cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Îsmet Şerîf Wanlî
Jiyan
Îsmet Şerîf Wanlî di 9ê çiriya paşîn a 2011an de li Lozana Swîsreyê çû ser dilovaniya xwe.
Berhemên wî
Îsmet Șerîf Wanlî zêdetir bi zimanên wek firansizî û îngilizî nivîsandiye.
Kampen
Kampen, şaredariyeke bi ser parêzgeha Overijssela Holendayê ve ye.
Şaxolan
Şaxolan, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Venedîk
Venedîk,  Vînis, Vênîsiya (, bi venetî: ' an ', ), an jî  bajarekî herêma Veneto ya bakur-rojhilata Îtalyayê ye.
Cihên turîstîk
Di kolanên Venedîkê av dixuşe û va sedema bajêr pir turîstîk dike. Yekcara ji Venedîkê re dibên "bajarê eşqê". Xort evîndarê xwe tînine vî bajarî. Ziyaretvanên yekem car pirsgirêkên xwe li ser dîtina dîmenên keyfî li dora Venice nînin, û cîhê yekê ku hûn lê zêde bikin li ser sefera we ya Venice, Piazza San Marco ya bi rûmet e. Ev qada mezin a bajêr e, xanî ji Campanile Bell Tower-a kevir-sor û Basilica ya Saint Mark-a bêhempa ye, şêweya mîmariya mîmarî ya balkêş a katedralê Italo-Bizantine ye ku gelek hêmanên wê di zêr û spî de ne. .
Coyolles
Coyolles, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Tezekend, Enher
Tezekend, Enher gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navend Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 96 kes (17 malbat) bûn.
Oberbarnim
Oberbarnim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Märkisch-Oderland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Sind
Sind, gundekî navçeya Ebex a Wanê ye.
Cûdîkan
Cûdîkan navê eşîreke Reşî, li Qonyeyê ye. Cûdikan li Yunak û Qulûyê dijîn. Navê xwe ji Çiyayê Cûdî girtine. 15 gundên Cûdikanî li herêma Yunak û Qulûyê hene. Ji zaravayê wan re Cûdîkanî tê gotin. Li Îlamê jî eşîreke bi vî navê heye, belê ew bi beşî Lurî diaxivin. .
Losser
Losser, şaredariyeke bi ser parêzgeha Overijssela Holendayê ve ye.
Êsê
Êsê gundekî girêdayî Kercosê ye.
Qerepûngal
Qerepûngal (bi romî kirine: Karapınar), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye ku ji aliyê Komara Tirkiyê ve hatiye valakirin. Lê van salên dawiyê hin mal dîsa vegeriyane, ji xwe re xanî avakirine.
Wateya navê gund
Navê gund ne bi tirkî ye. Tirk dema navên gundan diguherînin, hin navan dişibînin tirkî. Qerepûngal navek kurdî ye û tirk wê hinekê diguherînin dikin Karapinar, ango çemê reş. Ti eleqeya xwe nîne. Pûngal di wateya pûn (pûnik), kox, xap de ye. Bo mînak pûnikên mirîşkan re pûngal jî tê gotin. Ev gund stratejîk e. Di serîhildanên Kurd de roleke mezin lîstiye. Herwiha li pûngalên devedorê gund û golên Xapmirpêtê kurdan gelek ermenî ji komkujiyê filitandine, veşartine. Bêjeya qere ne bi tirkî ye, peyveke îndogermanî ye, ji tesîra yewnanî ketiye zimanê tirkî. Di kurdî de qer dibêjin, bo mînak, beranê qer. Mirov dikare bêje navê gund tê wateya "cihê li devedorên wê pûngalên qer hene, pûngalên reş hene".
Erdnîgarî
41 km ji Gimgim, 89 km ji Mûşê dûr dikeve.
Wunstorf
Wunstorf, bajarekî navçeya (Landkreis) Hanoverê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Aqbilax Kûranlû
Aqbilax Kûranlû, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Jillian Hall
Agahîhên kesane
Fletcher ji 1995 û 1998 ve beşdarî Dibistana Bilind a Greenup County li Greenup, Kentucky, li ku ew wekî keça ponponê û di werzişa  jimnastîkê de çalak bû. Li dû dibistana navîn, ew ji bo demek kurt beşdarî zanîngehê bû, lê ji ber kariyera xwe ya gemşê ji zanîngehê derket. Di 2009an de, Fletcher bi gemşvan John Toland ("Tank Toland") dergistî bû.
Feslan
Feslan, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Vezîkul
Erk û Pêkhateya Vezîkulê
Vezîkul navê gelemperi yê kîsikokên nav sîtoplazmayê ye. Piraniya vezîkul bi şilemenî tijî ne û bi parzûna fosfolîpîdê dorpêçî ne. Lê dibe ku hin vezîkul bi hewa tijî be. Vezîkul di nav xaneyê de karê veguhestina madeyan û, herisîna madeyan pêk tîne. Dema xane ekzosîtoz an jî endosîtoz dike, vezîkul çê dike. Ji bilî vê, karekî din a vezîkulê jî di nav xaneyê de enbarkirina xurek û enzîman e.
Curyên Vezîkulê
Vezîkul li gor erka xwe ya nav xaneyê de bi nav dibe.
Vakuol
Bi gelemperî xaneyên riwek û ên protîstan vakuolê ji boy enbarkirina avê û xurek bi kar tîne.
Gomasor
Gomasor yan jî Gomik, gundekî navçeya Ebex a Wanê ye.
Vezîkul
Vezîkulên hilgir
Di nav xaneyê de veguhastina enzîm ,hormon an jî proteîn bi van kîsikan pêk tê. Wekî minak, ji boy çêkirina enzîman, proteîn ji retîkûlûma endoplazmî heta heybera Golgî, di nav kîsikên hilgir dê tê veguhastin. Ji xeynî vê endosîtoz û egzosîtoz jî bi navbeynkariya vezîkulên hilgir pêk tê.
Lîzozom
Lîzozom kîsika ji boy dehandina nav xaneyê yê.
Ehmedê Qutikê
Ehmedê Qutikê (1902-1997) çîrokbêjekî navdar ê kurd bû. Ew ji navçeya Hezroyê bû, mirovekî xizan, jiyana xwe di xulamtiya axayan de derbaz kiriye. Ew çîrokên xwe ji civat û şevbêrkan hîn bûye.
Ehmedê Qutikê bavê sê kur û sê keçan bû. Heta ku mala xwe aniye Amedê ji gund derneketiye.
Wörth am Rhein
Wörth am Rhein, bajarekî navçeya (Landkreis) Germersheimê li herêma Rheinland-Pfalz a Almanyayê ye.
Ehmedê Qutikê
Çîrokên Ehmedê Qutikê ji hêla berhevkarê çîrokan Hîlmî Akyol ve hatine tomarkirin û di gelek pirtûkan de hatine çapkirin.
Çîrokbêj di 1997an de çû ber dilovaniya Xwedê.
Cramaille
Cramaille, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Tezekend, Babagence
Tezekend, Babagence gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 295 kes (77  malbat) bûn.
Şaneşîn, Navenda Hewlêrê
Şaneşîn, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Wurzbach
Wurzbach, bajarekî navçeya (Landkreis) Saale-Orla-Kreisê li herêma Turîngiyaya Almanyayê ye.
Kurd û Tirk
Kurd û Tirk (farisî: Kord-o-Tork) navê êleke kurdan û tirkan, di sedsala 19. û 20. de li herêma Mazenderan de bû. Eşîrên vê êlê ev bûn: Cangeblû, Modanlû, Ûşanlû û Giraylî.
Seleukos IV Fîlopator
Seleukos IV Fîlopator an Seleukosê Çarem (c. 218–175 b.z.) şahekî Împeratoriya Seleukidî bû ku ji sala 187an b.z. heta mirina xwe serwerî kiriye.
