cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ezîzê Gerdenzerî
Jiyan
Di sala 1981 ê de vedigere Ermenistanê û bi qasî du salan li zanîngeha bijîşkiyê ya komarê de dersdariyê dike. Di nava salên 1983 - 2002 an de li Enstîtuya Rewanê ya proktolojiyê de wekî nişterger û şîrûrg kar dike û dibe gerînendeyê beşa pejirandina nexwêşan û diyagnostîkê. Gelek nivîsarên zanistî diweşîne.
Ji sala 1960'î dest bi weşandina helbestên kurdî dike û helbestên wî di rojnameya Riya Teze de tên weşandin. Sala 1968 an de pirtûka wî ya helbestan, Kilîta Dil bi bîryara Yekîtiya Nivîskarên Kurd di sala 1968'î de diviyabû bihata çap kirin, lê sala 1983 an tê çap kirin. Di almanaxa kurdî ya bi navê Bihara Teze, ku li Ermenistanê çap dibû de, gelek helbestên wî hatina weşandin. Wisa jî wî roman, şanoname, novêl nivîsîne. di sala 1990 î de li Ermenistanê romana nivîskar ya bi navê Fîncana Ferfûrî tê weşandinê. Şanonameya nivîskar Zarîna Çiya wek pirtûk di sala 1989 an de li Yêrêvanê tê çap kirinê. Di sala 1990î de derhênarê kurd Mirazê Ûzo wê berhemê dike şano, li Tiyatroya Kurdî ya Tbîlîsê de pêşkêşi temaşevana dike û bi destî Enstîtuya Kurdî ya Parîsê, bi xemxuriya serokê enstîtuyê, doktor Kendal Nezan Zarîna çiya dibe vîdeo film. Di Sala 1996 an de pirtûka wî Gelavêj çap dibe. Di sala 2012 an de pirtûka nivîskar bi navê Hezkirina Qedexe û pirtûka nivîskarê Danîmarkayê yê bi navûdeng Hans Christian Andersen Çîrok û Serpêhatî bi zimanê kurdî; wergêr Ezîzê Gerdenzerî, Weşanxana DOZê çap kiriye.Sala 2015 an pirtûka nivîskar bi navê Fîncana Ferfûrî(roman) bi tîpên latînî, ji aliyê Weşanxana Lîs a Amedê tê weşandin. Sala 2017 an pirtûka nivîskar ya wergerên ji danîmarkî: Ludvig Holberg, Jeppeyê li Serê Çîyê, ji aliyê Weşanxana Lîs a Amedê ve tê weşandin. Sala 2018 an 5 pirtûkên nivîskar li Yêrêvanê ronahî dibînin: 1. Çîyayê Şengalê(romana dîrokî), Yêrêvan, Spica - 2018, 460 rûpel. 2.Sûrên û Bîco(novêl û serpêhatî), Yêrêvan, Spica - 2018, 72 rûpel.
Julian Schwinger
Julian Seymour Schwinger (jdb. li New York; m.  li Los Angeles) yek ji giregirê angaştvanên fîzîknasiyê yê Amerîkayî ye. Bi tevî Richard P. Feynman û Sin-Itiro Tomonaga sala 1965 de guncavê Xelata Nobel a fîzîkê-Xelata Nobelê hatiye dîtin. Xelat „ji bo lêkolînên giranbiha li ser elektrodînamîka qûantan kiriye û cîhana fîzîka parçeyên elementaran bipêşxistiye“ lê hatiye dayîn.
Jiyan û girîngî
Schwinger li kolêja bi navê City College û li Zanîngeha Columbia perwerde dîtiye. Sala 1939ê xwendina zanîngehê ya bingehîn li cem fîzîknasê navdar Rabi bidawîkiriye.
Paşê diçe cem Robert Oppenheimer, Berkeleyê û li Zanîngeha Purdue dersdariyê dike.
Sala 1950 teoriya efektîv-ranjê bipêş dixe, giraniyê dide Strûktûra Spin-Isospin. Di şerê 2. de di laboratûara radyasyonê yaMIT de, li ser projekta radaran dixebite. Li ser elektromanyetîk radyasyon, prînsîpên bandora qûantan (rêbazên varyasyonê), cîhana pêlan û kontrolkirina wan ûêd. gelek nivîsaran dinivîsîne.
Piştî şer îcar bala xwe dide elektrodînamîka qûantan. Di nava salên 1945-1972 li Zanîngeha Harvard dersdariyê dike.
Sala 1947 marî dibe (dizewice).
Berhem
Ji Schwinger:
Li ser Schwinger (îngîlîzî):
Mirady
Mirady di derbarê xwe û albûma xwe de wiha dibêje:
Binduka
Binduka, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Le Mesnil-Eudes
Le Mesnil-Eudes, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Buttstädt
Buttstädt, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Turîngiyayê ye.
Nangong
Nangong, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Hebeiyê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 469.000 kesî
Mermer
Mermer (1928: مرمر / Mermer ; ), gundekî Kaniya Xezalan e.
Sr
Sr kurtenavê Stronsiyûm, metalekê ye.
Pierrefitte-ès-Bois
Pierrefitte-ès-Bois, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Li
Pir manên Li ya li hene.
Lîsteya gundên Selmasê
Navên gundên Selmas bi rêza alfabê:
Melayê Erwasî
Kitêba wî li ser nexweşî û dermanên wan e. Mela tê de qala nexweşiyan dike û dermanê her nexweşiyê û çêkirina dermanên jî dibêje. Dîsan rawiyan gote min ko Melayê Erwasî di wextê Bedirxanê Evdalxan bavê Celadet Alî Bedirxan de jiyaye. Li gora vê û bi texmîn Mela beriya niho bi 150 salî 'emir kiriye. Ji kitêba wî re Tiba Melayê Erwasî dibêjin.
Butzbach
Butzbach, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Hesseyê ye.
Langenhagen
Langenhagen, bajarekî navçeya (Landkreis) Hanoverê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Le Gua, Charente-Maritime
Le Gua, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Theneuille
Theneuille, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Fraisse-sur-Agout
Fraisse-sur-Agout, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
1879
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Semlow
Semlow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Orlenbach
Orlenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Pithiviers
Pithiviers, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Bützow
Bützow, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Mecklenburg-Vorpommernê ye.
Mirchaiya
Mirchaiya, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Jimare 2 (Province No. 2) de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 45.716 kes hatiye hejmartin
Xemname (albûm)
Di albûma Mirady de 9 stran heye. 8 stran bi zimanê kurdî yek jî bi tirkî.
Her wiha di albûma Mirady de kêmasiya dengê(ne başbûna saundê) têdîtin. Saunda “Xemname” bo albûmeke rock û gor standartên cîhanê pirr kêm dimînê. Di salên dawî de ku saund di mûzika Kurdî de li or berê gelek pêşketîye û heman tişt di “Xemname” de naye dîtin. Li gel hemû kêmasiyên xwe “Xemname” bo pêşketina rocka Kurdî gavekê girîng e.
San Giovanni in Persiceto
San Giovanni in Persiceto, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Emîliya Romanyayê ye.
Langenselbold
Langenselbold, bajarekî navçeya (Landkreis) Main-Kinzig-Kreisê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Zimanê sardî
Zimanê sardî an jî zimanê sardînyayî (sardî: limba sarda), zimanekî ji zimanên romaniyê ku li girava Sardînyayê ji hêlê 1-1,3 milyon kes tê axaftin.
Mîna zimanên romanî yên din zimanê sardî jî, ji zimanê latînî pir peyv helgirtine û hêlê rêzimanî de jî bandorên mezin lê ditîne. Dîsa zimaneke dinê romanî, ji spanî jî gelek peyv helgirtine.
