cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Şûşa Guppy
Muzîk, derhênerî û lêkolînên nivîskî
Piştî ku di sala 1971ê de du albumên ku ji kilamên Îranê yên evîndariyê pêk tên derxist, Şûşayê li DYA û Ewropayê gelek konserên serkeftî da. Heta sala 1975ê digel Lori Lieberman û Dimitri van Toren ji 200'an zêdetir konseran da û bi vî havî kilamên Îranê ji cîhanê re da nasîn. Di sala 1976ê de bi belgefîlma bi navê 'Mirovên bayê' (People of the wind) ku jiyana koçerên bextiyarî dike mijar bal kişande ser xwe. Fîlm ji bo xelata Oscarê ya beşa 'bastirîn belgefîlm' û ji bo Kûreya Zêrîn hat nîşandan. Ev belgefîm li gelek welatên cîhanê kete weşanê û albuma wê ya ku tê de kilamên kurdî jî cih digirin di beşa muzîka etnîkî de li DYA'yê rekorên firotinê şikand. Herwiha, fîlm û albûm bûne mijara gelek ernameyên radyo û televîzyonê.
Şûşaya ku di sala 1980ê de giranî dabû xebatên akademîk gelek nivîs û lêkolîn ji bo kovarên navdar ên wek National Geographic û JTO amade kir. Bi nivîsên xwe Şûşa kedek pîroz da xûrtbûna têkîliyên çanda Îranê, cîhana Îslamê û ya rojavayî.
Xebatên wê yên wêjeyê
Di sala 1988ê de bi çapkirina yekemîn pirtûka xwe ya farisî ya bi navê 'Hespê sor' a ku qala bîranînên wê yên zarokatiyê dike, xelata Holtby Memorial wergirt û çend meh bişunde di çarçoveya Grand Prix Littéraire de ji aliyê Elle Royal Society xelata Yorkshire Post bidest xist.
Lîsteya pirtûkên wê
Pirtûkên ku wê nivîsî ev in:
Sertizîn, Bane
Sertizîn gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Şûşa Guppy
Lîsteya pirtûkên wê
Şûşa ji sala 1979ê heta wefata xwe ya di sala 2008ê de di nav xebatên kovara wêjeyî ya bi navê The Paris Review edîtoriyê meşand.
Diskografî
Refugee, Shusha /
Sausses
Sausses, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Baxça
Gundê siyasetmedara navdar Leyla Zana ye.
Leonberg
Leonberg şaredariyeke navçeya Böblingenê ya herêma Baden-Wurttemberg a Almanyayê ye.
Vodafone
Vodafone, sazîyeke telekomunîkasyon a navneteweyî ye ku navenda wê li bajarê Newbury, Berkshire Birîtanyayê ye.
Ji sala 2018 an ve, Vodafone li 25 welatan karê tora telekomînîkasyon dike, li 47 welatên din ve jî di tora hevkariyê da ye.
Dîrok
Vodefone di 1 kanûna paşîn 1985 an de bi navê Racel-Vodafone Holdîng li bajarê Newbury, Berkshire ofîsa xwe ya yekemîn vekir û pîştê demekê kurt navê wî bi Recal Telekomînîkasyon Grup ve hate guhertin. 29 kanûna pêşîn a 1986 an de Recal Electronics 110 mîlyon Ewro da û Vodafone bi temamî bû sazîyek Recal Electronics.
Bereket
Bereket, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.
Çipirlî
Çipirlî gundekî bi ser navçeya Erzîromê ve ye.
Millo
Millo, bi tr Kerîmbeylî gundekî ser bi Têşberûn a navçeya Îdir ê ye. Pêşiyên Dengbêj Reso û Şakiro li vî gundî mane.
Komunên departementa Aveyronê
Li jêr koda INSEE, koda posteyê û li gorî rêza alfabetîk lîsteya 285 komunên departementa Aveyrona Fransayê hatiye nivîsandin.
Aschbach, Rheinland-Pfalz
Aschbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Ehmedabad
Ehmedabad, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Suşyant
Zaoşan, zaoşyant, zayoşand, suşyant (ango saoshyant) di pirtûka pîroz a Zerdeştîtîyê, Avestayê de, leheng û felatkerekî ye û di dema fraşokeretîyê de tê. Wekî baweriya "mesîh" a olên rojhilata navîn (cihûtî, xrîstiyanî, îslam) e. Tê zanîn ku olên Mazdayî (Zerdeştîtî jî ji wan e) beriya olên samîyan (cihû, ereb, suryanî ûêd) hebûye û bandoreke mezin li van olan kiriye. Navê Zaoşyant tê wateya "kesê jiyanê, ziyatiriya bereketê tîne".
Di gatayên (gotin) Avestayê behsa Zaoşyant tê kirin. Temsîla meqamê pêxembertî, felatkeriyê dike (bo mînak Yasna 46.3). Di gelek gatayan de pesnê wê wekî, "kesê nuwazevan, kesê mirovan nûjidayîkbûnî dike" jî tê dayîn. Navê wî wekî Astvat-ereta jî derbas dibe.
Di Yaşt 19.88-96'ê de dinivîsîne ku ew xwe digihîne fraşokeretiyê, erdê (erdxan, dunya) ji nû ve birêxistin, têkûz dike. Drûj dike der, dawî li giro (bîz, nefret) û xişmê tîne.
Li kîjan zeryaçeyê tê jiyanê?
Ew herwiha wekî kurê Vîspa Torwayîrî (vispa.taurwairi) tê binavkirin. Ji gola Kansaoya (zeryaçeya Kansava) tê. Çeka xwedayiyê ni navê Verethragna dide destê xwe. Haurvatat, Ameretat û rêberên din dê alîkariya wê bikin. Dê bi hevre xirabiyê, ruhê Ehrîman têk bibin.
Hinek olzan dibêjin gola Kansava yan Kansaoya ne nav, lê rengdêrek e. Tê wateya gola ku ava xwe ji kaniyan digire û ava wê sar e.. Heya gotine Deryaya Hazerê, gola Wanê jî.
Zaoşyant di hedîsan û wêjeya devkî de
Gelên îranî (kurd, faris ûêd) tiştinên herî baş xistine para Zaoşyant. Mêranî, merdî, xwedayîtî ûêd. Bi gelek nav û bernavan jî pesinandine.
Ekrak
Ekrak, gundekî girêdayê navçeya Payîzava ya Wanê ye.
Karder
Karder Xangirpê, Kartîr Xangîrpe, Kartîr, Kerdir yek ji mobedanên (mobed, mobad, mabedan ?) navdar ê dema Sasanîyan bû, ango mezinê rahîban ê ola Zerdeştîtîyê.
Di sedsala 3 de (p.z.) jiyaye. Ji gelek împeratorên sasaniyan re mobedanî kiriye. Li dijî mezhebên din ên Zerdeştiyê derdiketiye, bo mînak ji baweriya zervaniyê hez nedikir. Cara berê ji Şapûr I re mobedanî kiriye.
Dixwest olê ji berjwendiyan, rîtûalên bingeha xwe ji rastî û olê nagirin, biparêze. Nedixwestiye oldar, key bi navê olê bacê bigirin. Lê di baweriya xwe de gihîştiye asteke gelek radîkal jî. Dem hatiye, li dijî estetîka di îbadetxaneyan de jî derketiye. Gelek peyker û xemilên olî xirab kiriye. Ew wekî ortodoksekî Zerdeştiyê tê zanîn.
Bêzwan
kanisipi, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.
Serdaw, Bane
Serdaw gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Baneyê ye.
Magstadt
Magstadt şaredariyeke navçeya Böblingenê ya herêma Baden-Wurttemberg a Almanyayê ye.
Îdlib (parêzgeh)
Parêzgeha Îdlibê parêzgeheke di Rojavayê Kurdistanê de ye. Li vê parêzgehê kurd ereb û suryanî dijîn.
Şerê Sivîl a Sûrî
Îro piranî parêzgehê bin destê Artêşa Fetîhê de ye.
Stawn
Stawn gundekî bi ser navçeya Erzîromê ve ye.
