cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jacinda Ardern
Kariyera siyasî
Piştî ku Andrew Little di dawiya tîrmeha 2017an de ji serokatiya Partiya Karker îstifa kir, Ardern di 1ê tebaxê de bû seroka partiyê. Di heman demê de ew bû seroka muxalefetê di Parlamena Zelandaya Nû de. Li gorî anketek bilez ji hêla rojnameya rojane ya New Zealand Herald ve, guhertina di serê partiyê de rastî pejirandina berfireh di nav nifûsê de hat: di bin serokatiya Little de, tenê ji sedî 24ê dengdêran dixwestin dengê xwe bidin Partiya Karker. Berevajî vê yekê, di destpêka tebaxa 2017an de, ji sedî 46 ê kesên anketî dikarin berê xwe bidin dengdana Kedê.
Siyaseta wê wek serokwezîr
Piştî hilbijartinên giştî di îlona 2017an de, Ardern ji aliyê hevbendiya partiya xwe ve bi partiya New Zealand First ya Winston Peters û bi lihevhatina Green Party of Aotearoa New Zealand wek 40mîn serokwezîra Zelandaya Nû hat hilbijartin. Wê di 26ê Cotmeha 2017an de li pêşî waliya giştî ya Zelanda Nû Patsy Reddy sond xwar.
Di cotmeha 2020an de, di hilbijartina giştî ya Zelanda Nû ya 2020an de bi Partiya xwe ya Karker re bi ferqek mezin bi ser ket. Karker bû partiya yekem ku ji sala 1990an vir ve piraniyek eşkere bi dest xist. Medya behsa "serkeftineke mezin" kir û ev yek bi polîtîkaya pir serketî ya Ardern ya di derbarê pandemiya COVID-19 de vegot. Di wê demê de, Zelanda Nû ji bo cara duyemîn li pey hev yek bûyerek koronayê li wî welatî nebû. Bi tevahî, heya dema hilbijartinê li Zelanda Nû kêmtirî 2,000 kes bi nexweşiyê ketin, û 25 kes mirin.
Kabîneya duyemîn a Ardern ji 6ê mijdara 2020an vir ve li ser kar e, ku wê wekî "pir cihêreng" pêşkêş kir. Ji bo berdewamkirina xebata bi Partiya Keskan re ji kabîneya berê, wê bi partiyê re peymanek hevkariyê îmze kir. Wê biryara xwe bi wê yekê rast kir ku her du partî li ser mijarên jîngehê û bextewariyê li ser gelek "xalên ku ji Zelanda Nû re baş in" li hev dikin.
Danasîna Budçeya Refahê
Di Forûma Aborî ya Cîhanê ya çileyê 2019an de, Ardern ragihand ku Zelanda Nû dixwaze nêzîkatiyek nû ji siyaseta xwe ya darayî re bigire. Lewra ne tenê dewlemendiya aborî, di heman demê de rehetiya civakî jî divê li ber çavan bê girtin. Di pratîkê de, divê wezaretên takekesî nîşan bidin ka xerckirina hikûmetê çawa bi kêrî mirovan tê. Mînak, jimareyên li ser xizaniya zarokan divê bi her budçeyê re bêne pêşkêş kirin.
Di gulana 2019an de, hukûmeta Zelanda Nû yekem (budceya bextewariyê) ya cîhanê pêşkêş kir. Ew pênc pêşanî destnîşan dike:
Zêdebûna budçeya herî mezin di tenduristiya derûnî de bû. Di çar salan de 1,9 mîlyar dolarên NZ dê li vê deverê were bicîh kirin. Di heman demê de ji bo tedbîrên ji bo têkoşîna li dijî şîdeta malbatê rekorek 320 mîlyon dolarên NZ hate razandin.
Ji hêlekê ve, Budceya Bextewariyê, ji hêla Weqfa Tenduristiya Derûnî ya Zelanda Nû ve pir hate pesindan, lê ji hêla din ve ew jî bi tundî hate red kirin. Mînakî, rêberê opozîsyonê Simon Bridges ji Partiya Neteweyî ya Zelanda Nû rexne kir ku malbat ji bo xwarin, benzîn û kirê di kaseya xaniyên xwe de bêtir pere dixwazin ji ber ku bacên wan di rêyên hesinî, hêzên parastinê û daran de têne razandin.
Êrîşa terorîst a Christchurch
Di dema serokwezîrtiya Ardern de, êrîşa terorîstî ya li ser du mizgeftên li Christchurch ji aliyê terorîstê rastgir ê Awistralya Brenton Tarrant di adara 2019 de 51 kes kuştin. Wek bersiv, wê tundkirina qanûnên çekan bi lez ragihand û di nav çend rojan de cîbicî kir.
Andern ji ber vê yekê û ji ber mujûlbûna wê ya bi mexdûrên êrîşê, bi berfirehî hate pesnandin. Wek nimûne, dema ku ew ji bo hevxemiya xwe nîşan bide çû serdana birîndaran, çarşefê li serê li xwe kir, wan hembêz kir û nêzikatiya xwe ji wan re nîşan da. Wê xwe wekî kozmopolît, mirovhez û xwebawer nîşan da û ji wê hingê ve ji hêla misilmanên Zelanda Nû ve bi qedr û qîmetek mezin tê girtin. Popularîteya wê ya giştî dîsa hate pêşandan dema ku di Mijdara wê salê de vîdyoyek belav bû, ya ku destkeftiyên du salên pêşîn ên wezîfeyê vedibêje.
Tedbîrên li dijî COVID-19
Li gorî anketan, tedbîrên armanckirî yên li dijî pandemiya COVID-19 li Zelanda Nû jî populerbûna zêde kir. Piştî girtina du-mehî ya hişk, wê di 8ê hezîrana 2020an de Zelanda Nû bê Covid ragihand. Heya wê demê, 1504 bûyerên enfeksiyonê û 22 mirin diyar bûn. Lêbelê, di 15ê hezîrana 2020an de hate eşkere kirin ku du rêwiyên ji Keyaniya Yekbûyî vîrûsê ji nû ve anîne Zelanda Nû.
Siyaseta derve
Li gorî Ardern, êrişa Rûsyayê ya li ser Ûkraynayê jî bandorê li ewlehiya Zelanda Nû dike, ji ber ku ew "metirsiyek nêzîk e li ser yekparebûna axa welatekî din, demokrasî û nîzama cîhanî ya li ser bingeha rêgezên ku welatên mîna me jî xwe dispêrin wan." Metirsiya mîlîtarîzekirina herêma Hind-Pasîfîkê jî ji ber kiryarên hovane yên Çînê zêde dibe. Ardern konsepta "polîtîkaya derve ya femînîst" red dike, ji ber ku siyaseta derve li gorî wê ne girêdayê zayendê ne.
Navên fedakariyê
Di sala 2021an de, biyolojîst Stephen A. Trewick cureya weta ya bêfirok a ji rêza çiqilên tiliyên dirêj wek Hemiandrus jacinda, bi nav kir.
Çavkanî
<references group="" responsive="1">
Qerebilax, Tîqab
Qerebilax gundekî ser bi navenda bajarê Tîkabê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Goma Hus
Goma Hus (bi romî kirine: Hüseyinoğlu), gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.
Qerebilax, Tîqab
Nifûsa gund
Li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê ya di 2016an de, nifûsa vî gundî 283 kes (62malbat) bû.
Goma Hus
Erdnîgarî
15 km ji Gimgim, 63 km ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê, 1.850 m ye. Gundên nêzîk Darebî, Hebîban, Goma Gorgol, Rindalyan in.
Rhein-Neckar-Kreis
Rhein-Neckar-Kreis, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Baden-Württembergê ya Almanyayê ye.
