cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dewleta giravî
Dewleta giravî ew dewleteke, ji girav an giravan de pêk tê û tu axên xwe li ser parzemîn de tine re tê gotin.
Ji 194 dewletên serbixwe 47 dewlet ji giravan de pêk tên.
Lîsteya dewletên giravî
Dewletên giravî yên ligorî rûerda xwe wiha ne;
Ranseren
Ranseren, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye.
Triberg im Schwarzwald
Triberg im Schwarzwald bajarokekî navçeya (Landkreis) Schwarzwald-Baar li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Mumya
Mumya, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Monchy-sur-Eu
Monchy-sur-Eu, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Gûrevan biçûk
Gûrevan biçûk, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
J. K. Rowling
Li gorî Forbes, Rowling di sala 2020an de di nav nivîskarên jinan de kesê ku herî zêde pere distîne û piştî James Patterson duyem nivîskar e  ku herî zêde pere distîne.
Zarokatî û ciwanî
Joanne Rowling di sala 1965an de li bajarokê piçûk ê Yate li nêzî Bristol li başûrê rojavayê Înglistanê wek zaroka Anne û Peter Rowling ji dayîk bû.Rowling dûv re tîpa yekem "K" di navê xwe de  lê zêde kir, ku tê wateya "Kathleen", ku pêşnavê dapîra wê bû. Dê û bavê wê ji Londonê ne û di adara 1965an de zewicîn. Peter Rowling ji bo Rolls-Royce, Anne Rowling wek alîkara ezmûngehê xebitî. Malbata Rowling piştî ku Joanne ji dayik bû, çûn Winterbourne, ku wê di sala 1970an de dest bi dibistanê kir. Rowling ji biçûkatiya xwe de dixwest bibe nivîskar. Di pênc-şeş saliya xwe de çîroka xwe ya yekem afirand - ew li ser kêvroşkek bû ku bi sorikê ketibû. Wê ev û çîrokên din ji xwişka xwe Dianne re, ku du sal jê wê piçûktir bû, vedigot.Di sala 1974an de malbata Rowling koçî Tutshill, li nêzî Chepstow, Wales kirin.
Qêrbê
Qêrbê gundekî girêdayî navçeya Stewrê a girêdayî Mêrdînê ye.
Theisseil
Theisseil şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neustadt an der Waldnaab li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Thalwil
Thalwil, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Zurich a herêma Horgenê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Gûlan
Gûlan, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tojale
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 197 kes (33 malbat) bûn.
Meydan, Nêrwe û Rêkan
Meydan, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Jouey
Jouey, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Pêşdîrok
Pêşdîrok ew heyama dîroka mirovahiyê ye ku bi derketina amûrên kevirî yên yekem nêzîkî 3,3 mîlyon sal berê dest pê dike û bi îcada pergalên nivîsînê re bi dawî dibe. Bikaranîna sembol, nîşan û wêneyan di nav mirovan de pir zû xuya kiriye, lê pergalên nivîsînê yên herî kevn tenê 5000 sal berê derketine holê û bi hezaran sal derbas bûn ku bi berfirehî werin pejirandin. Pergalên nivîsînê di hin çandên mirovan de heta sedsala nozdehan û di hin çandên din de heta van salên dawî nehatine pejirandin. Ji ber vê yekê li gorî roja îcadkirina nivîsînê dawiya vê serdemê di herêmekê de ji ya herêmeke din dibe cuda be. Wek mînak, bi gelemperî tê pejirandin ku pêşdîrok li Misirê di dora 3100an de bi dawî bûye, lê dawiya serdema pêşdîrokê li Gîneya Nû gelek nû hatiye, di dor sala 1900an p.z. de.
Lêkolîna pêşdîrokê beşeke dîsîplîna arkeolojiyê ye lê ji çend dîsîplînên wekî biyolojî, botanîk, erdnîgarî, jeolojî, antropolojî û zoolojiyê sûd werdigire.
Peydakirina agahiyan
Çavkaniya sereke ya agahiyan ji bo pêşdîrokê arkeolojî ye (beşeke antropolojiyê), lê hin zanyar delîlên ji zanistên xwezayî û civakî jî bi kar tînin. Lêkolînerên pêşdîrokê kolandin, lêkolînên jeolojîk û erdnîgariyê, û analîzên din ên zanistî ji bo peydakirin û şirovekirina sirûşt û helwestên mirovên nexwendewar bi kar tînin.
Antropolojiya çandî ji bo têkiliyên civakê, ku tê re objeyên mirovan di nav civakê de berbelav dibe, kontekstê temîn dike, bi vî awayî analîzkirina her objeyê di çarçoveya mirovên pêşdîrokê de pêkan dibe. Ji ber vê yekê daneyên di derbarê pêşdîrokê de ji hêla zanistên xwezayî û civakî yên cûrbecûr ve wekî antropolojî, arkeolojî, arkeoastronomî, zimannasiya berawirdî, biyolojî, jeolojî, genetîka molekuler, paleontolojî, palînolojî, antropolojiya fizîkî û gelekên din tên peydakirin.
Dîroknas di dabeşkirina pêşdîroka mirovahiyê de bi gelemperî sîstema sê serdeman bi kar tînin. Ev sîstem pêşdîrokê li gorî teknolojiya mirovan a çêkirina amûrên wan dabeş dike: Serdema kevirî, serdema bronzî û serdema hesinî.
Serdema kevirî
Serdema kevirî serdemeke pêşdîrokî ya fireh e ku kevir ji bo çêkirina amûran dihat bikaranîn. Ev serdem bi qasî 3,4 mîlyon salan dewam kir û bi destpêka kêsimandina metalan di navbera 4.000 û 2.000  de qediya. Têgiha "serdema kevirî" di arkeolojiya piraniya cihên cîhanê de bi kêr tê, her çend e ku di arkeolojiya hin cihên din de navên din werdigire. Dabeşkirina li jêr ji bo Ewrasyayê tê bikaranîn lê ne li seranserê hemû herêmê.
Paleolîtîk
"Paleolîtîk" tê maneya "Serdema kevirî ya kevn", û bi bikaranîna amûrên kevirî yên yekem dest pê dike. Paleolîtîk beşa herî kevn a Serdema kevirî ye.
Ji beşa destpêkê ya Paleolîtîkê re Paleolîtîka jêrîn tê gotin, ku ji Homo sapiens kevntir e. Paleolîtîka jêrîn nêzîkî 2,5 mîlyon sal berê bi Homo habilis (û cinsên têkildar) û amûrên kevirî yên herî kevn dest pê dike. Delîlên li ser kontrolkirina agir ji aliyê mirovên kevn ve di serdema Paleolîtîka jêrîn de ne diyar in an jî çavkaniyên wan ên zanistî gelek kêm in. Çavkaniyên herî nû piştgirî didin ku bi qasî heta niha tê zanîn bikaranîna agir a herî kevn li Şikefta Wonderwerk, Afrîkaya Başûr, berî 1 mîlyon salan pêk hatiye. Herwiha tê pejirandin ku Homo erectus an Homo ergaster di navbera 790.000 û 690.000 berî dema niha de li Pira Bnot Ya'akov, Îsraêlê agir çêkirine. Bikaranîna agir îmkanê daye mirovên kevn da ku xwarinê çêkin, germahiyê peyda bikin, û bi şevan ronahiya wan hebe.
