cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Berdestîtiya biyolojîk
Berdestîtiya biyolojîk (bi îngilîzî Bioavailability) di dermannasî an farmakolojiyê de, binepol an binekategoriyek absorbsiyonê ye û fraksiyona doza neguheriye ku gehiştî geranê li laşê mirov, taybetmendiyek dermanan ya serekeyên farmakokînetîkê. Ji bo nasînê; dema derman întravenoz tê bikaranîn, berdestîtiya biyolojîk a wê %100 e. Her wiha, dema derman bi rêyên din(bo mînak bi rêya oral, devkî) tê bikaranîn, berdestîtiya biyolojîk]]a wê bi gelemperî kêm dibe (ji ber sedema kêm absorbsiyonê û metabolîzmaya buhurîna yekemîn (first-pass metabolisma) de) an jî li gor her nexweşiyeke diguhere ev rewş. Berdestîtiya biyolojîk, amûreke serekî ya farmakokînetîkê ye, dema ku doza dermanî ya ku hatiye bikaranîn bi riyek non-întravenoz tê hesabkirin, divê Berdestîtiya biyolojîk li ber çav be.
Herkiyan, Selmas
Herkiyan, Selmas gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Saint-Jean-d'Angély
Saint-Jean-d'Angély, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Herkiyan, Selmas
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 405 kes (96 malbat) bûn.
Anne Brontë
Du berhemên Anne Brontë hene: Agnes Grey (1847) û Kirêdar ji Wildfell Dolan (The Tenant of Wildfell Hall, 1848). Wê pirtûkên xwe bi bernavka Acton Bell îmze kirine. Dibêjin ku pirtûkên wê di dema nivîsandinê de ne serkeftî bûne.
Nivîskara ciwan di 29 saliya temenê xwe de ji ber nexweşiya tuberkulozê (werem, êşa zirav) jiyana xwe ji dest da.
Kartol û mast
Kartol û mast an patata bi mast navê xwarineke bigoşt a Dîlokê ye. Li Amedê jî demekê navdar bûye. Ji ber ku Amedê gelek caran para xwe ji şer û serhildanan girtiye, aboriya wê xirab bûye, gelek xwarinên Amedê jî li cihên din deng vedane. Ev ji bo Dîlok û herêmên din jî wiha ye. Cemşîd Bender ev xwarin bi navê "petata bi mast" li ser navê Dîlokê tomarkiriye.
Çêkirin
Nokê 8 katjimêr berê bikin nava avê. Goşt bişon, bi tevî nokê di nava 3 SA avê de bixaşînin. Hêj nekeliyaye tîkegoşt û kartolên hûrkirî tevlî bikin. Heya kartol nermijî bûn bikelînin. Xwê bavêjinê, bi wê jî 5 deqe bikelînin.
Ji ava xwarinê hinekê bigirin, bikin tas an badiyekê, mastê berdin nav û hêkê biçelpîninê, tevbidin û berdin nava xwarinê. Kelekî pê bînin, li binikên servîsê belav bikin.
Di nava rûn de pûjanê biqelînin, berdin ser binikan. Baldar bin bila pûjan neşewite.
Meerbusch
Meerbusch, bajarekî navçeya (Landkreis) Rhein-Kreis Neussê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Kurdmania
Kurdmania.com, malperekî bi zimanê Elmanî, li ser Çand û Sîyaseta Kurdaye. Malper bi Zimanê Kurdî (Kurmancî) û Elmanîye.
Lîç
Lîç, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.
Ramya Barna
Ramya Barna, (Kodagu, Karnataka, Hindistan) lîstikvana sînemayê ya Hindistanî ye û di destpêkê de di fîlmên Kannadî de rol wergirtiye. Di sala 2008an de dest bi lîstikvaniyê kir û di fîlmê Neenyarê de rol wergirt. Ramya di çend fîlmên serkeftî yên bazirganî de llîstiye. Bi zimanê Tuluyî jî fîlmeke hunerî çêkirî ye.
Qoçax
Qoçax, gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qoçax 204 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 42 e.
Ramya Barna
Jînenîgarî
Wê got ku ew tu carî xeyal nedikir ku bibe lîstikvan. Wê pêşî pêşniyara hilberînerekî nepejirand lê li ser daxwazên hevalên wê ku ew bikeve nav pîşesaziyê û qebûl kir, ku li Hînî hînî wekî qehremana jin a duyem rol bilîze.
Kirmanciye.de
Kirmanciye.de malperekî li ser Çand û Dîroka Kurdên Dêrsimîye. Navê malpere Kirmancîye, Dêrsimî ji herêma xwe re dibêj in.
Kirmanciye.de
Les Thilliers-en-Vexin
Les Thilliers-en-Vexin, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Jølstravatn
Jølstravatn, goleke di nava sinorê parêzgeha Sogn og Fjordaneya Norwêcê de ye.
Bockhorn, Bavyera
Bockhorn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Erding li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Heştirak
Heştirak gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Rhein-Sieg-Kreis
Rhein-Sieg-Kreis, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Heştirak
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 488 kes (96 malbat) bûn.
Ûm Zibyan
Ûm Zibyan, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Sankt Petersburg, Rûsya
Sankt Petersburg (, bi kurtî: ) bajarê Rûsyayêyî gorî nifûsa xwe bajarê duyem mezinê ji pê Moskowê re tê ye. Ew di sala 1703an de wek Sankt-Pieterburx hat çêkirin, demeka kurt pê re navê wî wek Sankt Petersburg hat guhertin, navbera salên 1914an de heta 1924an wek Petrograd (rûsî: Петроград) hat navkirin, dema YKSS yê de navbera salên 1924an û 1991an de jî wek Lenîngrad (rûsî: Ленинград) hat nav kirin. Ew bi nifûsa xweyê ser çar milyonan re ji pê Moskovayê re duyem mezintir bajarê Rûsyayê ye û ew bajarê herî mezinî nifûsa xwe bi milyonan e.
Qulqule
Qulqule (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Qulqula), gundekî bi ser Navenda Silêmaniyê ya navçeya Silêmanî ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Sankt Petersburg, Rûsya
Ew navber sedsalên 18'an û 20'an paytexta Çariya Rûsyayê bû. Ew bi hindirên xweyên bajêr yek ji miratên dinêyên UNESCOyê. ye
Navê Bajêr
Bajar ji pê papazê Simon Petrus re bi navê Sankt-Pieterburx hatibû çêkirin. Demekê pê re navê wêyê bi Elmanî Sankt-Petersburg hat bikaranîn. Ji pê Şerê cîhanî yê yekemîn destpêkir re navê wî wek Petrograd hat guhertin. Pê YKSS hat saz kirin û Lenin mir re jî di 1924an de wek Leningrad şûnda hat nav guhertin. Pê YKSS hilweşiya re jî di 1991an de bi referandûmekê navê wî şûnda wek Sankt Petersburg hat nav kirin.
Navçe
Navçe, qeza yek ji cihên fermî yên di desthilatdariyên dûgelên komarî ye.
Standarteka navçeyan nîne. Li her welatê cureyek sazûmanî heye û sîstema desthilatdariya her welatî jî cuda ye. Li dewletên yekpare, bo mînak li Tirkiyê navçe piştî paytext û parêzgehiyan cihê fermî yê sêyemîn e. Navçe bi parêzgehiyan ve girêdayîne. Herwekî nehiye, gund û mezre jî heger hebe tevî şaredarîyên xwe bi navçeyê ve girêdayîne. Li Tirkiyê serokên navçeyan re qeymeqem tê gotîn. Kivşkirina navçeyan de standartek nîne. Cihê ku mafê şaredariyê lê heye, ji aliyê hikumetê ve dikare wekî navçe were hilbijartin. Ji bo mafê şaredariyê kêmî 2.000 niştecih pêwîst in. Lê di vî warî de jî hîç standartek li Tirkiyê nîne. Gelek cih hene ku nifûsa wan ne 2.000 in lê kirine şaredarî. Gundê devedorê wekî tax (mehele) îlankirine û nifûs kirine 2.000. Li Tirkiyê serokên navçeyan nayên hilbijartin, tên tayînkirin.
