cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fyodor Dostoyevskî
Zewaca duyem û mirin
Ji romanên xwe yên mezin Dostoyevskî li ber nivisandina Sûc û Cezayê (1866) rûdine û dinivisîne. Di demeke teng û dijwar de ye. Ev dijwarî ji tunebûna peran, nerihetbûna ji deyndaran e. Ji ber destengiya xwe peymanek bi weşangerekî re çêkiriye ku ew ê di wexteke diyarkirî de paknivisa romaneke xwe bide wî. An ne, weşanger ê li ser wan hemû berhemên wî rûne yên ku wî heta niha nivisandiye. Heta mehekê beriya peymana wan Dostoyevskî rêzikek jî nenivisandiye. Dûre bi alîkariya nasekî xwe, ji xwendingeha stenografiyê bi navê Anna Snîtkînayê keçeke jîr û bîstsale bangî nivisandinê dikin. Piştî bîst û şeş rojan paknivisa romana Qumarbaz amade dibe. Di dema karê vê berhemê de bala Dostoyevskî her li ser vê keçika jîr û şêrîn e. Dûre pêşniyaza zewacê li wê dike, bersiveke erê digire û piştî du mehan jî bi hev re dizewicin. Her wiha Anna Snîtkîna dibe sermiyan û bermaliya Dostoyevskî. Di salên pey re Dostoyevskî gelek peran di lîstikan de winda dike, rewşa wan xirab dibe, heta tiştên xwe yên dawîn jî bi girûganî datînin; lê dîsa jî ev jinika ciwan, serastiya rêkûpêkiya malê dike, nêzîkî çardeh salan paknivisa gelek berhemên Dostoyevskî ew bi destê xwe dike, dibe stûna mala wî, dayika zarokên wî û di ber re jî her li ser nexweşiya wî ya epîlepsiyê jî li wî xwedî derdikeve.
Di dawiya jiyana xwe de Dostoyevskî tevayiyê hiş, hêz û wexta xwe dide ser nivisandina berhema xwe ya Birayên Karamazov ku tiştekî wiha derkeve. Lê hîn di ser çap û weşandina wê re salek derbas nebûye, Dostoyevskî dimire (1881).
Zerika reş
Hepatît B (Hepatitis B) an bi Kurdî Zerika reş yek ji nexweşiyên mîkrobîk, bisaw ên kezebê ye.
Tê texmînkirin ku yekemîn nexweşiya bisaw a dinyayê ye li dora 350 Milyon kes bi vê nexweşiya kronîk ketine. Nexweşiyeke girîng û ziyanker e. Kezebê dixurifîne heya bigire pûç dike. Vîrûsa bi heman navê ye, xwe di kezebê de bicihdike. Nexweşî bi riya xwînê, tûka dev, têkiliya cinsî hwd derbasî yekê din dibe. Li Tirkiyê ev nexweşî bi gelek peyda dibe û li Kurdistanê kêm e.
Hin sîmptomên Zerika reş
Pirr kêm be jî ev vîrûs dikare ziyanê bide mejî. Heger ehya 6 mangî sax nebû, bixetere ye. Dawiyê de dikare kezebê bi giştî birizîne û nexweş hewceyê kezebekê veguheztî bike. Li cem pitokên nûjidayîkbûyî gelek bixetere ye.
Di bijîşkiya gelêrî ya Kurdî de terapiya Zerika reş
Ev nexweşî li Kurdistanê baş tê naskirin. Ji kelandina koka marîjok, javîle, pelhewesê û hinde giyayên din dermanên ku asta antîkoran bilinddikin tên bikaranîn û sîstema parastinê tê alarmîzekirin. Ji binê zimanê nexweş, bi kêreke dezînfektekirî ji herdu demarên sereke pirr bi baldarî hinde xwîn tê berdan. Jê re "xwîna pîs" tê gotin. Nexweş ji civakê û endamên malbatê tê dûrxistin û pêşiya sawê tê girtin. Gorî biryara bijîşkê gelêrî derman tê bikaranîn û hin caran berdana xwîna pîs tê dubarekirin.
Berzex
Barzex di Îslamê de cîhê ku mirî li benda roja qiyametê ê û Axret ê ne.
Nav
Peyva Berzax a erebî ji peyvên Zimanê kurdî û Zimanê farisî "Berz" û "Ax" hatiye wergirtin, ku tê wateya "cihê berz". Wek peyva dojehê, dozax ("doz" + ax") tê wateya "cihê nizim".
Di Quran û hedîs de
Di Quranê de tenê sê caran hatiye behs kirin, û tenê carekê jî bi taybetî wekî astenga di navbera laş û eterî de, Berzex wekî cîhek ku tê de, piştî mirinê, ruh ji laş tê veqetandin tê destnîşan kirin.
Ewxaza Teze
Ewxaza Teze, herweha romanîzed mîna [oughaz] [tazeh], -î [tazeh], û [Ūghaz] [tazeh]; herweha nasraw be [taza] [oghaz] û [tazeh] [oughaz]) gundeke d nav [sîvkanlu] qezaî ladêyî, d nav qezaî navendyê Şîrvan navçe, bakûr Xorasana Bakur (parêzgeh) wîlayet, îran.l 2006 serjmêrî, danîştwan îa wî 579 bû, d nav 172 xêzan.
şwên
Gund hat kewtne l mewdakê 40 km bakûrî xorheľatê Şîrvan d bakûr de û d başûr de bo gundê [kapanlu] û [şkranlv] [avlaşlv] gund û gundê řojheľat û gundê rojava [zrtanlv] kevn [avghaz] snûrdar. d nav gund gundek [îl] [sîfkanlv] eye.
danîştwan
wî 172 xêzan heyeî û 579 le danîştwan û d nav tirkî û axaftnî kurdî Kurmancî komeľge û [cz’dhstan] [sîvkanlv] [şîrvan]e.
Eliyê Herîrî
Eliyê Herîrî anku  'Elî Herîrî (jdb. 1009/10 Colemêrg - m. 1077/78) nivîskar û helbestvanekî klasîk ê kurd yê wexta dewleta Merwaniyan e.
Jiyana Eliyê Herîrî
Eliyê Herîrî bi eslê xwe ji Şemzîna e. Ew, di sala 1009 an jî 1010 Zayînî de hatiye dinyayê. Dîroka hatina wî ya dinyayê, her weha du hizir têne ser zimên. Li herêma ku lê bûye, di dema wî de bandoreke mazin ya wî hebûye. Ji ber ku ew bandora wî, bi xwe re pir pêşkevtinan jî tîne.
Di wê demê de, li Kurdistanê, Merwanî serdest bûn. Merwaniyan dewleteke ku hema bêje hebûna Kurdistanê hemî xistibû nava xwe de, avakiribûn. Bi vê yekê re, di dema xwe de, wan pir pêşkevtin jî dane çêkirin. Merwanî, di dema Aliyê Merwan (jê re Abu Ali bin Merwan jî tê gotin) de, dema xwe ya zêrîn derbas dike. Di wê demê de xurt bi pêş dikeve.