Homo sapiensên kevn bi qasî 200.000 sal berê peyda bûne, pê re Palaeolîtîka navîn dest pê kiriye. Guherînên anatomiyê nîşan didin ku kapasîteya zimên a nûjen jî di dema Paleolîtîka navîn de derketiye. Di serdema paleolîtîka navîn de, yekem delîlên teqez ên bikaranîna agir ji aliyê mirovan ve hene. Hestî û darên şewitandî yên ku wek 61.000 berî dema niha re hatine tarîxkirin li şûnwarên Zambiyayê hene. Binaxkirina miriyan a sîstematîk, muzîk, hunerên kevn, û bikaranîna amûrên sofîstîke yên bi gelek parçeyan bûyerên girîng ên Paleolîtîka navîn in.
Li seranserê Paleolîtîkê, mirov bi gelemperî wekî neçîrvan-komkerên koçer dijiyan. Civakên neçîrvan-komker pir piçûk û wekhevîxwaz bûn, her çend civakên neçîrvan-komker, ên ku xwedan gelek kereseyan an jî teknîkên depokirina xwarinan ên pêşketî, carinan şêweyekî jiyanê yê nekoçer afirandine, ku tê de pêkhateyên civakî yên kompleks mîna serokêşîran û tebeqeyên civakî jî hebûn.
Mezolîtîk
Mezolîtîk (ji yewnanî mesos, 'navîn', û lithos, 'kevir') an jî Serdema kevirî ya navîn, serdemeke di pêşvexistina teknolojiya mirovahiyê de bû ku di navbera serdemên Paleolîtîk û Neolîtîkê de ye.
Serdema mezolîtîkê bi taybetî li Ewropayê di dawiya serdema Pleîstosenê de, anku 10.000 berî dema niha dest pê kir û bi destpêka çandiniyê bi dawî bû, ku dîroka wê li gorî herêman diguhere. Li hin deveran wekî Rojhilata Nêzîk, çandinî berî ku Pleîstosen bi dawî bibe dest pê kiribû, û li wan deveran Mezolîtîk kurt e û baş nayê pênasekirin. Li deverên ku bandora qeşagirtinê hindik e, carinan têgiha "Epipaleolîtîk" çêtir tê girtin.
Bermahiyên ji vê serdemê hindik in, pir caran tenê paşmayiyên xwarinan wekî hestiyên heywanan mane. Li deverên daristanî, yekem nîşanên darbirînê hatine dîtin, her çend destpêka darbirînê ya bi awayekî cidî di dema neolîtîkê de ji ber çandiniyê hatibe.
Taybetmendiyên mezolîtîkê li piraniya deveran bi amûrên têkel ên biçûk ji kevirên hesteyan tê diyarkirin. Taxima şokan, tevşoyên kevirî, û objeyên darîn, wek kano û kevanan, di hin şûnwaran de hatine dîtin. Ev teknolojî herî pêşî li Afrîkayê di çandên Azîlî de derketine holê. Dûre bi riya çanda Îbero-Maurusî (Mexrib) ya Afrîkaya Bakur û çanda Kebaran a Levantê li Ewropayê belav bûne. Lêbelê, vedîtinên serbixwe jî carinan tên teorîzekirin.
Neolîtîk
Serdema neolîtîkê bi çandiniyê dest pê kir, ku "Şoreşa Neolîtîkê" çêkir. Çandiniya neolîtîk a destpêkî bi çend cinsên nebatên kedîkirî û kovî, û xwedîkirina kûçik, mih û bizinan re sînordar bû. Di serdema neolîtîkê de pêşketina gundên ewilî, çandinî, kedîkirina heywanan, amûr, û şerên herî kevn ên qeydkirî pêk hatine. Jîngehên mirovan mayindetir bûn. Xaniyên girover ên ji kerpîçê çêkirî û bi tenê odeyekê li hin ji wan jîngehan de hebûn. Dibe ku dîwarekî kevirî li derdora jîngehan hebûn da ku heywanên kedîkirî tê de xwedî bikin û şêniyan ji eşîrên din biparêzin. Jîngehên ku dûre hatin, xwedî xaniyên kerpîçî yên çargoşeyî ne ku malbatan wê demê di tenê odeyekê de an jî di gelek odeyan de bi hev re dijiyan. Vedîtinên definkirinê, kulteke bav û kalan dide pêşî ku mirovan kiloxên miriyên xwe diparastin. Çanda Vinčayê dibe ku pergala nivîsînê ya herî pêşîn afirandibe. Kompleksên perestgeha megalîtîk ên Ġgantija bi avahiyên xwe yên gewre berbiçav in. Her çend hin civakên ewrasyayî yên neolîtîka dereng mîrektiyên tebeqekirî yên tevlihev û hetta dewletan ava kiribin jî, dewletên pêşîn li Ewrasyayê piştî derketina metalurjiyê hatine damezrandin, û piraniya civakên neolîtîkê bi giştî cikavên sade û wekhevîxwaz bûn. Hejmareke mezin a derziyên ji hestî û qiloçan çêkirî hatine vedîtin, ku ew ji bo girêdana çermê îdeal in lewra wisa dixuye ku piraniya cilûbergan ji çermên heywanan hatine çêkirin. Kevirên qulkirî ên ku (li gorî mezinahiyê) dibe wek serê girover ê teşiyan an jî giraniya tevnan hatibin bikaranîn hatine vedîtin  lewra cil û kitanên ji hiriyê çêkirî di dawiya neolîtîkê de  dibe ku derketibin holê.
Serdema neolîtîkê bi belavbûna amûrên metalî re (di serdema paxirî an serdema bronzî de; an jî li hin herêmên cografî di serdema hesinî de) bi dawî bûye.
Kalkolîtîk
Di arkeolojiya Cîhana Kevn de, "Kalkolîtîk", "Eneolîtîk" an "Serdema paxirî" qala serdemeke veguhêz dike ku di vê demê de hem metalurjiya paxirê ya pêşîn xuya dibe hem jî amûrên kevirî bi berfirehî tên bikaranîn. Hin çek û amûr di vê serdemê de ji paxirê hatine çêkirin. Ev serdem ji aliyê karakterê ve bi giranî hîn serdema neolîtîkê bû lê belê ev qonaxeke serdema bronzî ye berî ku were kifşkirin ku bi tevîhevkirina qelay û paxirê re madeneke reqtir, bronz, çêdibe. Serdema paxirî pêşî wekî sedemeke veguhêzînê di navbera neolîtîk û serdema bronzî de dihat pênasekirin. Lê belê ji ber ku bi bikaranîna metalan tê karekterîzekirin, serdema paxirî wek parçeyeke serdema bronzî tê hesibandin.
Serdema bronzê
Serdema bronzê serdema herî kevn e ku tê de hin şaristanî bi danasîna tomarên nivîskî ve gihiştine dawiya pêşdîrokê. Ji ber vê yekê Serdema bronzê an jî parçeyên wê tenê ji bo herêm û şaristaniyên ku di demên siberojê de pergaleke tomarkirina nivîsînê pejirandine yan îcad kiriye wekî beşeke ji pêşdîrokê tên hesibandin. Îcada nivîsandinê li hin deveran li destpêka Serdema bronzê rast tê. Piştî xuyabûna nivîsîne, mirovan hema dest bi afirandina nivîsan kir ku tê de vegotinên nivîskî yên bûyeran û tomarên mijarên îdarî jî hebûn.
Têgiha Serdema bronzê nîşanî serdemeke di pêşketina çanda mirovî de dike ku tê de şixulîna metalê ya herî pêşketî (herî kêm di bikaranîna sîstematîkî û berbelav de) di nava xwe de teknîkên helandina sifir û qelayê ji derzavên xwezayî yên kanzayan û dû re lihevxistina wan ji bo darijandina bronzê dihundirîne.