Senscheid
Senscheid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Speda TV
Speda TV, qenaleke satalaytî ya kurdiyê li Herêma Kurdistanê ye ku bi kurdî weşanê dike. Speda TV, di sala 2009an de li Başûrê Kurdistanê ji alîyê partîya Yekgirtûya Îslamiya Kurdistanê ve hatiye damezrandin û wêşanên televizyonê li Rojhilata Navîn û li Ewropa dikare bê temaşekirin.
Navenda kanalê li Hewlêrê paytexta Herêma Kurdistanê ye û li piraniya bajar û bajarokên herêmê ofîs û ekîbên ragihandinê hene.
Spehrê asmanî
Spehrê asmanî di stêrnasîyê û rêşeqînîyê da spehr anko gokeka abstrakt anko tecrîdî ya mezin e ko hemî asmanê berçav vedigire û navenda wî Erd e. Mirov dikare bibêje ko hemî tiştên ko li asmanî dihên dîtin dikevin alîyê hundirê spehrê asmanî ko navenda wê dikare Erd an bîner bi xwe be. Eger bîner bibe navenda spehrî, wê demê spehr dê bibe perdeyekê nîvgokanî ko li ser cihê bînerî hatîye vedan. Spehrê asmanî di destê stêrnasan da alavekê kiryarkî anko praktîkal e. Stêrnas bi wê cêgeh anko posîsyona tiştan li asmanî diyar dikin, dema dûriya wan nehatibe zanîn an jî giring nebe.
Gaoyou
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2004an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 814.800 kesî
Puldeşt
Puldeşt, bajarekî li parêzgeh Azerbaycana Rojava ye ku dikeve rojhilatê Kurdistanê ê.
Samuel Colt
Samuel Colt (wek Samwêl Kolt bixwîne) (19ê tîrmeh 1814 - 10ê çile 1862) dahêner û pîşesaziyekî amerîkî ji Hartford, Ew yekem bû ku Çek dahênan kir û wî Kompaniya Armory Colt (îro bi navê Colt Manufacturing Company) ava kir.
Karên Colt
Du karsaziyên pêşîn ên Kolt hilberîna çekan li Paterson, Nû Jersey, û pîşesaziya kaniya binê avê bûn, lê ew bêhêvî û serfiraz bûn. Lêbelê, Kolt di 1847an de dema ku Texas Rangers di dema şerê Amerîkî bi Meksîk re 1000 deman ferman kir karsaziya xwe zûtir kir. karxaneya wî ya Hartford di dema factoryerê Navxweyî yê amerîkî de çek gihande Bakur û Başûr. Di paşiya paşîn de, çekên wî di dema çareserkirina serdema Sînorê Rojava de derketine holê. Colt ji ber pîşesaziya çek û bazirganiya xwe di 1862an de wekî yek ji mirovên herî dewlemend ê Amerîkayê mir.
Berî mirina wî
Colt zêdeyî 400.000 pisîk çêkiriye, û berî mirina wî wî li lûleya her fîşek xist "Colonel Samuel Colt, New York, USA" an navnîşana London bikar anî, û Colt ev kir ji ber ku New York û London bajarên mezin ên cîhanî ne û kirê nivîsgeha New York li 155 Broadway û di karmendên firotanê de bicîh kirin.
Buborn
Buborn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Keledert
Keledert gundekî bi ser navçeya Erzîromê ve ye.
Komstêrk
Komstêrk komeka stêran e ko wîneyekê xeyalî li spehrê asmanî çêdikin, ko gelek caran ew wîne wîneyê lawir anko heywanekî, kes an bûnewerekê çîvanokî (mîtolojîk), an êzidokekî an hema tiştekê bêcan e.
Koka komstêrkên destpêkê dibe ko ji demên berî dîrokê be. Xelkî ew ji bo vegêrrana bawerî, serhatî, afirandin an çîvanokên xwe bi kar diînan. Ferheng û welatên corbicor komstêrên cida li goreyê xwe dorxêz kirine ko hindek ji wan heta sedsala 21ê jî mane. Her 48 komstêrên kevneşopî yên rojavayî bi koka xwe ji Yewnanê ne. Navên wan di pirtûka Pedîtaran ya helbestvanê yewnanî Aratusî da û di pirtûka Mecestî ya Betlemyûsî da hatine, her çend e ko dibe gelek berî wan pirtûkan jî hebûbin. Komstêrkên asmanê nîvgoka başûrî yê Erdî ji sedsala 15ê heta sedsala 18ê hatin zêdekirin, dema ewropayiyan dest bi gerra nivgoka başûrî kir. 12 ji wan 48 komstêrkan yên çerxa bircan in (ko gerriyana berçav ya Rojê, heyvê û exteran li ser kerxa wê ye).
Tevn
Tevn (bi soranî: tewn, تەون), ji wê amûra re tê gotin ku pê xalî, tej, tejîk, şijde û hwd dihên çêkirin.
Nuthe-Urstromtal
Nuthe-Urstromtal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Teltow-Fläming li Brandenburg, Almanyayê ye.
Gülistan Acet
Gülistan Acet (z. 1985, Êlih), derhêner û lîstikvaneke kurd e.
Jînenîgarî
Di sala 1985an de li Êlihê hatiye dinyayê. Ji Zanîngeha Uludağê ji beşa mamostetiya tirkî mezûn bûye. Di Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê li ser zimanê kurdî mastera xwe temam kir. Piştî zanîngeh temam kir wê du salan mamostetiya zimanê tirkî kir û piştî du salan di 2009an de dev ji mamostetiyê berda û berê xwe bi temamî da sînemayê. Bi vê yekê re di bin banê Navenda Çanda Mezopotamyayê dest bi perwerdehiya sînemayê kir ev proses qasî du salan dom kir. Gülistan Acet bi derhênerê kurd Ferit Karahan re zewicî ye.
Xebatên Sînemayê
Gülistan Acet fîlmê xwe ya yekem Bihûşta Zebeşan di 2013an de temam kir. Vê filmê di 50emîn Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Antalyayê de wek kurtfilma herî baş hat hilbijartin. Di heman salê de di filmê Derbûyîna Ji Bihûştê ya derhêner Ferit Karahan wek aktrîs cih girt û ji heman festîvalê xelata aktrîsta alîkar a herî baş wergirt.
Boşat
Boşat, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.
Birca Boşatê
Birca Boşatê li bakura Farqînê ye. Ji dema Artûkiyan da maye. Di bircêda gellek şikeft hene. Di dema berêda birc bi avayê zindanê hatîye bikaranîn.
Cisr eş-Şuxûr
Cisr eş-Şuxûr navçeyeke li ser Îdlibê ye. Navçe îro li bin dagiriya Eniya el-Nusra û Ehrar el-Şamê de ye.
Bextiyar Rehmanî
Jiyana Bextiyar
Ew di sala 1368 rojî da li rojhilatê li bajara Serpêlzehawê hate dinê. Bavê wî nasnameya wî du salan kêmtir ji temenê wî stadiye ku di nasnameyê da ew di sala 1370 da ji dayîk bûye. Bextiyar gelekî elaqa wî bi muzîk û hunermedî yê heye û çend sitran ji gotîne. Ew niha bi hevsera xwe ve li Ehvazê dijîn.
Futbola wî
Bextiyar futbol xwe di erdên axî da dest pê kiriye ji zaroktiyê da. Di sala 1385 rojî da ew di lîstika navbera nûciwanên Fûlad û tîma Zagrosê da bala berpirsyara kişand ser xwe paşê çû tîma ciwanan û piştî salekî çû tîma sereke a Fûladê da hal kû hîn 17 salê wî he bû.
Komar
Komar pergaleke siyasî ango sîstemeke siyasî ye ku tê de rêveberiya dewletê bi hilbijartinan tên bijartin. Bo nimûne, serokdewlet ne karê xwe ji bavê xwe digire lê yan ji alî gel ve yan jî ji alî nûnerên gel (perlemanteran) ve tê bijartin. Herwiha serokê hikûmetê, ji aliyê gelê û ji bo dema ji dem e ku formeke taybet ya hikûmeta bi otorîteyê re tê hilbijartin. Hukumdariya mafê kesekî an ji hin antî-monarşiyê û olîgarşiya têgeha malbatê ye.