Li welatên ku sazûmaniya wan ne komar in, an ne ûnîter in sîstemên curbecur ên îdareya fermî ya dewletê hene. Li welatên federal, ji jêr heya jor temsîliyeta federalîzmê heye, biryar ji jêr berî jor têne girtin.
Ji ber ku Kurdistan di bin desthilatdariya 4 welatan de ye, li her parçeyê sazûmaniyek cuda heye. Li Bakurê Kurdistanê hemî navên kurdî hatine qedexekirin. Herwekî navên navçeyan jî kirine tirkî.
Kuçik Xwarû
Kuçik xwarû, gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Guernica (tablo)
Guernica (bixwîne Gernîka), navê yek ji tabloyên herî nasyar ên Pablo Picasso ye. Tablo di çarçoveya Zervos IX 065 Picasso-Project 37-155 4 di hezîranê 1937an de bi rengên rûnî li ser tualê hatiye boyaxkirin. Mezinahiya tabloyê 349 cm × 777 cm e.
Îro ev tablo digel koleksyona gelek pêşnumayan li Madridê di muzexaneya Reina Sofia de bidarxistî ye.
Şorbenîska bi genimê
Şorbenîska bi genimê, şorbeyeke ji pêjgeha kurd e. Xwarineke parêzê ye û zivistankî ye.
Topalax
Topalax, gundekî girêdayî bajarê Erzîromê ye.
Şorbenîska bi genimê
Şorbenîsk şorbeyeke klasîk û sereke ye di nava xwarinên kurdî de. Nîsk ji aliyê proteînan ve dewlemend e. Ji bo nexweşên ku xwîna wan kêm e, tê pêşniyarkirin. Di 100 gr nîskê de 980 mg potasyûm, 347 mg fosfor û 127 mg kalsiyûm heye.
Bijîşkiya gelêrî ya kurd, xwarina şorbenîskê ji bo kesên di laşê wan de hesin kêm in jî pêşniyar dike.
Cureyên şorbenîska bi genimê yên sereke
Li Kurdistanê gelek awayên vê şorbeyê tên xwarin:
Çêkirin
Genimê xwe şevekê berê bikin nava avê bila nermijî bibe. Roja din bêî ku ava wê biguherînin, bidin ser agir û bixaşînin, bidarivînîn.
Ava goşt di verok an quşxaneyekê de bikelînin, zeferanê tevlî bikin. Nîska xwe bişon, pakij bikin, bidarivînin. Genim û nîskê berdin quşxaneyê, darxûna wê bigirin, di agirekê nizm de bikelînin.
Rûnê xwe berdinê, tevdin. Xwêya xwe kontrol bikin, ji agir daynin, bi germî bînin ser destexaneyê (sifreyê).
Filet-O-Fish
Filet-O-Fish an jî Masîbûrger balolkeke bi fîletoya masiya panekirî, bi sosa Tartarê, penîrê  amerîkan yê pastoritî di nav du şêrt nançeyên pijiyayî ye. Masîburger di sala 1962an de li Cincinnati, Ohio ji aliyê xudaneke lîsansê McDonald’s Lou Groen ve dihat afirandin, çinkî hinek katolîk di roja îniyê de goşt ne dixwarin û firotina Hambûrger wê roj de kêm dibû.
Dîrok
Ew balolk di sala 1962an de li Cincinnati ji aliyê Lou Gron xudaneke lîsansê Mcdonalds ve dihat afirandin. Xwaringeha wê li nêzîkê cîraniya mirovên katolîk bû û wê roja îniyê de goşt ne dixwarin ( ema masî dixwarin ).
Cher
Cher (jdb. wek Cherilyn Sarkisian li El Centro, California) stranbêj, strannivîs û lîstikvanek amerîkî ye.
Bi xuyabûn û xebata xwe ya di muzîk, fîlm û televîzyonê de û hem jî di modayê de, ew bûye îkonek çanda pop. Lewra pir caran ji hêla medyayê ve wekî "Xwedawenda Pop" hatiye binav kirin ew wekî xweseriya jinê di pîşesaziyek serdest a mêr de tê binav kirin. Wê bi berdewamî hem muzîka xwe û hem jî îmaja xwe ji nû ve îcad kir. Ji folk bigire heya muzîka dîsko û rock heya elektropop, Cher di heyama kariyera xwe de berê xwe daye cûrbecûr şêwazên muzîkê.
Ew wekî beşa jin a duo Sonny and Cher bi strana sala 1965an I Got You Babe derket pêş. Di heman demê de, wê dest bi kariyera solo ya stranbêjiyê kir. Ji sala 1971an pê ve wê pêşandana bernameya televîzyonê The Sonny and Cher Comedy Hour kir û populerbûna xwe zêde kir. Ji bo vê yekê ew bi Sonny Bono re li Hollywood Walk of Fame di sala 1999an de bû xwediyê stêrkek. Di salên 1980î de wê li Broadway wekî lîstikvan dest bi kariyera xwe ya duyemîn kir. Piştî ku ji bo rolên xwe yên fîlmê di Silkwood û The Mask de pesnê rexnegiran wergirt, wê di sala 1988an de xelata Oscarê ji bo Lîstikvana Herî Baş ji bo Moonstruck wergirt. Wê bi dehsalan şêwazan diyar kir, şeş caran kete bergê Vogue û ji ber bandora xwe ya li ser cîhana modayê di sala 1999an de Xelata Oscarê ya Moda wergirt. Li gorî Pirtûka Rekoran a Guinnessê ya sala 2007an, gera wê ya xatirxwestinê, ku ji 2002an heya 2005an dom kir, gera herî serfiraz a hunermendek solo bû heya roja îro.
Simkoyê Şikak
Simkoyê Şikak yan jî Smayîl Axayê Şikak (jdb. 1887 Kela Çariyê – m. Şino), serhildêr û rêberekî kurd ê ji êla şikakan e û  rêberê Serhildana Simkoyê Şikak bû. ‎ Smayîl Axayê Şikak, yê ku pirranî bi navê Simko (an jî Simkoyê Şikak) di nava ‎kurdan de hatiye naskirin, yek ji wan rêbera ye ku di dîroka azadîxwaziya gelê ‎Kurdistanê de xwedî rûmet û xebateke berbiçav e. Girîngiya serhildana Simkoyê ‎Şikak ku nêzî 25 salan dom kir, ew e ku piştî şerê cîhanê yê ‎yekem nêzî %50 ji axa rojhilatê Kurdistanê ji desthilatdariya dewleta Îranê rizgar kir û mîna desthilatdarekî kurd karê xwe yê hukimdariyê ‎meşand. Ev karê han (ku Simko dikarî hemû hêzên êl û eşîretên kurdan li dora ‎hev bicivîne), di serdemeke ku sîstema feodalîzmê li hemû Kurdistanê di bin ‎nîrê axatiyê de bû, pêkhat.
Cher
Bavê Cher, John Sarkisian, zarokê saxmayên komkujiya ermenî bû, yên ku di salên qirkirina ermeniyan de reviyabûn DYAyê.
Simkoyê Şikak
Secerename û nasnameya êla Şikak
Şikak di rojhilatê Kurdistanê de piştî eşîra Kelhûr (li herêma Kirmaşan), ‎mezintirîn eşîra vê para axa Kurdistanê ye ku di çaxê desthilatdariya Qacarî ‎û Pehlewiyan de li Îran û Kurdistanê xwedî rolekî çalak yê siyasî bûne.
