cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Asîda rîbonukleyî
Asîda ribonukleyî ya rîbozomî (ARNr)
ARNr li navika xaneyên navik dirustî, ji hêla ADNyê tê çêkirin. ARNr tevlê pêkhateya rîbozoman dibe. Giraniya rîbozom bi %40î ji proteîn û %60î ji ARN ya rîbozomî pêk tê. ARNr ya li binebeşa gir ya rîbozomê wekî enzîma rîbozîm tê navkirin. Rîbozîm di navbera asîdên amînî de bendên peptîdî ava dike û asîdên amînî bi hev re girê dide. Di nav xaneyê de ARNya herî zêde ARNr ye. Ji %80yê ARNya xaneyê, ARNr ye.
Asîda ribonukleyî ya hilgir (ARNt) (Asîda rîbonukleyî ya transfer)
Ji %15yê ARNya xaneyê, ARNt ye. Li hember KODON, li ser ARN ya hilgir ANTÎKODON heye. ADNt ji sîtoplazmayê asîdên amînî dikişine rîbozoman. Li gor hevdu naskirina KODON û ANTÎKODON, ARNt dora kîjan asîda amînî be, ewê li ser rîbozom cih dike. ARN ya hilgir ji ARNyên din piçûktir e. Dirêjiya ARNt bi qasî 75-80 nukleotîd e. Dema ARNt xwe bi asîda amînî ve girê dide wekî ARNt amînoasîl tê navkirin. Di xaneyên zîndeweran de herî kêm 20,herî zêde 61 corê ARNt heye.
Şêx, Efrîn
Gundê Şêx, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Simeyîlk
Simeyîlk, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.
Willmars
Willmars şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhön-Grabfeld li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Berschweiler bei Baumholder
Berschweiler bei Baumholder şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Alaniş
Alaniş, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Passee
Passee şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Niziran
Niziran, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Panemêrg
Panemêrg (bi tirkî: Turan), gundekî bi ser navçeya Mehmûdîya Wanê ve ye. .
Behniq
Behniq gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tarpasor
Tarpasor, gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.
Şêxan, Payizava
Şêxan gundekî girêdayî navçeya Wanê ya Payizavayê ye.
Gundê de berî kurdan Ermenî dijiya.
Eşîr: Beg, Aqûwî, Circirî
Wollbach (Rhön-Grabfeld)
Wollbach (Rhön-Grabfeld) şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhön-Grabfeld li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Züsow
Züsow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Şêxan, Payizava
Gelhenasî
Mixtarê gundê: 2008an Tahîr yücel hatiye hilbijartin.
Aborî
Zêdetirîn karên çandyarî û ajaldarî li vir tê kirin.
Beyanlûçe
Beyanlûçe gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Şêxan, Payizava
Aborî
Têlefonên westar û xwediyê dibistanekê seretayiyê ye.
Eckersweiler
Eckersweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Gipe
Gpe, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.
Bilûkabad
Bilûkabad gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kavlik
Kavlik (bi tirkî: Keçikayası), gundekî bi ser navçeya Mehmûdîya Wanê ve ye. .
Mirad Gundikî
Mirad Gundikî nivîskarekî kurd e ji Bakurê Kurdistanê.
Jînenîgarî
Mirad Gundikî 18ê îlona 1987an de li Gundikê Melî ya bi ser Şirnexê ve hatiye dinyayê.
Mirad Gundikî, hê di zarokatiya xwe de bi tirkî dest bi nivîsariyê dike. Heta 17 saliya xwe bi tirkî dewam dike heta ku wan dema pênc caran hatiye xelatkirin. Ji destê serokkomarê Tirkiyeyê yê berê Ahmet Necdet Sezer jî ji bo helbesteke xwe xelatekî werdigre. Mirad di 17 saliya xwe de biryar dide ku bi zimanê miletê xwe binivîse û ev piştî vê biryara xwe bi rojane, heftane an jî mehane ji hev cuda cuda bi awayekî peryodîk nivîsariyê dike.
Piştî ku Mirad dest bi nivîsariya kurdî dike çendîn nivîsar, çîrok û helbestên wî di kovarên wek Nûpelda, Tîgrîs û Çirûskê de û di malperên wek Nefel, Kulturname û Netkurdê de belav bûne.
Di quncikeka rojnameya Evroyê de dinivîsîne. Evro weşana xwe li Başûrê Kurdistanê dike. Bi heman demê de Mirad edîtor û xwediyê malpera Kurdîgehê ye. Şêwirmendê zimanî yê bernameya kevanî ya televîzyona Kurd 1'ê ye.
Les Ressuintes
Les Ressuintes, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Mirad Gundikî
Perwerde
Mirad xwendina xwe ya lisansê li Diyarbekirê di Zanîngeha Dicleyê de di beşa kîmyayê de didomîne. Xêncî vê Mirad du salan (2008-2009, 2009-2010) li mala Piştgiriya Perwerdehiyê de ji bo xwendekarên ku nikarin biçin dersxaneyên pereyî bi dildarî mamostetî jî kiriye.
Les Ressuintes
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Mirad Gundikî
Xelat
Di sala 2010ê de ji aliyê Kurdish American Education Society (bi kurtî KAES) ve li Zanîngeha Los Angelesê di pêşbirkeke di nêvbera kurdên ciwan yên nivîskar de, nivîsa wî layiqê xelata nivîsa herî afrîner û orijînal hat dîtin.
Girêdanên derve
Kurdîgeh
Nefel
Evropress
Pornega Mezin
Gundaki li aksaray ê Ekecik Nifusê xwe, 2000 kes ê. Ew gunda him zazaki him ji kurmanci diaxifin. Bajara navende aksaraya 45. km ye u navceye ekecik 15. km. dur e.
Brîmce
Brîmce, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Wülfershausen
Wülfershausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhön-Grabfeld li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Kuneriwî
Kuneriwî, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.
Harbûn
Harbûn (bi latînî: rabies) yek nexweşiyeke mîkrobîk e û pirranî ji ajalan derbasî mirov dibe.
Ev bakterî ji kûçikan (seg, kûtik), pişîk (pisîng), gur, hirç, hesp, fok hwd ajalan derbasdibe. Ango zoonoz e. Vîrûs bi vedan an temasa xwînî ya bi ajalan re derbasî mirov dibe û di sîstema neurologîk de xwe bicihdike. Hêdî hêdî sîstemê dixurifîne û dibe sedemê felc û mirinê.
Cara pêşîn di sala 1882'î de ji aliyê Louis Pasteur ve derziya parastina vê nexweşiyê hatiye keşfkirin. Heger di dema kurtketine bakteriyan de derzî were kirin, serkeftin mezin dibe. Piştî dema kurtketinê pirranî êdî çare jî nîne.
Hin sîmptomên nexweşiya harbûnê
Helbet sîmptom ne standart in û gorî prognozê diguherin.
Beriya bijîşk mirov divê
Gorî prognozê û zûanînê çareserî tê kirin.
Fohren-Linden
Fohren-Linden şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Revercourt
Revercourt, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Burhan Berken
Burhan Berken (jdb. 1969 li Amed) stranbêjekî kurd e. 1969an de Amedê hatiye dinyaye. Ew ji malbateke dengbêjan e. 1986an de destpêkirina muzîkê kir. Di rêzefîlma tirkî a bi navê Seksenlerê de rol stand û stran got.
Bolbol, Meraxa
Bolbol gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Helesor
Helesor rengê di navbera sor û spiyê de ye.
Hirçgîza Jêr
Hirçgîza Jêr, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.
Hirçgîza Jor
Hirçgîza Jor, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.
Çelebîbaxî
Bi kurdî Axanîs e. Çelebîbaxî, anku Çelebîbaẍî, bajarokekî ku bi ser navçeya Erdîşê ve ye.
