cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Farqîn
Kela Mala Mîran
Kela Mîra, di waxta Hemdani'yan da hatiye avakirin u seraya Hemdanî'yane. Heta dema Nasruddewle jî seraya Mervanî'ya buye. Piştê ku Nasruddewle dibe hukimdar dev jivir berdide. Li şuna Kela Zembilfroş seray kî bi nav u deng ava dike. Di dawiyê de 500 sal derbas dibe herem dikeve destê Osmaniyan. Kişandina axa serê Kelê jî nezî 100 sal berê biye. 12 gundên mîr hebiye. Pal temam biye. Gundekî deyndar maye. Efsaneyek Balûl beg heye. Di nava Balûl beg u Zilanê Jorîn da çiye. Ev kele, di dema Selîmê Duyem padîşahê osmaniyan de, ji aliyê Behlûl Beg ve tê avakirin. Behlûl Beg ev kele, ji bo parastina xwe ya li dij piştgiriyên sefewiyan bi milê xelkê ava dike. Di nava bajêr de, girek çargoşe û ji axa ku bi pişta gelê Farqînê hatiye kişandin, ava dike. Derdora vî girî bi dîwaran diparêze. Girek wisa bilind ava dike ku ji ser banê koşka mîr ku ew jî li ser vî girî tê avakirin, dema mirov li derdorê dinêre, çaraliyê bajêr û derveyê bajêr tê dîtin. Parastina vî girî û kelê hêsan, dagîrkirin û bidestxistina gir jî ew çend dijwar e. Lewra hevraziya gir nêzî 45 dereceyî ye. Gir hîn heye û hin xanî û avahî jî li ser hene lê ew jî her wekî kela Zembîlfroş ji bêxwedîtiyê, wê mezinahî û ezameta xwe wenda kiriye.
Muhyettin Eryılmaz
Muhyettin Eryılmaz (bilêvkirina bi kurdî: Mûhyedîn Eryilmaz) mollayekî (melle) Kurd e.
Farqîn
Ziyareta Bavodînê
Tê gotin ku ew kesê li wir hatiye veşartin û mezelê wî bûye mîna ziyaret, kesekî bi navê Bahedîn e û mezinek ji mala merwaniyan e.
Muhyettin Eryılmaz
Li Amedê di xwepêşandanên şermezarkirina ketine artêşa Tirk bo Başûrê Kurdistanê de, bi pirtûka pîroz a Îslam, Quranê tevlî bûbû û bi gilîkirin û propagandaya çapemeniya Tirk, ji aliyê hêzên ewlekariyê yên Tirk ve hatibû girtin.
Farqîn
Mêreniyê
Li gundê Mêreniyê ye. Gund navê xwe ji vê ziyaretê girtiye. Tê gotin ku kesên felc dibin, dev û rûyên wan xwar dibin, şimikek heye li ziyaretê, wê şimikê di dev û rûyên ew kesên nexweş didin û nexweş pê baş dibin. Tê gotin ku kesê mezelê wî li vir e û bûye ziyaret, ne şêx e lê mîrekî kurd e.
Şêx Xelîl
Ev ziyaret li gundê Pîleka ye.
Muhyettin Eryılmaz
Girtina Eryilmaz ji aliyê oldar û mollayên Kurdistanê ve bi tundî hate şermezarkirin. Eryilmaz bi "pesindayîna rêxistina dabeşker" hate tewanbarkirin.
Farqîn
Ziyareta Erqenîsê
Ev ziyaret li gundê Boşatê ye. Erqenîs bi xwe kaniyeke pir cemidî ye. Zarokên ku bi sorikan dikevin an kesên zerikî ne diçin ser wê kaniyê xwe bi wê avê dişon û jê vedixwin û pê re baş dibin.
Şêx Zeydîn
Ev ziyaret jî li Boşatê ye.
Ziyareta Zêvetirkê
Li çiyayê Hafa Zerbiya, li kêleka Hesûnê ye. Ji vir tiştên antîk û hin dîwar û bermayên bajarekî derdikevin. Xuya ye ciyê bajarekî kevn e ku di bin erdê de maye.
Dara Hiznaxiyê
Du-sê kîlometre li dervayî Farqînê, li ser rêya Diyarbekirê ye. Darek e û kesek li wir hatiye veşartin. Paşê ew bûye ziyaret û bêtir bi wî darî hatiye nasîn. Lê li gor tê gotin ew kes jî ne şêx bûye. Kesekî bi navê Hesnewî bûye û kumandarekî, lehengekî kurd bûye.
Ziyareta Cimşa
Di navbera Bêzwanê û Başqeyê de ye.
Girkûvî
Di navbera Tîrkevankê û Dêrika Miqûrê de ye. Kesên ku tawî û bawî dibin, diçin ser vî ziyaretî û pişta xwe di kêlika mezel didin.
Şêx Meazê Cebelî
Ev ziyaret li herêma Badika, di navbera Kemûkê û Aliya de ye. Bêtir bi navê “Ser Hivde” tê nasîn. Dibêjin ku ev kes Sehabî bûye û bi navê “Kurê Pîrê” hatiye nasîn. Di şerê sehabiyan de, di 17ê adarê de şehîd ketiye. Loma jî her sal di 17ê adarê de, bi hezaran kes diçûne ser vê ziyaretê û ziyaret dibû mîna festîvalek. Kesên diçûn Ser Hivde, piştî serdana mezelê Şêx, şahî dikin, govend û lîstikên curbecur dilîzin, qurban serjê dikin û keç û xort li wir hevûdu dibînin, bi hev şa dibin û gelek keç û xort wê rojê ji ser ziyaretê bi hev re direvin. Paşê dibe qiyamet, heytehol lê mîna agirê kayê, zû vedimire û şahî didome, ta ku deng û hewara reva keç û xortekî din were bibe. Neha li wê herêmê bendavek hatiye çêkirin û ji bilî wê ziyaretê, hemû herêm di bin avê de maye û girê ku ziyaret lê ye, mîna giravek di nav avê de xuya dike, lewra ciyê ziyaret lê ye bilind e.
Bi van bendavên ku li Kurdistanê hatine avakirin û dê hîn bêne avakirin, ne tenê çand û dîroka me ji me tên dizîn, herweha kêf û şahiyên me, kenê li rûyê zarokan, tîra evînê ya ji kevana dilê xort û keçan tê avêtin û tîreja evînê ya di çavên şermok de veşarî jî di nav golên bendavan de difetisin.
Şêx Emînê Bêzwanê
Li gundê Bêzwanê ye ku neha ev gund jî di bin avê de maye.
Qarça Palê
Li gundê Herşenê ye. Gora Mele Xelîlê Teraşî li wir e. 1ê gulana mîladî (ku dibêjin hesabê kurmancî) û dibe 14ê gulana mîladî, gel diçe ser ziyareta Mele Xelîlê Teraşî û qurban serjê dikin û daxwaziyên xwe jê dikin.
Ziyareta Siniya
Nêzî gundê Babina ye. Li hêla Licê gundek heye ku ji wan re dibêjin sinî. Ev ne kurd in û ne jî misilman in. Kes nizane ji kîjan dînî ne û ew ziyareta çi ye ku her dema biharê ji Sinê tên û tewaf dikin?
Şêx Xelîl
Ev ziyaret li nav bajarê Farqînê ye. Ziyaret di nav goristaneke mezin de ye. Gelê Farqînê miriyên xwe bi piranî li wê goristanê diveşêrin û ji wê goristanê re jî dibêjin “Mezelên Şêxelîlê”.
Şêxelîl navê mezela ye. Ciyê ku kaba wî xerabiye tê gotin ku mezelê sahabe tê daye. Farqîn beriya Amedê ket destê îslamê. Di 639an de wexta ku Farqîn tê sendin. Ewil li vir limêj tê kirin. Li Anadolê da mescîda yekem vira ye. Piştê Farqînê Amed dikeve destê îslamê.
Kaniya Mezin
Ji Zuxrê Boşatê berjêr di qontara çiyê de ye.
