cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kezeb
Pêkhateya kezebê
Kezeb li aliyê rastê çaryeka jorê ya zikekelênê de li bin navpençikê de cih bûye. Giraniya kezebê bi qasî 1 heta 2 kîlogram e. Kezeb rijênî herî gewre ya laş e. Kezeb ji aliyê jor ve wekî du pilên serekê, pila çepê û pila rastê xuya dibe, lê kezeb ji aliyê rûyê jêr ve çar pilî xuya dibe. Her pilên kezebê jî ji gellek pilokên hê hûriktir ên şeşgoşeyî pêk tê. Derî xwînhênera kezebe (hepatic portal vein) bi navbeynkariya tora mûlûleyên xwînê ji coga herisê, Ji xeynî çewrî, hemû xurekên herisbûyî di nav xwînê de diguhezîne kezebê. Di nav pilên kezebê de xwîn tê parzûnkirin. Li gor pêdiviya laş, xurek di kezebê de tê embarkirin an jî guhertin. Heke di nav laş de kêmasiya xurek hebe, vê gavê kezeb xurekan embar nake, tevlê xwînê dike. Ji bo  heriskirinê, karê serekê ya kezebê berhemkirin û derdana zerav ê ye. Herisa mekanîk a çewrî bi alîkariya zeravê rû dide. Kezeb rojê bi qasî 1.5 lître zerav berhem dike. Zerav xwê û asîdên zeravê lixwe digire. Kezeb xwêyên zeravê ji kolesterolê çê dike. Xwêyên zeravê çewriyê bi awayek mekenîk perçe dike ji bo  çewriyên hûriktir. Hinek ji kolesterola nav zeravê tevlê pîsayî dibe û bi derketina destavê, ji laş tê avêtin.
Erkê kezebê
Metabolîzmaya karbohîdratan yek ji karê serekê ya kezebê, rêkxistina asta mijera glukoza xwînê ye. Piştî xwarinê rêjeya glukoza xwînê berz dibe, kezeb bi navbeynkariya hormona însulunê, hinek glukozê diguherîne bo  glîkojenê. Bi vî awayî glukoza xwînê dadikeve asta asayî. Dema mirov birçî ye, asta glukoza xwînê ji rêjeya asayî kêmtir dibe. Vê gavê hormona glukagonê, kezebê han dike ji bo  perçekirina glîkojen û bi destxistina glukozê. Glukoza bi destketî ji kezebê belavê laş dibe û asta glukoza xwînê derdikeve asta asayî.
Metabolîzmaya çewrî
Çewriyên embarkirî di kezebê de tê guhertin û ji  bo  destxistina  ATP tê bikaranîn.
County Tyrone
County Tyrone (an ) wîlayetek Îrlendaya Bakurê ye, perçeyek Keyaniya Yekbûyî li girava Îrlenda.
Kezeb
Metabolîzmaya proteînan
Proteîn ji asîden amînî tên çêkirin. Gava asîdên amînî bi bendê peptîdî li hev tên girêdan, ji hin asîdên amînî beşa nîtrocenî (koma amînê) tê dûrxistin, ji van beşên nîtrocenî di kezebê de ure tê çêkirin. Ure madeyek jehravî ye, bi alîkariya gurçikan, di nav mîzê de ji laş tê dûrxistin. Kezeb ji asîdên amînî beşa nîtrocenî diqetîne, ev beşê bi molekulên karbohîdradî ve girê dide û ji vana asîdên amînî yên nebingehîn çê dike. Kezeb ji asîdên amînî proteînên plazmaya xwînê çê dike. Albumîn, globulîn û proteînên ji bo  xwînmeyînê mînakên proteînên plazmayê ne.
Perçekirina xirokên sor û bergiriya li dij hokarê nexweşiyê
Di kezebê de xaneyên hellûşênera gewre yên kezebê heye. Van xaneyan wekî xaneyên Kupffer tên bi navkirin. Xaneyên hellûşêner li dij hokarên nexweşiyê bergiriyê dabîn dikin. Herwiha evan xaneyan di kezebê de xirokên sor ên mirî jî perçe dike, hesinê nav hemoglobîna xirokên sor embar dike. Xirokên sor ji xeynî kezebê li moxê hestî û li sipilê jî tê têkşikestin.
Qûzî Înî
Qûzî Înî, Qûzênê, gundekî bi ser navenda Kilîsê ve ye.
Kezeb
Ji derman û madeyên jehravî, dûrxistina jehrê
Li gel alkol, paşmayiyên hokarên nexweşiyê, hin derman û xurek madeyên jehravî lixwe digirin. Kezeb hewl dide ko jehra nav laş bêbandor bike û ji laş dûr bixe.
Dawîanîna çalakiya hormonan
Hormonên wek însulîn, glukagon, kortîzol, aldesteron, tîroîd û hormonên zayendê, piştî cihanîna erkên xwe ji aliyê xaneyên kezebê ve tên perçekirin.
Embarkirin
Kezeb, glîkojen, hesin, mis (paxir), vîtamînên wekî vîtamîna A, D, E, K û B12 embar dike.
Derdana zeravê
Xaneyên kezebê zeravê berhem dike û der dide. Şileya zeravê ji xwêyên zeravê, pîgmentên( madeya rengdar) zeravê û kolesterolê pêk tê.
Nexweşiyên kezebê
Di rewşa asayî de xane û şaneyên kezebê dikarin xwe bi hêsanî nû bikin. Lê hin nexweşî rê li ber xwe nûkirinê digire.
Hewkirdina kezebê ya vîrusî
ji ber vîrusan kulbûna (hewkirdin) kezebê, wekî nexweşiya hepatît tê navkirin. pênç corê nexweşiya hepatîtê heye. Hokarên kulbûna kezebê vîrus in. Li gor cora virusê, nexweşiya kulbûna kezebê jî wekî hepatît A, hepatît B, hepatît C, hepatît D û hepatît E tê navkirin. Di nav gel de nexweşiya kulbûna kezebê (hewkirdina kezebê) wekî nexweşiya zerikê jî bi nav dibe. Lê zerikî bi tena serê xwe nexweşî nîn e, yek ji nîşanên nexweşiya kezebê ye. Vîrusa Hepatît A bi gelemperî di nav xurek û ava bi pîsayiya nexweşên bi hepatît A yê têkilbûye, tûşî mirov dibe. Vîrusa hepatît B bi riya xwîn guhestinê, an jî derzî û dermanên tûşî vîrusê bûne derbasî mirov dibe. Herwiha bi mirovê nexweş re pêwendiya sêksî jî dibe sedema nexweşiya kulbûna kezebê ya cora B yê. Li cîhanê nexweşiya hepatît B, ji nexweşiya AIDSê ( nîşana nemana bergiriya destketî) hê pirtir mirov nexweş xistiyê û nav mirovahî de belav bûye. Vîrusa hepatît C bi gelemperî ji xwîna nexweşên bi vî nexweşiyê tûşî mirov dibe. Dibe ku hepatît C rê li ber şêrpenceya kezebê û mirinê veke. Ji bo  hepatît A û B yê kutan(vaksîn) heye, lê ji  bo  hepatît C kutan tune.
Sîroz
Sîroz yek ji nexweşiyên kezebê ye. Bi nexweşiya sîrozê, peşî li kezeb çewrî zêde dibe, paşê şaneyên kezebê diguherin û neçalak dibin. Ji şaneyên kezebê şaneyêk rîşalî yên bestereşane (fibrous scar tissue) peyda dibe. Şaneyên kezebê req dibe. Xane û şaneyên kezeba bi nexweşiya sîrozê, erka kezebê ya ji bo  laş bi cih naynin. Bi gelemperî kesên zêde alkol vedixwin bi nexweşiya sîrozê dikevin. Lê nexweşiya hepatît jî rê li ber sîrozê ve dike.
Hin nîşanên nexweşiya sîrozê
Kesên bi nexweşiya sîrozê ne, kezeba wan bilirubînê ji laş dûr naxe, bilirubîn di nav şaneyên laş de berhev dibe. Bilirubin bi rengê zer e, ji perçebûna xirokên sor çê dibe. Mirovên bi vî nexweşiyê ne, zerikî dibin. Zerikbûn bi taybet li çermê mirov û sipîka çav de rû dide, sedema zerikbûnê madeya bilirubîn e.