Rohaire
Rohaire, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Pinerolo
Pinerolo, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2015an hêjmara niştecihên komûnê 35 hezar û 805 kes e.
Gavmîşgulî
Gavmîşgulî gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1802 kes (399 malbat) bûn.
Manne Siegbahn
Karl Manne Georg Siegbahn ( jdb. 3ê kanûna pêşîn a 1886an li Örebro, Swêd - m. 26ê îlona 1978) fîzîknasekî swêdî bû. Sala 1924an Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Jînenîgarî
Bavê wî karkerekî asinbana (hesinban) Swêd bû. Di nava salên 1906 - 1911an de perwerdeya lîsans û doktoriya zanînghê dibîne. Piştî mirina mamosteyê wî yê zankoyê Johannes Rydberg, di sala 1919an de dibe profesor.
Di nava salên 1938 - 1947an de serokatiya saziyeke navneteweyî ya li ser fîzîkê, International Union of Pure and Applied Physics (IUPAP) dike.
Sala 1914an evînmarî dibe (dizewice) û du lawên wî çêdibin. Yek ji wan wekî bavê dibe fîzîknas û sala 1981ê Xelata Nobel werdigire, ê din jî dibe dîplomat.
Xebat û girîngiya wî
Piştî ku di ciwaniya xwe de bala xwe berdabû manyetîzm û elektrîsîteyê, bi giranî li ser röntgenspektroskopîyê. Wî di warê mekanîka qûantan de gelek pêşketin pêk aniye. Parçekirina atomê hêsantir kiriye. Pirtûka wî ya zanistiyê îro jî wekî klasîkeke têr bikêr tê dîtin.
Dechow
Dechow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Papa Piyûs X
Papa Piyûs X, Piyûsê Dehem (bi latînî Pius X, z. 2'ê hezîrena 1835 - m. 20'ê tebaxa 1914'an) papayekî ji papayên Vatîkanê bû. Ew ji 9´ê tebaxa sale 1903´an ve bû papa heta ku mirov li 1914´an. Pîyûs X, piştî Piyûs V, yê dawiyê ku weke "azîz" hatibû denezend bû. Li Riese ku li dora Weneto ya hat dunyê. Navê wî yê din jî "Giuseppe Melchiorre Sarto" Navê dayika wî Margarita û bavê wî Giovanni Battista Sarto bû. Di sale 1858´ê de bû kese. Wî, di dema xwandina xwe de, her wî zêde fikrên Thomas Aquinas û mafê azîzeyan xwand û xwe bi wan perwerde kir. Di sale 1884´an de bû metran. Û di sale 1893´an de jî bû kardînal. Li Venezîya bû bi erk.
Bitêtê
Bitêtê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Papa Piyûs X
Li îtalya di wê demê de mafekî rayadaran hebû ku ew andaman hilbijerêrên. Bi vê re jî, hin pirsgirêkên wî bûn.
Carlow, Almanya
Carlow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Şerefxane
Şerefxane (bi tirkî: Beyarslan), gundekî bi ser navçeya Mehmûdîya Wanê ve ye. .
Königsbrück
Königsbrück, bajarekî navçeya (Landkreis) Bautzenê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Papa Piyûs X
Ewli dijî bû ku bi navê "modernîte" werên ser ziman. Bi vê yekê, bertekexwe bi awayekî vekirî da nîşandin. Li firanse jî, kar kir- Hingî wî çûna Serokwezir ya li cem key Viktor Emanuel ku keyê Îtayla bû, li dijî wê derketina wî bû sedeme "krîzekê" di katolisma di firanse de.
Piştre ji aliyê Pius XII ve di sale 1954 wek azîz ha denezendin.
Balî Qeye
Balî Qeye gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Ols-et-Rinhodes
Ols-et-Rinhodes, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Gerdereş
Gerdereş gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1644 kes (444 malbat) bûn.
Herekol
Çiyayê Herekol çiyayek ji çiyayên mezin ên Bakurê Kurdistanê ye. Herekol li herêma Bohtan yek ji zozanên herî bi nav û deng e. Zozanê Mîrê Bohtan bûye. Herekol niha di destê eşîra Garisan de ye. Tê gotin demek berê eşîra Garisan ji bo Mîrê Botan hin kesan kuştine û hatine kuştin jî. Şûnve Mîre Botan bang wan kiriye û gotiye hûn ji min çi bixwazin ez ê bidim we. Garisan jî ji Mîrê Botan Herokol xwestiye. Mîrê Bohtan daye wan. Ji bo wê di derheqê Herekol de dibêjin "Xwîna Mêra" ye. Herekol di dilê Garisan de gelek şîrîn e. Gelek cara ji bo Herekol şer kirine.
Îrê
Îrê, Êre, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Gewr
Gewr rengê di navbera spî û reşê de ye. Rengê ariyê û rengê dû ye. Yek caran li şûna spî jî tê bikaranîn.
Bêjenasî
Ev peyv wek peyva sanskrîtî gaura ye. Bi îngilîzî ev peyv gray e û ji germaniya kevin ji peyv grāo hatiye. Bi îhtîmal ku hemû ev peyvan ji peyvekê tên. Di tirkî da jî ev peyv gri ye, ya ku ji zimanê fransî ye.
Repetîk
Repetîk gundekî girêdayî navçeya Wanê ya Payizavayê ye. Nifûsa gundê pir bû, lê gelek kesên gundê dijîn koç bûne Stenbolê.
Erdnîgarî
Wanê re 100, Payizavayê re jî 80 km dûrahiya wê gundê heye.
Mixtar
Mixtarê gundê: 2008an Tahîr Dural hatiye hilbijartin.
Aborî
Zêdetirîn karên çandyarî û ajaldarî li vir tê kirin. Têlefonên westar û xwediyê dibistanekê seretayiyê ye. Tenduristîxaneyekî heye lê hêj neketiye bin kar anînê.
Kizin
Kizin riwekekî bi toxime. Ew riwek ji bo xwarinê ga û golikan tê çandin. Toximî kizinan wek cehê teva kayê dikin û didin ajalan.
JavaScript
JavaScript (jê re JS jî tê gotin), zimanekî bernamesaziyê ye ku yek ji teknolojiyên WWWê ye, li gel hevalên xwe: HTML û CSS. Zêdetir ji 97%-a malperan wî bikar tînin.
JavaScript di pêşiyê de tenê di nav gerokan de dihat bikaranîn, lê niha gelek rajekaran jî wî bi kar tînin. Binavûdengtirîn jîngeha karpêkirinê jî ji bo rajekaran Node.js e.
Lerzeta
Lerzeta an jî malarya (navê zanistî: Malaria) yek ji nexweşiyên mîkrobîk e û ji mêşûleyan derbasî mirov dibe.
Li Kurdistanê terapiya bêderman a lerzetayê
Berê li Kurdistanê nexweşiyeke navdar bû û pirranî jî bi bazirganiya pez ji Îranê derbasî welêt dibû. Ji ber wê ye hin caran bo mixmixkan (vizik) dibêjin "Ecem hatin". Dîsa li Kurdistanê tedawiya vê nexweşiyê bi hêsanî dihate kirin. Cax sordikirin û bi zikê nexweş ve didan, çend birînen şewatê yên piçûk çêdikirin û bi saxbûna wan birînan re lerzeta jî diçû. Ango li vir sîstema parastinê (pergala bexşangê) dihate alarmîzekirin. Sîstema parastinê bi saxkirina birînan re bi şaşî lerzeta jî sax dikir. Çima zik? Lewra ji aliyê selûlayên neurologîk ve dewlemend e, nêzîkê rûviyan e.
Îro hemlik bûye nexweşiyeke ji rêzê. Serî de têkoşîn bi mixmixkan re, bi demedorê re girîng e. Mixabin li Kurdistanê, bi taybetî li bajaran ji ber nebûna sîstemên kanalîzasyon û avê û qirêjiya demedorê dîsa jî bi hezaran zarokên kurd dimirin. Malarya şerma sazûmaniyan e. Li welatekê ku lerzeta heye, divê ne hemwelatî lê dewlet fedî bike.
