cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dibistana bi şevborîn
Li aliyê kurdistanê yê ku hatikriin nav sînorê komara tirk de kurd
Kurd, di deme komarê de hemû mafê wan tê qedexe kirin. Zimanê wan tê qedexe kirin. Pirtûkên wan yên ku hatina nivîsandin, têne guharandin bi tirki û orjinalê wan yên kurdî têne windakirin. Di wan pirtûkan de bêjeyên "kurdî" ji bi bêjeye "tirkî" têne veguharandin. Bi navê kurditiyê û li ser navê kurditiyê ti tiştek naye hiştin. Hemû tişt ji hole tê rakirin. Zarok ji di cihên ku ji wan re dibêjin "Islah"ê de têne tirkkirin. Di deme komarê de, piştre ev cihên ku ji wan re têne gotin islah, bi dibistanên ku ji wan re dibêjin "imam hatip"ê têne pêşxistin. Ol ji di vanderan de tê bikar anîn. Di wan deran zimanak heya ku mirov fêr bibe û dîrokek heya ku mirov bixwanê. Ew ziman ji tirki ya û ew dîrok ji dîroka tirki ya ku hati nivîsandina.
Ev yek, her weha berdewam dikê. Weke demeke ji berdewam dike. Bi van kirinan, êdî li kurdistanê, li ser navê kurdî tê demeke ku mirov ni karê ti tiştekî bêne ser ziman. Hemû tişt weke ku winda bû ya. Ji kurdên ku ji ber nirxên xwe li ber xwe didin ji weke Şêd Riza, şêx saîd û hwd ser hildanên wan têne parçiqandin û mirovên ku bi wan re serî hildana têne kuştin û yên ku mana ji dibina cihê ku wan jê re digot cihê Islah´ê.Li wanderan wan bi navê tirkî perwerde dikin.
Barê karebayî
Barê karebayî taybetmendî ya hindek ji kerî yên atomê ye û bi rêya barê hîmanî yê 'e' dihêt pîvan. Li goreyê lihevhatinê, barê elektronê -1, û barê protonê +1 e. kuarkan barekê kerkirî (fractional) bi qasî −1/3 an +2/3 heye. Dijkeriyên hevberî van jî barên hevqas lê bervajî hene. Keriyên bardar ên dî jî hene.
Dibistana bi şevborîn
Li aliyê kurdistanê yê ku hatikriin nav sînorê komara tirk de kurd
Lê her çend ku her weha tê kirin ji, hê ji bêje "kurd"î ji hole ne rabûya. Ew li gor xwe vê re ji çareseriyeke dibînin. Yên ku dibêjin "em kurdin", ew dibêjin "ne win ne kurdin, win tirkên serê çiyê ne". Li gor profesorekî tirk an ji nivîskarekî wan, bêje "kurdî", deme ku pêl berfê kirina û di bin lingên wan de gotiya "kart kurd", hingî wan ji xwe re gotiya em kurdin. Li gor wan kurd ew in. Bi vê yekê, komarê "Asimlasyon programe" meşand. Bingihê vê yekê ji di destûra xwe ya bingihin de bi çêkirin. Li gor destûra ya bingihin, yên ku li tirkî jîn dibin " hemû tirkin". Di nav vê yekê navbendî nîne. Ji xwe, de ku siyesetmedarên wan diaxivin ji dibêjin, li ber destûrê "herkes wekheve". Bi vê yekê ev program tê bi rê ve birin.
Li aliyê kurdistana ku katakirin di nav sînorê îranê de kurd
Li îranê, ji deme ku mirov li kirinan dimeyîzenê, mirov dibîne ku heman rêbaz tê bi kar anîn. Li wir ji destûr û ol pir baş tê bikar anîn. Nirx û çanda kurda li wir ji qaxada ya. Her çend ku di destûra wan ya bingihin de Navê kurdan hebe ji û têde mafê perwerde hatibe bicihkirin, haya iro ev yek ne hatiya bicih anîn. Li wir ji heman rêbaz bi tirkan re weke wan tê bi rê ve birin. Li ser navê kurdî hemû tişt hatiya qedexe kirin. YÊn ku ji hole ne rakirina ji dibêjin "çand û dîrok ya persana". Her weha tê nîşandin. Li ser navê kurdî qedexeya ku yek tiştekî bike û bêje. Bahsa kurd kirin qedexe ya.
Li îranê rastiya kurd û pêşketina wî nîne. qedexe ya. Deme ku mirov li wir dimeyîzenê, mirov di çend qedexekriin heya. Kurd li wir ji, di medresan de têne perskirin. Mafê wan ya ji yê ku ji hebûna wan tê hemû qedexe ya. Zimanê wan qedexe ya. Di vê yê de îran olê pir baş bi kar têne. Li wir j di medresan de kurd têne perkirin.Mafê perwerde bi zimanê dayikê qedexe ya ji bo kurdan.
Deme Îraka kevn de li qata kurdistanê ya ku hatikirin nav sînorê ve de kurd
Li îraka kevn ji hemû tişt weke îran û tirk dimeşî. Zimanê kurd qedexe bû. Li îrakê zimanê arabî serdest bû. Têne mafê araban hebû. Kurdî li wir ji qadaxe bû. Deme ku kurdan dixwest ku nirxên xwe bênine ser ziman dihatina kuştin, weke ku li tirkî û Îranê. Li wir ji zimanê kurdi qedexe bû. Li îraka kevn, dijberiya kurdan û xwestina kurdan ji hole rakirin, derkete asta herî bilind. Kurdan li wir li ber xwe da, Li wir ji, zarokên kurdan ji wan dihatina standin û dihatina arabkirin. Gelek zarok, bi sedhezaran hata iro ji winda ne. Zarok ji wan dihatina standin, didana malên araban û bi arabî mazin dikirin. ravandina zarokan li wir pir li pêş bû.
LI îrakê, deme ku mirov bahsa wê bike divêt ku mirov ji bîrneke û bêne ser ziman ku çawa saddam huseyin li hevberê kurdan gaza kimyawî bi kar anî. Gaza ku li hevberê kurdan bi kar anî ji ji Hollanda kirî û bi kar anî li hevberê kurdan. Almanya ji ji aliyê çekên kîmyewî ve hinek piştgiriyên wê kiribû, hin çêkên kîmyewî almanya dabûbûna saddam.Tirkiyê vê demê piştgiriyeke mazin dabû Irakê, di deme Saddam de.Bi sadhezaran kurd hatina kuştin. Weke ku li tirkî û îranî bû, bi milyonan bazdan û li cihanê bûna pênaber. Li îraka kevn ku mirov bi sereke bêje weke tirkî dibistanên arakirinê hatina vekriin û bikar anîn. Weke wan, li wir zarok, hê di biçûkatiya xwe de ji dê û bavê xwe dihata standin û dihata arabkirin.Vê rewşê heya deme ku saddam huseyin li hevberê kurdan di 16 adarê 1988an de gaza kimyewî bikar nîn berdewam kir.
LI qata kurdistanê ya ku hati kirin nav sînorê Sûrî de kurd
Li sûrî, ku mirov bahs bike, ji tirki, îrakê û îranê ne cudetir li kurda nêzîkati kir. Sûrî ji weke Iî îrakê, xwediyê rejîmeke ku jê re digotin "baas". Wê rejîme baas, li îrakê tij ji kurdan kir, wê ji heman tirş kir. Wê ji zarokên wan ji wan distandin û dikirina arab. Zimanê kurdi li wir ji qedexe bû. Perwerde kirina bi zimanê dayik ye bi kurd hê j haya iro qedexe ya. Ew ji zarokan di dibistanan de jibo ku bibina arab tişte ku tirkan arabên îrakê û îranan kir, wê ji kir.
