cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Çîrok
Têkilî û mirovatiya di çîrokên folklorî de
Di çîrokên Folklorî de, pir tê dîtin ku bajarê Amed, navenda bazirgantiyê bûye. Bi wê mebestê jî, pir zêde têkiliya Amedê bi bajarên mîna Heleb, Mûsil, Bexdad û Hemedanê re çêbûye. Herweha têkiliya Amedê bi herêmên pir dûr re jî çêbûye weke Hindistan û Çinê.
Bingeha çîroka folklorî
Çîroka Folklora Kurdî bi gelek tewrên babetcihê hatiye avakirin û di bingeha xwe de gelek awayên cihêreng afirandiye. Bi afirandineke wisa geş û xweş ku pir zehmet e mirov salixê wan bi dev û pênûsê bide. Tenê eger mirov saline dirêj lêkolîn li wan bike, hingê mirov tê digîje ku Çanda Kurdî deryayeke bêbinî ye.
Lewra çandeke ku çîrokên wê hem ji aliyê naverokê ve, hem ji aliyê bêje û daçekan ve ku ne dewlemend be, giranbihatiya wê çandê jî kêm e û ew nikare xwe li pêşberê çandên cîranên xurt biparêze. Ew di pêvajoya demeke dirêj de bihele û rojek bê, wê bi temamî ji holê jî rabe.
Ev tiştên di Bingeha Çîroka Kurdî de, di hin çîrokan de li hevûdu kirine û xwe bi êkdu ve girêdane. Lê di hin çîrokan de dijayetî kirine, xwe ji êkdu vekişandine û riya xwe ji hevûdu averê kirine.
Îcar ez ê wan tiştan bi rêza reqeman, herweha bi nêzîkbûna navenda wan a bi hevûdu re binivîsim, lê ji ber giringiya kurtbûna nivîsan, behsa dilqa wan a di çîrokê de pêşkêş nakim.
Qesra Keçikê
Qesra Keçikê yan jî Qesra Deryayê (bi tirkî: Kızkalesi) qesreke giravî yê li Tirkiyeyê ye ku li giraveke biçûkê li taxa Kızkalesi ya bi ser navçeya Erdemli ya parêzgeha Mêrsînê ve ye. Qesr bi restorasyonên (nujenkirin) ku di van salên dawî de hatiye çêkirin, heşt bircên wî hatine parastin.
Dirêjahiya sura qesrê ya roja îro 192 mêtre ye. Dîwarên başûr û rojava berbi hev in. Aliyên bakur û rojhelat bi çerxeke kevî hatiye dorpêçkirin. Deriyê sereke li aliyê bakur e û li aliyê rojava jî deriyekî biçûk û galeriyek heye. Heşt baskên qesra keçikê hene û her yek awayê xwe yê taybet heye.
Erdnîgarî
Navê giravê di serdema navîn de Crambusa bû. Bi yewnanî ya serdema navîn Γραμβούσσα, Gramvoussa ye. Qesr li koordînata 36.45639°N, 34.14806°W e û bi qasî 300 metre ji bejahiyê dûr e. Kelhe li ser giraveke deryaya Deryaya Navîn hatiye avakirin. Rûbera giştî ya giravê bi qasî 15.000 metre çargoşe ye û keleh piraniya bejahiya giravê digire. Qesra keçikê, 23 kîlomêtre ji navçêya Erdemliyê û 60 kîlomêtre ji bajarê Mêrsînê dûr e.
Dîrok
Li gorî Strabo, girav di serdema kevnar de ji hêla rêbiran (korsan) ve hatiye bikar anîn. Tê pêşbînîkirin ku keleh ji aliyê Alexios Komnenos I ê Împaratoriya Bîzansê ve piştî Sefera Xaçperestiya Yekem hatiye avakirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ku di salên 1982 û 1987an de hatine weşandin destnîşan dikin ku plana orîjînal a Bîzansê li başûrê kelehê bi bircên çargoşeyî yên karakterîstî dijî.
Efsaneya qesrê
Li gorî efsaneya Qesra keçikê, falbêjekî ji qeral re radigihîne ku keça wî ya rind ji aliyê marekî ve tê bijehr kirin. Falbêj dibêje ev dê pêk were û heta qeral jî nikare çarenûsa wê biguherîne. Li ser vî yekê ew keça xwe dişîne kelehê. Lê marek xwe di selika tirî ya ku ji bejahiyê hatiye şandin de vedişêre û diçe kelehê bi keça wî ve dide û keçik tê bijehr kirin.
Devoka navendî
Devoka navendî an kurmanciya Diyarbekrê yek ji devokên kurmancî ji tîpa devokên Botî ye. Belê berhevkirina devokên li navenda Kurdistana Bakûr bi tevayî wek "devokek" gelekî arîşeyî ye. Lewre ku terîfkirineke wuha tenê dibe ku cografî be. Di vê cografiyaye de çend devok (Xerzî, Qerejdaxî, Farqînî, Xaldî) hene, yên ku mirov bikaribe fena devok binavbike, belê yên din, ên ku li navendên bajarên Diyarbekirê, Bedlîsê û li Êlihê belavî ne, şêweyên derbazbûyî ji Botî nêzê Serhedî ne yan jî derbaziyên devokên din in.
Çemê Zerganê
Çemê Zerganê li bajarê Qosera Mêrdînê ber bi aliyê Rojavayê Kurdistanê ve diherike û bi qirêjiya xwe hatiye nasîn. Ji sala 2009an ve ji aliyê herêma pişesaziyê ve qirêj tevlî çem tê kirin.
Çem ji pênc tax û gelek gundan derbas dibe. Navê tirkî yê van taxan ew e: Atatürk, Turgut Özal, Tepebaşı, Koçhisar û Ersoylu.
Gotinên pêşiyan
Gotinên pêşiyan di nav her neteweyê de hîmekî bingehîn ê civakî ye. Xwediyê wan gotinan ne belî ye û di bingeha xwe de gelek caran hatine guhertin. Gotinên pêşiyan, ew gotin in ku çîrokekê, nêzîkatiyekê, an perspektîfekê bi hevokeke kurt tîne zimên ku tim di hişê mirov de bimîne û mirov bi hêsanî bikaribe ji yekî/e din re jî bêje.
Çend Mînakên Cûrbecûr ji herema Oxîyê ya nivîsandî:Canê Elî
Squid Game
Squid Game (sernavê resen: 오징어 게임) rêzefîlmekî koreyî ye ku ji aliyê Hwang Dong-hyuk ve ji bo televîzyona Netflix hatiye çêkirin. Rêzefîlm di 17ê îlonê 2021 de dest pê kir.
Eşkêrêg
Eşkêrêg, gundekî girêdayê navçeya Melkişî ya Dêrsimê ye.
Dazvan, Batman
Dazvan yan jî Dazwan, niştecihbûnek li gundê Geçîte li navçeya Kercosê ya parêzgeha Batmanê (Bakurê Kurdistanê) ye.
Tessin bei Boizenburg
Tessin bei Boizenburg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Dazvan, Batman
Mizgefta Dazvan
Mizgeft li Dazwanê ye li gundê Geçîtê ya navçeya Kercews ye. Gundê Geçît 78 km dûrî navenda bajarê Êlihê û 18 km dûrî navenda Gercûşê ye. Mizgeft bi destan hatiye çêkirin, ev mîmarî herêmê nîşan dide. Deriyê mizgeftê alîye bakure ye û şeklê wê yê çargoşe ye.
Eşîret li gundê Dazvanê
Eşîra Dazwanî li gundê Dazvanê bi cih bûne. Ji ber vê yekê navê gund Dazvan e. Eşîra Hesarê (eşîra Cegerxwîn) jî li gundê Dazvanê peyda dibe. Gundê Eşîra Hesar ne dûrî Dazvanê ye, mesafe dora 14 kîlometre ye.
Şêrekan
Şêrekan navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Şêrekan 762 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 126 e.
Ciran
Ciran gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 236 kes (44 malbat) bûn.