Hin sîmptomên lerzetayê
Helbet gorî prognozê sîmptom jî diguherin. Heger nexweşî bipêşketî be werima zik, astengiya mezin a bêhnvedanê destpêdike û ev bixetereyî ne.
Malarya bi derman, bihêzkirina laş û devedoreke hîjyenîk têkdiçe.
Berîlyûm
Berîlyûm metalek û elementek e.
Nav
Berîlyûm ji zimanê yewnanî tê: βήρυλλος, anku béryllos.
Rizgar Elî
Rizgar Elî siyasetmedarekî kurd e.
Rizgar Elî niha serokê Civata Parêzgeha Kerkûkê ye.
Soma Biradost (nahiye)
== Dabeşkirina nahiyeyê == Yek bajar û sê gundistan li vê nahiyeyê hene;
Xwêne
Xwêne (wek xwelfî (xwe + selfî) yan selfie (bi zimanê Îngilîzî) jî tê zanîn), wêneyeke ku bi destekî û bi kamereyê an ji bi telefona destan tê girtin û bi giştî li ser torên civakî mîna Instagram, Snapchat, Tumblr, Twitter û Facebook tên belavkirin ji bo diyarkirina hebûna xwe li cihekî an bi hin kesan re.
Dîrok
Li gel ku torên civakî ev şêweya wêneyan belav kir jî lê ew bi xwe ji dawiya sedsala nozdehan de û destpêka bîstan de ku ew jî bi saya kamereyên Brownie lê peyva selfie bi xwe vedigere sala 2002an ku cara pêşî di Civîna Awisturalî ya Elektronî ABC Online hat bikarhanîn û di sala 2012an de bi awayekî belav ji aliyê xelkê ve hat bikarhanîn.
Kosarî
Xidir Mihemed Reşîd, ku bi navê Xidir Kosarî (bi kurdiya soranî: خدر کۆساری) tê nasîn, şoreşger û helbestvanekî kurd bû.
Jiyan
Kosarî di sala 1969an de li Ranya, li Herêma Kurdistanê ji dayik bûye û di dema mezinbûna xwe de ne neteweperest û olî bû, lê di dema şerê Îran û Iraqê de ji aliyê baskê Elî Bapîr yê Tevgera Îslamî ya Kurdistanê ve, ku bi bizava mezin a Micahîdên Kurdistanê ve girêdayî bû, hat erkdarkirin ku li dijî Sedam Huseyn şer bike û ew bû misilmanekî kurd ê neteweperwer û olî û li wir paşê wek helbestvanê wan hat naskirin. Di sala 1986an de zewicî û keçek û kurek wî hebûn. Di dawiya sala 1987an de, wî helbesta xwe ya yekem bi navê "Nîgarî Xudan" nivîsî, û wî helbest ji bo peydakirina mirovan bikar anî. Di serhildanên 1991ê yên Kurdistanê de roleke mezin lîst û helbestên xwe ji hoparlora Mizgefta Mezin a Ranya dixwend. Wî vîdyoyên helbestên xwe bi kurdiya soranî tomar kirine, piraniya caran di dema şer de li çiyayan, ku vîdyoyên wan li ser înternetê têne dîtin.
Mirin
Di 27ê kanûna 1993an de, du sal piştî serhildanên Iraqê yên sala 1991ê, Kosarî ji aliyê YNKê ve piştî tepeserkirina rêveberiya Tevgera Îslamî ya Kurdistanê hate qetilkirin. Kosarî û du hevalên xwe ku di nav wan de birayê Elî Bapîr Wehîd Bapîr jî hebû, reviyan gundekî nêzî çiyê. Wehîd û Kosarî piştî rojekê xwe li mala gundîyekî xwe veşartibûn. Demeke kin piştî derketina ji gund, Kosarî biryara xwe guhert û bi serê xwe vegeriya. Dema ku YNK-Pêşmerge di dema serdegirtinê de derbasî mala ku lê veşartibû, xwest bireve, lê hate gulebarankirin. Pêşmergeyên YNKê ew li erdê xwînmij lê sax dîtin, gule berdan û çûn, lê Kosarî dîsa xilas bû. Piştî bihîstina serdegirtinê Wehîd Bapîr ji bo kontrolkirina wî vegeriya. Kosarî li ser nivîna mirinê ji Wehîd lava kir: "Deftera xwe bîne, hê helbestên min di sînga min de mane." Dotira rojê gundiyê ku alîkariya veşartina Kosarî kir cenazeyê xwe li traktorê bar kir û radestî malbata wî ya li Ranyayê kir. Malbata wî di heman rojê de ew li çiyayan veşart û li wir merasîmeke Îslamî jê re li dar xist.
Herêmên Kurdistanê
Kurdistan ji herêmên (parêzgeh) jêr yên sereke pêk tê. Herêmên Kurdistanê li gor erdnîgariyê, çandê û devokan ji hev tên veqetandin.
Gerdequl
Gerdequl gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Qurcen
Qurcen (bi tirkî: Kurucan), gundekî bi ser navçeya Mehmûdîya Wanê ve ye. .
Gerdequl
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 555 kes (109 malbat) bûn.
Fransa
Fransa yan jî Komara Fransî, (, /fʁɑ̃s/) yan jî (République Française, xwendin: /ʁepyblik fʁɑ̃sɛz/) welatek navparzemînî ye ku li Ewropayê Rojava û herêm û deverên derveyî yên li Amerîka û Okyanûsa Atlantîk, Pasîfîk û Okyanûsa Hindî vedigire. Qada wê ya metropolê ji Rhine heta Okyanûsa Atlantîk û ji Deryaya Navîn heta Kanala îngîlîzî û Deryaya Bakur dirêj dibe. Herêmên dervayê Guyanaya Fransî li Amerîkaya Başûr, Saint Pierre û Miquelon li Atlantîka Bakur, Hindistanên Rojavayê Frensî û gelek giravên li Okyanûsa û Okyanûsa Hindî hene. Ji ber gelek deverên xwe yên peravê Fransayê hene, xwediyê devera herî mezin a aborî ya taybet a cîhanê ye. Fransa li parzemîna Ewropayê bi Belçîka, Lûksembûrg, Almanya, Swîsre, Monako, Îtalya, Andorra, Spanya Holenda, Sûrînam û Brezîl li Amerîka bi navgîniya deverên xwe yên derveyî li Guyanaya Fransî û Saint Martin re sînorên xwe parvedike. Hijdeh herêmên wê yên entegre (pênc ji wan li derveyî welat in) li qadeke hevgirtî ya 643.801 km² vedigire û li gorî daneyên gulana sala 2021an zêdetirî 67 mîlyon kes li Fransa û li herêmên wî dijîn. Fransa komarek nîv-serokatî ya yekgirtî ye ku paytexta wî bajarê Parîs e. Bajarê Parîsê bajarê herî mezin ê Fransayê ye û navenda çandî û bazirganî ya sereke ye. Deverên din ên bajarî yên sereke Marsîlya, Liyon, Toulouse, Lille, Bordeaux û bajarê Niceê ye.
Serdema navîn a destpêkê
Di dawiya Serdema Kevnare de, Galiya kevnar li çend padîşahiyên Almanî û herêmek Gallo-Romî ya mayî, ku wekî Padîşahiya Syagrius tê zanîn, hate dabeş kirin. Di heman demê de, Brîtanîyên Keltî ku ji rûniştgeha Anglo-Sakson a Brîtanyayê ku direvin, li beşa rojavayê Armorica bicih dibin. Di encamê de, nîvgirava Armorican hate guherandin û navê nîvgiravê wekî Brittany hate guhertin, çanda keltî hate vejandin û padîşahiyan piçûk ên serbixwe li herêmê hatin demazirandin.