Mirov bi hêsanî dikare bêje ku 60% ji farqîniyan li kaniya Mezin hînê avjeniyê bûne. Ava ku ji çiya diherikî û ya ku ji axê bi xwe diza, li wir golek çekiribû. Ev gol bi dîwarên beton û keviran ji hev hatibûne veqetandin û yek jê ne zêde mezin û kûr bû, ya din hinek mezintir û kûrtir bû. Zarokên ku melevaniyê nizanibûn, pêşî xwe di ya piçûk de hîn dikirin û paşê diketine hemza kûrtir û mezintir.
Li ser Kaniya Mezin stran jî hatiye gotin. Em beşek jê li vir binivîsin:
Moşrît
Li taxa Kevirspî (taxa Ferîdon) ye. Ev her çar kanî jî di qontara çiyayê Elbatê de û li pey hev in.
Kaniya Xanikê
Li binya qişleya eskeriyê, li ser riya Qulfayê, li taxa Zazo ye.
Kaniya Zazo
Ev nêzîkî kaniya Xanikê ye.
Ev her du kanî jî li taxa Kevirspî ne ku demên dawî li wir qişleyên eskerî hatine avakirin. Kanî di quntara heman çiyayî de ne lê hinek ji yên din bi dûr dikevin. Li biniya Zuxrê Qurniya (Qula Hemîdo) ne. Rêya ku diçe gundên Ferhendê, Kurbeytê û Taxikê jî ji wir derbas dibe.
Kaniya Tungê
Di navbera mala Yumnî Beg û Kaniya Mezin de ye.
Kaniya Xuro
Li ser riya Diyarbekrê ya kevn, li hember nexweşxaneya Farqînê li taxa Selahedîn e. Li ser vê kaniyê lihevhatiye weha ye:
Kaniya Nûrê
Li taxa Kelê nêzîkî mizgefta Qere Behlûl Beg e.
Kaniya Dergeh
Di binê sûrê de ye, li taxa Selahedîn e.
Kaniya Massê
Li taxa Selahedîn, li kêleka Kaniya Dergeh ye.
Mirovnasî
Mirovnasiya civakî (an jî mirovnasiya çandî)
Beşeke ji zanista civakî ye ko bi metodên xwe yên nîjadnasiyî, nîjadî, zimannasiyî, civakî û psîkolojîk lêkolînan li ser çandê dike. Di dîroka mirovnasiyê de, mirovnasên hêja û pêşeng Franz Boas, Bronislaw Malinowski, Claude Levî-Strauss, Alfred Kroeber, Margaret Mead, Edward Evan Evans-Pritchard, Fredrik Barth û yên dîtir in.
Farqîn
Kaniya Hecîcarkê
Li ser rêya Korît e. Berê xwe bide aşê Nebo, bexçê ziretê li milê rastê dimîne û ew jî li milê çepê nêzîkî aşê Nebo ye.
Mirovnasî
Pirsên mirovnasiya civakî
Her wiha pirsên mirovnasiyê yên sereke ev in:
Farqîn
Mala Ezîzan
Nêzîkî 450 sal berê du birayên bi navên Feqe Elî û Mele Feyat ji ber nexweşiya ku di navbera wan û pismamê wan de rû dide, ji Colemêrgê tên Farqînê û xwe li mîrê merwanan digrin. Ew jî mîrekên aliyê Colemêrgê bûne û girêdayê mîrê merwanan bûne. Wê demê eşqiyayek hebûye bi navê Grûzê Şeblerî û wî bînê li mala mîra çikandiye. Ji ber ku pir cengawer û jêhatiye bûye, tu kes nikaribûye Grûz bigire. Rojek tê ku pez û dewarên mala mîra ji xwe re bibe, Feqe Elî jî li wir e û bi Grûz re şer dike. Feqe Elî şûr davêjê û goşê kirasê Grûz dibire. Li ser vê yekê Grûzê Şevlerî dibêje: “Heta neha şûrê tu kesî nêzî min nebûye, çawa vî kesî kirasê min birî?” Dibêje: “Pismam bisekine, ez bi te re şer nakim, xuyaye ez extiyar bûme” û diçe malê tobe dike û li ser postê xwe rûdinê û berê xwe dide Xwedê. Mala mîr jî vê yekê sah dikin û radibin ji herdu birayan re dibêjin: “Ên ku divê mal û milkên me biparêzin hûn in” û yekî dişînine Ferhendê û ê din jî dişînine Boşatê. Piştî ku mala mîr êdî bê hêz dibin, ev gund û gelek gundên din ji mala Ezîzan û zarokên wan re dimîne.
Mirovnasî
Lêkolînên mirovnasiyî li ser kurdan n
Di mirovnasiyê de lêkolînên girîng ên ko li ser kurdan çêbûne ev in:
Farqîn
Mala Ezîzan
Mala Ezîzan bi sê navan têne naskirin: Mala Elî Axa, Mala Yumnî Beg û Mala Huseyn Axa. Ev her sê jî ji nesla Mele Feyat û Feqe Elî ne. Pismamê wan jî hene li Mîranga, Mala Mecîdkeyayê Herşenî, hinek ji wan li Tilmînê ne û hinek ji wan jî li Bilbilê ne. Lê ji van ên ku pêş ketine Mala Elî Axa, Mala Huseyn Axa û Mala Mehrem Beg bavê Yumnî beg in.
Mala Ezîzan torinê Feyat'in.
Yumnî Beg ji mala ustun'a ye. Yumnî beg kurê sadik begê kure Abdulah bege. Mala Ustun'â digîjin Feq Eli. Qesra wan li dêrê Boşatê ye.
Kepolî
Mezinê eşîra Şêxdoda ne. Bavê Mahmud Kepolî Mehemed axa di sala 1925 an di tevgera Şêx Seîd de, li Amedê hatebi darvekirin. Ew bineciyê Farqînê yên herî kevn in. Niha ew xwedî ax in û çend gunden wan hene.
Siyapoş
Wisa tê texmînkirin ku Siyahpoş bi eslê xwe ji Rojhilatê Kurdistanê bûye. 230-240 sal berê miriye. Li Farqînê mezin bûye û li Farqînê rehmet kiriye. Hemû berhemên wî li Farqînê ne. Pir feqîr û perîşan bûye. Du - sê tûtikê (mirîşkên) wî hebûne xelkê Narikê ew dizîne. Siyapoş ji gundiyên Narikê hez nekiriye. Di sala 1963 yan de gora Siyapoş ku li gundekî Farqînê Kurbeytê ye, ji aliyê Mele Ebdilkerîm Ceyhan û Şêx Mîsbahê Silîvî ve ji nû ve hatiye çêkirin û navê wî bi tîpên erebî li ser kêlika gora wî hatiye nivîsîn. Siyapoş li ser bûyera gundiyên herêma Narikê û mirîşkên xwe van çarînan dinivîse.
Narik, bi tenê ne navê gundek, navê herêmeke çiyayî ye: Başimtê, Ferhendê, Boşatê, Heldayê Sêdeqnê, Baqûz, Kufrê...
Zanîngeha Mêrdînê
Zanîngeha Mêrdînê an jî Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê (navê fermî bi tirkî: Mardin Artuklu Üniversitesi, yê ku tê wateya Zanîngeha Ertuqî ya Mêrdînê) zanîngeha dewletê ya bajarê Mêrdînê ye. Di sala 2007an de hat sazkirin û di heyama akademîk a 2007-2008an de 83 xwendekar hebûn.
Di sala 2009an de Enstîtuya Zimanên ku li Tirkiyeyê Dijîn hate damezirandin. Armanca vê enstîtuyê hînkirina zimanên kurdî (kurmancî û zazakî), erebî û suryanî ye.
