî şer de, Belgrad bi lez mezin dibe wekî paytexta Yûgoslavyaya nûbûyî û wekî navendek pîşesazî ya sereke bajêr pêşve diçe.
Di sala 1948an de avakirina New Belgrade dest pê kir. Di sala 1958an de yekem televizyona Belgradê dest bi weşanê dike. Di sala 1961an de, Belgrad di bin serokatiya Tîto de konferansa yekem û damezrîner a Tevgera Ne-Peymanan tê lidarxistin. Di sala 1962an de Balafirgeha Nikola Tesla ya Belgradê hate çêkirin. Di sala 1968an de, xwepêşandanên mezin ên xwendekaran dibe sedema çend pevçûnên kolanan di navbera xwendekar û polîsan de.
Di sala 1972an de, Belgrade rûbirûyê derûdora pizîkê bû ku ji Şerê Cîhanê yê Duyem vir ve herî dawîn derûdora mezin a bilokan li Ewropayê bû. Di navbera cotmeha sala 1977 û adara sala 1978am de bajêr yekem kombûna mezin a Rêxistina Ewlekarî û Hevkariyê li Ewropayê bi mebesta cîbicîkirina Peymana Helsînkî ji, dema ku di 1980an de Belgrad mazûvaniya Konferansa Giştî ya UNESCOyê kir. Josip Broz Tîto di gulana sala 1980an de mir û merasîma cinazê wî li Belgradê bi beşdariya karbidestên bilind û heyetên dewletê ji 128 ji 154 endamên Neteweyên Yekbûyî ji çar aliyên cîhanê beşdarî merasîma cinazê wî dibe. Li ser vê yekê merasîma cinazeyê wî bûye yek ji mezintirîn merasîma di dîrokê de.
Jihevketina Yûgoslavyayê
Di 9ê adara sala 1991ê de, xwenpêşandanek mezin bi serokatiya Vuk Drašković li bajêr li dijî Slobodan Milošević hate lidarxistin. Li gorî gelek dezgehên çapemeniyê, di navbera 100.000 û 150.000 kes li kolanan beşdarî xwepêşandanan bûn. Di xwepêşandanan de 2 kes hatin kuştin, 203 kes birîndar bûn û 108 kes hatin girtin û piştre jî tank li ser kolanan hatin bicihkirin ku aloziyan kêm bikin. Gelek xwenpêşandan li dijî şerê li Belgradê hatin lidarxistin û xwepêşandana herî mezin ji bo piştgirîkirina qurbaniyan li Sarajevoya dorpêçkirî hate lidarxistin. Li Belgradê ji mijdara sala 1996an heta sibata sala 1997an li dijî heman hikûmetê piştî îdiaya sextekariya hilbijartinê di hilbijartinên herêmî de xwepêşandanek din jî li dijî hikûmetê hatin lidarxistin. Van protestoyan Zoran Đinđić anî ser desthilatdariyê ku yekem şaredarê Belgradê ji Şerê Cîhanê yê Duyem ve ku ne endamê Yekîtiya Komunîstên Yûgoslavyayê yan jî şaxa wê ya paşîn a Partiya Sosyalîst a Sirbîstanê bû.
Di sala 1999an de, di dema Şerê Kosovayê de, bombeyên NATOyê zirareke mezin gihandin bajêr. Di nav cihên ku hatine bombekirin de gelek avahiyên wezaretê, avahiya RTS, nexweşxane, Hotela Jugoslavija, avahiya Komîteya Navendî, Avala Tower û balyozxaneya Çînê hebûn. Nêzîkî 2000 sivîl di encama bombebarana NATOyê de hatin kuştin. Piştî Şerên Yûgoslavyayê, Sirbîstan bû welatê herî zêde penaber û kesên jicîhûwarkirî li Ewropayê ku ji sêyeka van penaberan zêdetir li Belgradê bi cih bûne.
Piştî hilbijartinên serokatiya sala 2000an Belgrad dibe cihê xwepêşandanên giştî yên mezin ku zêdetirî nîv milyon kes beşdarê xwepêşandanan dibin. Di encama van xwepêşandanan de serok Milošević wekî beşek ji tevgera Otpor rêveberiya wî hate hilweşandin.
Rötha
Rötha, bajarekî navçeya (Landkreis) Leipzigê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Belgrad
Avhewa
Avhewaya bajêr di bin dabeşkirina avhewayê ya Köppen de ye ku Belgrad xwedan avhewa subtropîkal a şil (Cfa) e ku li ser avhewa parzemînî ya şil (Dfa) bi çar demsalan barîna bajêr bi yek awayî berbelav dibe. Germa bajêr bi navînî mehane di Çileyê 1,4 °C, heya Tîrmehê digihîje 23,0 °C (santîgrat) ê. Germahiya navgîniya salane 12,5 °C (santîgrat) e. Di salê de, bi navînî, 31 roj hene ku germahî ji 30 °C û jortir e, 95 roj jî germahî ji 25 °C û jortir e. Bajêr salê bi qasî 691 mm baran werdigire ku hewaya herî bi baran di dawiya biharê de ye. Germahiya herî bilind a fermî ya ku li Belgradê hatiye tomar kirin di 24ê tîrmeha sala 2007an de 43,6 °C hatiye tomarkirin bû û germahiya herî nizim di 10ê çileya sala 1893an de -26,2 °C hatiye tomarkirin.
Komelgeha Pêmalik
Pêmalik (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: Pemalk), komelgeheke Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1978an de hatiye avakirin.
Siltanava, Ûrmiye
Siltanava gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 150 kes (32 malbat) bûn.
Komelgeha Pêmalik
Di sala 1978an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 14.300 kesan.
.et
.et navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Etiyopya ye. (ccTLD)
Saint-Vincent-des-Landes
Saint-Vincent-des-Landes, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
GMA Network
GMA Network, Inc. (bi gelemperî wekî GMA tê zanîn) konglomerateke medyayê ya fîlîpînî ye ku navenda wê li bajarê Quezon City ye. Ew di 1950î de ji hêla Robert La Rue Stewart ve hate damezrandin. Pargîdanî li gelek îstgehên fîlîpînî yên radyo û televîzyonê dixebitîne, di nav de GMA, GTV, Super Radyo DZBB 594 û Barangay LS 97.1.
