cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Împeratoriya Seleukî
Seleukos I Nîkator (321/312-281)
Di 301 b.z. de Seleukos bi piştgiriya Lusimaxos yek ji dijberên xwe Antigonos I bin xist û Sûrî ji dest xwe xist.
Di 281 b.z. de di Cenga Kurupedion de hevalbendê xweyê berê Lusimaxos, kargerê Trakya û Anatoliya bin xist û împeratoriya Îskenderê Mezin şunda di destekî (derve Misir) de yek kir. Ji bo Makedonya jî dagir bike kênge Tengava Çanakkale derbaz kir şûnda ji aliyê Ptolemaîos Keraunos, lawê împarator Ptolemaîos I Soter ve hat kuştin.
Ji pê mirina Seleukos I re împeratorîye xwe di cengên ji bo texta împeratoriye de dît. Li gelek navçeyan, çend kesan xwe wek împerator dan zanîn. Lê bi dawî du xanedanan serweriya xwe hat pejirandi; yek eşkaniyan li başûr rojhelata Deryaya Mazenderan dewlet saz kirî bûn, ya din jî Keyîtiya Graiko-Baktrianan di serdariya Diodotos I de heta Hindistanê hatîbû sazandin.
Împeratorî ji pê wan cengan re gelek lawaz bû bû.
Antîoxos III Megas (223-187)
Di destpêka dema Antîoxos III (223 b.z.-187) de împeratorî ji Sûrî û Babîlê pêk dihat. Di 212 an de Antîoxos ji bo xakên împeratorî şûnda hundura dewletê bike derkete seferekê û di dawiya seferê Ermenistan, Azerbaycan û Eşkanî şûnda hundura împeratoriyê kir.
Di 196an de Antîoxos derkete sefereke ser Trakyayê. Lê li Yewnanistan ji aliyê împeratoriya Romaye ew hat bin xistin. Ji pê re li Trakya û Anatoliya jî ji aliyê Romayan ve hat binxistin û derve Kîlîkya xakên li Anatoliya û Trakya derbaza Romayê bûn.
Ji pê mirina Antîoxos III re Eşkanî, Baktriya û Ermenistan şûnda ji împeratorîye veqetî ye û împeratorî ji xakên Sûrî, Kîlîkya, Babîl, Medya û Îranê de pêk dihat.
John D. Grainger: A Seleukid Prosopography and Gazetteer. Brill, Leiden/Boston 1997, ISBN 90-04-10799-1 (Nachschlagewerk zu Personen, Orten und Institutionen des Seleukidenreiches). Paul Kosmin: The Land of the Elephant Kings. Space, Territory, and Ideology in the Seleucid Empire.
Rûxîn
Kênge împerator Antîoxos VII mirî bû împeratorî ji Sûrî û Kîlîkya de tenê pêk dihat. Lê li hundura împeratorî de gelek têkoşîn ji bo textê hebûn û wan cengan împeratorî sal bi sal lawaz dikir.
Di 83 b.z. de keyê Ermenistan Tîgranê Mezin va lawaziya wek fersand dît û Sûrî dagir kir û çend salan şunda jî ji aliyê romayiyan ve dawiya împeratoriya seleukiyan hat dan.
Sokova
Sokova, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Çiyayên Pamîrê
Çiyayên Pamîrê yan jî Zincîreçiyayên Pamîrê, zîncîreçiyayeke di navbera herêmên Asyaya Navîn, Asya Başûr û Asyaya Rojhilat de ye. Pamîr di navberên sîstemên rêzeçiyayên din ên girîng wekî Tian Şan, Qerekoram, Kunlun, Hindokûş û Rêzeçiyayên Himalaya yê de ye.
Piraniya çiyayên Pamirê li parêzgeha Gorno-Bedakşan a Tacîkistanê ne. Li başûr, bi çiyayên Çiyayên Hindokujê re li ser Korîdora Wakhan a Afganîstanê bi parêzgeha Badakhshan sînor e. Ji aliyê bakur ve bi çiyayên Tian Shan ên li ser Geliyê Alay a Qirgizîstanê re dibin yek. Li aliyê rojhilat ve jî berbi rêza ku Kongur Taghê ya Çînê vedihewîne, li "Pamirên Rojhilat" dirêj dibe ku bi geliyê Yarkand ji Çiyayên Kunlun veqetandî ye.
Dîrok
Li beşa rojhilat a girseyê bi qasî pêncî cihên ji serdema kevirî hatine kifşkirin. Ji 10 hezarî zêdetir petroglîf û pîktogram hatine tespîtkirin ku di esasê xwe de sembolên dînî û heywanan û helbestên ku hinek ji wan diroka wan heta paleolîtîka jorîn diçe hatine dîtin. Şopên komirê yên ji maleke mirovan a li Pamîrê bi rengekî zanistî heta 9500 sal berê diçe. Li şikefteke li başûrê Murghabê, ku ji asta deryayê bi bilindahiya 4000 metreyî ye, nûnertiyên parietal ên neolîtîkê hene ku weke bilindtirîn ên cîhanê tên qebûlkirin. Lê belê, berevajî li çiyayên Tianê, ji wê serdemê ve ti amûr nehatiye dîtin.
Di dawiyê de bermahiyên arkeolojîk ên gorên ku bi lûleyên darîn hatine girtin, li zozanên bilind ên rojhilat hatine derxistin. Madenên Lapis lazulis ên li Pamîrê di demên Sumeriyan de li Mezopotamya û di şaristaniya Harappanê de jî di hezarsaliya sêyemîn a berî zayînê de hatine dîtin. Derbasbûna çiyayan di salên 1273-1274an de dema ku ber bi Çînê ve çûye, yekem şahidiyên rastîn ên dîroka herêmî, xebata gerokê Venedîkî Marco Polo ye. Derbasî geliyê Waxan-Daria û Kaşgarê derbas dibe û bi kurtepênaseyeke kurt behsa dijwariya bihurikên çiyê, peyzaj, erdnîgarî, avhewa, fauna, hilberînên çandiniyê, niştecih, kevneşopî û ola wan dike.
Erdnîgarî
Ji ber kombûna çiyayên Tiyan ber bi bakur ve, Rêzeçiyayên Kunlunê yên li rojhilat, Karakoçamê li başûr, Çiyayên Hindokujê jî li başûrê rojava hatine avakirin, li Asyaya Navîn Çiyayên Pamîr girêkeke orografîk ava dike. Ev rêze çiyayên ha li eyaleta Otonom a Badaxşan a Jorîn ku bi temamî dagir kirine, bi cih bûne. Beşek ji Zîncîreçiyayê Pamîrê li Tacikîstana Rojhilat bi cih bûne û bi heft herêmên bi navên Darvaz, Vanç, Rûşen, Şognan, Roştkala, Îşkaşîm û Murgabê ku tê de bajarê Xorog ê paytexta eyaleta xweser lê tê zêdekirin, hatine dabeşkirin. Çiya di bin serweriya komarparêzan de beşek ji herêmê dirêj dibe û li Oş Oblast a li başûrê Kirgizîstanê jî dirêj dibe. Beşek ji zîncîreçiyayê li eyaleta Badaxşanê ku li bakurê rojhilatê Exanîstanê ye û beşek li herêma Sygûr a Herêma Xweser a Sînkiyangê ya Komara Gel a Çînê ye. Sînorê çiyayê li başûr bi geliyê Waxan-Darîa ya ku çemê Waxan lê diherike, bi dawî dibe. Sînorê bakur jî bi depresyona mezin a Geliyê Alayê ku Kyzyl-Sou vedihewîne, li qiraxa jorîn a Çemê Vajşê tê bidawîkirin. Sînorê rojhilat, ji bo sinorê Çiyayên Kunlunê bi  nîqaş e. Hinek jê ji sinorê heta rêya bejahî ya Qerekurumê dibînin, hinek jî bi qasî 150-200 kmyî tîne aliyê rojhilat ve.