Weke ku li wan herêmên din yên kurdan heya, li wir ji kurditi û li ser navê kurditiyê hertişt qedexe ya. Mirovên ku dibêjin ez kurdin yan tê kuştin ya ji tê girtin û bi êşkence û zindanan re ru bi zu dimene. Ew rêbazên ku tirk îraniyan bi kar dianîn, lê piştre sûrî ji dest avête wan rêbazan li hevberê kurdan. Li wî herêmê kurdistanê, gelek dîrokeke kurdan ya weke ku pir pir kevne heya. Ev ji weke dîrokê sûrî tê nîşandin. Sûrî ji weke tirkî û îranê olê pir mazin li hevberê kurdan bi kar têne. Tirkanî, raniyan û araban, ol kriiya hizreke bîrdozî ji bo van kirinên xwe yên ku dikin. Olê weke bîrdozîyekê bikar tênin. Ji bo ku kurd li wir ji ne bêjin em kurdin, çi pêdovî pê heya tê kirin.Li wir ji weke tirkî û îranê, iro ji zimanê kurdi û perwerde bi zimanê kurdi qedexe ya. Li wir ji divêt ku herkese bi arabi bi peyive û weke araban be. Ji wê pêve ti tiştek naye erê kirin, weke tirk û îraniyan.
Li sûrî, weke rêbazakê li dîjî kurdan ku tê bi karê anîn, mafêtiya hemwelatî ji wan re nîne. An ji ku hebe ji ji wan tê standin. Iro li Sûrî bi sadhezaran kurd bê mafê hemwelatî jîn dibin. Ti mafê wan yê mirovahî ji nîn e.
Îro li qata kurdistana li aliyê tirkî kurd
haya iro tirkan ev qata kurditanê ya ku di nav sînorê wan de ya, maya.Lê haya îro ji li kurditanê mafê kurdan yê ji hebûna wan tê yê zimanê wan yê dayikê û perwerde bi zimanê dayikê nîn e. Hertişt li ser navê kurdî qedexe ya. Ji bili vê yekê, iro kurd ji ber ku mafê xwe yê bingih weke mafê perwerde bi zimanê dayikê dixwezin têne kuştin û girtin. Têne dibêjine wan, "mafê yê ku win bibina tirk heya". j wê pêde ti mafê wan wê ne be. Ku mirov li kirinên wan dimeyîzenê, mirov dibîne ku vê yekê bicih ji tênin. Ti mafê insanî û mirovahî ji bo kurdan nîne. Li ser navê wan hertişt qedexe ya. Dîroke wan xwandina wê qedexe ya. Zarokên kurd, iro ji di dibistanan de têne bi tirk mafê wan heya. gelekan ji wan ji, dibin û dikina dibinstanên ku ji wan re dibêjin " yatili okul", di wan de bicih dikin û teêne mafê fêrbûna tirkitiyê j iwan re dihêlin. Dîroka wan ji wan re qedexe ya ku fêr bibin.
Dî tirk de du saziyên girîng yên ji bo komarê ku herine ser kurdan de hene. Yek Artişa û ya din ji saziya perwerdê ya. Li gor xwe, weke ku ew dibêjin, bi artşê wan "ahl" dikin û bi perwerde ku zimanê wan yê dayik dide ji bîr kirin û dike tirk dike "mirov".Deme ku mirovek haywanakî digirê ji bo wî alimêne xwe ahl dike, piştre bi talîm kirina wê bi fêr dike. Her weha li kurdan ji nêzîkatî tê kirin.
Li qata kurditanê ya ku di nav sînorê tirkî de hatiya hiştin de nêzîkî 20 milyon kurd jîn dibin. Lê mafê yekî ji ji wan yê ti tiştekî nîne. Hemû ji mafê xwe yê perwerde yê bi zimanê xwe dixwezin û li ser ard û warê xwe bê hatina ser wan û şer jîn bibin. Ev tenê xwesteka wan heya. Lê heya nahaka ev xwestaka wan bicih ne hatiya. Kurd ji ji ber ku wê mafê xwe bistênin, iro i ber xwe didin, Ji ber ku li ber didin, êdî j wan re tê gotin "terorîst".Ji ber ku mafê xwe yê mirovahî dixwezin ew terorîst têne denazandin. Li kurdistanê, ji bo kurdan iro, di mafê ku j bo mirovan heya nîne. Ji bo wan ti maf nîne. Rêz û hûrmet ji hebûn û nirxên wan re nîne. Dîroka û zimanê û pêşketina wa ya bi kurdî qedexe ya. Hemû, li gor dewletê divêt ku bibine tirk û jîn bibin. Wekî di ji ti mafê wan nîne. JI bo ku ev yek pêk were ji, saziya perwerde tirkî di tenê ji kurdan mafê tirkî û perwerde dide nîaşndin. Kurd bi her awayî hatiya qedexe kirin.
Barê karebayî
Barê karebayî yê madeyekê ko bi çavan dihêt dîtin bi qasî koma barê karebayiyê hemî keriyên wî made ye. Piraniya caran, barê tevane sifir e, jiber ko hijmara elektron û protonên her atomekê bi awayekê xweriskî bi hevqas in. Rewşên wiha ko barê tevane ne sifir e karebaya sekinî pêkdiînin. Bi ser vê ra, hindek caran eger barê tevane sifir jî bit, heye ko li hemî deran wekhev nehatbit dabêşkirin (jibo mînak bandora qadeka karebayê hebit). Hingî dibêjin ew made cemserdar e. Dibêjin wî barê ko ji cemserandinê hatiye barê girêdayî û barê ko ji derve hatiye barê azad.
Dibistana bi şevborîn
Îro li qata kurdistana li îranê kurd
Li îranê, ti mafê kurdan nîne. Her çend ku hinek saziyên mafên mirovan dibêjin ku li îranê mafê mirovan nîne ji, mirov karê bêje ku ji bo mirovên pers ku ne hemûyan be ne wilo ya. Ji persan heya. Mafê bingihin yên wan yen perwerde bi zimanê dayikê heya. Yê xwe bi pêxistin bi zimanê xwe yê dayikê heya. Pirsgirêkên wê yên ku iro hene, yên demokratize kriinê ne. Lê ji bo kurdan mirov nikarê têne bêje ku ew pirsgirêk hene. Ji bo wan pirsgirêkên bigihin hene. Yên ku xwe perwerde kirinê bi zimanê dayikê hene. Li wir, mirov karê bêje ku qirkirinaka bi çandî û felsefî û siyeseî weke ku li tirkî heya li wir ji heya. Kurd iro li îranê bêmaf in ji her mafê xwe yên mirovahî û insanî. Ew ji weke ku tirk dikin têne mafekî ji kurdan re didine nîşandin, ew ji her weha mafê ku weke ku tirk dikin ku kurdên li aliyê wan bibine tirk, yên li aliyê wan ji mafê yên ku bibine pers heya. Ji wê pêve ti mafê kurdan li wir ji nîne. Li wir ji weke tirkî ti mafê avakirina dibistanên kurdi bi zimanê kurdî nîne.
iro li qata kurdistana li aliyê sûrî kurd
Li qata kurdistana li aliyê sûrî ji divêt ku mirov bêje ku weke aliyê tirkî û îranê ti maf nîne ji bo kurdan. Li sûrî ji weke ku li îranê û tirkî hene pirsgirêkên, pirşgirêkên demokratizekirina welat heya. Lê wir ji, ji bo kurdan ne tenê ew pirsgirê heya. Li wir ji weke tirk û îranê pirsgirêkên bigihin ji bo kurdan hene. Li wir, iro ji weke îranê û tirkî zimanê kurdî hê qedexe ya. Hê perwerde bi zimanê dayikê mafê wê ji kurdan re nîne. Li wir ji hemû tişt bi navê arabî heya. Rejima baas, tişte ku berî vê demê di îraka kevn de saddam dixwest dibike ew ji dixweze ku wê li hevberê kurdan bike. Iran ji û tirkî ji di heman nêzîkatiyê de ne li hevberê kurdan.
