cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Şerê Sîh Salan
Şere sîh salan ji 1618 heta 1648 pevçûnek li ser hegemonyaya li Împeratoriya Romê ya Pîroz û li Ewropayê bû ku wekî şerê olî dest pê kir û wekî şerê erdnîgariyê bi dawî bû. Di vî şerî de dijberiya Fransa-Habsburgê li ser asta Ewropayê û dijberiya di navbera Împerator û Lîga Katolîk li aliyekî û Yekîtiya Protestanan li aliyê din di asta împaratoriyê de derket holê. Li gel hevalbendên xwe yên rêzdar, hêzên Habsburgê Awistirya û Spanya ne tenê nakokiyên xwe yên erdî lê di heman demê de nakokiyên xwe yên xanedaniyê yên berjewendiyê bi Fransa, Holenda, Danîmarka û Swêdê re bi giranî li ser axa împeratoriyê pêk anîn. Di encamê de, hejmarek pevçûnên din ji nêz ve bi Şerê Sîh Salan ve girêdayî bûn:
Ketina pencereyê li Pragê di 23ê gulana 1618an de, ku serhildana sîteyên Bohemya Protestan bi eşkere dest pê kir, tê hesibandin ku şer derketiye. Serhildan bi giranî li dijî keyê nû yê Bohemyayê Ferdinand von Steiermark (ku mebesta ji nû ve katolîkkirina hemî welatên Taca Bohemyayê) bû, lê di heman demê de li dijî împeratorê wê demê yê Roma-Alman Matthias jî hate rêve kirin.
Di 30 salan de ji 1618 heta 1648 çar pevçûn li pey hev hatin, ku dîroknasan piştî dijberên împarator û hêzên Habsburgê şerên Bohemian-Pfalz, Danîmarkî-Saksoniya Jêrîn, Swêd û Swêd-Fransa bi nav kirin. Du hewildanên ji bo bidawîkirina pevçûnê (Aşitiya Lübeck di 1629 de û Aştiya Pragê di 1635 de) têk çûn, ji ber ku wan berjewendîyên hemî kesên ku rasterast an nerasterast tê de beşdar bûn negirtin. Ev tenê bi kongreya aştiyê ya tev-ewropî li Münster û Osnabrück (1641–1648) bi ser ket. Aştiya Westfalya hevsengiya hêzê ya di navbera împerator û sîteyên împeratorî de ji nû ve diyar kir û bû beşek ji nîzama destûrî ya împaratoriyê ku heya 1806 di meriyetê de bû. Bi ser de, wî amaje bi veqetandina axê ji Fransa û Swêdê re û her weha vekişîna Komara Yekbûyî ya Holendayê û Konfederasyona Swîsreyê ji Reichsverband kir.
Di 24ê cotmeha 1648an de, şer bi dawî bû, kampanya û şerên ku bi giranî li ser xaka Împeratoriya Romaya Pîroz qewimîn. Bûyerên şer û birçîbûn û nexweşiyên ku ji wan re çêdibûn, hemû herêm wêran û vala kiribûn. Li deverên başûrê Almanyayê tenê sêyeka nifûsê sax man. Piştî wêranbûna aborî û civakî, hin deverên şer lêxistî zêdetirî sedsalekê girt ku ji encamên şer xelas bibin. Ji ber ku şer bi giranî li deverên bi almanîaxêv, ku îro jî beşek ji Almanyayê ne, qewimî, ezmûnên şer, li gorî pisporan, rê da ku travmayek şer di bîra kolektîf a nifûsê de bihêle.
Dizec Xelîl
Dizec Xelîl, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kanî Espan
Kanî Espan, gundekî bi ser navçeya Berdereşê ya parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Pfäffingen
Gundek li herêma Baden-Württembergê.di geropana Tübingen li welatê Almaniyayê ye
Nalîn Pekgul
Nalîn Pekgul, (1967) siyasetmedarêkî swêdî ye ku li bajarê Batmanê li bakûrê Kurdistan ji dayik bû ye.
Nalîn, li navbera salên 1994-2002 de, endama perlemana Swêdê bû. Niha jî seroka Federasyona netewiya Jinên Sosyaldemokrat yên Swêdê ye.
Şevket Dursun
Jinenîgarî
Şevket Dursun di sala 1914 an de li Cizîra Botan hate cîhanê. Bavê wî Hacî Dursun di salên neqeba 1926-1930 an de serokatiya şaredariya Cizîrê kiriye. Şevket Dursun, dibistana seretayî li Cizîrê, ya navîn jî li sala 1937 an de Amedê Lîseya Zîya Gökalp xwend.
Regny
Regny, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Şevket Dursun
Jinenîgarî
Di sala 1947 an de Zanîngeha Enqere ya Hiqûqê xwend. Piştî wê, li Mêrdîn û Cizîrê parezeriyê dike. Hilbijartina giştî ya sala 1957 an de li Mêrdînê bi partiya CHP ê de têkilê meclîsê dibe. Piştî darbeya eskerî ya sala 1960 î de demeke dirêj li Enqereyê parêzeriyê dike.
La Tour-sur-Orb
La Tour-sur-Orb, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Lîsteya êl û eşîrên kurdên Xorasanê
Lîsteya êl û eşîrên kurdên Xoresan e.
Xefarbehî
Xefarbehî gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 356 kes (85 malbat) bûn.
Votna
Votna, goleke di nava sinorê parêzgeha Hordalanda Norwêcê de ye. Gol li rojhilata gundê Røldal cih digire û rêya ewropî ya E134 li aliyê bakurê golê re derbas dibe.
Lîsteya pêşengên kurd
Ev lîste lîsteya pêşengên kurd e, yên ku di dîrokê de dewlet avakirine û xwestibin dewletek kurd ava bikin cîh digrin.
Ferhenga Kurdî-Tirkî
Ferhenga Kurdî-Tirkî, ferhengeke kurdî-tirkî ya berfireh û mezin e ku amadekarê wê Zana Farqînî ye.
Bi awayekî berfirehtir li ser wateya peyvan hatiye sekinandin û bergindên wan ên bi zimanê tirkî hatine dayîn. Ji bo hêsanî û fesîhbûnê jî da ku bikarhêner karibin jê hîn baştir sûd û kelk wergirin, piştî her wateya peyvekê hevokên nimûneyî jî hatine dayîn. Ev yek ferheng havildar û bikarbartir kiriye.
Ev xebata duyemîn a Zana Farqînî ye, ku berê Ferhenga Tirkî-Kurdî amade kiribû û dîsan Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ew di sala 2000î de çap kiribû. Ferhenga Tirkî-kurdî jî ji 1278 rûpelan pêk tê û ebada wê jî 16x23,5 cm ye. Di vê ferhengê de, 40 hezar jê madeya destpêkê û 20 hezar jî berdewamiya madeyê, tevî hev 60 hezar made cih digirin.
Ferhengeke mezin e, tê de ji wateyekê zêdetir berginda peyvên tirkî yên bi kurdî hatine dayîn ü her wiha piştî dana berginda her wateyî, hevokeke nimûneyî jî hatiye pêşkêşkirin. Bi vê yekê ferheng bikarbartir ango pratîktir bûye.
Çapa duyemîn a her du ferheng jî hatiye kirin.
Iffeldorf
Iffeldorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Weilheim-Schongau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Lespinassière
Lespinassière, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Pleidelsheim
Pleidelsheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigsburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Mohammad-Javad Azari Jahromi
Jiyan û perwerdehiya destpêkê
Azarî Cehromî li bajarê Cehrom ê parêzgeha Farsê ji dayîk bûye û di malbateke xizan de mezin bûye. Di şerê Îran û Iraqê de birayê wî yê 16 salî hat kuştin. Wî endezyariya elektrîkê li Zanîngeha Teknolojiyê ya Hêz û Avê xwend, li wir ew jina xwe ya paşerojê nas kir.