Piştî ku Mihemed Xanê Qacar (damezrînerê silsîleya Qacariyan) bi ji navbirina ‎desthilatdariya Zendiyan, desthilatdariya hemû Îrana mezin girt destê xwe, ‎fermandarê kurd Sadiq Xanê Şikak jî hevkarê wî bû. Lê Mihemed Xanê Qacar ‎zor û sitemkariya xwe gihand radeyekê ku heta li dijî mirovên mîna Sadiq Xanê ‎Şikak jî kete liv û lebatê û hewilên ji navbirina wî jî dane. Sadiq Xan ku xwedî ‎hêzeke zêdetir ji 10.000 kesan bûye, bi kuştina Mihemed Xanê Qacar jî hatiye ‎tawanbarkirin ku di sala 1797an de li bajarê Şuşa (Şoş) di nava xîveta xwe de tê ‎kuştin. Sadiq Xanê Şikak yekemîn kes e ku navê wî di serûkaniyên dîrokî de ‎weke fermandarekî kurd yê girêdayî êla Şikak hatiye nivîsandin. Piştî wî malbata ‎Simkoyê Şikak di qada siyasî ya herêma bakurê rojhilatê Kurdistanê de, xwedî ‎navekî xuyakirî ye. Ji wan kesayetiyan Smayîl Xanê Mezin, Cazê (jina Smayîl ‎Xanê Mezin û dayika Elî Xan), Elî Xan, Mihemed Paşayê kurê Elî Xan, Cewer ‎Axa û Simkoyê Şikak ku tev bi nemerdî û awayê xapandinê ji aliyê Îraniyan ve ‎hatine kuştin.
Êla Şikak ji du tîreyan (Kardarî û Ebduyî) pêk tê:
Ji van her du tîreyan tev di bin desthilatdariya Pisaxayan de bûne ku di çaxê ‎serhildana Simkoyê Şikak de û di bin rêbertiya wî de, bi awayê konfederasyona ‎eşîretan hevgirtinek bihêz di navbera eşîreta Şikak, Milan, Herkî, Ertûşî, Dirî û hinekên din de hat ‎çêkirin.
Mîna ku mezin û rihspiyên eşîreta Şikak didin diyarkirin, esilê wan ji Cizîra ‎Botan hatiye û navê yekemîn kesê vê malbatê Ebdu bûye ku bi neh kurên xwe ‎re ji wir ber bi herêma Urmiyê û Soma ya Biradostê koç kirine. Li gorî hevpeyvîneke di sala 1993an de ‎bi apê Evdî re hatiye çêkirin. (Ew şervanekî çaxê şoreşa Smayîl Xan bû ku ‎heya roja şehîdbûna wî li bajarê Şinoyê, pêre bû.) Apê Evdî li ser koka malbata ‎Smayîl Xanê Şikak wiha dibêje: ‎“Ebdula Veg (Ebdu an jî Evdu) xwediyê neh kuran bû ku ji Cizîrê hatin Somayê. ‎Kurekî Evdu Begê yê bi navê Îbrahîm Aẍayê Çep hebû ku pir mêrxas bû. Ji wî ‎re kurek çêbû ku jêre Smayîl Aẍayê Mezin digotin. Ango bapîrê mezin (bavê ‎bapîr) ê Simkoyê Şikak bû. Elî Xanê kurê Simkoyê mezin xwediyê 6 kuran bû: ‎Ehmed Aẍa, Mihemed Aẍa (bavê Simko û Cewer Aẍa), Temer Axa, Îbrahîm Aẍa, ‎Hecî Aẍa û Qasim Aẍa. Mihemed Aẍa jî xwediyê 6 kuran bû: Cewer (Ceifer) ‎Aẍa, Smayîl Aẍa ango Simko, Şukir Aẍa, Ehmed Aẍa, Xurşîd Aẍa (di şerê bi nestorîyan ‎re li Dîlemanê hate kuştin) û Elî Xan (di çaxê şandina bombeya ku ji aliyê ‎dewleta Îranê bi navê şirînî ji bo kuştina Simko hatibû şandin, li çariyê şehîd ‎bû).”
Di Rojhilatê Kurdistanê de ji çaxê serhildana Kela Dimdimê heya roja îro, hemû ‎rêberên kurd bi navê çareserkirina pirsgirêka kurd û hevdîtinê, hatine ‎xapandin û di bi awayekî dûr ji exlaqê siyaset û mirovanetiyê ji aliyê ‎desthilatdarên Îranê ve, hatine kuştin.
Ji serokên êla Şikak Simkoyê Mezin (Smayîl Xan), Elî Xan, Cewer Axa û Simkoyê ‎Şikak tev bi navê hevdîtin û çareserkirina pirsgirêkên siyasî bi nemerdî ji aliyê ‎desthilatdarên Îranî ve hatine kuştin. Mihemed Axayê Şikak jî piştî kuştina kurê ‎wî (Cewer Axa) çû Stenbolê ku ji siltanê Osmanî (Siltan Ebdulhemîd) dawa ‎hevkariyê ji bo tolhildana xwîna kurê xwe bike. Li wir rêzek taybetî jêre hat ‎girtin û nasnavê Paşa dane wî. Lê bi hewldanên berdevkên Îranê, Mihemed ‎Axa negihişt armanca xwe û wek jêder didin xuyakirin ew li Stembolê bi ‎komployekê hatiye kuştin. An jî ji ber têkiliyên wî yên bi malbata Bedirxanî û ‎mezinên din yê kurd li Stenbolê, ji wir hatiye dûrxistin û di jiyana dûrî ‎Kurdistanê de wefat kiriye. ‎
‎ Kuştina Cewer Aẍa
Cewer (an jî Ce'fer) Axayê Şikak ku li sala 1905an de li Tewrêzê hat şehîdkirin di nava êla Şikak de wek cîgirê bavê xwe dihate hesibandin. Bi ‎awayekî fermî bi destûra dewleta Qacarî li herêmên rojavayê gola Urmiyê ‎hukimdarî dikir. Cewer Axa ji ber hinek taybetmendiyên xwe yê mîna mêrxasî, ‎merdayetî û destvekiriyê di nava çîna feqîr û hejarên herêmê de pir dihat ‎hezkirin. Sedem jî ew bû ku wî parek ji wê talana ku ji dewlemendan distand, ‎di nava feqîr û hejaran de belav dikir. Ji bona wê jî Cewer Axa ji aliyê jêredên ‎ewropî û gerîdokên Rojavayî ve wek Robin Hoodê Kurdan hatiye binavkirin. ‎ Sala 1905an dema ku Muzeferedîn Şahê Qacar, bi seferê çû Ewropayê, li ‎bajarê Tewrêzê kurê xwe Mihemed Eçlî Mîrza wek cîgirê xwe hilbijartibû. Wê ‎demê Huseyîn Qulîxan (Nizamûl Seltene) jî kiribû waliyê giştiyê ‎Azerbaycanê. ‎ Dîroknivîsê azerbayecanî Ehmed Kesrewî di vê derbarê de dibêje: “Nizamûl ‎Seltene bi awayekî fêrmî Cefer Axayê Şikak vexwînd bajarê Tewrêzê û jê ‎dawa kir ku ji bo gotûbêja li ser pirsgirêkên sinorê dewleta xwe û dewleta ‎Osmanî bi hevre bişêwirin. Herwiha wan soz da Cefer Axa ku dewlet yê li wî ‎xweş be û daxwazên wî jî yê bên bicîkirin. Lê piştre ferman da Mihemed ‎Husên Xanê Zerxam (Qeredaxî) ku Cefer Axa vexwîne bo seraya xwe û bi ‎awayekî ku ew pênehesin, wî û mirovên pêre bikujin“. Havîna sala 1905an piştî ku Cewer Axa bi mezinên êla xwe re şêwirî, di gel ‎heft siwarên xwe yên ku di karê şervanî û mêrxasiyê de zîrek û netirs bûn, ji ‎Kela Çariyê ber bi bajarê Tewrêzê meşiyan. Heft kesên hilbijartî ku bi Cewer ‎Axa re çûn ev bûn: Mistefa Newrozî (Xalê Mistê), Xalê Mîrzê (xalê Cewer û Simko), Sedo, ‎Hacî (Haco), Caço, Seyîd Mihemed (Seydo) û Qasim (Qaso). ‎ Piştî 40 rojan ji aliyê welîehdê Îranê Mihemed Elî Mîrza ve fermana kuştina ‎Cewer Axa bi telegrafekê, gihişt destê Nizamûl Seltene û ew di seraya dewletê ‎de hat kuştin. Ji heft kesên ku bi Cewer Axa re bûn, pênc kesan karî bi şerekî ‎giran xwe ji bajarê Tewrêzê bigehînin kela Çariyê û xebera bûyerê bigehînin ‎kurdên herêmê. Mihemed Axa ji bo tolhildanê bi riya Sultan Ebdulhemîdê ‎Osmanî çû Stembolê, lê nekarî raya wan ji bo vî karî bikişîne aliyê xwe. Wek ‎hat gotin ew bi komployên konsulosê Îranê, êdî ji Stenbolê venegerî ‎Kurdistanê û bi her awayê ku bû, hat wenda kirin. ‎ Kurdan ku bi şêweyek aktîv di şoreşa meşrutexwazên Îranê (1905 - 1911) de, ‎xebat dikirin, ji vî karê Nizamûl Seltene nerazîbûna xwe dan xuyakirin. Herwiha ‎azadîxwazên din yên Îranî li bajarên mina Tewrêz û Tehranê jî ev karê dewleta ‎Îranê şermezar kirin. ‎ Li pey kuştina Cefer û Mihemed Axayê bavê wî, Simko ku xortekî ciwan bû, li ‎ser daxwaz û şêwra rihspiyên eşîra Şikak, bû cîgirê birayê xwe yê mezin. Ev di rewşekê de bû ku du hissên niştimanperwerî û tolhildanê di dil û mejiyê ‎Simkoyê ciwan de gelek bihêz bûn. ‎
Malbat
Simkoyê Şikak li gel xwîşka Şêx Seyîd Tahayê Hekarî zewicî bû. Ji ber vê jî têkiliyên Simko li gel Şêx Seyîd Taha re pir baş bûn.
