cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zaxo
Çiyayê Spî
Çiyayê Spî yê ji başurê devera Doskiya dihêt û berev rojava diçit û dikevite li başurê deverê. Herweha cada cîhanî di wir de diburit bû Zaxo li Geliyê Spî yan jî geliyê Zaxo. Ew zincîreya dikevit li xoravayê cadê dibêjinê; Dijwar heta Zûrên dikevin hindavî Pêşabîrî li sinorê sê kojî yê sinoran.
Li vê deverê gelek şûnwarên kevin lê hene û heta niha dorê cihên lê nivîsîn, yên giring eve ne: Kelha Ermiştê, şûnwarên Dêrebînê, Pêşabîrê, şûnwarên Bêtasê, şûnwarên Dornexê û şûnwarên Brahîm Xelîl.
Çiyayê Xamtûr
Çiyayê Xamtûr dikeve bakurê deşta Sindiya û bajêrê Zaxo. Ev çiyaye dikeve nêzîk hêla tuxûbê bakur û yek ji bilindtirîn çiyayên vê deverê ye.
Geliyê Hefttenînê
Geliyê Hefttenînê ku dikeve xorhelatê zincîreya çiyayê Xamtûrî û her beşeke ji wî çiyayî. Pehnatiya wê dorê 59 km û hijmara gundên wê dorê 34 gunda ne, hemî hatine xirabkirin. Belê ji layê Hikûmeta Kurdistanê ve careke dî gundên deverê hatine avakirin.
Devera Sindîya
Devera Sindiya dikevit bakur-rojhelata bajêrî, berî niha ev devere li gel devera Guliya yek bû û navê wê devera Sindî-Guliya bû û navenda wê gundê Bêrsivê bû. Belê li sala 1934'an de hatine ji hev vekirin û melbendê wê bû gundê Şeranişê, ya dikevit di nîva devera Sindiya û piştî hîngê melbendê wê bû gundê Derkarê.
Psaxa
Psaxa ji Bakurê Kurdistanê, ji Eruh hatin e. Eslê xwe Garisan in. Silêman Axa Sindi seroke eşira sindiye.
Çiyayê Şikêrr
Em di şên erdê deverê bikin du qet û çiyayê Şikêrr e, ku dikeve di nevbera herdu qetan. Ew qeta dikevit aliyê bakur gelek çiya, zûr û nihal lê hene herwesa gele kanî û rûbarok wên lê heyîn wekî: Şeraniş, Stevlan, Bihêrê, Perex, Behnûne, Qesrok û Hîzil, Kelok, Marsîs û Sindî.
Deşta Sindiya bi bîstanên xwe yên xox, sêv, hirmîk û hinar bi nav û deng e. Herwesa bi genimê xwe û heywanên xwe namdar e. Li aliyên bakurê deverê gelek havîngehên xweş hene taybetî li Şeranişê û çiyayên deverê Nixamtîne ji dar û dirextî, bi taybetî li Şeranişê û geliyê Pisaxa û rêkên Sindiyan. Giringtirîn çiyayên wê, Şikêrre, Hefttenîn, Deriyê Dawetiyan, Hişkal, Serkê Reşûnê, Siwara Stewrê û Xamtûr in.
Gelek şûnwarên kevin li deverê hene û heta nihe dorê 84 ciha li rêveberiya şûnwara li Duhokê yên nivîsîne û yêt giring eve ne:
Pira Rebenka Bîşok, pira Şêx Ûsiv, kelhên Sinahtê, kelhên geliyê Perexê, kelha Selmanê Sindî û şikefta Stevlanê, Bihêrê û hwd. Pehnatiya wê dorê 135 km û hijmara gundên wê dorê 111 gunda ne, hemî hatine xirabkirin. Li devera Sindiya gelek komelgehên Qesrî hatine avakirin weki Derkar, Bandro, Hîzava, Bêrsivê û gundê Darhozanê.
Devera Guliya
Navenda wê Batûfa yan Batîfa ye, dikevit aliyê Bakur- Rojhelata Zaxo. Yekemîn car, li sal a 1924 melbendê wê deverê gundê Dêmka bû, dûv de bû gundê Behnûna Guliya, û li vê dawiyê jî bû gundê Batûfa, ya dikevit ser cada navbera melbendê bajêrê Zaxo û devera Berwarî Bala. Navê Batûfan raman a hindê didit, ku pir bi ba û barovên zivistanê li serde dihên.
Em dişên vê deverê jî bikin du qet, qetek di kevit ser sinorê devera Sindiya heta Xabûrî, qetê Dûwê û yê bakur ji vê deverê çîyayî ye, gelek çîyayên bilind û gelek zûr û nihal yên lê heyîn û dîsa gelek Kahnî û rûbarok wên heyîn. Ev devere zengîne bi derametê xwe yê zivistanê û havînê û herwesa bi hewayê xwe yê xweşik bi nav û deng e. Giringtirîn çîyayên wê deverê ev in: çîyayê Nizor ê, Rûs ê, Keşan, Serkê şînî, Behnûne û şabanî.
Giringtirîn rûbarokên wê ev in: royê Zirêzê û Banikê.
Şûnwarên Kevin yêd heyîn û heta nihe dorê 51 cihan yêd hatîn nivîsîn, yên girin ev in: Kelha şabaniyê, Kelha Keşanê, Kelha Bicwanî, Pira Nizdorê û şûnwarên Krît û Bêgova. Pehnatiya wê dorê 80 km û hijmara gundên wê dorê 47 gundane, hemî hatine xirabkirin.
Devera Zêbariya
Devera Zêbarya dikevite alîyê rojavayê bajêrê Zaxo ser bi nahiya Ibrahim Xelîl ve, gelek nêzîkî sinorê Tikiyê ye. 3 gundên zêbariyan li Zaxo hene wekî Tiyan, Hêtiyan, Şinava hene. herweha ev hersê gund di çandinê de şarezane û xodan-şiyanin. berhemên van gundên zêbariyan wekî { hinar, tirî, xiyar , hêjîr } binavûdengin, gundê { şinava } weki cihekê guzarî û cihên seyranan hatiyê naskirin.
Hunermendên Zaxoyê
Zaxo di warê çandeyî û kulturî û Siyasetê de bajarekî giring e di Kurdistanê de.
Stranbêj
Stranbêjên navdar yên Zaxoyê: Wekî din Mihemed Arif Cizîrî û Tehsîn Taha û Eyşe Şan ji gelek ji jiyana xwe li Zaxoyê borandine.
Helbestvan
Helbestvanê navdar yê Zaxoyê Bedirxan Sindî ye. Helbesta wî "Ey Felek" hunermendên Kurd Mihemed Şêxoyî û Şivan Perwer kirine stran.
Helbestvanê navdar yê Zaxoyê Naîf Boselî ye. Helbesta wî "Çrîska şureşê geşbî Ji kumatê îru derket" û sitrana "Wenekin lawê kurd dujmin hêlîna çêkin" hunermendên kurd Erdewan Zaxoyî û  şakir akreyî, Kirin stran û hindekên din "Navê Kitêba wî ya helbestan" jiderdên Awarebonê ye.
Helbestvanê zaxoyê yê herî navdar bi rexneyê mamoste mistefa hisên e
Nivîskar
Abdulwahid Zaxoyi
Pragmatîzm
Pragmatîzm di felsefe yê de sûdperest an sûdwergirtin e. Pragmatîzm hem teoriyabaşî û hem teorîya rastiyê ye.
Cuwan Batû
Cuwan Batû, li gundê Şêxê Reş, Şirnexê, bakurê Kurdistanê hatiye dinê. Wî xwendina xwe ya tibbê (tendûrûstiyê) li Bulgaristanê tewa kiriye û piştre ew hatiye Swêdê. Dr. Cuwan Batû li Swêdê pisportiya doktortiyê, beşê psîkiyatrî tewa kiriye. Niha wî, weke doktorê pispor, cihekî xwe yê doktoriyê li Stokholmê vekiriye û ew serbest kar dike.