Kosiyê rîxê
Kosiyê rîxe an gûgirêfk (Geotrupes stercorarius) ajalek ji koma kêzikan e. Rengê xwe yî reş e. Di bin qalikî piştyê da perikinan ziravik hene. Dikane bifire. Kosiyê rêxe bi pîsiyê (nepakî) ajelan xwe xwedî dike. Çima ku tim nepakiyê loq dike û hişk dike, bi ewî ra dibêjin "Kosiyê rîxê".
Riva San Vitale
Riva San Vitale, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Ticino ya herêma Mendrisioyê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye;
Payî
Payî yek ji tayfayaye êla Amerlû ye. Payî li Xoresanê, li navçeya Nîşabûr dijîn.
Kewê gozel
Kewê gozel yan jî Kewê Kurdistanê (Alectoris chukar kurdestanica), binecureyekî kewan e ku bi taybetî jîngeha wan li herêma serhedê ye. Kewê gozel wek balindeyê neteweyî yê Kurdistanê tê dîtin û li gorî mîtolojiya kurdî çend wate û pênase ya Kewê gozel heye. Li gorî kurdan kewê gozel tê wateya hezkirina bêberdel û wateyek din jî ajalekî wisa ye ku herkesî dijminê wî ye, ew jî dijminê xwe ye (ev pênasekirin bi awayekî din bi rewşa Kurdan ê îro ve tê girêdan). Kewê gozel li hemû çiyayên Kurdistanê peyda dibe. Di berbanga sibehê de şiyar dibe, li ser latekî bilind disekîne û dixwîne.
Şayes û Xuyabûn
Rengê Kewê gozel boz û qehweyiyeka vekirî ye. Li ser cavên xwe de badeke sorik derbas dibe û li pistê serê de bi bozbûna mûyan dibe yek. Eniyê kewê resik e û wek gûsikek cavan çarçove dike. Mûyên pistê bi rengên qehweyiya vekirî ne, lê rengê boçik û yê mûyên di bin basan de boz in. Rengê nikil, ling û derdora cavên wî sor in.
Ew pir dişibihe Kewa zinarî (Alectoris graeca) lê li ser pişta wê zêde qehweyî ye û li beriya sitoyê wê de jî rengekî zer heye. Kewê nêr û mê pir dişibin hev.
Warê Kewê gozelê
Cihê ku kewê gozel dijîn ji Balkanan û Tirkiye (bi taybetî Kurdistan) heta Asyaya Navîn digihêje. Herwiha, kewên gozel li Amerîkaya Bakur, li Hawaii, li Nû Zelenda û li Afrîkaya Başûr hat berdan da ku li wir jî xwe belaw bike. Lewra nêzî 14 cureyên kewê gozelê hene. Li Ewropayê cureyê bi navê A. c. cypriotex li Bulgaristanê, li Ege, li Kreta, li Rodos, li Tirkiye û li Kurdistanê peyda ye. Cureyekî din bi navê A. c. chukar jî li Efxanistan, Kaşmîr, Hîmalaya û li Nepalê dije.
Agahiyên li ser jiyana kewê gozelê
Ji 20 heta 40 hêkan dikin. 21 rojan qurp rûdinin, çîcikên wan di roja 24an de derdikevin û bi diya xwe re li xwarinê digerin. Pirr zîrek in, dema mirovan dibînin xwe hema vedişêrin û diya wan hema li nav ningê mirov digere ku çîcikên wê xwe vedişêrin.
Beytas
Beytas, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Beytas 286 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 38 e.
1908
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Zayîn
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Schwieberdingen
Schwieberdingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigsburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Lewheya Ewrasyayê
Lewheya Ewrasyayê, lewheyek tektonîk e ku bi îstîsnayên berbiçav ên parzemîna Hindistanê, parzemîna Ereban û herêma rojhilatê Çiyayê Çerskî li rojhilatê Sîbîryayê, piraniya parzemîna Ewrasyayê (qadeke ku ji parzemînên kevneşopî yên Ewropa û Asyayê pêk tê) vedihewîne. Lewheya Ewrasyayê di heman demê de rûyê okyanûsê ya ku ber bi rojava ve berbi Keviya Navîn-Atlantîk û ber bi bakur ve berbi Rica Gakkel ve dirêj dibe jî vedihewîne.
Li qiraxa rojhilat, li bakur bi Qada Amerîkaya Bakur re, li başûr bi Deşta Deryaya Fîlîpînê re û bi Qada Okhotsk û Qada Amûrî re sinor e. Li qiraxa başûr li rojava bi Deşta Afrîkayê, li nîvê Deşta Ereban û li rojhilat bi Qada Hind-Awûstralyayê re sinor e. Aliyê rojava sinorek cihêreng e bi Qada Amerîkaya Bakur re ku beşa herî bakur a Ringa Atlantîk a Navîn pêk tîne ku ji hêla Îzlandayê ve tê dorpêç kirin. Hemî teqînên volkanîk ên li Îzlandayê, wekî teqîna sala 1973an ya Eldfell, teqîna sala 1783an ya Laki û teqîna sala 2010an ya Eyjafjallajökull, ji hêla Amerîkaya Bakur û Pelqên Ewrasyayê ve ku ji hev dûr dikevin, ji ber encama hêzên sinorên plakayên cihêreng pêk tên.
Remaucourt, Aisne
Remaucourt, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Ampilly-les-Bordes
Ampilly-les-Bordes, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Dervîş Beqal
Dervîş Beqal, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Obersülzen
Obersülzen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Dürkheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Marburg-Biedenkopf
Marburg-Biedenkopf, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Hessen, Almanyayê ye.
Vermezyar,Ûrmiye
Vermezyar,Ûrmiye gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 378 kes (88 malbat) bûn.
Abdulla Herkî
Abdulla Mihemed Arîs ê ku wek Abdulla Herkî jî tê nasîn, (jdb. 1ê Kanûna paşîn 1989an) stranbêj û pêşkêşvanekî kurd e ku li gundê Sîlanê yê girêdayî navçeya Girdesîn a Akrê ji dayik bûye. Herkî di sala 1996an de li navçeya Girdeşînê dest bi xwendina seretayî kir û her tim hezkirineke mezin ji stranbêjiyê re hebû. Mamoste û hevalên wî di destpêkê de gelek teşwîq kirin ku stranan bêje. Yekem car di sala 2005 de beşdarî bernameya Faraşîn a Kurdistan TV bû û bi nav û deng bû û ew bername bû piştgirek baş jê re ku di cîhana mûzîkê de bi cih bibe. Abdulla Herkî di sala 2011an de zewicî û di sala 2012an de bawernameya lîsansê li Zanîngeha Dihokê wergirt û piştî wê çendê karî di warên çand, medya û ronakbîriya ciwanan de bidest bixe.
Bernameya televîzyonê
Abdulla Herkî ji bilî karê stranbêjiyê di sala 2020an de li Waar TV dest bi pêşkeşvaniyê kir û heta niha jî berdewam e.
Gundik, Bismil
Gundik mezreyek Boçelû, li perava çemê Dîcle,li hemberî tepê ya baravan e.
Kosiyê malan
Kosiyê malan ajelekî ji koma kêzan e. Kosiyê malan wek kosiyê rêxê ye lê yî çûktir e. Rengê wî yî reş e lê wer kesk dimîne. Tim li ser şekirokan dadine.
Leuc
Leuc, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
OnlyFans
OnlyFans karûbarek înternetê ye ji bo naveroka ku hewceyê abonetiyê ye. Navenda wê li London, Keyaniya Yekbûyî ye. Afirînerên naverokan wêne û vîdyoyên xwe difiroşin aboneyan. Bi vî rengî OnlyFans rêyek nû dide mirovên afirîner, hunermend, pisporên fitnessê an karkerên seksê da ku xizmetên xwe bigihîjin xerîdaran.
