cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Almanyaya Nazî
Berfirehkirinên plankirî
Ev şîroveya "parzemînî" ya planên dagirkirina Naziyan, ku di nav yên din de, Hans-Adolf Jacobsen û Dietrich Aigner tevlî bûn, ji hêla cihêreng ve hate dijber kirin. Almanyaya Nazî ji bo vegerandina koloniyan, nemaze li Afrîkayê, gelek çalakî pêş xistin. Di lêkolînê de ev nêrînên revîzyonîst çiqasî cidî bûn jî tê nîqaşkirin. Bi riya hevalbendiya bi Japonê re, Reich Alman dev ji koloniyên Asyaya Rojhilat ên Holenda û Fransa yên dagirkirî berda. Armanc ji nû ve bidestxistina împeratoriyek kolonyal li Afrîkayê, ku ji sala 1941-an vir ve sînorkirî bû, di destpêka sala 1943-an de hate sekinandin. Bi nêrîna van planên Afrîkayê jî, gelek dîroknas dibêjin ku Hitler di dawiyê de ji bo serdestiya cîhanê armanc kir.
Rewşa cografî-siyasî
Di dema berfirehbûna xwe ya herî mezin de di sala 1942 de (ji bilî eniya şer bi Yekîtiya Sovyetê re ), Reich Alman deh dewletên cîran hebûn: Li bakur ew bi Danîmarkayê re (67 kîlometre dûrahiya sînor), li başûr-rojhilat Komara Yekemîn Slovakya û her weha Macaristan û Xirvatistan, li başûr li Îtalya, Mîrektiya Lîchtenstein (35 km) û Swîsre (550 km), li başûr-rojava li Fransa (392 km), li rojava li ser Belçîka (221 km). ) û li bakur-rojavayê li ser Hollanda (567 km).
Ev hemû dewlet, ji bilî Îtalya, Liechtenstein û Swîsreyê, ji aliyê leşkerên Alman ve hatin dagirkirin an jî wek Slovakya kirin dewleteke bindest.
Damezrandinê Dewleta Nazî
Berî serkeftina xwe ya li hember Almanya, DYA, Brîtanya Mezin û Yekîtiya Sovyetê ji sala 1938an vir ve hemî berfirehkirina axa Reichê betal û betal îlan kiribûn. Guhertina rojavayê Polonyayê, bi giranî li ser hesabê herêmên rojhilatê Almanyayê, ji Konferansa Tehranê ya sala 1943an vir ve bi prensîb biryar hatibû girtin. Di Konferansa Yaltayê ya di sibata 1945an de, her sê hêzan jî statûya hêza serketî dan Fransayê û biryar dan ku Almanyayê piştî şer bi dawî bibe bikin çar herêmên dagirkirinê û Berlînê jî bikin çar beşan. Di bihara 1945an de planên din ên dabeşkirina daîmî ya Almanyayê li çend dewletan hatin avêtin.
Bi têkçûna leşkerî û dagirkirina tevahî ya Almanya desthilatdariya NSDAP bi dawî bû. Rêveberiya dewletê ya ku ji nêz ve bi partiyê û girêdayî bû jî bi giranî dest ji kar berda. Piştî dagirkirinê, karbidestên Alman tenê bi tolerans an jî piştî ku ji hêla hêzên dagirker ve hatine wezîfedar kirin û dikaribûn bixebitin. Admîralê Mezin Karl Dönitz, ku ji hêla Hitler ve di wesiyeta xwe de hatî destnîşan kirin, û hukûmeta wî hîn jî gihîştina leşkerî Alman, lê ne ji rayedarên sivîl re hebû. Piştî radestkirina bê şert û merc a Wehrmacht di 7/8 de. Li Gulan 1945, Hevalbendan êdî tu fonksiyonên serwerî nedan wê. Belê, di 23ê nîsanê de hikûmet Di gulana 1945an de hat derxistin û girtin. Bi Danezana Berlînê ya 5ê hezîranê 1945, Hevalbendan li ser bingeha gotarê ragihand 4 ya belgeya kapîtûlasyonê desteserkirina "hêza hikûmeta bilind li Almanyayê". Konseya Kontrolê ya Hevalbendan bû saziya herî bilind a rejîma dagirker û hilgirê desthilatdariya dewleta Alman.
Xirabelisa
Xirabelisa, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Akne
Akne (bi Grekî: ακμή, bi Latînî: acne) yek ji nexweşiyên kronîk ên çerm e.
Inter-Services Intelligence
Inter-Services Intelligence (ISI) navê saziya sîxuriyê ya leşkerî ya Pakistanê ye. Sala 1948'î hatiye damezirandin.
Akne
Pirranî xwe ciwaniyê de dide der. Nexweşî bandora xwe li pirraniya ciwanan dide. Di çerm de xwe bi pinkteyên reş, pizikan kivşe dike. Bakterî di wan pizikan de bicih dibin û nexweşiyê destpêdikin. Ciwan ji ber van pizikan gelek aciz dibin. Du cureyên akneyê yên sereke hene:
Inter-Services Intelligence
Dîroka damezrandina wê digihîje heya demên serxwebûna Pakistanê. Di damezrandinê de CIA Û SAVAKê roleke mezin lîstine. Damezrênerê saziya sîxurî ya Pakistanê general R. Cawthome bûye. Armanca wê ya sereke şopandina oppozîsyona li dijî artêşê bûye.
Sazî bo berjewendiyên artêşê dixebite û wekî dewleta kûr a Pakistanê jî tê binavkirin. Gelek îdîa hene ku ISI hilberîn û bazirganiya maddeyên raxwarinê (haşhaş, heroîn hwd) dike.
Korîk
Korik, Kûrik? (1928: كوريك / Kûrîk; ), gundekî bi ser Qubîna Batmanê ve ye.
Achtelsbach
Achtelsbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Bokan
Bokan, bajarekî Rojhilata Kurdistanê li Îranê ye û navenda şaristana Bokan (navçe) e.
Bokan ji aliyê bakur ve digel Miyanduaw, başûr Seqiz , rojhilat Şahîndij û rojava jî Mehabad û Serdeştê hev sînor û cîran e.
Li gorî amara fermî ya Îranê Bokan piştî Kirmaşan, Urmiye û Sine mezin tirîn bajêra Rojhilata Kurdistan û 12mîn bajêra mezin a Kurdistanê ye.
Xelkê vî bajarî piranî mijulî xebat û karên hunerî ne lewma Bokan bûye paytexta hunerî ya Kurdistanê û li tewahiya Rojhilata Kurdistan ê ji bo karên hunerî berê xwe didin wê bajarî. Zimanê gelê Bokanê Soraniya fermî û pêwere. Ola xelkê Bokanê Îslama Sunî ye û li gorî mezhebê jî şafiî ye.
Navê bajêr ji peyva (boq) Kurdî ya ku tê maneya beq, ji ava bokan tê dîtin.