‎ Destpêka Serhildana Simkoyê Şikak û Sedemên Bingehîn
Piştî Serhildana Şêx Ubeydelayê Nehrî (sala 1880an), serhildana Smayîl Axayê Şikak di ‎rojhilatê Kurdistanê de şoreşa herî mezin û domdirêj tê hesibandin. Di çaxê vê ‎şoreşê de bû ku kesayetiya tehqîrbûyî ya kurd wek neteweyekê, hinekî bişkivî û ‎hissên millî di nava kurdên vê perça Kurdistanê de zêdetir ji berê zindî bûn. ‎Kurdan karî wek netewe hebûna xwe di hemû Îranê de bidin selmandin û ‎berevajî xwesteka şovînîstên faris, hurmeta xwe ya civakî û siyasî wek ‎mîrasekî dîrokî biparêzin. Ji bona wê jî nivîskar û dîroknas Chris Kutschera, ‎Simkoyê Şikak bi weke bavê netewperestiya kurdî ya di rojhilatê Kurdistanê de binav ‎dike.
Li gor gotina mezinên Evduyiyan Simko di çaxê şehîdbûna Cewer Axa de xurtekî ‎‎18-19 salî bûye. Yanî sala ji dayibûna wî 1887 an jî 1888ê zayînî ye. Herwiha Tahirxanê Kurê Simko dide diyarkirin ku dema bavê wî li bajarê Şinoyê hatiye ‎şehîdkirin, temenê wî 42 an jî 44 sal bûye. Simko ku ji aliyê Xalê Mîrzê û ‎mezinên din yên êla Şikak ve wek cîgirê bav û birayê xwe yê mezin hatibû ‎hilbijartin, di dilê xwe de ji bêbextî û nemerdiya desthilatdarên dewleta Îranê, ‎kînek mezin ji wan girtibû. Wek tê gotin Simko di ciwaniya de xurtekî şervan, ‎netirs û di liv û lebatên wî de hissa tolhildanê gelek bihêz bûye. Ji ber wan ‎hemû derd û belayên ku bi ser malbata wan de hatibûn, mirovekî kêm axiftin ‎û xemgîn bûye û gelek bi xwe re ponijiye.
Hissa tolhildanê jî bi sedemên dîrokî ve girêdayî bû. Simko baş dizanî ku ji ‎bapîrê wî yê mezin Smayîl Xan bigire heya birayê wî Cewer Xan tev bi nemerdî ‎ji aliyê berpirsyarên dewleta Îranê ve hatine xapandin û kuştin. Ji bona wê baş ‎dizanî ku desthilatdarên Îranî li wî jî nagerin û yê rojekê bela xwe li wî jî bidin. ‎Çimkî Simko xwedî hêzeke mezin ya leşkerî bû û wek mezinê eşîreta Şikak di ‎nava kurdan de mirovekî bi qedir û rûmet bû. Wî dizanî ku Îranî dixwazin wî jî ‎weke bira, bav û bapîrên wî, bikujin. Lê ferqa di navbera Simko û bira û bavê ‎wî de, di vir deye ku bîr û rayên Simko yên siyasî (wek rêber û kesayetiyek ‎siyasî yê kurd) ji bo azadî ya Kurdistanê bêtir geş bûn. Çaxê ku cîgirê waliyê ‎Azerbayacanê (Mukerrem el Mulik) di sala 1919an bi hevkariya ermeniyan, ‎bombeyek çêkirin û di nava qotiyekê de bi navê şiranî ji Simko re şandin, ‎neyartiya Simko bi dewleta Îranê re derbasî pêvajoyek siyasî û eşkeretir bû.
Têkiliya Simko bi du kesayetiyê kurd Ebdulrezaq Bedirxan û Seyîd Teha Gîlanî ‎‎(neviyê Şêx Ûbeydulahê Nehirî) re, şoreşa di bin desthilatdariya Smayîl Xanê ‎Şikak de, di rojhilatê Kurdistanê de û heya radeyekê jî li bakurê Kurdistanê, ‎berfirehtir kiriye. Lê wek jêder û şahidên zindî dibêjin Seyîd Teha Gîlanî heya ‎dawiyê bi Simko re nemaye û navbera wan li ser awayê têkiliya bi Brîtanî re, ‎têk çûye.
Chris Kutschera di derbarê têkçûna Simko bi dewleta Îranê re dibêje: ”Bi vê hindê ‎re ku Simko kîna xwe ya li hemberî Îranê venedişart, gotibû ku bizava min li ‎dijî Îranê tolhildan jî têde bû, çimkî bav û bapîrên min, xizim û kesên min yên ‎nêzîk û cotek birayên min, tev bi destê karbidestên Îranê hatine kuştin. Lê bi ‎vê re jî Simko gelek caran behsa vê rastiyê kiriye ku armancên şoreşa wî ji bo ‎berjewendiyên netewî bûne û tenê ji bo tolvekirinê nebûye. Di vê derbarê de ‎Simko gotiye: ''Hemû kes dizane ku gelê kurd heya niha çi bi ser de hatiye. ‎Mirovên wan yên mezin yên weke Smayîl Xan û Elî Xan bi şêweyek gelek ‎zalimane ji aliyê Îraniyan ve ji nav çûne. Ez niha ji bo gelê Kurd têkûşînê ‎dikim, lê tolhildana ji zordar û bedkaran hê jî maye û ji bîr nabe''”.
Mîna ku di roja îro de ji bo hemû serokên kurd eşkera bûye, Simko jî zû ‎pêhesiyaye ku dewleta navendiya Îranê mafê azadî û wekheviyê heta di nava ‎sinorên Îranek yekgirtî de jî nade gelê kurd.