30ê tîrmehê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Ferhenga Kurdî-Rûsî-Fransizî û Rûsî-Fransizî-Kurdî
Mele Mehmûdê Bazîdî, di amadekirina vê ferhenga han a ji 15 hezar bêjeyan pêk hatiye, alîkariya Alexandere (Auguste) Jaba kiriye. Ev pirtûk heta niha nehatiye çapkirin û ew di Akademiya Zanistî ya Petersborgê de hatiye parastin.
30ê tîrmehê
Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Villingen-Schwenningen
Villingen-Schwenningen bajarokekî navçeya (Landkreis) Schwarzwald-Baar li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye. Gelheya bajarok 85838 kes in (îlona 2019).
Bilêçka, Stewr
Bilêçka, gundekî girêdayî navçeya Stewrê a girêdayî Mêrdînê ye.
Mont-Cauvaire
Mont-Cauvaire, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Oberscheidweiler
Oberscheidweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Raudvatnet
Raudvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye.
Enstîtuya Kurdî ya Washingtonê
Enstîtuya Kurdî ya Washingtonê rêxistineke perwerdehî û lêkolînê ye ku li ser Kurdan radiweste. Ew li Washington DC di Îlona 1996an de ji hêla Doktor Necmeddîn Kerîm ve hate damezrandin, mebestên wê bilindkirina hişmendiya pirsgirêkên kurdî, pêşvebirina mafên mirovan li deverên kurdî û piştgirîkirina pêşkeftina civaka sivîl di nav Kurdan de ye.
Her weha komîteyek wê ya şêwirmendiyê heye ku ji kurdnasên navdar ên wekî Martin van Bruinessen, Ebbas Vali, Emîr Hesenpûr û Michael L. Chyet pêk tê. Enstîtu ji bo her du zaravayên Soranî  û Kurmancî kursên zimanê Kurdî di astên destpêkî û pêşketî de pêşkêş dike.
Yekeya astronomîk
Yekeya astronomîk yan jî Yekeya stêrnasiyê, (nîşan: au,  yan jî AU) yekeya pîvanê ye ku bi dûrahiya ji Dinyayê heya Rojê û bi qasî 150 mîlyon kîlomêtre yan jî 8.3 hûrdemên ronahiyê ye. Dûrahiya rastîn ji Erdê heya Rojê dema ku Dinya li dora Rojê digere, ji herî zêde heya herî kêm û her sal carekê vedigere û bi qasî ji sedî 3 diguhere. Yekeya astronomîkî di destpêkê de wekî navgînî ya pişteroj û berîroja Dinyayê hate fikirîn; lê belê, ji sala 2012an vir ve yeke bi temamî 149.597.870.700 mêtre hatiye pênase kirin.
Les Églisottes-et-Chalaures
Les Églisottes-et-Chalaures, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Yekeya astronomîk
Yekîneya astronomîkî bi giranî ji bo pîvandina dûrbûnên di nav Pergala Rojê de yan jî li dora stêrkên din tê bikar anîn.
Dîroka bikaranîna nîşanê
Ji bo yekîneya astronomîkî gelek sembol û kurtenivîsên yekîneyê hatine bikar anîn. Di biryarekî di sala 1976an de, Yekîtiya Astronomî ya Navneteweyî (IAU) nîşana A bikar anîbû ku dirêjiyek bi yekeya stêrnasiyê re diyar bike. Di lîteratûra astronomîkî de, sembola AU hevpar e (wisa dixuye ku ev wiha dimîne). Di sala 2006an de, Buroya Navneteweyî ya Giranî û Pîvanê (BIPM) ua wekî sembola yekîneyê pêşniyar kiribû. Di pêveka ne-normative C ya ISO 80000-3:2006 de (niha vekişiyaye), sembola yekîneya stêrnasî "ua" bû.
Di sala 2012an de, IAU, destnîşan kir "ku sembolên cihêreng niha ji bo yekîneya astronomîkî têne bikar anîn", bikaranîna sembola "au" pêşniyar kir. Kovarên zanistî yên ku ji hêla Civaka Astronomî ya Amerîkî û Civata Astronomîkî ya Qraliyetê ve têne weşandin paşê vê sembol pejirandin. Di guhertoya sala 2014e û çapa sala 2019an a Broşûra SIê de, BIPM sembola yekîneyê "au" bikar anî. ISO 80000-3:2019, ku cihê ISO 80000-3:2006 digire, behsa yekîneya astronomîkî nake.
Pêşveçûn û pênaseya yekeyê
Rêwîtiya Dinyayê li dora Rojê elîpsek e. Eksê nîv-mezin a vê rêgeha elîptîk wekî nîvê beşa xêza rast a ku berîroj û pişteroj digihîne hev tê pênase kirin. Navenda Rojê li ser vê beşa xêza rast e, lê ne di nîvê xêzê de ye. Ji ber ku elîps awayê baş-fêmkirî ne, pîvandina niqteyên wê yên tund awayê tam bi matematîkî diyar dike û hesabên ji bo tevahî orbitê û hem jî pêşbîniyên li ser bingeha çavdêriyê pêk tîne. Bi ser de, wê tam dûrahiya herî mezin a rasterast a ku Dinya di nav salekê de derbas dibe, destnîşan kir, dem û cîhên ji bo çavdêrîkirina paralaksa herî mezin (guhartinên xuyanî yên pozîsyonê) di stêrkên nêzîk de diyar dike. Pêşveçûnên di rastbûnê de her gav ji bo baştirkirina têgihîştina stêrnasiyê mifteyek e. Di seranserê sedsala bîstan de, pîvandin her ku diçe rast û sofîstîke bûne û her ku diçe zêdetir girêdayî çavdêriya rast a bandorên ku ji aliyê teoriya nisbîbûnê ya Einstein ve hatiye destnîşan kirin û li ser amûrên matematîkî yên ku ew bikar tînin ve girêdayî ne.
Di sala 1976an de, ji bo ku pîvanek teqez a rast ji bo yekîneya astronomîkî saz bike, IAU bi fermî pênaseyek nû pejirand. Her çend rasterast li ser bingeha pîvandinên çavdêriyê yên wê demê yên çêtirîn ên berdest be jî, pênase li gorî derhênerên herî baş ên matematîkî yên wê demê ji mekanîka esmanî û efemerîdên gerstêrkan ji nû ve hate çêkirin. Wan diyar kir ku "yekeya stêrnasî ya dirêjiyê ew dirêjahî ye (A) ku ji bo wê domdariya gravîtasyona Gaussian (k) nirxa 0,01720209895 digire dema ku yekeyên pîvandinê yekeyên stêrnasî yên dirêjahî, girse û dem bin". Di heman demê de, bi vê pênaseyê, yek au "radyanê gerdîra Newtonî ya netomarkirî ya li ser tavê ya pirçek xwedî giraniya bêdawî piçûk e, ku bi frekansa goşeyî ya 0,01720209895 radyanî rojê digere"; yan jî wekî din ew dirêjahîya ku domdariya gravîtasyonê ya heliosentrîk (berhema GM☉) wekhev e (0.01720209895) 2 au3/d2, dema ku dirêjahî ji bo danasîna cîhên tiştan di Pergala Rojê de tê bikar anîn.