Bextiyar Rehmanî
Bextiyar di tîma neteweyî da
Bextiyar di sala 1383 rojî da çû tima zarokan û paşê çû tîmên û rêzeyên jorîn da lîst. Ew di ciwaniya xwe da çû bû kaptanê tima neteweyî ya ciwanan û paşê ji ber ku şayiye kirin ku Bextiyar konserk pêk anî ye ji timê hat derxistin lê ew xwe vê red dike û paşê dîsa vegeriya. Bextiyar di tîma neteweyî ya mezinan li Îranê ji bo cara yekem di lîstika hevalane li hemberî koveytê di sala 1392 rojî da çû meydanê.
Komar
Peyvnasî
Komar peyveke di sedsala 18em de, di bin navê împeratoriya Osmanî ya ji koka erebî ye. Koka navê cumhur a bi erebî tê wateya "bi hev re kombûn, avakirina civakê" û ji ber vê cumhū kok wek "cemaet, civakî, dewlet" tê wateya navdêr. Di sedsala 18em de monarşiya Ewropayê bi nerêvebiriya Holenda, Swîsre (û Fransa piştî şoreşa 1789an) wekî welatên danasîna wergera bi tirkî ji peyva latînî respublica ji aliyê république ya bi fransî hate qebûlkirin.
Bextiyar Rehmanî
Şanazî û rekorên wî
Ciwantirîn golvanê di maçeka fermî da di temenê 17 salî yê da; ciwantirîn kaptanê lîga Îranê di temenê 22 salîyê da. Duyemîn golvanê lîga Îranê da 25 gol şampiyonî di tornomêta hevalane a qeterê da 2013 da ligel tîma Omîd û herwîha Bextiyar di kasa cîhanê da di sala 2014 da ji ligel tîma neteweyî ya Îranê bû.
Komar
Komar
Ji kurdî Kom û -ar e.
Cumhûriyet
Ji erebî cumhuriyet e.
Senger
Senger an Kaniya Şîr (bi ermenî: Կանիաշիր, Kaniyaşîr) gundekî êzîdiyan li parêzgeha Aragatsotn a Ermenistan e. Li vî gundî kurdên misilman ên ji eşîra Redkî yên bûne, niha pirraniya gelhên êzdî ne.
Siyah Çişme
Siyah Çişme an Qere Êynî, bajarê navendî ya şaristana Çaldiran (navçe) e ku girêdayî parêzgeha Azerbaycana Rojava (parêzgeh)e.
Hevic Sofla
Hevic Sofla, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Derpêqut
Derpêqut, hepik, qolik an jî derpêkink cureyek ji bincilkan e. Rûv û navranê pordike. Bi pêşketina teknîkên cûmkerîyê ve îro bi hezaran cureyê derpêqutan hene.
Cudatiya di navbera derpê û derpêqutan de ew e ku derpêqut qut in (kurt, kin). Heger hinekê ji narvanê berjêr bin, ji wan re derpêqut nayê gotin, ew dibin derpê.
Derpê û derpêqut pirranî bi lastîkên li piştê tê şidandin, ango doxînên wan ji lastîkê ne û hewce nake mirov her carê girê bide û vebike. Lê doxînên kemerî, bendî jî tên bikaranîn.
Derpêqutên mêran roj bi roj dişibin ên jinan. Derpêqutên jinan pirranî bi dantêlê ne. Ji bo cîhana erotîzmê jinên îro gelek cureyên derpêqutan dizanin û bikartînin.
Gelo kîlot derpêqut e?
Bi bandora zimanên gelên cîran de dehsalên dawî de, li Bakurê Kurdistanê kurd ji derpêqutan re hin caran dibêjin kîlot jî. Ev ne rast e, kîlot navê pantolên kurt e. Ji zimanên rojavayiyan belavbûye. Bo mînak ji pantolên siwaran re dibêjin kîlot. Kîlot bo pantolên tenik ên kurt jî tê bikaranîn. Dibe ku sedemê tevlîheviyê ev be. Lewra derpê û derpêqut ji bestirên tenik tên çêkirin.
David Woodard
David Woodard (jdb. 6ê nîsana 1964an li Santa Barbara, Kalîforniya, DYA) birêvebirê orkestra û ji nifşên malbatên bijarde yên mêtinger ên amerîkî ye.
Woodard herwisa ji bo karê xwe bi Nueva Germania bajarokekî îdealîstî yê femenîstî û giyaxwarî li welatê Paraguay tê naskirin. Pirtûka wî ya nameyên almanî, Five Years (Pênc Sal), ku bi romannûsê swîsrî Christian Kraxt re hatiye nivîsandin, hin xebatên mirovahî yên ku li wir hatine kirin vedibêje.
Girêdanên derve
Malpera fermi David Woodard
Stembol
Stembol an jî Stenbol (bi yewnanî: Κωνσταντινούπολις; latîn: Konstantînopolîs) bajarê herî mezin ê Tirkiyeyê ye ku wekî navenda aborî, çandî û dîrokî ya Tirkiyê ye. Bajar li ser peravên Tengava Bosporusê hatiye avakirin ku beşek bajêr li hêla Ewropayê ye û beşek din jî li hêla Asyayê ye. Tê texmînkirin ku li Tirkiyê nifûsa herî zêde ya kurdan li Stenbol e û nifûsa bajêr zêdetirî 15 milyon kes e ku ji %19 ji nifûsa Tirkiyeyê pêk tîne. Stenbol bajarê herî qelebalix ê Ewropayê ye û 15em bajarê herî mezin ê cîhanê ye.
Dolores Ibárruri
Dolorês îbarrurrî (bi baskî: Dolores Ibarruri, bi spanî: Dolores Ibárruri Gómez), Navê tewaw "Isidora Dolores Ibárruri Gómez" ,Nasrav bi "La Pasionaria"; (jdb. Bîzkaya(eu), 9ê kanûna pêşîn 1895 - m. Madrîd, 12ê çiriya paşîn 1989).
Stembol
Bajêr wekî Bîzans (bi yewnanî: Βυζάντιον, Bîzansyon) di sedsala 7an ê de ji aliyê niştecîhên yewnanî yên ji Megara ve hatiye avakirin. Di sala 330 de, împaratorê Romayê Konstantînê Mezin bajêr wek paytexta xwe ya împaratoriyê radigihîne û pêşî navê bajêr wekê Romaya Nû (bi yewnanî: Νέα Ῥώμη, Nea Rhomē; bi latînî: Nova Roma) binav dike û piştre jî bajêr wekê Konstantînopolîs binav dike. Di sala 1930an de navê bajêr bi fermî hatiye guherandin û bajêr wekê (bi tirkî) İstanbol hatiye binavkirin. Navê İstanbul ji navê ku xwemaliyên yewnanî bajêr ku li bajêr kirine ji navê εἰς τὴν Πόλιν bi romanî: eis tḕn Pólin; 'bajar' hatiye wergirtin. Bajêr ji aliyê kurdan ve wekî Stembol û hinek caran jî wekî Stenbol tê binavkirin.
Dolores Ibárruri
Ramyar û şoreşgerekê komûnîstê spanî bi eslê baskî ye, ku ji bnemalleka hejar û kem deramet li Herêma Otonom a Baskî li spanyayê ji hatîte dinyayê, ku hemî endamên mallbata wî karkerên kanî bûn.
Stembol
Bajêr nêzîkî 1600 salan wekî paytexta împeratoriyê xizmet kiriye ev împeratorî ne: di dema împeratoriyên Roma/Bîzansê (330-1204), Latînî (1204-1261), Bîzansiya Dereng (1261-1453) û Osmanî (1453-1922). Bajar bi mezinahî û bandora xwe mezin dibe û di dawiyê de dibe yek ji bajarên giringên li ser Rêya Îpekê û yek ji bajarên herî girîng ên dîrokê. Bajar berî veguhertina wê ji bo keleha îslamî piştî Hilweşîna Konstantînopolîsê di sala 1453an de bi taybetî piştî ku di sala 1517an de dibe cihê xîlafeta osmanî di dema Roma/Bîzansê de di pêşkevtina xirîstiyantiyê de rolek sereke dilîze û malavaniya çar ji heft encûmenên yekem ên ekomenîkî dike. Di sala 1923an de, piştî Şerê Serxwebûna Tirkiyê, Enqere li şûna wî Stenbol bûye paytexta Komara Tirkiyê ya nû avabûyî.