Maurîtius
Maurîtius an jî Komara Maurîtiusê (bi îngilîzî: Republic of Mauritius), bi kreola morîsî: Moris, welatekî girav e û li Okyanûsa Hindê ye. Welat bi qasî 2,000 kîlometreyan dûrî başûr rojhilatê parzemîna Afrîkayê, li rojhilatê Madagaskarê, disekine. Nêzîkî 900 km î li rojhilatê Madagaskarê û 3.943 km li başûrê rojhilatê Hindistanê ye. Firehiya welêt 2,040 kîlometre çargoşe ye û xwedan herêmek aborî ya taybet e.
Maurîtius ji çar giravan pek tê: girava sereke (ku jê re Mauritius jî tê gotin), giravên Rodrigues, Agaléga û St. Brandon. Giravên Maurîtius û Rodrigues, ligel welatê Réunionê (herêma Fransayê ya derveyî welêt), beşek ji Giravên Mascarene ne. Girava sereke ya Maurîtius, ku piraniya nifûsê lê kom bûye, paytext û bajarê herî mezin Port Louis digire.
Şêx Meşhî
Şêx Meşhî navê xwarineke ji başûrê Kurdistanê ye. Xwarineke quşxaneyê ye. Mirov dikare him bixe bin koma kutilkan, lewra hundirê zebzeyan tê dagirtin, him jî bin koma hêyavkan.
Navê xwarinê
Navê xwe ji henek û galegalên civakî girtiye. Ango hinekan zebzeyên dagirtî yê devê wan bi devanga ji firingiyê hatine dagirtin, şibandine cil-bergên şêx û meleyan. Lêkolîneke zanistî li ser xwarinên kurdî nehatiye kirin.
Amadekirin
Nava zebzeyan bikolin, vedin. Ji bo têkela xwe ya dolmehê pîvaz, goştê kişandî, bexdenûs, îsota reş, xwê, kîorî, sosa firingiyê û mewijan tevlîhev bikin di nava rûn de biqelînin.
Zebzeyên xwe ji vê têkelê dagirin. Devê wan bi çêtiyên tenik ên fringiyê bigirin. Ango bila devanga wan ji kumikên bacanê sor bin. Dolmehên xwe bikin quşxane yan bi dilê xwe beroşekê, avê têxinê. Sosa fringiyê bersin nava avê û di germiyeke nizm de bi qasî 30 deqe bikelînin.
Radyoya Êrîvanê
Radyoya Erîvanê beşa Kurdî bi xebat û keftûleftên giran ên kesên wekî Heciyê Cindî, Emînê Evdal û Xelîl Muradov di sala 1955an da dest bi weşana xwe kir. Bi taybetî keda Xelîl Muradov şayanî pesindanê ye, ji ber ku ew 24 salan (ji 1957an heta 1981ê) serokatiya radyoyê kiriye û hemû sitiran, awaz, miqam û pîêsên kurdî di dema wî da û bi serokatiya wî hatine qeydkirin. Eznîva Reşîd, ku jina Xelîl Muradov e, piştî bêjer ango spîkeriya 24 salan (ji sala 1955an da, ango ji destpêkê)di sala 1982’an de ji ber temendirêjiya xwe dest ji karê radyoyê dikişîne. Ango, Eznîva Reşîd yekem bêjera kurdan e li cihanê.
Di dema Xelîl Muradov da radyo dibe deng, bilûr û awaza bi sedan dengbêj û sazbendên navdar ên wekî Gerabetê Xaço, Şeroyê Biro, Seîdê Şamedîn, Reşîdê Baso, Memê Xudo, Zadîna Şekir, Efoyê Esed, Egîdê Têcir, Memoyê Silo, Şibliyê Çaçan, Xana Zazê, Asa Evdile, Belga Qado, Hovhannes Badalyan, Aram Dîkran, Feyzoyê Riza, Egîdê Cimo, Xelîlê Evdile û Şamilê Beko hwd...
Radyoya Erîvanê beşa Kurdî niha di bin berpirsiyariya Keremê Seyad û xebatên kur û keça wî Tîtal Kerem û Leyla Kerem, Sîma Semend û carcaran jî bi xebata Cemîla Celîlê dimeşe. Weşana Radyoyê li gorî saeta herêmî ya Tirkiyeyê di navbera 18:45 – 19:15’an de tê kirin. Keremê Seyad radigihîne ku heta salên 90’î ji radyoyê saetek û nîv weşan dihate kirin lê ji ber sedemên aborî ev pêşî bûye saetek niha daketiye nîv saetî. Seyad dibêje ku ne bi tenê dema weşana Kurdî, her wiha weşana zimanên din û zimanê ermenî bixwe jî kêm bûye.
Radyoya Neteweyî ya Ermenîstanê de zimanê Kurdî û Tirkî jî di nav de, bi 12 zimanan weşan tê kirin. Li gorî pîvan û zagonên dema Yekîtiya Sovyetê û piştî hilweşînê, niha jî li gorî zagonên Ermenistanê mafê her neteweyî heye ku bi zimanê xwe bibe xwedî radyo. Xebatkarên Radiyoya Yêrîvan
Lîsteya Xebatkaran
Di Radiyoya Êrîvanê de bi dehan kurmancan kar û xebatan kirine. Enstîtuya Çandê ya Alman û Kurdan (Deutsch-Kurdischen-Kulturinstitut) piştî belavkirina Stranên Arşîva Radyoya Erîvanê li ser platformên dijîtal, hunermend Cewad Merwanî weke nota, gotin û analîzên wan stranan di çar cildan de weke pirtûk ligel DVDyekê belav kir. Cewadê Merwanî herwiha da zanîn ku wan zêdeyî 42 stranên Kurdî berhev kirine.
=Çavkanî=
Derye Duvyan
Derye Duvyan, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Zerf
Zerf an jî zerfa nameyê, cureyekî kîseyê kaxizî yê ku name dikeve nav û dihê şandin. Mirov li ser zerfê pûl dixe.
Gûydiriq Sofla
Gûydiriq Sofla gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tilkeberê
Tilkeberê, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Cuniver
Cuniver, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Çeme Mezin
Çeme Mezin, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Alyawa, Gever
Alyawa, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Kurikan
Kurikan, gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.
Novi Ligure
Novi Ligure, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 28 hezar û 120 kes in.
Émalleville
Émalleville, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Jiberxwevehî
Lebat, bûyer yan jî encama ku ji bandorên dervehî azad, bi sedemên hundurîn pêk tê, jiberxweve ye.
Rusor
Rusor, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Arakêl
Arakêl (bi tirkî: Çayırlı) yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Sehrebon
Sehrebon, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Baziyê
Baziyê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Ruçiyar û Ayvat
Ruçiyar û Ayvat (yek caran Aqîq û Yaqîq) ji haftan herdû milyaketên dawîn ên yarsanan e.
Givîce Qele Olya
Givîce Qele Olya gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Givîce Qimlaq, Meraxa
Givîce Qimlaq gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kilban
Kilban, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Heyv
Heyv an jî hîv peyika cîhanê ya xwezaye. Nava Pergala rojê de jî pêncemîn peyika xweza ye. dûrahiya Erd û Heyvê nêzî 384.403 km ye, ango sî qat dûrahiya eşkêla cîhanê ye. Eşkêla heyvê jî 3.474 km ye. Ew eşkêla Heyvê jî qasî çaryeka cîhanê ye. Loma qewereya Heyvê qasî qewereya Cîhanê %2 ye.