.fi
.fi navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Fînlenda ye. (ccTLD)
Cyaxares (muzîk)
Cyaxares, koma muzîka şêweyê metala rojhilatî ye, ku ji aliyê muzîkvanê kurd ê ji Silêmaniyê, Mîr Şemal Hemeferec ve di sala 2009an de hatiye damezrandin. Vê komê heta salan 2017an du albûm derxistine. Ya yekem di de bi navê Whores of Babylon (Qehpikên Babîlê) û ya duyem jî di  de bi navê House of the Cosmic Waters (Xaniyê Avên Kozmîk) derketiye.
Cyaxares newayên rojhilatî (oryental) bi muzîka metalê re li hev tîne û loma jî berhemên metala rojhilatî diderkevin holê.
Ebas bin Ebdulmutelib
Ebas bin Ebdulmutelib erebî: عباس بن عبد المطلب, yek ji apê Muhemmed e û sehabe ye. Tê gotin ku du sê sal ji Muhemmed mezintir bûye.
Castelreng
Castelreng, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Dêre, Çinar
Dêre, mezrikeke Qalecûxanê ya bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Heidenheim an der Brenz
Heidenheim an der Brenz bajarokekî navçeya (Landkreis) Heidenheim li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
2004
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
.fr
.fr navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Fransa ye. (ccTLD)
José Echegaray
José Echegaray y Eizaguirre (jdb. 19ê nîsanê 1832 li Madrîd; m. 14. an 16ê îlonê 1916 li heman derê) dramatîker û siyasetmedarekî  Spanyolî bû. Di bin bandora nûromantîzmê de dramaya Spanyolî bipêşdixe û bandora wî li wêjenasên seranser Ewropa çêdibe. Herwekî keda wî di bipêşxistina şanoya Spanyolî de gelek e. Ew di polîtîkayê de jî herwiha ji xwe re kariyerekî mezin çêdike. Heya wezîrtiya aboriyê derdikeve. Ew yek ji damezrênerên bankaya navendî ya Spanyayê ye jî. Bi tevî Frédéric Mistral ê Fransî Xelata Nobelê ya Wêjeyê ya sala 1904î parve dikin.
Heyderan, Îslahiye
Heyderan (bi tirkî: Yolbaşı), gundekî bi ser navçeya Îslahiyeya Dîlokê ve ye. .
Montigny-sous-Marle
Montigny-sous-Marle, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
The Monster Show
The Monster Show, albûma şeşem a Lordi e. Li 'yê di 2005'an da albûm derket.
Stran
CD: DVD:
Bîcare
Bîcare, gundekî bi ser navçeya Patnos a Agiriyê ve ye.
Kelanter Sofla
Kelanter Sofla, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Dilnasî
Dilnasî an jî kardiyolojî parek ji bijîşkîyê ye ku babetê wê veniyasîn û çaresera nexweşîyên dilî û koendamê gerra xwînê ye. Dilnasî pisporîyeka pizişkîyê ye ko nakeve ber pênaseya niştergerî anko cerrahîyê. Anko, çavdêrî û sexbêrî ya nexweşan bi dermanan û guhartina şêwazê jîyanê dike. Bi rengekî dikare bihêt gotin ko zanistê dilnasîyê li sala 1628ê, ji William Harvey, bijîşkê Ingilîz dest pê dike. Şiroveya dirist ya herî pêşîn ya gerra xwînê ya wî bû. Her çend e ko gerra xwînê girêdayî xwînê ye, lê zanistê xwînnasîyê (hematolojî) ne girêdayî dilnasîyê ye û bi tena serê xwe pisporîyeka dî ya pizişkîyê ye.
Rüdesheim am Rhein
Rüdesheim am Rhein, bajarekî navçeya (Landkreis) Rheingau-Taunus-Kreisê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Çerkez li Tirkiyeyê
Çerkez li Tirkiyeyê (tirkî; Türkiye‘deki Çerkezler; Çerkezên Rojhilatî û Çerkeziya Rojava : Тыркуем ис Адыгэхэр, Tırkuyem yis Adıgəxər) komekî etnîkî yê çerkezin ku li Tirkiyeyê ji dayik bûne yan jî li Tirkiyeyê dijîn ku bi eslê xwe çerkezin. Çerkez Tirkîyeyê yek ji mezintirîn hindikahiyên etnîkî yên Tirkiye ne ku hejmara nifûsa wan ji nêzikê sê milyonane.
Çerkez miletekî Qefqasî e û her çend çerkezên li Tirkiyeyê heta radeyekê asîmîle bûne jî, beşek ji dîasporayê bi zimanên xwe yên zikmakî çerkezî diaxivin ku hîna jî li gelek gundên çerkezan tê axaftin û koma ku zimanê xwe herî baş parastiye ev in. Di sedsala 21an de bi geşbûna neteweperestiya Çerkez re, Çerkez li Tirkiye bi taybetî jî ciwan dest bi xwendin û hînbûna zimanê xwe kirin. Çerkezên li Tirkiye bi piranî misilman in. Komela herî mezin ya Çerkez li Tirkiyeyê e, KAFFED, endamê damezrîner ê Komeleya Çerkezên Navneteweyî (ICA) bû, heta ku di sala 2022 de ji ber "ICA wekî rêxistineke kuçik a Rûsyayê tevdigere" derket.
Komên etnîkî yên ji nêz ve girêdayî Ebxaz (10,000) û Osetî (39,000) jî gelek caran di nav wan de têne hesibandin. Peyva "Çerkez" berê di dawiya salên 1800an de li Împaratoriya Osmanî ji bo hemû gelên Bakurê Kafkasyayê hate bikar anîn.
Gutulisjøen
Gutulisjøen, goleke di nava sinorê parêzgeha Hedmarka Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 9,52 km û bilindahiya ji asta deryayê 692 mêtre ye.
Neçik
Neçik, rêzîn, qosk, çekan, çetik, çekeke, çetelastîk, qanik, qewsik an jî darneçûk (bi kurdiya soranî: qoçeqanî) alavek ji alavên aw û nêçîrê ye. Herwiha, bi eslê xwe çekeke kevnar e û bi taybetî li Rojhilata Navîn tê bikaranîn. Gelek navên çetikê hene ku herêm-herêm diguhêrin. Lê divê bête gotin ku çetik û kevirkan ne yek in, kevirkan çekeke din a kevnar e. Wek mînak: li gorî pirtûk a pîroz a cihû, xiristiyan û bisilmanan Dawid bi kevirkanê li Goliyatê xist û kuşt.
