cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kuruçay
Kuruçay, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Lumbini Sanskritik
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê Lumbini Sanskritik 61 hezar 157 kes hatiye hejmartin
Kromozom
Kromozom (bi înglîzî: chromosome) pêkhateyek bi şeweyê dezî ye, ji kromatîn û proteînan pêk tê, kar dike ji bo embarkirin û guhaztina zanyariyên bomaweyî yên zîndeweran.
Peyva kromozom ji du peyvên grekî, ji “khrōma” û “sōma”  hatiye çêkirin. Di zimanê grekî de ji bo rengê çerm, an jî ji bo renk, peyva “ khrōma”  tê bikaraîn. Herwisa peyva “sōma” ji bo laş an jî ten tê bikaranîn. Kromozom bi hin corên boyaxan bi hêsanî reng digire loma vê navê lê kirine.
Gen (bohêl) rêza nûkleotîdan e û li ser kromozoman de cih digire. Dibe ko kromozomek bi deh hezaran gen lixwe bigire. Piraniya genan zanyariyên ji bo diristkirina proteînan lixwe digirin. Hinek ji genan jî kar dikin ji bo diristkirina ARN-yan.
Pêkhate û cihê kromozoman dibe sedema cudahiya serekî di navbera navikseretayiyan (bi inglizi: prokaryotes), navikrasteqînan (bi înglîzî: eukaryotes) û vîrusan de. Vîrûs pêkhateyên necandar in, kromozomên vîrûsan ji ADN-yê an ji ji ARN-yê pêk tê û bi awayekî gellek şidandî di nav vîrusê de cih digire.
Kromozoma Bakteriyan
Bakterî zîndewerên navikseratayî ne, kromozomên bakteriyan ji ADN-yê pêk tê. Bakterî bi gelemperî tenê yek kromozomek bazineyî lixwe digirin. Kromozoma bakteriyê di nav sîtoplazmayê de cih digire.
Kromozomê navikresteqîyan
Kromozomên zîndewerên navikrasteqîn ji ADN û proteînan pêk tê û di nav navikê de cih digirin. Di xaneya navikresteqîn de her kromozomek ji molekulek ADN-ya dirêj û proteînan pêk tê. Proteîn şeweyê kromozoman rêk dixe û alîkarî dike ji bo çalakiya genên ser kromozoman.
ADN xwe li ser proteînên hîston dipêçîne, bi vî awayî zincîrên ADN-yê sift dibe. Ne tenê proteîna hîston, lê proteînên ji bo duhendebûna ADN-yê, ji bo çakkirina ADN-yê û ji bo çalakiya genan jî bi kromozoman re hevkarî dikin. Tevahiya kromozomê ji molekulek ADN-yê pêk tê. Ango di laşexaneyê mirov de 46 kromozom an jî 46 molekul ADN hene.
Taybetmendiyek diyarker a her kromozomê siftbûyîna (bi înglîzî: compactness) wê ye. wekî mînak,di xaneyek mirov de 46 kromozom heye, heke hemû kromozom lidûhev werin rêzkirin, dirêjiya wan dibe 200 nm. (1mêtre= 1000000000 nanometre ye) Heke kromozomên siftbûyî werin vekirin, vê gavê dirêjiya kromozomên xaneyêk digihîje 2 metreyê. Siftbûyîna kromozoman, di dema dabeşbûna xaneyê de alîkarî dike ji bo rêkxistina hêmanên bomaweyî. Herwisa siftbûyin, di nav navikê de cihbûna kromozoman hêsantir dike.
Hejmar, qebare û şêweyê kromozoman taybet e ji bo her corek zîndewer. Wekî mînak, mirov zîndewerek 46 kromozomî ye, lê mêşên mêwe (bi înglîzî: fruit flies) zîndewerên 8 kromozomî ne, hesp zînderên 64 kromozomî ne. Dibe ko hejmara kromozomên du cor zîndewer wekhev be, lê qabare, şêwe û genên du cor zîndewer tu car wekhev nabin.
Corê kromozoman
Zîndewerên ko bi pirbûna zayendî zêde dibin, du cor kromozom lixwe digirin; kromozomên zayendê (bi înglîzî: sex chromosomes) û kromozomên laş (bi înglîzî:autosomes).