Şêrey Xwarû
Şêrey Xwarû, gundekî bi ser Balîsan a navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Hiromi Tsuru
Hiromi Tsuru (, jdb. 29ê adara 1960an, m. 16ê çiriya paşîn a 2017an) lîstikvan û dûblajvanekî japon bû ku ji aliyê pargîdaniya Aoni Production ve dihat nimandin. Ew bi taybet ji 31 sal zêdetir bi dûblajvaniya xwe ya Bulmayê di rêzefîlma Dragon Ball dihat naskirin. Rolên wê dinê navdar yê dûblajvaniyê  ewna bûn :  Ukyo Kuonji (Ranma ½), Dokin-chan (Soreike! Anpanman), Madoka Ayukawa (Kimagure Orange Road), Miyuki Kashima (Miyuki), Reiko Mikami (Ghost Sweeper Mikami), Meryl Strife (Trigun) und Naomi Hunter (Metal Gear).
Jiyana kesane
Ew bi Keiichi Nanba ji 1986-an vir ve zewicî bû heta ku ew di 1990 de ji hev veqetiyan.
Mirin
Tsuru di gerîdeya xwe ya li ser rêça hundurîn a nêzikî Nihonbaşî ya li Tokyoyê de di nav otomobîla xwe de bêhiş hat dîtin, rakirin nexweşxaneyê û mirî ragihand. Ajansa wê paşê piştre piştrast kir ku ew ji berhevdana aortek di 16ê çiriya paşîn de di temenê 57 saliyê de mir.
Desthilatdarî
desthilatdar/Rayedar Kesên ku bi hêza siyasî han çekdarî welatekî an herêmekî di dest de
Nît
Nît, gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.
Goraniya eslî
Goraniya eslî ji devokên Hewramî yên bi navên Bacalanî, Kendûlî û Şebekî re tê gotin.
Mezgitlî, Semsûr
Mezgitlî gundekî ser navenda Semsûra Adiyemanê ye.
Königseggwald
Königseggwald şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ravensburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Maluma
Juan Luis Londoño Arias (jdb. 28ê kanûna paşîn, 1994 li Medellín, Kolombiya hate dinê), baştir bi navê qonaxa xwe wek Maluma tê zanîn, hunermend, helbestnivîs û tomarê hilberînê ye, ku bi cureyên strana reggîton û Bajarî yên Amerîkayê ya li Kolombiya di bin şîrketa strandêr a Sony Music Colombia rêkeftin. Di temena xwe yê ciwan de Maluma eleqeya fûtbolê û stranê bûye. Bi panzdeh salî ew yekem strana xwe bi alîkariya apê xwe tomar kir; ku di sala 2010an de ew dersên gotina stranê dîtiye û piştî 2 salan strana xwe ya tenêyî di pîyesayê re serbest berdan. Ji ber vê yekê, strana Hit a Farandulera li Kolombiya bûye 3emîn. Piştî vê bûyerê tomarkirina strana xwe bi Sony Music Latin re îmzekirin. Di sala 2012an de, albûma pêşîn ya Magia di stûdyoya li ser deh hezar libîya Kolombiyayê rasterast firotin hate weşandin. Herwiha albûma tenêyî ya stranên Obsession, Pasarla bien, Primer amor û Miss Independent bi serkeftinekî li herêma Kolombiyayê serbest hate berdan. Navûdengê strana La temperatura li gelek welatên Amerîkaya Başûr û di 14. Xelatên Latin Grammy 2013an de ji bo hunermendên nû ên herî baş hatiye berbijêrkirin.
Maluma di sala 2014 û 2015an de, wek dadger û rahênerê The Voice Kids re xizmet kiriye. Di çiriya pêşîn a 2015an de berhema studyoya wî ya duyemîn bi Boy Pretty û Boy Dirty re yekemîn xeta xwe ya kincan kiriye û serbest hate berdan. Bi taybetî ji aliyê rexnevanan wekî hunermendekî "bandora mezin a stranên bajarî" li Amerîkaya Latîn hate hesibandin.
1994-2010: zaroktiya xwe û pîşeyê zû
Maluma wek Juan Luis londono Arias di 28ê rêbendane 1994an de li Medellín, Kolombiya hate dinyayê. Ew kurê Marlli Arias û Luis Londoño ye. Xwişka wî bi navê Manuela ye, ku xwişka wî Psîkolojiyê û Felsefeyê xwendiye. Ji dema xwe ya gelek ciwan de bav ji bo maçên futbolê Malumayê girt, ku wî cesaret ji bo praktîzekirina di werzîşê de ji bo heşt salan xebitî ye. Ew destê xwe li ser rewşa parçebûyî ya ji tîmên Atlético Nacional û Equidad Club Deportivo kêmtir danî ye.
Julie Silver
Julie Silver (jdb. 11ê tebaxê 1981an li Çekoslovakya) pornostêrk û modeleke erotîk a çekyayî ye.
Jiyana wê
Di derbarê jiyana wê ya beriya sala 2002ê de hindik tê zanîn. Di 21 saliya xwe de ew ji hêla derhênerê alman Tom Herold ve hat vedîtin, ku bi wî re rola xwe ya yekem wekî pornostêrk girt.Wê paşê bi Pierre Woodman, Rocco Siffredi, Marc Dorcel û Alessandro Del Mar re xebitî. Wek lîstikvan wê bi çend pargîdaniyên hilberînê yên ewropî û amerîkî yên wekî Zero Tolerance, Jules Jordan Video, Mile High, Private Media Group, Marc Dorcel, 3rd Degree, Elegant Angel, Wicked, New Sensations, Evil Angel, Hustler an jî Doghouse Digital re xebitiye.
Sê caran (2004, 2005 û 2011) ew li Xelatên AVNê di kategoriya Sehneya seksê ya hilberîna biyanî ya herî baş de ji bo berhemên Out Numbered, Semen Sippers û La Corsetry La Femme hate berbijar kirin. Herwiha di van xelatan de, di sala 2005an û 2006an de, ew di nav namzedên Hunermenda Biyanî ya Salê de hat nasandin.
Di sala 2006an de, di xelatên ku li Festîvala Fîlmên Erotîkî ya Navneteweyî ya Barselonayê (FICEB) hatin lidarxistin de, Julie Silver xelata Ninfayê ya Lîstikvana Piştgiriyê ya herî baş ji bo xebata xwe ya di hilberîna Privateê Kill Thril wergirt.
Serxetê
Serxetê, gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.
Fresnay-le-Long
Fresnay-le-Long, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Březolupy
Březolupy (bixwîne weke: brezolupy) navê gundekî li bajaroka Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 1.665 kes e û 11 km dûrî Uherské Hradiště ye.
Çavkanî
<references group="Nîşe"/>
Reggîton
Reggîton, Reggaeton, Reguetón an jî Reggaetón, yek cureyên muzîkê ya ji aliyê Amerîkaya Latîn e. Dengê xwe ji navdêra reggae ya Jamêykan e, ku bi bandora hip hop e. Ev pêşî li Panamayê di salên heftêyan de û di destpêka salên nodî de li Porto Rîkoyê hate pêşxistin û ji dayik bûye, ji civaka Jamêykanê ku bav û kalên bo Panama hat, bi koçberên Rojavayê Hindî yên Afrîkayê di sedsala bîstan de diafirînin.
Collonges-et-Premières
Collonges-et-Premières, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Falkenberg, Bavyeraya Jêrîn
Falkenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rottal-Inn li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Heştran
Heştran gundekî ser navenda Semsûra Adiyemanê ye.
Le Bouscat
Le Bouscat, komuneke li departementa Gironde a Fransayê ye.
Fontenay-Saint-Père
Fontenay-Saint-Père, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Kevneşopiya Tirko-Farisî
Di sedsalên paşerojê de, çanda Tirko-Farisî bi dagirkirina gelên li herêmên cîran di dawiyê de bû çanda serdest a çînên serdest û elîtên Asyaya Başûr, Asya Navîn û Deşta Tarim, û beşên mezin ên Asyaya Rojava.