Berhemeke wî ya bi navê Lêkolînek zanistî bi swêdî di derbarê nexweşiyên mejî, taybetî yên jibîrkirinê (demens) heye.
Dr. Cuwan Batû, salên 1996-98-an de kovara "Rojbaş" derxistiye. Niha wê kovarê weke Rojbash online derdixe. Gelek nivîsên wî di kovar û rojnameyên kurdî derketine.
Dr. Cuwan Batû endamê America-Kurdistan Friendship League (AKFL) ye.
Girêdanên derve
Malpera Rojbaş
Sainte-Eulalie, Gironde
Sainte-Eulalie, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Dodan, Gimgim
Dodan (bi romî kirine: İlbey), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.
Spordan
Spordan an jî çêkirina spor (bi înglîzî: spore formation) corek ji pirbûna nezayendî ya hin riwek, karok, kevz û bakteriyan e.
Dodan, Gimgim
Erdnîgarî
13 km ji Gimgim, 73 km ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê, 1.465 m ye.
Spordan
Di zimanê latînê de peyva “spora” ji bo tov tê bikaranîn, di zimanê yewnanî de peyva “spore” bo çandina tov tê bikaranîn .Spor xaneyek taybet a pirbûnê ye, beyî ko bi xaneyek din ve yek bibe, dikare bi tena serê xwe bibe zîndewerek nû. Spor pêkhateyek taybet e ji bo pirbûna nezayedî, hêk û sperm jî xaneyên taybet in bo pirbûna zayendî. Spor jî mîna hêkan haploîd in lê ji xaneyên sperm û hêk cûda ne, bi gelemperî hêk bi spermê ve yek dibe, ango pîtandin rû dide, paşê ji hêka pîtandî zîndewerek nû çê dibe. Her wisa şêwe û pêkhateya spor jî ji hêkê gellek cûda ye, spor bi çînek zexm dapoşrav e û di nav kîsîkê spor de (sporangium) tên çêkirin, bi qelîşa kîsikê, spor belavê hawirdorê dibin.
Spor xaneyên haploîdî ne loma ji sporan zindeweren haploîdî peyda dibe, lê hin caran spor bi sporek din ve yek dibe û zîndewerek dîploîdî peyda dibe.
Hin corên riwekan, karokan, kevz û bakteriyan dikarin spor çê bikin.
Pirbûna riwekan bi spordanê
Gelemperiya riwekan tovdar in, bi pirbûna zayendî pir dibin, lê riwekên bêtov jî hene, serxes (bi înglîzî: fern) û hezaz (bi înglîzî: moss) mînak in bo riwekên sporçêker.
Di riwekan de, spor bi gelemperî haploid û tekxaneyî ne û ji hêla miyozê ve di kîsikê spor a sporçêkerê (bi înglîzî: sporophyte) de tên çêkirin. Sporçêker (sporafît) dîploîd e. Bi dabeşbûna miyozî ji sporçêkerê sporên haploîd tên çêkirin, spor belavê hawirdorê dibe, di bin şert û mercên guncav de xaneya spor dest bi dabeşîna mîtozî dike û dibe zîndewerek nû. Ev zîndewera nû wekî gametçêker (gametofît) (bi înglîzî: gametophyte) tê navkirin. Gametofît haploîd e û firexaneyî ye, ji wê jî di dawiyê de bi dabeşbûna mîtozê gamet çê dibin. Du gamet bi hevûdu ve yekdibin û zîgotek çêdibe ko diperise bo sporofîtek nû ya dîploîdî. Di çerxa jiyana hin riwekan, karokan û kevzan de pirbûna zayendî û ya nezayendî li dû hev rû didin Ev çerxa pirbûnê wekî nifşên bidor (guhertina nifşan) (bi înglîzî: alternation of generation) tê navkirin.
Olympus Mons
Olympus Mons volkanekî niha ne aktîv li mentîqê Arsia Mons li Behramê ye. Ew bi 26,4 km bilindiyê çîyayê tewrî mezin di pergala rojê da ye.
Spordan
Pirbûna riwekan bi spordanê
Di riwekên sporçêker (spordan) de tov û kûlîlk tune, kîsikên sporê heye. Wekî mînak rûyê binî ya pelên serxesê bi koma kîsikên sporan (sorus) dapoşrav e. Di nav her kîsikek de komeleya sporan heye, bi qelîşîna kîsikê, spor belavê hawirdorê dibin.
Spordana karokan
Gelemperiya karokan bi sporan pir dibin. Sporên karokan bi dabeşbûna miyozî an jî ya mîtozî tên çêkirin. Xaneya spor pir biçûk û sivik e, spor bi bayê belavê hawirdorê dibin. Gava rastê jîngehek guncav tên, ango germahî, av û xureka hawirdorê guncav be, spora karokê bi dabeşbûna mîtozî xaneyên xwe zêde dike mîselyumek (bi înglîzî: mycelium ) nû çê dike. Wekî mînak, kufika nan corek ji karokan e, sporên kufika nan bi bayê li herderê malê de belav dibin, gava rastê nan tên, heke bi têra xwe şê (nem) û germahî jî hebe, spor li ser nan dest bi dabeşbûnê dike û dibe kufika nan.
Çêbûna spor di bakteriyan de
Hin bakterî jî spor çê dikin lê ev spor ne ji bo pirbûna bakteriyan e û wekî endospor tê navkirin. Gava rewşa hawîrdora bakterî ber bi xerabiyê ve diçe, ango germahî, av, xurek, pH û hwd a hawîrdorê ji bo jiyana bakterî ne guncav be, bakterî kromozoma xwe duhende dike, kopyaya kromozoma xwe û hinek sîtoplazmayê bi dîwarek zexm dipêçîne bi vî awayê endosporek çê dike. Rêjeya ava endosporê tê kêmkirin, loma çalakiyên xaneya endospore radiweste û endospor dikeve rewşa xewê. Paşê xaneya resen a bakterî hildiweşe û endospor belavê hawîrdorê dibe. Endospor pêkhateyên pir zexm in, dikarin bi sedan sal di xewê de bimînin, gava jîngeh guncav dibe endospor diguhere bo xaneya asayî ya bakterî. Bi çêkirina spor hêjmara bakterî zêde nabe lê bakterî bi çêkirina endosporê, ji qelînê difilite. Piraniya endosporan dikarin heta germahiya 121oC yê bijîn.
Süleyman Deveci
Süleyman Deveci (z. 1966 li Enqereyê, Tirkiye) rojnamevan û nîvîskarêkî kurd e ku bi almanî û tirkî dinivîsê.
Süleyman Deveci di sala 1966an li Enqereyê ji dayîk bû. Zarokatî û ciwaniya xwe li wir jiya û lîsa û romanîstîk li zanîngehê li wir qedand.
Bi 21 salî ew çû Hamburgê (Almanya). Piştî xwendina xwe di derbarê çapemeniyê de di sala 2004an de, Süleyman Deveci dest bi nivîsandina bi zimanên almanî û tirkî ji bo dezgehên ragihandinê ên curbecûr kir. Ew niha li Îrlendayê û Hamburgê dijî û weke nivîskar û rojnamevan dixebitê.
Borken
Borken tê çend maneyan:
Ortenaukreis
Ortenaukreis, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Baden-Württembergê ya Almanyayê ye.
Bocnûrdî
Bocnûrdî, navê kesek e yê ku xelkê Bocnûrda Xorasanê ye. Pirraniya kurdên bocnûrdî bi zaravaya kurmancî xeber didin.
Montpelier
Navî pir bajaran di DYE da Montpelier e.
Hên jî navî bajarekê li Fransa jî nêzîkî vê ye, Montpellier.