Saya OnlyFans afirînerên naverokê mehane rasterast ji temaşevanên xwe drav distînin, an jî xerîdar ji bo naverokek yekane an hêjmara dîtinan pere didin. Qasî 2 mîlyon afirînerên naverokê û 130 mîlyon bikarhênerên platformê hene.
Rencûrî
Mele Omerê Rencûrî an Rencûrî yek ji helbestvanên xelkê Kerkûkê ye bi goranî û soranî helbest nivîsandine. Li destpêka sedsala nozdehan wefat kiriye. Dîwaneke wî heye.
Halldór Laxness
Halldór Kiljan Laxness [ˈhaltour ˈcʰɪljan ˈlaxsnɛs] (herwekî Halldór Guðjónsson; jdb li Reykyavîk; m. 8ê sibata 1998 li Gljúfrasteinn a li cem Mosfellsbær) nivîskarekî îslandî bû û sala 1955î de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtibû.
Di ciwaniya xwe de dikevebin ola Katolîk û di gera xwe ya parzemîna Ewropa de, li lihevhatina nakokiyên di kesayetiya xwe de digere. Sala 1927î de derbasî parzemîna Amerîka dibe û li DYAyê dimîne. Li wir îcar dibe sosyalîst û ji bo ramanên çepgirî têdikoşe. Li vegera welêt berhemên têr fîlozofîk dinivîsîne.
Aslanoxlî
Aslanoxlî, gundekî ku bi navçeya Bismila Amedê ve girêdayî ye. Di navbera Bismil û Farqînê de li ser rêya Amedê ya kevn, li kêleka Çemê Mihemediyê hatiye avakirin. Gund yê axa ye. Ji ber vê jî debara gundiyan bi granî li ser xwedîkirina heywanan, axilbe jî li ya pez e..
Êos
Êos di mîtolojiya Yewnanî de xwedawenda berbangê û heman demêde kesayîtbûna berbangê ye. Ew keça Tîtan Hîperîon û Theia û xwişka Hêlios (Roj) û Selênê (Heyv) ye. Êos bi kirasekî reng safrankirî li ber Helîos erebeya xwe siwar dibe da ku hatina rojê ragihîne. Sernavekî wê jî "tiliya pembe" bû.
Êos ji aliyê Afroditê ve hatî lanet kirin ku bi domdarî evîndar bibe, Êos gelek têkiliyên evînê bi zilamên mirî yên bedew re hebûn, ku piraniya wan ji ber baldariya wê xwediyê dawiya trajîk bûn. Êos bi porê nerm, milên sor û tiliyên xwe wekî tîrêj dixuya. Hevwateya romanî ya Eosê Aurora ye.
Felsefeya dadê
Di dîrokê de pêşketina hizre dadî
Felsefeya dadê, hizre dadê têne ser ziman. Dîroka hizre dadê têne ser ziman. Weke bêje felsefe û felsefe hizir, felsefe dadê ji bêjeke ku mazina ku mirov li ser bisekinê ya. Axlabe ji li ser pêşketin û vaca dadê û dîroke wê disekinê. Bi vê yekê re, bêje felsefe dadê, bêjeyeke felsefîk e. Hîmê damazirandina vê felsefe, ku mirov li dîrokê meyîzenê, diçê ta deme sumeriyan. Sumeriyan bi teolojîyê hîmê wê afirand. Piştre, pêşketinên ku piştre derketin, wê ji têolojiyê dûrkirin û biserê xwe kirina hizrek. Pişt wan re, de deme Babîiiyan de Hammûrabî bi zagonên ku wî kifş kirina xwediyê cihekî ku teybete. Naîriyan, bi pêşxistina hizre civakî, di pêşketine hizre vê felfefê de weyneke mazin mirov karê bêje lêyistin.Piştre di deme Medan ew pêşketin berdewam dike. Di deme pêşketine Grekê de bi filozofên weke Arîstoteles re mazin bi pêşketikeve. Hatina naskirina hebûn û hizre tîrantiyê, weke pêvajoyekê di vê qadê de têne ser ziman. Bi naskirinê re hizre ´demokrasiyê derdikeve hole. Bi vê yekê re pêşketin dikeve pêvajoyaka nû de. Demokrasî, bi wate xwe re wate wê ´serweriya xalkê´ An ji ´ desthilatdariye xalkê´ ya.Bi vê yekê re, êdî di hizre dadê de ji, pêvajoyên nû derdikevina hole. Hizira dadê piştî pêşketina hizre demekrasiyê, êdî di xwe de hinek pêvajoyên pêşketinê jîn dike. Ewropa, piştî deme antikî e girekê, di vê qadê de di xwe de hinek pêşketinên bingeh çêdike. Pêşketina wê, hinekî ji bi vê yekê re girêdayî ya.
Bêja felsefe dadê, li ser hizira dadê tê ser ziman. Li serê pêşketine hizre wê tê ser ziman. Li ser dîroke wê ji tê ser ziman. Lê Dîrokê wê bi serê xwe ji, bi bêje ´dîroke dadê´ re dibe xwediyê qadakê.Avropa di dema xwe ya pişt deme antîke de ku ew hizir kifş dibe û di jiyanê û rêveberiyê de wate distêne, êdî dema demên navîn dest pê dike. Şerên dema demn navîn weke ancamên vê yekê ya.Di vê demê de ol kete ber lêpirsîne. Li ser hizre olê û hebûne civakê nîqaş derketin. Şerên ´sihsalan´ û şerên ´sadsalan´ yên ku di dema demên navîn de bûn ancamên vê yekê ne. Ol ji, di demên xwe yên pêketinê de paya xwe ji vê pêvajoyê digirê.Hizre olê di keve ber nîqaşan de. Di vê demên gelek kom derdikevin. Komên weke komên ku di hizreke nû ava kin derdikin. Bi vê yekê mirov ji derdikevin. Mirovên weke Luther dema xwenûkirin(´reformasyon´)didine dest pê kirin. Bi vê yekê re, dema demên navîn dibina qada şer û pevçûnan.Lê di dawiyê de, hizre xwenûkiirnê bi ser dikeve. Ol û rêveber, jev cude dibe. Bi vê yekê re, ku ol ji rêveberiyê dûr dikeve, êdî rêveber ji mecbûr dimene ku hizre xwe bi hîmê xwe re çêke. Bi vê yekê re, êdî demên lêgerîne dest pê dikin. Dema pêşketina hizre dadê bi têgihiştine mirov re dikeve demeke nû de. Ji vê yekê re ji, dema piştî dema demên navîn, demeke ku pir girînge. Piştre mirov ji nû ve tê şîrove kirin. Cihê wî yê di pergalê de tê şîrove kirin.Bi vê yekê re ji, cihê dewletê ji tê nîqaşkirin. Di nav van nîqaşan de demeke nû dest pê dike.Piştî dema demên navîn êdî hin bi hin hizre demokrasiyê de bi wate dibe di pergalan de. Pergalên demokratik, hîmê wan tê avêtin. Bi vê yekê re êdî li ser hizre dadê ji lêkolineke mazin û nîqaşaka mazin dest pê dike.Hizre destûrî êdî şîn dibe.Bi vê yekê re, xalaka sereke derdikeve pêş. Ew ji, mirov bixwe ya.Bi vê yekê re, hizre dadî, êdî bi vê yekê re dikeve deme xwe ya zanist de.Êdî dibe hizre deme zanist. Ku mirov bi sereke di vir de bêne ser ziman, mirov karê bêje ku hizre dadî hinek pêvajoyên sereke buhurandina. Ew pêvajo ji her weha na. Pêvajoya pêşî, di dema sumeriyan de ya. Ya piştre ya duya min bi hammûrabî re di deme babiêiyan de dest pê dike. Ya sêyemên ji deme Hûrî û mîtanîyan û ta deme Naîriyan bi pêşketina hizre civakî di demeke pêşketi de dibe. Piştre ya çaramin, mirov karê deme grekê ji weke demeke girêng bêne ser ziman. Ji deme wan piştre, mirov bi vê yekê re dema demên navîn dibine demeke girîng û berdewam vê deme bêne ser ziman û weke demeke dî ji bêne ser ziman. Dema demên navîn ji bi vê yekê re dibe dema pêncemin. dema şeşemîn ya pişt dema demên navîn re ya. Dema têgihiştin û zanînê ya. Ev dem, dema 18 û piştre digirê nav xwe. Dema iro ji, mirov karê weke demeke haftemên mirov şîrove bike û bêne ser ziman. Ev dem ji, deme me ya ku em iro jîn dikina.