Li girava Sardînyayê 1-1,3 milyon kes (80% kesî hemû kesên giravê) bi zimanê sardînyayî diaxive. Dîsa ên ku bi sardî diaxivin, du zimanî mezin bûne û herwiha zimanê îtalyayî jî dizanin.
Kargeriya herêmê di sala 1997an de, kargeriya Îtalyayê jî di sala 1999an de zimanê sardî bi zimanê îtalî ve di statuya wekhev de qebûl kirin û wek zimanê fermî pejirandin. Lê ji bo bandora bi salan niha zimanê îtalî di nêv sardînyayiyan de bi ser zimanê sardî dikeve.
Thiel-sur-Acolin
Thiel-sur-Acolin, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Hohenaltheim
Hohenaltheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Donau-Ries li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Aş (amûr)
Aş, amûreke hêranê ya ku bi hêza av, ba, agirî û bi zivirîna du berên girover ên li ser hev dixebite.
Pittenbach
Pittenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Roşkan
Roşkan, gûndeke bi ser navçeya Milazgir a Mûşê ve ye.
Girê Mîra
Girê Mîra, anku Girê Mîran (1928: كريمران / Giremiran, Grimiran ; 1946: Girimira; ), bajarokekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye.
Kiboga (navçe)
Kiboga Navçeyekî Ûgandayê ye li herêma navend a Ûgandayê cîh digire.
Kiboga ji sê bajarokan pêk tê.
Nifûs
{| style="font-size:100%;"
Langewiesen
Langewiesen, bajarekî navçeya (Landkreis) Ilm-Kreisê li herêma Turîngiya ya Almanyayê ye.
Halawe
Halawe, Halawe Ebû Hare yan jî Um el-Qibûr (1928: حالاوه ابو حاره / Hallavé ebouharé ; ), gundekî Kaniya Xezalan e.
Le Gué-d'Alleré
Le Gué-d'Alleré, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Richard Feynman
Richard Phillips Feynman (jdb. li Queens, New York; m.  li Los Angeles) fîzîknasekî mezin ê Amerîkayî bû. Sala 1965 guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hat dîtin.
Jiyan
Hêj di zaroktiya xwe de ji fîzîk û matematîkê hez dikir. Li Zanîngeha Priceton perwerde dibîne. Bi destpêkirina Şerê II. ve bo xebatên atomê tê vexwendin. Ew jî tevlî Projekta Manhattanê (çêkirina çeka atomî) dibe.
Piştî şer diçe Zanîngeha Cornell. Cîhana elektrodînakê bipêş dixe. Bi tevî Julian Schwinger û Sin-Itiro Tomonaga sala 1965 Xelata Nobelê ya fîzîkê werdigire.
Girevş
Girevş, gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.
Hêraklês
Hêraklês (yewnanî: Ἡρακλῆς, Hêraklês, bi latînî: Hercules) nîvxweda û yek ji qehremanên herî mezin û navdar ê mîtolojiya yewnanî ye. Li Romayê jî bi navê Herkules (Herkûl) tê zanîn.
Zeus xwe wek keyê Mîken ê Amfîtrion nîşan dabû Alkmênê û ketiyê bêriya wê. Jina Zeus xwedawend Hêra rik ji Hêraklês digirt. Sebeba trajediya jiyana wî jî piranî Hêra bû. Disa Hêra ji ber sûcên Zeus, kurên wê yên neheq ra komployan çêdikirin.
Binemal
Bavê wê Zeus diya wê xatûna Mîkenê Alkmênê bû. Birayê wê ya marî û heman demê cêvik wê - ji Amfîtrion - Îfîkles e. Bavê Alkmênê Êlektrîon e, ew jî kurê nîvxweda Perseûs navdar e. Perseûs jî nîvxweda ye. Wek Hêraklês di nav mîtolojiya yewnanî de kesekî gelek girîng e. Eurîsteûs ku çîroka Hêraklês da di rola şahê zalim dilîze kurê xalê wê Stenelos e.
Jiyana wê
Hera pê hesiya ku Hêraklês kurê Zeus e. Hêra Zeus daye sond xwarine, sonda wê; kîjan zarokê qewma Perseûs pêştir bête dinyayê, ti ew bibe şah. Lê Hêra pismamê Hêraklês Eurîsteûsê pêştir anîye dinyayê û wê awayê Zeus xapandiye. Bi wê şeklê heqê Hêraklês jê hat standin.
Hêraklês bi her awayê de perwerdehiyeke baş dît. Pir baş tir diavêt, xweş hesp diajot, baş gulaş dikir. Di 18 saliya xwe da cinawira daristanên Kîtarion kuşt. Diyarî ya wê jî keça keyê Têbeyê Megara bû. Sê zarokên wan çêbû. Hêra ji bextewarî yan wan aciz bû. Hêraklês gêj kir. Hêraklês eqlê xwe winda kir. Zarokên xwe û jina xwe kuşt, paşî hişê wê hate serî û poşman bû. Çu ba kahînên Delfîyê ,lê nizaniya ew jî aliyê Hêrayê da bûn. Bi daxwaza Hêrayê kahînên Delfîyê gotin:Here bibe xulamê keyê Mîkenê Eurîsteûs. Ew jî bû xulamê Eurîsteûsê. Key 12 peywir da Hêraklês. Mîtolojiyê da dibêjin wan 12 peywirên Hêraklês an jî 12 xebatên Hêraklês.
1. ŞÊRÊ NEMEAYÊ BIKUJE
Tê zanîn ku çermê şêrê ew qas zexm e ku tenê dîsa lepên wê dikare biqetîne. Şêr êrîş Nemea'yê kir, lê Hêraklês bajarê parast û şêrê pê destê xwe xenikand. Piştî serkeftinê çermê şêr li xwe kir cil.
2. HÎDRAYÊ BIKUJE
Hîdra cinawirake di gola Lernayê dijî. 9 serê wî heye, her yekî jî serê marekî ye. Heger mirov serekî wê birî, cihê wê da du ser derdikeve. Pê agiran êrîş dike. Hera wê ji bo tune kirina welatê Hêraklês'ê şandiye.Hêraklês pê alîkariya biraziyê Lolaus wê kuşt.Tirkên jehrî xiste çermê wî.
3. XEZALA ZÊR KERYNEIA YA ARTEMÎS'Ê DEST BIXE
Ev xezal pê destê Artemîsê hatibû pîrozkirin. Ji ber vê Herakles xezalê bi saq bigre. Hin çavkaniyan da dibêjin xezalê birîndar kiriye girtiye, hin din jî rivayet diken ku pê torê girtiye.
4. BERAZÊ ERYMANTHIANÊ BIGRE
Berazekî kovî û diz e. Wezîfeya Hêraklês'ê vê carê girtina berazê û wê anîna bajarê Mîken'ê. Hêraklês sebir kir, gera û dît. Paşê girt û anî bajarê.
5. AXURÊN AUGIASÊ PAQIJ BIKE
Axurên Augias'ê mala 3000 hezar çêlekê bû. Rêxên wan bi jehr bû.Wezîfeya wê rojekî da paqij kirina axurê bû. Binrûbara rûbarên Alpheios û Peneios guherand. Ava her du rûbarên axurê paqij kir.
6. TEYRÊN STYMPHALIAN BIKUJE
Ev teyr li bakurê Arkadyayê nêzîkê Gola Stymphalian dijiyan. Goştê mirovan dixwarin.Ev teyr ji alîyê Artemis an jî Aresê hatibûn xwedî kirin. Gol bi jehr bû. Herakles nedikariya biçe hundir. Atênê hate alîkariya wê. Teyran tirsand û revand. Teyrên Stymphalian derketin, Hêraklês jî wan kuşt.
