cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Detektîv Conan
Naverok
Shinichî wisa hêz û meziniya xwe winda dike ema belam  jîrî û  pêjnayiya wê ma ye. Ew li cem cînar û hevalê xwe Profesor Agasa alîkarî digere  ku  zemanên zor de  alîkariya wî dike û  amûrên teknoliyê wek mînak belîtangek wê birastî alaveke bi  ku meriv dikare  dengê mirovên din texlît bike. Wexta hevala biçûktîya Shinichi Ran Mori Profesorê  digere  gedeyê biçûk û nenas  bala Ran dikişîne. Ji ber ku Ran lêçûniya gedeyê bîçûk û Shinichi nas ne ke ew berçavkek dinikîne. Bi dîmena 2 romanên polisyeyê ew xwe Conan Edogawa bi nav dike ji navên nivîskarê brîtanî  Arthur Conan Doyle û nivîskarê japonî  Rampo Edogawa. Ran ema dîsa hinek lêçûnî bi Shinichi dibîne. Lema ew Ran re dibêji ew kesûkarê Shinichî ye û pir dem bi we re  bihûrîn bû ye. Conan li cem Ran û bavê wê Kogoro Mori -detektîvek prîvat bê serkeftî, mal bar dike. Ew wisa dixwaze herî agahî derbarê  mêrên bi kincên reş, şirketa wan û jehrê bicivîne. Armancên wê hilweşîna şirket û gihandina meziniya xwe  bi jehrê ye. Ji niha û pê ve ew hewl dide ji bo Mori neberçav pişt bigire an jî  tiştonek bi xwe hal bike. Helbet bê kiyîtiya xwe rastî nîşan de.
Gadebusch
Gadebusch, bajarekî navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburgê li herêma Mecklenburg-Vorpommern a Almanyayê ye.
Cengeya dîlanê
Ravek
Kelîn bidawî bû, ji ser agir daynîn, xwarinê li binikên servîsê parve bikin. Di rûnbirêşkê de rûn biqijilînin, Naneyê tevlî bikin, bêî ku bişewite (kêmtirîn 1 deqe), sor bikin, berdin ser binikan.
Kelehên Anzafa Jor û Jêr
10 km’yan li aliyê rojhilatê bakûr li nêzikî rêya Wanê û Qerqeliyê ye. Ji keleha jor û jêr du beşan pêk tê. Ji aliyê Keyê Ûrartî Îşpûnî ve B.Z di navbera salên 830 û 810’an de hatiye çêkirin. Îşpûnî ji bo ku rêya leşkerî û bazirganiyê ya herêma Ûrnîyeyê bigire bin kontrola xwe ev kele daye çêkirin. Keleha jor 600- 700 mêtroyan li başûrê kela jêr hatiye çêkirin. Ev der di dema Menaû de B.Z di navbera salên 810 û 786’an de hatiye çêkirin. Di her du kelehan de jî sûr, birc, atolye, kîler û kîtabe hene. Deriyê Pagan’ê Ev derî li Yeşîlaliç (Pagan) a ku girêdayî navçeya Serayê ji aliyê Ûrartûyan ve hatiye çêkirin û deriyekî kevirîn e. Li ser nivîskeke ji bo Îşpûniyê kurê Sardûriyê Yekem hatiye nivîsîn heye. Kevir li ser girekî bilind hatiye çêkirin.
Sülm
Sülm şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Kelehên Anzafa Jor û Jêr
Deriyê Meher Ev deriyê kevirîn Deriyê Meher, ku ji bo Keyê Ûrartûyî Îşpûnî hatiye çêkirin 5 km’yan li aliyê rojhilatê Wanê cih digire. Çavkaniya herî girîng a vê nivîskê ew e ku di derbarê Dewleta Ûrartûyan de agahiyên olî tên dayîn. Navê hemû Yezdanên di nav dewletê de pîroz in û hemû qurbanên ji bo van Yezdanan hatine dayîn li ser vê nivîskê hatiye rêzkirin.
Deriyê Pîrî Hazîneyê 300 m’yan di aliyê başûrê Kela Zivistana Jor de cih digire û ev jî 12 km’ yan bi aliyê başûrê paytexta Tûşbayê ve ye. Ji aliyê xelkê ve tê bawerkirin ku di pişt vî derî de gencine heye û ku dê rojekê bê vekirin. Ji ber vê yekê ev nav lê kirine. Ji aliyê rojavayê vî kevirî hatiye sererastkirin û wekî deriyekî hatiye birîn. Ev derî 6 m’yan fireh û 28 m’yan jî bilindahî nîşek jê çêbûye. Ji ber ku ev deriyê kevirîn ê dema pêşîn a Ûrartûyan e bi qasî yên din berhemeke baş lê derneketiye. Çiqas xwestine ku derî bi yek çarçoveyî çarçove bikin jî lê ev pêknehatiye. Bi nivîsa bizmarî li ser derî “ Ev bax û baxçeyan ji aliyê Îşpûniyê kure Sardûr ve saz bûne”hatiye nivîsîn. “Ji bo ezbenî ev nivîsk da çêkirin” nivîsiye.
Aizelles
Aizelles, komunekî departmena Aisneê li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Pîran Muqlub
Pîran Muqlub, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Nîkşehr (navçe)
Nîkşehr yek ji navçeyên parêzgeha Sîstan û Belûçistan ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Nîkşehr e.
Bad Tennstedt
Bad Tennstedt, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Turîngiyayê ye.
Şeytana
Şeytana, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Le Bois-Plage-en-Ré
Le Bois-Plage-en-Ré, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Cunyan, Îmama seqiz
Cunyan, gundekî gundistana Îmama navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Cunyan 520 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 97 e.
Martinus J.G. Veltman
Martinus Justinus Godefriedus Veltman (kurtî Tini Veltman; * 27ê hezîranê 1931 li Waalwijk - 2021) fîzîknasekî Holandî ye. Sala 1999î bi tevî Gerardus 't Hooft, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Jînenîgarî
Lawê gerînendeyekî dibistana seretayî ye û ji şeşan zarokê çaremîn e. Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî, di sala 1948î de dest bi zanîngeha Utrechtê, bo perwerdeya fîzîkê dike. Sala 1953î dîploma xwe werdigire. Sê salî peywirdariya leşkeriyê dike.
Sala 1961î derbazî Genewreyê dibe û sala 1963î doktoraya xwe digire. Diçe Stanfordê û bi vegera xwe ya sala 1968î bo Utrechtê dersdariyê dike.
Sala 1960î evînmarî bûye (zewiciye) û keçikeka wî û du lawên wî bûne.
Xebat û girîngî
Bi tevî xwendevanên xwe û Gerardus 't Hooft, geleklêkolîn kirine. Xebatên wî têgihîştina cîhana qûarkan hêsantir kiriye.
Baxmîs
Baxmîs, Baxîms? (1928: باخميس / Baxmîs; 1946: Bahims; ), gundekî li ser Qubîna Batmanê ye.
Bîra qederê (pirtûk)
Bîra qederê navê romaneke nivîskarê kurd Mehmed Uzun e. Ev roman di meha çiriya paşîna 1995an de derket û li ser jiyana malbata kurdî ya Bedirxaniyan e. Roman ji 260 rûpelan pêk dihê.
Bira Qederê mêweya hostetiye ya Uzun e û bûye klasîkekê wêjeya cihanê.
Roman bi mirinê dest pê dikê. Roman ji şazdeh wenêyan pêk tê, piştî mirinê êdi wenê dipeyivin. Wenêyên Celadet, malbata Bedirxaniyan li Stembola destpêka sedsalê, herdû şerên cîhanê, rojên surgûnê li welatê xerîbiyê, Xoybûn, Hawara Kurdî ku ji Şamê bilind dibe, jiyan û evînî li Elmanya pîșt șerê yekemîn… Ev tev bi hostayetiyeke wêjeyî û hunerî, bi hevre hatine girêdan.Mehmed Uzun di “Bîra Qederê”’de jiyana Celadet kû ji her alî ve bi xebat, êvin, têkilî, war û her tiştê xwê ve trajîk bû û dîroka malbata Bedirxaniyan, ya bi hesret û keser, bi ax û nalîn dide nîşan.