Türkenfeld
Türkenfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Fürstenfeldbruck li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Boçelû
Boçelû (1946: Bozçali; ), gundekî Bismilê ye. Li kêleka Çemê Dîcle ye. Li derdora wê Tepê, Şemşûlê û Qoruxçî he ye.
Debara gund bi çandinî û xwedî kirina heywanan e.
Kelkit
Rûber 1.925 km², gelhe 47 891 (2020) ye. Li Bakurê Kurdistanê ye, bi parêzgeha Erzinganê ve cîran e.
Bawer Seîd
Bawer Seîd, an jî Bawer Said (jdb. 12ê nîsana 2000î li Dihok, Herêma Kurdistanê, Îraq), rapvanekî kurd e.
Jiyan
Bawer Seîd di 12ê nîsana 2000î de ji dayik bû û di 8 saliya xwe de tevî dê û bav û xwişk û birayên xwe ji bakurê Iraqê weke penaber hat Almanyayê. Bawer Seîd bi muzîka xwe ya li ser platforma vîdyoyê ya YouTubeê hate naskirin. Di sala 2014-an de wî albûma xwe ya yekem derxist, ku ew yekser di nav deh top chartên albûmên Almanî de cih girt. Di heman demê de, lêbelê, Bawer Seîd zehmet e ku meriv wekî rapperek binav bike. Dema ku hunermendên din ên celebê wî yên mîna Bushido bi hevpeyivînên di rojname û pêşandanên TV de li ber çavê gel in, Bawer Said bi tevahî ji karsaziya medyayê dûr dimîne. Rapvan tenê dihêle muzîka xwe, vîdyo û wêne jî tê de, biaxive, ji guhdarên xwe re pirsa vekirî dihêle ka huner çi ye û çi rast e. Bawer Seîd ji biçûkatiya xwe ve eleqeya xwe bi muzîkê re nîşan da. 10 salî bû dema çend awaz çêkirin û sala din dest bi gîtarê kir û dest bi nivîsandina stranan kir. Ji hunermendên muzîka elektronîk ên mîna Dj Tiesto û Kurdo îlhama xwe girtiye.
Bremerhaven
Bremerhaven bajarekî xweser ê herêma Bremen, Almanyayê ye. Her çend bajarekî berbiçav, lê xwedan dîrokek dirêj wek bendera bazirganiyê ye û îro yek ji girîngtirîn bendava Alman e, ku di bazirganiya Elmanyayê de rolek dileyze.
Dîrok
Bajar di sala 1827 dehat damezrandin.
Sîyaset
Bremerhaven xwedî meclîsa bajêr e ku 49 endamên wê hene.
Perwerde
Zanîngeha Bremerhaven di 1975an de hat damezrandin.
Sliedrecht
Sliedrecht, şaredariyeke bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
Xitmêran
Xitmêran gundekî Bismilê ye.
Emirgazi
Emirgazi navçeyek Qonyeyê ye. Emirgazi yek ji navçeyên Kurdên Anatoliya Navîn e.
Teylingen
Teylingen, şaredariyeke bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
Zimanên altayî
Zimanên altayî, malbatekî ziman li Asya û Ewropa ye.
Çavkanî
1. Merritt Ruhlen (1991). A guide to the world's languages. Edward Arnold, Kent.
Hekî
Hekî gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Gundê Hekî cihê şêremêrên weke Pîrot Axa Menda û herwusa kurên wî Xorşîdbeg û Evdilabeg e Niha jî ev gunde bi serokatiya Kerem Axa kurê mezinê Evdilabeg birêve diçe Gundê hekî di dîroka xwe de hertim yek ji gundên eşîra Herkiyên Menda bûye
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 611 kes (100 malbat) bûn.
Qûytal Mehabad
Qûytal, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Qereomer
Qereomer gundekî ser bi navenda bajarê Tîkabê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê ya di 2016an de, nifûsa vî gundî 228 kes (66 malbat) bû.
Aiden Ashley
Aiden Ashley (jdb. ?, DYA) pornostêrkeke amerîkî ye.
Jiyana wê
Ashley beşdarî Dibistana Bilind a Katolîk bû û li wir seroka yaneya hunerî, weşangera salnameyê û kaptana tîmên Olîmpiyadê yên ciwan ên cross country û softbolê bû.
Ew li kolejê karsaziya muzîkê xwend û ji bo bernameya radyoyeke mezin  xebitî û di heman demê de di endezyariya muzîkê de kursa êvarê jî girt.
Girdî Feqê Simayl
Girdî Feqê Simayl, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Saint-Germain-d'Esteuil
Saint-Germain-d'Esteuil, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Antolojiya çîrokên Nûbiharê (pirtûk)
Antolojiya çîrokên Nûbiharê navê pirtûkek wêjeyî ya ji berhevkirinên di kovara Nûbiharê de hatine weşandin e.
Castellane
Castellane, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Antolojiya çîrokên Nûbiharê (pirtûk)
Di edebiyata kurdî de kovara herî temen-dirêj Nûbihar e, ji 15 salan pirtir e ku weşana xwe bi kurdiyeke xwerû dike û niha jî gihîştiye hejmara 104ê.
Her wekî gelek kurdî-hez jî baş dizanin, di Nûbiharê de pir nivîskar û şaîran berhemên xwe pêşkêş kirine. Ji van berheman jî çîrok û helbest û pexşanên berkeftî û serkeftî hatine weşandin.
Ayhan Geverî, ji hejmara yekê heya hejmara 99ê arşîva Nûbiharê daniye ber xwe û di nava vê arşîva hêja de jî 34 çîrok hilbijartine û ew daxilê Antolojiyê kirine.
Her wekî Geverî di pêşgotina pirtûka xwe de jî behs dike, di Nûbiharê de zehf çîrok hatine weşandin, lê ên ku di Antolojiyê de cih digirin çîrokên modern û ên ku li gor zewqa amadekarê Antolojiyê ne... Jixwe Ayhan Geverî jî li ser vê di pêşgotinê de wisa dibêje: ''“Ji bo hazirkirina vê antolojiyê, min hemû çîrok û çîrçîrokên baş û nebaş ên di Nûbiharê de weşiyane, berhev kirin. Bi rastî jî eger min hemû çîrok êxistibana nava antolojiyê dê hecmê antolojiyê gelek zêde biba.”''
Di Antolojiya Çîrokên Nûbiharê de çîrokên 27 çîroknivîsan cihdigirin, ên wekî Ali Karadeniz, Ayhan Meretowar, Bavê Xecê, Berhîm Paşa, Cankurd, Dilşad Mutî, Felat Dilgeş, Husein Muhammed, Rahmetullah Karakaya, Ronî War, Roşan Lezgîn, Selman Dilovan, Sidîq Gorîcan, Silêman A., Zilkîf Xweşhêvî.
Di Antolojiyê de 34 çîrok û ji bilî çîrokan jiyanên çîroknivîsan jî hene û jiyanên çîroknivîsan him li pêşiya çîrokan cihdigirin him jî di dawiya Antolojiyê de hemî bi hev re hatine dan. Her wisa kronolojiya çîrokên antolojiyê jî beşek din e ku di vê antolojiyê de xwandevan dê bibîne ka kîjan çîrok di kîjan hejmara Nûbiharê de û di kîjan tarîxê de hatiye weşandin.
Antolojiya ku ji Weşanên Nûbiharê de derketî 293 rûpel e.
Ji bo agahiyên berfirehtir
Îrtibat: Weşanên Nûbiharê Büyük Reşitpaşa Caddesi Yumni İş Merkezi Vezneciler-İstanbul Tel&Faks: (0212) 519 00 09
Grünheide (Mark)
Grünheide (Mark) şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oder-Spree li Brandenburg, Almanyayê ye.
Mezra Çêlikan
Mezra Çêlikan, gundekî Bismilê ye.Li derdora wê Mezra Filan,Xanoserê û Şêxûsivê he ye.
