cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cami'e elhikayet
Çîroka Sîh û Şeş
Mirov dikarê navê vê çîroke berê mirazan dane. Rawendek(koçerek) feqîr, siwarek xerîb bi pîrozbûna berê mirazê ve dixapîne. Dest datîne cil û hespê wî.
Çîroka Sîh û Heft
Behsa çevbirçîtîya mirovan dike. Çîrokek li ser xezîne û defîneyên di kurdistanê de ye.
Çîroka Sîh û Heşt
Di der barê esîrgirtina gerokekî kurdnas ê frensî yê di sala 1219ê koçî (1804ê zayînî) de di qesra mîrê Bazîdî de neqil dike. Di hinek çîrokan de jî ew astengên jinên kurd tê de ne, radixe ber çavan.
Çîroka Sîh û Neh
Çirok derheqê tolhildanek e. Di sala 1824-1825 de serok eşîrê Sîpkan Silêman Axa û serok eşîrê Zîlan Huseyn Axa bi alîyê nayêbê îranê Ebbas Mîrza ve hatine vexwendin. Şûnde di pêşberî Ebbas Mîrza, Silêman Axa û Husey Axa de Xanê welatê Rewanê ji eşîra Ayromîyan Zeman Xan ji hesûdîya xwe tiştê nexweş gotiye Silêmana Axa û Huseyn Axa. Îcar, Silêman Axa ehd kiriye tola xwe ji Zeman Xanê hilde. Di dawîyê de Silêman Axa Zeman Xanê kuştiye û tola xwe hildaye.
Blumenholz
Blumenholz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Pûlhezî
Dîrok
Pûlhezî piştî ku yekem pûla cîhanê hate weşandin demek kurt dest pê kir. Ev bi navê Penny Black e, ku di 6'ê Gulana 1840an de li Brîtanya Mezin derket. Danasîna pûlê li welatên din jî bû alîkar ku berhevkirina pûlê belav bibe. Di destpêkê de wan ji bo nameya rojane pûlên piçûk ên posteyê tenê ji bo kêfê berhev kirin û ji wan re bikar anîn, ji bo nimûne, pêvekirina abajer an kaxizê dîwêr, ku hema hema hertim berhevokên hilweşandî, asê bikin.
Tenê hêdî hêdî bû ku meriv dest pê kir ku ji nêz ve li pûlanan mêze dike. Hejmara pûlên posteyê yên ku wê demê hatin derxistin hê jî pir hindik bû. Ji bo berhevkarê wê demê, bê guman ew bû ku bi navê berhevokên gelemperî çêbikin. Ev tê vê wateyê ku pûlhez hemî pûlên postayê yên li cîhanê li berhevoka xwe zêde kir.
Têrmal
Têrmal (bi tirkî: Üçocak), bajarokeke biser navçeya Qerebaxana Xarpêtê ve ye.
Hausen ob Verena
Hausen ob Verena şaredariyeke navçeya (Landkreis) Tuttlingen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Sasha Grey
Sasha Grey (hem jî Sasha Gray, bi navê  rastî Marina Ann Hantzis, z. 14ê adarê 1988 li Sacramento, Kalîforniya, DYA )  lîstikvan, muzîkvan DJ, nivîskar pornostêrkeke berê  ye.
Avesta (cudakirin)
Pir manên Avesta hene.
La Chapelle-du-Noyer
La Chapelle-du-Noyer, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Merzig-Wadern
Merzig-Wadern, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Saarlandê ya Almanyayê ye.
Marey-sur-Tille
Marey-sur-Tille, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
As Qedîm
As Qedîm gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tîroj (kovar)
Tîroj, kovareke dumehî ya çandî û hunerî bû. Kovara Tîroj carê yekemîn di 21'ê adara sala 2003'an de di weşanxana Evrensel de derket. Zimanê kovarê kurdî (zazakî û kurmancî) û tirkî ye. Kovar li Stenbolê dihat derxistin û çapkirin û li Tirkiyeyê, Kurdistana Bakur û Ewropayê dihat belavkirin. Xwediyê kovarê Cevriye Aydin bû.
Tîroj di 29ê cotmeha 2016an de Bi KHK'ê (Biryarname ya di Hukmê Zagonê de) berî ku hejmara wê ya 83emîn çap bibe hate girtin.
Şilverî
Şilverî, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
21ê îlonê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Di sala 1858an de Împaratoriya Babûr a Moxol a Hindistanê hilweşiya.
Di sala 1964an de Komara Maltayê serxwebûna xwe ya ji Keyaniya Yekbûyî -împaratoriya Brîtanya- ragihandin.
Jidayikbûn
1980 – Autumn Reeser, lîstikvana amerîkan
Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Ekrek
Ekrek (bi tirkî: Kutludüğün), gundekî bi ser navçeya Qerebaxana Xarpêtê ve ye.
Porto Rîko
Porto Rîko yan jî Dewleta azadane girêdayî ya Porto Rîko (spanî: Estado Libre Asociado de Puerto Rico, îngîlîzî: Commonwealth of Puerto Rico) welatekî ku azadane bi Amerîkayê ve girêdayî ye û dewleteke li Karîbîkê ye. Ew ji girava Puerto Rico û çend giravên din ên biçûk ên wek Vieques, Culebra, Culebrita, Palomino, Mona û Monito de pêk tê. Puerto Rico girava herî biçûk ê rojhilatî yê Antîlên Biçûk e.
Puerto Rico tê wateya "Bendera Dewlemend" û gelê Porto Rîkoyê xwe bi xwe wek Boricua nav dikin.
La Remuée
La Remuée, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Şîşe Eher
Şîşe Eher, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Xemgîn Bîrhat
Xemgîn Bîrhat (Dr. Zülfü Kızıldemir) hunermendê kurd e.
Dr. Xemgîn Bîrhat di sala 1961´an de, li Dêrsimê hate dinê. Di sala 1980´de xwendina lîseyê kuta kir û ji bo xwendina bilind diçe Elmanyayê. Hunera Kurd li vê derê hîn baştir naskir. Li ser muzîk û hunera Kurdî bi gelek hunermendên kurdre, weke Zozan, Çiya, Şehîd Sefkan û Mizgîn xebat kir û bi hevkariya wan hunermendan yekemîn car Yekîtiya Hunermendên Welatparêz Kurdistan, HUNERKOM di sala 1983´an de ava kirin. Li vê derê weke endamekî çalak xebitî û di sazkirina Koma Berxwedan de cîhekî girîng girt. Dr. Xemgîn Bîrhat xebata xwe a hunerî, ji sala 1983´an heta niha, di nav xebatên Koma Berxwedan de jî berdewam dike. Di nav Koma Berxwedande hem gelek stran şîrove kiriye û hem jî besteyên ku li hemu welat deng dane, afirandiye û nivîsandiye.
Dr. Xemgîn Bîrhat ji bilî tekoşîna civakî û hunerî, xwendina xwe ya akademîk jî domandiye û li zanîngeha bilind li bajarê Münster (Elmanya) li ser rojnamevaniyê xwendina xwe ya dawîn kuta kiriye û doktora xwe li ser Muzîka Kurdî stendiye.
Dr. Xemgîn Bîrhat heta nîha pênç kasêt tomarkirine. Di nav 16 berhemên Koma Berxwedan de ji Xemgîn Bîrhat gelek stran şîrove kiriye û nivîsandîye.
