cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nefel (malper)
Danasîn
Nefel malpereke kurdî bû û armanca wê ew bû ko li ser banê Internetê alaya zimanê kurdî hilde ber perên asimanan. Malpera Nefelê serbixwe bû û ne girêdayê ti partî, rêxistin yan ol û mezheban bû. Herwiha nefel navê giyayekî ye ko li Kurdistanê hişîn dibe. Malpera Nefelê di sala 1998ê de dest bi weşanê kir.
Redaksiyona Nefelê
Birêvebirê giştî
Redaksiyona nûçeyan
Redaksiyona zimanî
Malpersaz
Ronahî TV
Kanala Kurdan Ronahî TV a ku bi dirûşima « Dengê aştî û Azadiyê » weşanê dike bi armanca ku bibe dengê gelê Rojavayê Kurdistanê
Anatolya Navîn
Çemê mezintiyê de yekem ê Tirkiyeyê Kizilirmak ("Çemê Sor") di vê heremê de ye. Bajarên mezin ên vê herêmê Enqere, Qonye û Qeyserî ne. Qeyserî awayê karên ekonomîk gelek dewlemend e. Nifûsê Enqereyê nêzikî çar milyon e û nifûsê Qeyseriyê jî nêzikî 1,5 milyon e. Li bakur herêma Deryaya Reş, li rojhilat herêma Rojhilata Tirkiyeyê, li başûr herêma Deryaya Spî û li rojava jî herêma Egeyê re cînar e.
Çiyayê mezintiyê de duyem ê Tirkiyeyê Çiyayê Erciyesê di vê herêmê de li bajarê Qeyserî ye û bilindiya Çiyayê Erciyesê 3916 m ye. Hinek salan berfa Çiyayê Erciyesê havînan jî nahele.
Veger (kovar)
VEGER dixwaze bibê dengê Kurdên Anatoliya Navîn. Armancên kovara VEGERê bingeh ewên: Kar û xêbatên sîyasî, çandî, hunerî, dîrokî û lekolînî yê li ser Kurdên Anatoliya Navîn pekbîne û pêş de bibe.
Sûrûnis, Şemzînan
Sirûnis an jî Sûrûnis gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye.
Cuneo
Cuneo, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye. Cuneo di heman demê de navenda parêzgeha bi heman navê ya parêzgeha Cuneoyê ye.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
San Giorgio a Cremano
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara gelhe ya bajarê 44.512 kes e
Fahs-Anjra
Fahd Anjra bajarekî Maroko ye. Li herêma Tangierê cih digire. Nifûsa bajêr li gorî hejmara 2010'an 108.966 kes e. Bajareki nû yê Ch'rafate li vir tê ava kirin.
Montsalès
Montsalès, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Fes
Fes sêyemîn bajarê herî mezin yê Marokoyê ye. Li gor hejmartina nifûsê ya 2ê îlona 2008an nifûsa bajar 1.008.000 kes derketiye.
Destan (wêje)
Destan, berhemên ku kirinên awarte yên lehengan bi coş, şêweyekî dêlindêz tîne zimên û bi piranî ji gelek beşan pêk tên û helbestî ne. Wekî cureyekî herî kevin ê wêjeyî tê zanîn. Bi bêhtirên zimanên Ewropî, gotina "epos" tê bikaranîn, "epos" bi koka xwe ji zimanê Yewnanî hatîye. Destan, hêmanên mîtolojî, gotegot (efsane), zargotin (folklor) û dîrokî jî di nav xwe de dihewîne. Destan û çîrokên destanî, teşeyên wêjeyî ne ku ji çerxên herî kevin ve li her aliyê dinê ji bo kevneşopî ji nifşên nû re bête hilanîn, bi hevkarî (kolektif) hatine afirandin.
Cureyên destanan:Destanên siruştî,Destanên çêkirî
Çêbûna destanan:Serdema çêbûna destanê,Serdema belavbûna destanê,Serdema berhevkirina destanê
Bêzeno
Bêzeno, gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.
Nocera Inferiore
Nocera Inferiore, bajarekî komûn ê Îtalyayê ye û yek ji bajarên herêma Kampaniyayê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara gelhe ya komûnê 45 hezar 868 kes e.
Inezgane
Inezgane bajarekî Maroko ye. Cihê herî ku gelê berberî bi cih bûne ye.
Hesenqela
57 gund girêdayî navçeyê ne. Gelek mezre û gundên piçûk jî hene. A rastî dewlet statîstîkên herêmê vedişêre. Di dawiya Osmanîyan de 17 nehiye, 199 gundên wê hebûne û wê demê nifûsa wê 46.651 bûye. Derbarê wê de qeydên Osmaniyan henin. Gorî statîstîkên dewletê di sala 2000'î de nifûsa navendê 21.938 û bi giştî jî nêzîkî 44.000 e.
Li herêmê pirraniya navên cografîk bi Kurdî û Ermenî ne. Hemî hatine qedexekirin û navên Tirkî pêvekirine.
Dezgeha Hunerê ya Seyr-î Meselê
Şanoya Seyr-î Meselê ya xwedî rabirdûyeke 15 salî û ji 24 kesan ve pêk tê di meha Sermewezê ya sala 2002an ava bû, û ji her girêdan û qalibên ku li hemberî afirandina hunerê dibin asteng azad, ji bo ku karibe hunera xwe biafirîne dest bi sazkirina ciyê xwe kir.
Ciyê ku niha xebat lê dibin, berê avahiyeke wêran bû û bi qirş û gemara deh salan hatibû dagirtin. Li Stenbolê, li taxa Beyoğluyê ev der hate kirêkirin û ji bo ku bibe dezgeheke xebatê damezrênerên vê dezgehê bi mehan xebitîn. Di heman dema ku xebatên avakirinê didomand, pê re xebatên huner û şanoyê bi hewla ku rêyekê li ber xebatên xwe veke xebatên fikrî û zanistî hatin kirin. Armanca komê ya ku xwedî xebateke hevbeş e tenê ne ji bo pêkanîna lîstikekê tên cim hev, li gel vê yekê ev koma şanoyê ji bona ku karibe xwe li ser piya bihêle li rêya sazkirina aboriyê, sazûmanê, têkiliyên sazîbûnê û hwd. jî digere.
Armanca Dezgeha Hunerê ya Seyr-î Meselê û têkiliya wê ya bi Şanoya Kurdî ve
Ev şano, nirxên çandinî; li gel çanda devkî (çîrok, efsane, lîstikên temaşeyî, mîtolojî, vegotin, şiklên tevgerê, efsaneyên kevneşopî û lehengên wan, neqşên zargotinî, kevneşopî û erf û adet hwd.) lêkolîna herêmî dike û herêmên ku hildibijêre li gel ragihandina dîmenî nirxên şanoyî, şiklên lîstinê, jest, şiklên pevxistinê, mask, kostum, dekor û hwd. berhev dike û ev materyalên ku berhev dibin bi şiklê xwezaya xwe vedijîne û hewl dide ku bêtin tomarkirin.
Şanoya Seyr-î Meselê komeke şanoyê ye ku ji van çavkaniyan sûdê werdigire, van nirxên şanoyî dinirxîne, teknîka lîstikvaniyê û lîstikpêşkêşkirinê şîrove dike û digihîjîne şanoya çaxa ku em tê de dijiyin û wekî mînak; lîstikên ku heta îroj derketine pêşî temaşevanan ji vê yekê re dikare bibe mînak.