Simko ku gelek kes hereketa wî bi bizavek eşîretî û herêmî dihesibînin, li gor ‎pîvanên wê çaxê mirovekî zana bûye û haya wî ji siyaseta Îran û cîhanê ‎hebûye. Simko bi nameya ku bi riya serleşkerekî Brîtanî ji Zefer el Dulê re ‎şandibû, vê rastiyê baştir dide selmandin. Simko di pareke nameya xwe ‎de dibêje: ”Em pir baş dizanîn ku hinek netewe di cîhanê de hene ku hejmara ‎wan nagehe çaryeka kurdan, lê ew gihiştine xweziyên xwe ku mafê ‎otonomiyê ye. Li almanan binêrin ku çawa ev karê han di nava xwe de ‎pêkanîne. Birastî ger netewa kurd di Îranê de negihije mafê xwe, êdî mirin û ‎neman jêre baştire ji jiyan û mayînê. Di vê roja ku em têde dijîn, dewleta Îranê ‎bixwaze an jî nexwaze, em mafê xwe yê otonomiyê dixwazin. Êdî ev xweziya ‎hemû mirovekî kurd e û ji xelkê me re jî jiyaneke nûye
Ev name dide diyarkirin ku Simko mirovekî dûrbîn bûye û ji bo standina mafê ‎rewayê gelê kurd bi armancên mezin û pîlanên nû dest bi xebata xwe ya siyasî ‎kiriye. Herwiha tenê naveroka vê nameya dîrokî (ku bêguman di arşîva milliya ‎Îranê de hatiye parastin) ji bo wan nivîskar û lêkolînvanên neteweperest ku tenê bi ‎awaykî negatîv behsa kesayetiya siyasî û serhildana Simkoyê Şikak kirine. ‎
‎ Destpêka Şerên Giran
Simko xwedî hêzeke leşkerî ya pirr mezin bû. Hejmara pêşmergeyên wî carna gehiştiya 20.000 ‎kesan. Lê tevahiya van şervanan mîna artêşeke hevgirtî û di bin ala partiyeke siyasî de xebata ‎xwe nekirine. Her eşîrek di bin serokatiya mezinekî wê eşîretê de bûye û rengekî taybetî ji bo ‎nasandina eşîret û hêza xwe hilbijartine. Bo nimune rengê ala hêza di bin serokatiya Simkoyê Şikak ‎de sor bû.
Ji bilî wan şerên biçûk ku di navbera hêzên Simko û Îranê de qewimîne, çend ‎şerên mezin ku bûyera wan di dîroka rojhilatê Kurdistanê de cih girtiye, ‎girîng in.
Ji wan şeran ên girîng ev in:
Piştî ku hêzên kurdan bajarê Urmiye ji destê leşkerên Îranê derxistin, Urmiye ‎wek paytexta desthilatdariya kurdan hat hilbijartin û Têmur Aẍayê Şikak ji ‎aliyê Simko ve weke hakimê bajar hat wezîfedarkirin. Di şerê Gulmanxaneyê de jî ‎hêzên kurdan bi girtina Gulmaxanê rêya ku bajarê Urmiye bi Tewrêzê ve girê ‎dida, girtin. Di şerê Şekeryazî de jî fermandarê hêza dewleta Îranê Emîr Erşed ‎hat kuştin. Emîr Erşed birayê Mihemed Husên Xanê Zerxam (Qeredaxî) bû ku di ‎seraya xwe de Cewer Axa kuştibû. Lê di dawiyê de kurdan nekarî li hemberî ‎hêzên dewletê li berxwe bidin û bajarê Urmiyê ku bi qasî çar salan di dsetê ‎kurdan de bû, ket jêr desthilatdariya hêzên Îranî. Di şerê Miyanduawê de ‎kurdan bi şikênandina hêzên artêşa Îranê, serkeftinên mezin bi dest xistin. Lê ‎karê herî girîng û dîrokî kuştina xayînê navdar Xalo Qûrban bû. Xalo Qûrban ku ‎ji kurdên Hersînê ye, yek ji wan fermandarên şoreşa Mîrza Kuçik Xanê Cengelî ‎bû ku li dijî dewleta navendiya Îranê li bakurê Îranê serî hildabû. Xalo Qûrban ‎bi hevkariya cotkar û çend fermandarên din yên mîna Kerîm Xan, Xalo Hişmet ‎û Baba Xan karî di nava bizava Cengeliyan de heya pileya komîseriyê jî biçe. Lê ‎piştre Xalo Qûrban ji Mîrza. K. Xanê Cengelî qetiya û di bazara xwefirotinê de ‎ket xizmeta artêşa Reza Pehlewî. Xalo Qûrbanê kurd, bi hevkariya artêşa Îranê ‎karî şoreşa Cengeliyan toşî şikestê bike û di dawiyê de serê serokê şoreşê bi ‎xelat ji Riza Xanê Pehlewî re bir koşka Tehranê. Li hemberî vê xizmeta wî ew ‎bû fermandarekî artêşa Îranê.
Reza Şahê Pehlewî xayinê kurdan Xalo Qûrban şand meydana şerê li dijî ‎serhildana Simkoyê Şikak. Lê vê carê di şerê Miyanduawê de ev bi destê şervanên kurd hat kuştin.
Di şerê azadkirina bajarê Mehabadê de fermandarê giştiyê şer Simko bixwe bû ‎ku Seyîd Teha Şemzînî (Gîlanîzade) jî hevkarê wî bû. Piştî şerekî giran bajar ket ‎destê kurdan û 600 jandarmên Îranî ku di bin serokatiya parêzgar Melîkzade de ‎bûn, tev hatin kuştin. Di çaxê şerê Sarî Tacê de jî ku li sala 1922an li herêma ‎Salmasê (Dîleman) qewimî, hêza kurdan nekarî li hemberî hezên Îraniyan ‎berxwedanê bike. Şer heya dagîrkirina kela Çariyê berdewam bû. Piştî ku kela ‎Çariyê hat girtin, Simko û hezar kes ji siwariyên xwe derbasî bakurê ‎Kurdistanê bûn û ji aliyê artêşa Tirkiyeyê ve hatin bêçek kirin. Lê ev ne dawiya ‎şerên kurd û dewleta Îranê bûn.
‎ Şehîdbûna Simkoyê Şikak li bajarê Şino
Li ser şehîdbûna Simko ‎guman heye ku hinek axayên kurd xiyanet li wî kirine û ew neçar kirine ku ji ‎bo hevdîtinan xwe bigihîne bajarê Şinoyê. Berdevik û desthilatdarên Îranê ku ‎hertim bi riya xapandin û xiyanetê xwe nêzî siysetvanên kurd kirine, dîsa jî bi ‎navê hevdîtinên çareseriyê, Simko hat razîkirin ku bê bajarê Şinoyê û bi ‎serleşker Muqedem re hev bibînin. Ji bona wê jî wan bi rêya Têmûr Axa ku ‎demek bû, bi birîndarî di destê dewletê de hêsîr bû, nameyek ji Simko re ‎şandin ku wê demê li gundê Barzan bû. Simko bi çend siwarên xwe re hatin ‎çiyayê Qendîlê û li wir jî bi Xurşîd Axayê Herkî re ber bi bajarê Şinoyê ve meşiyan. ‎Li wir fermandarê bajarê Şino serheng Sadiq Xanê Nûrozî ew bir mala xwe. Lê ‎hatina serleşker Muqedem derew bû û ew li benda derfetekê bûn ku Simko bi ‎tenê bikişînin derveyî bajarê Şinoyê û wî li wir bikujin. Di dawiyê de jî bi ‎hînceta pêşwazîkirina ji serleşker Muqedem li derveyî bajarê Şinoyê bi wê ‎davika ku jêre danîbûn, di êvariya 30ê hezîrana 1930î de hat şehîdkirin. Herçend di ‎şer de Simko û siwarên wî gelek kes ji serbaz û leşkerên dewletê jî kuştin, lê ‎wî nekarî vê carê xwe ji destê wan rizgar bike. Termê Simko sê rojan li bajarê ‎Urmiyê neveşartî danîn ku gel lê binêre û kurdan jî pêbihesinin ku serokê wan ‎hatiye kuştin. Berpirsyarên dewleta Îranê ji bo zanîna wê hindê ku sedî-sed ‎bizanibin Simkoyê Şikak kuştine, jina Simko ya bi navê Fexriye Êqibalî (azerî ‎bû) anîn ser termê wî û wê jî bi nerihetî ji wan re got:” Belê ev mêrê min ‎Smayîl Axa ye. Ez ji rûyê tiliya wî ya birî dizanim ku berî çend salan ji ber jehra ‎marê ku pêvedabû, bi destê xwe bi kêra xwe birîbû.” Dema ku xebera kuştina Simko gihişt koşka paşatiya Îranê heya heftiyekê ‎şahî û kêfxweşî hatin lidarxistin û hemû kuçe û kolanên bajarê Tehranê bi ‎ronahî û gulan hatin xemilandin. Riza Pehlewî mezintirîn dijminê xwe di ‎Kurdistanê de ji holê rakiribû.