Nexweşiya avbendî (bi ingilîzî;edema)
Di laşê mirovên bi nexweşiya sîrozê de av tov dibe. Li gel tevahiya laş, bi taybet şilemenî li derdora kezebê li zikê mirov de hê pirtir berhev dibe, loma zikê mirov diwerime. Ev rewş wekî avbendî bi nav dibe. Kezeba bi nexweşiya sîrozê, bi têra xwe proteîna albumîn berhem nake ev kêmasî dibe sedema avbendiyê.
Karapınar
Karapınar navçeyek Qonyeyê ye. Karapınar yek ji navçeyên Kurdên Anatoliya Navîn e.
Rijênê lîkê
Rijenên lîkê, lîkerijên ,rijênên tûkê, rijênên xweziyê (bi îngilîzî salivary glands; bi latînî glandulae salivariae).
Rijênên binguh (Parotid glands): Ev cota rijên li nezikê binê guhê rast û çepê de cih digire. Rijên bi navbeynkariya coga parotîdê  derdanên xwe dirijînên nava dev. Serê coga parotîde ji rijênan heta nêzikê diranê kursî yê duyem dirêj dibe.
Rijênên binziman: (Sublingual glands): Di binê ziman de cih bûne. Lîkê der didin nav dev. Derdana lîkê li gor rijênên din hindik e.
Rijênên çena jêrîn (submandibular glands): Ev rijên li aliyê jerê dev de cih bûne. Lîkê bi navbeynkariya cogan der dide nav dev.
Erk û pêkhateya lîkê
%95.5 ê lîkê av e. Ji xeynî avê, di nav lîkê de enzîma amîlaz, enzîma lîzozîm, iyonên wekî sodyum, potasyum, fosfat û bîkarbonat, lînc(mukus), dijetena A heye. Lê ji bo erka herisê pekhateyên herî girîng enzîma amîlaz, lînc, iyonên bîkarbonat û fosfat e. Enzîma amîlaz xurekên karbohîdradî diherisînê, dike karbohîdradên hûriktir. Lînc xurekan nerm dike, daqurtîna xurek hêsantir dibe. Herwisa ji ber lîncê, xurek bi hêsanî di nav coga herisê de xij dibe. Iyonên fosfat û bîkarbonat pileya pH ya dev rêk dixin. Pileya asayî ya pH ya dev 6.35- 6.85 e. Ango nêzikê pileya nêtar e (pH = 7). Dijetena A û enzîma lîzozîm li dij hokarên nexweşiyê bergiriya giştî dabîn dikin.
Rêkxistina derdana lîkê
Rijênên lîkê her dem bi heman rêjeyê lîk berhem nakin û dernadin. Berhemkirin û derdana lîkê ji aliyê koendama demara xweyî ( autonomic nervous system) ve tê rêkxistin. Gava di dev de xurek tune be, sîstema sîmpasawî ya koendama demara xoyî derdana lîkê kêm dike. Bi cûyîna xurekan, an jî ji ber bihna xurekan îcar sîstema parasîmpasawî ya koendama demar a xoyî çalak dibe. Sîstema parasîmpasawî bandor li ser rijênên lîkê dike, rijên lîk berhem dikin û der didin. Piraniya lîkê di rûviyan de cardin tê mijandin û tevlê xwînê dibe.
Tazexurmatû
Tazexurmatû, navenda nahiyeya Tazexurmatûyê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Heftê
Heftê ya 70 li hejmarên romî LXX ye. Heftê hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.
Grunow-Dammendorf
Grunow-Dammendorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oder-Spree li Brandenburg, Almanyayê ye.
Batkan
Batkan, gundekî giradayê navçeya Elbak a Wanê ye.
Kerîmava, Ûrmiye
Kerîmava gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 65 kes (11 malbat) bûn.
Zengeneyî
Zengeneyî, jêrzaravayekî kelhûriye ku di nav êla Zengene de li başurê Kirmaşan, Hemedan û Luristan tê axavtin.
Altheim (Alb)
Altheim (Alb) şaredariyeke navçeya Alb-Donau-Kreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Saint-Martial, Gironde
Saint-Martial, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Gola Ûrmiyeyê
Gola Ûrmiyeyê, Gola Ûrmiyê yan jî Deryaçeya Ûrmiyê, goleke xwê ya îndorhek (gola qada dorpêçkirî) e ku dikeve aliyê rojhilata bajarê Ûrmiyê ya Rojhilata Kurdistanê. Gola Ûrmiyê di navbera erdê herêma Rojhilata Kurdistanê û Îranê de ye ku beşek ji rojavayê golê di nav erdnîgariya Rojhilata Kurdistanê de ye. Gola Ûrmiyê di asta xwe ya herî mezin de gola herî mezin a Rojhilata Navîn û şeşem mezintirîn gola ava şor a mezinê li cihanê ye. Ruava Gola Ûrmiye nêzîkê 5.200 km² ye dirêjahiya golê 140 km û firehiya 55 km û asta herî kûr a Gola Ûrmiye 16e mêtre ye.
Etîmolojî
Dema ku T. Burrow eslê navê Ûrmiyê bi ûrmî "pêl" û "pêlên tewandî" ku bi koka hind û îranî ve girêdide, Richard Nelson Frye ji bo navê Gola Ûrmiye wekê navek ku ji koka Urartî ye pêşniyar kir. Etîmolojiya bi îhtimaleke mezinê etîmolojî de jî ji Asûrî-Kildanî ya Aramiya nû ve ku ji hêla kêmbûna hejmara nifûsa kevnar a xiristiyan a bajarê nêzik ê Ûrmiyê ve tê axaftin, ku ji ur tê wateya "bajar" û mia tê wateya "avê" pêk tê. Li herêmê navê golên bi kurdî wekî Deryaçeya Wirmê bi farisî Daryâče-ye Orumiye (دریاچهٔ ارومیه), û bi azerî wekî Urmu gölü (اۇرمۇ گؤلۆ) tê binavkirin.
Dîrok û arkeolojî
Li herêma Gola Urmiyê gelek şûnwarên arkeolojîk hene ku vedigerin serdema neolîtîk. Di vekolînên arkeolojîk ên niştecihên li herêmê de berhemên ku ji 7000 û paşê hatine dîtin hatin dîtin. Di vekolînên li şûnwara arkeolojîk a Girê Hesena ya ku li başûrê rojavayê Gola Ûrmiyê ye, niştecihên ku vedigerin hezarsala 6an a derketine holê. Cihek dinê ku bi şûnwarên arkeolojîk ve têkildar Girê Şewitî ye ku li qeraxa rojhilatê Gola Ûrmiyê ku di salên 1950 û 60an de ji hêla C. A. Burney ve hatiye kolandin. Cihekî din ê girîng li herêmê, ji heman serdemê, Girê Hecî Fîruz e ku hinek ji kevintirîn delîlên arkeolojîk ên şeraba li ser tirî hatine dîtin.
Girê Xwelî Jolfa deverek li wîlayeta Jolfa ye ku bi qasî 10 km li başûrê Çemê Araxes dûr e. Girê ji Serdema kalkolîtîk (5000–4500 ) tê. Kurganên Se Girdan li başûrê Gola Ûrmiyê ne. Hinek ji wan di sala 1968 û di sala 1970an de ji aliyê O. Muscarella ve hatine kolandin. Her çend bi eslê xwe de ew pir ciwantir bêne fikirîn, niha di nîvê duyem ê hezarsala 4an de hatine dîrok kirin.
Yek ji wan behsên destpêkê yên Gola Ûrmiyê ji tomarên Asûrî yên sedsala 9an ye. Li herêma golê, di qeydên serweriya Shalmaneser III (BZ 858–824) de, li herêma Gola Ûrmiyê du nav têne gotin: Parsuwaš (yan jî Faris) û Matai (yan jî Mîtanî). Bi tevahî ne diyar e ka ev behsa cih yan eşîran dikin yan jî têkiliya wan ên bi navnîşa paşerojê ya navên kesane û "padîşahan" re çi bû. Lê Mataî Medî bûn û ji aliyê zimannasî ve navê Parsuwaš bi peyva farsî ya kevn pārsa, binavkirineke etnolîngûîstîkî ya axamenî li hev dike.