Li gel vê yekê, tengijîna kesên civaka modern, famkorî, tengijîna dilvîna civakî, ji xwezayê dûrketin, xwewendakirina li nav pergalê, eşq, evîn, azadî, jidûrketina nirxên hebûn û nebûnê di nav xebatên şanoyî de pêşaniya dramaturjîkî dike. Bi vê yekê lêgerîna hunera lîstikvaniyê, bi taybetiyên dinê dike yek û lê digere û di nav lîstikan de hewl dibe ku serbendiya wan derkeve pêşî çav. Ji ber ku lîstikvanî di nav vê şanoyê de ciyekî girîng digire. Yanî lîstikvanî di dema derxistina lîstikan de girîngiya xwe derdixe holê. Gava em li ser navê temaşevanan tiştekî bêjin ev şaniyên ku bi temaşevanan ve xerîb tên bandoreke ecêbmayinê li wan dike. Hatiye dîtin ku temaşevan ji devla ku bi lîstikên komîk (bi qerf) bikenin, hêsirên xwe nikarî bigirin û têra xwe giriyane. Ji ber vê yekê jî temaşevanên vê şanoyê ji bo lêkolînên şanoyî hêjayî nirxandinê ne.
Li dezgeha şanoyê xebatên li ser lîstikvaniyê, ritm, deng, makyaj, şanoya tevgerê, performans, dramaturjî, pandomîm-mîm têtin kirin. Ev xebat ji aliyê perwerdekarên Şanoya Seyr-î Meselê û perwerdekarên ku ji derve tên kirin. Dîsa bi van xebatan her sal bi awayekî domdarî qursên şanoyê pêk tên û bi lîstikeke ku ji van qursiyeran ve pêk tê bi dawî dibe. Şanoya Seyr-î Meselê bi vê perwerdekariyê lîstikvanên nû ji bo xwe derdixe holê.
Lîstikvanên Şanoyê
Alişan Önlü, Newroz Baz, Nazmi Kırık, Berfin Zenderlioğlu, Metin Turan, Nurten Demirbaş, Güler Yüksel İnce, Feyyaz Duman, Hamdi Kahraman, İbrahim Turgay, Bedriye Aydemir, Baran Demir, Dilek Eniş, Kazım Ekinci, Erdal Ceviz (Derhêner), Musa Yıldırım, Hasan Aydın, Volkan Türkmen
Anî
Erdnigarî
Bajarê Anî îro dikeve ser sînorên Ermenistan û Tirkiyê û bilindahiya bajêr 1338m e. Li dora wê newaleke kûr heye e û cemê Axûryan/Arapcay/Harpasus, yê ku sînora du welatan destnîstan dide, ji kêlekê ve derbas dibe. Anî ji bajarê Qersê qasî 42 km dûr e û li basûr-rojhilatê bajêr disekine.
Dîrok
Anî di cavkaniyên ji sedsala 5'mîn de weke war û kelheke ermenî derbas dibe. Di sala 763an de kete destê bagratîdên ermenî û di sedsala 10'mîn de wergeriya yek ji bajarên herî girîng ên herêmê. Keyê Aşot III ê bagratûnî ku ji 951an heta 977an desthilatdariyê dikir, Anî di sala 961an de weke paytexta keyaniya xwe hilbijart. Gava bajar di sala 1045an de derbasî bîzansiyan bû, Anî ya ku dikeve ser riya îpêkê bi navê "Bajarê hezar û yek dêran" bi nav û deng bû û gelheya wê 100 hezaran derbas dikir.
Di roja 16'e tebaxê 1064an de Anî ji aliyê Selçûkan ve hat bidestxistin û kete bin hikma îslamî. Siltan Alp-Arslan   bajêr di sala 1072an de da destê Şedadiyan. Şedadiyên ku xanedaneke kurd a li Gence û Dwînê bûn li Anî hikm dikirin heya ku bajar di sedsala 12'mîn de kete nav keyaniya gurcuyan û bi vî havî ji nû ve kete destê xirîstiyanan. Ji sala 1125an heta 1209an çend caran ser derket û Anî di sala 1239an de kete bin destê moxolan. Di sala 1319an de - Anî êdî ji aliyê Aq Qoyunlu û Qara Qoyunluyan ve dihat rêvebirîn - erdhejeke pir giran pêk hat û pirraniya bermahiyên dîrokî zerar dît. Ji sedsala 14emîn pê ve êdî gelheya bajêr her ku çû kêmtir bû. Ji sala 1534an pê ve Anî kete nav sînorên împeratoriya Osmanî û ji 1878an heta 1917an herêmeke împaratoriya rûsî bû.
Di salên 1892/1893an û 1904-1917an oryentalîstê rûsî Nikolai Jakovlewîc Marr cara ewil lêkolînên arkeolojîk pêk anî.
Rewşa bajêr a îro
Îro Anî bajarekî wêran e û sêwî maye. Bi gelemperî ji bo mîmariya xwe ya ermenî û bermahiyên dîrokî yên bêhempa nas e. Kesên ku li Anî dimînin bi gelemperî leşkerên romî ne û mêvanên bajêr ji tûrîst û gundiyên Ocakliyê (gundekî cîran ê Anî) ne.
Hêjayî gotinê ye ku nasname û paşeroja ermenî ya Anî ji aliyên tirk ên fermî ve car caran tê veşartin. Li ser tabelayên daxuyaniyê yên ku li Anî hatine çandin tenê behsa "mîraseke xirîstiyanî ya di nava Împaratoriya Osmanî de" tê behskirin. Heta demeke kin ji bo têketina bajêr destûreke taybet pêwîst dibû ji ber ku ew herêm weke herêmeke leşkerî dihat bikaranîn. Lewra, ji ber ku ev der li ber sînora Ermenistanê ye, wêne kişandin jî heta demekê qedexe bû. Ji bo ku Anî ji tûrîzmê re bê qezenckirin gelek der ji raya giştî re hate vekirin. Tenê sîtadel (bi tirkî: İç Kale) û sînor hê jî herêmên leşkerî ne û lewra ji raya giştî re girtî ne.
Anî berê navenda katolîkosekî bû.
Tirknasî
RMS undefined
Tirknasî ,Tirkzanî an jî Tirkolojî zanista ziman, wêje, dîrok, ol û çanda giyanî û madî ya gelên tirknîjad di demên berê û niha de ye. Koçberiya kedê ya tirkan di van dehsalên dawî de di warê naverok û erdnigariyê de qada kevneşopî ya tirknasiyê pir berfireh kiriye.
Mijara tirknasiyê
Qada erdnîgarî ya gelên tirknîjad di dehsalan de bi koçberiyê ve, bi giranî berfireh bûye, bi eslê xwe ji gihiştina Çînistana îroyî heya  rojhîlata başûra Ewropayê û ji bakurê dûr ya Rûsyayê (binihêrin jî Sîbîrya)) heya welatên Rojhilata Navîn.
Zanist/ Lêkolîn
Tirknasan bi riya û bi navgîniya nivîs û çavkaniyên çanda maddî yên gelên cûr bi cûr ên tirknîjadan û ji ber sedsala 8' ê serdema me ve bi hin gelan re veguheztina zimanî û çandî digirin.
Deverên sereke yên lêkolînê yên Tirknasiyê herêma Komara Tirkiye, bi rêzdarî Împeratoriya Osmanî, Komarên turanî li Asyaya Navendî de ne.
Qadên karî
Di warên hewcehiya karkerên de bi kalîte yê Tirknasiyê hene:
Dêra Mor Kuryakos
Dêra Mor Kuryakos (di nava suryaniyan de wek 'Mor Kuryakos' tê zanîn) dêreke suryaniyên Midyadê (Tur Abdînê) ye û li gundê Enhilê hatiye avakirin.
Ji aliyê plana xwe ya mîmarî ve dişibe çend dêrên din ên li gundên Mêrdînê. Di bunyeya xwe de xwediyê gelek taybetmendiyên bedew e. Derbasgehek ji pêşiya dêrê heya rojhilatê dirêj dibe û bi Beth Slutho'yekê diqede. Xuya ye ku ev avahî ji bo duakirin û ayînkirinên rihet hatiye lêkirin. Eniya dêrê bi pencereyên bi şeklê nalên hespan hatiye xemilandin. Ezîznameyeke ji çaxa navîn destnîsan dide ku dêr ji bo zeytûnkirê bi navê Mor Şemun ê ku di sala 735'an de jiyana xwe jidest daye hatiye lêkirin.