Farqîn
Destana Siyamendê Silîvî
Destaneke evînî ya hêla Farqînê ye. "Siyamendê Silîvî xwediyê tîr û kevanê zîv î". Biraziyê keyayê gundekî Farqînê ye û gurî ye. Lê mîna cinan e. Jêhatî û çavvekirî. Ji ber evîna xwe Xecê, bi çiyayê Sîpana Xelatê ve direvîne. Dawiya vê destanê jî, mîna gelek destanên evînî yên din, bi mirina her du evîndaran bi dawî dibe. Bi giranî Siyabend tê gotin û wisa tê zanîn. Mîna nav ne şaş e lê rastiya navê ku di destan de derbas dibe Siyamend e. Lewra di nav gel de ev nav xera jî dibe. Mîna Siyahmed, Siyamet û hwd jî têne gotin. Ev destan mîna pirtûk hatiye çapkirin û wergerandine tirkî jî. Herweha fîlmek wî jî bi tirkî hatiye çêkirin. Di fîlmê de Tarik Akan rola Siyamend, Mine Çayiroglu jî ya Xecê dilîze.
Nifûs
Mîna gelek deverên Bakûrê Kurdistanê, li Farqînê jî bi taybet di navbera salên 1990 û 1993 yan de, di encama êrîşên dewletê û hîzbullahê de, bi sedan kesên bê çek, sivîl û welatparêz hatine kuştin. Ev kes bi piranî û giranî bineciyên Farqînê bûn û xwedî çandeke bajarvaniyê bûn. Di navbera van salan de gelek kes jî ji tirsa mirinê, êrîş û zextên dewletê ji Farqînê bar kirin. Hinek ji wan li Amedê bi cî bûn lê piraniya wan li bajarên tirkiyê yên mîna Stembol, Enqere, Edene, Mersîn û hwd. belav bûn. Piştî demekê, ji gundên derûdorê koçberî çêbûn û bajar car din bi wan hate dagirtin. Niha kesekî ku heya10-15 sal berê jî li Farqînê dijiya û bi dê û bav her kesî dinasî biçe Farqînê, dê ne kes wî/wê ne jî ew dê kesekî binase.
Li gor hejmarên dawî, hejmara şêniyên Farqînê 64.100 kes in. Ji vê 33.502 mêr, 30.634 jî jin in. Hejmara ciwanan bi giştî 29.432 ye. Bi piranî jî bê kar û ser û ber in. An koçî metropolên tirkiyê dikin an jî dema xwe li qehwexaneyan dikujin.
Çandinî
Li gel potansiyela xwe ya dîrokî û çandî, bajarê Farqînê xwedî potansiyeleke mezin a çandiniyê ye.
Ji %80 nifûsa bajêr, bi pez û dewar û çandiniyê debara xwe dikin. Li herêmê bi piranî genim, ceh, nîsk û nok têne çandin. Zeviyên ku dikarine bêne çandin bi giştî 88 hezar hektar in. Jı van 35 hezar hektar genim, 19 hezar hektar nîsk, 11 hezar hektar ceh e. Li gel vê yekê jî, bi tenê fabrîkayeke arvan heye. Nîskên ku têne çandin, bi giranî difroşin fabrîkayên Dîlokê. Ji % 60 genimê ku tê çandin jî, ji aliyê Ofîsa Hilberînên ji Axê (TMO) ya dewletê ve tên kirîn.
Hatiniya ji ajelan
Salê 416 hezar ton goşt, 360 hezar ton şîr, 121 hezar û 666 ton penîr û 5800 ton jî hingiv tê hilberandin.
Bazirganî
Niha li farqînê 1.602 dikanên ku girêdayê Odeya Esnaf û Sinetkaran in, 414 beqal in û 104 jî qehwexane ne.
Şer, êrîşên dewletê, kuştina bi sedan kesên sivîl û bê guneh û koçberî û rakirina tekela Farqînê, bisînorkirina hilberîna titunê ji aliyê dewletê ve û polîtîkayên dewletê ku li hemû kurdistanê derbas dibe, ji gelek aliyan ve pişt li Farqînê şikand. Lê Farqîn bi zeviyên xwe yên dewlemend, bi deşt û çiyayên xwe, bi dewlemendiya çanda xwe ya kevn û bi dewlemendiyên serax û binaxên xwe ve, mîna gelek deverên Kurdistanê, xwedî potansiyeleke mezin e û dikare j nû ve û hîn xurtir li ser van îmkan û potansiyelan şîn bibe. Lê divê xwedî jê re hebin, em hemû xwedî lê derbikevin!
Gundên Farqînê
GUND Û MEZRAYÊN FARQÎNÊ 1-Aslo, 2-Avanek, 3-Babina, 4-Badikanê Kêşê, 5-Bameydanê, 6-Baqûz, 7-Başboyik, 8-Başimt, 9- Başnîq, 10-Başqa, 11-Bavodîn, 12-Bayîk, 13-Belawela, 14-Bereket, 15-Bexça, 16-Bêzwan, 17-Bilbil, 18-Boşat, 19-Çekûya, 20-Çîçika, 21-Çirikê, 22-Cirnoqî, 23-Cûmat, 24-Dasina, 25-Dêrik, 26-Dêrikaemêreşo 27-Dêrikamiqûrê, 28-Dêrûn, 29-Deyika, 30-Dîda, 31-Elebengî, 32-Emera, 33-Emerka, 34-Etşa, 35-Ezdîn, 36-Fêra, 37-Ferhend, 38-Fişat, 39- Garisî, 40- Germîtkoy, 41-Gilgilo, 42-Girbilok, 43-Girikêboto, 44-Girkinyat, 45-Golemîra, 46- Gormez, 47-Gulîzera, 48-Gundêcano, 49-Gundêreşo, 50-Gundik, 51-Gundikêîbrahîm, 52-Gurêşa 53-Hacîca, 54-Hecîçerkez, 55-Hecîreş, 56-Helda, 57-Hêlîn, 58-Herşen, 59-Hesendeliyê, 60-Heşter, 61-Hevder, 62-Heydereka, 63-Hilêlî, 64-Hogira, 65-Hokan, 66-Huseyna, 67-Kalikî, 68-Kanîqul, 69-Kanîspî, 70-Kejika, 71-Kelaxa, 72-Kelê, 73-Kemûkê, 74-Kenika, 75-Kepo, 76-Kilêsî, 77-Korît, 78-Kufrê, 79-Kurbeyt, 80-Kurêşa, 81-Malabadê, 82-Malaelîkê, 83-Malahirmo, 84-Malaomera, 85-Meleetmanka, 86-Mêrgawaş, 87-Mezirkahêvo, 88-Mîranga, 89-Mîreliya, 90-Mistika, 91-Pîleka, 92-Pîrema, 93-Pîrexala, 94-Pîrhesamê, 95-Qasimî, 96-Qazoxa, 97-Qereeliya, 98-Qeremûs, 99-Qewşan, 100-Qeyçanê, 101-Qeyîk, 102-Qizlal, 103-Qoca, 104-Qulfa, 105-Qurtê, 106-Remdanka, 107-Reşikê, 108-Sabe, 109-Salika, 110-Selmik, 111-Sextê, 112-Sêdeqnê, 113-Siloqê, 114-Siltêniyê, 115-Sora, 116-Sotêniyê, 117-Sûsa, 118-Şêlima, 119-Şemrex, 120-Şevlera, 121-Şêxdawudan, 122-Şivqet, 123-Talî, 124-Taxik, 125-Tewerz, 126-Tilmîn, 127-Tirbespî, 128-Tîrkevank, 129-Weysika, 130-Weysikanê Jêrî, 131-Weysikanê Jorî, 132-Xapa, 133-Xerabgurya, 134-Xirba, 135-Zerbiya, 136-Zêrê, 137-Zinzinê, 138-Zorava. (Çavkaniya bi taybet navên gundên Silîvan û gelek agahiyên derbarê Silîvanê de ku li vir hatine nivîsîn, bi temamî Şêx Mîsbahê Silîvî ye!) M.F.A.
Sipîbin
Sipîbin, navê yek ji gundên gundistana Jaweroya Rojava, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Sipîbin' 165 kese (73 mêr, 92 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 48 e.
Rhein-Erft-Kreis
Rhein-Erft-Kreis, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Bajarok
• Bedburg
• Bergheim
Emhjellevatnet
Emhjellevatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Sogn og Fjordaneya Norwêcê de ye. Gol bi qasî 25 kîlomêtre dikeve başûrê rojavayê navenda şaredariya Sandaneê.