22ê îlonê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
La Chapelle-Forainvilliers
La Chapelle-Forainvilliers, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
As Cedîd
As Cedîd gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Ûçgol
Üçgöl, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Immendingen
Immendingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Tuttlingen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Neunkirchen (navçe)
Neunkirchen, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Saarlandê ya Almanyayê ye.
Carpin
Carpin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Koroyîd
Çîna naverast a çav, li gel koroyîdê rengîne û tenê kûlkdar (bi îngilîzî: ciliary body) jî lixwe digire. 5 ji 6 (5/6) beşê çîna naverast a çav jî koroyîdê pêk tê. Koroyîd li aliyê pêşiya çav de diguhere, dibe rengîne. Li aliyê pêşiyê çîna naverast a goga çav de 1 ji 6 beşên çînê, ji tenê kûlkdar û rengîneyê pêk tê.
Koroyîd di navbera reqe û toreyê de cih digire. Çîna koroyîd gellek lûle û mûlûleyên xwînê lixwe digire. Mûlûleyên xwînê, di nav xwînê de xurek û madeyên pêwist dabîn dikin ji boy goga çav. Çîna koroyîd pîgmenta melanînê lixwe digire. Pîgmenta melanîn ronahiya zêde ya nav çav dimijîne. Çîna koroyîdê di nav goga çav de odeyek tarî ava dike. Ronahî di bîbikê de dikeve nava çav, piştê çalakkirina ronahiyawergirên toreyê, ronahî ji aliyê çîna melanîn a koroyîdê tê mijandin. Bi vî awayî, tîrojên ronahiyê tenê carek li ser ronahiyewergiran dikeve, heke heman tîroj ji carek zêdetir li ser ronahiyewergiran biketa, bînîna zelal a çav têk diçû.
Marigny-le-Cahouët
Marigny-le-Cahouët, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
James Bond
James Bond, bi kodnavê xwe 007 jî tê naskirin, navê cesûsek û endamekî parastina brîtanî ye ku di sala 1953'an de ji hêla nivîskarê brîtanî Ian Fleming ve hatiye afirandin. James Bond di zêdeyî 12 pertûkên Ian Fleming de û di gelek fîlman de jî derdikeve.
Karta bankê
Karta bankê di danûstandina mûçedanê de  kartê plastîk e ku bi girêdayî hesabê bankê ye ku ji hêla saziyek krediyê an saziyek karûbarên darayî ve tê derxistin û bi taybetî ji bo perehildan û peredan  tê bikaranîn.
.
Kurdiname
Kurdiname kovareke kurdî ya akademîk e ku di sala 2019an de dest bi weşanê kiriye.
Weşana kovarê
Di sala 2019an de ji aliyê mamosteyê beşa kurdî ya zanîngeha Dicleyê ya Amedê Osman Aslanoğlu ve hatiye damezrandin. Li ser malpera fermî ya kovaran dergiparkê cih digire. Salê du jimaran derdixe. Yek payîz, yek jî biharê. Jimara payîzê di meha çiriya paşîn de, jimara biharê jî di meha nîsanê de derdikeve. Kovara akademîk bi hakem e û navneteweyî ye. Mijarên kovarê ziman, wêje, çand û dîroka kurdî ne. Kovar bi zimanên kurdî, tirkî, înglîzî, farisî û erebî gotaran diweşîne. Bi hemû zaravayên kurdî jî gotar dikarin werin nivîsandin. Her gotar herî kêm ji aliyê du hakeman ve tê kontrolkirin.
Birc, Wêranşar
Birc, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. Ev gund yek ji gundên êzîdiyên Wêranşarê ye.
Irndorf
Irndorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Tuttlingen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Şîrbît
Şîrbît, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Morgny-la-Pommeraye
Morgny-la-Pommeraye, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Guteneck
Guteneck şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwandorf li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Saarbrücken (navçe)
Saarbrücken, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Saarlandê ya Almanyayê ye.
Mem Bawer
Mem Bawer di sala 1973’yan li Amedê, li navçeya Bismilê, li gundê Safya ji dayik bûye. Di 1997an de Zanîngeha Dîjleyê, Fakulteya Perwerdehiyê qedandiye. Helbestên wî heta niha di kovarên bi navê Jiyana Rewşen, Pelîn, Kevan, Kulîlka Ciwan, Tîgrîs, Pîtoresk, Kovara Wenda û di Kovara Hewara Botan de weşiyane. Nivîsên wî yên rexneyî di kovara W, Kovara BÎR û di rojnameya Azadiya Welat de weşiyane.
Pirtûkên Zarokan
6-Hirç û Rovî, Weşanxaneya HÎVA, 2015, AMED
7-Masîkê, Weşanxaneya HÎVA, 2015, AMED
Bişaran
Bişaran yan jî Bahro Bişaran (bi tirkî: İncebayır), gundekî bi ser navçeya Xulamana Xarpêtê ve ye.
Acûdanabad
Acûdanabad gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Marigny-lès-Reullée
Marigny-lès-Reullée, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Sibel Kekilli
Sibel Kekilli (jdb. 16ê hezîrana 1980 li Heilbronn, Almanya), lîstikvaneke alman ku bi eslê xwe tirk e. Ew bi taybet ji bo serlîstikvaniya xwe di fîlma Gegen die Wand ( Li hemberê dîwarê), ji bo rola Shae'ê di rêzefîlma Game of Thrones û ji bo rola xwe ya Sarah Brandt   di rêzeya wêneguhêzî  Tatort de tê nasîn. Ji bo lîstikvaniya xwe ew 2 car Xelata Fîlmê ya Almanyayê ( Deutscher Filmpreis) wergirt. Di sala 2010an de ew li cem Festivala fîlman a Tribecayê wek rintirîn lîstikvan  nîşankirî bû.
Oglakçi
Oxlaqçî, gundekî navçeya Wêranşara Rihayê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. Ev gund yek ji gundên êzîdiyên Wêranşarê ye.
Kolbingen
Kolbingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Tuttlingen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
La Chapelle-Fortin
La Chapelle-Fortin, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Mîrcana
Mîrcana, gundekî girêdayî navçe Hezro ya ser bi Amedê ve ye.
20ê îlonê
Kurdistan
Di 20ê îlona 1992an de nivîskar, rojnamevan û rewşenbîrê mezin ê Kurd Mûsa Anter li Amedê ji aliyê JÎTEMê ve hat qetilkirin.
Di 20ê îlona 1947an de dîroknasê Kurd Husên Husnî Mukriyanî li Bexdayê jiyana xwe ji dest da. Mukriyanî di heman demê de kesê yekemîn e çapxane aniye Başûrê Kurdistanê ye..
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)
Dêlwêrîn
Dêlwêrîn gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.
20ê îlonê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Marliens
Marliens, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Eknîs
Eknîs, gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.
Akadî
Akadî, gelekî ku bi eslê xwe samî ne. Akadiyan di salên b.z. 3000'an de li Mezopotamyayê 200 salî serdestî kirine. Cara yekê akadiyan timamê Mezopotamyayê xistine bin destê xwe û cara yekemîn keyê akadiyan ne keyê bajêr mîna keyê gerdûnê hatiye pejirandin. Akadiyan li pê çanda sumeriyan meşiyan e. Avakerê sulala akadiyan Sargon û neviyê wî Naram-Sîn Împeratorê wan ên herî grîng in. Bi zeîfbûna akadiyan bajarên sumeran dîsa serbixwe bûne û bi bilindbûna 3'emîn sulala Ûr a li Mezopotamyayê hukumdariya akadiyan bi dawî bûye.
