cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Metroya Amsterdamê
Dîrok
Zêdebûna nifûsa piştî şer û zêdebûna seyrûsefera motorîze têgihiştina veguhastina trêna binerd a li Amsterdamê bi girîngî guhezand. Jiber ku di salên 1920an de, trêna binerdê pir biha dihat hesibandin, di nîvê sala 1950an de wekî çareseriyek realîst ji pirsgirêkên ku ji ber zêdebûna seyrûseferê derdiketin hate pêşkêş kirin. Di sala 1955an de, raporek ku ji hêla hukûmeta şaredariyê ve di derbarê hundurê bajarê Amsterdamê de hate weşandin ku bi sernavê Hollandî Nota Binnenstad tê zanîn, pêşniyar kir ku komîsyonek were saz kirin ku çareseriyên pirsgirêkên trafîkê yên ku Amsterdam pê re rû bi rû maye lêkolîn bike. Ev komîsyon, ku ji aliyê midûrê berê yê beşa Karên Giştî J.W. Clerx, paşê di Adara 1956an de hate saz kirin û rapora xwe Openbaar vervoer li de agglomeratie Amsterdam di sal 1960an de weşand.Qaymeqam û şaredarê Amsterdamê bi encamnameya raporta komîsyona Clerx razî bûn ku divê di demek nêzîk de li Amsterdamê sîstema trêna binerd bê çêkirin.
Di Nîsana 1963an de wan Bureau Stadsspoorweg saz kir ku peywira wê hebû ku lêkolîna fersendiya teknîkî ya rêhesinek metropolê bike, tora rêyekê pêşniyar bike, rêza bijarte ya avakirina xetên cihêreng pêşniyar bike û bandorên neyînî yên wekî astengkirina trafîkê û hilweşandina avahiyan jibo avakirina metroyekê lêkolîn bike. Di sala 1964 û 1965an de, Bureau Stadsspoorweg çar rapor pêşkêşî hukûmeta şaredariya Amsterdamê kir û ev plan di 30yê Tebaxa 1966an de ji raya giştî re hate diyarkirin. Di Adara 1968an de, parmend û şaredarê Amsterdamê paşê pêşniyarek pêşkêşî meclîsa şaredariya Amsterdamê kir ku ji bo avakirina tora metroyê bipejirîne ku meclîsê di 16yê Gulana 1968an de bi 38ê dengên erê û 3 dijber qebûl kir. Li gorî plana bingehîn çar xet dihatin çêkirin ku tevahiya bajêr girêdide û li cihê gelek xetên tramwayê yên heyî bigire. Xeta rojhilat-rojava ji başûrrojhilat heya navçeya Osdorp bi riya stasyona trenê ya Amsterdam Centraalê, Xeta çemberek ji devera benderê ya rojavayî heta bajarokê derbajarî Diemenê, Xeta bakur-başûr ji navçeya bakur ji Amsterdam Centraalê heta xeleka trafîkê ya Weteringplantsoenê, bi du şaxên li her du aliyan ve  û xeta duyemîn rojhilat-rojava ji navçeya Geuzenveld heta Gaasperplasê, hatin plankirin.
Gozerek, Qowanciyan
Gozerek (bi tirkî: Gökçedal), gundekî bi ser navçeya Qowanciyana Xarpêtê ve ye.
Klasîk
Klasîk, wek bêje bi wateya xwe ya ferhengî, ji wê nivîsê re tê gotin ku di çarçoveyeke kifş de hatiye amadekirin. Lê di nava xelkê de bi gelek wateyên cihê tê fêmkirin. Îcar ji ber ku piraniya berhemên kurdî bi kêş û nikl û qafiye hatine nivîsandin, ji wan re klasîk tê gotin.
Lê gava bêjeya klasîk tê gotin, di serê pêşî de tiştên kevn, yên ku dema wan bihurîye tên hişê mirov. Ev yek rast e! Bêguman çi tiştê gava kevn dibe, bihayê wî jî kêm dibe.
Sedemê ku piraniya nivîsên kurdî yên kevn helbest, ev e: Li gor lêkolîna di salên dirêj de, derketiye holê ku ev hawe ji ber nerihetî û belengaziya Kurdan çêbûye. Lewra berî Îsa Pêxember di sedsala çaran de gava dora Amedê bi vê bedena bilind ku hatiye dorpêçkirin, heta îro jî, ew kul û derd li nava Kurdan her didomînin.
Îcar gotineke kurdî heye, dibêjin: Girîn ji mêran re eyb e. Nexwe êdî gazin ji hebûna hewqas helbest jî nayê kirin.
Şiwasil Beg
Şiwasil Beg, gundekî girêdayî navçe Çelê ya bi ser Culemêrgê ve ye.
Longhai City
Longhai, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û bajar di parêzgeha Fujianê de cih digire.
Gauriaguet
Gauriaguet, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Bilê Cangê
Bilê Cangê, gundekî bi ser navçeya Sersinka Amêdiyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Klasîk
Li dinyayê tenê du tişt hene ku bi kevnbûnê, bihayê wan zêdetir dibe. Yek mirov e û ya din jî berhemên mirovan in. Nirxê mirovî di jiyana xwe de zêde nayê dayîn herweha nayê dîtin jî. Lê bê guman e ku mirov piştî mirina xwe, dibin sê beş:
Longhai City
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2004an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 782.600 kesî
Klasîk
Îcar mirovê baş ew e ku xizmetekê ji mirovan û mirovatiyê re kiriye, berhem afirandine û ji nivşên pişt xwe re wek diyarî hiştine ku bi sedê salan û bi hezarê salan jî, nivşên li jiyanê sûd ji wan dibînin.
Klasîkên Kurdî li ser bingeha Folklora Kurdî ava bûne û ji gotin û meselok û biwêjên kurdî jî dagirtî ne.
Peyîtandina vê yekê jî, çewa ku nemir Ehmedê Xanî jî gotiye, amac gotin û guzaf in, lê wî Mem û Zinê kirin behane û berhema xwe ya vêjeyî honaye.
Mêş û mûr
Mêş û mûr, buxik an buhik (bi latînî, Insecta) çîneke di nav girêçikpêyan de ye. Zêdeyî milyonek cureyên mêş û mûran hene li ser riwê erdê; balbalok, kulî, perîdank, mêşhingiv, mêşên cuda cuda, kêzik, mûrî û gelek cureyên din dikevin vê çînê.
Morfolojî û fizyolojî
<div style=""> 1. antenna
2. ocelli (jêr)
3. ocelli (jor)
4. çavê lihevsiwarkirî
5. mêjî (mêjiyî ganglia)
6. prothorax
7. Qapê xwînê yê piştî
8. boriyên zengilok (sode bi spiracle)
9. mesothorax
10. Li bin sîngê
12. baskê paşî
13. mid-gut (aûik)
14. boriyê piştî (Heart)
15. hêkel
16. hind-gut (rûvî, tortorîk & zotik)
17. zotik
18. coka hêkelê
19. benê rehikê (abdominal ganglia)
20. Malpighian tubes
21. tarsal pads
22. kulaban
23. tarsus
24. lûlaqa zirav
25. femur
26. trochanter
27. fore-gut (crop, gizzard)
28. Koma rehikî ya sîngî
29. coxa
30. Toşpiya xwazeyî
31. Koma rehikî ya binesoriçikî
32. Beşên dêv
.]]