7. GAYÊ PÎROZA KRÎTÊ BIKUJE
Poseidon Gayê Pîroz ê Krîtê ji bo qurban kirina xwe dabû Krîtîyan. Lê Krîtî wê qurban nekirin. Ji ber wê Poseidon hêrseke da wê gayê. Hêraklês wê li Krîtê girt û ser milê xwe bir. Ew ga bavê Mînotaure.
8. MEHÎNÊN DIOMÊDÊS BIGRE
Ew hespên Diomêdêsê goştê mirovan dixwarin. Hêraklês devê wan girêdide û wan rehet dike.Hin versiyonan da Hêraklês pê goştê Diomêdês'ê zikê wan têr dike û paşê rehet dibin. Paşî wan têne ber Key Eurystheus'ê. Key wan qurbanî dike ji bo Hera'yê.
11. SÊVÊN ZÊRÊ YA HESPERÎDAN BIDIZE
Ji bo parastina wan sêvên pîroz Hera wezîfe dabû Ladonê. Ladon ejderhayeke bi sed serî bû. Hêraklês nizanîya baxçeyên sêvên pîroz li kû ye. Nerseus rêya baxçeyê nîşan da wî. Li rê da Promêteûs rast hat. Bazên ku goştê wê dixwe kuşt. Prometheus'ê rizgar kir Birayê Promêteûs jî alîkarî kire wî. Paşî Hêraklês giha li baxçeyê û di nav baxçê da Atlasê. Sozek dane hev Hêraklês ji cihê wî bihûştê hilgirta ,Atlas jî ji ber vê we li Ladon'ê bimeşîya û sêva bi aniya. Atlas wezîfeya hilgirtina bihûştê emanetî da Hêraklês'ê û sêvên zêr berhev kir. Lê nehat, Hêraklês fêm kir ku hatiye xapandin. Lîstikeke pêkanî û dîsa bihuştê da ser pişta Atlas'ê. Sêvên zêr jî ji Atlas'ê stand û peywira xwe temam kir.
12. GIRTIN Û ANÎNA KERBEROS
Kerberos kuçika Hadesê bû. Wezîfeya wê kesên ku dimrin û diçine binerdê, wan nahêle ji derîyên binerdê dîsa derkevin. Ji Eleusisê alîkariya stand u li herêma Tanareumê çu cihê mirîyan. Li wir Kerberos'ê gera lê paşî Thesusê dît wê jî rizgar kir. Derket li Hades û Persephoneyê ji wan destûr stand. Çu li cem Kerberos'ê gulaşê girtin. Hêraklês ser ket. Kerberos'ê anî bajerê Atînayê. Şah Eurystheus ji tirsa wê revî û xwe xef kir. Tê gotin ku gilêzên ji devê Kerberos'ê derketi pê wan nebatên bi jehr çêbûye.
Altefähr
Altefähr şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Holzheim, Donau-Ries
Holzheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Donau-Ries li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Kathryn Newton
Kathryn Newton (, Orlando, Florîda) lîstikvaneke amerîkî ye.
Kathryn Newton, di 2008an de bi bûyîna yek ji lîstikvanên sereke yên rêzefîlma Gary Unmarried dest bi xwe kariyera xwe kir. Di sala 2012an de bi fîlma tirsê Paranormal Activity 4 yekem rola xwe ya fîlmê ya mezin girt lê yekem serkeftina xwe bi rola Abigail Carlson di rêzefîlma Big Little Lies de bi dest xist. Di sala 2019an de  ew bû yek ji karakterên navendî ye di rêzefîlma  The Society  ku li ser Netflixê hate weşandin.
Jiyana wê
Newton li Orlando, Florîda ji dayik bû û zarokê yekane yê Robin û David Newton e. Di çar saliya xwe de dest bi kariyera xwe kir û karê yekem a televîzyona xwe li ser operaya sabûnê bi All My Children de dest pêkir. Ji sala 2001an heta 2004an bi Colby Marian Chandler re dilîze. Di heman demê de di du kurtefîlman de jî lîst. Di sala 2008an de Newton di rêzefîlma CBS Gary Unmarried de bi navê rola Louise Brooks rol wergirt. Di diwanzdeh saliya xwe de malbata wê çû Los Angelesê li wir çû dibistana navîn a Notre Dame.
Di 2010 de Newton du xelatên Hunermendê Ciwan ji bo "Performansa herî baş" Di Serial Comedy TV" de û di heman TV'yê (Komedî û Drama)" de ji bo Gary Unmarried xelat wergirt. Newton rola Chase Rubin-Rossi di fîlma Bad Teacher de di sala 2011an de bi  Cameron Diaz re lîst. Wê di fîlma Paranormal Activity 4, ya çaremîn de bû xwediyê rola sereke û di 34an de Xelatên Hunermendê Ciwan de ji bo performansa xwe ya di fîlim de wergirt. Di demsala 10an de dest bi roleke dubare bi navê Claire Novak li di rêzefîlma Supernatural  de wergirt. Di sala 2017an de, Newton di rêzenivîsa HBO de Big Lie li ser bingeha romana Liane Moriarty ya bi heman navî derket, rol wergirt. Di fîlmên Three Billboards Outside Ebbing, Missouri û Ben Is Back de lîst.
Di her du fîlmên negirêdayî de, wê bi lîstikvan Ivy Burns û Angela Hayes re bi karakterên xwîşka Lucas Hedges, bi Ben Burns û Robbie Hayes re lîst.
Frontignan
Frontignan, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Olîgarşî
Olîgarşî (bi fransî: oligarchie, bi yewnanî: Ὀλιγαρχία, olîgarxîa) coreyekê desthilata siyasî ye ko tê da çend kesek anko komeke mirovên bijare ko bi zengîniya xwe, malbata xwe an jî hêza leşkirî dihên veniyasîn desthilatdar in. Ev peyv di zimanê yewnanî da ji ὀλίγον, olîgon bi ramana "kêm" an "hindik" û ἄρχω, arxo, bi ramana "desthilat" hatiye.
Frontignan
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Olîgarşî
Olîgarşî, arîstokrasî û plutokrasî
Gelek coreyên olîgarşiyan hene ko dixwazin xwe wekî arîstokrasî bidin niyasîn. Lê bi her awayî olîgarşî bi hêsanî ji monarşî anko keyatiyê dihêt niyasîn. Arîstokrasî desthilata "baştirîn" û "jîrtirîn" kesên nav civakê ye. Monarşî desthilata kesekê bi tenê ye. Carina jî xelkek heye ko li pişt tanca keyatiyê, bi awayekê nepenî, ji ber zengîniya xwe desthilatdariê dikit. Ev coreyê desthilatê ko ji ber zengîniyê ye plutokrasî ye.
Girhesin
Girhesin gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.
Kurdnasî
Kurdnasî, kurdzanî yan kurdolojî, navê zanista lêgerîn û lêkolana akademîk a li ser kurd û zimanê kurdî ye. =Dîrok=
=Siyaset û artêş=
Rêxistinên Rojavayê Kurdistanê
=Ernigariya kurdan=
=Zimannasî=
=Dîn û ayîn=
=Medyaya kurdî, rojname û kovar=
=Teknolojî û kurdî=
=Çanda Xwarinê=
=Eşîrên kurdan=
=Mûzîka kurdî=
=Sînema û hûner=
=Werziş=
=Nivîskar=
= Têkildar =
=Çavkanî=
Zimanên îberoromanî
Zimanên îberoromanî zimanên romanî yên ku li nîvgirava Îberî têne axaftin. Zimanên ku dikevine vê şitlê zimanê romanî ev in: spanî, portûgalî, galîsyayî, aragonî, katalanî û astûrleonî ne. Zimanê ladînoyî yê ku ji hêla cihûyên sefarad ên li Tirkiye û Îsraîlê têye axaftin jî yek ji zimanên îberoromanî ye.