Dema wî li Şam, Cizîra Botan û Hewlêr
Eliyê Herîrî jî, di wê demê de li cem rêveberiye Merwaniyan e. Di wê demê de, Şam jî di bin destê wan de ye. Şam, heya dema rêveberiya Kurdistanê ya Eyûbiyan û piştre jî di bin destê wan de dimîne. Di wê demê de, dema ku Eliyê Herîrî li cem merwaniyan bû li herêmên ku karîbû li hemiyan digere. Demekê dîçe Şamê û li Şamê jî dimîne. Bi gelek zanistên ku li wir in re rûdine û dide û distîne.Piştre ku demekê li wir dimîne, Careke din vedigere û tê Cizîra Botan. Li wir jî demekê dimîne. Dest bi pirtûka xwe ya bi navê Maqamatê dike û temam dike. Piştre ku ew pirtûka xwe bidawi dike, pirr di nav aliman de tê naskirin. Mirovên ku behsa wî dikin û navê wî ji diyaran dibine diyaran hene. Ew ji bo vê yekê Şemzînan û Cizîra Botan weke navend ji xwe re dibîne. Piştre ku ew her weha mezin tê naskirin, êdî ew bixwe, dike ku here Hewlêr û Bexdayê. Di wê heyemê de, ev herdû cih, weke du navendan bûn. Bexda, navê wê mezin bû. Hewlêr jî, ji ber ku navendeke dîrokî bû, navê wê hebû.
Eliyê Herîrî, piştî ku ji Şamê vedigerê Cizîra Botan, êdî demekê li wir jî dimîne û piştre dikeve rê de û berê xwe dide Hewlêrê. Li wir demekê dimîne û bi pir zaniyarên mezin yên wê demê re rûdine û diaxive. Ew axiftinên wî her tim bala mirovan dikişîne ser xwe. Axaftinên wî ji aliyê gel ve gelek tên hezkirin..
Eliyê Herîrî, ku demekê li Hewlêrê jî dimîne, êdî dike ku xwe bigihêne Bexda yê. Piştre xwe digihêne Bexdayê. Li wir, navende Xelîfetiyê hebû. Ji ber vê yekê ji, pir alim û zanistên Îslamê ji li wir dicivîn. Ew jî di dema xwe de ku weke zaniyarekî tê naskirin, êdî weke zanistekî Îslamê jî tê naskirin. Bi vê yekê jî, navê wî mezin dibe. Wî xwest ku bi axiftinê nêzîkatiya vacê di Îslamê de bide rûnandin. Li ser vê yekê re bi pir zaniyarên dema xwe re jî dikeve niqaşên mazin de. Li Bexdayê, li navenda Xelîfe jî dikeve wan niqaşan de. Bi vê yekê re, tê gotin ku hin raxne jî li ser vê yekê lê têne girtin. Lê ew ji ya xwe nayê xwarê di wê heyamê de.
Eliyê Herîrî bi vî awayî, demekê li Baxdayê dimîne. Piştre careke din vedigere Cizîra Botan û li ser demeke jiyana xwe ya dirêj li wir dibihorîne. Di wê dema jiyana xwe ya dirêj de jî, li gelek deverên Kurdistanê digere û li civata gelek mîran rûdine. Bi vê yekê re hizrên wî li her derî belav dibin. Hizrên Eliyê Herîrî ne tenê di nav Kurdan de, li herêmê bigiştî belav dibin. Ew weke zanistvanekî herêmî mezin dibe. Rêveberên mezin têne ber wî û jê aqil digirin. .
Li gor rojhilatnas û kurdnasê rûs Alexander Jaba  Elî Herîrî di sala 400î ya koçî (1009/1010ê zayînê) de li gundê Herîrê ku girêdayî Şemdînanê ji dayik bûye. Li gor Jaba Eliyê Herîrî yek ji kevintirîn helbestvanên kurdî ye. Eliyê Herîrî bêguman yek ji helbestvanên pêşî yê kurmancî ye. Dîsa li gor heman jêderê Eliyê Herîrî di sala 470'yî ya hicrî de (ku teqabilî 1070yê zayînî dike) rehma xwedê kiriye.Dîwana wî li Kurdistanê tê nasîn. Hinek helbestên Elî Herîrî ji aliyê rojhilatnasê alman Albert Sosin û rojhilatnasê sovyetî Margarita Borissowna Rudenko ve hatin weşandin.
Eliyê Herîrî li ser temenekî 60 (şêst) salî re diçê ser dilovaniya xwe. Biqasî ku tê gotin, di 1077 wan de diçê ser dilovaniya xwe.
Zîrekan
Zîrekan, gundekî ser bi navenda bajarê Bostanabadê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Keresa
Keresa, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Baseyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Gerê
Gerê, gundekî navçeya Basan a Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Leisel
Leisel şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Dişmasê Çem
Dişmasê Çem, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Elokendî
Elokendî gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Hagapîl
Hagapîl, gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.
Kolitzheim
Kolitzheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schweinfurt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Mazoran
Mazoran (bi tirkî: Kapılı), gundekî bi ser navçeya Şêrwana Sêrtê ve ye. .
Vanadyûm
Vanadyûm (, ji ) metalek û elementek e.
Aşkê Şerqî
Aşkê Şerqî, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Meckenbach, Birkenfeld
Meckenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Berkuteyê mezin
Berkuteyê mezin an jî tehtseyok (Sitta tephronota) çûkekî li ciyê bilind û bi teht dijî.
Şikefta Yusufan
Şikefta Yusufan, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Baseyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Berkuteyê mezin
Şayes
Tehtseyok dişibite berkuteyê biçûk, lê bi qewdê xwe, nikul û serê xwe jê mezintir e û bi brûyê xwe yê reş ku qalind û drêj e jê cudatir e. Drêjahiya wî bi qeysî 16-18 cm'an e.
Reftar
Li derdora Stewrê ji ber ku dengê wî yê pirr xweş jê re bilbil dihê gotin.
Parêzî
Bi kêz, kurm û meyweyên daran yên hişk xwe xwedî dikin.
Pirbûn
Di navbera 5-7 heft hêkan dikin û qurpmayina wan di navbêhna 12-18 rojan de ye.
Jîngeh
Hêlîna xwe bi heriyê li ser daran yan jî li ser tehtan çêdikin.
Belavbûn
Tehtseyok li welatên wekî Ermenistan, Tirkiye, Kurdistan, Îraq, Îran, Sûrî, Azerbeycan, Pakistan, Hindistan, Gorcistan, Qazexistan, Tirkmenistan û Rûsyayê tê dîtin.
Somalîlenda
Somalîlenda (bi zimanê somalî: ; ) li bakur rojavayê Somaliyê dewleteke serbixwe ye. Di sala 1991'ê de serxwebûna xwe bi navê Komara Somalîlendayê îlan kiriye. Sê zimanên wê yên fermî hene erebî, somalî û îngilîzî ye. Ji aliyê ti dewletan bi awayekî hevkarî nayê naskirin.
Arindê
Arindê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Lülsfeld
Lülsfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schweinfurt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Emîr, Meraxa
Emîr gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Çeme Gewr
Çeme Gewr, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Baseyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Chris Kutschera (kirmanckî)
Chris Kutschera (1938, Normandî - 31.07.2017) rojnamevan u kitabnuştoxê derhaqe Mezopotamya û Kurd'an dewo.
Zaningahê Sorbonne de wend. 1960 de Guatemala dê dest bi rojnamewanî kerd. Nuştey u weşanêcewê derhaqe Kurd u serhildanê Kurdande biyê rojnameyê: Le Monde Diplamatique, Le Monde Coailys, The Middle East Magazine, El Wasat, El Mundo de veciyaye.
