cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Xelîkan, Qulek
Xelîkan, gundekî navçeya Kuluya ser bi Qonyeyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Coca Cola
Coca Cola (wekî Koka kola tê bilêvkirin) navê vexurikeke bêalkol a navdar a li seranserê dinyayê ye. Ji Atlanta ya DYAyê belavbûye.
Dermanfiroşek bi navê John Stith Pemberton, ji bo serêş û bêmadebûnê şîrûbek amade dike û difiroşe. Şîrûb ji giyayê koka, kafeîn û hin elementên şîraniyê pêk dihat. Rojekê dibîne ku xebatkarên wî bi dizî vê şîrûbê vedixwin û pê kêfxweş dibin. Ew jî diceribîne û bi hin guhertinan vê şîrûbê wekî vexurika bi navê Pemberton's French Wine Coca derdixe bazarê. Derketina Coca Colayê wisa ye.
Vêgav Coca Cola li seranserê dinyayê belavbûye û yekemîn vexurika navdar e. Coca Cola herwekî bûye sîmbola lîberalîzma DYAyê. Di dema Şerê Sar de ji aliyê bloka rojava ve wekî elemntekê psîkolojîk li dijî bloka rojhilatê dihate bikaranîn.
Tevahiya formûla Coca Colayê tê veşartin û îdîa heye ku Coca Cola vegirêdanê çêdike. Herwekî Coca Cola ji bo madê nebaş e, ûlserê bipêşdixe. Pispor ji bo zarokan baş nabînin.
Dachsberg
Dachsberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Waldshut li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Sin-Itiro Tomonaga
Sin-Itiro Tomonaga yan Tomonaga Sin-Itiro (bilêvkirina bi kurdî: Şînîxîro Tomonaga, japonî: 朝永 振一郎 Tomonaga Şînîxîro; z. 31'ê adarê 1906 li Tokyo; m. 8'ê tîrmehê 1979 li heman derê) fîzîknasekî navdar ê Japonî bû.
Sala 1965'î bi tevî Richard P. Feynman û J. Schwinger ji ber xebatên xwe yên li ser rewşa bingehîn a elektrodînamîka qûantan Xelata Nobelê ya Fizîkê werdigire.
Roncherolles-sur-le-Vivier
Roncherolles-sur-le-Vivier, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Charles Glover Barkla
Charles Glover Barkla FRS FRSE (jdb. 7ê hezîranê 1877 li Widnes, Lancashire; m. 23ê çiriya pêşîn 1944 li Edinburgh) fizîknasekî navdar ê Brîtanyayî bû. Sala 1917î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Bi giranî li ser Tîrêjên Röntgen sekiniye û bipêşxistiye. Wî bi navê xêzên spektra, xêzên ku taybentmendiya elementên kîmyayî destnîşandikin afirandiye. Dîsa di bibêşxistina floresan, polarîzasyon, pêlên elektromanyetîk hwd de xwedî roleke berbiçav bûye.
Çîxcîx
Çîxcîx gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tezekend Nesîrava
Tezekend Nesîrava, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Baxena
Baxena (bi tirkî: Bağin), gundekî bi ser navçeya Xulamana Xarpêtê ve ye.
Roermond
Roermond, bajarekî bi ser parêzgeha Limburga Holendayê ye.
Nezîr Ocek
Nezîr Ocek (, gundê Xumar, qezaya Şaxê, Wan) lêkoler û wergêrê kurd e.
Gela
Gela bajarokekî bajarê Caltanisetta ya grava Sîsîlya îtalyayê ye.
Nifûsa Gela yê navendê bajarê de dijî 77.261 (2006) kes e.
Thanstein
Thanstein şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwandorf li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Beseritz
Beseritz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Dettighofen, Baden-Württemberg
Dettighofen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Waldshut li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Fadhil Barwarî
Fadhil Cemîl Berwarî (jdb. sala 1966 li Dihokê; m. 20 Îlon 2018 li Dihok, Herêma Kurdistanê) fermandarekî Iraqî bû ku fermandarê Hêzên Taybet ên Iraqê bû. Berwarî ji Koleja Leşkerî ya Duyem li bajarê Zaxo qedandiye, bi rola xwe ya sereke di vegerandina bajarên ku berê di dema Şerê li Iraqê 2013-2017 de ji aliyê Dewleta Îslamî ve hatibûn kontrolkirin, tê naskirin.
Jiyan
Berwarî di sala 1966an de li parêzgeha Duhokê ji malbateke kurd ya zaxo yê hatiye dinê. Beriya ku tevlî Pêşmerge bibe, tevgereke berxwedêr a kurd ku li dijî hikûmeta Beisê ji bûye, li Zaxoyê xwendina duyemîn a leşkerî qedand.
Berwarî di sala 2004an de piştî dagirkirina Amerîkayê dîsa tevlî Artêşa Iraqê bû. Ew zû di nav pileyên leşkerî de bilind bû, û bû efserê fermandariya Hêzên Operasyonên Taybet ên Iraqî (ISOF), ku hêzeke taybet a bijarte ye ku ji aliyê Hêzên Taybet ên Artêşa Dewletên Yekbûyî ve hat perwerdekirin û bi çekên Amerîkî ve hatî çêkirin. Di vî warî de ew hêzên taybet ên Îraqî di kampanyaya Enbarê ya 2014an de birêve bir.
Di Mijdara 2017 de, du xebatkarên berê yên DynCorp li dadgehek federal a Alexandria, Virginia, şahidî kirin ku Barwari bi sed hezaran dolar daye wan da ku bihayekî biha yê erdê ku general xwediyê wê li nêzî balafirgeha bajarê Bexda ye, ji sala 2011an dest pê bike û saz bikin.
Barwarî di 20ê Îlonê sala 2018an de ji ber krîza dil jiyana xwe ji dest da.
Gundê Reşo, Qulek
Gundê Reşo, gundekî navçeya Kuluya ser bi Qonyeyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Çarkelan
Çarkelan, ango Çarkela, Çarqala, gundekî Colemêrgê ye.
Ev gunde li dora gundên Bileh, Binevşiya, Gundik, Dêrzengil û Nîşê ye. Gund sala 1994ê bi destê leşkerên dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Nîjer
Nîjer dewletek li Afrîka ye. Li wir dora 22,3 milyon kes hene (sal: 2020). Paytextê xwe Niamey (bi kurdî: Nîyamêyî) ye. Nîjer di salê 1960 da serbixwe bû û xwe ji Fransa qetand.
Erdnigarî
Rûberê Nîjer nêzîkî 1,267 milyon km² ye. Nîjer di bakurê da digê Cezayêr û Lîbya, di rojavayê da digê Malî, di rojhilatê da digê Çad û di başûrê da Nîjêriya û Bênîn. Du sêyek ji dewletê li Sehra da ne.
Dîn
Li Nîjer da 94 % dînê xwe Îslame, kesên din Xiristiyanî ne.
Ziman
Zimanê fermî yê Nîjer fransî ye, hên li wir kes zimanê hausa dengdikin.
Aboriya Japonê
Aboriya Japonê, aboriya bazara serbest a gelek pêşketî ye. Li gori GDP Nominal (Dahatûya Naxweyî ya Nesade ya Nomînal) sêyemîn aboriya heri mezin e û li gorî PPP (Parîteya Hêza Kirînê) çaremîn e li dinyayê û her wiha duyemîn aboriya pêşketî ya herî mezin a dinyayê ye. Dewleta Japonê endamê G7 û G20 ê ye. Li gorî Fona Pereyî ya Navneteweyî (IMF) Dahatûya Naxweyiya Nesade ya serane ya vê dewletê di 2016an de 38,937 bû.