Deme ku mirov li dîrokê sûrî dimeyîzenê, mirov dibîne ku di destpêka demazirandina xwe de bi kurdan re ava bû. HIngî fransî berî damazirandinê li serwer bûn. Di wê demê de dema ku ew bi şûn ve vekişiyan, hukumete kurdan ji li wir hata damazirandin. Her weha mirov karê bêje ku gelek mafên wan hebûn. Lê dimeên piştre wan ji, çawa ku tirkan weke ku di konfaransa lozanê de gotin em li ser naê kurd û tirkan li virin, û piştre komar tenê kirina komarak tirk, wan ji wilo kir bi heman rêbazî li hevberê kurdan. PIştre zimanê kurdî bitimî hata qedexe kirin. Iro, ji kurdan re mafê xwe xwestin ji, tê qedexe kirin. Weke ku tirk û îran dikin, ku mafê xwe dixwezin ku şaradar û perlamenter ji bin digirê û diavêje girtigahê, ew ji hemna rêbazê bi kar têne. Bi ti awayî mafê mirovahî yê perwerd bi zimanê dayikê naye dayîn. Li tirki ji û li îranê û li sûrî ji, iro, kurd ji mafê yê mirovahî û insanî bêparin. Saziyên perwerde yên van welatan têne ji bo ku kurdan bike tirk, pers û arab tevdigerihê. Bi hev re iro li hevberê kurdan di şerekî tinekirinê de ne. Bi hev re biryara qirkirina kurdan ya çandî siyesî û ziman û hê gelek aliyên din dana û iro bi rê ve dibin wê biryarê.
Oto-asîmlasyon
Iro gelek kurd zimanê dayika xwe bikar nayênin. Deme ku mirov dibêje wan çima bi kar nayêne, dibêje ez nizanim. Oto-asîmlasyon, weke xwe bi xwe, xwe kuştina, Nirxên xwe kuştina. JI bo ku otoasîmlasyon pêk were pêşî yên ku dixwezin asîmle bikin, zimanê ku bi kar tênin pir popular dikin, zimanê ku wê bi kujin ji pir biçûk didina nîşandin. Dikin ku yên ku diaxifin, wî zimanê xwe biçûk bibinin. Hertimî li ser nekêrhatina wê diaxivin û tênine ser ziman. Nirxên wê ji û dîrokewê biçûk didina nişandin. Ev xosletên oto-asîmlasyonê ne.
Divêt ku mirov li ser asîmlasyona oto-asîmalsyonê bi sekinê.Iro li kurditanê ji ber gelek sedeeman ji bê ev yek heya. Gelek kurd zimanê xwe yê dayikê bi kar nayênin. Dibêjin em kurdin lê zimanê xwe bi kar nayênin.Dibêjin ku "em zanin, lê em karin xwe baş bi zimanê din bênine ser ziman". Ev ji ya rasti amcamaka metingeriyê ya.
Ziman kurdan bi dîroke xwe re xwediyê dîrokeke ku ne bin 12 hezar salan re ya. Lê kurd vê yekê nizanin. Bi zanebûn ev yek ji ber çavan tê ravandin. Nahêlin ku mirov li ser vê yekê bi sekinî. Kurd haya ku wê oto-asîmlasyona ku li ser xwe ne buhurênin wê ne gihine rûmete xwe. Rûmetî li nirxên xwe xwedi derketina. Li zimanê xwe xwedi derketina. Di jiyanê de divêt ku kurd zimanê xwe bi kar bênin. Kar û barê û axifinên xwe bi zimanê xwe bikin.Zimanekî zanin ne tiştekî xiraba. Lê belê ji zimanê xwe yê dayika dûrketin tiştekî pir xiraba. Di her qada jiyanê de divêt ku hewl bidin ku zimanê xwe bi kar bênin. Bi vê yekê wê karibin wê asîmlasyon û oto-asîmlasyonali ser xwe bişikênin. Miorvên ku zane be, wê li zimanê xwe xwedi derkeve. Lê yên ku nazan bin wê ji dêla zimanê xwe li zimanekî dî xwedi derkevin.
Divêt ku mirov baş zanibe, pêşketine her mirovî di zimanê dayikê wî de ya. Ziman, ne tenê ji hinek bêjeyan pêk têt. Ji aliyê genetikê ve ji ev yek bi wate ya. Deme ku zimanê dayikê bi ne hata nîn, hingî, saxsiyat dimire. Oto asîmlasyon xwe bi xwe, xwe qatilkirina. Xwe kuştina. Saxsiyata xwe kuştina. Ji miorvahiya xwe dûrketina.
bi asîmlasyon, oto-asîmlasyon re kuştina ziman
Ziman bi asîmlasyonê re tê kuştin. Çand tê tinekirin. Dîrok tê windakirin. Li pêşketin û nivîsandin hizir û raman tê girtin. Yên ku di nivîsên ji bi gelek awayan çûna ser wan çêdibe. Kî wê rastiya ku tê xwestin ku ji hole were rakirin bêne ser ziman, weke dijmina. Li tirkî iro ya ku tê kirin ev e. Zimanê kurd qedexe ya. Yên ku tênin ser ziman ji weke dîjmin têne ser ziman. deme ku kurd bahsa ziman xwe dikin, weke "parçakirina tirkî" têne gunahbarkirin. Bi vê yekê, dikin ku bi şûn ve gav biavêjin. Ev gotina "parçakirina tirkî" divîr de, karakî mazin ji bo sistemê dibîne. Kî serê xwe ji bo zimanê xwe rakê rastî wê tê.
Bi vê yekê, mirov karê bêje ku ziman tê kuştin, û li pêşiya bi kar anîna wî ji astang têne afirandin. Astanga pêşî li tirkî bi vê yekê, destûra wan ya bingihine. Ku kirin hatina kirin, bi sedeme ne li gor destûrê ya têne astang kirin. Lê weke xalaka destûrî têne mafê axiftin û bi karanîn tirkî ji mirovan re dihêlin. Bi vê yekê dixwezin bêjin têne mafê yê tirkitiyê heya. Ji wê pêve ti mafê wa nîn e.
KUştina zimanê kurdî bi tekoşîna sisteme tirk ya li hevberê zimanê kurdî pêk têt. Ji her alî ve bi hêze xwe ve diçê ser kurdî. Yên kurdî bi kar tênin ji bi kuştinê re ru bi run ne. Mafê yên jiyanê nayê hiştin. Sistemê iro "dij-kurditi" mazin bi pêş xistiya. Li ser vê yekê destûra xwe ya bingihin ji ava kiriya. Li gor destûra tirkî ya bingihin, ti carî bi zimanê kurdî perwerde nayê dayîn. Divêt ku hemû tirk bi tirkî were kirin. Divêt ku di jiyanê hertimî tirk bi kar bê anîn. Gelek kurd ji weke lanetliyên sadsala 21 ê vê yekê erê dikin. Zimanek deme ku di perwerde de nehata bi kar anîn wê mire. Kurd bi xwe ji bi xwandinên xwe yên di bistanên tirkî de zimanê xwe dikujin. Ev asîmlasyona otoasîmlasyona. Kurd kengî gotin,e ne me divêt ku bi zimanê xwe perwerde divêt ku bikin, hingî wê bi sazi û hemû tiştên xwe ve wê, wê asîmlasyona li ser xwe bişikênin.
Çavkanî
Nivîsa Abdusamet Yigit a. ji pirtûkên wî yên bi navên "Di sedsale 21'ê de şoreşa kurd: rojava" û ya "Li ser jenosîda kurd a ku di sedsale 21´min de ku hê didomê" hatîya girtin.
Critot
Critot, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Kurûşava
Kurûşava gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 255 kes (45 malbat) bûn.
Neresheim
Neresheim bajarokekî navçeya (Landkreis) Ostalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Bayas
Bayas, komuneke fransîaxiv a departementa Gironda ya Fransayê ye.
Brémur-et-Vaurois
Brémur-et-Vaurois, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Xelata Nobelê ya Aştiyê
Xelata Nobelê ya Aştiyê, yek ji xelatên Nobel a ku her sal ji aliyê Komîteya Nobelê ve tê dayîn e. Tê zanîn ku xelatên Nobelê li ser temiya Alfred Nobel li Swêd tên belavkirin. Wekî xelatên beşên din, xelata aştiyê jî her sal bo kesên ku ji bo aştiyê têkoşîne tê belavkirin.
Fîlozofiya Xelata Nobelê ya Aştiyê
Xelat bi qasî kesan, dikare li sazî yan rêxistinan jî were dayîn. Xelat ji aliyê Komîteya Nobelê ya li Osloyê ye tê dayîn. Endamên vê komîteyê ji layê parlamena Norwegê ve tên hilbijartin û peywirdarkirin.