Dîrok û hizre dadî
Deme sumeriyan, mirov karê weke deme kifşkirinan de di vê qadê de bibîne. Ya rasti di vê qadê de gelek kifşkirinên wan hene.Hizre wan mazin pêşdikeve. Hizre serdestiyê di pergalê de di deme wan de pêşdikeve. Ew bi zagonan vê ykê pêşdixin.Pêşketinên wan yên di qada hizre dadî de wan dike serdest. Di deme wan de hizrên xwûdayî yên wan, wan serdest dike. Demên pişt wan re ji di demên Babiliyan de ev serdestiya wan mazin berdewam dike di destê Babiliyan de.Di deme Hammurabbi de demeke nû pêş dikeve. Mirov karê deme wê weke demeke nû bêne ser ziman.Di deme wî de, hizre dadî û ya zagoni dibe ya bingih. Ew bidestêê xwe de zagonên wê demê di nivîsêne. Ji xwûdeyê xwe de têne ser ziman. Deme ku li gor ku ew tê ser ziman, ku zagonan dinîsêne û piştre derdikeve ber xwûdeyê xwe û raxe ber wî, hingî, ew mazin bûna xwe ya li wê demê bi hizre dadî denezan dike.
Hammurabbi demeke nû ya di demê de. Di pêşketina demê de. Ew demên berî xwe dixwêne û weke senteze wan deman zagonên xwe di nivîsêne. J ivê yekê, deme ku mirov gav bi avêje û bêne ser ziman, hingî, mirov karê bêje ku di deme berî wî de bi hizrî koladarî pêşketiya. Pêşketina ku di deme wî de derdikeve pir mazina. Koladarî êdî pêşdikeve. sisteme koladariyê pêş dikeve. sisteme koladariyê di deme wî de zagona xwe ya bingihin ya bingihin dide nivîsandin.Piştî wî re di demên pêşketinê de êdî hin bi hin hizrên din ji derdikevin. Hizrên ku di derdikevin bi olê derdikevin. Bi vê yekê bicih anîna wan ji weke hizreke pîroz diafirê. Hizrên olî yên din ji derdikevin. Êdî hin bi hin bi vê yekê, hizrên din ji derdikevin, Êdî hizre koladariyê hin bi hin li hevberê hizirne din ji pêşketina wan di binê. Vê yekê, mirov karê bi têgihiştinê re bêne ser ziman. Bi pêşketine têgihiştinê re bêne ser ziman.
Demên nû û hizre dadî û pêşketin
PIştî demên Babiliyan re êdî hin bi hin hizrên nû derdikevin. Hizrên ku bi hizre ku Hammurabbi afirandiya pêre dikevine şer de, her weha hizrên nû diafirin.Bi vê afirandinê êdî hin bi hin, pêşketin di vê qadê de dikeve astaka di de. Di olê de çend ku têgihiştin pêşdikeve, bakirina vijdana mirov derdikeve pêş. Hin bi hin ev hizir derdikeve pêş. Çend ku derdikeve pêş, êdî di hizre dadî ji bandûr û hebûna xwe dide nişandin.
Dad, êdî hin bi hin bi hizre xwe re weke ku bake vijdanan bi pêş dikeve. Êdî ji vijdanan dûr pêşnekeve. Di deme Gutî, Mîtanî û naîriyan de ev pêşketin mazin bi pêşdikeve. Di deme Medan de Hizre vê nizêkatiyê diafirê û di hizre dadî de ji bi wate dibe.Hizre dadî di deme Medan û hinekî piştre mazin bi pêşdikeve. Êdî mirov ji dike nava xwe de. Bi vê kirina nava xwe de êdî koladarî tê bidest niqaşkirin û raxnakirin. Di deme Medan de ev yek bi hizir tê kirin. Di hizrê olî de tê rûniştandin ji. Ji wê demê pêde, hin bi hin ji xwe êdî binginhê hizre dadî ya hemdem diafirê. Di wê demê de ne tenê li Mediya, li Athane û Roma ji pêşketinên mazin derdikevin. Yên ku Medan û wan pêşketinên berî wan baş dixwênin Romî ne. Bi vê yekê re êdî mirov karê bêje ku di roma de hizreke mazin ya dadî bi pêşdikeve.
Bi deme Medan re deme Athane û Roma ji derdikeve û pêşdikeve. Li deme xwe serdest dibe. Pêşketinên deme xwe kifş dikin. PIştî ku Medi li ber Persan têk diçin, êdî hin bi hin demeke nû diafirê. Demên nû diafirin. Athane û Roma derdikevin pêş bi pêşketinên xwe re. Ew demên xwe bi serdesti di buhurênin. Haya deme Demên navîn her weha deme antikî serdest dubuhurê, Hizre Demokrasiyê ji hê di deme Antikê de bi hizre xwe dadî re şîn daya. Bidest pêşketinê ji kiriya. Hizre demokrasiyê di demên berê zayinê di 507 wan de bidest pêketina xwe dike.Êdî hizre dadê ji li gor wan pêşketinên hizrê yên ku wê bibin dibin. Hizir di bpêşketina xwe de wêje pêş xistiya û êdî hîtabî vijdanê mirov dike. Helenizm berî zayinê di 230 wan de pêşketi û hinek amcamên wê yên bingihin bûn.
Bi derketin û pêşketina Nebi Musa re demeke nû ji xwe di hizir olî de dest pê kiribû. Yel-yazdanî pêşketibû.Hin bi hin ji pêş ji dike. Ev pêşketin wê di demên piştre wê derketina nebî Îsa ji kifş bike.Ol, di hizire de bi wan pêşketinan ji hizre xwe, hizre koladariyê diavêje. Hizre "wekheviyê" derdixe pêş. Ji bo wê hewldide ku pêşketinne çêke. Kurdên naîri hizre weha ku pêşdikeve bi pergal dikin. Ew pergalkirin, piştre pêşdikeve. Haya ku dem tê deme Nebî Îsa êdî Bi timî di nêzîkatiyê de di vê yê de zelaliyek çêdibe. Nebî Îsa felsefe vê hizre bi vijdan diafirêne. Li gor vê ji wekheviyê têne ser ziman. Ev demeke niya di pêşketinê de û di hizr de. Wê ev pêşketin di hizre dadî de ancamên mazin derxe hole.
Dem haya ku tê demên navîn demên pişt Nebî Îsa re, êdî şerek di vê qadê ru dide. Ya rastî şerên demên navîn şerên di hizir de gahana astahkê tênine ser ziman. Nêzîkatiyên berê û yên nû pêşketina bihev re di wê demê de dikevine şer de. Hersê demên deme navîn li ser vê yekê diafirin. Roformasyonên di wê demê de di hizre olî de dibin, yên bingihin in û demên piştre ji pêşketinên wan kifş dikin. Ol êdî tenê dijdan de dimêne. Êdî hîme demên nû yên zanistê û demên zanistê bi xwe ji diafirin. Demên nû tên êdî.