Li Mor Kuryakosê pêşkêşgeheke darîn a boyaxkirî peyda ye ku tê texmînkirin di sedsala 18'an de hatiye qewartin û ew mînakek ji bo hunera dewlemend a berê ye. Herwiha, tê bawerkirin ku pêşkêşgehên Mor Kuryakosê ji bo belawbûna pêşkêşgehên kevirî yên li herêmê jî bûne mînak. Li gundê Enhilê ji xeynî dêrên Mor Kuryakos û Mor Eşayo şeş şapel jî hene ku wan ji bo dayka Meryem, ezîz Petrûs û Pawlos, Eliyo, Şmunî, Gevergis û zeytûnkkr Şemun hatine nezirkirin.
William Lawrence Bragg
Lawê xelatwergirê Nobel William Henry Bragg e. sala 1915'î bi tevî bavê xwe guncavê Xelata Nobelê ya Fizîkê tê dîtin. Di xebatên xwe yên fîzîkê de pirranî bi bavê xwe re xebitiye. Bala xwe berdaye ser fîzîka krîstalan û tîrêjên Röntgenê.
Şêrko Bêkes
Şêrko Bêkes (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Sherko Bekas; z. 2 gulan 1940 – m. 4 tebax 2013) helbestvanekî kurd bû û yek ji mirovên herî dahêner û bilîmet ên wêje û helbestvaniya kurdî yên hevdem bû.
Jiyana wî
Di 2ê gulana 1940î de li taxa Goyjeya Silêmaniyê hatiye dinê. Lawê helbestvanê navdar Faiq (Fayeq) Ebdilla Bêkes û Şefîqe Seîdî Westa Hesen bûye. Wî xwendina xwe ya bingehîn û navîn li Silêmanî û Bexdayê temam kiriye.
Bêkes ji 17 saliya xwe ve dest bi nivîsandina helbestan kiriye û cara pêşîn helbestên xwe di kovara Jîn li Silêmaniyê belav kirine. Li Bexdayê zanîngeh jî qedandiye û kitêba xwe ya yekem a bi navê Tirîfey hellbest jî dîsa li vî bajarî di sala 1968an de çap kiriye. Di sala 1969an de kitêba wî ya duyem jî derxistiye.
Bêkes, di hevpeyvîneke ligel nivîskar Mehmed Uzun de got ku, ji helbesta kurdî ya nûjen bala wî dikişand, bi taybetî helbestên Goran û Herdî dixwendin.
Di navbera salên 1965-1987an de pêşmerge bû û di heman demê de jî li radyoya bi navê Dengê Şoreşê xebitî.
Piştî têkçûna şoreşa Îlona 1974an, hikûmeta Îraqê Bêkes şand sirgunê, bo başûrê Îraqê, bajarê Rumadî, hat dûrxistin. Di 1979an de Bêkes vedigere Silêmaniyê.
Şêrko Bêkes di sala 1984an de beşdarî serhildana li başûrê Kurdistanê bû, careke din li çiyayên Kurdistanê dikeve û dibe pêşmerge. Di 1986an de ber bi derveyî welêt wek penaber çû Îtalya û Swêdê. Li Swêdê bû endamê Komeleya Nivîskarên Swêdê û PENa Swêdî.
Di 1991/1992an de li yekem kabîneya hikûmeta Herêma Kurdistanê dibe wekîlê rewşenbîriyê, lê piştî wezîriya du salan, ji ber nedemokratîkbûna parlamenê wî îstifa kir û vegeriya Swêdê.
Di sala 1998an de li Silêmaniyê ligel komeke nivîskar û rewşenbîran Dezgehê çap û pexşê Serdem saz dike û Bêkes dibe serokê dezgeh.
Şêrko Bêkes piştî ku nêzîkî sê mehan û nîv hatibû dermankirin, di 4ê tebaxa 2013an de li nexweşxaneya Karolinska ya Stockholma paytexta Swêdê ji ber nexweşiya penceşêra pişikan çûye ber dilovaniya Xwedê. Şaîrê gewre yê kurd ku di 73 saliya temenê xwe de bû, li Parka Azadî ya Silêmaniyê veşartî ye.
Berhemên wî
Şêrko Bêkes helbestên xwe bi zaravayê soranî dinivîsandin. Ji ber vê yekê her çiqas ew bi kesaniyeta xwe were naskirin jî helbestên wî li bakur zêde nayê naskirin. Pir hindik helbestên vî helbestvanê navdar li hatine wergerandin bo kurmancî.
Heya niha 20 kitêbên wî yên helbestan hatine çapkirin. Kitêbên wî bi gellek zimanan wek yewnanî, tirkî, erebî, îngîlîzî, fransî, almanî û swêdî hatine wergerandin.
Bi soranî
Helbestên bijartî yên Şêrko Bêkes (Mil, Pilûrey x Zayelle : "Çwar biray qurbanî leyek mallî Kerkûkda!", Adan û hwd) di salên 2010-2011an de li kovara Rexney Çawdêr jî derketin.
Xelat
Şêrko Bêkes du xelat wergirtine.
William Henry Bragg
Sir William Henry Bragg, KBE, OM, (jdb. li Wigton; m.  li London) fîzîknasekî Brîtanyayî bû. Sala 1915î bi tevî lawê xwe William Lawrence Bragg, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Jiyan
Piştî dibistanên beriya zankoyê di 24 saliya xwe de derdikeve derveyî welêt û diçe Australiya. Li zanîngeha Adelaide perwerdeya matematîk û fîzîkê dibîne. Sala 1906î vedigere Brîtanya û li zanîngeha Leeds wekî profesor dest bi xebatê dike. Çar sal şûnde diçe Londonê û li zankoyan dersê dide. Di dema şerê cîhanê yê yekemîn de bo keyaniya welatê xwe dixebite û ji ber wê xelata şovalyetiyê werdigire. Ew herwekî gelek payeyên din jî digire. Ji sala 1935 heya 1940 serokatiya Royal Society dike. Pirranî xebata xwe bi lawê xwe yê fîzîknas ve dike.
Xebat û girîngiya wî
Rêbazên pîvandina tîrêjên X keşfkiriye û bipêşxistiye. Bo artêşa deryayî û keştiyên şer gelek alavên nûjen çêkiriye. Bi navê "Li ser taybetiya tiştewaran (eşyayan)" pirtûkek diweşîne û zanistiya fîzîkê bi nivşên nû dide hezkirin.
Zanîngeha Tübingenê
Zanîngeha Tübingenê (bi almanî: Eberhard Karls Universität Tübingen) zanîngeha almanî ya bajarê Tübingen, Baden-Württemberg (Almanya) ye. Zanîngeh di sala 1477an de hate sazkirin.
Teoriya peresanê
Peresan ango werar an jî evolusyon behsa guhertina taybetiyên genetîk ên populasyona cureyekê dike, yên ku derbasî cisnên/neslên nu dibin.
Teoriya Peresanê
Fîlozofên Îyonyayî hê di salê B.Z 6ê de behsa vî tiştî kiribûn. Thales bawer dikir ku mirov jî wekî hemû tiştan ji avê hatîye. Enaksîmander jî hin eşkeretir digot: "eslê me ji deryayê tê û em ji peresana hin cure masiyan gihêştin". Arîstoteles hîn xuyatir rastiya peresanê bilêv anî û di got: "Organîzma ji formên hêsan ber bi formên têkel pêşketin e (...). Lebatên giyaneweran li gor pêwîstî û bi karanînê pêşketine".