Rhein-Erft-Kreis
Bajarok
• Brühl
• Elsdorf
• Erftstadt
• Frechen
• Hürth
• Kerpen
• Pulheim
• Wesseling
Babegurgur
Babegurgur, an jî Babegurrgurr, yek ji mezintirîn meydanên neftê yên Kurdistan û seranserî cîhanê ye, di sala 1927an de neft lê hat dîtin. Nêzîkî Kerkûkê ye.
Agirê sermedî
Babagurgur 16 km dûrî Arrapha ye, di navbera qada neftê de agirekî navdar î bi navê Agirê Sermedî heye. Dibêjin Agirê Sermedî 4000 sal e ku dişewite.
Meydanên neftê
Di meha kewçêra 1927an de bîra neftê ya Babegurgurê ji hêla Turkish Petroleum Company ve hate dîtin. Babegurgur yek ji sê bîrên Kerkûkê ye, yên din Xurmelle û Zurgezraw in. Mezinbûna bîra neftê 300 kîlometre çargoşe ye.
Kerevîd
Kerevîd, famîleya kerevîdan (Astacidae), famîleyeke canewerên avê çîrîn yan avê çem û rûbaran ji binfîlûma qalikdar (Crustacea) e ku jê cinsê kerevîdan (Astacus) tê nasîn.
Cure
Famîleya kerevîdan (Astacidae) 12 cureyan di 3 cinsan de hene.
Xeyîr
Xeyîr, gundekî gundistana Temoẍeya navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Xeyîr 252 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 52 e.
Before Snowfall (fîlm)
Before Snowfall (bi sernavê xwe yê orijînal: Før snøen faller, ango Berî berfbarînê) yekemîn fîlmê dirêj ê derhênerê kurd-norwêcî Hişam Zeman e û di sala 2013an de wek 'Baştirîn Fîlma Nordîk' hate xelatkirin.
Mijar
Konvoyeke seyareyan nêzikî mala Siyarê şazdeh salî dibe, yê ku piştî wefata bavê xwe wek reîsê malê xwedî li dayik û du xwişkên xwe derdikeve. Sedema konvoyê ev e ku axayê gund hatiye xwişka Siyar, Nermîna 18 salî, ji kurê xwe re bixawze. Lê Nermîn vê zewaca bi zorê naxwaze û lewra bi hezkirina xwe re ji mal direve.
Ji ber ku mijar êdî mijarê namûsê ye, Siyar dikeve nav rêya bi tehlûke ya Ewropayê: divê ew li şopa Nermînê bikeve û yan Nermînê bîne malê, yan jî namûsa malbatê xwe paqij bike.
Tavče Gravče
Tavče Gravče (makedonî: Тавче гравче, yewnanî: Φασουλοταβάς) xwarineke neteweyî ya Makedonyayê ye. Tiyana (taweya) fasûliyan (lobiye, lovî) e. Ne tenê makedonî, yewnan jî hez ji vê xwarinê dikin. Tiyanên wiha di pêjgeha kurd e jî hene.
Berkeliyên (melzemeyên) vê xwarinê
Li Kurdistanê goştê sor jî tevlî tiyana loviyê dikin. Çend variyantên vê xwarinê hebin jî, ev berkelî divê hebin, standard in:
Amadekirin
Di rûnbirêşkekê de pîvazeke hûrkirî û îsota reş di nava rûn de tên qelandin, dema lovî têra xwe keliyan, quşxaneyê vala dikin nava dîzekê û taweyê jî vala dikin dîzê. Dîzê dikin argûnê (firne, firûn), di germiya 220 ° Cyê de tê pijandin. Berkeliyên xwarinê tehma xwe dan hev, ji argûnê tê derxistin û servîskirin.
Alexander Zick
Alexander Zick (jdb. 20ê kanûna pêşîn 1845 li Koblenz - m. 10ê çiriya paşîn, 1907 li Berlînê) wênesazeke dîrok, portre, janr û xêzkarê alman bû.
Jiyan
Alexander Zick, kurê wênesaz Gustav Zick, neviyê wênesaz Konrad Zick û neviyê mezin ê wênesaz Januarius Zick, piştî 1862 li Akademiya Hunerê ya Keyî ya Prûsya li Düsseldorf peykervanî li cem August Wittig xwend. Dûv re wî berê xwe da wênesaziyê û bû xwendekarê Eduard Bendemann. Zick paşê çû Koblenz berî ku herî dereng di 1864 de biçe Parîsê. Li wir li kargeha Alexandre Cabanel hate perwerdekirin. Ji dora 1870 Zick li Düsseldorfê bû.
Bi navgîniya naskirina bi Ludwig Knaus re, Zick di 1880 de çû Berlînê. Her çend hîn jî wekî wênesazê janr û dîrokî çalak be jî, di demek kurt de ew bi taybetî wekî xêzkar hate nas kirin. Wî ji bo çîrokan, ji bo kovarên malbatî û ciwanan ên mîna Die Gartenlaube, lê di heman demê de ji bo wêjeya giştî wekî çapa Faust a Goethe jî  xêz kir.
Galerî
Wêne:Dragon Slayer, Alexander Zick (1899).jpg|Dragon Slayer (1899) Wêne:Die Gartenlaube (1894) b 297.jpg|Die Gartenlaube ( (1894) Wêne:Hänsel und Gretel2.jpg|Hansel û Gretel Wêne:Schneewittchen.jpg|Berfînxan û her heft bejnbihost Wêne:Aschenputtel.jpg|Aschenputtel Wêne:Dornröschen.jpg|Dornröschen Wêne:Schneeweisschen und Rosenrot3.jpg|Gulspî û Gulsor Wêne:Schneewittchen2.jpg|Berfînxan û her heft bejnbihost Wêne:Die drei Schwester.jpg|Sê xwîşk </Gallery>
Karê diravnasiyê
Alexander Zick di salên xweyên dawîyê de li Berlînê, sê banknotên Alman, 5 Mark Reichskassenschein 1904, û 10 Mark Reichskassenschein 1906 sêwirane bû.
Ûskîberg
Ûskîberg, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.
Pêjgeha Afrîkayê
Pêjgeha Afrîkayê ji tevahiya xwarin-vexwarinên li vê parzemînê hene û ji taybetiyên wan re tê gotin. Afrîka duyemîn parzemîna mezin a erdê ye. Gelek gel, kom û ber lê cihwar in. Herwiha xwedî çand, huner û estetîkeke dewlemend e.
Di xwarinên afrîkayî de fêkî, zebze, berhemên şîr û goşt cihekê sereke digirin. Di nava herêmên wê de hevparî jî gelek in, cudatî jî.
Afrîkaya navendî
Li navenda Afrîkayê pirranî xwarinên gelêrî û herêmî tên xwarin. Herwiha siyale, fringî, îsot jî gelek tên bikaranîn. Şîraniyên herêmî, mirîşk, goştên hin ajalên kovî jî tên xwarin.
Rojhilatê Afrîkayê
Li vir gelek cudatî hene di navbera herêman de. Xwarinên tradîsyonal û nûjen tevlîhev bûne. Bandora xwarinên erebî û hindî jî mezin e li van herêman.
Fêkî dîsa cihekê girîng digirin. Bikaranîna biharbêhnan (biharat) gelek e. Ji bandora kolonyalîzmê, xwarinên portûgalî û ewropayî jî tên xwarin.
Qilonçê Afrîkayê
Xwarinên ji Erîtreyê qora pêşîn tên. Berhemên şîrê, xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê, xwarinên pêjgeha ereb, riz, şîraniyên wekî helawê, fêkî, biharbêhn (biharat) xalên girîng in.
Bakurê Afrîkayê
Li vir bandora kûltûra Deryaya Navîn heye. Rewşa aborî jî baştirîn e. Pêjgeha ereb cihekê girîng digire. Herwiha xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê, goşt, rûnê zeytê, kundir, fringî, kartol, zebzeyên hêşîn ên din, fêkî xalên girîng in.
Bandora xwarinên fastfood û yên ewropayî jî ne hindik e, bi taybetî li metropolan.