Roman ji dayikbûna Celadet Bedirxan û danasîna Bedirxaniyan dest pê dike.Celadet mirî ji dayika xwe dibe û li ser anișka birêke di hewșa kesra wande li Stembolê șiyar dibe û çaven xwe di veke Gerdûnê. Jiyana xwe jî li Surî di birekî de dide. Bi wî awayî roman li ser hevêrkekî ye jiber kû di destpêk û dawiya jiyana Bedirxan de bir heye. Ew bûye metaforek di romanê de. Bir li pey Celadet dice û hukm li qedera Mîr dike. Ji alîye din ve bir bi kurdî sînonîma xêw(memory) e. Bi ve bêje alegorîyek tê naskirin.
Mehmed Uzun di vê romanê de bi çar zimanan kar tîne; zimanekî rewşenbîrî û zimanekî xelqê ji alîyen karaktêran ve jî ew carna bi zimanê xwe dinivîse û carna jî dihele kû Celadet binivise. Gotinê Bedirxan bi nivîseke îtalîk cih digrin û bi vî warî ji cudatir in û xwe bi hesanî didine naskirin. Her çar ziman jî herikbar, zelal û xweş in. Di warê honandinê de, bilind e, di warê bihevxistina hevokan de, bilind e. Ji ber vê yekê, “Bîra Qederê” radeyeke nûye, berhemeke nûjen e, forma wê ya wêjeyî bilind e û bi zimanê xwe ve dewlemend e. Heger em gotinê bihînin ser hizir û temaya vê romanê, em tiştekî nûh, kûr û fireh dibînin, rewşa rewşenbîrên kurd yên berê, bi rengekî berfireh û piralî hatiye honandin û xemilandin. çanda kevnar û hawayê jiyanê li Mezopotamiya, herêmên cuda yên Kurdistanê û sirgûnê mîna rêzefîlmekê bi bîr tîne. Em bi vê romanê, civat û dîroka xwe, derd û êşên rewşenbîrên kurd yên berê û tekoşîna wan ji bo bidestxistina mafê çarenûsî hîn dibin.
Nefî bûn û êșa wêna, biteniya xwe di welatekî cuda û durî axa Kurdistanê, bêçaretiya bo gelen kurd e kû qedereke bêyom li ser aniya wan niviskîri bû, bandore xwe ne bi tenê li ser Celadet Bedirxan heliștiye, Mehmet Uzun kulên dile xwe jî bi zimanê wiya diveguhesê.
The Kurds: A Concise Handbook (pirtûk)
The Kurds: A Concise Handbook (bi kurdî: Kurd: Rêbernameyeke kurt), pirtûka dîroknasê kurd Mehrdad Izady ye. Pirtûk li ser dîrok, çand û ola kurdan e.
Çerkez cendirme Hemid kurê Yûsif
Çerkez Hemîd kurê Ûsiv, Çerkez cendirme Hemid kurê Yûsif, Çerko (jdb. ? - m. li Amedê) yek ji têkoşerên serhildana Şêx Seîd bû ku di nava 47 pêşawayên serhildanê de hat darvekirin.
Bi xwe ji baweriya elewî bûye. Di darizandinan de berê bi cezayê 15 salan tê cezakirin. Lê ew viya layîqê xwe nabîne û ji dadgehê tika dike ku cezayê îdamê bidin wî jî.
Çerko bi romiya (tirkî) wê demê (osmanî) di dadgehê de ji dadgeran re wiha diqîre:
''"Şeyh Sâîd`in olmadığı, İslâmsız bir dünyada, benim için hayat haramdır. Zîllet altında yaşamaktansa, izzetlice idâm sehbâsında ölmek daha evlâdır."
(ku. Di cîhana Şêx Seîd ne lê ye, di erdxaneke bêî Îslamê de jiyan, bo min heram e. Ji jiyana di bin zîletê de be, mirina li sêpaya mirinê ya bi îzetê çêtir e.)''
Bad Tölz
Bad Tölz, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Bavyerayê ye.
Groß Polzin
Groß Polzin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Şêxorzê
Şêxorzê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Rajapur
Rajapur, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Jimare 5 (Province No. 5) cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 52.438 kes hatiye hejmartin
Bessan
Bessan, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Yarpaqlû
Yarpaqlû gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 499 kes ( 89 malbat) bûn.
Hawar Mela Mihemed
Hawar Mulla Mohammed Taher Zebari (jdb. hezîrana 1981an) fûtbollîstekî berê yê îraqî bû.
Wî beşdarî di gelek yaneyan de jirye wek Al-Quwa Al-Jawiya, Al-Ensar, Apollon Limassol, Al Khor, Anorthosis, Persepolis, Esteghlal, Zob Ahan, û Hewlêrê lîst berî ku di 11ê hezîrana 2015an de teqawît bibe.
Zûlqadriye
Qars an jî Qars Zûlqediriye navçeyeke Tirkiyê ye.
Hawar Mela Mihemed
Hawar bi yek ji baştirîn lîstikvanên iraqî bû di tîma neteweyî ya Iraqê de, û di serkeftina wan a Kûpaya Asyayê ya sala 2007an de fotbollîstekê herî serekî bû.
Zûlqadriye
Di dawiya sala 2009an de gelheya navenda Qars Zûlqediriye di derdora 84.483 de û bi gundan 120.951 e.
Hawar Mela Mihemed
Çavkanî
<references group="lower-alpha"/>
Dîktatorî
Dîktatorî (lat. dictatura) ew teşeyê kargeriyê ku dîktatorek, partîyek,an hindikahiyê grupa mirovanê li ser komeke serwerîye dajo ye. Ew dîktatoriyê ji aliya leşkeran pêk tê re Cûnta tê gotin.
Şener Şen
Di sala 1975'an de di filmê Ertem Eğilmez ê ku bi navê Hababam Sınıfı de roleke pir giring lîstiye û bi rola Badi Ekrem hê jî binavûdeng e. Wî digel Kemal Sunal di gelek filman de rol girtiye û herdû bûne wek dubendî di sînemaya tirkan de.
Gakovî
Gakovî (bi latînî: Cervus elaphus), cureyek e guhandarên giyaxwerin ji cinsê Cervus ji famîleya Cervidae an gakoviyan e.
Dîktator
Dîktator (lat. Zorbazî, Fermandarî) erkdarekî di Komara Roma de kargerî dikirî bû. Di demên taybetî de konsûlê Roma bi pejirandina senato dîktatorek tayîn dikir. Ew dîktatorî dihat tayîn kirinî him dewlet him jî artêş karger dikir û dijwer di des^t xwe de kom dikir. Lê mewa erka wî bi 6 mêhan dihat tixûb kirin.
Gakovî
Gakovî di kultûrê kurdî
Li gor hin çavkaniyan heta sedsala 1. ya B.Î. li Enetolya û Kurdistanê hebûne, lê piştî vê sedsalê nemane, li tevayî Cîhanê jî vî cinsî êdî tune ne. Di hinek çavkaniyan de pezkovî û gakovî wek hev tên pejirandin, lê li gor hinek wêneyên kevn jî diyar dike ku gakovî ji pezkovî girstir e û cureyekî din e. Di çavkaniyên li ser serpêhatiya Sîyabend û Xecê de jî ev tevlihev heye, heta hin çavkanî xezal jî bikartîne.
Dîktator
Hin dîktatorên Romayê navdar Cincinnatus, Fabius Maximus, Sulla û Julius Caesar bûn. Ji wan Julius Caesar xwe bi tunî jiyana xwe wek dîktator da bû zanîn. Ji pê mirina wî re dîktatorî şunda hat ra kirin.