Di sala 189an de Antîoxos III Megas kurê xwe Seleukos IV kir şahê hevpar. Piştî ku bavê wî Antîoxos III di sala 187an de mir, Seleukos IV bû şahê yekane. Seleukos IV di sala 175an de mir. Dûre kurê Seleukos IV, bû şah. Lê birayê Seleukos, Antîoxos IV Epîfanês (kurê sêyem ê Antîoxos III) bû şahê hevpar. Dema ku kurê Seleukos IV, Antîoxos, di 170an b.z. de mir, Antîoxos IV bû şahê yekane.
Cîhanbeglû
Cîhanbeglû an jî Canbeglû eşîreke esilkurd, mazenderîaxev a li Mazenderan ye. Ev eşîr di dema Qeceran de ji Kurdistanê, ji herêma Wirmiyeyê hatiye koçberkirin. Beşeke wan li Farsê (Kelûn Abdû) beşeke wan jî li Mazendaran, li bakurê Sariyê û li navenda Sariyê hatiye bicîhkirin. Cangeblû û Modanlû (Motikan) heta demeke nêzik de bi eşîrên tirkomanî yên Giraylî û Ûşalû êleke bi navê Kurd û Tirk li Mazendaran pêk dianîn. Canbeglû heta destpeka sedsala 20'mîn bi Kurmancî axiviye, belê berebere asîmîle bûye û gorê çavkaniyên 1960an ve de bi mazendarî diaxivin.
Osman I
Osman I (tirkî: Osman Gazî, jdb. sala 1259an; m. sala 1323/4), carinan bi arkaîkî wekî Osman tê wergerandin, damezrînerê Împeratoriya Osmanî (pêşîn bi navê „Beylik“ an Mîrnişîna Osmanî tê zanîn). Di dema jiyana Osman de di destpêkê de mîrekiyeke biçûk a Tirkmen bû, neviyên wî di sedsalên piştî mirina wî de veguherî împaratoriyeke cîhanê. Ew heya demek kurt piştî dawiya Şerê Cîhanê yê Yekem hebû.
Çilstûnê
Çilstûn an Kirkdîrek, carina jî Kirdîrek an Kirdîlek gundekî Stewrê ye. Berê bi Diyarbekrê ve girêdayî bûye. Di encama referandûmekê xwe bi Stewrê ve girê daye. Navê xwe ji Şikefta Çilstûn girtiye û li gorî dihê qalê gundê Şêx Seîdê Pîran yê kevn e.
Osman I
Ji ber kêmbûna çavkaniyên dîrokî yên ji dema jiyana wî de, agahiyên rastîn ên derbarê Osman de pir hindik mane. Ji serdema Osmanî de yek jêdereke nivîskî nemaye û osmaniyan dîroka jiyana Osman heta sedsala panzdehan tomar nekirine, ango sed sal piştî mirina wî. Ji ber vê yekê, dîroknas di gelek çîrokên ku li ser wî hatine vegotin de ferqkirina rastî û Çîrok pir dijwar dibînin. Dîroknasek heta wê derê çûye ku ev yek ne mumkun e û dema jiyana Osman wek "çalek reş" bi nav dike.
Li gorî kevneşopiya Osmanî ya paşerojê, bav û kalên Osman ji eşîra Kayî yên Tirkên Ogûz bûn. Lêbelê, gelek zanyarên destpêka Osmaniyan wê wekî çêkirinek paşerojê ya ku tê wateya bihêzkirina meşrûiyeta xanedaniyê dihesibînin.
Çilstûnê
Leyistokên Gund: xarmenaj, dar û pil, morik, birrê…
Osman I
Mîrektiya Osmaniyan yek ji gelek beylikên Anatoliyê bû ku di nîvê duyemîn ê sedsala sêzdehan de derketi bû holê. Mîrektiya Osman ku li herêma Bursa li bakurê Asya biçûk bû, xwe bi taybetî di cih de dît ku êrişan li ser Împaratoriya Bîzansê ya bêhêz bike, ku neviyên wî dê di dawiyê de bi ser bikevin.
Çilstûnê
Erdnîgarî
Li derdora wê Xindeq, Îsepar, Cirzê, Şûtê, Cilîn, Gundikê Pîrê he ye. Di navbera navçeya Amedê Bismil û Ewîna de ye. Rêya ku ji Bismil diçe Ewîna di vî gundî re derbas dibe.
Osman I
Nav
Hin lêkolîner angaşt kirine ku navê Osmanê orîjînal Tirkî bû, dibe ku Atman an Ataman bû, û tenê paşê hate guherandin û bû O- s- mān, bi eslê xwe Erebî. Çavkaniyên Bîzanzî yên herî kevn, di nav de dîroknasê hemdem û Yewnanî yê Osman George Pachymeres, navê wî wekî „Ἀτουμάν“ (Atouman) an Ἀτμάν (Atman) dinivîsin, lê çavkaniyên Yewnanî bi rêkûpêk hem forma erebî ʿU- th- mān û hem jî guhertoya tirkî ʿO- s- mān bi θ dinivîsin. Çavkaniyek erebî ya pêşîn ku behsa wî dike jî di yek nimûne de ط dinivîse ne ث. Osman dibe ku bi vî awayî di jiyana xwe de navê misilman bi prestîj kiribe. Lêbelê Halîl Înalcık angaşt kir ku hîpoteza Osman bi navê Ataman (li gorî George Pachymeres ) bûye û ji Deşt-i Qipçaqê, bakurê Deryaya Reş hatiye, îhtîmaleke dûr e.
Zanayên Ereb ên mîna Şihab el-Umerî û Îbn Xeldûn navê Osman bikar anîne, lê Ibn Xeldûn û Ibn betûte ku di dema Orhanê Yekem de çûbû herêmê, jê re digotin Osmancık (herwiha Othmanjiq an jî Osmanjiq dinivîsin). Paşgira-cık (yan -cuk) di tirkî de kêmjimarê nîşan dide, ji ber vê yekê ew bi navê Osmancik, ku tê wateya "Osmanê Biçûk" dihat nasîn, ji bo ku wî û Xelîfeyê Rêşîdun ê sêyemîn "Usmanê Mezin" cuda bike.
Garzau-Garzin
Garzau-Garzin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Märkisch-Oderland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Senem Xanim (pirtûk)
Senem Xanim navê pirtûka berhevkarê çîrokan Hîlmî Akyol e. Pirtûk ji 9 çîrokan pêk tê. Berhevkar li der û dorên Amed û Xerzanê ev çîrok ji devê van çîrokbêjan girtine: Sebriyê Miheme, Bavê Ferît Zeydan, Xalê Elî, Mihemedê Emîn û Saleh Pale.
Wurzen
Wurzen, bajarekî navçeya (Landkreis) Leipzigê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Nûh
Nûh ankû Nebî Nûh (îbranî: נֹחַ,‎ נוֹחַ, Noaẖ; tîberî: Nōăḥ; erebî: نُوح‎, Nūḥ; yewnanî: Νῶε, Noe), di her çar olên mazin ên yek-xwedayî (dînên îbrahîmî) de kesê sereke yê efsaneya tofanê ye.
Dibêjin Nûh ji dûndana kurê Adem Sêt bû, navê bavê wî Lamex e. Li gorî efsaneyê, Nûh bû bavê çar kuran: Sam, Ham, Yafet û Kenan (Yam). Li gorî Tewratê sê kurên Nûh hebûn û Kenan kurê Ham e (Destpêkirin 9:19). Li gor efsaneyê diya kurên Nûh Waliye bû. Li gor Tewratê di dema tofanê de Nûh 600 salî bû û di 950 saliya temenê xwe de miriye (Destpêkirin 7:11; 9:29). Li gor Muhemmed pêxember (Al-Ankabut, 14) Nûh pêxember di destpêka tûfanê de 950 salî bû û li gor Kitab al-muamarîn a ji Abû Hatîm al-Sicistanî, Muhemmed pêxember bi tevahî 1450 sal kir û mir
Etîmolojiya nav
Mehneya peyva Nûh bi îbranî ev e: "rehet" an jî "teselî". Bi zimanê îbranî dibêjin Noa'h. Bı goreyî zimanê Kurdî 'Nû' yani "teze" yani "nûha" dema ku mirov têde.