Japon, li dinyayê sêyemîn dewleta herî mezin a hilberînerê otomobîlan e, xwediyê endustriya tiştên elektronîk a herî mezin e û li gorî patentên gerdûnî, yek ji dewletên sereke yên herî nûger e. Ji ber reqabeta Çîn û Koreya Başûr a roj bi roj zêde dibe, Japon bala xwe ya ser sektora hilberandina teknolojîk zivirandine aliyê teknolojiya bilind û tiştên bihêja yên wek alavên optîkal, wesayîtên hîbrîd û amûrên robotîk.
Japon, bi pirranî li ticareta salane nirxê zêdek dide û li veberanîna navneteweyî xwediyê nirxê zêdek e. Ji 2010an ve Japon xwediyê 13.7% (15.2 trîlyon dolar) ê dewlemendiya finansî (li dinyayê sêyemîn) ya taybetî ya dinyayê ye. Ji 2017an ve, 51 şîrketên Fortune Global 500 ê girêdayî Japonê ne. Sêyemîn aboriya herî mezin a dinyayê ye.
Pêşketinên aborî yên piştî 1960an, di deh salan de, mezinbûna bi lez a wek mûcizeya ekonomik a piştî-şer a Japonî hatiye binavkirin dest pê kiriye. Bi rêberiya Wezareta Aborî, Bazirganî û Endustrîyê, bi rêjeyên 10% di salên 1960an, 5% di salên 1970yan û 4% di salên 1980yan de, dewleta Japon kariye ku heta 2010an bi awayek berdewam bibe duyemîn aboriya herî mezin a dinyayê, ku 2010an de Komara Gel a Çînê ew bihurandiye. Piştî 1990an, dahatûya serane ya Japonê gelek dewletên rojavayi re wekhev bûye an jî bihurandiye.
Dîroka aborî
Dîroka aborî ya Japonê gelek serdemên mezin bihurandiye. Sê serdemên mezin ên aboriya Japonê hene: a yekem, damezirandin û belavkirina Edo yê (di sala 1603an de) bo hemû pêşketinên aborî yên welatê bû; a duyem, Restorasyona Meijiyê ya ku bû yekemîn hêza ne-ewropayî ye; a sêyem, piştî têkçûna Şerê Cîhanî yê Duyem, ji nû ve avabûna welêt û bûna duyemîn aboriya herî mezin a dinyayê.
Çandin
Sektora çandinê ya Japonê nêzikê 1,1% a GDP ya welêt e. Tenê 12% ya erdên Japonê ji bo çandinê misaîd e. Hema hema hemû çandina Japonê birinc e. Japon duyemîn ithalatvana hilberînên çandiyan a herî mezin e. Birinc, bi baca 777,7%an, genima herî girîng e.
Ménétreux-le-Pitois
Ménétreux-le-Pitois, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Aboriya Japonê
Masîvanî
Sektora masîvaniyê ya Japonê piştî felaketa nûkleer a Fukushimayê ya 2011an derbeke mezin xwariye. 1996an de, bi girtina tonek masiyan, Japon bûye çarem li dinyayê.
Altendorf
Altendorf tê maneyên:
Aboriya Japonê
Endustrî
Sektora endustrî û hilberandina Japonê gelek cûr bi cûr a teknolojiya pêşketî ye ku gelek serkeftî ne. Rêjeya endûstrî 30,1% a GDPyê digire. Encama hilberinda vî welatê li dinyayê sêyemîn herî mezin e.
Saturn (pirtûk)
Pirtûka Saturn ji aliyê Remezan Alan hatiye nivîsîn.
Saturn bi vegêrana cinekî bi navê Ibn Pitat dest pê dike ku ev cin metnekê dinivîse û tê de xitabî mirovan dike û derbarê ramanên wan ên li ser cinan dide nîşan. Ez efrîdek im. Cin im yanê. We xelet nebîhîst, na. Cin im ez. Ji min re dibên Gerrok Ibn Pitat. Yanê gerrokê kurrê Pitat. Ew ê xeberxweş! Geştgîn im ez. Guhdêr û çavdêrek,an gunkun û dîdevanek! Çima guhbelî li we ket çi bû? Hun çima şaş bûn we ji ber çi birûyan bi ser şikbariyê de xwar kir? (r.11) Em dikarin bibêjin ku sê tebeqeyên sereke yên çîroka satûrn hene: Çîroka Cinan, çîroka ku îlhama xwe ji Memê Alan girtiye û çîroka nivîskarê ku metna wî li sînemayê hatiye adaptekirin. Beşa yekem bi çîroka cinan dest pê dike. Di beşa dawî de tê fêrbûn ku esasen ev filmek û ji ber romana nivîskarekî hatiye adaptekirin çîroka wî nivîskarî lê hatiye zêde kirin. Di beşa yekem de mîrê cinan Mircin aciz e û bang li geştgîn Ibn Pitat dike da ku ew û hinek cinên din jê re çîrokan bibêjin. Beşa sereke ya romanê destana Memê Alan wek binmetnekê wergirtiye û li ser wê hatiye ava kirin. Kalek tê xewna Mîr kalanê kordûnde û tembîhê Zelixaya Kor û şeht bîne da ku bibe xwedî kurekî û Bengîn ji vê zewacê diwelide. Textê xewbanû bi destê cinan tê veguhastin bo odeya Bengîn û dîsa wê de ji xewbanû bawer dike ku Bengîn hatiye odeya wê, pê re hêrs dibe û piştî ku mesele tê famkirin, her du ciwan ji hev hez dikin û wek çîroka Memê Alan gustîlan diguherînin. Zimanê Pirtûkê: Di pirtûkê de pirdengî û pirrengî heye. Yanê ne tenê çîrokek an jî vebêjerek heye. Li vir sê mijarên cûda hene, ya yekem Ibnî Pitat, ya din jî Mêrê Cinan yek jî Bengîn. Yanê pirtûkek heye lê çîrokek tenê tine. Herkes çîroka xwe dibêje. Atmosferek efsûnî heye ew rewş jî zêdetir bala mirov dikşîne. Em dibînin ku Saturnê de metnên ne-edebî, çîrok, stran, pêkenok, zimanê romantîk û sehneyên dramatîk jî hene. Roman çend rojên berî çûna Memê Alan ji xwe re kiriye mijar. Remezan Alan destaneke devkî wergirtiye û ji hêla dem,cih, lehengê ve kontexteke nû çêkiriye.
Bileh
Çend cihên bi vî navî hene:
Tezekend Misqiran
Tezekend Misqiran, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
HamedFard
Hamed Jamalbashi Fard, bi navê Hamed Fard jî tê naskirin , di 18ê hezîrana 1989an de li Şîrazê ji dayîk bûye, stranbêjekî rapê yê îranî ye. Hemed Fard yek ji yekem stranbêjê rapê siyasî li Îranê ye û di sala 2015an de ji aliyê Komara Îslamî ve hat girtin û neçar ma ku li Tirkiyê mafê penaberiyê bixwaze. . Ew niha li Belçîkayê dijî.
Jînenîgarî
Hamed Jamalbashi Fard dengbêjekî îranî ye ku di 18ê hezîrana 1989an de li bajarê Şîrazê li Îranê ji dayîk bûye, dest bi xwendina derd û pirsgirêkên gelê Îranê kiriye. Wî çend klîp li bin erdê li Îranê tomar kirine ku bala cîhanê kişandiye ser xwe. Hamed Fard di sala 2012an de dest bi muzîkê kir û yekem albûma wî bi navê Kuroş Kabîr derket. Berhemên din ên navdar Hezartomanî û Vatan Yaanî ne.
