cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mutasyon
Pêwendiya mutasyon, gen û proteînan
Zanyariyên di zincira ADN-yê de hatine şîfrekirin (gen), rêz, hêjmar û cora asîdên amînî yên her molekulek proteînê diyar dike. Ango erk û pêkhateya proteînên xaneyê ji aliyê ADN-yê ve tê diyarkirin.
Di xaneyê de çêkirina proteînek bi du gavê sereke pêk tê. Di qonaxa yekem de libergirtin (bi înglîzî: transcription) rû dide. Di vê qonaxê de zanyariyên bomaweyî yên ADN-yê, ango kodên ADN-yê ji bo diristkirina ARN-ya peyamber tên bikaranîn. Qonaxa duyem wergeran (bi înglîzî: translation) e. Di rîbozoman de li gor rêz û cora kodonên ARN-ya pêyamber, asîdên amînî bihevre tên girêdan û molekula firepeptîd (proteîn) çê dibe. Li gor rêza kodên ADN-yê, di xaneyê de bi sedan cor proteîn tên berhemkirin. Rengê çavê mirov, komeleya xwîna mîrov, hemoglobîna xirokên sor, hemû enzîm, dijeten û hvd ji proteînan pêk tê. Herwisa molekula herî zêde ya pêkhateya xaneyê de cih digire proteîn e. Ango heke ji ber mutasyonê, proteînek bi têra xwe berhem nebe, an jî proteîn bi awayek rast neyê çêkirin, zindeçalakiyên xaneyê têk diçe. Proteînên xaneyê di rîbozoman de bi navbeynkariya ARN-yan, li gor rêza nûkleotîdên ADN-yê tên çêkirin. Mutasyonên di ARN-ya veguhezer (tRNA) û ARN-ya rîbozomî (rRNA) rû didin, dibin sedema çêbûna gellek pirsgirêkên girîng.
Sedemên mutasyonan
Pirraniya mutasyonan ji aliyê enzîmên taybet (wekî mînak, ADN polîmeraz) ên xaneyê ve bi demildest tên çakkirin, loma di laş de pirsgirekên girîng peyda nabe.
Lê hin caran ji ber şaşiyên ADN polîmeraz, mutasyon rû dide. Bi gelemperî mutasyon di dema duhendebûna ADN-yê de xwe bixwe (spontane) çê dibin. Di dema duhendebûna ADN-yê de, dibe ko enzîma ADN polîmeraz ji bo çêkirina zîncîra nû ya ADN-yê, nukleotîdek xelet li zincîrê girê bide û bibe sedema mutasyonê.
Hatxê
Hatxê an jî Hatx (navê wê yê berê Adix bû; bi tirkî: Yandere), gundekî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye.
Mutasyon
Sedemên mutasyonan
Rêjeya rûdana mutasyonên xwe bixwe (bi înglîzî: spontaneous mutations) di xaneya her zîndewerê de ne yek e. Lê ji bo gellek coran, di dabeşbûna xaneyek de, ji bo milyonek gen tenê genek rastî mutasyona xwe bixwe tê. Ango rêjeya mutasyona xwe bixwe di her dabeşbûnek xaneyê de bi qasî 1/1000000 e. Ev mutasyon çavkaniya peresendin (bi înglîzî: evolution) û çeşîddariya zîndeweran e.
Honolulu
Honolulu paytexta dewleta Hawaii ya DYAyê ye û li başûrê rojhilatê girava Oahu dikeve. Navê Honolulu bi zimanê hawaiiyî ye. Wateyê xwe benderê parastî ye.
Mutasyon
Sedemên mutasyonan
Hinek mutasyon jî ji ber hokarên hawirdorê yên wekî tîrojên X-ê, tîrojên gammayê, hin madeyên kîmyayî, vîrus hwd çê dibê. Ji vê cora mutasyonê re tê gotin mutasyona hanbûyî (bi înglîzî: induced mutation)
Mutajen
Hokara ko di ADN-yê de dibe sedema rûdana mutasyonê, wekî mutajen (bi înglîz: mutagen) tê navkirin. Mutajen rêjeya mutasyona xaneyê zêde dike.
Honolulu
Gelheya bajêr 370.000 e û bi qasî 900.000 kes jî li devedora wê dijîn. Bajarê herî mezin ê Pasîfîkê ye. Cihekî tûrîstîk e û her sal bi ji hemî cihên cîhanê bi milyonan tûrîst tên serdanê. Taxeke bajêr, Waikiki bi hotelên xwe yên bêhempa tê nasîn. Di zimanê kevnexwediyan de wateya Honolulu "Keştîgeha parastî" ye.
Çerxiyan
Çerxiyan, gundekî bi ser navçeya Avkevir a  girêdayî Agiriyê ve ye.
Mutasyon
Mutajenên kîmyayî
Gellek madeyên kîmyayî bandor li ser ADN-yê dikin û rêza nûkleotîdên zîncira ADN-yê, an jî şêweya ADN-yê diguherînin. Mutajenên kîmyayî dibe ko di xaneyê de wekî bermahiyên zîndeçalikiyên xaneyê peyda bibin, an jî ji hawîrdorê bandor li ser xaneyê bikin. Hin mutajenên kîmyayî wekî analogên nukleozîdê (bi înglîzî: nucleoside analogs) tên navkirin.(Nukleozîd beşek nukleotîdê ye, ji bazek nîtrojenî û şekirek pênckarbonî pêk tê. Ango bi kurtasî, nukleotîda bê koma fosfatî wekî nukleozîd tê navkirin.)
Analogên nukleozîdê dişibin nukleozîdên asayî û di dema duhendebûna ADN-yê de, xwe di zîncîra nû ya ADN-yê de cih dikin.
Wekî mînak, 2-amînopurîn nukleozîd (bi înglîzî: 2-aminopurine nucleoside), analoga nukleozîda adenînê ye. Lê ev nukleozîda analog ne bi baza tîmîn, lê bi baza Sîtozînê ya zincîra bineretî ya ADN-yê ve girêdan ava dike. Ango di wê beşa zîncîra ADN-yên nû de li dewsa bazên Adenîn-Tîmîn(A-T) de bazên Guanîn- Sîtozîn(G-C) cih digirin, ev rewş dibe ko bibe sedema mutasyonê. Hin mutajenên kîmyayî di pekhateya baza asayî ya ADN-yê de guherîn çê dikin.Wekî mînak, asîda nîtroz (bi înglîzî: nitrous acid) koma amînî ya sîtozînê jê dibe ev rewş wekî deamînasyon (bi înglîzî: deamination) tê navkirin.Heke di xala sîtozîn-guanîn (C-G) a ADN-yê de bi deamînasyonê, ji sîtozînê koma amînê were jêbirin, sîtozîn diguhere bo baza urasîl. Di duhendebûna ADN-yê de gava zincîra nû tê çêkirin, urasîl bi baza adenînê ve tê girêdan. Piştî çend duhendebûnan êdî di wê xalê de, li dewsa cota sîtozîn-guanîn, cota bazên adenîn-tîmîn (A-T) cih dibe.
Radyasyon
Tîrojên X û tîrojên gamma dikarin yek an jî herdu zincîrên ADN-yê bişkînin, an jî ji zincîrên nukleotîdên ADN-yê yek an ji zêdetir baz jê bibin. Herwisa Tîrojên X û tîrojên gamma bi deamînasyonê, pêkhateya bazên ADN-yê diguherînin. Wekî mînak ev tîroj dikarin mîna asîta nîtrozê, sîtozînê biguherînin urasîlê.
Tîrojên serbinefşî (bi înglîzî: ultraviolet rays (UV)) di zincîra nukleotîdên ADN-yê de, navbera du tîmîn an jî du sîtozînên li pêy hev de çêbûna dîmerê han dikin.