Mêşaw
Mêşaw, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Haymana
Haymana navçeyeke Enqereyê ye, gelê herêmeyê bi zêdeyî kurdine lekîaxîv û kurmancîaxîv in.
Gelhenasî
Navçeya Haymana di derbarê gelheyê de cihekî kozmopolît e û Kurd û Tirkmen di navçeyê de dijîn. Bi hêjmareke zêde Kurd li vê navçeyê dijîn û 78 niştecîbûnên navçeyê Kurd tê de dijîn.
Eysakend Mehabad
Eysakend, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Haymana
Erdnîgarî
Navçe li başûrê Enqerê cîh digire. 72 kîlometreyan dûrî Enqerê, 42 kîlometre dûrî Polatlî û 50 kîlometre dûrî navçeya Gölbaşı ye. Li rojhilatê Haymana, Balâ û Gölbaşı, li başûr Kulu û Cihanbeyli, li rojava Polatlı cîh digire.
Gotarên têkildar
Kurdên Anatoliyê
Eltencî
Eltencî, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Gronau
Gronau tê çend maneyan:
Caferanî Serû
Caferanî Serû, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Sîdney
Sîdney bajarê herî mezin yê Awistralyayê ye.
Mele Hemze
Mele Hemze, gundekî Murşîtpînarê ku bi ser Sirûca Rihayê ve ye.
Nemrûd (volkan)
Çiyayê Nemrûdê yan jî Stratovolkana Nemrûdê yek ji stratovolkan û yek ji çiyayên bilind ên li Bakurê Kurdistanê ye ku dikeve aliyê rojavayê navçeya Tetwana Bidlîsê û dikeve aliyê rojavayê Gola Wanê. Çiyayê Nemrûdê çiyayeke volkanîk ên razandî ye ku çalakiya herî dawî di sala 1692an de pêk hatiye. Bilindbûna çiyayê 2948 mêtre ye û bi sekana çalakiyên volkanîkî, bi daketina madeyên volkanê re kortaleke li serê çiyayê pêk hatiye û piştre bi barina baran û berfê re veguhestiye goleke krater û Gola Krater a Nemrûdê ya îro derketiye holê.
Etîmolojî
Navê çiyayê stratovolkana Nemrûdê ji aliyê kurdên herêmê ve bi navê qeralê sumerî ya Nemrûd hatiye binavkirin. Efsaneyên herêmê di derbarê çiyayê de wiha vedibêje: "Li gorî efsaneyên ku ji aliyê Kurdên herêmê hatiye gotin, Nemrûd zivistanan li derdorê çiyayê û havînan jî li ser vî çiyayî dema xwe derbas dikiriye. Ji bo vê mebestê Nemrûd li ser lûtkeya çiyayê ji xwe re qesrek bilind çêkiriye û demek demdirêj li vir jiyan kiriye. Nemrûd xwe wek kesek nemir îlan kiriye û li hemberî xwedê serî hildaye. Jiber sedema vî serîhildana li hemberî Xwedê, Nemrûd li ser vî çiyayî rastê xezeb a Xwedê hatiye."
Giştîve
Rûbera kaldera ku li çiyayê pêk hatiye 40 km² ye. Kratera Nemrûdê li Bakurê Kurdistanê di rêza yekemîn, li Ewropayê di rêza çaremîn û li Cîhanê de di rêza şazdemîn de ye. Di kelderayê de 5 gol, gelek dergehên lavê, lûleyên lavê, kaniyên germ û 6 şikeft hene.
Gola Nemrûdê ya mezin bi awayê heyvê ye û rûbera wê 15 km² ye. Bilindahiya golê ji asta deryayê 2247 mêtre û ji asta Gola Wanê jî 600 mêtre bilindahiya wî heye. Gola Kraterê ya Nemrûdê bi dirêjahiya 6 kîlometreyan di cîhanê de duyemîn gola kraterê ya herî mezin e. Stratovolkana Nemrûdê herî dawî di sala 1441ê de çalak bûye. Tê pêşbînîkirin ku beriya teqîna herî dawî ya çiyayê bilindahiya Çiyayê Nemrûdê nêzîkî 4100 mêtre bûye. Pîştî teqînê ji ber hilweşînên navxweyî, lûtkeya herî bilind a çiyê daketiye 2935 mêtreyê.
Bi teqîna Çiyayê Nemrûdê û herikîna maddeyên volkanîk lav û tufên Nemrûdê rê Geliyê Miradê ya kevin girtiye û bi çêbûna Deşta bilind ya Rewanê Gola Wanê çêbûye. Tûfa qalind a ku di qonaxa teqîn ên dawî de derketiye holê, rê Geliyê Bidlîsê girtiye û bi van çalakiyên dawî rê li ber herikîna ava Gola Wanê qut bûye.
Solîpsîzm
Solîpsîzm, termî felsefe (le latînewe solus ipse = her min). Wate her min û serpêhatî ez heya.
Nemrûd (volkan)
Giştîve
Volkana Nemrûdê xwedî awaya elîptîkî ye ku mezinahiya binyada çiyayê bi qasî 27×18 kîlomêtreye û di keware ya çiyayê de 377,5 km³ madeyên volkanîk hene. Kalderaya Nemrûdê, kalderaya herî mezinê li Bakurê Kurdistanê ye, li Ewropayê kalderaya çaremîn û li Cîhanê jî kalderaya mezin ya şazdemîn e.
Tûlî, Ûrmiye
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 621 kes (103 malbat) bûn.
Nemrûd (volkan)
Erdnîgarî
Stratovolkana Nemrûdê li Bakurê Kurdistanê li qeraxa rojavayê Gola Wanê û li rojhilatê deşta Mûşê ye û di; 38° 37' 10 firahiya bakur; 42° 14' 28 dirêjahiya rojhilat de çiyayekî volkanê ya razandiye ku 12e kîlomêtre li rojavayê navçeya Tetwan a Bidlîsê ye. Çiyayê Nemrûdê di navbera Gola Wanê, Deşta Mûşê, Gola Nazikê û Geliyê Bidlîsê de ye.
Kronîkên serdema navîn
Teqînên volkanîkî ya Çiyayê Nemrûdê di çavkaniyên kurdî yên sedsala 16an de derbas dibin. Ev çavkanî dibin sedema piştrastkirin a çalakiya volkana Çiyayê Nemrûdê ya di dema Holocene de. Di sala 1441an de çiyayê bi navê Nemrûdê ku di navbera Xelat û Bidlîsê de ye, ji nişka ve wek birûskên giran dest bi vedanê kir, tevlîheviyek mezin çêbû. Vî yekê hemî herêmê xiste nav tirs û xofê. Mirovan dibînin ku çiya bi firehiya bajarekî perçe bûye û ji nav vê perçeyê agirê ku di nav duyeke gurr hatiye pêçandin dertê. Bêhneke ewqas xerab ji çiyayê tê mirovên ku vî bêhnê hildidin nexweş dikevin. Kevirên sor di nav agirê gurr de dibiriqîn û kevirên mezin bi pêlên agirê re wek birûskê ji çiyayê dipekin. Li bajarên din ên ku gelek durî çiyayê ye, mirovan vî bûyerê bi awayekî zelal dîtin.
Bûyerên dîrokî
Ji bilî têkiliya efsanewî ya volkanê bi qeral Nemrûd re, di salên 1990an de zanyaran keşf kirin ku Nemrûd di jiyana şaristaniyên pêşîn de rolek girîng lîstiye. Ligel pirbûna çavkaniyên obsîdyenê yên li Anatolya û Îranê jî, Çiyayê Nemrûdê çavkaniya sereke ya obsîdyanê ku madeya herî girîng a Serdema Kevirê ji bo hemû niştecihên Mezopotamyayê û niştecihên Serdema Mezolîtîk ên li derdora Deryaya Mirî bû. Di analîza madeyên obsîdyenê de derketiye holê ku niştecihên van deveran tenê ji du çavkaniyan obsîdyan bikar aniye ku di nav de Çiyayê Nemrûd û volkana dorvekirî ya Çewlikê heye. Li Gola Wanê ku beşek ji rêyên bazirganiyê yên berê bû navendek kevnar a hilberandin û bazirganiya obsîdyenê hatiye dîtin.
