cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tiyana kîlkeyê
Li Amed, Dîlok, Erzîrom û Xarpêtê gelek cureyên tiyanê (taveya davêjin firneyê) yên kîlkeyan tên zanîn.
Çêkirin
Bi germî tê xwarin.
İlkay Akkaya
İlkay Akkaya, (jdb. 26ê gulana 1964an li Stenbolê) stranbêjeke tirk e ku bi komên muzîkê çepgir ên wek Grup Yorum û Grup Kızılırmak re wek solîst cih girtiye.
Jînenîgarî
Ilkay Akkaya wekî yek ji çar zarokên bavê karmendekî ji navçeya Antalyayê ya Manavgatê û dayikek ji bajarê Muğlayê hatiye dinyayê. Akkaya beşa çapemenî û weşanê ya Zanîngeha Marmarayê qedandiye û bi tevlêbûna koma muzîkê a Grup Yorum dest bi muzîka xwe ya profesyonel kiriye. Bi Grup Yorum re di albûmên Berîvan- Haziranda Ölmek Zor û Türkülere de xebitiye. Di sala 1989an de bi Tuncay Akdogan re ji Grup Yorumê derket.
Di 10ê çileya sala 1990an de bi Tuncay Akdogan û Îsmaîl Îlknur re koma Grup Kızılırmak ava kir û bi koma Grup Kızılırmak re sêzdeh albûm derxistine.
Reşîd Sofî
Reşîd Sofî hunermendekî navdar e li bajarê Kobanî li Rojavayê Kurdistanê. Di maleke dîdndar de rabû, bavê wî muftiyê Kobanî bû. Di sala 1970 de, dest bi karê hunerî kir dema ku xula 7 de bû li dibistanê li ser destê karkirê posta Kobani navî wî EsEs bû û yekemîn stranê ku ew fêr bû strana "طيري ياطيري ياحمامة وانزلي بدمّر والهامة"
Fermana Zerdeştiyan
Fermana Zerdeştiyan, birêkûpêkî jiholêrakirina bawermendên Zerdeştîtîyê, tunekirina îbadetxaneyên wan, helandin û biçûkxistina vê olê ye. Ferman carnan bi birêveberiya desthilatdariyan, carnan jî bi civakî bûne.
Beriya Îslam li Kurdistan û welatên din ên îraniyan (fars, belûcî ûêd) belav bibe, li van deran ola Zerdeştiyê serdest bû. Zerdeştî bi ol û çanda bav-kalên xwe li ber xwe didin. Şerên têr xwînî derdikevin. Şerê kurdan an herêma Kurdistanê bi ereban re nêzîkî 100 salan dideme. Kurd ola nû bi dilê xwe napejirînin.
Gava Îslam biserdikeve jî şer ranawestin. Împeratorên ereban ku wê demê xurt û desteser bûn, fermana Zerdeştiyan dertînin. Bi sedhezaran Zerdeştî tên kujtin an koçberkirin. Pirtûkxane, agirgeh, dibistanên olî û zanistî, wêne, peyker, înstrumentên muzîkê, rezên cotyarên [[şerab]ê çêdikin ûêd tên rûxandin.
Serdarên ereban, bi navê Îslamê baca hejmarê, baca seriyê li Zerdeştiyan zêde dikin. Bi viya dixwazim aboriya wan bikujin, wan hewcedar bikin.
Michael Stausberg di pirtûka ya bi navê : Die Religion Zarathushtras.- Ola Zerdeştîtî Bend 1. Stuttgart, 2002, r. 267'yê de behsa bûyerekê li Xoresanê dike. Komekî Zerdeştî bi darê zorê tên ser ola Îslamê. Lê dîsa jî ji fermanê nafilitin. Tên girtin û kujtin. Xizmên wan diçin serdana meqamê rayedar ku giliyan bikin. Li wir hemî dibin misilman, lewara rayedar ji wan doza baca seriyê dike û ev bac ji bo misilmanan nîne.
Li ber sûrên Amedê di berxwedanan de bi dehhezaran kurd hatine kujtin. Tenê di nava hefteyekê de zimanên 25.000 kurdan jêkirine ku kelîme-î şehadet nedianîne. Gelek ji van komkujiyan ji aliyê dîroknasên Îslamê yên wê demê hatine nivîsîn.
Împeratoriyên misilmanan di çerxa demê de desteser dibin, Zerdeştî wekî oleke paganî tê dîtin. Zerdeştî xwe vedişêrin, li çiyayan dicivin. Hêdî hêdî dihelin. Komên li ber xwe didan jî rastî pêkutî, biçûkxistin, xizanî û kujeriyan dihatin. Marîbûna (zewac) misilman û Zerdeştiyekê qedexe bû.
Hin Zerdeştî ji bo canê xwe û êla xwe azad bikin, cihûtî, xrîstiyanî qebulkirin. Lewra Quranê hebûn û ola wan nas dikir, a Zerdeştiyan nasnedikir. Ev jî dibû sedem ku Zerdeştî dejenere bîbe. Hinekan pîroziyên Zerdeştiyê û Îslamê nêzîkê hev kirin, herdu ol şibandin hevûdu. Gelek mezheb, baweriyên nû derketin holê.
Zerdeştiyên ji ber fermana reviyan çûn Hindistan, Pakistanê jî nekarîn li wir bi giştî ola xwe biparêzin. Niha kêm Zerdeştî mane û Zerdeştiya niha jî ne orjînal e, gelek tiştên din tevlî bûne. Di despêka sedsala 20 de carnan bûyerên mezin diqewimîn li dijî Zerdeştiyan. Komara îslamî ya Îranê rewşa jiyan wan d serî de baştir kir. Lê di salên 2000'î de ku êdî hejmara Zerdeştiyan gelek kêm mabû, pêkutî zêde bûn.
Gûcar
Gûcar gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 988 kes (151 malbat) bûn.
Kurdkendî
Kurd kandî, navê yek ji gundên Gundistana Yolagaldî li Bexşa Navendîa Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Cîbûtî (cûdakirin)
Du manên Cîbûtî hene.
Kokereşe
Kokereşe (bi kurmancî: kuxika reş, latînî: Pertussis) yekêke le nexoşiye dirme kûtuprekanî kondamî henase, betaybetî lewlate fênkekanda, leşarda zêdetir bilawe. Le hindêk welat da nexoşiyeke gîrûgirfitêkî gewrey tendurustî danîştwane betaybetî lenêw mindalî 1-8 malanda û ta îmroş kokereşe nexoşiyekî tirsnake betaybetî katêk şîrexore tûşî bektîriyake debêt.
Beauty and a Beat
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css">
"Beauty and a Beat" stranekî hunermendê Kanadayî Justin Bieber ya ji albûma sêyemîn Believe (2012) e. Stran ligel rapvanê Trînîdadî Nicki Minaj pêk hat, ku ew bi Savan Kotecha, Max Martin û Zedd re hev-nivîsandiye. Di heman demê de ew ji aliyê duyên paşîn ve bi makîneyek drumek giran û sentezkerên "lez" ve hate hilberandin. Bi lîrîkî, ew di derbarê Bieber de diaxive ku dixwaze eleqeya evîna xwe bigire klûbek, li wir ew dikarin "partiya wekî 3012'an" bikin. Ew yekane strana ji Believe ya Bieber hev-nivîsandiye. Stran bû sêyemîn albûma single ya fermî.
Oberdürenbach
Oberdürenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Lareşe
Lareşe (bi latînî: gangraena) birîtiye lew bare kûtûpre dijwarey le encamî hewkirdinî birînekewe dirust û endame birîndareke daderzênêt û zorcaran debête hoy birînewey endameke, zorcarîş bêçare kirdin debête hoy mirdin.