Awête (pêkhate) ya kîmyayî ya ji du binebeşên wekhev pêk tê, wekî dîmer (bi înglîzî: dimer) tê navkirin. Bi gelemperî tîrojên serbinefşî di zîncîrek ADN-yê de di navbera du tîmînên li pêy hev de, bi du bendê kovalendî girêdan dide avakirin. Heke herdu tîmîn ji hev neyên cihêkirin, di wê xalê de mutasyona xalî an jî mutasyona ladan (frameshift mutation) peyda dibe.
Bomaweya mutasyonê
Gava xane dabeş dibe, pêşî ADN duhende dibe. Heke di zincîra bazên nûkleotîda ADN-ya resen de guherîn çê bibe û mutasyon rû bide, ADN-ya nû jî bi wê mutasyonê çê dibe, bi vî awayî mutasyon derbasî xaneyên nû dibe.
Di zîndewerên tekxaneyî de, bi dabeşbûna zîndewerê, mutasyon diguhaze nifşên nû. Ango di zîndewerên tekxaneyî de mutasyon bomaweyî ne.
Zayendîtî di îslamê de
Zayendîtî di îslamê de pir caran mijarek e ku tê tabûkirin, her çend zayendî parçeyek girîng a jiyan û xwezaya mirovan be jî. Nêrîn û qanûnên derbarê zayendîtiyê di Îslamê de bi giranî li ser Quran, gotinên Muhammed (hedîs) û hukmên rêberên olî (fetwa) hatine destnîşankirin ku çalakiya seksî tenê bi têkiliyên zewaca di navbera jin û mêran de vedihewîne. Digel ku pir kevneşopî bextiyariyê teşwîq dikin, hemî jî di derheqê têkiliyên di navbera zayendan de temûzek hişk, nefsbiçûk û nepenîtiyê teşwîq dikin, û destnîşan dikin ku nêzîkbûna wan a ku di hundurê Îslamê de tê dîtin bi piranî ji bo zewacê veqetandî ye. Ev hesasiyeta li hember cudahiya zayendî, veqetandina zayendî û nefsbiçûkiya li derveyî zewacê, di aliyên girîng ên îroyîn ên Îslamê de, wek şirovekirina cil û bergên îslamî û dereceyên cudabûna zayendî, tê dîtin.
Bêbanî Gewre
Bêbanî Gewre, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Mutasyon
Bomaweya mutasyonê
Lê heke mutasyon tenê di xaneyên laş de rû bide, mutasyonek bomaweyî nîn e. Mutasyonên di xaneyên laş de peyda dibin, wekî mutasyonên destketî (bi înglîzî:acquired mutations) tên navkirin. Wekî mînak dibe ko di kesek de ji ber guherîna zîncîra ADN-yê, xaneyek çerm tûşê şêrpenceya çerm bibe. Xaneya mutant a çerm bi dabeşbûnê xaneyên mîna xwe çê dike, di laşê wî/wê kesî de xaneyên bi şêrpenceya çerm zêde dibin, lê ADN-ya van xaneyên mutant, derbasî zarokên wan nabe.
Mutasyonên kujer
Hin caran mutasyon dibe sedema kuştina xaneyê, ji van mutasyonan re tê gotin mutasyonên kujer. Mutasyonên kujer rê li ber hin çalakiyên xaneyê digire, xane hin zîndeçalkiyên giring bi cih naîne û dimire. Hin caran jî xaneya rastê mutasyonê hatiyê (xaneya mutant) ji aliyê xaneyên bergiriyê ve tê sehkirin. Ji ber ko xaneya mutant ne xaneyek asayî ye, xaneyên bergiriyê wê dikujin. Bi mirina xaneyê, mutasyon jî bi xaneyê ve têk dişkê.
Mutasyonên ziyanbexş
Pirraniya mutasyonan ziyanbexş in, dibin sedema çêbûna nexweşî an jî têkçûna zîndeçalakiyên asayî di xane û şaneyên zindewerê de. Di mutasyonên ziyanbexş de xaneyên mutant nayên kujtin, loma mutasyon zindeçalakiyên xaneyê bi awayekî neyînî diguherînin. Wekî mînak, şêrpence mutasyonek ziyanbexş e,hin caran jî mutasyonek kujer e.Herwisa nexweşiya rengkoriya sor û kesk jî mînak e ji bo mutasyona ziyanbexş.
Mutasyonên sûdbexş
Di xaneyên zîndeweran de kêmcaran mutasyonên sûdbexş jî rû didin. Mutasyonên sûdbexş, di hawîrdorek neguncav de derfeta jiyanê baştir dike.
Wekî mînak, di kromozomên homolog de peydabûna allelan bi gelemperî ji ber mutasyonan pêk tê. Ango mutasyon bingehek esasî ye ji bo çeşîddariya bomaweyî ya mirovan.
Hin bakterî bi rûdana mutasyonên sûdbexş li dij antîbiyotîkan (dijezîndeyî) bergirî dabîn dikin.Mutasyon bandora antîbiyotîkan lawaz dike. Ango mutasyon van bakteriyan ji mirinê xilas dike.
Corên mutasyonan li gor bandora ser ADN-yê
Di xaneyê de guherîna rêje û pêkhateya zanyariya bomaweyî dibe ko ji ber guherîna di pêkhate û hejmara kromozoman an jî ji ber guherîna rêza nukleotîdek rû bide.
Mutasyona xalî
Guhertin, jêbirîn, tevlêbûna nukleotîdek an jî guherîna rêza nukleotîdek di zincîra ADN an jî ARN-ya zîndewerê de wekî mutasyona xalî (bi înglîzî: point mutation) tê navkirin. Mutasyona xalî bi du awayî rû dide; dibe ko rêza bazên nukleotîda genê were guhertin an jî dibe ko yek an jî zêdetir bazên nukleotîdê ji rêza bazên genê biqetin, an jî tevlê bazên genê bibin.
Mutasyona kromozoman
Heke mutasyon ne di yek lê zêdetir genan de rû bide, ev mutasyon wekî mutasyona kromozomê (bi înglîzî: chromosomal mutation) tê navkirin. Ji ber ko bandor li ser erk û pêkhateya tevahiya molekula ADN-yê dike, mutasyona kromozoman mutasyonên gir in.
Guherînên di şêwe û pekhateya kromozoman, ango mutasyona kromozoman ji ber hokarên hawirdore rû dide. Tîrojên serbinefşî, tîrojên gama, tîrojên X, hin madeyên kîmyayî, hinek ji hokarên hawîrdorê ne ko di zîndewerê de dibin sedema rûdana mutasyona kromozomê. Mutajen zincîra ADN-ya kromozoman dişkînin û beşên kromozomê ji hev diqetînin. Di rewşa asayî de beşên qetiyayî disa bi hevre bi awayekî guncav tên girêdan û zincîra ADN-yê tê çakkirin. Lê hin caran çakkirin bi ser nakeve û mutasyona kromozomê rû dide.
Mehîn Rûsta
Mehîn Rûsta, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Mutasyon
Mutasyon û şêrpence
Şêrpence navê komek nexweşiyê ye ko ji ber dabaşbûna bêkontrolî ya xaneyê rû dide. Ango xaneyên tûşê şêrpenceyê bûne bi awayek neasayî dabeş dibin.
Meledawud
Meledawud (bi tirkî: Molladavut), gundekî bi ser navçeya Qereçana Erzîromê ve ye. .
Nivîsbariya kurdî
Nivîsbariya kurdî programên kompûterê in ku bi kurdî hatin wergerandin.
Di înternetê de çend xizmetên jî hene ku nivîsen wan bi kurdî hatin wergerandin.