Lêkolîn
Lapis lazuli ku di gorên Misrê de hatine dîtin, tê texmîn kirin ku ji herêma Pamir a parêzgeha Badakhşan a Efxanîstanê ye. Tê texmînkirin ku karbidestê Çînî Zhang Qian nêzîkî 138 BZ gihîşte Geliyê Fergana li bakurê rojavayê Çiyayên Pamîrê. Ptolemy bi zelalî rêyek bazirganiyê di nav deverê re vedibêje. Nêzîkî 600 PZê heciyên Budîst li her du aliyên Pamirê diçûn ku ji Çînê bigihîjin Hindistanê. Di 747 de artêşek Tang li ser çemê Wakhan bû. Raporên cuda yên Ereb û Çînî hene. Dibe ku Marco Polo bi li seranserê Çemê Panj de geriyaye. Di sala 1602an de Bento de Goes ji Kabulê çû Yarkand û raporek bi kêmasî di derbarê Pamîrê hiştiye. Di sala 1838an de Lieutenant John Wood gihîşt ber ava çemê Pamirê. Ji salên 1868 û heta 1880an, hejmarek Hindistan di xizmeta Brîtanî de bi dizî deverên Çemê Panj lêkolîn kirin. Di sala 1873an de, Brîtanya û Rûsyayê li ser sînorê Efganîstanê li ser deverên Çemê Panjê li hev kirin. Li pêy rûsan gelek kesên ne-rûs di nav de Ney Elias, George Littledale, Earl of Dunmore, Wilhelm Filchner û Lord Curzon yekem bûn ku gihîşte çavkaniya Wakhan a Çemê Oxusê. Di sala 1892an de tabûrek Rûsan di bin serokatiya Mikhail Ionov de ket herêmê û li nêzîkî Murghab a niha kon vedan. Di sala 1928an de deverên vala yên dawîn ên li dora Qeşaya Fedchenko ji hêla lêkolînek Alman-Sovyetê ve di bin serokatiya Willi Rickmer Rickmers de hatine nexşe kirin.
Geştiyarî
Di Kanûna 2009an de, New York Times gotarên li ser îmkanên geştyariyên li herêma Pamir a Tacîkistanê ji xwendevanan xwe re nivîsî. Sala 2013an ji bo geştiyarî ya li herêmê sala herî serkevtî ye û geşepêdana geştiyariyê berdewam dike ku li herêmê sektora aboriyê ya herî bilez geş dibe. Malpera META (Komeleya Ekoturîzma Murghab) (www.meta.tj) ji bo herêma Pamira Rojhilat qadeke baş ên çavkaniyên têkildarî geştyariyê peyda dike.
Kanîkesîl
Kanîkesîl gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Çiyayên Pamîrê
Helwesta stratejîk
Di dîrokê de, Çiyayên Pamir di navbera Kashgar û Kokand de li ser Rêya Hevrîşimê ya Bakur, rêgezek pêşdîrokî, rêyek bazirganiyê ya stratejîk dihat hesibandin. Jiber vî yekê çiya gelek car hatiye dagirkirin. Rêya Îpekê ya Bakur (bi dirêjahiya nêzîkî 2,600 km) paytexta kevnar a Çînê Xi'an li ser çiyayên Pamirî ye. Di sedsala 20an de, çiya ji bo Şerê Navxweyî yê Tacîkistanê, nakokiyên sînorî di navbera Çîn û Sovyetê de, avakirina baregehên leşkerî yên Amerîkî, Rûsî, Hindî. Jiber vê yekê eleqeya ji bo geşepêdana bazirganî û lêgerîna jêderên nû zêde bû. Çîn ji wê demê ve piraniya wan nakokiyan bi welatên Asyaya Navîn re çareser kiriye.
Kanîkesîl
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 79 kes (11 malbat) bûn.
Criquiers
Criquiers, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Brazey-en-Plaine
Brazey-en-Plaine, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Erkkêşanê zîndekî
Erkkêşanê zîndekî, Biotic Stress, zîndewerên jiyanî ku dikarin pincaran bêşin, wek vîrûs, bakterî û kûrmiyên gelac.
224
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Haina
Haina şaredariyeke navçeya (Landkreis) Waldeck-Frankenberg li Hessen, Almanyayê ye.
Pépieux
Pépieux, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
The Carpenters
The Carpenters an jî Carpenters, komek ji komên popê yên amerîkayê bû ku di destpêka salên 1970'î de li Downeyê (Dewleten Yekbûyî yên Amerîkayê) derket û bi taybetî di navbera salên 1970-1976'an de gelek bi nav û deng bû. Kom ji du endaman pêk dihat: Richard Carpenter û birayê wî Karen Carpenter. Komê di navbera 1969 û 1981'î de li Amerîkayê 10 albûmên studyoyê (LP) û 46 singles (sêlikên ku li her aliyekî wê stranek heye) tomar kirin û sêlikên wan bi milyonan hatin firotin.
Hildburghausen
Hildburghausen, bajarekî navçeya (Landkreis) Hildburghausenê li herêma Turîngiyaya Almanyayê ye.
Abdurrahman Adak
Abdurrahman Adak (Ebdurehman Adak) (jdb. 1977, Hezex) nivîskar û akademîsyenê kurd e.
Jînenîgarî
Di sala 1977an de li Hezexê hat dinyayê. Di sala 1998an de Fakûlteya Olnasiyê ya Zanîngeha Enqereyê xilas kir. Di gel perwerdehiya fermî perwerdehiya medreseyê jî wergirt. Ji 1999an heta 2002an li Amedê mamostetî kir û paşê di sala 2003yan de li Zanîngeha Dîcleyê Fakûlteya Olnasiyê Beşa Wêjeya tirkî ya Îslamî dest bi wezîfeyê kir. Di sala 2006an de li Enstîtuya Zanistên Civakî ya Zanîngeha Enqereyê, di warê wêjeya tirkî ya Îslamî de bernameya doktorayê xilas kir.
Di sala 2009an de ji bo ku damezrandina beşa Kurdî de cih bigre derbasî Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê bû. Di sala 2013an de pîleya doçentiyê bi dest xist. Demekê li wekî Serokê Beşa Ziman û wêjeya Kurdî ya Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê xebitî. Li heman zanîngeha di warê wêjeya klasîk a kurdî dersan pêşkêş dike. Bi derketina kovara Nûbihar Akademî ye edîtoriya wê kir. Demekê di televîzyona TRT 6ê de li gel Kadri Yıldırım bernameyeke li ser edebiyata klasîk amade kir.
Saint Albans City and District
Saint Albans City and District bajarekî Hertfordshire, Înglistan e.
Tîraveker
Tîraveker, Carcinogen, ev çiyetî e ku han tîrave dide.
Mehmûdan, Şankuş
Mehmûdan, gundekî ser Şankuşa Diyarbekirê ye. Di 2012an de hejmara şêniyên gund 72 kes bû.
Bazemont
Bazemont, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Okyanûsya
Okyanûsya binavkirineke çandî, aborî ye. Bi vê nav an têgînê giravên pasîfîkê wekî parzemîneke taybet tê pêşandan. Bi vê binavkirinê Okyanûsya dibe parzemîna herî biçûk a erdê û ji aliyê gelheyê ve jî ya duyemîn.
Li Okyanûsyayê 7.500î zêdetir girav hene û rûerda wê digihê 1,3 milyon km²yê. Bi tevî aliyên xwe yê deryayî rûerd dibe 70 milyon km². Li 2.100 giravên deryayî cihwarbûn heye û 14,9 milyon mirov lê dijîn.
Xalldelîl
Xalldelîl, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Famîleya morîngayan
Famîleya morîngayan (Moringaceae) navê famîleyeke riwekan e. Navê xwe ji Moringa oleifera ya li herêma Malankara ya Hindistanê digire ku jê re „Morîngo“ dibêjin.
Xalldelîl
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Xalldelîl 192 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 26 e.
Famîleya morîngayan
Sîstematîk
Tenê 13 cureyên vê famîleyê hene. Gelek nêzîkê Brassicaceae ye. Sê seksiyonan tê dabeşkirin:
Li Hindistan, nîvgirava Erebistan, rojhilatê Afrîka û Madagaskarê cihwar e.
Romî
Romî yan jî di van salên dawî de tirkî ji zimanê romiyan (tirkan) re tê gotin. Ji kar û taybetiyên tirkan re jî herwiha romî, tirkî dibêjin.