Payeyên leşkeriyê
Payeya leşkerî, pileya leşkerî, ritbeya leşkerî, stêrkên li ser sermilkên serbazan yên ku asta wan di hiyarşiya leşkerî de diyar dikin.
Hemer
Hemer, bajarekî navçeya (Landkreis) Märkischer Kreisê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
20
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Kolikan, Qerqelî
Kolikan yan jî Kolo, gundekî girêdayê navçeya Qerqelî ya Wanê ye.
Minar
Minar gundekî ku bi ser navçeya Hewêla Sêrtê ve ye.
Lalan Sofla
Lalan Sofla, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Anglesqueville-l'Esneval
Anglesqueville-l'Esneval, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Xok
Xok, navê yek ji gundên Gundistana Yolagaldî li Bexşa Navendîa Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Peravê Diranfîl
Perava Diranfîl an jî Komara Perava Diranfil (bi fransî: République de Côte d'Ivoire) dewletek li rojavayê Afrîka ye. Li wir nêzîkî 26.378.274 (2020) kes hene. Paytextê Perava Diranfîl ji salê 1983 da Yamoussoukro ye, berê paytextê xwe Abidjan bû.
Erdnîgarî
Rûberê Perava Diranfîl 322.460 km² ye. Li ser çargoşê kîlomitirekî dora 53 û 54 kes hene. Bilindtirîn cih Mount Nimba ye. Ew 1.752 m bilinde. Perava Diranfîl digê Atlantîk û hên digê van dewletan:
Dîn
Li Perava Diranfîl 35-40% misilman in, 20-30% mesihî û 20-45% bawermendên dînê xwemalî yê kevneşopî ne.
Ziman
Zimanê fermî di Perava Diranfîl fransî ye. Hên li wir 70 zimanên din hene, wek lobî yan agnî.
Çandin
Berhema kekew ê Perava Diranfîl ê tewrî mezin li cîhanê ye. Di salê 2004an da berhemê xwe gihîşte milyonek ton. Hên qehwe, enenes û pembi tê çandin. Bi têxt jî kesên Perava Diranfîl da kar dikin û difroşin.
Serdariya cîhanî ya futbolê 2006
Cara pêşîn Perava Diranfîl di serdariya cîhanî ya futbolê 2006 di Almanya pêşve çû. Ew nav grûpê C de bû. Di wê komê de ev dewlet bûn:
Perava Diranfîl dijî giştik lîst. Encam:
Zimanê kurdî li gora Fûad Heme Xurşîd
Zimanê kurdî li gora Fûad Heme Xurşîd:
Girar
Girar navê xwarineke ji pêjgeha kurd e. Yek ji xwarinên quşxaneyê ye. Li Agirîyê û di gelemperî Serhedê de tê xwarin. Mast di malê de çêkirî be dê xweştir be.
Amadekirin
Katiqê bi ar û hêkê ve di nava quşxaneyê de hilbijenin. Genim, nok û nîskê hêşînê bi awayekî cuda cuda binermijînin û yek bi yek bixin nav.
Paşê kundir û gêzerê hûr bikin û bavêjin quşxaneyê. Herî dawî jî pûjan an jî cehterê bavêjin nav û nêzikê 20-25 xulekê biqelînin. Bi germî bixwin.
Zimanê kurdî li gora Fûad Heme Xurşîd
Fûad Heme Xurşîdî, hem Lurriya Mezin hem jî ya Piçûk Kurdî qebûl kirine û ew di nav Kurmanciya Başûrî de hejmartiye.
Kurmanciya Navîn (yan jî Silivî-Kîkî-Milî) Li bajarê Diyarbekirê ji bilî rojhilat, li hemû herêmên Mêrdînê, ji Ruhayê heta peravê rojhilatê Çemê Ferêt Kurmanc bi vê şêweyê diaxifin. Kurmancên herêmên Elezîzê yên rojhilat û başûrî jî bi vê şêweyê diaxifin.
2- Kuriya Navîn (yan jî Soranî). Hidûdên vê lehceyê ji başûrê wî hidûdê ku me ji bo lehceya Kurmancî kêşa destpê dike, ber bi başûrî de dom dike ta digihe, Çemê Sîrwanê û Xaneqînê. Li başûrî, ji başûrê Çiyayên Hemrîn ber bi rojhilatî ve vedigere ta Çiyayê Sehend, Mesînabad, Bicar û Esedawayê diçe. Firehiya herêma wê ya başûrî jî diçe ta digihîje, ser rêka esasî ya Melayir. Kirmaşan, Qesrî şêrîn-Xaneqînê. (30)
Bor-et-Bar
Bor-et-Bar, komuneke departementa Aveyrona li başûrê Fransayê ye.
Zimanê kurdî li gora Fûad Heme Xurşîd
Şêweyên Kurdiya Navîn ev in:
Bor-et-Bar
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Zimanê kurdî li gora Fûad Heme Xurşîd
3-Kurdiya Başûrî: Li bakurî ji rêya esasî ya Melayir-Kirmanşah-Qesrê şêrînê destpê dike ta digihê hidûdên herî başûr yên herêmên Kurdîaxêv şêweyên wê yên jêrîn in:
12
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Bahara Alavi
Bahara Alavi, (jdb. 1989 li bajarê Saqiz ê, Rojhilatê Kurdistanê - m.  2010), çalakvanê mafên mirovan, parêzvanê mafên jinan û blogerek Kurd e. Di 1989an de li bajarê Saqiz, li Rojhilatê Kurdistanê ji dayik bû. Ew endamê kampanyaya berhevkirina milyonek îmzekirina ji bo guherandina qanûnên Îranê  di berçavgirtina mafên jinan de bû. Bahara Alavî, di serê sala 2010an de di bûyerek trafîkê de jiyana xwe jidest da. .
Jiyan
Bahareh Alavi, dema ciwaniya xwe, di 2005an de dest bi nivîsandinê kir û di 16 saliya xwe de dest bi parastina mafên jinan kir û di heman demê de wê dest bi nivîsandina tevnvîsa xwe, Keça Rojê kir. Bertekên ji mirovan diyar kir ku bandora nivîsên wê li ser kampanyayên din heye. Ew ji ber nivîsên xwe di bin zexta saziyên ewlehiya Îranê de bû.
Yek ji rêhevalên wê, Kaveh Kermanshahi, ku xelata Hellman / Hammett ji Human Rights Watch stendi bû, ew di hevpeyvînekê de digel Radio Zamaneh pêşkêşî Bahareh kir, û got ku wî cesareta nivîsandinê ji Bahareh Alavi fêr bû.
Zêdetirî pênc salan ew di çarçova kampanyaya mafên mirovan û mafên jinan de li gelek bajarên Îranê geriya. Wê çalakvanên din ên mafên jinan û her weha mirovên asayî ronî kir û perwerde kir ku li dijî çandên çewt ên wekî sinetkirina jinan têkoşîn bike.
Li yek ji seferên xwe yên bi bavê xwe re, ew qeza derbas kir û mir.
Mirina wê di nav çalakvanên mafên mirovan û jinan de bertekên berfireh da, gelek gotar li ser jiyan û çalakiyên wê di medyayên cihêreng de hatin weşandin
Berdereş (navçe)
Berdereş yek ji navçeyên parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Berdereş ji nahiyên Berdereş, Daretû, Rufiya û Kelek pêk dihê.
Astara, Azerbaycan
Astara (bi talişî Ostoro) bajarekî li başûrê Azerbaycanê ye û paytexta navçeya (Rayona) Astara ye. Astara li ser sînorê Îranê ye û li aliyê dinî sînorê bajarek navê Astara heye, herdû bajar berê yek bûn.