Pingquan
Pingquan, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Hebeiyê de cih digire.
Zimanên îberoromanî
Rewşa zimanê katalanî di nav zimanzanan de bi niqaş e. Hin wî zimanî yek ji zimanê îberoromanî dibînin jî, hin jî wî di nêv zimanên galoromanî de bişûn dikine. Dîsa mirov dikare wî wek zimaneke derbasî, yanê zimaneke navbera herdu zimanên de jî bibîne.
Pingquan
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 487.000 kesî
Mecklenburg-Vorpommern
Mecklenburg-Vorpommern, yek ji herêmên Almanyayê li bakura welat dikeve ye. Paytexta Wêyê Schwerin e.
Navê Mecklenburg-Vorpommern di 12ê kanûna paşîn 1947an de wek 'Mecklenburg' hati bû navandin. Ji pê şunda yekbûna Almanya re wek niha hat navandin.
Sînorên wê bi Deryaya Baltîk, Brandenburg, Schleswig-Holstein, Saksonya Jêrîn û Polonya re hene. Li serbajar Schwerin bêtir bajarên wek Rostock, Neubrandenburg jî di sînora wê de dimên.
Şebbo
Şebbo, gundekî bi ser navçeya Milazgir a Mûşê ve ye.
Kemal Badilli
Kemal Badilli siyasetmedar û zimannasekî kurd e ku di sala 1923yan de li bajarê Rihayê ji dayik bûye. Dibistana seretayî û ya navîn li Rihayê, lîseyê jî li Stembolê Qabataşê dixwîne paşê dîsa li Stembolê Fakûlteya dadî ya Zaningeha Stembolê diqedîne û dibe parêzer. Di hilbijartinên sala 1961ê de ji partiya Tirkiyeya Nû (Yeni Türkiye Partisi) dibe parlementer û diçe Enqereyê, ji xeynî mebûsiyê li ser zimanê kurdî gelek serê xwe diêşîne û di sala 1965an de pirtûka xwe ya bi navê Türkçe İzahlı Kürtçe Gramer - Kurmancî diweşîne her wiha helbestên wî jî hene û di sala 1975an de koça dawî dike.
Calau
Calau, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Brandenburgê ye.
Pithiviers-le-Vieil
Pithiviers-le-Vieil, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Guhandarê rast
Eutheria yan guhandarên rast (bi grêkî ευ- / eu- ango "rast" û θηρίον / theríon ango "canewiran"" yan ""lawiran"), jêrçîneke mezin ji çîna guhandaran e.
Laubach
Laubach, bajarekî navçeya (Landkreis) Gießenê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Alan Turing
Alan Mathison Turing OBE FRS (jdb. 23ê hezîranê 1912 li London; m. 7ê hezîranê 1954 li Wilmslow), yek ji bîrkar, zanyarê xêvjimêrê yê navdar ê Brîtanî ye.
Turing avakerê zanîstiya xêvjimêrê tê zanîn. Di Şerê Dinyayê yê II. de bi destxistina şîfreyên dizî yên Elmanan navdar dibe. Bi navê "Makîneya Turing" bingeha xêvjimêra nûjen diavêje. Li ser algorîtmayê xebatên mezin dike.
Turing miroveke homoseksûel bû û ev yeka han ji aliyê konservatîvên wê demê ve nerewa dihate ditîn. Dek û dolavan li serê Turing dardixin û wî dixin zîndanê. Di zîndanê de bi qasî salekê hormona ostrogen tê enjektekirin.
Turing di sala 1954an de li zîndanê mirî tê ditîn. Herçendî polîs xwejehrkirina wî tesbît dike jî sedemê mirina wî hêj ne zelal e. Ni navê Xelata Turing xelatek bo pêşketina xêvjimêrê tê dayîn.
Guitinières
Guitinières, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Calbe, Saale
Calbe, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonya-Anhaltê ye.
Thionne
Thionne, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Le Mesnil-Robert
Le Mesnil-Robert, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Ziman (endam)
Ziman endamek masûlkî ye, li her aliyê dev de bi hêsanî dilive. Rûyê ziman bi çîna lînce dagirtî ye. Li gel lîncê, rijênên lîkê, lîk der didin ser ziman, loma ziman hertim şil e. Ziman erkên wekî çêjtin(tamgirtin), peyvîn û daqurtin bi cih tîne.
Ziman û heris
Ziman erka heriskirina kîmyayî û makanîkî pêk tîne. Enzîma lîpaz ji boy heriskirina çewrî, di pankreasê de tê berhemkirin û derdan, lê zimanê mirov jî hinek lîpaz der dide, ev lîpaz wekî lîpaza zimanî(lingual lipase) bi nav dibe. Ev lîpaza zimanî ne di devê mirov de, lê di gedeyê de çalak dibe û hinek çewrî heris dike. Li ser rûyê ziman de hin rijênên lîkê hene, bi derdana lîkê xurek nerm dibe, hê zûtir perçe dibe. Lîk enzîma amîlazê lixwe digire, amîlaz xurekên karbohîdradî diherisîne. Ango ziman ji boy herisa kîmyayî enzîm der dide. Her wisa ziman erka herisa mekanîk jî pêk tîne. Xurek bi alîkariya ziman di nav dev de serûbin dibe, bi vî awayê lîk tevahiya xurekê şil dike û nerm dike. Dema cûtinê, ziman bi navbeynkariya masûlkeyên xwe, loqên xurekê aresteya nav diranan dike, bi vî awayê diran bi hêsanî xurek dicûn. Piştê cûtinê, ziman loqa xurekê ber bi gewriyê pal dide.
Ziman û çêjtin
Li ser rûyê ziman de goçke (bi înglîzî, yekjimar papilla, pirrjimar papillae) hene, di nav van goçkeyan de komên gopkeya tamê (çêjegopke) heye. Çêjegopkeyek ji koma xaneyên çêjewergir, xaneyên palpişt, xaneyên binçîne û demarên hestê pêk tê. Xaneyên çêjegopkeyê 10-14 rojê carek tên nûkirin. Li ser parzûna xaneya xaneyên çêjewergir de wergirên kîmyayî (kîmîkewergir ) heye. Ji xaneyên wergir pêkhateyên mûyî ji kunika çêjegopkê dirêjê derve dibe, ev pêkhateyan wekî kûlkên çêjê bi nav dibin. Ji boy mirov tama xwarin û vexwarinê bigire, divê xurek di nav lîkê de şil bibe û bihele. Ji xurekên helandî molekulên kîmyayî derdikeve, molekulên kîmyayî bi navbeynkariya kûlkên çêjê tên girtin. Molekulên kîmyayî kîmîkewergirên xaneyên çêjewergirê çalak dikin. Bi vî awayê sînyal ji xaneyên çêjewergir derbasî demarên hestê dibin. Demarên hestê sînyalan radigihînin mejî, di mejî de cureya çêjê an jî hestên din tê şîrovekirin. Li ser rûyê ziman de ne yek, lê çar cure goçke heye. Şewe û erka her goçkeyek ne yek e. Li gor cureyên xaneyên çêjewergirên nav goçkeyan, mirov tamên xurekan wekî tirş, şîrîn, şor, tal an jî umamî hest dike. Her beşê rûyê ziman heman çêjan dinase, lê hin tam li hin beşê rûyê ziman de hê pirtir tê hestkirin. Li ser rûyê ziman hin hestewergirên din jî hene. Wekî mînak hestên wekî hişkbûn an jî nermbûna xurekan, germî an jî sariya xurekan ji aliyê wergirên li ser ziman ve tên girtin.
Dreschvitz
Dreschvitz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Bîstan
Bîstan an bîstpere navê seleteyeke kurdî ye. Ji ava hinarê tê çêkirin, bo nexweşan gelek baş e.