Heya salên 60'î li Kurdistanê kesi ji zimanê tirkan re nedigot tirkî û ev bêjeya nedihate zanîn. Lewra kurdan her û her tirk bi navê rom bi nav dikir û ji zimanê wan re romî digot. Lê ji ber ku rêxistinên kurdan peyva "tirk" bikaranîn û pirranî jî bi tirkî siyaseta xwe meşandin, ji dêvla romî de êdî tirkî hate bikaranîn.
Dîroka peyva "Romî/Rûmî", li nava Kurdan gelek kevn e, ji ber ko di dema helbestvan Ehmedê Xanî de, vê peyv hebû.
Zimanê tirkan, zimanê fermî yê Tirkiyeyê ye. Zimanekî ji malbata zimanên altayî ye.
Bamernê
Bamernê, nehiyeke bi ser navçeya Amêdiyaya parêzgeha Dihokê ve ye. Bamernê serbixwe ye û bi ti gund û hozan ve girêdayî nîne. Ji aliyekî ve dikeve hinarê Çiyayê Metîna û deverê Berwarî Bala û ji aliyekî ve jî dikeve dever a Doskiya.
Pişti Sarheldane Ul (16/2/2000) bi biryara Hikumeta Herêma Kurdistanê bi fermî Bamernê bûye nahiya nêzîkî 32 gunda Sereb Ve Nahiye Ve hene. Ji wana 24 gunde Avana û 8 gund dikevin.
Karte çandene Ye Gaşdara 4 kartên çandene di sinora nahiye da hene ,, û li Rojên Enfala Reş Af Nahiya Ji Je Kavel û wêrankerne Be Beher nebûya lê dîsan li sala 1991ê akinciyên vê deverê Bu cara ( 2 ) e zivirîne ser kavile gundên xo û bi harîkariya rêkxirawên Xer Xowaz û Hikumeta Herêma Kurdistane ev devere dîsan hatiye avakirin.
Navçeya Bamernê
Bajêrkê Bamernê deverek berniyase wek havîngeh û Xodan û dîrok û derwisa cehê Tekiyên (Neqşîbendîya) bûye Tako bûye cehekê zanistî gelek kesên ayindar li xwendingêhen bajerkê Bamernê derçûyîne. Kasanen dîndar, hozanvan û rewşenbîr berniyas li vê deverê peydabûyîna. Ji kevn da Bamernê bi candinê ya barniyase û daniştiyen ve deverê Ta Radeke zor jiyana xo danaye ser berhemên candinê. Biyaveke baş li Bamernê heye Bu Candene ku digehite 8794 Km Docay u rûbarê bajerkê Bamernê digehît 1125 Km Docay herwisa bû Zanin Biyave devera Bamernê bi hem ve digehît nêzîki 77804 Km Docay. Sinorên Bamernê evene :
Çend gundên Bamernê
Gundên ava li devera Bamernê eve ne: Bamernê - Wermêlê - Şêx Mema - Tinê - Babîrê - Zêwa Şêx PîraMûs - Dukerê - Hesin Pîrka - Banka - Xilbîşî - Kanîka - Pasê - Erizê - Dawidiyê - Gereguhê - Eredina - Kanî Belavê - Kela Şêxo - Tehlava - Gulê - Şirtê - Hemza - Dihê.
Jimara bengenên saxlemiyê li vê deverê
3 Bengehên Herwisa çandin cehên Gozari li vê deverê hene. Ji Wana Gowiza Cndiya - Kavroka - Kaniya Geske - Gere Gera Hasan - Aradena aliye Dihe - çam Siske - Dukerê - Kanî Belavê
Fenîlketonurî
Fenîlketonurî (bi înglîzî: phenylketonuria (PKU)) nexweşiyek bomaweyî ya sîfeta laşî ya bezîw e, ji ber kêmasî an jî tunebûna enzîma fenîlalenîn hîdroksîlaz peyda dibe.
Di tomara reçelek a nexweşiya fenîlketonurî de, kesên hilgir, kesên tûşbûyî û kesên sax cih digire. Kesên bi vê nexweşiyê ne, ango bi nexweşiyek sîfeta laşî ya bezîw in, bi gelemperî bavanên wan hilgirê wê nexweşiyê ne. Ango herdu bavan jî allela têkçûyê bi awayekî dureg lixwe digirin, loma bavan asa xuya dibin lê bi egera %50yê allela têkçûyî diguhazînên weçeyan. Ji bavanên hilgir, bi egera %25ê weçeya tûşbûyî, bi egera %50yê weçeya hilgir û bi egera %25ê weçeya sax peyda dibe.
Nexweşiya fenîlketonurî ji ber kêmasiya metabolîzmaya asîda amînî peyda dibe. Ev nexweşî ji ber têkçûna allela li ser kromozoma 12mîn pêk tê. Allela zal ji bo diristkirina enzîma fenîlalanîn hîdroksîlaz (phenylalanine hydroxylase) kar dike. Di kesên tûşbûyî de herdu allel jî bezîw in, loma bi têra xwe enzîm çê nabe. Enzîma fenîlalanîn hîdroksîlaz, di kezebê de asîda amînî ya fenilalanînê (bi înglîzî: phenylalanine) diguherîne bo asîda amînî ya tîrozînê (bi înglîzî: tyrosine).
Hin nîşaneyên nexweşiya fenîlketonuriyê
Di dirêjiya ducaniyê de fenilalanîna nav laşê korpelê ji aliyê enzîmên dayikê ve tê têkşikestin, loma zarokên tûşbûyî wekî kesên sax ji dayik dibin. Lê di nav çend mehan de, di dema dergûşiyê de kombûna fenîlketon û hin madeyên din ên jahrî, ziyan dide koendama demarê û nîşanên nexweşiyê li zarok de peyda dibe.
Jina ducanî ya bi nexweşiya fenîlketonuriyê dibe ko ji ber asta bilind a fenilalenîna nav xwîna xwe, bibe sedema têkçûna geşebûn û peresîna korpeleyê. Dibe ko korpele bi awayekî bomaweyî tûşê vê nexweşiyê nebû be, ango kesek sax be, lê fenilalenîn ji xwîna dayikê bi navbeynkariya plasentayê derbasî laşê korpeleyê dibe û peresîna korpeleyê têk dibe.
Kesên bi nexweşiya fenîlketonurî, divê di xwarinin xwe de cihê zêde nede xurekên bi asîda amînî ya fenilalenîn dewlemend e. Herwisa li gel xurekên sirûştî, di nav madeya şîrînker a bi navê aspartam de gellek fenîlalenîn heye.
Her çiqas nexweşiyên bomaweyî bi temamî nayên saxkirin jî, heke kesên bi nexweşiya fenîlketonurî, pîştî jidayikbûnê zû werin tesbitkirin û bi xurekên kêmfenîlalenîn werin xwedîkirin, dibe ko tu xeteriyên nexweşiyê di van kesan de peyda nebe.
You Xie
Sala 2010an, You Xie di nav "100 Rewşenbîrên Giştî yên Çînî" de ji hêla Heftenameya Başûr ya Rojnameya Çînî ve hate hilbijartin. Di 20 Nîsan 2013 de, endamên Yekîtiya Civakî ya Xiristiyan (CSU) li Bamberg Xie ji bo desteya parêzgehê hilbijart. Wî 141 ji 220 dengan stend, encama çêtirîn a hemî endamên desteya parêzgehê. Di 2014 de, Xie bi piraniya dengên hemî namzetên CSU ji bo Encumena Bajar a Bamberg hate hilbijartin.
Xie Cîgirê Serokê Komeleya nivîskarên bi zimanê Çînî li Ewropa ye û digel jina xwe Shenhua Xie Zhang li Bamberg dijî, ku ew barê snack China Fan dimeşîne. Ew ji 2010 de hemwelatiyê Almanya ye.