Di serdema navîn de cîhê peresanê tune bû ji ber ku her tişt bi pirtûkên pîroz dihat reve kirin û her tişt jî di destê dêran de bû. Her wiha, heta Darwinê gelek fîlozof û zanistvan ji hêla xwe peresanê anîbûn ziman. Lê raveya herî berfireh bêguman ya Darwinê bû. Piştî Darwinê jî di 160 salên dawîn de sedan zanistvan bi dehhezaran vedîtin, palpişt, keşîf û bermayiyên fosîlan û bi alîkarî û hêza hûrlênêrîna teknolojiya nû teoriya Darwîn ya peresanê bi dehan caran ber bi zagon bûnê re nêzîk bû.
Peresan û îroroj
Zanistvanên demê me dîyar dikin ku dozîneya peresenê girêdayî seleksîyona sirûştî û daherizîna genetîkê ye û ger meriv baweriya xwe pê persenê neyne wê nikaribin hin taybetmendiyên kur ya vê mijarê jî têbigehêjin.
Formên derbasbûnê
Dijberên peresanê herî zêde behsa tune bûna formên derbasbûnê dikin.
Di salên dawî de bi veditîna fosîlên nû yên ku teoriya peresenê piştrast dikin derdikevin holê. Wek mînak, li Efrîqayê dû fosîlên mirovan ku ji serdemên cuda mane bi avayekî eşkere ferqa ku bi peresanê derketîye holê nîşan dide. Her wiha, berî demekî li Qenedayê jî fosîlekî 37 mîlyon salî hate dîtin, ku helqeyeke kêm ya peresanê ye û cureyek di navbera masî û omergayîya (mazmazk) bi 4 çar lingan destnîşan dike û navê vê fosîlê jî wek “Tiktaalik” hate dayîn. Wekî din, li eyaleta bakûrê rojavayê Çînê li Gansuyê 49 fosîlên ku nêzî çûkên amfîbîk ya roja me ne hatin dîtin. Ev fosîlên ku navê 'Gansus yumenensis' hatîye danîn berê jî lingeke wan hatibû dîtin û tê dîyar kirin ku di serdema dînazoran de jiyane. Ev fosîl beşên kêm ya peresnênên çûkan temam dike.
Her roj valahîyekî di vî warî de tije dibe. Di dahatûyê de bi zêdetir pêşkatina zanistê peresanê bi avayekî hin zelaltir wê were selmandin.
Oldar û teoriya peresanê
Oldar li hemû Cîhanê qebûl kirin li alîyekî qerfên xwe vê yekê tînin. Dibêjin "ma çawa mirov ji meymûnê tên". Oldaran bi zanayî meselaya peresanê lêvedigerînin "ji meymûnê hatinê" û bi berfirehî naxwazin lê binêrin. Ji ber ku mehmûn di daristanan an jî li baxça ajalan tê dîtin û bo wan giyanewereke nizm e.Lê peresan ji meymûnê hatinê nîne.Ne mijareke ewqas hêsan û bêkitekit e.
Oldar piranî ji hêla xwe zanistî zêdetir bi hêla peresanê ya bi olê re mijul in.Oldar bi giştî vê yekê dijî pirtûkên pîroz dibînin.Pirtûkên pîroz hema ji wek tê dîtin şîrove dikin û li şuna ku kurahiya pirtûkên pîroz binêrin bi avayekî çîrokî gellek tiştan şîrove dikin.Êdî angaştên xwe de ewqas bi israrin ku ji xeynî parastina ramanên xwe riyekî din nabînin û ditirsin ku pejirandina vê yekê zirarê bigêhêje olê.
Argumana herî bêbingeh ya wan derdoran ew e ku dibêjin "Peresan xizmetê dike materyalîstan". Lê tu carî têkîliya peresan û materyalîzmê li gor angaşta wan nebûye.Xulqparêz bi qastî peyvên îdolojîk,tirsnak wek komînîzm,materyalîzm,faşizîm,ateîzim, kapîtalîm û gelekên din bikartînin ku bi vê avahî mijara peresanê bi îdolojiyan re girêbidin da ku bi avahî hêsanti pûç derxînin. Zagonek wisa tune ye ku komunîst, çepperest an jî faşîstek nikare baweriya xwe bi Xwedê bîne an jî kapîtalîstek neçare baweriya peresanê bike.Ev hemû têgîn,têgînên demî û berjewnedîyiyên teng in.
Ji nişka ve afirandin çiqas guncawe hêza Xwedê û riya mantiqê. Peresan ne nîşana hêza Xwedê ye. Ma gelo Xwedê dervey mantiqa mirovatiyê ya hemû serdeman heta dawiyê Cîhanê tiştetî dike!?Bawerîye her kesî hebe ku Xwedê wekî afiandina nişkave tiştekî hêsan pêk nayîne.
Angaştên klasîk ên dijberên peresanê
"Fosîlekî (Tiktaalik) 37 mîlyon salî ku helqeya kêm ya peresanê cureyek di navbera masî û omergayîya(mazmazk) bi 4 çar lingan ku li Qenedayê hatibû peyda kirin".
Her wiha berî demekî li Qenedayê jî fosîlekî 37 mîlyon salî ku helqeya kêm ya peresanê cureyek di navbera masî û omergayîya(mazmazk) bi 4 çar lingan hate dîtin û navê vê fosîlê jî wek “Tiktaalik” hate dayîn.
Herî dawî jî li eyaleta bakûrê rojavayê Çînê li Gansuyê 49 fosîlên ku nêzî çûkên amfîbîk ya roja me ye hate dîtin.Ev fosîlên ku navê 'Gansus yumenensis' hatîye danîn berê jî lingeke wan hatibû dîtin tê dîyar kirin ku di serdema dînazoran de jiyane. Ev fosîl beşên kêm ya peresnênên çûkan temam dike. Her roj valahîyekî di vî warî de tije dibe. Di dahatûyê de bi zêdetir pêşkatina zanistê peresanê bi avayekî hin zeleltir wê were selmandin.
Darwîn bi delfetên sedsala 19'emîn bergehek nû di warê zanistê de "afirand".Êdî bi teknolojiya dema me binyata DNA yê bi temamî tê çareser(deşîfre) kirin.Di demekî wisa de mirov pêşarojê bifikire dê rojên tengav li benda dijberên peresanê de ne.
Teknolojî û zanist her roj bilêzî pêşdikeve û bo bizelalî tune kirina angaşta wan her roj pêşketinek nû çêdibe..Vê gavê bawermend hin zêdetir bikevin têngasî û mûxlakiyê.Helwesta wan zirarê dide ola wan jî
Tabloya Peresanê mirovê
Orrorin tugenensis: Beriya 6 mîlyon sal
Ardipithecus ramidus: Beriya 4.4mîlyon sal
Australopithecus anamensis: Beriya 4.2-3.9 mîlyon sal
Australopithecus afarensis: Beriya 3.6-2.9 mîlyon sal
Kenyanthropus platyops: Beriya 3.5-3.3 mîlyon sal
Australopithecus africanus: Beriya 3-2 mîlyon sal
Australopithecus aethiopicus: Beriya 2.7-2.3 mîlyon sal
Australopithecus garhi: Beriya 2.5 mîlyon sal
Australopithecus boisei: Beriya 2.3-1.4 mîlyon sal
Homo erectus: Beriya 1.8-0.3 mîlyon sal
Australopithecus robustus: Beriya 1.8-1.5 mîlyon sal
Homo heidelbergensis: Beriya 600-100 hezar sal
Homo sapiens: Mirovê roja me
Nixayila
Nixayila an jî Nixayilan gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye.
Jared Fogle
Jared Scott Fogle (z. 23ê tebaxê 1977'an li Indianapolis, Indiana, DYA) aktor amerîkî.
Têrikan
Têrikan navê eşîreke kurdan e.