Giredayeyê Teberî
Chris Kutschera ciqêrayox, nûskar û rojnamewanê fransî yo, bi taybetî Rojhelato Mîyanênî û kurdan ser ro kar keno. Edi universîteya Sorbonnî de wendo û sera 1960 de Guatamala de dest kerdo bi rojnamewanîye. Kutscherayî bi gelê meqale û nûsan rojnameyena fênda Le Monde Diplamatique, Le Monde Coailys, The Middle East Magazine, El Wasat û El Mundo de vejîyo re huzbarê merdiman. Eyî ser cuyane û xoverdayena kurd û Kurdîstanî de gelê çîyî nûsnê.
Maweka
Maweka, gundekî bi ser navçeya Şêrwana Sêrtê ve ye. .
Nagasaki
Nagasaki an jî Nagasakî (japonî: 長崎市) bajarekî Japonya yê ku di sala 1945'an de bombeyê atom hat avêtin bi destê Amerîka. Navê bajar piştî bombebaranê navdar bû.
Kerxor
Kerxor, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Baseyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Xingping
Xingping, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Shaanxiyê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2012an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 611.300 kesî
Aqîbê
Aqîbê, bajarokeke girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Gîlekî
Çend wateyên Gîlekî hêne:
Elîlû
Elîlû gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Niederbrombach
Niederbrombach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Cricqueville-en-Auge
Cricqueville-en-Auge, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Genimok
Genimok an jî garis (bi latînî, Panicum) giyayekî ji famîleya Poaceae ye.
Kulîçeya Hewlêrê
Kulîçeya Hewlêrê, kulîçeya Kerkûkê, kulîçeya Soranan navê kulîçeyeke kurdî ye. Pirranî li başûrê Kurdistanê tê xwarin. Cudatiya wê û kulîçeya Şingalê nîne, tenê kulîçeya Şingalê şîrîntir e ya Hewlêrê jî bo tenduristiyê û nexweşên diyabetîkê baştir e.
Berkeliya kulîçeya Hewlêrê
Bo dagirtinê;
Amadekirin
Hevîrê xwe bi şîr, hevîrtirş, xwê, rûnê nivîşkî bistrên. Di cihekê hênik (ne germ) de bidin rawestandin. Heya hevîrê dibe, hûn dikarin têkela bo dagirtina hundirê kulîçeyan amade bikin.
Gûza hindê ya li rêşkerê hatiye xistin, darçîn. şekir, kajîleyê tevdin. Pêçandina kulîçeyan divê di dirûvê boxçeyan de be. Têkelê bixin navê û wekî xingalê amade bikin. Rûn û hêkê bi firçeyekê li rûyê kulîçeyan bidin. Di pileyeke normal de, di firneyê de bi qasî 10-15 deqeyan bipijînin.
Baldar bin, hin firne hilmê didin der, zî dipijînin û dikarin bişewitînin.
Komkujiya Zergelê 2015
Komkujiya Zergelê, bi navê Komkujiya li gundê Zergelê jî tê binavkirin, komkujiyek e ku hatî serê kurdan. Komkujiya Zergelê, balafirên şer ên artik di de ku di saet 4ê sibehê bi bombebarana li ser gundê Zergelê (Qendîl, Başûrê Kurdistanê) re kir. Di vê bombardimanê de ser 10 kurdên sivîl re kurd hatibûn kuştin û biqasî 15 mirovan giran birîndar bûne. Rayadarên tirk, dema ku komkujî kiribûn, gotibûn ku "me çeperên PKKê bombebaran kir". Bi vî rengî jî, xwestibû ser wê binûxûmêne. Rêxistina afûyê jî, raporek li ser komkujiyê Zergelê amade kiribû û gotibû ku "yên ku hatine kuştin, hemû jî sivil in. "
Partiya Kurd HDP´ê bo lêkolîna li ser komkujiya li gundê Zergelê pêşniyara komisyona lêkolîna komkujiya gundê Zergelê Kir. ". Lê ti deng ji meclisê jî derneket. Rayaderên tirk, derdiketin berçapameniyê, bo ku ser komkujiyê binûxûmênin, digotin ku ew cihê ku PKK´yî lê na. Lê çi rasthatin bû ku komkujiya Zergelê di seatên ku komiteya hikimeta tirk di pêşengiya Ferîdûn Sinîrlîoglu de ku bi rayaderên PDK´ê re hevdîtin dikir de ev komkuji tê kirin. Telewisyona alman ARD´ê di nûçeya xwe ya 9´ê tabaxa 2015´ê de dihanî ser ziman ku "Yên li Zergelê hatin kuştin eleqeya xwe bi PKKê re tinebûn" . ".
Partiya kurd HDP´ê heyetek avakir û şand cihê komkujiyê ku lêkolînê bikin. Heyetê raporek amede kir û di rapora xwe de hanî ser ziman ku "komkujiyeka ku rejima tirk haniya serê kurdên sivîl bi armanca çavtirsandinê ya". ". Heteyê piştî gera xwe ya li başûrê kurdistanê û li qandilê li cihê ku lê komkuji hatiya kirin, rapora xwe ji raya giştî re ragihand. Kurdistaniyan jî ji çar aliyên kurdistanê û cihanê xwepêşandin li darxistin û komkuji şermazar kirin.
Mişadî
Gorî hejmartinên fermî yên dûgela Tirk di salên 80'î de 40-50 malbat dijîne li vir. Gundekî Kurdan e. Hin malbat bi eslê xwe ji Dersîmê hatine. Dewletê ji bo "Tirkkirina tixûbên Kurdistanê" polîtîkaya assîmîlasyonê li seranser Meletiyê jî meşandiye û bi taybetî di nava salên 30-60'î de zilm û zordariyeke hovane pêkaniye. Çend malbatên Tirkmanan ku di Komkujiya Ermeniyan da cihgirtine, hatine li devedorên gund de bicihbûne. Dewletê wekî xelat erd û zevî dane wan û bicihkirine. Tê texmînkirin ku 300 sal in ev gund cihwar e.
Qabusî
Pitir ji 400 mal hebû, lê nuha gund xalî ye.
Gulbişîr
Gulbişîr an jî şirpiyane (navê latînî: Macroglossum stellatarum), kêzikek difre ye. Dişibite perîdankan lê perîdank nîn e. Xortomek wê ku pê şîrikê nava kulîlkan dimije he ye û du bazikên wê ku di saniyeyekê de bi sedan caran diperpitîne he ye. Dema xortoma xwe bikarnayne wê dipêçe û di bin zikê de xwe de hiltîne. Ji ber drêjbûna xortoma xwe, bi hêsanî xwe digihîne wê şîrika ku mêş û kêzikên din nagihêjinê...
Li gorî baweriyê gulbişîr salixan (agahî) dihêne. Ji kêzika mizgînê cudatir ew here mala kî/ê yan jî li dora kî/kê bigere agahiyek pir baş yan jî pir xerab jê re aniye.
Mîbzer
Mîbzer, amûra bizarê ya nûjen ku li dûv traktorê dihê grêdan û pê bizir dihê avêtin nava şûvan.
Zivinga Şikakan
Zivinga Şikaka, ango Zivinga Şikakan (navê tirkî Ağaçyurdu lê kirine), gundekî navçeya Basan a Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Durnexê
Durnexê, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Anqelê
Anqelê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Niyobyûm
Niyobyûm (, ji  an , ji ) metalek û elementek e.
Michelau im Steigerwald
Michelau im Steigerwald şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schweinfurt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Mazenderanî
Çend wateyên Mazenderanî hêne.
Ekîs
Ekîs gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Guyina
Guyina, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Baseyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Niederwerrn
Niederwerrn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schweinfurt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Zimanên goidelî
Zimanên goidelî şaxeke zimanên keltî ye.