Li Kurdistanê
Ev amûra folklorî di nav kurdên herêma Efrînê, û nemaze zarokan de, pir belavbûye, belê li herêmên din ên Kurdistanê jî heye. Mirov nikare dîroka wî paşve bişopîne û heyameke teqez ji afirandina wî re bêlî bike. Temenê bikarhênerên neçik berê ne bi sînor bû, lê niha ew bi giştî di nav zarokan de tê bikaranîn, nemaze piştî ku xurdax û çîfte bûne alavên nêçîrê ji bo mezinan. Fermo, çetik hê jî di nava zarok û ciwanan gelek bi nav û deng e. Wek mînak: ne tenê wek leystok, lê di dema xwepêşandanên li Kurdistan û Filistînê jî ji aliyê ciwanên har ve wek 'çeka mehsûman' tê bikaranîn.
Çêkirina neçikê
Neçik ji sê zîvaran pêk tê û perçeya/îskeleya xwe ya bingeh ji texteke bi çetel pêk tê. Neçik an jî wek me gotiye darneçik, ew jî tim ji darikekî tê çêkirin, nemaze darikên zeytûnê, an jî heke yek bextewar be dê tûşî neçikekî ji darê palûtê bibe. Yên herî baş ji textê findiqan, narewan û berûyan tên çêkirin ji ber ku texteya ew daran xurt in û zû naşikên. Şêwazê neçik wek tîpa “Y” ye.
Zîvara duwem, lastîk e, ew jî du ta lastîk in, berê ev ta ji lastîkê dêxûnan, yan jî ji şamblêrên loqên wanyayan (otomobêlan) bûn, lê niha ew ji lastîkê pîşesazî ne.
Herwiha, di salên 1970'yî de çetikên hesinî yên ticarî hatin firotin û lastîka wan jî xurttir bûn. Ji bo çêkirina modeleke biçûk a çetikê, meriv kare şerîteke lastîkî li ser du pêçiyan radimedîne û perçeyek pelg a li navê bixe.
Neçik çawa tê bikaranîn
Peywira sereke a neçik ew e, ku kevir pê bên avêtin. Avêtina kêvir jî ji şiyana ku dema lastîk ji hev tê kişandin peyda dibe, çêdibe, hingê ewê ku neçik bikar tîne kevirekî li gorî meziniya çermik, dixîne nav çêrmik, û neçik bi destekî digre û bi destê din kevirê di nav çermik de digire û paşve dikşîne. Li vir berî ew kevirê xwe bavêje, ew ê nêçîra raçavkirî nîşan bike, û nîşankirin jî di nav her du pîçikên neçik re tê girtin, dema nêçîr kete nav her du pîçikan, û nêçîrvan, bikarhênerê neçik dabîn bû ku nîşana wî baş hatiye danîn, ew ê çêrmik berde, berdana çêrmik jî hezeke têvedanê dide kêvir û bihêz pêşve davêje. Anîna nîşanê li gorî zîrekî û jêhatina nêçîrvan e. Neçik digel ku alaveke asan e, lê ew li dijî çûkên curbecur tê bikaranîn, ji çitikên pêşî bigire heya qaz û werdekan.
Tevî ku neçik alaveke asan e, lê bandora xwe di nêçîrê de pir mezin e, û ta roja îro dikare şûna çekên xurdax û saçmeyan bigire.
Şemşe
Şemşe, gundekî Tazexurmatûyê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Zanîngeha Enqereyê
Zanîngeha Enqereyê zanîngeheke dewletê ye li Enqerê, paytexta Tirkiyeyê. Ew yekem saziya xwendina bilind bû ku piştî avakirina komarê di 1923an de li Tirkiyeyê hatiye damezrandin.
Li zanîngehê 40 beşên pîşeyî, 120 beşên lîsansê û 110 beşên masterê hene.
Herbrechtingen
Herbrechtingen bajarokekî navçeya (Landkreis) Heidenheim li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Cînav
Celadet Alî Bedirxan ji bo cînavan peyva "pronav" bi kar anî.
Civak
Civak komeka kitkesan e ko berjewendiyên hevpişk, û reng e, ferheng anko çand û damezrayî anko înstîtûtên xwe yên hevpişk hene.
Nav û karanîn
Peyva Kurdî civak ji du parên civ ji civînê û akê pêkhatîye. Navek e ji bo diyarkirina civîna kitkesan li dor hev. Ev peyv ji peyvên nû yên zimanê Kurdî ye ko beriya nîviya duyê ji sedsala 20'ê bi vê ramanê nebûye. Peyva Inglîzî ji bo wê society ye ko li sedsala 15'ê bi vê ramanê xweyabû. Ev peyv wekiî piranî ya peyvên bi wê ramanê di piranî ya zimanên Ewrûpayî da ji peyva Fransî ya société û Latînî ya societas anko bi dostanî civîna digel xelkê dî û ji socius anko heval, dost, hevrê û şirîkî hatîye. Veşartî di ramana hemiyan da kombûn an civîneka li dor berjewendî û xemên hevpişk heye.
Di zanistên sîyasî da, ev zarav ji bo hindê bikardihêt ko behsa peywendiyên tevaneyên mirovan bihevra bikin, li beranberî Hukmetê, anko, saziya rêvebirinê li welatekî:
Di zanistên civakî da, civak jibo binavkirina destekên xelkî bikardihêt ko dozenên (sîstemên) civakî yên nîv-girtî pêkdiînin ko têda piraniya tikhiliyan dinavbera kitkesên nav destekê bi xwe da çê dibin.
Li goreyê Anthony Giddens, civaknasê Brîtanyayî, hemî civak di yek tiştî da hevdigirin: endamên hemiyan di tikhiliyên civakî yên nijinandî da li goreyê ferheng an çandekê hatine rêkxistin. Lewma, li goreyê wî, çi civak bê ferheng nabin û çi ferheng jî bê civak peyda nedibûn. (Anthony Giddens, Sociology, 4th edition, Polity Press in association with Blackwell Publication, 2001, page 22).