Bilûlvan
Bilûlvan  bi englizî piper ew keseya yê kû bilvlêr lêdixe. şivan bi piranî li ber pez bilûrê lêdixin. bilûr amûrekê Mûzîkê ye. Egîdê Cimo bilûrvanekê navdarê kurde.
= Çavkanî = https://www.kurdistan24.net/ku/tagreader/tag/m%C3%AEr%C3%AA%20bil%C3%BBr%C3%AA
https://anfkurdi.com/Cand-U-huner/mire-bilure-egide-cimo-koca-dawi-kir-108411
https://m.bianet.org/kurdi/kemnetewe/205075-mire-bilure-egide-cimo
Dîregîl
Dîregîl, Dîregî? gundekî bi ser Komîşîra Adiyemanê ve ye.
Holzheim am Forst
Holzheim am Forst şaredariyeke navçeya (Landkreis) Regensburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Baudreville, Eure-et-Loir
Baudreville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Şîvişk
Şewîşek, bi tirkî kirine Kavaklı, gundekî ser Çela Hekariyê ye.
Mezreê Hecîabêdîn
Mezreê Hecîabêdîn, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Botiya, Sersink
Botiya, gundekî bi ser navçeya Sersinka Amêdiyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Sulzbach-Laufen
Sulzbach-Laufen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwäbisch Hall li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Rûniştvan
Rûniştvan  bi englizî  population bi almanî  Zählung  bi farisî  ساکن  hijmarek mezinin ji mirove li gûndekî an bajarekî an welatkî di jî. mînek. jimar Rûniştvan ên Dihokê 1,400,000 kese.
=Çavkanî= https://www.worldometers.info/world-population/ https://ourworldindata.org/world-population-growth https://ec.europa.eu/eurostat/cache/metadata/en/demo_pop_esms.htm
Sisovatnet
Sisovatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol, dikeve aliyê başûrê rojhilata şaredariya Sørfoldê û bi qasî 10 kîlomêtreyan li rojhilata gundê Straumenê ye.
Licey-sur-Vingeanne
Licey-sur-Vingeanne, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Générac, Gironde
Générac, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Bedewî
Bedewî yan jî Bedew (bi tirkî: Gözecik), gundekî bi ser navçeya Qowanciyana Xarpêtê ve ye.
Norkox
Norkox, gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.
8ê tebaxê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Tîxobenav
Tîxobenav, gundekî girêdayî navçe Çelê ya bi ser Culemêrgê ve ye.
Şelko
Şelko, gundekî girêdayî navçe Çelê ya bi ser Culemêrgê ve ye.
Mezreê Cehangîr
Mezreê Cehangîr, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kallmünz
Kallmünz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Regensburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Bustike
Bustike, gundekî bi ser navçeya Sersinka Amêdiyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Skilvatnet
Skilvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 10 kîlomêtreyan li rojhilatê navenda şaredariya Hamarøy, Oppeidê dikeve.
Amt Neverin
Neverin şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Kofi Annan
Kofi Atta Annan (jdb. li Kumasî, Gana) heftemîn sekreterê giştî yê NY ye.
Annan de dema peywirdariya xwe de tûşî gelek rexneyan bû. Tevgera wî ya di Şerê Iraqê de xweşî gelekan neçû. Herwekî de peywirdariya xwe de carekê be jî pirsgirêka Kurd û Kurdistanê neanî zimên. Herçendî problema Kurdan ji mezintirîn problemên nesafîkirî yê dinyayê bû jî, Annan hîç xebatek bo problemê nekir.
Artxan
Artxan (bi tirkî: Soğukpınar), gundekî bi ser navçeya Qowanciyana Xarpêtê ve ye.
La Bazoche-Gouet
La Bazoche-Gouet, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Untermünkheim
Untermünkheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwäbisch Hall li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Seranê
Seranê, gundekî girêdayî navçe Çelê ya bi ser Culemêrgê ve ye.
Notre-Dame-de-Bliquetuit
Notre-Dame-de-Bliquetuit, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Liernais
Liernais, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Pankow
Pankow yek ji navçeyên herêma Berlîna Almanyayê ye.
Mordeketan
Mordeketan, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bêbadî Îslaman
Bêbadî Îslaman, gundekî bi ser navçeya Sersinka Amêdiyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Habab
Habab (bi tirkî: Ekinözü), gundekî bi ser navçeya Qowanciyana Xarpêtê ve ye.
Amt Friedland
Friedland şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Nûr Neîm
Nûr Neîm, nasnavê wî Noor Stars, ji navê Nêreleya YouTube yê Navekî naskirî ye, li Îraqê dijîn e, û li cîhanê ya yekem a Influencer ê yekem e ku 5 milyon kes bikar bîne ser YouTube. Ew ji bo fikrên xweş û hûrsên comedy yên ku ji hemî cîhanê ereb bi mîlyonên xwe berbiçav têne fêm kirin. Hemî platformên medyayê yên sosyal ên civakî, Nur ji 7 milyon kesan re digerin, bi piraniya YouTube-ê re, ji hêla Instagram, WeNow, Facebook û Twitter.
Pêşveçûnî
Ew qeydkirî ye ku WeTuber di nîsana 2014ê de ye, hilbijêre ku yekem li vîdyoya "What is My iPhone" ya di sala çiriya paşîn de tête destnîşankirin. Nur Naem di ser kanala xwe de ji 300 mîranan zêdetir kirine, nêzîkî nîv mîlyar mîlyar dakêşin.
Di tîrmeha 2016an de, ew ji bo zêdetirî mehê, bi zêdetirî 350,000 kesên nû hene. # 4 li Tubefilter Top 100 ji bo fîlmên zêde kir. Nurê xwişka xwe, dê, din, WeTubersê tengahiyê dike, û heta ku ji fêrên xwe re fikir dike! Di van gengazan de, Nur ji her tiştî xwarinê xwarinê Erebistana Erebîstanê kir, da ku ji hevalên xwe biparêzin ku bi wê re bizewicin, da ku di dravaniyê de gelemperî. Xelata Nûr ji ji hêla afirandina vîdyoyên wê ve tête standin, û pir ji hêla hevkariyên afirîner ên ku ew bi brînan re çêkiriye. Ew bi brandsên ku KitKat, Pantene û Bellami ve xebitîn, li ku derheqên xwe yên hevalbendiya hilberên hilberê de bi hilberên xwe hez dikirin.
Di 4ê gulana 2017 de, Rojhilata Forbes ya Rojhilata Navîn a lîsteya WeTuberên Cîhanê ya Cîhanê ya cîhanê belav kir. Nur stars keçikek erebî yekem bû ku lîsteya herî bilind bin û hejmara hejmarek du heb.
Peymana YNyê ya di warê mafên zarokan de
Peymana YN'yê ya di warê mafên zarokan de ji 54 bendan pêk tê. Ev Peymana zarokan bi versîyona kurt û bi zimanekî hêsan hatiye amadekirin, hemû bend di vê tekstê de nehatine nivîsîn.
Mam Pîsark
Mam Pîsark, gundekî bi ser Herîra navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Longyan
Longyan, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û bajar di parêzgeha Fujian de cih digire.
Zawîte, Çelê
Zawîte, gundekî girêdayî navçe Çelê ya bi ser Culemêrgê ve ye.
Longyan
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 2.559.545 kesî
Köfering
Köfering şaredariyeke navçeya (Landkreis) Regensburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Bubava
Bubava, gundekî bi ser navçeya Sersinka Amêdiyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Eyûbî, Riha
Eyûbî an jî Ayûbî navçeyeke Rihayê ye.