Ew zimananmalbat ji wan zimanan pê tê:
Zimanê gîlekî
Zimanê gîlekî (, gîlî) zimanek e, yê ku li herêma Gîlanî ya Îranê tê axaftin. Ew yek ji şaxên Hind û Ewropî û dikeve beşa zimanên îranî yên bakurê rojava.
Mirov dikare gîlekî bi sê paran bike: gîlekiya rojava, Gîlekiya rojhilat û galeşî (li çiyayên Gîlanê tê axaftin). Di navbera gîlekî û mazenderanî de, zimanekî dinî ji îraniya bakurê rojava ye, gorî wuşeyên xwe pir hevşibî he ye. Gorî hin çavkaniyan hejmara gîlekîaxêvan di 1993'an de dorî 3 milyon kes bû.
Gîlekî bi zimanê zazakî ve jî, ji hin hêlan de pir li hev tên. Bi zimanê farisî ve jî, ji hêla rêzimanî jî gelek cidatî peyda bûne. Di zimanê gîlekî de hembera farisî (û gelemperî hembera kurdî) rengdar û tûnîkerli ber tûnîbûyîn xwe tên.
Bizar
Bizar, karê bizir çandinê. Di demên kevn de bizar bi destan ji aliyê bizarvanan ve dihate kirin. Pêşmaleka ku li pişta xwe grêdidan bi bizir tije dikirin û bi her gavê re mistek jê radihiştin û li nava şûva ajotî direşandin. Gundî di karê bizarê de aliyê hev dikirin her rojê diçûn bizara yekî.
Dehilkê
Dehilkê, Deḧilkê, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Bizar
Karekî gelekî rîtmik e, ji ber vê kesên bizar dikirin bi granî di ber re kulam jî digotin.
Piştî ku teknîk pêş ve çû û amûrên nûjen hatin afirandin û bizar bir mîbzeran hate kirin weke gelek karên din yên çandinî ev kar jî ji holê rabû.
Qesra Qenco
Qesra Qenco bi qasî 30 kîlometreyî li başûrê rojavayê Dêrika Çiyayê Mazî li gundê Qesrê ye. Ev gund kîlometreyekê li binya rêya Mêrdîn û Ruhayê ye û ev cîhê hanê bi navê kîlometreya 67'em tê binav kirin. Ji qesiran re ewropî dibêjin şato û tirk jî dibêjin konak.
Di dewra berê, di navbera eşîran de şer û pevçûn kêm ne dibûn. Ji bona vê yekê bû ku qesr wek keleyan dihatin lêkirin. Qesrên ku wek Qesra Qenco, li derdora Mêrdîn û Ruhayê bi jimarek zêde hebûn. Lê belê, qesra ku heta vê rojê li ser lingan maye Qesra Qenco bi tenê ye.
Nivîsteka (kîtabe) li ser derî ye xuya dike ku Qesir, bi hicrî di sala 1120'an û bi mîladî jî di sala 1705'an de hatiye lêkirin û dîsa bi hicrî, di sala 1320'an û bi mîladî jî di sala 1905'an de, ji aliyê Husênê Qenco ve hatiye tahmîr kirin.
Dora Qesrê, bi bedeneke ku dirêjbûna wê 300 m ye hatiye pêçan. Firehbûna bedenê jî 80-90 cm ye. Ji bona ku ew bikaribin bi rehetî ji êrîş û tehlûkeyan haydar bibin, li her çar qoziyên bedenê jî nêrîngeh hatinin çêkirin. Du deriyên wê hene ku yek li bakur û yek jî li başûr dinere.
Ehmedabad, Meraxa
Ehmedabad gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Zêwê, Basan
Zêwê (navê tirkî Akdizgin lê kirine), gundekî navçeya Basan a Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Koma Xebatên Kurdolojiyê
Koma Xebatên Kurdolojiyê komeke ji xwendekar û akademîsyenên kurdnas pêkhatî ye. Heta vêga gelek gotar û pirtûk amade kirine. Çend ji endamên komê xwendevanên master û doktorayê ne.
Altaniya
Altaniya, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Koma Xebatên Kurdolojiyê
Xebatên komê
Hete vêga çar pirtûkên komê derketine û xebatên wan didomin. Pirtûkên komê ev in:
Poppenhausen
Poppenhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schweinfurt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Keşîşan
Keşîşan an jî Keyso (?), gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.
Kehnireş
Kehnireş, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Zimanên keltî
Zimanên Keltî ew zimanên ji proto-keltî hatin afirandin û yek ji şitleke malbata zimanên hind û ewropî ye. Li berî zayinê ew li tevayiya Ewropa dihatin axaftin. Îroj zimanên keltî li Keyaniya yekbûyî ya Brîtanya, Îrlanda û Bretanya (li Fransayê) tên peyivîn.
Zimanên proto-keltî wiha pareve bûbûn:
Îroj
Mirov dikare zimanên keltî wek zimanên keltî yên parzemînî û zimanên keltî yên giravî an yên giravên brîtanyayî bike du paran. Li wan zimanên keltî yên parzemînî bi tunî mirine. Zimanên li pêmanî zimanên giravî yên îroyîn wiha parve du paran dibin.
Zimanên goidelî îroj li Brîtanya wek îrlandî, skotlandî û manks tên axaftin. Skotlandî li bakur-rojavayayê Skotlandê, Îrlandî jî li Îrlandayê tê axaftin. Manks bi tenê ji aliyê wan kesên bi zimên re alîkadarî dibin tê xeberdan.
Zimanên britonî walesî, kornî û bretonî ne. Kornî di sedsala 18'an de mirî bû jî îroj xebatên ji bo şunda vejandinê hene. Walesî li bakura Walesê tê dengkirin. Bretonî jî li Bretanya û hin giravên Brîtanya tê axaftin.
Skotlandî îroj li Kanadayê jî tê peyivîn.
Germok
Germok, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Tantal
Tantal (, ji navê, ) metalek û elementek e.
Hyundai
Hyundai hilberînerê trembêl, kamyon, kamyonet, otobus û wesaîtên bi panelvanan e. Girêdayê şirketa Kiayê ye. Navenda kompanyayê li Başûrê Koreyê bajarê Seulê cih digire. Wesaîtên xwe çar aliyê cîhanê re difroşe.
Dîrok
Ji hêla Chung Ju Yungê 1967an de hatiye avakirin. Wateya navê şirketê bi korêyî nûjen, nû, hevdem e.
Dozdehgirêk
Rûviya dozdehgirêk (bi înglîzî: duodenum) destpêka rûviya zirav e. Rûviya dozdehgirêk piştî gedeyê destpêdike û ji ber vê hindê jê re dibêjin dozdegirêk ku tenê qasî dozdeh girêyên tivlan dirêj e.
Surge
Surge, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Dehilkê Mela
Dehilkê Mela, Deḧilkê Mela, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Abû Keb
Abû Keb, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Nohen
Nohen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Röthlein
Röthlein şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schweinfurt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Neva, Meraxa
Neva gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Reşkota
Reşkota êleka (eşîreke) kurdan e. Reşkotî li Amedê, Qubînê, Êlihê û gelek deveran hene. Eşîreke mezine.