Balafirgeha Navneteweyî ya Vancouverê
Balafirgeha Navneteweyî ya Vancouverê balafirgehekî navneteweyî ye, ku li Girava Deryaya li Richmond, Kolombiyaya Brîtanî ye, xizmeta bajarê Vancouver û herêma Keştiya Jêrîn dike. Ew 12 km ji Downtown a Vancouverê ye. Ew duyemîn balafirgeha herî qelebalix a Kanadayê ji aliyê seyrûsefera rêwiyan (7,1 mîlyon), piştî Balafirgeha Navneteweyî ya Toronto Pearsonê ye. Wekî navendekî trans-Pasîfîk, ji her balafirgehên Amerîkaya Bakur an jî Ewropayê bêhtir geştên rasterast ber bi Çînê ve difire. Ew ji bo Air Canada û WestJet navendekî ye û ji bo Air Transat bingehekî xebitandinê ye. Balafirgeha Navneteweyî ya Vancouverê yek ji heşt balafirgehên Kanada ye, ku xwediyê dezgehên pêş-paqijkirina Sînorê Dewletên Yekbûyî ne. Di heman demê de, ew yek ji çend balafirgehên navneteweyî yên mezin e, ku termînalekî ji bo balafirên pêvekirî yên plansazkirî heye.
Pier A
Pier A ji 6 deriyan pêk tê: A6 heta A10 û A12. Ev dergeh ji aliyê WestJet Encore ve têne bikar anîn.
Pier B
Pier B ji 14 deriyan pêk tê: deriyên B13 heta B23 û B26 heta B28. Deriyên B14 heta B17 destûr didin hatinên navneteweyî. Deriyê B23 rampek barkirina erdê ye, ku digihîje stendeyên 23A, 23B û 23C. Pier B ji bo WestJet firînên navxweyî navend e, û ji aliyê Air North, Air Transat, Flair Airlines û Sunwing Airlines ve ji firînên navxweyî re xizmet dike.
Pier C
Pier C ji 24 deriyan pêk tê: C29 heta C52. Ev navend ji bo firînên navxweyî yên Air Canada û Air Canada Express e. C50, C51 û C52 deriyên hejandinê ne û dikarin ji bo hatin û çûyîna navneteweyî (wekî D50 ber D52 hatine destnîşan kirin) werin bikar anîn. Dergehên C48 û C49 jî dikarin hatinên navneteweyî / Dewletên Yekbûyî bistînin.
Konkursa Navneteweyî
Konkursa Navneteweyî ji aliyê bingeha Architectura ya Vancouver niha Stantec, bi Pargîdaniya HNTB ya Kansas City (1994–96) ve hate çêkirin. YVR yek ji heşt balafirgehên Kanada ye, ku bi tesîsên pêşîlêgirtina sînorê Dewletên Yekbûyî di Termînala Navneteweyî de ye. Hemû deriyên konseya navneteweyî dikarin firînên ji eslê xwe yên navneteweyî û Dewletên Yekbûyî têne qebûl bikin; rêwî têne dikarin li ser riyên jorîn biçin qada çavdêriya Ajansa Karûbarên Sînor a Kanadayê.
Pier D
Salona balafirgehê ya SkyTeam ji aliyê Global Lounge Network ve tê xebitandin, ku nêzikî deriyê D53 ye û Air Canada Maple Leaf Lounge li Dergeha D52 ye.
Oscar Arias Sánchez
Óscar Rafael de Jesús Arias Sánchez (jdb. 13'ê rezberê 1940 li Heredia, Kosta Rîka) ji adara 2006'î virde serokwezîrê Kosta Rîka ye. Sala 1987'î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.
Aung San Suu Kyi
Aung San Suu Kyi (jdb. 19ê hezîranê 1945 li Rangun (Myanmar)) ramyareke navdar a Bûrmayê ye. Sala 1991î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.
Oscar Arias Sánchez
Kesayetiyeke navdar ê Latîn Amerîkayê yê ji bo aştiyê têdikoşe ye. Ew li konvansiyonên aştiya herêmê digere û di vî warî de xwedî kedekê mezin e.
Aung San Suu Kyi
Wê li dijî cûntayên Bûrmayê (herwekî Myanmar an Bîrmanya) bi rêbazên aştiyane têkoşiyaye. Sala 1990î di hilbijartinan de serokwezîrtî bidestxistiye lê leşker nahêlin ew were ser text. Bi xwe keseka Bûdîst e û xwedî hin xelatên din e jî. Bo mînak Xelata Saxarov a ramanê.
Mêzgerda li ser nivîsinê
Mêzgerdên li ser bivîsinê li gelek derên dinê bi gelek cureyan tên lidarxistin. Di van mêzgerdan de bi piranî kesên ku ji wêjeyê hez dikin tên perwerdekirin, an jî li ser berhemên wan xebatên pevre tên meşandin.
Cildîyan
Cildîyan gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1570 kes (288 malbat) bûn.
Riedhausen
Riedhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ravensburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Glasgow
Glasgow (bi gaeliya skotlandî: Glaschu) bi nezîkî 600.000 kes bajarê herî mezin ê Skotlendê ye û dibe sêyemîn bajarê herî mezin ê Brîtanyayê. Beşê herî kevn ê Glasgowê li Lanarkshire ye, di nav de jî. Parçeyên bajarê nûjen li Renfrewshire û Dunbartonshire ne.
Fresne-le-Plan
Fresne-le-Plan, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Pişinîk
Pişinîk gundekî ser navenda Semsûra Adiyemanê ye.
Xaos
Xaos li gorî mîtolojiya yewnanî berî afirandina her tiştê forma hemû gerdûnê bû. Piştî wî/wê Gaîa çêbû Tîtan hemû ji wê zêde bûn.
Derheqê Xaos de agahiyên zêde ti ne. Hêsîodos pirtûka xwe ya Teogonîa da derbareyi Xaos de dibêje: Berî her tiştê ew hebû.
Bokat
Bokat, Bukat, an jî Bikat? , gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.
Qerewêr
Qerewêr, Qerevêr, gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Sêvdînava
Sêvdînava navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Daxistin
Lêkereke ji pêşgira da û lêkera xistinê pêk tê. Daxistin tê wateya anîna tiştekî ji cihekî bilind. Mînak: Hesp ji serê çiyê daxistin.
Collonges-lès-Bévy
Collonges-lès-Bévy, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Frida Kahlo
Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón (6'ê tîrmehê 1907 - 13'ê tîrmehê 1954 ) wênesazek Meksîkî bû ku bi gelek portreyên xwe, xwe-portreyên xwe, û karên xwe yên ku ji xweza û berhemên Meksîkayê îlhama xwe digirt tê zanîn.
Wê çanda gelêrî ya welêt îlhama xwe girt û şêwazek hunera gelêrî ya naîf bi kar anî da ku pirsên nasname, postkolonyalîzm, zayend, sinif û nijad di civaka Meksîkî de bikole. Di tabloyên wê de gelek caran hêmanên otobiyografîk ên xurt hebûn û realîzm bi fantaziyê re tevlihev dikirin. Ji bilî endambûna tevgera Mexicayotl a piştî şoreşê, ku dixwest nasnameya Meksîkî diyar bike, Kahlo wekî surrealîst an realîstek efsûnî hate bi nav kirin. Ew bi wênekirina serpêhatiya xwe ya êşa kronîk tê naskirin.
Kahlo ku bavê xwe Alman û dayika mestiza bû, piraniya zaroktî û jiyana xwe ya mezinan li La Casa Azul, mala malbata wê ya li Coyoacán derbas kir - ku neha wekî Muzexaneya Frida Kahlo bi gelemperî tê gihîştin. Her çend ew di zarokatiya xwe de ji ber nexweşiya felcê seqet bû, Kahlo xwendekarek hêvîdar bû ku ber bi dibistana bijîjkî ve diçû heya ku di 18 saliya xwe de di qezayek otobusê de birîndar bû. Ev bûyer bû sedema êş û pirsgirêkên wê yên bijîjkî yên heyatî. Di dema saxbûna xwe de, bi fikra hunermendiyê vegerî eleqeya xwe ya zarokatiyê ya hunerê.