Gola Xelîl el-Rehman (bi tirkî Balıklıgol) li sînorê Eyûbiyê de ye.
Gelheya xwe 360.529 kes e. Eyûbî di sala 2012an dema Riha bû bajarê mezin, bû navçe. Berê Eyûbî taxeke Rihayê bû. Eyûbî, navçeya herî bi şênî ya Rihayê ye.
Gensac, Gironde
Gensac, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Eyûbî, Riha
Demografî
Gelheya Eyûbiyê ji 55 % ereb, 35 % kurd, 10 % tirkan pêk tê. Erebkirineke mezin li Eyûbiyê pêk tê ye.
Ziştan
Ziştan, gundekî girêdayî navçe Çelê ya bi ser Culemêrgê ve ye.
EBay
eBay Inc, şîrketeke ku ji aliyê karsazvana Amerîkî Pierre Omidyar ku bi eslê xwe Îranî ye di sala 1995an de hatiye avakirin. Navenda eBayê li bajarê San José ya parêzgeha Kalîforniya ye
EBay, yek ji wan şîrketên navdar ya Amerîkî ye ku li ser tora înternetê bi awayek onlîne di navbera firoşgehiya û kirînêran de xizmetê dike.
Bikaranîna sîstemê
Malper, di navbera firoşgehiya û kirînêran de navbervanî yê dike. Kirîner, bi rêya PayPal, Western Uniun, Kartên kiredîyê û kartên ku pê danûstandinên onlîne tê kirin bihayê hilberînê dişîne sîtema malperê. Piştê çend kontrolkirinên xebatkarê malperê pêvajoya danûstandinên tê destpêkirin. Piştê destpêkirina danûstandinê mirov dikare li ser sîstemê gavbigav rewşa pakêtê bişopîne.
Girêdanên derva
Malpera îngilîzî
Pîlat
Pîlat, gundekî girêdayî navçe Çelê ya bi ser Culemêrgê ve ye.
Lignerolles, Côte-d'Or
Lignerolles, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Demokrasî
Ev gotar ser şekla civaka ya demokratîk e. Ji bo rojnameya "Demokrasi" biçe: Demokrasi (rojname)
Ramana peyva Demokrasiyê "Desthilata Gel" e. Ev peyv bi koka xwe Yewnanî e û ji du paran pêkhatîye (demos= xelk, gel û Krasî= desthelat, serdestî).Demokrasî rengekê desthilatê ji bo netewe-hukmetekê an rêkxistinekê e. Praniya xelkî ji peyva demokrasiyê demokrasiya lîberal difamin, lê rengên dî yên gelek cihê ji demokrasiyê jî hene. Herçind e ko peyva demokrasiyê zêdetir derheqa yekînên sîyasî da dihêt bikarînan, lê binemayên wê di bîyavên wekî zanîngehanê rêkxistinan, komkarên karkeran û pêkhatên dî jî dihên bikarînan.
Cureyên Demokrasiyê
Pênaseya peyva demokrasiyê ji ber hindê ko di gelek bîyavên cihêcihê da dihêt bikaranîn gelek aloz û tevlihev bûye. Pêkhatên sîyasî yên ko dihên bawerkirin ko xwedî demokrasî in an îdîa dikin ko xwedî demokrasî in gelek ji hev cida in. Ji bo mînak:
Cureyên Serekî yên Demokrasiyê ev in:
Rasturast
Demokrasiya Rasturast rengekê demokrasiyê e ko welatî ji bo hemî biryarên giring dengê xwe didin. Sedema evê navkirinê ew e ko di awayê klasîkê wê da çi navgîn an nimînende û nûner nîne. Mînakên niha yên vîcoreyî hindek rêkxistinên bajêrwarî (medenî) yên evro yên wekî destekên zankoman (Kolîjan) û civînên bajêrên Nû Înglistanê in (bi awayekê edetî li bajêrên ko hêşeta anko cemîyeta wan ji 10,000 kesan kêmtir e). Rexnegirên vî coreyî dibêjin ko tekezkirin pirtir li ser dengdanê e û kêmtir giringiyê didit şêwazên dî yên demokratîkên wekî azadiya axivtinê û rêkxistinên bajêrwarî. Bi gotinek dî ev rexnegir dibêjin ko demokrasî tenê hindek tîtal û rê û resim nîne.. Heta niha hemî demokrasiyên reasturast demokrasiyên civakên biçûk bûne); piranî bajêr-dewlet. Evro tenê hindek demokrasiyên rasturastên bertesk li hindek Kantonên Swîsreyê hene ko bi hemî ramana peyvê rasturast in. Dema hijmara dengdêran (kesên ko mafê dengdanê heye) zêde dibit, ev cureyê demokrasiyê gelek zehmet dibit- ji bo mînak li Demokrsiya Atênîan pirtir ji 30,000 kesan mafê dengdanê hebû. Lê dîsa jî, rapirsên giştî anko refrandûm jî her wekî vî cureyê demokrasiyê in. Demokrasiyên rasturas ên niha bizavê dikin ko vê kêmasiyê bi hindek awayên nimînendeyîa berteng çareser bikin. Sê stûnên wan çareseran ev in: Rapirs (ji aliyê hukmetan an qanûndaneran an jî ji aliyê xelkî di bersiva qanîndaneran da dihên destpêkirin), destpêşkerî anko Însîyatîv (ji aliyê welatîan ve destpêdikin) û hilbijartinên bîranînê (ji bo karbidestan).
Nimînendeyî
Navê Demokrasiya Nimînendeyî ji ber hindê e ko xelk nimînendeyên xwe ji bo desteyeka hukimker hildibijêrin. Li cîhana evro gelek şêwazên cidacida ji bo hilbijartina nimînendyan hene.
Azad
Demokrasî a azad anko lîberal coreyekê demokrasî a nimînendeyî (bi hilbijartên azad û dadwerane) e ko parastina mafên kêmanîan, desthilata qanûnê, jihev qetandina desthilatan, û parastina azadî ên axivtinê, kombûnê, dîndariyê û milkîyetê têda hene. Bervajî vê, demokrasîyek a neazad ew demokrasî e ko ev coreyên parastina mafên an hema têda nîne an jî nahên karpêkirin. Tecrube a welatên paşî-sovyetê bala xelkî ber bi vê arîşeyê kêşa, herçind e ko bertir jî her hebû. Ji bo mînak Napilyonî jî gelek biryarên xwe ên emperatorîane bi dengdana dengdêran werdigirtin.
Dîrok
Demokrasî a Atênîan kevintirîn demokrasî e ko baş hatîye tomarkirin. Peyva demokrasiyê jî li sedasala 5'ê berî bûna Îsayî li Yewnan a Kevnar hat bikaranîn. Wesa xweya dibit ko mafê sîasî di pêşda tenê mafê xwedî erdên arîstokrat bû û hêdî-hêdî bû mafê hemî mêrên ko jiyê wan ji 20 salan zêdetir bû. Mafên sîasî anko welatînî ji bo jinan, koleyan û nexwecihan (metics) nebû. Li alî yê gotinê ve (tîyorî), hemî Atênîan mafê dengdana li Civata Bajêrî hebû. Li wê civatê biryarên giring û qanûnên bajêr-welatî derdiçûn. Herçind e ko Atênê karbidestên fermî hebûn û ev karbidest ne bi hilbijartinan, lê bi awayê bext û şans, dihatin ser karî jî, niha xelk piranî wesa hizir dikin ko demokrasî a Atênîan mînaka demokrsîyeka rasurast e. Li sala 323'ê berî bûna Îsayî û bi dagîrkirina Atênê ji layê Makedonîan ve, ev demokrasî bi awayekê fermî dawî bû. Bêguman tovê demokrasî ya nimînendeyî li Komara Romanî hat çandin. Li çaxên Navîn jî çend dozen (sîstem) hebûn ko rengek ji rengên hilbijartinan û civatan têda hebûn, mina Hevpişkî ya Polonyayî-Lîtwanyayî û hindek bajêr-welatên Îtalya ya Çaxên Navîn wekî Wênîsê. Gelek mînakên îddîakirî yên dî yên demokrasiyê hene, lê jiber ko di pranî ya wan da tenê parek ji welatiyan mafên sîyasî hebûne navê olîgarşî zêdetir wesfa wan dikit.