Gumlata Heyvê jî Cîhanê 81.3 qat kêmtir e. Erdkêşiya Heyvê jî li gor Cîhanê %17 ye.
Turekî Cîhanê a li ser rêgehê, Heyv tenê dikare 27.7 rojan wê torê temam bike û qasî dinyayê rêgehê de bizivire. Di nava gerstêrk û peyikên xwezayan de tenê mirov çûye li ser Heyvê. Yekemîn peyika ku li dora Heyvê derbaz bûyî jî Luna 1 peyika Yekitiya Sowyetan bû. Heyv li ser rêgeha cîhanê de ye û hevdem li dora Cîhanê dizivire. Heyv mîna Cîhanê li dora germiçanga xwe nazivire ji aliyê wê yekî westare û ji ber wê ji cîhanê aliyekî rûyê Heyvê tenê tê xuya. Ji Cîhanê herdu alî nayê xuya.
NASA gelek caran Keştiya Fezayê şandiye Heyvê ji bo bawerbûna heyîna avê, lê encam her demê wek derket li vir ti demê av nehate dîtin. Niha jî Nasa robotên pispor dişîne gerstêrka Behramê ji lêgerîna avê.
Projeyên DYA'yê
20 Tîrmh 1969an de cara ewil ji Heyvê re DYA Keştiya Fezayê şand ji bo lêgerîna jiyanê. Pisporên ewil ji Heyvê re pê pelandi jî Neîl Armstrong û Buzz Aldrin e.
Baran (nav)
Baran, li Rojhilata Navîn navekî gedeyan e. Pêşnav jî ye.
Bejênasî
Baran bi etîmolojîk digîhe etînoma îraniya kevn a vâr- ku tê wateya avê. Di Avestayê de ji wê vâra (baran) û vârantî (ku baran bibare) hatiye afirandin. Di pehlevî dibe vâran, di farisî, mazenderanî û kurmancî de baran e. Di zaravayên kurdî formê waran û varan jî belavî ne. Dîsa hemî peyvên war-, var- û bar- ên ku bi paşbendika -iş ve tên qedandin ji wê etînomê hatine afirandin. Herwiha di kurmancî de bariş, hewramî de variş hwd.
Mehlmeisel
Mehlmeisel şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bayreuth li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Dimiyla
Dimiyla, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Berahî
Berahî an realîte, rewşa ku ji mirov û ji hizira mirov azad he ye û li gorî dibêtiyên xwe dilibite. Rastî bi mirov û hizir û nirxên mirov ve girêdayî ye û guherbar e lê berahî ji mirov û nirxên mirov azad e. Mînak "Her êvar roj diçe ava û her sibeh ji nû ve dizê." gotinek rast lê ne bera ye. Lewra roj ne dizê ne jî diçe ava.
Thomas Bois
Thomas Bois (jdb. - m. ), kurdolog û misyonerê fransî bû. Bois wek yek ji bingehdarên kurdolojiyê tête pejirandin.
Kurtejiyan
Bois di malbatake bi heşt zarokan ji bajarê Dunkerque li bakûrê Fransayê ji dayik dibe. Hê di zarotiya xwe de dixwaze bibe keşîş, her wiha bi 19 salan dikeve terîqeta xiristiyanan a Domînîkan. Piştî qedandina xwendina wî ji aliyê terîqete ve ji bo misyoneriyê tê şandinê Kurdistanê. Keşe Thomas ji wê rojê şûnva jiyana xwe dide kurdolojiyê û renesansa çandî ya kurdan. Li çiyayên Kurdistanê, li Mûsil û Behdînan, jiyan û zimanê kurdan vekolîne û heya hîmê zimanê kurdî jî dibe. Dîrok, ziman, edebiyata (bitaybet a devkî) kurdan bala wî dikşîne. Di wê demê de materyalê giring ên etnografik dicivîne.
Di sala 1932an ji bo keşîşxana Mor Yakûb a li Başûrê Kurdistanê tê vatinîdarkirin. Çar sal şûnda terîqeta wî, wî dişîne Qamîşloyê ya li Kurdistana binxetê. Belê piştî nêzîkê deh salan siheta wî dest nade ji bo mercên klîmayî yên Kurdistanê û zarûrî ji Kurdistanê dûr dikeve. Ji wir diçe Libnanê, pêşiyê bajarê Trablûsê paşê Bêrûtê paytexta Libnanê. Li wir rastê pisporên kurd Celadet Bedirxan û birê wî Kamûran Bedirxan tê. Piştî naskirina Bedirxaniyan Bois bi wan re hevaltiyeke zexm saz dike û ev hevaltiya heya dilovaniya dom dike. Bois di sala 1975an de li Parîsê diçe dilovaniya xwe.
Berhem
Di sala 1946an de gotara wî ya bi sernavê Yézidis et leur culte des morts (Êzîdî û ayinên wan ên mirinê) di kovara Cahiers de l´est de diweşe. Nivîsa wî ya bi qaşonavê "Lucien Rambout" ve 1947an de li Parîsê li ser rewşa kurdan a siyasî bi sernavê Les Kurdes et le Droit, des textes, des faits (weşan : Éditions du Cerf) balê dikîşîne ser rewşa kurdan li Kurdistana parçekirî. Di 1950yan de ji bo demeke kin dizivire Kurdistana, belê dîsa ji ber pirsên sihetê nikare zêde bisekine û dizivire Libnanê. Li wir xebatên xwe yên li ser kurdan domdike. Di kovara Al-Maşriq de gelek gotar li ser kurdan diweşîne. Piştî wergera pirtûka wî ya navdar Connaissance des Kurdes bi zimanê îngîlîzî The Kurds di sala 1966an de Bois yek ji bingehdarên kurdzanîna nûjen têye pejirandin. Ew salek berê barê Fransayê dike û li Enstîtuya Neteweyî ya Ziman û Şaristaniyên Rojhilat wek mamoste li ser kurdan dersan dide.
Deh salan piştî dilovaniya wî gotara Kurd û Kurdistan ya Mînorskî di Ensîklopediya Îslamê de, ya ku ji aliye Bois hatiye nûkirin tê weşandin. Ev gotar heya îro referansa herî giring ji bo hemî lêkolînen li ser kurda ye.
Têrik Simo
Tîrik Simû, Têrik Simo, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Xirbikê Bestê
Xirbikê Bestê, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Çelxadan
Çelxadan, gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.
Keştiya fezayê
Keştiya fezayê yên bi mirov û bêyî mirov henin. Yên bêyî mirov bi qumandayê tê beralîkirin. Deratmosfer û fezayê mîna cîhanê li van deran hewa û oksîjen tune ye. Ji ber wê wesayîtên ên li cîhanê nikare li vir bifire, wekî balafir û firoke.