Werara civakan
Civaknas civakan li goreyê astê teknolociya, peywendiyan û aboriyê dabêş dikin: (1) nêçîrvan û komker, (2) cotkarên sade, (3) cotkarên pêşkevtî, (4) pîşesaz, anko sin'etî. Ev mîna dozekê ye ko pêştir ji aliyê mirovzanistvanên wekî Morton H. Friedî hatine pêşkêşkirin. Ew hemî civakan li hemî ferhengên mirovahiyê li goreyê werara neyeksanî yên civakî û dewrê hukmetê polên dikin û disinfînin. Ew dozena polandinê çar sinfan bi xwe ve digirit:
Saloxetên civakê
Ev sê pêkhat di navbera hemî pênaseyên civakan da hevpişk in:
Caudebronde
Caudebronde, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Aşûre
Aşûre (?), gundekî bi ser navçeya Patnos a Agiriyê ve ye.
Siltanî, Ûrmiye
Siltanî, Ûrmiye gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 335 kes (77 malbat) bûn.
Keman
Keman, yek ji amûrên mûzîkê yên herî bi nav û deng e, ya ku di mûzîka klasîk de hatiye bikaranîn. Ji zêdetirî 200 salî, keman bûye amûreya mûzîkê ya herî girîg li kêleka piyano. Kevintirîn cûreyên kemana “Rebec” an jî “Rubébe” e. Keman berî vî rengê xwe niha di gelek rengan re derbas bû. Ta ku di sedsala 16-ê de li bakurê Îtalyayê gihşt vî rengî.
Çavkanî
Malpera KurdDOZ
Cêwî (birc)
Cêwî ji 21ê gulanê dest pê dike û di 21ê hezîranê de diqede.
Rudy Tahlo
Karê wî
Pêşangeha "Sûriya Dijî Jibîrkirinê" li Kolnê bi beşdariya du wênegiran: ji Japonê (Megumi Yoshitake), du ji Almanya (Bekka Boris) û (Lotus Jekyll), ji Fransa (Yan Arthus-Bertrand), û (Rudy Tahlo) ji Sûrye.
Di dema kişandina wêneyan de li bajarê Derek, wênegir Rudy bi komek keçên herêmê re dixebite ku bi sedan wêneyan bikşîne. Beşdaran cil û bergên rengîn li xwe kirin û 8 keçên kurd li ser girekî govend gerandin û di pêşandana modayê de bi kamerayê keniya. Tahlo girîngiya çanda kevneşopî û cil û bergên gelerî vedibêje û dibêje, "Ev ji bo gelê Kurd xwedî nirxeke exlaqî ya mezin e û rengên herî xweşik wê dikin tablo. Di pîrozbahiyên Newrozê de ev yek gelekî diyar dibe. Xelk zêdetir pê re eleqedar dibin.
Teşhîs (bijîşkî)
Veniyasîn, Teşhîs an jî Diyagnoz (bi kurte Dx an DS) pêvajoyekî bijîşkî ye, ku tê de destnîşankirina nexweşî yan jî rewşa kesekî li ser bingeha berjeng û semptomê pêk tîne. Agahiyên ji bo veniyasînê bi gelemperî ji dîrok û muayeneya laşî ya kesên lênihêrîna bijîşkî digere têne berhev kirin, hewce ne. Dema pêvajoya yek an çend prosedurên tespîtkirinê, wekî ceribandinên bijîşkî jî werin bikaranîn. Carinan veniyasîn piştî mirinê celebek teşhîsa bijîşkî tê hesibandin.
Veniyasîn dikare dijwar be ji ber ku gelek berjeng û nîşanên netaybetî ne. Mînak, sorbûna çerm (erythema) bi serê xwe nîşana gelek nexweşiyan e û nikare nîşanî pisporê tenduristiyê bide ka çi xelet e. Ji ber vê yekê, pêdivî veniyasîn cûda were çêkirin, çend ravekirinên gengaz werin berhev kirin.
Rudolstadt
Rudolstadt, bajarekî navçeya (Landkreis) Saalfeld-Rudolstadtê li herêma Turîngiyaya Almanyayê ye.
Komelgeha Piremegrûn
Piremegrûn (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: Piramagrun), komelgeheke Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1988an de hatiye avakirin.
Di sala 1988an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 17.118 kesan.
Mueyed Teyib
Mueyed Teyib (jdb 1957 li bajarê dihokê, başûrê Kurdistanê) zimannas, helbestvan û rojnamevanekî kurd e.
Jiyan
Mueyed Teyib di sala 1957'an de, li bajêrê Duhokê ji dayîk bûye. Her li Duhokê xwendiye û paşî di sala 1982'an de, ji ber terora rejîma faşîst ya Bexdayê, nekariye zanîngeha Bexdayê bi dawî bîne. Demekê wî pêşmergeyîtî kir û li hemberî rejîma Baasê têkoşiyaye. Ji ber zordariyên rejîma Baasê demekê welatê xwe terikan û di sala 1983'an li Swêdê bi cih dibe. Her ji sala 1974'an û pê dê, dest bi nivîsîna helbestan kiriye. Helbest û berhemên edebî jî di piraniya rojname û kovarên kurdî de belav kirîne, herwiha di çend rojname, kovar, radyo û televizyonên cude de jî xebitî û nûçegihanî kir.
Di gelek mîhrecanên edebî de beşdarî kiriye. Endamê Yeketiya Nivîskarên Kurd bû li Kurdistana Îraqê û niha jî endamê Yekîtiya Nivîskarên Kurd li Swêdê ye. Dîwaneka helbestan ji bo çapê amade kiriye. Mueyed Teyib niha birêveberê Weşanxaneya Spîrêz û endamê Meclisa Akademiya Zimanê Kurdî ya Hewlêrê ye.
Mîtolojiya Mezopotamyayê
Mîtolojiya Mezopotamyayê, navekî hevparî ya mîtolojiyên şaristaniyên Mezopotamyaya berî şaristaniyên gelên îranî ye ku di dema sumer, akad, asûrî û Babîlê ya de hatiye dayîn.