Derdê kopan
Derdê kopan (bi latînî: Tetanus) yekêke le nexoşiye dirme bektîriyaye konekan be rêjey ciyawaz le Kurdistan da bilawe.
Astara, Azerbaycan
Barû yê televîsîonê
Li bajêr barûyek heye ku 243,9 metro bilind e û li sala 1981 hatiye avakirin.
Aborî
Ji ber ku Astara li ser sînorê Îranê ye, gelek xelk ji başûr têne bajêr û li vir bazirganiyê dikin.
Mezrayê
Mazraê, navê yek ji gundên Gundistana Yolagaldî li Bexşa Navendîa Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Roj (stêrk)
Roj, Ro, Roh, Hetav, Tav, Xor,   (bi zazakî û farisî: roz; bi soranî: xor an hetaw; hewramî ruçiyar; nîşan: ), stêreke ji agir e ku gelek gerstêrkên din û Erd li dora wê digerin. Her wiha, her ko Erd dorekê li dora xwe dizivire, rojek diqede û ji wan 24 saetan ra jî rojek dihê gotin.
Roj jî bi wateya peyva inglîziya day e û hetav di wateya tava Xorê ye.
Oberried, Baden-Württemberg
Oberried şaredariyeke navçeya Breisgau-Hochschwarzwaldê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Roj (stêrk)
Hin agahiyên li ser stêra rojê:
Tav bi lezeke pir kêm li dora menzûmeya xwe digere û ev yek dibe sedem ku em wê wek dayîre yan gilovereke gulmutîk bibînin.
Eger leza zivirîna Tavê pir pir zêde ba hingî menê wê gunikî bidîta.
Eger hûn li ser Seth yan rûbara Tavê bisekinin hingî hûnê fasileya navbera Makû Heya Xuresanê di 14 deqeyan da, bimešin.
Eger bîyanîyên pêšketî, bikaribin teorîya nisbîyeta taybet ( Einstein) neqz bikin, hingî werin em wisa bidin ber çavan ku ew rabihorîya me biguherin, wek mînak di 10 hezar salan berîya dema me ya niha da, hêrišî me bikin lê bê guman ew nabe çimku ew jî li hember leza ronahîyê teslîm in û çok danîne.
Enerjîya pir pir mezin ku Tav di sanîyekê da, berhem tîne, têra berhemanîna elekterîsîteya pêwîst ya hemû dewletên cîhanê xwejî bi qasî 1 milyon salan, dike.
Sedema pir pir terikîbûna( mezinbûna zêde) Tav û stêrkan vedigere ser lawazî û bêhêzbûna herî zêde ya hêza kašê( gravity).
Eger hêza kaš, bihêztir biba dê hejmara atomên pêwîst jibo pêkhanîna stêrkek, bi milyonan car, kêmtir ji yên niha ba.Eger çirîya Tavê, 70%'ê çigalîya wê ya niha ba û di okyanûsa Aram da jî cî biba, hingî dê li ser avê bima, dê tê ra neçûya û noqî avê nebûya.18-Çigalî( çirî yan baristeya) Tava ku pir pir terikî ye, tenê 30% baristeya Erdê ye! Ev yek jî pir ecêb nîne çimku Goga Erdê, cismek req û berk e lêbelê Tav dagirtîye ji gazên sivik yên wek Hîdrojen û Helyûm!
Gerstêrkên li dora wê digerin:
Schönenberg-Kübelberg
Schönenberg-Kübelberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Oberzissen
Oberzissen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Amt Gramzow
Amt Gramzow şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Uckermark li Brandenburg, Almanyayê ye.
Emîn Paşa
Emîn Paşa yan Emîn Paşayê Heyderî, kurê apê Kor Hiseyîn Paşa, Hesen Axa ye. Di dema Hesen Axa de li Dedeliya Panosê diman. Di dema Emîn Paşa de jî, li gundên Panosê Gamêşvan û Ziyaretê diman. Emîn Paşa, paşayê mûlkiyeyê bû. Kilama Şerê Gamêşvanê ya ku Aqlîka Qadir dibêje li ser malbata Emîn Paşa ye. Dengbêj Sêwî Silo beriya ku here Qelenîyê li gundê Ziyaret dengbêjê Emîn Paşa bû. Evdalê Zeynikê li Ziyaretê di dîwanê Emîn Paşa de bi Sêwî Silo re kilam gotiye. Her wusa Dengbêj Şêx Taho yê ji gundê Ziyaretê jî dengbêjiya Emîn Paşa kiriye.
Qazax
Qazax (bi qazaxî:, ) komeke tirkî ye ku xwecih li beşên bakurê Asyaya Navîn, bi giranî Qazaxistanê, lê her weha beşên bakurê Ozbekistanê û deverên sînorî yên Rûsyayê, û her weha bakurê rojavayê Çîn û Mongolya.
Dîrok
Qazax neviyên eşîrên kevnar ên Kipçak ên tirk û eşîrên mongolî yên serdema navîn in, û bi gelemperî wekî koma çandî ya Tirki têne dabeş kirin.
Ey Ferat (albûm)
Ey Ferat albûma çaremîn ya hunermendê kurd Şivan Perwer e. Albûm di sala 1978an de derketiye. Ey Ferat di sala 1997an de ji aliyê SES PLAK ê ve ji nû ve hatiye çapkirin. Şivan Perwer di albûma Ey Feratê de tenê amûrê tembûrê bikaraniye. Di albûmê de 10 stran cih digrin.
Bouillac, Aveyron
Bouillac, Aveyron, komuneke departementa Aveyrona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Teknîka tevlihev
Di berhemên bi vî rengî de ji yekî zêdetir teknîk û materyalên çêkirina berheman têne bikaranin.
Mezher Xaliqî
Mezher Xaliqî (jdb. Gelawêja 1938 li Sineyê) yek ji stranbêj û hunermendên navdar ê kurd e. Mezher Xaliqî li Rojhilatê Kurdistanê li bajarê Sineyê ji dayik dibe. Ew hê di 8 saliya xwe de wekî dengxweşekî nav û deng dide. Ew li ba Esedî fêrî solfej û meqamên kurdî û farisî dibe. Di 12 saliya xwe de li Radyoya Sineyê dest bi stran gotinê dike. Piştî hingî li ba Hesen Kamkar perwerde dibe ku wê demê rêberê orkestrayê bû. Ew, havîna sala 1958’an Sineyê li cih dihêle û ji bo xwendinê diçe Tehranê. Her wê demê dibe hevkarê Radyoya Tehranê. Ew zûtirê têkiliyê digel mamosteyên bi nav û deng yên wekî Henane, Kesrewî, Melah, Beharî, Yusif Zemanî, Nasirî û Muctebay Mîrzade datîne û tevî orkestraya senfonîk, orkestraya mezin a Radyoya Îranê, orkestraya wezareta hunerên ciwan û orkestrayên din ên wê serdemê çendîn awaz û stranan tomar dike.
Mezher Xeliqî, hunermendê pêşî yê kurd e ku wekî dahênerekî di salên şêstî de stranên folklorîk yên kurdî digel orkestraya senfonîk û orkestrayên mezin yên wê serdemê tomar kiriye. Ew bi taybetî li başûr û rojhilatê Kurdistanê gelekî bi nav û deng e, heya bigire li ba farisan jî.
Mirov dikare ji stranên wî "Asoy Kurd" û "Pepûley Azadî" binav bike.
Kelhûrî (kurdî xwarig)
Danêyg le jîrzarawagani Kurdîyi Başûrî e ke le naw merdimi hûzi Kelhûr (kurdî xwarig) qise kirgîd. Firetir le girdûperri Kermaşan (kurdî xwarig) wê qise ken.
Şîrêznivîs
Şîrêznivîs an jî kolagrafî (wekî kolografî jî tê nivîsandin), azîneyeke nû ya grafikê ye.