Zayendîtî di îslamê de
Di Îslamê de, qedexeyên li dijî seksê derveyî zewacê bi hêz in û çalakiyên seksî yên zewacê jî mijarên naskirî ne. Zewac tekane têkiliya zayendî ya destûr e û di Quran û hedîsan de wekî evîna xurt û nêzîkbûnê tê binavkirin. Ji bo kontrolkirina zayinê bikaranîna kontra ducaniyê destûr e. Kiryar û tevgerên wek hin kurtaj û hevzayendî ji aliyên serhişkên olî ve têne qedexekirin, her çiqas di rastiyê de civak seksê ya beriya zewacê bi dizî bijî.
Nivîsbariya kurdî
Beşin hat wergerandin
Linux (Mandriva û Ubuntu) û programên girêdayî Linux hîn tê wergerandin.
Zayendîtî di îslamê de
Perspektîf û hukmên zanistên îslamî yên li ser zayendîtiyê wekî hiqûqa zayendî (bi erebî: الفقه الجنسی[a]) an jî hiqûqa zewacê (bi erebî: فقه النكاح[b]) têne kod kirin, ku her du jî di heman demê de pêkhateyên hiqûqa malbata îslamî, hiqûqa zewacê ya îslamî jî hene.
Nivîsbariya kurdî
Klavye
Binihêre: Klavyeya kurdî
Neuvillette, Aisne
Neuvillette, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Bois-Guilbert
Bois-Guilbert, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Dêra katolîk
Dêra Katolîk a Romayê dêra Xiristiyan e ku ji hêla episkopa Romayê (papa) ve tê rêvebirin. Piştî a Dêra Katolîk û Dêra Ortodoks di sala 1054-an de, Dêra Katolîk di Serdema Navîn de dêra rojavayê Ewropayê bû. Di sedsala 21 -an de, Dêra Katolîk ji dêrên Xiristiyanan mezintirîn û şaxa herî qelebalix a ye.
Di Serdema Navîn de, Dêra Katolîk bû dêra herî bihêz a Xirîstiyanan, û papa jî episkopa herî bi hêz ê cîhana Xiristiyanan. Piştî Ronesansê, bû sedema perçebûnê Xirîstiyantiya Rojavayî : Protestantîzm li perçeyên rojava û bakurê Ewropayê bû ola dewletê, lê dewletên din Dêra Katolîk parastin. Di serdema kolonîtî de, Dêra Katolîk a Romayê ji ber girêdana împeratoriyên Spanî, Fransî û Portekîzî ji Dêra Katolîk û papa re bû ola beşek mezin a cîhanê. Dêra Katolîk li gelek dewletan ola fermî dimîne.
Saint-Geniès-des-Mourgues
Saint-Geniès-des-Mourgues, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Pizîlaqa kûçikan
Pizîlaka kûçikan (bi latînî: Crocus vernus) cûreyek pizîlaqan e ku dawiya payizê meha sermawezê li nav keviran û li ciyê kewşe şÎn dibe.
Saint-Geniès-des-Mourgues
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Taxtê Erd
Taxtê Erd, mezrikeke Kerikê ya bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Merve Dizdar
Merve Dizdar (jdb. 25ê hezîrana 1986an li Îzmîrê, Tirkiye), lîstikvaneke tirk e ku xelatên wekî xelata lîstikvana herî baş a Festîvala Fîlman a Cannesê û xelata lîstikvana herî baş a Pirteqala Zêrîn wergirtiye.
Alal Berho
Alal Berho gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ve ye.
Merve Dizdar
Jînenîgarî
Merve Dizdar di 25ê hezîrana sala 1986an de li bajarê Îzmîrê hatiye dinê. Xwendina xwe ya li Zanîngeha Onsekiz Mart a Çanakkaleyê li Fakûlteya Hunerên Bedew, beşa Lîstikvaniyê xwendiye. Li Zanîngeha Kadir Hasê di bernameya lîstikvaniya pêşketî de mastera xwe qedandiye. Kariyera xwe ya lîstikvaniyê bi Semaver Kumpanya re dest bi karê şanoyê kir û karê şanogeriyê li Craft Theater berdewam kiriye.
Herma
Herma (tr.: Boğalıyı) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.
Merve Dizdar
Jînenîgarî
Di yekemîn fîlma xwe ya dirêj ê bi navê Bir Ses Geceye' lîstikvan bi Cem Davran re lîst. Di rêzefîlmên wekê Kavak Yelleri, Geniş Aile, Bir Yastıkta, Doksanlar ve Çılgın Dersane Üniversitede, Masumlar Apartmanı de lîstikvaniyê kiriye. Di kanala Zarokan a TRTê de bernameyên zarokan ên bi navê Arkadaşın Bıdı û 23 Nisan Şenliğe Doğru ya zarokan pêşkêş kir.
Dizdarê di sala 2018an de Gürhan Altundaşar mehr kir; di sala 2021an de jî hevûdu berdan.
1701
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Kêsmeelusa
Kêsmeelusa an Kêsme, taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 1912an de bûye tax.
Sofiyan, Somabiradost
Sofiyan, Somabiradost gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 687 kes (112 malbat) bûn.
Coustaussa
Coustaussa, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Saleyî
Saleyî gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Alp
Alp an jî çiyayên Alpê çiyayên tewrî mezin ên Ewropayê ne.
Cografiya
Çiyayên Alpê digên Fransa, Îtalya, Swîsre, Elmanya, Lîştinştayn, Nemsa û Slovenya. Çiyayê tewrî mezin Mont Blanc bi 4.792m ye. Ew cem sînorê Fransa-Îtalyayê ye.
MediaWiki
MediaWiki nivîsbariya Wîkîpediyayê ye. MediaWiki sîstemeke Wiki ser bingehê PHP û MySQL e.
MediaWiki nivîsbariya azad bin Lîsansa Gelempera Giştî ya GNU (GPL) ye.
Bnr: Nivîsbariya kurdî
Eigeltingen
Eigeltingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Konstanz li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Traunstein (navçe)
Traunstein, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Bavyera, Almanyayê ye.
Bajarok û şaredarî
Bajarok
Şaredariyên bazarî
Şaredarî • # Altenmarkt an der Alz
• # Bergen
• # Chieming
• # Engelsberg
• # Fridolfing
• # Grabenstätt
• # Inzell
• # Kienberg
• # Kirchanschöring
• # Marquartstein
• # Nußdorf
• # Obing
• # Palling
• # Petting
• # Pittenhart
• # Reit im Winkl
• # Ruhpolding
• # Schleching
• # Schnaitsee
• # Seeon-Seebruck
• # Siegsdorf
• # Staudach-Egerndach
• # Surberg
• # Tacherting
• # Taching am See
• # Unterwössen
• # Vachendorf
• # Wonneberg
Wesertal
Wesertal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kassel li Hessen, Almanyayê ye.
Gulank, Gever
Gulank, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Siksjøen
Siksjøen, goleke di nava sinorê parêzgeha Hedmarka Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 13,72 km û bilindahiya ji asta deryayê 708 mêtre ye.
Alif
Alif xwarina ji bo ajal û sewalan e.
Neil Armstrong
Neîl Armstrong (jdb. 5ê tebaxa 1930 - m. 25ê tebaxa 2012) esmangerê DYA bû û ew yekemîn mirove ku çu heyvê.
Alif
Amûrên ku ajalên kedî yên guhandar tê de êm dixwun ew jê alif in. Hinek ji wan darîn in û mobîl in; hinek jî axî yan jî kevirî ne û bi ciyekî wek dîwar ve zeliqandî ne.
Neil Armstrong
Dema ku derketiye heyvê vê peyva xwe yî dîrokî gotiye :
Menqûtay
Menqûtay, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Neil Armstrong
"That's one small step for [a] man, one giant leap for mankind."
Bi Kurdî: Ji bo mirov(ekî) piçûk, Ji bo mirovahiyê gavekî mezin e."