Di laşexaneyê mirov de 22 cot kromozomên laş û du kromozmên zayendê heye. Di xaneyên mirovê mê de cota kromozozma XX, di haneyên mirovê nêr de kromozomên XY, kromozomên zayendê ne. Kromozomên zayendê, bi çêbûna zayenda zîndewerê ve pêwendîdar in, zanyariyên ji bo zayenda mirov lixwe digirin. Loma sifetên (bi înglîzî: character) derbarê zayendê ji aliyê kromozomên zayendê ve tên kontrolkirin. Herwisa hin zanyariyên nezayendî jî li ser van kromozoman de cih digirin.
Kromozomên laş ji bilî sifetên derbarê zayendê, kontrola hemû sifetên bomaweyî dike.
Zîndewerên bi pirbûna zayendî zêde dibin, di xaneyên laş (laşexane) de cotkomeleyên kromozom lixwe digirin û wekî “2n” tên navkirin. Cota kromozomên xaneyê, wekî kromozomên homolog tê navkirin. Kromozomên homolog (kromozomên lêkçûn), cotek kromozomên bi heman qebare, dirêjî û şêweyî ne. Cihê sentromerê û rêza genên li ser kromozomên homolog jî heman in. Di xaneyên mirov de, ferek kromozoma homolog ji dayikê, fera din ji bavê tê. Wekî mînak, di xaneyên mirov de 23 cot, an jî 46 kromozom heye, loma hêjmara kromozomên xaneyên laş wekî 2n= 46 tê nîşankirin. Li vir tîpa “n” cora kromozoman diyar dike.
Heke di xaneyê de ji her corê cotek kromozom hebin, ango kromomozom bi cot bin, vê gavê peyva “2n” tê bikaranîn û ew xane jî wekî xaneya dîploîdî tê navkirin. Bi kurtasî, divê peyva “xaneyên laşê mirov 2n= 46 kromozom lixwe digirin” wîsa were şîrovekirin; di xaneyên laşê mirov de 46 kromozom heye lê ji ber ko ji her corek du kromozomên homolog heye, bi eslê xwe xaneyên mirov 46 heb lê 23 cor kromozom lixwe digirin. Ji xeynî xaneyên laş, di laşê mirovên bi temenê pêgehiştî de xaneyên taybet hene û wekî xaneyên zayendê an jî gamet tên navkirin. Di laşê mêyan de xaneyên gamet wekî hêk, di laşê nêran de xaneyên gamet wekî sperm tên navkirin. Gamet xaneyên haploîdî ne, bi miyozê çê dibin Di xaneyên zayendê, ango di sperm û hêk de komeleya kromozoman ne ji cota kromozoman lê ji tekan pêk tê,gamet ji her corê yek kromozom lixwe digirin. Ango di xaneyên zayendê de 23 kromozom heye û ev xane wekî xaneyên haploîdî tên navkirin.
Kromatîn
Di dema navbera dabeşbûnan de (qonaxa înterfaz) kromozom bi şêweyê nepêçayî ne û wekî kromatîn tên navkirin. Kromotîn jî ji ADN û proteînan pêk tên. Kromatîn di navikê de belavbûyî ne û di bin mîkroskopê de baş xuya nabin. Kromatîn duhendebûna ADN-yê hêsan dikin, bi vî awayê qonaxa dabeşbûna xaneyê dest pê dike. Piştî duhendebûnê ADN-yê, kromotin xwe li ser xwe dipêçin û, sift dibin, pêkhateyek kurtir û stûrtir a bi şiweyî darik an jî sosîs peyda dibe, ji vê pêkhateyê re tê gotin kromozom. Ango bi eslê xwe kromozom û kromotîn heman molekûl in û heman genan lixwe digirin, lê ji ber pêçanên kromatînê, kromozom pêkhateyek kurt a darikî ye.
Kromatîd
Di qonaxa înterfazê de ADN duhende dibe û hejmara ADN-yên xaneyê dibe du qat (herwisa hejmara kromatîn jî dibe du qat). Loma piştî duhendebûna ADN-yê lê berê dabeşbûna xaneyê, xaneya mirov ji her kromozomek du kopî lixwe digire. Her kopiyek kromozomê wekî kromatîdên xwîşk (bi înglîzî: sister chromatids) tê navkirin.