Nîgar bi alîkariya şîrêzê (zamq) li ser makê (qalibê) tê çêkirin. Li vir, mak dikare mişambe, dar, kaxizê kartonê an jî tiştekî din be. Encama çapê dişibe metoda asîdnivîsê (bi îngilîzî etching). Ji bo çapkirina vê azînê jî pêdivî bi preseke destî û bi kaxizên taybetî heye.
Motor
Motor, makînên hêzê ne. Makînên teşeyek yên ku hêzê vedigerîne hêzeke mekanîkî. yên ku hêza materyalên sotemeniyê an jî hêza xwezayî vediguherîne hêza mekanîkî. Her wisa ew makînên di otomobîl û jeneratoran de têne bikar anîn motorên germahiyê ne.
Motorên germahiyê
Motorê germahiyê ya ku hêzên germê ji bo çêkirina hêzên mekanîkî bi kartînin. dikare ji bo cûrbecûrîye sotemeniyê li hundur an jî ji derveyî silindirên motorê were çêkirin.
Anneville-Ambourville
Anneville-Ambourville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Taizhou, Jiangsu
Taizhou, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Jiangsuyê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2020an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 4.512.762 kesî
Jimmy Neutron: Boy Genius
Jimmy Neutron: Boy Genius fîlmekî anîmasyonî yê di sala 2001ê de ji aliyê John A. Davis ve hatiye hênandin. Tê de Debi Derryberry, Patrick Stewart, Martin Short, Rob Paulsen û Jeffrey Garcia xwedî rolên sereke ne.
Şerê Gamêşvanê
Şerê Gamêşvanê, şer û pêkdaneke desthilatdariyê ku di 1907an de li gundê Gamêşvana Panosa Agiriyê (Bakurê Kurdistanê) çêbû.
Mela Ehmed
Molla ahmad, navê yek ji gundên Gundistana Yolagaldî li Bexşa Navendîa Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Kurdên Urdunê
Kurdên Urdunê yek ji gelên kêmjimarî yên li Urdunê ne. Hejmara kurdan li Urdunê li dora 40 hezarî ye û paşnavê piraniya wan "kurdî ye" û yên hinekan li gorî navê eşîrên wan e.
Dîrok
Mirov dikare şopa hebûna kurdan li Levantê hetanî sedsala 12'mîn bikişîne. Gava ku xanedana Eyûbiyan hember Xaçperestan şerdikin, gelekî şervanên kurd jî di nava artêşên wan de hene. Hinek ji wan şervanan li vê herêmê dimînin, ziman û çanda Ereban de asîmîle dibin. Belaviya navên kurdî di topografiyê de Wadî el-Ekrad (newala kurdan) îspata hebûneke kevn a kurdan li vê herêmê ye.
Belê pêşiyên kurdên ku îroyî li Urdunê dijîn ne ev in. Kal û pîrên wan mamûr û leşkerên osmaniyan bûne û piştê wezîfe bi malbatê xwe ve li Urdunê dimînîn. Niha pirraniya wan li paytexta vê dûgelê, li Ammanê dijîn, û tê zanîn ku cîvakî gelekî rind entegre yê cîvaka urdunî bûne. Di aliyê ziman de piraniya wan asîmîle bûne, kêm kes dikarin bi kurdî biaxivin. . Belê çalakiyên çandî ji 1960an vir de hene, çanda kurdî di nava malbatan de têye parastin. Piştî şerê Îraqê yê yekem jî gelekî kurd ji Başûrê Kurdistanê penaberê Urdûnê bûne.
Kurdîyi Başûrî
Kurdîy Başûrî (Xwarîn) yekîk le zaraweganî (lehceganî) ziwanî Kurdîye ke le şüneganî Kurdnişînî xwar we pî üşin.
Ey zarawae birîtî (shamil) es le çend jêrzarawe (jêrlehce):
Merdimî Kirmaşan, gewretirîn şari Kurdî we zarawayi Xwarîn wîşin. Wîşereganî Kurdîy Xwarîn nizîg 22% le gişt Kurdegan teşkîl ken. Kurdîy Xwarîn le dîmeni ziwanasî giringî (ehemîyetî) firey hes. We xwar a çend helsengandin (muqayise) naw Kurdîi Xwarîn we gerd Kurdîyi Nawrast u Kurdî Jûrîn kirdîmes:
Girêgeli Derekî
http://www.kirmashan.com
Necmettin Büyükkaya
Jiyan
Necmettin Büyükkaya di sala 1943an de li Siwêreg hatiye dinê. Dibistana seretayî li Siwêregê û navendî jî li Siwêreg, Amed û li Edenê xwend. Di navbera salên 1965-70an de çû Stembolê fakulteya Dadê xwend. Piştî Cûntaya Leşkerî a 12 Adara 1971ê wî dest ji xwendinê berda.
Di sala 1969an de di avakirina DDKOyê de cih girt û bû serokê wê. Di dema xwandekariya xwe da di nav TIP, T-KDP da xebat kiribû. Di navbera salên 1972-1974an de li Swêdê bi penaberî jiya. Bi efûyan 1974an cardin vegeriya. Di sala 1977an da ew û hinik hevalên xwe T-KDP qetiyan. Di 15ê nîsana 1982an da hate girtin.
Di 22ê kanûna paşîn a 1984an de li zindana Amedê bi lêdanê hat kuştin.
Afrîka
Afrîka, parzemîna cîhaneyê, gorî pîvana rûerdê xwe, ji pê Asyayê re duyem mezin e. Reşahiyên wê li rojhilat ji Okyanûsa Hindî de dest pê dike û li rojava digihe Okyanûsa Atlantîk ango Atlantîkê re dawî dibe û li bakur jî ji Deryaya Navîn de dest pê dike û li başûr nêzî Antarktîkê dawî dibe.
Afrîka, li gorî nifûs û rûberê, parzemîna herî mezin a duyem ya cîhanê ye. Bi giravên ku li rex hev tê pejirandin qada wê digihîje 30,8 milyon km û ev hejmar ji sedî 24,4ê erdên ku li ser cîhanêye digirê. Bi gelheya xwe ya 1 milyarî ve ji sedî 15ê gelheya cîhanê digire. Li parzemîn 54 heb dewletê serbixwe yê wek dîplomatîk hatine naskirin û 9 herêm heye. Di navbera hemû parzemîn an de gelheya herî ciwan li Afrîkayê ye. Ji sedî 50yê Afrîkayiyan di bin 19 salî ne. Cezayîr li gorî rûberê dewleta herî mezin ê Afrîkayê ye û li gorî gelheyê jî Nîjerya dewleta herî mezin ê Afrîkayê ye.
Welatên Afrîkayê
• 3
Şewqe
Şewqe, kep ji komekê serpoşên ewropayiyan re tê gotin. Ewropayî jî wekî kurdan serpoşên bêdor gelek hezdikin. Ji bandora ereban serpoşên kurdan jî gelek hatine guhertin.
Ataturk şewqe kir mecbûrî
Li Bakurê Kurdistanê şewqeyên ewropayî jî gelek tên li xwe kirin. Sedemê viya di serî de mecbûriyet bû, lewra komara nû ya Tirkiyeyê, xwekirina şewqeyê bi qanûnî mecbûr kiribû. Zagona şewqeyê di 25'ê sermawezê 1925'ê de derket. Mêran heger bê şewqe bidîtan digirtin, lêdidan an ceza didan wan.
Qedexeya serpoşan û mecbûriyeta şewqeyê bû sedemê gelek serhildanên bişûk jî. Li Gurgum, Sêwas, Erzîrom, Sêrt, Qers û Ezirganê bûyerên girîng rû dan. Keştiya leşkerî ya bi navê Hemîdiye, bajarê Rize ya li ber peravê Deryaya Reş e, topbaran kir. Lewra gelê laz li ber xwe dida, şewqe nedidan serê xwe.