Şandina ji fezayê re
Keştî heta deratmosferê bi roketên bihêz ve diçe, piştî ku gihîşt fezayê li vir ser rêgehekê birûne êdî hewce ji roketê re namîne. Li ser rêgehekî dirûne û li dora germiçanga gerdûnî dizivire.
Keştiya yekê ji fezayê re 4ê cotmeha 1957an de bi navê Sputnik jî aliyê DYAyê ve hate şandin. Ew keştî nêzî sê mehan ma ser rêgeha xwe.
Niha jî teknolojî gelek pêşketiye ji aliyê ezmannasî ve û hatiye rewşekî wisa ku êdî fezayê re rêwî tên veguhêztin.
Rayedarên NASAyê dibêjin ku demekê kin de êdî em bi lez û bez rêwî veguhêzin fezayê re.
Saint-Éman
Saint-Éman, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Îsmaîl Kendî
Îsmaîl Kendî gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 204 kes (47 malbat) bûn.
Diryan
Diryan, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Mehabad (bajar)
Mehabad an jî Sablax  bajarekî  binavûdeng a kurd, li başûrê Gola Urmiyê yê û yek ji bajarên Rojhilatê Kurdistanê ye.
Di sala 1946an de li vir Komara Kurdistanê ya Mehabadê hatiye afirandin.
Nav
Navê Mehabad ji farsî yê û tê maneya bajarê heyvê, Meh/Mah jî him kurdî him jî farisî yê û -abad jî mînak peyva kurdî ya -ava ye, -ava/-abad ji paşpirtikek e û maneya gund, bajarr yan tax ê dide yane em karin bejin Mehava an Heyvava. Ev nav li sala 1936ê de bi armanca modernîzekirin û aryanîzekirina Îranê li aliyê Reza Şah ve hate danîn. Wek tê zanîn, navê bajêr yê berê Sablax bû ku bi eslê xwe ev nav bi tirkî bû.
Agahiyên bingehîn
Mehabad navendeke mezin a bêşesaziya çandinê ye. Ew li ser rêdûran bi du bajarên din ên mezin ên bakurê xwe, Tebrîz 300 km, Urmiye 150 km, girêdayî ye. Mehabad navenda deverê bi navê xwe ye
Wê di sala 2008 kompaniya bi navê Mahabad Petrochemical Company bêşegehek ji bo hilberandina berên kîmyawî ji nefte were avakirin. Li Mehabadê zanîngehek heye.
Nifûsa bajarê Mehabadê 163.476 kes dirosta naw Mehabad le salê 1922 le layen razaxan padşah Îran le Sablax hate gohartin bû Mehabad. Mehabad şeşemên şarê rojhilat ê Kurdistanê: 1. Kirmaşan, 976.500; 2. şarê Wirmê, 926.365 kes;  3. şarê Sine ya Sanandaj, 389.000; 4. şarê mehabad 270.000
Paytexta di dilan de
Mehabad navenda ramana dewleteke kurd a serbixwe ye. Di sala 1946an de Mehabad paytexta Komara Kurdistanê ya Mehabadê, dewleteka serbixwe yê kurd bû. Piştî şerê cîhanê yê duyem artêşa Rûs li Îranê mabû û nidihîşt Îran bikeve Kurdistan û Azerbaycanê. Di bin stara leşkerên Rus de Kurd serxwebûna xwe dan zanîn. Mele Mistefa Barzanî ji Başûrê Kurdistanê hat Mehabadê û bû berpirsiyarê berevaniya Mehabadê. Lê piştê 11 mehan, bi lîstikê Brîtaniya Mezin artêşa Rus ji Îranê derket û rê ji leşkerê Îranê re vebû. Kurdên Mehabadê gotin "Faris xwîşk û birayên me ne, em bi wan re şer nakin". Fermandarên Îranê jî soz dabûn ku şer çênebe. Leşkerên kurdan rê dan farisan. Lê dema ku ew hatin, serê serokên kurdan li Meydana Çarçira lêxistin û Komara Kurdistanê ya Mehabadê ji holê rakirin.
Mehabad sembola welatparêziya kurdan e. Tê gotin, ku gelek kurd Mehabad di dilê xwe de veşartî digirin; wê di dema pêşeroje de bibe paytexta Kurdistana Azad. Mehabad wek Amedê girîng e, hem ji bo kurdan û hem jî ji bo desthilatdaran. Serokê Partiya Demokrat a Kurdistanê Mesud Barzanî li vir bûye, merzelê bavê wî, Mele Mistefa Barzanî jî berê li wir bû.
Dîrok
Di salherzara yekan a berî zayînê de herêma Mehabadê navenda keyaniya Mana bû. Ev di serdema hesinî de hêzek mezin li vî herêmî bûn. Têkiliyên wan bi Asuriyan û bi gelên din li herêm hebûn.
Berî serokê kurdên mukrî Siltan Budaq Mehabad an jî bi navê din Seblax kir paytexta herêmên xwe, ew  gundekî piçûk li Deşta Deryazê  bû. Bi guman navê Sablakh ri rehên mongolî ye. Di dema sefawiyan de herêmê Mukriyan navenda berxwedana dijî Şah Ebasê 1em bû. Di salên 1609 û 1610an de, di dema Şerê Dimdimê pişta Emîrxan Lepzêrîn girtin. Ew xanê Destê Zêrîn Fermandarê Biradostan bû. Dema ew dijî Ebas binketin ewî komkujiyeka mezin li ser gelê bajarê anî. Pir kurd hatin nefîkirine Xorasanê. Heta dawiya sedsala 19an kurd li baja hukimkirin. Di şerê cîhanê ê yekem de Mehabad cîhê cengê osmanî û rûs bû. Di sala 1935 de leyiyek bajar rûxandin. Bajarê modern û nû li ser pelişên bajara kevn hat avakirin.
Di dema Şoreşa Îslamî ya Îranê de Mehabad û hin bajarên din, ji aliyê Artêşa Îranê hatin êrişkirin û bombe li ser wan hat barandin û hatin dagirkirin (Êlûn,1979). Kurd bi Xumênî di şer de bûn, ji ber ku wî xwemuxtarî nedixwast bide kurdan. Humeynî dijî kurdan Cîhad dayanîn û êrişek giran bir ser wan.
Îro
Di sala 2005an de Hêzên Ewlekariyê Îranê xortekî kurd ê 26 salî Şivan Qadirî kuşt. Ev bû sedema serhildaneke mezin li Mehabadê û paşê gihîşte bajarên din ên Kurdan li rojhilat. Gelek kurd hatin kuştin. Hîkûmeta Îranê 100.000 leşker şand Kurdistanê, 3000î zaftir hatin Mehabadê. Wek li bajarên din ên Rojhilata Kurdistanê li Mehabad jî Hikûmeta Îranê zordariyê li ser kurdan dike.
Arkeolojî
Derdora Mehabadê bi dewsên dîrokî, yên di dîrokê de dûr digihîjin, tije ye. Hin ji wan ta dama berî îslamê û xirîstiyaniyê diçin. Li nêzîkê gundê Enderghaşê di nav zinaran de gorşaneka ji dema sasaniyan heye. Ev bi navê Faghrigha tê naskirin. Li pir cîhên wê nepix û cîhên şinê hene.