Roma
Roma (bi îtalî: Roma) paytexta Îtalyayê ye ku di heman demê de serbajarê herêma Lazyoyê ye. Bajêr 2.860.009 şênî li bi belavbûna 1.285 km² yê Roma komuna herî qerebalix a Îtalyayê û ji hêla nifûsê di nav sînorên bajêr de sêyem bajarê herî qerebalix ê Yekîtiya Ewropayê ye. Roma li beşa navendî rojavayê Nîvgirava Îtalî, di nav herêma Lazyoyê (Latium) de, li ser peravên Çemê Tîberê hatiye avakirin. Bajarê Vatîkan (welatê herî biçûk ê cîhanê) ku welatekî serbixwe ye di nava sinorên bajarê Romayê de ye ku tenê mînaka heyî ya welatekî ye ku di nava bajarekî de hatiye damezrandin. Roma ji ber cihê xwe yê erdnîgarî bi gelemperî wekî Bajarê Heft Giran û hinek caran jî wekî "Bajarê Timheyî" tê binavkirin. Roma bi gelemperî wekî "dergûşa şaristaniya rojavayî û çanda xiristiyan" û navenda Dêra Katolîk hatiye hesibandin.
Dîroka Romayê 28 sedsal e. Bi vegotina mîtolojiya Romayê ku damezrandina bajêr li dora 753 de vedibêje, niştecih bûna Romayê pir kevintir e ku nêzîkî sê hezar sal e bajêr bûye niştecihek sereke ya mirovî û yek ji kevintirîn bajarên Ewropayê ye ku bi domdarî mirovan li bajêr jiyan xwe berdewam kirine. Nifûsa destpêkê ya bajêr ji tevliheviya Latînî, Etrûsk û Sabineyiyan pêk dihat. Di dawiyê de bajar li pey hev dibe paytexta Padîşahiya Romayê, Komara Roma û Împeratoriya Romayê ku ji aliyê gelek kesan ve wekî yekem bajar û metropolê Împeratorî tê dîtin. Bajêr ji aliyê helbestvanê romî Tibullus ve di sedsala 1ê berî zayînê yekem car bi navê Bajarê Timheyî (bi latînî: Urbs Aeterna; bi îtalî: La Città Eterna) hate binavkirin û ev nav ji aliyê Ovid, Virgil û Livî yê ve jî hatiye xwedîderketin. Navek din ê bajêr jî "Caput Mundi" ye ku wateya "Paytexta Cîhanê".
Etîmolojî
Lê dibe ku navê Romulus jî ji navê Romayê hatiye wergirtin ku di roja îro de jî di warê mitolojiya nav de tevlîheviyeke heye. Di sedsala 4an de, teoriyên alternatîf li ser koka navê Romayê hatine pêşniyar kirin. Çend hîpotezên ku li ser kokên nav ya zimanî disekinin hatine pêşve xistin ku ne diyar in:
Serdema herî pêşîn
Digel ku ji nêzikî 14.000 sal berê vedîtinên delîlên arkeolojîk ên bicihkirina mirovan li herêma Romayê hatine dîtin, tebeqeyên girsê bermahiyên pir ciwanên ji şûnwarên Paleolîtîk û Neolîtîk vedişêre. Delîlên amûrên kevir, dîz û çekên kevirî hebûna mirovan li bajêr bi qasî 10.000 sal berê destnîşan dike. Çend kolandin piştgirî dide dîtina ku Roma ji niştecihên şivanan ên li Girê Palatînê ku li jorê qada Foruma Romayê ya pêşerojê hatiye çêkirin mezin bûye. Di navbera dawiya Serdema Bronzê û di destpêka Serdema Hesinê de, li ser her girekî di navbera deryayê û Kapîtolê de gundekî hatiye avakirin (li ser Girê Kapîtol, gundek ji dawiya sedsala 14an berî zayînê ve hatiye pejirandin). Lêbelê yek ji wan hêj ne xwediyê kalîteya bajarî bû. Niha lihevhatinek berfireh heye ku bajar hêdî hêdî bi berhevkirina ("sînoesîzm") çend gundên herî mezin ên ku li jora Palatînê hatine avakirin pêşketiye. Bi kombûnê re zêdekirina berhemdariya çandiniyê li ser asta debara jiyanê hêsan dibe ku di heman demê de rê dide damezrandina çalakiyên din ên jiyanê. Ev yek di encamê de, pêşkevtina bazirganiyê bi koloniyên yewnanî yên başûrê Îtalyayê re (bi giranî Iskiya û Komeya) geş dike. Ev pêşketinên ku li gorî delîlên arkeolojîk di berî zayînê de ye di nîveka sedsala heştan de pêk hatine û wekî "rojbûna" bajêr tê dîtin. Tevî kolandinên dawiyên li Girê Palatînê, nêrîna ku Roma di nîveka sedsala heştan a de hatiye damezrandin, wekî ku efsaneya Romulus destnîşan dike wekê hîpotezek dûr dimîne.
Efsaneya avabûna Romayê
Çîrokên kevneşopî yên ku ji hêla romayiyên kevnar ve hatine neqilkirin kirin bi xwe dîroka herî kevn a bajarê xwe di warê efsane û mitolojiyê de rave dikin. Di nav van efsaneyan de ya herî naskirî û dibe ku di nav hemê efsaneyên Romayê ya herî navdar, çîroka birayên cêwî Romulus û Remus e ku ji aliyê gurekî ve hatine mijandin û hatine xwedî kirin. Piştî ku her du bira mezin dibin biryar didin ku bajarekî ava bikin. Lê piştî nîqaşê, Romulus birayê xwe Remus dikuje û bajêr navê wî werdigire. Li gorî salixgerên romayî ev bûyer di 21ê nîsana 753 salên de qewimiye.
Serdema monarşî û komarê
Li gorî efsaneyê piştî ku Romulus bajêr ava dike di destpêkê de bi serwerên ku bi eslê xwe Latînî û Sabînî ne û piştre jî ji hêla padîşahên Etrûskan ve, Roma bi serdemek 244 salan bi pergalek monarşîk hatiye birêvebirin. Ev kevneşopî bi destê heft keyên wekê Romulus, Numa Pompilius, Tullus Hostilius, Ancus Marcius, Tarquinius Priscus, Servius Tullius û Lucius Tarquinius Superbus hatiye birêvebirin. Di sala 509 sala de romayiyan padîşahê dawî ji bajarê xwe xistin der û komarek olîgarşîk ava kirin. Piştre re li Romayê serdemek nû dest pê kir ku bi şerên navxweyî yên di navbera pratîsyenan (aristokrat) û plebeyan (ku xwediyên axên piçûk bûn) rû dide ku bi şerekî domdar li dijî gelên îtalyaya navendî: Etrûskan, Latînî, Volskî, Aequi û Marsî dewam dike. Piştî ku bû serwerê Latium, li Romayê rê li gelek şeran girt (li dijî Galîyan, Oskî-Samnîtan û koloniya yewnanî ya Taranto ku bi Pîrhus ku padîşahê Epirus re hevalbend bû) ku encama wî dagirkirina nîvgirava îtalyanî bû ku ji devera navendî heya Magna Graesiya dagir bike.
Sedsalên sêyem û duyemê berî zayînê bi sê Şerên Punîk (264-146 BZ) li dijî bajarê Kartacayê û sê Şerên Makedonî (212-168 BZ) li dijî Makedonyayê, hegemonyaya Romayê li ser Deryaya Navîn û Balkanan hate damezrandin. Di vê demê de yekem eyaletên Romayê wekê Sîcîlya, Sardînya, Korsîka, Hispanya, Makedonya, Akhiya û Afrîkaê hatiye damezrandin.
Ji destpêka sedsala 2yemê berî zayînê ve desthilatdarî di navbera du komên arîstokratan de hate dihate kişandin. Optîmat ku nûnertiya beşa muhafezekar a Senatoyê dikin û gelên populerê ku xwe dispêrin alîkariya pleban (çîna jêrîn a bajarî) ji bo bidestxistina desthilatdariyê. Di heman serdemê de îflasa cotkarên biçûk û avakirina avahiyên koleyan ên mezin dibe sedema koçberiyeke mezin ê ber bi bajêr ve. Şerê domdar dibe sedema damezrandina artêşek profesyonel ku derket holê ku ji komarê bêtir dilsozê generalên xwe ne. Ji ber vê yekê di nîvê sedsala duyem de û di sedsala yekem a berî zayînê de hem li derve û hem jî li hindur pevçûn derketin: piştî hewldana têkçûyî ya reforma civakî ya navdarên Tîberiyus û Gaiyus Grakhus û şerê li dijî Jugurtha, şerekî navxweyî bû ku general Sulla ji vê şerê bi awayekî serkevtî derket. Serhildanek mezin a koleyan di bin destê Spartakus de rû dide û piştre jî damezrandina Triyumvêrata yekem bi Kaesar, Pompe û Krassus re pêk tê.