Mustafa Kemal Atatürk herwiha cilûbergên kurdî, zimanê kurdî û di fermîtiyê de hebûna kurdan jî qedexe kir. Gelek ji van qedexeyan ne bi qanûnî bûn lê bi darê zorê dihatin pêkanîn. Pişavtin bû sedemê mirina cilûbergên kurdî jî.
Almişke
Almişke, gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Kîne Em (albûm)
Kîne Em albûma pêncemîn ya hunermendê kurd Şivan Perwer e. Albûm di sala 1979an de derket. Kîne Em di sala 1997an de ji aliyê SES PLAKê ve ji nû ve hate çapkirin. Di albûmê de 6 stran cih digrin.
Schalkenbach
Schalkenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Port Moody
Port Moody, bajarekî herêma Kolumbiya Brîtanîya Kanadayê yê.
Lattes, Hérault
Lattes, Hérault, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Zooey Deschanel
Zoey Deschanel di çend filmên serbixwe de derketiye pêş. Fîlmên wê yên herî girîng Almost Famous, Elf, Yes Man û Evîn (500) Roj in. Ji sala 2011an ve di rêzefîlma tora Fox ê ya New Girl de lîstiye û di pêşandanên wê yên li vir de namzetiya Xelata Emmy û sê namzetiya Xelata Kûreya Zêrîn hene.
Jînenîgarî
Deschanel keça ciwan a sînemakar û derhêner Caleb Deschanel û lîstikvan Mary Jo Deschanel li Los Angeles, Kalifornia ji dayik bû. Bapîrê wê fransî bû, ji Oullins, Rhône û bapîrê wê ji malbateke Quaker dihat; di heman demê de bavûkalên wê yên swîsrî, holendî, înglîz, îrlendî û fransî jî hene. Navê xwe ji karaktera jîrhatiya mêr a Romana J. D. Salinger a sala 1961an Franny û Zooey, ji Zooey Gillas hildaye. Xwişka wê ya mezin Emily Deschanel aktrîs e û di rêzefilma komadî-drama Bones ya televîzyonê Fox de lîstîye.
Deschanel li Los Angeles ê dijî, lê ji ber ku bavê wê li gelek cihê fîlm çêdikir piraniya zarokatiya xwe di rêwîtiyê de derbas kir.
Kariyera wê
Piştî agahdariya zû, Deschanel di nav çar fîlmên taybet ên 2002an; Big Trouble, New Guy, The Good Girl, û Abandon de wek lîstikvana alîkarî lîst. Di komedîya Big Trouble de bi Tim Allen û Rene Russo re keça jineke dilsoz û dilxwaz dilîze û di komediya xortan de The New Guy wek gîtarvan di komê de dilîze. Deschanel jineke ciwan a ku di firoşgeheke mezin de dixebite di komediya-ciwan The Good Girl de, li hemberî Jennifer Aniston û Jake Gyllenhaal de bi rola jineke ciwan a tinazkar dilîze.
Şanogera derûnî Abandon lîstika wê ya hevalê odeyê yê jinekê ku di wendabûna hevala xwe de cih digire. Deschanel weke jineke ciwan a ji derveyî û bê kontrol di rêzefîlmê Frasier de, beşeke derket rol wergirt. The New York Times ragihand ku Deschanel di sala 2002an de "yek ji stêrkên ciwan ên herî lêgerandî yên Hollywoodê ye" û Los Angeles Times di destpêka sala 2003an de nivîsand ku Deschanel bûye cureyeke naskirî, ji ber "performansên wê yên deadpan, sardonic û dîmen-dizî", wek hevalê herî baş ê protagonîst e. Deschanel li dijî vê niqaşê xwe got: "Gelek ji van rolan tenê fikra formûla hevalê yekî ye, û wekî ku, gelek hevalên min jî tune ne. Li lîseyê, ez her dem li malê dima, loma ez niha nizanim ez çawa hevalê herî baş ê her kesî me."
Balduin Groller
Balduin Groller bi navê rastî Adalbert Goldscheider, (jdb. 5ê îlona 1848 li Arad, Impereretoriya Awistiryayê; m. 22ê adara 1916 li Viyana) rojnamevan, nivîskar û karkervanêkî werzişê bi eslê awistiryayî bû.
Jiyan
Adalbert Goldscheider zaroktiya xwe li Arad û Dresden derbas kir û li Zanîngeha Viyanayê xwend,di nav tiştên din jî felsefe û dad bû. Jixwe di dema xwendina xwe de, wî karibû bi beşdariyên piçûk re di beşa taybetmendiyên rojnameyên cûda de debara xwe bike. Di sala 1880an de ew navê xwe macarî kir Gál Béla.
Di 22 saliya xwe de, Groller di loca Széchenyi  li Aradê de bû mason. Ew di 23 saliya xwe de, di sala 1871 de, wî li Algenmeine Kunstzeitung li Viyana di sala 1871ê de damezrand, ligel ku ew tenê piştî demek kurt bi îflasê ket. Dûv re wî Deutsche Schriftstellerzeitung, Neue Illustrierte Zeitung û Neue Wiener Journal edîtor kir û wekî nivîskarê taybetmendiyê xebitand.
Groller ji bo kovarên Die Gartenlaube û Über Land und Meer çend salan wek xebatkarê serbest xebitî. Ji bo çend salan, Groller serokatiya komeleya rojnameger û nivîskaran Concordia kir wekî cîgirê serokwezîr, û wekî wisa bû endamê Komîsyona Hunerî ya Wezareta a Awistiryayê.
Di de, Komîteya Giştî ya werzîşê ji bo Awistirya hat damezrandin û wekî komîteya rêveber, ji bilî serok Viktor Silberer û sekreter Siegfried Hochermann û Groller wekî cîgirê serok hatiye wezîfedarkirin. Ev komele îro wekî pêşengê Komîteya Olîmpîk a Awistiryayê tête hesibandin.
Di de, Komeleya Navendî ji bo Berjewendiyên Werzişê Hevbeş li Viyana hat damezrandin û Groller wek serokê xwe yê yekem hatiye hilbijartin. Ji Alîkarê Serokwezîr Alexander Hornaczek û Gustav Magg re hatiye arîkar kirin.
Di nav hev de, ew bi nivîskarê Bertha von Suttner re heval bû, ku ew di bîranînên xwe de radigihîne.
Resepsiyon
Wekî nivîskarek an kunciknivîs, Balduin Groller îro hema hat ji bîr kirin. Bi tenê û tenê Dagobert Trostler balkêş e, ji ber ku wî serfiraz kir ku guhertoyek awistiryayî ya Sherlock Holmes çêkir.
Yekmal, Qerekose
Yekmal gundekî bi ser navçeya Qerekoseyê ve ye. Piraniya gelê gund Ecemin.
Zengeneyî (kurdî xwarig)
Zengeneyî danêyg le zarawagani Kurdîyi Başûrî e ke le naw merdimi hûzi Zengene wê qise kirgîd.
Sûreta
Sûreta nexoşiyekî dirmî tunde û lezorbey komelgakan da nasrawe û debînrêt.
21
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Wan
Wan, yek ji bajarên herî mezinên Bakurê Kurdistanê ye ku li ser perava Gola Wanê hatiye avakirin.
Mirov ji Wanê ji ser rêya Payîzava û Elbakê re xwe digihine Gever û Colemêrgê. Her wiha ji ser rêya Geverê ya dewletê re jî mirov dikare xwe bigihîne Îranê. Termînala otobûsan bi qasî 4 km’yan dûrî navendê ye. Çûyîn û hatin bi rêya mînîbûsan pêk tê.