Du teqînên Nemrûdê dibe ku ji aliyê gelê Ûrartuyê ku yek dewletên kevnar ên li herêmê hatiye avakirin, hatiye dîtin. Ev teqîn di salên 787 (di serdema Qeral Menua) û 657  de  (di serdema padîşah Rusa II) pêk hatine. Teqîna paşîn dibe ku bûye sedema windabûna ji nişka ve ya bajarê Uaiaisê ku 30 kîlomêtre li rojhilatê Çiyayê Sîpanê ye.
Lêkolînên serdema nûjen
Yekemîn lêkolînên sîstematîkî yên Çiyayê Nemrûdê di nîvê sedsala 19an de di dema ku sûd ji bandora Brîtanî ya li herêmê girt, ji hêla gelek gerokên Ewropiyan ve hate serlêdan kirin, hatiye destpêkirin. Herêm hate ravekirin û hate nexşe kirin. Li gel ku di nava wan de arkeologê Brîtanî Austen Henry Layard jî hebû li ser bermahiyên kelehên Ûrartûyan ên li derdora Gola Wanê lêkolîn kirin. Di vê serdemê de hat destnîşankirin ku awayê neasayî ya av û çemên li herêmê û çêbûna Gola Wanê bi teqîneke mezin a volkanîkî û pê re astengkirina ava ku diherike Çemê Miradê bi girêdayî ye.
Di sedsala 20an de, lêkolîna zanistî ya volkanê ji ber zextên polîtîk a Tirkiyeyê û pêvçûnên ku li Bakurê Kurdistanê derdikeve holê, hate qut kirin. Di nîvê yekem ê sedsala 20an de Nemrûd bi xeletî wekî volkaneke vemirî hate kategorîzekirin. Di salên 1980an de lêkolîn ji nû ve hatin destpêkirina û statûya wê hate guheztin. Di roja îro de Nemrûd bi ji aliyê volkanologan ve tê şopandin û tê lêkolînkirin. Volkan hêj jî bi awayekî baş nehatiye fêm kirin û li ser şîrovekirina daneyên stratîgrafîk lihevhatinek tune ye. Bi analîzên bermahiyên volkanîkî yên li Gola Wanê ku li nêzî volkanê ye, kronolojî û çalakiya teqînên vê dawiyê ya Çiyayê Nemrûdê hatiye zelalkirin.
Çêbûna kona volkanîk
Çêbûna Nemrûdê û qonaxa yekem a teqînan bi qasî 1 mîlyon sal berê bi teqînên pakanê dest pê kir û piştre jî bi teqînên tîşirên cihê yên ku 5-10 kîlometre ji hev veqetiyane dewam kiriye. Di encama van teqînan de qatek stûrên (ji 50 mêtreayn stûrtir) tebeqeyên piroklastîk ên li pey hev ku bi giranî ku ji trakîtê (celebek ji kevirên volkanîk e) pêk tê, çêbûye. Maddeyên volkanîk a Çiyayê Nemrûdê ku qadek 500 km² vedihewîne, deşteke ku çavkaniyên parzemînî yên serdema Miyosenê vedişare, ava dike.
Konika Nemrûdê ji lavên trakît ên tarî yên gerok ku gav bi gav Geliyê Bitlîsê tijî kir û 80 km dûrî navenda volkanîkê dagirtiye, çêbûye. Herikîna lavê digihîje bi firehiya 200 mêtre û qalindiya wê jî ji 5 mêtreyê heta 30 mêtreyê bû. Di encamê de bi tebeqeyên ji basalt û lavên trakîtîk, konek bi bilindahiya 4400-4500 mêtre hate temam kirin.
Altdöbern
Altdöbern şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberspreewald-Lausitz li Brandenburg, Almanyayê ye.
Los Angeles Times
Los Angeles Times rojnameya pirr-firoş a amerîkî ya li Los Angeles, Kalîforniya û rojavayê DYA'yê tê firotin e. Rojname her roj diderkeve û hejmara pêşîn di 4'ê berfanbara 1881'ê de derket. Li DYA'yê di rêza rojnameyên herî tên belavkirin de ya çarem e. Di destpêkê de rêveberên wê Nathan Cole Jr. û Thomas Gardiner bûn. Di sala 1882'an de Harrison Gray Otis bû edîtorê rojnameyê. Bi vê re pêşketineke aborî di rojnameya Times'ê de çêbû.
Herşil
Herşil, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Gurdan
Gurdan, batalyon, sedpola navê yekîneyeke leşkerî ye. Ji heng (artêş)ê biçûktir, ji liqê (kompanî) mezintir e.
Di tevahiya cureyên artêşê de gurdan tên sazkirin. Fermandarê gurdanan sedvan (sitwan) e. Jê re serpelê gurdanê jî tê gotin.
Berê gurdan ji sed eskeran pêk dihatin. Ji ber wê ji fermandarê wan re sedvan ango serê sed kesan hatiye gotin. Gurdanên artêşên nûjen ji 60 - 250 eskeran pêk tên.
Artêşên nûjen ji komên operatîv pêk tên. Yekîneya herî biçûk jî dikare tevahiya cureyên çekan bikarbîne. Herwiha rêxistinîbûna artêşek jî li gorî pêdiviyên şer dikarin bên guhertin.
Ereskenay Olya
Ereskenay Olya, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kilekan
Kilekan, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Sainte-Florence, Gironde
Sainte-Florence, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Tûmêtir
Tûmêtir gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1200 kes (220 malbat) bûn.
Famîleya pelkerengan
Famîleya pelkerengan, famîleya penca hirçê (Acanthaceae) famîleyeke riwekan e, di koma gezika derewîn (Lamiales) de cih digire. 246 cins, bi qasî 2500 cureyên vê famîleyê hene. Gihayên tropîk, devî û lavlavk (leflefok) in. Ji cihên germ û tropîk hez dikin.
Bi giranî li Afrîka, Malezya, Îndonezya û navenda Amerîkayê cihwarbûyî ne. Li Kurdistanê jî gelek cureyên famîleyê diçên.
Jingmen
Jingmen, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Hubeiyê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 3.023.000 kesî
Æthelwulf şahê Wessexê
Æthelwulf ((bixwîne : ˈ|ɛ|θ|əl|w|ʊ|l|f)Bi Îngilîziya Kevn "Gurê Hêja"; 13a kanûna paşîn 858an de mir.)sala 839an heta sala 858an serweriya Wessexê kiriye.Di sala 825an de bavê wî, Bretwalda Ecgberth şahê Wessexê,Beornwulfê, Şahê Mercia yê  têk bir û ,li Başûrê Humber a Îngilistana Anglo-Saksonan de dawiya serweriya Merciayiyan anî.Ecgberth, Æthelwulfê bi artêşekî re şand Merciayê,li vir bineşaha Merciayê veder kir û xwe wek bineşaha Merciayê pîşand.
Cewecewe
Cewecewe, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Heek, Almanya
Heek şaredariyeke navçeya (Landkreis) Borken li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Partiya Demokrat a Neteweyî ya Almanyayê
Partiya Demokrat a Neteweyî ya Almanyayê (bi almanî: Nationaldemokratische Partei Deutschlands - NPD) partiyeke neteweperest a Almanyayê ye.