Heft xortên razayî yên Efesê
Heft Xortên Razayî yên Efesê an jî bi kurtasî Heftên Razayî (bi latînî: Septem dormientes) an jî bi ya îslamê Eshabê Kehf (, "rêhevalên şikeftê" yan jî "xelkên şikeftê" ) çîrok û serpêhatiya komeke ciwanan e di bawerî û kevneşopiya xiristiyanî û îslamî de ku ji ber zilma dînî ya desthilatdaran direvin û xwe vedişêrin hundirê şikeftekê li derveyê bajarê Efesê di dora sala 250 ya mîladî de û piştî xewekê dora 300 salî ji şikeftê derdikevin derve. Ev çîrok ne di Tewrat û Zebûrê de ne jî di Încîlê de derbas dibe. Lê di Quranê de di sûreyê Kehfê de ji wan tê behskirin.
Guhertoya herî kevn a vê çîrokê ji metranê suryanî Yaʿquḇ Sruḡāyâ (Yaqûbê Sirûcî) (450-521 a PZ) tê, ku bi xwe ji çavkaniyeke yewnanî wergirtiye û niha winda ye. Kurtasiyekê girîng a vê çîrokê di Gregoriyê Toursî (538–594) de û di History of the Lombards a Paulus Diaconus (720–799) de cih digire. Guhertoya herî baş û naskirî ya rojavayî di Legenda sanctorum a Jacobus da Varagine de qeydkirî ye.
Qeydên ku herî kêm di neh zimanên serdema navîn de hatine dîtin û di nav zêdeyî 200 destnivîsan de hatine parastin, bi taybetî di navbera sedsalên 9 û 13 de hatine nivîsîn. Di nav van de 104 destnivîsên latînî, 40 yewnanî, 33 erebî, 17 suryanî, 6 etiyopî, 5 kiptî, 2 ermenî ne û 1 îrlendî, 1 jî îngilîzî ye. Di heman demê de bi sogdî jî hatiye wergerandin. Di sedsala 13an de, helbestvan Chardri guhertoya fransî ya kevn nivîsandiye. Guhertoyeke çîrokê di nav sûreyê Kehfê (18: 9–26) ya Quranê de jî derbas dibe. Ji ber wê çîrok di wêjeyên gelên misilmanan de gelek caran hatiye honandin. Her wiha li farisî, qirgizî, tirkî û teterî jî hatiye wergerandin.
Martyrologium Romanum (Şehîdolojiya romayiyan) li bin tarîxa 27ê tîrmehê (hezîran bi ya salnameya Vatîkana IIem) behsa "Heftên Razayiyên Efesê" dike. Salnameya bîzansî wan di 4ê tebaxê û 22ê çirîya paşîn de bi cejnan bi bîr tîne. Salnameya metranê îrlendî Óengus mac Óengobann a bi navê Félire Óengusso ya sedsala nehem di 7ê tebaxê de wan bi bîr tîne. Salnameyên suryaniyên ortodoks tarîxên cihêreng dide: 21ê nîsanê, 2ê tebaxê, 13ê tebaxê, 23 çiriya paşîn û 24ê çiriya paşîn.
Hejmar, midet û nav
Guhertoyên destpêkê yên vê çîrokê di hejmarên razayiyan de ne hemfikir in û bi ser de di hinin guhertoyan de hejmarê wan kesan ên ku xwe spartine şikeftê bi zelalî nehatiye diyarkirin. Cihû û xiristiyanên Necarê tenê ji sê birayan bawer dikin, Dêra Rojhilat a Suryanî jî hejmara pênc dide. Di piraniya qeydên suryaniyan de hejmara heşt derbas dibe. Li qeydên Teberî hejmarên heft, heşt an jî neh hatine tomarkirin û bi ser de kûçikek di çîrokê de heye. Heft kes û kûçikek bi navê Reqîm an jî Qitmîr hatiye qeydkirin di berhemên kanonîk ên misilmanan de.
Balafirgeha Navneteweyî ya Toronto Pearson
Balafirgeha Navneteweyî ya Lester B. Pearson (bi gelemperî wekî Balafirgeha Navneteweyî ya Toronto Pearson tê zanîn, balafirgehek navneteweyî ye, ku li Mississauga, Ontario, Kanada ye. Ew balafirgeha sereke ya Toronto, Herêma Torontoya Mezin û devera derdora wekî Horseshoe Zêrîn tê zanîn re xizmet dike. Ew di sala 2019an de 50.5 mîlyon rêwî hilgirt. Navê balafirgehê ji bo rûmeta Lester B. Pearson, ku 14emîn serokwezîrê Kanadayê bû û di sala 1957an de, Xelata Nobelê ya Aştiyê stendibû, hatiye binavkirin.
Heft xortên razayî yên Efesê
Hejmar, midet û nav
Hejmara mideta xewê ya heft xortên razayî jî di navbera berheman de diguhere. Hejmara herî mezin û sala herî dirêj 373 sal in ku ji hêla Gregoriyê Toursî ve hatiye dayîn. Hin qeyd dibêjin 372 sal in. Bi ya hesibandina Jacobus da Varagine razayî 196 sal di xew de mane (ji sala 252 heya 448). Di hinin guhertoyan de hejmara 195 tê pêşniyazkirin. Quran di ayeta 25em a sûreyê Kehfê (18) de dibêje: "Ew di şikefta xwe de sê sed salî (razayî) man û neh salên din jî li vê hatine zêdekirin." Yanî bi ya hesabê rojê sê sed salî û bi ya hesabê heyvê sê sed û neh salan di şikeftê de razayî man.
Balafirgeha Navneteweyî ya Toronto Pearson
Toronto Pearson 22.5 km bakurrojavayê Downtown a Torontoyê piraniya balafirgehê li Mississauga û beşek piçûk a balafirgehê ye, li ser Silver Dart Drive ya bakurê Renforth Drive, berbi navçeya rojavayê Torontoyê Etobicoke ve diçe. Li ser cîhekî 4,613 acres, pênc rêgeh û du termînalên rêwiyan li gel gelek dezgehên kargo û lênêrînê hene.
Heft xortên razayî yên Efesê
Hejmar, midet û nav
Bartłomiej Grysa bo Heftên Razayî heft komên navê yên ji hev cuda rêz dike:
Lolita (pirtûk)
Lolîta di sala 1955an de ji aliyê Vladimir Nabokov ve hatiye nivîsîn.
Heft xortên razayî yên Efesê
Reh
Çîroka orijînal bi suryanî an yewnanî hatibû nivîsandin, bûye mijara nîqaşê, lê îro bi gelemperî ya zimanê yewnanî wekî orijînal tê pejirandin. Berhema De situ terrae sanctae, ku di navbera 518 û 531 de hatiye nivîsandin, behsa dêrekê dike ya ku ji bo Heft Xortên Razayî hatiye avakirin li Efesê.
Balafirgeha Navneteweyî ya Toronto Pearson
Pîst
Toronto Pearson xwedî pênc pîstan e, sê ji wan di riya rojhilat-rojava û du jî li aliyê bakur-başûr têne rêz kirin. Torgilokek mezin a taksîrê, ku bi hev re ji 40 km bi dirêjahî zêdetir e, gihîştina di navbera rêwiyan û termînalên rêwiyan, qadên barkirina hewayê û deverên hangarên balafirgehê de peyda dike.