Kromozom bi mîkroskopê, herî baş di qonaxa metafazê de xuya dibin. Di vê qonaxê de kromozom wekî kromozomên metafazê (bi înglîzî: metaphase chromosome) tên navkirin. Kromozoma metafazê ji du nivên hevcot pêk tê, ji van nîvan re tê gotin kromatîd. Ji qonaxa metafazê heta destpêka qonaxa anafazê, kromotîdên xwîşk bi navbeynkariya sentromerê bi hevre girêdayî ne. Ji qonaxa S-ya înterfazê şûnve heta dawiya qonaxa anafazê, laşexaneyên mirov 46 kromozom lê 92 kromatîd lixwe digirin.
Sentromer
Xala ko herdu kromatîd bi hev re tên girêdan wekî sentromer (navendebeş) tê navkirin. Sentromer beşek ji zincîra ADN-yê ye ko dema dabeşbûna xaneyê de ji bo kînetokoran wekî xala girêdanê kar dike.
Li gor cihê sentromerê, kromozoman dabeşê çar coran dibe.
1. Kromozomên metasentrîk
2. Kromozomên telosentrîk
3. Kromozomên akrosentrîk
4. Kromozomên submetasentrîk
Beşên kromozomê yên ji herdu aliyên sentromerê dirêj dibin,wekî “mil”(bi înglîzî: arm) tên navkirin. Milên kromozoman, li gor cihê sentromerê wekî milên kurt an jî milên dirêj tên navkirin. Milê piçûk (kurt) bi tîpa “p” tê nîşankirin (bi înglîzî petite = piçûk). Ji ber ko di alfabeyê de li pey tîpa “p”, tîpa “q” tê, milê dirêj jî bi tîpa “q” tê nîşankirin.
Telomer
Li herdu serên kromozoman de, di beşa kotahiyê de molekula ADN-yê rêzek taybet a zincîra nukleotîdan lixwe digire, ev beşa ADN-yê wekî telomer tê navkirin. Telomer ji dubarebûna zincîrek kurt a nukleotîdan pêk tê. Di beşa telomerê de gen cih nagirin. Her telomerek mirov bi dubarebûna zincîra şeş nukleotîdan, ji TTAGGG pêk tê. Dibe ko di telomerê de zincîra TTAGGG 100 heta 1000 caran li pêy hev dubare bibe.Telomer (ADN-ya telomerî) genên zîndewerê ji windabûnê diparêze.
Karyotîp
Wêneyên bi mikroskopa ronakî hatiyê girtin ko tê de cotên kromozoman li gor qebare, dirêjî, şêwe û cihê sentromerên xwe, ji cota dirêj ber bi cota kurt ve rêzbûyî hatiye nîşankirin, wekî karyotîp (bi înglîzî: karyotype) tê navkirin. .Karyotîp ji kromozomên metafazê tê çêkirin.
Karyotîpa mirov de, 22 cotê kromozomên laş li gor qebareyên xwe, ji qebareya gir ber bi qebareya piçûk ve tên rêzkirin. Li gor vê rêzkirinê, cota kromozomên herî gir (dirêj) wekî kromozomên yekem, cota kromozomên herî piçûk (kurt) jî wekî kromozomên 22yem tên navkirin. Bi rêbaza karyotîpê, mirov dikare ji şêweyê neasayî an jî hejmara neasayî (kêmasî an jî zêdehî) ya kromozoman agahdar bibe. Hin nexweşiyên bomaweyî bi karyotîpê tên teşxîskirin. Wekî mînak, kesên bi nexweşiya sendroma Down in, ji kromozoma 21em ne cotek lê sê kromozom lixwe digirin.
Estehban (navçe)
Estehban yek ji navçeyên parêzgeha Farsê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Estehban e.
Qoqan
Qoqan gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.
Meserkê
Meserkê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Yaklû
Yaklû gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 154 kes (36 malbat) bûn.