Di de li bajarê Hannoverê hatiye damezrandin. Rê û metodên nêzîkê desthilatdariya nazîstan diparêze û li sîstemeke nêzîkê wan digere. Di hilbijartinan de, bi hêviya bêtir wergirtina dendan, gelek caran propaganda di dijî welatiyên ne esilalman (biyanî) dikê. Li dijî partiyê gelek doz hatine vekirin.
Partî bi taybetî li rojhilat û bakurê welêt bihêz e.Tê texmînkirin ku li dora 5.400 endamên wê hene. Rejeya jina di nava NPDê de 27%.
Bronkow
Bronkow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberspreewald-Lausitz li Brandenburg, Almanyayê ye.
Emeran, Gimgim
Emeran (bi romî kirine: Onpınar), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
Dîrok
Berê gundekî mezin û dewlemend bû. Şer bû sedem ku xelk ji gund bar bikin. Li ser bingeh û dîroka gund lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Tê texmînkirin ku avakarê gund bi navê Emer kesekî bûye.
Hurên
Hurên, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Liq
Liq, ji yekîneyeke leşkerî re tê gotin. Ji gurdanê biçûktir, ji deste (artêş)ê (desteya poleyan) mezintir e. Ji 30-40 eskeran pêk tê. Di nava tevahiya cureyên artêşan de liq tên sazkirin.
Serbazek payebilind fermandariya liqê dike. Heger armanca şerê liqê tevlîhev û dijwar be, dikare serheng an generalê lîwayê jî fermandariyê bike. Di vir de mîsogeriyek nîne. Her artêş gorî stratejî û taktîkên xwe, xwe birêxistin dike.
Di artêşên klasîk de liqek ji 3-5 deste (artêş)an pêk tên. Heger teknîka çekên liqê bilind be, hejmara eskeran tê kêmkirin.
Kilekîş
Kilekîş, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Ereskenay Sola
Ereskenay Sola, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tûyî
Tûyî gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 76 kes (13 malbat) bûn.
Şahînê Bekirê Soreklî
Şahînê Bekirê Soreklî, nivîskar û rojnamevanekî kurd e ku niha li Awistralyayê dijî. Ew di sala 1946an de li gundê Mezrê li devera Kobanîyê li Rojavaya Kurdistanê ji dayîk bû. Ji dawiya meha 10emîn ya sal 1968 ve li Awistralya bi cîh bûye. Di navbera salên 1974 û dawiya 1977an de li Zanîngeha Maquireyê xwendiye. Ji sal 1978 ta dawita sal 2014 bo wezareta perwerdeya herêma Walesa Başûrê Nû di kar de bûye. Sal 1979 bûye serokê yekem rêxistina Kurdî li Awistralya û ji bo şeş salan serdariya rêxistinê kiriye. Di nav salên 1982-1983 an de, bernameyek radyoy ya hefteyî bi zimanên kurdî û înglizî li ser radyoya 2SER FM diweşand. Ji sal 1985 ta nîvê sal 2015 birêveberê bernameya kurdî bûye, di Radyo ya SBS ya awistralî de (Servîsa Weşanên Taybet). Bi dehan çîrok, gotar û helbestên wî di rojname û kovarên kurdî de hatine weşandin.
Nivîskarî
Nivîskariya Şahîn di salên 1970yan de li Sîdney dest pê kir. Yekem nivîsar û gotarên wî bi zimanê înglizî bûn. Dû re çend berhemên bi Erebî û Almanî jî nivîsandin. Dawiya salên 70yan rojname, kovar û pirtûkine bi zimanê kurdî ji Ewropayê gihîştin wî. Bi encama xwendina wan û bandora edebiyata almanî li wî, dil xwazt bi kurdî binivîsîne (wek ew dibêje), bi taybetî dema wî çîrokên ligor asta demê û zimanên din di nav yên Kurmancî de nedîtin, lê kêşeya li pêş ew bû ku wî bi zimanê makî perwerde nedîtibû, wek hemî Kurmancan; divabû xwe fêrî rêzimaniya kurdî bike. Şahîn çend berhemên gramera Kurmancî ji dostan bi dest xistin, yek ji wan ji hinek jimarên HAWARê pêk dihat, ji birêz Hemreş Reşo li Almanya. Şahîn xwe bi dirêjiya mehan, her ku fersend hebû, da ber xwefêrkirina rêzimaniya Kurmancî û xwendina berhemên di dest de hebûn. Zanibûna bi rêzimaniyên Înglizî, Almanî û E’rebî meraqa li rêzimaniya Kurmancî û rastnivîsê li nik wî zêdetir kir.
Berhemên wî yên destpêkê helbest, gotar û kurtechîrok bûn. Ji berhemên çîrokî wî di nav hefteyên dawîn yên sala 2018 de beşên ji naveroka 39an danîn ser malpera xwe ya Facebookê.
Hinek ji kurteçîrokên wî
• 2
Eynmela Mehabad
Eynmela, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Tîm (leşkerî)
Tîm, pel, komik, ekîba leşkerî yekîneya herî biçûk a artêşê ye. Ji wê mezintir, deste (artêş) e. Çawîş an gorî pêdiviyan serbazek fermandariya wê dike.
Di artêşên klasîk de tîmek ji sê eskeran pêk tê. Ji ber ku teknîka çekan gelek bipêşketiye, tîmên niha pirr operatîv in hejmara eskeran guherbar e.
Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê
Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê, ensîklopediyeke agahiyên îslamê ya bi zimanê tirkî ye.
A Tirkiyeyê di sala 1983an dest pê kir, 1988 dest bi weşanê kir û sala 2013an de cîlda 44'an derxist. bi temamî di 25 salan de amade bû. 2 hezar nivîskarên wî hene.
Di ensiklopedê de jiyana aliman, dîroka îslamê, wêje û agahiyên dinyayê têye nivîsandin.
Arzep
Arzep an jî Arzab gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.
Kaniya Murşid
Kaniya Murşid, bajarokeke bi ser Sirûca Rihayê ve ye. Gund di ber bajarê Kobaniyê de ye.
Homermil
Homermil, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Oremarî
Oremarî, navê eşîreke Kurdan e. Eşîra Oremarî li herêma Oremar, li dedore gundê Oramar, Gewera Culemêrgê dijî.
oremarî eşîrek serbixweye, hindek ji oremarîyan li bakurê Kurdistanê dijîn, u hindek  li başur dijîn.
Sedsal
Sedsalek sed salên ji pê hev tê neye. Deh sedsal, ango hezar sal, jî hezarsalakê pêk tî ne. Di salnameya gregorî de, sedsala pêşin di sala Îsa hat dinê de dest pê dike, di sala 100em jî xelas dibe. Yanê Sala 101an êdî di sedsala duyem de ye. Ew salan ber Îsa hatibû dinê jî wiha ye. Lê, li wan sedsalên ber Îsa de her ku hejmer mezin dibe dem jî dûra îroj dibe. Di salname de sala "0" tune ye. Gorî wê salnamêye di 2000an de sedsala 20'an xelas bû, di 2001an de jî sedsala 21an dest pê kir.
Sedsal ji bo salnamên dinên wek hîcrî, rûmî jî tê bikaranîn.
Dîbeklû, Çaroymaq
Dîbeklû, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kulik, Hewlêr
Kulik, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Deste (leşkerî)
Deste, manga ji yekîneyeke leşkerî re tê gotin. Ji liqê biçûktir, ji tîm (artêş)ê mezintir e. Berê ji deh eskeran pêk dihat, lewra jî kurdan jê rê deste (ango ji deh kesan pêk tê) gotine.
Cakîlle
Cakîlle, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Luckaitztal
Luckaitztal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberspreewald-Lausitz li Brandenburg, Almanyayê ye.
Deste (leşkerî)
Di wêjeya devkî de bi rengdêrên wekî, dehpola, dehmovik, şkodra jî bi texmînî behsa desteyên leşkerî tê kirin. Pola gelek caran bo mêr, piya û mêraniyê tê bikaranîn. Movik jî, cihê pêgirtina riman e. Şkodra jî dibe ku ji zimanên rojavayî heya belkî ji artêşên Romayiyan derbas bûbe.