Gol navenda Padîşahiya Manan bû ku Niştecîhek potansiyel a Manayî ku bi girê wêrankirî yê Hesena tê temsîl kirin, cih li aliyê başûrê golê bû. Mana ji hêla Matîene yan jî Matîeniyan ve hate dorpêç kirin, miletek îranî ku bi cûrbecûr wekî Skîtî, Saka, Sarmatî, yan jî Cimerî tê naskirin. Ne diyar e ku golê navê xwe ji xelkê girtiye yan xelkê navê xwe ji golê girtiye lê ji vî welatî re dibêjin Matîene an jî Matîane û navê xwe yê latînî daye golê.
Di van pêncsed salên dawîn de derdora gola Ûrmiyê bûye warê Azerî, Kurd, Îranî, Asûrî û Ermeniyan.
Kîmya
Di ava golê de Katiyonên serekyên wekê Na+, K+, Ca2+, Li+ û Mg2+, hene. Cl−, SO û HCO anyonên serekyên golê ne. Kêmbûna Na+ û Cl− bi qasî çar caran ji ava deryayê ya xwezayî ye. Li başûrê golê îyonên sodyûmê li gorî bakurê golê tiştekî bilindtir in ku dikare bi kûrahiya hindik a li başûr golê û bi rêjeya dûkelê avê re bilindtir be.
Gola Ûrmiyê bi Pira Gola Urmiyê û rêya pê ve girêdayî ye ku di sala 2008an de temam bûye bi aliyên bakur û başûr ve hatiye dabeşkirin. Pira di golê de tenê 1,5 kîlomêtre valahiyek peyda dike û di navbera her du beşan de gelek kêm ji bo pevguhertina avê destûrê dide. Ji ber zuwabûn û zêdebûna daxwazên ava çandiniyê ji hewza golê, şorbûna golê di van salên dawî de ji 300 g/L zêdetir bûye û qadeke berfireh ji binê golê zuha bûne.
Palaeoekolojî
Lêkolîneke palînolojîk a li ser Gola Urmiyê, qeyda nêzî 200 hezar salan ya guherîna nebat û asta golê diyar kiriye. Di serdemên cemedî/stadîal de nebat ji deştên Artemîsya/giya, di serdemên navbera cemedan/interstadîal de berbi daristanên darê berû û ber bi daristana çolê ve veguheriye. Gol xwedî dîrokek hîdroolojîkî ya tevlihev e û asta ava golê di dîroka jeolojîk de gelek caran guheriye. Di du serdemên cemedê yên paşîn de ji bo hin navberên demkî astên golê pir bilind, di heman demê de hem di dema Qeşaya Dawîn û hem jî di dema Holosenê de dehatine pêşniyar kirin. Asta golê ya herî nizm di heyamên qeşayê yên paşîn de çêbûye.
Ekolojiya nûjen
Li gor lîsteyên herî dawî yên cihêrengiya jîngehê li gola Ûrmiyê di salên 2014 û 2016an de, di golê de 62 cureyên arkebakterî û bakteriyan, 42 cureyên mîkrofungî, 20 cureyên fîtoplankton, 311 cureyên riwekan, pênc cureyên molusca, 226 cureyên çûkan, 27 cureyên amfîbiyan û marîjok û 24 cureyên memik (47 fosîlên li herêmê hatine tomarkirin).
Gola Prmiyê herêmeke parastî ya navneteweyî ye ku hem wekî rezerva Biyosferê ya UNESCOyê û hem jî wekî cihek Ramsarê ye. Wezareta Jîngehê ya Îranê piraniya golê wekî Parka Neteweyî destnîşan kiriye.
Tilerc
Tilerc, Til'erc  gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Gola Ûrmiyeyê
Ekolojiya nûjen
Gol ji hêla zêdetirî sed giravên piçûk û kevirî ve ku di dema koçkirina çend cureyên teyrên ku di nav wan de flamîngo, Keravî, Spoonbill, ibis, Leylek (Stork), Tadorna, Nikilşûr, Stilt û Peleçemk, wekî xalên rawestgehê ne. Ziwabûnek vê dawîyê rêjeya ava salane ya ku golê werdigire pir kêm kiriye. Ji ber sedema kêm bûna avê şorbûna ava golê zêde kiriye ev jî sedema kêm bûna kêm bûne bi hezaran teyrên koçber ku di nav de rêjeyeke mezin a flamîngoyan heye. Rêjeya ava şor bi taybetî di nîvê gola bakurê Pira Gola Urmiyê de şor zêde bûye.
Ji ber rêjeya şorbûna avê ya zêde, golê êdî tu cureyên masiyan nagire. Her wiha gola Urmiyê jîngeheke xwezayî ya girîng a Artemiyayê ye ku ji bo çûkên koçber ên wekî flamîngoyan wek çavkaniya xwarinê ye. Di destpêka sala 2013an de, serokê wê demê yê Navenda Lêkolînên Artemiya Îranê ragihandibû ku Artemiya Urmiyeyê ji ber zêdebûna şoriyê ji holê rabûye. Lêbelê ev nirxandin hate berevajîkirin û nifûsa din a vê cureyê vê dawiyê li Gola Xwê ya Koyashskoye ya li Nîvgirava Kirimê hatine dîtin.
Asta daketina ava golê û zêdebûna şor bûna avê
Projeyek ji bo avakirina otobanek li seranserê golê di salên 1970an de hate destpêkirin lê piştî Şoreşa Iranê ya sala 1979an hate terikandin bi vî projeyê re rêyek bi dirêjahiya 15 km bi valahiyek bê pir di nav golê de hişt. Proje di destpêka salên 2000an de hate vejandin û di mijdara sala 2008an de bi vekirina Pira Gola Ûrmiyê ya bi dirêjahiya 1,5 km li ser valahiya mayî hate çêkirin. Ava pir şor jixwe tevî dermankirina dijî-korozyonê pola li ser pirê bi giranî bi jeng girtiye. Pisporan hişyarî dan ku çêkirina rê û pirê li gel çend faktorên ekolojîk dê di dawiyê de bibe sedema zuhabûna golê û veguhertina gola xwê û ev yek dê bandorek neyînî li ser avhewaya herêmê bike.
Gola Ûrmiyê ev demeke dirêj e ku bi rêjeya hilmik bûna salane 0.6 heta 1 mêtre kêm dibe. Her çend niha tedbîrên ji bo berevajîkirina meylê têne girtin, gol ji sedî 60 kêm bûye û dibe ku bi tevahî winda bibe.
Di 2ê tebaxa sala 2012an de, Serokê Rêxistina Parastina Jîngeha Îranê Mihemed Cewad Mihemedîzade ragihandibû ku Ermenistan qebûl kiriye ku avê ji Ermenîstanê veguhezîne ku li hember daketina krîtîk a ava Gola Ûrmiyeyê rû bi rû nemîne û wiha got: “Hewaya germ û kêmbûna baranê golê xistiye asta herî kêm a ku heta niha hatiye tomarkirin." Wî got jî ku planên vejandina golê veguhestina avê ji parêzgeha Azerbaycana Rojhilat dihewîne. Berê jî rayedarên Îranê plana veguhestina avê ji Çemê Arasê ku dikeve ser sînorê Îran û Azerbaycanê ragihandibû, lê ji ber nerazîbûnên Azerbaycanê ev projeya 950 milyar tûmenî hatibû paşxistin.
Di tîrmeha sala 2014an de serokomarê Îranê Hesen Rûhanî planên ji bo bernameyeke 14 trîlyon rîal (zêdetirî 500 milyon dolar) di sala yekem a plana başbûnê de pejirand. Tê payîn ku ev dirav ji bo birêvebirina avê, kêmkirina bikaranîna avê ya cotkaran û vejandina jîngehê were bikar anîn. Çend meh berê, di adara sala 2014an de, Wezareta Jîngehê ya Îranê û Bernameya Geşepêdanê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) planek ji bo rizgarkirina golê û zozanên derdora golê amadekiribûn ku tê de daxwaza xerckirina 225 milyon dolarî di sala yekem de û bi giştî 1.3 milyar dolar ji bo vejandina golê hatibû xerckirin.