Başûrê Afrîkayê
Ji pêjgeha başûr re, "pêjgeha keskesorî" jî dibêjin, rengareng e. Gelek dewlemend e. Xwarinên tradîsyonal navdar in. Di nava êl û beran de çendî cudatî hebin jî, pirraniya xwarinên herêmê hevpar in.
Fêkî, zebze, goşt, xwarinên ewropayî, masî xalên sereke ne.
Rojavayê Afrîkayê
Goşt, zebze, biharbêhn (biharat) sereke ne. Dîsa riz (birinc), xwarinên erebî, xwarinên tradîsyonal, hêk û fêkî jî.
Bludenz
Bludenz bajarê Awistirya ya Vorarlberg eyalet e. Ew li rojavayê Awistirya, başûrê eyaleta Vorarlberg e. Bajar bi çiyayan hatiye dorpêç kirin. Li bajarê ku 14000 kes lê dijîn, serê kîlometrek çargoşe 465 kes hene. Municipalityaredariya bajêr di destê rastgir Partiya Gel a Awistriyayê de ye. Li Bludenz çîkolata û bîra têne hilberandin.
Çerkez Ethem
Çerkez Ethem (jdb. sala 1885 li Bandirmayê, Împeratoriya Osmanî – m., Emman, Urdun) gerîllayekî çerkez ê osmanî bû. Ji gundê Emreköya Bandirmayê ji pênc kuran kurê herî biçûk ê Alî Beg bû. Birayên wî yên mezin İlyas û Nurî, şerê bi rûman re hatine kuştin. Birayên wî yên din Reşet û Tevfîq jî di salên 1901ê û 1902an de, dibistana Herbiyê qedandin û bibûn serbaz. Birayê wî Reşîd, di gelek bereyan de tevlî gelek cengan bibû. Dûre weke parlementerê bajarê ku niha navê wê Manîsa ye bû û ji wir tevlî Meclîsa Mezin a Tirkan bû.
Çerkez Ethem, ji malê direve û dikeve Dibistana Suwarî ya Bakirkoyê ya Zabît a Piçûk. Di şerên Balkanê de, di bereya bulgar de birîndar bû. Zama qidemê û madalyon wergirt. Di şerê cîhanê yê yekem de, li jêr serkêşiya Eşref Kuşçubaşı bi Rêxistina "Teşkîlatı Mahsusa" tevlî êrişên li ser Îran, Efxanistan û Iraqê bû. Birîndar bû û piştî şer vegeriya gundê xwe. Di sala 1919an de Rêxistina gerîlla ‘Kuvayî Milliye’ ava kir. Ev rêxistin, weke hêza gerîla ya Anatoliyê, li hemberi hemû serhildanên li dijî komarê hate bikaranîn. Bi damezirandina Komara Tirkiyê re pêwistiya vê rêxistinê ji holê rabû, serok û fermandarên vê rêxistinê bi ‘xayîntiya welat’ ji aliyê Mustafa Kemal Ataturk ve hate tawanbarkirin û sûrgûnkirin. Çerkez Ethem, ji aliyê Mustefa Kemal ve di Lîsteya sedûpênciyan de hate bicîhkirin. Di de Dadgeha serxwebûnê derheqê Çerkez Ethem, fermandarên wî û xizmên wî de hûkmê dardekirinê da. Lewma Çerkez Ethem, salên mayî yên jiyana xwe li xeribiyê berdewam kiriye. Pêşî çû Berlînê. Dûre demekê li Qahîreyê ma û di salên dawî de derbasî Ûrdûn û Libnanê bû.
Di sala 1948an de li Emman, Urdun mir.
Redmi
Redmi bin-marqeyek xwedan pargîdaniya elektronîkî ya Çînî Xiaomi ye. Ew yekem carî di Tîrmeh 2013 de wekî xetek smartphone ya budceyî hate ragihandin,.
Navnîşa hilberan
Ger navgîniya amûrê bi gelek navan be navnîş li gorî navên çînî tê çêkirin.
Redmi Têbînî
1 Cûda tenê di navbera Redmi Note 8 û Note 8T de ev e ku Têbînî 8T taybetmendiyên NFC heye.
Redmi TV
Ji Çirî 2020, mezinahiya dîmendera Redmi TV ji 32 "heya 98", bi bihayê ji RMB 899 heya RMB 19999.
Makîna ingûştinê ya Redmi
Ji Gulana 2020-an ve, Redmi bi tevahî 2 modelên topa şûştinê heye.
RedmiBook notebook PC
Ji Tîrmeh 2020 ve, Redmi bi tevahî 11 modelên RedmiBook bi 18 guhertoyên model hene.
Accessories Redmi
Pêdiviyên Redmi ji guhên bêhêl, bankên hêzê, rêgezên Internetnternetê bigire heya axaftvanên AI-yên zîrek hene.
G
G (ya g) pir menên xwe heye:
Cazê
Cazê, navê jina Simayîlxanê bavê Elîxanê bapirê Simkoyê Şikak bû ku bi dû mirina Simayîlxanê mezin ji ber wê ku Elî xan hê zarok bû serokatiya êla Şikakan bo demekî nêzî heft salan girt destê xwe. Wê di wê demê de êla Şikakan rêberî kir û bê ku çi şaşî yan astengî çê bin piştî mezin bûna Elî xan rêberiya êlê derbasî wî kir.
Heather Mitchell
Jiyan
Mitchell li  Dibistana Bilind a Camdenê li Camden, New South Wales xwendi bû û li wê derê   di  sala 1976 de mezûn bû. Di heman demê de wê li Enstîtuya Neteweyî ya Hunera Dramatîkê xwend.Mitchell bi taybet bi rola xwe ya Ashkayê di rêzefîlma Spellbinder û Spellbinder: Land of the Dragon Lord de tê naskirin.
Fîlmnîgarî
1984: Bodyline (rêzefîlmeke hûr)
1985: I Can't Get Started
1986: Land of Hope (rêzefîlm)
1986: Malcolm
1987: The Place at the Coast
1988: The Everlasting Secret Family
1991: Proof
1993: Seven Deadly Sins (rêzefîlmeke hûr)
1994: Muriel's Wedding
1994: Cody: A Family Affair, (fîlma wêneguhêzê)
1994: Cody: The Tipoff(fîlma wêneguhêzê)
1994: Cody: Bad Love,(fîlma wêneguhêzê)
1995–1997: Spellbinder (rêzefîlm)
1996: Mercury (rêzefîlm)
1996: Children of the Revolution
1997: Spellbinder – Land of the Dragon Lord (rêzefîlm)
1997: Thank God He Met Lizzie
1998: Cody: The Wrong Stuff( fîlma wêneguhêzê)
2000: On the Beach(fîlma wêneguhêzê)
2000: The Love of Lionel's Life (fîlma wêneguhêzê)
2001: The Day of the Roses(fîlma wêneguhêzê)
2002: Black and White
2003: Travelling Light
2004: Jessica (fîlma wêneguhêzê)
2004: The Brush-Off
2004: Right Here Now
2005: Hell Has Harbour Views (fîlma wêneguhêzê)
2006: The Society Murders (fîlma wêneguhêzê)
2007: Rogue
2007: Rain Shadow (hûrrêzefîlm)
2008: Emerald Falls (fîlma wêneguhêzê)
2008: Three Blind Mice
2008: Seize the Day (Kurtefîlm)
2010: A Love Story (Kurtefîlm)
2010: The Wedding Party
2010: Griff the Invisible
2011: Underbelly Files: The Man Who Got Away (fîlma wêneguhêzê)
2011: The Moment (Kurtefîlm)
2011: The Eye of the Storm
2011: Spirited (rêzefîlm)
2011: Afterglow (kurtefîlm)
2012: Census (Kurtefîlm)
2012: The Red Valentine (kurtefîlm)
2012: Sanctuary (kurtefilm)
2012: Ravage (Kurtefîlm)
2013: [[The Great Gatsby)
Pêşedanên şanogeh
Hilberînên şanoyê de ,The White Devil (tebaxa 2000), Bye Bye Birdie (adara 2001) ne .Mitchell di tîrmeha 2008an de dayika Hamlet Gertrude  li Bell Shakespeare ya Hamlet li Playhouse, Arts Centre, Melbourne, lîst.Ji tîrmehê heta tebaxa 2011, ew di  Belvoir St, Theatre de, hi bo  Neighborhood Watch,hatibû pêşkirin. Di 2017 de wê di hilberîna Sydney Theater Company ya Cloud Nine a Caryl Churchill de Edward û Betty lîst  ku bi derhêneriya Kip William bû.