Boiscommun
Boiscommun, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Zilek
Zilek (Kamışlı) gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.
Seßlach
Seßlach bajarokekî navçeya (Landkreis) Coburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Çelê
Çelê yan Çel yek ji navçeyên Hekarîê ye. Nêzîkî sinora Îraqê ye.
Dîrok
Vehta Urartuyan êta nehe bajere, Abasiyan, Selçukluyan ve Osmanlıyan cele hüküm le danati, heta 1915 çele gelek nasuri û keldani hebun, gûnde zavita, şurtê,lizane, burşeke hemu gündet falanbun, Şere cîhane 1. Rusu nasturi sergetiya bajare girtibun vi şerida gelen çeli hatübün kuştin. Di 1926, Peymana Enqere ve tewli Komara Tirkiya bû, 1953 bu kaza.
Serban hilgera tirombêlê
Serban hilgra tirombêlan (bi îngilîzî roof rack ) ew cihgireka asinî ye ya ku li ser tirimbêlan e, ew ji bo hilgirtan baran e û ya bi ser banê Trombêlê ve ya girêdayî ye. Ew ji bo hilgirtina tiştên mezin tê bikar anîn, tiştên wekî bisiklêt, rookêra, û çenteyan.
Merîwanê Jêrîn
Merîwanê Jêrîn, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Neu Kosenow
Neu Kosenow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Yaneya Dihokê ya werzişî
Yaneya Werzîşê ya Dihokê ya tepa pêyî, yan jî bi fermî Yana Dihok ya werzişî yaneya werzişî û futbolê ya Dihokê (herêma Kurdistanê, Îraq) e ku di sala 1970î de hat sazkirin. Di werzeyê 2012-2013an de yaneya Dihokê ya futbolê hem li xula Kurdistanê û hem jî li Xula Îraqê dilîze. Rengên mayoyê yaneyê zer û hêşîn in. Yarîgeh û stadyuma yaneyê yarîgeha Dihokê ye ku heta 25.000 temaşevanî digire. Di 2013an de kaptanê yaneya goga pê Xalid Muşîr e.
Serşîw
Serşîw, gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Serşîw 25 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 132 e.
Norman Foster Ramsey, Jr.
Norman Foster Ramsey (jdb. li Washington D. C.) fîzîknasekî navdar ê Amerîkayî ye. Sala 1989 guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatiye dîtin ku ev xelat ji bo wî pîvandin û şopandina atom, molekûl û fîzîka dendikî bo zanistiyê hêsantir kiriye hatiye dayîn.
Jiyan û xebat
Ramsey kurê leşkerek bû. Diya wî mamosteya matematîkê bû û bi eslê xwe jî Alman, li Zanîngeha Kansas) ders dida. Ji ber peywirdariya bavê, mecbûr diman carnan bi malbatî koçberê Parîsê bibin.
Ji sala 1931 ve dest bi perwerdeya endezyariyê dike li Zanîngeha Columbia, lê werdigerîne ser matematîkê. Piştî bidawîkirinê sala 1935 diçe Zanîngeha Cambridge li Brîtanya cem Maurice Goldhaber.
Dûv re dîsa li Columbia University di koma xebatê ya Isidor Isaac Rabi de lêkolînan dike, bi hev re Rêbaza Magnetresonanz a Têhndayîna Molekûlaran keşif dikin.
Sala 1940 bi Rabi re diçe Carnegie Institution, Washington D. C., bo lêkolînên li ser têhna neutron, proton û têhna neutronan li ser dendikê helyûmê.
Di şerê cîhanê yê II. de lêkolînên radarê dike li MIT-Radyasyon-Lab. (çêkirina radarek 3 cm) û ji 1943 ve di Manhattan Project a bo çêkirina atombombeyê bû li Los Alamos dixebite.
Bi bidawîbûna şer re bi tevî Rabi wekî profesorek, ceribandinên têhnên molekûlar didomîne li Columbia University û ji bo hidrojenbombeyê lêkolînan li ser hîperstrûktura tenik/nazîk dike.