Girêdanê derve
https://commons.m.wikimedia.org/wiki/Neil_Armstrong?uselang=tr
Ebû Ruman
Ebû Ruman (tr.: Akbulut) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.
Kitre
Kitre, gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Xelkan
Xelkan, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Bota Jorîn
Bota Jorîn, gundekî bi ser navçeya Avkevir a  girêdayî Agiriyê ve ye.
Saint-Geniès-de-Varensal
Saint-Geniès-de-Varensal, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Ridim
Ridim (tr.: Y.Taşlıdere) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.
Saint-Geniès-de-Varensal
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Merûf
Merûf (bi tirkî: Maruf), gundekî bi ser navçeya Qereçana Erzîromê ve ye. .
Şewitiyê
Şewitiyê, mezrikeke Kerikê ya bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Coustouge
Coustouge, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Bîr Espanî Biçûk
Bîr Espanî Biçûk, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Qutbedîn Şîrazî
Qutbedîn Şîrazî (jdb. 1236 Şîraz – m. 1311 Tebrîz) (‎) stêrnas, fizîknas, matematîknas û fîlozofê misilman bû. Ji bili fenê li dîn jî gellekî alim bû.
Jiyan
Qutbedîn Şîrazî di sala 1236 li Şîrazê ji dayik bûye. Piştî perwerdeya pêşîn hatiye Sêwas û Meletîyê jî, li cîhên weke Şam jî geryaye lê di dawî de çûye li Tewrêzê bi cîh bûye. Li ser felsefeyê, stêrnasiyê û tefsîrê berhemên wî hene. Qutbedîn Şîrazî bi xwe li ser mezheba şafîî bûye. Perwerdeya stêrnasî, matematîk û felsefeyê ji Nesredîn Tûsî girtiye.
Qutbedîn li cem Sedredîn Qonewî jî perwerdeya olî ditiye û pirtûkek bi navê Fethûl Menan a tefsîrê nivîsiye.
Blaise Pascal
Blaise Pascal (19 hezîran 1623 – 19 tebax 1662) matematîknas, fîzîknas û bîrewerekî xirîstiyana yê fransî bû.
Başbulaxî Xwarû
Başbulaxî Xwarû, gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Ayîr
Ayîr, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Şahînava
Şahînava gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 222 kes (54 malbat) bûn.
Nogentel
Nogentel, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Skasen
Skasen, goleke di nava sinorê parêzgeha Hedmarka Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 30,71 km û bilindahiya ji asta deryayê 266 mêtre ye.
Zengenan
Zengenan, gundekî bi ser navçeya Berdereşê ya parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Romannivîs
Romannivîs an jî romannûs (bi îngilîzî:novelist), ew kesên ku romanan dinivîsin bi vî navî tên nasîn.
Baştazin
Baştazin, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Redim
Redim (tr.: A.Taşlıdere) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.
Melayeqûb
Melayeqûb, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Azî
Azî, gundekî bi ser navçeya Avkevir a girêdayî Agiriyê ve ye.
Zifkir
Zifkir (tr.: Gümüş köy) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.
Weilheim-Schongau
Weilheim-Schongau, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Bavyera, Almanyayê ye.
Diyadîn îbn Elesîr
Diyadîn îbn Elesîr (z. 1163 - m. 1239) birayê piçûk ê malbata Îbn Esîr e. Ew bi xwe wêjevan û nivîskar bû.
Mêrg, Gever
Mêrg, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Ekin Ceren Doğruak
Jînenîgarî
Ekin Ceren Doğruak di 8ê kanûna paşîn a 1981ê de li Enqerê ji dayik bû. Malbata wê bi eslê xwe ji herêma Egeyê bû. Di salên xwe yên zanîngehê de bi tekoşîna azadiya kurd re hevdîtinê dike.
Mele Serhengê Zaxoyî
Mele Serhengê Zaxoyî, zanistvanekî kurd e ku di sedsala 15'an de jiyaye. Alim bûye û dergeha wî hebû û xwedî dîwan bû. Tê gotin ku wî pir nivîsandiya. Lê haya nahaka di derbarê wan nivîsên wî de zêde wilo ti agahi bi dest ne ketine. Di derbarê jiyanê wî de ji, zêde wilo ji wê demê ji hinek gotinen pêve ti tiştek nema ya. Li Zaxoyê jiyaye. Li wir pir bi bandor bûye jî. Li ser fikrê wî ji, tê gotin ku pir li ser aqil disekinî.
Ekin Ceren Doğruak
Jînenîgarî
Di gelek lêkolînan de, bi taybetî tevgera ciwan û jinan de, bi awakî çalak cih digire. Ew li hemberê hemû zextan de dîsa dest ji têkoşînê bernade.
Di sala dawî ya beşa Sosyolojiyê ya Zanîngeha Enqereyê de ye dev ji dibistanê berda. Pîşte demek kurt di 2001an de ji aliyê dewleta tirkî ve hate girtin. Piştê ku ji zindanê hate berdan Ekin Ceren Doğruak diçe Ewropayê û xebatên xwe yên siyasî li Ewropayê didomîne.
Heta sala 2005an li Ewropayê xwe yên siyasî pêk têne û êdî jiyana Ewropayê li wê giran tê. Di heman salê de ew daxwaz dike beşdarê tevgera çiya bî û derbasê herêma Kurdistanê bû. . Doğruak endama PAJK û KONGRA-GEL bû.
Ekin Ceren Doğruak di 31ê gulana 2005an de di rûdaneke hatûçûnê de tevî çalakvana alman Uta Schneiderbanger jiyana xwe ji dest da.
Hewş
Pêşiya avahiyaya ku dora wê bi kevir yan jî bi kerpîçan lêkirî ye. Ser hewşan vekiriye û dîwarên wan ji bo xwe serçendkirinê bilind e. Li hundurê wan bi giranî ji bo li bin rûniştinê holik yan jî ji bo hênik kirinê şadirvan hene. Bîr yan jî avkêşkên malan jî axlebe di hewşan de ne. Di mîmariya kurdan de hewş ciyekî grîng digire. Kurdekî mala wî bêhewş bi qasî tunebûnê hindik in. Li gelek ciyan dehl û kulîlk jî lê tên danîn û ji dêvla baxçeyekî biçûk ve tê bikaranîn.
Cruscades
Cruscades, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Çîroknivîs
Li jêr çend çîroknivîsên Kurd:
Morbus K
Morbus K (bi îtalî: il Morbo di K) navê nexweşiyeke neheyî ye ya ku di dema dersînorkirina cihûyan a Romayê de ji aliyê Dr. Giovanni Borromeo ve hate îcadkirin.
Ceraade
Ceraade (tr.: Çekirge) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.
Morbus K
Ji 16ê çiriya pêşîn a 1943an, sirgûnkirina cihûyên Îtalyayê li Romayê di bin fermandariya Theodor Dannecker de dest pê kir. Getoya Romayê li pêşiya Girava Tiberê bû, ku Nexweşxaneya Ospedale Fatebenefratelli îro jî lê ye, saziyek Orderê Birayên Xêrxwaziyê ya Saint John ê ji Xwedê ye. Berê fermanê wê demê, Bira Maurizio, ji rêvebirê nexweşxaneyê Dr. Giovanni Borromeo xwest ku ji bo veşartina Cihûyan stargehek bibîne. Borromeo ji 40 heta 50 cihûyan li odeyên bi navê "beşa tecrîdê" bi cih kir. Ji bo her kesî dosyayek bijîjkî hat çêkirin û nexweşiya "Morbus K" tê de hatibû nivîsandin. Mufetîşên Alman ev yek wekî "Nexweşiya Kooch", ango zirav şîrove kirin û kesên eleqedar bi tenê hiştin.