Lotte, Almanya
Lotte şaredariyeke navçeya (Landkreis) Steinfurt li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Elîbêglûyê Olya
Elîbêglûyê Olya, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Helfele
Helfele gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 52 kes (12 malbat) bûn.
Qerepêçê
Qerepêçê, gundekî Bismilê ye.
Voorschoten
Voorschoten, şaredariyeke bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
Fuat Oktay
Fuat Oktay (jdb. 1964 li Çekerek, Yozgat) cîgirê serokkomarê Tirkiyeyê, û siyasetmedarekî Partiya Dadwerî û Werarê ye.
Fürth (navçe)
Fürth, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Bavyera, Almanyayê ye.
Pîskê Jorî
Pîskê Jorî, anku Pîska Jorîn, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Çiyayê Kurdan
Çiyayê Kurdan an jî Cebel el-Ekrad herêmeke çiyayî ya li gorî deryayê ji bilindahiyên 400 heta 1000 metreyî pêk tê, ye. Çiyayê Kurdan dikeve herêma bakur rojhilatê parêzgeha Laziqiyeyê û nava tixûbê parêzgeha Îdlîbê û ji bakur ve nêzîkî Tirkiyeyê (bakurê Kurdistanê) ye. Çiyayê Kurdan û çiyayê Kurmênc ne yek in, ku çiyayê Kurmênc dikeve herêma Efrîn û Kilîsê.
Rottweil (navçe)
Rottweil, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Baden-Württembergê ya Almanyayê ye.
Peymangeha teknîkî ya Amêdiyê
Peymangeha teknîkî ya Amêdiyê, êke ji peymangehên Teknîkî ser bi wezareta xwandina bilind û vekolînên zanistî li sala 2004 hatîye vekirin û ta nuke 5 xulên derçunê bi dawî înayne.
Songzi
Songzi, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Hubeiyê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 839.000 kesî
Hemamelar
Hemamelar gundekî ser bi nahiya Enzel ,bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 858 kes (166 malbat) bûn.
Erdeşêr Pêşeng
Erdeşêr Pêşeng an jî Ardashir Pashang (bi farisî: اردشیر پشنگ, Ardeshir Pashang; z. 22ê kanûna pêşîn a 1979an), lêkolînerê kurd ji Rojhilata Kurdistanê, zanistê siyasî, rojnamegerî , kesayetiya televîzyonê û rêvebirê Ajansa Nûçeyan a Faratabê ye.
Rietz-Neuendorf
Rietz-Neuendorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oder-Spree li Brandenburg, Almanyayê ye.
Otto Warmbier
Otto Frederick Warmbier (z. – m. ) xwendekarek zanîngehekî amerîkan bû, dema ku di sala 2016an de xweş bûye serdana li Korêya Bakur kiriye, piştî ku li dijî otobûsê veguhestina propagandaya xwe ya otêlê ew 15 salan ji ber cezaya zehf hate girtin.
Du mehan piştî zindanê, Warmbier ji ber sedemek nenasî birîndariya neurolojîk bû. Karbidestên Korêya Bakur got ku di encama botulîzmê Warmbier şewitek xewek bû û tevî bijîşkên Amerîkanê tu belaşîzmê tunebû. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hewldanên dîplomatîk ên serbestberdana Warmbier di sala 2017an de girtin, piştî Warmbier 18 meh hatibû girtin. Warmbier di 13ê îlonê de li Ohio di Navenda Tenduristiyê ya Zanîngeha Cincinnati de ji bo çavdêriya nirxandinê gihişt.
Warmbier di 19ê hezîranê 2017an de piştî şeş roj berê vegeriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mir. Hin berpirsyarên Amerîkayê ji bo mirina Warmbier Korêya Bakur sûcdar kirin. Ew yek ji 16 hemwelatiyên Amerîkayê li Korêya Bakur hatibûn binçavkirin bûn, ku her sê kesên hê di binçavkirinê de ne.
Jiyana demborî
Otto Warmbier di 12ê Kanûnê 1994an de, ji sê zarokên Fred & Cindy li Cincinnati, Ohio ji dayik bû. Bavê wî Fred Warmbier, karsaziya xwe ya xwedanê di şîrketekî paqijî ya di sala 2015an de di Forbes hate dîtin xurt kirin. Diya wî ji cihûyan e. Birayê Otto Austin e û xwişka Otto jî Greta ye.
Kalikê diya wî Charles Garber bû, dermankêşek li Cincinnati bû. Otto ji sala 2010an heta sala 2013an de li şirketekî xebitî.
Warmbier di Dibistana Bilind a Wyoming di 2013an de wekî çîna silavnameyê xwendekarek duyemîn bilindtirîn xwendekarê salê bû. Ew gelemperî û bihura xirab bêdeng bû, ku li ser tîma yaneya fûtbolê ve dilîst. Hevserokê wî got ku ew lîstikvanek xwerû û rêberê xwezayî bû.
Serdana Korêya Bakur
Fred Warmbier got ku kurê wî Otto di sala 2015an de li Çînê bû, dema ku ew şîrketekî li Koreya Bakur dît. Ew li gorî bavê xwe biryar da ku ew here ji ber ku ew netirs bû. Warmbier got ku serdana operatorê bi dirûşmên ciwanên wekî dirûşmên bangî xwestin, "Ev serdana dê û bavê ye ku naxwazin te bigirin!" Fred Warmbier got ku operasyona turîzmê ya Çînê, Tûrên Ciwan Pioneer ji bo hemwelatiyên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di ewlehiyê de ragihand.
Saint-Gervais, Gironde
Saint-Gervais, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Halberstadt
Halberstadt, bajarekî navçeya (Landkreis) Harzê li herêma Saksonya-Anhalt a Almanyayê ye.
Metelen
Metelen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Steinfurt li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Qehwexane Hecîkerîmî
Qehwexane Hecîkerîmî, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Waddinxveen
Waddinxveen, şaredariyeke bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
Elîbêglûyê Sofla
Elîbêglûyê Sofla, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Haldensleben
Haldensleben, bajarekî navçeya (Landkreis) Bördeê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Qerecuxê
Qerecuxê, gundekî navçeya Bismila Diyarbekirê ye. Li kêleka çemê Dîcle ye.
Jeton Kelmendi
Jeton Kelmendi, helbestvan û rojnamevanekî albanîaxiv e ku di sala 1978an de li bajarê Peja yê Kosovoyê ji dayik bûye.
Jeton Kelmendi li bajarê xwe dibistan qedand û xwendina xwe ya bilind jî li zanîngeha Prîştînayê qedand û piştre hate Belçîka û niha li Brukselê dijî û kar dike. Ew helbestvan û çîroknivîs û rojnamevan e. Helbestên wî wergerîne 22 zimanan û di pir antolojiyan de jî hatine belav kirin. Ew di cihanê de weke balyozxanê helbesta albanî xuya dike. Hêjayî gotinê ye jî ku ew di şerê rizgarkirina Kosovoyê de beşdar bûbû û xebat ji bo wê kiriye.
Çoltepe
Çoltepe (1946: Çöltepe; ), gundekî Bismilê ye.
Medreseya Qasimiye
Medreseya Qasimiye, cihekî dîrokî û kevnare li Mêrdînê ye. Medreseya Qasimiye di wexte aqoyûniyan de Qasim ibn Cîhangîr ve hatiye avakirin.
Henriette Richter-Röhl
Henriette Richter-Röhl, ( li Berlina Rojhilat, Komara Demokratîk a Almanyayê) lîstikvaneke alman e ku ji malbatekî lîstikvanan tê. Diya wê Siegrid Richter û bavê wê Hans Otto Reinsch şanoger in û di fîlman de rol wergirtine.