Erdnigarî
Derdorê Mehabadê tije kaniyan e. Ew û robara di nav bajarê re diherike sedemê hêşînahê û klîmake nerm in. Dibêjin kaniyên Mehabadê dermanên pir nexweşiyan in. Berê her tiştî ew dermanê nexweşiyên çerm in û ji bo sivikbûnê jî baş in.
Émanville, Eure
Émanville, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Mehabad (bajar)
Çand
Mehabad jî navendeka kurdan a çand û wêjeyê ye. Gelek helbestvan û nivîskar ji wir derketine;Hêmin (Seyîd Mihemmed Amînî Şêxo al-Îslam Mukrî) (1920-1986), Ebdurihman Zabihî (1920-1980) û Gîw Mukriyanî hinekên girîng in. Di Komara Kurdistanê ya Mehabadê de navê "Helbestvanê Netewiyê Kurd" li Hemîn hat dayîn. Berhemên wî yên bi zarava mehabadî, ya ku zimanê wêje li rojhilata Kurdistan e, jê re bûn sedem.
Mirov dikare bi xwendina romana nivîskarê kurd Jan Dost re Mijabad, bêtir nêzîkî vî bajarî û bûyerên ku lê qewimîne bibe.
Tengê
Tengê, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Mûşan
Mûşan, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Girok
Girok, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Gûnebaxan
Gûnebaxan gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Clifford Shull
Clifford Glenwood Shull (jdb. 23ê îlonê 1915 li Pittsburgh, Pensîlvanya; m. 31ê adarê 2001 li Medford, Massachusetts) yek ji fizîknasên navdar ên DYAyî bû. Sala 1994î guncavê Xelata Nobelê ya Fizîkê hatiye dîtin.
Jînenîgarî
Di nava salên 1933 - 1937î de li Pittsburgh di Enstîtuya Teknolojiyê ya Carnegie (enstîtuya teknîkê) de perwerdeya fîzîkê dîtiye. Ji wir derbasî Zanîngeha New Yorkê bûye û perwerdeya bilind li wir girtiye. Serî de karekê li fîrmaya The Texas Company (Texaco) dibîne. Piştî bidawîbûna şerê cîhanê yê duyemîn, sala 1946î, li Tênêsî di ezmûngeheke neteweyî de dixebite. Sala 1955î wekî profesor li Enstîtuya Teknolojiyê ya Massachusetts dest bi kar dike û heya nexweşketina dawiya temenê xwe (1986) li wir dixebite.
Shull sala 1941î bi Martha-Nuel Summer re evînmarî dibe (dizewice) û sê lawên wan dibin, John, Robert û William. Ew li nexweşxaneya Lawrence Memorial Hospital a li Medford a, Massachusetts jiyana xwe jidestdide.
Xebat û girîngiya wî
Li Texaco analîza mîkrostrûktûra katalîzatoran dikir ku beşek ji kîmyageriya petrolê bû. Li laboratûara Oak Ridge National Laboratory bi tevî Ernest Walton (1903-1995) li ser bipêşxistina reşandina neutronan dixebite.
Shull sala 1994î bi tevî Bertram Brockhouse Xelata Nobel a fîzîkê werdigire.
Nêrdan
Nêrdan, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.
Saran
Saran, gundekî ser bi navenda bajarê Bostanabadê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Épaignes
Épaignes, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Epîlepsî
Epîlepsî (bi grekî: επιληψία, epilepsía, bi latînî: da-yê ketin ya fû.
Ji sedemên tevlîhev ên mejî tê. Zêdebûna elektrîkê di fonksiyonên mejî û xerabûn di têkiliyên navbera beşên mejî bingeh in. Di hinek mînakan de sedî sed sedem û çareserî nayê zanîn. Nexweşî xwe bi krîzên nebirêkûpêk ên ji nişka ve rûdidin dide der. Pirranî nexweş bo demekê ji hişarê dikeve, jixweve diçe. Di hin mînakan de dipelpite û kef ji dev tê.
Li Kurdistanê di krizên epîlepsiyê de pîvazê didin ber pozê nexweş daku li hişarê vegere. ev kirin tu bandoreke erênî li krîza dayê nake, tenê lı nexweşxanê bi derman ( wek DİAZEM ) dikare zûtir dawîyê li krîzan bîne piraniya krîzan berî 5 dkan xweber bi dawî dibe
Hin sedemên ku epîlepsiyê ditetikînin
Epîlepsî pirranî di 6 saliyê de destpêdike. Hin nexweş dema bêhneke biyan digirin dikevin pêla krîzê. Hin jî dema televizyonê temaşe dikin, krîz destpêdike. Lê ev mînakan ne standard in.
Heger ev şertana hebin, serkeftin di terapiyê de zêdetirî 70% ye
Heger hîç rêbazek bikêr nayê û prognoz nebaş e, hin operasyon tên kirin. Bo mînak bi hêza elektrîkê hin cihên kana problemê ne tên tunekirin hwd.
Pirtik, Mamekî
Pirtik, gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.
Mendik
Mendik, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Wekika yekem
Archetyp, prototype,mînaka yekem ku yên paş giş li ber wê hatine çêkirin yan jî jê hatine girtin.
Îdêşe
Îdêşe gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 725 kes (185 malbat) bûn.
Korkita Xane
Korkita Xanê, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Bakur (herêm)
Ev herêm ji çemê Aras dest pê dike û heta Deştebêl dom dike. Di vê herêmê de navçeyên Bazirgan, Makû, Şot, Urmiye û Selmasê û Xoy hene. Bajarê Urmiyê mezintirîn bajarê herêma bakurê rojhilata Kurdistanê ye û ji aliyê hukûmeta navendî ve wek navenda wîlayeta Urmiyê hatiye nasîn.
Tîtanyûm
Tîtan (, ji navê Tîtanî, ) metalek û yek ji elementan e.
Frankenwinheim
Frankenwinheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schweinfurt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Onet-le-Château
Onet-le-Château, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Çiyayên Kurdistanê
Çiyayên Kurdistanê, ev çiya ne ku li Kurdistanê tên dîtin. Çendîn ji wan bi nav û deng in, di serî de Agirî(Ararat), Cûdî û Gabar in. Lê ji xeynî van çiyayan jî gelekên din jî hene, weke Çiyayê Sîpanê ku jê re çiyayê Axlatê jî tê gotin; Çiyayê Spî û hwd jî hene. Wekî din jî, Çiyayê Reş jî heye.
Kurdistan, welatekî çiyayîn e, li ser her çiyayekî pirr vegotin û çîrok û çîvanok jî tên gotin û vegotin. Weke Çiyayê Araratê ku li ser "Efsaneya çiyayê Araratê" ku ji aliyê nivîskar Yaşar Kemal ve jî hatiye nivîsandin.