Sumeriyan, bi baweriya dîneke bi pirraniya xwedayan, cin û giyanên ku nûnertiya hêzên xwezayî yan jî hebûnên li cîhanê dikin, bawer kirine. Di baweriyên xwe de wan aniye ziman ku xwedayan di destpêkê de mirov afirandine ku bibin xizmetkarên wan. Gelek çîrokên di ola Sumeran de beriya çîrokên bi heman rengî di olên Rojhilata Navîn de hene. Xwedayên sumeran, di çandên akadî, kenanî û çandên din ên Rojhilata Nêzîk de baweriyên wek hev hene. Hinek çîrok û xwedawendan sumeriya jî paralelên wan ên yewnanî hene; mînak, daketina annanna ya binê erdê Irkalla dişibe çîroka Persefonê
Xwedavendiyên sumer û semîtîk
Di nav mîtolojiya Mezopotamyayê de di navbera xwedayên sumer û semîtîk de dabeşkirinek eşkere nayê kirin. Bi kêmanî çar kozmogonî hene: ya Eridu, ya Şurupak, ya Nipur û ya Uruk.
Di zimanê sumerî de, nin tê wateya "xanim" an "xwedê" û en "xwedan", "mezin". Ji aliyê din ve, ki "erd" e û lil "hewa" ye.
Efsaneyên sumerî
Gelek vegotinên cihêreng ên afirandina Cîhanê li herêma Mezopotamyayê hene. Ev ji ber gelek çandên cihêreng ên li deverê û guheztina vegotinên ku ji ber pêbaweriya wan bi devkî ji bo veguheztina çîrokan di çandên kevnar de hevpar in. Ev efsane dikarin mijarên têkildar parve bikin, lê kronolojiya bûyeran li gorî dem an cîhê ku çîrok hatiye nivîsandin diguhere.
Arta Hasis
Atra-Hasis, yek ji efsaneyên Mezopotamyayê ku li ser afirandina cîhanê balê dikişîne û karakterê bingehînê wê efsaneyê vedibêje. Li gorî guhertoyek perçebûyî ku di pirtûkxaneya Ashusbanipal de ye hatiye dîtin, dibe ku efsane xwedî ramaneke asûrî ye. Her çend werger bi guman bimînin jî guhertoya wê ya herî mayî bi zimanê akadî hatiye tomarkirin. Di efsaneyê de tê diyarkirin ku mirov ji aliyê xwedawenda sereke mamî ve hatiye afirandin ku barê xwedawendan sivik bike.
Wî mirovan ji tevliheviyek ax, goşt û xwînê ya xwedayek kuştî çêkirî ye. Pişt re li gorî heman çîrokê, xwedawend Enlîl, hewlên bi awayên cihêreng ku di nav de birçîbûn, hişkesalî, û di dawiyê de, lehiyek mezin heye pirjimara mirovan kontrol bike. Xwedavend Enkî ji bo lehiyê hişyar kir û keştiyek çêkir ku ji avê bireve. Di dawiyê de xwedavend Atrahasis, Xwedawendan bi qurbanan da sekinandin û bi keştiyê mirovahiyê xilaskirin.
Destpêkirina Eridu
Destpêkirina Eridu, çîroka vî efsaneyê mîna efsaneya Akadî, Atra-Hasis yek e. Tabletên ku li ser çîrokê hatiye tomar kirin zêde xirabûne bi awayekî nediyar zore ku meriv bibêje ka di Destpêkirina Eridu de çi qewimiye. Her çend lehengê ku di Destpêka Eridu de sax dimîne li cihê Artahasis, jê re Zi-ud-sura bê gotin jî lê her du çîrok lehiyê wekî bûyera sereke parve dikin. Çîroka Destpêkirina Eridu û Atra-Hasis di heman demê de hatine tomarkirin.
Efsaneyên lehengî
Çîrokên bi vî awayî meyldar e ku balê dikşîne li ser lehengên mezin, li pêy re bal dikişîne li ser rêwîtiya wan di ceribandinan de yan jî tenê bûyerên girîng ên jiyana wan de. Çîrokên bi vî rengî dikarin di gelek çandên cihêreng ên li çaraliyê cîhanê de werin dîtin û bi gelemperî nirxên wan civakan didin zanîn. Mînak, di çandeke ku lehengekî ku ji xwedayan re dilsoz bû yan jî ji bav û kalê xwe re hurmetê digirt, pîroz kir, dikare were destnîşankirin ku civakê qîmetê dide wan taybetmendiyan.
Efsaneya Gilgamêş
Efsaneya Gilgamêş, yek ji efsaneyên Mezopotamyayê herî naskirî ye û bi gelemperî wekî wêjeya herî kevnar a cîhanê tê pejirandin. Çîrok di destpêkê de hejmarek kurteçîrokên kesane bû û heta sedsala 18ê ê di yek efsaneyek hevgirtî de nehatibû berhev kirin. Çîrok padîşahê Sumeran Gilgamêş, ku bi gelemperî wekî kesayetiyek dîrokî hatiye pejirandin û hevalê wî yê baş Enkîdu di nav serpêhatî û lêgerînên cihêreng de dişopîne ku di dawiyê de dibe sedema mirina Enkîdu. Dema ku ew li nemiriyê digere, di nîvê duyemîn a çîrokê de bi Gilgamêş re, ji ber mirina hevalê xwe û mirina wî ya nêzîk re xemgîn dibe. Di dawiyê ji ber neçariyê têk diçe, lê ew bi wê yekê tê ku ew di dawiyê de bimire û wekî padîşahekî jîrtir vedigere bajarê xwe Urukê.
Efsaneya Adapa
Tomara herî nêzîk a efsaneya Adapa di sedsala 14ê ê de ye. Adapa hemwelatiyekî Sumerî bû ku ji aliyê xwedawend Enkî ve bi jîrekiyek bêpîvan wek kesek pîroz hatiye diyarkirin. Rojekê Adapa ji ber bayê başûr dikeve deryayl û Adapa bi hêrseke mezin baskên bayê başûr dişkîne ku êdî bayê başûr êdî nekarî tofan rake. Adapa ji aliyê An ve jibo ku wî hişyar bike hate gazîkirin ku were darizandin. Berî ku ew derkeve Enkî wî hişyar kir ku tiştên jê re tê pêşkêş kirin nexwe. Ev çîrok ji bo mirina mirovî wek ravek tê bikaranîn.