Lolita (pirtûk)
Ji zimanê îngilîzî Fatih Özgüven wergerandiye zimanê tirkî. Pirtûkeke psikolojik e. Ji aliyê psîkoanalizê ve divê bê nirxandin. Pirtûk ji du beşan pêk tê. Di pirtûkê de Humbert Humbert yekê pedofîlî ye. Di sê saliya xwe de bi mirina diya xwe di çardeh saliya xwe de jî bi mirina xoşewista xwe yê Annabel jiyana wî ser û bino dibe. Mirina Annabel tesîrekî mezin li ser dihêle û tu carî ji binhişa wî dernakeve. Li ser vî zarokên piçûk hildide kadraja xwe û di her zarokê de taybetiyên Annabel digere. Bavê Lolîta jî dema ku Lolîta sê saliye dimire. Diya wê jî zêde pê re têkildar nabe xwe bitenê hîs dike. Lolîta jî zarokeke normal nîne. Em pirtûkê ji devên Humbert dixwînin. Hest û ramanên Lolîta jî em ji Humbert hîn dibin. Roman du car ji bo sînemayê tê guncandin. Di sala 1962an de ji aliyê Stanley Kubrick ve cara diduyan jî di sala 1997an de ji aliyê Adrian Lyne ve hatiye kişandin. Di kovara Time de di salên 1923-2005an de pirtûkên herî baş ku hatine nivîsîn de Lolîta jî ketiye navbera 100 pirtûkan. Nivîskar di berhema xwe yê Lolîta de ji kîjan bûyerê siûd girtiye: Frank La Sale li derdora xwe bi îstîsmara zarên 12-14 salê tê nasîn. Mirovekî temîrker bû, dema ku ji girtîgehê derdikeve li New Jerseyê bi cî dibe. Di sala 1948an de zarokeke bi navê Sally Horner hildabû kadraja xwe. Sally Horner wek hevalên xwe diçû dibistanê dihata. Zarokeke naîf û itimada vê bi herkesî hebû. Hevalên wê dibêjin ji bo ku tu beşdarê koma me bibî, lazim e tu ji dikanekî lênûskekî nişeyê bidizî. La sale jî wê teqîp dike. Û ji re dibêje ez ajanê FBIê me. Ku dinaxwazî diya te dizîya te seh bike divê tu bi min re bê. Her du bi hev re diçin û du sal li otelan û li qampan dimînin. Ji herkesi re dibêje sally keça min e. Tu kes fêm nekir derewên La sale, tênê muşteriyê otelekî di çavên Sally de tirs û xemgînî dibine û jê dipirse. Sally jî dibêje ez dixwazim ji malbata xwe re tilefon vekim, muşterî xeber dide polîsan. Zef derbas nabe polis tên û Frank La sale tê girtin. Sally tiştên ku di serê wê de derbas bibû ( tirs, îstîsmar) li dadgehê dibêje, La sale 35 sal ceza hildide. Sally Horner piştê dozê du sal nakşîne di qezayekî trafîqê de dimire. Frank La Sale di girtîgehê de her heftê ji menzela Sally re kulîlk dişeyne. Piştê şazdeh salan ew jî di girtîgehê de dimire. Nivîskar bi xwe jî dibêje ku ji vê bûyerê siûd girtiye. Navê pirtûkê: Peywa Lolitayê yekemîn ji aliyê Nabokov ve tê bikaranîn(1955). Ji sala 1959an vir de ketiye zimanê îngilîzî. Lolîta tê wateya kêçên ku zû xama dibin. Peyveke argo ye. Li nav civakê de pirtûk piranî bi navê Lolîta tê nasîn lêbelê navekî pirtûkê jî heye “Ji Nijada Spiyan Îtirafên Mêrekî Mêrebî”
Heft xortên razayî yên Efesê
Reh
Çîrok berî Gregoriyê Toursî di gelek çavkaniyên suryanî de hatibû qeydkirin. Nusxeya destnivîs a suryanî ya herî pêşîn di MS Sankt Petersburg hejmar 4ê de ye, ku digihîje sedsala 5an. Çîrok ji hêla Symeon Metaphrastes ve dîsa hatiye vegotin. Eshabê Kehf di nav berhema Yaqûb Sirûcî (mirin 521) de derbas dibe ya ku navê wê Acta Sanctorum e. Guhertoyekê din a sedsala şeşan a suryanî heman çîrokê dihewîne û li Muzeya Brîtanî (Cat. Syr. Mss, p. 1090) parastî ye.
Çîrok
Di çîrokê de tê gotin ku di dema împeratorê Romayê Decius de, di dora sala 250 yê PZ de, heft xort ji ber baweriya xiristiyaniyê hatin tawanbarkirin. Çend midet ji wan re hat dayîn ku dev ji wan berdin, lê wan red kir ku li ber pûtên romayî serî bitewînin. Di şûna wê de wan tercîh kir ku hemû alavên xwe yên dinyayî belav bikin belengazan û xwe vekişînin şikeftekê çiyayî ku tê de dua bikin. Împerator gava dibîne ku helwesta wan a li hember paganiyê baştir nebûye lê berevajiya wê baweriyên wan xurttir bûye, ferman dide ku devê şikeftê were morkirin û wan bi saxî tê de bidefînin. Berî girtina devê şikeftê yekî lewhayek nivîsî diavêje hundir a ku di ser de qala girtinê dike. Pişt re heft xort û kuçikên wan di xew re diçin.
Împerator Decius di 251ê de mir û gelek sal di ser re derbas bûn. Xiristiyanî ji zilmê derbas bû û bû dînê dewletê yê Împeratoriya Romê. Pişt re bi gelemperî di dema Theodosius II (408–450) de û piştî wî di 447an a PZ de di navbera mezhebên cûrbecûr ên xiristiyantiyê de nîqaşên germ li ser vejîna laşan diqewimin di roja darizandinê û jiyana piştî mirinê de. Di wan deman de xwediyê erdekî ji ber hewcedariya xwe biryar dide ku devê morkirî yê şikeftê veke û wan keviran bo karê xwe bi kar bînin. Bi vekirinê dibîne ku tê de kesin raketî hene. Heft Xortên Razayî şiyar dibin wekî ku tenê rojekê di xew de mane. Ji nav xwe yekî dişînin Efesê da ku xwarinê ji wan re bikire.
Gava ku ew kes digihîje bajêr û avahiyên bi xaçan xemilandî dibîne û navê Îsa Pêxember dibîhîse ku bi rehetî tê gotin, pê ecêbmayî dibe. Her wiha bazirganên bajêr jî diheyirin ji ber ku ev mêrikê xerîb dixwaze bi pereyên kevn ên dewra Decius bazariyê bike. Metran tê bangkirin ku bi wan re bipeyive, Heft Xortên Razayî çîroka xwe jê re vedibêjin û ji Xwedê re hemd dikin û dimirin.
Di hin guhertoyan de, bajar Fîladelfiya (Philadelphia) yê yewnan û romayiyan e yê ku îro paytexta Emmanê ye.
Gelek guhertoyên vê çîrokê bi yewnanî û zimanên din de hene û di Bibliotheca Hagiographica Orientalis de hatine rêzkirin.
Belavbûn
Çîrok bi lez û bez li seranserê cîhana xiristiyaniyê belav bû. Çîroka Heft Xortên Razayî yên Efesê bi saya De gloria martyrum ("Rûmeta şehîdan") ve li rojava populer bû a ku ji aliyê Gregoriyê Toursî ve hatibû nivîsandin û berhevokek ser keramet û mûcîzeyên dawiya sedsala 6an e. Gregoriyê Toursî gotiye ku wî ev çîrok ji "wergêreke suryanî" (Syro quidam interpreante) stendiye, lê ev anekdot belkî tê vê maneyê ku ew suryanî yewnanîaxêvê Levantê be. Di dema seferên xaçperestan de, hestiyên gorên li nêzî Efesê, ku wekî bermahiyên Heft Xortên Razayî hatin qebilandin, di nav tabûteke kevirîn a mezin de wekî xelatek hatin birin Dêra Senvîktor (Abbaye Saint-Victor) a Marsêyê, li Fransayê.