Dîktatorên Hevdem
Îroj mirov ji dîktator de ew kesî ku kargerî bi tunî dest xwe de kom kirî fehm dike. Nîşanên dîktatorî ew helbijartinên bê serbestî û xerab kirina mafên mirovan e.
Hin dîktatorên dîrokê yên navdar wiha ne;
Cravant, Loiret
Cravant, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Boisredon
Boisredon, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Yu-Gi-Oh!
Yu-Gi-Oh! (bi japonî: 遊☆戯☆王, Yū-Gi-Ō, bi wateya "Keyê Lîstikan") navê rêzemangayekî ye ku ji aliyê xêzkar  Kazuki  Takahashi ve hatiye afirandin.
Naverok
Xwendekarê japonî Yugi Muto pazilek sêberî ya misira kevnar ji  bapîrê xwe distîne wê pazil kesek pêşde  nikar bû çêke. Dema Yûgî wê pazilê hal dike canê fîrewnekî kevnar hişyar dibe ku bîranîn wê jêbirî bûye. Wê demê de Yûgî û canê fîrewn bedenekî şirove dikin. Bi aliyê lîstîka kartan Duel Monsters ("Cinawirên Duşerkî") ewna dixwazin bîrê windabûn yê Yami (fîrawîn navê xwe rastî de destpêkê de nas ke û li ser navê Yami dixwazê bi nav be) gêrî bînin. Pazila misirî lê belê tenê yek ji heft artefaktên misirî ye  ku divê hêza wan hebe ku cîhanê hilweşîne. Lema pir mirovên bêd dixwazin pazilê dixin di nav destên xwe. Lê belê Yugi bi alikariya hevalên xwe dijê wan şer dike.
Risteya bacanê
Risteya bacanê yan ristoka bacanreşkê yek ji xwarinên quşxaneyê yên herêma Mêrdînê ye.
Peyka têkiliyê
Peykên têkiliyê ji wan peykên çêkirî tê gotin, yê ku li dora Erdê dizîvirin û agahiyan dişînin ser herêmên li ser Erdê.
Emîrabad, Verzeqan
Emîrabad gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Hiqûqa kargêrî
Hiqûqa kargêrî an "hiqûqa îdarî", ew şaxê hiqûqê ye ku fealiyetên dezgehên şaxê cîbicîkar ên hikûmetê birêve dibe.
Hiqûqa kargêrî, eleqedarê şaxê rêvebirinê ya danîna qaîdeyan (qaîdeyên şaxê rêvebirinê bi giştî wekî "rênima" tên binavkirin), hikmdan an tetbîqkirina qanûnan e. Hiqûqa kargêrî wekî şaxekî hiqûqa giştî tê qebûlkirin.
Le Perrey
Le Perrey, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Trimport
Trimport şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Risteya bacanê
Ravek
Bacanan bi xelekî hûr bikin, di nava şoravkê de 20-25 deqeyan bihêlin. Pakij bişon, bidarivînin. Di nava rûnê zeytê de biqijilînin.
Goştê kişandî bikin teşt an badiyekê, xwê û îsota reş tevlî bikin, bistrên. Kufteyên panik çêbikin, di tepsiyê de tîkane qorek bacan, gorek kufte rêz bikin.
Qalikên fringiyan bigirin, hûrane hûr bikin, li ser bacan û kufteya rabixînin. Devangê bigirin, di agirê nizm de bikelînin.
Rûviya zirav
Rûviya zirav di navbera gede û rûviya stûr de bi awayek badayî dirêj dibe. Rûviya zirav bi qasî 6 – 7 metre dirêj e. Firehiya coga rûvî 2.5 cm e. Rûvî xwe li ser hev tewandî ye, loma di nav zikekelênê de bi hêsanî cih dibe. Ji ber ko qalindiya (panî) wê, ne bi qasî ya rûviya stûr e, navê wê kirine rûviya zirav. Rûvî li gel karê herisê, cogek wekî mîna riya xurek (rêxurek) kar dike, li başûrê Kurdîstanê ji bo rûviya zirav peyva rêxola barîk (zirav) tê bikaranîn.
Anatomiya rûviya zirav
Rûviya zirav ji sê beşan pêk tê. Rûviya donzdetilîk, rûviya vala, rûviya badayî.
Rûviya donzdetilîk an jî rûviya donzdegirêk (bi înglîzî: duodenum) navê xwe ji dirêjîya xwe digire. Dirêjiya rûviya donzdetilîkê bi qasî donzde tilî an jî 25 cm e. Rûviya donzdetilîk dişibe pîta C yê, ji guşera pîlorî dest pê dike hetanê rûviya vala (rûviya birçî) dirêj dibe. Ji bo herisa mekanîk a çewrî, ji kezebê zerav tê derdan, zerav bi navbeynkariya cogê tevlê xurekên nav donzdetilîkê dibê. Herwisa ji bo herisa kîmyayî jî ji pankresê enzîmên herisê tevlê donzdetilîkê dibe.
Rûviya vala an jî rûviya birçî (bi Înglîzî: jejenum): Dirêjiya wê bi qasî 2.5 metre ye. Mijîna xurekan cara pêşîn di rûviya vala de dest pê dike.
Rûviya badayî (bi înglîzî: ileum) beşa dawî ya rûviya zirav e. Dirêjiya wê bi qasî 3.6metre ye. Di kotahiya rûviya badayî de rûviya stûr dest pê dike.
Pêkhateya rûviya zirav
Çîna lînceperde û çîna jêrelînceperde di nav coga rûvî de pêçanên bazinî ava dikin. Pêçanên bazini ji alîyekî rûyê rûviya zirav fireh dikin, ji aliyê din ve xurek ji ber hebûna pêçanên bazinî, hedî bi hedî di nav rûvîde derbas dibe. Herisa kîmyayî û ya mekanîk di rûviya zirav de bi dawî tê. Ji bo herisa kîmyayî û mijîna xurekan, xurek bi qasî 12 saet di nav rûviya zirav de dimîne. 90% ê xurek û av ji diwarê rûviya zirav tê mijandin û tevlê xwînê dibe. Çîna lînceperde ji rûkeşeşane pêk te. Ango rûkeşeşane navpoşê rûviya zirav dadipoşe. Li ser rûyê hundirîn (navpoş) a rûviya zirav de hin pêkhateyên mîna tilî hene navê van pêkhateyan memîle (bi ingilîzî: yekjimar “villus”, pirjimar “villi”) ye. Memîle bi çînek xaneyên rûkeş ve dapoşî ye. Xaneyên rûkeş jî ji bo zêdekirina rûyê rûviya zirav, parzûna xaneyê ber bi coga (lumen) herisê dirêj dike, li ser rûyê xaneyê pêkhateyên wekî mîna kulkan peyda dibe. Ev pêkhate wekî wirdememîle (bi ingilîzî: yekjimar “microvillus”, pirjimar “microvilli”) tê navkirin. Ango wirdememîle ji parzûna xaneya rûkeş pêk tê. Memîle û wirdememîle rûyê hûndirîn (navpoş) e rûvî firehtir dike, bi vî awayê xurek bi hêsanî tê mijandin. Di nav çîna lînceperde de hin xaneyen taybet hene, xaneyên goblet û xaneyên derdanî mînakin ji bo van xaneyan. Xaneyên derdanî enzîm û hormon der didin. Xaneyên goblet lîncemade der dide. Molekulên sakar (hûrik) ên wekî mîna glukoz, asîdên amînî û hwd ji coga herisê derbasê nav lûleyên xwînê yên memîleyê dibin. Çewrî dikeve nav lûleyên lîmfê. Xurek bi difuzyonê an jî bi guhestina çalak ji rûvî tên mijandin.