Lîdo
Lîdo, gundekî ser Şankuşa Diyarbekirê ye. Di 2012an de hejmara şêniyên gund 43 kes bû.
Mîtokondrî
Endamoka bi cot parzûnan dorpêçkirî ye. Mîtokondrî ji bo xaneyên ajal, riwek, karok û protîstan navenda henase ya xaneyê ya bioksîjenê ye. Bi kurtasî, ji xeynî prokaryotan hemû xaneyên eukaryotî di nav sîtoplazmayên xwe de xwediyê mîtokondrî ne. Her ku pêdiviya xaneyê bi ATP zêde yê, hejmara mîtokondriyên xaneyê jî zêde ye. Xirokên sor(erîtrosît), tu mîtokondrî li xwe nagirin, lê xaneyek kezebê ji 1000ê zêdetir mîtokondrî li xwe digire. Mîtokondrî bi qase 0.5 – 10 μm(mîkron) gir ê.
Li gor teoriya endosîmbîosîs, mîtokondrî di destpêkê de xaneyek prokaryotî bû. 2 milyar sal berê niha di nav avê de tenê xaneyên prokaryotî hebûn. Hin ji wan xaneyan, xwe xweyker(ototrof) bûn hin jî hazirxwur(heterotof) bûn hin ê wan aerobî hin jî anaerobî bûn. Xaneya prokaryotî ya pêşî(bapîrî), bi xaneyên din ve xweyî dibû. Xaneya bapîrî, xaneya aerobî bi fagosîtozê dadiqurtê, lê wî di hundirê vakuola adanê de nedihine û naxwe. Xaneya bapîr bi xaneya daqurtî ve jiyana hevpar ava dike. Bi vî awayê endamok mîtokondrî pêk te. Ji bilî endamokên plastîd û mîtokondrî, hemû endamok biparzûn, ji parzûna plazmayê çê bûyî ne.
Tetîs
Tetîs di mîtolojiya yewnanî de rêbera nêrêîdan, hevjina Pêleûs û diya Axîleûs e.
Pêleûs rasta Proteûs hat, Proteûs ji wî re rêya destxistina Tetîsê got: Ew bi sedan cara şiklên xwe biguherîne jî nêzîkê wî bimîne û bi awayekî şidandî xwe li wê werêne, heya dîsa vegere şiklên xwe yên yekem wê bernede Li Magnesîayê leheng, xwedawendê dibîne xwe li wê diwerîne. Lê Tetîs vê yekê aciz dibe şiklên xwe diguherîne. Pêleûs dest jê bernade. Heta Tetîs fêm bike ew wisa dewam dike. Paşê Tetîs neçar dibe, zewacê qebûl dike.
Tetîs heft kur da Pêleûsê ra lê Tetîs dixwast ku wan bike nemir îlacan da wan û şeş kurê xwe bi wê awayê kuşt. Dixwast ku îlac bide ya heftemîn jî lê Pêleûs nehişt. Kurê heftemîn nemir û mezin bû, bû Axîleûs.
Warkor
Warkor (bi tirkî: Güllübağ), gundekî bi ser navçeya Espîra Erzîromê ve ye. .
Tîrav
Tîrav an Carcînoma, qûnereke bedpejbûnî ji pêwendidarê tevnê jê girte. Pêwendidarê tevnê, pûst û tavaxê xanikên dervayî ya organên hûndirê çêbibe.
St. Gallen
St. Gallen, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kanton û herêma St. Gallenê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara gelheya bajêr 75.833 kes e.
Avarêg
Avarêg yan jî Averêk, gundekî girêdayê navçeya  Îlîç a Erzînganê ye.
Pexiora
Pexiora, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Twistetal
Twistetal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Waldeck-Frankenberg li Hessen, Almanyayê ye.
Kundecî
Kundecî, gundekî girêdayî navçeya Diyarbekirê Şankuşê ye.
Gallagher
Leo Anthony Gallagher, Jr. (jdb. 24ê tîrmehê 1946'an li Fort Bragg, Karolînaya Bakur, DYA) aktor û komedyenekî amerîkî ye. Ew bi perçiqandina tiştan (bi piranî xwarin, bi gelemperî zebeş) bi navgînek ku ew behsa Sledge-O-Matic dike tê zanîn.
Ruhstorf an der Rott
Ruhstorf an der Rott şaredariyeke navçeya (Landkreis) Passau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
1193
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
4ê adarê - Selahadînê Eyûbî, siltanê kurd
Langenthal, Rheinland-Pfalz
Langenthal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Vailly-sur-Aisne
Vailly-sur-Aisne, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Bressey-sur-Tille
Bressey-sur-Tille, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
City of Salford
City of Salford bajarekî Lancashire, Înglistan e.
Bazoches-sur-Guyonne
Bazoches-sur-Guyonne, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Kohneqele
Kohneqele gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Bazoches-sur-Guyonne
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Huanggang
Huanggang (çînî: 黄冈市; "Huánggāng shì"), bajarek di parêzgeha Hubei ya Çînê da ye. Bajar li peravê bakur ê çemê Yangtze yê ye. Bi serbajarê Hubei, Wuhan ra cînar e. Rûerdê bajar 17.453 km² û di 2010an de hejmara niştecîhên bajar digihe 6.162.069 kesî.
Croisy-sur-Andelle
Croisy-sur-Andelle, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Huanggang
Beşên îdarî
Bajarê Huanggang ji yek nahîye, du bajarokên asta navçeyê û heft navçeyan pêk tê.
Binêre
Karantînaya Hubeiyê, 2020
Bêrîtan (cudakirin)
Çend peyvên bi vî navî hene:
Muhemmed Fezarî
Muhemmed Fezarî an Muhemmed bin Îbrahîm Fezarî ( ? - m. 796 an jî 806)  fîlozofekî misilman û zanyarê matematîk û stêrnasiyê bû.
Vöhl
Vöhl şaredariyeke navçeya (Landkreis) Waldeck-Frankenberg li Hessen, Almanyayê ye.
Uryan Xidir
Uryan Xidir - bi naveke din Sultan Xidir - yek ji ocaxên (esirên sirî/mistîk ên) herêma Dêrsimê ye. Endamên wê bi zaravayê kurmancî xeber didin.
Li gorî lêkolînên Dêrsimî (di pirtûka wî ya duwem de yê ku di sala 1997'an de hatibû wesandin, li rûpela 128an) serokê ocaxê Nebî Xidirî bû û ji aliyê gelê xwe wek keseke pîroz dihat pejirandin. Gora wî li gundê Zêwe (Dorutay) di navceya Pêrtagê de peyda ye.
Gora wî îro ji aliyê gelê herêmê wek zaret/ciheke pîroz tê bikaranîn. Li gorî gotûbêjan gelek kesên ku cûne ber gora wî pistî zaretê ji nexweşiyên xwe xelas bûne. Ev bawerî hê ji di nav gel de heye.
Li gorî pirtûka Firat (rûpel 234) ev ocax êdî ne li Zewê bi cih kirî ye, li şûna wan sê eşîrên din ên kurd xwe li vî gundî bi cih kirine.
Enbîya, Îlîç
Enbîya, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Uryan Xidir
Dema ku mirov li ocaxên din ên Dêrsimê dinêre, jimara ocaxa Uryan Xidirî li gorî ocaxên din kêmtir e û ji sedsala derbasbûyî pê ve ocaxê bandora xwe ya berê wenda kiriye. Dêrsîmî tîne ziman ku ev ocax di demên kevn de pêtir wek dewrêş/sûfî hatine dîtin (û ne wek ocaxeke sirî/mistîk). Talibên vê ocaxê hê jî li Xinûs, Qocgirî û Mereşê hene.
Til Rifat
Til Rifet yan Arfêd yan jî Erfad, bajarekî Kantona Şehba ya li Rojavaya Kurdistanê ye. 40 km dûrî Helebê ye. Bajarê ji aliyê bakur herî nêzîkî Arfêdê Ezaz e. Arfêd bi nifûsa 20.514 kes e ku di serjimartinên sala 2004'an de hate texmînkirin. Di dema Şerê navxweyî yê Sûriyê de berdewam, ku li ser Arfêdê ji aliyê Hêzên Sûriya Demokratîk de di dema 16'ê reşemiyê 2016'an de hatibû girtin û di pey re bi rêveberiya Rojavayê Kurdistanê ve girêdayî bû. Di dema şer de, her sê dezgehên tenduristiyê yên bajêr ji aliyê fuzeyên zirar kirin. Hikûmeta Sûriyê Tel Rifat girt
Birayetî
Birayetî, yek ji rojname yên rewşenbîrî û ramiyarî (siyasî) yên wê demê yên PDK bû û heta niha jî ev rojname berdewam e.