Berjewendiyên Kahlo di siyaset û hunerê de bû sedem ku ew di sala 1927-an de beşdarî Partiya Komunîst a Meksîkî bibe, bi wê re ew hunermendê meksîkî yê heval Diego Rivera nas kir. Cot di sala 1929-an de zewicî û dawiya salên 1920-an û destpêka 1930-an de li Meksîka û Dewletên Yekbûyî bi hev re rêwîtiyê kirin. Di vê demê de, wê şêwaza xwe ya hunerî pêş xist, îlhama xwe ya sereke ji çanda gelêrî ya Meksîkî kişand, û bi piranî xwe-portreyên piçûk ên ku hêmanên ji baweriyên pêş-kolombî û katolîk tevlihev dikirin, xêzkir. Tabloyên wê eleqeya hunermendê Surrealîst André Breton bilind kir, yê ku di sala 1938-an de li New Yorkê li Galeriya Julien Levy li New Yorkê yekem pêşangeha takekesî ya Kahlo saz kir; pêşangeh serketî bû û di sala 1939-an de li Parîsê pêşangehek din hat pêşandan. Dema ku pêşangeha fransî kêmtir serketî bû, Louvre tabloyek ji Kahlo, The Frame kirî, û ew kir yekem hunermenda Meksîkî ku di berhevoka wan de cih girt. Di salên 1940-an de, Kahlo beşdarî pêşangehan li Meksîka û Dewletên Yekbûyî bû û wekî mamosteyek hunerî xebitî. Ew li Escuela Nacional de Pintura, Escultura y Grabado ("La Esmeralda") ders da û endamê damezrîner ê Seminario de Cultura Mexicana bû. Tenduristiya Kahlo ya her gav di heman dehsalê de dest bi xerabûnê kir. Ew yekem pêşangeha xwe ya takekesî li Meksîkayê di 1953 de, demek berî mirina wê di 1954 de di 47 saliya xwe de kir.
Karê Kahlo wekî hunermendek heya dawiya salên 1970-an, dema ku xebata wê ji nû ve ji hêla dîroknasên hunerî û çalakvanên siyasî ve hate vedîtin, nenas ma. Di destpêka salên 1990-an de, ew ne tenê di dîroka hunerê de bû kesayetek naskirî, lê ew ji bo Chicanos, tevgera femînîzmê û civaka LGBTQ+ jî wekî îkonek hate hesibandin. Xebata Kahlo di qada navneteweyî de wekî sembola kevneşopiyên neteweyî û xwecihî yên Meksîkî û ji hêla femînîstan ve ji ber ku wekî teswîra wê ya nelihevkirî ya ezmûn û forma jinê tê dîtin, hate pîroz kirin.
Harîka Axa
Harîka Axa, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê). Êk e ji gundên dewlemend û geştûguzarî ku havîngehên Ava Şîn û Geliyê Şêranê dikevine gundê navbirî.
Guherz
Guherz, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Amêdiyê ye.
Mîxaîl Gorbaçov
Mîxaîl Sergeyevîç Gorbaçov (jdb., m. ) siyasetmedarekî sovyetî bû ku ji sala 1985an heya hilweşîna dewletê ya di 1991ê de serokê 8em û dawîn ê Yekîtiya Sovyetê bû.
Guherz
Gundê guherzê êke ji gundên kurdistanê û êke ji gundên devera nihêlê dikevîte quntara çyayê metînî bi dîratya ( 20) kim bi rexê rojhelata bajêrê Amêdyê ve ye, jûrya gundî zincîra çyayê Metînî ye û jêrya gundî Sipneye, rojhelata gundî Zê ye û rojava gundê ( Bellaveye ) hev sinurî digel gundên Gêrgaş, Mehîdê, Reşave, Berçî, Bellave, Birkahînê, kumelgeha Dêrelukê. Dîruka vî gundî kelega kevne û bi sedan sale jyan lê peyda bûye li gurreyî jêderên bab û bapîran bume veguhastî dbêjn navê gundî ji wê çendê hatye ku herdu rexên gundê rojhelat û rojava rez bûyne û di gutnê ( gu rezê ) anku herdu guhên gundî rez bûyne û hindek jêder ibêjn Guhrezê anku (rex zê ) ve hatye lewma kurtya wê bûye ( guherzê ). Jêderê ava gundî bîrên avê bûyne, avaçemê Guherzê jî li bin gelyê Sergelê dhêt weku cûyeka avê, dû kanyên bçîk ji vî gundî hene navên wana eve ne ( kanya Mêrgê û kanya Xidrê ). Ev gunde navdare bi rez û kezana û cihê cut û kêlî yê lê zore û bi xêr û berekete û hemî danê hişkatî genim, cee, nîsk. Lê şîn dibît digel hemî curên fêqî. Di salên şêstan û heftyan da xandina feqyatî li mizgefta gundî di hate gutin ji layê ( mela Ehmed Guherzî ) ve ku bi dehan feqî li gundên dîtir qesta xandinê kirye û fêrî xandin û nivîsînê buyne û mifa jê wergirtye. Bu cara êkê bi şêweyekê fermî li sala 1971 ê xandinge hatye vekrin û zarokên gundî çûyne xandingehê. Û li enfala reşa sala 1988 ê xelkê gundî bi şêweyekê giştî derbederî Turkya û Îranê bûyne û li sala 1991 ê taku 1997 ê vegeryaneve Kurdistanê ser jinwî gund li ser cadê avakir jiber ku jîn û jyara gundî li vî cihî bi sanahî tre ji cihê kevin yê li çyayî. Guherzê pêtir ji ( 1300 ) kes lê djîn û dabeşî ser ( 250 ) serok xêzanane û ji ( 11 ) binemala pêk hatîne û kevintrîn binemal bnemala ( dadê ) ye. Şînwarên vî gundî ( berê kulîn ) ku bi şêwê jûrekê hatye avakrin sê cihên nivistinê û dergehek û bencerek lê hene û dikevîte nav gundî bxuda, dîsan bi dehan şkeft lê hene jwana şkefta (şêxî) dkevîte nêzîkî serê çyayî li rasta gundî û şêx ehmed barzanî çendîn roja li ber sextya wextî jyana xu li wêrê burandîye.
Gundê guherzê hêlîna sitrana vilklurê kurdye dhemî bîrhatin û keyf û dawetan da bi dehan kes sitran û heyranuka dbêjên, û kesê here xizmeta zman û filklurê kurdî krî û navdar li gundî û deverê xudê jê razî mhimd gahir guherzî ye ku nvêser û pirtûk daner bû, û jberhemên wî pertuka rêzmana kurdî. Dîsan guherzî jlayê hizra neteweyî ve her ji hizba hîwa pişkdar bûyne û dgel hemî qunaxên şurreşê bişkdar û pêşmerge bûyne û bi dehan kesan pêşmergayetî kirye û btir ji ( 20) şehîdan pêşkêşî gel û wellatê xu krîne. Bu zanîn nukejî jîn û jyara pranya xelkê gundî li ser fermanberyê ye û zêdebarî çandinê û xudan kirna gyaneweran.‏
Mîxaîl Gorbaçov
Mîxaîl Gorbaçov li Prîvolnoye li herêma Stavropolê ya li başûrê Rûsyayê di malbeteke ûkraynî de ji dayik bû. Dibistan bi mêdala zîv temam kir, piştre di zangoya Moskowê beşa qanûnê de xwe tomarkir. Dema kursê 10 a qedand di nav rêzên partiya komonîst ya Yekîtiya Sovyetê de hate pejirandin.