Îsmaîlê Cizîrî
Jînenîgarî
Îsmaîlê Cizîrî di sala 1136'an de li Cizîrê hatiye dinyayê. Di sala 1233'an de dîsa li Cizîrê wefat dike. Navê wî bi temamî Ebûl-Îz Îsmaîlê kurê Rezazê Cizîrî ye. Ebûl-îz bernavkekî wî ye, carna wek Ebûl-Îzê Cizîrî û Cizîriyê Kurdî jî têye nas kirin. Ji ber xebatên wî yên girîng jê re "Bedîuzeman" (Rindê Zemenê) gotine. Li Rojavayê jî bi navê Al-Jazari an Ismail al-Jazari tê naskirin. Abdullah Yaşın li ser jiyana wî xebat kiriye û dibêje Cizîrê zimanê kurdî, erebî û farisî jî dizanibû.
Îsmaîlê Cizîrî li taxa Tor a Cizîrê ji dayik bûye. Ew demekê li Amedê jiyaye û bi xebatên xwe yên zanistî bandoreke mezin li ser zanista robotê kiriye û bingeha zanista robot û sîbernetîkê avêtiye.
Ew endazyarên dema xwe yê herî mezin bûye ku pirtûka wî gelek jî hezkirî bûye. Nîşaneke vê hezkirîbûn pirtûka wî ew e ku gelek kopiyên wê (15 heb) li gelek pirtûkxaneyên cîhanê hene.
Îsmaîlê Cizîrî perwerdeya xwe ya destpêkê di medreseyên kurdî de qedand. Li van medreseyan bêhtir li ser fizîk û sîbernetîkê sekinî û heta roja me jî gelek îcadên ku hê ne hatine dîtin keşif kirin û di dema xwe de xistin xizmeta mirovahiyê.
Berhem
Al-Jami' bayn al-Ilm wa al-'Amalî an-Nafi' fî Sinâ'at al-Hayal (wergera bi kurdî: Pirtûka ku di endezyariyê de ji feyde girtina tevgerên mekanîk, bi înglîzî: The Book of Knowledge of Ingenious Mechanical Devices) "El-Kîtab fî Mei lorîfet el-Hîyel el-Hendesiye" ango "Pirtûka li ser Zanîna Hîleyên Endazyaranî". Îsmaîlê Cizîrî ev pirtûk bi fermana Qere Erselanê mîrê Amedê li sala 602'ê (koçî (1206'ê zayînî) nivîsiye.
Cizîrî di pirtûka xwe de behsa çêkirina 50 amûran dike ku hemî jî ji dahînanên wî bi xwe ne. Pirtûka wî ji şeş beşan pêk tê. Di beşa pêşîn de deh tarîfên cuda yên di derbarê çêkirina saetên avê de hene. Di beşa duyem de derbarê çêkirina hin firaqan deh tarîfên cuda hene. Di beşa sêyem de ji bo çêkirina misîn û amûrên destnimêjê û tasan, deh tarîfên cuda hene. Di beşa çarem de di derbarê çêkirina hewz, fiskiye û çêkirina otomatên muzîkê de deh tarîf hene. Di beşa pêncem de pênc tarîfên di derbarê amûrên ku ava çalên ne gelek kûr û agahiyên ava zêdekirina çemekî de hene. Di beşa şeşem de pênc tarîfên derbarê şiklên ku naşibin hev û agahiyên çêkirina hene. Bi kurtasî di pirtûka wî de agahiyên di derbarê saeta avê, aman û avhilavêjên xwekar û otomatîk, amûrên avdana ji robar û cokan, amûrên lêdan û jenîna xwekar û otomatîk a bilûrê de hene.
Cizîrî wekî bavê robotan tê nasîn ji ber ku wî robotê herî pêşîn ji bo jenîn ango lêdana bilûrê çêkiriye.
Çavkanî
http://www.alshindagah.com/marapr2005/jaziri.html (en)
Bênîn, Pasûr
Bênîn (Bi tirkî: Karaağaç), gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.
Yêlîbilax
Yêlîbilax gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 30 kes (7 malbat) bûn.
14ê gulanê
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)
Nêrcik
Nêrcik gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.
Hosêynabad, Melekan
Hosêynabad gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Benedicta Boccoli
Benedicta Boccoli (jdb.  li Mîlano, Îtalya) aktrîseke îtalî ya şano û sînemayê ye. .