Parlamana Inglistanê vedigerit wan bertesikkirinên desthilata şayî ko di Magna Kartayê da hatbûn. Parlamana hilbijartî ya herî pêşîn Parlemana De Montfortê ya sala 1265’ê li Inglistanê bû. Lê ew parlaman jî nimînendeya hijmareka kêm ji xelkî bû û pirti li goreyê hezên şayî kar dikir. Salekê piştî Şoreşa Şkodar li sala 1689’ê bû ko Rêzika Mafan ya Inglistanê hat xebitandin. Vê rêzikê desthilata parlamanê hindek zêdetir bû. Heyam bihurîn heta şa bûye tenê navek.
Heta dawî ya sedsala 19’ê demokrasî yên azad kurt-jî bûn.
Sedsala 20’ê
’’Pêlên Demokratîkkirinê’’ li sedsala 20’ê hatin ko ji gelek egerên cida-cida yên mîna şer, şoreş, nehêlana Mêhtinkariyê (Îstîmarê, kolonyalîzmê) û tengasiyên aborî bûn. Şerê Cîhanî yê Yekem û hilweşyana Împeratoriya Osmanî û Împeratoriya Awistirya - Mecaristanê bûn sedema avabîna gelek netewe-welatan li Ewropayê ko bi nav hemî demokrasî bûn. Li salên 1920’an, demokrasî bi pêşkevt, lê Dakevtina Mezin karekê wiha kir ko li piranî ya welatên Ewrûpayê, Amerîkaya Latînî û Asyayê bûn welatên ko j aliyê desthilatdarên xurt ve birêvediçûn an hema bi yekcarî bûn dîktatorî. Faşîzmê li Îtalyayê û Nasyonalsosyalîzmê li Almanyayê serhilda. Welatên mîna Spanya û Polonyayê jî bûn diktatorî. Peydabûna dîktatoriyan li Çîn, Brezîl, welatên herêma Balkanê û Yekîtî ya Şêwirdarî ya Stalînî jî karekê wiha kir ko salên 1930’an bi “Çaxê Dîktatoran” bihêt niyasîn.
Şerê Cîhanî yê Duyem ev sirêm li Ewropaya Rojava bi tivavî vegerand. Almanya û Japon piştî dagîrkariya wan ji alî yê hevalbendan ve ber bi demokratîkbûnê çûn. Lê piranî ya Ewropaya Rojhilat ber bi dozeneka nedemokratîk bi navê Kutleya Şêwirdariyê ji demokrasiyê dûr kevtin. Nehêlana mêhtinkariyê piştî şerî xurttir bû û demokrasiyên li welatên wekî Hidistanê bûn mînakên serkevtina demokrasiyê li welatên mezin, xizan û neyekreng.
Pêleka dî ya demokratîkkirinê li salên 1970’an û 1980’an li gelek welatên mîna Amerîkaya Latînî destpêbû. Herifyana Şêwirdariyê û dawîbûna Şerê Sar bû sedema demokratîkbûna piranî ya welatên Kutleya Rojhilatê. Li salên 1990’an gelek welatên Afrîkayê jî bûn demokratîk. Mînakên dawûtir yên demokratîkbûna welatan ev in: Şoreşa 1998’ê ya Îndonezyayê, Şoreşa Bildozeran li Yûgoslavyayê, Şoreşa Sorgulan li Gurcistanê, Şoreşa Pirteqalî li Ûkraynayê.
Berbelavbûna demokrasî ya azad rojbiroj berçavtir e û wesa diyar dibit ko dê bibit şêwazê pîvankî (standard) yê cîhanî ji bo civakên mirovan. Ev berbînî kakila bîrdoza “Dûmahî ya Dîrokê” ya hizirvanê Amerîkayî yê bi koka xwe Japonî yê navdar Fransîs Fukayama ye.
Wallhausen, Baden-Württemberg
Wallhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwäbisch Hall li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Bazoches-en-Dunois
Bazoches-en-Dunois, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Demokrasî
Têgeh (konsept)
Di navbera teorîstên sîyasî da gelek têgehiştinên cida li demokrasiyê hene.
Bazoches-en-Dunois
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Demokrasî
”Demokrasî” û “Komar”
Bikaranîna hevçerxa zarava “demokrasîyê” amajeyek e bi hukmetekê ko ji aliyê xelkî ve hatîye hilbijartin. Zarava “komarê” ramaneka cida heye, lê bikaranîna hevçerxa wê amajeyek e bi demokrasîyeka nimînendeyî ko serokê welatî, mîna serkomarî, ji aliyê xelkî ve dihêt hilbijartin da ji bo heyameka diyarkirî hukmî dikit. Bervajî vê hindek hukmet in ko şayekê mîratgir serokê welatî ye, ne xem e eger ev welat demokrasî yên nimînendeyî jî bin û serokê hukmetê, ji bo mînak serokwezîr ji aliyê xelkî ve jî hatibit hilbijartin.
Li aliyê dîrokî ve, nemaze li goreyê Bavên Hîmdanerên Dewletên Yekbûyî yên Amrîkayê, ramana “demokrasîyê” bi giranî behsa demokrasiya rastûrat dikit û ji demokrasiya nimînendeyî ra ko nimînendeyên xelkî li goreyê qanûnê û gelek caran jî li goreyê qnîneka bingehîn hukmî dikin dibêjin komar. Bikaranîna zarava “demokrasîyê” tenê ji bo demokrasiya rastûrast niha jî di nav komên şopparêz (konservatîv) û azadîbawer (lîbertar) da her maye.
Çarçûvkerên destpêkê yên Qanûna Bingehîn a Welatên Yekbûyî bi awayekê berçav haydarên metirsiya wî tiştî bûn ko wan jê ra digot “tepeserkirina azadiyên kitkesî ji aliyê piraniyê ve”. Ji bo mînak, James Madison di Kaxezên Federalîst hijmar 10 da li şûna demokrasiyê bangê ji bo komareka li goreyê qanîna bingehîn dikit da azadiyên kitkesan ji aliyê piraniyê ve nehên binpêkirin. Wan çarçûvkeran bi hişyarî hindek damezrîyayî di Qanûna Bingehîn da û di Rêzika Mafan ya Welatên Yekbûyî da ewle kirin.
Amt Malchin am Kummerower See
Malchin am Kummerower See şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Demokrasî
”Demokrasî” û “Komar”
Komarxwaziyê û azadîbaweriyê pêvenîyeka aloz bi demokrasî û komarê ra heye. Ji bo hûrhûrkên zêdetir li wan gotaran binihêre.