Lêgerînên paşîn ên Pergala Rojê ji hêla sondayên fezayê ve hate kirîn, îmkan da ku mirov bi radar û telemetrîyê pîvandinên rast ên pozîsyona gerstêrkên hundurîn û tiştên din bi dest bixe. Mîna hemî pîvandinên radarê, ev jî xwe dispêrin pîvandina dema ku ji bo fotonan ji tiştekê têne xuyang kirin. Ji ber ku hemî foton bi leza ronahiyê di valahiyê de, bi domdarek bingehîn a gerdûnê, dimeşin, dûrahiya heyberek ji sondayê wekî hilberîna leza ronahiyê û dema pîvandî tê hesibandin. Lêbelê, ji bo rastbûna hesaban ji bo tiştên wekî tevgerên sondajê û tiştan dema ku foton derbas dibin verastkirin hewce dike. Wekî din, pîvana wextê bixwe divê li pîvanek standard were wergerandin ku ji bo dirêjbûna demê ya relativîst hesab dike. Berawirdkirina pozîsyonên ephemeris digel pîvandinên demê yên ku di Demê Dînamîkî ya Barycentric (TDB) de têne diyar kirin, rê dide nirxek ji bo leza ronahiyê di yekîneyên stêrnasî yên rojê de (ji 86400 s). Di sala 2009-an de, IAU tedbîrên xwe yên standard nûve kir da ku pêşkeftinan nîşan bide û leza ronahiyê li 173.144 632 6847(69) au/d (TDB) hesab kir.
Di sala 1983 de, CIPM Pergala Yekîneyên Navneteweyî (SI) guhert da ku mêtre wekî dûrahiya ku di valahiya ronahiyê de di 1/299 792 458 çirkeyê de derbas dibe tê pênase kirin. Ev li cihê pênaseya berê, di navbera salên 1960 û 1983an de derbasdar bû ku ev bû, ku mêtre bi hejmareke diyarkirî ya dirêjahiya pêlên rêzek hinartina krypton-86 re wekhev e. (Sedema guherînê rêbazek çêtir a pîvandina leza ronahiyê bû.) Leza ronahiyê wê gavê dikare bi tevahî wekî c0 = 299 792 458 m/s were diyar kirin, ku standardek e ji hêla standardên hejmarî yên IERS ve jî hatiye pejirandin. Ji vê pênase û standarda IAU ya sala 2009an, dema ku ronahiyê di yekîneyek stêrnasî de derbas dibe, tê dîtin τA = 499.0047838061±0.00000001 s ku hinekî zêdetir ji 8 xulek 19 çirke ye. Ji hêla pirjimariyê ve, texmîna çêtirîn IAU 2009 A = c0τA = 149 597 870 700±3 mêtre yê li ser bingeha berhevdana Laboratoriya Jet Propulsion û efemerîdên IAA-RAS.
Di sala 2006an de, BIPM nirxa yekîneya astronomîkî wekî 1.495 978 706 91 (6) × 1011 mêtre ragihand. Di guhertoya sala 2014an a Broşura SI de, BIPM ji nû ve pênasekirina yekîneya stêrnasî ya IAU ya sala 2012an wekî 149 597 870 700 mêtre nas kir.
Ev pêşbînî hêj jî ji çavdêrî û pîvandinên ku di bin xeletiyê de ne û li ser bingeha teknîkên ku hinek bandorên relativîst standard nekirine û ji ber vê yekê ji bo hemî çavdêran domdar nebûne, hate wergirtin. Di sala 2012an de, hate dîtin ku bi tenê wekhevkirina nisbîbûnê dê pênaseyê pir tevlihev bike, IAU bi tenê texmîna sala 2009an bikar anî ku yekîneya astronomîkî wekî yekîneyek kevneşopî ya dirêjahiyê rasterast bi metre ve girêbide (tamî 149 597 870 700 m) ji nû ve pênase bike. Pênaseya nû di heman demê de wekî encamek nas dike ku yekîneya stêrnasî di karanîna wê de bi hêsanî di hinek sepanan de sînordar e, niha rolek kêm girîng dileyize. Ev pênase leza ronahiyê diyar dike ku bi temamî wekî 299 792 458m/s tê pênase kirin, bi tamî 299 792 458×864 00÷149 597 870 700 yan jî bi qasî 173 144 632 674 240au/d, bi qasî 60 par ji texmîna per 200 jê kêmtir e.
Bikaranîn û girîngî
Bi pênaseyên ku berî sala 2012an hatine bikar anîn, yekîneya stêrnasî bi berdewamiya gravîtasyonê ya helîosentrîk ve girêdayî bû. Yan jî berhema domiya gravîtasyonê, G û girseya rojê, M☉. Ne G û ne jî M☉ ji hev cuda bi rastbûna bilind nayên pîvandin lê nirxa hilbera wan ji çavdêrîkirina pozîsyonên têkildar ên gerstêrkan pir rast tê zanîn (Zagona Sêyemîn a Kepler ku di warê gravitasyona Newtonî de tê diyar kirin). Tenê hilber ji bo hêjmartina pozîsyonên gerstêrkan ji bo ephemeris hewce ye, ji ber vê yekê ephemerîd bi yekîneyên astronomîkî têne hesibandin û ne di yekîneyên SI de ye.
Hesabkirina ephemerîdan jî hewce dike ku bandorên nîsbetiya giştî were berçavgirtin. Bi taybetî, navberên dema ku li ser rûyê erdê têne pîvandin (Dema Erdî) dema ku bi tevgerên gerstêrkan re têne berhev kirin, ne sabit in: dema ku bi "çirkeya gerstêrkî" (bi kevneşopî di TDBê de tê pîvandin) were berhev kirin, çirkeya bejayî (DE) nêzîkê meha Çileyê dirêjtir û nêzîkê meha tîrmehê kurttir xuya dike. Ji ber ku dûrahiya di navbera Dinya û Rojê de sabît nîne (ew di navbera 0. 983 289 8912 û 1. 016 710 3335 au de diguhere) û dema ku Dinya nêzî rojê ye (perihelion), qada gravîtasyonê ya Rojê bihêztir e û Dinya li ser riya xwe ya orbîtal zûtir dimeşe. Ji ber ku mêtre li gorî duyemîn tê pênase kirin û leza ronahiyê ji bo hemî çavdêran sabît e, metreya erdî li gorî "metreya gerstêrkî" li ser bingehek perîyodîk xuya dike ku dirêjahî wî diguhere.
Qerexido
Qerexido (bi tirkî: Soğanlı), gundekî bi ser navçeya Qowanciyana Xarpêtê ve ye.
Yekeya astronomîk
Bikaranîn û girîngî
Yekîneya stêrnasî bi gelemperî ji bo dûrahiya pîvana pergala stêrkan tê bikar anîn ku wekî mezinahiya dîsk ên protostêrk yan jî dûrahiya heliosentrîk a asteroîdê lê yekîneyên din ji bo dûrahiyên din ên di astronomiyê de têne bikar anîn. Yekîneya astronomîkî ji bo navberên navstêrkan cihê ku parsek û pîvanên salên ronahiyê bi berfirehî têne bikar anîn, pir biçûk e. Parsek (çirkeya kemera paralaksê) li gorî yekeya stêrnasî tê pênase kirin ku dûrahiya heyberek bi paralaksa 1" e. Pîvanên salên ronahiyê bi gelemperî di karên populer de tê bikar anîn, lê jiber ku ne yekîneyek ya SIyê ya pejirandî ye û bi kêmasî ji hêla stêrnasên profesyonel ve tê bikar anîn.
Harbin
Harbin (çînî: 哈尔滨市; "Hā'ěrbīn Shì"),, serbajar û bajarê herî mezin ê parêzgeha Heilongjiang ya Çînê ye. Bajar li be çemê Songhua ye. Rûerdê bajar 53.068 km² û hejmara niştecîhan di sala 2010an da 10.635.971 kes e.
Yekeya astronomîk
Bikaranîn û girîngî
Dema ku modelek jimarî ya Sîstema Rojê simule dike, yekîneya astronomîkî pîvanek guncan peyda dike ku di hesabên xalên cihguhertinok de xeletiyên (herikîn, binçûn û qutkirin) kêm dike.