Hander
Hander, katalîst, tiştekî ku wizeya çalakandinî yên karlêkên kîmiyayî nizm dike, wê caxê karlêkên kîmiyayî bi ser dixe. Di dawiya karlêkê da, ew neguhartî dimîne.
Salisbury
Salisbury bajarekî Wiltshire, Înglistan e.
Béhoust
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Kurdên Kîlîkyayê
Kurdên Kîlîkyayê an kurdên çuqurovayê komake derwelat ya kurdan li herêma dîrokî ya kîlîkyayê ne. Koçberiya kurdan a kîlîkyayê bi sedsala 16'emîn de dest pê kiriye û heta îro dom dike.
Eşîr
Eşîrên kurdan ên ku di destpêka sedsala 20'emîn de li vê herêmê jiyan e.
Rejukeryan
Rejukeryan, gundekî bi ser navçeya Rewandizê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Lûlikan
Lûlikan gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 918 kes (170 malbat) bûn.
Baion
Baion (navê fermî bi fransî: Bayon-sur-Gironde), komuneke departementa Gironda ya Fransayê ye.
Şithang
Şithang (bi tirkî: Başpınar), gundekî bi ser navçeya Espîra Erzîromê ve ye. .
Elbak
Elbak yek ji navçeyên Wanê ye. 112 km li başûr-rojavayê Wanê dikeve. Ji Kurdistana Îranê 20 km dûr e. Rûber 2.599 km², bilindahî ji rûyê avê 2.460 m ye. Pirraniya daristanên herêmê ji aliyê hêzên ewlekarî yên KT hatina rûxandin. 63 gund û 69 mezre girêdayî Elbakê ne. Gorî hejmartinên fermî yên sala 2000´î hejmara niştecihên navendê 14.114 û bi giştî jî 55.563 ye. Aboriya navçeyê pirranî li ser xwedîkirina ajalan e. Li herêmê ji aliyê fîrmayên dewleta Tirk gelek madenên binerdî tên derxistin.
Ezhou
Ezhou (çînî: 鄂州市; " Èzhōu shì"), bajarek di parêzgeha Hubei ya Çînê da ye. Bajar li peravê başûr ê çemê Yangtze yê ye.Rûerdê bajar 1505 km² û di 2010an de hejmara niştecîhên bajar digihe 1.048.668 kesî.
Miks
Dîroka navçeyê
Navê Miks bi peyva erebî "meks" hatiye afirandin. Tê wateya "piraniya deynê". Lê wek "cihê civînê" jî tê zanîn. Dîrok û wateya peyvê bi zelalî ne diyar e lê tê zanîn ku Moks ji aliyê Ermenan ve hatiye bikaranîn. Moks-Miks wek mîrîtiyeke bi girêdayî Keyaniya Vaspûrakan bûye. Miks di dîrokê de di bin destê Xelatşahiyan, Selcûqiyan, Safewiyan de maye. Di sala 1539an de ji aliyê Qanûnî Siltan Silêman ve hatiye bidestxistin. Piştî vê bidestxistinê demekê ketiye bin bandora Safewiyan jî.
Ezhou
Binêre
Karantînaya Hubeiyê, 2020
Miks
Dîroka navçeyê
Sala 1964an bi navçeya Wanê Westanê ve hatiye girêdan. Heta wê salê qezayeke girêdayî navçeya Sêrtê Perwariyê bû. Piştî sala 1987an jî bûye navçe.
Dîroka Miksê ya tê zanîn heya ku sedsala 4'emîn kevnar e. Şemsedîn Samî di berhema xwe ya bi navê Kamus al-Alam de vedibêje ku Çemê Miksê ku yek ji baskên Çemê Dîcleyê ye ji bin Keleha Îskender derdikeve. Çem qasî 2 km dûrî başurê navçeyê derdikeve. Nêzî 3 km dûrî çavkaniya ku Miksî jê re dibêjin Serkehnî jî bermayiyên Keleha Îskender hene.
Têlan
Têlan gundekî nêzîkê Misircê ye. Tenê 4 km aliyê rojhelatê navçeyê dikeve. Tevahiyê gund 70-80 mal e û nizî 600 kez li Gund dijin. Gund ne tenê babikekin; 8-10 babik hene. Gundî gellek koçber buna, ewqas ku hinek dibêjin heger kes ji gund koc nekirî bûya kî dizane heta niha nifusa Têlanê bigihîsta 20 hezaran. Axlebê gund koçberê Misircê, Batmanê, Stenbolê û Aydinê bûne.
Miks
Dîroka navçeyê
Di dîroka Osmaniyan de Kurd û Ermen di Miksê de bi hev re jiyane. Lê piştî Komkujiya Ermenan di navçeyê de tenê Kurd mane.
Têlan
Dîrok
Tê gotin ku Têlan gundeki gelek kevn e. Gund, dema padişahê Osmaniyan, Yawuz Siltan Selim de diyarê Şêx Hesen hatîye kirin. Wê dema Têlanê di nav gelek gundê heremê de, tenê çend gundê misilmana, yek jî Têlanê bu. Heta demekê nêzik de jî Têlanî bi navê gundê Qadiriyan dihat biranin.
Debara gund li ser çandiyê ya. Minak; genim, ceh, nîsk, nok, û petîxin. Teybetî petixên Têlanî di nav heremê de nav û dengîn. Bela tama betîxên Têlanê cûde û cûdenin. Gelek navên van petîxan cudane.
Girûz, naylon, şeberix, şemamok, ûşî wek têne naskirin.
Miks
Dîroka navçeyê
Di 18ê Tîrmeha sala 1993'yan de di li çoltera Zozana Sundusê komkujiyek din pêk hatiye û di vê bûyerê de piranî jin û zarok 24 kesan jiyana xwe ji dest dane. 15 sal di ser de derbas bû lê hê jî ne diyar e ku kî ev komkujî pêkaniye. Ji komkujiyê tenê Ahmet Sevgîlî (68) salî xelas bûye.
Erdnîgarî
Aqara mezinahiya Miksê 576 km² ye. Bilindahî ji dûrî radeya behrê 1.670 m ye. Ji Wanê 110 km dûr e. Rêya wî 74 km asfalt 36 km jî ax e. Li gel vî rê jî di sala 2004'an de rêya bi qasî 245 km a ku navenda Hîzan û Miksê de ye, hatiye asfaltkirin. Çar aliyê Miksê bi çiyayên bilind hatiye pêçan. Hejmara şêniyên Miksê nêzî 3.600'an e. Navçe aliyê rojhilat ve Şax, aliyê rojava ve Hîzan, aliyê bakûr ve Westan û aliyê başûr ve jî sinorê Perwariyê ye.
Serkehniya ku çemê Miksê jê dizê di quntara Çiyayê Axîrovê de ye. Bi derbasbûna geliyên teng çem ji navenda navçeyê derbas dibe û navçeyê bi nîvenîv perçe dike û aliyê navçeya Sêrtê Perwariyê ve diherike.
Miks bi dirêjahiya zivistana xwe û bi girtina rêya xwe ya di piraniya salê de tê nasîn. We ye ku salê nêzî 7 mehan rêya Miksê bi berfê tê girtin û heya dawiya havînê jî berf di bilindahiyên çiyayên Mikse de dimîne.
Psychology Kurdî
Psychology Kurdî yekem kovara derûnnasiyê ya kurdî ye ku di sala 2016an de dest bi weşana xwe kiriye. Kovar heya niha 16 hejmar derxistiye û ji her çar mehan carekê diweşe. Kovara derûnnasiyê Psychology Kurdî di her hejmarê de cih dide dosyayekê û ji bilî dosyayê nivîsên curbicur ên qada derûnnasiyê û zanistên civakî jî di kovarê de tên weşandin.