Mervan Çelik
Mervan Çelik (z. 26'ê gulana 1990) futbolvanekî (gogbazekî) swêdî ye ku bi eslê xwe kurd e. Ji kurdên Omeroya Kuluyê (Anatolya Navîn) e û malbata wî ji vira koçberî kirine.
Di tîma GAISê de dilîze. Piranî di qada navîn a vê yaneyê de dilîze. Bejna wî 1,78 m ye. Cara pêşîn di IF Wartayê de bêşe kiriye. Heya 2007an di BK Häckenê de dilîst. Ji 2007ê û vir de di GAISê de peywirdariyê dike.
Lîstika wî bala yaneyên mezin ên wekî Middlesbrough FC û Fenerbahçe, Gençlerbirliğiyê kişandiye, ji aliyê van yaneyan ve hatiye pesinandin.
Marakeş
Marakeş (bi erebî: مراكش, murrākuš [murraːkuʃ], zimanê amazigh: ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ, mṛṛakc) bajarekî Maroko ye. Di navîna Marokoyê de ye.
Beth Slutho
Beth Slutho navê meydana derve ya ayînkirin û duakirina dêrên suryaniyan e.
Walenstadt
Walenstadt, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona St. Gallen ya herêma Wahlkreis Sarganserlandê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara gelheya bajêr 5.679 kes e.
Mezra Şexan
Mezra Şexan, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Kufrayê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Mertalê zindî
Di dema ku şerê li Kurdistanê didoma, di pêşengiya dayikên kurd de, gelê kurd, kom bi kom bi awayekî çalakî di herikîna qadên şer, bi armanca ku pêşîyê li wî şerê ku Dewleta Tirk li Kurdistanê dide were girtin. Gotina "mertal", ji parastinê tê. Di dema ku yekî herîş kir, hingî yê ku lê herîş lê hat û bû, li ber wê hêrîşê, bi tişte ku kirî destê xwe de û an jî, destê xwe bixwe bide berxwe û xwe ji hêrîşê biparêzê. Vêca, dema ku mirovan, laş û bedenên xwe yên rût û ti tiştek di destê wan de nîn a ku xwe pê li ber çekê dewletê bi parêz ku destê wan de nebe, hingî, ew rewş, kurdan jê re got,"mertalên zindî". Ji ber ku wan bedene xwe ya bêparastin kirina mertal ji wî şerî re, êdî ew bûna mertalên zindî.
Gelê kurd, qadên ku lê şer dibû, bi wan ve diharikîn. Bi ber çiyayê Cudî, Ararat, Gabar û hwd, bi ber hemû Çiyayên Kurdistanê ve diçûn. Mirovên ku duçûn jî, hemû jî, mirovên ku sivîl bûn. di destê wan de ti tiştekî ku hêrîş bikin û xwe bi parezên jî nebû.
Bi vê çalakiya kurdan re ku li dardixisrtin, mirov karê, konên aşîtîyê jî bêne ser ziman. Ji ber ku di armanca xwe de lev dikirin. hemû armanc û hedef, ew bû ku ew şer bêsekinandin. Pirsgirêk civakê, weke pirsgira kurd û hwd, bi riyên aşîtiyana û diyalogê werina çareserkirin.
Tekoşîna ji bo mafê azadiyê bi riyên bêşer
Di serî de gotina aşîtîiyê bi têgihiştina wê re bi gotina azadiyê û têgihiştina wê re di temenê tevgeriya mirov de cih digirê. Mirov, ji bo maf û azadiya têdikoşê. Mafê xwe yê ku jê hatiye girtin û yan jî ku hebûna wî tê û asteng hatiye danîn li pêşiya wê, ji bo wê tê dikoşê. Riyên şer û kuştinê di vê çalakiyê de ne rêyên ku derkevina li pêş in.
Têgihiştina azadiyê û mirov
Di serî de mirov, xwe kifş dike û bi têgihiştin dike. Bi wê re fahm dike ku ew jî mirov a û mafê wî hena. Wan mafê xwe dixwezê û ji bo bikarhanînê.
Girêvên birçîbûnê
Girêvên birçîbûnê
Li kurdistanê, ji sale 2011´an heta ku digihê sale 2012´an dewlete tirk, di bin navê "KCK" de bi hezar rêveberên kurd ji kurdistanê girtin û kirina zindanan de. Li Zindanan jî, girtiyên kurd girêvên birçibûnê kirin. Li derve jî, li hemû bajar, navçê û cihên ku lê bicihbûn heya, kurdan bi komî ku dem bi dem devûdayim bikin, girêvên birçîbûnê ji bo ku politikayên dewletê yên li dijî kurdan ên inkarê û oparasyonên sîyasî û leşkerî ku dewlet li dar dixe şermazar bikin, girêvên birçîbûnê kirin.
Çalakiya Mertalên Zindî
Bi van çalakiyan, di pêşengiya dayikên kurd û yên pîr û kal de, bi hezaran kurdên sivil, bi ber qadên ku li wan şer dibû de diketina meşînê de, da ku li pêşiya şerê ku dihat dayin û ku têde mirov dihatina qatilkirin were sekinandin. Dayikên kurd, pêşengiya vê dikin.
Vedana konên aşîtîyê li Kurdistanê
Vedana konên aşîtîyê ên ji bo ku bal were kişandina li ser pirsgirêka kurd û bi riyên aşîtiyana û diyalogê were çareserkirin.
Tevgera dayikên aşitîyê li Kurdisatanê
Dayikan, bi dirişma, ku "ne şer aşîtî û ne kuştin jiyandin", diketina çalakîyê de. weke sembola wan jî, ew "çarik" û "hamawî"yên li serê wan yên sîpî bûn. Hamawî, di di nav kevneşopiya kurdan de, weke ku Ahmedê xanî jî dihanî ser ziman, ku deme ku dayikekê hamawiya serê xwe ya sîpî ji serê xwe avêta nava hêz û an jî mirovên ku şer dikin, ew şer û pevçûnên ku dikin, didina sekinandin. Hingî jî, li gor wê kevneşopîyê, ku hamawî, ji aliyê dayikaka kurd ve hata avêtin li nava wan û ku wan jî, şer nede sekinandin, hingî, ew şerê ku dihê domandin, nayê pejirandin, reş tê dîtin. Ev jî, kurd jê re dibêjin "Kevneşopiya Hamawîyê"
Xwepêşandinên civatî ku rojek nemenê ku li Kurdistanê dibin
Di hemû xwepêşandinan de, şerê ku dewleta tirk li Kurdistanê didê meşandin dihat şermazar kirin. Di hat xwestin ku pirsgirêka kurd bi riyên diyalogê were çareserkirin.
Girêdanên derve
Konên aşîtîiyê li Kurdistanê
Endê
Ende, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Kufrayê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Turgy
Turgy, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Kaniya Xezalan
Kaniya Xezalan an Girê Spî an jî Til Ebyad yek ji navçeyên Rihayê ye. Xwedî dîrokeke kevn e.
Merç
Merç, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Kufrayê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Kaniya Xezalan
Erdnîgarî
Rûber 1.248 km², bilindahî ji rûyê avê 385 m ye. 52 km ji Rihayê dûr e.
Li rojhilatê Ceylanpınar û Wêranşar, li rojavayê Pirsûs, li bakûrê Riha û Herran, li basûrê jî Sûriye hene. Ji navenda Rihayê 52 km dûr e. Li rojhilat û rojhilata xwe de ciya peyda bin jî, bi gelemperî xwediyê destekî mezin û duz e. Mezinahiya xwe ji rojhilatê heta rojavayê 85km, ji bakûrê heta basûrê 28 km ye.
Havînên xwe germ û hiskî, zivistanên xwe jî bizare derbas dibin.