Saint-Germain-de-Lusignan
Saint-Germain-de-Lusignan, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Axbilax Hesenkendî
Axbilax Hesenkendî gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Enstîtuya Endazyarên Elektrîk û Elektronîk
IEEE (bi îngilîzî: The Institute of Electrical and Electronics Engineers; bixwîne: ay-trîpl-î) tê wateya Enstîtûya Endazyarên Elektrîk û Elektronîk, komekî tê de bi armanca karê endezyarî, elektronîk, zanistiya kombers û gelek nerît tên xebitandin. Enstîtuyê 395.000 endam hene û li 150 welatan dihêt dîtin.
Zîndana Evîn
Zindana Evîn (bi farisî : زندان اوین, tê xwendin wek : Zendân-e-Evin ) girtîgehek e ku li taxa Evîn a Tehrana Îranê ye. Zindan ji sala 1972’an ve, berî û piştî şoreşa Îslamî, di baskê xwe de ku bi navê “Zanîngeha Êvîn” hatiye avakirin, ji ber hejmara xwendekar û rewşenbîrên li wê derê, cihê sereke yê bicihkirina girtiyên siyasî bûye. Zindana Evîn bi “binpêkirina mafên mirovan ên giran” li dijî muxalifên xwe yên siyasî û rexnegirên hikûmetê tê sûcdarkirin.
Dîrok
Eraziyên girtîgehê hewşa înfazê, salona dadgehê û blokên cuda yên sûcdarên hevpar û girtiyên jin hene. Di eslê xwe de ji aliyê ewlekarî û îstixbarata Şah, SAVAKê ve dihat birêvebirin. Ew di destpêkê de ji bo bicihkirina 320 girtiyan - 20 di hucreyên bitenê de û 300 di du blokên mezin ên hevpar de - hate çêkirin û heya sala 1977-an hate berfireh kirin da ku zêdetirî 15,000 girtiyan, di nav de 100 hucreyên tenê yên girtiyên siyasî, bigire. Di 11ê Sibata 1979an de, di dema Şoreşa Îranê de girseyên serhildêran avêtin ser girtîgehê û hemû girtiyan azad kirin.
Di serdema Komara Îslamî ya Îranê de hejmara girtiyan dîsa bû 1500 girtiyan. Li gorî zanyar Ervand Abrahamian: "Di teorîyê de, Evîn navendeke binçavkirinê bû ji bo kesên ku li benda darizandinê ne" û piştî wê jî girtî dihatin veguhestin bo girtîgeheke din, ya Qezel Hesar yan jî Girtîgeha Gohardeştê. "Di rastiyê de, Evîn wekî girtîgehek asayî xebitî û bi salan li bendê mabû ku were darizandin." Girtiyên navdar gelek caran hemû cezayê xwe li Evînê derbas kirin. Li Êvînê kesên girtî dihatin îdam kirin jî. Piştî şoreşa îslamî Mihemed Kaçoyî wek parêzgarê Êvînê hat kirin. Piştî kuştina wî di Hezîrana 1981ê de, Esadollah Lajevardî, serdozgerê Tehranê, heta sala 1985-an wek cerdevan xebitî. Di sala 1998’an de Mucahîdên Gelê Îranê Lacewerdî qetil kirin. Ev girtîgeh li devera niştecihbûn û bazirganî ya bi navê Evîn, li kêleka navçeya Saadet Abadê ye. Deverek parkek mezin heye ku çayxane û xwaringehek populer a populer ku tavilê li tenişta wê ye. Wênekêşana li pêş û derdora girtîgehê neqanûnî ye. Girtiyên ji zindana Evîn û Ghezel Hesar di dawiyê de ji bo Girtîgeha Navendî ya Tehranê, ku bi navê Feshafaviye an Fashafoyeh jî tê zanîn5, bên veguhestin.
Agirê sala 2022an
Di 15’ê Cotmeha 2022’an de, di nava xwepêşandanên Mahsa Emînî de, agirekî dijwar li vê girtîgehê dest pê kir û di dema gelek pevçûnên bi girtiyan re, dengê gulebarana hêzên ewlehiyê ji hundirê girtîgehê hat bihîstin. Navenda Mafên Mirovan li Îranê piştrast kir ku rapor gihîştine wan ku şeva Şemiyê di saet 22:00’an de li girtîgeha Êvînê “şerê bi çekan” rû daye. Vîdyoyên ku roja Şemiyê li ser medyaya civakî hatin parvekirin nîşan didin ku dûman ji girtîgehê bilind dibe. Di vîdeoyan de dengê çekan û her wiha sirûdên li dijî hikûmetê jî dihatin bihîstin. Medyayên ser bi Sipahê Pasdarên Înqilaba Îslamî û hikûmeta Komara Îslamî ya Îranê behsa pevçûn û şewata vê girtîgehê kirin. Li gorî Navenda Ragihandinê ya Dadweriyê, di dema şer û pevçûnek di navbera hejmarek girtiyan de li bendên 6 û 7, ku her du jî girtîgehên taybet ji bo mehkûmkirina darayî û diziyê ne, atolyeya dirûtina girtîgehê agir pê ketiye. Malbatên girtiyên li Evînê û gelek girtiyên din li nêzî girtîgehê kom bûn. Li ser vê yekê hêzên hikûmetê gaza rondikrêj avêtin wan. Hêzên asayîşê jî ji bo rê li ber nêzîkbûna xelkê bigirin, rêya bejahî ya Yadegar-emam girtin. Di vîdeoyên ku li derdora girtîgehê hatine kişandin de dirûşmên li dijî hikûmetê têne bihîstin.
Hespeşe
Hespeşe gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 354 kes (65 malbat) bûn.
Piçaqçî
Piçaqçî gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 151 kes (44 malbat) bûn.
Dîlan Gwyn
Dîlan Kotan ku bi bernavkê Dîlan Gwyn an jî navneteweyî wek Dilan Gwyn (jdb. 4ê hezîrana 1994an li Stockholmê, Swêdê) tê nasîn lîstikvaneke swêdî ye ku deûbavên wê kurd in. Di warê etnîsîteya xwe de li ser Twitterê dibêje: "Ez ermen, çerkez, yewnan, kurd û tirk im. Ez li Swêdê hatime dinyayê."
Jiyana wê
Dîlan Gwyn ji dê û bavên kurd li Stockholma Swêdê hat cihanê û li wir mezin bû. Berî ku ew ji dayik bibe, dê û bavê wê tevî xwişka wê ya mezin ji Tirkiyeyê reviyane Swêdê. Bavê wê Orhan Kotan rojnamevan û çalakvanê mafên kurdan bû. Piştî xwendina dibistanê, wê li Parîsê li Zanîngeha Paris-Sorbonne û li Zanîngeha Stockholmê jî sînemayê xwend. Ew li Akademiya Hunerên Dramatîk a Amerîkî, pêşî li kampûsa Los Angeles û dûv re li kampûsa Manhattanê, ku li wir di sala 2010an de mezûn bû, di hunerên performansê de perwerde kir.