Yekem rêberê ku dibe padîşahê hemû frenkan Clovis I ye ku di sala 481ê de dest bi serweriya xwe kir û di sala 486an de hêzên paşîn ên waliyên Romayê yên parêzgehê têk bir. Clovis başûrê rojava ji Vizîgot vegerand, di sala 508an de hate imad kirin û xwe wekî mîrê Almanyaya Rojava îlan kir.
Clovis I piştî hilweşîna Împeratoriya Romê yekem fetihkarê Almanan e ku ji Arianîzmê, ji Xirîstiyaniya Katolîk derdikeve. Bi vî awayî ki aliyê papatiyê ve sernavê "Keça Mezin a Dêrê" (bi fransî: La fille aînée de l'Église) li Fransayê hate dayîn û ji padîşahên Fransî re jî "Keyên Herî Xiristiyan ên Fransayê" (Rex Christianissimus) dihate gotin.
Bircikê
Bircikê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Venaria Reale
Venaria Reale, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2018an hêjmara niştecihên komûnê 33.550 kes e.
Fransa
Erdnîgari
Welatê cîranê wê li Ewropayê ev in: Belçîka, Lûksembûrg, Almanya, Swîsre, Îtalya, Monako, Spanya, Andorra
Roinville, Eure-et-Loir
Roinville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Fransa
Erdnîgari
Ji xeynî li Ewropa erdê Fransayê li parzemînên din jî hene. Li Karîbîkan wek mînak Saint-Martin, li Başûrê Amerîkayê Guayanaya Fransî, li qeraxên Bakurê Amerîkayê, li Okyanûsa Hindê û li Okyanûsyayê herêm û welatên ku girêdayî Fransayê ne hene.
Erdnîgariya Xwezayî
Fransa ji Derya Navîn heta Deryaya Bakur û ji Reynê heta Atlantîkê dirêj dibe. Ew bi Brîtanyaya Mezin, Belçîka, Lûksembûrg, Almanya, Swîsre, Îtalya, Monako, Andorra û Spanyayê tê hevsînorkirin. Li derveyî welatê dayikê, Fransa bi Brezîl, Sûrînam û Holendayê re sînorên bejahî parve dike.
Ji bilî welatê dayika Ewropaya Rojava (la métropole), Fransa ji herêmên Amerîkaya Bakur, Karibîk, Amerîkaya Başûr, Okyanûsa Hindî, Okyanûsa Pasîfîk û Antarktîk (îdiayên li ser qada axa Antarktîkê ji hêla piraniya welatên cîhanê ve nayê pejirandin).
Fransa ji deştên peravê yên li bakur û li rojava yên bi Atlantîk û Deryaya Bakur heta zincîreyên çiyayên mezin, Pyrenees li başûr û Alpê li başûr, Pyrenees li bakur û li rojavayê rojhilat bi Ewropa lûtkeyên çiyayên herî bilind (derve Qafkas), Mont Blanc, 4 810 metre. Di hundurê de rêzeçiyayên din ên wekî Navenda Massif û Vosges hene. Chaine de Puys li Massif Central, girseyek çiyayî ya bi derdora 80 volkanên neçalak, di tîrmeha 2018an de wekî Mîrateya Mîrateya Cîhanê hat destnîşankirin.
Fransa di navbera çar pergalên çem yên mezin de dabeş dibe ku sê ji wan diherikin Atlantîkê. Çem li ser deştên nermik ên bakur û rojavayê Fransa diherikin û çemên wan ên berdar bûne sedem ku navenda aborî û siyasî ya welêt li beşên bakur ên welêt biqede ku dikare wekî alîkarek bihêz were dîtin ku Parîs bibe navenda welêt.
Dabeşkirina îdarî
] Fransa (di 2015 de) dabeş dibe:
Wezaret bi jimare ne û ev jimar di du reqemên pêşî yên koda posteyê de cih digirin. Jimareya beşê berê jî li ser lewheyên qeydkirina wesayîtên rê, wekî du reqemên dawîn jî hatibû destnîşan kirin. Ev pergal, ku li ser bingeha qeyda wesayîtê ya ku ji hêla beşa ve hatî rêve kirin, ku wesayit lê lê bû, niha (2021) ber bi qonax ve tê derxistin û bi qeydek navendî ve tê veguheztin, ji ber vê yekê hûn nikanin beşa malê li ser lewheyên nû bixwînin.
Herêm, dezgeh, navçe û kanton herêmên îdarî yên hikûmetê ne. Herêm ji aliyê qeymeqamekî herêmê (préfet de région), ku di heman demê de serokê yek ji beşên herêmê ye, têne birêvebirin. Dezgeh ji hêla prefekt (préfet), ku ji hêla hikûmet ve hatî tayîn kirin (wekhev walî) têne rêvebirin; navçe ji aliyê binerd (sous-préfet) ve tê birêvebirin. Kanton bi giranî wek navçe di hilbijartinên meclîsên herêmê û meclîsên dezgehan de kar dikin. Li Parîs, du qeymeqam hene, qismî qeymeqamekî îdarî "asayî" ye, ku di heman demê de qeymeqamê herêmê ye, beşek jî muxtarê polîsan (préfet de police), ku şefê polîsê herî bilind e, di heman demê de fermandarê sivîl li Parîsê herêma sivîl (zone de défense de Paris). Prefektê polîs jî li beşên Hauts-de-Seine, Seine-Saint-Denis û Val-de-Marne wezîfeya xwe dike.
Herêm û dezgeh jî şaredariyên bi mafên xwe yên bacê û meclîsên rasterast têne hilbijartin, bi rêzê ve conseil Régional û conseil général wek saziya herî bilind a biryardanê pêk tînin. Şaredarîya herêmê û meclîsa herêmê ji alîyê président du conseil régional ve tên birêvebirin; şaredariya beşê (li gorî Meclîsa wîlayetê) û meclîsa daîreyê ji aliyê président du conseil général ve tên birêvebirin.
Dezgeha herî bilind a biryardanê ya şaredariyan meclîsek e (konseil şaredariyê) û şaredar (maire) ku ji aliyê wê ve hatiye tayînkirin, ku hem serokê meclîsê û hem jî serokê şaredariyê ye. birêvebirî. Li Parîs, Lyon û Marsîlyayê, ku şaredariyên wan bi meclîsên xwe yên rasterast hatine hilbijartin, li navçeyan hatine dabeşkirin, şert û mercên taybetî hene.
Çar Dezgehên derveyî berê Koloniyên Fransî ne ku ji 1946 de xwediyê heman statuya wezaretên Fransaya Ewropî ne (metropole). Ew parçeyên yekbûyî yên Komara Fransa (û bi vî rengî YE jî) ne. herêmên îdarî yên derveyî herêmên girêdayî ne ku ew jî li derveyî YE ne. Ew jî mîna dezgehan têne rêvebirin û rûniştevanên fransî welatî ne. Piraniya wan ewro bikar tînin, ji bilî Polinezyaya Fransî, Kaledonyaya Nû û Giravên Wales û Futuna yên ku pereyê wan, Franka CFP hene. Fransa di heman demê de di Okyanûsa Hindî de çend giravên neniştecî yên bi navê Îles Éparses kontrol dike, ku ligel Adélieland, îdiaya Fransa ya Antarctica, Zimanê fransî pêk tînin. Herêmên Başûr.
Herêmên Fransayê
Ji sala 2016an ve, Fransa ji 18 herêman pêk tê. Régions yên li Fransaya parzemînî jî di hundura xwe de jî gav bi gav wek département, Arrondissement, Cantone û Commune tê parve kirina perçeyên hîn biçûk.