Nexweşiya kêmtoleransiya laktozê
Şîr şekira laktozê lixwe digire. Loma laktoz wekî şekira şîrê jî tê navkirin. Ji bo heriskirina laktozê, di rûviya zirav a dergûş û zarokan de enzîma laktaz tê berhemkirin û derdan. Mîrovên bi temengihîştî li gor dema zaroktiya xwe hê kêmtir şîr vedixwe, loma di laşê mirovên temengihîştî de, derdana laktazê jî roj bi roj kêm dibe an jî bi tevayî radiweste. Mirovên ko di rûviya wan da bi têra xwe laktaz çê nabe, wekî nexweşên kêmtoleransiya laktozê tên navkirin (bi îngilîzî:lactose intolerance). Ev kesan gava şîr vedixwin, laktoz di rûviya wan da nayê heriskirin û dibe sedema vijik û gazên rûvî. Li hin herêman, mirovên gihîştî vexwarina şîrê, her wekî dema zaroktiya xwe didominin. Derdana laktaz jî di laşê van kesan da didome, loma nexweşiya kêmtolerensiya laktozê li nav van mirovan de gellek kêm e. Mirovên bi nexweşiya kêmtoleransiya laktozê ketine, laktozê naherisînin, laktoz ji bo demek dirêj di nav rûviyên wan da dimîne. Bakteriyên nav rûvî, laktozê dimeyinin (tirş dikin). Bi meyandina laktozê gazên wekî Karbona dîoksîd, hîdrojen û hin corên asîdan çê dibe. Ji ber ko laktoz di rûvî de dimîne pestoya osmoziya nav rûvî zêde dibe, av ji dorhêlê bi difuzyonê dikeve nav rûvî. Zêdebûna av, gaz û asîd, zik û rûviyên mirov diwerîmîne û diêşîne. Li gel van nerihetiyan, dibe ko mirov vijikî jî bibe.
Nexweşiya sîliyak
Di nav genim, ceh û çewder de komek proteîn heye navê wî gluten e. Koendama bergiriyê ya hin mirovan, glutenê wekî hokara nexeşiyê dehesibîne û li hember glutenê bergirî dabîn dike. Kêmtolerasnsiya glutenê wekî nexweşiya sîliyak tê navkirin (bi îngilîzî: celiac disease). Kesên bi nexweşiya sîliyakê heke di nav xwarina xwe de gluten bixwe, xaneyên bergiriya laş, êrîş dibin ser lînceperdeya rûviya zirav. Ji ber êrîşa xaneyên bergiriyê, ziyan digihîje memîleyên rûvi. Memîleyên ziyangirtî bi têra xwe xurek namijînin. Nexweşiya sîliyak, nexweşiyek bomaweyî (genetîkî) ye. Nîşaneyên nexweşiyê; Di coga herisê de peydabûna gaz, zikçûn, westayî, bêtaqetî, jarbûn, kêmxwînî. Nexweşên sîliakê dive teqez xurekên bêgluten bixwin.
Amberg, Swabya
Amberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Unterallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Taq Bizîn
Taq Bizîn, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Lartigue, Gironde
Lartigue, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan statîstîkên gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Karlsburg, Mecklenburg-Vorpommern
Karlsburg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Aizy-Jouy
Aizy-Jouy, komunekî departmena Aisneê li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Aursjoen
Aursjoen, goleke di nava sinorê parêzgeha Opplanda Norwêcê de ye. Dirêjahiya perava golê 18,88 kîlomêtre ye û bilindahiya ji asta deryayê 1098 mêtre ye.
Cehat Yûsif Mehmûd
Cehal Yûsif Mehmûd, Ceḧal Yûsif Meḧmûd, gundekî bi ser Qerexana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Lavoine
Lavoine, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Mezrik, Qubîn
Mezrik (1928: مزرك / Mezrik; 1946: Mezrik; ), gundekî li ser Qubîna Batmanê ye.
Bords
Bords, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Nivîştîlok
Nivîştîlok an nanê mirçîkan (bi latînî, Capsella bursa-pastoris) riwekeke yek an dusalî ye ji cinsê Capsella. Bilindbûna wê 6-20 cm e. Tovên nivîştîlokê wextê şil dibin mezeloqî ne û buhik tê de dimînin û dimirin.
Usch
Usch şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Xalan, Hacî Omeran
Xalan, gundekî bi ser Hacî Omeran a navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
L'Hôtellerie
L'Hôtellerie, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Çapan serû
Çapan serû, gundekî gundistana Îmama navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Çapan serû 184 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 44 e.
Lenax
Lenax, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Zimanê asta nizm ê bernamesaziyê
Nizmbûna wan gelek raserîyan dide wan. Her kodek zimanên bilind (yên bernamesazya kompîterê), di hafizayêde pir cîh digirin, çimkî ew heryek werdigerin zêdetir kodên nizm. Feqet kodên nizm wernagerin yan jî carkê tenê werdigerin hinekî din. Ji ber vê yekê ew di hafizayêda hindik cih digirin. Avantaja wan a duwem jî tewsbûna wane. Ev jî ji ber pir cih negirtin û kinbûna kodên wan ê razberkirîye. Li derên lez lazim dike ji vana çêtir ziman tuneye. Hinek lîstik (yên kompîterê) yan jî hin perçên wan bi van zimanan tên çêkirin.
Zimanê nizm ê programsazyê saltgirin, belam herkes nekane wan bikarbîne û hin jî wan tercih nakin. Hinek dibêjin bi wan ihtîyac tuneye, çunkî îro kompîter jixu zû dişixulin, û belasibe em zehmetê nekişînin. Destê dîger jî bi delîlên xwe alîgirya nizm-zimanan dikin.
Mirov kane du zimanan têke vê tofê. Yek ji wan makîne-kod (Yekem Jenerasyon jî tê gotin ) ku bê razberkirin makîne bikarbîne. Yê din assemblyye (Duwem Jenerasyon jî tê gotin) ku ew jî tê wergerinî makîne-kodê. Me li jêr du embaz, heryek jibo yekî da.
Nifşa yekem
makîne-kode (1GL). Ji ber zorbûna wê pir nayê tercîhkirin.
Embaz: Koda fonksyona makîna 32-bit x86, bo hesabê n-em Jimareya Fibonacci: 8B542408 83FA0077 06B80000 0000C383 FA027706 B8010000 00C353BB 01000000 B9010000 008D0419 83FA0376 078BD98B C84AEBF1 5BC3
Nifşa duyemîn
Embaz: Dîsa Jimareya Fibonacci, îjar bi MASM sîntaksa x86 assembly : fib: mov edx, [esp+8] cmp edx, 0 ja @f mov eax, 0 ret @@:   cmp edx, 2 ja @f mov eax, 1 ret @@:   push ebx mov ebx, 1 mov ecx, 1 @@:       lea eax, [ebx+ecx] cmp edx, 3 jbe @f mov ebx, ecx mov ecx, eax dec edx jmp @b @@:   pop ebx ret
Çavkanî
http://www.arl.wustl.edu/~lockwood/class/cs306/books/artofasm/toc.html https://web.archive.org/web/20090811051219/http://homepage.mac.com/randyhyde/webster.cs.ucr.edu/index.html
Kurd
Kurd neteweyeke îranî ye û yek ji komên etnîkî yên dîrokî ya Rojhilata Navîn e. Kurd bi piranî li ser axa Kurdistanê dijîn ku piştî hilweşandina Împeratoriya Osmanî welatê wan (Kurdistan) ji aliyê dewletên nû wekî Tirkiye, Sûrî, Iraq û Îranê ve hatiye parçekirin û hatiye parvekirin. Li derveyî Kurdistanê kurd li Anatolyaya Navîn, Xorasan û Qefqasyayê jî dijîn, herwiha diyasporayeke kurdan a mezin li welatên ewropî hene.
Heftdêr (Wan)
Varagavank an jî Heftdêr keşexaneya ermeniyan a Varagavankê ye.
Kurd
Kurd bi zimanê kurdî ku di malbata zimanî ya hind û ewropî de ye xeber didin.
Heftdêr (Wan)
Varagavank wek Heftdêr an Heft Kilîs ji tê nasîn, ji ber ku ji heft dêran pêk hatiye: Surp Sopi (981), Surp Hovhannes, Surp Astvatsatsin (dêra sereke ye), Surp Nshan, Surp Khash (1817), Surp Sion (1849) û Surp Gevork.