Şehîdbûna Simko bû sedem ku heya ‎pêkhatina komara Kurdistanê ya di bin serokatiya Pêşewa Qazî Mihemed de bêdengiyek xemgîn li rojhilatê Kurdistanê hakim be.‎
‎ Xebat û Hewldanên Simko
Simko di çaxê desthilatdariya xwe de gelek xebitiye ku bi dewletên biyanî re têkeliyên siyasî ‎pêkbîne. Di vê navê de bi taybetî ew xebitiye ku bi dewleta Brîtanya û YKSSê re ‎têkiliyan deyne û bala wan bo ser çareserkirina pirsgirêka kurd bikişîne. Lê wan ji ber ‎berjewendiyên xwe yên aborî û girîng nebûna cihê jeopolîtîk yê axa Kurdistanê, bihayekî wisa ‎nedane pêşniyarên vî serokê kurdan. Simko bi rêya Seyîd Teha Gîlanîzade pirr xwestiye ku ji ‎bo çareserkirina pirsgirêka kurd û pêkanîna dewleteke kurdî bi berpirsyarên Brîtanî ên li Îraqê ‎hevdîtinan pêk bîne, lê di vê daxwaza xwe de bi ser neketiye. Herwiha ew ji Şêx Mehmûdê Berzencî ‎bi gilî û gazinc bûye ku baweriya xwe bi dewleta tirkan re tîne. Ji bona wê jî ew di derbarê Brîtanî ‎û tirkan de wiha dibêje: “Îngilîz û tirk her du ji bo çaresekirina pirsgirêka serxwebûn û serbestiya ‎Kurdistanê derewan di gel me de dikin, ew me dixapînin. Îngilîz dixwaze tevaya kurdan mîna ‎xulam û berdeyan ji bo armanc û daxwazên xwe yên çewt bikar bînin û bixebitînin, mîna ‎meymûnan me ji xwe re bireqsînin û ew jî bi me bikenin. Ew dixwazin me li hemberî neteweya me ‎şermezar bikin, ev ne karê min e, ez xiyanetê li gelê xwe nakim. Tirk û îngilîz her du ji hev xirabtirin, lê ji herkesî zêdetir kurd ji bona xwe xirabin, kurd pişta hev ‎nagirin, hînî xizmetkariyê bûne, baweriya wan bixwe tune û mezinatiya hevdu napejirînin.”
Simko bêtirî hertiştî ji xiyaneta axa û begên Kurd dilşikestî bû ku di rojên xweş de mîna mêşa li ‎dora şirînî, kêliyekê ji wî dûr nediketin, lê di rojên tengaviyê de xwe ji wî dûr dixistin. ‎ Xaleke girîng a hewldanên Simko ew e ku wî di çaxê desthilatdariya xwe ‎li bajarê Urmiyê de xebatên rewşenbîrî û çandî dan meşandin. Yekemîn car di dîroka rojhilatê Kurdistanê de Simko ket wê fikirê ‎ku di warê ragehandinê de jî pêngavek bê avêtin. Di sala 1912an de li bajarê Xoy, Ebdulrezaq Bedirxan bi ‎piştgiriya siyasî û diravî ya Simkoyê Şikak kovareke mehane bi navê Kurdistan weşand. Herwiha li ‎bajarê Xoy dibistaneke kurdî jî, ji bo zarokên kurd vekirin. Salên piştî şerê cîhanî yê yekem yanî ji sala 1919an heya ‎têkçûna şoreşê rojnameya bi navê (Roja Kurd) û piştre tenê bi navê Kurd ku organa fermî ya ‎dewleta wî bûye, hatiye weşandin. Roja Kurd an jî Kurd rojnameyek heftane bûye. Sernivîserê ‎vê rojnamê nemir Mela Mihemedê Turcanîzade bû ku karê amadekirina rojnameyê di weşanxana ‎Xêyret de li bajarê Urmiyê dimeşandin. Herwiha Simko ji bo agehdariya ji rewşa siyasî û leşkeriyê ‎hemû herêmên di bin desthilatdariya xwe de, ji telefonê mifa standiye û bi vî awayî pêwendiyên ‎hemû fermandarên eniyên şer bi kela Çariyê re hebûne.
Beriya ku Simko bi awayekî berfireh dest bi şer û şoreşa li dijî dewleta Îranê bike, bi hevkariya ‎Ebdulrezaq Bedirxan û çend giregirên din yên kurd komelek bi navê Cîhandanî li bajarê Xoyê ‎damezrandibûn, ku komelek rewşenbîrî bû û bêhtir xebatên çandî û rewşenbîrî dimeşandin.
Hevdîtina Simkoyê Şikak û Reza Şahê Pehlewî
Riza Mîrpenc ku bi hevkariya Brîtanî ji pileya serleşkeriyê bû şahê Îranê, di sala 1925an de ji bo ‎serlêdanekê çû Azerbayacan û Kurdistanê. Armanca wî ya herî mezin ew bû ku riyekê ji bo bi dawî ‎anîna serhildana Simko peyda bike û desthilatdariya xwe li hemû Îranê birêk bike. Serleşkerên Îranî ‎pir dawa ji Reza Şahê Pehlewî kirin ku dev ji vê sefera xwe berde, lê ew razî nebû û xwest ku ji ‎nêzve Simko bibîne. Xuyaye ku hemû di wê baweriyê de bûn ku Riza Şah êdî ji wê seferê venagere ‎û yê bi destê Simko bê kuştin. Dema ew bi 62 kes ji fermandar û hêza xwe ya taybetî ve nêzî ‎bajarê Salmasê dibe, di yekemîn dîtinê de 5000 siwariyên Simkoyê Şikak bi rûyekî sar û girij ‎pêşwaziyê li şahê Îranê dikin û rêzek taybetî jêre nedigirtin. Simko jî wek serokekî kurd bi kincên ‎kurdî li hemberî şahê Îranê sekinî û bi pêşwaziyek sar û bi serê lêvê bixêrhatina wî kir. Piştre herdu ‎bi hevre çûne karwanserayekê û li ser pirsgirêkên herêmê axivîn. Wek tê gotin Reza Şah pir ‎tirsiyabû ku Simko wî û hemû kesên wî bikujin. Ji bona wê jî heya berê sibê ji tirsa nerazabû. Ew herdem li benda wê hindê bû ku siwarên Simko hêrişî wan bikin û ‎tevde bên kuştin. Herçend piştî ewqas bûyerên tal ku Simko bi çavên xwe dîtibûn, êdî baweriya wî ‎bi desthilatdarên Îranê nemabû, lê derfetek dîrokî ji dest da û wê şevê Riza Şahê Pehlewî nekuşt û ‎ew ji destê wî filitî.
Simko piştre di hevdîtinekê ya bi serleşker Ebdulah Tehmasbî re gotibû: ”Mezintirîn şaşiya min di wê şevê de ew bû ku min Reza Şah nekuşt”. Wê şevê Riza Şah ji serleşker ‎Tehmasbî dawa kir ku karekî bikin û Simko mijûl be û çax derbas be û roja din zû ji wir ber bi ‎Ûrmiyeyê hereket bikin. Wan bi lîstika textenerd wê şevê Simko mijûl kirin û roja din Simko ‎pêhesiya ku Reza Şah ji destê wî derketiye û derfetek zêrîn ji destê xwe daye. Dema ku Reza Pehlewî bi hevkariya hêzên biyanî desthilatdariya xwe li herdera Kurdistanê bihêz ‎kir, bi awayê ku li jor hat gotin ji bo hevdîtinên siyasî Simko vexwendin bajarê Şinoyê û li wir ew ‎bi bêbextî hat kuştin.
‎Navê Simko di nava beyit û stranên Kurdî de
Li ser jiyan, derd û elemên malbata Simkoyê nemir heya niha gelek dengbêj û hunermendên navdar ‎beyit û stran gotine. Bi riya van stranan jî mirov dikare malwêranî, ked û zehmetiyên ku vê malbata ‎mezin ji bo doza bi şan û şerefa Kurdistanê kişandine, bibîne.