Di avdara sala 1985an de hate helbijartin jibo postê sekretêrê giştî yê partiya komonîsta Yekîtiya Sovyetê. Girbaçev piştî bû berpirsê Sovyetê dest bi proseya Pirîstroîka (veavakirin, vejîn) û Glasnast (zelalî) kir. Di encamê siyaseta Girbaçov de sala 1990 î yekemîn car di dîroka Sovyetê de desthilat ket destê perlemanê welat. 15ê meha adarê sala 1990 hate helbijartin jibo serokatiya Yekîtiya Sovyetê. Ji sala 1985 a heta sala 1991, têkiliyên Yekîtiya Sobvyetê û rojava pêşketin. Bi saya siyaseta ku Gorbaçev meşand, şerê sar bi dawî hat, Almanya bû yek û rêkeftina kêmkirina çekên atomî hate îmzekirin. Jibo xebata ku kir, di sala 1990 î de bi xelata Nobel ya aştiyê hate xelatkirin. Di 15ê meha kanûna pêşîn sala 1991 ê de Gorbaçev îstîqala xwe ji postê serokatiya Yekîtiya Sovyetê ragihand. Lê bivê yekê xebata Gorbaçev bi dawî nebû, û di sala 1992 fondê velêkolînên civatî-aborî –siyasî bi navê Gorbaçov damezrand. Gorbaçov bi xurtî beşdariyê di jiyana siyasî ya Rûsyayê de dike. Di sala 1996 de jî bû namzedê serokatiya Rûsyayê. Mîkayîl Gorbaçov sosyal demoqrate û partiya Sosyal Demoqrat li Rûsyayê damezrand .Ji sala 1992 heta sala 2008a Gorbaçev 266 serdan jibo welatên biyanî encamdan û nêzê 300 xelatên dîplomasî yên navnetewî wergirtine, ji bilî vê bi dehan pirtûk nivîsiye û ev pirtûk jibo gelek zimanên biyanî hatine wergerandin.
Di 30ê meha tebaxê sala 2022 ya li Moskowê 91 salî jiyana xwe ji dest da. Sebeba mirina wî ji aliyên Ajansên Nûçeyên Dewleta Rusyayê wisa hat ragihandin: nexweşiyeke dirêj û giran.
Ramanên wî
Wî dixwast di tevahiya YKSS (Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst)ê da reforman pêkbîne û bi sosyalîzmê Sovyetê dîsa birêvebibe. Li dijî hemî cureyên kevneperestiyê derket. Bi welatên rojavayî, bi taybetî bi DYA yê ra hevîtinên kêmkirin û bidawî anîna pêşbirka çekan pêk tîne. Li seranserê Sovyetê bayê nûjeniyê, demokrasiyê û lîberalîzmê radike. Lê hesabên wî bi dilê wî nameşe. Bayê azadiyê ji nişka ve sazûmaniya Sovyetê hildiweşîne. Tevahiya komarên Sovyetê azadiya xwe bidestdixin. Dûgel belawela dibe. Gorî hin ronakbîrên Rûs "Sosyalîzm diçe lê tiştekê nû nayê".
Li seranser cîhanê him alîgir û hezkiriyên wî, him jî dijberên wî gelek in. Wekî tevahiya serokên YKKSê, wî jî ji bo kurd û kurdistaniyan polîtîkayeke xwe nebû. Ji bo ji nû ve birêxistinkirina Kurdistana Sor, alîkarî neda kurdan. Bi welatên ku Kurdistan dagirkirine re têkiliyên aborî û cîrantiyê ji bo siyaseta wî ya herî girîngtir bû.
Zayendên navdêrên kurmancî
Zayenda navdêran di zimanê kurdî de, beşa rêzimana kurdî ya ku li ser hebûna navdêrên mêza û nêrza û navên duzayend disekine, bi taybetî di kurdiya kurmancî de. Di kurmancî de her navdêrek xwedî cins an jî zayendekê ye. Hin nav jî xwedî her du zayendeyan in û wek navên duzayend tên binavkirin. Mînak
Reşbeşe
Reşbeşe, qerebeşk,betûbeşk an jî reşbeşeya ewrasyayî (Fulica atra), cureyekî mirîşkên avê (Rallidae) ye.
Zayendên navdêrên kurmancî
=Mê= avahî
Reşbeşe
Şayes
Dirêjiya reşbeşe di navbera 32-42 cm û giraniya wê 585-1100g, rengê wê tevlihev reş e lê kumikek spî ser rûyê wê heye.
Zayendên navdêrên kurmancî
Gerdûn û Çavkaniyên avê
{|class=wikitable
Reşbeşe
Xwarin
Reşbeşe hêkên balindeyên avî yên din dixwe,lê giyanê avî an algae,heşîn an keskayî, tov û meywe dikane bixwe.
Zayendên navdêrên kurmancî
Gerdûn û Çavkaniyên avê
Çavkaniyên avê di mê ne, ji bilî rûbar.
Reşbeşe
Belavbûn û jîngeh
Reşbeşe li gol û rûbarên Cîhanê kevin wek parzemînên Asya, Afrîka û Ewropayê dijî,lê hinek cureyên reşbeşeyan li Awistraliya û Zîlanda Nû têne dîtin.
Zayendên navdêrên kurmancî
hemu fêkiye dara u nave gula
{|class=wikitable
Fêkiyên dar û gulan
Fêkiyên daran hemû di mê ne (ji bilî tirî), helbet me ne behsa fêkiyên lima ye ewên li ser erdiyî weka gindor û zebeşan, çimkî ew bi daran ve nayên.
Roj, meh û sal, danên rojê
{|class=wikitabl
Navên deman hemû di mê ne, ji bilî peyva çax û zeman.
Navdêrên ku paşgirên wek -î, -hî, -ahî, -atî, -yetî, -inî, -tî
=Nêr=
Heyberên candar
{|class=wikitable
Piraniya zindiyan (heywanan) qertafa -ê digirin û di nêr in, ew jî perva dibine ser şeş girûpan, lê girûpa 6ê (irregular) anku heywanên grûpa 6ê hinek di nêr in û hinek di mê ne.
Firindeyên kûvî yên esmanî
Grûpa firindeyên kîviya her hemû dibine nêr, ji bilî kevokê. Firindeyan ewên ku kûvî ne û li esmanan difirin. Me ne behsa qaz û mirîşk û ordek û elok ne, çunke ew ne di kûvî ne û nafirin.
Zindiyên avî
Grûpa zindiyên avî hemû di nêr in ji bilî beqê û kîsalê. Beq û kîsal di avî ne û li ser hîşktiyê jî dijîn.
Dirinde
Grûpa zindiyên goştxwer û xirabker û nêçîrker, hemû di nêr in, ji bilî hirçê.
Zayendên cotik an cote
Ew heywanên mirov dikar ji hev cuda bike bo mînek mirîşk û dîkil her, yek corê heywanên bes mirov dikar ji hef cuda bike. Minek Dîkil nêra û mirîşka jina wî ya me ye. Gay nêre û çêla jina wî mê ye. Hesp nêr û mîha jine wî mê ye.
Zindiyên biçûk
Heşerat ew di bêrêzik, hem nêr in hem jî mê. Lê dîsan bitirriya wan di nêr in pêwîst neke em binvîsîn û bixwe jî ew di bêrêzik in.
=Mînakên Hevokan=
Lîsteya Grûpan
=Çavkanî=
Galen
Aelius Galenus an jî  (îlon z. 129 –m.. 200 an 216). Navê wî yê herî navdar Galenê Pergamon (îro Bergama ) ye. Galen li Împeratoriya Romê de bijîşk, birînsaz û feylefos bu. Di serdema antîkê de aliyê lêkolinê de herî  serkeftî bêguman Galen bu. Galen bandorek mezin li ser dîsiplînê zanîstiyên ciyawaz wek anatomî, fîzyolojî , patolojî, farmakolojî û norolojî yê kir. Li ser feylesofî û mentiqê da jî bandora wî hebû.
Galen kurê Aelîus Nîcon e. Aelîus avahîsazek dewlemed bû. Zanîstî bala wî pir dikişand. Galen perwerdeyek berfireh hilda ku ew perwerde rêya feylesofî û bijîşkî da kariyerên biserkeftî jê re vekir. Galen bajarê Pergama yê kevnar (İro Bergama, Tirkiye) da hat dinê. Galen berîya cîhêbûna Romayê pir gerîya û teorîyên ciyawaz li ser bijîşkî hin bû. Paşê jî romayê de bijîşkê arîstokrat û çend împarator bû.