Kariyera wê
Di sala 2012an de, Gwyn di Shoo Bre û Plastic Films de yekem fîlma xwe ya dirêj lîst. Dûv re di sala 2014an de, wê pêşkeşa xwe yekem ya televîzyonê wekî Yana di sezona duyem a rêzefîlma dîrokî ya fantazî ya Da Vinci's Demons de da û di fîlma tirsnak a fantazî Dracula Untold de xuya bû. Gwyn di sala 2015an de di fîlma drama ya kanadî Là où Atilla passe de lîst. Ji salên 2016an heta 2018an, Gwyn di her du sezonên rêzefîlma honaka zanistî ya Freeformê Beyond de rola Willa Frost lîst. Piştî vê yekê di sala 2018an de rol di fîlmên The Convent, fîlmeke tirsnak a brîtanî û Lyckligare kan ingen vara, dramayeke komedî ya swêdî de, hat. Di sala 2019a de, Gwyn di fîlma şer a fransî Sœurs d'armes de lîst  û di rêzefîlma Viaplayê Älska mig de dest bi rola Elsa kir.
Jiyana kesane
Gwyn bi mêrê xwe Emil û keça wan re, ku di kanûna pêşîn a 2021an de li Nexweşxaneya Karolinskayê ji dayik bû, li rojavayê Stockholmê dijî. Ew li London, Amsterdam û Stembolê jî jiyaye.
El Tyempo
El Tyempo (איל טיימפו, Dem), rojnameyeke mûsewî bû ku ji 1871ê heya 27ê adara 1930î li dewleta Osmanî û di salên pêşîn ên komara Tirkî de derket. Rojname ji aliyê Isak H. Karmona ve hate avakirin û pişt re ji hêla David Fresko ve hefteyê sê caran hate weşankirin. Zimanê rojnameyê spaniya kevnar a "judeospanyol" bû.
Thénouville
Thénouville, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Ebdulreqîb Yusif
Di nav nivîskarên kurd de kêm ji wan kesane ku bêtirî 60 salan e di nava nivîs û arşîvê de dijî û bi wê yekê re di warê xebata xwe de hewl dide ku şikestekê û cureyek afirînê ji xwe re çêbike. Yek ji wan zanayan mamoste Ebdulreqîb Yûsif e, niha ew ji berê bi hêztir berê xwe dide qada xwe û hezkirina wî ji wî re bi xwîna zanyarên me tevlihev bûye û niha rojane pazdeh saetan dixebite û di dema borî de di kar û helwestên xwe de gelek bilêtên nû danîne ser dîwêr ku paqijî, dilsozî û westanên kurdî kirine. Kesê yekeme ku di hin waran de yan jî li pêşiya wan kesane ku nexşeyeke berfireh li ser kar û xebatên xwe danîne. Em dikarin ji van xalên herî girîng ên li jêr kurtbikin :
1- Mamoste xwedî bingeheke xurt bû ji xwendinê re ku ji Hojra û medreseyên Kurdistanê hatiye çavkanîkirin û derfet a xwendinê li her çar parçeyên Kurdistanê hebûye û ji ber vê yekê di çandê de pispor bûye û di wê serdemê de û heta di heft zanistên cuda de çil û yek pirtûk jî jêhatî bûye. Di wê demê de li bakurê Kurdistanê belav bû ku Xidir xwe nîşanî Ebdulreqîb Yûsiv da ji ber vê yekê jî aqilmend bû.
2- Mamoste di destpêka salên heftêyî yên sedsala borî de hizra parastina mal û kolanên bajarên Kurdistanê kiriye û bi hezaran wêneyên mal û derî û pênûsan hildaye û bi zimanê kurdî mijara talarîzasyona kurdî bi kurdî nivîsandîye.
3- ew yekem kes bû ku hizra parastina nexweşiyê li mal û li ser kelhê kir. Bi hezaran wêne li ser wê û di vî warî de bernameyek ji bo wî di mîrasa medenî ya Kurdistanê de daniye
4- Kesê yekem, bê piştgîriya tu dezgehekê, wek pilana xwe, di heftêyan de vegeriya Bakur û Başûrê Kurdistanê da ku destnivîsên kurdî berhev bike û di vî warî de komek destnivîsên baş ji fetwayê parast, eger bi dîrokiyeke dîrokî û karên din ên dîrokî ve mijûl bibûya, wê derfet nedîtiba ku wan araste bike, Piraniya wan ji bo lêkolînerên din bûne mirovên baş Ji wan Seyfulmuluk Syapoş, Behnasa, Sîsabanî Kurmancî û Soranî, Şêxê Sen’an Feqeyê Teyran, Yûsif û Zuleyxa, Leyla û Mecnûn û yên din hene.
6 - Yekem kesê Kurd ku karî 17 milyon rûpel delîl berhev bike.
8- Yekem kese ku li Kurdistanê hevalbendê zanistî yê Felakiyê bûye û komek ji deverên arkeologî yên Felakî li Başûr û Rojhilatê Kurdistanê wek axa Silêmaniyê, gora bakûrê rojhilatê Hewlêrê, gundê Încaxa bakurê Seqqiz û ramûska Rojhilatê Mehabad û Akrê nas kiriye û dîtine Tevî vê yekê jî li deverên cuda yên Kurdistanê gelek şopên olî yên Mîtra eşkere kiriye.
Kîlogram
Kîlogram an kîlo (ji yewnanî: χίλιοι, khilioi, "hezar") yekeya pîvana giraniyê ye. Kurtenavê kîlogramê kg ye.
Ebdulreqîb Yusif
9- Ew yekem kurd bû ku di sala 1973 an de li devera arkeolojik a bajarekî mezin ê biyanî kar kir û niha muzexaneya Brîtaniya kar dike û kontrol dike û di reporta xwe de behsa navê Ebdulreqîb Yûsif kirine.
10- Ew yekem Kurd bûye ku qedrekî mezin daye gorên mezinên Kurdan û çend gor peyda kirine. Ji wan gorên Mîrên Babanan; Silêman, Mehmûd û Ehmed Paşa li Qellaçwalan, gora Ferûxşahê Mîrê Herêma Merge, gora Şahûrşahê Mîrê Herêma Ranye ku li şerê Esbahan hatibû kuştin, gora Sînem li navçeya Hîzan a Bakurê Kurdistanê, gora Mestûrexana Erdelanî li Silêmanî û gora dartaşê hunermend Mistoyê Hewlêrî li girê zeytûnî ya li Şeqlawe.
Qewex
Qewex, gundekî gundistana Temoẍea navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Ebdulreqîb Yusif
12- Mamoste di demeke kurt de girîngiya arşîva Osmanî girtiye û piştî ku di sedsala borî de hatiye vekirin. Ew yekem kurd bû ku di sala 1995an de lêkolîn û vegerîne belgeyên taybet bi Kurd û Kurdistanê diçe arşîva ku 70 rojan lê dimîne komeke belgeyên girîng dibîne û wan vedigerîne Başûrê Kurdistanê
13- Mamosteya yekem ku 55 sal in li gel wî ye, bi pratîkî gelek giringî daye dîroka wezaretê, û hevpeyvîna xwe ya bi hezaran kesan re wek şahidê bûyeran zêde kiriye, di nav wan de kesên pîr û kal ku berî 1880an ji me re gotine Ev ol êdî bûne beşeke baş a dîroka Kurd û Kurdistanê.
14- Mamoste yekem kes bû ku navenda bajarê Şarezûrê, Girê Reş ê li gundê Bestansurê ku berê gelek arkeologên Iraqî û biyanî hewl didan wan bibînin.
15- Cilda duyemîn a pirtûka xwe ya bi navê El-Dewlah El-Dostkiya hikûmeta Baas ê hêrs kiriye û her sê hezar kopiyên wê vegerandine û di kaxeza Baasê de vekiriye
16- Mamoste yek ji wan pêşengan bû ku li ser lêkolînkirina destkeftiyên zanyarên kurd ji bo nivîsandina dîroka Kurdî difikirî û ji destpêka Xwedê û bajarên din vegeriya û heta salên heftêyî jî nameyek ji foruma agahdariya Kurdî ya li Xwedê re şand ku ez xemgîn im ji ber ku zanyarên kurd di pirtûkxaneyên welatên Erebî û Ewropî de bi dest ve anîn Amerîka dixwe û weke hewldaneke bi tenê jî hin pirtûkên ji Qahîreyê vegerand
17- Ew yekem kes bû di salên heştêyên sedsala borî de bi pirtûkeke serbixwe gazî rewşenbîran kir û wan teşwîq kir ku mîrata xwe ya Kurdî vejînin û biparêzin Ev û gelek warên din ku nîşana mamosteyan in û xizmeta çavkaniyên xwe dikin heta niha di warê dîroka Kurdî de dimînin û berhema westanê ya wan şêst salan e, niha li ser malpera wê ye û bûye çavkaniyeke mezin ji bo lêkolînerên arkeolojîk ku di dîroka Kurd û Kurdistanê de ne
Qewex
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qewex 2826 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 654 e.