Kurdish Cultural Center of Illinois
Kurdish Cultural Center of Illinois ("Navenda Kurdan a Illinoisê") di sala 2011an de ji aliyê kurdine bajarê Şîkagoyê ve hat avakirin. Li navendê gelek çalak tên kirin wek, dersa zimanê kurdî û dersa Qur'an e dide dayîn wekî din li Amerîkayê bajarê Şîkagoyê cejna Newrozê tê pîrozkirin. Li Şîkagoyê ji çar aliyên Kurdistanê mirov hene û navenda kurdan wek mala hemû kurda ye. Ji zanîngeha mirovên akademisyên dibin mêvanên me û navend gotûbejan lidar dixe.Armanceke navendê din jî dixwaze bi rexistin û navendên emerîkî re bikeve têkilîyan de û ji bo kurdan û Kurdistanê xebatan bike.
Hûrbîn
Hûrbîn an mîkroskop (ji yewnaniya kevn mîkro= hûr an biçûk,skop= mêze kirin/nêrîn)
Hûrbîn amûrek e ku ew dihêle, tiştên biçûk girstir bên dîtin an pê ve tiştên ku bi çavan neyên dîtin tên xuyandin. Ew gelek giring e bo jîndenasî û bijîşkî pê ve şaneyên mirov, ajal, riwek, hûrjînewer tên berçav.
Gulava Çemçemalê
Gulava Çemçemalê, gulava sereke ya başûrê Kurdistanê ye. Li hin devaran biharbêhnan lê zêde yan kêm dikin, lê standarda gulava herêmên Soranan ev e.
Amadekirin
Dema av keliya, pelan berdin navê. Heger quşxaneya we ji misê (paxir, sifir) be baştir dibe. Bi qasî 9-10 katjimêrî bikelînin. Kel bidawî bû, pelên we jê derînin, ango bidarivînîn.
Ava lîmonê û şekir tevlî ava gulê bikin. 10 deqe bikelînin. Êdî amade ye.
Lê dema bê servîskirin divê av tevlî bê kirin. Ango heger di stekanê (qedeh) de tê îkramkirin, divê nîvê stekanê ji ava gulê, nivê din jî ji avê be. Helbet mirov dikare bêî avê jî vexwe.
Di sarincê de bê hîştin û bi sarî bê servîskirin tê pêşniyarkirin.
Mehriye
Mehriye, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Zimanên keltî yên Ewropa
Zimanên Keltî yên Ewropa an zimanên Keltî yên parzemînî yek ji milên zimanên Keltî di Zimanmalbata hind û ewropî de bûn û ew zimanên li parzemînên Ewropa û Asya dihatin axaftî bûn. Ew zimanan îroj bi tunî mirine.
Zimanên Keltî yên parzemînî û şuna dihatin axaftin wiha bûn:
Bretonî îroj çiqas li Bretagne, Fransa, tê axaftin jî ew ne ji zimanên Keltî yên perzemînî ye. Ew di sedsala 4'an ji pê koçan re hat anî bî Fransa ye.
Narewan
Narewan, darnize (Fagus) tekane çîna riwekên darî yên malbata Fagoideae ye ku di famîleya narewanan de cih digire.
Zimanên brîtanî
Zimanên brîtanî şaxeke zimanên keltî ye. Ew ji walesî, bretonî û zimaneke di sedsala 18'an de mirî kornî, zimanekî dinî mirî kumbrî de pêk tê.
Şebeş
Şebeş, fêkîyekî ku li kurdistanê dibê ya. Li herêmên kurdistanê hemûyan hema bêja şebeş şîn dibe. Lê bi teybetî "Şebeşê Amedê navdar bûya. Bi mazinatiya xwe re û bi xweşîtiya xwe re navdar bûya.
Şebeş, ev cûreyên wê hene: Şebeşê Bêdendik, Şebeşê Sipî, şebeşê Sor û hwd hene.
Zimanên brîtanî
Zimanên brîtanî hin caran bi zimanên goidelî (îrlendî, îskoçî, manks) ve wek zimanên keltî yên giravî tên nav kirin. Ewna ji bo tersa zimanên keltî yên parzemînî di demên antîk de li parzemîna Ewropayê dihat axaftin wiha tên navandin. Ew zimanan, yên parzemînî, di demên antîk de li Galya, Spanya, bakura Îtalya û Anatoliyayê dihatin peyivîn.
Narewan
Sîstematîk
Cara pêşîn navê zanistî yê Fagus sala 1753'yê di Species Plantarum, 2, rûpel. 997–998'ê de lê hatiye dayîn. Bi qasî deh cureyên vê riwekê hene.
Mastav
Mastav, (zaraveyê soranî: Mastaw) vexwarineke navdar e. Bi taybetî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê xwarin. Li rojhilatê Kurdistanê pûjanê jî tevlî dikin.
Mastav ji çeqilmastê ne pirr cuda ye, bes heger pûjan an biharbêhneke din, lîmon ûêd tevlî bibe, cuda dibe. Mastav, mastaw pirranî li herêmên soranîaxêvan tê bikaranîn.
Amadekirin
Mast û xwê berdin nava avê. Gelek baş li hev bidin. Bi sarî servîs bikin.
Zimanên hind û îranî
Zimanên hind û îranî, berê wek zimanên arî jî dihat navandin, şaxeke zimanên hind û germanî ye. Ew di bin xwe de para sê kategoriyan dibe:
Daewoo
Daewoo hilberînerê tirombêl, kamyon, kamyonet, otobus û wesaîtên bi panelvanan e. Girêdayê şirketa GMyê ye. Navenda kompanyayê li Koreya Başûr bajarê Sêûlê cih digire. Wesaîtên xwe çar aliyê cîhanê re difroşe.
Dîrok
Ji hêla Kim Woo Chungî di 22ê adara 1967an de hatiye avakirin. 1972an de jî dest bi hilberandina tirombêlan dike. 1999an de şirket todiavêje (îflas dike) bi neçarî hûkumeta Koreyê qerên (deynên) şirketê 76 milyar dolarê werdigire ser xwe. Xwedanê şirketê jî 10 sal û 21 milyar dolar ceza ji hikûmetê dixwe. Daewoo jî hilberînerê trêmbelan ya cîhanê herî mezin, ya li DYAyê General Mototorsê re tê firotin.
Zimanên hind û arî
Zimanên hind û arî yek ji milên zimanên hind û ewropî ye. Li gorî jimarên sala 2005an bi 209 zimanên cihê, yên ku yên herî mezin hindistanî (hindî û urdû, nêzî 540 mîlon), bengalî (nêzî 200 mîlon), pencabî (nêzî 100 mîlon), maratî (nêzî 90 million), gûceratî (nêzî 45 mîlon), nêpalî (nêzî 40 mîlon), oriyayî (nêzî 30 mîlon), sîndî (nêzî 20 mîlon) û asameseyî (nêzî 14 mîlon) ne, bi temamî nêzî 900 mîlon axêverên xwe hene. Ew ji zimanên îranî û zimanên nûristanî ve zimanên hind û îranî pêk tê.
Augustînus
Augustînus anjî Aurelius Augustînus ya Augustînus ji Hîppo (jdb. 13ê çiriya paşîn a 354an li Souk Ahrasa, Cezayêr; m. 28ê tebaxa 430an li Annaba, Cezayêr), yek ji giringtirîn Zanayê ola Xirîstiyanî û Fîlozofekî mezîne. Augustînus gelek pirtûkên olî nivîsandine ku piraniya wan heta îro hatîna parastin. Weke olzan û fîlozofekî mezin Augustînus bandorek mezin li fikir û ramanên Xirîstiyaniya rojava kiriye.