Heft Xortên Razayî di berhevoka Legenda sanctorumê de cih girtiye, ya ku pirtûka herî populer a serdema navîn e û tê de ji bo vejîna wan xortan tarîxeke diyarkirî, 478 ê PZ hatiye dayîn ku rastî desthilatdariya Theodosius tê.
Guhertoya îslamî
Çîroka Eshabê Kehfê (bi kurdî: Xelkên Şikeftê an jî Rêhevalên Şikeftê ) di Quranê de di sûreyê Kehfê (18em, ayetên 9-26em) de bi çend qise û meselan re tê vegotin.
Eshabê Kehfa Quranê ji aliyê mufesîran wekî qise hatiye binavkirin ku qise ji mirovahiyê re ji bo şîret û îbretê bigirin hatine nizûlkirin. Di vê qiseyê de jî armanc xurtkirina baweriya jiyana axiretê ye. Loma li ser hûrgiliyan nasekinin lê giringî didin fikran. Bi ya rîwayetan ev qise ji ber pirsa cihûyan a ser Eshabê Kehfê nizûl bûye û di hinin rîwayetan de navên wan xortan û cihê şikeftê tê gotin lê bi ya pisporan ev agahî ji îsraîliyat ê têketiye.
Taybetiyên naverokê
Hejmara xortên razayî nayê gotin û bi ya ayetan gelek kes ser vê meseleyê "texmînên betal/bêfeyde" tîne ser zimên. Ji bo vê yekê di ayeta 22an de wiha derbas dibe: "Bibêje: Xwedayê min, bêhtir bi hejmara wan dizane. (...) tu minaqeşeyeke din neke û der barê wan de ji tu kesî (ji yên xwedankitêb) malûmatan nexwaze."
Quran, di derheqê mideta xewê de wiha dibêje: "Ew di şikefta xwe de sê sed salî (razayî) man û neh salên din jî li vê hatine zêdekirin." Bi ya hinekan, ew neh sal ferqa nav salnameya heyv û tavê ye. Wekî Îbn Kesîr û bi ya Keşşafa Zemahşerî hin kes dibêjin ku ev hejmar ne hejmarê Xwedê ye, lê texmînên wan kesan e ku dixwazin mizgeftek li şûna şikeftê çêbikin.
Quran di ayeta 18an de dibêje ku "... û segê wan jî, li hewşa şikeftê lingên xwe yên pêş dirêj kiribû û raketî bû." Li ser navê segê nîqaşek heye. Di ayeta 9an de wiha derbas dibe: "... tu guman neke ku rewşa Eshabu'l-Kehfî ("xwedanên şikeftê") û Reqimê ji wan nîşanên me yên herî balkêş bin." Bi ya hinin ev Reqîm navê segî ye û bi ya hinan jî navê çiyayê ye ku şikeft li wê derê ye û mîna Teberî û Îbn Kesîr hinin jî dibêjin ku ji ber maneya bêjeya Reqîmê divê ew bibe kîtabe ya ku berî esker devê şikeftê mor bikin ji aliyê yekî re li ser wê lewhayê sebaba girtina vê şikeftê hatibû nivîsandin û wî ew avêtibû nav şikeftê.
Ji ber ku Xwedê di heman sûreyî de ferman daye ku li ser navên xortan û bajêr û agahiyên din nîqaş nekin û ji xwedankitêban agahî nestînin riwayetek ji Muhemmed pêxemberî di derheqê Eshabê Kehf de tune ye. Di nav sahebeyan de jî tenê ji Îbn Ebasî rîwayetek heye lê siheta wê jî ji aliyê pisporan ve wekî nebaş hatiye senifandin.
Qise
Gotara sereke Kehf e.
Qiseya Quranê wiha ye: Ew xortinên wisa bûn ku wan bi Xwedayê xwe bawerî anîbû. Ew li hemberî taxût û muşrikan rabûn ser piyan û gotin "Xwedayê me, Xwedayê erd û esmanan e, em ji bilî wî bi tu îlahan naperizin". Yekî ji wan xortan pêşnîyaz dike ku li şikeftekê vehewin. Wiha têdikevin şikeftê û radikevin lê "digel ku ew razaybûn jî çavên wan vekirî bû." Wiha sedan salan derbas dibin. Dema hişyar dibin, bi wan tê ku "rojekê yan jî hinekî ji rojê di xew de mane". Yekî ji nav xwe dişînin bajêr ku bi diravên xwe xwarinek bikire. Ew kes ji ber tirsê bi tedbîrî dihere bajêr. Lê mirov wan dihisin û bi hebûna wan xortên şikeftê re gumana wan a roja qiyametê xelas dibe û îmana xwe bi axiretê tînin. Xelkên bajêr piştî nîqaşan, dixwazin mizgeftek li dora şikeftê ava bikin.
Şikeftên Heft Xortên Razayî
Di gelek malperan de lîsteyên wekî "Şikefta Heft Xortên Razayî" têne rêzkirin, lê ji wan yek jî bi arkeolojiyê ve nehatiye rastandin. Guhertoyên herî pêşîn ên vê çîrokê ji Efesê belav bûn û katakomba yeke wê derê bala gelek heciyên xiristiyan kişandiye. Li ser qûntarên çiyayê Pion (an jî, çiyayê Coelian, îro çiyayê Panayîr) a nêzî Efesê (nêzîkî Selçuka nûjen a Tirkiyeyê), li dora şikefta Heft Xortên Razayî kolana arkeolojîk hate çêkirin di navbera 1926 û 1928an de. Di encama kolandinê de sedan gorên bi tarîxa sedsalên 5 û 6an hatin derxistin. Nivîsên derheqê Heft Xortên Razayî li ser dîwêr û goran hatin dîtin. Ev şikeft hîn jî ji geştyaran re tê nîşandayîn.
Cihên din ên gengaz ên şikeftên Heft Xortên Razayî dîsa li Tirkiyê, li navçeyên Avşîn û Tarsusê ne. Avşîn nêzîkî bajarê kevnare yê Romayî, Arabissus e ku împeratorê Romayê yê Rojhilat Yustîniyan ew der ziyaret kiribû. Împerator ji bo vê sîteyê wekî diyarî ji rojavaya Anatolyayê nîşên mermerê anîbûn ku niha wekî mizgefta Kuliyeya Eshab-ı Kehf tê parastin. Ev sîte berê perestgeheke hîtîtî bû, pişt re bûye perestgeheke romayî û di dema Bîzansê de jî bûye dêr. Selcûqî cihê îbadetê wekî dêr û mizgeft bi kar aniye lê bi hatina îslamê re gelheya herêmê ber bi misilmaniyê ve guheriye û sîte jî bi demê re bi temamî bûye mizgeft.
Li Koyê Reqîmî (bi kurmancî: Çiyayên Reqîmê, bi tirkî: İnceburun Dağları'') ên Lîcêya Amedê şikefteke bi navê Koyê Sadulkêf (Sadu'l-Kêf, Eshabê Kehf) heye, nêzîkî gundê Dêrqamê ye, ya ku di nav xelkê de wekî ziyaretek tê qebilandin.
Li nêzîkî Emmana Urdunê jî şikeftek heye, ku wekî şikefta Eshabê Kehf tê zanîn, tê de heft gor û kanala hewayê hene.
Châteauneuf-en-Thymerais
Châteauneuf-en-Thymerais, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Dogern
Dogern şaredariyeke navçeya (Landkreis) Waldshut li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Châteauneuf-en-Thymerais
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Şorawî Sedîq Beg
Şorawî Sedîq Beg, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Sê keyaniyên Korêyê
Sê keyaniyên Korêyê (bi korêyî: 삼국시대, 三國時代), di tarîxa Korêyê da navê heyna keyaniyên Baekje (百濟), Silla (新羅) û Goguryeoyê (高句麗) di mavîna salên 57 B. Z. - 668 P. Z. ye.