Manastir cihê serokmetranê Wanê û keşexaneya herî navdar û dewlemend a Vaspurakanê bûye. Keşexane 10 km’yan ji rojhilatê bakurê bajarê Wanê û nêzikî quntara başûr a çiyayê Erekê bûye. Navê kevn ê çiyayê Erekê Varag bûye. Rivayet dikin ku ev keşîşxane ji aliyê keyê Vaspurakan Senekerîm Hovhanes ve di dema hikumdariya wî de (1003-1022an) hatiye avakirin. Lê beriya vê dîroke ji vir ve hin avahiyên din hebûne.
Hotot-en-Auge
Hotot-en-Auge, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Kurd
Nifûsa kurdan li gorî texmînên 2015an û 2017an di navbera 30–40 milyon e. Mezintirîn nifûsa kurd (14-21 milyon kes) li Tirkiyeyê ye.
Piraniya kurdan misilman in, kurdên ku bi hewramanî, kurmancî û soranî xeber didin bi piraniya xwe sunî ne û ji mezheba şafiî ne. Li herêmên Kirmaşan, Luristan û Hamedan ên Başûrê Kurdistanê kurdên şia jî hene ku bi kelhûrî an jî feylî xeber didin. Kurdên elewî li Bakurê Kurdistanê, li herêmên Dêrsim, Mereş, Meledî, Erzingan, Sêwasê hwd dijîn.
Dîroka nêzîk a kurdan gelek komkujî, serhildan û pevçûnên çekdarî yên hîn jî li çar aliyê Kurdistanê berdewam in dîtin. Kurd li Iraq û Sûriyê xwediyê herêmên otonom in, pê re hereketên kurdan li seranserê Kurdistanê ji bo mafên çandî, otonomî û serxwebûnê têdikoşin.
Wîkîpediya îngilîzî
Wîkîpediya îngilîzî yan jî Wîkîpediya bi zimanê îngilîzî (Înglîzî: English Wikipedia),  versiyona Wîkîpediyaya îngilîzî ye. Di 15a kanûna paşîn sala 2001ê de wekî yekem versiyona Wîkîpediyayê hate destpêkirin. Vêga herî zêde gotar di Wîkîpediya îngilîzî de heye. Ji versiyona Wîkîpediya almanî ko ji aliyê hejmarê ve duyem e, se qat mezintir e.
Ramgram
Ramgram, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Jimare 5 (Province No 5) de cih digire.
Kurd
Etîmolojî
Lêbelê nêrînên mixalif jî hene ku dibêjin navê kurd ji Qardu û Corduene nayê, lê ji Kîrtî (Cyrtaei) tê.
Bêyî guhdana rehên wê yên mihtemel di toponîmiya kevnar de, dibe ku etnonîma Kurd ji têgiheke farisiya navîn a kwrt- be. Ev têgih wekî navdêreke giştî ji bo "koçer" an jî "niştecihên konan" dihat bikaranîn û bi vî awayî dikare ji bo hemî grubên îranî bi jiyaneke wisa jî were bikaranîn.
Piştî fethkirina misilmanan a Îranê, ev têgih bûye etnonîmekê.
Şerefxanê Bidlîsî di sedsala 16an de dibêje ku çar parçeyên "kurd" hene: kurmanc, lûr, kelhûr û goran, ku her yek ji wan bi zaravayekî cuda diaxivin. Paul Ludwig nîşan dike ku bikaranîna têgiha Kurd ji aliyê Bidlîsî ve di sedsala 16an de, bêyî guhdana ferqê zimannasiyê, dibe ku nasnameyeke etnîkî ya "kurd" a destpêkî be ku kurmanc, kelhûr û goran dike yek.
Ziman
Zimanê kurdan, komziman in ku gelek ziman an jî zarava tên axiftin. Kurdî ji şêwezarên sereke yên kurmancî, soranî, kurdiya başûrî, zazakî û goranî pêk tê. Roja îro Kurd xwedî alavên ragihandinê ye, bi taybetî li herêma Kurdistana Iraqa Federal; televîzyon, radyo, înternet, pirtûk, rojname û kovarên kurdî gelek hene. Li Başûrê Kurdistanê jî kurdî bûye zimanê dibistanan.
Dîrok
Li gorî hin pispor û dîroknasan, kurd bi Med û mediyan ve girêdayî ne, lê bi temamî ne eşkere ye. Ji mêj ve xwedî xet, nivîsandin û çandê bûne û mil bi milê neteweyên din ji bo pêşxistina çand û zanista xwe pêngav avêtine. Lê, piraniya cih û warên wî yên dîrokî ji ber derbasbûna demê û guherînên li cîhanê nemaze piştî îslamiyetê bandora ereban û dewletên wan ji holê rabûne û têk çûne.
Serdema antîk
Li tableteke kîl a sumerî ji hezarsala 3em qala "Axa Karda" hatiye kirin. Li vê axê "mirovên Su" yên li herêmên başûrê Gola Wanê rûniştîbûn dijîn. Têkîliyeke zimannasiyê di navbera "kurd" û "karda" de ne diyar e Lêbelê tê fikirîn ku eleqayek di navbera wan de mimkûn e. Tabletên din ên kîl bi sumerî gelên di axa karda de jiyane wek Qarduçî û Qurtî bi nav kirine. Ji aliyê etîmolojiyê ve têkîliya peyva Karda/Qardu bi têgiha Urartûyê ya bi suryankî û bi têgiha Araratê ya bi îbranî re heye.
Tên gumankirin Qartî an Qartas yên ku di çiyayên bakurê Mezopotamyayê de niştecîh bûn bi îhtîmalekê pêşiyên kurdan in. Akadî di dawiya hezarsala 3em de ji aliyê koçberên herêma Qartas ve hatine erîşkirin û ew wek Gutî bi nav kirine. Wan di 2150an de Mezopotamya feth kiriye û bi 21 mîran re hikûm kiriye heta Utu-hengel mîrê sumeriyan ew têk birin.
Îdiaya esla kurdan a ji medan di merşa wan de jî derbas dibe: "Em xortên Med û Keyxesrew in" Lêbelê, rohilatnasê îngilîz David Neil MacKenzie û dîroknasê ermenî Garnik Asatrian li dijî têkîliya zimanê medî û kurdî derdikevin. Ji aliyê din ve kurdî wekî zimanê medî şaxeke zimanên îranî yên bakurê rojavayê pêk tîne. Hin lêkolîner kardoxên serbixwe wek pêşiyên kurdan difikirin, ên din jî kîrtiyan çêtir digirin. Lêbelê, rastî têgiha kurd herî pêşîn di sedsala 7an de di çavkaniyên erebî de tên. Destanên wek Şahname û Karnameya Erdeşêrê Babekan ên bi pehlewî, pirtûkên ji dema ewîliya îslamê, û çavkaniyên din ên îslamê nimûneyên pêşîn ên navê kurd didin.
Di Karnameya Erdeşêrê Babekan de (nesîreke kurt a bi farsiya navîn) hatiye vegotin ku li dema Împeratoriya Sasaniyan Erdeşîrê Yekê li dijî kurdan û seroka wan Madîgî, şer kiriye. Tevî ku di destpêkê de têk çûye jî, Erdeşîrê Yekê di serîtewandina kurdan de bi ser ketiye. Di nameyeke Erdeşîrê Yekê ji dijminê xwe yê Erdevan V ku di heman berhemê de tê vegotin stendibû de ew jî wek kurdekî hatiye nîşandan. "Te qasê tu nikarî bicû gez kiriye, û te mirina xwe di destê xwe afirandiye, Hey kurê kurdan, di kona kurdan de hatiye mezinkirin, Kê destûr da te wê tacê deynî ser serê xwe.''" Esla kurdan a etnîkî curbicur in. Di vê demê de bikaranîna têgiha kurd bi îhtimaleke gelek mezin têgiheke civakî bû ku ji dêla komeke etnîk a eşkere ji bo koçberên îraniya bakurê rojava dihat bikaranîn.