Çavkaniya Çîroka Nûh
Çavkaniyên herî kevin ên li ser jiyana Nûh, kitêbên Tewratê ne. Du pêxemberên din jî, Îşaya pêxember û Hezekiyêl pêxember behsa serhatiya wî kirin.
Nûh, paşayekî sumerî bû?
Li gorî hin arkeologan Nûh keyekî sumerî yê bi navê Ziusudra bû ku di periyoda mezopotamî Cemdet Nesr (Jemdet Nasr) a salên 3100-2900 ên berî zayînê de li bajarê Shuruppak (îro girekî nêzîkî Bexdayê ye û bi navê Girê Fere (Tell Fa'rah) tê naskirin) jiya.
Mîrxan
Mîrxan (1917: Mirhan, ; ), taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax.
Baxe Henare
Baxe Henare, Baẍe Henare, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Tezegend, Cemalxan
Tezegend, Cemalxan gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Viranc
Viranc (bi tirkî: Yeşilpınar), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.
Dîrok
Navê gund wekî Viranj jî tê bilêvkirin. Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin.
Erdnîgarî
29 km ji Gimgim, 77 km ji Mûşê dûr dikev. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.580 m ye. Koordînat: 39.094167 Bk ,41.628889 Rh. Gundên nêzîk, Anêr, Şîp, Xinzora jor, Qerekoy in.
Şerefbegî
Şerefbegî, gundekî navçeya Ebex a Wanê ye.
Viranc
Avhewa
Klîmaya gund çiyayî ye. Zivistan sar û dirêj in. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan jî ziwa û berfî ye.
Mezre
Bi navê Goma Xan (bi tirkî kirine: Konaklı)u (Goma Cawuş) Bi tirkî kirine Cavuşlu du mezreye Virancê jî heye.
Aborî
Axa gund bo ajalvanî û çandiniyê bikêr e. Aborî xirab bûye. Gelekan bar kirine û bo xebatê diçin bajarên Tirkiye û Ewropayê.
Axsaxalar
Axsaxalar, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Alingoza Jor
Alingoza Jor (bi tirkî: Yukarıalagöz), taxekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
Talebanî
Talebanî an Talabanî an jî Talbanî ezbet û terîqeteke li Kurdistanê ye. Koka vê ezbetê digijê alimekî îslamî bi navê Mele Ehmed Zenegene (1717 Kerkuk), ji êla Zengene. Li herêma Kerkûkê xwedan tesîreke mezin in. Di serî de girêdayî terîqeya Qadirî lê paşî bûn endamên Neqişbendî.
Mehname (kovar)
Kovara Mehname yekem kovara kurdî ye ku xwerû ango bi tenê li ser Internetê derdikeve.
Wustrow, Saksonya Jêrîn
Wustrow, bajarekî navçeya (Landkreis) Lüchow-Dannenbergê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Mehname (kovar)
Ta niha berhemên bi sedan nivîskarên kurd û biyanî tê de cih girtiye. Kovara Mehname ji sala 1999 ve bi berdewamî her meh derdikeve.
Rêbaza weşanê
Kovara Mehname cudahiyê naxe navbera nivîskarên baweriyên wan yên siyasî yan civakî ji hev dûr.
Ya ji Mehnameyê re giring naveroka nivîsên wê ye.
Cûnên berheman
Di pişka "Weşan" de pirtûk û berhemên din yên nû yên bi kurdî tên nasandin û nirxandin. Nûçeyên giring yên çandeyî di bin navê "Nûçe" de belav dibin.
Mehname di her jimareya xwe de bi kêmî kurteçîrokekê pêşkêşî zarokan dike. Ta niha di gel gelek çîrokên kurdî û yên biyanî, bi dehan kurteçîrokên şîretder yên Aysoposê yewnanî di kovarê de derketine.
Di bin sernavê "Gelêrî" de Mehname mehane çîrok û stiranên gelêrî yên kurdî diyariyî xwendevanên xwe dike.
"Ziman" beşek e ku bi piranî ferhenga soranî - kurmancî ya Husein Muhammed tê de têt belavkirin. Lê ji bilî wê gelek mijarên din jî yên zimanê kurdî tê de tên vekolîn.
Diyariyên taybet
Mehname tê dikoşe di her hejmara xwe de cih bide yek yan du-sê e-pirtûkan. Ev pirtûkên elektronîkî berhemên pirr berfire ne û di gelek ji wan de bi sedan rûpel hene.
Giranî li ser wergerrandinê
Kovara Mehname herdem ji weşanên din yên kurdî zêdetir cih daye berhemên wergerrandî. Ta niha berhemên bi dehan - ger ne bi sedan - nivîskarên cîhanî yekem car di Mehnameyê de bi kurdî hatine weşandin.
Di nav van berheman de mirov dikare sê pirtûkên Xelîl Cibranî, dîwanek Hafizê Şîrazî, dîwanek Mewlana Celaledînê Rûmî, pendnameyek Se'diyê Şîrazî, romanek Anton Çexov û şanoyek William Shakespeare jî bibîne.
Sernivîser
Sernivîserê Mehnameyê Husein Muhammed e.
Nivîskarên berdewam
Ji bilî sernivîser Husein Muhammedî, gelek kesên din jî bi berdewamî di Mehnameyê de nivisîn.
Ji van kesan Şahînê Bekirê Soreklî ji destpêkê ve tê de nivîsiye. Lokman Polat jî bi salan e bi berdewamî tê de dinivîse.
Craonne
Craonne, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Baxubere
Baxubere, Baẍubere, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Şaweys
Şaweys, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Modanlû
Modanlû eşîreke mezin e. Modanlû esilkurd in, belê mazendarî diaxivin. Ev eşîr şaxeke dîrokî ya êla kurdan Motikan ne. Bi Canbeglûyan ve, di dema Qeceran de li bakurê Îranê, Mazenderan hatine bicîhkirin. Niha bi piranî mazenderî diaxivin.
Wyk auf Föhr
Wyk auf Föhr, bajarekî navçeya (Landkreis) Nordfrieslandê li herêma Schleswig-Holstein a Almanyayê ye.
Deryaz Mehabad
Deryaz, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Dêlikanlû
Dêlikanlû eşîreke esilkurd a li parêzgeha Azerbaycana Rojhilatê ye. Piştî Serhildana Canbolatan a dijî Osmaniyan ve, bi Canbolatan re ji Kilîs û Dilokê koçberê Îranê bûne. Her wuha li Kilîsê hîna jî eşîreke bi navê Dêlikan heye. Delikanlû niha li nêzê 20 gundên herêma Xalxalê dijîn. Tirkî diaxivin û şiî ne.
Tembûr & Harb
Tembûr & Harb albûma 4. Cemîl Koçgirî ye di sala 2015'an de derketiye. Bi harb'a Tara Caff û tembûra Cemîl Koçgirî muzîkeke nûjen a koka xwe ji melodiyên mîstîk û qedîm pêk hatiye.
Albûm bêhtir weke albûmeke enstrûmental e, li gelek cihan jî ew dengê kewîn ê Tara Caffê derdikeve. di vê albûmê de 11 stran hene. Di strana Baran Barî de dengê Aynurê tê bihîstin, dîsa Kinan Azmeh jî bi klarneta xwe tevlî vê albûmê bûye. Her wiha mûzîsyenên wek Yılmaz Yeşilyurt, Manuel Lohnes, Susanne Hirsch, Babak Massali û Fardin Lahourpour di vê albûmê de cihên xwe girtine.
Stranên albûmê:
Tezekend, Cenîze
Tezekend, Cenîze gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 234 kes (62  malbat) bûn.
Delîce
Delîce yek ji mezintirîn gundên navçeya Macîran e.