Schin op Geul
Schin op Geul, bajarekî bi ser parêzgeha Limburga Holendayê ye.
Çend
Çend gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Antonio Meucci
Antonio Miucci (bi Îtalî: Antonio Santi Giuseppe Meucci, bi Kurdî Antonîo myoşî, jdb. - ) dahênerekî îtalî ye ku heval û alîkarê Giuseppe Garibaldi bû. Tê zanîn ku ew dahênerê rast ê têlefonê ye. Civata Nûneran a Dewletên Yekbûyî di 2002an de di 11ê hezîranê de bi fermî nas kir ku Meucci di Biryarnameya Hejmar 269 ya Xanî de, piştî ku 113 sal di ser mirina wî re derbas bû, ango ji 1889an ve, yekem dahênerê fikra têlefonê bû. Ev tê vê wateyê ku tenê Alexander Graham Bell li ser bingeha dahênana meucci têlefon çêkiriye.
Xebatên wî
Meucci gelek salan hîmên bingehîn ên veguheztina dengê elektromanyetîk fêr bûbû û wî karîbû xewna xwe pêk bîne di 1856 de dema ku wî dengê xwe bi vibrasyonên akustik ên bi têlên li mala xwe veguhezt. Ji ber nexweşiya jina wî (Esthera bi rehma rheumatoid), ku ew nekaribû tevbigere, Meucci têlek lerzînên deng bi mala xwe ya li Girava Staten ve girêda, ji nivîna xwe, ya ku li qata duyemîn bû, ta bi laboratûara wî ya piçûk dirêj bû, da ku bi jina xwe ya nexweş re di dema nebûna wî de bipeyive. Meucci têlefona elektromanyetîkî wekî rêyek ku jûreya xwe ya li qatê duyemîn bi laboratûara xwe ya li qata zemînê ve girêbide dahênand, da ku ew bi jina xweya nexweş re têkiliyê dayne. Di 1858an de, nîgarkêş (Nestore Corradi diagramek) dahênana Miucci xêz kir (di 2003an de ev wêne ji bo Civata Posta Italyayê û Civakên Telegrafê wekî mohr hatiye bikar anîn).
Meucci ji hevalê wî (Enrico Bandelari) xwest ku wî bi sermayedarên Italyayê re bixwazin ku projeya wî fînanse bikin, lê li kampanyayên leşkerî yên bi serokatiya Giuseppe Garibaldi rewşa siyasî ya li vî welatî ne aram kir ku kesek dravê xwe veberhêne. Ji ber wê rewşê, Antonio neçar bû ku ramana dahênana xwe li L'Eco d'Italia, rojnameya Italî ya New York, biweşîne, lê belê, kopiyek ji wê hejmarê di destpêka doza dadgeha wî de nehat dîtin.
Antonio ji ber hin deyndarên xapînok di nav belengazan de bû, û ev bû sedem ku holika wî were mezad kirin, û Meucci karibû ku li holika wî bijî piştî ku ew jî di mezadê de hat firotin ji ber ku xwediyê xaniyê nû destûr da ku ew tê de bimîne bêyî ku wî heqê kirêya xwe bide, piştî ku dravê Meucci kêm bû. Vê yekê ew kir ku roja xwe bi pêbaweriya darayiyên gelemperî yên welêt ji bilî alîkariya hevalên xwe bijî.
Di 1876 de Alexander Graham Bell dahênana Miucci, ya ku wî li ser bingeha ramana dahênanek ku wî di modelek dahênanên Miucci de wekî afirînerê wî dîtî (dema ku dahênerê rastîn Antonio Meucci ye) peyda kir û pêşkêş kir û behsa veguhastina elektromanyetîkî ya frekansên dengî ji hêla pêla elektrîkê ve kir Patenta têlefonê li şûna Meucci li ser navê Alexander Graham Bell hatî tomar kirin.
Mirina wî
Jina wî, Esther, nexweş bû û her ku çû nexweştir bû, û pênc sal şûnda wê seqet û bêhêl hişt berî ku ew di 1884an de bimire. Pênc sal şûnda, û di adara 1889an de, Antonio Meucci nexweş ket û heft meh şûnda mir, nemaze li Çirî ya heman salê li Clifton, Staten Island, New York.
Ronchois
Ronchois, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Tezekend Qişlaq
Tezekend Qişlaq, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kurtlar Vadisi
Kurtlar Vadisi Ew rêzefîlmek televîzyonî ya tirkî ye ku di celebê siyasî, mafya û çalakiyê de ye, ku ji hêla Osman Sınav ve hatî çêkirin û sêwirandin. Pêşandan di 15 Çile 2003 de li Show TV hate weşandin û 97 beş derket. Rêzefîlman di sezona xweya dawî de li Kanal D dest bi weşanê kir. Ji ber ku bûyer û karakterên rêzefîlmê ji rastiyan hatine girtin û dişibin ên rastîn pir bal kişandiye. Rêzefîlm di RTÜK, Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê, Yekîtiya Ewropî û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de bûye mijara nîqaşê. Kurtlar Vadisi ji ber ku li Tirkiyê bandorek bêhempa çêkir û bûyerek pir mezin îmze kir bû yek ji rêzefîlmên efsanewî.
Mijar
Aslan Akbey, nûnerê Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî ya Tirkiyeyê (MİT), kurê baron Mehmet Karahanlı ku qaçaxçitiya çek, tiryak, drav, mirov, qumar û bacê kir, revand. Kaynak metin Kurê bi navê Efe Karahanlı later pişt re li malbata Candan, hevalên nêz ên Aslan Akbey hate qebûl kirin. Malbata Candan navê lawik Alî Candan dike. Gava Alî mezin dibe, ew dibe burokrat, û di bin çavdêriya Aslan Akbey de, ew her gav dibe ajan û diçe peywiran. Ali Candan ji bo operasyona bidawîkirina mafyayê rûyê xwe diguheze. Ali Candan piştî emeliyata xwe ket nasnameya Polat Alemdar. Wekî xizmê mafyayek bi navê Duran Emmi, tevlî mafyayê bû, Polat wekî hevalek nêzê bavê mafyayê Süleyman Çakır tevlî mafyayê bû û navê wî li cîhana mafyayê bi Çakır re hat bihîstin.
Tawlî
Tawlî, gundekî navçeya Kuluya ser bi Qonyeyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Merceuil
Merceuil, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Sittard
Sittard, bajarekî bi ser parêzgeha Limburga Holendayê ye.
Eggingen
Eggingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Waldshut li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Les Châtelets
Les Châtelets, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Blankenhof
Blankenhof şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Tezekend Tehmasib
Tezekend Tehmasib, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kerto
Kerto (bi tirkî: Esnelik), gundekî bi ser navçeya Xulamana Xarpêtê ve ye.
Mesmont, Côte-d'Or
Mesmont, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Akropolîs
Akropolîs, platoyek li navsera kendalekî 55 metreyî bilind de hatiye avakirin û rûerda wê ji rojhilat ta rojava 300 m û ji bakur ta başêr 150 m ye.