Heremên kevn
Ji sala 1956an heta 1ê çileya 2016an, Fransa ji 26 herêman pêk hatibû. Ji wan 21 li xakên Fransaya parzemînî bûn, yek girava Korsîka bû, û çar jî navçeyên ser deryayî bûn.
Dewlet û siyaset
Navê Destûra ya niha ya Fransayê Komara Pêncemîn ye û di referandûma 28'ê Îlona 1958'an de hat qebûlkirin. Wê pozîsyona birêvebir li hember Serokomar (Président de la République) dê bi hilbijartina rasterast ji bo wezîfeya 5 salan were tayîn kirin (di 2001 de ji 7 salan hate guhertin). Hilbijartina serokomariyê di du tûran de pêk tê. Ger di tûra yekem de ti berbijarek ji sedî 50 detir dengan nestandibe, her du namzedên sereke di gera duyem a hilbijartinan de tên cem hev. Desthilatên berfireh ên serokomar divê îstiqrara desthilatdariya dewletê û hebûna dewletê misoger bike. Di nav hêzên herî girîng de mafê bangeşeya referandûmên biryardar û hilbijartinên nû yên Meclîsa Neteweyî ye. Her wiha serokkomar Serokwezîr û wezîrên din tayîn dike, fermandarê bilind yê leşkerî ye û ew e ku peymanên navneteweyî îmze dike û li ser bi cîhkirina çekên navokî. Zêdebûna desthilatên serokomar, hilbijartina serokatiyê ji hilbijartinên parlamentoyê girîngtir kiriye û ji ber vê yekê rêjeya beşdariyê ji bo hilbijartina serokomariyê zêdetir e.
Parlamena Fransayê ji du odeyan, Meclisa Neteweyî (les députés de l'Assemblée nationale) û Senato (Sénat), bi giştî 925 endam. 577 endamên Meclisa Neteweyî ji bo heyamên 5 salan bi hilbijartinên rasterast li herêmên hilbijartinê yên yek-endam têne destnîşankirin. Meclîsa Neteweyî bijardeya hilweşandina hikûmetê bi pêşniyara bêbaweriyê heye. Nîvê 348 senatoran (les senators) li Senata (Sénat) her sê salan carekê ji bo heyamek şeş salan têne tayîn kirin. Senator xwedan hêzek tixûbdar in û Meclîsa Neteweyî her gav gotina dawî heye heke di navbera her du odeyan de lihevnekirin hebe ji bilî mijarên destûrî. Hikûmet li ser rojeva Meclîsa Neteweyî xwedî bandorek xurt e.
Jiyana siyasî ya Fransayê di van dehsalên borî de heya "hilbijartinên parlamanî yên 2017an" bi polarîzasyonek di navbera du komên siyasî de hate nişandan: çep li dora Partiya Sosyalîst û rastgir li dora RPR û şûngirê wê UMP. Partiya rastgira tund FN (Eniya Neteweyî "bêtir qanûn û nîzam" û polîtîkayeke tund a koçberiyê diparêze û ji destpêka salên 1980-an vir ve nêzî ji sedî 15 dengdana di hilbijartinan de. Partiyê di salên dawî de li Parîsê jî grevên mezin organîze kiribû.
Badava
Badawa, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Fransa
Dewlet û siyaset
Di sala 2017an de, Serokomar François Hollande bû serokê yekem yê di dema Komara Pêncemîn de ku ji nû ve nehat hilbijartin.
Emmanuel Macron di Hilbijartina Serokatîya Fransa 2022 de. Macron di 20 salan de yekem serokê Fransa bû ku ji nû ve hate hilbijartin.
Parastin
Serfermandarê Bilind yê berevaniya Fransî Serokê Komarê ye. Di bin destê wî de, hikûmet û Wezîrê Parastinê berpirsiyariya siyasî ya parastinê ye.
Parastin ji van pêk tê:
Fransî hêza parastinê ji çar şaxên parastinê armé (Armée de Terre), derya (''Neteweya Deryayî') pêk tê. '), hêza esmanî (Armée de l'Air) û cendirme (Cendirme Nationale). Li kêleka hêzên çekdar, xizmeta bijîjkî ya hêzên çekdar (Service de Santé des Armées) û xizmeta sotemeniyê ya hêzên çekdar (Service des Essences des Armées) pozîsyoneke serbixwe û berfireh a şaxê digirin.
Hêzên Çekdar ên Swêdê ji sala 2001ê ve artêşeke profesyonel e. Ew ji 347 903 leşkerên li ser erka çalak û 81 229 karkerên sivîla (2003) pêk tê. Ji bilî vê, leşkerên rezerv jî hene. Li Fransayê robotên bejayî yên bi çeka nukleerî, robotên hewayê û robotên binavderyayî hene. Bi giştî, hêzên çekdar ên Fransî nêzî 350 serikên nukleerî hene.
Fransa dewleta çaremîn bû ku çekên navokî bi dest xist. Hin ji zanyarên welêt li ser Projeya Manhattan xebitîn, ku Fransa dest pê kir ku cebilxaneya xwe ya nukleerî pêş bixe. Di destpêkê de Fransa hewl da ku bi Îtalya û Almanyaya Rojava re çekên navokî çêbike, lê Charles de Gaulle dixwest ku cebilxaneya Fransa bi tevahî têra xwe bike. Yekem ceribandina nukleerî li Cezayîrê di 1960 de pêk hat. Piştî serxwebûna Cezayirê, Fransa dest bi ceribandina çekên xwe yên nukleerî li Polînezyaya Fransî kir.
Lejyona Biyaniyan a Fransî ji aliyê keyê Louis Philippe ve di sala 1831 de hate damezrandin da ku ji Swîsre û Alman mercên yên ku li Parîsê mane bi şandina wan xilas bibin. ji Cezayirê re ji bo piştgiriya artêşa fransî li wir. Lêbelê, di rewşa îroyîn de, Legion yekîneyek elît a hêzên çekdar ên Fransa ye, her çend hîn jî hin kevneşopiyên kevn hene: leşkerên di Lejyonê de sond dixwin ji Lejyon bi xwe, ne bi Komara Fransa. .
Deryayî
Personelên leşkerî yên hêzên deryayî ji 44 595 leşker û deryavanan pêk tê.
Cendirme
Cendirmeyan berî her tiştî li gundan û li bajarên biçûk wek hêzeke polîsan tevdigere; li bajarên mezin la Polîsê Neteweyî heye. Wezîfeyên cendirmeyan wek yên Îtalî Carabinieri û Îspanyolî Guardia Civil ne. Cendirmeyên herêmê di sala 2008an de ji 1 124 qereqolên jandarmeya herêmî, 370 taqên acîl, 271 dewriyeyên kûçikan, 92 yekîneyên sûcên wîlayetê, 383 yekîneyên sûc, 14 yekîneyên helîkopteran, 7 dewriyên polêsê çemî, 26 9 nobedarên polêsên deryayî, 26 nobedarên trafîkê yên polêsên deryayî pêk dihat. 136 baskên polîsên trafîkê û 37 yekîneyên taybet ên sûcên ciwanan.
Cendirmeyên gerok di sala 2008 de ji 123 squadrons pêk dihat. Li herêma Parîsê yekîneyeke cendirme ya jortir a gerok heye, di 6 tabûran de 4 hezar polîs, tabûra zirxî ya cendirme û yekîneya taybet a cendirmeyan jî di nav de ne. Di sala 2006an de cendirmeyên Fransî nêzî 105 hezar karmend bûn. Ji van 103 000 leşker û 2 000 jî karmendên sivîl bûn.
Xizmeta tenduristiyê
Xizmeta bijîjkî, service de santé, şaxeke parastinê ya taybet e di nav hêzên çekdar de. Ew di nav tiştên din de pêk tê:
Karmendên dezgeha tenduristiyê ji 12 431 kesan pêk tê û ji wan 7 559 leşker in.