Birek
Birek, Arxût (bi tirkî: Yoncalı) yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye. Gund li birekê ye, ji ber wê gotine Birek.
Beriya Komkujiya Ermeniyan li vê gundê Ermenî û Kurd bi hevre dijîyan. Kurdên gund wekî Birek û Ermeniyan jî Arxût binavdikir. Di salên giran ên asîmîlasyona dewleta Tirk a Kurdên de (1930 - 1960 ango demên dijwar ên pişavtinê) wekî hemî navan navê vê gundê jî kirine tirkî. Serkeftina sazûmaniya leşkerî ya Tirk biserdikeve û îcar jî oto-asîmîlasyon (xwepişavtin) dest pê dike. Li Birekê gelek bermahiyên dîrokî hene û gelek ji wan jî hatine talankirin.
Bingeha wê di dest pêka 1800´î de hatiye avêtin û berîya wê jî gelek şarezayiyên Kurd li vir cîhwar bûne. Di salên 40'î de derûdora 150 mal hebûne. Niha derûdora 20-30 mal in. Tenê 300 malên ku ji Birekê hatine niha li Stenbolê dijîn. Ango vî gundî jî koçberî daye.
Gerdî
Gerdî, eşîreke pir mezin e li başurê rojavayê Colemêrgê dijîn dikevin ser sînûrê başûr û bakûrê Kurdistanê. Gerdî xarêş hene ku dikevine devera Beranetî nizîkî Hewler. Gerdî ser sînûrê başûr û bakûrê yek ji heft eşîrên Barzane.
Derahine
Dêrahînê gundekî bi ser navçeya Şirnexê Elkê ve ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Gundê Dêrahinê gundekî gelekî ciwan e, bi çiyayên xwe, ava xwe gelekî gundekî taze ye. Di gund de çar babik hene: Mala Nasir, Mala Bapîr, Mala Xarî , qebîla Hur. Ev qebîle di nava xwe de jî babik babik in û bi giştî 24 babik in.
Nesîrkendî, Meraxa
Nesîrkendî gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Qîfar
Qîfar, cûreyekî gayê yê ku weke Kerengan tê xwarin a. Qîfar, noqa wê, weke noqa darê mazin dibe û pelê wê hene û pelên wê hinekî fireh in û dorakeviya pelên wê jî pirr bistirî na. Sawalên wek Ker, û hwd pirr hêz wan pelên wê dikin. Lê ew noqa wan, ji aliyê mirovan jî tê hildan û tê xwarin. Pirr bi dewlemendiya xwe re tê nasîn. Qîfar, di deme Palayiyê de derdikeve û piştî bi palayiyê bi demekê re êdî winda dibê. Piştre carek din tê. Deme derketina qîfaran, deme derketina Tolik, Gûriz û hwd e jî.
Schonungen
Schonungen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schweinfurt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Peyrusse-le-Roc
Peyrusse-le-Roc, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Saint-Léger-des-Aubées
Saint-Léger-des-Aubées, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Derkar Ecem
Derkar Ecem, Derkar 'Ecem, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Aşkê Xerbî
Aşkê Xerbî, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Hûrmîz
Hûrmîz (bi tirkî: Hürmüz), gundekî bi ser navçeya Şêrwana Sêrtê ve ye. .
Zimanên nûristanî
Zimanên nuristanî (berê herwiha; Zimanên gawiran) yek ji milên biçûke Zimanên hind û îranî ye. Di vî milî de şeş zimanên ku axeverên xwe dorê bi tunî 30.000 kesan pêk tên he ne. Ew bi gelemperî li Efxanîstanê (nêzî 25.000) tê axaftin. Li Pakîstanê jî hin axêverên van zimanên ku dorê 5-6 hezar kes dike li herêmê Nûrîstan hene.
Gelikan
Gelikan, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Papa Klemens XII
Klemens XII, ji dayikbûyîna wî: 7´ê Nîsana 1652´an, mirin: 6´ê sibata 1740´î ya. Navê wî yê ku bi wê ji dayikbûya jî Lorenzo Corsînî ya. Di salên di navbera 1730-1740´î de papatî kir.
Brahîm Xelîl Sirûcî
Brahîm Xelîl Sirûcî (jdb. 1985 li Suruçê) helbestvanekî kurd e.
Brahîm Xelîl Sirûcî di sala 1985an de li Sirûca Rihayê hatiye dinê. Li Sirûcê dibistana seretayî qedand û niha li Stembolê bi xwendina bilind ve mijûl e. Di hin malper û kovarên kurdî de helbest û gotarên wî hatine weşandin. Zivistana Dil yekem berhema wî ye.
Oberbrombach
Oberbrombach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Kûtnis
Kûtnis, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Schwanfeld
Schwanfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schweinfurt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Empîrîzm
Empîrîzm (ji zimanê yewnanî εμπειρισμός, empeirismós, ango ceribandingerî, rêbaza ceribandinê) yek ji angaşt an dibistanên fîlozofî, derûnînasî û dîsîplînên zanistiyê ye.
Bingeha vê kevneşopiyê, di warê zanistiyê de, bi hestên mirov bawerîanîn e. Empîrîzm li dijî teoriya rasyonalîzm (rastîparêzî) e. Gorî rasyonalîstan zanînên mirov ji hişmendiya mirov tê. Lê bi ya empîrîstan zanînên mirov ji hestan tên û bi wan diyar dibin. Ew zanîn û agahiyên ko mirov bi hestên xwe werdigirin jî, gorî tecribeyên mirov taybetî û naveroka xwe dadigirin.
Fîlozofên empîrîst
Fîlozofên empîrîst di navbera xwe de wek empîrîstên materyalîst û empîrîstên îdealîst bi ref dibin.
Nircabad
Nircabad gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Sêtkar
Sêtkar, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Bawer Rodî Qantoz
Dr. Bawer Rodî Qantoz (navê wî yê di qeydên Romê de Rodi Demirkapı ye) sala 1945 li parêzgeha Mezrayê, navçeya Palo, gundê Kirvan hatiye jiyanê. Di 9ê gulanê 2001ê de li Almanya, bajarê Kölnê (Kolonya) dawî li jiyana xwe tîne. Hin kes bawer nakin wî xwe kujtibe.
Ji malbateke koçeriyê dikir, ji êla Bêrtiyan e. Sala 1973ê dibistana bijîşkiyê bidawî dike. Li Kurdistanê doktoriyê dike û li devedora xwe bi kurdperwerî, zanebûn, wêrekî û basbûnê tê naskirin. Bavê wî Evdilah Qantoz siyasetmedarek bû, bi henek û metelokên xwe navdar bûbû.
Dr. Rodî tenê ji mirovên pereyên wan hene, heqê pişkînê distîne, bi her awayê xwe dide başkirina tenduristiya Kurdan. Sala 1991ê li navçeya Qowanciyan, şaxa HEPê dadimezirîne û wek serok tê hilbijartin.
"Em ê ûrtê te biqelînin"
5ê çiriya paşîn 1992î de ji aliyê hêzên îllegal ên Dewleta Romê ve bi tevî lawê xwe tê gulebarankirin. Dr. Rodî bi çar guleyan giran birîndar dibe û lawê wî Şûrzan Qantoz jî li ber çavên wî şehîd dikeve. Kujer piştî ku Dr. Rodî ji mirinê difilite jê re telefon dikin, dibêjin "Em ê ûrtê malbata te biqelînin. Tu îcar xilas bûyî lê soz li ser navê şerefa Dewleta Tirk em ê te bikujin".