Bidestxistina Gaulayê, Kaesar pir bi hêz û populer kir ku dibe sedema şerê navxweyî yê duyemê li dijî Senato û Pompeyê. Piştî serkevtina xwe, Kaesar xwe wekî dîktatorek destnîşan kir. Kuştina wî dibe sedema Triyumvîratê ya duyem şer navxweyî di navbera Oktaviyan (nevî û mîratgirê Kaesar) Mark Antony û Lepîdus, ku şer di navbera Oktavî û Antonan de dertê.
Serdema împeratoriyê
Di sala 27ê berî zayînê de, Oktaviyan bû princeps civitatis (kesên sereke) û sernavê Augustus wergirtin ku padîşahek diyarşî di navbera prens û senatoyê de damezrandin. Di dema serweriya Neron de, piştî Agirê Mezin a Romayê du ji sê parên bajêr wêran dibe û zilma li dijî xiristiyanên bajêr dest pê dike. Roma wekî împeratoriyek de facto hate damezrandin ku di sedsala duyem de di bin desthilatdariya împerator Trajan de gihîştiye berfirehbûna xwe ya herî mezin. Roma wekî caput Mundi, yan jî paytexta cîhana naskirî hate pejirandin ku gotinek berê ya di serdema Komarê de hatiye bikar anîn. Di du sedsalên xwe yên pêşîn de, împeratorî ji hêla împeratorên Juliyo-Klaudiyan, Flaviyan (ku di heman demê de amfîtheatreyek binavûdengên ku wekî Colosseum dihatin zanîn jî ava kir) û xanedanên Antonînê ve hate rêvebirin. Ev dem bi belavbûna dînê xirîstiyanî ku ji aliyê Îsa Mesîh ve li Cihûstanê di nîvê sedsala yekem de (di bin desthilatdariya Tîberiyus de) hate ragihandin û ji hêla şandiyên wî ve di nav împeratoriyê û derveyî de hate belav kirin, hate diyar kirin. Serdema Antonîn wek asta herî bilind ê împeratoriyê tê dîtin ku împeratoriyê axa wê ji Okyanûsa Atlantîk heya Firatê û ji Brîtanya heya Misirê berfireh kiriye.
Piştî bidawîhatina Xanedaniya Severan ê di sala 235an de, împeratorî ket nav serdemek 50-salî ya ku bi navê Krîza Sedsala Sêyemîn tê zanîn ku tê de gelek derbeyên generalan hebûn ku van generalan ji ber lawazbûna desthilatdariya navendî ya Romayê dixwestin ku ewlekariya herêma xwe yê ku jê berbirsbûn biparêzin. Ji sala 260an heya sala 274an împeratoriya Galî hebû û ji nîvê salên 260an de serhildanên Zenobiya û bavê wê hebûn ku dixwestin împeratoriya ji êrîşên farisan dûr bixin. Hinek herêm - Brîtanya, Spanya û Afrîkaya Bakur - bi dijwarî jiber tevlîheviyan bi bandor bûn. Ji ber ku hikûmet belavkirina dravê kêm dike ku lêçûn peyda bike, ev yek dibe sedema xirabûna aborî û zêdebûnek bi lez a enflasyonê. Eşîrên alman ên li ser peravên Çemê Renê û bakurê balkanan di salên 250 û 280an de êrişê nekoordînasyonî kirin ku zêdetir dişibiya êrişkarên kom ên mezin. Împeratoriya Farisî di navbera salên 230 û 260an de çend caran ji rojhilat ve êrîş kir lê di dawiyê de têk çûn. Împerator Diokletiyan (284) dest bi ji nûve avakirina dewletê kir û rêvebiriya padîşahiyê bi dawî kir û bi rêveberiya tetrarşîya ku wî dixwest pê hêza dewletê zêde bike destnîşan kir. Taybetmendiya wî ya herî berbiçav destwerdana nedîtî ya dewletê heta asta bajêr bû: desthilatdariyê dema ku ji bajarekî re daxwaza bacê kiribû û destûr dabû ku ew bajêr bacê bide, di dema desthilatdariya wî de daxwaza bacê heta asta gundan hatibû. Bi hewildanek vala wî ji bo kontrolkirina enflasyonê, kontrola bihayê ku nayê dewam kirin bikaranî. Wî yan jî Konstantîn rêveberiya împaratoriyê bi avakirina dioksên herêmî avakir ku bi bingeh de awayê rêvebirina împeratoriyê guherand. Hebûna yekîneyên darayî yên herêmî ji sala 286an ve wekî modelek nûbûniya bêhempa bû. Qeyser pêvajoya rakirina fermandariya leşkerî ji ku waliyan distîne bilez kir. Ji wê demê û pê ve rêveberiya sivîl û fermandariya leşkerî ji hev cuda dibin. Wî zêdetir erkên darayî dan parêzgaran û berpirsiyariya vê sîstemê da parêzgaran ku ev wek hewldanek ji bo ku kontrolkirina sîstema piştevaniya lojistîkî ya artêşê ji bin kontrola xwe derîne.
Romaya ku rola xwe ya navendî di rêvebirina împeratoriyê de winda kiribû, di sala 410an de ji aliyê Vîsîgothên bi serokatiya Alaric I ve hat talankirin. Jiber ku zirara fizîkî pir hindik bû, bi piranî carek din ji nûve hate temîr kirin. Tiştê ku ew qas hêsan nedihat guheztin, tiştên barkêş ên wekî karên hunerî yên ji metalên hêja û tiştên ji bo karanîna navmalî talan bûn. Papayan bajêr bi bazilîkên mezin (bi hevkariya împeratoran) xemilandin. Bajêr di sala 455an de ji hêla Genserîk, padîşahê vandalan ve hate talan kirin, nifûsa bajêr ji 800.000 kesan dadikeve 450-500.000 kesan. Împeratorên qels ên sedsala pêncan nekarîn hilweşînan rawestînin ev dibe sedema hilweşandina Romulus Augustus ku di 22ê tebaxa sala 476an de ku dawiya Împeratoriya Romaya Rojava tîne û ji bo gelek dîroknasan, destpêka Serdema Navîn nîşan dide. Kêmbûna nifûsa bajêr ji ber windakirina barkirina genimên ji Afrîkaya Bakur bû, ji sala 440an û pê ve nexwestiya pola senatoran ji bo domandina bexşan ji bo piştgirîkirina nifûsa ku ji çavkaniyên berdest pir mezin bû. Di gel vê yekê, ji bo domandina navenda rêveberiyê hewildanên dijwar hatin kirin ku ev hewldanên parastinê heta dorpêçkirina Gothîka sala 537an berdewam kir.
Serdema navîn
Berî ku bajêr vegere kontrola Romaya Rojhilat piştî Şerê Gotîkê ku bajêr di sala 546 û 550an de bahu hate wêran kir, piştî hilweşîna Împeratoriya Romaya Rojava yê di sala 476 de, Roma pêşî di bin kontrola Odoaser de bû û piştre jî dibe beşek ji Padîşahiya Ostrogotîk. Nifûsa bajêr ji milyonek zêdetir bû ku di sala 210an de dadikeve 500.000 kesê û di 273an de, piştî Şerê Gotîkê (535-554) nifûsa bajêr heta 35.000 kesan dadikeve.
Piştî dagirkirina Lombard a Îtalyayê (569–572), bajêr bi navî Bîzansî ma, lê di rastiyê de, papayan di navbera Bîzans, Frank û Lombardan de polîtîkaya hevsengiyê meşandin. Di 729an de, padîşahê Lombard Lîutprand bajarê bakurê Latiyum Sutrî diyarî Dêrê kir û dest bi hêza xwe ya demkî kir. Di sala 756an de, Pepinê Kurt, piştî ku Lombardan têk bir, dadrêsiya demkî da Papayan û bi vî rengî Dewletên Papayan hate ava kirin. Ji vê serdemê ve sê hêz hewl dane ku bajêr birêve bibin evin: papa, esilzade (bi serokên mîlîsan, dadwer, senato û bi gel re) û padîşahê Frankîs, wekî padîşahê Lombard, patrîrukus û Împrrator. Ev her sê partî (teokratîk, komarî û împaratorî) taybetmendiya jiyana Romayê ya di tevahiya Serdema Navîn de bû.