Mijarên hevpar
Di efsaneyên Mezopotamyayê de jî têgîna ku ji nû ve dûbare dûbare diqewime têne ziman ku armanca mirovahiyê xizmetkirina jibo xwedayan e. Di hemî efsaneyên afirandinê de, mirov tenê ji hêla xwedayan ve têne çêkirin ku jibo çandinên zeviyan bibin alîkar yan jî qurbanan bidin. Gava ku ew pir zêde dibin, bi dengekî bilind, yan wekî din aciz dibin, xweda hewl didin ku nifûsê bi felaketek, ziwabûn û ya herî navdar, lehiya mezin kontrol bikin. Ev guhnedana jiyana mirovan, hiyerarşiya ku di hişmendiya Mezopotamyayê de hebû, bi mirovên heyî re wek îradeya xwedawendan radixe pêş çavan.
The Arockalypse
The Arockalypse, albûma şeşem a Lordi e. Li 'yê di 2006'an da albûm derket.
Omeregede
Omeregede, gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Montigny-sur-Crécy
Montigny-sur-Crécy, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Hestê bêhnkirinê
Hestê bêhnkirinê, koendama hestê ya bêhnkirinê ye û ji nasîna molekûlên kîmyayî pêk tê.
Ji bo hestkirina bêhnê, divê molekula bêhndar, di nav hewaya henasegirtinê de bikeve nav kelêna difinê, di nav lîncemadeyê de bihele û xwe bi proteînên wergir ên li ser parzûna dendrîtê demarexaneya behnewergirê ve girê bide. Bi vî awayê di demarexaneyên behnewergir de erkê kar dest pê dike. Demareragihandin ji kîmîkewergirên demarexaneyên bêhnewergir, ber bi pîvazoka bêhnkirinê, ji wir jî ber bi navenda behnkirinê ya mejî ve tên şandin.
Pêkhateya koendama bêhnkirinê
Rûyê difinekelênê mirov bi çîna rûkeşeşane dapoşî ye. Li esmanê difinekelênê mirov de beşek ji rûkeşeşaneyê berpirse bo nasîna bêhnê, ev beş wekî rûkeşeşaneya behnkirinê tê navkirin (bi îngilîzî: olfactory epithelium). Bi qasî 4.8 cm2 ê esmanê difinekelênê ji rûkeşeşaneya bêhnkirinê pêk tê. Hesteveguherandina bêhnê li wir rû dide. Hema nîvê rûyê difinekêlênê ji rûkeşeşaneya bêhnkirin pêk tê, ji bilî rûkeşeşaneya bêhnkirinê, nîvê rûyê difnekelênê bi rûkeşeşaneya henasê dapoşî ye. Rûkeşeşaneya bêhnkirinê ji sê cor xaneyan pêk tê, xaneyên palpişt, xaneyên binçîne (binyatî) û xaneyên bêhnewergir.
Xaneyên palpişt
Xaneyên palpişt (bi îngilîzî: supporting cells) corek ji rûkeşexaneyan e. Xaneyên palpişt di navbera demarexaneyên bêhnewergir de cih digirin û destek didin wan, herwisa madeyên jehrdar ên derdora wergirên behnê jî ji aliyê xaneyên palpişt ve tên bêbandorkirin. Xaneyên palpişt, xaneyên kûlkdar in.
Xaneyên binçîne
Xaneyên binçîne (bi îngilîzî: basal cells) bi eslê xwe xaneyên bineretî ne (bi îngilîzî: stem cells). Xaneyên bêhnewergir, demarexaneyê temen kin in, temenê wergirên bêhnê bi qasî 30 heta 60 roj e. Xaneyên binçîne bi dabaşbûnê zêde dibin, xaneyên nû diguherin û dibin demarexaneyên bêhnewergir. Ango wergirên behnê yên mirî, ji aliyê xaneyên binçîne ve tên nûkirin.
Xaneyên bêhnewergir
Hestewergirên bêhnê, demarexaneyên taybet in di nav rûkeşeşeaneya esmanê difinekelênê de. Wergirên behnê corek ji kîmîkewergiran in. Wergirên bêhnê proteînên taybet in li ser dendrîtê demarexaneyên bêhnewergirê de. Xaneyên bêhnewergir, demarexaneyên ducemserî ne. Demarexaneya ducemserî yek dendrîtek û yek tewereyek lixwe digire. Dendirîtê demarexaneya bêhnewergirê, ber bi rûyê derve yê rûkeşeşaneyê dirêj dibe. Rûyê derve yê rûkeşeşaneyê bi çîna lîncemade dapoşî ye. Parzûna dendrîtên xaneyên bêhnewergir di nav lincemadeyê de mîna bijangan dirêj dibin. Ev pêkhateya dendrîtî wekî kûlk (bi îngilîzî: cilium) tê navkirin. Ango demarexaneyên wergirên bêhnê kûlkdar in. Li ser parzûna kûlkên bêhnewergiran de proteînên wergir hene. Bi alîkariya kûlkan rûyê parzûna xaneya bêhnewergirê firehtir dibe, bi vî awayî egera rastêhevhatina molekula bêhndar û proteînên li ser parzûna xaneyên wergirên bêhnê zêde dibe. Proteinên wergir ên li ser rûyê parzûna demarexaneyên wergirên bêhnê ne yek, lê gellek cor in. Loma her yek ji demarexaneyên wergira bêhnê, li ser parzûna kûlkên xwe de corek proteînên wergir lixwe digire. Ango ji bo her corek bêhnê, corek demarexaneya bêhnewergir heye. Rûkeşeşaneya bêhnkirinê bi qasî 100 mîlyon xaneyên bêhnewergir lixwe digire.