Harbin
Harbin heştemîn bajarê herî mezin ê Çînê ye û bajarê herî mezin e bakur rojhilatê Çîn e. Ew navenda siyasî, aborî, zanistî, çandî û ragihandinê ya bakur rojhilatê Çînê ye.
Yekeya astronomîk
Pêşketin
Dûrahiya yekeya A (nirxa yekeya stêrnasî bi mêtre) dikare li gorî sabitên stêrnasî yên din were diyar kirin: ku G berdewamiya gravîtasyonê ya Newtonî ye, M☉ girseya rojê ye, k nirxa jimarî ya domdariya gravîtasyonê ya Gaussian e û D dema yek rojê ye. Roj bi hilberîna enerjiyê, bi berdewamî girseya xwe winda dike. Jiber vê yekê rêgehê gerstêrkan bi domdarî ji Rojê ber bi derve ve berfireh dibin. Ev yek bû sedema bangan ku dev ji yekîneya astronomîkî wekî yekîneya pîvandinê bê berdan.
Ji ber ku leza ronahiyê di yekîneyên SIê de nirxek diyarkirî ya temamî heye û domdariya gravîtasyona Gaussian k di pergala stêrnasî ya yekeyan de sabît e, pîvandina dema ronahiyê ya her yekîneya dûrbûnê temamî bi pîvandina hilbera G×M☉ di yekîneyên SIê de wekhev e. Ji ber vê yekê mimkun e ku ephemerîd bi tevahî di yekîneyên SIyê de were çêkirin ku her ku diçe norm dibe.
Mînakên yekeyan
Di tabloya jêrîn de hinek dûrahiyên ku bi yekeyên stêrnasî hatine dayîn hene. Di nav wan de hinek mînakên dûrbûnê hene ku bi gelemperî di yekîneyên astronomîkî de nayên dayîn, ji ber ku ew pir kurt in yan jî pir dirêj in. Dûr bûn bi gelemperî bi demê re diguhere. Mînak bi zêdebûna dûrbûnê têne navnîş kirin.
Mîrkina
Mîrkina, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Thônex
Thônex, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Genevayê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Yêngce, Ecebşîr
Yêngce gundekî ser bi navenda bajarê Ecebşîr li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Mendêr
Mendêr, gundekî bi ser Hîrana navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Windows 7
Microsoft Windows 7 navê guhertoyekê Windowsê ye. Piştî Windows XP û Windows Vista derketiye. Tê de zaravaya soranî jî heye.
Vöhrenbach
Vöhrenbach bajarokekî navçeya (Landkreis) Schwarzwald-Baar li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Gûncîk
Gûncîk, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Endamên derve yên koendama zaûzê ya mêyê
Mêyekoendama zaûzê ji endamên derve û endamên navî pêk tê.
Endamên derve, her wekî ji navê wan jî diyar e, li derveyê laş de cih digirin. Endamên derve yê koendama zaûzê ya mêyê bi tevahî wekî vulva tê navkirin vulva ji beşên li jêr pêk tê
-lêvên mezin
-lêvên biçûk
-devê zê
-devê mîzerê
-gilik (klîtorîs)
-perdeya keçinî
-rijênê Bartholin
-rijênê Skene
Sê erkên sereke yê endamên derve yên mêyekoendama zaûzê heye.
1. Cotbûn û wergirtina sperman hêsan dikin.
2. Rê li ber hokarên nexweşiyê digirin ko endamên navî tûşê nexweşiyê nebin.
3. Li mêyan de hestê seksê peyda dikin.
Lêvên mezin
Lêvên mezin (bi latînî: labia majora) cotek pêkhateyên stûnî yên ji çerm in, ji binê girê rûv ber bi jêr dirêj dibin û endamên zaûzê yên derve dadipoşin û diparêzên. Derdora vulva bi lêvên mezin ve pêçayî ye. Di temenê pêgihîştînê de li ser rûyê lêvên mezin de mû dirêj dibin. Lêvên mezin ji çerm, bestereşaneya sist, lûsemasûlke û çewrî pêktê. Herwisa lêvên mezin rijênên xwêdanê û rijênên çewrî jî lixwe digire. Şaneyên lêvên mezin û yên tûrikê gun ji heman çavkaniyê peyda dibin. Ango lêvên mezin û tûrikê gun endamên homolog in.
Lêvên biçûk
Lêvên biçûk (bi latînî: labia minora) li aliyê navî yê lêvên mezin de dirêj dibin.
Devê zêyê û devê mîzerê û gilik ji aliyê lêvên biçûk ve tên parastin. Lêvên biçûk tenik in û hê pirtir pigment lixwe digirin. Her çiqas navên wan lêvên biçûk be jî, dibe ko di hin mêyan de lêvên biçûk ji yên mezin dirêjtir bin.
Li ser rûyê lêvên biçûk de mû cih nagirin lê lêvên biçûk rijenên xwêdanê û rijênên çewrî lixwe digirin. Beşek ji lêvên biçûk çermê gopika gilikê pêk tîne. Levên biçûk ji şaneya pêşeng a mîzerê peyda dibin. Li dij temas û pestoyê, hestiyariya lêvan gellek zêde ye.
Gilik
Gilik an jî zîlik (bi înglîzî: clitoris) endama herî hestiyar e di nav endamên derve yê mêyekoendama zaûzêyê de. Gilik wekî gopikek biçûk xuya dibe. Li jorê devê mîzerêyê, li cihê ko herdu serên lêvên biçûk digîhêjên hev de cih digire. Gilik bi çermek dapoşî ye û lûsemasûlke û şaneya repker lixwe digire. Şaneyên çûkê û yên gilikê ji heman çavkaniyê ne, ango çûk û gilik endamên homolog in, lê gilik coga mîzerê lixwe nagire. Gilik gellek demarên hestê lixwe digire, loma navend e bo hankirina peydabûna hestê seksê li mêyan. Dema lî mêyê de hestê seksê peyda dibe, şaneya repker a gilikê bi xwîn tije dibe û diwerime. Li hin deverên Efrîqa, Rojhilata Navîn û Asya ligel mirovê nêr, mirovên mê jî tên sinetkirin (xetenekirin). Xetenekirina mêyan li hin deverên Kurdîstanê jî rû dide. Bi gelemperî xetenekirina mêyan ji jêkirina gopika gilikê pêk tê. Hin caran jî li gel gilikê lêvên biçûk jê tên jêkirin. Li gor Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê (WHO) tu feydeya sinetkirinê ji bo tendustiriya mêyan tune, loma WHO li dij sinetkirina mêyan e.
Perdeya keçinî
Di hundirê coga zêyê, li nezikê devê zêyê de perdeyek tenik heye, ev perde wekî perdeya keçinî (bi latînî: hymen) tê navkirin. Perdeya keçini perdeyek yekpare nin e, hinek beşên wê qul e. Bi vî awayê xwîn û hêka nepîtandî her meh ji zêyê tê derkirin. Gava cara ewil çûk dikeve nav zêyê, bi gelemperî perdeya keçinî diqelişe û hinek xwîn ji dalana zêyê tê derdan. Hin caran dibe ko perdeya keçinî piçek stûr be an jî piçek qaîşokî be û dema cotbûna ewil de neqelişe. Ango dibe ko mirov keçîn (bi înglîzî: virigin) be, tu car bi kesî re neketibe nav têkiliya seksê, lê disa jî di têkiliya seksê ya ewil de perdeya keçinî neqelişe û xwîn neye.