Craonnelle
Craonnelle, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Aït Benhaddou
Aït Benhaddou (bi zimanê berberî: ⴰⵢⵜ ⴱⴻⵏⵃⴰⴷⴷⵓ; bi erebî: آيت بن حدّو‎) qesrekê dîrokî ye li dewleta Maroko. Bajarê nêzîktirîn Ouarzazate (bi berberî: ⵡⴰⵔⵣⴰⵣⴰⵜ, Warzazat) ye. Ev qesr, wek mînakekê avahîsaziyên baştirînê marokoyî, ji sala 1987 ve beşdarê lîsteya Kelepora Cîhanê ya UNESCOyê bûye.
Înternet
Înternet an jî Xêvtor, toreke kompûteran e. Bi înternetê mera kane têkev nav World Wide Web (kurtenav:www) (kurdî: tora giştî a cihan)
Derketina Înternetê
Di cîhanê de, di sala 1995'an de bi awayekî giştî înternet hat bikaranîn û di wê demê de nêzî 11.000 malper hebûn. Niha bi milyonan malper hene.
Rewşa Medyaya Nîgaşî Ya Kurdan
Niha ji rojnamegeriyê heta teknolojiyê, ji danûstandinan bigirin heta li ser perwerdehiyê, der barê dezgeyên Hikumeta Kurdistana Başûr de bigirin heta li ser turîzma Kurdistanê jî bi hezaran malperên kurdî hene û roj bi roj ev hejmar pirtir dibe û naveroka wan jî dewlemendtir û rengîntir dibe. Înternet belkî di cîhanê de herî pir li feydeya gelê kurd bû. Ger rêjeya bikaranîna înternetê di nav Kurdan de pirtir bibe, ev sûdwergirtin jî dê pirtir bibe. Lewre înternet cihêkî azad e, erzan e û sînoran nas nake. Niştimana kurdan bûye 4 parçe, lê bi saya înternetê ev sînor hinekî be jî radibin. Kurd dikarin kêmasiya ku di rojnamegeriya kurdî de heye bi înternetê ji holê rakin, lê di heman demê de pêwist e ku pêwendiya gelê kurd ji bo bikaranîna înternetê bêhtir be û ji hêsaniya înternetê sûdê werbigirin. Di malperên hin dewletan de jî beşên kurdî vebûne, wekî malpera VOA. Motora lêgerînê ya navdar GOOGLE û DMOZ û di MUSICMOZ de jî beşên kurdî hene. Û berî niha bi demekê Pergala Xebatê Ubuntu bu kirdî derket Windows'ê jî biryar da ku guhartoyên xwe bi kurdî belav bike. Malperên wekî Kerkûk Kurdistan e, ku di demekê pir kurt de ev portal bû serkaniyeke xurt a nûçe û enformasyonê ji bo xwendevanên kurd û biyanî ku her roj (li gora statîstikên Alexa.Com ji 2 hezaran pirtir tîraja wan çêdibe, ango bi hesabekî din her roj li dora 1500 û 2000'an serîlêderên vê malperê xweser hene, ev hejmar jî piraniya tîraja rojname û kovarên kurdî zêdetir e. Tîrajên Malperên Kurdî wekî Pukmedia.com, Peyamner.com, efrin.net.com, amude.com, welateme.com û roj.tv jî li dor vê hejmarê ne. Ji ber ku reklam tune ye organên mediaya kurdî jî nikarin weşana xwe bidomînin. Divê karsazên Kurd edî dev ji cebaniyê berdin û ji bo pêşxistina medyaya kurdî pêşeng bin.
Awe Barîk
Awe Barîk, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Osmanî, Ebex
Osmanî, gundekî navçeya Ebex a Wanê ye.
Balua, Ghazipur
Balua - gundekî piçûk e, dikeve peravê bakurê çemê Ganges, li nêzî Birpur li devardariya Ghazipur, Uttar Prades ye. Gund wek erdekî çandiniyê ye, û nifûsa wan hindik in.
Abgerm
Abgerm, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Balua, Ghazipur
Perestgehên
Li gund gelek perestgeh û mizgeft hene.
Adekend
Adekend, gundekî bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.
Rijssen-Holten
Rijssen-Holten, şaredariyeke bi ser parêzgeha Overijssela Holendayê ve ye.
Menqûş
Menqûş, gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.
Oberhavel
Oberhavel, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Brandenburg, Almanyayê ye.
Xanten
Xanten, bajarekî navçeya (Landkreis) Weselê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Sîstema gera xwînê
Ajal zindewerên firexaneyî ne (bi înglîzî: multicellular). Hema hemû ajal bi sîstema gera xwînê oksijen û xurek digihîne şane û xaneyên xwe. Herwisa madeyên paşmayî an jî berhemên wekî proteîn û hormon jî bi navbeynkariya xwînê, xwe digihînin endama armanc. Wekî mînak xwîn karbona dioksîdê diguhezîne pişikan. Xwê, ure, av jî bi navbeynkariya xwînê di gûrçikan de tê parzûnkirin. Du corên sîstema gera xwînê heye. Sîstema gera kirawe û sîstema gera daxiraw.
Sîstema gera daxiraw
Ajalên wekî masî, bejavî, xişok (xijde), balînde û şîrdardar wekî ajalên birrbirredar tên navkirin. Hemû ajalên birrbirredar û hin ji ajalên bêbirrbirredar, sîstema gera xwînê ya daxiraw li xwe digirin. Sîstema gera daxiraw ji dil, xwînber, mûlûleyên xwînê, xwînhêner û xwîna sor pêk tê. Di sîstema gera daxiraw de xwîn ji lûleyên xwînê dernakeve. Dil xwînê ber bi şaneyên laş ve pompe dike, xwîn di nav xwînber, mûlûleya xwînê û xwînhêneran de diherike û disa vedigere nav dil. Sîstema gera daxiraw, xwînê bi pestoyek berz û bi herikek lez di laş de digerîne. Ji xeynî masiyan, sîstema gera xwînê ya daxiraw a hemû birrbirredaran ji du beşan pêk tê; gera xwînê ya pişikan û gera xwînê ya sîstemî.
Gera xwînê ya pişikan
Ev ger, gera xwînê ya navbera dil û pişikan e. Armanca gera xwînê ya pişikan guhertina oksîjen û karbona dîoksîda xwînê ye. Wekî mînak, dilê mirov xwîna kêmoksîjenî ji zikokeya rastê pompe dike, xwîn diherike nav xwînberên pişikê. Xwîna kêmoksîjenî di pişikan de, bi navbeynkariya mûlûleyên xwînê yên pişikê, bi dîfuzyonê, karbona dioksîdê dide derve û oksîjenê digire nav xwînê. Bi vî awayê xwîna pişikan bi oksîjenê têr dibe. Xwîna têroksîjenî bi rêya xwînhênerên pişikan ve vedigere guhikeya çepê ya dil. Ev gera xwînê, wekî gera pişikan tê navkirin.
Gera xwînê ya sîstemî
Xwîn di navbera dil û hemû endam û koendamên laş de diherrike. Dil xwînê ji zikokeya çepê pompe dike, xwîn diherike nav şaxwînberê. Şaxwînber (aort) xwînê ji dil dûr dixe. Her ko ji dil dûr dikeve, şaxwînber şax dide û xwînber û xwînberokan çê dike. Xwinberok jî hê pirtir şax didin û mûlûleyên xwînê çê dibin. Navbera xwînê û şaneyan de guherîna madeyan li tora mûleya xwînê de rû dide. Xwîn ji tora mûlûleyan ber bi xwînhênerok û xwînhêneran ve diherike. Xwînhênerên jorê dil ên ji serî û mil û qirikê tên, digihîjin hev û tevî hev dibin, bi vî awayî xwînhênera sereke ya jorîn çê dibe. Herwisa xwînhênerên jêrê dil jî tevî hev dibin û xwînhênera sereke ya jêrîn çê dikin. Xwînhênera sereke ya jorîn û ya jêrîn, xwîna nav xwe dirijînin nav guhikeya rastê ya dil. Gera xwînê ya sîstemî ji zikokeya çepê dest pê dike, di guhikeya rastê de bi dawî dibe. Du ger; gera pişikan û gera sîstemî ya xwînê, ji xeynî masiyan, di laşê hemû birrbirredaran de rû dide.