Di destpêka sala 2016an de Rêxistina Xwarin û Çandiniyê ya Neteweyên Yekbûyî (FAO) û Bernameya vejandina Gola Ûrmiyê (ULRP) projeyek ku ji aliyê Hikûmeta Japonê ve hatiye fînansekirin bi navê "Bernameyek yekgirtî ji bo birêvebirina çavkaniyên avê yên domdar a li hewza Gola Urmiyê" ji bo piştgiriya ULRP bi armanca wê ya vejandina Gola Ûrmiyê de îmze kirin. Proje çarçoveyek pir-dîsîplînî destnîşan kir ku çend deverên girîng ên bi hev ve girêdayî vedihewîne û armanc dike ku pênc encam hebe: 1, pergalek pêşkeftî ya hesabkirina avê (WA) ji bo tevahiya çapxaneya Gola Ûrmiyê; 2, pergalek rêveberiya ziwabûnê ya ku li ser bingeha nirxandina xetere/xizaniyê û amadeyiya bersiva ji bo bêparêziya golê; 3, bernameyek jiyîna civakî-aborî ya bi alternatîfên domdar û dewamiya ji bo çalakiyên çandiniyê yên heyî yên li jora golê ji bo kêmkirina xerckirina avê bi girîngî di heman demê de ku dahat û debara civakên bandordar were domandin; 4, bernameyek rêveberiya avê ya yekbûyî (WM); 5, bernameyek pêşkeftina kapasîteyê ji bo bihêzkirina aliyên peywendîdar di astên cûda de.
Bendava Sîlweyê ya li Pîranşarê ku di sala 2015an de temam bûye, bi rêya kanalên bin erdê û li ser erdê salane 121,700,000 m³ av ji Çemê Lavînê li Hewza Zapê ya Biçûk vediguhêze Gola Ûrmiyê. Di sala 2015an de, kabîneya serokomarê Îranê Hesen Rûhanî ve 660 milyon dolar ji bo baştirkirina pergalên avdanê û gavên ji bo têkoşîna li dijî çolbûnê pesend kir.
Di meha îlona sala 2018an de komeke xebatê ku ji bo vejandina Gola Ûrmiyê hatiye erkdarkirin, ji bo rizgarkirina herêmê ji pariyên xwê, dest bi çandina du cureyên giyayan kiriye. Herdu nebatên Nitraria an Karadagh û Tamarix an Shoorgaz in ku li ser erdê gundê Cebel Kandî ya parêzgeha Ûrmiyê têne çandin, bayê ku pariyên xwê ku ba bi xwe re tîne kêm bike.
Xwepêşandanên hawirdorê
Ihtîmala ziwabûna Gola Ûrmiyê bi tevahî li Îranê û li derveyî welat dibe sedema nerazîbûnan ku hem li navendên herêmî û hem jî yên neteweyî hatine kirin. Xwepêşandan piştî ku Parlamena Îranê deng da nedabînkirina pereyan ji bo rêkirina ava Çemê Arasê ji bo bilindkirina asta golê, di dawiya tebaxa sala 2011an de dest pê kirin. Parlamena Îranê li cihê veguherîna ava Çemê Arasê pêşniyar kiriye ku kesên li derdora Gola Ûrmiyê dijîn bên veguhestin.
Di 24ê tebaxa sala 2011an de di dema ber êvarê de zêdeyî 30 çalakger hatibûn binçavkirin. Ji ber nebûna mafê protestokirina giştî ya li Îranê, xwepêşanderan di maçên futbolê de peyamên xwe xistine nav stranan. Di 25ê tebaxê de, beriya maçê û piştî maça derbî ya Tebrîzê ya di navbera Tractor Sazi F.C. û Şehrdarî Tebrîz F.C. ji ber qîrîna dirûşmên ji bo parastina golê, di nav sloganên wekê de "Gola Urmiyê dimire, Meclîs fermana mirina golê dide" gelek kes hatine binçavkirin.
Walter Appel
Walter Appel ( jdb. 24ê nîsana 1948 li Seligenstadt, Hessen , Almanya)  nivîskarekî alman e.
Gola Ûrmiyeyê
Xwepêşandanên hawirdorê
Di 27ê tebax û 3ê îlona sala 2011an de xwepêşandanên li kolanên Tebrîz û Ûrmiyê hatin lidarxistin. Vîdyoyek amator a ji van bûyeran nîşan da ku polîsên Îranê yên li ser motorsîklêtan êrîşî xwepêşandanên aştiyane dikin. Li Parêzgarê Azerbaycana Rojava, herî kêm 60 xwepêşandanên golê li Ûrmiyê û bi dehan kes û li Tebrîzê hinek kes, ji ber sedema wan daxwaza destûrê nedane ji bo lidarxistina xwepêşandanê hatin girtin.
Nu
Transkrîpsiyona kurdî n ye.
Gola Ûrmiyeyê
Xwepêşandanên hawirdorê
Bandora guherîna avhewayê ya li ser golê, ji aliyê nûçegihanê wêneyî yê Îranî Solmaz Daryanî ve bi awayekî berfireh hatiye vegotin.
Walter Appel
Berhem
Walter Appel ji sala 1973an de di bin gelek bernavk wek mînak Earl Warren û Edgar Tarbot ji 900 pirtir romanên lênûsk nivîsand.
Gola Ûrmiyeyê
Giravên Gola Ûrmiyeyê
Li Gola Ûrmiyê bi qasî 102 girav hene. Girava Şahiyê ji hêla dîrokî ve mezintirîn girava golê bû. Lêbelê dema ku asta golê daket, Girava Şahî veduguhêze nîvgiravek ku bi peravê rojhilat ve girêdayî ye.
Klîtemnêstra
Klîtemnêstra (bi yewnaniya kevn: Κλυταιμνήστρα) di mîtolojiya yewnanî de hevjina Agamemnon e û bi kuştina mêrê xwe navdar e.
Walter Appel
Bernavk
Kurtahî BW di lîstê de ji bo bernavka weşandinê ye.
Gola Ûrmiyeyê
Giravên Gola Ûrmiyeyê
Di sala 1967an de Dezgeha Hawirdorê ya Îranê tîmek ji zanyaran şand ku li ser ekolojiya Girava Şahiyê lêkolîn bikin. Hêjmarek Antîlopên îranê û Xezalên Îranî anîne giravê ku hinek ji wan heya roja îro mane. Ji bo kontrolkirina hejmara van antîlopan hêjmarek Pilingên îranî berdane giravê ku bi salan li giravê sax man û di destpêka salên 1980î de ev Piling winda bûne.
Coevorden
Coevorden, bajarekî li herêma Drentheya Holandayê ye.
Walter Appel
Çavkanî
https://de.m.wikipedia.org/wiki/Walter_Appel
Slavoj Žižek
Slavoj Žižek (bixwîne Slavoy Jîjek) di 21'ê adara 1949'an de li Ljubljanayê ji dayika xwe bûye, psîkoanalîst, felsefevan, rexnekerê slovenî ye. Žižek niha felsefevanê marksîstî yê herî populer e. Tehsîra rexner û ramanên wî yên derheqê çanda populer de, li ser tevgêra çepgir, gelekî mezin e.
Klîtemnêstra
Agamemnon beriya Şerê Troyayê keça xwe Îfîgenia ji bo serkeftî derkeve qurban kir. Klîtemnêstrayê dixwasta tola keça xwe bistîne. Ji ber wê yekê ew û lawê Tiestêsê Egîstos bi hev ra komployek çêkirin. Klîtemnêstra ji hatina Agamemnonê biderewî şa dibe. Kasandra ew qas hişyarî da bû Agamemnon, lê kêr nehatin Agamemnon bawer ji Klîtemnêstrayê kir. Klîtemenêstrayê mêrê xwe ra germavek amade kir, mêrê wî çu nava germavê xwe sist kir. Klîtemnêstrayê gazî ji dostê xwe Egîstos kir. Egîstosî li wir Agamemnon kuşt.