Jiyana nefiyê
Ew jî wekî întellektûelên din ên Kurd mecbûr dimîne dikeve riya menfîtiyê. Xwe ji têkoşîna demokratîk a Kurd nade paş û bi hemî hêza xwe dixebite. Bala xwe dide zanistî û fîlozofiyê. Herwiha helbestên ciwan dinivîsîne.
Famîleya narewanan
Famîleya narewanan (Fagaceae) famîleya riwekan e, di desteya Fagales de cih digire. Heşt heya 12 çîn, 670 heya 900 cure hene di vê malbatê de. Bi taybetî li nîvkada bakur a erdê belav bûye.
Sîstematîk
Famîleya Fagaceae sala 1829'ê ji aliyê Barthélemy Charles Joseph Dumortier ve, di Analyse des Familles de Plantes, 11, 12'ê ye hatiye binavkirin. Navekê din ê vê malbatê jî, Quercaceae Martinov. ye.
Rosnage
Rosnage, gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.
Dubniyûm
Dubniyûm (, ji ) metalek û elementek e.
Villadin
Villadin, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Mondovì
Mondovì, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 22.426 kes e.
Kuncere
Kuncere (bi latînî, Myrtus communis), cureyek riwek e li famîleya Myrtaceae. Li başûrê Ewropa û Afrîkayê tê dîtin û li giravên Korsîka û Sardîniyayê ji tiriyên kuncerê araqeke bêhnxweş a bi navê Mirto çêdikin.
Pierrefiche, Aveyron
Pierrefiche, Aveyron, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Oberhambach
Oberhambach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Mînbaş Hesarlû
Mînbaş Hesarlû gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Şêx Sara
Şêx Sara, gundekî bi ser Herîra navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Judith Tarr
Judith Tarr ( jdb. 30ê kanûna paşîn, 1955 li Augusta, Maine) nivîskareke amerîkan e. Weşanên wê bi taybet romanên aşopî û dîrokî ne.
Dolû
Dolû navê gundekî û şaredariyeke di navçeya Astara de li başûrê Azerbaycanê ye. Gundê Sîpiyyed bi Dolû ve girêdayî e.
Qijika bikumik
Şayes
Qijika bikumik ta 47 cm digihê. Ser, nikul û qemçika qirikan reş in, lê pûrtên pişt, sing û zik jî boz in.
Reftar
Qiştina vî balindeyî mîna qira-qira-qira ye.
Mizgûl
Mizgûl, an jî Bijank ji mûyên çav re tê gotin. Li ser Keviya hinecana çav hene. Hem li ser keviya çav ya jêr û hem jî li ser keviya çav ya jor hene. Lê mizgûlên keviya çav yên jêr, ji yên jor cûratir in. Mizgûlên keviya çav yên jor ji yên keviya çav yên jêr stûrtir in. Weyneka wan mizgûlan di lîstika çav de heya.
Walonya
Walonya (bi walonî: Walonreye an jî Waloneye) yek ji sê herêmên Belgiyaya Federal e. Di sala 1980an da navê fermî bû Herêma Walon. Ew herêm 55% ji axa Belçîkayê ye û zimanê fermî fransî û almanî ye. Paytext bajarê Namûr e.
Adil Duran
Adil Duran hunermend û nivîskarekî kurd e.
Adil Duran sala 1955'an di Dêrsimê de li Kurdistana bakur hatiye dinyayê. 1968an de bı karê şano dest bı jiyana huneri kıriye. piştre bi rojnamevani u helbest nivisiyê, çê kirina wêne u xêzikan jiyana xwe berdewam kiriye. 1971 cara yekem ew tê girtin. 1978 an jı ber sedem zor û zilma Romi tê Berlinê ciwar dibe. Li Tirkiyê û derweyi welat di gelek kovar u rojnameyan de berhemên wi tên weşandın, 1984 ligel hunermend û ronakbîrên kurd  Navenda çanda amojgariya Kurdi  sazî û man dikin u ew dibe berpırsiyarê karê çandi. 1976 an dı wari helbestan de li Tirkiyê xelata yekem distine. di karê xêzıkan de 1977 xelateke taybetî u sala 1979 an de ji lı Kuba yê xelateke mezin ya Navnetewi distine.
Dı wari xebata Wêne an de 1976 dı festivala Yarımca, 1984-85 li Berlinê, 1993 li Siwisreyê, 1996 li Almanya li Kalrsruhe yê u bi alîkariya organizasyonên mirovhez pêşanidaneki mezin rêxist.
Adil Duran Pirtukek bi kurdi  Destana Dersim  çapkır. 1985 an de çû Swêd û 3 salan li wir ma û federasyona komelên kurdî de xebat kir u demeke kin kete nav redaksiyona Kovara Berbang ê. Piştre jı sedema pêwistiya kar û barên Netewi berê xwe da welat. Di 4'ê nîsanê sala 1989an de hate girtin 15 roj ê şevan êşkence lê hate kirin û 3 salan gırtigehên Romî de ma. Di 1992an de careke dîn derket derve î nefiyê jiyana bû.
Duran jî di kovaran wek Nûdem û Helwest de nivîsand û destwêneyên ji bo pirtûka Çend Şêweyên Efsaneya Şahmaran çêkir.
Duran li Basel (Swîsre) dimîne û ê digel Şanoya Bajar a Baselê xebata şano dıke û karê xwe yi huner u çandi dıdomine.(listıkek bı navê  Bajarê bi dil  ji bo şano amadeye...)
Duran di Wîkîpediayê de li ser mijarên çandî û hunerî dinivîse.
Birh
Birh, an jî Birû ew mûyên ku li ser çavên mirov re na. Li ser çavên mirov re di bin Anîya mirov de di keviya wê de na. Her çavak li ser re birhek heya. Weke ku çawa ku şûn Teliya her mirovî li gor xwe kifş û jev cuda ya. Birh jî xwediyê heman xosletî ya. Mûyên Birhê ji yên beşên laşê mirov yên din cudatir in.
Hemoroîd
Hemoroîd (bi kurdî: bawesîr, werma demarê berjêr, rûvîderî, destava mezin a bixwîn) yek ji nexweşiyên demar e û xwe bi werima demarên sereke dide der. Hemoroîd tenê navê werma di anûsê de ye.
Lêv
Lêv, devên devê mirov û an jî her jîndayî na. lêve Jêr û Lêve jor heya. Lêv, bi çermê xwe re û bi sînîrîên di xwe de re cih û qatekî laş yê herî zîz a. Çermê lêvê, hertimî ku bi çûna Ziman ya bi serê re ji aliyê zimên ve tê şîlkirin. Bi wê şîlkiirnê re rewşa xwe ya lêvî diparezê. Lêv ku zûwa bû, hingî êdî hişk dibê û bi Qamûşk dibe. Aliyê lêvê yê ku di hundurê devê mirov de bidawî dibe jî, li ber keviya Goştê Dinan de qate xilasiya sînorê lêvê tê kifşkirin. JI aliyê lêvê yê derve jî ev wisa ya.
Hemoroîd
Sedem
Du cureyên wê hene: Hemoroîda xwe dide der (ango tê dîtin) û ya xwe nade der, di hundirê rûviyê de ye. Werma demar bixwîn e û gelek êşê dide. Heger xwîn were lê êş tunebe, bijîşk dikevin şika şêrpenceyê (kanserê). Dîsa nexweşî gorî asta xwe tê tedawîkirin. Heger di asteke bilind de be, bi operasyonê cihên demar ên werimînê û demar sistkiriye tên hildan.