Gera xwîna masiyan
Masi tenê bi gera sîstemî, xwînê di laşên xwe de digerînin. Dilê masiyan du çavî ye, yek guhike û yek zikoke. Xwîna kêmoksîjenî ji zikokeyê ber bi avesihan (bi înglîzî: gills) ve tê pompekirin. Avesih endama henese ya masiyan e. Xwîn li tora mûlûleyên avesihê de karbona dîoksîdê dide nav avê, ji avê oksîjenê digire. Xwîna têroksîjenî ji avesihan belavê laşê masî dibe. Di navbera xwîn û şaneyên masî de guherîna madeyan pêk tê. Xwîna têroksîjenî, oksîjena xwe dide xane û şaneyan û ji wan karbona dioksîdê hildigre û di nav xwînhêneran de dizivire guhikeya dil. Ango di dilê masiyan de her tim xwîna kêmoksîjenî diherike.
Adem
Îslam Adem wekî pêxember dipejirîne.
Şûtê, Stewr
Şûtê gundekî navçeya Stewra Mêrdînê ye. Li derdora wê Qewsan, Çilstûn, Cilîn û Cirzê he ye.
Debara gund li ser xwedîkirina heywanan û çandiniya bexçan li ber Çemê Şûtê ye.
Li gund du dibistan û qereqolek he ye.
Di dema osmaniyan de di bin hîmayeya Ehmed Axayê Ewînî de bû.
Aspîrîn
Aspîrîn, di zanistiyê de: acetylsalicylic acid - ASA, ango asîda asetîlsalîsîlîk, dermanekî alîkar e.
Li dijî zêdetîna laş, serêş û sîmptomên arsimê tê bikaranîn. Herwekî ji ber ku xwînê tenik dike, di NDD (nexweşiyên dil-demar), pêşîgirtina mirina masûlkeyên dil de jî bikêr e.
Aspîrîn ji pel û qaşikên dara bî (bîdar) tê çêkirin ku 3.500 sal in bandora pelên bîdarê li ser laş tê zanîn. Cureyên nûjen ên aspîrînê ne sade ne. gelek elementên têkildar û vitamînan jî dihewînin.
Antîoxos IV Epîfanês
Antîoxos IV Epîfanês, an Antîoxosê Çarem ( 215–164 b.z.) şahekî Împeratoriya Seleukidî bû ku ji sala 175an b.z. heta mirina xwe serwerî kiriye.
Piştî ku bavê wî Seleukos IV Philopator di sala 175an de mir, bû şah. Lê Antîoxos IV, birayê Seleukos IV û kurê sêyemîn ê Antîoxos III Megas, bû şahê hevpar. Antîoxosê Ciwan di sala 170an de mir. Antîoxos IV bû şahê yekane. Di 168an b.z. de Antîoxosî Orşelîm dagir kir û talan kir. Di sala 165an de, Antîoxos IV kurê xwe Antîoxos V Eupator kir şahê hevpar. Antîoxos IV di sala 164an de mir.
Şoriş
Şoriş, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Banîbî
Banîbî, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Çikto
Çikto, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tezekend, Şeşmal
Tezekend, Şeşmal gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 50 kes (10 malbat) bûn.
Erwin Rommel
Erwin Johannes Eugen Rommel fermandar û stratejê leşkeriyê alman bû û pir navdar bû. Gelek şer qezenç kir. Serkeftinên herî mezin li Afrîkaya Bakur standî bû.
Rommel sala 1910 tevlî arteşa alman bû û ji bo wêrekiya xwe ya taybet di şerê cîhanî yê yekem de nîşankirî bû. Piştre ew veguhestin Reichswehr û Wehrmacht. Di sala 1937-an de ew pirtûka xwe Infanterie greift an ( Piyade êrîş dike) weşand, di wî de ezmûnên şer û stratejiyên xwe yên leşkerî pêvajoy kir. Di dema şerê cîhanî yê duyem  de, ew ji sibatê 1940-ê de fermandarê beşa 7-yê tankan li Fransayê bû. Cîgirê wî wek fermandarê yekîneya afrîkî ya almanyayê û Artêşa tankan li Afrîkaya Bakur, ku digel leşkerên wî ew di tîrmeha 1942-an de heta El Alamein pêşve çû, wî li navmalî û serbilindiya mezin li derveyî welate qezenc kir. Piştre jî ew wek fermandarê serekî yê koma artêşa B li fransayê xebitî. , li vir cihê ku ew birîndar bû sebeba êrîşeke hewayî de di 17ê tîrmeha 1944 de. Piştî hewla êrîşa di 20ê tîrmeha sala 1944 de li ser Hitler, ew ji aliyê Hitler ve bi beşdarbûnê  ve hat tawanbar kirin û neçar ma ku xwekujî bike.
Rommel bi Nasyonalsosyalîzm û berxwedanê re têkiliyek ambîvalent bû. Dema ku guhartina wî ya dijberê Hitler di lêkolînê de hatiye pejirandin, tevlêbûna wî di êrîşa 20-ê tîrmeha 1944-an de gengeşeyî dimîne. Lêkolînên nû radigihînin ku Rommel "ne tenê di derbarê darbeya 20ê tîrmehê de dizanibû, lê di heman demê de piştgirî da wî û ji wargeha komplogeran re veguhastibû."
Avrêz
Avrêz (bi romî kirine: Erdoğan), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
Ji ber şer û xizaniyê, gelheya wê gelek daketiye. Sala 2000î li vir 519 kes dijiyabûne. Mixabin bawerî bi statîstîkên fermî yên Romê nabin, lewra tê zanîn ew hejmara Kurdan kêm nîşan didin.
Erdnîgarî
50 km ji Gimgim, 98 km ji Mûşê dûr dikeve. Koordînat: 41° 47' 59 Rojhilat, 39° 6' 0 Bakur.
Aborî
Aboriya Avrêzê li ser xwedîkirina ajalên malê, çandinî û alîkariyên koçberbûyan e.
Diz û derewkar (pirtûk)
Diz û derewkar navê pirtûka berhevkarê çîrokan Hîlmî Akyol e. Pirtûk ji 118 pêkenokan pêk tê. Berhevkar ev bûyerên pirtûkê ji devê van çîrokbêjan girtine: Feyziyê Fexrî, Bariyê Feyzî, Elîxanê Koçer, Heciyê Mizafer, Mehemedê Dêrikî, Remezanê Letîf, Mehemedê Mesê, Salimê Şerîf, Seydxanê Boyaxçî, Xeribê Evla, Mehemedê Emîn, Silêmanê Salim, Resûlê Huseyn, Macît Beg, Mehemedê Pasûrî, Mehmûdê Qawşanî, Seyfedînê Kufercinî, Silêmanê Bêrtî, Smeîlê Sêlimî, Şemsedînê Meheme, Şêrînê Elî, Tehsînê Pasûrî, Ûsivê Farî, Zilkîfê Doxanî, Hacîra Meydîn, Fadilê Firdewsî, Şewketê Îndarî, Nayifê Remezan û Yemlîxanê Feteh.
Jîla Huseynî
Jîla Huseynî (jdb. 21 îlon 1964 li bajarê Saqiz ê, Rojhilatê Kurdistanê - m. 27 îlon 1996) helbestvaneke kurd e û xwediya du dîwanan e. Her wiha helbestên wê bi zimanê farisî jî hene.
Jiyan
Ew keça dadvan û zana Mêhran Huseynî (Şêx Mêhran) e. Jîla di pazdeh saliya temenê xwe de, dest bi nivîsîna helbestan kiriye. Dîwana wê ya pêşîn a bi navê "Geşey Evîn" di 1995ê de hate çapkirin.
Jîla Huseynî xwediya kitêbxaneyeke zengîn bû û di handan û piştevaniya helbesta kurdî de roleke giring leyîst bû. Her wisa yek ji damezirînerên Encûmana Wêjeyî ya Mewlewî ya Kurdî li bajarê Sine bû.