Çêkirina bîstanê
Berê zebzeyên xwe pakij bişon, hûr bikin, bixin badiyekê. Herwiha pelên nexilê jî. Di badiyê de xwê û biharatê pê werbikin, tevdin. Gorî kêfa xwe hûn dikarin hin biharbêhnan (biharat) jî lê zêde bikin.
Ava dendikên hinarê berdin serê. Seleteya xwe bo servîsê bixemilînin, bînin ser destexaneyê (sifreyê).
Ava hinarê dostê masûlkeyên dil e. Bijîşk jî vexwarina wê yan jî xwarina hinarê temî dikin.
Gundikê Sêdiq
Gundikê Sêdiq ( bi  tirkî: Tekir ), gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.
Pronsfeld
Pronsfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Laucha an der Unstrut
Laucha an der Unstrut, bajarekî navçeya (Landkreis) Burgenlandkreisê li herêma Saksonya-Anhalt a Almanyayê ye.
Gabian
Gabian, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Xirbê Hedle
Xirbê Hedle,  Xirbehedle (1928: خربة الهدله / Harbet ul hedlé ; ), gundekî Kaniya Xezalan e.
Tortezais
Tortezais, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Calw
Calw bajarokekî navçeya Calwê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Avgerm, Selmas
Avgerm  gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 469 kes (105 malbat) bûn.
Poilly-lez-Gien
Poilly-lez-Gien, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Enkîdû
Enkîdû karakterekî mîtolojî yê Sumerê ye. Enkîdû heywanekî mezin e. Ew di epîka Gilgameş hevalî Gilgameşê ye û di vê êpîkê da tê dinê û dîsa di vê êpîkê da dimire.
Gundikê Şikro
Gundikê Şikro  gundekî bi ser navçeya Nisêbîna Mêrdînê ve ye.
Enkîdû
Enkîdû, di destana Gilgamêş de tê ziman. Weke rêhevalê Gilgamêş jî tê ziman. Bi hev re dikevine rêwîtiyê de. Di her rewş û şert û mercê de, Enkîdû li cem Gilgamêş e. Di destanê de, tê ziman ku Enkîdû, dimire û tê şandin li cîhana binerdê. Lê Gilgamêş li dûv wî, ji yezdanan dixwaze ku herê wir û wî bêne. Înanna, tê gotin alî dike û berê wî dide wir.
Lê di destanê de, di dawiyê de, ti kêvalbarên dawiyê de, tê gotin ku Enkîdû berdestkê Gilgamêş a jî. Ev vegotina di kêvalbarên dawiyê de, bi vegotina kêvalbarên pêşî re dikeve nanokîyê de. Lê, qanaate herî mazin ew a ku ew rêhevalên hevdû ên pirr baş in.
Gilgamêş, keyê Urukê ya. Ew ji Urukê dikeve rêwîtîyekê ku were cem Utnapîştim ku ji wî ava jîyanê ya ku wê jîyaneka sermedî bidê wî. Gilgamêş, di pêşîya jîyaneka sermed de ya. Enkîdû, di rêwîtîya wî de, bi wî re ya. Wî bi tenê ne berdê. Tevî, di rêya wan de gelek tişt têne serê wan jî.
Zikreş, Milazgir
Zikreş, gundekî bi ser navçeya Milazgir a Mûşê ve ye.
Mescîda Quba
Mescîda Quba an Mesjid-i Quba, (bi erebî : مسجد قباء : Mesjid Al Quba ) yekem mizgeft e ku di ol a Îslam ê de hatiye avakirine. Mescîd ji aliyê pexemberê Îslamê Muhemmed li gunde Quba nêzîkî bajarê Medîne hatîye avakirin. Dî avakirinê da pexember bî xwe jî kar kiriye.
Quba gundekî li ser rêya Meke-Medîneyê û 6 kîlometre yan ji Medîneyê dur e. Gund di nav wahe yek bi darên xwe yên xurmeyên navdar bu, hatîbu avakirin. Gund nave xwe ji bîreke li wîr hildabu.
Pêxember ji Mekê derket û piştî rêwîtiyeke yazdeh roj an gihîşt Qubayê, li mala Kulsum bint Hidm ku yek ji kurên Amr bîn Awf, şaxeke Ews ê ye, wek mêvan ma. Di mala Se'd bîn Heysem de bi hevalên xwe re sohbet kir. Koçberên ewil ên ku hatibun Qubayê, cihekî ku ji bo zuhakirina xurmeyan te bikaranîn, kiribûn mizgeft. Pêxember ev der fireh kir û Mizgefta Quba ava kir. Mescîda Quba ji çar dîwaran pêk dihat ku deştek çargoşe dorpêç kiribû. Pêxember, piştî ku qible ber bi Kabe yê ve zivirî (sal 623-h.z.) Mescîda Quba ji nû ve ava kir. Di vê navberê de, li ser dîwarê pêşiyê banek hat çêkirin û heft stûnên paralel bi wî re hatin rêzkirin. Li başûr ê mizgeftê malên Külsum bint Hidm û Sa'd bin Heysem hebûn û ji mala Se'd deriyek alîyê mizgeftêda vedibû. Cihê ku Pêxember li mala Se'd bîn Heysem lê nimêj dikir û bi hevalên xwe re sohbet dikir, heta sala 1985'an hat parastin û di vê firehkirinê tevî mizgeftê bu
Ji ber ku nimêja li Mizgefta Quba bi umre yê re wek hev dihesiband, Pêxember rojên şemî û carinan duşemî û di roja 17’ê Remezan ê de dema ku li Medînê bû diçû Mizgefta Quba û çavdêriya dersên Quranê yên ku li wir dihatin dayîn, dikir û bersiv dida pirsan.
Zêvrag
Tîl, gundekî ser bi navçeya Pêrtaga Dêrsimê ve ye.
Seoul Broadcasting System
Seoul Broadcasting System (SBS) (Korêyî: 에스비에스, Eseubieseu), toreke radyo û televizyonê a neteweyî ye ko ji Korêya Başûr weşanê dike.
Haimps
Haimps, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Pêjgeha îrlendî
Pêjgeha îrlendî, bi pêjgehên gelên cîran re gelek hevpar e. Goştê berxê, mirîşk, hêk, rûnê nivîşkî, berhemên şîr,mîdye, hêyavk pirr tên xwarin.
Di nava salên 1846 - 1851'ê de li Îrlendayê xelayeke mezin rû dide. Zêdetirî milyonek kes jiyana xwe ji dest didin. Salên xelayê tevahiya jiyana îrlendiyan diguherîne. Çandinî tê guhertin, 1,5 milyon kes koçber dibin, diçin Kanada, Brîtanya û DYAyê.
Heya sedsala 20em goşt kêm dihat bikaranîn. Masî cihekê girîng digire. Masî herwiha tên kelandin, biharatkirin jî. Kartol sedsala 16em tê Îrlendayê
Taştê
Îrlendî taştêyê goştê mirîşkê yê qelandî, pudîng, kartolê biraştî, kuvark, frîngî û fasûliya qelandî, hêk, hingivê pirr dixwin. Bi goştê nivîşkî tostên rengîn tînin ser destexaneyê. Çay, ava porteqalê, şîr jî divê neyê jibîrkirin.
Navroj
Masî, kartol, xwarinên giran ên goşt, gulaş, şorbe, hêyavk, cureyên kiloran tên ser destexaneyê. Niha bandora fastfoodê jî gelek zêde bûye. Îrlendî jî wekî kurdan pirranî di hev re tên ser destexaneyê (sifre). Ango di malbatê de, mêvandariyê de bi hev re dixwin. Gizêr, nan, kelem, bamye, lovî cihekê taybet digirin.