Kariyera wê
Richter-Röhl li dibistana muzîkê ya li Weissensee perwerdeya stranbêjiya klasîk wergirtiye. Ji sala 1997an heta 1999an ew endamê jina pêşîn a koma rockê ya Alman Jeden Tag anders bû û bi komê re li Berlînê gelek pêşbirk qezenc kir. Wê nivîsa ji bo dengê fîlma Grenzverkehr, bi Manuel Lopez re nivîsiye û strana temayê gotiye.
Richter-Röhl di rolên xwe de piştgiriya biçûk li rêzefîlmên televizyonê ên wek Hallo, Onkel Doc derketiye hemberî bînerên xwe û di rêzefîlmê Dr. Sommerfeld - Neues vom Bülowbogen û di salên 2000 û 2003 û 2007an de bi rola bi navê Elena Zirkowski di rêzefîlmê Marienhof de rol wergirtiye.
Di sala 2003an de, wê biryar da ku perwerdehiya lîstikvanê werbigire û li Zanîngeha Muzîk û Hunerên Performansa Graz xwendiye û li vir ezmûna şano û dikê bi dest xistiye. Wê di fîlma komedî ya Stefan Betz Grenzverkehr de ku tê de rola dayikek bendewar dilîze, bal kişandiye.
Gulşimik
Gulşimik an gulkimik (Calceolaria) cinsekê riwekên famîleya gulşimikan (Calceolariaceae) e ku navê xwe daye famîleyê. Famîleya gulşimikan di koma gezika derewîn (Lamiales) de cih digire. Hin cureyên wê bo baxçevaniyê tên çandin. Pirraniya wan giha, hin jî devî ne. Bêhtir li Amerîkayê tên dîtin. 240 heya 270 cureyên gulşimikê hatine hejmartin.
Heyderlû, Ûrmiye
Heyderlû gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 238 kes (64 malbat) bûn.
Serpêlzehaw (navçe)
Şaristanê Serpêlzehaw yek ji navçeyên Kirmanşanê ye. Navenda vê navçeyê bajarê Serpêlzehaw e. Bi dûçûna serjimariya sala 2006an nifûsa vî bajarî 84.945 kes in.
Ziman
Xelkê şaristanê Serpêlzehaw bi zaravayê soranî diaxivin ku yek ji zaravayên zimanê kurdî ye.
Dîn û ayîn
Li şaristanê Serpêlzehaw xelkê şiî, sunî û yaresan li gelêk dijîn. Her wisa hindek cihû jî li Serpêlzehawê dijîn.
Bahoza Sergio (2018)
Bahoza Sergio bahoza tropîkal a bi hêz û demdirêj bû ku wekî bahozeke tropîkal bandor li Nîvgirava Baja Kaliforniya kir û bû sedema lehiyek girîng li seranserê başûrê Teksasê di destpêka Cotmeha 2018 de. Sergio ji bo 2018an bû bahoza heştemîn a Category 4 hurricane li Rojhilatê Pasîfîkê, ku di sala 2015an de rekora kevin ya heftan şikand. Ew bi navê bahoza bîstemîn, bahoza yazdehemîn û nehemîn bahoza mezin a demsalê bû.
Schöneiche
Schöneiche şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oder-Spree li Brandenburg, Almanyayê ye.
Halle (Saale)
Halle (Saale), bajarekî li herêma Saksonya-Anhalt a Almanyayê ye.
Heval Îbrahîm
Jînenîgarî
Heval Îbrahîm, di 10ê îlona 1980ê de li bajarê Mûsilê ji dayik bûye, muzîvan, stranbêj û strannivîsekî kurd e. Karê wî yê muzîkê di temenekî ciwan de dest pê kir û bi destpêka karê muzîkê re beşdarî çend festîvalên navneteweyî û herêmî dibe. Di sala 2004an de bi derxistina albûma wî ya yekem "Zi Bizevra" (devoka behdînî) destpêka kariyera wî ya pîşeyî bû. Piştî albûma yekem di demekî kurt de albûma duyemîn "Xozî" ku di sala 2006an derxist û bi vî albûmê bal kişand. Di sala 2009an de bi albûma sêyem "Min Çî Kirye" re, di 2009an de destkeftiya xwe bi dest xist û wek muzîkjenekî kurd nav û deng da û albûma wî bû yek ji albumên herî serkevtî yên salê. Di sala 2011an de albûma “4” rekora berê şikand û li gorî çapameniya kurdî bû albûma herî zêde yê ku di sala 2011an de hatiye firotin. Di sala 2015an de ji aliyê Koleja Işik û navenda çandî ya zanîngehê ve wek baştirîn stranbêjê kurd hat hilbijartin. Di salên paşerojê de bi hunermendên cûda re bi sitranên "Biratî" û "Kêfa Min Ji Tere Te re karê hevkar kiriye. Di sala 2020an de sitranên yekane yên "Tu Ya Canî" û "Leyla" derketin, ku heta îro bûne stranên wî yên herî serkevtî. Rêzeya stranên wî bi "Kurdish Mashup" ku bi hevkariya Karzan Hîşam hatiye çêkirin û strana "Pencera Jivana" ya ku di sala 2021an de derketiye berdewam kir.
Sarîz
Sarîz (1928: ساريز / Serise; bi tirkî: Sarız) yek ji navçeyên Qeyserî ye. Sariz navçeyeke parêzgeha Qeyseriyê ye. Navçeyek e ku çanda xalîçeya Tirk lê tê zindî kirin. Bi ava kaniyên xwe yên xwezayî yek ji çavkaniyên avê yên kêm ên Tirkiyeyê ye.
Berekik
Berekik, gundekî giradayê navçeya Elbak a Wanê ye.
Elî Latîf
Elî Latîf (jdb.  li Silêmanî, Başûrê Kurdistanê; m.  li Darmstadt, Almanya) wênesaz û werzîşkarekî navdar ê kurd bû.
Wassenaar
Wassenaar, şaredariyeke bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
Elî Latîf
Jiyan
Di pênc saliya xwe de dest bi wênesaziyê dike. Gelek pêşangehên wê li muzeya Bexda, Silêmanî hatine lidarxistin. Herwiha li Japon, Fransa, Almanya, Tirkiye, Romanya. Îtalya, Poland, Holand, Kanadayê jî pêşangeh lidarxistiye.
Li Îraqê radîkalên îslamîstan gef lê dixwarine. Herwiha ji aliyê sazûmaniya Beasiyan ve pêkutî lêdihatine kirin. Ew mecbûr maye, derkeve Ewropayê û sala 1994ê li Almanyayê dibe penaber.
Hezaran Olya
Hezaran Olya, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Çerkez
Çerkez wekî ji Adîgey jî tê binavkirin (bi kabardî: Адыгэхэр, bi romanî: Adıgəxər) komek etnîkîyê wekî xwecihî li bakurê-rojavayê Qefqasya ye ku xwecihê welat-herêma dîrokî ya Çerkez li Bakurê Qefqasya ye. Di encama Komkujîa Çerkezî de, ku di sedsala 19. de ji aliyê Împaratoriya Rûsyayê ve di dema Şerê Rûs-Çerkes de hat kirin, piraniya Çerkesan ji welatê xwe yên li Çerkez sirgûnî Tirkiye ya îroyîn û tevahiya Rojhilata Navîn kirin. piraniya wan îro li hev kom bûne. Rêxistina Netewe û Gelên Bê Nûnerat di destpêka salên 1990î de texmîn kiribû ku li zêdetirî 50 welatan bi qasî 3,7 milyon Çerkes li dîasporayê hene.
Saint-Germain-du-Puch
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Çerkez
Zimanê Çerkesî, zimanekî bav û kalên gelê Çerkez e, û ji sedsala 17an vir ve Îslam di nav wan de ola serdest e. Çerkez ji demên kevnar ve rastî êrîşan hatiye. Eraziyê wê veqetandî li gel nirxa stratejîk e, ku civakên derve li herêmê danîbûn, di asteke mezin de nasnameya neteweyî ya Çerkez teşe kir.