Şayên Mercdar û Dîwanên Jorîn
Li destpêkê, di herdu şoreşên Amrîkayê û Fransayê da pirsgirêk ew bû ka erê di demokrasiyê da ji bo berbestdanana hukmê piraniyê dibê dîwaneka jorîn ji serketan (nuxbeyan) hebin an ne. Gengeşeyek jî ew bû ka endametî ya wê dîwana jorîn çawa bit: şehrezayên hejî yên danayî (bê dengdan), an Şayekê Mercdar bi desthilateka sînordar le ya rastîn. Li hindek welatan (mîna Brîtanyayê, Holendayê, Belçîkayê û Japonê) şayên bihêz bûn şayên mercdar ko destjilata wan hatibû sînordarkirin û li dawiyê jî hema tenê bû navek. Lê li piranî ya welatan şayatî û dozena arîstokrasî ya pêra neman (mîna Welatên Yekbûyî, Fransayê, Çînistanê, Rûsyayê, Almanyayê).
Dewleta Demokratîk
Herçind e hindek gengeşe yên felsefî li ser pênasekirina pîvikên karbestî û rewayî ya demokrasiyê hene, ev ên li xwarê kêmtirîn pêdvîtî in da dewletek demokratîk bihêt hesibandin (mêze bikin ko reng e anarşîst piştgirî ya coreyekê demokrasiyê bikin, lê ew dewletê naxwazin): 1.	Dibê ‘‘Demos‘‘ anko ‘‘xelkek‘‘ hebit ko bi rêya hindek destajo yên tevane biryarên sîyasî bidin. Ne-endamên wê ‘‘demosê‘‘ mafê pişikdariyê nabit. Di piranî ya demokrasiyan da demos behra xelkê zelamê (gehiştî û balixê) hêşetê ji neteweyê ye û welatîyekê zelam ramana endamîtiyê digehînit. 2.	Dibê ‘‘Axek‘‘ hebit ko biryar li ser bihên bicihkirin û ‘‘demos‘‘ lê akincî bibit. Li demokrasiyên hevçerx da, ax her netewe-welat e û jiber ko exleb ew bi ramana niştîmana neteweyê ye, demos û sînorên demokrasiyê dibin yek. mêhtingehên (muste‘mireyên, kolonîyên) demokratîk di xwe da demokrasî nahên hesibandin eger rêveberên wê ji derveyî niştîmanê bin, demos û ax ne yek in. 3.	Dibê ‘‘destajoyeka biryardanê‘‘ hebit ko an rastûrast (di heyamên wekî rapirsan da) an jî nerastûrast e (wekî hilbijartina perlemanê). 4.	Ev destajo ji aliyê wê ‘‘demosê‘‘ ve ‘‘rewa‘‘ anko şer‘î dihêt hesibandin, anko encama wê cihê razîbûna wan e. Rewayî ya Sîyasî heza xelkî ji bo pejirandina biryarên welatî, hukmetê û dadgehan e ko gelek caran reng e li dijî berjewendî yên kitkesanî bin. 5.	Ev destajo bi raman hindikanî (mînîmalîstî) ‘‘kêra‘‘ anko kêrhatî û tesîrdar e, anko dikarit bi kêrî guhartina hukmetê dihêt, eger piştevanî ya têra (kafî) li wê guhartinê hebit. Hilbijartinên Şanokarane yên ko ji bo dubare-hatin-hilbijartina hukmeta heyî dihên rêkxistin ne demokrasî ye. 6.	Derheqa netewe-welatan da, welat dibê xwedî serwerî bit: hilbijartinên demokratîk tewş û bêwurc in eger desthilateka derveyî bikarit encamên hilbijartinan û hukmetê biguhêrit.
Rexne
Anarşîst li dijî desthlata ‘‘zordarane‘‘ ya piraniyê in. Gelek piştgirî ya dozeneka demokrasîyeka rastûrast dikin ko heremî û zordarane nebit û rêyê hi beranberî civînên azad negirit. Hindek kes bawerin ko demokrasiya rastûrast ya rastîn ew e ko biryara piraniyê bi zordarî li ser kêmaniyê danesepînit. Kêmaniyê dibê mafê mandelkirin û nepejirandina encaman û mafê damezrandina civîneka dî hebit. Hindek anarşîst hene ko dibêjin dibê welat bi rêkkevtinê anko tewafuqê bihêt rêvebirin.
Wêveyî astê welatî
Herçind e ko ev gotar behsa demokrasiyê wekî rêyeka rêvebirina welatan dikit, hilbijartin û dengdan ji bo rêvebirina gelek civat û rêkxistiyên dî jî hatine bikaranîn.
Îbn Hubel
Îbn Hubel (erebî: مهذب الدين أبي الحس علي بن أحمد ابن هبل) bi kurtî Îbn Hubel tê zanîn (erebî: ابن هبل) (z. 1122 - m. 1213) bi latinî Muhead al-Dīn Abūʼl-Hasan īAlī ibn Ahmad Ibn Hubal bijîşkê ereb e.
Ebdulxerab, Komîşîr
Ebdulxerab gundekî bi ser Komîşîra Adiyemanê ve ye.
Laaber
Laaber şaredariyeke navçeya (Landkreis) Regensburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Bîbê
Bîbê, gundekî bi ser navçeya Sersinka Amêdiyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Biyadir
Beyadîr, bi tirkî kirine Narlı, gundekî ser Çela Hekariyê ye.
Sakrat
Sakrat (bi tirkî: Yazıbaşı), gundekî bi ser navçeya Qowanciyana Xarpêtê ve ye.
Gironde-sur-Dropt
Gironde-sur-Dropt, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Mihemedava Horend
Mihemedava Horend, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bêrkiyat
Bêrkiyat, gundekî bi ser navçeya Sersinka Amêdiyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Wolpertshausen
Wolpertshausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwäbisch Hall li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Mirîd (êzdî)
Mirîd yek ji hiyerşiyên dînî yên ezdiyan e. Ji bo tevahiya mirîdan dibêjinê mirîdxane û li gorî nivîskara êzdî Xanna Omerxalî nêzîkî 93-94% ê hejmara giştî ya êzdiyan pêk tînin.
12ê tebaxê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Peymana rakirina hemû awayên dîskrîmînasyona jinan (1979)
Komîsyona YNyê ya Jinan a di 1946an de ava bû, di salên 60î de dest pê kir û berê xebata xwe da hemû awayên dîskrîmînasyona jinan. Komîsyon berê li ser mafên jinan ên sîyasî û hevwelatiyê xebîtiye. Grûpê danezanek amade kir ku civîna YNyê ya giştî ew di 1967an de qebûl kir. Ev danezan bû bingehê peymana sala 1979an a rakirina hemû awayên dîskrîmînasyona jinan (Bi navê Peymana jinan jî hat binavkirin).
Peymana jinan ji 30 bendên ku bi mafên jinan ên li hemû waran, pêk tê. Komîteya hemû awayên Dîskrîmînasyona Jinan (Committee on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women, CEDAW) çavdêriyê dike, bê ka Peymana jinan çawa tê teqîbkirin.
Welatên ku Peymana Jinan tesdîq kiriye divê her ji sê mehan carekê raporan bidin Komîteyê, bê bendên Peymana Jinan çawa tên tetbîqkirin. Komîte raporan dide ECOSOCê (Encumena aborî û civakî) och civîna YNyê ya giştî. Ev rapor dû re ji Komîsyona Jinan re tên şandin. Komîte dikare ji tiştên di raporan de tên gotin û agahdariyên ji welatên peymanê tên wergirtin hereket bike û pêşnîyazên xwe û tewsîyeyên giştî pêşkêş bike.