Tê texmînkirin ku Dr. Borromeos têgîna "Morbus K" wekî nîşanek an ji bo fermandarê wê demê yê Polîsê Ewlekariyê û SD li Romayê Herbert Kappler bikardianî, an jî ji bo Albert Kesselring, Fermandarê Giştî yê wê demê yê Wehrmacht li Îtalyayê.
Trendelburg
Trendelburg bajarokekî navçeya (Landkreis) Kassel li Hessen, Almanyayê ye.
Skjervangen
Skjervangen, goleke di nava sinorê parêzgeha Hedmarka Norwêcê de ye.
Dengizê Jor
Dengizê Jor gundekê Qereyaziya Erzîromê ye. Gund li herêma Gogsî ye.
Qancewask
Qancewask, mezrikeke Cahferkê ya bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Mişkan, Qereçan
Mişkan (,, , bi tirkî: Çatalgül), gundekî bi ser navçeya Qereçana Erzîromê ve ye. .
Kîlometre
Kîlometre pîvaneyek e. Hezar metre kîlometreyek dike. Kurtenavê wê km ye.
Gaienhofen
Gaienhofen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Konstanz li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Şerîfava, Ûrmiye
Şerîfava gundekî ser bi nahiya Enzel ,bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 132 kes (27 malbat) bûn.
Nogent-l'Artaud
Nogent-l'Artaud, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Saint-Georges-d'Orques
Saint-Georges-d'Orques, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Midêva Çûk
Midêva Çûk an Midêva Biçûk, taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 1912an de bûye tax.
Xîwe
Xîwe, gundekî bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.
Zemzemok
Zemzemok, gundekî bi ser navçeya Berdereşê ya parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Peykerê Azadiyê
Peykerê Azadiyê (, bi navê xwe yê fermî di sala 1886an ve li girava Liberty ya New Yorkê hatiye avakirin. Ev peyker ji aliyê Fransa ve bo 100em salvegera damezrandina Amerîkayê hatiye çêkirin.
Peyker ji sifir hatiye çêkirin. Dema hatibû çêkirin rengê wê zer bû. Lê ji ber zingarê niha rengê wê keskê vekirî ye. Di destekî peykerê de pêşal di yê din de jî pirtûkek heye. Di serê wê de tacek heye. 7 derziyên tacê 7 parzemîn û 7 deryayan sembol dikin. Bilindiya peykerê 46 metre ye. Di hundirê wê de pêlikek 168 qedeme heye. Destê bi pêşalê digire 13 m bilind e.
Hinzorik
Hinzorik gundekî li tortimê ye. xelkê gund kurd in û bi zarê Şêxbizinkî diaxivin.
Gelderland
Gelderland, yek ji 12 parêzgehên îdarî ya Holendayê ye û wekê herêma navendî ya Holendayê tê binavkirin. Paytexta herêma Gelderland bajarê Arnhem e.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara gelhya ya bajêr û şaredariyê ku niştecihên wî ji 40 hezarî zêdetir e, wiha ye:
Wargeha Mexmûrê
Wargeha Mexmûr wargeh û qampeke penaberan nêzîke bajarê Mexmûra Başûrê Kurdistanê (Herêma Kurdistanê, Iraq) e ya ku di 1998an de hate danîn. Li qampê di 2020an de bi piranî 13.000 penaberên ji Botanê (Bakurê Kurdistanê) dijîn yên ku di salên 90î de ji ber êrîşan neçar bûn ku berê xwe bidin Başûrê Kurdistanê.
Tivanî
Tivanî, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Wargeha Mexmûrê
Çend caran balafirên artêşa tirk êrîşî wargeha penaberan a Mexmûrê kir.
Cîhên ku penaber jê hatine
Piraniya penaberên Wargeha Mexmûrê xelkê herêma Botan a Bakurê Kurdistanê ne.
Bîr Espanî Gewre
Bîr Espanî Gewre, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Cubières-sur-Cinoble
Cubières-sur-Cinoble, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Xirbe Suf
Xirbe Suf (tr.: Işıklar) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.
Xato
Xato, gundekî bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.
Dalya Kurmanc
Dalya Kurmanc (tr.: B.Yenice) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.
Qepûz
Qepûz, gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Şebankendî
Şebankendî gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 59 kes (15 malbat) bûn.
Xins
Xins, gundekî Şêxbizinane li tortimê.
Rosenheim
Rosenheim bajarekî xweser e li Bavyera, Almanyayê.
Vellmar
Vellmar bajarokekî navçeya (Landkreis) Kassel li Hessen, Almanyayê ye.
Mate
Mate, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Meşedîkendî
Meşedîkendî, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Xalîdiye
Xaldiye, gundekî bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.
Başbulaxî Serû
Başbulaxî Serû, gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Pîvaz
Pîvaz (latînî: Allium cepa) sebzeyek ji çîna Allium e. Di famîleya sîr û pîvazan de cih digire. Ev famîle jî binekomeke Alliaceae ye.
Dîrok
Pîvaz ji rojavayê û ortê Asya tê, yê pir ji erdê dora Efxanistanê. Kesên misirê kevin berê pîvaza wek pere didan.
Xwarin
Mirov pîvazê bi xavî bixwe, ew pir tûj e. Eger pîvaz berî xwarinê hatibe birajtin, tamê xwe şêrîn e.
Apeldoorn
Apeldoorn, bajarekî li herêma Gelderlanda Holendayê ye.
Midî
Midî, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Storsjø (Nord-Odal)
Storsjø (Nord-Odal), goleke di nava sinorê parêzgeha Hedmarka Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 105,45 km û bilindahiya ji asta deryayê 132 mêtre ye.
Tikrît
Tikrît, qesebekî nêzikê Bexdayê ye. Hunda çemê Dîclê ye. Tikrit her wiha serbajarê parêzgeha Selahedîn e.
Baba Raxî Hemedanî
Baba Raxî Hemedanî yek ji helbestvanên kurd ê kevn e ku di sedsala 9an de jiyaye. Tê texmîn kirin di sala 848an de miriye. Li Rojhilata Navîn, yek ji wêjeyên herî kevn ku li ser vê qada bi navê Kurdistan hatiye binavkirin hatiye afirandin e. Ew wêjeya bi devkî heya pêş zayînê ji hezara salan vir de, bi navê wêje û çanda Kurd li ser vê erda pîroz a ji bav û kalan mayî û bi her toreyî dewlemendiya xwe di destanên kurdî de dide jiyandin, her heye! Lê wêjeya nivîskî ya bi nivîsê hatî zeftkirî, ewqas ne kevn e. Ji wêjeya nivîskî nimuneyên di dest me de mayîn heya sedsala 8an Baba Yadîgarê Şarezorî, sedsala 9an Baba Raxî Hemedanî û sedsala 10an jî Baba Tahirê Uryan (Hemedanî) diçe. Bêguman eger lêkolînên nû bibin, ev nimuneyên heyî ji wan kevntirîn jî wê bi dest kevin. Îcar ev nimuneyên wêjeya Kurd jî, didin xuyakirin ku wêjeya Kurd ji wêjeya Tirkan û Farsan û Ereban jî kevntir e.
Lêkolînerên Kurd yên wek Eladîn Secadî, Refîk Hilmî, Prof. Dr. Qanadê Kurdo karê bi navê "Helbestvanên Kurd" de li ser helbestvanên kurdî yên kevn jî radiwestin. Ew lêkolînêrên hêja heya sedsala 11an bi Baba Tahirê Uryan, Elî Herîrî, di sedsala 12an de Melayê Cizîrî mînak nîşan didin. Bi vê gotar û lêgerînê helbestvanên Kurd ên herî kevn ji wan Baba Yadîgar di sedsala 8an de bi zaravayê Goranî, di sedsala 9an de jî Baba Raxî Hemedanî bi zimanê kurdî helbestên xwe nivîsîne. Di vê gotarê de ez dixwazim li ser Baba Raxî Hemedanî hinek rawestim.