Derketin û welatbûna akadîyan
Akad, tê gotin ku paytaxta wan navê wê "akad a. Akadî, weke yê pêşî dewleta bi pergalî ku avakirina na, têna ziman. Keyê Akadî Key Sargon, wûsa tê zanîn ku wî împaratorîya pêşî ya mazin ava kirîya ya. Ji ber ava firatê, wî ew împaratorîya temenê wê avêt û ava kir û bi ber Asya ve dînorê wê mazin kir.
Akadîyan berî zayînê, tê gotin ku nêzî sê hezar salan li mezopotamya serdestîya xwe kirina. Di dema wan de, mazinbûna key ku weke "keyê cîhanê" ku tê gotin, pêşket. Di dema Akadîyan de, key Sargon û newîyê wê Naram-Sîn weke keyên wê yê giring têne dîtin. Bi dawî lê hatina serdestîya Akadîyan li ser axa mazoptamyan, bi li ber wan serîhildana bajar-welatên sumerî û bi serketina wan re, dibê. Bi wê re, êdî "dema duyemin ya sumer" dest pê dike. Di vê demê de, wê Ur derkevina li pêş. Urî, wê xanadantiyê pêş biixin û pêş bikevin. Bi sadsal û hezar salan wê serdestîya wan li herêmê bibe. Urî, berî derketin û mezinbûna Akadîyan jî li ser axên xwe bi xanadantî jîyan. Demna dirêj buhurandin. Wan, piştî ku Akadîyan serdestî stand jî, Urî, serdestîya wan ji holê ranabe. Ew, bi xanadantî, dijîn. Ew dema wan wan ya bi xanadanî ya di dema Akadîyan de, weke deme wan ya xanadanî ya duyemin dibê. Piştî kêmbûna serdestîya Akadîyan, wê serdemeka xwe ya bidina dest pê kirin. Ew dema wan jî, weke "dema wan ya sêyemin" li dîrokê şûnpêya wê ma. Ev dema wan, weke dem û serdemeke wan ya zêr jî ya. Ew dema wan ya sêyemin ya xanadantî, wê pêş bikeve û bigihijê astaka împaratorî û welatî.
Key Sargon û bûna wî ya key
Akadîyan, Nivîsand û tîpên nivîsê bixwe jî jio sûmerîyan girtin. Piştî wan re, wê bi destê wan, êdî nivîsandin pêş bikeve. Sargon bixwe jî, ku weke bajar-welatekî sumerî yê pirr pêşketî Kiş lê mazin dibe û di dema wî de li Kişê key Urzababa weke key serdest a. Di dema ku Key Urzababa, diçê şerekî û ji şer pirr wastîyayî û ku pirr windahî dana, di vegerihê, di wê demê de Sargon derbe dike û dibe key. Êdî, destpêka wî dest pê dike. Zimanê Sumer, weke ku di her demên wan yên berê de serdest bû, di dema wî de jî û Akadîyan jî serdest bû. Sumerîyan, hemû bineterên xwe yên pîroz ku nivîsandina, di dema wî de jî, hebûna xwe diparêzên. ew bineterên sumerîyan ên pîroz, weke ku di dema wan de temenê wan afirandin, di dema Akadîyan de jî, temenê wan diafirênin.
Naram-Sîn Û dewra wî
Naram-Sîn, weke keyê Akadîyê ku dema Akadîyan gihandîya dema wê ya zêr a. Naram-Sîn, newîyê Sargon a. Naram-Sîn, desthilardarîya xwe mezin kir. Wî, Akad, dewra wê ya zêr da jînkirin. Di dema wî de, tê gotin ku pirr raperîn jî dibin, lê ew wan di tafisêne.
Di dema wî de, tê gotin ku Naram-Sîn, bi Tell-Brak ve diçê ber Diclê ve. Li wir, dike ku bike bin destê xwe de lê rastî berxwedanaka mazin tê. Piştre, ew, bi hêzeka mezin diçê bi ser Magan de. Piştre, Naram-Sîn bi Hûrîyan re dikeve şerna ku di dîrokê de êdî pirr bahse wan tê kirin. Piştre, tê gotin ku wî berê xwe weke Sargon kirîya ku bide anatolia jî.
Naram-Sîn jî, weke Sargon dizanê ku heta ku li Mezopotamyan serwerîya xwe çênekê û wir di bin destê xwe de ne hilde ewlatiyê û weke baxçê xwe yê paş nekê, wê di ti deran de jî serdestîya wî mayînda nebê. Lê ew çi dike û û nakê jî û çendî şerna mazin jî dike, nikarê serkevtinaka mazin li ber Hûrîyan bidest bixê.
Naram-Sîn, li dijî keyên Hûrî ên weke Zapanî û Pamba, keta şerna mezin de, lê bi serneket. Bi wan şeran re, êdî piştre, heta dawîya jîyan wî jî, ne hata ser xwe. Hûrî, li ser axên xwe biazadî dijîn. ku yekî qastî azadîya wan dikir, ji şêran maztir şer dikirin. Di wan şeran de, serkevtinên Hûrîyan, wê êdî pêşketina serdema wan bixwe re bêne jî.
Şêxqişlaq jorê
Şêxqişlaq jorê, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Korniye
Korniye, perdeya çav (bi îngilîzî:cornea) pêkhateyek ron e di beşa pêşi ya çav de.
Goga çav ji aliyê çîna reqe (spîka çav) ve pêçayî ye. Li aliyê pêşî de reqe diguhere, dibe wekî perdeyek ron. Ev beşa reqeyê wekî korniye tê navkirin. Pêkhateya di navbera reqe û korniye jî, wekî lîmbus (bi îngilîzî: limbus) tê navkirin. Ango lîmbus, reqeyê bi korniyeyê ve girê dide.
Erk û pêkhate
Du erkên serekî yê korniye heye, parastina çav û tîşkokirin (bi îngilîzî:focusing) û derbaskirina tîrojên ronahiyê ber bi odeya pêşî ya çav. Korniye ji du çînên rûkeşeşane pêk tê. Di navbera herdu çînan de rîşalên kolojen ( bi îngilîzî: collagen fibers) wek navberemade cih digire. Korniye ber bi aliyê derveyî çav ve qoqiz e (bi îngilîzî: convex). Ronahî, pêşî di nav korniyeyê de derbasî çav dibe. Tîrojên ronahiyê gava di nav korniye de derbas dibin piçek ditewin ko tîroj ber bi torê ve were arastekirin. Di çavê mirov de li du beşan de tîrojên ronahiyê tên tîşkokirin, peşî di korniyeyê de, paşê di hawêneyê de. Tîşkoya hawêneyê guherbar e, li gor durahiya çavkaniya tîrojên ronahiyê, şeweyî hawêneyê tê guhertin, bi vî awayê pileya tîşkoya hawêneyê jî diguhere. Şêweyî korniyeyê neguherbar e, loma tîşkokirina wê jî sabît e. Korniye bergekî parêzer e. Rengîne, bîbik û odeya pêşî ji aliyê korniye ve tên dapoşîn û parastin. Tîreya korniye bi asoyî 12 mm, bi stûnî 11 mm ye .Di korniyeyê de lûleyên xwînê tune, loma divê ji boy xaneyên herdu çînên rûkeşeşaneyê bi awayek alaternatîf xurek bêne dabînkirin. Ji boy çîna derve, xurek û oksîjen ji hêsîrê çav (rondik) tê bi destxistin. Hêsîrê çav ji aliyê rijênên hêsîrê ve tê berhemkirin û derdan. Di nav odeya pêşî ya çav de şileya avî heye, çîna navî ya rûkeşeşaneya korniyeyê, xurek û oksîjenê ji wê şileyê peyda dike. Korniye li dij êş, pesto, serma û temasê gellek hestiyar e. Di navenda korniyeyê de hê pirtir êşanewergir hene loma ew beş hê zûtir û pirtir diêşe.