Mirina wê
Di 27ê îlona 1996ê de dema ber bi Tehranê ve diçin, da ku helbestvanê kurd Şêrko Bêkes bibînin, Jîla û keça xwe ya dehmehî Jîna di rûdaneke tirombêlan de canê xwe ji dest didin. Ew kurekî bi navê Ramîn û keçeke bi navê Bihar Zohre li pişt xwe bi cih dihêle.
Crécy-au-Mont
Crécy-au-Mont, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Mehmed VI
Mehmed VI Vahideddîn (14 Çile 1861 - 16 Gulan 1926), ku wekî Bavêşah jî tê zanîndi nav malbata Osmanoglû de, Sultanê 36mîn û dawî yê Împaratoriya Osmanî bû, ji 4 Tîrmeh 1918 heta 1 Mijdar 1922, dema ku Împaratoriya Osmanî piştî Şerê Cîhanê yê Yekem hate hilweşandin û komarê li şûna xwe da. Tirkiye di 29 Çirî 1923 de. Birayê Mehmedê V, di sala 1916an de piştî xwekuştina kurê Ebdulezîz, Şehzade Yûsif Îzzeddîn, wek zilamê herî mezin ê Mala Osman, bû wêrisê text. Piştî mirina Mehmedê V. Di 4'ê Tîrmeha 1918'an de wek padîşahê sî û şeşan bi şûrê Osman hat girêdan. Bavê wî Sultan Abdulmecîd I û diya wî Gülüstü Hanım (1830-1865) bû. Ew bi eslê xwe gurcî-ebxaz bû, keça mîr Tahir Bey Çaçba, ku bi eslê xwe navê wê Fatma Çaçba bû.
Mehmed dema ku di sala 1922an de Sultanatiya Osmanî ji holê hat rakirin û Komara Tirkiyeyê ya laîk ava bû û Mustafa Kemal Atatürk bû serokê yekem, Mehmed îstifa kir.
Dîlber Hêma
Dîlber Hêma helbestvana kurd e. Di sala 1981ê de li Qosera Mêrdînê ji dayik bûye. Dibistana seretayî, navîn û lîseyê li Qoserê xwendiye. Niha li zanîngeha Anadolu, Fakulteya Hîndekariya Ji Derve (Açıköğretim), Beşa Berêweberiya Gelemper dixwîne.
Dostelî Mehabad
Dostelî, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Omer Beg
Omer Beg, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Babalî
Babalî an Babayî eşîreke Kurdên Azerbaycanê ye. Babalî berê şerê ermenî û azeriyan li çend gundên Kelbecer û Zengilan de dijiyan.
Melek Rojhat
Melek Rojhat, ( li Elbak, Wan, Bakurê Kurdistanê) stranbêjeke kurd e ku bi vîdeoklîba bi nave Welat ku bi çend zaravayên kurdî gotiye, hatiye naskirin.
Jînenîgarî
Melek Rojhat di sala 1991ê de li devare Elbakê ya Wanê ji dayik bûye. Ew keçeke ji 8 zarokên malbata xwe ye. Melek Rojhat Ji zarokatiya xwe dest bi gotina stran gotine kiriye. Di sala 2002ê de yekemîn albûma xwe ya stranan a bi navê “Eşqa Dilan” belav kir. Di sala 2006ê albûma duyemîn a bi navê “Jana Evînê” belav kir. Di sala 2007ê de cara yekemîn serdana Başûrê Kurdistanê kir û li wir çend konseran saz kiriye.
Morid
Morid, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Bansbari
Bansbarî ( Nepali  ) gundek e,  dikeve devardariya Sindhupalchok li devera Bagmati ya navendî ya Nepalê de. Di serjimêriya 1991 ya Nepalê de, nifûsa wan 4474 kes bûn. Û di gund de 827 xanî hebûn.
Farixkanlî
Eşîra Farixkanlî pêşiya Şerê Qerebaẍê li gundên Kelbecerê, li Azerbaycanê, dijiya. Niha ji warê xwe hatine dûrketin.
Çavkanî
Farixkanli (almanî)
Barak (eşîr)
Eşîra Barak an jî Barakî, navê eşîrekî oxizî ye ku bi piranî li rojhilata Anatolyayê dijîn.
Dora behra Aralê wek welatê wan ê heqîqî tê bawerkirin û tê gotin ku di salên 1100î de ew ji welatê xwe koçî Yozgadê, Anatolyayê kirine. Lê ji ber ku di nava wan û dewletê nakokî diqewimin, ew mecbûr dimînin koçî herêma Entab û Rihayê bikin. Di destpêkê de bi giranî xwe li başûrê parêzgeha Entabê di Tilbişarê bi cih kirine. Ev herêm xwe li rojhilata Tilbaşarê heya ava Ferêt, li rojavayê xwe heya çiyayên Nûr, li başûr û başûr-rojavayê xwe jî heya Heleb û deşta Amûqê xwe dirêj dike. Di nava Siltanê Silêman II ê osmanî û barakiyên ku êdi li Entabê diman de dîsa nakokî derdikevin holê û ev yek carek din dibe sirgûnkirina beşeke mezin a êlê: tê gotin ku pirraniya barakiyên Entabê di salên 1690î de berva Reqayê (Sûriyê) ve têne sirgûnkirin.
Îro çend neviyên barakî li Dîlokê li bajarên Îslahiyê, Girgamêş, Bêlqîs û Tilbişar, li Rihayê jî li Bêrecûk (Hobab) û Xelfetiyê hene.
Yek ji beşa herî girîng a çanda barakiyan muzîka barak e (bi tirkî: barak uzun hava) û evya îro wek tarza taybet a vê herêmê tê qebûlkirin.
Staphorst
Staphorst, şaredariyeke bi ser parêzgeha Overijssela Holendayê ve ye.
Bêlule
Bêlule, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Bendûrya
Bendûrya gundekî ku bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.
Zebeşqer
Zebeşqer, gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.
Crécy-sur-Serre
Crécy-sur-Serre, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Vakuol
Vakuol (ji peyva latînî Vacuus bi wateya "valahî") kîsikên biparzûn dorpêçkirî ne û hundirê vakoulê bi molekulên organîk û înorganîk tijî ye.
Vakuolên yekxaneyan
Vakuol ji zimanê latînî ji peyva vacuus çê bûye. Her çiqasî wateya vacuus ‘valayî’ be jî, vakoul tu car vala nîn e. Vakuol, kîsikên biparzûin dorpêçkirî ne û hundirê vakoulê bi molekulên organîk û înorganîk tijî ye. Bi gelemperî di xaneyên riwekan û ên karokan de vakoul heye. Di xaneyên ajalan de vakuol ya qet tuneye an jî pir piçûk in. Parzûna vakuolê jî mîna parzûna plazmayê û lebatokên xaneyê nîvdelînbar e. Karê vakuol di hemû xaneyên zîndeweran de ne yek e. xaneyên ku adan bi fagosîtozê digre û li nav xaneyê didehîne, xwediyê vakuola adan in. Wekî mînak Paremesyum zîndewerek yekxaneyî û di nav teravê (ava teze) de dijî. Terava derdora paramesyûmê gîraweya hîpotonî ye, loma av ber bi xaneyê va diçe û paramesyûm diwerime. Paremesyûm bi vakuola girjdar ava nav xaneyê davêje derve. Ji bo qerastina vakuol pêdivî bi ATP yê heye, loma av bi veguhastina çalak ji xaneyê tê avêtin. Bi vî awayî, xane bi derdora xwe va hevsengiya pesta osmozî (osmoregulasyon) ava dike. Bi vî karê xwe, vakuola girjdar dişibe gurçikên mirov.
Ji zargotina kurdî çîrokên gelêrî: Huso û Nazê (pirtûk)
Ji zargotina kurdî çîrokên gelêrî: Huso û Nazê navê pirtûka berhevkarên çîrokan Hîlmî Akyol û Rojîn Zarg e. Pirtûk ji 13 çîrokan pêk tê. Berhevkaran ev çîrok ji devê Seyîdxanê Boyaxçî girtine û arşîv kirine.