Kîlîkya
Kîlîkya (bi latînî: Cilicia) navçeyake antîka li Anatoliya bû. Ew îroj li ser parêzgehên Tirkiye Edene û Mersinê dikeve.
Baba Raxî Hemedanî
Baba Raxî di sedsala 9an de jiyaye û paşnavê wî hin caran wek ”Hemezanî“ jî hatiye nivîsîn. Zanîna me ya di derheqê wî de ku hey, di van salên dawî de bi dest ketiye. Zanîna me ya li ser berhema wî bi destnivîsîn hatî dîtin şunda zêdetir bûye. Berhemên wêjeya kurdî ya nivîskî ku wenda nebûyîn ji aliyê lêkolînerên biyanî ve yên wek Aleksandr Jaba ve ku nehatibûna komkirin û nehatibûna parastin, îro em ê ji wan bê agahdar mabûna. Ji bo ku Moxolên hov ciyê ku çûyîne, hemî wêran kirine û pirtûkxaneyên wan herêman hemî şewitandine. Çavkanî navên pir nivîskarên Kurd yên wek Eliyê Teremaxî didin ku bi dehan navên berhemên wan hatine nivîsîn. Çi mixabin îro di destê me de ew berhemên bi ku behsa wan tê kirin yek jimar jî nemaye. A. Jaba mînak li ser zaniyar û nivîskarê Kurd Elî Teremaxî usa dide û dibêje: "Elî Teremaxî, zimanê kurdî, yê farisî û erebî pirr baş dizanî. Ew di xortaniya xwe de, li dibistanên (medrese) Bexda, Mûsil û yên li navçeyên Behdînan û Soran perwerde bûye, Zanîna xwe pirr pêş de birye. Paşê jî ew vegeriyaye gundê ku lê hatiye dinê. Wî li gundê xwe bi zimanê Kurdî dest bi dersan kirye û zarokên Kurd bi tore, çand û bi zimanê kurdî perwerde kirine. Destura Rêzimana Kurdî nivîsiye û ew pirtûk li seranserî medreseyên (dibistanên) Kurdistanê belav bûye û ew weku pirtûkek dersan bi salan hatiye xwendin. Ji xeynî wê bi zimanê Kurdî "Qewlê Yekane", "Moriya Yaqut", "Kurêd Wetan" (welad) û "Jiyîna Heqîqet" Xewn“ jî nivîsîne. Lê belê heya îro ji xeynî ”Rêzimana Kurdî“ ya bi daxuyaniyên zimanê Erebî tenê di destê me de nemaye. Berhemên wî yên din jî, mixabin wenda bûne.
Noircourt
Noircourt, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Kîlîkya
Sînor
Ew li rojhleta bi çiyayên Toros û çemê Ceyhan, li bakur Kapadokya (îroj Niğde), li rojhelat jî çiyayê Amanos sînor kirî bû.
Baba Raxî Hemedanî
Aleksandr Jaba li navçeya Kurdistanê li Erziromê dema baylozê (konsolos) Urus bûye û ew hînî zimanê kurdî jî bûye. Di nav Kurdan de bi dayîn û standinên xwe, wî bêtir qedr û qîmeta xwe zêdetir kirye. Bes ne bi balyozkariya xwe, bi lêkolinerî û nivîskariya xwe jî, ew di wê dema xwe de bi nav û deng bûye. Wî bi serok eşîrên Kurd re, bi mîr û melayên re dayîn û standinên xwe bi dostanî xurt kirine û ew pêşda birye. Ji bo vê sedemê her derî li pêşiya wî bi hêsanî vebûyîne. Ew giraniya wî ya li navçê heyî gelek berhemên dîrokî yên destnivîsîn bi deste xwe xistine û ewna şandine bajarê Petersburgê (Leningrad). Ew berhem û çavkaniyên ji bo Kurd û Kurdistanê girîng ji aliyê pisporên Zanîngeha Petersburgê ve hatine lêkolîn û hurnêrînên zanistî li ser çêbûyîne. Ji wanan hinek hatine çapkirin û agahiya cîhanê ya zanistî li ser Kurdan zêdetir bûye. A. Jaba pirraniya çavkanî û berhemên bi dest xwexistin bi riya zanayê Kurd Mele Mehmûdê Bazîdî komkirine.
Li jor weku hatî diyarkirin berhemên wêjeya kurdî ya nivîskî her çiqas gelek berhem ji wê wenda bûyî bin jî bi yên dest me de mayî ew dîsa jî dewlemend e. Ew baş diyar dike ku wêjeya kurdî çiqas malava ye û ewqas jî di dîrokê de kevn e. Bûyera dîrokî ya sedsalan berê ”Destana Memê Alan“ ji aliyê pispor û zimannasê Kurd Ehmedê Xanî ve hatiye keşfkirin û bi navê berhema xwe ya nav û deng ”Mem û Zîn“ê de carek din bi nivîskî bedawî kirye. Ew berhema hêja ya girîng di sala 1695 an de hatiye nivîsîn. Mirov ji alîkî dikare bêje destanê Memê Alan bi bîrûbaweriyên xwe li gor ew sedsala lê jiyayî, wî ew bi zêdekirina xwe xemilandiye û bi zimanê Kurdî yê xweşik berhema xwe afirandiye. Ew zimanê Hozanê Kurd ya Ehmedê Xanî gelek kevn e. Ji wînî kevntirîn di sedsala 9 an de Baba Raxî Hemedanî jî bi zimanê Kurdî helbest nivîsandine û xizmeta wêjeya Kurdî kiriye. Her hozan û nivîskar di ciyê xwe de hêja ye. Xizmetên wana ji bo gelê Kurd kirî, gelê Kurd ticaran bîrnake.
Kîlîkya
Dîrok
Ew di dema hîtîtan de wek mîrzatî dihat kergar kirin. Di (1318–1290) b.z. de hîtîtan Adaniya hundira xakên xwe kirî bûn. Kîlîkya di çavkaniyên de asûran de wek Khilikku derbaz dibe. Ew di dema Darîûş de yek ji satrap(navçe)a persan bû. Di dema elenîk ew navbera seleukîdan û lagîdan de diçû û dihat. Di dema Tigranes de ew navçeyake împeratoriya Ermenistanê bû. Ji pê re serweriya împeratoriya Romayê hat û ew bû navçeyeke kargerî. Dema Roma bû du paran ew di aliyê Bîzansê de ma. Ew di sedsala 7anan de derbaza ereban bû. Dûv Cenga Malazgirt re selcûqiyan Anatoliya dagir kirin jî ew di bin destên Keyîtiya Ermenistan de bû. Ew heta bi destên memlûkan hat dagirkirin bin destên ermeniyan de ma û ji pê memlûkan re di sedsala 15an de keta bin destên qsmanan.
Baba Raxî Hemedanî
Helbestên Baba Raxî Hemedanî hemî di dest me de nîn in. Ew helbestê di vê gotarê de peşkêşî we dibe hem ji bo kevniya wêjeya Kurdî, hem jî, ji bo jiyana wê demê ya di nav civata Kurd de heyî me pê agahdar dike. Naveroka destana Baba Raxî mijara xwe ji bûyerek dîrokî girtiye. Ji bo vê sedemê ye, ku girîngiya destan hîn jî di dema em tê de dijîn zêdetir dibe. Destan li ser şerê di navbeynê Kurd û Ereban de li herêma Musilê pêk hatî hatiye nivîsîn.
Xirbe Miho
Xirbe Miho (tr.: Tekinler) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.