Têgihîştina Galen ya anatomî û bijîşkî li serî da bandora teorîya humorîmzê  de (Teorîya humorîzm an jî bi navê teoriya çar şile tê zanîn; zerava reş, zerava zer, xwîn, belxem ) û bi bandora bjîşkên pêşketî wekî Hîpokrat de  ma. Ramanên Galen herî kêm 1.300 sal  bandorek mezin li ser zanîstiya bijîşkî li  rojavayê kir. Agahdariya anatomîya galen li ser dîseksîyon û analîza laşên beraz û meymûn pêk dihat. lêkolin û dîseksiyonên  li ser mirovan vê demê qedexe bû jİ ber vê  bo fehmkirina anatomiya mirov teşrîh û dîseksiyonên ajalan dikirin. Galen bo bêtir fêmkirin û naskirinê  laşê mirov, ji xwendakarê xwe  re her dem bo nêrîna û çûyîna cem laşê gladyatorên mirî an jî bi nêrîna mirîyên ku were şuştin, cesaret dida. Ceribandina herî muhîm ya Galen ku di nav gel de çêkiriye qîjkirina beraz bû. Cerribandina qîjkirine beraz ew bû ku dema Galen berazek jê dikir beraz qîjkirinê dest pê dikir û vê demê galen Jêyê dengê wî jê dikir an jî demarê wê jê dikir. Ji ber ku xelqê re nişan bide ku ew der kontorla dengê dike an ciyê deng e. Agahdarî û melûmatên der heqê laşê mirov hetanê sala 1543ê bênîqaş li ser agahdarîya Galen ma. Piştre dîseksiyonê mirovan bi dizî û eşkere hate çê kirin dema ku berhem û wêneyên laşe û organan hatin çixêzkirin  û çap kirin  agahdarîyên  Galen pirsîyar dibû. Dema Andreas Vesalius di sala 1543 de Berhemek binnavê De humani corporis fabrica  çap kir û otorîyeta Galen pirsîyar bû û cerrahibandin û lêkolinên nû despê kir.
Nîqaşa navbera rêbaza rasyonalîst û eksprîmentalistan bala galen pir dikişand. Rêbaza galène li nav rebazên zanîstîyên ciywaz de  çavnêrî kirin, dîseksiyon , vîvîseksîyon nav vekirin û nêrîn bû. Piraniya berhemê wî ji yewnaniya kevn da hatiye nivîsandin û zimanê dinê re ji yewnanî   hatîye wergerandin. Hin berhemên wî jî xira buye û hatîye qeyb kirin. Herçiqas li ser dîroka mirina wî de nîqaş hebe jî, dema mirinê de galen herî kim heftê salî bû.
Salên Pêşî; PZ 129–161
Navê Γαληνός, Galēnos jî peyvê γαληνός “aramî, rehetî” hatîye  dariştin. Galen jiyana xwe ‘’li ser tesîra mêjî ‘’ de dişayesîne ku di  îlonê pZ 129. de hatîye dinê. Bavê wî, Aelius Nicon, arîstokratek dewlemend, mîmar û avaker bû. Ji bilî kara xwe meraqê wî li ser fîlozofî, matematîk, mantiq, stêrnasî  , cotkarî û wêje hebû. Galen bavê xwe wek “ gelek  dilgerm, baş û xêrxwaz” taswîr dikir. Wê demê Pergamon (îro, Bergama, Tirkiye)  bajarek çandayî, kulturî  û  merkeza  rewşenbîra bû. Wek Îskenderiye pirtukxaneyê wî jî hebû. Galen di sala 14 de nêzîkî fîlozofên  stoaparêz û eflatunî bû,   pêrwerdeya  her dû sîstema fîlozofîya esasî hilda û tê da sîstema fîlozofîya Arîsto û epîkûr hebû. Bavê wî bo galen karîyerekî   fîlozofî an jî sîyasî fikirî  lê Galen dibêje nezîkê PZ 145 bavê wî xewnek  dibîne û nav xewn de  xwedayê bijîjkî ( Asclepius, Aesculapius) xwiya dibe û ferman dide ku Galen bişîne perwerdeya bijîşkî. Bavê Galen di sala 148 da dimre û galenê ew mîrasek mezin dihêle. Galen bi emrê xwe yê 19 de azad û dewlemed dimîne. Piştre rê û nesîhetê hîpokrat dişopîne û bo perwerdeya xwe diçe  Smyrna(niha izmir), Corinth, Crete, Cilicia (niha Çukurova) û Cyprus(îro kibris )ê  û  li dawî  de zanîngeha mezin ya  skenderîye re diçe. Zanîngehên ciyawaz digere û êkolên cudahî fêr dibe. di 157 da, 28 salî verdigere bajara xwe ya Pergamon û bijîşkê gladyatoran dibe. Nava 4 salan ku li pergama dimîne ; giringîya dîyetê, tenduristî, paqijîzanî , tedbîrên pêşîgirtinê, anatomîya zindîyan, çaresarîya şikestin û trawmayê hîn dibe. Di vî demê de him jî bijîşkîya teorîk û fîlozofî xebitî
Salên Paşî; PZ 162–217
Galen di sala 162 da bo bikaranîna hûnere  xwe ya bijîşkî  çû Romayê. Bêtehemilîya û bêsebirîya wî li dijî bijîşkên din  wî dixist  nav talûke. Hin caran jî galenê tehdîd dikirin. xwepêşandina wî li cem bijîşkên kêmhûner de hestên dijmintî ava dikir. Dema ku dijîtîya wî li gel arîstokarên bijîşkê Romî cidî bû, Galen bo jiyanê xwe tirsîya û Romayê terk kir. Roma di sala 161 de pir car daxilê şêrr bû. Marcus Aurelius û hevkarê wî  Lucius Verus li bakûrê de xelqê markomannî re şerr dikirin. Li dema payîza 169 demê leşkerê romayê dizvirîbû Aquileia epîdemîyek weba destpê kir. împarator Galenê gazî kir ku bizivire romayê. Pişire bi fermana împarator li gel  Marcus and Verus çû almanyayê û li vir da wek bijîşkê dadgehê kar kir. piştê vî biharê împarator Galenê ji seferê azad kir lê li cem mîrasgîrê împaratorî (Commodus) wek bijîşkê împaratorî  hişt. Li dadgehê da galen zef pirtûkên bijîşkî nivîsî. Lucius Verus di sala 169 da Marcus Aurelius jî sala 180ê da rûyê nexwaşîye webayê mir. Galen bijîşkê împarator Commodus ma û nexwaşîyê wîyê   pak kir. Li gorî Dio Cassius, di sala 189 da li bin hukimranîya Commodus epîdemîyê weba qewimî û di Rome de rojek da 2000 kes kuşt. Ew îhtîmalekî mezin webayê çaxa hik Marcus Aurelius bû kû carek din dest pê dir. Piştre Galen di hukimranîya împarator Septimus Severus de jî bijîşkê împarator bû.
Berhemên Çapkirî
Dibe ku Galen bi qasî 500 rîsale nivîsîye û berhemên wî 10 milyon peyv dihundirîne. îro em berhemên wî yê heyî binêrin 3 milyon peyv dihundirîne lê em dizanin ku wexta  hemû  berhemê wî bihesibînin  ew  ji sisê da yek e. Di sala 191 da, li Perestgehê Aşitî da şewatek derket û gelek berhemên wî  peyre  bitaybetî berhemên wî yê fîlozofî  şewitî. Dewra Xelîfeta Ebasî de(piştê PZ 750)  zanîstên ereb bala xwe dan ser nivîsen yewnanî yê kevnar û ji yewnanî wergerandin ser zimanê erebî. ji ber ku hin nusxeyên yewnanî hatîye qeyb kirin. hin nusxe tenê bi zimanê erebî de heye. Hin berhemên tenê bi latînî hin berhem jî bi zimanê yewnanîya kevin da heye berhemên cudahî pir caran di nav berhemek berfireh da hate top kirin. yek ji wan berheman bi aliyê Karl Gottlobê Leipzig di nabera 1821-1833 hatîye çê kirin. Berhemê wî 122 risalê yê galen him bi latînî him jî yewnanî dihundirîne. Hejmana rûpelê Wî 20.000 zêdetir e û 22 cild e. Gelek berhemên Galen di pirtûkxaneya dijital de hatîye top kirin. Navê siteye ( Thesaurus Linguae Graecae,). Çavkanîyek dinê modern jî bi frensî Bibliothèque interuniversitaire de médecine e
Çavkanî
https://en.wikipedia.org/wiki/Galen
Qado Şêrîn
Qado Şêrîn çîroknivîsê kurd e.