Di 1998an de protokoleke ku di Çileya Pêşîna sala 2000î de ket îcrayê bi ser Peymana jinan ve hat kirin. Protokola servehî tê wê mahneyê ku jinên ku mafên wan ên mirovî li gora Peymana jinan pê pes bûne, ji bo sererastkirinê û stendina tezmînatê dikarin giliyên xwe li ba YNyê bikin. Berê îmkana giliyê takekesî li ba Komîteya YNyê ya Dîskrîmînasyona Jinan hebû. Niha jî mimkin e ku miorv li pêpeskirinên giran, an jî sîstematîk bikole.
Belîcan
Belîcan, gundekî girêdayî navçeya Çelê ya bi ser Culemêrgê ve ye.
Biryarname 68/262 Civîne Giştî ya Neteweyên Yekbûyî
Biryarname 68/262 Civîne Giştî ya Neteweyên Yekbûyî ' li 27ê Adarê 2014 di encama dengdanê de vekirî li kombûna fereh 80th rûniştina 68'emîn de bû, Civîne Giştî ya Neteweyên Yekbûyî hate pejirandin.
Namûs
Namûs li ser bingehê hiseke pir civakî ava dibe û ji bo ku mirov ji mirovên civaka tradîsyonel, gelek caran li gundên piçûk bixwaze, da ew nîzama giştî biparêzin, tê bikaranîn. Ev nîzam li ser bingehê normên patrîyarkalî hatiye avakirin û ji ber vê yekê kêm zêde jindijmin e. Ji bo ku civaka bi namûsê ve girêdayî karibe jîyana xwe bidomîne, şert e ku endamên wê bi nîzama giştî ve girêdayî bin. Bo nimûne, cezekirina yekî ku qaîdeyên heyî yên nenivîsandî pêpes dike û xwexistina şûna qanûnê, erkek e ku ji malbatê û beriya herkesî ji endamên malbatê yên mêr tê payîn.
Ji ber ku namûs, an jî namûsa mêrî bi awayekî xurt bi jîyana jinê ya cinsî ve girêdayî ye, ev tê wê mahneyê ku ji bo paraztina namûsê, divê tevgerên jinê bên kontrolkirin. Bi gotineke din, di civakên ku li ser bingehê hisa namûsê tên avakirin, zordestîyeke xurt li ser jinan heye.
Strukturên patrîyarkalî li her devera dinyayê hene. Zordetiya li ser jinan, lêdan û kuştin li her civakê çêdibin. Ev di nav civakên namûsê yên tradîsyonel de eşkeretir e. Bi saya şoreşa femînîst, zordestiya patrîyarkalî baleke mezin kişand. Di pêşveçûna demokrasiyê û mafên mirovan de, ev zordestî hinekî kêm bû.
Agirvan
Agirvan ew keseya yê karê temirndin agirî dike. herwesa navekî kura yê kurdiyî ye.
Šluŋkkajávri
Šluŋkkajávri, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 20 kîlomêtre dikeve başûrê rojhilata gundê Tømmernesetê.
Agirvan
=Çavkanî = https://rojname.com/?kar=navenkurdi
Longchamp, Côte-d'Or
Longchamp, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Mecîdava
Mecîdava, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Amt Malchow
Malchow şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Pîrezan
Pîrezan, gundekî bi ser Herîra navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Receb, Komîşîr
Receb gundekî bi ser Komîşîra Adiyemanê ve ye.
Lappersdorf
Lappersdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Regensburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Çêja tal
Çêja tal an jî tama tal, yek ji pênc corên çêjê ye.
Mirov bi navbeynkariya xaneyên çêjewergir ên nav çêjegopkeyan, çêja şîrîn, çêja şor, çêja tirş, çêja umamî û çêja tal hest dike. Çêjegopke endamê hestê çêjkirinê ye. Çêjegopke li ser rûyê ziman de di nav goçkeyan de an jî bi awayek serbest, li ser esmanê dev, gewrî û li ser zimanê kirkiragî de cih digirin. Ji boy nasîna çêjan, divê molekulên çêjdar di nav lîkê de bihele û bikeve nav çêjegopkeyan.
Taybetiya çêja tal
Bi gelemperî heke çêja xurekek hinekî şor, şîrîn an jî tirş be, xurek hê tamxweş dibe. Lê ji boy çêja tal rewş ne heman e. Heke di nav xurekek de çêja tal hebe, ji taliya xurekê mehdê mirov tê girtin û mirov dev ji xwarina wê xurekê ber dide.
Bi taybetî du komên awêteyan endamî (bi îngilîzî: organic compaunds) dibin sedema peydabûna çêja tal. A yekem, awêteyên endamî yên ji zincîrek dirêj pêk tên û azot (N) lixwe digirin, a duyem, koma alkaloîdan e. Alkaloîd ji riwekan tê bi destxistin. Wekî mînak, nîkotîna nav tûtina cixarê, kafeîna nav qehwê an jî kînîn (quinine) madeyên alkaloîd in. Her wisa taliya hin derman jî ji ber hebûna alkaloîdan e. Wekî mînak aspirîn alkaloîd lixwe digire loma çêja aspirînê tal e.
Rêbaza hestkirina çêja tal
Gava molekulên çêja tal (peyambera seratayî) bi wergirên ser parzûna xaneya çêjewergir ve girê dibin, binebeşên protina-G ji wergirê diqetin û belavê nav sîtoplazmayê dibin. Binebeşên proteîna-G di nav xaneya çêjewergir de peyambera duyem dide destpêkirin, pêştê rêzereaksiyonan, cogên potasyumê(K+) tê girtin ko potasyumên nav sîtoplazmayê, dernekevên dervayê xaneya çêjewergir. Di heman demê de retîkûlûma endoplazmî jî kalsîyum (Ca+2) der dide nav xaneyê. Bi vî awayê di xaneya çêjewergir de berevajîbûna cemsergiriyê rû dide. Ji xaneya çêjewergir demareguhêzer tê derdan. Demareguhêzer jî demarexaneyên hestê çalak dike û erkê kar dide destpêkirin. Ango sînyalên kîmyayî yên ji molekula çêja tal te veguherandin boy sinyalên elektrîkê. Sînyal bi şeweyê demareragihandin ber bi demax ve tê şandin.
Bîlmindî
Bîlmindî, gundekî bi ser navçeya Sersinka Amêdiyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Bazoches-les-Hautes
Bazoches-les-Hautes, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Giscos
Giscos, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Friedrich Nietzsche
Friedrich Wilhelm Nietzsche (jdb. 15ê çiriya pêşîn a 1844, li Röcken, Prûsya - m. 25ê tebaxa 1900, li Weimar, Împeratoriya Almanî), helbestvan û fîlozof û fîlologekî klasîk ê alman bû.
Jînenîgarî
Nietzsche di 15ê çiriya pêşîn a 1844an de tê dinê, di sala 1849an de bavê wî jiyana xwe ji dest dide, li ber destê dê, xwişk û xaltiya xwe mezin dibe. Nietzsche ku dibêjin fikra wî ya li ser jinan di vê demê de kemiliye, di van salan de jêre gotine "keşeyê biçûk" û di 25 saliya xwe de bûye profesorê fîlolojiyê. Friedrich Nietzsche ku li ser felsefeyê kûr dibe, ji malûlî malnişîn dibe û bi temamî xwe dide nivîsandinê.