Herwiha di 360an de mîrê sasaniyan Şepûrê Duyem ji bo fethkirina bajarê Bezabdeyê (Cizîra îro) êrişî parêzgeha Romê ya Zawdexê kiriye. Bajar hatibû xurtkirin û ji aliyê sê lejyonan û gelek tîrvanên kurd ve hatibû parastin. Piştî dorpêçeke dirêj û dijwar, Şepûrê Duyem dîwar hilweşandine, bajar feth kiriye û hemû parêzvanên wî qetil kirine. Dûre wî, vî bajarê stratejîk tamîr kiriye, leşkerên xwe yên çêtirîn di bajêr de bi cih kirine.
Îhtimal e ku Qadishaye, yên ji aliyê Kawadê Yekê ve di Singarayê de hatine bicihkirin, kurd bûn û wan Ebdelmesîh şêhîd perestibû. Qadishaye li dijî sasaniyan serî hilda û hemû axên farisan talan kirin. Dûre ew bi ereb û ermeniyan re beşdarî şerê sasaniyan li dijî Bîzansê bûn.
Nivîseke nivîskarekî meçhûl a ji sedsala 7an jî heye ku di derheqê Mar Qardax, şehîdê xiristiyanan, de hatiye nivîsîn. Mar Qardax di sedsala 4an de di dema serdestiya Şepûrê Duyem de jiyabû, û tê gotin ku ew rastî Mar Ebdişoyê metran û şêhîd hatiye. Piştî lêpirsîna Mar Qardax û leşkerên wî di derheqê eslê Ebdişoyî de, wî gotiye dê û bavên xwe di rastiya xwe de ji gundê asûran ê bi navê Hazzayê ne lê ew hatine biderkirin, û piştre li Tamanonê, gundekî li axa kurdan ê ku tê terîfkirin li derdora Çiyayê Cûdiyê ye, niştecih bûn.
Serdema navîn
Çavkaniyên suryanî yên ewil ji bo kurdan Hurdanaye, Kurdanaye, Kurdaye bi kar anîne. Li gorî Mîxaîlê Mezin, hurdanaye ji erebên tayaye veqetiyabû û hewara xwe bir bo Theofîlusî, împeratorê Bîzansê. Ew herwiha qala leşkerên parsî yên ku li hêrema Qardu li dijî Musayî, serokê hurdanayeyan, di sala 841ê de şer kiribû dike. Li gorî Bar Hebreausî, mîrekî kurdanayeyan hebû û wî di sala 829an de li dijî ereban serî hilda. Mîxaîlê Mezin ew wek pagan, mirîdên mehdî û pisporên magî hesibandin. Mehdiyê wan xwe wek Îsa û Rihê pîroz bi nav kiriye.
Di destpêka Serdema navîn de kurd di çavkaniyên erebî de bi awayekî belawela xuya dikin, û ev têgih hingê jî ji bo xelkekî taybet nedihat bikaranîn; şûna wê, wê têgihê nişanî eşîrên koçer ên îraniyên rojavayî dida, ku ev eşîr ji parsan cûda bû. Lê dîsa jî di Serdema navîn a bilind de nasnameya kurdan a etnikî her ku diçû dihat holê. Digel ku têgih bi awayekî civakî jî dihat bikaranîn, mirov dikare delîlên eşkere yên nasname û hevkariya kurdan a etnikî di nivîsên ji sedsala 12 û 13an de bibîne. Ji sedsala 11an û pê ve têgiha kurd bi eşkereyî wekî etnonîm tê diyarkirin û hevwatetiya wê bi kategoriya etnografîk a koçber re nîne. Teberiyî nivîsiye ku di sala 639an de Hormuzanî, generalekî sasaniyan ê ji malbateke mîrzade, li dijî dagirkerên îslamê li Xûzistanê şer kiriye, û bang li kurdan kiribû ku di wî şerî de alîkariya wî bikin. Lêbelê, ew têk çûne û ketine bin serweriya îslamê.
Di sala 838an de serokekî kurd ê li Mûsilê, bi navê Mîr Ceferî, li dijî xîlafeta El-Mutasimî serî hilda, yê ku li dijî serhildanê fermandarê Îtex şandiye. Îtex di vî şerî de bi ser ket û piraniya kurdan îdam kirin. Li dawiyê ereban herêmên kurdan feth kirine û hêdî hêdî piraniya kurdan anîne îslamê, û pir caran kurd di nav leşkerên xwe de bi cih kirine, yek ji wan jî Hemdaniyan in, ku endamên malbata wan ên mîrzade bi gelemperî bi kurdan re zewicîne.
Di sala 934an de xanedana Deylamiyan a biweyhî hatiye damezrandin, û paşê jî wan piraniya Îran û Iraqa îroyîn feth kirine. Di dema serweriya vê xanedanê de Bedr ibn Hasanwaih, serokeşîr û serwerê kurd, xwe wekî yek ji giringtirîn emîrên wê demê da qebûlkirin.
Di sedsalên 10-12an de çend serwerî û xanedanên kurdan hatine damezrandin, ku li Kurdistanê û deverên cîran hikûm kirine:
Ji ber dagirkeriya tirkan a Anatolyayê di sedsala 11an de xanedanên kurd hilweşiyane û beşdarî xanedana selcûqiyan bûne. Piştî vê demê kurd di nav artêşên Zengiyan de gelek cih girtine. Piştî Zengiyan, bi rêveberiya Selahedînî Dewleta Eyûbiyan di sala 1171ê de hatiye damezrandin. Selahedînî ji bo fethkirina Qudisê ji destê xaçperestan di Şerê Hetînê de serokatiya misilmanan kiriye; herwiha gelek caran li dijî Heşhaşiyan jî şer kiriye. Dewleta Eyûbiyan heya sala 1341ê dom kiriye û di dagirkirina mongoliyan de têk çûye.
Serdema sefewiyan
Xanedana Sefewiyan, a ku di sala 1501ê de hatiye damezrandin, axên kurdan jî bi dest xistiye. Bi rastî eslê vê malbatê digihîje kurdekî bi navê Pîroz Şah Zêrînkuleh, esilzadeyekî ku di sedsala 11an de ji Kurdistanê bar kiriye Erdebîlê. Şerê Çaldiranê, ku di sala 1514an de li Parêzgeha Azerbaycana rojava ya Îranê bi dawî bûye, destpêka Şerên Osmanî-Farisî yên di navbera Sefewiya Îranê (û xanedanên Îranê yên peyhatî) û Osmaniyan de bûye. Ji bo 300 salên bê, piraniya kurdan xwe li heremên ku di dema Şerên Osmanî-Farisî de di navbera Osmanî û Îranê de gelek caran hatine dest guherandin dijîn dît.
Şahê Sefewiyan Îsmaîl I (s. 1501-1524) serhildaneke êzîdiyan a ku ji sala 1506an heta 1510an dom kiriye, dawî anî. Piştî sedsalekê Şerê Dimdimê çêbû, ku Şahê Sefewiyan Ebas I (s. 1588-1629) serhildana ku bi serokê kurd Emîrxan Lepzerîn ve hatiye serokatîkirin bi serfirazî dawî aniye. Piştre gelek kurd hatine sirgûnkirin Xorasanê, ne tenê ji bo qelskirina kurdan, lê di heman demê de jî ji bo parastina sînorê rojhilatê ji dagirkirina eşîrên afganî û tirkmen. Xelkên din ên wek ermenî, gurcî û çerkez jî bi darê zorê ji aliyê Ebas I û xelefên wî ve hatine sirgûnkirin.