Demên zanistê û hizre dadî ya hemdem
PIştî demên deme navîn êdî demne nû dest pê dikin di demên pêşketine de. Demên zanistê diafirin. Di wan deman de li gor zanistê hizirkiirn û afirandin derdikeve hole. Di vê demê de hizre mirov derdikeve pêş. Hizre demokrasiyê dedikeve pêş. Li gor hizre mirov û demokrasiyê hizirkirin dem ji mirov dixweze. Mirov di serê xwe de li ya herî baş di gerihê. Ya qanc kijana û çawaya li wê do gerihê û dixweze. Mafê mirovan weke hizir pêşî ru didin. Mafê mirov çiya li gor wê hizirkirin tê kirin. Li wê pergalaka civak ji bo ku were avakrin û bi pêş ve herê çûn û hatin û hizirkirin dibe.
Mafê mirovan di demên zanistê de dibine nirxên herî mazin û li pêş. Demokrasi weke ku di civakê de rêz ji nirxên hevdû yên cude re di nav miorvan de pêş dikeve. Li ser vê yekê, pêşketin derdikeve hole. Mirovên weke risov derdikevin û peymana mafê mirovan di nivîsênin. Mirovên weke Thomas more derdikevin û "otopya" di nivîsênin. Ev di vê pêşketinê de pêşketinên mazin in. Ji deme ronasansê û vir de her weha pêşketin mazin derdikevine hole, li gor deme zanistê derdikevine hole. Êdî dada Hemdem hizre wê diafirê. Dada hemdem li gor mirov û pêşketinên wî di afirê. Li gor ku mirov bi pareze. Parastina mirov, di hizre dadî de weke nirxeke pîroz û li pêş derdikeve pêş.Herkesek mafê wî jiyanê heya û ti kesek mafê ti kesekî yê jiyanê mafê wî nîne ku binpê bike. Ev hizir, hizre dadî ya hemdem e û hin bi hin ji bi pêş dikeve. Di deme zanistê, sisteme herî baş û ku mirov jê re rêz digirin ya ku rêze wê ji mafê mirovan re heya. Bi vê yekê re weke hizre sistem paşarojê demokrasî derket û pêşket û di sisteman de bû xwedî wate. Weke nirxên mazin û yê sereke yê sistemeke demokratik mafê mirovan li ser dest girtina bû.
Herisa çewriyan
Di nav xurekên rojane de bi gelemperî; donê gulberrojê, donê zeytê, runê nivişk, rûnê margarîn û bezê goşt heye. Di zanista biyolojiyê de evana hemû di bin sîvana çewrî(lîpîd) de tên komkirin. Ango çewrî navê gelemperi yê ji boy rûn, don, bez, steroîd, fosfolîpîd, kolesterol, karotenoîd û vîtamînen A,D,E,K. Çewrî, li gor karbohîdrad û proteînan hê pirtir enerjî lixwe digire. Xaneyên mirov ji boy destxitina ATPyê, peşî karbohîdrad bi kar tîne, heke di laş de bi têra xwe karbohîdrad tune be, vê gavê molekulên çewrî wekî çavkaniya ATP tê bi karanîn.
Cureyê rûn
Di nav gelê Kurdîstanê de ji bo hemû cûreyên çewriyên nav xurekan, peyva rûn tê bi karanin. Wekî rûnê zeytunê, rûnê nivişk. rûnê vîte, rûnê garisê hwd. Di rastî de heke rûnê ji xurekan hatiye bi destxistin şîle(rohn) be, ev curê rûn wekî don bi nav dibe. Na, heke tîr be, îcar peyva rûn tê bi karanîn. Li gor vî esasî, çewriya riweka gulberrojê du cure ye, donê gulberrojê û rûnê gulberrojê. Donê gulberrojê şile(rohn) ye. Margarîn jî ji riweka gulberrojê tê bi destxistin, lê mîna rûnê nivişkê tîr e, loma ji boy margarînê peyva rûn tê bi karanîn. Bi kurtasî; heke çewrî di germahiya odê de rohn(şile) be navê wê don e, heke req(pitew) be navê wî rûn e.
Rûn, don, û bez ên ji xurek tên bi destxistin; wekî trîglîserîd tê bi navkirin. Herwiha ji ber ku molekula trîglîserîd netar e, ango barê + û – lixwe nagire, molekula trîglîserîd wekî rûnê nêtarî jî tê bi navkirin. Trîglîserîd ji boy bi destxistina ATP, çêkirana parzûna xaneyê û hin hormonan tê bi karanîn. Molekula trîglîserîdê ji molekulek glîserol û sê molekulên asîda çewrî pêk tê. Trîglîserîd molekula gewreye, di coga herisê de pêşî bi herisa mekanîk û kîmyayî tê hilweşandin boy monoglîserîd û asîdên çewrî, paşê xaneyên rûviya zirav van herdu molekulê sakar dimijîne û tev lê şileya lîmfê dike.
Heriskirina çewriyan
Çewrî (trîglîserîd) di coga herisê de bi herisa mekanîk û kîmyayî tê hilweşandin. Lîpaz enzîma herisê ye ji boy çewrî. Di laşê mirov de ji xaneyên ziman, ji xaneyên gedeyê û ji xaneyên asînî yên pankreasê lîpaz berhem dibe. Lîpaza zimanî di dorhêla asîdî de çalak e, loma di devê mirov de heriskirina çewrî rû nade. Lîpaza zimanî û lîpaza gedeyî, di gedeya mirov de çalak dibin. Ev herdu enzîm di dorhêlên asîdî de(pH 3-5) çalak in .Heta bigihîje gedeyê çewrî bi herisa mekanik ve rû bi rû namîne. Dilopên çewriya nav gedeyê gir in, çewrî di avê de natiwawê loma lîpaz di gedeyê de bi têra xwe kar nake. Çewriyên xurekan bi %10 heta 30 di gedeyê de tê heriskirin boy asîdên çewrî, dîglîserîd û monoglîserîdê. Anko ji boy heriskirina çewriyan qada bingehîn rûviya zirav e. Di rûviya zirav de herisa mekanîk û kîmyayî ya çewrî pêk tê. Ji kezebê zerav tê berhemkirin û derdan. Zerav di kîsikê zeravê de tê embarkirin. Gava mirov xurekên bi çewrî dixwe, derdana zeravê jî ji kîsikê zeravê ber bi rûviya donzdetilîkê dest pê dike. Zerav dilopên çewrî perçe dike boy dilopên hûriktir, bi vî awayê, enzîm bi hêsanî xwe li ser rûyê dilopên çewrî ve girê dide. Pankreas ji boy herisa çewrî enzîma lîpazê der dide. Lîpaza pankreasî li dorhêla nêtarî de (pH 6-8) hê baştir kar dike. Bi çalakiya lîpazên pankreasî, molekulên trîglîserîdê hildiweşe boy asîdên çewrî, û monoglîserîdê. Dibe ku li gel van molekulên sakar, bi herisbûna trîglîserîdê, glîserol jî peyda bibe .Ne tenê trîglîserîd, lê çewriyên wekî; fosfolîpîd, steroîd, kolesterol jî bi enzîma lîpazê tên hilweşandin.
Bristol
Bristol kontnîşîniya merasimî û bajarekî Înglistanê ye.
Oberhausen, Weilheim-Schongau
Oberhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Weilheim-Schongau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Dizbaran
Dizbaran, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Aursjøen
Aursjøen, goleke di nava sinorê parêzgeha Møre og Romsdala Norwêcê de ye. Gol, li ser sînorê di navbera Şaredariya Lesja bi ser bajarê Innlandet û Şaredariya Molde bi ser parêzgeha Møre og Romsdal de cih digire.
Kanî Lan
Kanî Lan, gundekî bi ser navçeya Berdereşê ya parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Hasebeg
Hasebeg gundeki ser bı navçeya Xursîn a gıredayi bajare Erzîrome ye. Lı gori jımartına sala 2000 310 ked tede dıjin. 122 km jı navenda bajare Erzîrom e u 39 km jı navenda navçeya Xursîn dürtıre.
Arpetepe
Arpetepe, gundekî ku bi navçeya Bismila Amedê ve girêdayî ye.