Ew bi taybetî di salên xwe yên dawî û piştî mirinê navdar dibe; piştî jiyana 11 salên wekî jiyaneke nebatî di 25ê tebaxa 1900î de jiyana xwe ji dest dide. Friedrich Nietzsche bi peyva "Xwedê mir" mirov kişandine nav fikirînê, peyva mirovê raser derxistiye pêş. Nietzsche ku heta niha di gelek anketan de di nav mirovên herî biaqil ên dinyayê de di nav rêzên pêşîn de cih girtiye, ji bo pirtûka xwe nirxandina, "berhema herî kûr" kiribû. Fîlosofiya wî kartêkirineke mezin li şêweyê ramana sedsaliya 20an kir. Bi boçûnên xwe ên felsefî aspektên felsefa Existenz, ango heyînê vala derxistin.
Ramanên wî
Mixabin naziyan felsefa Nietzsche bo berjewendiyên xwe bi kar anîn û polîtîzekirin, lê rexneyên wî ên zelal li dijî nijadperestiyê, anti-semîtîzmê û biyologiyê bi zanebûn bêguhdan kirin û binax kirin. Nivîsên Nietzsche kartêkirineke mezin li gelek nivîskar û torevaên elmanî ên moderin kiriye mîna Rainer Maria Rilke, Robert Musil, Hermann Broch, Stefan Zweig, Thomas Mann, Hermann Hesse, Karl Kraus û Gottfried Benn, herweha li tore û felsefeya ferensiyan kir û bi taybetî li Michel Foucault û Jacques Derrida kir. Felsefa Nitsche li ser rastî û derewan, xêr û şer, reş û spî, di çarçewa sincê de, belavbû û bi taybetî di pirtûka wî de Also sprach Zarathustra (Zerdeşt werr go) de. Di Psychologiyê de jî bandora Nietzsche li Sigmund Freud, Ludwig Klages û Carl Gustav Jung bû. Li hember wê jî pir ramiyar û zane li dijî Nitsche û behweriyên wî hebûn mîna Karl Jaspers, Martin Heidegger, Martin Buber, Paul Tillich, Albert Camus û Jean-Paul Sartre. Wan di nivîsên xwe de, rexneyên tund li Nitsche girtine. Nitsche, di cîhana navnetewî de, wek fîlosofekî hatiye naskirin, lê wek helbestvan, kêm li derveyî Elmaniya behsa wî bûye. Hêjayî peyivê ye jî, ko helbestên wî pirr bi raman û bi giyan ve girêdayî ne.
Tifingên tijî, jibo gulebarana mejiyên tijî, çêbûne
Mejiyên vala jî jibo tijîkirina wan tifingan....
Friedrich Nietzsche
Berhemên Wî
- Pirtûka wî ya Also sprach Zarathustra, di hezîrana 2007an ji aliyê Muhammed Înal ve hatiye wergerandin û ji Weşanên Hîvda bi navê Zerdeşt wiha ferman kir bi kurdî derket.
- Antîxirîst, nifir li xirîstiyantiyê (Der Antichrist, Fluch auf das Christentum, 1888)
Şervan
Şervan an şerker an leşker bi englizî Fighter an warrior ew keseya yê şer dike. herwesa navekî kura ya bi kurdî.
=Çavkanî = https://rojname.com/?kar=navenkurdi https://www.kusca.com/naven-kurdi/ https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/kurdish_baby_names.php
Mincab Nû
Mincab Nû, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Nan'an, Fujian
Nan'an, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di parêzgeha Fujianê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.418.451 kesî
Sinetkirina jinan
Hikûmetên welatên ku sinetkirina jinan lê çêdibe, ji bo rawestandina vî adetê hanê, pir hindik tişt kirine, an jî tu tişt nekirine.
Dewlet ne hew ji kes û aktorên din berpirsiyar in, bê di wezîfeyê de çi dikin, herweha ji kes, grûp û dezgehan jî berpirsiyar in, bê ew di nava dewletekê de ji bo pêpeskirina mafên mirovî çi dikin.
Peymanên navneteweyî yên mafên mirovan ji bo reftariya dewletan bi tenê qaîdeyan danîne. Ew herweha daxwazê dikin ku divê dewlet bixebitin, da tawanên li dijî mafên mirovî rawestîne û êrîş û şikenceyê qedexe bikin. Dewlet berpirsiyar in ku bêyî ku lê binihêre, bê ew li kî derê û ji aliyê kê ve hatine kirin, divê reaksiyonê li hembera raporên li ser êrîş û şikenceyê nîşan bidin. Mahneya wê ev e ku şideta li dijî jinan a weke sinetkirinê, divê bê rûreşkirin û jin ji aliyê qanûnan ve bên paraztin. Divê li hemû giliyên ji bo şidet û şikenceya li dijî jinan bê kolîn. Divê kirdarên wan mihakeme bibin û ji bo sûcên xwe bên cezekirin.
Sokumvatnet
Sokumvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Sokumvatnet, bi qasî 15 kîlomêtreyan li başûrê rojhilata gundê Inndyrê û dikeve başûrê gola Litle Sokumvatnetê.
14ê tebaxê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Tişux
Tişux an Dûşûx, gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.
Çêja umamî
Çêja umamî (bi japonî: 旨味/うま味), yek ji pênc çêjên serêkî.
Ji ber ko çêjewergirên ji bo çêja umami ji aliyê asîdên amînî ve tên çalakkirin, di xurekên proteînî de hê pirtir çêja umamî peyda dibe. Her wekî mîna yên çêja şîrîn û tal, wergirên çêja umamî jî “wergirên bi proteîna-G ve girêdayî” ne. Asîdên amînî yên bi navê glutamet (asîda glutamî) û aspartat (asîda aspartî) molekulên çêja umamî ne ko dikarin bi wergirin xaneya çêjewergir ve girêdan ava bikin.
Çêja goştav (ava goştê kelandî), goşt, firingiyê hişkkirî, çaya kesk, hin corên penêr, masî, karok hin ji xurekên mînak in ji bo çêja umamî.
Gava mirov xurekên bi çêja umamî dixwe, asîda glutamî di nav lîkê de dihele û dikeve nav çêjegopkeyan. Ji bo peydabûna çêja umamî, peyambera seratayî asîda glutamî ye. Di nav çêjegopkeyan de xaneyên çêjewergir heye. Asîda glutamî bi wergira li ser parzûna xaneya çêjewergir ve girê dibe. Bi girêdana asîda glutamî, proteînên-G ji wergirê diqetîn û di nav sîtoplazmayê de rêzereaksiyonan didin destpêkirn. Bi vî awayê di xaneya çêjewergir de peyambera duyem ava dibe, di xaneyê de berevajîbûna cemsergiriyê (bi îngilîzî: depolarization) rû dide. Piştê berevajîbûna cemsergiriyê, ji xaneya çêjewergir demareguhêzer tê derdan. Demareguhêzer demarexaneyên hestê çalak dikin, di demarexaneya hestê de erkê kar didin destpêkirin. Sînyalên kîmyayî yên ji molekula çêjdar bi navbeynkariya demaran, bi şêweyê sinyalên elektrîkî ber bi demax ve tê şandin. Ji hev derxistin, nasîn û têgihîştina çêja umamî di tûkila mejî de, di navenda çêjtinê de rû dide.