Qenderhel
Qenderhel, gundekî girêdayî navçe Hezro ya ser bi Amedê ve ye.
Rétonval
Rétonval, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Königsheim
Königsheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Tuttlingen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Turkcell
Turkcell operatoreke GSM'ê ye ku li Tirkiyê xizmet dikê.
23ê îlonê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Chapelle-Guillaume
Chapelle-Guillaume, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Şêxqişlaq jêr
Şêxqişlaq jêr, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Palax
Palax, gundekî navçeya Wêranşara Rihayê ye.
Dîlbilmez, Keleyber
Dîlbilmez gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Melkesî
Melkesî (Teknebaşı), gundekî girêdayî navçe Hezro ya ser bi Amedê ve ye.
Marmagne, Côte-d'Or
Marmagne, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Weşanên Avesta
Weşanên Avesta yek ji weşanxaneyên ku kurdî û li ser kurdan pirtûkan diweşîne. Di sala 1995an ji aliyê rojnamevan Abdullah Keskin, Ruken Bagdu û Songul Duraker ve hatiye damezrandin. Di sala 1996an de bi awayekî fermî dest bi xebatê kir û di sala 1997an de bi awayekî Lîmîted Şîrket xebatên xwe domand.
Di Weşanên Avesta de gelek pirtûkên kurdî derketin. Di sala 2003an de helbestên Cegerxwîn ji nû ve hatin weşandin. Navenda Avestayê li Stenbolê ye her wiha li Amedê jî nûnergeh û pirtûkxaneyekê Avestayê heye.
Godendorf
Godendorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Joker
Joker kesayetek aşopî ye ku ji hêla Jared Leto ve tê xuya kirin, yekem carî di fîlma Suicide Squad de derdikeve. Ew derhêner David Ayer û şirovekarê hilberînerê rêveber Zack Snyder ê karakterê pirtûka xêzeroman e ku ji hêla Jerry Robinson, Bill Finger û Bob Kane ve hatîye dirust kirin û di sala 1940 de kasetiyê Joker wek dijminê superleheng Batman hat afirandin.
Schmidgaden
Schmidgaden şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwandorf li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Saarlouis (navçe)
Saarlouis, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Saarlandê ya Almanyayê ye.
Şikefta, Qoser
Şikefta gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Mahlstetten
Mahlstetten şaredariyeke navçeya (Landkreis) Tuttlingen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Şêxbiran
Şêxbiran, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Reuville
Reuville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Sûrî
Nêrîna dîrokî
Li sala 1979ê İdrîs Barzanî seredana Hafiz Esad kir.
Li sala 1987ê Hafiz Esad gelek xebitî ku silha PDK û YNKê bike. Jixwe di heman salê de karî û cebheya hevpar ya kurdan hate ava kirin. Hafiz Esad her wisa gelek hewl dida ku kurdên Sûrî jî tevlî şoreşa kurdên başûr bibin. Bi vê pêngavê hem dixwast alîkariya Başûrê Kurdistanê bike hem jî dixwast kesên polîtîk yên kurdên Sûrî dûrî welat bike
Ferhengên kurdî
Ferhengên kurdî ferhengên kurdî-kurdî an ferhengên kurdî û zimaneke din in. Çend ferhengên pirzimanî jî heye. Ferhengen kurdî wekî pirtûk, wekî bernameyên kompûteran û wekî bernameyên înternetê heye.
Pirtûk
Binihêre: Lîsteya ferhengên kurdî
24ê îlonê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Sindixîka Jor
Sindixîka Jor (bi tirkî: Kayranlı), gundekî bi ser navçeya Xulamana Xarpêtê ve ye.
Chapelle-Royale
Chapelle-Royale, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Dersil
Dersil, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.
Yakub Cemîl
Yakub Cemîl, (1883–1916) efser û leşkerekî osmanî yê bi eslê xwe Çerkez bû, ku di dema darbeya 1913an ya osmanî de Nazim Paşa kuştiye. Di sala 1916an de cezayê kuştinê lê hatiye birîn.
Dûmrîq
Dûmrîq gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Projeya ferhengên azad
dicts.info pêşkêşkera Projeya ferhengên azad e. Di dicts.info de ferhengên azad bi gelek zimanan hene. Ev proje wekî Wîkîpediya projeyeke vekirî ye, her kes dikare peyvên nû zêde bike.
Beşa kurdî û tirkî ve projejê ji aliyê Linux a kurdî tê rojane kirin û di malperên ferheng.org û freelang.com de jî tên dîtin.
Klein Vielen
Klein Vielen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Kifercin
Kifercin, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.
Neuhausen ob Eck
Neuhausen ob Eck şaredariyeke navçeya (Landkreis) Tuttlingen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Ricarville-du-Val
Ricarville-du-Val, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Sankt Wendel (navçe)
Sankt Wendel, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Saarlandê ya Almanyayê ye.
Marsannay-la-Côte
Marsannay-la-Côte, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Kekan, Hezro
Kekan (Gedikalanı), gundekî girêdayî navçe Hezro ya ser bi Amedê ve ye.
Reichenbach am Heuberg
Reichenbach am Heuberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Tuttlingen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Şorenab
Şorenab, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Sindixîka Jêr
Sindixîka Jêr (bi tirkî: Çanakça), gundekî bi ser navçeya Xulamana Xarpêtê ve ye.
Charbonnières, Eure-et-Loir
Charbonnières, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Kuçikhilê
Kuçikhilê gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.
Şêxehmed Eher
Şêxehmed Eher, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Schwarzach bei Nabburg
Schwarzach bei Nabburg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwandorf li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Charlie Rose
Charles Peete Rose Jr. (z. 5 Çile 1942) rojnamevanek televîzyona û hosteyê ye. Ji 1991 heta 2017, ew hilberînerê rêveberê nîqaşa Charlie Rose ya PBS û Bloomberg LP bû.
Navenda Çanda Mezopotamya
Navenda Çanda Mezopotamya (bi kurtahî: NÇM) di sala 1991ê de li bajarê Stembolê, di bin rêvebiriya çend rewşenbîrên kurd de hate sazkirin. Armanca sazbûna NÇMê ew bû ku huner û çanda kurd, bi pîvana hûner derxîne holê û bi gelê dinyayê re par bike. Bi vê felsefeyê, di serbana NÇMê de komên hûnerê hatin û tên avakirin.
Dolan
Dolan gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Navenda Çanda Mezopotamya
Girtina Navenda Çanda Mezopotamya
Navenda Çanda Mezopotamya di çerçoveya Rewşa Awarte di 12ê çiriya paşîn a 2016an de ji aliyê Wezareta Karên Navxweyî ya Tirkiyeyê ve hat girtin.
Galerî
<Gallery> Nçm-logo.png|Logoya Navenda Çanda Mezopotamya </Gallery>
Martrois
Martrois, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Renquishausen
Renquishausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Tuttlingen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Rietheim-Weilheim
Rietheim-Weilheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Tuttlingen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Kölemen Abdullah Paşa
Abdullah Paşa yan ji Abdullah Kölemen (1846–1937) di Şerê Balkanê yê Yekem de generalekî osmanî bû û di Şerê Kirk Kilise de di sala 1912 de, Şerê Lule Burgas û Şerê Adrianople de wekî fermandarê osmanî navdar bû. hêzên osmanî ji bulgaran şikestin.