Kurdên Xorasanê, ku hêjmara wan nêzîkê 700.000 in, hîn jî zaravayê kurdiya kurmancî bi kar tînin. Çend kurdên esilzade xizmeta Sefewiyan kiriye û di nav wan de hatine asteke baş, yek ji wan jî Şêx Elîxanê Zengenê ye, ku ji sala 1669an heta 1689an wek wezîrê mezin ê şah Suleyman I (s. 1666–1694) xebitiye. Ji ber hewldanên wî yên ji bo reformkirina aboriya Îranê, di dîroknivîsiya modern de jê re "Sefewî Emîr Kebîr" tê gotin. Herwiha kurê wî, Şahqulîxanê Zengenê jî ji sala 1707an heta 1716an wek wezîrê mezin xizmet kiriye. Siyasetmedarekî kurd ê din, Genc Elîxan, hevalekî nêzîk ê Ebas I bû, û di parêzgehên têvel de walîtî kiriye û ji bo xizmeta wî ya dilsoz dihat zanîn.
Serdema zend
Piştî hilweşîna Sefewiyan, Îran ketiye bin destê Împeratoriya Efşarî ku di dema xwe ya zêrîn de ji aliyê Nadir Şah ve hatiye hikûmkirin. Piştî mirina Nadîr Şah, Îran ketiye nav şerekî navxweyî, gelek serok hewl dane ku desthilata wî welatî bigirin. Di dawiyê de Kerîmxanê Zend, generalekî lekî yê eşîra Zend, desthilatê bi dest xistiye. Hingê di serdema Kerîmxanî de welat dewlemend bûye; huner pêş ve çûye, û têkiliyên navneteweyî jî hatine xurtkirin. Kerîmxan wekî serokekî ku bi xelkê xwe re eleqedar bûye hatiye vegotin û sernavê Wekilê Xelkê lê hatiye kirin. Piştî Şerê Osmanî-Îranî (1775-76) Kerîmxan karibûye ji bo çend salan desthilatê Besreyê di Iraqa Osmaniyan de bigire.
Serdema osmaniyan
Piştî ku Sultan Selîmê Yekê di Şerê Çaldiranê ya 1514an de Şah Îsmaîlî têk bir û Ermenistana Rojava û Kurdistanê îlheq kirin, îdarekirina deverên fetihkirî sparte dîroknasê kurd Îdrîsê Bidlîsî. Wî ev dever li sancaqan dabeş kir, û bêyî ku midaxeleyî prensîba werasetê bike, serokeşîran wek walî tayîn kirin. Wî axên di navbera Erzîrom û Êrîvanê de yên ku ji derbasbûna Tîmûrî ve wêran mabû, bi kurdên Hekarî û Botanê bi cih kir. Ji Peymana Amasyayê heta nîvê yekem ê sedsala 19an, gelek caran osmanî û xanedanên îranî (sefewî, efşarî, qacarî) yên cîran ji bo çend deverên axa kurdan şer kir.
Di destpêka sedsala 19an de siyaseta navendîparêziyê ya osmaniyan kêmkirina desthilatdariya mîrektiyan armanc kir, ku rasterast tesîr li mîrên kurdan kir. Piştî ku di sala 1847an de li dijî osmaniyan ji bo parastina pêkhateyên heyî yên mîrektiyên kurdan serhildanek da destpêkirin, Bedirxan Beg mîrê dawîn ê Mîrektiya Cizîra Botan bû. Her çend serhildana wî weke serhildaneke neteweperestî neyê binavkirin jî, zarokên wî di sedsala pêş de di derketin û pêşvebirina neteweperweriya kurdî de roleke giring lîstin.
Yekem tevgera neteweperweriyê ya kurdî ya modern di sala 1880an de bi serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî, ku serokê malbateke bihêz a Şemdînanê bû, derket holê. Şêx Ubeydullah daxwaza otonomiya siyasî yan jî serxwebûna kurdan a temamî û herwiha naskirina dewleta Kurdistanê bêyî mixadeleyên Tirkiye yan otorîteyên farisî dikir. Serhildana li dijî Îrana qacarî û Împeratoriya Osmanî di dawiyê de ji aliyê osmaniyan ve hatiye tepisandin û Şêx Ubeydullah tevî navdarên din sirgûnî Stembolê kirin.
Neteweperweriya kurd a sedsala 20an
Piştî Şerê Cîhanî yê Yekem bi hilweşandina Împeratoriya Osmanî, ya ku bi riya serkutkirina tevgerên kurdan ên serxwebûnê, di dîrokê de bi awayekî serketî kurd entegre kiribû (lê asîmîle nekiribû), neteweperweriya kurd derket holê. Serhildan car bi car çêdibûn lê tenê piştî serhildana Şêx Ubeydullahî di sala 1880an de kurdan daxwazên neteweyî kirin. Siltanê Osmanî Ebdulhemîdê Duyem ((r. 1876 – 1909)) bi kampanyayeke entegrasyonê bersiv da, ku bi teklîfên meqemên biprestîj di hikûmeta xwe de ji bo bihêzkirina desthilatdariya osmanî mixalîfên kurd ên navdar wezîfedar kirin. Dema dilsoziya Alayên Hemîdiyeyê yên kurd di Şerê Cîhanî yê Yekem de li ber çavan tên girtin, xuya ye ku stratejiya Ebdûlhemîdî serketî bû.
Tevgera neteweperwer a kurd a ku piştî Şerê Cîhanî yê Yekem û dawiya Împeratoriya Osmanî di sala 1922an de derket holê, bi giranî bertek nîşanî li hember guherînên di komara nû ya Tirkiyeyê de da. Di serî de li hember laîkbûna radîkal, navendîkirina desthilatdariyê, û neteweperweriya tirk a berbelav.
Serokê nexweşxaneyeke mîsyoneran li Rihayê Jakob Künzler paqijkirina etnîkî ya mezin a hem ermenî û hem jî kurdan ji aliyê Jon tirkan ve belge kir. Li ser sirgûnkirina kurdên Erzîrom û Bidlîsê di zivistana sala 1916an de gelek agahî daye. Digotin kurd dê bibin insûrên kavilker û dê di şer de aliyê Rûsyayê bigirin. Ji bo jiholêrakirina vê metirsiyê, Jon tirkan ji herêmên Djabachdjur, Palu, Mûş, Erzirom û Bedlîsê dest bi sirgûneke mezin a kurdan kirin. Jon tirkan mecbûr kir ku nêzîkî 300.000 kurd berê xwe bidin Rihayê li başûr û piştre ji wir jî ber bi Eynteb û Mereşê li rojaveyê. Di havîna 1917an de kurd hatin koçkirin Qonyeyê li Anatolyaya Navîn. Bi saya van tedbîran, serokên Jon tirkan dixwestin ku bi sirgûnkirina kurdan ji axa bav û kalên wan û bi belavkirina wan di nav parçeyên biçûk ên civakên sirgûnî de têsîra siyasî ya kurdan qels bikin. Heta dawiya Şerê Cîhanî yê Yekem, bi qasî 700.000 Kurd bi darê zorê hatin sirgûnkirin û hema hema nîvê sirgûnan mirin.
Zargotin û Mîtolojî
Kurd xwedî kevneşopiyeke zargotinê ya dewlemend in, ku heta van demên dawiyê bi piranî bi axaftin an jî kilaman ji nifşekê derbasî yê din bûye. Her çend e ku hin çîrokên nivîskarên kurd li seranserê Kurdistanê baş dihat zanîn; piraniya çîrokên hatine vegotin tenê di sedsala 20an û 21ê de hatine nivîsîn. Tê bawerkirin piraniya wan ji sedsalan gihiştine heta îro.