Qerûk
Qerûk (1917: Ğarük, ; ), taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax.
Hansrudi Wäscher
Hansrudi Wäscher (jdb. 5ê nîsana 1928 li St. Gallen, Swîsre - m. 7ê kanûna paşîn a 2016, li Freiburg im Breisgau) xêzkar û nivîskarê alman ê xêzeromanan bû.
Jêder û perwerde
Ew di avahiyê de bû dema ku firokexane di dema êrişên hewayî yên li ser Hannover de hate bombebaran kirin.Di wan salan de şîretvanê Waşer mamosteyê dibistana pîşeyî Henry Ostfeld bû. Lê paşê Wäscher li dibistana hunerê ya Hanoverê heft nîvsalan grafîkên bazirganî xwend. Di vê demê de wî lênûskek li ser perwerdehiya trafîkê ji bo bajarê Hanoverê bi navê "Der Herr Boll" xêz kir.
Ji 1953 heya 1968 wekî xêzkarê xêzeromanan xebitî
1953 heya 1968 Hansrudi Wäscher bi tevahî 1124 lênûskên Piccolo, 405 cildên mezin û 44 lênûskên Kolibri - her yek di hundir û bergê de çêkir (ji bilî: rêzeya 2emîn a Falk Piccolo, ku wêneyên bergê rûpelek ji hundur ve têkildar in) û her wiha 53 rûpelên rojname ji bo "Harry, die bunte Jugendzeitung". Ji bo ji nû ve çapkirina rêze û xêzeromanên xwe ji hêla nivîskarên din ve, wî di vê demê de 537 bergên nû yên bi bergên mezin û 365 bergên nû yên Piccolo xêz kir.
Sigurd, Akim, Nick, Tibor, Falk
Di salên 1950an de, Wäscher ji Walter Lehning Verlag re xebitî, ku wî xêzeromanên xweyên herî navdar afirand: Sigurd, Falk, Tibor, Nick û yên din, ku bi giranî di teşeya piccolo de ( lênûskên ên teng ên di teşeya pehnahiyê de) hatin weşandin û heta mîlyonek çap bûn. Wî her weha rêzeya Akim a xêzkarê îtalî Augusto Pedrazza bi 196 lênûskên Piccolo domand. Rêzeya Sigurd - Piccolo heya 1960an bi tevahî 324 lênûsk weşandî bû û ji 1958an ve çapek nû (bi veqetandinan) re 124 lênûsk di formata mezin de, ku dûv re bi serpêhatiyên nû yên Wäscher heya hejmara 257 berdewam xêz kir. Paşê serpêhatiyek Sigurd wekî şanoyek radyoyê hate weşandin. Di salên 1960an de, ew lênûskan di tûrikên surprîz de naverokekî hezkirî jî  bûn. Cilda yekem a di rêzeya mezin-cild a Sigurd de, bi şertê ve girêdayî, di kataloga bihayê xêzeromanan de bi 600 û 5000 EUR re tête rêz kirin. Lênûskên din ên Wäscher jî di hin rewşan de bihayên zêde digirin. Di 2011an de lênûsk Sigurd Piccolo jî wekî sepena iPhoneê hatin weşandin.
Titanus, Gert
Di sala 1955an de Wäscher 2 lênûsk di rêzeya honaka zanistî "Titanus" de di "Titanus Verlag" û rêzeya "Gert" ji Lehning, ku piştî 24 hejmaran hate bidawîkirin.
Remies
Remies, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Gram (mîtolojî)
Gram (bi Norsiya kevn: Gramr, yek bi yek : Grimm) di mîtolojiya norsî / germanan de şurê Sigurd e. Li cem Richard Wagner, navê Gram Notung (di partisyonê û jêgirtina piyanoyê de wekî Nothung hat nivîsandin); di Strana Nibelungan de şûrê Siegfried bi pêşçîrokekî cuda ye û jê re Balmung tê gotin.
Efsane dibêje ku xwedawend Odîn li hola Völsungê, bapîrê Sigurdê şûr avêtibû nav dara sêvê, bi nîşana ku tenê ew kesê ku ji bo wî armanc bû dikare wî derxe. Sigmund, kurê Völsung û bavê Sigurd, diserkeve ku şûrê ji dara sêvê derxe.Bi xemgîniya Sigmund re, Odin di şerê li dijî kurên Hunding de xêra xwe vekişîne û xwe hesinê şûrê  Sigmund dişkêne. Berî ku Sigmund tê Valhallê, ew jina xwe Hjördis re pend dide ku xopana şûrê ji bo kurê xwe yê nezayînî Sigurd bigire. Bi alîkariya Regin, Sigurd şûrê nû ji xopanê çê dike û navê wê şûrê Gram lê dide. Ew bi Gramê ji bo bavê xwe re tol hildide û dû re ejdeha Fafnir û Reginê dûrû dikuje. Piştî mirina Sigurdê, Högni (Hagen) ew çek ji xwe re hildide û şûrê di şerê dawîn ê yê  burgundiyan li keyaniya  Atillayê (Etzel di Strana Nibelungan  de û di dîrokê wek Atila hate pejirandin) jî bikartîne. Di hin çîrokan de Hildebrand şûrê digire, di ya din de ew di vê demê de ji naverokê winda dibe.
Çanda gelêrî
Şûr di lîstika vîdyoya hi sala 2017ê Hellblade: Senua's Sacrifice de tête xuyakirin, li ku derê di şer de ji hêla karakterê sereke, Senua ve tê dîtin û tête bikaranîn. Jêdera şûr ji hêla hevala Senuaê Druth ve tête vegotin, tevî çîroka Sigmund û Sigurd.
Gram şûrê yek destî ye ku di rêzelîstikên vîdyoyê yên Castlevania (Symphony of the Night, Aria of Sorrow and Harmony of Despair) de xuya dibe.
Şûrekî sêrbaz û hêzdar, bi navê Balmung, di lîstika vîdyoyê Myth II: Soulblighter de he ye.
Gram di lîstika vîdyoyê Warframe de şûrekî giran e (şûrê du destan), şûr bi guhartoyek bi taybetmendiyên çêtir ên bi navê Gram Prime jî heye.
Gram (di bin navê "Nothung" de) di xêzefîlma Cartoon Networkê Adventure Time de şûrê   lehengê efsanewî Billy ye.
Fîlozof Ludwig Wittgenstein di berhema xwe Philosophische Untersuchungen de li ser Gram (bi karanîna navê "Nothung") vedibêje.
Gram di nav rêzelîstikên vîdyoyî Soul Calibur de ji hêla Siegfried ve tê bikaranîn.
Gram ji hêla Kohri ve di lîstika Phantasy Star Online 2 de tê bikaranîn.
Sinclair Lewis
Sinclair Lewis (jdb. li Minnesota; m.  li Roma) yek ji navdartirîn nivîskarên DYAyê yê sedsala 20emîn bû. Bi rêbazên xwe yên satîrîk û sosyalkrîtîk tê naskirin. Sala 1930î de guncavê Xelata Nobelê ya wêjeyê hatiye dîtin.
Gram (mîtolojî)
Çanda gelêrî
Di rêzeya Konosuba, Mitsurugi Kyouya ji hêla Aqua Cursed Sword Gram werdigire û ew wê şûrê bikartînine da ku ejdehayek bikuje.
Tamm
Tamm şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigsburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Çêhrêgan
Çêhrêgan, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Obrigheim, Rheinland-Pfalz
Obrigheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Dürkheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Cambridge
Cambridge bajarekî Cambridgeshire, Înglistanê ye.
Weqfa Mezopotamyayê
Weqfa Mezopotamyayê, weqfeke perwerde, zanist, huner, çand û tenduristiyê ye ku di 2013an de li Amedê (Bakurê Kurdistanê) hate sazkirin.
Bêngwîn
Bêngiwîn, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Bêngiwîn 164 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 27 e.