Dîrok
900 salan berî Îsa Kaniya Xezalan di bin hekîmiyeta Împeratoriya Asûr bû û 600 salan berî Îsa kete bin destê Med û Împeratoriya Hexamenişî. Herêm 550 salan berî Îsa ji aliyê keyaniya Makedonan ve tê bi rê ve birin. Heta belawbûna Îslamê di vê herêmê de Împeratoriya Seleukî, Keyaniya Edessa, Împeratoriya Romê, û Împeratoriya Sasanî mijûl bûne. Di sala 640an de ji aiyê Artêşa Şamî ve, di 661an de jî ji aliyê Xanedana Emewiyan hatiye bidestxistin. Pistî Emewiyan Xanedana Ebasiyan hatine vê herêmê û ev herêm pistrev ji aliyê Selçukiyan ve atiye fethkirin.
Di sala 1144an de Zengiyên Rihayî têdikevine vê herêmê û herêm girêdayî Mûsilê dibe. Pistrev Xanedana Eyûbiyan û Selcûqiyên Romê Anatolyê vê herêmê bi hev re parkirine. Di sala 1244an de Tataran, 1260an de jî Moxolan vê herêmê tehrîp kirine.
Pistî Yekemîn Sera Cihanê dibe digel Tirkiye û di sala 1987an de dibe navceyeka Rihayê.
Demografî
Gorî hejmartinên fermî yên sala 2000´î hejmara niştecihên navendê 32.114 û bi giştî jî 77.261 e. 1 şaredarî, 1 nehiye, 87 gund û 160 mezreyê wê hene.
Pirraniya mezreyan ji aliyê dewletê ve hatine rûxandin an valakirin. Gelê herêmê gelek xizan e. Aboriya xwe bi xebata pembo, çandinî û xwedîkirina ajalan dikin. Riya pirraniya gund û mezreyan nîne. Herwekî elektrîk, bijîşk, av, dibistan jî kêm in û gel gazindar e.
Mose
Mose an jî Mans yek ji navçeyên Ezirganê ye. Navê wê yî Mose (Mans?) di sala 1954 de ji aliyê dûgela Tirk ve hatiye qedexekirin û navê Çayırlı hatiye danîn.
Navçe li bakurrojhilatê Ezirganê dikeve. Firehiya erdê navçeyê 1.480 km² û bilindahî ji rûyê avê 1.520 m ye. Li dora navçeyê çiyayên Keşîş, Spîkor û Coşan hene. Gorî hejmartinên sala 2000 hejmara navenda navçeyê 6.547 û bi giştî jî 18.401 e.
Mans yek ji navçeyên Bakurê Kurdistanê ye. Dîroka herêmê dişibe wekî dîroka Dêrsim û Xarpetê. Di sala 1918 de herêm ketiye bin dagirkeriya dûgela Tirkiyê.
Hansruedi Giger
HR Giger an Hansruedi Giger (jdb. 5'ê sibata 1940'î li Chur, Swîsre − m. 12'ê gulana 2014'an li Zurich, Swîsre) hunermendekî swîsrî yê surrealîzm û realîzma fantastîk bû.
Kurtejiyan
Hansruedi Giger wek kurê eczanevanê swîsrî Hans Richard Giger û jina wî Melly Giger li bajarê Chur a kantona Graubündenê (Swîsre) jidayik bû. Di zarokatiya xwe de gelek fedok û bêdeng bû. Ew di nav malbateke oldar a katolîk de mezin bûbû ku vê yekê hunera xwe ya li pey xiste bin bandora xwe. Piştî ku lîseyê qedand, wî di sala 1962'an de li Kunstgewerbeschule ya Zurichê mîmariya hundirî û dîzayna pişesaziyê xwend.
Nîgarên wî yên ewil ên Atomkinder (Zarokên Atomê) di ew salên xwe yên zanîngehê de çebûn û yekemîn eserên wî di rojnameyên taybet ên bi navê Hotcha!, Cllu û Agitation de hatin çapkirin.
Piştî ku wî di sala 1966'an de xwendina xwe li zanîngehê qedand, wî wek mîmarê hundirê dest bi kar kir û bi hunera xwe hê nu-bi-nu dengveda.
Wi ji bo şîrketa Knoll-International wek dîzaynerê mobîlyayên buroyê kar dikir û xwe ji cîhana mîmariya hundirî da qebûl kirin. Lewra piştî demeke kin wî pêşangeha xwe ya ewil ji bo eserên xwe lidarxist.
Wî him di meslekê xwe de kar dikir, him jî hunera xwe şopand. Di wê demê de gelek eserên wî yên bi nav û deng çêbûn, ku di nava wan de mînakên wek Gebàrmaschine, Astreunuchen an jî Koffer-Baby hene. Piştî ku ew eser di çarçoveya pêşangeheke li Zurichê de hatin pêşkêşkirin, hunermend bi xwe ji raya giştî re dengveda û serkeftina xwe ya aborî bi dest xist. Ji sala 1968'an û pêde wî êdî wek hunermend bi karê xwe berdewam kir.
Herwiha, bi stîla xwe ya bêhempa ya hunerî wî kostum û cinawirên bêhempa ji bo fîlmên wek Alien (1979) û Species (1995) amade kir û xwe ji raya giştî re da qebûlkirin. Lewra di sala 1980'î de Giger bi fîlma Alien xelata Oscarê ji bo beşa efektên herî baş ên vîsuel stend.
Giger heya sala 1975'an de bi hunermenda swîsrî Li Tobler re zewicî bû (wê di bihara 1975'ê de întixar kir). Di sala 1979'an de Giger bi Mia Bonzanigo re zewiciya lê zewaca wan tenê salek û nîv ajot. Mia Bonzanigo îlham da Giger ji bo çêkirina nîgarên navdar ên Erotomechanics. Hunermendên wek Friedrich Kuhn û Timothy Leary di nava hevalên Giger de bûn.
Stîl û şêwaz
Eserên Giger dikevin nava stîla surrealîzmê. Bandora surrealîzma fantastîk jî li ser wî gelek giran bû, ji ber ku çend hevalên Giger ên ji rewteka Viyana ya realîzma fantastîk hebûn, wek Ernst Fuchs û hwd.
Yek ji girîngtirîn mijarên wî yên hunerî hebûnên "biyomekanoîd" in: biyomekanoîd nîv mirov û ajal, nîv jî teknîk û mekanîzma ne. Gelek eserên wî yên biyomekanoîd elementên seksuel dikin mijar û lewra dibin sedema matmayîbûnê.
Giger ji bilî nîgaran gelek grafîk, peyker û mobîlya ava kir.
Mirin
Hansruedi Giger jiyana xwe li Zurichê berdewam dikir û di 12'ê gulana 2014'an de ji ber ku kete xwarê û giran birîndar bû jiyana xwe ji dest da.
Arnold Reisman
Arnold Reisman (jdb. 2ê tebaxê 1934 li Lodz, Polonya) endazyar, dîroknas û nivîskarekî DYAyî ye.
Li zanîngeha Case Western Reserve University dixebite û lêkolînên operatîv pêk tîne. Li ser têkiliyên Mustafa Kemal Atatürk û Adolf Hitler nivîsiye. Herwekî di nava salên 1999-2003î de li Tirkiyê di zanîngehên wekî Zanîngeha Sabanci û Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê de ders daye û li ser civaka tirkan hin xebat kiriye.
Berhem (bi îngilîzî)
Reisman published over 200 papers in refereed professional journals, along with 14 books: American Institute of Industrial Engineers, Monograph Series, 272 pages
Johannes Stark
Johannes Stark (jdb. 15ê nîsanê 1874 li Schickenhof, îro Freihung; m. 21ê hezîranê 1957 li Traunstein) fizîknasekî Alman bû. Sala 1919î Xelata Nobelê ya Fizîkê wergirtiye.