Ew wezîrê şer ya Împaratoriya Osmanî 38 rojan di navbera 11 Mijdar û 19 Kanûn 1918 de li kabîneya Ahmet Tevfîk Paşa bû. Di salan 1937an de li Îzmîrê mir.
Mexter
Mexter gundekî Wêranşarê yê gelekî kevn e. Gund di destê eşîra Xidrekan de ye. Li vî gundî mirov kêm in, piraniya wan li bajêr dijîn. Gund di destê 5 birayan de ye, ji van ê mezin re dibêjin "Ehmedê mezin". Li dora gund gundên bi navê Tûlik, Cerdelî, Birêmî, Saqo û Tillag hene. Nêzîkî gund Riya Hevrîşimê (îpekê) heye.
Gund ji bo xwedî kirina sewalan gelekî fireh e. Li vî gundî bi piranî pembo, nîsk ,genim, ceh û ne bipiranî be jî zebeş, kelek, êmidî (şilingo), xitti, xiyar, acur û gelek fêkî jî lê tên çandin.
Li mexterê 30 hezar donim erdê çandinîyê û der dora 3 hezar donim ji erdê ji bo çêrê heye, xaniyên gundîyan bi prani ji kevirê reş û, pirketan hatina avakirin, di salên 2000 pêve li mexterê xaniyên ji beton, liser du qata hatine çêkirin, ruyê gund bi aliyekidin ve guherîye, erdên gund bi piranî avî ne, xebatkarên erdê liser birên artizênan di xaniyan di ji diminin
Nazım Paşa
Jînenîgarî
Malbata Nazim bi eslê xwe Kurdê ji Amedê ye û li Amedê ji dayik bûye piştre koçî bajarê Stembolê bûye.
Ew piştgirek domdar a Doktrîna Êrîşî ya Fransî bû ku di serî de ji hêla Ferdinand Foch ve hatiye pêşve xistin, mamosteyê wî li Akademiya Leşkerî ya Saint-Cyr û paşê fermandarê bilind ê hêzên Hevalbendê li Eniya Rojavayê Şerê Cîhanê yê Yekem. Piştî tayînkirina wî wek Serfermandar, wî yekser guhertin di doktrîna leşkerî ya Osmanî de kir, ku ji hêla Colmar Freiherr von der Goltz (Goltz Paşa), efserê Alman ê ku berpirsiyarê ji nû ve organîzekirin û perwerdekirina Artêşa Osmanî bû, çêkiribû. Doktrîna Goltz Paşa destnîşan kir ku di dema şerê bi dewletên Balkanan re, hêzên osmanî hem ji hêla rojava (Vardar) û hem jî li rojhilat (Trakya) dê di berevaniyê de bimînin.
Nazim Paşa dev ji doktrîna Goltz Paşa ya berevaniyê (belkî realîst) berda û her çendî ku artêşa osmanî di seferberkirina leşkerên xwe de (ji nîvê kêmtirî 600.000 leşkeran kom dikir) pirsgirêkên dijwar hebûn, planek wêrek ya êrîşê pêşxist, ku di her du eniyan de operasyonên hêrîşê jî tê de hene. Ji ber ku artêşa Serbistan piştî têkçûna wê ya di Şerê Serb-Bulgar, ji hêla çavdêrên rojavayî ve jî wekî dijberekî qelstir dihat hesibandin, Nazim Paşa plan kir ku pêşî êrişî wê bike û ji hêla operasyonê ve bêhêz bike. Dûv re ew ê ji herdu aliyên Makedonî û Trakya êrîşê Bulgaristanê (ya ku di hevalbendiya Balkan de girêdana herî bihêz dihat hesibandin) bike. Kêmnirxandina wî ya hêza Serbistanê bû sedema têkçûna tam a plana wî ya operasyonê û felaketa ku li pey wê hat.
Di 23ê Çileya 1913an de, dema derbeya dewleta Osmanî ya 1913'an de ji aliyê Komîteya Îttîhad û Terakkî ve hat qetilkirin. Ji bo tolhildanê yek ji xizmên wî tola mirina wî bi kuştina Wezîrê Mezin ê Komîteyê Mehmûd Şevket Paşa di 11ê Hezîrana 1913an de.
Şinqûşava
Şinqûşava, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tilbênder
Tilbênder, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.
Hezar û yek şev
Hezar û yek şev navê pirtûkek e ya ku di serdema Navîn de li Bexdayê hatiye çapkirin.
Pirtûk bingeha xwe ji pirtûkeke farsî ya bi navê "Hezar Efsane" digire û di bin bandora wê de hatiye nivîsandin. Gorî îdîayan vê pirtûkê bi navê Abu Abdallah Muhammad al-Gahshigar berhevkarek nivîsiye û wî bi xwe jî ev çîrok ji çîrokên pirtûka Hezar Efsane, çîrokên kurdî û yên gelên din berhevkiriye.
Pirtûk dema ji aliyê ewropiyan ve tê keşfkirin û di sala 1704´î de çap dibe, baleke mezin dikşîne. Mirovên ewropayî di ber çanda rojavayiyan heyretê de dimînin. Gelek çîrokên kurdî bi awayê vê wergerê derbasê çanda Ewropayê dibe. Bo mînak lehengê çîroka kurdî Teyrê Sîmir û hwd.
Senaryoya pirtûkê wiha avabûye: Keyê girava di navbera Hindistan û Çînê de Şehriyar, bi şika ku jina wî bi wî re qelpiyê dike, jina xwe dikuje. Ew dibe dijminê jinan û ji wan diqehere. Ferman dide dê rojê jê re jinekê bînin û pê re bijî heya berbangê û bi berbangê ve îdam bike. Bi vî awayî her roj jinekê îdam dike. Keça wezîrê wî Şehrazad vê yekê dibîne û xwe jî di şûna jinên ku wê îdam bibin de dinivîsîne. Roja dor tê wê, heya berbangê ji key re çîrokek dibêje. Lê dawiya çîrokê nabêje. Dema dibe berbang dê wê îdam bikin key wê efû dike ku heya berbanga dûtir dawiyê bêje. Mixabin Şehrazad key di mereqê de dihêle û ev yeka han 1001 şev didome. Dawiyê de key li xwe vardiqile û êdî ji jinan naqehire.
Rieux, Seine-Maritime
Rieux, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Hezar û yek şev
Di pirtûkê de dewlemendiya çîrokên kurd, fars û gelên cîran tên zimên. Çapa yekem a bi zimanê fransî ji 12 pirtûkan pêk dihat. Li cîhana erebî pirtûk bi navê Alf Layla wa-Layla (Hezar û yek şev) tê zanîn. Peyva "hezar" di çanda devkî ya kurdî de sembola "bêdawîbûnê" ye. Dihat bawerkirin ku kê vê pirtûkê heya dawî bixwîne wê yan dîn bibe yan jî xwedî zanîneke kûr û majîk.
Ev pirtûk dibe kana hilberînên wêjeyî. Li Ewropa û seranser cîhanê di bin bandora wê de bi hezaran fîlm, awaz, lîstikên şanoyî hwd hatine çêkirin.