Îstgeha trênê bi qasî 5 km’yan ji bajêr dûr e. Çûyîn û hatina ji bo trênê bi mînîbusan pêk tê. Balafirgeh jî 7 km’yan ji navenda bajêr dûr e. Çûyîn û hatin bi mînîbûsan û serwîsa saziya THY’ê pêk tê.
Nav
Ewliya Çelebî di seyahatnameya xwe de diyar dike ku Îskenderê Mezin navê mabedeke di Kela Wanê Vankê li bajêr dike. Li gorî rîwayeteke din: Ji ber ku Wan bajarekî gelekî kevn e di salên 1900’an ên berî zayînê de Semîramîsa keybanûya asûrî bi navê Kurd Meryem Şah bi nav kiriye. Piştre di dema dawiya keyaniyan waliyekî bi navê Wan ji ber ku bajar fireh û xweş kiriye ji vê rêveberî pê ve navê bajar wek Wan hatiye binavkirin. Di derheqê navê Wanê de nêrîna ku nêzî zanistê bî ûrartûyî Biane an jî Viane derketiye. Di hemû çavkaniyên dîrokê de ûrartûyan ji xwe re Bianî gotine û di dema ûrartûyan ya xurt de di bin navê Biate de gelek bajar û civak di herême Wanê de civiyan e.
Li gorî rîwayeteke din bajarê Wanê di salên 1800’an ên berî zayînê de ji aliyê keybanûya asûrî Semîramîs ve hatiye avakirin. Semîramîs, li herêma Mezrabotana jor jiyaye û keybanûya asûran e. Semîramîs desthilatdara welatekî mezin û gelekî hêzdar û bedew e. Semîramîs heta wê demê ji xwe re dildarekî li gorî dilê xwe nedîtiye. Dema ku derdikeve sefera xwe ya li ser Bargiriya navçeya Wanê dil dide desthilatdarê vê herêmê yê bi navê Ara. Semîramîsa bedew û bihêz nikare vê raza xwe ji kesî re bibêje. Şer didome. Hêzên Semîramîsê bi êrişeke dawî herêmê dikine bin destê xwe. Lê belê di vê êrişê de desthilatdar Ara jî tê kuştin. Dema Semîramîs xebera kuştina Ara dibihîse evîna xwe ya ji bo Ara di dilê xwe de vedişêre û fermana vegerê dide.
Semîramîs û artêşa wê di vegerê de têne Wanê. Semîramîs gola Wanê zehf diecibîne. Herî dawî hêşinahiya Wanê xweşa Semîramîsê tê. Bala Semîramîsê zinarekî li dora gola Wanê dikişîne û Semîranîs biryar dide ji bo bîranîna Arayî li ser vî zinarî keleyekî ava dike. Di demeke nêz de kele tê avakirin û li dora kelê jî bajarekî mezin tê avakirin. Navê bajêr jî Şamrangerd tê danîn. Di ser de gelek dem derbas dibe Semîramîs ji ber êşa dil a Arayî zêde nikare li ber xwe bide. Biryar dide ku vegere welatê xwe. Keybanû Semîramîs kel û bajarê ku avakiriye ji fermandarekî xwe yê bi navê Wan re dihêle û vedigere welatê xwe. Tê gotin ku navê Wanê ji vî fermandarî tê.
Dîrok
Bajarê Wanê ji ûrartûyên kalikên kurdan maye. Wan paytexta ûrartûyan bû û di wê demê de navê wê Tuşpa bû. Dîroka Wanê heta sala 7000'î ya beriya zayînê diçe. Di kolanên Girê Rovî yên 6 km dûrî kela Wanê de gorên Ernîsê de bermahiyên serdema neolîtîk û serdemên bronz û hesinî hatine dîtin.
Hûrî di salên 2000’an ên berî zayînê de ji Gola Wanê heta Rûbarê Sor, Rûbarê Kesk (Yeşilirmakê) û heta Deryaya Reş di vê herêmê de desthilatdarî kirine. Di sedsala 13’an a berî zayînê de hevkariya siyasî ya hûrî û mîtaniyan lewaz bûye û mîrekî pêk hatine. Keyên asûriyan xwestine van mîrekiyan bikine bin destên xwe û di vê navberê de jî derdora Gola Wanê heta rojavaya Îranê di navbera dewletên Nairî û Ûrartû û asûriyan de têkoşînan dest pê kiriye. Têkoşîna ûrartû û asûriyan heta nîveka sedsala nehan ajotiye. Asûriyan ev herêma çiyayî û asê kirine bin desthilatdariya xwe.
Kesa ku bajarê ewil ava kiriye keybanûya asûrî Semîramîs e. Di wê herêmê de cara ewil hûrî bi cih bûne. Piştre ûrartû, medî, persî, makedonî (Îskenderê Mezin), partî, sasanî, bizansî, selçûqî û paşê jî îlhanî, celahîroglû, qereqoyunî, aqoyunî û sefewiyan li vê herêmê desthilatdarî kirine.
Navê kevn yê bajar di dema ûrartûyan de Tûşpa bû. Piştre ûrartûyan navê herêmê Bianî (Wainî), asuriyan jî Nairi kirin. Li gorî çend çavkaniyan navê Wanê ji gotina Wainî tê. Li gorî gotinek din jî navê bajar ji kesekê bi navê Wan tê, yê ku li gorî vê gotinê bajar ava kiriye.
Kronolojî
Berî zayînê
Piştî zayînê
Dema Osmanî û Komarî: Di sala 1534 û 1535'an sefera Îranê de navendên girîng yên mîna Bexda, Tewrêz û Wanê dikeve bin rêveberiya osmaniyan. Lê belê dema tekoşîna navbera osmanî û macaran dest pê dike gelek cihên ku osmaniyan feth kiriye dîsa dikeve destê safewiyan.
Di 25’ê tebaxa 1548’an de Kela Wanê dikeve destê osmaniyan. Piştî fetihkirinê Kela Wanê rêvebiriya herêmê Defterdarê Anatoliyayê Îskender Paşa dike. Di vê navberê de Westan, Erçîş, Elcewaz û Xelat dîsa dikeve destê osmaniyan.
Di rêveberiya osmaniyan de bajarê Wanê bi statûta Eyaletê hatiye rêvebirin. Di navbera salên 1568-1574'an de Wan bi navê lîwa xwediyê 12 senceqan bû. Ev senceq ji Wan (senceqa Paşa), Elcewaz, Bedlîs, Mûş, Bêrgirî, Erdîş, Kerger, Kesan, Ispayrid, Agakîs, Nisfî, Şirvî, Vadî-î Kotur in.
Ji ber ku bajarê Wanê di sînorê Îranê de bûye her tim bûye navenda artêşê û şeran û rêvebiriya Wanê car caran hatiye guhertin. Gelek cihên ku di şerî de hatine bi dest xistin jî tevî rêveberiye eyaleta Wanê bûye. Ji ber vê yekê senceqên ku beriya niha hejmara wan 12 bûn di sala 1578 û 1588'an de gihîştiye 27'an.
Di şerê cîhanî yê yekem de bajarekî ku bi qasî Wanê bibe xirbe û gelekî ku bi qasî gelê Wanê êş û elem kişan dibe pir kêm e. Beriya şerê cîhanê gelheya Wanê dora 70.000'an bûye û piştî şer ev ev gelhe di nîsana 1919'an de daketiye 10.000-15.000'an. Bajar jî bi serdanpê bûye xirbe û ev tek jî bûye sedem ku cihê navenda bajar bê guhertin.
Kelheya Wanê
Ji kelheyên ûrartûyan ya herî mirês Kela Wanê ye. Ev kele gelek bermahiyên ûrartûyan digihînîne roja me ya îro.