Miks
Aborî
Gelê Miksê bi awayê aborî ve di nav xizaniyekê de dijî. Şêniyên navçeyê piranî bi xwedîkirina sewalan debara xwe dike. Lê di salên dawî de bi qedexekirina derketina zozanan xwedîkirina sewalan jî ber bi mirinê ve diçe. Yek ji deriyên ku gel pê debara xwe dike jî gwîz û hingiv e. Ji van hingiva Miksê bi navûdeng e. Bazar piranî di cihê xwe de tê danîn û keda şêniyan jî bi erzanî dikeve destê bazirganan.
Psychology Kurdî
Psychology Kurdî heya hejmara xwe ya 10an di bin banê Weşanên J&J yê de bû û ji hejmara xwe ya 10an vir ve xebatên xwe di bin banê Weşanên Avesta de didomîne.
Miks
Aborî
Ji şêniyên navçeyê 723 mirov cerdevan in.
Psychology Kurdî
Di edîtoryaya kovarê de Abdulsıttar Özmen, Siyabend Aslan, Samed Doğan, Leyla Turhan, Gülperi Gündüz û Kenan Örmek cih digirin.
Kleopatra VII
Kleopatra VII (,, z. li dora 69 berî zayînê - m. 10ê tebaxê 30 berî zayînê li Îskenderiye, Misir) keybanûya dawîn serdema helenîstîk a Misira Antîk e. Keça key Ptolemaîos XII Neos Dionusos ("Ptolemaîos Auletes") e. Bavê wê, wê bi birayê wê re zewicandiye. Wê demê zawaca navmalbatî ji rêzê bû. Ji bo keybanûtiyê perwerdeyeke baş dîtiye. Ji mûzîk û estetîkê pir hezdikirîbûye. Kleopatrayê zimanên misrî (kiptîkî), îsraîlî, erebî, sûrîkî, etiyopyayî, farisî û kurdî (Medî) dizanîbûye.
Malbata bavê wê helenî bûn. Helenî li Misirê hindikayî bûn. Ji bo ku bi gelên herêmê re têkiliyek baş dayne, xwe dide ser fêrbûna dînê Misirê. Ji ber vê helwesta wê ji aliyê birayê wê ve ji welêt tê derkirin. Kleopatra diçe palasa Romayê û li vegera bi siyasetmedar Romayê navdar Iulius Caesar (Sezar) ve jiyana xwe dike yek.
Willingen
Willingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Waldeck-Frankenberg li Hessen, Almanyayê ye.
Îbrahîm Fezarî
Îbrahîm Fezarî (jdb.? - m. 777 Bexda) yek ji zanistvanê Serdema Zêrîn a Îslamê ye û ji zanyarên herî pêşîn ê misilman e.Ew stêrnas û matematîknas bû. Îbrahîm Fezarî di nav misilmanan de herî pêşîn wî astrolabê xebitandiye.
Eslê wî baş nayê zanîn lê li gorî hin çavkaniyan ereb, li gorî hin çavkaniyan jî fars e. Ji bo jiyana wî zêde agahî tuneye. Ew bavê Muhemmed Fezarî ye.
Jacques Futrelle
Jacques Health Futrelle (jdb. 9ê nîsana 1875 li Pike County, Georgia, DYA - m. 15ê nîsana 1912 li cem noqbûna keştiya Titanic (Taytanîk) li deryaya Atlantîk a bakur) nivîskarekî amerîkan bû ku bi taybet bi kurteçîrokên xwe li  ser makîneya fikirandin bi navê Profesor van Dusen tê nasîn.
Jiyan
Jacques Futrelle kurê mamosteyê kolejê Wiley Harmon Heath Futrelle û jina wê Linnie Bevill Futrelle bû. Malbata wî bi koka xwe ji hûgenotên koçber bûn.
Futrelle pêşî ji bo rûpelên werzişê ya rojnameya Atlanta Journal û paşê ew ji bo rojnameyên New York Herald, Boston Post û Boston American jî wekî rojnamevan dixebitî. Di sala 1902an de ew li Richmond Virginia de birêveberê şanoyeke biçûk bû li ku ew bi nivîsandina şanonameyan destpê kir û di gelek piyes de lîstikvan bû.
Di sala 1905an de çîroka wî ya yekem bi serlehengê makîneya fikirandin Profesor van Dusen di çîroka berdewamîyê li ser sernavê  The Problem of Cell 13 di rojnameya Boston American  dihat çapandin. Futrelle di 17ê tîrmeha 1895 de nivîskara amerîkan Lily May Peel zewicî bû. Du zarokên wan hebûn: Virginia Futrelle (z. 8ê çiriya paşîn a 1896) û Jacques Heath Futrelle, Jr. (z. 20ê çiriya paşîn a 1898).
Piştî ku ew ji bo Boston American heta 1906 xebitî, Futrelle rojnamevanî hişt ku balê bikişîne ser kara nivîskariyê. Piraniya dema wî heya mirina wî ya zû di sala 1912an de li xaniyek li Scituate, Massachusetts, ku jê re digot "Stepping Stones" derbas bû.
Şax
Çend cihên bi vî navî hene:
Mehmet Baransu
Jiyan
Malbata wî ji parêzgeha Îdir a bakurê Kurdistanê ye. Dibistana amadeyî li Erzeromê bidawî dike. Dare Stembolê di zanîngeha danûstanê ya zanîngeha Stembolê de perwerdeyê dibîne. Perwerdeya bilind jî li Zanîngeha Marmarayê dibîne. Di rojnameya Akşamê de dest bi rojnamevaniyê dike. Diçe DYAyê 3-4 salan li wir dimîne. Li vegerê demekê di rojnameya kemalîst-neteweperwer Hürriyetê de dixebite.
Sertab Erener
Sertab Erener ( li Stembol, Tirkiye) hunermendeke cureyên muzîkî yên pop û rocka bi zimanê tirkî ye. Erener, bi eslê xwe ji bajarê Mûşê ye. Sertab Erener, keça bavekî kurd û dayikekî yûgoslavî ye. Piştî beşdarbûna rojbûna hunermenda tirk Sezen Aksu û li ser daxwaza Sezen Aksu wekî vokalîst dest bi kariyera xwe ya muzîkê kiriye.
Mehmet Baransu
Jiyan
Niha di Tarafê de dinivîsîne. Nûçeyên wî li Tirkiyeyê gelek deng vedidin. Bi taybetî li ser kujerî, krîmînaliya di nava artêşa Romê (tirk) de nûçeyên balkêş çêkiriye. Lê gelek doz hatine vekirin.
Sertab Erener
Jînenîgarî
Sertab Erener, di 4ê kanûna paşîna 1964an de, li Stembolê ji dayik bû û ji du zarokên Nizamettin û Yücel Erener e. Zarokatiya wê li Pierre Loti derbas bû. Dema ku malbata dayika wê li Yugoslavya dijiyan, jiber şerên li wir derket koçê navçeya Ayvalıka Balıkesirê bûn. Diya wê Yücel Erenler, di sala 1957an de li Akademiya Hunerên Bedew perwerdeha wênevaniyê dît, lê dema ku ew zewicî dest ji karê wênesaziyê berda. Aliyê bavê wî ji bajarê Mûşê, ji Bakurê Kurdistanê ye. Dapîra wê xwedî koka ereb bû û ji bajarê Sêrtê ye. Bavê wî Nizamettin Erener, li Amedê ji dayik bûye. Bavê wî Nîzamettîn Erener ji mamosteyê muzîkê Şerîf İçli perwerdeya muzîkê dît û mehekê li Radyoya Stembolê wek solîst xebitî. Her çend di warê muzîkê de jêhatîbûna wî hebe jî wî biryar da ku bibe parêzer. Navê birayê wî yê mezin Serdar bû û wî di zaroktiya xwe de pir bandor li Sertab kir. Sertab bi guhdarkirina stranên muzîka klasîk a tirkî ku ji aliyê bavê wî ve hatine gotin, mezin bû. Bavê wê navê keça xwe, jiber ku wateya wê "ronahiya serî" û ji bo ku wî ji strana "O Şûh-i Sertab" hez dikir, danî Sertab. Piştî dibistana seretayî, wî dibistana navîn a Lîseya Îtalyan bi dest xist, lê piştre biryar da çû Lîseya Işık. Di salên perwerdeya lîseyê bi nexweşiya zerikê ket û 11 saliya xwe de bi nexweşiya kolîta ulseratîv ket. Di demên perwerdehiya lîseyê de ji ber kolîtê li nexweşxaneyan derbas kir. Di sala duyem a lîseyê de wê jiber ku muzîkê re eleqedar dibû, "ji bo ku bibe stranbêjekê operayê" dest bi xwendina Konservatuwara Şaredariya Bajarê Stembolê kir. Li vir, piştî ku demekê beşa stranbêjiyê perwerde dît piştre çû Konservatuwara Dewletê ya Stembolê. Sertab Erener, demek kurt li Zanîngeha Mimar Sinan Beşa Opera û Strana Konserê jî xwend, lê berî ku beşa xwe biqedîne ji dibistanê derket. Wê dixwest ku karê xwe di operayê de bi xwendina muzîka klasîk bidomîne, lê ji ber xwendekariyê nikarî tiştên ku ji operayê hêvî dikir, bidest bixe. Wê wekî solîstê dikê dest bi xebatê muzîkê kir. Di 21 saliya xwe de yekem car zewicî û vê zewacê wê sê sal dewam kir.