Balî
Balî (/ˈbɑːli/; bi balînî: ᬩᬮᬶ) parêzgeheke Îndonezyayê û giravê herî rojavayê yê giravên Sundaya Jêrîn e. Ew li rojhilatê Java û rojavayê Lombok e. Parêzgeh girava Baliyê vedihewîne û çend giravên cîran ên piçûktir yên bi navên Nusa Penida, Nusa Lembongan û Nusa Ceningan. Paytexta parêzgehê, Denpasar, bajarê herî qelebalix ê giravên Sundaya Biçûk û duyemîn bajarê herî mezin e, piştî Makassar, li Rojhilatê Îndonezyayê. Bajarê bilind ê Ubud li Denpasara Mezin wekî navenda çandî ya Baliyê tê hesibandin. Parêzgeh cîhê geştiyariyê yê sereke yê Îndonezyayê ye, ku tê de ji salên 1980an vir ve geşbûneke berbiçav heye. Karsaziya tûrîzmê 80% ji aboriya wê pêk tîne.
Balî li Îndonezyayê ku piraniya wê misilman in, yekane parêzgeh e ku piraniya wê Hindu ne, fermo %86,9 ê nifûsê girêdayî Hinduîzma Balînî ye. Ew bi hunerên xwe yên pir pêşkeftî, di nav de dansên kevneşopî û nûjen, peyker, resim, çerm, hesinkarî, û muzîkê navdar e. Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Endonezyayê her sal li Balî tê lidarxistin. Bûyerên din ên navneteweyî yên ku li Bali têne lidarxistin Civînên Salane yên Miss World 2013 û 2018 yên Fona Diravî ya Navneteweyî û Koma Banka Cîhanê ne. Di Adara 2017-an de, TripAdvisor di xelata Hilbijartina Rêwiyan de, ku di Çile 2021-an de jî bi dest xist, Bali wekî seyara herî mezin a cîhanê destnîşan kir.
Balî beşek ji Sêgoşeya Koral e, devera ku cihêrengiya biyolojîkî ya herî zêde ya cureyên behrê ye, bi taybetî bo masî û kurmikan. Tenê li vê deverê, zêdetirî 500 cureyên koralên çêker ên refê têne dîtin. Ji bo danberhevê, ev bi qasî heft qat ji tevahiya Karayîp zêdetir e. Balî mala pergala avdanê ya Subak e, ku di mîrata cîhanî ya UNESCO de ye. Di heman demê de ew mala konfederasyonek yekbûyî ya padîşahiyan e ku ji 10 xaniyên kevneşopî yên padîşah ên Balinesî pêk tê, ku her malek herêmek erdnîgarî ya taybetî hukum dike. Konfederasyon paşgirê Keyaniya Balî ye. Malên qral ji hêla hukûmeta Endonezyayê ve nayên naskirin; lê belê, ew berî kolonîzasyona Hollandayê pêk hatine.
Dîroka kevnare
Balî li dora 2000 BZ ji hêla mirovên Awustronesian ve hat niştecîh kirin, ew bi eslê xwe ji girava Taywanê koçî Asyaya Başûr û Okyanûsya, bi rêya Deryaya Başûr-rojhilatê Asyayê, kirbûn. Ji aliyê çandî û zimanî ve, Balînî bi gelên arşîpela Endonezyayê, Malezya, Fîlîpîn û Okyanûsyayê ve girêdayî ne.[17] Amûrên kevirî yên vê demê li rojavayê giravê li nêzî gundê Çekîk hatine dîtin. Stone tools dating from this time have been found near the village of Cekik in the island's west.
Li Balî ya kevnar, neh mezhebên Hindu hebûn, bi navên Pasupata, Bhairawa, Siwa Shidanta, Vaishnava, Bodha, Brahma, Resi, Sora û Ganapatya. Her mezhebê xwedayekî taybet wekî Xwedayê xwe yê şexsî rêz digirt.
Nivîsên ji 896 û 911-an behsa ti padîşahan nakin, heya 914, dema ku Sri Kesarivarma tê gotin. Di heman demê de ew Balîyek serbixwe, bi zaravayek cihê diyar dikin, ku li wir Budîzm û Shaivism bi hevdemî dihatin kirin. Tê gotin ku neviya Mpu Sindok, Mahendradatta (Gunapriyadharmapatni), li dora 989-an bi padîşahê Balî Udayana Warmadewa (Dharmodayanavarmadeva) re zewicî, ​​paşê wê li dora 1001-ê Airlangga ji dayik bû. Vê zewacê her weha hîndûîzm û çanda Javane bêtir anî Bali. Prenses Sakalendukirana di 1098 de xuya dibe. Suradhipa ji 1115 heta 1119, û Jayasakti ji 1146 heta 1150 padîşah bû. Jayapangus di navbera 1178 û 1181 de li ser nivîsan xuya dike, dema ku Adikuntiketana û kurê wî Paramesvara di 1204 de xuya dibin.
Charonville
Charonville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Balî
Dîroka kevnare
Çanda Balînî bi xurtî ji çanda Hindî, Çînî, û bi taybetî Hindu bandor bû, ku li dora sedsala 1-ê PZ dest pê kir. Navê Bali dwipa ("girava Balî") ji nivîsên cûrbecûr hatîye keşif kirin, di nav de nivîsa stûna Blanjong ku ji hêla Sri Kesari Warmadewa ve di sala 914-an de hatî nivîsandin û behsa Walidwipa dike. Di vê demê de bû ku gel pergala xweya avdanê ya tevlihev a subak pêşxist da ku birinc di çandiniya zeviyên şil de mezin bike. Hin kevneşopiyên olî û çandî yên ku îro jî têne kirin ji vê serdemê tên.
Charonville
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Balî
Dîroka kevnare
Împaratoriya Majapahit a Hindu (1293–1520 PZ) li Javaya rojhilat di sala 1343 de koloniyeke Balînî ava kir. Koçberiya girseyî ya Javanî ber bi Baliyê ve di sedsala pêş de dema ku Împaratoriya Majapahit di sala 1520-an de hilweşiya pêk hat. Dûv re hukûmeta Bali bû berhevokek serbixwe ya padîşahên Hindu ku bû sedema nasnameya neteweyî ya Balînî û pêşveçûnên mezin di çand, huner û aborî de. Neteweya bi padîşahiyan cuda heta 386 salan serbixwe bû, heta sala 1906-an dema ku Holendiyan ji bo kontrolkirina aborî xwecihî bindest kirin û paşve xistin û ew bi dest xistin.
1869
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Balî
Dîroka kevnare
Dûv re hukûmeta Bali bû berhevokek serbixwe ya padîşahên Hindu ku bû sedema nasnameya neteweyî ya Balînî û pêşveçûnên mezin di çand, huner û aborî de. Neteweya bi padîşahiyan cuda heta 386 salan serbixwe bû. Heta ku di sala 1906 de Holendiyan ji bo kontrolkirina aborî kesên xwecî bindest kirin û paşve kişandin û netewe bi dest xistin.[22]
Têkiliyên portekîzî
Tê texmîn kirin ku yekem têkiliya Ewropî ya naskirî bi Bali re di 1512-an de hatî çêkirin, dema ku seferek Portekîzî bi serokatiya Antonio Abreu û Francisco Serrão peravên wê yên bakur dît. Ew yekem sefera rêze fîloyên du-salane berbi Moluccas bû, ku li seranserê sedsala 16-an bi gelemperî li peravên Giravên Sunda diçûn. Balî jî di sala 1512 de, di nexşeya Francisco Rodrigues de, li ser seferê hate nexşandin. Di 1585 de, keştiyek li nîvgirava Bukit ava bû û çend Portekîzî di xizmeta Dewa Agung de hiştin.