Serdema nûjen
Di sala 1849an de, Komara Roma ya duyem di sala 1848an de di nav salek ku gelek şoreşan de pêk hatiye, hate ragihandin. Du ji kesayetiyên herî bibandor ên yekbûna îtalyanî Giuseppe Mazzini û Giuseppe Garibaldi ji bo komara demkurt şer kirin.
Mehmet Ali Birand
Mehmet Ali Birand (jdb. 9ê kanûna pêşîn a 1941, Stenbol − m. 17ê kanûna paşîn a 2013, Stenbol), yek ji nivîskar, rojnamevan, spîker, moderatorê TVê yên romî (tirk) ye. Bi eslê xwe Kurd e.
Roma
Serdema nûjen
Piştî ku mayî ya îtalya di sala 1861an de wekî Padîşahiya Îtalî bi paytexta demkî li Florensê hate yek kirin, Roma ji bo yekbûna îtalî dibe hêvî. Tevî ku ew hîn di bin kontrola Papa de bû, di wê salê de Roma paytexta Îtalyayê hate îlankirin. Di salên 1860an de, paşmayiyên paşîn ên Dewletên Papa de bi saya siyaseta derve ya Napolyon III di bin parastina Fransa de bûn. Leşkerên Fransî li herêma di bin kontrola Papa de bi cih bûn. Di sala 1870an de leşkerên fransî ji ber derketina Şerê Franko-Prusyan ji bajêr vekişiyan. Leşkerên îtalî Romayê bidestxistin û nav deriyek li nêzî Porta Pia de ketin bajêr. Papa Piyus IX li Vatîkanê xwe wekê kesek girtî ragihand. Di sala 1871ê de paytexta Îtalyayê ji Firansayê derbasî Romayê dibe. Di 1870an de nifûsa bajêr ji 212.000 kesê pêk dihat ku hemî li devera ku ji hêla bajarê kevnar ve hatiye dorpêç kirin dijiyan û di sala 1920an de nifûsa bajêr digihîje 660.000 kasê. Beşek girîngê ji nifûsa bajêr li derveyî dîwarên li bakur û li seranserê Çemê Tîber li herêma Vatîkanê dijiyan.
Mehmet Ali Birand
Lawê (kurê) Mürvet û İzzet Birand e. Di dibistana amadeyî ya Galatasarayê de xwendiye. Sala 1964ê di rojnameya Milliyetê de dest bi rojnamegeriyê kiriye. Piştî mirina Abdi İpekçi demekê gerînendetiya giştî ya karê weşanê dike.
Roma
Serdema nûjen
Bi awayekî bilez piştî Şerê Cîhanê yê Yekem di dawiya sala 1922an de Roma bû şahidê mezinbûna faşîzma îtalî ya bi pêşengiya Benîto Mussolînî ku li bajêr pêşengiya meşekê dikir. Wî di sala 1926an de demokrasiyê ji holê rakir ku di dawiyê de Împeratoriyek nû ya îtalî ragihand û di sala 1938an de Îtalya bi Almanyaya Nazî re hevalbendî dike. Mussolînî ji bo pîrozkirina rejîma faşîst, vejîn û pîrozkirina Romaya klasîk, ji bo ku rê û qadên berfireh ava bike beşên mezin ên navenda bajêr hilweşand. Di serdema navbera şer de zêdebûnek bilez di nifûsa bajêr de pêk hatiye ku zû piştî sala 1930an hêjmara şêniyên bajêr milyonek derbas kir. Di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de, ji ber xezîneyên hunerî û hebûna Vatîkanê, Roma bi giranî ji çarenûsa trajîk a bajarên din ên ewropî xilas bû. Lê di 19 tîrmeha sala 1943an de, navçeya San Lorenzo rastî êrîşên bombeyî yên hevalbendan hat ku di encamê de nêzîkî 3.000 kes kuştî û 11.000 kes jî birîndar bûn û ji wan 1.500 kesê din jî dimirin. Mussolini di 25ê tîrmeha sala 1943an de hate girtin. Di roja agirbesta Îtalyayê, di 8ê îlona sala 1943an de li bajêr ji aliyê almanan ve hate dagirkirin. Papa Roma bajarekî vekirî ragihand. Di 4ê hezîrana sala 1944an de bajêr hate rizgarkirin.
Piştî şer Roma wekî beşek ji "mucîzeya aborî ya îtalî" ya nûavakirin û nûjenkirina piştî şer di salên 1950an û destpêka 1960an de pir pêş ket. Di vê serdemê de, salên la dolce vita ("jiyana şîrîn"), di gel fîlmên klasîk ên populer ên wekî Ben Hur, Quo Vadis, Roman Holiday û La Dolce Vita ku li Stûdyoyên Cinecittà ya navdar ên bajêr hatine kişandin, Roma dibe bajarek stîlê. Rêjeya zêdebûna nifûsa bajêr heya nîvê salên 1980an berdewam kir ku nifûsa komunê ji 2.8 milyon kesê derbas bûye. Ji ber ku mirovan dest bi koçkirina bajar û komunên derûdora bajêr kiriye nifûsa bajêr hêdî hêdî kêm bûye.
Erdnîgarî
Roma li herêma Laziyo ya ku li navendî ya Îtalyayê li ser peravê Çemê Tîberê (bi îtalî: Tevere) hatiye avakirin. Niştecihbûna despêkê li ser girên ku rû bi rûyê li tenişta Girava Tiberê ku yekane çemê xwezayî yê çemê li vê deverê ye pêşve çûye. Romaya Padîşahan li ser van heft girên bi navê Girê Aventine, Girê Caelian, Girê Capitoline, Girê Esquiline, Girê Palatine, Girê Quirinal û Girê Viminal hatiye avakirin. Romaya nûjen di heman demê de çemek din, Çemê Aniene ku dikeve bakurê navenda Çemê Tîberê ya dîrokî derbas dibe hatiye avakirin.
Her çend navenda bajêr bi qasî 24 kîlomêtre ji Deryaya Tîrenî dûr be jî, axa bajêr heya peravê deryayê dirêj dibe ku navçeya başûrê rojavayê Ostiya li ser peravê deryayê ye. Bilindahiya beşa navendî ya Romayê ji 13 mêtre bi ser asta deryayê ve ye. Komuna Romayê qadeke giştî yê bi qasî 1,285 km² rûerd werdigire.
Avhewa
Avhewaya Romayê xwedî avhewaya Deryaya Navîn (Köppen dabeşkirina avhewayê:Csa) ku bi havînan germ e û bi zivistanan jî nerm û şil e.
Germahiya navîn bajêr salane bi roj ji 21 °C û bi şev jî 9 °C (santîgrat) e. Di meha herî sar a meha çileyê de, germahiya navîn bi roj 12,6 °C û bi şev 2,1 °C e. Meha herî germ, germahiya meha Tebaxê, germahiya navîn bi roj 31,7 °C û bi şev 17,3 °C e.
Mehên Kanûn, Rêbendan û Sibat mehên herî sar in ku germahiya navînî ya rojane bi qasî 8 °C e. Germahiya di van mehan de bi gelemperî di navbera 10 û 15 °C de bi roj û di navbera 3 û 5 °C de ye. Germahî bi şev diguhere, ku pir caran sar yan jî germtir dibe.