Sezaî Karakoç
Zarokahîya xwe li Erxanîyê, madenê û li Dîcleyê derbas bûye. Li Mereş û Intabê perwedehîya xwe domand.
Helbesta wî ya nav Mona Rosa gelek navdar e. bi eslê xwe kurd e
Ampilly-le-Sec
Ampilly-le-Sec, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Leucate
Leucate, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Şekirok
Şekirok riwekekî bi histrî ye. Li ser zilekî gir debe û li serî zil topekî bi histrî çêdibe. serî ew topî wer mihurik dibe. ku meriv histriyên ev topî jê jêke di hundur da topikekî şîren dertê. ew tê xwarin.
Alîfer
Alîfer, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çêrmûgê ye.
Vezîrava
Vezîrava gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 192 kes (55 malbat) bûn.
Walheim
Walheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigsburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Winston Churchill
Sir Winston Leonard Spencer Churchill (jdb. 30ê çiriya paşîn a 1874 li Blenheim Palace, Oxfordshire, m. 24ê kanûna paşîn 1965 li London, Keyaniya Yekbûyî) tê hesibandin wek giringtirîn mirovdewletê  brîtanî yê sedsala 20an. Ew du caran bû serokwezîr - ji 1940 heta 1945 û ji 1951 heta 1955 - û di Şerê Cîhanî yê Duyem de Brîtanya û Împeratoriya Brîtanî rêber kir. Ew berê gelek karên hikûmetê girtibû, di nav de Wezîrê karên navxweyî, Lordê Yekem ê Amîraliyê û Şansolyeyê gencîneyê. Ew jî wekî nivîskarê berhemên ramyarî û dîrokî derket û di sala 1953an de Xelata Nobel ya wêjeyê wergirt.
Brusdalsvatnet
Brusdalsvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Møre og Romsdala Norwêcê de ye. Gol li ser erdê Girava Oksenøya û navbera sînorên şaredariya Ålesund û şaredariya Skodjeê cih digire.
Remigny, Aisne
Remigny, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Ingenried
Ingenried şaredariyeke navçeya (Landkreis) Weilheim-Schongau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Zûbêdek
Zûbêdek, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çêrmûgê ye.
Seîdê Nûrsî
Bedîuzzeman Seîd Nûrsî, yan  Bedîuzzeman Seîdê Kurdî (jdb. 1878 li Nors/Nûrs, Xîzan − m. li Riha) fîlozof û nivîskarekî kurd yê  Îslamê ye. Muellifê Kulliyata Risaleyên Nûr e.
Jê re Bedîuzzeman ("Di dema wî de kes asayê wî tune") tê gotin. Di dîroka Îslamê de çar kes xwediyê vê şerefa mezin bûne. Digel leqeba Bedîuzzeman, tê zanîn ku navên Seîdê Nûrsî, Seîdê Kurdî, Mela Seîd, Mela Seîdê Meşhûr jî bi kar anîne.
Jiyana Bedîuzzeman Seîdê Kurdî
Bedîuzzeman Seîdê Kurdî, di sala 1878an de (navbera 5 kanûna paşîn - 12 adar) li bajarê Bedlîsê, navçeya Xîzanê, li gundê Nûrsê ji dayik bûye. Bavê wî sofî Mîrze, dêya wî jî Nûre xanim bû. Tehsîla pêşîn û navîn li welêt diqedîne. Di xortaniya xwe de xebatên welatperweriyê dike. Beşdarî Şerê cîhanî yê yekem dibe. Li Rûsyayê, du salan dîl dimîne û paşê vedigere welêt. Di tevgera welatperweriyê de xebata xwe domand. Paşê, dev ji van xebatan berda û bi temamî xwe da rêya dînî. Di vê xebatê de dijayetiya rejîmê kişand. Li gelek deran heps û sirgûnî kişand. Li Rihayê di 23 adara sala 1960 de çû ser heqiya xwe.
Perwerdehî
Bedîuzzeman Seîd Nûrsî di sala 1878an de li Nûrsê gundekî Xîzanê navçeya Bidlîsê ji dayik bû. Perwerdahiya pêşîn ji Mela Ebdullah girt. Îcazeta xwe li Bazîdê li Medresa Şêx Muhemmedê Celalî stand. Navê Bedîuzzeman (بَديعُ الزَّمان Badî' az-zamân) lê hat danîn ji ber ku di zanîna Îslamî de pir pêşveçuyî bû, di nav civata Îslamnasan de cîhek zaf mezin digirt. Di sala 1894an de li kitêbxaneya Bidlîsê du sal xwendina xwe berdewam kir û di Ulema Îslamî de bû xwedî navekî giran. Ji wir çû Wanê. 10 sal li Wanê ma. Xebatên xwe li wir berdewam kir.
Li qonaxa walî di rojnameyekê de vê nûçeyê dibîne: "yan divê em hemû Quranan ji nav misilmanan hilînin yan jî misilmanan ji Quranê sar bikin. Jiholêrakirina hemû Quranan bêîmkan e lê divê em bi awayekî misilmanan ji Quranê sar bikin. Yan na heta ku Quran di destê wan de be em bi ti awayî nikarin li wan hikim bikin." Li ser vê nûçeya hanê Xîreta Bedîuzzeman Seîdê Kurdî ya dînî difûre û wiha dibêje "Ez'ê nîşanî hemû cîhanê bidim ku Quran xwedî ronahiyekê ye ku ne vedimire û ne jî dikare bê vemirandin!"
Li ser vê yekê berê xwe dide paytextê osmanî Stembolê û li wê derê di xaneya Şekercî de odeyekê kirê dike û li ser deriyê wê odê lewheyeke balkêş darde dike: "ji hemû pirsan re bersiv heye, lê ji ti kesî pirs nayên kirin". Li ser vê daxuyaniya balkêş bi sedan kes ji ehlê ilm û zanistê berê xwe didin xana şekirciyan û pirsên xwe yên herî zor jê dikin. Ew jî bi alikariya Xwedayê Zane bê dudilî û xeletî bersivê li hemûyan vedigere. Li ser vê yekê navê wî di nav cîhana zanayên paytext de jî pêl bi pêl belav dibe û navdar dibe. Dema ku rektorê zanîngeha el-Ezherê ji bo serîdanekê hatiye Stembolê, alimên wê derê jê lawa dikin ku bi Bedîuzzeman Seîdê Kurdî re têkeve nîqaşê. Ew alimê han jî ji bo ku asta zanistiya wî bipîve, pirseke wiha jê dike: "Gelo nerîna te derbarê Ewropa û Osmaniyan çi ye?" Bedîuzzeman bersivê lê vedigerîne: "Ewropa bi dewleteke îslamî avis e û dê rojekê ji dayîk bibe. Osmanî jî bi dewleteke ewropî avis e û dê rojekê ji dayîk bibe!" Li ser vê bersivê rektorê el-Ezherê wiha dibêje: "Ez jî di heman nerînê de bûm, lê tenê Bedîuzzeman dikare bi vê kurtayê bilêv bike. Naxwe bi vî xortî re kes nikare têkeve nîqaşê û zora wî bibe!
Zanîngeha Zehra
Xewna wî ya herî girîng ew bû ku li Wanê zanîngeheke Îslamî bi navê Medreseya Zehra were avakirin.
Ev daxwaza xwe ragihand padişahê Osmanî. Guh nedan gotinên wî û ew berê avêtin timarxanê, paşê ji wir girtin avêtin girtîxanê. Piştî serbestberdana wî li Stembolê di "xîtaba li Hurriye" de ji gel re got ku "Meşrûtiye" ne tiştekî dijî Îslamê ye. Ew axaftin di rojnamên wê demê de hat weşandin.