Têketina wê tenê ji kaşekî piçûk mimkun e. Ev cih kelih, û pîrozgiha Atîna yê bû. Hê di sedsala 13'an a berî zayînê de bi dîwarekî yekpare hatibû pêçan. Her çiqas tirbên dîzik û kiloskan li ser mozaîkan xwiyabikin jî, zêde tu şop ji dema jeometrîk li Akropolîsê nemane. Kêm dîzik û kilosk wî wextî nîşan didin ku avahiyên grîng di sedsala 7'an berî zayinê li Akropolîs hatine çêkirin dema ku Benda Mîseniyan girîngiya xwe winda kiribû. Piştî ku di sala 510 de Pîsîstratide hatin, Akropolîs ji kelihtiyê ket. Hemû pêker û dîwarên ku hatibûn asêkirin dagirkirina persan de hatin xirakirin. Diwar piştî çûna persan re ji aliyê Temîstokl û Sîmon ve hatin avakirin. Atînayiyan ji bo ku çûna persan pîroz bikin, pêkerê Atîna ku ji aliyê Fîdiyas ve hatî çêkirin di salên 450 de çandin.
Dêrzengil
Dêrzengil, gundekî Culemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Rosay, Seine-Maritime
Rosay, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Çexnab Olya
Çexnab Olya gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Teunz
Teunz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwandorf li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Görwihl
Görwihl şaredariyeke navçeya (Landkreis) Waldshut li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Tezekend Davûdlû
Tezekend Davûdlû, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Louis de Broglie
Louis-Victor Pierre Raymond de Broglie [lwi vikˈtɔʀ pjɛʀ ʀɛˈmɔ̃ də ˈbʀœj] (jdb. li Dieppe, Normandiya; m.  li Louveciennes, Département Yvelines) fîzîknasekî Fransayî ê navdar bû. Ji malbateke arîstokrat bû.
Ew fizîknasekî mezin ê sedsala 20emîn bû. Ji ber xebatên xwe yên li ser cîhana pêlên elektronan (pêl-parçe-dûalîtî), angaşta qûantan û pêlên materyalî sala 1929î de guncavê Xelata Nobelê ya Fizîkê tê dîtin.
Heyna Dewletên Bakur-Başûr
Di tarîxa Korêyê da di mavîna salên 628-926 P. Z. ra tê gotin. Di vê heynê da dewletên Silla û Balhae li Nîvgirava Korêyê hebûn.
Qerxelixa Şêx Remezan
Qerxelixa Şêx Remezan, gundekî bi ser navçeya Dutaxa Agiriyê ve ye.
Tengava Çanakkaleyê
Tengava Çanakkaleyê an tengava Dardanelê, tengava Deryaya Egeyî û Deryaya Marmara û ser Tengava Stembolê re jî Derya Reş digîhînê hev e. Di serdema kevnare de bi Hellespontos  dihat navkirin. Navekê mîtolojiya yewnanî de tê ye.
Ew navbera nîvgirava Gelibolu (Gallipoli) û Anatolyayê de ye. Tengava Çanakkale 65 km dirjahiya, navbera 1,3 km û 6 km de jî firehiya xwe heye. Kûr bûn jî kêmzêda 50 m. ye. Li dor tengavê bajarê Çanakkale çê bû ye.
Dîrok
Di Şerê Pers de şahanşah Împeratoriya Hexamenişî, Xeşeyerşa I, 480 b.z. de bi piraka ser Hellespontos re derbaza Gelibolu ye bûbû. Wek wî Îskenderê Mezin 334 b.z jî derbaza Anatolya ye bûbû.
Ew tengava, wek ya Stembol, di dîrok de gelek gerîng bû. Bi taybetî Împeratoriya Rûsî di Sedsala 19an ji bo wê gelek doz kir. Di Şerê Napoleon de, bi piştgiriyê Brîtanya, di 1807an de tengav sax kir. Dûv di 1828-29an de Împeratoriya Osmanî têk kir şinda, di 1833an de bi Împeratoriya Osmanî re Peymana Hünkar İskelesi kir. Gorî wê peymanê Împeratoriya Osmanî dikir tengavê gorî xwestinê Rûsya keştiyên cengê nê welatê dor Deryayê Reş re asê bike. Pê wê peymanê re Împeratoriya Rûsî di Derya Reş de sax dest xwe xwist.
Dûv Rûsya saxa tengavê dest xwe xwist 1841an de, Brîtanya, Awûstûrya, Fransa, Prûsya zordest li Rûsya kirin ku bila keştiyên cengêyê Împeratoriya Osmanî tenê dema aşitîye de derbaz bin. Di 1853an de dema Cenga Kirim de keştiyên Fransa û Brîtanya ji bo piştgirtîye ji Împeratoriya Osmanî re bikin di tengavê re derbaz bûn. Dûv bin xistina Rûsya di 1856de di Komcivîna Paris de Derya Reş keştiyên cengê gişkan re hat asê kirin.
Dema Şerê Cîhanî yê Yekem de Dijwarên Dubendî jî ji bo saxê wir dest xwe xin êrîşa wir kirin. Di 1915an di Cenga Çanakkaleyê de Dijwarên Dubendî azmûn kirin ku derbaz kin jî paş him wan him Împeratoriya Osmanî êpê berze dan şinda dest jê wir kişandin.
Îroj
Bi dawî di 1936an Peyvname Montreux re jî sax hat dane dest Tirkiye. Tirkiye dikane keştiyên welatên nê li dor Derya Reş, gorî peyvname navnetewiyê li ser deryan, sax bike.
Dema Şerê Cîhanî yê Duyem de ji bo Tirkîye bê alî bû Tengava Çanakkaleyê ji keştiyan gişkan re asê kiri bû.
Xendek
Çend cihên bi vî navî hene:
Brunn, Mecklenburg-Vorpommern
Brunn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Bruck in der Oberpfalz
Bruck in der Oberpfalz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwandorf li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Messanges, Côte-d'Or
Messanges, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Stein, Limburg
Stein, Limburg, bajarekî bi ser parêzgeha Limburga Holendayê ye.
Qulka Cafo
Qulka Cafo şikefteke ji şikeftên Kela Anêrê ye. Ji du beşan pêk hatiye. Beşa têketinê mezin e. Li çepê têketinê sewkeyên runiştinê tê de hene. Ji arîk û dîwarên wê şopên verojtinê û teniya salan xûya dike. Meriv dikare ber bi aliyê paşiya beşa têketinê di navberekê re derbasî beşa duyem bibe. Vê beşê ji beşa têketinê piçûktir e. Berî wextan ji hêla gelekan ve lêbelê hetanî demên dawî jî ji aliyê gundiyekî xizan ê bi navê Cafo ve weke mal û star hatiye xebitandin. Navê wî xizanê îro bi navê vê şikeftê re dewlemendiya gund e.
Bi vegotina mezinên wê demê beriya erdheja 66an li jêrê Qulka Cafo di dûşa erdê re şikefteke gelek mezin jî hebûye. Mezinahiya vê şikeftê bi qasî ku çend kerî pez bihewîne bûye. Lêbelê di erdheja 66an de beşeke Kela Anêrê hilweşiyaye û têketina vê şikefta mezin bi kevir û zinar û xweliyeke gelek zêde hatiye girtin.
Di Qulka Cafo û şikeftin derdorê de civat hatine lidarxistin. Gelek caran sewt û awaza Dengbêj Reso li van şikeftan olan daye.
Gomê
Gomê (bi tirkî: Yanlızdamlar), gundekî bi ser navçeya Xulamana Xarpêtê ve ye.
Les Châtelliers-Notre-Dame
Les Châtelliers-Notre-Dame, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Tabistaniq
Tabistaniq, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Grafenhausen
Grafenhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Waldshut li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Kermitê
Kermitê, gundekî Culemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Çexnab Sofla
Çexnab Sofla gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Rouen
Rouen, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Govik
Çend cihên bi vî navî hene:
Hôtel Europe (pirtûk)
Hôtel Europe pirtûkeke Ferhad Pîrbal e ku Hôtel Europeyê dişibîne Ewropayê, lewra Ewropa ji hemû penaberan re hotelekî ye.