Hêza herî biçûk a artêşê ye. Ji aliyê çawîş (dehbaz) an gorî pêdviyan serbazek ve tê îdarekirin.
Gulê
Gulê hunermenda kurd e.
Gulê di 15 Çileya sala 1973ê de li navçeya Erziromê Xinûsê ji dayikê bû. Di sala 2002'an de di pêşbirka muzîkê ya Medya TV de serkeft. CD'ya wê bi navê "Bejnê" heye ku di sala 2004'an de derket.
Tîbatan
Tîbatan gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 396 kes (71 malbat) bûn.
Abid Xelîl
Abid Xelîl (jdb. 1973 li Serê Kaniyê − m. 16ê çiriya paşîn 2012, li Serê Kaniyê), siyesetmedarekî kurd û serokê Meclîsa Gel a Serê Kaniyê bû.
Di 16ê çiriya paşîn a 2012an de ji aliyê komek çekdar ve hat qetilkirin ku Tirkiyeyê şandibûn li Rojavayê Kurdistanê li Serê Kaniyê ji bo ku tevlîheviyê derxin û êrîşî saziyên gelê kurd bikin. Abid Xelîl, rojnamevantî jî kiribû. Abid Xelîl, dema ku amedekariya xwepêşandanekê dikir hat qetilkirin. Xwepêşandan, wê ji bo piştgiriya kurdên ku ji welatê bi gefê hatibûne revandin hatiba lidarxistin. Piştî 8ê çiriya paşîn dîsan dewleta tirk bi destê komên çete êrîş da ser herêma Rojavayê Kurdistanê Serê Kaniyê. Di wê demê de bi propagandaya Tirkiyeyê ku bi rêya hin komên wekê koma "azad" ku dabû kirin, nêzî 11 hezar kurd hatibûn revadin. Gotibûn wan "herine bakûrê Kurdistanê li wir xizmên we hene: Wan jî bawer kiribû. Lê dema ku ketibûna ser rê û çûbûn bakûrê Kurdistanê, êdî Tirkiyeyê hemû girtibûn û biribûn û li wergahan bicih kiribûn. Wê xwepêşandan ji bo wan ba. Di amedekariya wê xwepêşandanê de Abid Xelîl hat kuştin.
Nathalia Dill
Nathalia Dill an jî Nathalia Goyannes Dill Orrico, di 24'ê adarê 1986'an de li Rio de Janeiro, Brezîlê ji dayika xwe bûye, aktrîseke brezîlî ya sînema û telenovelan e.
Legden
Legden şaredariyeke navçeya (Landkreis) Borken li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
FC Džiugas
Džiugo Futbolo Klubas yaneyeke futbolê ya Lîtvanyayê ye. Di sala 2014an de hatiye damezrandin.
Xwedî yarigeheke bi navê Telšių miesto centrinis stadionas e. Di lîga yekem a Lîtvanyayê de cih digire û yek ji sê tîmên Telšiaiê ye.
Serkevtinên lîgê
Pirma lyga (D2): 1
LFF taurė: 0
Supertaurė: 0
Nasname (malper)
Paşê Sükrü Gülmüş ji aliyê lijneya weşanê ve ji Nasnameyê hatiye derxistin. Hem Tirkî hem ji kurdî weşanê dike.
Xwe bi navê "Civaka Takekesên Azad" bi nav dikin. Di malperê de cih didin nêrînên cuda. Zimanê serdest ê malperê Tirkî ye û tevahiya nivîskarên wê yên eslî mêr in.
Xwediyê mafê weşanê yê malperê Süleyman Akkoyun e.
Ahmet Ümit
Ahmet Umît (jdb. 1960 li Dîlokê) nivîskarekî tirk ê. Di sala 1983an de Zanîngeha Marmarayê Beşê Birevêbirina Giştî qedand. Di navbera salên 1985-1986an de li Akademiya Zanistên Civakî ya Moskovê ders dîtin. Berhemên wî yên bi navê 'Şeytan di detayê de veşartiye', 'Mij û Şev', 'Patasana', 'Bêhna Berfê', 'Şeva Pêxwas', 'Çîrok di nava çîrokê de', 'Dengek Şevê Diqelêş e', 'Kûkla', 'Rapsodisiya Beyogliyê', 'Eşq kûçikanî ye', 'Serkomîser Newzat', 'Mirina Gulfiroş' û 'Qewm'.
Victorious
Victorious navê rêzefîlmekî sîtkomî yê amerîkî ye ku ji aliyê Dan Schneider ve ji bo televizyona Nickelodeon hatiye çêkirin. Derhênerê wê Steve Hoefer e. Çîroka sîtkomê di derbarê stranbêja bi navê Tori Vega ya ciwan de ye ku ew tevlî pêşbirkeke Lîseya Hollywood Arts dibe. Ev lîse ji bo xwendekarên pirr jêhatî ye. Rêzefîlmê sîtkomî di 27'ê adara 2010'an de destpê kir.
Beşên rêzefîlmê
Beşên taybet ên bi hevdu re hatine weşandin:
SourceForge
SourceForge sîstemeke pêşxistina nivîsbariyê ye. Nivîsbariya SourceFourge ji aliyê VA Software tê firotin.
Malpera Sourceforge.net cihê merkezî ji bo nivîsbariya azad e. Tê de 85.000 proje hene.
Projeyên kurdî di SourceForge de MySpell, Gnu û Gnome yên kurdî ne.
Kevan (kovar)
Kevan kovarek e. Kovar ji aliyê nivîskar Yeqin, Serhat Hemdem û çend nivîskarên din li Mersîn hatiye derxistin. Kevan, xweser bi kurdî di salên 2002 -2003 de heta hejmara 8'an derketiye û hatiye girtin.
Eynana Lolan
Eynan, Eynan Lolan, Eynaya Lolanan, Eyna Lolic, Eynaya Anêrê (bi romî kirine: Durucabulak) gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
20 km ji Gimgim, 68 km ji Mûşê dûr dikeve. Nêzîkê Kêranlixê ye. Ji êla Lolan (êl) in.
Dîrok
Hin dibêjin Eynan tê wateya çavik û kunkunoşkên kendalan. Ango şikeftên biçuk, qulik. Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin.
Erdnîgarî
Koordînat, hêlîpan: 39.139444, hêlîlar: 41.646111. Li herêma Birrekê dikeve. Ji wan gundan re dibêjin "Gundên birrekê". Gola Xamirpêtê ya Mezin jî nêzîk e.
Azgêr
Azgêr, Aẍizgêr ango Aẍizgîr navê gundekî girêdayî navçeya Macîranê ye.
Eynana Lolan
Aborî
Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê û alîkariyên koçberbûyan e.
Cilman
Cilman, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Solarisbank
Solarisbank AG enstîtûyek krediyê ya li paytexta Berlînê ya Almanyayê destûrdayî ye. Armanca pargîdaniyê xebata danûstandinên bankdarî ye.
Dîrok
Di Adara 2016'an de ji aliyê pargîdaniya Fintechê ya LinLeapê, Marko Wenthin û Andreas Bittner ve banke hate damezrandin. Piştîdestûrnameya bankdariyê ya tevahî ji Desthilata Çavdêriya Darayî ya Federal a Almanî (BaFin) û Banka Navendî ya Ewropayê (ECB) wergirt.
Di 25'ê Rêbendanê 2022'an de, Bafin ji aliyê PwC ve fermana lênihêrînek taybetî da. Sedema vê yekê vekolînek çavdêriya bankê ya ji sala 2020'an e, ku tê de kêmasiyên lihevhatinê hatine tespît kirin.