Bilbes
Bilbês, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye.Salên 1989 û heya 1995 ji alîyê dewleta nijadperestve xwest bê valakirin lê belê Bilbêsî'yan jî berxwedaneke bêhempa û bersiveke xurt da leşkerên xwînrej...
Rimsberg
Rimsberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Egîdê Têcir
Egîdê Têcir dengbêjekî navdar ê Kurdên Ermenistanê ye. Li gundê Sincalî ya Talînê dijiya. Bav û pirraniya xizmên wî di Komkujiya Ermeniyan de ji ber kû Kurdên Êzîdî bûn ji aliyê dewleta Tirk ve hatine kuştin. Wî bi xwe kul û êşên komkujiyê jiyabû û ji rewşa Kurdên Êzîdî ya dijwar, ji dîroka hincaran kambax a Kurdan baş têdigihîşt.
Têcir yek ji hîmên bingehîn ên dengbêjiya Kurdên Sovyetistanê û ya Radyoya Êrîvanê bû. Bi taybetî strana Siyabend û Xecê bêhempa distiriya.
1ê kanûna pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Deştadêrê
Deştadêrê (bi tirkî: Yarımtepe), gundekî bi ser navçeya Şêrwana Sêrtê ve ye. .
Saint-Lubin-de-Cravant
Saint-Lubin-de-Cravant, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Bingoyan
Tê gotin ku Bingo navê axayekî Kurd bûye û di destpêka 1700'î de bingeha vê gundê avêtiye. Hin jî dibêjin navê axê na lê leqabê wî wisa bûye. Li binguhên mirov dixistibûne û malbateke şerxwaz/şervan bûne. Ji ber ku rihên wî yên sor hebûne, dewleta Osmaniyan di qeydên dîrokî de navê gund hin caran wekî "Gundê Bingoyan, Gundê rihsor (kızıluşağı köyü)" jî nivîsîne.
Mêymûniq
Mêymûniq gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Rû
Rû, li herdû aliyên serê mirov li jêriya wê hene. Her mirov xwediyê dû rûyan a. Rû, di nava xwe de li bin çav re xwediyê Hinarîka Rû ya. Hinarîka Rû, di xwe de xwediyê hin kompleksên ku bi sînîran re afiriya ya. Pirr Zîz a. Ku mirov bidil xweş bê bi kenê û an jî bidilnexweş bê bi girî û an jî bi hêrs bê, wê di her awayê wan rewşên wilo de bi wan sînîran re şekil bistêne.
Sîpiyyed
Sîpiyyed navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Gîleşe bi gundê Dolû girêdayî ye.
Plaisance, Aveyron
Plaisance, Aveyron, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Herêma Bakur, Ûganda
Herêma Bakur Herêmekî Ugandayê ye. 21 navçeyan pêk tê.
Neçoyê Babasî
Neçoyê Babasî yan Neçoyê Cemal yek ji dengbêjên mezin ên Serhed û Kurdên Sovyeta Berê ye. Piştî Komkujiya Ermeniyan di sala 1918'î de ji Qersê hatiye û li Ermenistanê bicihbûye. Ji ber wê hin caran wekî Neçoyê Qersê jî tê binavkirin.
Ew di salên 70'î de jiyana xwe jidestdide.
Tabula rasa
Tabula rasa (lat. wûşe bi wûşe:Rûpela bênivîs) tê maneyê rûyê nenivîsî.
Di felsefe de ew teorîyeka John Locke bû. Locke emprîstek bû û gorî va teoriya xwe dibêje ko mirov bi zêhnekê vala û bênivîs tê dinê û ew zêhna gorî hesên û tecribeyên bi wan hesan re teşe digire.
Wî va teoriya xwe li hembera wan teoriyên ko, yên ko wek Descartes digot ko zêhnê mirov hin bi agahiyên zayînê re tên tê dinê avitibû holê. Wî li hembera vê fikrê teoriya xweya tabula rasa diparast. Locke teoriya emprîsma Francis Bacon hîn kûr kiribû û gêhiştibû vê ramanê.
Va ramana yên wek Immanuel Kant rexne kiribûn. Dîsa Sigmund Freud jî va fikra Locke red kiribû.
15ê kanûna pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Molevî Olya
Molevî Olya gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Rinzenberg
Rinzenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Deştetexê
Deştetexê, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Schwebheim
Schwebheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schweinfurt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Xarîga Serêne
Xarîga Serêne, gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.
Albînîzm
Albînîzm (ji peyva albus - spî ya Latînî tê) yek ji nexweşiyên genetîk e.
Xwe bi xerabûna metabolîzmayê dide der. Ji tunebûna yan kêmbûna pîgmenta ku rengê dide melanînê tê kivşekirin. Kesên bi vê nexweşiyê ketine, çerm û porên wan spî dibin. Dîtina çavan da xerabûn dibe.
Bo terapiyê
Nexweşên albînîk di nava civakê de ji ber rengê xwe rastî gelek astengiyan tên. Di hin fîlman de wekî kesên nebaş tên pêşkêşkirin. Dîsa jî gelek di civakê de ciheke baş ji xwe re çêkirine.
Kelehok
Kelehok, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Épreville-près-le-Neubourg
Épreville-près-le-Neubourg, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Anthony van Dyck
Sir Anthony van Dyck ( 22 adara 1599 - 9 kanûna pêşîn 1641) hunermendekî barok ê flamanî ye ku piştî serkeftina xwe ya li Holendaya Başûr û Îtalyayê, li Îngilistanê bû wênegirekî navdar ê di nav hunermendên serayê de.
Şûrzan Qantoz
Şûrzan Qantoz (navê wî yê di qeydên fermî yên Romiyan de Şurzan Demirkapı bû), ciwanekî Kurd bû ku di 5'ê sermawezê 1992an de li navçeya Qowanciyan a Mezrayê, ji aliyê hêzên çekdar û îllegal ên Dewleta Romê (Tirkiye) ve hatibû şehîdkirin.
Ew lawê bijîşkê Kurd ê navdar Bawer Rodî Qantoz e. Bavê wî jî bi wî re hatibû gulebarankirin lê nemiribû.
Saxsîg
Saxsîg, gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.
Jessica Lee (Playmate)
Jessica Lee modeleke tazî ya amerîkî ye û ji bo tebaxa 1996an bû Playmate ya Mehê.
Soricik
Soriçik, soricik, sorîçik, sorsorik , borrîxurek (bi înglîzî, oesophagous, food pipe)
Jessica Lee (Playmate)
Jiyana wê
Jessica Lee di 18ê sibata 1975ê de li Binghamton, Nû York ji dayik bû. Lee û malbata wê dema ku şeş salî bû koçî Tampa, Florîda kirin. Ew bi eslê xwe alman e.Lee di lîseyê de balet xwend. Ew di çend vîdyoyên Playboy de hatiye pêşandan û ji bo çend weşanên taybetî yên rojnameyên Playboy poz daye. Lee di komediya BASEketballs de, ku nedihat binavkirin, wekî keça pembûyê rolek piçûk lîst. Lee ne tenê di beşek ji rêzefîlma televîzyonî "V.I.P." de rola mêhvanê girt, lê di heman demê de li ser beşên pêşandanên TV-ya kabloyî yên nerm "Thrills" û "Passion Cove" jî xuya bû. Lee di heman demê de ji bo Venus Swimwear-ê modelsazî kiriye û berga anîme ya sezona duyem a Black Lagoon xemilandiye.