Baba Raxî Hemedanî
Wê demê seroketiya Kurdan Cafer Mîr Hesenê Kurdî, seroketiya Ereban jî xalifeyê Abbasiyan El-Mutasim Bil-Lah dikirye. Di ew şerê bûyî de encam bi binketina Kurdan dawî lê tê. Di dawîlêhatina şer de, sala 841 an de Baba Raxî Hemedanî jî canê xwe ji dest dide û têye kuştin. Li gor vê tarîxê helbestvan di navbeynê dawiya sedsala 8 an û nîviyê pêşî ya sedsala 9 an de jiyaye. Ji dayîkbûna wî baş ne diyar e. Cara yekemîn li ser Baba Raxî Hemedanî, şervanê azadiyê şehîd Enwer Mayî gotara xwe ya li ser helbestvan ya di sala 1960 î de di kovara Hafîz Qazî ya bi navê ”Ronahî“ de dide diweşîne. Bi vê gotare navê Baba Raxî têye bîhîstin û ew dikeve nav rûpelên wêjeya kurdî. Wê demê pirtûka Raxî ya destnîvîs di destê Mayî de bûye. Enwer Mayî li ser ew destnivîsa Baba Raxî di xweşiya xwe de bi Dr. Jemal Nebez re jî dipeyîve. Enwer Mayî ne tenê li ser wêjeye kurdî kar kirye. Ew bi karên xwe yên welatparêz jî bala dijminan kişandiye ser xwe. Ji bo vê ye, ku Baasiyên xwînrêj bi gulebarandina balafirên şer Enwer Mayî 22 ê Xezîranê 1963 an de şehîd dikin. Ew lêkolîna Enwer Mayî ya li ser Babe Raxî destpêkîrî ku ya di nîvî de mayî, pêwîste berdewam bibe. Destnivîsa dîwana Baba Raxî ma hên heye? An jî ew wenda bû?.. Li ser Babe Raxî, birêz Dr. Kemal Fuad jî gotarek nivîsiye. Nivîskar doktoreya xwe ya zanistî li ser destnivîsên helbestvanên Kurd nivîsî bû. Li gor Kemal Fuad navê helbestvan yê rasteqîn ”Babe Ruxî (Ruhî) Hemzanî“ ye. Nivîskar gotara xwe ya di sala 1968 an de nivîsî de ew li ser gotine ”rax“ disekine û dibeje ku gotinê ”rax“ gotinek Îranî ye. Wateya gotinê ”rax“ bi wateya ferhengî ”xem û xeyal, nexweşî“ ye. Bi gotin ew bêjeya wek gotina Baba Tahîr e. Baba Tahîr Hemedanî jî wek Baba Raxî ji bajarê Hemedanê (Hemezanê) ye. Baba Raxî (Ruxî) û Baba Tahîr her du jî, ji mezhebê EhI-î Haq in. Di zimanê kurdî de tîpa "d" bi ya "z" ve pirr caran ciyê xwe diguhêrin.Yanê "Hemedanî" dibe "Hemezanî" yan jî "Hemezanî" dibe "Hemedanî. Li Kurdistanê di nav zarava (diyalekt) û devok (zar, şiwe) an de guhartinên usa mirov pirr dibîne. Li dawiyê Hemedan û Hemezanê (-î) van gotinan dike kesên ku li wî ciyî rudinin. Yan jî yên bi navê eşîrekê usa bi nav dibin, yanê yên ji wê eşîretê. Eşîra Hemzanî beşek e, ji eşîra ”Rawendî“ ye. Pirr salan li paş me ew eşîra li aliyê Tikrîtê li Iraqê ciwar bûyî bû. Lehengê Kurd yê nemir û yê li cîhanê bi nav û deng Selahedînê Eyûbî jî, ji vê eşîrê ye. Lê ji bo sedemên dîrokî Kurdan li wir barkirin û çûne ciyên din. Îro piraniya eşîra Selahaddîn Eyubî li rojavayê Urdunê dijîn. Ew navçeya îro bi navê Tikrît têye bi nav kirin di destê Ereban de maye û Kurd jê hatine dûrxistin.
Di helbestê jêr de gotina "Dasin" jî derbaz dibe. "Dasin" navê çiyayek li Kurdistanê ye. Ew çiya beşek e ji ”Çiyayê Şengalê“. Îro li vê navçeyê Kurdên Êzdî lê dijîn. Ew şerê di helbest de peşanî dibe li wî ciyî qewimiye. Şerên di navbeynê Ereb û Kurdan de pêk hatî ji bo erdê hev û du zeftkirinê bûyîne. Ew ciyên Kurd bi hezaran salan vir de lê dijîn ji aliyê çandî ve (kultur) navendek gelek dewlemend e. Ji bo ve jî pirr hozan, helbestvan, çîrokbjêjên Kurd li vê navçê jiyane. Ji bo vê jî mînakên wêjeya kurdî yên kevn bi nivîskî heya sedsala 7 an diçin.
Wêjeya Kurd li ser xaka Kurdistanê wek gencîne ye. Mirov çiqas wê bikolîne, mejûyê wê jî ewqas kevnar dibe. Şahristaniya cîhanê cara yekem li ser erda jêr û jora Mezopotamyayê belav bûye. Gelên cîhanê ji wê şahristaniyê pirr tişt girtine û pê ferbûyîne. Li ser ew erdê dewlemend Kurd her hebûne û heya roja îro jî li wir dijîn. Pirr dewlet li ser wê erdê ava bûne û çûne!.. Lê li ser xaka Kurdistanê tucaran Kurd wenda ne bûne. Kurdan di bin nîrên zordaran de ziman û hebûna xwe her tim parastine heya roja îro! Ew helbesta ji aliyê Baba Raxî Hemedanî ve di sedsala 9 an de hatiye nivîsîn. Di ser nivîsîna wê re ewqas dem boriye. Lê belê wek Kurdiya îro mirov ji zimanê wê jê baş fehmdike. Di zimanên gelên cînarên Kurdan de nivîsek ewqas kevn bi zimanê wana ya rojane mirov nikane hevberkî (miqayese) hev bike. Di navbeynê wan de weku ferxa navbeynê du zimanan de heyî, ferx heye. kurdî ne usa ye. Zimanê kurdî bi xeml û rewş e û bi ew zirûfa xwe jî gelek şîrîn û xweş e!.. Zimanê kurdî di beyta Feqî de hêja ye, di sewta Xanî de bi awaz û naz e. Di mejûyê herî kevn de dibiriq e û çirûsk dide heya roja îro!.. Bingeha zimanê kurdî xurt û zexm e. Ji bo vê ye ku heya roja îro zimanê kurdî li ser pêyan sekiniye. Gotin ne hewce ye. Ew helbesta Baba Raxi Hemedanî ya ku di sedsala 9 an de hatî nivîsîn di dest me de mayî nimuneyek gelek balkêş e. Di helbest de hin gotin hene ku di wê demê de hatine gotin. Lê îro ew gotinina hatine bîrkirin. Wan gotinina bi wateya îro ezê bidim şîrovekirin û di gotinên din de jî guhartin ne hewce ye. Ji bo ku kesên hinek zimanasiyê dizanin, dikanin jê fehm bikin.
dasin : navê çiyayekî ye
kimedî: navê hesp e
deban : cinsek xençer e
bak : tîr
Satrap
Etîmolojî
Ew di farsîya kevin de, ji xaşatrapava (خشثر پاون, parêzgerê navçe) de hat afirandî bû. Xaşatra:navçe, pava:parzgêr bû. Di farsiya îroj de ew wek (شهراب, şehrab) an jî (صورت شهربان, sûrat şehraban) tê bikaranîn. Ew di zimanên din yewnanî de wek σατράπης, satrapes, latînî de wek satrapes dihat bikaranîn.