Vakuol
Hin karên vakuolan
Embarkirina molekulên wekî proteîn, rûn û karbohîdratan. Ji bo derkirinê embarkirina molekulên bermayî di nav vakuolê de dibe, dema riwek pel diweşîne van bermayiyan jî ji riwek dûr dikeve. Ava nav vakuolê dibe sedema çêbûna pesta hîdrostatî. Xane gava nav vakuola xwe da av embar dike,diwerime û hişk dibe, ev rewş wekî turgor tê bi nav kirin. Ku di nav vakuolê de av kêm be,riwek diçilmise. Ango riwek ji pesta turgorê destek digire û mîna ku pergala kakûtê bi kar tîne. Asîdîtîya vakuolê ji ya sîtoplazmayê pirtir e. Vakuolên riwekan bi gelemperî xwediyê 5 pH in. pH a sîtoplazma derdora 7,2 ye. Vakuolên riwekan, mîna lîzozomên ajalan kar dike. Riwek hin rengên xwe ji kloroplast û kromoplatan digire. Lê rengên wek şîn, sor, mor û pembe di nav şileya vakuolê çê dibe. Li gor pH a şilêyê, pîgmentên bi navê antosîyanîn reng dide kulîlk û fekiyên (mêweyên)  riwekan. Ku şileya vakuol asîdî be, li gor asta xwedîtiyê rengê sor an jî pembe çê dibe. Na, eger vakuol nutral an jî bazîk be vê gavê rengê mor an jî şîn çê dibe.
Birkenwerder
Birkenwerder şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberhavel li Brandenburg, Almanyayê ye.
Bardaha
Bardaha gundek e, dikeve bloka Hilauli ya devardariya Unnao, Uttar Pradesh, Hindistan de. Di sala 2011 de, nifûsa gûnd 2,529kes bûn.
Selwa Gulî
Selwa Gulî, li Duhokê hatiye dinyayê. Sala 1980ê dibe endama Êkîtiya Qotabî û Lawan tayê Zaxoyê. Di nav xebatên siyasî û hêzên Pêşmerge de cî digre. Vêga li Swêd dijî û karê edebî û kulturî dike, nûnera PENa Kurd e li Skandînavya. 2006ê beşek yê dermanxane li Swedê xilas kir û niha jî bi lîteratura swêdî ve mijûl e. Dîwana wê ya yekem bi navê Severa Xewnêt Xema Min (Almanya, 2000) çap bûye.
Tezekend, Qantirçî
Tezekend  gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 283 kes (78 malbat) bûn.
Şok
Şok, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Steenwijkerland
Steenwijkerland, şaredariyeke bi ser parêzgeha Overijssela Holendayê ve ye.
Mella Neqdelî Baxçixî
Mella Neqdelî Baxçixî (1940-1986 Bocnûrd Xorasana Bakur) yek ji hunermend, mamoste, helbestvan û mela ên kurdên kurmanc ê li Îranê ye. Di sala 1940'î de, li gundê Baxçiq a ku li ser Bocnûrd li parêzgeha Xorasana Bakurê li Îranê ji dayîk bûye. Mella Neqdelî, heta 22 salitî dengbêj û stranbêj bû. Ji ewî gelek dengên kurdî hatine xwendin û li radyoya kurdî li Xorasanê hatine belavkirin. Xelkên xorasanê ji dengên wî gelek hez dikirin û bi ewan dengan re dijiyan. Hin çîrok li ser jiyan û kiryarên wî hatine nivîsîn. Romanek ji ser jiyana wî hatiye nivîsîn. Li sala 1962, ev kete nava sofiyan û mellatiyê û dersa mamostetiya dînî jî xwend. Ewa yek ji mezinên li nava kurdên xorasanê ye û li sala 2015’an wekî bajariyê mînakî, li xorasanê hate hilbijartin. Ewa mela û dengbêjek bi nav û deng li xorasanê bû, lê gelek xebatên din jî ji ewî xelat mane. Mella Neqdelî Baxçixî li sala 1986’an bi çekên be’siyan hate şehîdkirin.
La
La kurtenavê
Bazidpur
Bazidpur bajarok e. Dikeve Encûmena Yekîtiyê ya devardariya Kasur di parêzgeha Punjab a Pakistanê de.
Partiya Refahê Dîsa
Partiya Refahê Careke Din, partiyeke siyasî ye ku di 23ê çiriya paşîn a 2018an de di bin serokatiya Muhammed Ali Fatîh Erbakan de hatiye damezrandin. Li gorî yasaya partiyê, kurtenivîsa wê ya fermî Yeniden Refah ("Refah Careke Din", "Refah Jinûve") ye. Sembola wê çîpek di heyvekê de ye.
Îdeolojiya partiyê li gorî Millî Görüş, "Vîzyona Neteweyî" ya îslamî-tirkî ye.
Toroslar, Mêrsîn
Toroslar navçeyeke ser Mêrsînê ye ku dikeve komara Tirkiyeyê.
Naruncey Ehmed Receb
Naruncey Ehmed Receb, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Omer Mendan
Omer Mendan, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Dad
Dad an hiqûq peyvîname nav dû mirov an mirov û dewlet an nav devletê de ya. Bi gelemperî ev gotin, salixkirina wê bi vî rengî tê kirin. Dad, peyname di nav mirov û mirov û an jî mirov û dewlet de, ku bi wê têkilî û hewldan û tevgerên mirov li gor wê têna rastkirin a. Di kurdî de gotina dadê, li ser mafê mirov re tê salixkirin. Cihên ku lê dadgehkirin têkirin jî Qasre Dadê na. Lê gotina dad, bi teybetî di kurdî de, di temenê xwe de, kevneşopîyekê jî ku bi wê re tê ziman dihêne ziman. Kevneşopî, di nava kurdan de, weke rêgezên civatî ên ku li gor wan bi birastî were jîyinê têne ziman. Bi kevneşopiyê re, wateyeka din jî li vê gotinê kirina, ew jî "li rastiyê lêgerîn a." Ev gotin kevneşopîk in.
Di dewletê de, dad, li gelek beşan tê beşkirin. Bi teybetî, di roja me, bi pêşketinên ku dibin û bûna, ev beşkirin, bi awayekî vekirî têna ziman. Minaq, Dada Bazirganiyê, Dada Teybet, Dada Hemdemî an dada Şariştanî Dada Destûrî ku weke dada temenê destûrên bingihên an dewletê ya, Dada Rêvebirinê, Dada teybet a Dewletê Dada Cezakirinê û hwd, ku hê bi gelek qadên din re were ser ziman, dad tê ziman. Lê hemû jî bi hev re, di çerçova dewletê û rêvebbirina wê de di ahangekê de dbin û têne ser ziman. Hevdû tememkirina wan ya di kirinê de, weke xala herî giring ya dadî jî tê dîtin.
Pergalên Dadê
Bi teybetî, sê pergalên dadî ên ku mirov di vir de li ser wan bisekinê hene. Yek, ku jê re "Continental-law" jî tê gotin û destpêka ji ji dema Roma kevn tê destpêkirin û jê re dada roma jî tê gotin a. bi teybetî, têkiliyên di nava mirovan re rastkirina wan û hwd, li berçav digirê. Li rojava û hwd di meriyetê de ya. Pergala dadî ya duyemin jî ku jê re Dada hevbeş tê gotin ku bi "Common-law" jî tê nasîn a. Bi teybetî li qitaya Emarîka û li Emarîka ev pergale dadî di pergalê dadî ya dewletê de ya. Pergalê sêyemin jî weke pergalê dadî ya olî û hwd a. Minaq, Dada Şerîatê, ya Îslamê, mirov karê ji vê re weke minaq bide. Lê bi vê re, mirov karê hê pirr pergalên dadî ên civatî bêne ziman. Minaq, dada deronîyê, dada civaknasî û hwd. Hemû pergalên wê jî, li gorî pêşketina xwe rêzgez û xal û destûrên xwe kifş dike.