Gilgamêş (destan)
Gilgameş Serhatiya miriniyê ya di Mîtolojiya Mezopotamya kevin de ye. Ev mîta Sumerî, ji aliyê şahristaniyên Akad, Babîl û Asûriyan ve jî hatiye nivîsîn û bawer kirin.
Utrecht (bajar)
Utrecht, bajarekî bi ser parêzgeha Utrechta Holendayê ve ye.
Gagiş Mehabad
Gagiş, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Mu
Mu (bi herfê mezin Μ, bi herfê biçûk µ) herfê danzdehem ê alfabeya yewnanî ye.
Gilgamêş (destan)
Destana Gilgamêş destaneke navdar a Rojhilata Navîn e ku berî Îsa pêxember hatiye nivîsîn. Destan li ser çermê Xezalan hatiye nivîsîn. Faris îdia dikin Destana Gilgamêş bi di bingeha xwe de bi farisî ye, lê kurd jî îdia dikin ku di bingeha xwe de bi kurdî ye. Ji ber ku farisî û kurdî du zimanên Hint Ewropî ne û nêzî hev in, ev nîqaş jî bi salan e naqede.
Mu
Transkrîpsiyona kurdî m ye.
Gilgamêş (destan)
Şeweyekî berfereh ya vê serhatiyê (mîtê) di nivîseke Akadî de heye, ku ev nivîs ji pirtûkxaneya Assûrbanipal li Nînovayê ye. Gilgameş ku ji sê para didu xweda ye û ji sê para yek mirov e, li ser welatiyê xwe li Urûkê desthilat e. Ji ber xwesteka mirovan, xwedayan weke hêza ku li dijî wî be Enkîdû afirand. Enkîdû dehbeyek e ku laşê wî bi pirç e û bi lawiran re dijî. Piştî têkiliyên wî bi rahbikekê re, nêzîkî şêweyên jiyana şahristanî dibe, „dibe mirov“. Paşê Gilgameş wî vedixwîne şerekî, di vê pevçûnê de herdu jî bi ser nakevin û dibine hevalên hev û din. Paşê herdu bi hev re karên mêranî dikin. Herdu diçin Humbaba dikujin. Humbaba dehbeyekî çiyayên Zagrosê ye. Piştî ku herdu heval vedigerin Urûkê, Îştar xwedaya jin (di nivîsên beriya Akadê de navê wê weke „Înanna“ hatiye nivîsîn) ji Gilgameş dixwaze ku bibe mêrê wê, lê Gilgameş ev xwesteka wê bi pozbilindî bi paş ve vegerand. Îştara hêrs bûyî, „gayê ezmanan“ dişîne şerê wî, lê Gilgameş bi alîkariya Enkîdû wî gayî dikuje.
Xweda biryara kuştina Enkîdû didin ji ber ku tevil kuştina "Humbaba" û "gayê ezmanan“ dibe. Qedera Enkîdû dihêle ku Gilgameş ji rastiya mirinê haydar bibe û êdî dikeve ser gera li pey sirra jiyana bê dawî. Ew ji ava mirinê dibore, ji bo ku „Utnapîştîm" bibîne. Wî bi tenê heta hingî bêmirinî peyda kiribû. Ew jê re behsa giyayê bêmiriniyê di binê deryayê de dike. Gilgameş bi kelekvanê Utnapîştîm re diçe û wî giyayî dibîne, lê beriya ku karibe ji giyê bixwe marek tê û giyayî direvîne (ji ber vê yekê mar dikare xwe ciwan bike, dema kirasê xwe diguhere). Paşê Gilgameş vedigere Urûkê û bajarê xweyî gelekî xweş nişanî kelekvanî dike.
Helbestvan Kawa Nemir ev kevintirîn dastana cîhanê wergerandiye zimanê kurdî. Ji aliyê din ve rojnamevan û nivîskar Rêşad Sorgul jî şanoya bi navê Gilgameş (ji aliyê Orhan Asena ve hatiye nivîsîn) wergerandiye Kurmancî.
Altınekin
Altınekin navçeyek Qonyeyê ye. Altınekin yek ji navçeyên Kurdên Anatoliya Navîn e.
Nizamettin Taş
Botan Rojhilat an bi navê fermî yê tirkan Nizamettin Taş (jdb. 1961 li Gimgim a Mûşê, Bakurê Kurdistanê), yek ji kadroyên sereke yên PKKê bû. Di destpêka salên 2000î ji PKKê vediqete, li başûrê Kurdistanê bicih dibe.
Sala 1986ê tevlî nava refên PKKê dibe. Sala 1995ê di nava ARGKê de dibe fermandar. Di desteya birêveber a ARGKê de peywirdar dibe, bo demekê endametiya konseya serokatiyê dike. Piştî dîl girtina serokê PKKê Evdila Ocalan, di nava wî û endamên din ên konseyê de hin nakokî derdikevin. Taş, ji partiyê vediqete.
Rojhilat, bi tevî Kanî Yilmaz, Osman Öcalan û hinekan bi navê Partiya Welatparêzên Demokrat (PWD), partiyekê dadimezirînin. Tenduristiya wî hêj di nava PKKê de bû berî bi xirab çûye, çavên xwe winda dike.
Hann. Münden
'''Hann. Münden', bajarekî navçeya (Landkreis)'' Göttingenê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Maxûle, Çaroymaq
Maxûle, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Castellet-lès-Sausses
Castellet-lès-Sausses, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Qazî, Qerekose
Qazî gundekî girêdayî navenda Agiriyê ye. Hin kes jê re dibêjin Qaziyê Qere Bekir, Qaziyê Redka, an jî Qaziyê Zîla. Qazî 13 km durî bajêr e. Navê vî gundî yê tirkî Kazlı Köyü ye. Nistecîhên gund xeynî çend malên qerepapax an (qerepapax gelekî asyayî ye û piştî avabûna cumhuriyetê (komar) bi destê dewletê ve hatine serhedê) hemû jî kurd in qerepapax ên li gund in jî hemû nava kurdan de heliyane û bûne kurd. Vî gundî de gelek mirovên welatparêz hene ku ji wan du kes ev in: yek serokê Şaredariya Agiriyê yê berê (1999) Huseyin Yılmaz e. Yilmaz niha (2011) di Doza Kck ê de li Amed ê girtî ye, yê din jî nivîskarê rojnameya Azadiya Welat Yaşar Eroglu ye.
Berê gund re tîren jî çûye lê mixabim piştî hatina tirka tîrên hatiye rakirin. Lê hê jî şopa tîrênê heye û her malên vî gundî de hesinên rayên tîrenê hene.
Niştecîhên gund
Niştecîhên kurd piranî êla (eşîr) redkî ne Redkî jî girêdayî konfederasyona Zîlan e.
Wendisch Rietz
Wendisch Rietz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oder-Spree li Brandenburg, Almanyayê ye.
Qazî, Qerekose
Niştecîhên gund
Li gund de du malên sereke hene ku wan her du malan ra dibêjin Mala Tirşik û Mala Silo. Ev her du malmezin jî pismamên hev in.
Mala silo (siloler)silo û tirşik pismamên hev in. dema serhildanên Agirî de mala tirşik ji îdir ê gundê hesexan tên. mala tirşik tê li gundê rex qazî yê bi navê zîro cîh û war dibin (zîro jî pismamên wan in) paşê navbera malbata tirşik û hîn malbatên ji zîro de pirsgirêk derdikevin. tirşik diçin gundê bi navê qazî ava dikin. peşiyê ji mezinên tirşika Edê (edêyê bavê îbrahîm) tê li piş gund mêrgan de kon vedigre paşê tirşikên din jî tên ew jî, kon vedigrin. wusa bi qazî cîh û war dibin. piştî wê di gund de xanî yan ava dikin. piştî gund rind tê avakirin pismamên wan yê qersê ango mala silo jî tê qazî cîh û war dibe. hinekî di gund wê de nistecîhên fille (ermenî) jî hebûne û têkiliyên wan baş bûne.
çemê mûradê pêşiya gund re dikişe gund cîhekî avîye berê gund de fille (ermenî) jî hebûne paşê tirka hemû fille qirkirine dewsa wan qerepapax û azerî hanîne gund paşê piranî ya wan gelên asyayî gund derketin...