Dolores Ibárruri
Li sala 1917 pêvendî kird bi partiya havbeşya kakerên spanî(en) û paşî wî çuwe rîzên partiya komonîsta spanî(en), ku ji layên kakerên şorrşigêrr hatbuwe damezrandin. Û paşî li sala 1925 dest kird bi nvîsîna babet û gutaran ji rojnama krêkariya navxoyan bi navekê xwazraw ku "Pasionaria" ye ku paşî hengê bi vî navê navdar bû û buwe naznawê wî.
Mobed
Mobed, mobedan, mobad di ola Zerdeştîtîyê de ji rahîbên herî mezin, rahîbê rahîban, hosta û pêşawayên ervadan re tê gotin.
Stembol
Navçeyên Stembolê
Bi berfirehbûna bajêr re Stembol li 39 navçeyan hatiye dabeşkirin.
Li hêla Ewropayê Li hêla Asyayê
Mobed
Mobed di ser ervadan re ne. Xizmetkarên olê bi ked, pakijî û perwerdeya xwe dihatin peywirdarkirin. Niha li Hindistanê hindik be jî Zerdeştî hene. Lê di gelek waran de dejenerasyon çêbûne. Herwiha paye û meqam jî gelek hatine guhertin. Bandora olên Hindistanê li zerdeştiyên Hindistanê bûye.
Stembol
Dîrok
Bajêr di sedsala 7an berî zayînê bi navê Byzantion ji aliyê yewnanan ve hatiye ava kirin. Berhemên neolîtîk ên ku di destpêka sedsala 21an de ji hêla arkeologan ve hatine kifş kirin, destnîşan dikin ku nîvgirava Stenbolê ji hezarsala 6em ê ve ji aliyê mirovan ve hatiye bi cih kirin. Ev bi cih bûna destpêkê ku bi belavbûna Şoreşa Neolîtîk ve ji Rojhilata Nêzîk berbi Ewropayê ve ku ji bo Ewropayê girîng bû, berî ku ji hêla bilindbûna asta avê ve binav dibe nêzîkî hezar sal dewam kiriye. Yekemîn bicih bûna mirovan a li aliyê Asyayê, Girê Fikirtepe ye ku ji Serdema Kalkolîtîk be ma ye ku berhemên cihwarê ji salên 5500 heta 3500 ye. Li aliyê Ewropî, nêzîkî xala nîvgiravê (Sarayburnu), di destpêka hezarsala 1ê de cihwarek trakyayî heye. Nivîskarên nûjen cihwarê bi toponîma trakyayî Lîgos ve girê didin ku ji hêla Pliny Elder ve wekî navek berê ya cihê Bîzansê hatiye destnîşan kirin.
Mobed
Mobedan xwedî wê mafê ne ku ayînên giran ên şîroveya Yasna û Gatayan dikin birêve bibin. Ew dikarin bersiva nakokiyan, bersiva pirsên zanistî, gorî Zerdeştiyê bidin. Bersivên wiha ervad nikarin. Mafê wan heye ew teknîk û rêbazên nû yên perwerdeyê biceribînin. Ervad viya nikarin. Ervad tenê dikarin zanînên bingehîn û jiberkirina wan hîn bibin û raveyê bawermendan bidin.
Stembol
Dîrok
Dîroka bajêr dema ku niştecîhên yewnanî ji Megara Bîzans li aliyê Ewropî yê Bosporus ava dikin, bi taybetî li dora 660 dest pê dike. Niştecihan akropolek li tenişta Kevana Zêrîn li cîhê niştecihên destpêkê yên Trakyayê ava kirin û aboriya bajarê nû geş kirin. Bajar di destpêka sedsala 5an de serdemek kurt a desthilatdariya farisan derbas dike lê yewnaniyan bajêr di dema Şerên Yewnanî û Persan de ji nû ve ji destê farisan derxist. Berî ku bîzansiyan di sala 355 de serxwebûna xwe bi dest bixe, bajêr wekî beşek ji Yekitiya Atînayê û şûngirê wê û beşek ji Yekitiya Duyemîn a Atînayê bû. Bajêr demek dirêj bi romayiyan re hevalbend bû ku Bîzans di sala 73ê  de bi fermî bûye beşek ji Împeratoriya Romayê. Biryara Bîzansê ya ku alîgirê Romî Pescennius Nîjer li dijî împêrator Septimius Severus bû jê re dibe sedema zirarek mezin ku di dawiya sala 195an de teslîm dibe û di du salên dorpêçkirina bajêr de Stembol wêran dibe. Piştî pênc salan Severus dest bi ji nû ve avakirina Bîzansê kir û bajar ji nû ve bi dest xist û li gorî hinek hesaban di vî heyamê de bajêr ji aramiya xwe ya berê zêdetir aram dibe.
Mobed
Mobed dikarin, daxwaza guhertina hin qanûnan ji keyan, mîran bikin. Key û keybanû ji mobedan re rêzdar in. Heger key an keybanû bawermendên baş bin, gelek bi gotina mobedan dikin, piştgiriya wan dikin. Gelek key û keybanûyan, xwe di zanîna olî de bipêşxistibûn, carnan di pirsgirêkên olî de xwe berpirsiyartir didîtin.
Angaştek li ser bêjeyê
Dibêjin peyva mobed, mobad an mobedan ji zimanê pirr berê yê îraniyan (kurd, faris ûêd) tê. Hin jî dibêjin ji wê jî kevintir e, ji zimanê proto-hind û îranî tê. Wateya wê hostayê zanînên ziravane, bavê sihêran, hostayê majîkê ye. Ango magû patî.
Di zimanê bav-kalên kurdan mediyan de magû di wateya sihêr, majîkê de ye. Patî jî formeke berê ya padî, pader, pederê ye. Heger mirov koka wê di zimanê mediyan de bigere ji magû padî ye, ew jî bavê, mezinê, hostayê sihêrê ango zanînên kûr e.
Magûpadan, mabedan, mobedan, mobad an mebadê herî navdar ê gelek tê zanîn, Karder e.
Konferansa Aştiyê ya Parîsê
Konferansa Aştiyê ya Parîsê piştî Şerê Cîhanî yê Yekem ji bo çareserkirina pirsgirêkan ji aliyê dewletên şerker hate amade kirin. Di konferansê de gelek dewletan û rêxistinan kurd jî di nav de cihê xwe girtin
Di proseya van konferansan de gelek rûdan li Kurdistanê û hemî Rojhilata Navîn çêbûn. Ev konferans nêzî saleke berdewam kir û bi hinek peymanan bi dawî hat.
7ê gulana 1918ê İngilîzan Kerkûk dagir kir. Bi vê dagirkirinê jî Şêx Mehmûdê Berzencî li gel ingilîzan ket têkiliyan û van têkiliyan feydeya xwe da û li ser navê ingilîzan li heman salê bû waliyê Silêmanîyê.
Şerîf Paşa digot Kurdistaneke xweser a di bin desthilata tirkan de gelek ji Kurdistaneke parçekirî çêtir e û ji serokê konferansê George Clemencau re nameyek şand.
Çirmik
Çirmik an Çêrmûg (bi trikî: Yeşilyurt) navçeyeke bi ser Meletiyê ve ye. Navê wê bi tirkî kirine Yeşilyurt. 4 şaredarî, 16 gund û 23 mezre bi ser Çirmikê ve ne. Firehiya erdê navçeyê 568 km² ye. Nifûsa navendê 12.000 (sal: 2000) û bi giştî jî 45.500 e. Di sala 1957an da bûye navçe. Gorî îdîayan, di dema bîzansiyan da wekî gund hatiye avakirin.
Gundên Çirmikê
Navê Kurdî – Navê dûgela Tirk pêvekiriye
Gonik
Gonik  gundekî bi ser navçeya Erzîromê ve ye.
Nalband
Nalband, niha Nalbandyan gundekî kurdên êzdî ye li Rewanê. Li vir kurdên ji eşîra redkî yên ola xwe bûne êzdî jî hene.
Cûmat
Cûmat, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.
Roger D. Kornberg
Roger D. Kornberg, di sala 1947'an de li St Louis, MO, DYA xwedê daye. Ph.D. (Philosophiæ Doctor) ji Zanîngeha Stanford, Kalîforniya, DYA xebitiye. Roger D. Kornberg xelatwergirê Kîmyayê ya Xelata Nobelê a sala 2006'an e.