Ji bermahiyên ûrartûyan ya herî sereke Kelheya Wanê ye. Kela Wanê piştî Arzaşkûnê serbajariya duyem ya ûrartûyan kiriye. Kelhe ji aliyê Sardûrê kurê Lûtîprî ve di salên 840-825'an ên berî zayînê de hatiye çêkirin.
Kelhe ji du beşan pêk tê. Ji van yek kelheya hundirîn a din jî kelheya ji der ve ye. Di kelheya hundirîn de berhemên herî girîng Birca Sardûr, dîwarên sûrê, gorên keyên ûrartûyan, pêpelûka hezaryekê ya ku digihîje sarinca sûrê, perestgeha li derve û du nîşên perestgehê cih digire. Berhemeke kelê ya girîng jî gora kevirî ya Key Manû û Argiştê Yekem e. Li ber vê gorê nivîska bi navê Nivîskên Horhor yên ku herî dirêj ên ûrartûyan cih digire.
Mizgeft û tirbên Wanê
Mizgeftên ten diyarkirin mizgeftên Wanê yên dîrokî û girîng in.
Ji bilî van mizgeftan em dikarin behsa van mizgeftan jî bikin: Mizgefta Sînaniyê, Mizgefta Sor, Mizgefta Ebas Axa, Mizgefta Leşkerî, Mizgefta Îskeleyê û Mizgefta Qazî Evdirehmanî.
Navên hinek tirbeyan jî ev in:
Avhewa
Li herêmê klîmayek reşayî serdest e. Lê ji ber ava gola Wanê herêm wek bajarên cîranê xwe yên din, zivistanan pir sar derbas nabe. Havînan jî hênik e.
Çem û gol
Gola Wanê an jî Behra Wanê, gola herî mezin ya Kurdistanê ye (3.713 km²). Golê din yê herêmê Erçek, Qazgol, Sorgol, Siphan, Keşîş û Xidirmenteş in.
Gola Wanê
Ev gola ku navê xwe jî dide bajarê Wanê gola sodayî ya herî mezin ya Tirkiye û cîhanê ye. Di nava golê de çar girav hene. Navên van giravan ev in: Girava Axtamarê, Girava Lîmê, Girava Çarpanaxê û Girava Artiyê. Gola Wanê di demên dîrokê de bi navên wek Behra Bilind, Behra Nari, Behra Jorîn û Deryaçe (bi wateya "deryaya biçûk", "gol") hildigire. Ava golê pir şor û sodayî ye. Bê sebûn kef dide û bêyî madeyên paqijiyê ji her tişt di nav de tê şûştin û paqijkirin. Tê gotin ku ava şor û sodayî ya gola Wanê ji bo nexweşiyên çermî baş e. Gol her demsal û her saet, rojhilat û rojavayê de rengekî cuda digire. Qeraxên wê hêşîn in û plajên xwezayî li derdora golê hene. Bi van hemû taybetmediyên xwe Gola Wanê hêjayî dîtinêye.
Rêwitiya di navbera Wan û Tetwanê ya bi trênê, di navbera îstgeha Wan û Tetwanê de bi riya ferîbotê çêdibe. Di navbera van her du lengergehan de seferên vagon, bar, erebe û rêwiyan tê kirin. Ev rêwitiya bi ferîbotê bi qasî çar seatan didome. Di heman demê de li ser Gola Wanê bi armanca geştiyariyê rêwitiya ji bo giravan jî çêdibe.
Ji bo werzîşên avî Gola Wanê pir kêr hatiye. Pêşbirka keştiyên bixêlî, spora berik kişandinê, kano, pêlsiwarî (sorf) û kaşûna avê yek ji şaxên spora avî ne.
Derdora golê di mehên biharê de bi rengên pir xweş ve tê niximîn. Gulebûk, leylank, baxên laleyan û berfa spî ya çiyayan dîmeneke xweş derdixe holê. Di herême de gulmexîn çîçeka endemîk a herî girîng e.
Cihên turîstîk, dîrokî û seyranê
Artemeta 20 km’yan ji dûrî Wanê ye bi plajên xwezayî û hêşinahiya xwe ve xwediyê dîmeneke taybet e. Westan cihekî hêşinahî ye û bi plajên wê yên xwezeyî û gelek cihên wê yên geşt û seyranê hene. Navçeya Şaxê 80 km’yan dûrî navendê ye. Ligel gelî, daristan û çeman cihekî pir xweş e. Yek ji cîhên bi nav û deng ji Amîk e û 40 km’yan dûrî navendê ye. Li hemberî çiyayê Sîpan û qeraxa Gola Wanê de plajên wê yên xwezayî û baxên wê yên fêkiyan hene.
Germavên herêmê jî dengdar in.
Meriv dikare li ser Girê Kûrûbaşê û li navçeya Westanê di navenda kaşûnbaziyê dê kêfa kaşûnê bike.
Hemmingen
Hemmingen (Niedersachsen), bajarekî navçeya (Landkreis) Hanoverê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Gamêşvan
Gamêşvan bi tirkî: Değirmendüzü. Gundekî Panosa Agirîyê ye.
Pfaffenweiler
Pfaffenweiler şaredariyeke navçeya Breisgau-Hochschwarzwaldê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Laurens, Hérault
Laurens, Hérault, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Kanîsitrî
Kanîsitrî gundekî bi ser navçeya Qerekoseyê ve ye.
George Michael
George Michael (jdb. wek Georgios Kyriacos Panayiotou; 25ê hezîranê 1963an - m. 25ê kanûna pêşîn 2016an) hunermend, stranbêj û hilberînerê tomarê yê îngilîzî bû. Ew yek ji îkonên çandî yên herî girîng ên nifşa MTV tê hesibandin û yek ji muzîkvanên herî firotanê yên hemî deman e, bi firotina zêdetirî 120 mîlyon tomar li çaraliyê cîhanê.
Michael wekî hunermendek pêşeng di hilberîna muzîkê, nivîsandina stranan, performansa stranbêjî, û pêşandana dîtbarî  de dihat nasîn. Wî heft stranên number-one li ser UK Singles Chart û heşt stranên number-one li ser US Billboard Hot 100 bi dest xistin. Michael gelek xelatên muzîkê jî wergirt, di nav de du Xelatên Grammy, sê Xelatên Brit, sê Xelatên Muzîka Amerîkî, diwanzdeh Xelatên Muzîka Billboard, û çar Xelatên Muzîka Vîdyoyê ya MTV. Di sala 2015an de, ew di lîsteya Billboard ya "Greatest Hot 100 Artists of All Time" de di rêza 45emîn de bû. Akademiya Radyoyê di navbera salên 1984-2004 de wî wek hunermendê herî zêde di radyoya Brîtanî de tê lîstin bi nav kir.
Strana wî ya herî nas a ku her sal dikeve nav stranên herî populer a salê strana "Last Christmas" a bi koma Wham! re ye.
Cirindih
Cirindih (bi farisî: جیریندیه) bajarekî parêzgay Gîlanî bakûrî Êran ye. Gelê Cirindih bi zaravayê Tatî yê Zimanê farisî diaxêvin.
Xaşîl
Xaşîl, navê xwarineke ji pêjgeha kurd e. Li Agirî, Qers, Erzirom û derdorên wan tê xwarin.
Gundê Rojhilat
Gundê Rojhilat bi erebî مجرجع gundek bi ser bajarê Hesekê ve girêdayî ye.
Rumatîzm
Nexoşiyêt rumatizmê bi zorî otoîmunî ne, yanî sistêmê berevanya leş bi diristî kar naket ew bixo organêt mirov duçarî nexoşî dikat. Hoya têkçuna sîstemê berevanya leşê mirov heta nuke ne ya dyare, dibît kartêkirna mikroorganîzma wek baktêrî yan jî virusa bît.