Çiyayê Cûdî, bi vegotina Nebî Nûh re jî ketiye pirtûkên pîroz de. Her weha rengî û awayê divê ku mirov behsa çiyayê Araratê jî bike.
Ford
Ford şirketa otomotîvan, ji aliyê Henry Ford ve li DYAyê parêzgeha Michiganê di 16ê hezîrana 1903an de hate avakirin. Nava şirketên mezin ên cîhanê Ford Motor Company cihekî girîng digire.
Navenda wê Michiganê ye li ser 6 parzemînan ji 200 welatan re hildiberîne û difiroşe.
Agahî
260.000 xebatkar û 110 bêşegehê wê kompanyayê heye.
Cîroya şirketê ya 2007an 172.455 milyar dolar e.
Cih û Der
Bi tenê Bakurê Kurdistanê Ford 2005 an û heta 2010 merqeya otomotîvê de yekemîn bû. Niha jî Ford wê herêmê serdest e. Modela Ford Transit û Ford Cargo li bakurê kete lîsteya yên herî zêde hatine firotin.
Model
Wesayîtên Siware
Wesayîtên Pêşbaziyê
Wesayîtên Bazirganî
Wesayîtên Xakê
Carmagnola
Carmagnola, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara niştecihên komûnê 29.003 kes e.
Talika
Talika, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Têrik Ereb
Tîrik Areb, Têrik Ereb, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Kûsk
Kûsk, ajalekî ku ji malbate Kûlahan a. Kûsk, wek Kûlahên mazin a, lê weke kûlan nikarê bi firîn biqavizê. Devê kûlan ne kifşa zêde. Lê yê kûsk pirr kifşa. Ew karê devê xwe vekê û bigirê. Ew vekirin û girtin, bikifşa û aliyekî wî yê herî li berçav a. Ji kûlaha cudatir pirr gezok a û gezên wî pirr dijwar in. Kûsk, di deme palayiya ardan de derdikeve û piştre jî winda dibe. Weke Kûlah du lingên wî yê mazin ku weke devê Birakê na hena.Wan lingên xwe ji bo parastina xwe bi kar dihêne. Lê bigez, parastina xwe pirr xurtt dike. Bi teybetî, li herême Nisêbînê û Cizîrê û bi wirde zêde hene.
Aqil
Hiş an aqil, yek ji fonksiyonên kompleks û taybet ên mejî ye.
Şîrovekirina hişê pirr dijwar e, lewra yê şîrove dike hiş bi xwe ye. Ji ber wê gelek cureyên şîrovekirina hişê hene. Hin dibêjin, hiş jî wekî ruh fonksiyoneke ji organîzmaya mirov azad e. Heger mejî xêvjimêr (kompûter) be, hiş jî nivîsbariya bingehîn e. Hin fîlozof jî ruh û aqil yek dibîne.
Hiş yek ji mijarên felsefî ye. Di zimanê Kurdî de gelek fonksiyonên mejî bi hiş ve tên girêdan. Bo mînak, hişmendî, hişar, binhişar, hişyarî hwd. Bêjeya aqil û ruh piştî pejirandina ola Îslamê ketiye zimanê kurdî.
Mirov dikare bêje, di fîlozofiya kurdan de jî wekî gelek fîlozof îdîa dikin eqil ji organîzmayê azad tê nirxandin. Fonksiyonên mejî pirranî bi hiş û yên organîzmayê jî pirranî bi hest ve tên girêdan. Bo mînak hestmendî hwd. Helbet ve angaştek e û analîzkirina zimên bi serê xwe ne ti hertişt e.
Goydepê
Goydepê, gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.
Deryaya Keltî
Deryaya Keltî deryeke di Atlantîk de navbera beravên başûre Îrlendayê, û başûr rojavaya Walesê û beravên bakurê Devon û Cornwallê de ye. Li dor wê Lamanş, Kanala Bristol û Kanala Saint George heye.
Kanala Bristol Deryaya Keltî bi Deryaya Îrlendî ve girê dide.
Berkesir
Berkesir, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Börfink
Börfink şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Robert Olson
Robert Olson dîroknasekî amerîkan e.
Robert Olson profesorê emerîtus ê dîrok û siyaseta Rojhilata Navîn li zanîngeha Kentucky (DYA) ye. Ew xwediyê bi dehan kitêbên li ser mijarên cuda cuda yên dîrok û siyaseta Rojhilata Navîn e.
Famîleya qaran
Famîleya qaran (Lauraceae) famîleyeke riwekên Magnoliopsida ye. Di vê famîleyê de bi qasî 50 çîn, 2000 heya 2500 cure hene. Bi taybetî li cihên tropîk cihwar in. Darçîn, defne (qar) jî ji vê malbatê ne, ku ji aliyê mirovan ve biharbêhn û çêjdarker tên bikaranîn.
Famîle sala 1789'ê ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu ve, bi navê „Lauri“ di Genera Plantarum, r. 80'yê de hatiye binavkirin. 45 heya 57 çînên malbatê de, 2000 heya 2500 riwek hene:
Îîşke
Îîşke gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Kîlo
Di gelek zimananda ji bo kîlogram bi kurtasî peyva kîlo tê bikaranîn.
Mistelbach, Bavyera
Mistelbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bayreuth li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Zanîngeha Durhamê
Zanîngeha Durhamê  zanîngeheke navdar e, li Îngilistanê cih digire.Di sala 1832an de piştî zagona parlementoyê zanîngeh hate avakirin piştre jî Servedariya Keyanî (Royal Charter)  hate dayîn. Tê îdîa kirin ku sêyemîn zanîngeha herî kevn a Îngilistanê ye. Zanîngeh ji 16 kolejan pêk tê.
Gencî, Meraxa
Gencî gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Mehujke
Mehujke, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Reneris
Reneris, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Basûfanê
Basûfanê, gundekî girêdayî Efrîna Rojavaya Kurdistanê ye.
Fatma Îsa
Fatma Îsa (jdb. 1934-[1933]-, Azerbaycan,-[navbera Ermenîstan û Nexcivanê]- gundê Erezegin -[Erezdeyanî]-− m. 15ê kanûna paşîn a 2010an, Ermenistan) stranbêjeke jine ku li Ermenistanê dijiya. Di roja 15ê kanûna paşîn a 2010an de jiyana xwe li Ermenistanê ji dest da. [ Fatima Îsa di zarokatiya xwe da daykûbabê xwe ji dest dide û pîrika wê, wê xudan dike. Piştra bi Hemzê Sinco re dizewice û zarokên wê tunenin. Bi giştî 5 sitran gotine û sitrana MIĤO ji pîrejineke bi navê Têliya Evdile bihîstiye. Kilamê wê yên di erşîva raydoya Rewanê da ev in : Miĥo, Êrê Dînê, Şêro Dîno Lewendo, Lo Lo Gede û Herdem e.Tosinê Reşîd dibêje: di erşîva me da dara 20 sitranên Fatma Îsa hebûn. Ez û Nûra Cewarî bi taybet ji bo tomarkirina sitranên Fatma Îsa çûne gundê wan...wê ji me re 20 sitran gotin. Gava em çûne Awistiraliya me nekarî erşîvê bi xwe re bibin, dema em vegeriyan ji wê erşîvê kêm tişt mabûn...yên mayî jî niha li Awistiralyayê ne û Nûra Cewarî li ser wan kar dike....jêder: nivîsên di nava [ ] Tahir Agûr. dumehnameya Beyan bi serperiştiya Dr. Îsma'îl Mistefazade li Mehabadê ...veguhastin ji aramî, înstagram @usibe_bemal ]
Zarokatî
Sala 1934an da li Azerbaycan, gundê Erezegin hate dinyayê. Piştî 3 salan, bi hemû Kurdan ve hate mişextkirin (sirgûn). Çu gundê Hamzali a Ermenistan û li vir jiyana xwe berdewam kir. Dibistan nexwend. Dema ku bû 14 salî wek hemû keçên Kurd, bi zordariya malbata xwe hate zewicandin. Ji piçukatiya xwe virda xwedanê dengekî xweş û guhekî ji aliyê muzîkê rind bû. Li dora wê dengbêj hebûn û wê jî hez dikir ku mîna dengbêjan kilama bêje. Bi vî avayî ew jî kete nav muzîkê.