Hunermendê mezin ê kurd Kawîs Axa ku di dîroka hunera Kurdistanê de yekemîn hunermendê ‎siyasîbêjê kurd tê hesibandin, di qalibê lawikekê de li ser şehîdbûna lîderê kurd Simkoyê Şikak ‎hestên xwe wiha tîne ziman: ‎
‎ Strana jêr jî, ji aliyê dengbêjê navdar Birê hatiye gotin ku têde behsa kuştina Cewahir Xanim a jina ‎Simkoyê Şikak jî bi destê leşkerên dewleta Îranê tê kirin:
Serxwebûn Xweş e (albûm)
Serxwebûn xweş e, albûmeke hunermend Aram Tîgran e û ji aliyê Kom mûzîkê ve hatiye tomarkirin. 13 stranên albûmê hene.
Girêdanên derva
Girêdana yt musicê
Asayêş, Heştrûd
Asayêş gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Saint-Aignan, Gironde
Saint-Aignan, komuneke li departementa Girondaya Fransayê ye.
TOEFL
TOEFL kurteya Test Of English as a Foreign Language, ango Ezmûna Îngilîzî Weke Zimanê Biyanî ye, ezmûneke zimanê îngilîzî yê standard ê Amerîkayê ye. Asta zanîngehane ya beşên axaftin, fêmkirin û rêziman dipîve. Gelek xwendegeh û zanîngeh vê ezmûne ji bo serlêderan weke şertê sereke dipejirînin. Saziya ETS'ê (Educational Testing Services, Servîsa Ezmûnkirina Perwerdekar) vê ezmûnê amade dike.
Saonnet
Saonnet, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Heftevan
Heftevan gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 8.203 kes (1.935 malbat) bûn.
Ardos, Kemax
Ardos, gundekî navçeya Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.
Parevî
Parevî gundekî navçeya Rûbaroka bi ser Hekariyê ve ye.
Hêzên Rizgariya Kurdistanê
Hêzên Rizgariya Kurdistanê yan HRK yekîtiyên çekdar ên PKK'ê yên ji 1982'an heta 1986'an bûn. Di 1986'an de ARGK hat afirandin.
Mamreşan
Mamreşan gundekî navçeya Rûbaroka bi ser Hekariyê ve ye.
Le Thuit, Eure
Le Thuit, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Mohe, Heilongjiang
Mohe, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Heilongjiangê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 71.307 kesî
Alfred Wegener
Alfred Lothar Wegener (1 Mijdar 1880 - Mijdar 1930), klîmalog, erdnas, jeofîzîknas, meteorolog û lêkolînerê polarê alman bû.
Di dema jiyana xwe de ew di serî de bi destkeftiyên xwe yên di meteorolojiyê de û wekî pêşengek lêkolînên polar dihate naskirin lê îro ew herî zêde wekî afirînerê hîpoteza hilkişîna parzemînê tê bibîranîn ku di sala 1912an de aniye ziman ku parzemîn hêdî hêdî li dora dinyayê dizivirin. Hîpoteza wî heta salên 1950an dema ku gelek vedîtinên mîna palaeomagnetîzmê bi piştgirîyek xurt peyda kir û bi vî rengî bingehek girîng ji bo modela îro ya tektonîkên plakaya bi nakok bû û bi berfirehî ji hêla jeolojiya sereke ve hatiye red kirin. Wegener beşdarî gelek seferên li Grînlenayê bûye ku ji bo lêkolîna gera hewaya polar berî ku hebûna herika jet were pejirandin. Beşdarên seferê gelek çavdêriyên meteorolojîk kirin û yekem kes bûn ku li ser qeşaya Gronlanda hundurîn zivistanê derbas kirin û yên yekem bûn ku li ser cemeda Arktîkê ya liv û tevgera qeşayê hildan.
Jînenîgarî
Alfred Wegener di 1ê mijdara sala 1880an de li Berlînê ji dayik bûye û yek ji pênc zarokên malbatê bû. Bavê wî, Richard Wegener, teolog û li Berlinisches Gymnasium zum Grauen Kloster mamosteyê zimanên klasîk bû. Di sala 1886an de malbata wî xaniyek berê li nêzî Rheinsberg kirî ku wan wekî xaniyek betlaneyê bikar dianî. Îro di avahiyek nêzîk de cîhek bîranîna Alfred Wegener û ofîsa agahdariya geştyariyê heye ku berê dibistana herêmî bû. Di heman demê de Alfred Wegener pismamê pêşengê sînemayê Paul Wegener bû.
Wegener dibistana Köllnisches Gymnasium li Wallstrasse li Berlînê xwend (rastiyek ku li ser plaketa li ser vê avahiya parastî ku niha dibistanek muzîkê ye, tê bîranîn), di pola xwe de wekî xwendevanê herî baş ji xwendina xwe qedand. Wegener li Berlîn, Heidelberg û Innsbruckê Fîzîk, Meteorolojî û Astronomî xwendiye. Mamosteyên wî yên li Berlînê Wilhelm Foerster ji bo astronomî perwerde daya wî û Max Planck ji bo termodînamîkê perwerde daye Alfred Wegener. "Wegener ji hînkirina Planck pabendbûneke xurt a kurtbûnê di xizmeta zelaliyê de girt. Wî di pêşkêşkirina modelên mekanîkî û ravekirinên sedemî de hişyariyek pejirand ku li ser sînor sînordar bû, di pêşkêşkirina modelên mekanîkî û ravekirinên sedemî de, nemaze ji celebê ku tenê tiştê ku meriv ji ezmûnê dizanibû bêyî ku tiştek li rastiyan zêde bike piştrast kir. Ya herî girîng ev bû ku wî guh da fermana Planck ku tu carî ti formek teoriyê wekî dawî nehesibîne û 'teoriya baş' tenê wekî şêwaza dermankirina diyardeyên ku bi rewşa rastîn a zanistê ya wî gavê re têkildar e - û qet bi ya xwe re nafikire daxwazên ji bo wî." Ji sala 1902an heta 1903an di dema xwendina xwe de alîkarê çavdêriya stêrnasiya Uranyayê bû. Wî di sala 1905an de li ser bingeha teza ku di bin çavdêriya Julius Bauschinger de li Zanîngeha Friedrich Wilhelms (îro Zanîngeha Humboldt) ku Berlînê hatiye nivîsandin, doktoraya stêrnasiyê stand. Wegener her gav eleqeyek xurt di warên pêşkevtî yên meteorolojî û klîmolojiyê de domand û lêkolînên wî pişt re li ser van dîsîplînan sekinîn.
Di sala 1905an de Wegener dibe alîkarê Aeronautisches Observatorium Lindenberg. Ew li wir bi birayê xwe Kurt re ku du sal jê mezintir e ku di heman demê de zanyarek bi meteorolojî û lêkolînên polar re eleqedar dibe dixebite. Di hilkişîna balonê de divê lêkolînên meteorolojî bêne kirin û ceribandinek rêbazek navîgasyonê ya esmanî bi karanîna celebek taybetî ya çargoşeyê ("Libellenquadrant"), birayên Wegener ji bo firîna balonê ya domdar rekorek nû bidestxist ku balon 52.5 saetan li jor dimîne.
Valwig
Valwig şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Buch am Buchrain
Buch am Buchrain şaredariyeke navçeya (Landkreis) Erding li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Marke
Marke, yek ji 20 herêmên Îtalyayê ye ku bi Qanûna Bingehîn ya sala 1948an de bûye xwedî mafê xweseriya qismî. Bajarê Ankona navenda herêmê ye.