Dibe ku hêmana herî tê dubarekirin rovî be, ew bi fêlbazî û jîrîtiya xwe bi ser hemû cureyên kêm hişmend dikeve, her wiha bi gelemperî di dawiyê de têk diçe. Mijareke din a gelemper di zargotina kurdan de jî eslê eşîran e. Çîrokbêj li pêşberî temaşevanên ku carinan bi tevahiya gundekî pêk tê, çîrokên xwe pêşkêş dikin. Mirovên ji derveyî herêmê ji bo guhdarîkirina çîrokan rêwîtiyê dikin û çîrokbêj bixwe diçin gundên din da ku çîrokên xwe belav bikin. Ev çîrok bi taybetî di zivistanê de geş dibin ji ber ku bi evarî mirov di hindurê malê de dimînin û peydakirina şahiyê hingê dijwar e. Ev çîrok bi komên kurd ên heterojen re li hev tên û digel ku hin çîrok û hêman bi gelemperî li seranserê Kurdistanê tên dîtin, yên din jî xweserî herêmekê ne û girêdayî bi herêm, dîn û zaravaya xwe ve ne. Dibe ku nimûneya vê ya herî baş cihûyên kurd ên Zaxoyê bin; li hemberî çîrokbêjên wan ên jêhatî li hemû deveran ji ber kevneşopiyeke devkî ya bêhempa rêz tê girtin. Nimûneyên din jî mîtolojiya êzîdiyan, û çîrokên kurdên Dêrsimê ne, ku di bin bandora ermeniyan de mane.
Piştî derbeya leşkerî ya 1980an li Tirkiyeyê di dema qedexekirina zimanê kurdî de dengê dengbêj û çîrokbêjan hatiye birîn, û gelek çîrok ketine talûkeya tinnebûnê. Di sala 1991ê de qedexeya zimên hatiye rakirin, lê dîsa jî çîrokbêjiya kevneşopî tesîreke neyînî ji gelek televîzyon û radyoyan girtiye. Lêbelê, hin nivîskaran di parastina van çîrokan de gavên mezin avêtine.
Deq
Hibira deqan bi tevlîkirina şîrê jineke nû keçik aniye, kezeba heywanan, tenî û hin tiştên din tê çekirin. Deq li ser çerm bi bikaranîna derziyan tê nexşandin û binê çerm tê qulkirin. Mane û armancên deqan curbicur in, nimûne; parastina li dijî xirabî an nexweşiyê, nîşana bedewiyê û girêdana eşîrê... Sembolîzma dînî jî di nava deqên kurd ên kevneşopî û modern de berbelav e. Deq ji laşê mêran zêdetir li ser laşê jinan tê dîtin, û bi gelemperî li ser ling, çene, enî û derên laş ên din tê nexşandin.
Populerbûna kevneşopiya deqên mayinde di nav nifşên kurdan ên nû de pir kêm bûye. Lêbelê deqên modern zêdetir dibin, û deqên demkî hê jî mîna rêzgiriya çandê di rojên giring (wekî şevê hinnê) de tên lêkirin.
Avahîsazî
Gundên kurdan ên kevneşopî xwedan xaniyên hêsan in, ji herriyê tê çêkirin. Bi gelemperî, banên malan rast û textîn in. Heke gund li ser çiyayê hatibe avakirin, banê xeniyekî dibe hewşa xaniyê bilindtir. Lêbelê xaniyên bi banên wek kewara mêşan mîna yên li Herranê jî hene.
Bi sedsalan gelek avahîsaziyên kurd ên nuwaze bi şêwazên curbicur hatine avakirin. Kurdistan bi nimûneyên avahîsaziyê yên kevnar ji Îran, Roma, Grek û Semîtîk serbilind e, ku yên herî navdar Bêstûn û Taqê Bostan li Kirmaşan ê, Textê Silêman li nêzîkê Tekabê, Çiyayê Nemrûdê li nêzî Semsûrê û Kelehên Hewlêr û Amedê ne.
Yekem nimûneyên avahîsaziyên kurd ên rastîn, yên ku heta niha gihiştine, di sedsala 11an de hatine avakirin. Nimûneyên herî kevn ji Pira Dehderî ya Merwaniyan li Amedê, Mizgefta Menûçêhr ya Şedadiyan li Aniyê, û Kelha Kurd a li nêzîkê Himsê pêk tên.
Di sedsalên 12 û 13an de Dewleta Eyûbî di bandora pêşiyê wan ê Fatimî, û reqîbê wan ê Xaçparêzan de gelek avahî li seranserê Rojhilata Navîn ava kirine û her wiha teknîkên xwe jî pêş ve xistine. Jinên malbata Eyûbî di parastina avahiyên nû de roleke giring girtine. Berhemên herî navdar ên Eyûbî Mizgefta Xelîl el-Rehman, ya ku Gola el-Rehman a li Rihayê dorpêç dike, Kelha Qahîreyê û piraniya beşên Kelha Helebê ne. Beşa giring a din ji mîrasa avahîsaziyê ya kurd bi banê xwe yê konîk a orîjînal herêmê hecê yê ezîdiyan Lalîş e, ku ji dawiya sedsala 12an/destpêka 13an heta niha gihaştiye. Di serdemên li pey de jî, serokên kurd û dewlet û mîrîtiyên wan li dinyayê şopa xwe bi forma mizgeft, kelh û bircan hiştine. Hin ji wan xirab bûne, hinek din jî bi armanca mîrasa kurd a çandî jiholêrakirinê hatine hilweşandin wekî nimûne Birca Belek ya mîrîtiya Botanê ye. Nimûneyên navdar Kela Xoşabê ji sedsala 17an, Kela Şerwanê ya ji destpêka sedsala 18an, û Pira Dêrîn a Elwen li Xaneqînê ji sedsala 19an.
Ya herî navdar Qesra Îshaq Paşa li Bazîdê ye, ku ev avahî bi bandorên mezin ji her du kevneşopên mîmariya anatolî û îranî hatiye avakirin. Avakirina Qesrê di sala 1685an de bi serokatiya Çolak Ebdî Paşa, begekî împeratoriya osmanî, dest pê kiribû û avahî di sala 1784an de ji aliyê neviyê wî, Îsheq Paşa ve hatiye xilaskirin. Bi qasî 100 odeyên di nav de mizgeft, odeyên xwaringehê û zîndanan pêk tê û bi şekirinên hêja hatine xemilandin, ev Qesr xwedî nasnameyekê ye ku yek ji baştirîn nimûneya avahîsaziya serdema osmaniyan û ya Anatolyayê ye.
Di salên dawî de, Hikûmeta Herêma Kurdistanê çend avahiyên dîrokî wek Kela Hewlêrê û Mînareya Mudhafaria nû kiriye.
Jiyan
Kurdistan ji ber ku cihekî çiyayî ye, daristanên wê pir in û heta ku dilê mirov bixwaze tavgeh, çem û rûbarên wê jî hene. Ligel van jî ji bo çandiniyê jî gelekî bikêr e. Ev gişt bûne sedema vê yekê ku kurd berê xwe bidin çandinî û ajeldariyê (sewaldariyê) û debara xwe bi vê yekê bikin.
Ya ku diyar e, ji ber ajeldariyê jiyaneke neteweya kurdan a koçber hebûye û her tim çûne zozanan. Jiyana wan li ser pişta çarsiman bûye û li ku cihekî xweş dîtine li wir danîne û maweyekê li wir mane. Ji sewalên xwe havilên qenc girtine û ji hiriya wan ji xwe re cil û ber, kepenek, gore û hwd çêkirine.
Ji şîrê wan ji xwe re penîr, mast, rûn û hwd girtine. Her karê ku ji destê wan hatiye kirine û hêdî hêdî berhemên xwe ji bo nifşên piştî xwe bi cih hêlane.
Ji bo xwedîkirina sewalên xwe li rastî gelek kend û kospan hatiye û ji bo parastina sewalên xwe canê xwe avêtiye xetereyê. Li dijî dijmin, neyar û ajalan şer kiriye. Ji ber van sedeman kurd di pile û payeya yekem de netirs (bi xêret), wêrek û dilêr bûye. Her wisa şerker e û di tu şert û mercan de natirse.
Piştî ku gelê kurd li deşt û çiyayan bi vî rengî jiyaye, hêdî hêdî li hin cihan stiriye ûniştecih bûye. ligel çandiniyê sewalvanî jî kiriye. Lewre mijûlî avedaniyê bûye û ligel vê yekê jî fêrî xet û nivîsînê bûye.