Vadencourt, Aisne
Vadencourt, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
242
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Kirschroth
Kirschroth şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Dêlizyan
Dêlizyan, gundekî bi ser navçeya Rewandizê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Dibistana bi şevborîn
dem 1
Xwendingeha bi şevbirîn, dibistana ku têde dayîm tê mayîna. Mirov, ji deme ku bidest dibistanê dike ya ku mirov têde dimêne haya ku mirov bidawi dike ya.Li Kurdistanê, iro gelek ji wan hene. Lê ji ku asîmlasyona li ser serê kurdan bibina serî kar dibînin. Iro li kurdistanê zarokên kurd ji zaroktiya xwe ji malê têne hilandin û dibin û di wan dibistanan de bicih têne kirin. Di wan dibistanan de ji rastiya xwe û dîrokê xwe û civaka ûr têne mazin kirin. Kurdekî ku di wanderan de mazin bû, êdî dibê tirkek û derdikeve. Kurdî ku di wanderan de mazin bû, êdî mirov ni karê jê re bêje kurd, ew dibe kurdekî wilo ku karê êdî li hevberê gelê xwe ji şer bike û wan bikujê û komkujiyên mazin bêne serê wan.
dem 2
Li kurdistanê iro ev dibistanên ku hene û ji wan re bi tirkî dibêjin " YATILI OKUL", weke cihê ku mirov di wanderan de ji rastiya wan tê dûr kirin in. Di wanderan de mirovên ku dimênin, ku her sibeh di rabin ji xweê, bi xwêndaya ku bi tirkî jê re dibêjin "and" her sibe bi wan tê gotin ku bêjin "em tirkin".Ji wan re zaroriya ku rojê sê çar caran bêjin em tirk in.Bi vê yekê, ku mazin dibin, êdî têne tiştên di wan dibistanan de xwandina di seê wan de hene. Ji wan pêve ti tiştekî dî nayê hiştin. Pirtûkên ku di wanderan de têne xwandin ji, yên ku hertimî tirkitiyê bi aşq tênine ser ziman in. Ji xwe, ji wan pirtûkên wilo pêve ti pirtûkên din nayêne xwandin û dewlet nahêle ku bikevine hundur de ji. Li wir, rastiyên wan yên ku hene, ji wan têne standin û binardkirin. Hinek "rastiyên din" weke radtiyên wan ji wan re têne vegotin û dikina rastiyên wan.
Li kurdistanê, pêşî bi vî awayî ji aliyê sistemê ve rasti tê kuştin. Piştî ku rasti hata kuştin, êdî pêre dîrok û hê gelek rastiyên din ji di mirin. Lê ya rasti divêt ku mirov bêje ku mirovê ku di wanderan de mazin bû, êdî bi tememî ji rastiyê xwe ya ku heya dûr dikeve. JI zimanê dayika xwe dûr dikeve. Ev yek, ji aliyê sisteme tirk ve bi sistemî tê kirin. Bi sisteme perwerde ev yek tê kirin. Ji aliyekî dî ve ji di jiyanê de gelek kirinên ku vê timem dikin têne kirin. Axiftin bi kurd û nirxên kurdi anîn ser ziman bi navê kurdî, qedexe ya. Nirxên kurdi ji bin, bi navê tirkî têne ser ziman. Ev yek, weke pêdivîyaka ku wê perwerde temem bike tê kirin. Bi vê yekê, tê xwestin ku mirovekî kurd, bi xwe û nirxên xwe ve xwe weke yekî tirk nasbike, çi pêdivî pê heya tê kirin û tê bicih anîn. Bi vê yekê, divêt ku mirov bêje ku ji aliyê sistemê ve ji pir mirovên ku têne ji bo vê yekê kar dikin û dibêjine xwe em mirovên znaistê ne, têne bi kar anîn.
demê 3
dîrok û rastiBi şavtin ji ji hole rakirin û windakirina rastiyan re dest pê dike. Li kurdistanê, bi vê yekê ve girêdayî divêt ku mirov bêne ser ziman, sisteme zilamên xwe çêkirine yên ku vê yekê bi rê ve dibin. Dîrokê ku heya ji bo ku were ji bîr kirin hertişt tê kirin. BI vê yekê dîrok û pêşketinên de û bi ber bi şavtinê ve çûna pêvajoyan, fahm kirina wan girînge.Bi sereke em divir li ser wan deman bisekinin. Ev yek ne tenê bi aliyekî tê kirin. BI gelek aliyan tê kirin. Minaq weke ku ji aliyê olî ve ji tê kirin. Ji aliyê olî ve gelek metne kurdî û nivîs yên orjînal hatina windakirin û vegerendina wa ya tirkî bi navê tirkî weke ya rast têne nîşandin. Weke nivîsên Bedîuzzeman. Weke wî hê gelek hene yên nivîsên wan yên rast hatina windakirin û li gor ku "ew kirina tirk tênine ser ziman".
Li kurditanê, ji bo ku kurd her weha bibine tirk iro ji ev yek tê kirin. Zimanê kurdi iro ji qedexe ya. Iro ji ev yek tê kirin. Nirxên kurdî û dîrokê kurdi bi nêzîkatiya bi sistemî ji aliyê tirkan, Îraniyan û arabên Sûrî ve bi gelek piştgiriyan tê berdewam kirin. Kurd iro hinekî gihiştine têgihiştine vê yekê, JI ber vê yekê ji, li ber xwe didin.
Divêt ku mirov li dîrokê dimeyîzenê, mirov pir kirinên ku li hevberê kurdan pêk hatina mirov dibîne. di dîrokê de li hevberê kurdan ji bo ku ew xwe ne ênine ser ziman, pir kirina hatina kirin. Axlaba ji deme ku mirov dîrokeke bişavtinê li kurdistanê bi nivîsêne, divêt ku mirov ji demên piştî deme Medan bidest pê bike û binîvîsêne. Piştî deme Medan hinekî bi vir de ku Kurd ji aliyê Rêzanî(siyesî) ve ji rêveberiyên herêmên xwe ketin, êdî li ser serê wan her weha pêvajojên bi şavtinê dest pê kirin. hemû kiirnên di vê xalê yên ku hatina kirin ji, ji ber ku yên ku li ser serê wan xwediyê serweriya rêzanî bûn, wê serweriya xwe mayinda bikin û demdirêj bikin.
Deme ku ku mirov li demên piştî Medan dimeyîzenê, mirov dibîne ku hinekî bi pişt wan re û bi vir ve serdestiya persan li ser kurdan dest pê dikê. Ew ji ku serdestiya xwe mayinda bikin, du tiştên girîng li hevberê kurdan dikin. Ya pêşî, bi nêzîkatiya ku aqil bikar bênin, li hizir û nirxên kurdan weke yên xwe xwedî lê derdikevin. Bi vê yekê re li herêman ji mafê serdestitiyê didin. Bi vê yekê deme ku mirov li herêman dimeyîzenê, mirov dibîne ku kurd weke ku serdesti xwe ne. Li herêman persan ev yek li pêştira ji herêmên kurdan yên ku tirk li ser serdestin. Lê ji aliyê rêzanî ve hemû tişt kirina bin destên xwe de. Deme ku li hevberê vê yekê rabûn, êdî li ber wan ketina şer de. Îran ku mirov bêje, xwediyê çand û nirxne wilo ya ku dayika wan gelekan ji çand û nirxa kurda ya. Ziman ji di nav vê yekê de ya.
Berî demên Îslamê, her weha bi xwedi derketina li nirxan serwer kirin. Vê yekê, di nav kurdan de ji cih girt. Kurdan bi wan re demeke dirêj bi hev re jîn kirin. Weke dewletekê û du gelan bi hev re têde jîn bibin jîn bûn. Kurd, lê piştî deme ku Îslam hat pêde, êdî guharandin çêbû. deme ku Îranê ola Îslamê erê kir, êdî mecbur ma ku dev ji nirx û pêşketinên berê berde û li gor wê olê ku nû derketin xwe ji nû ve ava bike û çêke. Lê ev yek, hesanî ne bû. Gelek şer ji bûn. şerên navxweyî bûn. Lê di dawiyê de bû. îran, bi ole Îslamê xwe ava kir. Kurd, deme ku îranê her weha kir, êdî bi nirxên xwe bi tenê man. Wan zû bi zû ole Îslamê erê ne kir. Ji ber ku ole wan ji xwe, di pêşktin û rêxistina xwe de ji ya Îslamê ne şûn ve mayî bû. Şer êdî di nav kurda û navendên Îslam de dest pê kir. Lê di wê navberê de hin bi hin misilmanti ji li Kurdistanê bicih dibû.Êdî mirovan erê dikir. Lê ew erê kirin, bi pevçûna bi rê ve diçû.