Hindistanên Rojhilat ên Hollandî
Di 1597 de, keşfê Hollandî Cornelis de Houtman gihîşt Bali, û Pargîdaniya Holandî ya Rojhilatê di 1602 de hate damezrandin. Hikûmeta Hollandayê di nîvê duyemîn ê sedsala 19-an de kontrola xwe li seranserê arşîpela Endonezyayê berfireh kir. Kontrola siyasî û aborî ya Hollandayê ya li ser Balî di sala 1840-an de li perava bakurê giravê dest pê kir dema ku Hollandî gelek deverên Balînî yên hevrik li hember hev dan ber hev. Di dawiya salên 1890-an de, pevçûnên di navbera padîşahên Balînî yên li başûrê giravê de ji hêla Holandiyan ve hatin bikar anîn da ku kontrola xwe zêde bikin.
Di Hezîrana 1860-an de, xwezanasê navdar ê Welsh, Alfred Russel Wallace, ji Singapore çû Bali û xwe li Buleleng li perava bakur a giravê bicih kir. Rêwîtiya Wallace bo Bali di alîkariya wî de bû ku teoriya xweya Wallace Line ava bike. Xeta Wallace sînorek faunal e ku di tengava di navbera Bali û Lombok de derbas dibe. Ew sînorê di navbera cureyan de ye. Wallace di bîranîna xwe ya rêwîtiya 'Archipelago ya Malayî' de, serpêhatiya xwe ya li Bali nivîsî, ku tê de behsa rêbazên bêhempa yên avdanê yên Balînî heye:
"Ez matmayî û kêfxweş bûm; ji ber ku seredana min a Javayê çend sal şûnda bû, min tu carî navçeyek li derveyî Ewrûpayê ew qas xweşik û xweş-çêkirî nedîtibû. Deştek hindik bêhiş ji qeraxa deryayê bi qasî deh an diwanzdeh mîl (16 an 19 kîlometran) li hundurê bejê dirêj dibe, ku li wir bi rêzek girên daristanî û çandinî ve tê dorpêç kirin. Xanî û gundên ku bi komikên girs ên xurma gûzê, tamarind û darên din ên fêkiyan hatine veqetandin, li her alî li ser xalî ne; dema ku di navbera wan de zeviyên birincên luks dirêj dibin, ku bi pergalek avdaniyê ya berfireh tê avdan, ku dê bibe serbilindiya deverên herî baş-çêkirî yên Ewropayê."
Holandiyan di sala 1906an de li herêma Sanur êrîşên behrî û bejayî yên mezin pêk anîn û bi hezaran endamên malbata qral û şagirtên wan rûbirî man ku li şûna ku serî li hêza Holandî ya bilind bidin, xwekujî (puputan) kirin da ku ji heqareta teslîmbûnê dûr kevin. Tevî daxwazên Hollanda yên ji bo radestkirinê, li gorî texmînan 200 Balînî li şûna ku teslîm bibin xwe kuştin. Di mudaxeleya Hollandayê ya li Balî de, li Klungkungê jî li hemberî êrîşeke Hollandayî, xwekuştineke girseyî ya bi heman rengî pêk hat. Dûv re, parêzgarên Hollandî kontrola îdarî li ser giravê pêk anîn, lê kontrola herêmî ya li ser ol û çandê bi gelemperî saxlem ma. Desthilatdariya Hollandî ya li ser Bali paşê hat û bi qasî deverên din ên Endonezyayê wekî Java û Maluku ne xûrt bû.
Di salên 1930-an de, antropolog Margaret Mead û Gregory Bateson, hunermend Miguel Covarrubias û Walter Spies, û muzîkolog Colin McPhee hemî li vir dem derbas kirin. Dîtinên wan ên li ser giravê û gelên wê, wêneyek rojavayî ya Balî afirand wekî "welatek efsûnî ya estetên ku bi xwe û xwezayê re di aştiyê de ye". Tûrîstên rojavayî dest bi serdana giravê kirin. Wêneya hestyarî ya Bali li rojava bi belgefîlmek hema pornografîk a 1932 Virgins of Bali hate zêdekirin. Ev fîlm li ser rojekê ji jiyana du keçên ciwan ên Balînî bû û vebêjerê fîlmê Deane Dickason di dîmena yekem de destnîşan dike ku ew "laşên xwe yên bronze ên bêşerm tazî dişon". Di bin guhertoya berbelavtir a koda Haysê ya ku heta sala 1934-an hebû, tazîbûna jinên "medenî" (ango spî) qedexe bû, lê li yên bi "ne medenî" (ango hemî jinên ne-spî) destûr hat dayîn.[30] Fîlma ku bi piranî ji dîmenên jinên Balînî yên nîvtazî pêk dihat, di sala 1932-an de serkeftinek mezin bû, û hema hema bi tena serê xwe Balî kir cîhek populer ji bo tûrîstan. The film, which mostly consisted of scenes of topless Balinese women was a great success in 1932, and almost single-handedly made Bali into a popular spot for tourists.
Împeratoriya Japonê di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de Balî dagir kir. Ew di eslê xwe de ne armancek bû di Kampanyaya wan a Hindistana Rojhilat a Hollandayê de, lê ji ber ku firokexaneyên li Borneo ji ber barana zêde nexebitî bûn, Artêşa Împeratoriya Japonî biryar da ku Bali, ku ji hewaya berawirdî cefayê nekişand, dagir bike. Li giravê leşkerên birêkûpêk ên Artêşa Hindistana Rojhilat a Hollandayê (KNIL) tune bûn. Tenê Korpsa Alîkariya Xwecihî ya Prajoda (Korps Prajoda) hebû ku ji nêzîkê 600 leşkerên xwecihî û çend efserên KNIL ên Hollandî pêk dihat di bin fermandariya KNIL Lieutenant Colonel W.P. Roodenburg. Di 19 Sibat 1942 de, hêzên japonî li nêzîkî bajarokê Sanoer (Sanur) daketin. Girav bi lez hat girtin.
Di dema dagirkeriya Japonî de, efserekî leşkerî yê Balînî, I Gusti Ngurah Rai, 'artêşa azadiyê' ya Balînî ava kir. Dijwariya hêzên dagîrker ên Japonî ew ji desthilatdarên kolonyalîst ên Holandî bêtir aciz kirin.
Serxwebûna ji kolonyalîstên hollandî
Di sala 1945 de, Balî ji hêla Lîwaya Piyade ya 5emîn a Brîtanî ve di bin fermandariya Major-General Robert Mansergh de hate rizgar kirin ku Japonî teslîm bû. Piştî ku hêzên japonî hatin vegerandin, girav sala din radestî Hollanda hate kirin.
Di sala 1946-an de, Hollandî Balî wekî yek ji 13 navçeyên îdarî yên Dewleta Endonezyaya Rojhilatê ya ku nû hatî ragihandin ava kirin. Ev dewletek dijberê Komara Endonezyayê bû, ku ji hêla Sukarno û Hatta ve hatibû ragihandin û serokatiya wê dikir. Bali di nav "Komara Dewletên Yekbûyî yên Endonezyayê" de bû dema ku Hollanda serxwebûna Endonezyayê di 29 Kanûn 1949 de nas kir. Waliyê yekem ê Balî, Anak Agung Bagus Suteja, ji aliyê Serok Sukarno ve di sala 1958 de hat tayîn kirin, dema ku Balî bû parêzgeh.