Modela karsaziyê
Bi taybetî, banke platformekî bankdarî wekî karûbar peyda dike. Platforma pargîdaniyên din bi wan re dihêle têkildar bibin da ku bixwe bibin pêşkêşkerên karûbarê darayî, bêyî ku hewcedariya xwe bi destûrnameyek bankdariyê ya tevahî hebe.
Pêvajoya lêpirsînê
Di 23'ê Kanûnê 2021'an de, Roland Folz di heman demê de rêveberê heft pargîdaniyên darayî yên cihêreng, ku hemu li Îngilîstanê hatine tayîn kirin. Li dû vê rasthatina gumanbar, di sibata 2022'an de, Desthilata Çavdêriya Darayî ya Federal a Almanyayê çavdêrekî şand da ku lêkolînê li Solarisbank ji ber hevkariya wê ya bi sextekaran, şûştina dravan û nepejirandina rêzikên qanûnî bike. Folz red kir ku Solarisbank bi mebest alîkariya sûcdaran kir, tevî ku di sala 2021'an de zêdetirî mîlyonek hesabên nû yên serhêl ên bi guman vekir. Ligel vê yekê, Folz daxuyand ku ew dixwaze li şûna çalakiyên xwe veguhezîne Asyayê û Rojhilatê Ewropayê da ku ji darizandinê dûr bixe.
Şivankaran
Şabankaran, Şiwankaran an jî Çobankaran, navê eşîreka kurdan li Fars û Gûran e.
Navê vê eşîra Kurdan di Çavkaniyên kevn de derbas dibe, tê zanîn ku Şahê Sasaniyan Yezdigerd III. piştî şerê Nihawend ê, xwe diparêze mîrê Şabankaran.
Dîrok
Damêzrênerê vê dewletê Mîr Fedlûya (Fedlewî) bîn Elî bîn Hesen bîn Eyûb e.
Sainte-Foy-la-Grande
Sainte-Foy-la-Grande, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Şivankaran
Dîrok
Demek Şûnde Mîr Fedlûya serî li dijî Bûweyhiyan rakir û hikumdarê wan Ebû Mansûr Filastûn diya wî ve hêsîr hilda, avêt zindanê paşê jî ew dan kuştin. Her wiha welatê Fars ket li bin rêveberiya Şivankaran. Ji ber vê yekê Selçûkiyan Kavûrdê birayê Siltan Alparslan şandin li ser Mîr Fedlûya û şerek qewimî. Piştî vî şerî Mîr Fedlûya girêdaniya Selçûkiyan qebûl kir û paşê jî bû waliyê Farsê.
Demek şûnde Mîr Fedlûya dîsa serî rakir lê vê çaxê li dijî Siltan Alparslan raperînek derxist. Mîr Fedlûya xwe stirandibû keleha Xorşahê û wezîrê Selçûkiyan yê navdar Nîzamû'l-Mulk jî keleh dorpêç kir û şerekî çetîn derket. Dawiya şer de Selçûkiyan keleh derdest kirin û Mîr Fedlûya jî hêsîr ket. Dû re jî sala 1072'an de hate îdam kirin.
Sainte-Foy-la-Grande
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Şivankaran
Dîrok
Piştrê vê bûyerê di navbera Şivankarên Kirman û Farsê de dubendî û astengî derket û sala 1099'an de jî li dijî artêşa waliyê Farsê yê Selçûkiyan têk çûn, belawbûn. Piştre jî heta sala 1117'an di navbera Şivankaran û waliyê Farsê Faxreddîn Cawlî de şerek berdewam kir.
Piştrê wefata Mîr Fedlûya, Hesen b. el-Mubarîz Xusrew bûbû mîrê Şivankaran û hakimiyeta Cawlî qebûl nedikir. Şerên pir çetîn di navbera wan de derbas dibûn lê dawiyê de peymaneke aşîtiyê çêkirin bi ser de jî Mîr Hesen, şerê Kirmanê de alîkariyê Cawlî kir.
Piştrê Mîr Hesen, Qudbeddîn Mubarîz bû mîr. Hikumeta Selçûkiyan ya Kirmanê dema ku hilweşiya, wezîr Nasihuddîn ji bo ku wê herêmê fîtne, fesadî û talan dernekeve gazî Şivankaran kir. Mîr Qudbeddîn Mubarîz û birayê mîrê İx'în-Îcan Qudbeddîn Mihemmed jî ev bang qebûl kirin. -Xanedana Îx'în-Îcan jî ji Şivankaran bûn - Herdu mîr ku ev bang qebûl kirin paşê çûn Bûrdesîr û Kirmanê û ev der kirin li bin îdareya xwe. Paşê jî Oxûzan re şer kirin lê wê gavê de navbera wan û Atabegê Farsê xirab bû ji ber vê yekê wana jî mirovek pişandin Kirmanê ji bo rêveberiyê û vegeriyan lê piştre Oxûzan dîsa ketin di nav bajar yexma û talan kirin. Ji bo vê yekê Nîzamûddîn ji Îxê hat Tirkan re şer kir û Tirk belavbûn, revîn.
Piştrê vê serfiraziyê Nîzamûddîn xwe pir qure kir û ket bajarê Bûrdesîrê lê wê derê dijminên wî ew û zarokên wî hêsîr hildan paşê jî êrîşê hemû mîrên ji malbata Mubarîzan kirin, ew belavkirin.
Demek şûnde jî Ecemşahê Melîk Dînar Oxûzan re îttîfaq kir û Kirman dorpêç kirin. Dû re jî Nîzamûddîn şirîkê xwe girt teslîmê Atabegê Farsê kir. Wî digot qey wisa bike Atabegê Farsê Sa'd b. Zengî yê dîsa Kirmanê bide wî. Lê Atabegê Farsê wisa nekir û jê rê got Kirmanê teslîmê artêşa min bike. Paşê jî artêşa xwe ve Kirman îstîla kir û derdest kir. Wê gavê de birayê mîr Qudbeddîn, Mubarîz ji bo alîkariyê hat lê dereng ma. Heta ku hat bajar ketibû destê Atabeg.
Sala 1260'an de jî hikumdarê Mongolan Hulagû êrîşê Îxê kir, Mîr kuşt, Dewleta Şivankaran jî hilweşand. Lê bi temamî sala 1363'an de ji aliyê Muzafferiyan tên hilweşandin.
Tilqarit
Tilqarit, gundekî Murşîtpînarê ku bi ser Sirûca Rihayê ve ye.
Ostalbkreis
Ostalbkreis, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Baden-Württembergê ya Almanyayê ye.
Deveyataqî, Çaroymaq
Deveyataqî, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Xala kelînê
Xala kelînê xala dereceya ku element an madeyek tê de dikele ye. Ji bo avê 100°C ye.
Neupetershain
Neupetershain şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberspreewald-Lausitz li Brandenburg, Almanyayê ye.
Direfşa elementê
Direfşa atomê kurteya Nn atomê ye.
Navên atoman li gorî zagonekê tên kurtkirin.
Bi piranî, tîpa yekem û ya duyem dibin direfşa atomê. Lê heke tîpa yekem û duyem ya du (an jî pirtir) atoman wekî hev û din bin, direfşa atoma ku hejmara wî ya atomê mezintir e, ji tîpa yekem û sêyem -carinan jî ji tîpa yekem û ji tîpeke din a ku di navê atomê de ye- pêk tê. Di direfşa atoman de, tîpa yekem a direfşê bi tîpa girdek, ya din bi tîpa hûrdek tê nivîsandin. Nimûne:
Qazîawa Mehabad
Qazîawa, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Raesfeld
Raesfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Borken li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Wetaskiwin
Westaskiwin, bajarekî herêma Albertaya Kanadayê yê.
Cibran Xelîl Cibran
Cibran Xelîl Cibran an Khalil Gibran an jî Kahlil Gibran (jdb. - m. ) nivîskarekî libnanî-amerîkî yê bi nav û deng e.