Qentirme, Hewenc
Qentirme  gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.
Dîrok
Li ser dîroka gund zêde agahî tunebin jî, tê gotin ku dîroka gund gelek kûr e.
Dibistana bi şevborîn
Aliyê di bin destê safeviyan de li kurdistanê
dem, haya ku hata deme sadsala 15 û wan, êdî mirov karê bêjê ku kurdî mazin dise li gor demê pêşketibû. Di kurdî de kurdan, hê pergala deme Gutî û Mîtanî û Huriyan bi kar dianî. Hê pergala zimanê wan ya vê demê bû. Lê li gor demê û herêman devên nû ji hê ji dema Medan bidest pêşketinaka bi pergal kiribûn. Bi vê yekê, kurdî di parast û dewlemend dikir. Di sadsala 15 û piştre de, êdî hin bi hin li hevberê kurdan pêşketinên mazin derdiketin. Di wê demê de, weke demeke ku şiyarbûna ji mirov karê ji bo îraniyan bi navkê, weke ku bixwezin vegerihine hizir û nirxên wê demê di wan de hinek pêşketinan xwe dide berçavan. Şaxê îranê yê wê demê, dixweze ku çareke din niivsên zerdest bide hevdû. JI bo bê yekê pir zanistan ji bi pirsiyar dike. Ew ji li herêman li wan digerihin, Ev yek, ji bo kurdan ji dibe, demeke nû. Kurdên ku hata wê demê nirxên xwe parastina rastî êrîşan tên û bi komî têne kuştin.
Qentirme, Hewenc
Esera dîrokî: qentirme
Gund navê Qentarme ji esereke dîrokî distîne, ev yek jî nêza camiyê disekine. Tê gotin ku ev eser gelek kevnar e. Li gorî lêkolînan Rêya Ebreşûm ji vê derê derbas bûye û ev eser weke cihê rênîsanderan hatiye bikaranîn.
Ev eser di herêmê nas be jî, di sala 1999an de cara yekemîn ji aliyê lêkolînerên ewrûpeyî hate kesfkirin. Li gorî lêkolîneran, dibe ku qentarme besa jêr a mîmareke Romayiyan e û berê li ser de xaneyeke (mezin a) depî sekiniyaye. Dibêjin bazirganên Rêya Ebreşûmê wextê ku ji Eyno cûne Edessayê ji vir ve derbas dibûne.
Dibistana bi şevborîn
Aliyê di bin destê safeviyan de li kurdistanê
Lê di wê demê de derketina osmaniyan û bi piştgiriya kurdan mazinbûn û bilind wan ji kurdan ji komkujiyên wan xilas neke. Hin bi hin têne bi ser kurdan de. Piştî ku ew têne serdestiyê, êdî bi olê, ew serdestiya xwe li herêman kurdan didina erêkirin. Kurd pir civakaka bi nirx û bawermenda. Osmani ku serdestiyên xwe çêdikin, piştre êdî dikin ku vê yekê, bi olê berdewam dikin, hata demeên berdewam dikin ji. Lê piştî demekê pêde ku kurd, li kevneşopî û nirxên wan û jiyana wa mudahala tê kirin, êdî di rabina ser xwe û serî li ber rêveberiya osmaniya di hildin. Di vê demê de li ber persan ji serî tê hildan. Dergahên ku haya wê demê nirx ku kevneşopiyên kurdan li ser lingan hiştina weke Dergahan ji dikevine bin denstê wan de û gelek ji wan ji li ber kurdan bi navê wan di sekînin. Ev yek, rêwşeke nû diafirêne. Dem ku haya ku tê deme sadsala 17 û 18 wan deman ev yek berdewam dike.Lê ligelek herêman ji li berxwadan ji dibin. Serî hildan ji dibin.
Aliyê di bin destê osmaniyan de li kurdistanê
Li aliyê tirkan pir seri hildan dibin. Piştî sadsala 16 û wan pêde, dem hemû dibine demên serî hildanê li kurdistanê li hevberê osmaniyan. Osmani ji, di wê demê de(sadsala 16 û 17 de) dem ne weke demên berê ya. Êdî ew ji bi hêzin. Her cihê ku êrîş lê kirina û ketinê de li wan deran, navende "devşîrmê" ku ji wan re dibêjin "ocak" ava kirina. Di wan deran de têne lêskeran ji bo xwe diafirênin. Kurdistanî ji gelek ni wan her weha ji herêmên ku hatina êrîşkirin, ji wanderan zarok hatina hildan û di wanderan de hatina mazin kirin. Bi van navendan di demeke kin de artişaka mazin ya osmaniyan tê avakirin. Êdî her weha ji bo ji aliyê rêveberî ve hebûna bi domênin, êdî serweriya xwe dixwezin ku ji her alî ve bicih bikin, BI vê yekê, êdî li gelek herêman herêmên kurdan yên ku weke ku bi serê xwe ne û yên ku bi "şancaq"in û yên bi "hukumet" in, têne tesfiyakirin. Yên li ber xwe didin ji êdî diçina ser wan. Bi vê yekê, êdî li kurditanê demeke nû dest pê dikê.
Di sadsala 18, û piştre de, dem hemû ji bo kurdan, demên seri hildan û li berxwadanê ne. Di van deman de kurd êdî fahm dikin ku nêhte dewletê ewê ku kurdan ji hole rakê.Kurd vê yekê fahm dikin. Bi vê yekê re, êdî li ber xwe didin.Li berxwadanên wan de mazin dibin. Lê gelek li berxwadanên wan tên parçiqandin. Bi riya olê gelek gerêmên kurdan bi êlên xwe di hildina cem xw eli ber herêmn ku li ber xwe didin didina şerkirin. Bi vê yekê, êdî mirov karê bêje ku demeke nû li kurdistanê ji kurdan û xalkê din yên ku jîn dibûn yên xalkî û yên olî dest pê dike. Gelek ji wan xalk û koman di vê demên ji hole ji têne rakirin. Yên ku têne ber ji hole rakirina weke kurdan, li berxwe didin. Deme ku tê demên piştre êdî hertişt bi nav tirkitiyê tê kirin. Hertişt bi tirkî tê tarifkirin.Yên ku li ber wê ji dirabin êdî dijmin têne hasêbe û diçina ser ziman.
Cahiz
Cahiz (bi erebî: الجاحظ‎), Ebû Osman Emr bin Behr el-Kinanî el-Fuqeymî el-Besrî (jdb. 781 Besre - m. 868) zanyarekî ereb bû. Di zanistiya xwe de li ser biyolojî, zoolojî, dîrok û 'îlmê Îslamê xebitiye. Wî xebatên xwe yê zanistî bi pirranî li Bexdayê ditiye.
Dibistana bi şevborîn
Aliyê di bin destê osmaniyan de li kurdistanê
Deme sadsala 19 û piştre, ev yek, pir bi pêşdikeve. Di kurdistanê de li ser navê kurditiyê çi heya tê ji hoel rakirin. Zarokan di xwendingehên ku wan jê re digot "Islah okulu" têne tirk kirin. Di vanderan de rojê sê an çar caran mecburî bi didina gotin ku ew bêjin "em tirkin". Zimanê, nû tê afirandin. Armanc ewe ku wê herkesek bê tirk û wê bê tirkkirin. Di sala 1923an de deme ku komara tirk tê avakirin, bi nav kurd û tirkan tê avakirin. Lê piştre hemp tişt tê tirkkirin.
Cahiz
Cahiz li ser fîlolojî û sosyolojiyê ji xwedî 'îlm bû. Tê gotin ku Cahiz nêzikê dûsed pirtûk nivîsandine.
Barê karebayî
Barê karebayî an barê elektrîkê, yek ji saloxetên bingehîn û mana (nemir) yên kerî yên atomê ye ko karlêkkirina karebayî-asinrevayî ya wan diyar dikit. Mad an keristeyê ko barê karebayî hebit qada karebayî-asinrevayî çêdikit û dikevit bin bandora qadên karebayî-asinrevayî jî. Karlêkkirina barekê karebayî ko dimeşit û qadeka karebayî-asinrevayî jêdera hêza karebayî-asinrevayî ye. Hêza karebayî-sinrevayî yek ji çar hêzên bingehîn e.