Xwêya sodyumê ya asîda glutamî wekî monosodyum glutamet(MSG) tê navkirin. MSG wekî molekulek çêjdar tê bikaranîn. MSG bi awayekî destkarî, ji bo peydakirina çêja umamî li hin xurekan tê zêdekirin.
Titajîka
Titajîka, gundekî bi ser navçeya Sersinka Amêdiyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Korim
Korim (bi tirkî: Gedikyurt), gundekî bi ser navçeya Qowanciyana Xarpêtê ve ye.
Longeault-Pluvault
Longeault-Pluvault, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Hettingen
Hettingen bajarokekî navçeya (Landkreis) Sigmaringen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Dadvan
Dadvan bi englizî referee ew kesya yê ku Edaletê dike. herwesa navekî kurdiyî yê kura ye.
=Çavkanî= https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/kurdish_baby_names.php https://www.kusca.com/naven-kurdi/ https://rojname.com/?kar=navenkurdi
Gornac
Gornac, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Notre-Dame-du-Parc
Notre-Dame-du-Parc, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Amt Penzliner Land
Penzliner Land şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Tinê
Tinê, gundekî bi ser navçeya Sersinka Amêdiyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Lîsteya gundên Keleyberê
Navên gundên Keleyberê bi rêza alfabê:
Mintraching
Mintraching şaredariyeke navçeya (Landkreis) Regensburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Niûe
Niûe (navê berê Savage Island) giraveke mircaniyê di Okyanûsa Mezin deye. Niûe 2.400 km li bakur-rojhelata Nû Zelanda û li başûrê Samoa û rojavayê Giravên Cook e.
Niûe ji 1974'a û virde bi Zelanda Nû ve wek weke herêmek xweser girêda ye.
Xire
Xire, gundekî bi ser Herîra navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Hemedê Dûman
Mihemed Xelîl Xazî yan Hemedê Dûman (z. 1929 - m. 2020) hunermend û kemanjenekî kurd bû.
Malbata Dûman ji Başûrê Kurdistanê koçberî Bakurê Kurdistanê dibin û pişt re li bajarê Kobaniyê dimînin. Hemedê Dûman di sala 1929an de li bajarê Kobaniyê, gundê Şêranê, ji dayik bûye û jiyan û hunera xwe li bajarê Kobaniyê berdewam kiriye.
Binemala wî
Malbata Hemedê Dûman bi eslê xwe ji bajarokê Pirdê (Altun Koprî) ne yê li ser bajarê Kerkûkê, lê bapîrên Dûman pêş 200 salî koçberî Bakurê Kurdistanê kirin û pişt re li bajarê Kobaniyê bi cih bûn. Dayika Dûman ji bajarokê Bêlqîsê ye ku bi eslê xwe turkmen e.
Jiyan û destpêka hunera xwe
Hemedê Dûman bi temenê 12 salî li bajarokê Bêrecûkê xwe fêrî kemanê dike û ji ber ku malbet kurtedemekê li bajarê Sêwregê mabû bi zaravayê dimilî yan kirmanckî dizanibû û di nav malbeta xwe li Kobaniyê bi zaravayê kurmanciya jêr yan soranî diaxifîn lewra kobaniyan digotin "zimanê dûmanî". Dûman bi kemanajeya xwe tevlî şevbirkên Baqî Xido, Hafizê Kor, Cemîl Horo û gelek hunermendên herêmê dibû. Di sala 1972an de diçe Beyrûtê û tevlî konserteke Mihemed Arif Cizrawî û Îsa Berwarî û Gulbuharê dibe
Belgefilma Dûman
Hunermend û lêkoler Memo Seyda belgefîlmekî bi navnîşana Dûman, refek kevok, dîrok û bîrok li ser jiyana 90 salî ya kemenjen û dengbêj Hemedê Dûman amadekiriye, Memo Seyda ew belgefîlmê bi dirêjahiya 48 deqan wekî nameya derçûna masterê ji beşa mûzîk ji Zanîngeha Stembolêya Teknîkê amade kiriye. Ew belgefilma jiyana koçberiyê ya Dûman nîşan dide, jiyana ku bûye qedere miletê kurd bi tevahî. Herwiha di sala 2019an de, belgefîlm di Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Dihokê beşdar bibû.
Wesiyeta wî
Piştî êrîşa Daişê kemenjen û dengbêj Hemedê Dûman ji bajarê Kobanî koçberî herêma Qonya li Turkiyê dike. Wesiyeta xwe ya dawîn ku li herêma Kobaniyê li tenişta gora Baqî Xido were veşartin, lê ji ber nexweşiya koronavayrosê, term bi awayekî demkî li gundê Ziyareta Sirûcê hate binaxkirin, li benda vekirina sînoran da ku termê wî veguhesin Kobaniyê.
Koça Dawîn
Hunermend Hemedê Dûman di 5ê tebaxa 2020an de li nexweşxaneyeke Enqerê (Tirkiye) çû rehmetê.
Çavkanî
https://www.facebook.com/mihemededuman/
Nihar
Nihar, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Fox HD
Fox HD kanaleke televizyonê ye ku li Tirkiyê tê weşandin.
Mengen, Almanya
Mengen bajarokekî navçeya (Landkreis) Sigmaringen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Beauche
Beauche, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Elecexan
Elecexan, gundekî bi ser navçeya Dutaxa Agirîyê ve ye.
Nullemont
Nullemont, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Tehlava
Tehlava, Teḧlava, gundekî bi ser navçeya Sersinka Amêdiyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Albert Camus
Albert Camus (7 çiriya paşîn 1913 – 4 çileya paşîn 1960) nivîskar û fîlozofekî alcerî-fransî ye.
Camus di sala 1913an de li Cezayirê, li Modovê ji diya xwe bûye. Bavê wî fransî, diya wî spanyolî ye. Bavê wî karkerekî xizan e. Ji ber bê karî û xizaniya malbatê, ji Fransayê koçî Alceryayê dike. Di wê demê de ku Alcerya koloniya Fransayê bû, wek wî nêzî milyonek fransizên din jî koçî Alceryayê kirine.
Camus dest bi dibistanê dike. Jîrek e. Bi melevanî, kelevanî û hêla xwe ya rewşenbîr bala mamoste Lois Germain dikşîne. Ji ber xizaniyê nikare dest bi dibistana lîseyê bike. Lois mamostê wî jê re burs peyda dike. Bi alîkariya bursan, Camus lîseyê teva dike û dest bi zanîngehê dike. Di Zanîngeha Cezayirê Beşa Felsefê de dixwîne. Şagirtek serketî ye. Dema lîseyê dixwîne bi nexweşiya jana zirav dikeve. Heta mirinê ev nexweşî pêsîra wî ber nade. Xizanî, nexweşî û atmosfera şer li ser jiyan û kesayetiya wî bandoreke mezin dike.
Di dawiya sala 1930yî de dest bi rojnamevaniyê dike. Di wê demê de pirtûka wî ya yekem tê weşandin (li Alceryayê). Camus şefredaktorê Rojnameya Cumhuriyetê ye û rojname tê qedexekirin. Dagirker ji dîtinên azadiyê hez nakin. Ji dîtinên ronahiyê jî.
1940î de bi Francine Faur re dizewice. Du zarokên wan (cêwîk) çê dibin (Catherina û Jean). Cîhan di bin ewrên reş ên şer de dimirmir e. Faşîzma Hitler Fransayê dagir dike. Hukûmet û burjûvaziya Fransayê bê berxwedan Fransayê bi destên xwe teslîmê Hîtler dikin (1940). Camus berê xwe dide Parîsê.