Çar gavên serekî yên bêhnkirinê
1. Ji aliyê kîmîkewergiran ve wergirtina molekula behnê.
3. Bi şeweyî demareragihandin, gihandina bêhnê bo mejî.
4. Şîrovekirin û têgihîştina bêhnkirinê di mejî de. Gava mirov ji difin henase werdigire, li gel hewayê, hinek gazen (kîmîkemade) din jî  derbasî nav difinekelênê mirov dibe. Ji kîmîkemadeyan molekulên bêhndar belavê hawirdor dibin. Molekulên bêhndar di nav lîncê de dihelin û bi proteînên wergir ên demarexaneya hestê ve tên girêdan. Proteîn, helîna molekulên bêhndar a di nav lîncemadeyê de hêsantir dikin. Ji bilî wê, proteîn navbeynkarî dikin ko molekulên bêhndar ber bi dendrîtan ve bên guhêztin. Bi girêdana molekula bêhndar, li ser parzûna demarexaneya bêhnewergir de cogên sodyumê ve dibin. Ev rewş dibe sedema hilweşîna cemsergirya demarexaneyê. Bi berevajîbûna cemsergiriya demarexaneyê, erkê kar dest pê dike, bi vî awayê demareragihandin ji wergira bêhnê ber bi demarexaneyên pîvazoka bêhnkirinê ve tê guhêztin. Ragihandinên ji molekula bêhndar di herdu pîvazokên bêhnkirinê tên berhevkirin û tekûzkirin. Paşê demareragihandinên bêhnê ber bi tûkila mejî ve tê şandin ji bo peydabûna hestê bêhnkirinê. Beşa behnkirinê ya tûkila mejî di cenikepilê de cih digire.
Hesteveguherandin
Li koendama bêhnkirinê de bi hesteveguherandinê, sînyalên kîmyayî yên molekulên bêhndar, bo sînyalên elektrîkî tên guhertin, sînyalên elektrîkî jî tê şandin bo demarekoendama navendî. Hesteveguherandin piştî pênc gavên serekî rû dide. 1. Proteînên bêhnewergir di nav parzûna xaneya bêhnewergir de cih digirin. Serê proteîna wergir li derve, kotahiya wê jî di hundirê demarexaneya bêhnewergirê ye. Serê derve ya proteîna bêhnewergir taybet e ji bo girêdana molekula bêhnê. Li nav xaneyê, kotahiya proteîna bêhnewergir bi koma proteîna-G ve girêdayî ye. Loma bêhnewergir wekî wergirên bi proteîna-G ve gêrêdayî (bi îngilîzî: G-protein-coupled receptors) tê navkirin. Herî kêm 380 corê proteînên wergir heye. Her corek proteîna wergir li ser demarexaneyek bêhnewergir e. Molekûla bêhnê ya madeya bêhndar di nav lîncemadeya rûkeşeşaneya bêhnkirinê de dihele. Di navbera molekula behnê û proteîna bêhnewergir a li ser kûlkên xaneya bêhnewergir de gîrêdan ava dibe.
2. Gava molekula bêhnê bi proteîna bêhnewergirê ve tê gêrêdan, binebeşên proteîna-G ji bêhnewergirê diqetin. Proteîna-G ji sê binebeşan pêk tê, α (alfa), β (beta) û γ (gama). Di nav xaneya bêhnewergir de enzîmek bi navê adenîl sîklaz (bi îngilîzî: adenyl cyclase) heye. Serbestmayina proteîna-G, adenîl sîklazê çalak dike, bi vî awayê di nav xaneyê de rêzereaksiyonan dide destpêkirine.
3. Adenîl sîklaz, adenozîna sêfosfatî (Adenosine triphosphate (ATP)) han dike ko biguhere û ji wê, molekula cAMP peyda bibe. Molekula adenozîna yekfosfatî ya sîklîk ( bi îngilîzî: cyclic adenosine monophosphate (cAMP)) di nav xaneyê de wekî peyambera duyem kar dike. cAMP cogên Na+ - Ca+2 (sodyum- kalsiyum)ê ve dike. Ji bo demarexaneya bêhnewergirê peyambera yekem, molekula behnê ye.
4. Gava iyonên sodyum û kalsiyumê diherikin nav demarexaneya bêhnewergirê, di parzûna demarexaneyê de berevajîbûna cemsergiriyê rû dide. Heke berevajîbûna cemsergiriyê bigihîje asta derazînkê (bi îngilîzî: threshold level), erkê kar di tewereyê xaneyê de dest pê dike. Bi vî awayê sinyalên kîmyayî yên molekulên bêhnê tên veguherandin bo sînyalên elektrîkê.
5. Erkê kar ji tûmika tewereyê demarexaneya bêhnewergirê heta kotahiya tewereyê, ber bi pîvazoka bêhnkirinê didome.
Proteînek bêhnewergir ne bi yek, lê dibe ko bi 50 proteîna-G ve girêdayî be. Gava hejmarek zêde proteîna-G ji bêhnewergirê diqetin, gellek binebeşên proteîna-G tên serbestberdan. Ji ber zêdehiya binebeşan, molekula bêhnê (kartêkir) hê bi hêztir bandor dike li ser demarexaneyê. Bi vî awayê asta rûdana hestê bêhnkirinê nizimtir dibe, ango molekulên ko bêhna wan kêm in jî tê hestkirin. Bandora molekula bêhndar a li ser bêhnewergiran ji bo demek kurt e. Guncandina (adaptasyon) demarexaneyên bêhnewergir di nav çend çirkeyan de rû dide. Bi gelemperî piştî çirkeyek, bandora bêhnê %50 kêm dibe. Wekî mînak, heke mirov di odeyê de cixare bikişîne, bêhna cixareyê belavê odeyê dibe. Pêşî, kesên li odê ji bêhnê aciz dibin lê demek şûn ve êdî bêhnê nagirin, loma ji wan wetrê li odeyê bêhna cixareyê nemaye. Lê dema mirovek ji derve were odeyê, dikare bi hêsanî bêhna cixareyê hest bike.