Ksî
Ksî (bi herfê mezin Ξ, bi herfê biçûk ξ) herfê çardehem ê alfabeya yewnanî ye.
Aarburg
Aarburg, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên herêma Zofingenê ye.
Savar bi tûzîkê
Savar bi tûzîkê, savara tûzikê xwarekeke botanî ye. Tûzik li Serhed, Dêrsim û Xerzanê jî hezkirî ye. Mixabin li Kurdistanê çandiniya tûzikê jî nayê kirin, kurd berhev dikin û roj bi roj pincarên Kurdistanê tune dibin.
Ksî
Transkrîpsiyona kurdî ks ye.
Savar bi tûzîkê
Tûzikê pakij bişon. Dikarin bêî hûrkirinê jî bikarbînin. Avê berdin firaqê (gorî pîvanê, quşxane, verok, beroş ûêd), xwê pê werbikin û bidin ser agir. Savarê (bulxur, girar) tevlî bikin.
Sêgoşenasî
Sêgoşenasî,Sêgoşezanî an Trîgonometrî (ji yewnanî trigōnon "sêgoşe" + metron "pîvan") beşa matematîkê ku bi kêlek û qiraçên sêgoşan eleqedar dibêye.
Qiraç
Neqebê ku navbera du tîrêjên destpêkê xwe yek de dimê re qiraç tê gotin.
Dused
Dused ya 200 li hejmarên romî CC ye. Dused li nav komê hejmarên xwezayî ye.
Xozî
Xozî, gundekî giradayê navçeya Elbak a Wanê ye.
Amstetten (Württemberg)
Amstetten  şaredariyeke navçeya Alb-Donau-Kreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Yanan
Yanan, gundekî bi ser navenda Kilîsê ve ye.
Max, Çaroymaq
Max, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Veenendaal
Veenendaal, şaredariyeke bi ser parêzgeha Utrechta Holendayê ve ye.
Çemê Caferî
Çemê Stewrê, li Dêrbendê û Kelê navê wî dibe Çemê Xanê; li Girikê Fariz, Mezra Hûto û herdu Seledûnan ji ber ku li perava çem turbeya Şêx Cafer he ye dibe Çemê Caferî.
Ali Gurdilî
Ali Gurdilî civaknasekî kurd e. Di sala 1966an de li bajarê Sêrtê, li navçeya Misircê (Gurdilan) hatiye dinyayê. Piştî ku di sala 1980î de bi hemû malbata xwe re koçê bajarê Îzmîrê dibe, dikeve Zaningeha Egeyê, beşa civaknasiyê û piştî çend salan zaningehê diqedîne. Nêzîkê deh sal in hewl dide da ku di hindek warên zanistî û felsefî de bixebite.
Zaoyang
Zaoyang, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Hubeiyê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.004.741 kesî
Keştîban
Keştîban gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 915 kes (311 malbat) bûn.
Emmen, Drenthe
Emmen, bajarekî li herêma Drentheya Holandayê ye.
Vianen
Vianen, bajarekî bi ser parêzgeha Utrechta Holendayê ve ye.
Şafiî
Şafiî, yek ji her çar mezhebên mezin ên Îslamê ye. Ji aliyê Îmam Şafîî ve hatiye avakirin. Bêhtirê kurdan li gora vê mezhebê diçin. Wextê ku dewleta osmaniyan hate avakirin, mezheba mezin ya Şafiî bû lê wan ji xwe re ya Henefî neqand û belav kir.
Pêncsed
Pêncsed ya 500 li hejmarên romî D ye. Pêncsed hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.
Tehran (parêzgeh)
Parêzgeha Tehran (an Taran) yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê wê welatê.
Çargoşe
Çargoşe an çarqorzî şiklekê geometrîkê çar goşe û çar kêlekên xwe hene.
Çend mînak:
Tilxezal Şerqî
Tilxezal Şerqî, Tilẍezal Şerqî, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Sêgoşe
Sêgoşe yek ji şêwe yên bingehîn e di zanista geometriyê de ku sê goşe û sê kêlekên xwe hene.
Qum (parêzgeh)
Parêzgeha Qûmê yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve naverastê wê welatê.
Kohne Qişlaq
Kohne Qişlaq, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Qum (parêzgeh)
Nawendê wê bajarê Qûm e.
Tehran (parêzgeh)
Dabeşkirina parêzgehê
Navçeyên parêzgehê û bajarên parêzgehê ev in :
Reichenwalde
Reichenwalde şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oder-Spree li Brandenburg, Almanyayê ye.
Langenzenn
Langenzenn bajarokekî navçeya (Landkreis) Fürth li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
County Donegal
County Donegal an wîlayetek Îrlenda ye.
Heya sala 1922, County Donegal beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû.
Juventus F.C.
Juventus Football Club yaneyeke Îtalyanî ya futbolê ye û de gal Serie A ket.Navdara be nave [Juventus]. Yarîgeha Juventuse Stadio Olimpico di Torino ye. 2 jara UEFA Champions League be ya
Pozîsiyon 2011/2012
<...>
Kurdşûlî
Kordşûlî (tê wateya Lurên Şolistanê) êleke mezin a luristanê ye. Ev êla demanî ya ku ji lur ve pêk tê, li başurê luristanê, li warê êlên Boyir Ehmedî û Mamêsenî, biwar e. Zozanê kordşûliyan li bakurên parêzgeha Farsê ne.
Dûşîwan, Şiwan
Dûşîwan, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Dewleta Şirvanşahê
Dewleta Şirvanşahê dewletekî li Azerbaycanê îroyîn e ku di navbera salên 861 û 1538an de serweriyê kiriye. Navenda dewletê bi gelemperî li deverên bakurê Azerbaycanê û başûrê Daxistanê bû.
Google TV
Google TV ji ber Plan kirine bo Set-Top-Boxan û TV yên HDTV ser bingehê pergala Google Android. Google Tv Kompesketine ê pêrabun bi Google, Intel, Sony u Logitech. Êw Projeya pardar kirine di 20ê gulana 2010an fermî berpesketin. Di 8ê îlona 2010an de Google askera bu, karibar ê di 2011an de li cihanê vebikin.
Di sala 2010, dem pesketina Google Tv, disinen hinek xeten Rüpelen Internet ê.
Sêmal
Sêmal, gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.
Beyoncé
Beyoncé Giselle Knowles (Îngilizî bilêvkirin: biˈjɒnseɪ z. 4ê îlonê 1981), stranbêj, nivîskar û lîstikvanekî Amerîka'ye. Beyoncé li Houston Teksasê mezin bûye û di salên xwe yên biçûk de pircure stran digot, derdiket ser sahneyan û performansa dansa xwe diweşand. Di dawiya salên 1990an, bi solîstiya Koma Cureya Hunerî ya R&B Destiny's Child re bu navdar. Koma muzîka keçan Destiny's Child demek bûye menecerê bavê Beyoncé Mathew Knowles û firotinên wek zemanan bûne. Dema Kom dev ji muzîkê berdabu, Beyoncé dest bi Albuma nû ya solo kir û strana Dangerously in Love da weşandin. Beyoncé li ser strana xwe ya "Crazy in Love" û "Baby Boy di lîsteya Billboard Hot 100 bi nimre yek derket û 11 mîlyon kopî firot û pênc Xelatên Grammy bidest xist.
Milyon
Milyon ya 1.000.000 li hejmarên romî  ye. Milyon hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.
Beyoncé
Di sala 2005'an de li dor belavbuna Koma keçan Destiny's Child, Beyoncé stranên "Déjà Vu", "Irreplaceable" û "Beautiful Liar" ya dûyemîn albuma solo B'Day (2006) derxist. Herwiha Beyoncé bi temaşekirina performansa xwe yê namzetî, di Xelatên Kûreyên Zêr re fîlma Xewnê Keçan (2006) ligel Pembe Panter (2006) û Obsessed (2009) de bi lîstikvan bu.
Fîlmnîgarî
= Turne û rapêşiyê deman =
Hoogeveen
Hoogeveen, bajarekî li herêma Drentheya Holandayê ye.
Wijk bij Duurstede
Wijk bij Duurstede, bajarekî bi ser parêzgeha Utrechta Holendayê ve ye.