Ala Çerkez ya neteweyî e û ji zeviyeke kesk pêk tê ku bi diwanzdeh stêrên zêrîn hatiye barkirin, di navendê de jî bi sê tîrên xaçkirî hatiye barkirin. Diwanzdeh stêrk diwanzdeh parêzgehên Çerkes ên dîrokî temsîl dikin: Ebxaz, Besleney, Bzedugh, Hatuqway, Kabardians, Mamkhegh, Natukhaj, Shapsugh, Chemirgoy, Ubykh, Yegeruqway û Zhaney.
Çerkez li herêmên ku lê bi cih bûne roleke mezin lîstine: li Tirkiyê, yên bi eslê xwe çerkez ji hatina xwe ve xwedî bandoreke mezin in, nexasim di Şerê Rizgariya Tirkiyê de bûne alîkar û her tim di nav elîtên îstîxbarata Tirkiyê de bûn. Hin ji; li Urdunê, wan paytext Emman ava kirin, û li welêt rola xwe didomînin; li Sûriyê, wan wek cerdevanên Hevalbendan li dijî Naziyan xizmet kirin û hîna jî xwediyê postên bilind in; li Lîbyayê, ew di cihên leşkerî yên bilind de xizmetê dikin; li Misrê, ew beşek ji çîna serdest bûn, û di dema serdestiya Mihemed Elî paşa de beşdarî jiyana karsaziyê bûn.
Çerkezîya di dîrokî ji aliyê rêveberiyên Sovyet û Rûsyayê ve li komarên îroyîn ên Adigeyê, Kabardîno-Balkarya, Karaçay -Çerkesî û Krasnodar û her wiha li başûrê rojavayê herêma Stavropolê hatiye dabeşkirin. Li gorî vê yekê, Çerkez jî ev in: Adîgeyî li Adigeyê, Kabardî li Kabardîno- Balkarya, Çerkez li Karachay-Çerkezî û Shapsug li herêma Krasnodar, tevî ku her çar jî di eslê xwe de heman gel in. Îro nêzîkî 800.000 Çerkez li Çerkesa dîrokî mane û 4.500.000 li cihên diasporyayê dijîn.
Ziman
Li Rûsya nêzî 125.000 kesî re zimanê zikmakî ye. Li dinê zimanê zikmakiyê nêzî 500.000 kes e û li wan yên herî pir 277.000 axaftî li Tirkiyeyê dijî ne. Adigeyî di malbata zimanên qefqazî yên bakur-rojava de di şitlê zimanên çerkezî de ye. Hin zimannas adigeyî û kabardinî zarava hevşêwe zimanî çerkezî dibinîn. Zimanên dinên bi Adigeyî re malbatî henî zimanê ûbişî, ebxazî, abasinî ne.
Heyderlû, Nazlû
Heyderlû, Nazlû gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 202 kes (56 malbat) bûn.
Bêjih
Bêjih, Bêcûh, anku Bêcûḧ (1928: Bîcûḧ ; 1946: Becü ; di salên 60î de navê wî bi tirkî Gülyazı lê kirine) gundekî li ser navçeya Qilabana Şirnexê ye.
Wettringen (Münsterland)
Wettringen (Münsterland) şaredariyeke navçeya (Landkreis) Steinfurt li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Motora bi şewitîna ji hundir de
Motorekî,şewateye di hundirê motora de,di odeya şewitîye de şewitandê û pistonan liv dan çekirê
Şewatayê,bi karburatorê yan sîstema enjeksiyona şewatayê,bi hewayê di rêjeya pendîye de tevlihevdanê û şand bûyê li hundirê stûvaneyêk ku em dibejin 'odeya şewatayê'.Ew têkel ji ali pistonê ra dandewisandê û pedanxistê bi alîkarîyê bujî ra.
Çavkanî
Kategorî:
Kanîkotir Mehabad
Kanîkotir, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Halle (Westf.)
Halle (Westfalen), bajarekî navçeya (Landkreis) Güterslohê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Kemal Burkay
Kemal Burkay helbestvan û siyasetmedarekî kurd e. Di sala 1937an da li Dêrsimê, qeza Mêzgirê, gundê Dirban ji dayîk bûye.
Jînenîgarî
Bavê wî li dibistanê dersdar bû. Dibistana pêşîn a pênc salî li gundên dorê û li gundê xwe xwend û xilas kir. Piştî wê, di sala 1949an da çû dibistana mamostetiyê bi navê "enstîtûyê" li Akçedaxê, bajarê Meletiyê. Li wir û li Enstîtûya Dîclê (li Erxenî) xwend û di sala 1955an da xilas kir.
Di sala 1956an da îmtihanên lîsê jî da û li fakûlteya Huqûqê, li Enqerê qeyd bû. Him li gundan mamostetî kir (du sal li Kurdistanê, gundekî Wanê, salekî jî li gundekî Enqerê) him jî kete îmtihanên huqûqê. Huqûq jî di sala 1960 da xilas kir.
Di sala 1964an da li Xarpêtê (Elezîz) dest bi awûqatiyê kir. Li wir, her usa jî bi navê "Çira" û bi zimanê tirkî kovareke çandeyî derxist. Ev kovar şeş hejmar derket.
Du sal şûnda buroya xwe bir Dêrsimê. Li wir jî bi navê "Ezilenler" (Kesên Bindest) rojnameyeke piçûk ya panzdeh rojî derxist. Ew jî 25 hejmar derket.
Di sala 1965an da bû endamê Partiya Karkerên Tirkiyeyê (TİP). Bo avakirina rêxistinên TİP ê li hin bajarên Kurdistanê -Elezîz, Bîngol, Dêrsim û Erzingan- gelek xebat nîşan da. Di sala 1968 bû endamê Komîta Rêvebirinê a Giştî.
Ji ber nivêseke wî li ser pirsa kurdî, ku di sala 1966an da li Kovara "Yeni Akış" derket, di sala 1966 da hate girtin û çar mehe di hepsê da ma.
Dîsa ji ber kar û barên sîyasî di derheqa wî da gelek dawe vebûn û di navbera salên 1969an û 1971ê da sê caran hat girtin, salekî zêdetir di hepsê da ma. Pişt ra, mecbûr ma ji welat derket; berê çû Libnanê, piştî wê jî çû Ewropa. Li der welat du sal ma.
Di sala 1974an da li Tirkiyeyê hikûmat guharî û efû derket, Burkay vegeriya Tirkiyeyê. Tevî hin hevalên xwe Partiya Sosyalîst a Kurdistan (PSK) sazkir û bû sekriterê partiyê. Partî veşartî bû.
Partiyê di Hezirana sala 1975an de bi navê Özgürlük Yolu (Riya Azadî) dest bi weşana kovareke mehane kir. Ew bi mezinahî di navbera 80-100 rûpel bû. Di destpêkê da her hejmarê wê 5000 heb dihate çapkirin. Piştra zêde bû, giha 10-12 hezarî. Tê da bi xurtî li ser pirsa kurdî dihate sekinandin. Berê tenê tirkî bû. Piştî hejmara 6an tê da kurdî jî cî girt. Burkay di vê kovarê da bi navê xwe û bi navên din ê nivêsand. Riya Azadî li welat 44 hejmar derket.
Di sala 1977an da Partiyê "Roja Welat" derxist. Rojnameyeke panzdeh rojî bû, nîv nîvê bi kurdî û tirkî bû. Hejmara pêşîn 20 hezar çap bû. Yên din ê her yek 30 hezar bûn. Yek - du hejmarên wê jî 40 hezar çap bûn. Roja Welat, heya ku bi destê hikma leşkerî hate girtin 12 hejmar derket.
Partiyê di van salan da, her usa jî, "Weşanxana Riya Azadî" vekir û dest bi weşanên kitêban kir. Ew kitêb hinek bi kurdî, hinek bi tirkî bûn; lê li ser dîrok, ziman, çande û civaka kurd bûn.