Mijar
Di berhemê de sirgûnî temayeke sereke ye. Nivîskar, sirgûniyê li ser derûniya lehengan tesîrên çawa hiştiye dide nîşanê me. Zorî û zehmetiya penaber an em bi çavên nivîskar dibînin.
Mihemmedê Hacîzade meleyekî xelqê Îranê ye. Ji aliye rejima Îranê ve hatiye sirgûn kirin. Mihemmedê Hacîzade ji aliyê komara Îslamî ya Îranê ve bi sê gunehan hatiye gunehbarkirin. Yekem; bir û baweriyên li dijî komara îslamî ya Îranê. Duyem; pişte xelî libasa wî, ji deste wan aciz bûye û hawara xwe gihandiye Fransayê. Sêyem; li bajarê şemzînan keçek kiriye jin paşê jî mehra xwe çênekiriye (27). Tiştê ku bala min kişand sernavekî beşekî ‘Bizin li welatê me ji mirovan azadtir in’(31). Dîsa di heman beşê de wiha dibêje Mihemmedê Hacîzade ‘ Heke dewletên me yên misilman baş bûna… em ê ji ber çi neçar bibûna li welatên gawiran li ewropayê bibin penaber’(33). Ji wan hevokan em dikarin vê encamê derxînin tu kes ji kêfa xwe re terka welatê xwe nake. Û penaberî tiştek hêsan nîne zimanekî biyanî, çandekî biyanî ji her aliyê ve zorî û zehmetî. Mihemmedê Hacîzade yek ji wan e ku li ewrupayê zorî û zehmetî dikşîne. Xeyalekî vî heye ku li ewrupayê niştecih bibe. Bi awayekî sirûştî nivîskar û vebêjerê pirtûkê Ferhad nas dike. Ferhad 11 sale li Hôtel Europe de dixebite ji xeynê vê jî wênesaz e. Ferhad ji Mihemmedê Hacîzade re dibe alikar her çiqas ji aliyê hevalên xwe ve bê rexne kirin jî ê Mihemmedê Hacîzade bi tenê nahêle. Mihemmedê Hacîzade li Tehranê mela bû li welatên misilmanan qedr û qîmeta melayan zêde ne. Mihemmedê Hacîzade vê rewşê li ewrupayê nabîne,jiyanekî wisa hat rastê vî ji bo ku jiyana xwe berdewam bike her rêyê ji xwe re mûbah dibine. Ji bêçariyê derew dike li falan dinêre. Lehengekî din jî Monsieur Luciana ye. Luciana xwediyê hotelê ye û yekî dewlemend e. Luciana hem patronê Ferhad e hem jî ew û Ferhad her dem li ser edebiyatê diaxifin. Luciana mirovekî entellektûl e hakimê edebiyata rojhilat û Farisan e. Evîna Luciana û Zîba. Qasê çar salan bi hev re hinek tiştan dijîn. Paşê bavê Zîbayê dikeve navbera wan û ji hev dûr dikevin. Di pirtûkê de penaberî, hûner, edebiyat, şera Iraq û Îranê, zilma Naziyan li ser cihuyan, bûyerên ku bi ser Kurdan de hatine bi avayekî hûnerî tê honandin.
Häusern
Häusern şaredariyeke navçeya (Landkreis) Waldshut li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Kela Anêrê
Kela Anêrê pêkhateyeke xwezayî ye li gundê Anêrê. Ji kevir û zinarên volkanîk hatiye wicûdê. Ber bi lûtkeyê, tebeqeyên erdê ku di ser hev re şeqitîne jê xûya dikin. Gelek şikeft tê de hene û tevahiya wê bi kinkor û gûnî û darên tuhokê hatine xemilandin. Bi şûna xwe ya coxrafîk bi qasî 200-250m serdestî li newala Çemê Muradê dike.
Kurdemîr
Kurdemîr, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Messigny-et-Vantoux
Messigny-et-Vantoux, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Châtenay, Eure-et-Loir
Châtenay, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Neukirchen-Balbini
Neukirchen-Balbini şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwandorf li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Susteren
Susteren, bajarekî bi ser parêzgeha Limburga Holendayê ye.
Neverin
Neverin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Vîznab
Vîznab, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kaniya Mehan
Kaniya Mehan, gundekî Colemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Çanîbêglû
Çanîbêglû gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Suryaniyên Îraqê
Suryaniyên Îraqê yan Suryanî li Iraqê (zimanê suryanî: ܐܬܘܪܝܐ ܕܥܝܪܩ, ) yek ji kêmatiyên etnîk ên Iraqê ye.
Gelî
Navenda dêra Suryanî li bajarê Riha bû. Ji vir tevgera misyonê ya mezin destpêkir û mesîhîtî di nav piraniya Aramî de belav kir. Lê gelên ne samî yên Mezopotamya jorîn mesîhîtî ne pejirandin. Di vê navberê de Bîzans hêza herêmê ya mezin bû lê navbera wê û dêra Suryanî hedî hêdî vedibû. Ev yek bi cihe bûna dêra Bîzans û dêra Suryanî bi encam bû (sedsala 5an û 6an a piştî zayînê).
Jimara rûniştvanên suryanî li Îraqê
Di raporeke sala 1950i de hejmarên CIA-yê ya ku li ser Îraqê hatî kirin, ew dibûne 98.000 keldanî û 30.000 nestorî û 25.000 katolîkên suryanî û 12.000 jakobî hate texmînkirin.
Li gorî statîstîkên ku Dêra Katolîk a Roman berhev kir dema ku serjimêriya katolîk a keldanî ya li Îraqê di 2012 û 2013an de hatiye kirin, keldo-aşûrî li Îraqê 230.071 kes bûn.
Projeyek nifûsê ya ku ji hêla Weqfa Shlama ve tê meşandin diyar kir ye ku nifûsa suryanî ya toraqê bi tevahî 151.047 kes in (ji Adara 2020) ve.
Demi Moore
Demi Moore ( z. 11.11.1962)  an lîstikvana amerîkî û hilberînerekî fîlman e. wê wek rola di gelek film û rêzefîlman de lîstikvanî kirîye.
Roumare
Roumare, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Mafka
Mafka, gundekî Culemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Çarbera Jorê
Çarbera Jorê, gundekî bi ser navçeya Dutaxa Agirîiyê ve ye.
Yoncali
Çend cihên bi vî navî hene:
Mesîhtî li Iraqê
Mesîhtî li Iraqê, wekî civaka herî kevnare ya xiristiyan a domdar li cîhanê tê hesibandin. Piraniya mesîhiyên li Iraqê asûrî ne û ji bilî xiristiyanên suryanî hijmareka kêm ji mesîhiyên ermenî û ereb û tirkmen û kurd jî li Iraqê hene.
Li gorî çend çavkaniyan piraniya xiristiyana ji hêla etnîkî ji kurd û eraban di cuda ne û ew xwe wekî gelên ji hev cûda, bi koka xwe cuda û xwedan dîrokên cuda didin naskirin.
Schwarzenfeld
Schwarzenfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwandorf li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Chaudon
Chaudon, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Veneava
Veneava, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kurkeçal
Kurkeçal, Kurkeçał, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Höchenschwand
Höchenschwand şaredariyeke navçeya (Landkreis) Waldshut li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Meulson
Meulson, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Meuilley
Meuilley, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Ferhadlû
Ferhadlû gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kesûka
Kesûka, gundekî bi ser navçeya Dutaxa Agirîyê ve ye.
Tuzek
Tuzek, gundekî Culemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Thorn, Limburg
Thorn, Limburg, bajarekî bi ser parêzgeha Limburga Holendayê ye.
Vaals
Vaals, bajarekî bi ser parêzgeha Limburga Holendayê ye.