Rijenê Bartholin
Rijênên Bartholin an ji rijênên dalanî cotek rijên in. Li jêrê herdu aliyên devê zêyê de cih digirin. Devê zêyê di navbera devê mîzerê û zotikê de cih digire. Her rijênek bi qasî nokek mezin e. Rijênên dalanî lincemade (bi înglîzî: mucus) der didin nav zêyê. Bi taybetî gava hestê seksê lî mêyê de zêde dibe, derdana van rijênan jî zêde dibe û vulva şil dibe. Dema têkiliya seksê de ji ber derdana rijênên dalanî devê zêyê şil û xijok dibe bi vî awayê çûk hêsantir dikeve nav zêyê.
Rijênê Skene
Li herdu aliyên devê mîzerê de rijenên Skene cih digirin. Rijenê Skene homologê rijênê prostatê ye. Her wisa ev rijên wekî prostata mêyan jî tê navkirin. Rijênê Skene derdana xwe ber dide nav mîzerêyê. Derdanên rijênê Skene mîzerêyê li dij hokarên nexweşiyê diparêze.
Devê mîzerê
Devê mîzerê di navbera gilik û devê zêyê de cih digire. Berevajiyê nêran, di laşê mêyan de hêk û mîz ne di heman rêyê de tên avêtin. Hêk ji zêyê, mîz jî ji mîzerêyê tê derkirin.
Girê rûv
Li jorê vulvayê, pêkhateyek heye bi navê girê rûv an jî girê venus (bi latînî: mons pubis/ mons veneris). Girê rûv çînek stûr a şaneyê çewrî lixwe digire û mîna laîfek kar dike. Di dema cotbûnê de hestiyê rûv û vulvayê diparêze. Girê rûvê mirovên pêgihîştî bi mûyan dapoşrav e û şeweyê sêgoşeyî ye.
Ferhenga Kurdî-Fransiwî (Dictionnaire Kurde Francais)
Mele Mehmûdê Bazîdî di nivîsîn û amedekirina vê ferhenga kurdî-fransizî de alîkariyeke gelek mezin daye Alexandere (Auguste) Jaba. Ev ferheng li St. Petersburgê hatiye çapkirin.
Artêşa Sor
Artêşa Sor a Karker û Gundiyan,  pir caran  wek Artêşa Sor hatî kurtkirin, artêş û hêza hewayî ya Komara Sosyalîst a Federatîf a Sovyet a Rûsyayê  û, piştî sala 1922an, Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst bû. Artêş di kanûna paşîn a 1918 de hate damezrandin. Bolşewîkan artêşek rakir da ku li dijî konfederasyonên leşkerî (bi taybetî komên cihêreng ku bi hev re wekî Artêşa Spî têne zanîn) dijberên xwe di dema Şerê navxweyî yê Rûsyayê de.Di sibata 1946an de dest pê kir, Artêşa Sor, ligel Hêza Deryayî ya Sovyetê, pêkhateya sereke ya Hêzên Çekdar ên Sovyetê pêk anî; Navê fermî "Artêşa Sovyetê" girt, heta ku di sala 1991 de hilweşiya.
Artêşa Sor di serketina Hevalbendan de di şergeha Ewropî ya Şerê Cîhanî yê Duyem de hêza herî mezin a bejahî peyda kir, û êrîşa wê ya Mançuryayê alîkariya radestîbûna bê şert û merc ya Japonya Împeratorî kir. Di dema operasyonên li Eniya Rojhilat de, wê 75-80% ji wendahiyên Wehrmacht û Waffen-SS di dema şer de kişandin û di dawiyê de paytexta Almanyaya Nazî, Berlîn, girtin.
Escaudes
Escaudes, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Jours-lès-Baigneux
Jours-lès-Baigneux, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Mêzê
Mêzê, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Vermêşan
Vermêşan gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê ya di 2016an de, nifûsa vî gundî 57 kes (8 malbat) bûn.
Qereçor
Qereçor (bi tirkî: Çaybağı), gundekî bi ser navçeya Qowanciyana Xarpêtê ve ye.
Montérolier
Montérolier, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Zoqeyd
Zoqeyd  gundekî girêdayî bi Misirc a Sêrtê ve ye. Li Bakurê Kurdistanê, li Deşta Xerzan dimîne.
Li vi gundî, hetanî dawiya salên 1960î jî, sê medrese hebûne. Yek ji wan bi navê Medreseya Mezin dihate binavkirin. Şêx Mehmûdê kurê Şêx Evdilqehar, zanayekî mezin bûye. Şêx Cuneyd û Şêx Fudeyl herdu kurên Şêx Mehmûd bûne û ji bilî Rêçika Nexşebendî, ew di zanîn û têgihandinê de zanayên yekane bûne. Her yekê li medreseyekê ders dida feqeyan, bi sedan û bi hezaran cuwanên Kurd bawername ji destên wan wergirtine.
Li herêmê piraniya zanayên olî yên ji 1930 heya 1970yî, li virê xwendine. Ji xwendina Medresê zêdetir, bi sedan ciwanên vî gundî zanîngehên cuda cuda xwendine û di bûrokrasiya Tirkiyê de cihne bala wergirtine. Piraniya axa gund kevirê spî ye û tahtok e. Ji ber hindê fabrîqeya Çîmento jî li nêzê gund hatiye çêkirin. Li deverên kevir û tahtok  rez, darên behîv, hirmê û wekî din pir hene. Li deverên dî jî dexl pir tê çandin. Kêmasiya avê pir lê heye. Barigehek leşkerên Tirkiyê li wirê hatiye bicihkirin. Ajalên wek pez, dewarên stûr lê têne xwedîkirin. Avahiyên xwendinê çend dibistan, xwendegeha navîn û dibistana amadeyî (lîse) lê hene. Piraniya xaniyên gundiyan bi kevirên req hatine çêkirin, lê gelek xaniyên ji hesin û çîmento jî lê têne dîtin. Nişteciyên gund ne girêdayî bi tu eşîreke Kurd ve ne.
Trabitz
Trabitz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neustadt an der Waldnaab li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Brigachtal
Brigachtal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwarzwald-Baar li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Komeleya Ehmedê Xanî
Komeleya Ehmedê Xanî di dîroka 01.02.2013'an de li Bakurê Kurdistanê bajarê Rihayê ji aliyê çend kesên kurdperwer ên dilsozên Ehmedê Xanî ve hate vekirin.
Navê komeleyê ê bi tirkî Uluslararası Ahmed-i Hani Toplum Araştrmaları Merkezi Derneği û bi kurdî jî Komeleya Ehmedê Xanî ya Navenda Lêkolînên Civakî ya Navnetewî ye.
Osann-Monzel
Osann-Monzel şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Komeleya Ehmedê Xanî
Armanca vekirina Komeleya Ehmedê Xanî bi taybetî li Rihayê ku hestên kurdewariyê kêm bûne û li tevahiya Kurdistanê xizmeta ziman û çanda gelê kurd e. Komele dixwaze di nav civaka kurd de felsefeya Ehmedê Xanî ya Dewletbûnê belav bike û gelê kurd li fikra Ehmedê Xanî ya Dewletbûnê xwedî derkeve.
Di nav rêvebir û endamên Komeleya Ehmedê Xanî de 5 mamosteyên zimanê kurdî hene û herwiha li bajarên Enqere, Mêrdîn, Diyarbekir, Şirnex û Stembolê jî endamên xwe hene.
Komele xizmetên xwe zêdetirî bi dayîna qursên zimanê kurdî dimeşîne. Di sala 2016'an de di dîroka Rihayê de yekem car dersên kurdî dane Baroya Rihayê û gelek parêzer beşdarî qursa zimanê kurdî bûn. Herwiha hetanî niha li ser mijarên siyasî û çandî di derheqê gelê kurd de gelek rapor amade kirine.