Lê zilm û zordariyeke giran li ser kovar, rojname û kitêban hebû. Hemû dihatine komkirin û di derheqa nivêskar û berpirsiyarên weşanan da dawe vedibûn. Li dawiyê jî, di sala 1979an da hikma leşkerî (gerandina awarte) ew weşan bi temamî sekinandin. Ji ber êrîşên giran, Burkay û hin hevalên xwe, di sala 1980'yî da mecbûr man derketin der welat. Piştî wê jî partiya wan li welat kar û xebata xwe ajot. Lê ji bo wî êdî rê venebû ku cardin vegere welat. Wî jî karê xwe yê sîyasî û çandeyî li der welat bi rêva bir.
Partiyê li derveyî welat Riya Azadî bi kurdî û tirkî cardin derxist. Riya Azadî, tevî yên berê û tevî sê hejmarên taybet, giha 142 hejmarî.
Dema 1974an da ku vegeriya welat û wî û hevalên xwe Riya Azadî û Roja Welat derxistin, wî jî di van weşanan da bi kurdî jî nivêsand.
Heta niha ji 30 zêdetir kitêbên wî û bi dehan jî brûşûrên (kitêbik, yan jî kitêbên piçûk, bin sed rûpelî) wî çap bûne. Beşek ji wan sîyasî ne, teorîk in, li ser civaka kurd, li ser sosyalîzmê û li ser karê Partiyê ne. Beşekî wan jî (ji bîstî zêdetir) berhemên çandeyî ne.
Di 2003an de ji serokatiya PSK îstîfa kir.
Berhem
Berhemên Burkay ên çandeyî ku heta niha çap bûne ev in:
Wek Werger:
Hin kitêbên ku Burkay ji kurdî wergerandine tirkî; yan jî ji zimanên din kirine kurdî ev in:
Hin siêrên wî hatin wergerandin û bi zimanê Îngîlîzî, Almankî, Îtalyanî, Bulgarî, Yewnanî, Erebî û Farisî di kovarên beyanî da yan jî di berhevokan da çap bûn. Berhevokek ji siêrên wî bi navê "Helîn" bi zimanê Almankî di nav Weşanên KOMKAR da derket.
Kemal Burkay di 30-40 salê derbasbûyî da di gelek kovar û rojnamên tirkî (wek Warlik, Dost, Papîrüs Yarina DoÎru, Yenî Toplum, Sesîmîz) û yên Kurdan derxistine (wek Çira, Yenî Akis, Ezîlenler, Ronahî, Riya Azadî, Roja Nu, Dengê Komkar, ôzgür Gelecek, Deng, Azadî, Ronahî, Hêvî, Roja Teze) yên edebî û sîyasî da û bi gelek navan nivêsandin. Yên heyî da hîn jî dinivêse. Bona vê yekê, bi zimanê kurdî sê - çar kitêben wî ên din jî hene ku bi navên din hatine nivêsandin û niha naxwaze wan aşkere bike...
Çend berhemên wî jî, di demên rev û veşartinan da wenda bûn. Di nav wan da berhevoka sairên Tirk û gelek siêrên Lafonten hebûn, ku wî ew wergerandibûn kurdî û ji bo çapê hazirkiribûn, her usa jî, du pîyesên wî...
Hin kitêbên wî ên teorîk û yên ku ji nivêsên sîyasî pêk tên jî ev in:
Xoy
Xoy, Kelexwê an jî Kelexoy bajarekî li Rojhilatê Kurdistanê ye, yê ku dikeve Azerbaycana Rojava ya Îranê ye û navenda şaristana Xoy (şaristan) e. Eslê navê bajêr ji peyva kurdî xwê tê. Niştecihên navendê bi pirranî azerî ne lêbelê kurd jî li vî bajarî hene.
Nimêj
Nimêj, (limêj, mêj) an jî selat di Îslamê de cûnek duayan e ku li gor qalibek diyarkirî tê kirin.
Nimêja di îslamê de
Nimêj yek ji penc ruknên ola Îslam ê ye û divê kesên bawer rojê pênc nivêjan bikin. Nimêj di dirokê da ji misilmanan ra li şeva Mîrac ê ferz bûye.
Rekatên nimêjê
Rekat nimêjê de yek rabûn, yek xwar bûn û du secdeyan ra tê gotin.
Ferzên nimêjê
Ferzên nimêjê 12 in. Şeş ferz bi xwe di dervayê nimêj da ne û ji vana ra "şertên nimêjê" tên gotin. Şeşê din jî di nav nimêjê da ne û navê wan jî "ruknên nimêjê" ne. Ji bona ku nimêj were bi cîh, gerê hemû ferzên nimêjê werin şindê.
Li gora mezhebên Şafiî û Henefî şertên nimêjê:
Ruknên nimêjê
Goma Gorgol
Goma Gorgol (bi romî kirine: Dallıöz), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.
Hin ji bilêvkirinên navê Gorgolê: Goma Golgol, Goma Gorgo. 8 km ji Gimgimê dûr dikeve. Gundên nêzîk, Alingoza Jor, Alingoza Jêr, Goma Hus in.
Wateya navê wê
Gund di ber perê avê de ye ku yek ji şaxên Mûradê ye ev. Bi biharan av radibûye û goman dikiriye golgolî. Dibêjin berê li vir gomên gelemperiyê hebûne, ango bêxwedî. Koçerên ku birrên xwe dibirine zozanên Bîngol û Şerevdînê bo demekê ev gom bikardianîne.
Hin dibêjin ev gomên bêxwedî bi zivistan û payîzan dibûne stara guran, ji ber wê gotine "goma gur-guran".
Îdiyak jî ew e, li vir şikeftin guran hebûne, di erdheja sala 1946î de gelek ji xirab bûne, ber bi avê weşiyane.
Lêkolînek zanistî nehatiye kirin.
Erdnîgarî
Koordînat: Helîpan: 39.15309°, Helîlar: 41.36696°
Bilindahiya axa wê ji rûyê avê: 1.480 metre
Westland (şaredarî)
Westland, şaredariyeke bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
A. Bedir
A. Bedir (jdb. 1981, li Wanê, Bakurê Kurdistanê) nivîskar û helbestvanekî kurd e.
Jiyan
A. Bedir di sala 1981ê de li Geliyê Zîlan ê navçeya Erdîşê ku bi ser bajarê Wanê ve ye ji diya xwe dibe. Zanîngeha Stembolê beşa derûnnasiyê xwendiye. Avakarê Wêjeya Dengbêjesk e. Bi stîla dengbêjan helbest û romanan dinivîse, edebiyate bi navê "Wêjeya Dengbêjesk" ava kiriye. Bi vê stîlê pirtûka Xemzêm nivîsandiye.
Helbestên wî yên li ser feysbûkê yên bi tirkî bi daxwaza weşanxaneya Tilki Yayınları û keda helbestvan Yelda Karataş pirtûka bi sernavê Heba Mezadı jî hatiye weşandin. Lê belê, piştî vê pirtûkê, A. Bedir, bi tirkî nenivîsiye.
Qadiyan
Qadiyan an jî Qadiya gundekî girêdayî navçeya Misircê ya bi ser Sêrtê ve ye.
Acar
Acar, gundekî bi ser navenda Kilîsê ve ye.
Perwerdehiya zayendî
Perwerdehiya zayendî an perwerdehiya seksê gihandina agahiyên li ser zayendîtiyê ji zarok, ciwan an mezinan re ye. Dema ku perwerdehiya zayendî bi çalak û bi armanc tê kirin, ew bi gelemperî bi mebesta ku mirov rê li hin şêwazên pêkanîna zayendîtiya xweya cewherî bigire ye, ya ku di çanda rêzdar û di exlaqê zayendî yê serdest de rast tê hîskirin. Perwerdehiya zayendî pir caran li dijî perwerdehiya zayendî ya ku tenê bi devjêberdanê ye, ya ku ku tenê balê dikişîne ser dûrketina cinsî. Perwerdehiya zayendî dikare ji hêla dêûbav an lênihêrkeran ve an jî wekî beşek di bernameyên dibistanê û kampanyayên tenduristiya gelemperî de were peyda kirin. Li hin welatan ew wekî Têkilî û Perwerdehiya Tenduristiya Zayendî tê zanîn.