Qado Sêrîn ji Rojavayê Kurdistanê ye, di sala 1967'an de, li gundê Naroz, li başûrê bajarê Qamişlo, ji dayik bûye. Xwendina seretayî li gundê xwe, ji bo dibistanê şeş salan, rojane 7km diçû dibistana Kabaka, piştî dibistana seretayî tewa dike, li gel malbata xwe diçe Qamişlo daku xwendina xwe berdewam bike, piştî lîseyê werdigre, diçe bajarê Dêra Zorê daku Enstitutya Matemetîkê bixwîne. Wî çend salan karê mamostetiyê li dibistanên Qamişlo kiriye. Di sala 1995an de koçberî Hollenda dibe, û li wir dibe niştecî, û ta niha li wir dijî. Di 2006an de dizewice, du kurên wî bi navê Adaro û Pîroz hene.
Di sala 1982an de dest bi nivîsandinê kiriye, ew bi tenê bi kurdî dinivîse. Çîroka wî ya pêşî Kortik di dawiya salên heştêyî de, di kovara Gurzek Gul de, yaku Konê Reş û Ebdilbaqî Huseynî derdixistin, belav bûye.
Husên Arif
Husên Arif di sala 1926an de li başûrê Kurdistanê, li bajarê Silêmaniyê hatiye dinyayê. Wî li Bexdayê hiqûq xwend û bû avûkat. Ew îro yek ji çîroknivîsên başûr yê bijarte tê hesêb. Digel nivîskariya xwe ew di kovar û rojnameyên bi navê Roşinbîrî nû, Nûserî kurd, Hawkarî û Karwan de jî xebitî ye. Husên Arif di sala 1957an de bi çîroka xwe »Çaya sêrîn« xelata kovara Safaq ya çîrokê wergirt. Heta niha bi çendan pirtûkên Husên Arif yên kurteçîrokan û romanên wî hatine weşandin. Wekî din wî li ser prosaya kurdî xebateke girîng û bingehîn kiriye.
Qado Şêrîn
Di sala 2011an de dibe endamê Hevgirtina nivîskarên Rojavayê Kurdistanê, piştî nakokî derdikevin û hevgirtin perçe dibe, Qado Şêrîn bi daxwiyaniyek fermî di 2015an de radiweste û ji rêxistinên nivîskaran dûr dikeve, çimkî nikare tev li nakokiyên nivîskaran bibe û şer û dijîtiya dostên xwe yên nivîskaran bike.
Husên Arif
Husên Arifê ku pirtûka Machiavelli »Mîr« jî wergerandiye kurdî, niha li başûrê Kurdistanê dijî.
Qado Şêrîn
Qado Şêrîn bêtir ji hemû cureyên din yên wêjeyê, kurteçîrokan dinivîsîne. Di 2009an de yekemîn pirtûk bi navê Serok û Merok ji weşanên dezgeha Sema ya Çandî û Hunerî çap kiriye. Qado bi şêweyê tinazî û qerf û hinek dinivîse. Babeta pirtûkê çîrok in û ev pirtûka ku ji 24 kurteçîrokan pêk tê 120 rûpel in ku nivîskar ev çîrok di navbera salên 1993 - 2006an de nivîsandine. Karîkatêrê li ser berga pêşiyê ji aliyê şêwekar Inayet Dîko ve hatiye çêkirin. Û berga paşiyê ji Fermanekê ku bi destxeta nivîskar hatiye danîn, naveroka fermanê jî ev e: Fermana 11an Ji serokê Rojhilat û Rojava, Bakur û Başûr, divê ji niha û pê ve hûn tenê vê durişmê ‘Bijî serokê me û bavê me ji bo keç û jinên me!’ li şûna ya berê ‘Bijî serok Qilçix!’ bilind bikin. Ê ji we ji vê duruşmeyê pêve bilind bike, ewê bê xazoq kirin, ta ku bimre. Serokê we û bavê we...
Ji vê fermanê ku dişibihe fermanên sultanên Osmaniya, naveroka çîrokan diyar dibe û şêweyê nivîskar di nivîsandina çîrokê de xuya dibe, bi awayekî rexne di gel qerf û henekên civakî ku bi zimanekî gelêrî û rehet dixwaze hin aliyên civaka Kurda, saziyên wan ên siyasî, partî û rêvebiran rexne bike, û wan hişiyar bike bi wan qilçixên xwe, û dixwaze wan qerf û adetên nerind di civakê de bi riya wan nameyên xwe rake. Her wiha nivîskar Qado Şêrîn pirtûkek bi navê Stranên Mihemed Şêxo li gel Beha Şêxo amade û çap kiriye. Pirtûk danhev û amade kirina hemû helbestên stranên hunermendê nemir Mihemed Şêxo di pirtûkê de ye. Pêşgotina pirtûkê Qado nivîsandiye, têde qala jiyana hunermendê nemir dike, her wisa li ser şêweyê awaz, mûzîk û stranên M.Ş nivîsandiye.
Pirtûka Qado Şêrîn ya sêyemîn Ismaîl Emo, Bîr û Boçûnên we ye, ev pirtûk jî mîna ya berê danhev û amade kirine. Wî hemû gotar, nivîs, helwest, derbirîn û daxwiyaniyên li ser nemir Ismaîl Emo piştî mirina wî hatibûn nivîsandin, berhev kirine û li gel pêşgotinek dirêj di derbarê nemir de, di sala 2011an de li ba weşanxaneya HAN çap kiriye. Hêjayî gotinê ye ku Ismaîl Emo siyasetvanekî kurdê Rojavayê Kurdistanê bû, ji hemû aliyan ve dihat pejirandin û li cihê rêzê bû, dema mir serokê partiyek kurdî bû. Pirtûk 600 rûpel heye û bi kurdî û erebî ye. Qado Şêrîn di hevpeyvînek xwe de gotiye: “mirov bi pirtûkan nabe nivîskar”. Ji ber wê kêm pirtûkan çap dike, û baweriya wî jî ew e ku ji kîs xwe pirtûkan çap neke.
Qado Şêrîn pênc salan, 2002-2007, sernivîseriya malpera TÎRÊJ a çandî, wêjeyî û hunerî kiriye, di 2007an de ji ber dem û rewşa kesane rawestiya, di dûv re malper jî hate girtin. Hêjayî gotinê ye ku malpera Tîrêj pencereya hemû nivîskaran bû, ji her çar perçeyên Kurdistanê û ji Europa kurdan têde dinivisandin û berhemên xwe yên wêjeyî têde diweşandin. Malperê bi du zimanan, kurdî û erebî, weşan dikir. Qado di malpera Tîrêj de şêweyekî nû ji nivîsandinê, taybet bi xwe afirandibû, navê şêweyê xwe kiribû Qilçix, ew şêwe di navbera çîrok û gotarê de ye, qerf û hinek, ango tinazî û tije ken in. Di Qilçixan de rexne dikir, her wiha tinazê xwe hema hema bi her tiştî dikir. Hêjayî gotinê ye ku Qado ta niha bi wî şêweyî, qilçixan dinivîse. Her wisa di salên 2012-2015an de, sernivîseriya rojnameya Pênûsa Nû, beşê kurdî kiriye, wî 34 hejmar derxistin û di dûv re rawestiyaye, lê rojname berdewam e. Rojname bi ser Hevgirtina nivîskaran ve ye, dema di 2015an de wek endamê Hevgirtinê rawestiya, wek sernivîserê rojnameyê jî rawestiya.
Di 2003an de, xelata yekemîn ya pêşbirka kovara Zevî ji bo kurteçîrokê, wergirtiye. Her wisa gelek bawername û rêz lê girtin jî wergirtine. Qado Şêrîn di medya civakî de, ji bo parastin, hezkirin û fêrkirina zimanê kurdî, bi gelek çalakiyan rabûye, mîna Pêncşema Zimanê kurdî û xelata Ezîzê Omero. Mebest ji çalakiya Pêncşema Ziman ew bû ku, her kes di roja pêncşemê de hewl bide bi tenê bi kurdî binivîse, û xelata Ezîzê Omero (kurdekî Qomonistê navdar e, axaftina wî qaşo bi kurdî ye, lê hema hema hemû gotinên wî bi erebî ne, tenê bilêvkirin bi kurdî ye) wek xelata wêrankirina zimanê kurdî digha kesayetiyek kurd ya navdar, wek siyasetmedaran, dema li ser medyayê (TV, radyo...) bi kurdiyek çewt û xerab diaxivîn.