Dîrok
Kênge Kûruşê Mezin Medya dagir kir Medan xakên di serwera xwe de bi strapan kerger dikir. Kûruş derên ku dagir kirinî 20 satrap saz kiriî bûn. Lê ewna encax dema Daryûsê Mezin de bizavî bûn. Gorî Hêrodotos Împeratoriya Pers 20 strapan, gorî nivîskên Daryûş jî ew 29 satrapan dihat kergar kirin. )
Cucugnan
Cucugnan, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Merdabad
Merdabad, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Saint-Gervais-sur-Mare
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Ulisse Aldrovandi
Ulisse Aldrovandi (jdb. 11ê îlona 1522 - m. 4ê gulana 1605an) bijîşk û siruştnasekî îtalî ye ku xebatên xwe yên li ser zanist û dîroka siruştê tê nasîn.
Aldrovandiyî di sala 1568an de li Bolognayê di damezrandina baxçeyekî botanîkî de rolekî girîng lîst, paşê li Zanîngeha Bolognayê bû profesorê botanîk û dîroka siruştê. Weşanên wî yên li ser dîroka siruştê bi xêzkirinên Aldrovandiyî yên teyr, kêzik û masiyan têne zanîn.
Oncelî, Qereçan
Oncelî (bi tirkî: Yoncalı), gundekî bi ser navçeya Qereçana Erzîromê ve ye. .
Wolfhagen
Wolfhagen bajarokekî navçeya (Landkreis) Kassel li Hessen, Almanyayê ye.
Ingolstadt
Ingolstadt bajarekî xweser e li Bavyera, Almanyayê.
Arnhem
Arnhem, bajarekî bi ser herêma Gelderlanda Holendayê ye û paytextê herêma Gelderlandê ye.
Zêrenî
Zêrenî, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Dalya
Dalya (tr.: K.Yenice) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.
Asîda amînî
Asîda amînî an jî tirşa amînî (bi înglîzî: amino acid) yekeya pêkhateya proteînan ê.
Navê asîda amînî ji navê du koman, koma amînî û koma asîda karboksîlê pêk tê. Her çiqas navê wan asîda amînî be jî, hemû asîdên amînî ne asîdî ne. Asîda glutamî (glutamic acid) û asîda aspartî (aspartic acid) taybetmendiyên asîdê lixwe digirin loma wekî asîd tên hesibandin.
Di laşê mirov de gellek erkên asîdên amînî hene. Di pêkhateya proteînan de cihgirtin, erkê sereke yê asîdên amînî ye. Lê di xaneyê de asîdên amînî ji bo çêkirina bazên nîtrojenî yên nukleotîdên ADN, ARN-yê jî tên bikaranîn. Herwisa hin hormon û demareguhêzer (bî înglîzî: neurotransmitter) jî ji asîdên amînî peyda dibin.
Ji bo kurtenavê asîda amînî sê tîp an jî tîpek tê bikaranin. Wekî mînak kurtenavê asîda amînê ya alanîn “Ala”, an jî “A” ye ( Alanîn= Ala= A) Herwisa peyava asîda amînî jî bi kurtî wekî “aa” tê nivîsin.
Pêkhate
Di hemû asîdên amînî de karbonek navendî heye, ev karbon bi çar bendan bi molekulan ve girêdayî ye û wekî karbona alfa tê navkirin. Bendek karbonê bi hîdrojenê ve girêdayî ye, benda duyem bi koma karboksîlê, a sêyem bi koma amînê ve giredayî ye. Van hersê bêş di pêkhateya hemû asîdên amînî de hevpişk in. Benda çaremîn a karbona navendî bi zincîra talî (koma guhêrbar) ve girêdayî ye. Zincîra talî wekî koma fermanî (bi înglîzî: functional group) tê navkirin û bi tîpa R tê nîşankirin.
Cudahiya asîdên amînî ji ber cora koma fermanî ye. Ango di xaneyên mirov de 21 corên koma fermanî (R) heye. Her asîdek amînî, koma fermaniyek bêhempa lixwe digire. Di hin aa de koma fermanî sade ye. Wekî mînak zincîra talî ya asîda amînî ya glîsîn tenê ji hîdrojenek pêk tê. Zîncîra talî di asîdên amînîyên din de aloztir e. Zincîra talî di hinek aa de çeqdar e, di hinek aa de xelekî ye.
Hejmara asîdên amînî
Li gor pirraniya çavkaniyan, di pêkhateya proteînên mirov de 20 cor asîdên amînî cih digire. Di van salên dawî de di xaneyên zîndeweran de du asîdên amînî yên nû hat keşfkirin. Ji vana, asîda amînî ya bi navê seleonosîstîn (bi înglîzî: selenocysteine) di sala 1986ê de hat keşfkirin, ev aa di xaneyên mirov de cih digire, lê asîda amînî ya bi navê pîrolîzîn (bi înglîzî: pyrrolysine) a ko di sala 2002 de hat kefşkirin di pêkhateya proteînên mirov de cih nagire. Ango di xaneyên zîndeweran de herî zêde 22 cor asîdên amînî heye, lê di proteînên xaneyên mirov de 21 cor aa heye. Di pêkhateya hin proteînan de ji bilî 21 asîdên amînî, hin asîdên amînî yên neasayî jî cih digirin. Ev asîdên amînî ji guhertina asîdên amînî yên asayî tên çêkirin. Wekî mînak, di pêvajoya dirustbûna kolojenê de, asîda amînî ya lîzîn û ya prolîn tên guhertin bo asîdên amînî yên  hîdroksîlîzîn (bi înglîzî: hydroxylysine) û hîdroxsîprolîn (bi înglîzî: hydroxyproline). Ev herdu asîdên amînî yên nû, di navbera bendên peptîdî yên kolojenê de girêdanên çeprast ava dikin. Bi vî awayî molekula kolojenê zexmtir dibe, kolojen xurtî û qewînî dide kirkirk û hestiyan.
Çavkaniya asîdên amînî ya laşê mirov
Baweriya gellek zanyar ev e ko asîdên amînî yek ji molekulên pêşîn in ko li ser ruyê erdê peyda bûnê. Wisa tê pêşbinîkirin ko cara ewil, asîdên amînî di deryayê de peyda bûne.
Ji bo asîdên amînî yên laşê mirov du çavkanî heye. Mirov di xaneyên xwe de ji molekulên din (asîdên çewrî, glukoz) asîdên amînî berhem dike. Herwisa xurekên bi proteînî jî çavkaniya duyem e ji bo dabînkirina asîdên amînî.
Li gel hin istisnayan, riwek û zîndewerên navikseretayî (bakterî û arke), dikarin hemû corên asîdên amînî di xaneyên xwe de ji molekulên din berehem bikin. Ajal di xaneyên xwe de ne hemû lê dikarin hinek asîdên amînî berhem bikin. Asîdên amînî yên ko di xaneyên ajalan de nayên berhemkirin wekî asîdên amînî yên bingehîn (bi înglîzî: essential amino acids ) tên navkirin. Mirov asîdên amînî yên bingehîn ji xurekên biproteînî bi dest dixe.
Goşt bi proteînan dewlemende. Gava mirov goştê ajalek dixwe, proteînên wê ajalê werdigire. Di laşê mirov de proteîn ji aliyê koendama herisê ve tê heriskirin. Ji hilweşîna proteînan, asîdên amînî peyda dibe. Asîdên amînî tevlê xwîna mirov dibe û di xaneyan de ji bo çêkirina proteînên mirov tên bikranîn.
Hejmara asîdên amînî yên bingehîn ji bo zarokan 10, ji bo mirovên pêgihiştî 9 e. Îzolusîn, lusîn, lîzîn, metîonîn, fenîlalanîn, tireonîn, trîptofan, valîn, û hîstîdîn 9 asîdên amînî yên bingehîn in ji bo mirovên pêgihiştî. Zarok li gel van 9 aa, nikarin bi têra xwe asîda amînî ya arjînîn jî di xaneyên xwe de berhem bikin.