Sertab Erener, di sala 1987an de wek solîst beşdarî partiya rojbûna Sezen Aksu bû. Gava Sezen Aksu yekem car Sertab dît wê dengê wî pir eciband û pêşkêşî wî kir ku bibe vokalîstê paşînên li ser dikê. Sertab di destpêkê de ne dixwest bibe vokalîst û wê wiha got: "Sezen Aksu ji min re pêşniyara vokalîstiyê kir. Min ew qebûl nekir. Ji ber ku ez jixwe solîst bûm. Wê vî yekî mîna bûyerek daketinê hîs dikir. Lê divê ji ber vî helwestê karê vokalîstiyê qebûl bikim." Piştre, li ser daxwaza hevalê wê hunermend Levent Yüksel û Sezen Aksu, Sertab Erener qebûl kir ku li kêleka Aksu bibe vokalîstê paşîn a li ser dikê. Sertab Erener di sala 2003an de bi stranekî inglîzî bi navê Everyway That I Can beşdarî Pêşbaziya Muzîkê ya Eurovisionê bû û di vî pêşbaziyê de bi ser ket, li rêza yekem ma.
Schwäbisch Gmünd
Schwäbisch Gmünd bajarokekî navçeya (Landkreis) Ostalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Hazim Beg
Hazim Beg (jdb. sibat 1900 li Zaxo - m. 3ê hezîranê 1954, li Mûsilê) siyasetmedar, çalakvanekî mafê mirovan bû. Di komkujiya ermeniyan de, bi mal, milk û hemî hêza xwe alîkarî daye qurbaniyên ermeniyan.
Jiyan
Kurê Şemdîn Axa ye. Li 26ê tîrmehê ya sala 1925ê weke wekîlê bajêrê Zaxo li meclîsê hatiye helbijartin. Li sala 1925ê bû endamê partiya Pêşkeftin "Al.Teqedim" û sala 1934ê bû endamê partiya "Wehdet al.Weteniye" ya Îraqê. Li sala 1950, bû wezîr û endamê meclîsê ya şahînşahiya Îraqê, li serdemê serokwezîrê wê demê Tewfîq al.Suweydî.
Hazim Beg yek ji xanedan û navdarên devera Zaxo bû û navê wî di kolanên vî bajarî de hatiye kolan. Ew mirovekî cumerd, dilovan, dilnerm û mêhrevan bû. Li serdemê cenga cîhanî ya yekem û li fermanên bednav yên Osmanîyên tirk li destpêka cengê li ser gelê ermenî, bi dehan xizanên ermenî koçberî bajêrê Zaxo bûn. Helwesta Hazim Begê li ser wî gelê zulimlêkirî û derbeder, gelek mirovane bû. Kar ji wan re peyda dikir, dihewandin, di nav mala xwe de xwedî dikir, alîkarî bi hemî cureyan dida.
Qurbaniyên ji ber nîjadkujiyê direviyan li taxa Kêste li navenda Zaxo kom dikir, alîkarî organîze dikir. Heta niha jî ew tax weke taxa ermeniyan dihête nas kirin. Ji bo vê alîkariya mirovane ya xelkê Zaxo ji bo gelê ermenî kirî, ermenî bi xwe ji berî her kesê dîdevan in. Hazim Beg li 03ê meha hezîranê li sala 1954ê li bajêrê Mûsilê çûye ber dilovaniyê û termê wî veguhaste Zaxo û li wir di xaka bab-kalên wî de hatiye veşartin.
Qedrî Yıldırım
Qedrî Yıldırım (jdb. 5ê sibata 1959an, Licê, Diyarbekir - m. 26ê adara 2021an, Diyarbekir), akademîsyen, nivîskar û parlamenterê kurd e. Ew di 5ê sibata 1959an de li navçeya Licê ya Diyarbekirê ji dayik bû. Navê bavê wî Masûm û navê diya wî jî Xanim e. Di heman katî de jî ew ji bilî zimanê kurdî zimanên tirkî, erebî, farisî û îngilîzî jî dizane.
Nîjadperestî
Nîjadperestî yan jî nîjadparêzî, gotineke ku di sedsala 20an de bi jenosîda cihûyan ku ji aliyê naziyan ve pêk hat hanîn re ket rojeva mirovatiyê de.
Qedrî Yıldırım
Ew dozîneya xwe di Fakulteya Îlahiyatê ya Zanîngeha Harranê de temam kir. Paşî 13 sal jî mamostetî kir. Ew li Zanîngeha Dîclê û Zanîngeha Artukluyê de xebitî.
Nîjadperestî
Temenê xwe, ji "nijad/nîjadê" digirê. Di têgihiştina nijadê de, di civakê de, tenê komên ku bi benê xwûnê û xizmtiyê digihina hevdû dibina yên hevdû. Li gor têgihiştina nijadiyê, ya ku dide kifşkirin, aliyê girêdana bi hev ve ya biyolojikî ya. Bi wê re li ser wê re aliyên din ên weke çandî û ûrfî tên ser ziman.
Lê di sadsale 20an de, bi têgihiştineka dîn jî ev gotin derketa li pêş. Ew jî, ev bû. Nijadek ku xwe li ser ya din re bibîne, xwe jê mazintir û maztir û li sertir bibînê, xwe li ser re bibîne, ev têgihiştin derket li pêş. Di temenê serdestiyê de, ev têgihiştin hat bi lêvkirin. Minaq, Ewropa, hema bêja nîêv Afrîka ji xwe kir kola. Ew reşîk di dîtin. Gotina reşîkitiyê jî, di wateyaka biçûkxistinê de bikarhanî. Ev jî, aliyekî din yê jî têgihiştina nîjadiparêstiyê bû.
Li tirkî jî, îro, kurd, weke yên "bêqiymet" tên dîtin. Mafê wan hemû ji destê wan hatiye girtin. Kurd, zimanê wan jî, qedexa ye. Çi hebe, bi navê tirkitiyê tênin ser ziman û tirkitiyê li ser hemû nav, xalk û komên din ên etnîkî re digirin. Ji xaynî tirkan, komên hemûyan, ku kurd jî di nav de, biçûk dibînin û nêzîkatiya kola li wan dikin.
Qedrî Yıldırım
Qedrî Yildirim di 24ê adara 2021an de ji ber nexweşiya xwînçûna mejiyê rakirin nexweşxaneyê, piştre di 26ê adara 2021an de wefat kir.