Rêka demarên bêhnkirinê
Demarexaneyên bêhnê ji esmanê difinekelênê dest pê dikin hetanê tûkila mejî dirêj dibin.Kimikewergirên bêhnê bi eslê xwe dendirîtên demarexaneyên bêhnewergir ên ducemserî ne. Tewereyên demarexaneyên bêhnewergir li esmanê difinekelenê di nav hestiyê bêjingî de derbas dibin, dikevin hundirê kiloxê û digihîjin pîvazoka bêhnkirinê. Ragîhandinên bêhnê li wir tên tekûzkirin û polenkirin. Tewereyên demarexaneyên bêhnewergir bi dendrîtên xaneyên mîtral ve gehînke ava dikin. Ji komên van gehînkeyan re gilokên bêhnkirinê (bi îngilîzî: olfactory glomeruli) tê gotin. Tewereyên xaneyên mîtral ji pîvazoka bêhnkirinê dirêjê derve dibin, gurza van tewereyan wekî xeta bêhnkirnê (bi ingilîzî: olfactory tract) tê navkirin. Xetên bêhnkirinê ji pîvazokên bêhnkirinê, ber bi herdu pilên cênikê (cênikepil) yên tûkila mejî ve dirêj dibin. Hestê bêhnkirinê di tûkila mejî de di beşa bêhnkirinê de peyda dibe. Hinek beşên cênikepilê ji bo wergirtina ragîhandinên bêhnkirinê, bêşên din ên cênekepilê ji bo enbarkirina bîranînên bêhnkirinê  tê bikaranîn. Ji bilî hestê bêhnkirinê, demarêxaneyên hemû hestan, ewîl li talamusê kom dibin paşê belavê mejî dibin. Lê demareragihandinên bêhnkirinê, pêşî ber bi tûkila mejî ve tên guhêztin, paşê ji tûkila mejîê tê şandin bo talamusê. Demareragîhandinên bêhnkirinê ji talamusê jî ber bi navçavepila mejî ve tê guheztin, li wir hûragahiyên behnê tê tekûzkirin.
Di navbera hestê bêhnkirinê û hestê çêjkirinê de têkilî heye, loma dema mirov bi nexweşiya arsimê dikeve, nikare bêhna xurekan bigire herwisa di heman demê de mirov tama xurekan jî baş hêst nake.
Arzîxak
Arzîxak, gundekî bi ser navçeya Patnos a Agiriyê ve ye.
Kadîcan
Kadîcan, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Niederstotzingen
Niederstotzingen bajarokekî navçeya (Landkreis) Heidenheim li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Ruhla
Ruhla, bajarekî navçeya (Landkreis) Wartburgkreisê li herêma Turîngiyaya Almanyayê ye.
Nacî Sebrî Akreyî
Nacî Sebrî Akreyî (15'ê berfanbarê 1945 Akrê - 2'e pûşperê 2008 Almer/Hollanda) nivîskar û rojnamevanekî kurd bû.
Jinenîgarî
Akreyî di 15'ê berfanbarê 1945'a de li bajarê Akrêya Başûrê Kurdistanê cavên xwe li jiyanê vekirîne û xwendina xwe ya destpêkê û navîn li bajarê Hewlêrê bi dawîkirîne û xwendina amadeyî û zanîngehê li paytexta Îraqê Bexda xwendîye û pişka Rojnamevaniyê qezenc kiriye. Herwiha di sala 1963'a de têkilî bi Partiya Demokrata Kurdistanê re çêkiriye û bûye endamê wê û di piştre bûye Pêşmerge di Şoreşa Mezina îlonê de û pileya kadroyê çeleng di nava rêzên wê de wergirtiye. Nacî Sebrî Akreyî 7 salan ji ber karên wî yên siyasî û kurdperweriya wî li bajêrên Rûmadî û Bîacên Îraqê ketiye zindanên dagêrkeran de, heya serhildana sala 1991'ê ya gelê Başûrê kurdistanê. Kar û têkoşîna xwe piştî serhildanê berdewam kiriye û 5 salan bêyî beramber kar di Weşana Rojnameya Xebat (organa Partiya Demokrata Kurdistanê) de kar kiriye.
Piştî şerê navxo ji neçarî bajarê Hewlêrê bicih dihêle û bo demeka kurt li bajarkê Selaheddînê bicih dibe, lê rewşa wê demê ji bo Akreyî dest nade û mîna bi hezaran kurdan berê xwe dide Ewropa û li welatê Hollanda sala 1996 wek penaberê siyasî tê wergirtin û di demeka kinde dibe hemwelatiyê Hollendayê, lê destên xwe ji têkoşîn û xebat û doza gelê xwe bernade û herzû di herwarekî de kardike ji bo gelê xwe. Akreyî endamê Sendika rojnamevanên kurdistanê bû û şîretkarê yekitiya elektronî ya Nivîskarên Kurdistanê bû û serokê Komeleya Çanda Kurd li derveyî welat bû. Akreyî di çendîn malperên elektronî de dinivîsand û endamê wan bû û ji bo çendîn rojnameyên navdar yên erebî meqale dinivîsandin mîna rojnameya Heyat û mûitemer û kovara Weset û di çendîn rojnameyên din yên erebî de ewên li Ewropa têne weşandin dinivîsand û bergirî ji pirsgirêka kurd dikir.
Nacî Sebrî Akreyî herwiha sekretêrê komeleya rêlêgirtina nejatperist û ji bo bergirîkirna gelê kurd bû û bi dehan panêl û semînar di warên rojnamegerî û civakî û çandî û siyasî pêşkêş kirin. Têkiliyên Akreyî digel tevaya Partî û aliyên siyasî û civakî û kesatiyên kurd bi başî hebûn. Herweha Nacî Sebrî Akreyî ji bo piştgirî xwe bi kurdên êzidî re dihate naskirin.
Nacî Sebrî Akreyî di 2'e pûşperê 2008'a ji ber nexweşiya kansêrê li bajarê Almere (Hollanda) çû ser dilovaniya xwe.
Chiemsee (şaredarî)
Chiemsee bajarokekî navçeya (Landkreis) Rosenheim li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Saint-André-de-Sangonis
Saint-André-de-Sangonis, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Polkovnik Savovo
Polkovnîk Savovo (bi bulgarî: Полковник Савово), gundek e ku dikeve parêzgeha Dobrîçê li bakurê rojhilatê Bulgaristanê.
Gınd kija çaği çıbuye tam beli nine. Ama gınd pişiya 1920 çıbuye eva gında  berı 5 km durı vırabuye eva gında agrı bı ketiye ve merıvı vi gındi sı gındı dını çıkırıne. Merıvı vi gındi çune ciyi dını çend salı dını ğöç kırıne vı derı 1957 ceyran anine vı derı. 1980 Buna basqıyı Bulgar'a Tırk vı derı göç kırıne.
Çêkirina gund
Gınd da girişa vı 3 girişa vıye dını 2 navıda 1 hemu serda 5 qani hene gın dfa çemık tenı hye evji bona gınd bı av nebine.