Ji ber ku bûbû endamê partiya Nazî NSDAPê rexne li weqfa Nobel hatiye kirin ku çima xelat betal nekiriye. Gorî hinan ew bi eslê xwe Cihû bûye, lewma ewçend nîjadperestî kiriye. Bi tevî fîzîknasê navdar ê endamê NSDAPê Philipp Lenard li dijî Albert Einstein û hemî zanîstên ku mirina xwe dabûn berçav lê dîsa jî li dijî faşîzmê derdiketin têdikoşe. Adolf Hitler wî tîne gelek meqamên bilind.
Têkiliyên Naziyan û Atatürk
Gorî fîzîknasê xelatwergir ê hemdemî Max von Laue, Stark herdem wekî "Heil Hitler - Silav Hitler" silav didabûye û pirr ji Mustafa Kemal Atatürk hezdikiribûye. Wî ji bo Tirkiyê modela nasyonalsosyalîst pêşwazî dikiribûye û Naziyan herdem bi dizî bi dewleta Tirk re têkilî hebûn.
Reşwan (eşîr)
Reşwan, Reşî, Reşwend, Rişvan an Reşan, êleke kurdan e. Êla Reşwan bi zedêyî li Meledî, Semsûr, bakurê Iranê, Xorasan û Anatoliya Navîn dimîne.
Di dema osmaniyan de kesên vê êla kurdan wek gelekî serbixwe dihatin dabilandin: di gelek salname û pirtûkên osmaniyan de ji reşwaniyan wek Kara Ulus, bi wateya "Neteweyê Reş", tê behskirin. Hemû parêzgarên parezgeha Edene heta sedsala 19an ji vê êla kurdan bûn. Di sedsala 18an de osmaniyan bi zordarî vê êlê ji hev parve dikin: hin tîrên (qebîle) reşwanan li Reqqa, hin li Anatoliya Navîn û bakur, hin jî li rojavayê Sûriyê tên bicîkirin. Kesên reşwan li Anatoliyê (Qonye, Çorûm, Yozqad, Amasya, Enqere û Qirşehrê) belav bin jî, ziman û çanda xwe heta îroj parastine, bi taybetî ên li rojavayê Sûriyê hatin pişaftin û dest ji kurdî û çanda kalê xwe berdan e.
Di lîsteyên pirtûka Mehrdad Izady ya êl û eşîrên kurdan de çend eşîrê bi navê Reşwend tên ditin. Li Qesra Şirîn û Lekistanê êşîreke bi navê Reşwend dijî. Eşîr bi eslê xwe elewî ye.
Li Semsurê, bi taybetî jî li Kolikê êla herî mezin reşiyan e. Reşiyê, li herêmên Kolikên çiyayî bi temamî, li deştê jî 1/4an belav bûnê. Sinorên xwe ji gundê Narinceyê yî giredayî Kolikê dest pê dikê heta bakurê çemê Kolikê û navçeya Sincik bi temamî dike nava xwe û heta navçeya Tutê dirêj dibe. Bê guman, êlên mîna canbegî (îkîzce, adali, ekîncî, eceler, bostanli û hwd), mirdêsî (Narince), şadî, cêlikî û yen din jê hene ku parçêyek ji wanî li Anatoliya Navîn dijî.
Serjimara reşiyan nêzikî 250 hezar e. Kolikê serjimara xwe 100 hezare û ji % 80'ê xwe; Sincik 10 hezar in û gîştik, Çelîkhan 25 hezar e û ji % 60'î xwe; Pinarbaşi û Kûrû Dere jî 20 hezar in û tevahî Reşî ne.
Torre Annunziata
Torre Annunziata, bajarekî komûn ê Îtalyayê ye û yek ji bajarên herêma Kampaniyayê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2015an hêjmara niştecihên komûnê 42.788 kes e.
Hesko
Hesko gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye. Hesko ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Saras
Saras, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Kufrayê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Ronahî (kovar)
Kovara Ronahî jî wek kovara Hawar û rojnama Roja Nû, di warê edebî û ziman de xwediyê rûmetêk bilind e. Çîrok û helbestên ku di nav rûpelên Ronahiyê de hatine weşandinê di nav wêjeya kurdî de ciyekî payebilind girtine.
Xerxas
Xerxas, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Kufrayê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Zuzaht
Zuzaht, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Kufrayê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Marcianise
Marcianise, bajarekî komûn ê Îtalyayê ye û yek ji bajarên herêma Kampaniyayê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara gelhe ya komûnê 46.804 kes e.
Newsweek
Newsweek kovareke emerîkî ya nûçeyan a heftane ye ku li New Yorkê derdikevê.
Newsweek ji aliyê weşangerê (edîtor) berê ê kovara Time Thomas J. C. Martyn hat damezirandin. Hejmara yekemîn a kovarê di 17'ê reşemiyê 1933'î de derket. Sala1961'î kovara Newsweek ji aliyê fîrmaya Washington Post hate kirrîn. Niha Newsweek li gelek welatên cihanê te firotin û bi giştî her heftê derdora 4 Milyon tên firotin. Tenê li DYAyê 3.1 Milyon tîraja wê heye.
Ji xeynî îngilîzî Newsweek, bi zimanên japonî, spanî, koreyanî, erebî, polonî û rûsî jî tê weşandin.
Charles Edouard Guillaume
Charles Édouard Guillaume (jdb. li Fleurier, NE (Kanton Neuenburg); m.  li Sèvres) fizîknasekî fransî-swîsreyî bû. Sala 1920î de Xelata Nobel a fîzîkê wergirtibû.
Wî li ser têkiliyên tîrêjêm manyetîk û elementa nîkel kolaye. Zanîngehên wekî Genewre, Neuchatel û Parîsê doktoriya şerefê dane wî. Li Swîsreyê di gelek enstîtû û saziyên fîzîkê de xebat kiriye.
Weşanên Kovara Ronahî
Kovara Ronahî di sala 2014 an de dest bi weşana pirtûka kir. Navenda weşanxaneyê li Stenbolê ye.
Mostuéjouls
Mostuéjouls, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Bilvanîs
Bilvanîs, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Hawêlê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Hefiş Reş
Hefiş Reş, Hefişreş gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Dêh Wêysîaxa
Dêh Wêysîaxa gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 712 kes (132 malbat) bûn.
Bayîkan
Bayîkan, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Hawêlê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. Gundî sê payî niha li navenda Bajaroka Weysil Qeranî rûdinên.
Cîhana Navîn
Cîhana Navîn (bi îngilîzî: Middle-Earth) navê welatê xeyalî ya pirtûkên nivîskarê îngilîz J.R.R. Tolkien (1892-1973).
Gel û nijadên Erda Navîn
Valar Maiar Elb Mirov Cûce Hobbît Ent Eylo Ork Tiroll Ejdeha Sêrbaz
Welatên din
Welatê Ardayê û welatên Merivan, Elban, Cûcan û Candarê navine Tolkien in.
Margîr
Margir (Circaetus gallicus), yek ji teyrên seyfî ye. Bin singî xwe yî spî ye; ser piştê xwe yê gewr û çakarî ye. Drêjbûna margîrên mezin 63-68 cm, giraniyê xwe jî navbera 1,7 û 1,9 kg tên. Per vekirina xwe 185-195 cm tên. Margir li banî disekine û nêçîrên xwe çav xwe ra dike. Ku tê firsendê xwe ji nişka va bera jêr dide û dadide ajalên biçûk.
Bestan
Bestan, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Hawêlê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Şerbot kêfal
Şerbot kêfal (bi latînî Mugil cephalus) masiyekî avên tropîk an subtropîk e. Rengê wî zeytûnî yê bi xetên boz e û zikê wî jî zîvîn e. Dirêjbûna kêfalê 30 heta 75 cm ye. Li hemû deryayên cîhanê tê dîtin.
Çukurtaş
Çukurtaş, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Hawêlê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Kepene
Kepene an hebxurî (lat. Fasciolasis) nexweşîyeka pir li pêz dimîne ye. Ev nexweşî ji parazîtekî bi navî Fasciola hepatica çêdibe. Bi giştî li ser kezebên ev ajalên ku bi ev nexweşiyê ketînî kurminan wek pepûleyê biçûk tên dîtin.