Qado Şêrîn pirtûkan jî rexne dike, lê nehemû pirtûk, pirtûka ast blind.
Malpera taybet ya Qado Şêrîn: www.qadoserin.com
Berhem
Ta ana sê pirtûk derxistine:
Nirxandinek di derbarê çîrokên pirtûka Serok û Merok de. * [[ Serok û Merok(çîrok)] ]
Îsxasan
Îsxasan, gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.
Westmorland
Westmorland wîlayetek Înglistanê ye.
Pêşek
Pêşek bi kurdî tê wateya biresera ku tiştekî nîşanî mirov dide. Mînak: Garson pêşeka xwarinan dide destê mirov ku mirov li lîsteya xwarinan binihêre û xwarineke li gor dilê xwe bixwaze.
Bi îngilîzî menu, bi tirkî menü.
Wittenburg
Wittenburg bajarokekî navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Freneuse, Yvelines
Freneuse, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Wittlich-Land
Wittlich-Land şaredariyeke kolektîv (Verbandsgemeinde) a navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Geratskirchen
Geratskirchen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rottal-Inn li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Zovaniyan
Zovaniyan, an jî Zovanya, gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.
Balvatnet
Balvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol bi qasî 2 kîlomêtre rojavayê sinorê Swêdê cih digire.
Çawîşî
Çawîşî, Çawîşê gundekî ser navenda Semsûra Adiyemanê ye.
Schlier
Schlier şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ravensburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Dancehall
Cureya muzîka Dancehall kevneşopiya Jamaîkan a gel e, ku di dawîya salên 1970an de dest avêtê. Di destpêkê de bi verziyona dancehall reggî tev ya "vala" bû, berevajiya awayên kokên, serdest ên li cihê bûyerê stranên giravê e. Ji nîvê salên 1980an de, navgîn serdest bû û di dengê berbiçav de dancehall (an jî "ragga") ji aliyê pace bi lez bi şikilkî diçe. Di naverasta salên 1990ê de, di zêdebûna ji hunermendên dancehall ji bo Sizzla û Capleton Boboshanti wekî pêwendiya bihêz di navbera dancehall û çanda Rastafari pêş ve girêdayî ye.
Ziya Gökalp
Ziya Gökalp, bi navê xwe yê dirêj Mehmet Ziya (jdb. li Amedê, m.  li Stenbolê), damezrênerê ramyariya neteweyî ya Tirk, întelektûelê dawiya Osmanî û destpêka damezrandina Komara Tirkiyê de ye.
Çiyane
Çiyane gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Ziya Gökalp
Jînenîgarî
Bavê wî li Amedê di rojnameyekî herêmî de wekî karmend dixebitî. Di sala 1895î de diçe Stenbolê. Di ciwaniya xwe de fikrên wî yên Kurdewariyê hene ku ew di pirtûkên xwe de jî ravedike. Li Stenbolê dest bi karê Kurdewariyê dike û bi rewşenbîrên Kurd re têkiliyan datîne. Hevnasîna wî bi endamekê Jön Türk re, jiyana wê diguherîne û wî dixe tevlîheviyan. Di nava ramanên Kurdewarî û Tirkewarî de diçe û tê. Heya bigire xwekuştinê jî diceribîne. Biryara xwe dide û dikeve nafa refên İttihat ve Terakki Cemiyeti û dest bi afirandina îdeolojiya Tûrkîzm (Turancilik) dike.
Çiyane
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 349 kes (69 malbat) bûn.
Ziya Gökalp
Jînenîgarî
Di sala 1898î de ji ber çalakiyên li dijî rewşenbîrên Balkanan tê girtin û salekê li girtîgehê dimîne. Sala 1900î de wî dûrdixînin Amedê. Heya sala 1908î karmendiyê dike. Li Amedê bi navê Peyman rojnameyekê dertîne û di nava eşîrên Kurdan de dest bi xebata birêxistina "bêwatexsitina fikrên Kurdewariyê" dike. Rêxistina wî İttihat ve Terakki Cemiyeti wî wekî berpirsiyarê Kurdistanê destnîşan dike. Bi navê "Türk ocağı - Hozên Tirk" li bajarên Kurdistanê komeleyan dadimezirîne û propagandaya Tûrkîzmê dike. Destdide ser hemî dokûmanterên Osmaniyan li Amedê û dokûmentên behs û pesna Kurdan dide winda dike. Wekî kadro yan tîmên taybetî bingeha pişavtina Kurdan dimeşîne. Bi alîkariya Atatürk li Enqereyê di zanîngehan dersê dide û bingeha gelek komele, kovar û rojnameyên înkara neteweyan dikin û pesnê Tûrkîzmê didin diavêje.
Rewşa ku Gökalp tê de bû
Bi eslê xwe kurd bû lê bi mantalîteya neteweperweriya Ewropa li afirandina neteweya Tirk digeriya. Împaratoriya Osmanî jidestçûbû û bi Cenga cîhanî ya I. welatên mezin ketibûn Kurdistan û Anatoliyayê. Diviyabû cihên di dest de mane biba "welat". Lê ti îdeolojî, amadekarî nebû. Kesên digotin "Tirk" di dema Osmaniyan de wekî "Kesên bêhiş - Etrakî bî îdraq" dihatin binavkirin û zimaneke wan î têra jiyanê bike jî nebû. Hemî ji aliyê bingehê ve ne Tirk bûn û êdî Osmanî jî nebû ku behsa "Biratiya Îslamê" were kirin. Serhildanên Kurdan destpêdikirin û Gökalp jî bi rewabûna wan bawer dikir. Lê ji aliyekê ve zû de bû têkiliya wî bi Mustafa Kemal Atatürk re hebû û Atatürk digot "Min fikrê xwe ji Gökalp girtiye". Ango hevalbendiya wî hebû. Modelên neteweperweriya Ewropiyan, bi taybetî ya fransî û Almanan pirr bala wî dikişand û dikarîbû li cografyayên ku de dest de mane "neteweyek were çêkirin".
Neteweya çêkirî, stûyê xar ê Gökalp û gola xwînê
Wî biryar dabû ku li ser navê "Tirk" neteweyek bête çêkirin û hemî yên din werin înkarkirin. Atatürk bi lez du sazî avakir; Saziya dîroka Tirk û Saziya zimanê tirkî. Li seranserê Tirkiyê ji jor bere jêr, dest bi karê "çêkirina neteweya Tirk" hate kirin. Bi damezrandina Komara Tirkiyê ve nêrînên Gökalp dibin nêrînên fermî yên dewletê û hebûna hemî neteweyan tên înkarkirin û zimanên wan tên qedexekirin.
Gökalp di Komkujiya Ermeniyan de
Ji roja ku tevlî nava rêxistina İttihat ve Terakki Cemiyeti dibe rojberoj dikeve bîreke kûr a tewanbarî û krîmînalîteya sazûmaniya nîjadperest. Di sala 1919î de li ser giliyên dîasporaya Ermeniyan bi tewanbariya "Tevlîbûna genosîda Ermeniyan" ji aliyê Îngîlîzan ve tê girtin. Li dijî wan doza "Rûreşiya komkujiyê" tê vekirin. Lê ji ber berjewendiyên dewleta Brîtanya doz nadome û Gökalp bi tevî Dr. M. Reşit Bey (waliyê Amedê yê dewleta Tirk bi xwe Çerkez bû), Fevzi Pirinççi, Zülfi Tigrel hwd sirgûnê girava Malta dikin. Gökalp û hevalên xwe herwekî bi dizîna dewlemendiyên Ermeniyên hatine qirkirin jî tên tewanbarkirin.
Pezens
Pezens, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Fresnoy-Folny
Fresnoy-Folny, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.