Xizmeta sotemeniyê
Karmendên servîsa sotemeniyê ji 2 444 kesan pêk tê û ji wan 1 255 personelên leşkerî ne.
Têkiliyên Navneteweyî
Yekem mîsyona dîplomatîk a Fransayê di sala 1522 de dema ku şandeyek şand Swîsre hate damezrandin. Îro, Fransa xwediyê tora duyemîn a herî mezin a balyozxaneyên cîhanê ye, ku tenê Amerîka jê derbas dibe. Tevî hilweşandina desthilatdariya kolonyal a Fransayê piştî Şerê Cîhanî yê Duyem, Fransa lîstikvanek navneteweyî ya girîng dimîne. Welat yek ji pênc endamên daîmî yên Encumena Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî, endamê G7 û herwiha endamê damezrîner ên NATO, OECD û Ewropa ye. Yekîtî.
Rêxistinên navneteweyî
Fransa di nav yên din de endam e:
Demografîk
Taybetmendiya Fransa bi wê yekê ye ku ji çend welatên cîranên xwe, wek Brîtanya Mezin û Almanya, pir zûtir veguhertina demografîk derbas bûye, ku, di nav tiştên din de, bû sedem ku welat ji bo demek dirêj xwedan nifûsa herî mezin li Ewropayê be. Lê di sedsala 19an de, dema ku nifûsa Ewropayê du qat zêde bû, Fransa hema hema bi nîvî zêde bû. Berevajî gelek welatên din ên Ewropî, koçberiya berbi DY ne girîng bû û Fransa demek dirêj bû welatê koçberan. Şerên cîhanê, berî her tiştî Şerê Cîhanê yê Yekem, di pîramîda nifûsa welêt de xelekek kûr xist. Piştî Şerê Cîhanî yê Duyem, xweşbînî bilind bû û zarokbûn bi asîman bilind bû; serdemek ku bi gelemperî jê re "le Baby Boom" ("baby boomen" tê gotin. Piştî wê yekê, bûyîna zarokan hinekî daket, heya ku dor hat ku nifşa mezinbûna zarokan ji xwe re bibe xwedî zarok.
Di van demên dawî de, mezinbûna nifûsa xwezayî ji çend welatên cîran xwedan pêşkeftinek erênîtir e. Digel vê yekê, ji ber ku nifşa pitikan teqawid dibe, welat bi karekî dijwar re rû bi rû dimîne.
Bajarên mezin
Deh bajarên herî mezin ên Fransa ev in (niştecîhên 2012, tevî derdor):
Bajarên sereke an girîng ên çandî yên Fransa ev in: Ajaccio, Amiens, Angers, Bastia, Besançon, Brest, Caen, Cannes, Clermont-Ferrand, Dijon, Grenoble, Le Havre, Lens, Limoges, Metz, Montpellier, Nancy, Nîmes, Orléans, Pau, Perpignan, Poitiers, Reims, Rouen, Saint-Étienne, Toulon, Tur.
Binêre jî: Kategorî:Lîsteya bajarên Fransa
Ziman
Nifûsê Fransayê di 1ê kanûna paşîn 2008an de yên bi welatên ser deryayî ve wek 64.473.140 tê texmîn kirin. Ew ji Almanyayê şunda duyem mezintir welata Yekitiyê Ewropayê ye. Ew ji sedî 13ê (% 13) YE bi tenê pêk tîne ye.
Payîna dirêjahiya jiyanê yê di Fransayê de bo mêran 76,7 sal, bo jinan jî 83,8 e.
Piraniya fransî (% 88) bi fransî wekî zimanê xwe yê dayikê diaxivin, ku ew jî zimanê fermî yê Fransa ye. Zimanên herêmî yên girîng ev in, Oksîtanî (Provensal), [ [Korsîkî]], Franko-Provensal, Bretonî, Ketelanî, Baskî, Hollandî (Flamî) û Alsatî (zarava almanî). zimanê koçberan ya herî mezin erebî ye, bi taybetî zaravayê bakurê rojavayê Afrîkayê ku wekî Erebî Maghre tê zanîn.
Di dibistana fransî de, Îngilîzî bi gelemperî yekem zimanê biyanî ye (ne mecbûrî ye, lê ji sedî 90 xwendekaran Îngilîzî hildibijêrin) û piraniya xwendekar Spanî, Almanî an [[Îtalî] dixwînin. ] wekî zimanê sêyem, ku di nav wan de Spanî ya herî berbelav û Almanî ya duyem a herî gelemperî ye.
Dîn
Di sala 2009 de ji sedî 64 ji nifûsê Katolîk, ji sedî 4 Misilman, ji sedî 3 Protestan bûn.
Ji sala 1905-an vir ve, Fransa xwediyê qanûnek e ku dêrê û dewletê ji hev vediqetîne û ku azadiya olîan nas dike.
Demek dirêj, Dêra Katolîk bandorek girîng li ser jiyana civakî ya fransî kir. Li Fransayê, jiyana rahîb pêş ket û katedralên sedsalên navîn yên wî welatî abîdeyên hêz û pozîsyona navendî ya Dêra Katolîk in. Piştî şerên olî yên bi xwîn, Protestanên Frensî (Huguenots) bi Edîktê Nantes 1598 azadiya olî bi dest xistin. Di sedsala 17an de, key û dîwan zilamên dêrê xistin xizmeta xwe: Kardînal Richelieu û Mazarin çarenûsa welêt rêberî kirin. Şoreşa Fransî li dijî Dêrê û hem jî li dijî komên din ên xwedî îmtiyaz derket. Di bin Napoleon de, helwesta Protestanan xurt bû. Piştî şerên dêrê, 1905 têkiliyên di navbera dêrê û dewletê de qut bûn. Fransaya nûjen bi giranî civaka laîkbûyî ye. Nêzîkî 3 ji sedî yê niştecîhan (bi piranî Afrîqaya Bakur) xweyê Îslam didin.
Verpillières-sur-Ource
Verpillières-sur-Ource, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Fransa
Dîn
Li gorî statîstîkên 2020, olên sereke yên Fransa Xiristiyanî, Îslam, Cihûtî û Bûdîzm bûn. Hejmara ku ne aîdî tu oleke rêxistinkirî ne ev e 20,830,000. .
Çanda gelêrî
Fransî çanda gelerî bingeha wê di Galîk de ye ku bandora wê piştî dagirkirina ji, wek nimûne, Rom, Frank, Alman û Vîkîng. Bi ser de, hindikahiyên çandên ne-asîmîlebûyî hene, wek mînak Bask, Breton û Alman. Ev cûdahiyên berbiçav di navbera bakurê Fransa bi Kelt û bandorên Almanî de dide, û başûrê ku ji hêla çanda Deryaya Navîn ve tête diyar kirin, welat dikare li gorî vexwarin, şerab li başûr, cider li bakurê rojava û birra li bakurrojhilat. Li başûr, bêtir karakterek Romayî heye, ku ji bo nimûne, di sêwirana xaniyan û çandiniya zeytûnan de diyar dibe. Li bakur bêtir têkiliyek almanî heye, ku di cûreyên çandiniyê de tê dîtin û ku ew di dereceyek mezintir de li şûna rûnê zeytûnê rûn bikar tînin. Lêbelê, Roma, bi hêmanên Keltî, ji bo çanda gelêrî ya Frensî yekreng e, mînakên vê yekê çandiniya genim, kevneşopiya dêrê, adetên cejnê û qanûnên Romayê ne.