Agahiyên erdnigarî
Herêm bi navçeyên xwe yên navdar ve herêma herî bi navdar a cîhanê ye. Herêm bi peravên xwe yên xweş ên xwelî dikeve navbera çiyayên Apenînê û Deryaya Adriyatîk. Dabeşa ku ber bi Deryaya Adriyatîk ve dinêre piranî çiyayî ye û bi gir ve bilind dibe. Beşa wê ya çiyayî di nav deverên ku bi geliyên xwe yên hişk û teng, pasajên kûr ên teng, carinan pir bi lez herikîn carinan çemên negihîştbar (Furlo Gorgo) hêjayî dîtinê ye. Xeta peravê, bi girên xwe yên ku bi nermî dadikevin û deştên asê yên ku ji hêla çeman ve hatine birîn, firsendek gerrê xweş dide.
Parêzgeh û bajarên herêmê
Bajarê Fermo ku di 2009an de hate damezirandin re 5 parêzgehên herêmê hene. Lêbelê, ji ber ku bajarê Fermo pir nû ye, ev statîstîkên jêrîn rewşa berî 2009an nîşan didin. Agahiyên di derbarê bajarên herêmê
Mirîşkburger
Mirîşkburger cureyeke hambûrger bi goştê gilover yê mirîşk di nav du şêrt nançe de ye. Bi giştî ew bi ketçap, mayonez, sosa çeşniyê kaho, tirşîn, pîvaz, firengî û naverokên din ve jî servîs dibe.
Çawilkan Hacî
Çawilkan hacî, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Çawilkan hacî' 373 kese (177 mêr, 196 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 77 e.
Rewşa xwendin û perwerdeyê
Ji 373 kes rûniştvanên Çawilkan hacî, 215 kes dikLAin bixwînin u binivsînin (110 mêr, 105 jin).
Lovatnet
Lovatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Sogn og Fjordaneya Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 2 kîlomêtreyan dikeve başûrê rojhilata gundê Loenê û bi qasî 6 kîlomêtran dikeve rojavayê gundê Oldenê.
Bîrobîcan
Bîrobîcan (bi rûsî: Биробиджа́н Birobidzhan; bi yîdîş: ביראָבידזשאַן Birobidtshan) serbajarê îdarî yê Oblasta otonom a Îbranî (Rûsya) ye. Di 2002'an de nêzîkî 77.250 kesan li oblastê akincî bûn.
Girêdanên derve
http://www.eao.ru/?p=743
Tesmesor
Tesmesor, gundekî girêdayî bajarê Erzîromê ye.
Xamperî
Xamperî, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.
Ûrik
Ûrik, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.
Pêjgeha şîleyê
Pêjgeha şîleyê ew hilberînek di navbera kevneşopiya navxweyî û beşdariya kolonyayê ya spanî, ew xwarin, bargêr û celebên culinary re hevşeng dike.
Eyaz, Heştrûd
Eyaz gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Çalge
Çalge, Çałge, (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Chalga), gundekî bi ser Navenda Silêmaniyê ya navçeya Silêmanî ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Penîrbûrger
Penîrbûrger hambûrgereke bi şêrteke penîr e.
Bi awayê normal şêrteke penîr li ser kufteyekî gilover tê danîn. Xwaringehên di cîhanê de penîrên cûr bi cûr hildiden. Çedar, penîrê swîsreyî, mozzarella, Monterey û penîrên herî giring in. Di wek hambûrgerê penîrbûrger jî dikare bi pir naverok be wek mînak:  selete, firengî, pîvaz, arû, gormiz, mayonez, ketçap û bi pîleberêz ve hene. Naverokên ku hindik tên bi kar anî wek mînak siyale û zeytûn ne.
Her wiha penîrburger bi pir şêrt û kifte jî hene. Wana re penîrbûrgerê duqat an jî penîrbûrgerê sêqat tê gotin. Gelek penîrbûrger bi wê cure bi goştê beraz ne û wisa lewma li Amerîkayê gelek caran  penîrbûrgerê mezin re bacon triple cheeseburger (penîrbûrgerê goştê beraz yê sêqat) dibêjin.
Penîrbûrgereke taybet bi navê Juicy Lucy ye. Di wê cure de pênîr hindirê goşt de ye û paşê goşt heta helandina penîrê tê biraştin.
Di wek dahênerê penîrbûrgerê Lionel Sternberger tê navandin ewê  ku di sala 1924an jî 1926an de di xwaringeha bavê xwe de bi ceribandin şêrtek penîr li ser hambûrgerek bi dest xist. Xwaringehên din jî ji bo dahêneriya penîrbûrgerê maf xwe re hildidin. Îzbata yekem a nivîsandin di menûya xwaringeha O'Dell's li Los Angeles ji sala 1928 tê dîtin.
Zevyarezî
Zevyarezî gundekî navçeya Rûbaroka bi ser Hekariyê ve ye.
Tiyonîk
Tiyonîk, gundekî girêdayî bajarê Erzîromê ye.
Saint-Jean-d'Angle
Saint-Jean-d'Angle, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Enstîtuya Kurdî ya Brukselê
Enstîtuya Kurdî ya Brukselê ango Înstîtûta kurdî ya Brukselê rêxistineke civakî û çandî ye.
Di çiriya pêşîn a sala 1978an de, bi navê Têkoşer - Yekîtiya Karker û Xwendekarên Kurd li Belçîka û paşê di gulana 1989an de, bi navê Enstituya Kurdî ya Brukselê ava bûye û ji aliyê wezareta çandê ya Belçîkayê ve, di nava çarçewa "perwerdekirina gelemperî ya daîmî" de, bi awayekî fermî hatiye pejirandin û alîkariya maddî distîne.
Armanc
Du armancên enstîtuyê hene: alîkirina kurdên ku li Belçîkayê dijîn, ji bo ku karibin di civaka belçîkî de ciyekî baş bistînin ("intégration"), bê ku nasnameya xwe ya çandî hunda bikin û agahdarkirina belçîkî, ewropî û kesên din li ser dîrok û çanda kurdî.
Ew ne girêdayî tu partiyeke siyasî ye.
Hêmetabad, Selmas
Hêmetabad, Selmas gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 308 kes (57 malbat) bûn.
Xinzor
Xinzor, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.
Eitting
Eitting şaredariyeke navçeya (Landkreis) Erding li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Dirik
Dirik gundekî navçeya Rûbaroka bi ser Hekariyê ve ye.
Ûm Zibyan Şerqî
Ûm Zibyan Şerqî, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Lawija Mesîh
Pêşgotin
Dema Eugen Prym û Albert Socin deqên devkî ji herêma Torê kom dikirin, pêhesiyan ku devoka aramiya nû ya heman herêmê gelekî dibin têsîra Kurdî de maye. Wan dît ku Suryaniyên Torê hemî li gel zimanê xweyî zikmakî, Kurmancî jî diaxivin. Rêzanê wan yê bi navê Cano jî xweş bi Kurdî zanîbû. Bi saya serê jîrbûna A. Socin û E. Prym û bi saya serê bîra kûr ya Cano wî wextî stran, şer û çîrokên Torê yên ji wêjeya devkî ya heman herêmê di sala 1869an de hatin nivîsîn (Prym & Socin 1887, I-VII). Di salên 30î de Celadet Ali Bedir-Xan variyanteke lawija mesîh di kovara Hawar ku ji sala 1932an û şûnda 57 caran li Sûriyê hate weşandin de nivîskî pêşkêşî xwendekarên zimanê Kurdî kir. Paşê Philipp Krejenbroek jî variyanteke lawija Mesîh ji nivîsa aramiya nûjen vergerande nivîsa latînî û bi çîroka peydabûna deqa lawijê re weşand.
Di kasêta ku tê de lawija mesîh hatiye gotin de, çîroka Nebî Ûsiv jî heye. Ev yek jî dihêle çend goman peyde bibin li cem kesên ku ji vê yekê haydar in. Ev goman jî ew e ku lawija mesîh ne deqeke nivîskî tenê ye lê ew herwiha bûye perçeyek ji wêjaya devkî ya herêmê. Gomana dî jî ew e ku li cem Suryaniyên herêmê gelek çîrok û stranên dîrokî û evîniyê jî hene. Sed mixabin heta îro gelek ji vanan peyde nebûne.
Bêlûtyan
Bêlûtyan gundekî navçeya Rûbaroka bi ser Hekariyê ve ye.