Jiyan
Di 14 saliya xwe de ew bi tenê vegerî Libnanê daku xwendekariya xwe li Medreset el-Hikmetê kuta bike. Li wir zimanê spehî yê helbestên wî, ku tê de çanda erebî û bandora rojavayî digihin hev, teşe da. Wî du caran li Parîsê nîgarkêşî xwend, dû re vegerî Bostonê û paşî çû New Yorkê û ta mirina xwe li wir ma.
20 salê jiyana xwe ya dawî li Amerîkayê derbas kir û li wir dest bi nivîsîna îngîlîzî kir. Fîlozofê amerîkî yê eslê xwe ji Libnanê nivîskarê ceribandin û romanê, helbestvan û wênasaz Xelîl Cibran de mir.
Berhem
Cibran ji aliyê bi mîlyonan kesên bi erebî diaxivin, tê naskirin û navûdengê wî ji Rojhilatê Nêz heta deverên dûr belavbûye. Helbestên wî zêdetirî 20 zimanan hatiye wergerandin û tabloyên wî li bajarên herî mezin yê cîhanê hatine nîşandan.
Tîzxerab, Ûrmiye
Tîzxerab gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 244 kes (66 malbat) bûn.
Kurteçîrok
Kurteçîrok cureyekî çîroka edebî ya kurt e ku ji aliyê nivîskaran ve tê çêkirin. Dirêjahiya piraniya kurteçîrokan ji 1000-4000 peyvan pêk tê. Heke nivîskarek kêmtirî 1000 peyvî bi kar bîne, pircar mirov dibêjinê "kurteçîrokên kurt".
Jingshan, Hubei
Jingshan, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Hubeiyê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 650.000 kesî
Meydan, Xaneqîn
Meydan (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Maydan), nahiye û bajarokekî bi ser navçeya Xaneqîn ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Neu-Seeland
Neu-Seeland şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberspreewald-Lausitz li Brandenburg, Almanyayê ye.
Alling
Alling şaredariyeke navçeya (Landkreis) Fürstenfeldbruck li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Kurkusik
Kurkusik, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Nebîkendî, Tîkab
Nebîkendî, Tîkab gundekî ser bi navenda bajarê Tîkabê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê ya di 2016an de, nifûsa vî gundî 1383 kes (245 malbat) bû.
Ain
Ain (bi frankoprovensal: En), departementeke Fransayê ye ku dikeve rojhilatê Fransayê û navê xwe ji Çemê Ainê werdigire.
Erdnîgarî
Departementa Ainê, yek ji departementên herêma Auvergne-Rhône-Alpesyê ye û ji aliyê departementên Jura, Saône-et-Loire, Rhône, Isère, Savoie, Haute-Savoie û kantonên Swîsreyê, Cenevre û Vaudê ve hatiye dorpêçkirin.
Gelheya departementê
Ji sala 1962an vir ve geşbûna niştecihên departementê.
Şaredariyên sereke
10 şaredariyên serekeyî ya departementê û hejmara niştecihên şaredariyan
Xala helînê
Xala helyanê xala dereceya ye ku element an madeyek tê de dihele. Xala helînê ya avê 0°C ye.
Alblasserdam
Alblasserdam, şaredariyeke bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
Hacî Bîxanî Xwarû
Hacî Bîxanî Xwarû, Ḧacî Bîxanî Xwarû, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Beynes, Alpes-de-Haute-Provence
Beynes, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Çavdêriya Mafên Mirovan (rêxistin)
Çavdêriya Mafên Mirovan (bi îngilîzî: Human Rights Watch, bi kurtasî HRW), rêxistineke di sala 1978an de li bajarê New York a DYA hatiye danîn û yek ji rêxistinên navneteweyî ya mafên mirovan e. Rêxistin li seranserê cîhanê dixebitê û raporên binpêkirina mafên mirovan amade dike. Di nav de binpêkirina mafên mirovan, destwerdanên li ser mafên kesane û helwestên neqanûnî li hemberê mirovan dişopîne û raporên di derbarê bûyeran de amade dike.
Berekat
Berekat gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.
Deveyataqî
Deveyataqî, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Hicetiyê
Hicetiyê, gundekî Bismilê ye.
Sainte-Foy-la-Longue
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Albrandswaard
Albrandswaard, şaredariyeke bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
Talîn
Talîn gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 228 kes (54 malbat) bûn.
Bezîrxane
Bezîrxane gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.
Devemêydanî
Devemêydanî, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Nokdere
Nokdere gundekî ser bi navenda bajarê Tîkabê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê ya di 2016an de, nifûsa vî gundî 66 kes (19 malbat) bû.
Korekî Gewre
Korekî Gewre, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Reken
Reken şaredariyeke navçeya (Landkreis) Borken li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Xindeq
Xindeq, mezreya Çilstûnê ye. Berî ku bihête valakirin niştecîhê wê Şêxên Mala Bûbê bûn. Gund niha vala kirine.
Qoretû
Qoretû (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Qoratu), nahiye û bajarokekî bi ser navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Xindeq
Li derûdora wê Çilstûn, Cirzê, Cilîn û Şûtê heye.
Barendrecht
Barendrecht, şaredariyeke bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
Xindeq
Gumgumokên wê û berî gund were valakirin teyrê tawisên wê yên mala şêx gelek navdar bûn.
Celal
Celal gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.
Rastatt (navçe)
Rastatt, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Baden-Württembergê ya Almanyayê ye.
Hêratî
Hêratî, şarpe ji serpoş û stûmalên jin û mêran e. Bêjeya şarpe ji fransî écharpe derbasê kurdî bûye. Pir caran ew şapikek e ku serê por û serê mirov (bi gelemperî jinan) digre û rûyê nepenî dihêle. Ew ji qumaşê sêgoşeyî yan jî qumaşê çargoşeyî yê sêgoşeyî hatiye pêçan û serî pê tê pêçandin. Yên li Kurdistanê jin didin serê xwe ji fîbera sentetîk, ebreşûm an pembûyê ye. Jinên kurd ne bi armanceke taybet didin serê xwe. Ango ne serpoşeke herêmî yan olî ye. Şarpeyên kurdan rengîn in.
Armanc
Hêratî dikare ji bo mebestên cûrbecûr bê lixwekirin, wek parastina serê an porê ji baran, ba, ax, serma, germahî, ji bo paqijiyê, ji bo mode, naskirinê an cihêbûna civakî; bi girîngiya olî, ji bo veşartina belengazî, ji nefsbiçûkî, an formên din ên peymana civakî. Niha bi giranî ji ber sedemên pratîkî, çandî an jî olî serî li xwe dikin.
Heya dawiya sedsala 20an, li gelek deverên Ewropa, Asyaya Başûr-rojava, Afrîkaya Bakur, û Amerîka, û hem jî li hin deverên din ên cîhanê, çarşefên serî bi gelemperî ji hêla jinan ve dihatin lixwekirin. Di van dehsalên dawîn de, şapik, mîna şapikan, di çanda rojavayî de ji kêfê derketiye. Lêbelê, ew hîn jî li gelek deverên gundewarî yên Ewropaya Rojhilat û hem jî li gelek deverên Rojhilata Navîn û parzemîna Hindistanê têne lixwekirin.
Kitêba Pîroz a Xiristiyanan, di 1 Korintî 11:4-13 de, ji jinan re emir dike ku serê xwe bigirin. Di nav Xirîstiyanên Anabaptîst de, ev pir caran di forma kapp an perdeya daleqandî de ye - di tevahiya rojê de tê lixwe kirin. Ji bo Xirîstiyanên Ortodoks ên Rojhilatî, dema ku diçin dêrê, şefên bi kevneşopî ji hêla jinan ve têne kirin, û ji hêla dîrokî ve, di nav gel de jî her çend li hin deveran ev yek kêm bûye.