Mijarên perwerdehiya zayendî
Perwerdehiya zayendî bi bingehîn bi mijarên jêrîn ve girêdayî ye:
Ciwan ji bo pêşveçûna xwe ya zayendî hewceyê cîhê ne. Di vê qonaxa jiyanê de, gelek kes di nav malbatê de di pêvajoyek pevçûnê de derbas dibin. Ew bi dêûbavên xwe re li ser azadî û pêşveçûnên cinsî yên ku ew dikarin hevdu qebûl bikin nîqaş dikin. Zarokatiya di mala dêûbavan de ber bi dawiyê ve diçe û ew li rola xwe ya nû ya jin an mêr digerin. Di dema balixbûnê de, gelek ciwan jî bêyî ku homoseksuel bin, ji cinsê xwe re balkêşiyek fîzîkî hîs dikin. Serpêhatî û hestên nû yên nerihetkar ên wekî heyecana zayendî, tirs, daxwaz û hesreta taybetî, evîndarbûna pêşîn bi nêzîkatiyên hişyar, nermbûn û yekem ceribandinên zayendî hene. Keç û xort di dema balixbûnê de di laşê xwe de gelek guhertin diqewimin, mînakî keçik dema xwe ya yekem a demajoyê derbas dikin. Tîpîk ji bo vî temenî çewisandinên yekem, xeyalên hevjînên potansiyel û vedîtina kêfa di laşê xwe de, fantaziyên cinsî û masturbasyon in. Carinan ew di navbera eufhoria û depresyonê de hestek bilind û xwarê diceribînin. Bêyî perwerdehiya li gorî temen, ev hemî karin bibin sedema bêewlekariyeke mezin.
Dîrok
Di gelek çandan de, nîqaşkirina hemî mijarên cinsî bi kevneşopî wekî tabû tête hesibandin, û ji ciwanan re tu agahdarî li ser mijarên cinsî nedihatin dayîn. Telîmatên weha, wekî ku hate dayîn, bi kevneşopî ji dêûbavên zarok re dihat hiştin, û pir caran ev yek heya berî zewaca wan hate paşxistin. Lêbelê, di dawiya sedsala 19-an de, tevgera perwerdehiya pêşkeftî bû sedema danasîna perwerdehiya zayendî wekî "paqijiya civakî" di mufredatên dibistanên Amerîkaya Bakur de û danasîna perwerdehiya zayendî ya li ser dibistanê.
Heya salên 1950-î, zayendîtiya mirovan mijareke tabûya giştî bû. Mînakî, nîgarên di pirtûkên dibistanê de bi gelemperî mirovan wekî hebûnên bê zayend nîşan didin. Zayendiya jinê rasterast bi zewac, ducanî û dayikbûnê ve girêdayî bû. Jinên ku bêyî ku bizewicin ducanî bûn ji aliyê civakî ve hatin dûrxistin.
Di salên 1960 û 1970'an de hebên pêşîlêgirtinê û rakirina qedexeya kurtajê bû sedema tevgereke dijber, ku jê re pêla seksê tê gotin. Tevgera xwendekaran bi şîara “Make love not war!” propagandaya evîna azad kir. Piştî vê yekê fîlimên perwerdehiyê derketin. Gav bi gav perwerdehiya zayendî jî di dibistanan de bû ders. Ji salên 1969ê û pêde pisporan di kovarên ciwanan de bersivên pirsên li ser zayendîtiyê yên ku ji hêla xwendekarên dibistanê ve têne pirsîn nivîsandin. Siegfried Schnabl li GDR gelek pirtûkên perwerdehiya zayendî nivîsandin.
Îro di civakên rojavayî de perwerdehiya zayendî êdî ne mijareke tabû ye. Li gelek welatan, perwerdehiya zayendî di çarçoveya xwendina mirovan de beşek mecbûrî û bingehîn a dersa biyolojiya dibistanê ye. Xetere an metirsî (wek ducanîbûna nedilxwaz, nexweşiyên venereal û destdirêjiya zayendî) pir caran mijarên sereke yên perwerdehiyê ne.
Rewşa îroyîn li cîhanê
Di sala 2018 de, li gorî UNESCO, tenê 34% ji ciwanan di derbarê pêşîlêgirtin û veguhestina HIV-ê de zanyariyên rast hene. Û li hin welatan, nîv an jî 2/3 ji keçên ciwan hîna nizanin ku dema peryoda wan dest pê dike çi tê serê wan,. Fermo gihîştina vê perwerdehiyê li gorî welat û malbat û rewşa civakî-çandî diguhere.
UNESCO di sala 2009-an de rêwerzên xwe yên navneteweyî yên li ser perwerdehiya zayendî nû kir, nemaze ji bo ku pirsgirêka HIV/AIDS-ê baştir bike yek, piştre di destpêka sala 2018-an de, bi parêzvaniya perwerdehiya zayendî ya "berfireh û bi kalîte" ku tendurustî û bextewariyê pêşve dike, rêzgirtina mafên mirovan û wekheviya zayendî, ji bo derbasbûneke hêsantir û ewledar ji zaroktiyê bo jiyana mezinan.
Divê ev perwerde di mufredatên dibistanê de bête entegre kirin, di nav de agahdarî û zanîna pêbawer li ser aliyên nasîn, hestyarî, laşî û civakî yên zayendîtiyê; bi pêşkêşkirina "zanîn, jêhatîbûn, helwest û nirx"ên ku ji bo mafê tenduristî, xweşbûn û rûmetê û pêkanîna zayendîtiyê hewce ne; ji bo pêkanîna têkiliyên civakî û zayendî yên bi rêz; zarok û ciwan divê karibin fam bikin ka çima û çawa bijartinên wan bandorê li ser xweşiya wan û yên din dike; û têgihiştin û îmkana parastina mafên wan di tevahiya jiyana xwe de "di cîhanek ku tundûtûjiya li ser bingeha zayendî, newekheviya zayendî, ducaniya zû û nexwestî, HIV û enfeksiyonên din ên bi riya zayendî (STIs) berdewam dikin xetereyên cidî li ser tenduristî û başiya wan bûn. Divê perwerdehiya zayendî wan ji tevgerên zayendî yên zerardar, têkiliyên jehrî, destdirêjî û her cûre îstîsmara zayendî biparêze. Li gorî UNESCO, ew fersendek e ku "bi ronîkirina nirxên wekî rêzgirtin, tevlêbûn, ne-cudakarî, wekhevî, empatî, berpirsiyarî û berawirdî".
Emîrxan Lepzêrîn
Mîr Lepzêrîn, Mîrxan Lepzêrîn, Emîrxan Lepzêrîn, yek jî mîrên kurd ên sedsala 17. bû. Navê tê wateya "mîrê dest û lepên wî bizêr in".
Li rojhilatê Kurdistanê, li devedora Gola Urmiyêyê desthilatdarî dikir. Mezinê êla Biradost bû. Kela Dimdimê bidest dixe, ji bo şahên Îranê dibe xetereyeke mezin. Şah Ebbasê I. êrîş dibe ser mîr û şerên mezin derdikevin (1606 heya 1610). Gelek kurd tên kujtin, gelek jî sirgûnê Xoresanê dikin.