Saint-Sylvain, Calvados
Saint-Sylvain, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Kîlogram
Kîloyek ev e:
Alaqeye
Alaqeye gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Endestadvatnet
Endestadvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Sogn og Fjordaneya Norwêcê de ye. Gol bi qasî 8 kîlomêtreyan dikeve rojhilata gundê Eikefjordê û bi qasî 5 kîlomêtre li rojavayê gola Emhjellevatnetê ye.
Ebû Senam Cinûbî
Ebû Senam Cinubî, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Elî Galîp
Elî Galîp, di sala 1871’ê de ji dayik bû. Di sala 1919’an de ji aliyê Damat Ferît Paşa ve weke Waliyê Xarpût (Elezîz) hate wezîfedarkirin. Dûre ji aliyê Mustafa Kemal ve weke xayîn hate îlankirin û li lîsteya sedûpênciyan hate zêdekirin û hate sûrgûnkirin.
Şorbeya bazirganan
Xwarineke gelek çorsane ye, lewra jî fîrar, bazirgan û rêwiyan ev xwarine, bi navê wan hatiye binavkirin.
El Progreso
El Progreso (Pêşketin), rojnameyeke mûsewî bû ku di 1871ê de li dewleta Osmanî derket. Rojname ji aliyê Behor M. Molho ve hate weşankirin û zimanê rojnameyê spaniya kevnar a "judeospanyol" û bi nivîsa sefardî bû.
Qadirawa
Qadirawa (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Qadirawa), gundekî bi ser Navenda Silêmaniyê ya navçeya Silêmanî ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Mesenich
Mesenich şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Saint-Germain-de-Vibrac
Saint-Germain-de-Vibrac, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Mîreketiya Qeremanê
Mîreketiya Qeremanê, (bi tirkî: Karamanoğulları Beyliği) mîreketiyeke tirk bû ku di navbera salên 1250-1467an de li Anatolya Navîn û li beşek biçûk a rojhilata Deryaya Navîn de serweriyê kiriye. Zîmane fermî ya mîrektiyê tirkî, erebî û farisî bû.
Leon N. Cooper
Leon N Cooper 28ê sibatê 1930 li New Yorke hatiye dînye. Fîzîknasekî amerîkan bû. Sala 1972yê gunavê Xelata Nobelê ya Fîzîkê hat dîtin. Cooper zanîngeha Columbia University (lîsans 1951, master 1953), sala 1954ê bidawî dike. Teza wî "atomên mu-mezonîk û elektromanyetîk radyûsa dendikî (Mu-Mesonic atoms and the electromagnetic radius of the nucleus) bû. 1954/1955ê ew li Institute for Advanced Study û heya bis 1957 jî li University of Illinois at Urbana-Champaign e. 1957 dibe asîstan-profesorê zanîngeha Ohio State University û 1958 Associate Professor, ji 1962yê jî profesorê zanîngeha Brown University ya li Providence (Rhode Islandê).
Ji sala 1966ê ve li Henry Ledyard Goddard University profesor û ji sala 1974ê Thomas J. Watson Senior Professorê zanistiyê û ji sala 1992yê ve gerînendeyê Înstîtuta zanistiyên nû (Institute of Brain and Neural Systems) ye.
Giraniya xwe daye angaşta-BCSyê. BCS-Teorî di nava salên 1955 û 1957ê de ji aliyê John Bardeen û John Robert Schrieffer ve hatibû avakirin. Paşê xwe dide lêkolînên ser mejî, neuron û biyologiya fêrbûnê.
Viddalsdammen
Viddalsdammen, goleke di nava sinorê parêzgeha Sogn og Fjordaneya Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 7 kîlomêtreyan li aliyê başûrê rojhilata gundê Flåmê ye.
Perçeng
Perçeng, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.
Mehyeddin Hussein
Mehyeddin Hussein an jî Mohiddin Hussein, bloger û rojnamevanekî kurd e, li Almanyayê dijî.
Jiyan
Mehyeddin Hussein sala 1992an li bajarê Dêrika Hemko yê Rojavayê Kurdistanê hatiye dinyayê. Piştî destpêka şerê Sûriyê, çû Başûrê Kurdistanê û li wir dest bi xwendina endazyariya kompûterê kir li zanîngeha Kurdistan-Hewlêr lê berê xwe da rojnamegeriyê û li Rûdawê bû prodûserê nûçeyan. Pişt re berê xwe da Almanyayê û li wir di dezgeha medyayî ya almanî Deutsche Welle de dest bi kar kir.
Moselkern
Moselkern şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Bîstuney Gewre
Bistuney Gewre, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Xoperek
Xoperek, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.
Wêranşar, Kanîreş
Wêranşar, gundekî girêdayî navçeya Kanîreşê ya ser bi Çewlîgê ve ye.
Aqdax Olya
Aqdax Olya gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
La Patria
La Patria (Nîştiman), rojnameyeke mûsewî bû ku di navbera 1908 û 1909an de hefteyê sê caran li dewleta Osmanî derket. Rojname ji aliyê Viktor Levi û David Elnekave ve hate weşankirin û zimanê rojnameyê spaniya kevnar a "judeospanyol" û bi nivîsa sefardî bû.
Heqveran
Heqveran gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 553 kes (111 malbat) bûn.
Corbin Bleu
Corbin Blue, li 21 sibat 1989an li Brooklyn ji dayik bû. Corbin Blue lîstikvanê sînemê, stranbêj, û danskerekî Emerîqî ye. Herî zêde bi lîstikvaniya xwe ya di High School Musical de tê naskirin.
Saint-Germain-du-Seudre
Saint-Germain-du-Seudre, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Şirin Payzın
Payzın, di sala 1968an de li Stembolê wekî keça bavekî makedonî û dayikeke koçber a qirimî ji dayik bûye. Şirin Payzın, ji bo ku bavê wê rojnamevan bû, demekê li Enqereyê jiyan kir û di dema xwendina xwe ya lîseyê de bi şanoyê re eleqedar dibû.
Payzın, ji bo xwendina zanîngehê di sala 1987an de çû Fransayê û di vê heyamê de bavê wê jiyana xwe ji dest da.
Ardotî
Ardotî, gundekî girêdayî bajarê Erzîromê ye.
Wesseling
Wesseling bajarokekî navçeya (Landkreis) Rhein-Erft-Kreis li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
La Boz
La Boz (לה בוז, Deng), rojnameyeke mûsewî bû ku di navbera 1908 û 1910an de li dewleta Osmanî derket. Rojname ji aliyê Viktor Levi ve hate weşankirin û zimanê rojnameyê spaniya kevnar a "judeospanyol" bû.
Saint-Vaast-en-Auge
Saint-Vaast-en-Auge, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Şekalok
Çêkirin
Nok û nîskan di quşxaneyê de bikelînin. Qalikên xiyarê di verokekê de bixaşînin, hûrbikin.
Ji savar û goştê girikên hûrik ên kufteyê çêbikin, wan bi tevî qalikên xiyarê, berdin nava nok û nîskan. Hinekê avê pêwerbikin, hinekê şûnde îcar mastê xwe berdinê.
Hûn dikarin mast di binikên xwarinê de berdin ser. Beriya ku hûn bînin ser destexaneyê rûnê xwe di rûnbirêşkê de biqijilînin, îsota pûlpelî (îsota tûj, îsota pûlpûlî) jî di nav de, viya berdin ser xwarina xwe.
Bergheim
Bergheim tê çend maneyan:
Jessica Benjamin
Jessica Benjamin (jdb. ) psîkoanalîst û femînîsteka ji DYAyê ye.