Gingst
Gingst şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Le Mesnil-Simon, Calvados
Le Mesnil-Simon, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Derbasgeh
Derbasgeh cihê ku însan çêdibin li ser riya erebeyan ve derbas bibin e. Divê erebe li hêviya însanan bimênin. Bi rêzeke çarçikên spî ên fireh tê şanîkirin.
Motikan
Motikan navê êleke kurdan a dîrokî ye. Li gorî Îzadî mumkûn e ku navê xwe ji Medan (Mad>Mot?) girtî be. Mîr Şerefxan motikiyan ji gelê binkî ê Bedlîsê dijmêre û diyar dike ku Motikan yek ji şaxên êla Rojkiyan nin. Îroyî motikan li Bedlîsê (Motkî), Erzirmê, Rihayê, Çewlîgê hwd. bi warin. Li hin herêman Kurmancî û li hin herêman jî Dimilî diaxivin. Navê Motikî (Motikan) li hin herêman wek Motêlî, Modanî an jî Motî/Modî tê bilêvkirin.
Hêmin Mûkrîyanî
Hêmin
Hêmin yan zî Hêmin Mûkrîyanî şaîr û nustox û açarnayoxê Kurdan bi. Nameyê ey o rast Muhemmedemîn Şêxulîslamî Mukrî yo.
Hêmin Rojhilatê Kurdistan de, mintiqay Mûkrîyan de, dewa Laçîn de ameyo dinya. Bi hevalê xo Hêjarî rey de, bi azayê Komeley Jiyanewey Kurdistan. Komara Kurdistan de bi nameyê "şaîro netewî" sinasîya.
Eserî ey (Bivurîne)
Tarîk û rûn Naley cudayî Paşerokî mamosta Hêmin
Lauchhammer
Lauchhammer, bajarekî navçeya (Landkreis) Oberspreewald-Lausitzê li herêma Brandenburg a Almanyayê ye.
Arîstokrasî
Arîstokrasî (bi Inglîzî: aristocrasy) cureyeke desthilata siyasî ye ku tenê komeka biçûk ji bijareyên civakê desthilatdar in. Tenê van bijareyan mafê wan heye ko jibo wergirtina jortirîn pêgeha desthilata siyasî hevrikî û rikeberiyê bikin. Dest-bi-destbûna desthilatê di sîstemên arîstokrtîk da pir caran bûmayîk anko mîratgirane ye.
Peyva arîstokrasî
Ev peyv jî mîna gelek peyvên dî yên vî warî, ji zimanê Yewnanî hatiye. Arîstokrasî du par e, arîstos bi ramana "baştirîn", herî baş" û kratîyin bi ramana "desthilat"ê. Bi vî awayî, arîstokrasî dibit desthilata yên an yê herî baş. Carina awayên monarşî yên desthilatê jî wekî arîstokrasiyan xwe didin niyasîn. Hingî, monarş anko key bi xwe desthilatê li arîstokratan anko desteka bijare û tevaya civakê dikit.
Dîrok
Di Yewnaniya Kevin de, peyva arîstokrat cara pêşîn ji bo welatiyên ciwan yên ko pir caran zarokên çîn an texa desthilatdar bûn û di rêzên şerker anko çekdarên Atêniyan da bûn dihat bikaranîn. Li Yewnana Kevin mêrxasî û wêrekî ewqas bihagira bûn ko leşkir hertim dibiya bi "baştirîn" şerkeran hatiban rêvebirin.
Çinare, Xurrxurreya Seqiz
Çinare, gundekî gundistana Xurrxurrea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Préfontaines
Préfontaines, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Fidenza
Fidenza, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Emîliya Romanyayê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 26 hezar û 859 kes e.
Mistefa Bêsaranî
Mistefa Bêsaranî (, z. 1642 − m. 1701), yek ji alim û helbestvanên navdar ên kurd yê sedsala 17an e. Ji bajarê Sewalavaya bi ser parêzgeha Kurdistanê (Rojhilatê Kurdistanê) ye. Berhemên wî bi zaravayê hewramî ye.
Galargues
Galargues, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Narinc
Narinc, nîmo (latînî: Citrus) çînek ji famîleya sipindan (Rutaceae) e. Li cihên tropîk û subtropîk diçên. Fêkiyên wan tên xwarin. Riwekên dar û devî ne. 5 heya 25 m bilind dibin.
Vîtamînên C, P, B, karotîn, şekir dihewînin. 3 % jî rûn. Welatê wê Çîn û Hindistan e. Li Kurdistanê, li cihên germ dikarin biçên, lê çandinî tenê li Erzîn, Îskenderûn, hin deverên Gurgumê tê kirin. Di parfûmerîyê de herwiha tên bikaranîn.
Nesredîn Tûsî
Nesredîn Tûsî (, Ebû Cefar Mihemed bin Muhemmed bin el-Hesen Nesredîn et-Tûsî, zayîn 1201 li Tûs, Xorasana Îranê, mirin 1274 li Bexdayê) teolog, matematîknas, stêrnas û fîlozofekî misilmanê faris yê di sedsala 13'an de jiya bû.
Ew tê fikirîn ko ew matematîknasê herî pêşin bû ko li sêgoşenasiyê wek beşeka ji matematîkê cuda nêzbûbû. Ew bi xebatê xweyê li ser aksiyoma xêzên paralêl jî dihat nas kirin.
Di sala 1259an de ew di rasatxaneyê li bajarê Meraxeyê li Azerbaycanê yê ji hêla hikûmdarê mongolî Hûlagû hatibû saz kirin de dest bi xebitîna xweyê ser stêrnasiyê dike. Ew li wir li ser ekînoksê dinê dixebite û nêzî rastiyê hesab dike.
Ew bi berhema xweya bi navê Axlaqî Nasrî jî li ser beşa felsefeyê exlaqê, ango rewişt, yan jî etîkê dixebite. Ew bi pirtûka xweya bi navê Îlm el-Qelamê jî li ser teologiya şîîtiyê dişuxule.
Di dema dagira mongolanê ji hêla Hûlagû de ew li keleha Elemûtê li ba heşhaşiyan xwe vedişêre. Pê ko Hûlagû serweriyê heşhaşiyan li wir xelas dike û Tûsî jî dere Bexdayê û dewama xebatên xwe dike. Tûsî di sala 1274an de li nêzî Bexdayê jiyanê xwe ji dest dide.
Bîranîna wî
Di astronomiyê de hin nav ji pê Tûsî bi navî wî hatine nav kirin. Kraterekê li ser rûyî hîvê, li başûrê dimê, pê wî re wek Nasîredîn hatiye nav kirin. Gerwêrkekê biçûkê di sala 1979an de ji hêla kozmontên rûsî hatibû keşf kirin jî bi navê wî hatiye nav kirin. Li Tehranê zanîngehekê bi navê wî heye. K.N. Toosi University of Technology.
Kovara Çirayê
Kovara Çirayê li Swêdê di Adara 1995an de ji aliyê Komeleya Nivîskarên Kurd a ku di 22yê çiriya paşîn a 1995an de li Swêdê hatî damezrandin ve li Swêdê hatiyê weşandin. Xwedî û berpirsyarê wê yê giştî Mehemed Malmîsanij e.
Pirdezer
Pirdezer, gundekî bi ser Qesra navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Doctor Who
Doctor Who (bi wate: "Doktor Kî") rêzefîlmekî honaka zanistî ye û ku ji aliyê kanala wêneguhêza brîtanî BBC ve ji sala 1963an de hatiye weşandin.
Ferzan Özpetek
Ferzan Özpetek derhêner û rejîsorê Îtalyan e ku bi eslê xwe tirk e. Özpetek di 3ê reşemiya 1959an de li Stembolê hatiye dinyayê. Ew di 1976an de hatiye Romayê û li Zanîngeha Romayê ya La Sapienza perwerdeya dîroka sînemayê dîtiye. Özpetek îro (2015) li Îtalyayê dijî.