Şahê Îranê bi têkçûna Mîr Lepzêrîn re, hin berên tirkan tîne li rojhilatê Kurdistanê bicih dike. Gelek gund, bajarên Kurdistanê yên îro bi azerî diaxivin, wê demê hatine bicihkirin. Êla Mukriyan jî ji Mahabadê tê sirgûnkirin, li şûna wan jî tirk tên bicihkirin.
Tianmen
Tianmen, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Hubeiyê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2014an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.731.482 kesî
Woltersdorf, Brandenburg
Woltersdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oder-Spree li Brandenburg, Almanyayê ye.
Heyderlû, Bîgler
Heyderlû, Bîgler gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 361 kes (121  malbat) bûn.
Şihabedîn Mecdî
Şihabedîn Mecdî (jdb. 1359 – m. 1447) matematîknas û stêrnasê misirî bû. Pirtûka wî a navdar Pirtûka Madeya bû.
Heleb
Heleb (bi erebî حلب‎, Halab, bi îngilîzî Aleppo, bi ermenî Հալէպ, Haleb; aramî Hadad yan jî Halab) yek ji mezintirîn bajarên Sûriyê ye û yek ji bajarên herî kevnar e li herêmê ye û navenda Parêzgeha Helebê ye. Bajar li herêma bakurê rojavayê Sûriyeyê ye û bi qasî 360 km ji bajarê paytext a Şamê dûr e.
Navên Helebê
Ji xeynî navê Heleb, bi zimanê erebî, wek Leqeb û Heleb eş-Şehbe, ango "Heleba gewr" jê re tê gotin. Akkadiyan jî jê re digotin Halab an Halap (û wisa jî Hallaba, Halba, Halbi, Halpa hatî nivîsandin. Di jêderên kevne-misriyan de, bajar bi navê hlp dihat nasîn. Bi ûgarîtî û aramî jî wek hlb dihat nasîn.
Dîrok
Yek ji cihên dîrokî, ku li Helebê herî zêde tê naskirin Kelheya Helebê ye. Ev kele ji aliya hikumdarên Eyûbiyan ve hatiye ava kirin.
Rûniştvanên Helebê
Piraniya helebiyan erebên sunî ne, lê hejmareke mezin ji niştîvanên bajarê Helebê û navçeyên wê kurd in. Her wekî din, ermenî, turkmen, sûryanî, çerkez, çeçen û alban jî li wir bi cî dibin. Dor 15-20% ji helebiyan mesihî ne.
Sabûna navdar a Helebê
Vaye demek dirêj e (ji sedsala 7'an de) ku li Helebê sabûn tê çêkirin û firotan. Sabûna Helebê, ê ku ji zeytê zeytûnan û zeytê xarê tê kelandin, netenê li rojhilatê, lê belê li seranserî cîhanê deng vedayî. Piraniya zeytê ji navçeya Kurdaxê (Efrîn), a ku dor 40 km li bakur-rojavayê Helebê dikeve, tê anîn. Îro, li Helebê nêzîka 60 sabûn-karxane yên biçûk hene û piraniya wan bi dest malbetan de ne.
Westerkappeln
Westerkappeln şaredariyeke navçeya (Landkreis) Steinfurt li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Schwäbisch Hall (navçe)
Schwäbisch Hall, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Baden-Württembergê ya Almanyayê ye.
Hezaran Sofla
Hezaran Sofla, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Şam (herêma erdnîgarî)
Şam an jî nemaze li gorî frengan Levant herêmeke dîrokî ya erdnîgarî ye li  rojhilatê Deryaya Spî û rojavayê Rojhilata Nêzîk/Rojhilata Navîn. Şam û Levant rojhilata Deryaya Spî û giravên wê, û welatên li peravên wê digire nav xwe: Sûriye, Libnan û Îsraêl/Dewleta Filistînê. Carinan, "Levant" hemî welatên dora rojhilatê Deryaya Navîn digire nav xwe.
Saint-Girons-d'Aiguevives
Saint-Girons-d'Aiguevives, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Hallenberg
Hallenberg, bajarekî navçeya (Landkreis) Hochsauerlandkreisê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Av
Av, vexwarineke zelal û bêtam a ku ji hemî lawir û şênkatiyan re pêdivî ye. Di nava oksîdan de an jî dibe ku di nava pêkhatiyan de, pêkhatiya herî girîng e ji bo xweza û jiyanê.
Av, xwediyê formula kîmyewî ye û molekulekî ne rastexêzeyî ye. de di navbera girêdebûna oksîjenê de goşe 104,50° ye. Herdu aliyên hîdrojenê, li gor aliyê oksijen ê pozîtîv e lewma jî molekul girêdebûnekî kovalenta polar pêk tîne. Ji bo vê sedemê jî moment dipol e.
Dadgeha Ewlekariya Dewletê
Di 7'ê gulana 2004'ê de Dadgehên Ewlekariya Dewletê di encama guhertinên di makeqanûna Tirkiyeyê de hatin rakirin.
Axûlî
Axûlî (bi ermenî: Ագլլի, Aglli,, , bi tirkî: Ağıllı), an ji Axweran gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye.
Erdê gund adanî nîne. Li gund piranî mêrg, ceh û genim tê ajotin. Li gund di malan da kanî hene. Li gund elektrîk heye.
Gund ji 70 malî pêk tê. Ji ber feqîriyê 300 malî koçî Stembol, Edene, Fransa, Almanyayê kiriye.
Gund 33 km durî Xurisan e. 30 km asfalt e û 3 km stabilîze ye. Li gund du mînîbûs heye.
Li gund dibistana seretayî heye û xwedanê 133 xwendekar e. Di dibistanê da çar wanegeh, odeke mamosteya û odeke rêvebir (mudîr) heye. Di dibistanê da perwerdehî dubendî ye. Sê heb lojmanê mamoste heye.
Siyan
Siyan an Sehyan an jî Siya gundekî girêdayî navçeya Misircê ya bi ser Sêrtê ve ye.
Bêkend
Bêkend gundekî girêdayî navçeya Misircê ya ku bi ser Sêrtê ve ye.
Kepekend Mehabad
Kepekend, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Selmas
Selmas, Şapûr an jî Dîlmeqan ( an jî Shahpur) bajarekî li bakurê parêzgeha Azerbaycana Rojava ya Rojhilatê Kurdistanê ye. Piraniya xelkê wî bajarî kurd in. Tê de acem û azerî jî hene.
Dilmaqan - Dileman nave eşîrekî kurdên Serhed û Dêrsimê ye. Mark Sykes û Otto Blau qala vê eşîrê dikin. Navê vê eşîrê li hinek herêman bûye wek Mamekan, li gorî Seyfî Cengîz mimkun e ku navenda Dêrsimê Mamekiye navê xwe ji eşîra mamekan girtibe. Îzady di pirtûka xwe de êla kurdên Dêrsimî weke Dileman bi nav kiriye.
Carlemanniaceae
Carlemanniaceae famîleyeke riwekan e, di koma gezika derewîn (Lamiales) de cih digire. Li cihên tropîk ên Asyayê diçên. Hejmara kromozonên wê n = 15, 19.
Dedelî
Dedelî bajarokekî ku bi navçeya Patnosa Agiriyê ve girêdayî ye. Li bakurê Sîpanê Xelatê ye. Nêzî panzdeh hezara niştecih lê dimînin ango bajarokekî mezin e. Qesra Hesen Paşayê Dedeliyê li vî gundî ye. Hesen Paşa kurê apê Kor Huseyîn Paşa ye. Qesr niha rewşeka xerab de ye.
Carlemanniaceae
Sîstematîk
Famîleya Carlemanniaceae sala 1965'ê ji aliyê Herbert Kenneth Airy Shaw ve. di Kew Bulletin, c. 19, r. 511'ê de hatiye ravekirin û binavkirin. Navê din ê vê famîleyê Carlemannia Bentham. e.
Di famîleyê de 2 cins, 5 cure hene:
Halûlan
Halûlan gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.