Aborî û binesazî
Jiyana karsaziya Frensî piştî Şerê Cîhanî yê Duyem bi bingehîn strukturê xwe guhertiye. Berê çandinî pîşesazîya sereke bû, lê îro tenê ji %7ê nifûsê kar dike, lê ji %30 di pîşesaziyê de û ji %60 jî di sektora xizmetguzarî de kar dikin. Fransa bûye yek ji welatên pîşesazî yên pêşeng ên Ewropayê ku hilberîna teknolojiya bilind di pêş de ye, hinekî jî wekî encama rêveberiya hukûmetê ya bihêz di serdema piştî şer de. Di çarçoveya hevkariya Ewropî de, Fransa ji damezrandina Yekîtiya Komir û Pola 1952 ve ajotiye. Cûdahiyên herêmî yên mezin hem di warê çandinî û hem jî di pîşesaziyê de hene, û bextewariya aborî bi rengek neyeksan tê dabeş kirin. Li rojhilatê xeta ji Le Havre li ser Kanala Manşê heya Marsîlya li başûrê Fransa (bi navê Le Midi) piraniya pîşesaziyê û standardek jiyanê ya bilind tê dîtin; li beşên xizan ên navendî û başûrê rojavayê welêt, karsazên piçûk, pîşesaz û cotkarên piçûk serdest in. Lêbelê, gelek Fransî ji kontrola navendî ya bihêz a ji Parîsê nerazî ne û vê dawiyê hewldan hatin kirin ku hilberînê biguhezînin û navendên nû ji bo mezinbûna aborî ava bikin.
Pîşesaziya kevneşopî ya hesin û pola ya fransî li bakur û bakur-rojhilat li ser bingeha maden û kana komirê ya herêmê bû. Li vir, krîza pola ya navneteweyî bi giranî ketiye û kanî û hesinkaran kar kêm kirine an jî hatine girtin. Ji bilî madenê hesin, boksît tê derxistin (mîneralê bi navê bajarê Les Baux li Provence hatiye binavkirin); Fransa li Ewropayê hilberînerê sereke yê baksît e, ku di hilberîna alûminyûmê de tê bikar anîn. Hin neft û gaza xwezayî (li başûrê rojava) û gelek hêza hîdro heye. Li Fransayê dora çil santralên nukleerî hene (piranî li Ewropayê). Li Saint-Malo li Brittany kargehek mezin a tîrêjê hate çêkirin. Li kêleka endezyariyê (keştiyan, çêkirina otomobîlan), berfirehkirina hilberîna teknolojiya bilind (balafir, telekomunîkasyon û elektronîkên din) û pîşesaziya kîmyewî, pîşesaziyên kevneşopî û hilberên pîşesaziyê pozîsyonek bihêz diparêzin (xwarin, cam û porselen, tekstîl û tiştên modê, bîhnxweş û kozmetîk. ). Tûrîzm xwedî girîngiyeke mezin a aborî ye; dora 30 milyon tê çaverêkirin. serdanên biyanî her sal (di nav yên din de diçin Parîsê, kelehên Geliyê Loire, seyrangehên deryayê yên li ser Riviera (Frensî Côte d'Azur, "Azure Coast") û seyrangehên werzîşên zivistanê yên Alper. Pêjgeha kevneşopî ya fransî bala gelekan dikişîne. tûrîst.
Fransa dikare wekî aboriyek berbiçav a tevlihev (économie mixte) were pênase kirin ku di aboriyê de xwedî rêjeyek bilind a xwedîtiya giştî ye, yek ji ya herî bilind di OECD de. Aboriya Fransa yek ji wan ên herî pêşkeftî yên cîhanê ye û bi tundî li ser teknolojiya bilind ye. Piştî DYA, Çîn, Japonya û Almanya li cîhanê pêncem mezintirîn tê hesibandin.
Li gorî Rêxistina Bazirganiya Cîhanî, di sala 2003 de, Fransa piştî Dewletên Yekbûyî, Almanya, Japonya û Çîn di cîhanê de pêncemîn îxrackarê herî mezin ê bazirganiyê bû û piştî Dewletên Yekbûyî, Almanya û Chinaîn jî çaremîn îtxalkarê herî mezin bû.
Li gorî OECD, di 2003 de Fransa li pêş Dewletên Yekbûyî û Belçîka xwedan para herî mezin a veberhênana biyanî bû (wek sedî tê hesibandin). Bi bernameya xwe ya navokî re, Fransa di heman demê de welatê herî bilind ê xwebexşînê ye li Ewropaya Rojava û yek ji heft welatên herî pîşesazî yên cîhanê ye ku herî kêm [[karbondîoksît] hilberîne. ]. Ji ber vê yekê standarda jiyanê li Fransayê pir bilind e.
Aboriya Fransî bihevrebûna aboriya bazarê û destwerdana hukûmetê ya bihêz lê kêm dibe. Qadên mezin ên axa berdar, karanîna teknolojiya nûjen û subvansiyonên li hev kirin ku Fransa bikin neteweya pêşeng cotanî ya Ewropaya Rojavayî. Aboriya Fransa, piştî windakirina Cezayîr di 1960 de jî, di cîhanê de yek ji bihêztirîn e. Fransa di heman demê de xwediyê pîşesaziya fezayê pêşeng e û yek ji du neteweyên Ewropî ye ku xwediyê porta fezayê ya neteweyî ye - ya din jî Esrange li Swêdê ye.
Dewleta Fransa xwediyê beşeke mezin ji binesaziya welat e û xwediyê sereke yê çend şirketên rêhesin, elektrîk, firevanî û telekomunîkasyon ye. lê ji destpêka salên 1990'î ve bi awayekî zêde kontrola xwe li ser van sektoran azad kiriye. Dewlet par bi perçe pişkên xwe yên li şirketên fransî yên wekî France Telecom, Air France û di sîgorteyên din, berevanî û banke de firot dikan.
Fransa ewro bi 10 endamên din re 1'ê Çile 1999 dest pê kir û di destpêka 2002 de, pereyên û notên euro bi temamî şûna Franka Frensî danî.
Ji Şerê Cîhanî yê Duyem, Fransa gav bi gav hem ji hêla siyasî û hem jî ji hêla aborî ve nêzikî Almanyayê dibe û her du welat bi gelemperî di nav Yekîtiya Ewropayê de wek duya pêşeng a entegrasyona Ewropî têne hesibandin.
Fransa salane 79 mîlyon tûrîst dikişîne, ku ev yek ji ya ku li wî welatî dijî bi girîngî zêdetir e, ku ew dike cihê geştiyariyê yê herî populer ê cîhanê li pêş Spanya (51,7 mîlyon) û DYA (41,9 mîlyon) li gorî Rêxistina Tûrîzmê ya Cîhanê (WTO).
Tûrîst ji hêla bajarên bi eleqeya çandî mezin, seyrangehên serşuştinê û ski, dîmenên îdylîk û metropolên cîhanê Parîs dikişin.
Zerikan, Macîran
Çalûrdê an jî Zerikan, gundekî bi ser navçeya Macîranê ve ye. Gundî elewî ne.
Fransa
Aborî û binesazî
Binêre jî: Kategorî:Şirketên Fransî
Pêşketina aborî ji salên 1990-î ve
Di salên 1990î de, bi saya bazara navxweyî ya Yekîtiya Ewropayê, bazirganiya derve li Fransayê geş bû. Wê demê hinardekirin ji îthalatê mezintir bû. Lêbelê, welat ji salên 2000-an vir ve ji hinardekirinê bêtir îthalat wergirtiye, di nav tiştên din de, girêdayîbûna bi hinartina petrolê.
Îxalata mal û karûbaran ku ji sedî 1994'an de 21% û di sala 2010'an de jî %28 bû. Di heman demê de, hinardekirina mal û karûbaran ku ji sedî 22% û 25% ji GDP ya welêt tê pîvandin.
Dema ku Fransa di sala 1999-an de beşdarî EMU bû, GDP-ya wan 1.4 trîlyon dolar bû û di sala 2012-an de, GDP gihîştibû 2.6 trîlyon $, ku di GDP-ê de% 86 zêde bû.