Fîlmên wî li gelek festîvalan hatine nîşandan û xelatkirin. Hin fîlmên wî yên komedî û romantîk li ser mijarên wekî hevaltî û hevzayendî û homoseksueliyê disekinin.
Kalînîngrad (oblast)
Kalînîngrad, anku Oblasta Kalînîngradê (bi rûsî: Калинингра́дская о́бласть, Kalînîngradskaya oblast) yek ji herêmên federal (oblast) ên Rûsyayê ye ku li ber beravên Deryaya Baltîk dimêye. Ew heta sala 1945an wek Königsberg bi Prûsyayê û Almanyayê ve girê dabû. Lê pê Şerê cîhanî yê duyemîn re Rûsya dagir dike û ew wek Kalînîngrad bi YKSS ve tê girêdan.
Ji pê hilweşîna Sovyetê Sosyalîstên (YKSS) di 1991ê re ew bi welatên baltîk ji axên Rûsyayê yên bingeh vediqete û bi sînorên xwe bi Rûsyayê ve tu pêwendiyê xwe tune. Ew perçeka Rûsyayê derveyî (bi îngilîzî: exclave) ye û bi dewletên Lîtvanya û Polonya tê sînorkirin.
Oblasta Kalînîngradê herêmeke Rûsyayê derveyî ye û bi dewletên Lîtvanya û Polonya û bi Deryaya Baltîk ve sînorên xwe hene.
Portûgal
Portûgal welateke li Ewropayê ye. Portûgal di keve başûrê Ewropa. Ev welat dikeve ser nîvgirava Îberî. Rêja 16% nîvgirava Îberî ji axa vî welatî pêk tê. Spanya bi tenê dibe hevsûyê (drawsê) Portûgal herwesa giravên Azor ji yên vî welatî ne.
Komara Îrlendayê
Îrlenda an jî Komara Îrlendayê (bi îrlendî: Éire, bi îngilîzî: Ireland) dewletek Ewropayê ye. Îrlenda endamê Yekîtiya Ewropayê ye. Beşek ji axa Îrlendayê (bakurê welêt) ji sala 1921'ê ve di encama şerê îrlendî-înglîzî ji başûrê welêt hatiye qutkirin û weke Bakurê Îrlendayê di bin desthilatdariya Keyaniya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û Bakurê Îrlendayê de ye.
Erdnigarî
Di hundurê giravê de bi giranî deşt hene, ku ji derve bi deverên çiyayî hatine dorpêç kirin.
Çemê Şahnnon, ku ji bakur ber bi başûr ve diçe, li giravê bi qasî 370 km dirêjtirîn e. Li deştan gelek golên ku bi girîngî şekil didin peyzajê hene. Lough Corrib gola herî mezin a Irelandrlanda ye û duyemîn mezintirîn gola girava Îrlenda ye piştî Lough Neagh li Irelandrlanda Bakur.
Çiyayê herî bilind Carrantuohill (navên din Carrauntoohil, Carrantual, Carntuohil) bi 1039 m ye. Ew li başûrê rojavayê giravê di Macgillycuddy's Reeks de ye.
Ji sala 1980an vir ve şeş parkên neteweyî li seranserê welêt hatine damezrandin.
Dîrok
Di Serdema Navîn de, Îrlenda dewletek federal bû ku keyê Îngilistanê wekî mîr bû. Digel vê yekê, damezrandina dewleta Îrlendayê ji Îngilistanê cuda bû û ev şert ma dema ku Îrlenda di sala 1541an de di yekîtîyek kesane ya bi Îngilistanê re bû keyek.
Di 1ê çileya paşîna sala 1801 de, Keyaniya Irlendayê bi Keyaniya Brîtaniya ve hate girêdan û Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û ava kir. Dûv re Îrlenda bû beşek damezrîner a Keyaniya Yekbûyî heya ku şerek navxweyî ya 1919-1922 neçar kir ku netewe di sala 1921an de li du beşên îdarî, yek li bakur û yek li başûr, dabeş bike.
Krîza darayî ya 2008an li welat giran xist, ku neçar ma ku teserûfên giran bike. Di nîvê salên 2010an de, krîza herî xirab derbas bû, lê fikarek mezin heye ku derketina Brîtanya ji Yekîtiya Ewropî dê zirarek mezin bide aboriya Îrlendî û hevkariya li dora Îrlendayê Bakur dijwartir bike.
Winterspelt
Winterspelt şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Gerard J. M. van den Aardweg
Gerard J. M. van den Aardweg (jdb. 1936 li Haarlem, pirranî Gerard J. van den Aardweg) derûnînasekî holandî ye. Herwiha psîkoanalîst e. Bi giranî di warê hevzayendîtiyê de dixebite.
Jiyan û girîngî
Aardweg ji sala 1955 heya 1961 li Zanîngeha Leiden perwerdeya psîkolojiyê dibîne û viya li Zanîngeha Amsterdamê bidawî dike. Sala 1967 doktoriya xwe li ser hevzayendîti û neurozê dide.
Ji sala 1963ê ve li Amsterdamê wekî psîkoterapîstek kar dike. Ji xebata wê re "psîkoanalîza nû" jî dibêjin. Li ser navê mînîsteriya dadê ji sala 1965 heya 1976 li girtîgehan jî dixebite.
Xebat û nivîsên wê gelek tên rexnekirin. Bi taybetî devedorên konservatîv û olperest wî pirr rexne dikin.
Qian'an, Hebei
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 810.000 kesî
Kuderî
Eşîra Kuderî, Kuderiyan yan jî Mala Kuderî eşîrekî çiqilekî dimiliyan e, Kuderiyan li navçeya Erzîrom qeza Xinûsê li gundên Çaqmaqa, Gomika û li Pornaga dijîn.
Dîroka Eşîra Kuderiyan
Dema Îsmaîlê Kuderî hatiye Xinûsê sê kurê wî hebûne; Osman, Memed û Hemîd, Kurê wî yê Hemîd mixabin di rê de wenda dibe; Îsmaîlê Kuderî û herdû zarokên xwe jî tên Xinûsê, gundê Siwaran disekinin li wê derê aşekî jî çêdikin, lê, piştî çend sal şûnda îjar tênê gundê Mîrseîdê li vê derê gelek zeman diçe Îsmaîlê Kuderî li vir diçe ser dilovaniya xwe, kurrê wî Memed bi salixa diçe Narmanê, yê din Osman jî di zewice sê law û qîzekî wî çêdibe û diçe gundê Axwêranê, mêze dike cihê Axwêranê ji cotkarbûnê re ne cihekî xweş e ji wê derê jî bar dike tê gundê Çaqmaqa ava dike.
Çend sal derbas dibe êdî zarrê wî Eyûb, Ûsiv û Hesenxan mezin dibin dizewicin û ji hevdû vediqetin yê mezin Eyûb diçe Pornagê ava dike yê ortê Ûsiv diçe Gomikê ava dike, birayê piçûk Hesenxan jî dizewice û ser malê di Çaqmaqa de dimîne.
Her waha hersê gundê Kuderiyan dimilîne û hemî pismamên hev in. Hemî zarokên Osman in û torinên Îsmaîlê Kuderî ne.
Gundê Kuderiyan bi eslê xwe kurd in, mezinên Kuderiyan berê zazakî qisekiribûne lê naha her sê gund êdî bi zimanê kurmancî qise dikin.
Ol û bawerî
Her sê gundê Kuderiyan Misilman in û li ser mezhebê Îmam Şafiî ne. Hersê gunda da mizgeft û minare heye.