Kelvan
Kelvan gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Topdaxî
Topdaxî, gundekî bi ser navenda Kilîsê ve ye.
Kelvan
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 37 kes (8 malbat) bûn.
Pirgoşe
Pirgoşe fîgureka geometrîkê ku sê û zêdetir kêlekên xwe hene.
County Galway
County Galway an wîlayetek Îrlenda ye.
Milyar
Milyar ya 1.000.000.000 li nav komê hejmarên xwezayî ye.
County Galway
Heya sala 1922, County Galway beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû.
Xarûnabad
Xarûnabad, gundekî giradayê navçeya Elbak a Wanê ye.
Elîbocan
Elîbocan, gundekî ku bi ser navçeya Kopa Mûşê ve ye.
Gerdşîlan Mehabad
Gerdşîlan, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Merkezî (parêzgeh)
Parêzgeha Merkezî yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê wê welatê.
Nawendê wê bajarê Erak e.
Jenifer Brening
Jenifer Brening, ( li Berlîn, Almanya) stranbêj û stranivîseke alman e ku di pêşbirka Eurovision 2018e de li bajarê Lîzbon a Portugalê, San Marînoyê, bi strana "Who We Are"yê temsîl kiriye.
Tilxezal Şîmalî
Tilxezal Şîmalî, Tilẍezal Şîmalî, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Çoman Herdî
Çoman Herdî (nivîsguhêriya ji alfabeya erebî: Choman Hardi an Choman Hardy) (1974- ) nivîskar, helbestvan, wênevan û wergêreka kurd e ku berhemên xwe bi her du zimanan, bi kurdî (soranî) û îngîlîzî dinivîse û bi pirsgirekê koçberên li ku li welatên Ewropayê de re mijûl dibe. Çoman Hardî keça helbestvan û siyasetmedarê kurd Ehmed Herdî ye. Li Kurdistana Îraqê li bajarê Silêmaniyê ji dayik bûye. Herdî rêveberê Exiled Writers' Inkê bû ew komeleya nivîskar ên ku welatên xwe revîne an jî hatine sirgûnkirin ê ye.
Oberasbach
Oberasbach bajarokekî navçeya (Landkreis) Fürth li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
County Dublin
County Dublin an wîlayetek Îrlenda ye.
Heya sala 1922, County Dublin beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû.
Kasa Cîhanê ya FIFA
Pêşbirka Futbolê ya Cihanî an Kasa Cîhanê ya FIFA (fermî:FIFA World Cup) pêşbirka fermî ya cihanî ya goga pê (futbolê) ku her çar sala carekê ji bo dûgelên ku endamê FIFA ne tê lidarxistin. Ev pêşbirk yek ji pêşbirkên ku ji aliyê FIFA tên damezrandin û herî navdar li cîhanê ne.
Kasa Cîhanê tê gotin, pêşbaziyek futbolê ya komeleya navneteweyî ye ku ji hêla tîmên neteweyî yên mêran ên payebilind ên endamên Federasyona Navneteweyî ya Futbolê (FIFA), saziya rêveberiya cîhanî ya werzîşê ve tê pêşbaz kirin. Şampiyonî ji sala 1930-an vir ve her çar salan carekê tê xelat kirin, ji bilî 1942 û 1946an ku ji ber Şerê Cîhanî yê Duyem nehat kirin. Şampiyona niha Fransa ye, ku di tûrnûvaya 2018 ya Rûsyayê de sernavê xwe yê duyem bi dest xist.
Forma heyî qonaxek kalîteyê vedihewîne, ku di sê salên paşîn de pêk tê, da ku diyar bike ka kîjan tîm ji bo qonaxa tûrnûvayê jêhatî dibin. Di qonaxa tûrnûvayê de, 32 tîm, di nav wan de neteweya/neteweyên mêvandar a/ên ku bixweber jêhatî ne, ji bo sernavê li cîhên di nav neteweya/neteweyên mêvandar de di nav mehekê de pêşbaziyê dikin.
Ji Kasa Cîhanî ya FIFAyê ya 2018an vir ve, bîst û yek tûrnûvaya fînalê hatin lidarxistin û bi tevahî 79 tîmên neteweyî hatin pêşbaziyê. Ev kasa ji aliyê 8 tîmên neteweyî ve hatiye bidestxistin. Brezîl pênc caran qezenc kir, û ew tenê tîm e ku di her tûrnûvayê de lîstiye. Serkeftiyên din ên Kasa Cîhanê Almanya û Îtalya ne, her yek bi çar sernavan; Arjentîn, Fransa, û serkeftiya destpêkê Ûrûguay, bi du sernavan her yek; û Înglistan û Spanya, her yek bi yek sernavê.
Kasa Cîhanê tûrnûvaya futbolê ya komeleyê ya herî bi prestîj e li cîhanê, û hem jî bûyera werzîşê ya herî zêde tê dîtin û şopandin li cîhanê ye. Temaşevaniya berhevkirî ya hemî maçên Kasa Cîhanê ya 2006-an wekî 26.29 mîlyar hate texmîn kirin ku bi texmînî 715.1 mîlyon mirov maça dawî temaşe dikin, nehyek ji tevahiya nifûsa gerstêrkê.
17 welatan mazûvaniya Kasa Cîhanê kirine. Brezîl, Fransa, Îtalya, Almanya û Meksîk her yek du caran mazûvanî kirine, Ûrûguay, Swîsre, Swêd, Şîle, Înglistan, Arjentîn, Spanya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Japon û Koreya Başûr (bi hev re), Afrîkaya Başûr û Rûsyayê her yek carekê mazûvaniya xwe kiriye. Qeter dê mazûvaniya tûrnûvaya 2022an bike, û 2026an dê bi hev re ji hêla Kanada, Dewletên Yekbûyî û Meksîkê ve were mazûvanî kirin, ku dê Meksîko cihêrengiyê bide welatê yekem ku di sê Kasên Cîhanê de mazûvaniya lîstikan dike.
Dîrok
Fûtbola organîze di sala 1863an de bi damezrandina Komeleya Futbolê ya Îngilîzî li Londonê dest pê kir, ku di dîrokê de yekem car di qaîdeyên xwe yên fûtbolê yên komeleyê de xwe ji futbola rugby cuda kir û bi vî rengî lîstina bi destê qedexe kir. Di encamê de îstifa ji komeleya nû û îstifakirina xezîneyê pêk hatin. Di 9ê çileya paşîna 1864an de, yekem lîstika futbolê ya cîhanê ku li ser bingeha qaîdeyên FA-yê bi lîstikvanên bijartî re pêk hat. Di vê nuqteyê de, Împeratoriya Brîtanî hêza herî bibandor di cîhanê de bû, bi bingehên xwe li seranserê cîhanê û keştiyên brîtanî li her benderê. Ev taybetmendiya dîrokî bû bingehek ji bo belavbûna qaîdeyên futbola Îngilîzî di yek nifşê de li seranserê cîhanê. Lîstikên yekem ên li derveyî Giravên Brîtanî ji hêla deryavanên Brîtanî ve li benderên deryayê, di nav deverên din de, hatin organîze kirin.
Di dawiya sedsala 19-an de, gelek komeleyên neteweyî li Ewropa û Amerîkayê hatin damezrandin, ku ev yek hişt ku ji bo cara yekem civînên navneteweyî bêne organîze kirin. Lîstika yekem di navbera nûnerên komeleyên neteweyî de di 30-ê Mijdara 1872-an de li Hamilton Crescent, li devera ku naha navçeya Partick a Glasgow e, di navbera Skotlenda û Înglistanê de pêk hat, û hevdîtin bê gol bi dawî bû.