Şopa Bêdengiyê
Şopa Bêdengiyê, pirtûka helbestên nivîskar û helbestvan Jîr Jan Amedî ye. Di sala 2014 an de ji aliyê weşanxaneya Kovara Ronahî ve hatiye weşandin. Pirtûk ji 88 rûpelan pêk tê û di pirtûkê de 19 helbest hene.
Çavkanî
Jîr Jan Amedî (2014). Şopa Bêdengiyê.
Medrese (gund)
Medrese, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Robert Andrews Millikan
Robert Andrews Millikan (jdb. li Morrison, Illinois, DYA; m.  li San Marino a li cem Pasadena, California, DYA) fîzîknasekî DYAyî bû. Sala 1923î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Jiyan
Di malbateke oldar de jidayîkbûye. Bi qasî demeke kurt wekî reporter xebitiye. Piştî bidawîkirina Oberlin College (Ohio) li Almanyayê li Berlîn û Göttingenê perwerdeya zanîngehê dibîne. Sala 1896î vedigere DYAyê û li zanîngeha Şîkago wekî profesor dest bi kar dike. Li ser radyoaktîvîteya ûranyûmê lêkolînan dike. Bi hebûna elektrîkî ya gazan derdixe. Dizewice û sê lawên wî çêdibin ku paşê hersê jî dibin akademîker.
Fileh
Fileh, filah an jî file, navekî ji bo kesên xiristiyan tê bikaranîn. Ji filehan re xaçperêst, îsewî, fileh û mesîhî jî dibêjin. Fileh pir caran ji bo kesên ermenî tê bikaranîn.
Xerxor
Xerxor an jî Xerxûr, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Beruk
Beruk, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Mezre
Mezre, gundekî girêdayî navçeya Hawêla Sêrtê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Erkent
Erkent, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Gro Harlem Brundtland
Gro Harlem Brundtland, hat dunyê li bajarê bakprê Norwêcê Barum(xwendina wê; Bærum) ê. Sîyesetmederê kevn ê partîya karkar a Norwêcê ya. Her wiha serokwezirê berê yê Jin yê Norwêcê ya. Sê domenan serokwezirtî kir. Care pêşî si sale 1981´ê de bû serok wezir. Piştre di deme duyemin ji sale 1986 heta 1989, deme wê ya sêyemin ya serokwezirtiyê jî ji sale 1990´î heta 1996´an a. Gro Harlem Brundtland, weke serokwezirê jin ya pêşî ku li norwêcê serokwezirtî kirîya ya. Di deme xwe de, wê pirr giringî û piştgirîya xwe jî da tevgerîyên jinan. Di sale Zanîngaha Oslo xwandina xwe kir. Di salê 1963´an de, Li Emarika li Zanîngaha Harwerdê mastira xwe kir. Xwandina xwe di dermenîyê de da destpêkirin. Di sale 1965´an de, ku wê xwandina xwe bidawî kir, bû dîrektirê tendurîstiyê di partîya xwe de. Piştre, di sale 1974´an de bû parlaman û cara pêşî çû parlamanê û bû Wezîrê Hewîrdorê. Wê, wezirtîya xwe heta sale 1979´an domand. Di sale 1981´ê de, weke jineka ji xwe bibawer, serokatîya partîya xwe hilda li dest û bû serokê wê. Piştre wê, partîya xwe bira hilbijartinan û biserket. Piştre, wê hikimeta norwêcê ava kir. Ew, jina pêşî bû ku wê karê hikimetekê, li Norwecê hildabû ser milê û biserketî bi rê ve bir. di wê deme serokatîya xwe de, gelek xelatên hêja jî girtin. xelatên weke "Peace Link Woman of Peace" ku di nav de, gelek xelat hildan. di sale 1995´an de, "xelate aşîtîyê" bi navê "Women for peace",li Roma girt. PIştre, wê gelek xelatên din ên bi vî rengî, bi ser ve zêde kirin û hilda. Navê wê, di 2006´an de, ji bo serokatîya "Neteweyên Yekbûyî" derkete li pêş.
Xecevend
Xecewend êleke Lek a li Mazenderan e. Warê êla Xecewend şehristanên Nowşar, Çalûs û Nûr in.
Dîrok
Ev êl ji aliyê Nadir Şahê Avşarî ve di destpêka sedsala 18'mîn de li herêma Mazenderan hatiye bicîhkirin. Warê Xecewendiyan ê bingehî herêma Gerrûsê. Di dema Zendiyan de beşeke Xeceweniyan dizivirin welatê xwe, Kurdistanê, belê şahên Qeceran wan dîsa tînin li Mazenderan bicîhdikin. Xecewendî bi piraniya xwe Yarsan in, belê sunî jî di nav wan de hene.
Besa
Besa, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Bemtûr
Belûtya, gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.
Pré-Saint-Évroult
Pré-Saint-Évroult, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Martînîk
Martînîk (fransî Martinique ) giraveke li Deryaya Karîbê ye. Rûerda wê 1.128 km² ye û yek e ji navçeyên Fransayê. Ew wek navçeyeke "ser deryayî" yek ji 26 navçeyên Fransayê ye.
Ew ji bo yek ji navçeyên Fransa ye bi Yekîtiya Ewropayê ve girêdedayî ye û wek dirav Euro tê bikaranin. Zimanê fermî yê Martînîkê fransî ye, lê gelî xwe bi piranî bi zimanê Antillean Creole (Créole Martiniquais) jî diaxivin. Ew ji 1949an vir de bi Fransayê ve hatiye girêdan.
Polîtîk
Martînîk bi Fransayê ve girêdayî ye û ew bi du senatoran li senatoyê Fransê tê temsîlkirin.
Fasciola hepatica
Fasciola hepatica parezîtekî ku li ajalan nexweşiya bi navî kepene peyda dikiyê. Ev parazît li ser şeytanokan bixwe bixwe dizê. Ji wri derbasa avê û gîhê dibe. Ku ajal ew gîhayî dixwin derbasa hundurî ajalan dibe.
Mustafa İslamoğlu
Mustafa İslamoğlu (28 Cotmeh 1960, Develi, Kayseri) zanyarê îslamê, nivîskar û helbestvanê tirk e. Perwerdeya xwe a pêşî li cem bavê xwe Ahmet İslamoğlu girtiye.
Li ser dîroka îslamê, wêje û tefsîrê xebatên wî hene. Mustafa İslamoglu, salekî ji ber gotarek di rojnameyekê de derketiye; Ji ber daxuyaniya xwe ya bi navê Çareseriya Îslamî ya pirsgirêka Kurd a ku di meclîsa taybet a li Enqereyê de pêşkêş kiribû, bi giştî 2 sal û nîv, salek û nîv cezayê girtîgehê lê hat birîn.
Wavignies
Wavignies, komuneke departmena Oisa ya li bakurê Fransayê ye.
Suxêya
Suxêya, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Amin Maalouf
Amin Maalouf anku Amîn Me'lûf di sala 1949'an de li Libnanê ji dayik bûye û ji sala 1976'an ve li Fransayê dijî û berhemên xwe jî bi zimanê fransî dinivisîne. Maalouf piştî xwendina aborî û civaknasiyê rojnamevanî kir. Di berhemên xwe de çand, efsane û mitolojiyên Deryaya Spî ji awireke dîrokî ve dihone. Berhemên nivîskar bi gelek zimanan hatine wergerandin û balê kişandine ser xwe.
Keverok
Keverok, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Keferzûya Jêr
Keferzûya Jêr, Keferzoya Jêr (1928: كفرزو تحهتانى / Keferzoy teḧtanî; 1946: Aşağıkeferzo; ), gundekî bi ser Qubîna Batmanê ve ye.