Di sadsale me de, pergalaka din ya dadî hat ziman. Ew jî, weke pergale dadî ya Sosyalîst tê zanîn ku di dema yekîtîya sovyet de hebû bû. Di vê pergalê dadî de jî de mirov û mafê wî, di nava mafên civatê ên hevbeş de tê hasibandin. Mafên hevbeş ku herkesek, wekehev tê dîtin û şîrovekirin, di wê de tê ziman.
Ir
Ir kurtenavê
Duseîd Mehabad
Duseîd, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Tepey Qelenderî
Tepey Qelenderî, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Çirçira
Çirçira, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bedo
Bedo gundekî ku bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.
Sukî
Bajarê Kurdan e.
Nahîd Huseynî
Xwendina xwe ya seretayî a lîse li Seqiz bi dawî aniye. Hê 18 salî dest bi nivîsandina helbestê kiriye. Wê çend kurteçîrok nivîsine û weşandine. Bi navê “Beqê Nav Avê” şanoyeke zarokan li şarê Sine pêşkêş kiriye. Demekê mamostatiya zimanê kurdî kiriye.
Di desteya birêvebiriya rojnameya Aso de cih girtiye (li Rojhilatê Kurdistanê tê weşandin). Endama damezrêner e di Peymangeha Çandî ya Rojhilata Navîn li Sine. Pênc salan di TV Sine de di beşê dublaj de kar kiriye. Wê bernameyên çandî di radyoya Sine de pêşkêş kirine.
Vêga li şarê Silêmanî dijî. Birêvebira beşê dublajê ya PUK TV û sernûser û berpirsa beşê zimanê farisî ye di rojnameya Çavdêr de.
Serpêhatiyên Gencînegeran ji devê Salihê Ûsiv (pirtûk)
Serpêhatiyên gencînegeran ji devê Salihê Ûsiv navê pirtûka berhevkarê çîrokan Hîlmî Akyol e. Pirtûk ji 65 çîrokan pêk tê. Berhevkar ev serpêhatî ji devê Salihê Ûsiv girtine û arşîv kirine.
Balûlî Dana
Balûlî Dana an Behlûlê Mahî helbestvanekî kurdî ku di sedsala 8'an de jiyabû. Ew li Loristanê, li herêma Mahilkûfe hatibû dinê. Ew mexlasa xweya Mahî dihate maneyê Medî. Wî bi zaraveyên kurdiyê lorî û goranî nivisîbû. Ew şopînerên wî yên wî wek Mahî an Yarsan dihatin binavkirin.
Balûlî Dana bo perwerdehiyê ji Loristanê de diçe Bexdayê û xwe li wir li medreseya Îmam Caferê Sediq qeyd dike. Ew pê re ji wir der dikeve û diçe Qermasînê. Ew ji ber rexneyên xwe yên ser hikmetê, Harûnê Reşîd bi cêzayê mirinê dihêt hukimkirin. Xocayî xwe li Mahî telqînê tevgerînê nola dîna dike û Balûlû Dana demekê teqlîdê dîna dike û jê wê cezayê xwe difilitîne pê re jî dibe hevalê Harûn Reşîd. Lê ew bi yekcarî ne vebiriye ku ew herdu Balûlan hevşêwe kes in an ne. Mahî di sala 837an de li gundê Kanîspî diçe rihmetê.
Crépy, Aisne
Crépy, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Tezekend, Qişlaq
Tezekend, Qişlaq gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 116 kes (33 malbat) bûn.
Glienicke/Nordbahn
Glienicke/Nordbahn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberhavel li Brandenburg, Almanyayê ye.
Behari
Behari an Bihari gundek e, dikeve devardariya Muzaffarnagar, Uttar Pradesh Hindistan de. Û Di vî gundî de Seyîdên Şîa dijîn. Seyîdên Şîa yên vî gundî Zeydî ne ku ji Îranê hatine Hindistanê ye. Beharî gundekî pir kevn e. Behari li Uttar Pradesh li bakurê rojavayê Hindistanê ye.
Kanala Panamayê
Kanala Panamayê kanaleke çêkirî ya avê ye ku Okyanûsa Atlantîk bi Okyanûsa Pasîfîk ve girê dide û Amerîkaya Bakur û Başûr dabeş dike. Li welatê Panamayê ye û dirêjahiya wê 82 km ye.
Bêhûd
Bêhûd helbestvanekî kurd bû. Ew di sala 1878an de li Silêmanî hatiye dinê. Li pê perwerdehiya xwe ya olî re, di sala 1900an de li Helebçeyê dest bi dadrêsiyê kir. Wî li Silêmanî encûmenî û miftîtî jî kir û di 20ê tebaxê 1955an de jiyana xwe ji dest da.
Heilbronn (navçe)
Bajarok û şaredarî
Bajarok (Städte):
Şaredarî (Gemeinden):
Çipiqlû, Çaroymaq
Çipiqlû, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Şerebot
Şerebot, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Yûsif Siltan
Ûsiv Siltan an jî Yûsuf Soltan damezranêrê Mîrgeha Bocnûrdê û bavikê ezbeta îlxanên êla Şadlû.
Dema akincîkirina kurdan li Xorasanê Şah Ebas Sefewî, Şah Elî Xan ji êla Çemişgezegê dike serdarê (êlxan) êlên kurdên akincî û waliyê Qûçanê. Piştê çend salan dubendî dikeve navbera Şah Ebas û peyrewê wî Şah Elî Xan û ev ji serdariya êlê tê girtin. Şûna wî de di sala 1627'an de Şah Ebasê Sefewî, Ûsiv Siltan, ê ku bi eslê xwe gurcî bû ye û di qesra şah de mezin bibû ye, tayine serdariya êla Çemişgezegê û walîtiya Qûçanê dike. Ûsiv Siltan her çiqas di fermî de serdarê êlê ve jî, kurd vî wek serdar qebûl nakin û malbata Zaferanlûyan, a Şah Elî Xan wek serdarê xwe dihesibînin. Di vê deme de bi kirarî du serdarê êlê hene. Ûsiv Siltan paşê bi pîrekeke ji eşîra Şadî re dizewice û Neynikxanê dike navenda malbata xwe. Parçebûna êla Kurdên Xorasanê di vê sedema kargêriyî de ye. Parçeke Çemişgezegan li pêyê Ûsiv Siltan diçin Neynikxaneyê, ên din li Qûçan dimînîn. Ên Qûçanê yên ku xwe li malbata Şah Elî Xan dikîşînin ji vir şûnda de êla Zaferanlû, ên ku koçberê herêma Neynikxanê dibin û bajarê Neynikxanê avadikin jî êla Şadî (an jî bi paşgira tirkomanî -lû, Şadlû), pêk tînin. Ezbeta Ûsiv Siltan, a Mîrgeha Bocnûrdê, qasî 200 salan li Neynikxaneyê serdarî kirin.
Yenişehir, Mêrsîn
Yenişehir navçeyeke ser Mêrsînê ye ku dikeve komara Tirkiyeyê.
Îlincax
Îlincax, Îlincaẍ, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Crézancy
Crézancy, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Serhado
Serhado (navê wî yê rastî: Serhad Ayaz)  rapvanê kurd ku di 15/12/1984an de li Swêdê hatiyê dinê.
Gotinên stranên Serhado
Serhado dibêje: “Gotinên stranên min li ser neynika dilê min û serê min in. Ez behsa derûdore xwe dikim: evîn, neheqî û tiştên wiha.”
Serhado, dibêje her kes li gorî xwe têkoşînê dike, ez jî bi rêya muzîkê têkoşînê dikim. Albûmeke Serhado ya bi navê Xewna Jiyan derket.
Naruncey Hacî Cercîs
Naruncey Hacî Cercîs, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Twenterand
Twenterand, şaredariyeke bi ser parêzgeha Overijssela Holendayê ve ye.
Dûlbihar Mehabad
Dûlbihar, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Çîrawa
Çîrawa, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Bindehlok
Bindehlok an berfînk (bi latînî: Galanthus nivalis) riwekeke bikulîlk e ku li biharan çîçek vedidin. Bindehlok dikeve famîleya Amaryllidaceae.
Tebet, Ûrmiye
Tebet gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 479 kes (135 malbat) bûn.