Dîroka hemdem
Artêş bû hêza serdest ji ber ku paqijkirineke tund a dijî komunîst da destpêkirin, ku tê de artêş PKI bi darbeyê tawanbar kir. Piraniya texmînan destnîşan dikin ku bi kêmî ve 500,000 kes li seranserê Endonezyayê hatine kuştin, bi texmînî 80,000 kes li Bali hatine kuştin, ku bi qasî 5% ji nifûsa giravê ye. Digel ku hêzên îslamî yên wekî Java û Sumatrayê tevli nebûne, axayên PNI yên kasta jorîn rê li ber tunekirina endamên PKIyê vekir.
Di encama serhildanên 1965-66 de, Suharto karibû ku Sukarno ji serokatiyê dûr bixe. Hukûmeta wî ya "Pergala Nû" bi welatên rojava re ji nû ve têkilî danî. Balî ya beriya şer wekî "bihuşt" bi rengek nûjen hate vejandin. Di encamê de mezinbûna xûrt di tûrîzmê de bûye sedema zêdebûnek berbiçav a standardên jiyanê yên Balînî û danûstendinên biyanî yên girîng ên ku ji bo welêt hatine bidestxistin.
Di sala 2002an de li herêma geştyarî ya Kutayê ji aliyê çekdarên Îslamî ve êrîşeke bombeyî pêk hat û 202 kes ku piraniya wan biyanî ne hatibûn kuştin. Vê êrîşê, û ya din di sala 2005-an de, tûrîzm bi giranî kêm kir, û li giravê gelek zehmetiyên aborî derxist.
Di 27'ê Mijdara 2017'an de Çiyayê Agungê pênc caran teqiya, bû sedema koçkirina bi hezaran, astengkirina rêwîtiya hewayî û zirara jîngehê. Teqînên din jî di navbera 2018 û 2019 de çêbûne.
Erdnigarî
Girava Balî li 3,2 km (2,0 mi) rojhilatê Javayê ye, û bi qasî 8 pileyan li başûrê ekvatorê ye. Balî û Java bi Tengava Balî ji hev veqetiyane. Ji rojhilat ber bi rojava, girav bi qasî 153 km (95 mi) fireh e û bi qasî 112 km (70 mi) bakur ber bi başûr ve diçe; ji hêla îdarî ve ew 5,780 km2 (2,230 sq mi) digire, an jî 5,577 km2 (2,153 sq mi) bêyî Navçeya Nusa Penida, ku sê giravên piçûk li peravên başûr-rojhilatê Bali pêk tê. Nifûsa wê di sala 2020-an de bi qasî 747 kes/km2 (1,930 kes/mik çargoşe) bû. Çiyayên navendî yên Bali çend lûtkeyên bi bilindahiya 2,000 metre (6,600 ling) vedihewîne û di nav wan de volkanên çalak ên mîna Çiyayê Batur hene. Herî bilind Çiyayê Agungê ye (3,031 m, 9,944 ft), ku wekî "çîyayê dayikê" tê zanîn, ku volqanek çalak e ku wekî yek ji cîhên herî muhtemel ên cîhanê ye ku di nav 100 salên pêş de teqînek mezin pêk tê. Di dawiya 2017 de Çiyayê Agung dest bi çalakiyê kir û hejmareke mezin ê mirovan ji dorê hatin derxistin, ewqas ku bi awayekî demkî balafirgeha giravê hate girtin. Çiya ji navendê ber bi aliyê rojhilat ve, bi çiyayê Agung re lûtkeya herî rojhilat e. Xwezaya volkanîkî ya Bali dewlemend e û zincîreyên çiyayên wê yên bilind barana zêde peyda dike ku piştgirî dide sektora çandiniyê ya pir hilber. Li başûrê çiyayan deverek berfereh, bi domdarî dadikeve ku piraniya birincê Bali lê tê çandin. Aliyê bakur ê çiyayan bi ziravtir ber bi deryayê ve diçe û li gel birinc, sebze û dewar, qada sereke ya hilberîna qehweyê ya giravê ye. Çemê herî dirêj, çemê Ayung, bi qasî 75 km (47 mi) diherike.
Girav bi refên koralan hatiye dorpêçkirin. Peravên li başûr xwedan qûma spî ne lê yên li bakur û rojava xwedan qûma reş in. Balî rêyên avê yên sereke tune, her çend Çemê Ho bi keştiyên piçûk ên sampan ve were rêve kirin. Peravên qûma reş ên di navbera Pasut û Klatingdukuh de ji bo tûrîzmê têne pêşve xistin, lê ji xeynî perestgeha peravê Tanah Lot, hêj ji bo tûrîzma girîng nayên bikar anîn.
Bajarê herî mezin paytexta parêzgehê, Denpasar e, li nêzî peravê başûr e. Nifûsa wê derdora 725,000 e (2020). Duyemîn bajarê herî mezin ê Bali paytexta kolonyal a kevn e, Singaraja, ku li perava bakur e û di sala 2020-an de dora 150,000 mirov lê dijîn. Bajarên din ên girîng seyrangeha deryayê, Kuta, ku bi pratîkî beşek ji devera bajarî ya Denpasar e, û Ubud, ku li bakurê Denpasar-ê ye, navenda çandî ya giravê ye.
26ê îlonê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Balî
Erdnigarî
Sê giravên piçûk li başûr-rojhilatê tavilê ne û hemî jî ji hêla îdarî ve beşek ji Parêzgeha Klungkung ya Bali ne: Nusa Penida, Nusa Lembongan û Nusa Ceningan. Ev giravan bi Tengava Badungê ji Balî tên veqetandin.
26ê îlonê
Jidayikbûn
1985 – Talulah Riley lîstikvana brîtanî
Balî
Erdnigarî
Li rojhilat, Tengava Lombokê Bali ji Lombok vediqetîne û dabeşkirina biyogeografî di navbera faunaya qada Indomalayan û fauna cûda ya Avustralya de destnîşan dike. Veguheztin wekî Xeta Wallace tê zanîn, bi navê Alfred Russel Wallace, yê ku yekem herêmek veguhêz di navbera van her du biyomên mezin de pêşniyar kir. Dema ku asta deryayê di serdema qeşayê ya Pleistocene de daket, Bali bi Java û Sumatra û bi parzemîna Asyayê ve hat girêdan û faunaya Asyayê parve kir, lê ava kûr a Tengava Lombok berdewam kir ku Girava Lombok û arşîpela Sunda ya Biçûk veqetandî bimîne.
26ê îlonê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Demirçî Hedadan
Demirçî Hedadan gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kundikan
Kundikan (bi tirkî: Bakladamlar), gundekî bi ser navçeya Xulamana Xarpêtê ve ye.
Kurt Lütgen
Kurt Lütgen ( jdb. 25ê çiriya paşîn 1911 li Gletzig, navçeya Naugard, Pommern ; m. 25ê tîrmeha 1992 li Bad Salzuflen) nivîskarekî alman bû.
Jiyana wî
Kurt Lütgen kurê cotkar li Glietzig ji dayik bû û li Magdeburg mezin bû. Piştî xwendina lîseyê, ew li Zanîngeha Halleyê germanistîk, dîrok, felsefe û dîroka hunerê xwend.
Ew piştre wekî pirtûkfiroş perwerde kir û ji 1933 ta 1941 li Essen wekî rojnamevan û bi dilxwazî wek edîtorê weşanxaneyê xebitî. Ji 1941 heta 1945 ew beşdarî Şerê Cîhanî yê Duyem wekî leşkerê karûbarê bijîşkî bû. Piştî sala 1945 ew li Essen, Bad Oeynhausen, Detmold û Bad Salzuflen wekî nivîskarê serbixwe û wergêr dijiya.