Egling an der Paar
Egling an der Paar şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landsberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Umîd Demîrhan
Umîd Demîrhan nivîskarekî kurd e.
Agen-d'Aveyron
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Blues
Blues (ji zimanê îngîlîzî, tê wateya şîn) celeb û formeke muzîkê ye ku li başûrê kûr ê DYAyê li dora 1860an derketiye. Blues kilamên olî, stranên xebatê, dengbêjên zeviyê, qêrîn û stran û baladên vegotinê yên sivik ên ji çanda afroamerîkî vedihewîne. Blues wek koka piraniya muzîka populer a Amerîkaya Bakur tê hesibandin. Lewma forma bluesê di caz, rhythm and blues (rîtm û blues) û rock and roll de berbelav e û ji hêla şêwaza bang-û-bersiv, pîvana blues, û pêşkeftinên akordê yên taybetî ve tê destnîşan kirin, ku ji wan bluesa diwanzdeh-barî ya herî berbelav e. Notên blue (anku "notên xemgîn") jî de beşek bingehîn a muzîkê ne. Blues xwedan rîtm û formek e ku bi bandora dûbarekirî ya wê wekî groove tê zanîn.
Peyva blues ji gotina îngilîzî ya I've got the blues an jî I feel blue ("Ez xemgîn, dilgiran, berxweketî me", tê wateya dîsforî an melankoliyê.
Umîd Demîrhan
Li gundê Noreşîna Bazîdê hatiye dinyayê û hêj jî li wir dijî. Perwerdeya zimanê erebî li Misirê dîtiye û huqûq jî li Sûdanê xwendiye. Di Medreseya Kesk a Bazîdê de gerînendetî û seydatî kiriye.
Ji dibistana kurdî a Stembolê bawernameya mamostetiya zimanê kurdî wergirtiye. Erebî, farisî û înglîzî dizane û karê wergeriyê dike.
Blues
Blues wekî celebek di heman demê de bi stran, rêzikên bass û amûra xwe jî tê destnîşankirin. Yekemîn beytên kevneşopî yên blues ji rêzek tenê pêk dihat ku çar caran dihate dubarekirin. Di dehsalên pêşîn ên sedsala 20an de stîla herî gelemperî ya îroyîn bû ya standard: şêweya AAB ya ku ji rêzek ku li ser çar barên yekem tê gotin pêk tê, dûbarekirina wê li ser çarên din, û paşê xêzek dirêjtir li ser barên paşîn. Bluesên destpêkê bi gelemperî şeklê vegotinekê digirtin, ku gelek caran behsa cudakariya nijadî û kêşeyên din dikir, ên ku afroamerîkiyan pê re rû bi rû diman.
Gelek hêman, wekî forma bang-û-bersiv û bikaranîna notên xemgînane, dikare li muzîka Afrîkayê were şopandin. Koka bluesê ji nêz ve bi muzîka dînî ya civaka afroamerîkî, spirituals ve girêdayî ye. Yekem xuyabûna blues bi gelemperî piştî bidawîbûna xulamî tê tarîxkirin. Ew bi azadiya nû ya koleyên berê ve girêdayî ye. Dîroknasan di destpêka sedsala 20an de dest bi ragihandina muzîka bluesê kirin. Yekem weşana pelên muzîka blues di sala 1908an de bû. Ji wê demê ve blues ji muzîka vokal ya bêserûber û kevneşopiyên devkî yên koleyan ve veguherî cûrbecûr şêwaz û binerengan. Binerengên blues ev in: bluesa country (wek bluesa Deltayê û bluesa Piedmontê) û şêwazên blues ên bajarî yên wekî bluesa Chicagoyê û bluesa berava rojavayî. Şerê Cîhanî yê Duyem derbasbûna ji bluesa akustîk ber bi elektrîkê û û vekirina muzîka blues ji temaşevanên berfireh re nîşan da. Bi taybetî gelek guhdarên spî yên nû hebûn. Di salên 1960î û 1970î de, formek hîbrîd a bi navê blues rock pêş ket, ku şêwazên blues bi muzîka rockê re tevlihev kir.
Carouge
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Xerabeşêx
Xerabeşêx, gundekî girêdayê navçeya Payîzava ya Wanê ye.
Acî
Acî gundekî bi ser navçeya Hesenqelaya Erzîromê ve ye.
Rangsdorf
Rangsdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Teltow-Fläming li Brandenburg, Almanyayê ye.
Dêrûn
Dêrûn, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.
Cronenberg, Rheinland-Pfalz
Cronenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Çiyavan
Çavkanî
https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/kurdish_baby_names.php
Bask (gel)
Bask (bi baskî: euskaldun) kesekî baskîaxiv û neteweyek e ku li Welatê Baskî dijî. Welatê euskaldunan dikevite bakurê Spanyayê û başûrê Fransayê.
Dîrok
Bask belkî piştî Îberî koma etnîkî ya yekem bûn, ku êrîşî Nivgirava Îberî kirin. Baskên Spanya û Fransayê jî wek Ewropiyên din ji cotkarên Rojhilata Navîn ên ku di Serdema kevirî de koçî Ewropayê kirine, ne. Ev yek ji hêla lêkolînek nû ve tê xuyang kirin, ku bi vî rengî dijberî teoriyên berê yên li ser koka Baskê ye. Ew bi zimanekî diaxivin ku ne ji koma zimanê Hind-Ewropî ye. Dibe ku zimanê Baskî ne wekî bermahiyek Serdema Qeşayê were dîtin, belkî guhertoyek nûjen a zimanê ku ji hêla cotkarên pêşîn ve tê axaftin were dîtin. Li gorî Michael Dunn, profesorê zimannasiya evolusyona li Zanîngeha Uppsala ye.
Gava ku Bask li ser axa di navbera Pyrenees û Kendava Biscay de rûdiniştin, ew bê guman bi gelên ku şopa wan şopandin re ketin têkiliyê, wek Lîgurî, Kelt, Lûsîtaniyan û Svebiyan. Lê wan kariye çand û zimanê xwe yê taybet biparêzin.
Gernika Oak
Mafê Foral ji hêla Bask û gelên din ên başûrê rojavayê Ewropayê ve, hevtayê Nordîk Allting dihate kirin. Rêvebirên herêmekê li bin dareke mezin kom bûn û li ser qanûn, dadgeh û îdare herêmê biryar dan. Bajarê Guernica di sala 1366`an de li hevbendiya du rêyên sereke li parêzgeha Biscay hate damezrandin. Di sedsala 14. de darek hat çandin û bû sembola xwerêveberiya Baskê.
Dîroka Hemdem
Şerê navxweyî yê Spanyayê ji 1936 heta 1939 dom kir. Wîlayetên peravê Biscay û Gipuzkoa alîgirê Komara bûn, di heman demê de Álava û Navarre piştgirî dan Falangists bi rêberiya General Francisco Franco. Franco ji alman Luftwaffe alîkarî xwest û di 26ê nîsana 1937an de, bombekirina terorî ji hêla Guernica ve, 25 kîlometre li rojhilatê bajarê pîşesazî Bilbao, hat kirin. Nêzîkî 1600 kes mirin.
Erdnîgarîya Welatê Baskîyan
Li Welatê Bask sê celebên cihêreng ên peyzajê hene, çiyayên asê yên li rojavayê Pyrenees, qada peravê li Kendava Biscay li başûr, deşta lehiyê ber bi Ebro ve. Li aliyê bakurê Pyrenees parêzgehên Frensî Navara Jêrîn û Zuberoa hene. Li herêma peravê parêzgehên Lapurdi li Fransa, Biscaya û Gipuzkoa li Spanyayê hene. Li başûr parêzgehên Araba û Navarra bi beşek ji navçeya Rioja Alavesa hene. Di çiyayan de daristan û mêrgên pexşan hene.
Parêzgeh û Herêm
Sê parêzgehên li bakur-rojhilat li Fransayê ne û bi gelemperî jê re Iparralde ('parçeya bakur') bi baskî tê gotin û girêdayî beşê Pyrénées-Atlantiques ne. Çar parêzgehên din (Hegoalde, 'beşê başûr') li Spanyayê ne û di navbera herêmên xweser ên Navarra û Welatê Bask de hatine dabeşkirin.