Mezinên Kuderiyan
Mezinên Kuderiyan heta îro ev in:
Osman bavê her sê gundê Kuderiyan e, bavê Çaqmaqa, Gomikan û Pornaga ye.
Sosa gizêrê
Sosa gizêrê cureyekê çêncê (sos) ye. Mirov divê bêje sosên gizêrê jî, lewra ji gizêrê gelek sos, selete hene. Herwiha mirov dikare vê sosa gizêrê wekî selete jî binav bike. Gelek sosên pêjgeha kurd, ne tenê ji bo bitehmkirina xwarinan, ji bo xwarinê ye jî. Ango mirov dikare wekî seleteyekê bixwe.
Zikêş ev e?
Di wêjeya devkî de behsa seleteyekê bi navê zikêş tê kirin. Di çîroka bi navê Mîrza çemûçem (ber çem re bimeşe, çemê bişopîne) de behsa seleteyekê tê kirin ku navê wê zikêş e. "Anî gizêrên xwe, sîr û mast pê werkir û xwar. Êşa zikê wê derbas bû. Got Xwedêyo şikir ji te re, te ji zikêşê re Zikêş daye".
Çêkirin
Gizêrên xwe pakij bişon, amade bikin. Têxin rûnbirêşkê hinekê biqelînin, nermijî bikin.
Seleteya xwe li binikan parve bikin, bi pelên bexdenûsê û biharatê bixemilînin. Xwêya xwe pê werbikin (ne mecbûrî ye, lewra xwêya zêde ziyanê dide laşê mirov).
Êdî dikare were ser destexaneyê.
Liang Wudong
Liang Wudong (bi çînî: 梁武东; pinyin: Liáng Wǔdōng; jdb. adara 1959an – m. 25ê kanûna paşîn, 2020) doktorekî li Nexweşxaneya Xinhua ya Hubeiyê bû ku doktorê pêşîn bû yê ku ji ber COVID-19ê mir.
Jiyana wî
Liang rêvebirê Departmana Otorînolarengolojiyê ya Nexwexaneya Entegre ya Dermanên Rojavayî û Çîniya Kevneşopî a Wîlayeta Hubeiyê (Nexweixaneya Xinhuayê) bû. Di berê de nexweşiya wî ya arîtmî (arrhythmia) û fîbrîlasyona atriyal (atrial fibrillation) hebû. Di 16ê kanûna paşîn a 2020an de xwe nebaş hîs kir, ta û lerzê jiya. Çû Nexwexaneya Entegre ya Dermanên Rojavayî û Çîniya Kevneşopî a Wîlayeta Hubeiyê (Nexweixaneya Xinhuayê) û piştî skena tomografiyê xuya bû ku pişika wî spî ye û semptomên berçav ên enfeksiyona pişikê heye. Piştî ku teşhîsa COVID-19ê hate kirin, ji bo tedawiya nexweşxaneyê wî li cihê îzolasyonê bicih kirin, û ji bo dewamkirina tedawiyê di 18ê kanûna paşîn ya 2020an de wî şandin Nexweşyaneya Jinyintan ya Wuhanê. Di 7ê sibehê ya 25ê kanûna paşîn ya 2020an de, Liang di 60 saliya xwe de mir. Di 3ê adarê de Shanxi Zhendong Group Renai Angel Fund 100,000 yuanan ji bo malbata Liang Wudongê bexş kir, û 2,000 yuan jî ji bo debara wab bexş kirin.
Înglistan
Îngilistan, Înglîzistan yan jî Îngiltere, (bi îngilîzî: England) welatek e ku beşek ji Keyaniya Yekbûyî ye. Îngilîstan li rojavayê xwe bi Wales û ji aliyê bakurê ve bi Skotlendê re sinorên axê parve dike. Deryaya Îrlendayê li bakurê rojavayê Îngilîstanê û li başûrê rojava jî Deryaya Keltî heye. Welat, girava Brîtanya Mezin ji heştan pênc ê giravê ku li bakurê Atlantîkê ye û zêdetirî 100 giravên piçûktir, wek Giravên Scilly û Girava Wight, vedihewîne.
Devera ku niha wekî Îngilistan tê binavkirin, yekem car di serdema Paleolotîka Jorîn de ji hêla mirovên nûjen ve hate niştecîh kirin, lê navê xwe ji Angles digire ku qebîleyek Alman e ku navê xwe ji nîvgirava Anglian girtiye ku di sedsalên 5an û 6an de li deverê bi cih bûne. Îngilîstan di sedsala 10an de bû dewletek yekgirtî û ji Serdema Keşfê re, ku di sedsala 15an de dest pê kir, bandorek çandî û qanûnî ya girîng li cîhana berfireh kiriye. Zimanê Îngilîzî, Dêra Anglican û hiqûqa Îngilîzî - bingeha pergalên dadrêsî yên gelek welatên din ên li çaraliyê cîhanê - li Îngilîstanê pêş ketin û pergala rêvebirî ya parlemanî ya welêt ji aliyê neteweyên din ve bi berfirehî hate pejirandin. Şoreşa Pîşesaziyê di sedsala 18an de li Îngilîstanê dest pê kir û welat civaka xwe veguherand yekem neteweya pîşesaziyê ya cîhanê.
Toponîmî
Destûra herî pêşîn a pejirandî ya Angles di xebata sedsala 1an de ji aliyê Tacitus ve di pirtûka Germania de, ku tê de peyva latînî Anglii tê bikar anîn, pêk tê. Etimolojiya navê eşîrê bi xwe ji aliyê lêkolîneran ve tê nîqaşkirin; hatiye pêşnîyar kirin ku ew ji awayê nîvgirava Angeln, ji awaya goşeyî tê. Çawa û çima têgeheke ku ji navê eşîreke ku ji yên din kêmtir e girîngtir bûye, wek Saksonan, ji bo tevahiya welat û gelên wî ku hatiye bikaranîn, nayê zanîn, lê xuya ye ku ev bi edetên bangkirinê ve girêdayî ye. Dibe ku nav ji aliyê gelê almanî yên li Brîtanyayê Angli Sakson yan jî Saksonên Îngilîzî ji bo ku wan ji Saksonên parzemînî (Eald-Seaxe) yên Saksonya kevin di navbera çemên Weser û Eider de li Almanyaya bakur cuda bikin, hatibe bikaranîn.
Pêşdîrok û serdema kevnar
Delîlên herî kevn ên naskirî yên hebûna mirovan li devera ku nuha wekî Îngilîstan tê zanîn ew Homo antecessor e ku nêzî 780.000 sal berê ye. Hestiyên herî kevn ên proto-mirovan ên ku li Îngilîstanê hatine keşfkirin 500.000 sal berê ne. Her çend niştecîhên mayînde tenê di nav 6.000 salên dawî de hatibe damezrandin jî ku wekî mirovên nûjen têne zanîn di serdema Paleolotîka Jorîn de li herêmê jiyan kirine. Piştî serdema qeşayê ya dawîn tenê ajalên bi pêsîrî yên mezin ên wekî Mammoth, Bîzon û Gagirdanên bi hirî mane. Nêzîkî 11.000 sal berê, dema ku qeşayê dest bi paşvekişînê kir, mirovan li herêmê ji nû ve dest bi niştecihiyê kirine; lêkolînên genetîkî destnîşan dike ku niştecihên herêmê ji bakurê nîvgirava Îberyayê hatine. Asta deryayê ji ya îro kêmtir dibe û Brîtanya bi perçeyên bejayiyê bi perçeyên bejayî yên Îrlanda û Ewrasyayê ve tê girêdan. Piştî carek dinê bilindbûna deryayê, 10.000 sal berê ji Îrlanda û piştî du hezar sal berê jî ji Ewrasyayê hatiye veqetandin.