Reingardslivatnet
Reingardslivatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol bi qasî 9 kîlomêtreya li bakurê gundê Røssvollê ye.
31ê tîrmehê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Çar kitêb di îslamê de
Di Îslamê de çar kitêb an Çar kitêbên pîroz ya pêşîn Tewrat e ku ji nebî Mûsa re hatiye, ya duyemîn Zebûr e ji nebî Dawid re hatiye, ya sêyem Încîl e ku Îsa pêxember re hatiye, ya çarem Quran e ji nebî Muhemmed re ji aliyê Xwedê ve hatine.
Li gorî Îslamê orjînala Tewrat û Zebûrê ji aliyê cihûyan ve, orjînala Încîlê jî ji aliyê xiristiyanan ve hatiye guhertin lê Xwedê Quranê heta qiyametê diparêze.
Ji misilmanan re hewce ye ku bi van her çar kitêbên neguhertî jî bawerî bînin.
Nêrwê Jorî
Nêrwê Jorî, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Kurd Ehmed Jêr
Kurd Ehmed Jêr, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Rênasî
Rênasî pirtûkeke Şêx Xiyasedîn Emre ye.
Di 1967-68an de bi tîpên erebî, bi kêş, nikl û qafiye hatiye nivîsandin. Tê de 20 beş hene ku her yekê li ser babeteke cuda hatiye nivîsandin. Tevek 684 malik in. Çapa bi tîpên latînî û ya bi tîpên erebî digel êk hatine çapandin. Li dora 150 rûpelî heye.
Tîpguhaztina ji alfabeya erebî, amadekirina ji bo çapê û mîzanpaj ji aliyê Zeynelabidin Zinar ve ye.
Jules Renard
Jules Renard rexnegir û hişmendekî fransîyî bû, ku navê Jules Renard yê din jî: Pierre-Jules Renard anjî Jules Renard di 22 sibat 1864-22 gulan 1910 de jiyaye, ku wî gelek pirtûk nivîsandiye...
Kovar
Journal, 1887-1910 (1925)
Yayçî, Ecebşîr
Yayçî gundekî ser bi navenda bajarê Ecebşîr li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Thusis
Thusis, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Grisons a herêma Viamalayê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Beşar Esed
Beşar Esed (jdb. 11ê îlonê 1965) ji sala 2000î vir ve, piştî mirina bavê xwe Hafiz Esed serokdewletiya Sûriyê dike.
Piştî ku bavê wî yanî serokkomarê Sûriyê yê berê wî mir, demeke kin bi armanca wekîl Abdulhalim Haddam bû serokkomar. Piştre, Beşar Esed hat û li cihê wî bû serokkmar. Beşar Esed, demekê li Zanîngeha Şamê xwend. Piştre çû Îngilistanê û li wir xwend. Di qada doktoriya nexweşiyên çavan de xwandina li Îngilistanê kir. Berî Beşar Esed, birayê wî Basîl Esed, weke yê ku wê bûba serokkomarê dewletê. Lê piştî ku ew di sale 1994an de wî di qezayakê de jiyane xwe ji dest da, piştre ew hat û li şûna wî bû yê ku wê bibe serokkomarê Sûriyê piştî bavê xwe re.
Hafiz Esed, zewiciye û navê jina wî Esma Esed e. Heta niha 3 zarokên wan hene.
Serhildana gelê Sûriyê li dijî rejîma wî
Di sala 2011ê de li Sûriyê serhildana li dijî rejîma Beşar Esed dest pê kir û heta îro şerê navxweyî yê Sûriyê berdewam e. Di vî şerî de bi hezaran sivîl bi destê rejîmê hatine kuştin.
Gerote
Gerote, gundekî bi ser Hîrana navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Gertrude Stein
Gertrude Steîn ( jdb. 3'ê reşemiyê 1874 li Allegheny, îro li Pittsburgh ,Pensîlvanya - m. 27'ê tîrmehê 1946 li Parîs)nivîskareke DYAyî bû.
Mevlut Aykoç
Mevlut Aykoç lêkolerekî kurd e ku zêdetir li ser ziman dixebite.
Heyat
Di sala 1963an de li gundê Bazîkan ya bi ser Gimgima Mûşê hatiye dinyayê. Dibistana seretayî pêşî li gundê Bazîkan, dû re li Çorum û Xarpetê xwendiye. Dibistana navîn û lîseyê li Akçadaxa Meletiyê temam kiriye. Pey re di 1984an de li Zanîngeha Yuzuncu Yilê beşa mamostetiya dibistana seretayî xelas kiriye. Çendekê mamsotetiya dibistana seretayî kiriye. Di komeleyên Eğitim-Sen, Komeleya Mafên Mirovan û Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê de rêveberî kiriye. Tevî Xunav Altûn, Weşanxaneya Arê ava dike. Kovara Perperok ya zarokan û Kovara Ciwanzar yê ji bo ciwanan diweşînin. Di hin kovar û malparan de jî nivîsên wî derketine.
Pîrikan
Pîrikan (bi tirkî: Kolluca), gundekî bi ser navçeya Qowanciyana Xarpêtê ve ye.
Zimanê pehlewî yê eşkanî
Zimanê pehlewî yê eşkanî - an jî zimanê pehlewanî an zimanê partî - zimanê gel, keyetî û xanedana eşkaniyan bû. Di dema 250ê berî zayînê heta sala 224 de li kêleka aramî wek zimanê fermî yê keyekseriya eşkaniyan hat bikaranîn û di dema Sasaniyan de dijîya û tê zimanê Sasanî şûna wê girt.
Ziman û peywendî bi kurdiyê re
Ji zimannasên ewropayî yên navdar weke Jost Gippert yan jî Gernot Windfuhr hat nivîsîn ku zimanê pehlewanî pêşrewê hemû zimanên îraniyên bakûr rojavayî ye wek gilekî, talişî, semnanî, mazenderanî û bi taybetî jî ji zimanên kurdî. Tê gotin ku piştî cihgirtina Pehlewaniyan (Eşkaniyan) li şûna Medan li navenda Medan a Ekbatana (Hemedana îro) ew ziman bandora xwe daye zimanên îraniyên bakûr rojavayî yên ku li nav wan de zimanên kurdî jî hene. Îro bi taybetî zimanê Kirmanckî/Zazakî li zimanê Pehlewaniya emperyala Eşkaniyan nêzîk e û pir wekheviyan nîşan dide. Zimannas û zanyarê Mehrdad Izady îdîa dike ku pê re, zimanê pehlewanî û xwe navê Pehlewan, Pehle, Pahla û hwd. li Kurdistanê hîna dijîn. Jê nimûneyek navê zimanê Feyliyan e ku bi eslê xwe û berê Îslamê wek Pehlî hat nasîn. Ji ber ku di alefbayê erebiyê de tîpê p tine ye, ji vê demê ve bo vî zimanê kurdî, Feylî hat gotin. Her wiha tê zanîn ku li Kurdistana Rojhilatê devereke bi navê Pahla heye ku tê de hîna Kurdên feylî û lekî dijîn.
Kurd Ehmed Jor
Kurd Ehmed Jor, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Vorbach
Vorbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neustadt an der Waldnaab li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Dauchingen
Dauchingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwarzwald-Baar li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Yaqûş
Yaqûş gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 24 kes (6 malbat) bûn.
Montigny, Seine-Maritime
Montigny, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Def
Def an erbane, amûrekê muzîkê yê lêxistinê ye û esasen li nav civakên Kurdan û Farsan hat afirandin. Her du aliyên wê çêrmîn in û çembera wê jî darîn e û bi dendikan tê lêxistin. Bi giştî, di muzîkên ayînî da weke yên sofiyan yan di mûzîka gerdişî ya Îranê da peyda dibe.