Di 1ê gulana 1904an de, maça navneteweyî ya yekem di navbera tîmên neteweyî yên Belçîka û Fransayê de li Uccle/Ukkel a Belçîkayê pêk hat (3:3). Pêşniyar hat kirin ku rêxistineke futbolê ya navneteweyî bê avakirin. Di 21ê gulana 1904 de, FIFA li Parîsê ji hêla Robert Guérin, sekreterê beşa fûtbolê ya Yekîtiya des sociétés françaises de athlétiques werzişê ve, û Carl Anton Wilhelm Hirschmann, sekreterê Nederlandse Voetbal Bond, hate damezrandin. Vê yekê nehîşt ku komele bi tenê neteweyî bifikirin. Lêbelê, dê bi dehsalan derbas bibin berî ku FIFA karibe xwe li dijî serweriya FA-ya îngilîzî destnîşan bike û heta ku federasyonên Amerîkî karîbûn bandorek girîng li ser siyasetên FIFA yên ku ji hêla federasyonên Ewropî ve hatine çêkirin, bikin.
Kongreya duyem a FIFAyê di tîrmeha 1905an de pêk hat û cîgirê serok Carl Anton Wilhelm Hirschmann pêşnûmeyek cîhanê pêşniyar kir. Wî berê ji bo vê bûyera ewropî ya safî nexşeyek lîstikê amade kiribû, û welatê mêvandar Swîsre bû. Beşdarên kongreyê bi coş bûn, lê ji ber bê eleqeyê gelek gotin li pey kirinan nehatin. Heya yekem Kûpaya Cîhanê ya Ûrûguayê di sala 1930 de, tûrnûvayên Olîmpiyadê xwediyê statuya Kûpaya Cîhanê bûn. Li gorî nêrîna rayedarên olîmpiyatê, futbol ji bo lîstikan ne guncaw bû ji ber ku ne werzîşek pêşbaziyek bû, tenê lîstikek bû û wan ew wekî pêşandan dît. Di sala 1896an de futbol ne di bernameya Olîmpiyadê de bû û çar sal şûnda li Parîsê tenê sê tîmên klûbê ji Fransa, Belçîka û Brîtanya Mezin ji bo pêşbirkek xwenîşandanê amade bûn. Di sala 1904 de li St Louis, sê tîmên Amerîkaya Bakur li hember hev ketin pêşbaziyê.
Bextek ji bo paşeroja futbola navneteweyî xelatkirina Lîstikên Londonê di sala 1908 de bû. Li welatê fûtbolê mirov karibû ji FA rêxistinek profesyonel hêvî bike. Wekî din, FIFA êdî ji hêla brîtanî Daniel Burley Woolfall ve dihat rêve kirin. Ji bilî Brîtanyaya Mezin, komeleyên ji Danîmarka, Swêd û Holendayê jî tîmek amade kirin. Fransa jî du tîm şandin paytexta Brîtanyayê. Serkeftî îngilîz bûn, ku di fînalê de Danîmarka, ku wê demê tîma herî bihêz a parzemîna Ewropayê bû, têk bir. Di sala 1912 de, 11 tîm beşdarî tûrnûvaya futbolê ya Olîmpiyadê bûn. Pêşbirka dawî hat dubarekirin, bi 4:2 îngilîzan dîsa madalyaya zêr qezenc kirin.
Di sala 1920 de, Antwerp navenda cîhana futbolê bû û 14 tîm ji bo sernavê Olîmpiyadê şer dikirin. Di fînalê de Belçîka û Çekoslovakya hatin hemberî hev. Di dema lîstikê de Çekoslovakiyan ji aliyê hakem ve xwe kêmasî hîs kirin û ji qadê derketin, Belçîka wek serkeftî hat ragihandin. Lîstikên Olîmpiyadê yên 1924 bû yekem tûrnûvaya cîhanî ya futbolê. Ji bilî Ewropiyan, Misirê tîmek şand. Hilbijartinek Dewletên Yekbûyî jî hebû, ku piranî ji koçberên ewropî, û her wuha tîmê Ûrûguayê pêk dihat.
Performansa neçaverêkirî ya fûtbolê ya Amerîkaya Başûr çar sal berê dihat vê wateyê ku gelek tîmên ji Amerîkaya Başûr ji bo pêşbirkên mêvanan ên li Ewropayê beriya tûrnûvaya Olîmpiyadê ya 1928an hatine vexwendin. Diviyabû ku Olîmpîk amator bûna, ku ev bû sedema betalkirina hin welatên sereke. FIFA her ku çû fêm kir ku rêveberiya IOC ya amator pirsgirêkek bû. Ji ber vê yekê, di 28ê gulana 1929an de, piştî ku serokê FIFAyê Jules Rimet û pêşengê Ûrûguay Enrique Buero ji sala 1924an vir ve li ser vê yekê xebitîn, wan biryar da ku Kaseke Cîhanî ya serbixwe organîze bikin. Ji bilî Ûrûgûayê hin welatên Ewropayê jî xwestin vê bûyerê pêk bînin. Koma wan zû kêm bû, û di dawiyê de tenê Îtalya, Mecaristan û Ûrûguay ma. Delegeyê arjentînî Adrian Beccar Varela ji bo welatê cîranê xwe ku du pêşbirkên Ewropî bi ser ket, axaftinek kir. Bi vî rengî Montevideo wekî cîhê yekem Kasa Cîhanê ya futbolê hate hilbijartin.
Langewahl
Langewahl şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oder-Spree li Brandenburg, Almanyayê ye.
Siltaşêr
Siltaşêr (bi romî kirine: Ocaklı), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.
Hin ji bilêvkirinên navê wê ev in: Siltaşîr, Siltaşê. Bi heman navê goristanek jî heye. Dibêjin li ser vê goristanê bi tîpên erebî, bi kurdî navê heft birayan hene ku di şerê li dijî rûsan de jiyana xwe jidest dane û navê birayê mezin Şiltaşêr bûye.
Hin gundî di wê baweriyê de ne ku wextekê bi navê Siltan Şêr li vir desthilatî kiriye. Lê bi texmînî ev nav ji beriya belavbûna ola Îslamê tê û têkiliya wê bi navê Şerevdîn heye. Gund di ber Çiyayê Şerevdînê de, bi havînan jî derdikevin lûtkeyên çiyê, Warê Siltaşêrê.
Navê Çiyayê Şerevdînê ji koka şêr tê. Heya salên 1990'î daristanên mein hebûn li herêmê. Heya salên 1970 li daristanan hirç, beraz, pisîkên kovî, şêr ûêd, hebûn.
70 km ji Mûşê, 22 km ji Gimgimê dûr dikeve. Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê ye. Gund gelek koçber daye. Nifûsa gund niha li dora 600-700 kesan e.
Kelbkendî
Kelbkendî, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Woerden
Woerden, bajarekî bi ser parêzgeha Utrechta Holendayê ve ye.
Meppel
Meppel, bajarekî li herêma Drentheya Holandayê ye.
Kela Zernakê
Kela Zernakê, keleke kevnare û dîrokî ye. Di mabêna Xinûsê û Kopê de ye. Rengê erdê wê zêrin e. Du aliyê wê asê ne. Aliyên din hendekên avê hene. Dîwarê wê hilweşiya ye. Dı hundurê wê de dewletê radar ava kirî ye. Gerin qedexe ye.
Kilîsasêyr
Kilîsasêyr gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 22 kes (8 malbat) bûn.
Diensdorf-Radlow
Diensdorf-Radlow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oder-Spree li Brandenburg, Almanyayê ye.
Qazwên (parêzgeh)
Parêzgeha Qazwên yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê wê welatê.
Nawendê wê bajarê Qazwên e.
Stûkurana Qij
Stûkurana Qij, Uskura qij, Uskura qic, Hustkura qicik (bi romî kirine: Üçbulak) gundekî navçe Gimgima Mûşê ye. Niştecihên gund Elewî ne û bi kirmanckî diaxivin.
Wateya navê gund
Li Kurdistanê hin navên ku fîzîka mirovan dihewînin hene, wan bingeha xwe ji fîzîka avakarê gund girtine. Yan jî mirovan erdnîgariya gund şibandine fîzîka mirovan. Bo mînak, Koro, Keçelan, Dest/ik/an/o, Qop/ik/an/o hwd. Di salên 1970ê de komeleya mamosteyan (TÖB-DER) li Gimgimê xebatek li ser navên gundan kiribûn, di wê de dihat gotin ku rastiya navê Hustkuran, Ustûkuranê Stûkuran e. Tê wateya "gundê erdnîgariya wê dişibe stûyê mirov, gundê avakarê wê mirovekî stûkur bûye".