Lê wê demê, stranbêjiya keçên Kurdên sunnî, ji aliyê malbat û ji kesên derdorê wan de nedihatê xwestin. Ev yek mina gunehekî dahate dîtin. Ewê jî ji ber vê yekê kilam û stranê xwe dîwanê jinan de, li cem jinan digot.
Xebata wê ya di Radyo Erîvanê de
Di sala 1972an de Radyoya Êrîvanê ji bo ku hine dengên nû yê keçên Kurdê sunnî bibîne lêkolîn çêdike. Vê demê Fatma Îsa bi palpiştiya bûrayê xwe bi xebatkarên radyoyêra diaxife.
Fatma Îsa wê demê wiha bîrtîne:
"Êw jinê ku wê demê di Radyoya Êrîvanê de stran digotin mîna Sûsika Simo, Zadina Şekir hwd... Kurdên Êzîdî bûn. Lê, ji bo ku dengê jinê Kurdên sunnî jî bê naskirin lêkolînek darxistin. Ji ber vê yekê hatin gundê me jî. Vê demê temenê min jî pêşve çû bû. Birayê min ji xebatkarên radyoyê pêşniyar kiribû ku bila min jî guhdar bikin. Wan qebûl kir û ez jî guhtarkirim. Min çend stranên klasîk got. Wan ez guhtarkirim û pir keyfxweş bûn. Rojên paşî wan ez birim redaksiyona radyoyê."
Li radyoye, dengê Fatma Îsa li berpirsiyarê radyoyê Xelîl Muradov ra pir xweş tê. Fatma Îsa di redaksiyonê de kilamên “De Miho”, “Dînamin”, “ Şerê Reya Beşer”, “Gedê Mirzo”, “Dervêşê Evdî” hwd... dibêje û ewan tên qeyd kirin. Bi taybetî kilama “De Miho” di dilê hemû Kurdan de cihekî girîng digre.
Fatma Îsa yek carê di radyoyêda dibêjê û car din nabêje. Lê ev car têra wê dike ku ji aliyê hemû Kurdan bê nazkirin.
Di roja 15ê kanûna paşîn a 2010an de Fatma Îsa jiyana xwe li Ermenistanê ji dest da.
Girêdanên derve
Strana Fatma Îsa ya bi navê Miho
Épégard
Épégard, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Semir Xîzan
Semir Xîzan, gundekî ser bi navenda bajarê Bostanabadê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Partiya Azadiya Jinê ya Kurdistanê
Partiya Azadiya Jinê ya Kurdistanê (PAJK) di kongreya pêncem a PJA'yê di sala 2004'an de hat damezrandin.
Sekran
Sekran, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Kirmaşan (parêzgeh)
Kirmaşan an Kirmanşan an jî Kirmanşah yek ji herêmên Rojhilata Kurdistanê (Îran) u yek je 30 parêzgehên Îranê ye.
Ev herêm ji Kamyaran dest pê dike û heta Şahabad diçe.
Kirmanşah navê parezgêhe (ustaneḱî) mezine Rojhilata Kurdistanê û her visa navê navenda parezgêhêye ev bajêre û bajerên ser bi vê parezgêhê xwedî mêjûyekî kevnarin. Navê bajarê Kirmanşahê bi Kurdî dibe Kirmaşan û navê qedîme vê Qirmîsen bûye.
Ev parezgêhe navenda hikûmeta Sasaniyan bûye li bervêyekê asevarên gelik dîrokî û xudan qîmet divê parezgêhê de mane, mina; Taqbostan, ketîba Bîstûnê û meėbeda Anahîta. Kirmanşahê li ber xatira cir e cir bûna av û hewa û zav û qomîtên vê leqeba Hindistana Îranê didinê. Ji bo mînak Qesra Şîrîn xudanê av û hewayê germe û Sunqur û Pavê av û hevayê sar hene belê bajarê Kirmanşah xudanê av û hewayekî asayîye. Di vê parezgêhê de Kurd, Lek (Eşîrekî Kurdên), Fars û Ereb tevlîhev dijîn. Ji aliyê olê ve Şiîtî ye, Sonî, Ehl-e heq (Yarisan), Ermenî, Asûrî û Cihû bi hevra dijîn. Piranîya gelê parezgêha Kirmanşahê bi Zimanê Kurdî qise dikin.
Parêzgeha Kirmanşan ji 14 şehristanan pêk tê.
Navçe û bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Navçeyên parêzgehê û bajarên parêzgehê ev in :
Cihên tûrîstî
Cihên torîstî ye vê vilayetê evanene; abşara derbend, Qebrê Babayadigar, Bîsitûn, Taqbostan, Qopya Mehşîdanê, Tekiya Mueavin Elmulk, Çartaqî, Rêjav, serava Revanserê, serava Nîlofer, şikevta piro, şiḱevta Qûrî Qelayê, qelaya Yezdgurd, koçka Sasanî, Qesrşirîn, gora Isĥaqvend, micesime (hêykelê) Hêrkol, mizgevta Ėimadidole, nîyayişgah (îbadetgeha) anahîta (CD Dêhxuda).
Rêvebirina îdarî
Bi dûçûna rêvebirina îdarî ya Îranê, navên parçeyên dabeşkirî û rêvebirên parçeyan wiha ye :
Famîleya dobelanan (Terfeziaceae)
Terfeziaceae famîleyeke dobelanan e û li cîhana kuvan (Fungi) tê dabeşkirin.
Soxayîge
Soxayîge, gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.
Frédéric Chopin
Frédéric Chopin (bi polonî: Fryderyk [Franciszek] Chopin, carina jî Szopen, bilêvkirina kurdî: Fransiwa Şopin), (1 adara 1810an – 17 çiriya pêşîna 1849an) mûzîkdaner û piyanovanê navdarê Poloniyayî ji rêbaza romantîsîzm. Ew ji mezintirîn mûzîkdanerên piyanoyê dihêt hesibandin.