Ewêt duçarî van nexoşiya dibin bi zorî jinin li temenê dewr u berî 40 salyê.
Zêhetir li 100 nexoşî hene ko tibênê nexoşiyêt rumatîzmî.
Curêt nexoşiyêt rumatîzmê
Nexoşiyêt rumatîzmê bi çend deste têne dabeş kirin.
Yêk li van nexoşiya ko ya zore u nizîkî 1% xelkê dinyayê ya hey rumatîsma cumga ya Rheumatoid Arthritis.
Nezmîkendî
Nazmi kandî, navê yek ji gundên Gundistana Yolagaldî li Bexşa Navendîa Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Rumatîzm
Çewa mirov xo li nexoşiyêt rumatîsma cumga biparêzî u şîret bo nexoş
Eger cumgêt mirov êş keftê u stur bon pêtivye mirov zo biçîte lay diktorekê şareza da teşxîs (diagnosis) u çare (treatment) bête kirin.
Ew nexoşê rumatîsma cumga lê pêtivye kar yan werzişa (sport) giran neket.
Ew kesê cumge lê têşin u yê qelew bît, pêtivye Kêşa leş yan giranya leşê xo kêm bike.
Eger nexoş cixare kêş bît pêtivye cixara terik biket, li ber ko cixare nexoşiyêt rumatîsmê u gelek nexoşiyêt dîş xiraptir diken u çarekirna wan bi zehmet tir dikevît.
Bournazel, Aveyron
Bournazel, Aveyron, komuneke departementa Aveyrona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Amt Oder-Welse
Amt Oder-Welse şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Uckermark li Brandenburg, Almanyayê ye.
Poxan
Poxan gundekî bi ser navçeya Qerekoseyê ve ye.
Davos
Davos, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Graubündena herêma Prättigau/Davosê ye.
Spessart, Rheinland-Pfalz
Spessart şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Davos
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Gûranava
Gûranava gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 99 kes (17 malbat) bûn.
Golageniya jêr
Golageniya Jêr, gundekî girêdayê navçeya Qerqelî ya Wanê ye.
Quirnbach, Kusel
Quirnbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
9
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Pneumonia
Pneumonia (be latînî: Pneumonia), awsanî sîpelak, awsanî sî, siyeso, hewkirdinî siyekan, zatûre, brîtîn le komelêk nexoşî hoy serekiyan mîkrobî nexoşî bexşe, sîyêkan tûşî surbûnewe, awsan û hewkirdin debêt. Hewey şayanî bes e zor caran sîyêkanî mirov (betaybetî le werze sardekan da) dekewne ber şalawyî hûrzindiyekan û tûşî hewkirdin debin.
Xûrpey jarîn
Xûrpey jarîn brîtiye le derdêkî alûzî zor sext ke zor caran le pir derdekewêt
Schallstadt
Schallstadt şaredariyeke navçeya Breisgau-Hochschwarzwaldê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Korozyon
Korozyon, zeberên mîna zêr û zîv û alemyon û taybet ji hesin dema ku oksîjenê re dikevin nav reaksiyonê korozyon peyda dibe û ew zeber dirize vê bûyerê re dibêjin korozyon.
Hemmoor
Hemmoor, bajarekî navçeya (Landkreis) Cuxhavenê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Êzîda TV
Êzda TV di sala 2007'an de dest bi weşanê kir. Êzda TV dê di demekê nêz de li ser satelîtê jî weşanê bike. Ev televizyon ji bo hemî gelan a, bernameyan amade dike.
Anneville-sur-Scie
Anneville-sur-Scie, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Wuxi
Wuxi, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Jiangsuyê de cih digire.
Larîcan Sofla
Larîcan Sofla, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Wuxi
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 6.553.000 kesî
Gerrusî (kurdî xwarig)
Gerrusî zarawayg Kurdî ye ke le nawçey Gerrus wê ûyşin. Nawçey Gerrus we şari Bîcar û girdûperrî (dorûwerî) wetyey.
Qere Ayaq
Qere ayaq, navê yek ji gundên Gundistana Yolagaldî li Bexşa Navendîa Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Hennef (Sieg)
Hennef (Sieg), bajarekî navçeya (Landkreis) Rhein-Sieg-Kreisê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Çiftexas
Çiftexas, patîske bestirek ji pembûyê ye. Bi bendên 60-80 numareyê tên ristin. 1 m² = 60, 100 gr e. Ev bestir dikare bê boyaxkirin jî.
Çiftexas li Kurdistanê gelek hezkirî ye, di wêjeya kurdî de herwiha pirra hatiye bikaranîn.
Kamboca
Kamboca (wek Kamboçya jî tê nivîsandin, bi khmerî: Preăh Réachéanachâkr Kâmpŭchea) welatekî Asyayê ye. Ew di navbera Tayland, Laos û Wiyetnamê de ye.
Delémont
Delémont, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Jura ya herêma Delémontê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Anbabû
Anbabû yan jî Anbabo navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Anbabû bi gundê Motolayataq girêdayî ye.
Amt Gartz (Oder)
Amt Gartz (Oder) şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Uckermark li Brandenburg, Almanyayê ye.
Gordolderenê Ecam
Gordoldaranê acam, navê yek ji gundên Gundistana Yolagaldî li Bexşa Navendîa Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Eznîva Reşîd
Eznîva Reşîd ji sala 1955an (ji destpêkê) hetanî sala 1982na peyvkara (spîkêr) radîoya kurdî li Erîvanê bû. Eznîva Reşîd bi Xelîlê Çaçan re zewicî bû.
Girêdanên derve
Gotara ser Eznîva Reşîd
Schluchsee, Baden-Württemberg
Schluchsee şaredariyeke navçeya Breisgau-Hochschwarzwaldê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Kolyayî
Kolyayî zaraway merdimi Sunqûr Kolyayî ji parêzgeha Kirmaşan u rujavayê Ased Abad u rujhelatê Kamyaran u başûra Qurwe ye. ke le desey Kurdîyi Başûrî we hesaw dîyeyd.
10
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Jajerûn
Jajerûn, navê xwarineke ji pêjgeha kurd e. Li Serhedê tê xwarin.
Amadekirina Jajerûna Agirîyê
Ar û avê lî nava hev bixin, divê vîrçiq be. Bixin nava rûn û heta ku hinek sor bû li nava hev bixin. Amade ye.
Gurçînqele
Gurçînqele gundekî ser bi nahiya Enzel ,bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 352 kes (77 malbat) bûn.
Şorê
Şorê  an Şora Rojhilat, gundekî Rojavaya Kurdistanê ye girêdayî nahiyeya Dirbêsiyê ya girêdayî Hesekê ye.
Akira Kurosawa
Akira Kurosawa ( Kurosawa Akira, z. 23ê adarê, 1910, li Omori, Ebara-gun (Tokyo) (paşê Tokyo City, îro Ota) Tokyo, Japon; m. 6ê îlonê 1998 li Setagaya, Tokyo, Japon) derhênerekî japonî yê gellek bi nav û deng e. Hin filmên wî tên nasîn li her aliyê dinyayê. Yek ji fîlmên wî yên herî navdar Ran e. Wî ev fîlmê xwe di 1985an de çêkir.
Gordolderenê Kurd
Gordoldaranê Kurd, navê yek ji gundên Gundistana Yolagaldî li Bexşa Navendîa Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Xelîlê Çaçan Mûradov
Xelîlê Çaçan Mûradov (11'ê çileya paşîn 1924 - 13'ê çiriya paşîn 1981) rojnamevan û nivîskarekî kurd e.