Di sala 1910an de zivirî welêt û hat Wanê. Li bajarên Kurdistan geriya, çû Mûş, Bidlîs, Çolemêrg, Amed û Rihayê. Li wan deran di nivîs û axaftinên xwe yên bi navê Munazerat de bi serokê eşîrên kurdan re li ser buyerên demê peyivî. Di sala pey wî de çû Şamê û di mizgefta emewî de xutbek li ser kêşeyên siyasî, aborî û civatî yên civata Îslamê da. Ew xutbe paşê bi navê Xutbeya Şamê hat çapkirin.
Ji Şamê hat Stembolê û tev li gerra Siltan Reşad li welatên rojhilatê bû. Li Skopiyeyê tev li hîmavitina Zanîngehê bû. Dema ji ber Şerê Balkanê ew proje hat sekinandin, bi hikûmeta osmanî da pejirandin, ku ew texsîsata Zanîngeha Skopiyê li Medresa Zehra were guhêztin. Paşê hat Wanê. Hîmê Zanîngeha Zehra di sala 1913an de li kêleka behra Wanê, li Artemîtê hat avitin. Lê ji ber destpêkirina Şerê Cîhanî yê yekem avakirin rawest.
Di vê navberê de pêwendiyên xwe bi kurdên li Stembolê re çêdikir serî dida qehwexaneyên ku kurd lê rûdiniştin û di ber xwe dida ku wan hişyar bike û yekîtiya navxweyî çêbike da ku bi saya vê yekîtiyê hem namûsa kurdayetiyê û hem jî ya alema îslamê rizgar bike.
Ji bo nimûne maqaleyeke xwe de Bedîuzzeman Seîdê Kurdî nexweşî û çareseriya nexweşiyên kurda û qenciyên wan weha rêz dike.
Dema Şerê Cîhanî
Seîd Nûrsî bi şagirtên xwe ji bo parastina welat dijî Rûsya ket şer. Xebata xweya nivîsandinê di şer de jî neda rawestandin û Îşarat-ul I'caz qedand. Ji telebeyên wî Hemzeyê Muksê di nivîseke ser jiyana Mela Seîd de wiha behsa Işarat ul-I'caz dike:
Di şer de pir kes ji xwendevanên wî şehîd ketin. Ew jî ji aliyê rûsan hat girtin. Di şoreşa Rûsyayê de tevlihevî li Rûsya çêbû û ev jî ji bo rvîna wî bû sedem. Ji Kostroma derbasî Petersburgê, ji wir jî Warşovayê û di dawiyê de Viyanayê bû. Bi alîkariya Hikûmeta Alman derbasî Stembolê bû. Dema osmanî di Şerê Cîhanî yekem de binketin û brîtanî ketin Stembolê Seîdê Nursî berhemekî xwe bi navê 'Xutuwatî Sîtte' dijî dagirkeriya brîtanî weşand. Desthilatdarê brîtanî dan ragihandin ku mirî an jînde wî bigrin û bînin.
Serhildana Anatolyayê
Dema serhildana Anatoliyayê dijî dagirkeran destpêkir Şêx-ul Îslam dijî wan fetwa derxist. Seîd Nursî jî dijî wê fetwayê fetwak wederxist û da ragihandin ku serhildana 'Quwa-î Milliye' cîhad e û kesên dijî desthilatdaran şer bikin mucahîd in. Herwiha li aliyê Mustafa Kemal dijî desthilatdaran mucadele kir. Ev ji aliyê Mustefa Kemal û hevalên wî hat dîtin û wan xwast ku Bedîuzzeman were Enqereyê.
Dema Nefiyê
Di serhildana Şêx Seîd de di sala 1925an de ew jî hat girtin û li Burdurê hat nefîkirin. Di destpêka sala 1926an de ew anîn gundekî piçûkê Spartayê, Barla. Piraniya berhema xwe a herî mezim, Risaleyên Nûr li vir nivîsand û da weşandin. Ji ber ku hikûmetê dixwast ew li ber çavên wan be, Bedîuzzeman anîn nava Spartayê. Li vir polîs ew û 120 şagirtên wî girtin û birin girtîxaneya Eskişehirê. Biryara dadgehê ew bû ku wê Bedîuzzeman 11 di girtîgehê de binmîne û pişt re nefî Kastamonu be. Di sala 1943an de careka din hat girtin. De'we hemû li ser Risaleyê Nûr lê dihat kirin. Ew ji wir şandin Denizliyê li wir heta 1944an ma. Piştî berdana wî dîsa serbest nema û ew şandin Emirdağê navçeya Afyonê.
Li wir li hemberê bîna hikûmetê bicîh kirin. Nedihîştin biçe mizgeftê jî. Dewletê pê nikari bû, ewî karê xwe yê ronakkirina cîwanan li her derê berdewam kir. Sê caran hewl dan xwe ku wî bi jehrê bikujin.
Bi saya serê pêşveçûna gerdişên teknîk êdî nivîsên wî li her derê dikarî bûn werin belavkirin. Ev di çavên hikûmeta CHPê de bibû qîtek. Lewma cardin hate girtin û 20 meh heps jê re hat dayinç Lê dadgeheka din ev biryar ji holê rakir û ew serbest ma. Paşê biryerk din ji Enqerê hat û li Afyonê hat rawestandin. Di dawiya sala 1949an de car din hîştin ku were Emirdağê.
Dema Partiya Demokrat
Di dema Partiya Demokrat de jî ji bo sedema şepqe hat dadkirin, pişt re ji bo kitêba wî a Rêbera Ciwanan. Piştî dadkirinê li Stembolê sê mehan li wir ma û zivirî Ispartayê.
Di sala dawiya jiyana xwe de çû Rihayê. Pir nexweş li ber mirinê bû. Lê hikûmetê ew li Kurdistanê nedixwast, jê re ferman derxistin da ku biçe Ispartayê. Li Rihaye 23ê adarê di sala 1960 gihîşt rihmeta xwedê. Piştî Alparslan Türkeş generalek nijadperest bi zordariyê hikûmet kir destê xwe laşê Bedîuzzeman dizîn û bi balafireke leşkerî revandin birin. Heta niha kes nizane li ku ye.
Nîşe
Seîd Nûrsî di sala 1909an de xwestiye rojnameyek kurdî derxîne
Çend Gotinên Wî
"Ku em kurd in, dibe ku bêne xapandin. Lê em tu kesî naxapînin. Em ji bo jiyaneke bêrûmet tenezulî derewan nakin."
Wesata wî li Kurdan
Şîretên Seîdê Nûrsî li gelê kurd an kiriye. Seîdê Nûrsî ji weke Ehmedê Xanî ji bo Yekitiya kurdan xebat kiriye, Wî jî xwestiye kurd bi hev re yekiti çêbikin di qisedanekî xwe de waha gotiye.
Ey Gelê Kurd !
''Dî ttîfaqê de quwwet, di îttihadê de heyat, di biratiyê de se'adet, di hikûmetê de selamet heye. Kabika Îttihadê û sirîta muhebbetê qewî bigrin da we ji belayê xelas bike.''
''Qenc guhê xwe bidinê, ez ê tiştekî ji we re bibêjim: Hûn bizanin ku sê cewherên me hene, hifzê ji me dixwazin. ▪Yê yekemîn: Îslamiyet e, ku bi hezaran xûna şehîdan buhayê wê dane.''
▪Yê duduwan: Însaniyet, ku gerek e em nezera xelqê de bi xizmeta 'eqlî, ciwanmêranî û însanîyetîya xwe nîsanî dunyayê bidin.
▪Yê sisiyan: Mîlîyeta me ye, ku mezîyetê da me; ê berê ku bi qencîya xwe sax in, em bi karê xwe bi hifza mîllîyeta xwe, ruhê wan qebra wan de sad bikin.
Piştî wê, sê dujminê me hene, me xerab dikin. Yek feqîrî ye. Çil hezar hemmalê Stembolê delîlê wê ye.
Yê duduwan: Cehalet û bêxwendinî ye ku hezar ji nav me kes hene nikarin rojnameyek bixwînin ev delîla wê ye.