Tsugumi Oba
Tsugumi Ōba (rastnivîsa alternatîf: Tsugumi Ohba, Japonî. 大 場 つ ぐ み, Ōba Tsugumi) nivîskarekî manga ya japon e, ku berhema wî ya herî naskirî Death Note e. Nayê zanîn ka Oba nivîskarekî ciwan e an bernavkê nivîskarekî navdar e, hinekî jî ji ber ku, digel ku bi berhema xweya yekem Death Note, ew serketî bû jî, ew ji hêla weşanxaneya xwe Shūeisha an li deverek din ve ji bo xelatê wekî hunermendê herî baş ê ciwan nehat pêşniyar kirin.
Bask (gel)
Xwarinên areal
Nêçîr û nêçîrvanî ji bo Baskiyan pir girîng bûye. Di nav çiyayan de ker, kevir û berazê kovî hene. Masîgiriya li peravê û rêyên avê jî bûye sedema debara jiyanê.
Di salên 1950î de, kooperatîfa çandiniyê Mondragon dest pê kir û bû modelek ji bo tevgera kooperatîfê li Swêdê.
Pîşesaziyên deryayî
Karakterê welatê Baskê bi deryayeke bi bahoz û çiyayên bilind hatiye teşekirin. Dema ku Hannibal berî zayînê di sala 216'an de ji Alpê ber bi Romayê ve meşiyan, ew bi Kartaginiyan re kirêt bûn. Ew wek masîgir, nêçîrvan û deryavan bûne pêşeng.
Li Bayonne li eyaleta Lapurdiyê, belgeyên radestkirina 40 bermîlên nefta waliyan hatine dîtin. Belge ji Keşîşxaneya Benedictine li nêzîkî Le Havre û diyar kir ku meriv çawa rûnê balanan dikare ji bo ronîkirinê were bikar anîn. Di sala 875an de keştî berê Îrlenda diçûn û li Giravên Faroe masî digirtin.
Baskî nêçîra waliyên Kapêya Bakurn kirin, yên ku payîzê ji Deryaya Norwêcî koçî başûr kirin û ketin Benda Biscay. Di sedsala 11an de wan teknolojiyek pêş xist û bûn pîşesaziyek ku hema hema ev whale ji holê rakir.
Di sedsala 15an de, Bask ji bo masîgiran û nêçîra balikan li Atlantîkê derketin. Keştiya San Juan yekem nêçîra balinan bû ku ji Atlantîkê derbas bû ji bo nêçîra balînan ji Newfoundland bike. Keştî di sala 1565an de li Red Bay li Kanada binav bû û di sala 1978an de ji hêla arkeologên deryayî yên Kanadayî ve hate keşif kirin.
Ziman
Bask bi zimanê baskî (euskara) diaxvin ku zimannasan dibêjin zimanekî yekta û îzolebûyî ye û yek ji quristirîn zimanên cîhanê ye.
Sierscheid
Sierscheid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Bask (gel)
Diyaspora Bask
Di sedsala 16an de, gelek Bask hebûn ku li Newfoundland û Kendava Saint Lawrence nêçîra balînan dikirin an jî masî digirtin. Civatên baskî li çend ciyên li dora kendavê mezin bûn.
Ji sedsala 17an ve, Baskî dest bi koçberiya Bakurê Amerîka kirin. Gelekan li Meksîka û Kalîforniyayê di ajeldariyê û pîşesaziya tekstîlê de kar dîtin.
Êsyan
Êsyan (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Essyan an Essian), gundekî êzdiyan li bakurê Iraqê ye. Ev gunde bi qasî 4 km rojhilatê bajarê êzdiyan ê Baedrê dûra e û bi ser navçeya Şêxan ve ye li başûrê Laliş û ew cihe li Deşta Nînawa ye û yek ji navçeyên nakok ên bakurê Iraqê ye.
Nifûs
Nifûsa Êsyan bi piranî ji êzdiyan pêk tê.
Hemnişîn
Hemnişîn, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Axceler
Axceler  gundekî bi ser navçeya Hesenqelaya Erzîromê ve ye.
Barûq
Barûq, bajarekî li parêzgeh Azerbaycana Rojava ye ku dikeve rojhilatê Kurdistanê ê.
Senez
Senez, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Herta Müller
Herta Müller (jdb.17ê tebaxa 1953an li Nitzkydorf, Romanya) romannivîs û helbestvana alman ya ku li Romaniyayê hatiye dinyayê. Ew zêdetir ji ber karên xwe di nîşadana zehmetiyên jiyana li Romaniyaya dema Nicolae Ceauşescuyî û sitema ko li almanên Romniyayê û Sovyeta dema Stalînî da navdar e. Herta ji salên 1990an ve bi karên xwe bi awayekî navneteweyî navdar bûye, û pirtûkên wê bi zêdetir ji 20 zimanan hatine wergerandin. Wê li sala 2009an Xelata Nobelê ya Wêjeyê wergirt. Berî wergirtina Xelata Nobelê jî, wê zêdetir ji 20 xelatên navneteweyî wergirtibûn.
Xalid bin Welîd
Xalid bîn Welîd (erebî: خالد بن الوليد, jdb. 592 - m. 642) Seyfullah (Şûrê Xwedê) yek jî sehabeyên Muhemmed pêxember û fermandarek îslamê bû.
Hai'an, Jiangsu
Hai'an, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Jiangsuyê de cih digire.
Angerville-Bailleul
Angerville-Bailleul, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Tayip Temel
https://web.archive.org/web/20091217070345/http://www.welat.org/kunye.php
Tayip Temel, rojnameger û gerênendeyê giştî yê yekemîn rojnameya rojane ya li bakurê Kurdistanê derketî ya bi navê Azadiya Welat e Di sala 1982'yan de li Colemêrgê ji dayîk bûye. Ligel rojnamegeriyê nivîskariyê jî dike. Bi sedemên polîtîk ji Zanîngeha Yuzunciyilê ya Wanê hate avêtin. Karê rojnamegeriyê dike û di hin malper û rojnameya O. Politîkayê de nivîsan dinivîse. Di çarçoveya Operasyonên KCK'ê de di 2011'an de hat girtin. Di girtîgehê de ji bo çareseriya pirsgirêka kurd û nasîna zimanê kurdî di dadgehan de, ket greva birçîbûnê di roja 68'emîn de çalakiya wan bi dawî bû. Di 1'ê Tîrmeha 2014'ê de ji girtîgehê hat berdan. Hîn jî rojnamegerî û nivîskariyê dike. (Çavkanî hejmarên Azadiya Welat in). Di hilbijartina 24'ê Hezîrana 2018'an de wekî parlementerê HDP'ê yê Wanê hate hilbijartin.
Eresing
Eresing şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landsberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Langley
Langley, bajarekî herêma Kolumbiya Brîtanîya Kanadayê yê.
Qindixî
Qindixî gundekî bi ser navçeya Hesenqelaya Erzîromê ve ye.
Qirêl
Qirêl, gundekî girêdayê navçeya Payîzava ya Wanê ye.
Dahmetal
Dahmetal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Teltow-Fläming li Brandenburg, Almanyayê ye.
Ervad
Ervad, herbad, perwerdeya bingehîn a olî dîtine. Dikarin xizmeta olî bikin, zanînên bingehîn ên olî raveyê bawermendan bidin. Ew herwiha Yasna û Gatayan jiber dikin, îlahiyan dixwînin, ayînan saz dikin. Mafê wan nîne zanînên kûr û nakokiyên olî, wateya sereke ya Avestayê şîrove bikin. Lewra bo viya zanîn û tecrubaya wan kêm e. Tenê mobed dikarin bikevin gotûbêjên giran û kûr.
Ew ravekerên vatinîyê ne. Ew ravekerên gatayan, ew rêravedanên ayînan in. Ev nav, bingeha ji van peywirdariyan digire. Bi texmînî ev peyv pir kevn e, beriya Zerdeştiyê, di olên din ên Mazdayî de jî hatiye bikaranîn.
Konferansa San Remoyê
Konferansa San Remoyê piştî Konferansa Aştiyê ya Parîsê ji aliyê dewletên mitefîq hate durist kirin. Gelek dewlet û rêxistin tevlî vê konferansê bibûn.