Di sala 2005 de, îndeksa di civaka karsaziya fransî de ji 104.8 daket 102.2, û hinardekirina Fransî di hemû sektoran de ji bilî aliyê xwarinê kêm bû. Lêbelê, welat di heman serdemê de baş bû, lê tevî vê yekê, GDP-ya welat bû duyemîn ya herî kêm. di 2005 de li Herêma Euro.
Di sala 2007’an de li Fransayê aborî careke din xera bû û di sala 2008’an de ji ber krîza darayî ya li welatên Ewropa û cîhanê careke din welat ketibû ber paşketinê. Li welêt bêkarî zêde bû û pîşesaziya otomobîlan a Fransayê xirab bû. Paşê hikûmetê di veberhênanên di sektora giştî de, piştgirî ji bo pîşesaziya otomobîlan û bihuştên bacê û deynên bank û pargîdaniyan veberhênan kir. Di sala 2009 de, aboriya Fransa ji sedî 2,7 kêm bû, lê di dawiya salê de mezinbûn berevajî bû û di sala 2010 de GDP ji sedî 1,5 zêde bû. Lêbelê, aborî ji ber sistbûna aboriya cîhanê zêde mezin nebû.
Narîn Feqe
Narîn Feqe (z. 1980) stranbêj û hunermenda kurd.
Fransa
Pêşketina aborî ji salên 1990-î ve
Di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2012an de, Fransa gelek xebitî ku kêmasiya bûdceya xwe bigihîne sînorê Yekîtiya Ewropayê ji sedî 3. Mezinbûna wan bi qasî %0,4 kêm bû û deynê neteweyî jî ji %90ê GDP bû. Ji ber vê yekê ji bo Fransa girîng bû ku mezinbûna welêt zêde bike û deynê neteweyî kêm bike. François Hollande ji bo dewlemendan, karsazên mezin, bank û şîrketên petrolê, ku wî di hilbijartinan de bi ser ket, polîtîkayeke hişkbûnê bi bacên bilindtir pêşniyar kir.
Di 2014 de, mezinbûna GDP hema hema nayê guhertin.
Veguhastin
Firokeya herî mezin a Fransa Air France ye, ku difire cihên li Fransa, Ewropa û yên din ên cîhanê. Mezintirîn balafirgeha Balafirgeha Parîs-Charles de Gaulle li derveyî Parîs ye. Balafirgeh yek ji mezintirîn li Ewropa û xalek danûstendinê ya girîng e.
Trên ji Parîsê diçin bajarên din ên Ewropî yên wekî London û Brûksel. Di dîrokê de, Parîs ji bo Orient Express jî yek ji stasyonên navendî bû.
Fransa yek ji mezintirîn toreyên rê li cîhanê ye. Ev bi qasî 800 hezar kîlometir e ku 7100 kîlometre otoban ye. Piraniya otobanên Fransayê, bi kîlometreyan, otobanên bi bacê ne. Ev rê ji aliyê hikûmetê yan jî şîrketên taybet ve tên xwedîkirin û xebitandin. Di dawiya salên 1990-an û destpêka salên 2000-an de, dewleta Fransa hêdî hêdî xwedîtiya xwe li van pargîdaniyan kêm kir. Fransa xwedî trafîka rastê ye.
Mail, telefon û Înternet
Fransa ji bo demek dirêj li paş welatên pêşkeftî yên din mayî, lê naha digihîje û berfirehbûna banda fireh bi lez û bez ber bi pêş ve diçe.
Perwerdehî û lêkolîn
Di sedsala 12-an de wekî yek ji kevintirîn zanîngehên cîhanê hate damezrandin, piştî Gulan] bû nav 13 zanîngehên cuda yên dewletê yên serbixwe. Rabûn. Di wêneyê de avahiya zanîngehê Sorbonne
Li Fransayê, dibistana mecbûrî di şeş saliya xwe de dest pê dike, lê ji sê saliyê (carinan jî du salî) heya şeş saliya xwe "école maternelle" ya dilxwazî ​​heye ku ji hemî zarokên ku li Fransa dijîn re vekirî ye. hejmareke zêde ya zarokan beşdarî perwerdeyê dibin. Di şeş saliya xwe de, tu diçî école élémentaire, piştî wê jî kolej li pey tê û heta tu 15 salî diçî wir.
Dû re lîse tê, ku hûn di navbera 15-18 saliya xwe de dixwînin, piştî wê hûn dikarin bêtir serî li écoles préparatoires, dibistanên amadekariyê ji bo xwendina bilind, wekî din rasterast li zanîngeh û zanîngehan.
Xwendina bilind a fransî xwedan kevneşopiyek dewlemend e ku vedigere Serdema Navîn. Li paytext, Zanîngeha Parîsê, ku di sedsala 12-an de hate damezrandin, bû yek ji kevintirîn û girîngtirîn saziyên xwendina bilind û lêkolînên akademîk ên cîhanê. Yekem doktora di dersên Îlahîyatnasî û humanîstî de li vir hatin pêşxistin.
Şoreşa Fransî bilindbûna grandes écoles dît, kolêj - bi gelemperî leşkerî, teknîkî an zanistiya siyasî ne - ku paşê ji ber rola wan di nav dezgeha leşkerî ya berfireh a piştî-şoreşê ya Frensî de bi prestîj mezin bûn.
Piştî Serhildana Gulanê ya 1968, Zanîngeha Parîsê di nav 13 zanîngehên dewletê yên serbixwe de hate dabeş kirin.
Hacî, Payizava
Hacî gundekî girêdayî navçeya Wanê ya Payizavayê ye.
Erdnîgarî
Wanê re 49, Payizavayê re jî 30 km dûrahiya wê gundê heye.
Aborî
Zêdetirîn karên çandyarî û ajaldarî li vir tê kirin.
Têlefonên westar û xwediyê dibistanekê seretayiyê ye.
Ûrmiye
Ûrmiye, Wirmê an Urmê , bajarê didu ya herî mezin ê rojhilatê Kurdistanê paş bajarê Kirmaşan ê ye. Nifûsa bajarê Ûrmiyê li derdora 970.000 ye. Xelkê Ûrmiyê bi zaravayê kurdî kurmancî û zimanê azerî dipeyivin. Bajar ji çend herêmên cuda ên kurdnişîn û azernişîn pêk tê:
Etîmolojî
Heta niha gelek niqaş li ser vî navî hatine kirin. Hraç Martirosiyan (Hrach Martirosyan) di kitêba xwe bi navê  Studies in Armenian Etymology  di rûpela 681 de dibêje  Ormî  di zimanê Ermenî de wate divarê derûdora bajêr. Paşê dibêje  ormi  digel ὅρμος /  hormos  a Yewnanî bi wateya liman ya iskile, yek kok heye ku erdnîgarê jî vê peyt dike.
Ûrmiyê dîrokekî pir kevin heye. Pêşniyarê dîn ji bo koka navê Ûrmiyê ev in: Pourdavoud,  Ûr-  (bajerekî mîna di bêjeya Ûrşelîm, bajarê Silêman) û  -miye  (av); di zimanê Aramî de wate bajarê avan. Samuel Noah dibê ku  orum  digel  ho-ru-um  a di navê  horumkoraka  ya Sumêrê ku navê çiyayekî di  Efsaneya loqalbanda padişahê Sumerê  ye hevkok be. Minorsky, ji ber ku di hin nivîstekyên Sûryanî de ku li pal gola Ûrmiyê hatine dîtin navê  Armaitî Urmaitî  hatiye dibe ku ev nav Sûryanî be. Navê berê yê Ûrmiyê di serdema şah de Rizayiye bû ku ji navê Riza Şahê Pehlevî girtÎ bûn. Navê Ûrmiyê yê kevin di serdema Sasaniyan de Çîçist bû ye ku di nivîsteka Avestayê de jî hatiyê ku zadîgeha Pêxembera Zêrdeşt bû ye. Niha jî li kêlega Ûrmiyeyê gundek bi navê Çîçist heye.