Juillenay
Juillenay, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Komunên departementa Eure-et-Loirê
Li jêr koda INSEE, koda posteyê û li gorî rêza alfabetîk 365 komunên departementa Eure-et-Loirê tê diyarkirin.
Escoussans
Escoussans, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Winterthur
Winterthur, bajarekî Swîsreyê ye. Nifusa winterthur 100.000 e.
UTC+13:45
UTC+13:45 yek Beşên Demjimêrê ye. Giravên Chatham bi biharî de heta payîz ji bo nerîtê Demjimêra Havînê li Zelanda Nû tê bikaranin.
Ferhenga kurdî ya bi diyalekta hekarî-rewendî - frensî
Mele Mehmûdê Bazîdî ji bo amadekariya ferhengeke zaravayê Hekarî û Rewendî alikariya Alexandere (Auguste) Jaba kiriye. Pêşgotina destnivîsî ya ji aliyê Mele Mehmûdê Bazîdî ve ji ferhengê re hatiye nivîsandin, li Pirtûkxaneya Akademiya Rojhilatnasiyê ya Lenîngradê bi jimara (D448) hatiye parastin. Sernavê wergera vê berhemê “Vocabulaire Kurde des Dialectes de Hekarî et Rewendi par A. Jaba. Consul de Russie Erzeroum le 15 Mars 1958” ye. Berhem di sala 1984an de ji aliyê Maruf Xezenedar ve hatiye çapkirin.
Mele Mehmûdê Bazîdî di pêşekê de bi zaravayê kurmancî behsa hinek taybetmendiyên zimanê kurdî dike. Desnivîsa Mele Mehmûdê Bazîdî bi kurmancî-bi elîfbeya erebî; bi kurmancî-bi elîfbeya latînî û wergera frensî; di beşa duduyan de jî di penc sitûnan de bi şêweyê Rewendî-bi latînî; bi şêweyê Rewendî bi erebî; Hekarî bi latînî- Hekarî bi erebî û bi frensî. Bazîdî di warê amadekirina rêziman û hinek pirsên ziman û alfabeya kurdî de jî çêbûye. Bi zaravayê kurmancî, behsa hinek taybetmendiyên zimanê kurdî dike. Ev pirtûk, bi destxetê yekê bi navê Şehnezer û di sala 1858an de hatiye ji berkirin. 49 rûpel e, di her rûpelê de 13 rêz hatine nivîsandin. Rudenko ji vê berhemê re dibêje ev berhem, di derheqê ziman û rêzimana kurdî yekemîn çavkanî ye.
UTC+11:30
UTC+11:30 yek Beşên Demjimêrê ye. Navçeyakê demêyên li Awûstralya, li giravên Giravên Norfolk tê bikaranin.
Reinoksvatnet
Reinoksvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 20 kîlomêtreya li rojhilata gundê Mørsvikbotn û nêzîkî 2 kîlomêtreyan li rojavayê tixûbê Swêdê ye.
Minden
Minden bajarek di herêma Nordrhein-Westfalen de li Almanyayê ye.
Nêruşêr
Nêruşêr, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Gütenbach
Gütenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwarzwald-Baar li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Lale Gül
Jînenîgarî
Lale Gül li Amsterdam-Rojava di malbateke tund a îslamî de mezin bû. Wê rojên xwe yên dibistanê li Paulusschool Protestant-Christian (2001-2009), dibistanek seretayî li Slotermeer, û Hervormd Lyceum West (2010-2016) li navçeya Slotervaart qedand. Gül ji sala 2018an vir ve li Zanîngeha Azad a Holandî dixwîne. Di ciwaniya xwe de heftê diçû dibistanê û dawiya hefteyê jî diçû mekteba Quranê ya Millî Görüş (2004-2015).
Kariyera wê
Di Sibata 2021-an de wê romana xwe ya pêşîn a otobiyografîk „Ez ê bijîm“ çap kir, ku tê de ew xwe ji perwerdehî û mezinbûna olî ya hişk dûr dixe. Piştî belavokê, Gul ji aliyê derdorên îslamî yên tundrew ve rastî gefan hat. Pirtûk di nav malbata wê de jî bi rexnegiriyê hat pêşwazîkirin. Her çend wê di destpêkê de got ku ew ê di mala dêûbavê xwe de bijî, wê paşê di heman mehê de biryar da ku ev êdî ne vebijarkek bû.
Di 6ê Gulana 2021ê de Gul ji bo Xelata Pim Fortuyn hat berbijêrkirin. Di 20’ê Gulana 2021’an de, xwediyê vê kûpayê ya wê salê Fîdan Ekîz bû ku di sala 2019’an de jî ji bo vê xelatê hatibû berbijêrkirin. Ji bo „Ezê bijîm“, pirtûka wê ya yekem, gelek çêkeran, hem ji bo fîlmek û hem jî ji bo rêzefîlmê eleqeyek mezin hat nîşan dayîn. Wê ji bo pirtûkê di sala 2021 de Xelata Giştî ya NS wergirt.
Gül di bernameyên cuda yên axaftinê de mêvanê asayî ye. Ji Tîrmeha 2021-an vir ve, Gül di çapa Şemiyê ya Het Parool de stûnek heftane ya birêkûpêk heye. Di weşana xwe ya yekem de wek qunciknivîs, wê got ku ew li ser pirtûka xwe ya duyemîn dixebitî, ku dê bi encamên pirtûka wê ya yekem re mijûl bibe.
Di Mijdara 2021ê de, Lale Gül bi zanyar Ömer Uyar re dest bi podkasta bi heman navî Ezê bijîm kir. Di wê de behsa mijarên her cûrê, di nav tiştên din de, îroyîn, çand, ol û zanistê dikin.
Di Kanûna 2021ê de, kovara ramanê Elsevier Weekblad, ji ber "pirtûka xwe ya serpêhatî" Gül wek Holandî yê Salê 2021 destnîşan kir.
Bîbliyografî
Ik ga leven (2021)
Kurdler Eher
Kurdler Eher, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Melledirêj
Melledirêj, gundekî bi ser navçeya Dutaxa Agirîyê ve ye.
1ê tîrmehê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Reşan, Qowanciyan
Reşan (bi tirkî: Ekinbağı), gundekî bi ser navçeya Qowanciyana Xarpêtê ve ye.
Pantenburg
Pantenburg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Zibka
Zibka gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 191 kes (21 malbat) bûn.
UTC+8:45
UTC+8:45 yek Beşên Demjimêrê ye. Navçeyakê demêyên li hin derên Awûstralya tê bikaranin û Central Western Time(CWT) tê navandin.
Espiet
Espiet, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Xizirlû, Ecebşîr
Xizirlû gundekî ser bi navenda bajarê Ecebşîr li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Unterseen
Unterseen, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Berna herêma Interlaken-Oberhasliyê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Kolikereş
Kolikereş, gundekî bi ser Hîrana navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Perthava
Parthia, Parthava, Perthava an Pehlava (bi farsî:𐎱𐎼𐎰𐎺, Parθava, bi Arşakî: 𐭐𐭓𐭕𐭅, Parθaw, bi farsiya navîn: 𐭯𐭫𐭮𐭥𐭡𐭥), Pahlaw) satrapeke dîrokî yê bakurê rojhilata Îrânê bû.
8 Mile (fîlm)
Fîlma 8 Mile (13 kîlometre) li sala 2002 an de hatiye nivîsîn ji aliyê Scott Silver, çêkerê wê Curtis Hanson, û lîstikvanên wê Eminem, Mekhi Phifer, Brittany Murphy, Michael Shannon û Kim Basinger.