Jînenîgarî
Chopin li Zelazowa Wola, nêzî Warşovaya paytext li bavekê Fransî û daykeka Polonyayî hat dinyayê. Daybabên wî ew li jiyê 4 saliyê fêrî piyanoyê kir. Mûzîkdanana (kompozîsyona) wî ya herî pêşîn li sala 1817ê, hêşta heft salî hat belavkirin.
Dema jiyê wî bîst sal bû, çû Parîsê. Ew li Parîsê wekî dersdêrekê piyanoyê yê herî navdar hat niyasîn. Wî dest ji mûzîkdananê berneda. Wî têkhilîyeka gelek nêzîk bi George Sandî re çêkir.
Li sala 1838ê tûşî nexweşiya êşa zirav bû. Sandî heta sala 1847ê sexbêrî lê kir. Piştra, ew ji hev cida bûn û heyamekê piştî hingî Chopin bi wê nexweşiyê mir.
Bandora wî
Herçind e Şopin li welatê bûna xwe, Polonyayê dûr jî bû, evîna wî welatê bi şeran ji hevhilweşyayî her di dilê wî da mabû. Mazurkayên wî xema mûzîka gelêrî ya Polonyayê digehînin.
Mûzîka wî gelek romansî û evînî ye û kartêkir û bandorek mezin li ser gelek mûzîkdanerên dî, mîna Franz Liszt hebûye.
Çala
Çala, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. 2- Gundekî êlihê ye.
Geldersheim
Geldersheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schweinfurt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Îlanlûtepe
Îlanlûtepe gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Mindikera
Mindikera, gundekî Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Dîroka Kurdistanê
Dîroka Kurdistanê, dîroka Kurdistanê ye ku yek ji welat ên herî kevnarê rojhilata navîn e. Kurdistan, welatekî jeo-çandî yê li rojhilata navîn e ku piranî ya Kurdan li vir dijîn û di dîrokê de, hemî çand, ziman nasnameya neteweyî ya Kurdan li vir hatiye damezrandin.
Basan, Gewer
Basan, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.
Dîroka Kurdistanê
2 hezarsala berî zayînê qewmên Hindûwropî koçî Îranê û Kurdistana niha kirin. Bi vî şeklî gelê ermen belaveyî bakurê Îranê bû û qewmên din jî belaveyî başûrê Îranê bûn. Her wisa 9emîn sedsala berî zayînê de dagirkirina qewmên aryan destpê kir bo herêmê. Di encamê de 3yemîn sedsala berî zayînê de arîbûna herêmê temam bû. Êdî ji wî wextî heta niha gelên aryan li herêmê jiyan û belav bûn. Peydabûna bavkalên kurdan di 5emîn sedsala berî zayînê de peyda dibin. Jixwe Ksenofon di berhema xwe Anabasisê de behsa bavkalên kurdan digehîne sedsala 5emîn ya berî zayînê. Her wisa piştî van bûyeran etnisîteya kurdan jî pêk dihê. Di navbera sedsalên 200 û 600 de ya piştî zayînê etnisîteya kurd çêdibe. Her wisa lêzêde dike ku çêbûna etnisîteya kurd di cografyaya navbera Gola Wanê û Gola Ûrmiyeyê de pêkhatiye
Nav
Peyva "Kurdistan" di sedsala 12emîn yekem car hate bikaranîn. Siltanê Selcukiyan, Siltan Sencer yekem car navê Kurdistanê wek welatek bikaranî. Her wisa li sala 1298ê ji layê gerokê ewropayî Marco Polo ve jî peyva Kurdistan an jî Kardistan hatiye bikaranîn. Di çavkaniyên mongolan de di sedsala 14ê de behsê Kurdistanê tê kirin. Reşîdûdîn Fezlullah Hemedanî jî di sala 1318ê de peyva Kurdistanê bikartîne.
Melayê Cizîrî jî di navbera salên 1567 û 1640ê de wiha behsa Kurdistanê dike;
Gerokê tirk Ewliya Çelebî di pirtûka xwe de dibêje ku parêzgehên Kurdistanê çêdikin ev in; Erzerom, Wan, Hekarî, Amed, Cizîr, Amêdiye, Şehrezûr û Erdelan
Etnisîte
Mikhail Semenovich Lazarev dibêje ku kurd wek etnisîte li derdora salên navîna 500an çêbûye. Her wisa lêzêde dike ku çêbûna etnisîteya kurd di cografyaya navbera Gola Wanê û Gola Ûrmiyeyê de pêkhatiye
Nêrîna giştî
Kurd yek ji gelên herî kevnar yên Mezopotamyayê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji Împaratoriya Medya û vir ve gelê kurd, cihekî girîng di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên girîng hatiye avakirin, bi êrîşên Helen, Rom, Bîzans, Ereb, Îranî û paşiyê jî Osmanî re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî girîng yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.
Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civaka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.
Beriya Îslamiyetê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan Zerdeştî bû. Hinek ji zanayan jî mîna Tewfîq Wehbî dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya Rojhilata Navîn e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.
Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser Împeratoriya Sasanî, nivîskarên ereb wekî Îbn Nedim, behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî Hoz jî dihêt nivisandin û gotin. Hoz jî di zimanê kurdî de bi manaya malbat e, û weke Xêzan jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb jibo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye klan dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, Hozên dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakûrê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. Hoz navê gelê Elamiye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava Hozi jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki mar qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsureke giring li ola Elamiyan bû.
Êrîşên ser Rojava ya Xiristiyanan yên bi navê Seferên Xaçperestan li ser Rojhilata Navîn, ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên Kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî Selehedînê Eyûbî hatin rawestandin. Berxwedana Kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.
Geliye Kazi
Geliye Kazi, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Dîroka Kurdistanê
Nêrîna giştî
Di sala 1514an de şerekî di navbera Împaratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împaratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împaratoriyê de man.
Bi peymana Qesrî şîrîn ya 1639an, Kurdistan carek din di navbera van her du împaratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dirokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.
Di qirna 19an de ku kapîtalîzm ber bi navnetewebûnê ve bi pêş diket, hewldanên ji bo guherandina nexşeya cîhanê jî zêde dibûn. Hinekî jî bi bandora bizav û tevgerên azadiya neteweyî, Împaratoriya Osmanî ber bi hilweşîne ve rûbirû mabû. Herêma ku împaratorî bi Rojhilat û Asya ve girêdida Kurdistan bû û ji ber vê yekê jî Kurdistan qada herî stratejîk ya împaratoriyê bû. Ji bo cihê xwe yê stratejîk, hebûna Kurdan bala dewletên wê heyamê yên bi hêz dikişand ser xwe. Bi taybetî jî, projeyên Riya Hesinî ya Berlîn-Bexdayê ku diviyabû di Kurdistanê re derbas bibe, ev proje welat kir egera bihevketinên dijwar di navbera dewletên Osmanî, Brîtanî, Fransî, Almanî û Rûsî de.
Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya "Îtihad û Tereqî" ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.