Ervad
Xêrbad, herbad, rêvat an ervat diviyabûn, li gel zanînên olî, hin rîtûalên werzîşî yên wekî medîtasyonan jî bikirana. Jêre îro Baraşnûm dibêjin li Hindistanê. Bi viya ruh û bedena xwe baş xwedî dikin, pakij dikin.
Konferansa San Remoyê
Di konferansê de têkildarî kurdan hindek biryar hatin wergirtin;
Ervad
Mafê wan hene perwerdeya zanîna Yasnayan bibînin, zanistiyê û olê fêr bibin, bibin mobed.
Trierscheid
Trierscheid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Şamborek
Şamborek xwarinek ji şikeva, goşt, pîvaz, bexdenûs û hwd dihê çêkirin.
Alwar
Alwar gundekî bi ser navçeya Hesenqelaya Erzîromê ve ye.
Qebîleya Sentinelê
Qebîleya Sentinelê, qebileyek îzolekirî yê ji cihana derve ne ku wekî Sentinelî û Giraviyên Sentinel a Bakur têne zanîn. Qebîleya Sentinelê gelê xwemalî ne ku li Girava Sentinel a Bakur a li Kendava Bengalê ya li bakurê rojhilatê Okyanûsa Hindî dijîn. Sentinelî komek eşîrî ne bi taybetî wekê komek bê parastî hatine destnîşankirin ku komek ji koma berfireh a gelên Andamanî ne.
Deimberg
Deimberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Qebîleya Sentinelê
Li gel Andamaniyên Mezin, Jarawas, Onge, Shompen û Nîkobareyî, Sentineleyî yek ji şeş gelên xwemalî û pir caran komek veqetandî yên Giravên Andaman û Nîkobar in. Berevajî komên din, sentineleyî xuya dike ku bi awayekî domdarî hemî têkiliyên bi cîhana derve re qebûl nekirine. Ew kesên derve wekê kesên bê ewle dibînin û hinek kesên ku nêzîkê giravê bûne yan jî daketine ser giravê ji aliyê Sentineleyiyan ve hatine kuştin.
Jîna Nû (kovar)
Hejmara 6an di Gulana 1984an de li Swêdê çap bû û li ser bergeya wê organa teorîk a Komîteya Merkezî ya PPKK (Partiya Pêşeng a Karkerê Kurdistanê) dihat nivîsandin.
Beqikê hêşîn
Beqê hêşîn an jî beqê kesk (navê zanistî yê latînî: Hyla savignyi), cureyekî ji famîleya beqên dahlan (Hylidae) ye. Li nêzî avan bi giranî jî li ber çiravan li ser zilan yan jî li ser darikan dijîn. Bi giştî, li Kurdistanê û li hemû Rojhilata Navîn tên dîtin.
Jîna Nû (kovar)
Bi navê "Weşanên Jîna Nû" gelek pirtûk jî hatin weşandin.
Hemrahlû
Hemrahlû, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Aldous Huxley
Aldous Huxley (, Îngiltere −, Kalîforniya, DYA), nivîskar û fîlozofekî inglîz e.
Astraxan
Astraxan (, bi tatarî: Ästerxan, ) bajarekî mezin ê li başûrê Rûsyayê ye. Li rexê çemê Volgayê ye, nêzîkî cihê ku çem tê de diherike Deryaya Mazenderan. Hijmara rûniştvanên Astraxanê 502.800 kes in (sala 2004'an).
Şemşûlê
Şemşûlê, gundekî Bismilê ye. Li kêleka Çemê Dîcleyê di navbera Qorixçî û Boçelû de ye. Debara gund, bi çandiniya avî û bi xwedîkirina heywanan e. Li gund kooparatîfeke heywanan he ye. Rêya gund bi asfalt e.
Yaqût Hemawî
Yaqût Hemawî (jdb. 1178-79 - m. 1229) zanyarê ednîgariyê û dîrokê ye. Gerokek sedsala 12an û 13an e. Bi eslê xwe rûmê Bîzansê ye.
Pirtûka wî a girîng Mucemûl-Bûldan e ku di sala 1224an de destpê kiriye û sala pêşiya ku wefat bike di sala 1228an de temam kiriye.
Bolukanlû
Bolukanlu, gundekî kurd e ku li bajarê Xelxala ku bi ser parêzgeha Erdebîlê ve ye. Zimanê wan kurdî ya kurmancî ye
Erlîk
Êrlîk, Êrlîq, Êrlîk Xan, Êrlîg an jî Yêrliq di Tengrîzmê de şeytan e. Di tengrîzmê de ji dojehê re "Tamag" tê gotin. Êrlîk dijminê Tengrî ye. Er (an yer ) tê wateya Erdê ku Erlîk di kûrahiya wê de dijî. Erlîk ji dinyaya binerdê mirinê, bela û ruhên xerab derdixe ku mirovan diêşîne û giyanê wan digihîne warê xwe. hemû gelên tirk di nivîsên xwe yên kevnar ên li ser kevir de behsa tengrî û erlikê kirine.
Einöllen
Einöllen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Çerxa biyogeokîmyawî
Çerxa biyogeokîmyawî (bi îngilîzî: biogeochemical cycle) di hevêrzanist anko ekolojî û zanistê Erdî da bazinek an kerxek e ko hîmaneka kîmyawî an molekulek di navbera parên jînewer (biyo-) û nejînewer (geo-) yên hevêrdozenê anko ekosîstemê da diherikit. Di rastiyê da, hîman dizivirin û digerin.
Her hîmanek ko di laşê jîneweran da heye parek ji çerxa biyogeokîmyawî ye. Her hîman parek ji laşî bi nav parên nejînewerên hevêrdozenê da jî digerin (bi nav avê avsipehir anko hîdrosfer, axê kevirsipehir anko lîtosfer û basipehir anko atmosfer). Bi giştî ji tevaya parên jînewerên hevêrdozenê ra jîsipehir anko biyosfer dibêjin.
Horatius
Quintus Horatius Flaccus (8ê kanûna pêşîn B.Z. 65 - 27ê çiriya paşîn B.Z. 8 ), helbestvanê romayî yê herî girîng ê serdema Augustus e.
Jiyan
Horatius, li bajarokekî ku wê demê bi navê Venosa yan jî Venusia dihat zanîn û di navbera Apulia û Lucania de bû, ji dayik bû. Wekî layê zilamekî xulam ku dawiyê azadiya xwe bi dest xistibû, hatibû dinyê, lê ew wekî kesekî azad hatibû hesibandin. Bavê wî bi mezadê mijûl dibû. Horatius bavê xwe wekî cotkarekî hejar û birûmet bi bîr aniye. lê tu carî qala dayîka xwe nekiriye ku ibe ku ew xulam bûye.
Bavê wî ji bo perwerdekirina Horatius ked û kespa xwe xerakiribû û wî ji bo dibistanê şandibû Romayê. Piştî jî ji bo perwerdeya yewnanî û felsefeyê şandibû Atînayê. Helbestvan hurmeta xwe ya ji bo bavê xwe dihisî, di helbestên xwe de xuya kiriye.
Piştî kuştina Julius Caesar, Horatius ket artêşê û ji bo Brutus di Şerê Philippi de şer kir. Brutus hat xwarê û dawiya vê şerê Horatius qala berdana mertal û revîna xwe kiriye. Dema Augustus efuya giştî weşand, Horatius vegeriya Îtalyayê. Her tiştê wî ji destê wî çûbû û xizan bûbû. Lê ji ber ku li qada helbestê serkeftî bû, cardin ji aliyê dewletê destek li berê hat xistin.
Horatius bi Virgil û Lucius Varius Rufus re xebitî û bi riya wan bi Maecenas re ku hevalê Augustus bû, hev û din nas kirin. Piştî nasînê, Maecenas him bû hevalê wî him jî bû patronê wî û jê re axeke li ser girên Sabine dabû. Ji ber ku berî mirina wî merivekî wî tunebû, mîrata xwe ji Maecenas û împarator Augustus re hişt.