Nîjadperestî
Sistem, çawa dibe nîjadperest? Di dema ku bi wan nêzîkatiyan li ber komên din ên civakê ên Xalk tevgeriya, hingî, dibe nîjadperarêst. Minaq, Î ro, li tirkî di destûra wê de tê gotin, '"tenê zimanê perwerde, Zimanê Tirkî ya û ji wê zimanê pêde, ti zimanên din nayên bikarhanîn".' Bi vê jî, êdî weke zimanê kurdî, zimanên din jî, tên qede kirinû Hemû kes, tên tirkkrin. Destûra sistemekê, ku tenê li gor navekî nijad tevgeriya, hingî dibe nijadparêst. Ji aliyê olî ve jî, ku hemû hizrên din yên cuda yên olî ku hatina redkirin û biçûk hatina dîtin, hingî jî, bi olê re ew nêzîkatî ji aliyê ku mirov bê û rêveberî bê, ji aliyê wan ve tê nîşandin.
Nîjadperestî û gotina wê
Nîjadperestî, li reng, ziman, çand û koka mirov, dihê kirin. Rengê çi ye, Tu ji kuderê yî, ji kuderê hatî û hwd, di bina sedema nîjadparêziyê di nêzîkatiyê de. Mirovên sipî, an jî mirovê reşik, an jî mirov misilman, anî jî, mirovên fileh û hwd, di nîjadparêziyê de nêzîkatîyên biçûk dîtin û xirab û hwd, di van temenan de li hevdû kirin, wê dihêne ser ziman. Di sadsale 18´ an de, bi awayekî ku vekirî rengê wê bi awa û ferqa ku dinaqabîna dewlemend û fakîran de xwe dide li der. Li ser wê re, têgihiştinaka serdestiyê diafirê. Mirovên ku farîr in, tenê mafê bindestbûnê ji wanre tê dîtin.
Cih bi cih ew nayê kirin li cihê mirov de jî. Lê piştî ku bi kiştiyan ji Ewropa, çûna deverên weke Afrîka dibê û dewlemendîyên wanderan tên kifşkirin, êdî mirovên wan, pêşî ji rengê xwe weke ku gunahbar in tên dîtin û piştre tên kolekirin. Piştre, ew têgihiştine serdestiyê serwer dibe. Dibe, têgihiştina sistemên ku ava dibin. Piştre ol jî tê xistin dinava wan nêzîkatiyan de. Ol, weke parastvanekî efendiyan dihê ser ziman. Dem ku tê sadsalê 19´an, êdî wê ew têgihiştina nijadî, wê were kifşkirin û hin bin êdî bi wê re jî, wê were rexnekirin. Pêşî, ku weke ferqa di nav dewlemend û feqîran de bû, wê piştre hin bi hin, rengê xwe bi têgihiştin bike, û wê bisistemenên weke ya Zaniyan re wê, rengê xwe bide der. di serî de, di sistemê de, ew têgihiştina wê tê rûnandin. Minaq, jin, weke jîndiyaka herî li bin tê dîtin. Mafê wê yê dinav malbatê jî, ku ew xwe pê bêne ser ziman jî nîn a.
Hin bi hin, di nêzîkatî û hizirên partiyên weke ya Naziyan re wê xwe bicih bike. Li Almanya, partiya Hitler, Li Italya, partiya Franco, li Ispanya partiya Mussolini, Li tirkî, di wan deman de Mustafa Kemal, di van demên dawiyê de jî Erdoğan û hwd, vê nêzîkatiyê xwe di têgihiştina partiyan de di temenê serdestî û desthilatdariyê de rengê xwe bide li berçav. Bi wê re, wê Nîjadparêzî, rengê xwe, bi awaye têgihiştineka ku 'ya ku serdest ji xwe re dixwezê ji yê din yê li hemberê xwe re nexwezê' di wê têgihiştinê de xwe dide der. Bindestkirin jî, wê bi vê yekê re xwe bide der. Ku mirov, bi gotinekê jî, ji wê demê heta vê demê, li ser wê gotinekê di vê temenê de bibêje, mirov wê vê bibêje. Ji wê demê heta vê demê, sadsale 21´ê jî, di sistemen de nîjadparêzî, ji holê ne rabûya.
Minaq, li Tirkiyê, zimanê kurdan qedexe ye û kurd nikarin bi zimanê xwe perwerde bibînin. Lê ji tirkan re hemû derket sistem dide nîşandin. Yek kurd û yekî tirk, ti carî bi nav û zimanê xwe re ne xwediyê heman û aynî derfetan in.
Nîjadperestiya li dijî komên etnîkî
Komên etnîkî, di gotinê netewyên yekbûyî, ji bo mafê wanhilde ewlakarîyê, hin peyman çêkirin û dana mohrkirin bi dewletan. Ti carî, ew yekbûn û wekhevî di nav wan de ne afirî û nebû. di nav civakê de, weke koma xwedî sistemê ya serdest û ya bindest ku mafên wê bê dayin, komên etnîkî, rastî hin kirina hatina û ew kirin di roja me de jî didomin. Di eslê wê de, kumirov lê binerê, mirov wê bibîne ku bi awayekî hemdemî, ku wê çawa nîjadparêzî were kirin, rê û rêbazên wê ji aliyê sisteman ve hatiye kifşkirin û dîtin. Minaqa, kume ji vê yekê bidin jî "Anti-semitisim" û hwd in, ku mirov karê bide. Yanî bi gotinaka di jî, êdî "Nijadparêziya hemdem" tê kirin. Minaqa, vê jî, bi sisteman re, serdestbûn û bûna desthilatdar ya hin xalkna, lê ne hiştina wê derfetê ji yê din re û hwd.
Sosyaldemokrasî
Sosyaldemokrasî di nav sosyalîzmê de felsefeya siyasî, civakî û aborî ye ku piştgiriya demokrasiya siyasî û aborî dike. Ev sîstema siyasetê, li gorî akademîsyenan destwerdanên aborî û civakî diparêze. Armanca wê, di çarçoveya polîtîkaya lîberal-demokratîk û aboriyeke tevlihev a sermayedar de, pêşxistina dadmendiya civakî ye.
Nîjadperestî
Nîjadperestî li dijî kurdan
Ev nijadperestiyan tirkan a li dijî kurdan pir dijwar e û hîmê wî bi taybetî ji aliyê Misto Kemal ve bi Kemalîzmê ve hatiye avêtin. Li gorî wan tenê kurd ji tirkan re dikarin bibin xulam. Nîjadperestên Tirkan ewqas tûjin ku ji peyva ""Kurd" û "Kurdistan"ê re tehamul nakin.
Faşizim û nasyonalsosyalisim
Nasyonal sosyalisim, ji partiya Naziyan mirete meyali roja me. Faşizm jî, ku di temenê wê nêzîkatiya nîjadparêzî de, yê ku sistem bin xwe re dibîne û "bêqiymet" dibêne, êdî dihê li holê rakê. Faşizim, asta nîjadparêzîyê li ser re ya. Çand û kultûrên dijî xwe, ji bo ku ne jê na, ji holê radike. Weke ku Naziyan, xwest ku Cihuyan ji holê rakê. Weke Tirkî, ku dike û şer dike ku kurda ji holê rake. Naziyan, yên ku bin xwe re dîtin, ew ji holê rakirin. Minaq Cihû û hwd. Minaq, LI tirkî ji holê rakirina kurdan û hwd. Minaq, Li Îraqê, ji ber ku ne ereb bûn Sedam li dijî kurdan çekên kimyewî bikarhanî. Minaq, ku kurd û axa wan dinav Îran, Sûrî, tirkî Û Îraqê de hat parve kirin û zimanê wan jî, ji wê rojê heta vê rojê hê qedexe ye.
Dijeleşê hander
Dijeleşê hander, Catalytic antibody, dijeleş helbijartî, ji bo şiyana xwe ji karlêkê kîmiyayî girê dide û han dide û rewşê nawendiya guhartinê hêwir dike.
Nîjadperestî
Nîjadperestî li Ewropayê
Li Ewropa û Emerîka, heta roja me jî, bi ferqa di nav xelkan de bê, ji ber ziman û rengê wan, nîjadparêzî bûya. Minaq, ev nîjadparêzî, êdî hin bi hin hatiya barkirin li qada olê jî. Di çerçova wê nijadparêziya hemdem ya Ewropa de, nijadparêziyek, li ber komên di yên olê ku ne fileh jî afiriya. Minaq, li dijî Misilmanetiyê û hwd. Minaq, li dijî, komên pênebar û hwd. Minaq, li dijî komên Rojhilatî û Efriqî û hwd.