Hannibal
Hannibal, (z. 247'ê BZ - m. 183/182'ê BZ) kartacayî, serekfermandar û siyesetmedarek bû. Li dijî Romayê şer kir. Herî zêde kirina wî ya ku bûya mal dîrokê, ew a ku wî artêşa xwe li ser hîspenîya û pîrenê re û li ber çîyayê Alpan re di nava Îtalya de birîya ya. Bi wê awayê, taktik û teknîkên wî ên leşkerî ên ku bikarhanîna, ta roja me weke yên hûnera leşkerî tên zanîn. Hannbal, yek ji wan mirovên ku di hûnera xwe ya leşkerî de weke zaneyekî mezin tê dîin a jî.
Jîyangerî
Hanîbal, kurê Hamilcar Barca ye. Hemilcar Barca, berîzayinê di 247´an de hat dunyê. Dema wî de, Qartaca, weke demeke xwe ya xweş buhurand. Wî, li gorî têgihiştineka hemdemî welatê xwe pêşxist. Di dema bavê Hanîbal de, hin êrîşên roma li axa Kartaca dibin. Lê bi sernakevin. Piştre ku dem hat dema Hanîbal, bavê hannibal, ji ber ku wî fahm kiribû ku wê hirêşên roma li axa wan bidom in êdî wî kurê xwe ji aliyê hunerî ve pêşxist ku piştî wê re karibê li ber wan biser bikeve. Bavê Hannibal, di dema wî de gelek êrîşên roma li axa wan bûbûn û di wan herîşan de gelek windahiyên wan bûbûn. Ji ber wê jî, ew pirr bi hêrs bûbû. Ji ber wê yekê, tê gotin ku bi "hêrsa tolhildanê", bavê Hannibal ew mezin kir ku bersiva wan bide.
Piştî ku Hannibal hat li dewsa bavê xwe, piştre axên pêşî didestê wan de bûn ên weke Hîspeniya û pîrene, ku weke beşek ji Îtalya roja me na jî, ji bo bi şûn de hildê cara pêşî bi 9 hezar leşkerî ket cengê de û bi ber Pîrenê ve diçê. Di wê demê de, ku bakûra Îspanya roja me jî hin herêmên wê di nav de, wî kirina bin kontrola xwe de. Bi wê re, li ber çîyayên alpan, hebûxwe diparêzê. Piştre li wir, bi artişeka 38 hezar leşkerî, ew biplan herîkîna didomêne. Gelek herêman jî ji bin kontrola Roma rizgar dike. Li gelek deveran wan dişikêne.
Trieste
Trieste, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Friuli-Venezia Giuliayê ye. Bajêr, di heman demê de navenda parêzgeha Trieste ye û bajarê herî mezin a herêmê ye.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Soqan
Soqan, gundekî girêdayê navçeya Payîzava ya Wanê ye.
Mirûn
Şîro an jî Mirûn yek ji navçeyên Melediyê ye. Navê wê bi tirkî kirine Pütürge. Ev bajara 74 km ji Melediyê dûr e. Firehiya erdê navçeyê 1.181 km², bilindahî ji rûyê avê 1.250 m ye. Gorî statîstîkên dûgela tirk di sala 2000an da hejmara niştecihên navenda navçeyê 4.795 û bi giştî jî 28.382 ye. Nehiyeyek, beldeyek, 3 şaredarî, 62 gund û 325 mezre girêdayî navçeyê ne. Bi qasî 300 sal berê wekî gund hatiye avakirin.
Tizgî
Tîzgî an jî Tîzgê  gundekî bi ser navçeya Hesenqelaya Erzîromê ve ye.
Êvoxlî
Êvoxlî, bajarekî li parêzgeh Azerbaycana Rojava ye ku dikeve rojhilatê Kurdistanê ê.
Wershofen
Wershofen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Ihlow, Brandenburg
Ihlow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Teltow-Fläming li Brandenburg, Almanyayê ye.
Agirî (parêzgeh)
Agirî  navê parêzgeheke bakurê Kurdistanê ye. Navenda navçeyê Qerekose ango Agirî ye
Nav
Parêzgeh navê xwe ji Çiyayê Agirî digre. Navê çiya, yê herî kevn bi farisî "Kuhî Nûh" yanî çiyayê Nûh bû. Ararat jî navek wî yê herî kevn e. Bi zimanê Ermenî " Masîs", bi zimanê erebî jî jê re "Cebel el Haris (Agirî ya mezin) û Cebel el Havayrîs (Agirî ya biçûk) dihat gotin. Kurd ji vî çiyayî re Grîdax jî dibêjin. Navê bajêr bi kurdî Agirî ye (ji ber ku çiyayê Agirî çîyayekî etunîye yanî berê volkanek bû . Kurdan jê re Agirî digotin). Nav ji alî tirkan ve wek "Ağrı" hatiye guhertin.
Bajarê Agirî li ser Deşta zêdka, li rex çemên Mûrad û Sînegê, li jêra Girê Qijik Tabo ava bûye. Agirî ji çend bajaran yek e ku bi destê gelê kurd ve hatiye avakirin. navê vî bajarî yê herî kevn jî mîna navê Agirî kurdî ye. navê Agiriyê yê herî kevn Şarbilax e. wateya şarbilax ê ev e: Şar (bajar) bilax (cîhê avî, an jî çavkaniya avê) dema şar û bilax têne ba hev, dibe dibe çavkaniya ava bajêr. Hin kal û pîrên herêmê ji vî bajarî re Çolereş jî dibêjin.
Kronolojî
Pishtî Îsa(Zayîn)
Erdnîgarî
Bajar di nav paralelên 39° - 05´ û 40°- 07´ bakûr û merîdyenên 42°-20´ û 44°- 30´ rojhilat de ye. Bajar li bakûr bi Qersê, li rojava bi Erziromê, li bakûrê rojava bi Bîtlîs û Wan û li rojhilat jî bi hudûdê bajarê Mako ve tê girêdan.
Taybetiyên erda bajêr
Pîvana erdê bajar 11.066 km2 ye. Şiklê erda bajêr % 46 wê ji mêrg û merayan,% 3 ji golan, % 25 deşt û zozanan û %25 wê jî ji çiya û zinaran pêk tê. Li heremê genim, ceh, kixsên şekir û keten tên çandin.
Av Uhewa
Li heremê klîmek reshayî hukum dike. Bajarek herî sar ji yên Kurdistanê ye. Salê şeş mehan berf li erdê ye. Dawiya meha nîsanê berf destpêdike dihele. Havînan jî herêm hênik derbas dibe.
Deşt û Zozan
Deşta Zêdkan û Qerekose yên herî mezin in li herêmê (341 m2), deştek din jî  Deşta Patnos û Giyadînê  ye. Bilind bûna zozanên herêmê digîhîjên heta 2000 m yî. Li wan zozanan  kanî  yên ku ava wan cemîdî û mêrgên şîn jî hene. Ji zozanên Agiriyê yên herî bi nav û deng jî zozana Sînegê ye. Devîdevî sê sed û çar sed êl lê datînin. Hewa vê zozanê pir xweş e. Li vê zozanê herî zehf pez tên xweyî kirin, lê belê ligel wê dewarjî tên xwedî kirin. Gola sînegê jî gelekî mezin e û gel jê giha diçine.
Çiya
Çiyayê herî bilind ê Kurdistanê li Agirî yê ye. Çiyayê Hama (3243 m), Çiyayê Kosedax (3433 m), Tendûrek (3542 m), Agiriya biçûk (3925 m), Agiriya Mezin (5137 m). Çiyayê zore(3573 m) Çiyayê Agiriya mezin, çiyayê herî bilind yê Kurdistanê ye.
Çem û gol
Çemê herî mezin ê herêmê, çemê Mûradê ye. Wekî din çemê biçûk jî li heremê peyde dibin. Hinek ji wan ev in; Şêriyan, Zêdkan, Gelûtan. Li herêmê du golên biçuk jî hene.Gola Masiyan (Balixgol) û Saz.
Gola Masiyan
Gola Masiyan (bi tirkî: Balık Gölü), gelê herêmê Gola Kuştiyan jî dibêje. Gol, 60 kîlometre li aliyê Bakurê Rojavayê navçeya Bazîdê a ku li Agiriyê ve ye. Bilindahiya wê ya ji deryayê 2.245 metre ye, qada wê 34 kîlometrekare û yek ji cureyên golê ku ji benda lawê çê bûye ye.[1]