Louviers
Louviers, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Gosartmetiya Susurlukê 1996
Gosartmetiya Susurlukê yan skandala Susurlukê ji qezaya hatûçûyê ya li ser riya Balıkesir-Bursayê di 3ê çiriya paşîn a 1996ê de rûdayî re tê gotin ku bi xwe re gelek skandalan derxistibû holê. Di qezayê de têkiliyên mafya, cerdevan, polîs û kujerên dewleta veşarî (dewleta kûr, dendikê dewletê) derketibûn holê. Yek ji skandalên herî mezin û sosret ên Tirkiyeyê ye.
Qezaya trafîkê
Parlamenterê partiya Süleyman Demirel DYPê yê Rihayê sercerdevan Sedat Edip Bucak, giregirê gerîndetiya ewlekariyê û gerîndeyê dibistaneke polîsan Hüseyin Kocadağ, bi nasnameyeke sexte (Mehmet Özbay) kujerê dewletê û pisporê şerê taybet Abdullah Çatlı, xanimeke ji cîhana bezmê ya bi navê Gonca Us, di otomobîlekê de (kodplaka wê 06 AC 600) qeza derbas dikin, dikevin binê kamyonekê.
Di qezayê de Hüseyin Kocadağ, Abdullah Çatlı û, Gonca Us jiyana xwe jidest didin, Sedat Bucak birîndar difilite.
Qeza bû yan operasyon
Li ser qezayê gelek angaşt hatin gotûbêjkirin. Dozgeran doz vekirin, meclîsê lêpirsîn da destpêkirin. Lê ti encamekê bidest nexistin, lewra rêç diçûn ser saziyên dewletê. Kesên di otomobîlê de bûn ne mirovên ham û tam bûn. Hemî jî dijî PKKê têkoşiyabûn. Van kesan li Kurdistanê bi hezaran mirov dabûn kuştin, windakirin. Bi hezaran gundên kurdan vala kiribûn, şewitandibûn.
Evan kesan bi JİTEM û rêxistinên din ên kontrgerîllayê re dixebitîn, li Ewropa li wan doza eroînfiroşiyê hatibû vekirin. Metmet Catli fîrar bû û dewlet lê digeriya. Gorî gelekan ev bûyer ne qezayek bû. Dewleta kûr ev kesana bo berjewendî û karên xwe yên kirêt bikaranibû û ji ber ku wan gelek bi sirên dewletê dizanîn, niha jî ew ji holê radikir.
Henyat
Henyat, taxeke girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Merîwanê Jorîn
Merîwanê Jorîn, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Hesenabad, Melekan
Hesenabad gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Yênikce
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 179 kes (43 malbat) bûn.
Vîdon
Vîdon, bîdon alaveke veguhastinê, transportê ye û pirranî ji plastîkê tên çêkirin.Di gelek forman de tên çêkirin û gorî bikaranîna xwe drûvên wan tên dayîn.
Bextegan (navçe)
Bextegan yek ji navçeyên parêzgeha Farsê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Fars e.
Kerran
Kerran, wek Kerra tê xwendin, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.
Meriskê
Meriskê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Neuenkirchen, Anklam-Land
Neuenkirchen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Bad Düben
Bad Düben, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonyayê ye.
Busset
Busset, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Lêvên deng
Lêvên deng (bi inglîzî: vocal fold) du betanên di hindirrî qirrikê de ne. Her lêvek bi yek ji cotê qirtikên arytenoîd (arytenoid cartilage) û bi dîwarê qirtika kirkirokê girêdaye. Lêvên deng ji hev dûr dikevin û rê didin bo keşê dema henasedanê. Lê ew nêzî hev dibin dema peyvîne. Ew girîng in bo dengkirinê. Mirov keş ji hindirrî pişikê xwe pif dike û keş li lêvên deng dikeve û diheje, ev heja keş deng dirist dike.
Bevanat (navçe)
Bevanat yek ji navçeyên parêzgeha Farsê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Surian e.
Istanbul Pride
Istanbul Pride an jî bi kurdî Rûmeta Stembolê meşeke serbilindiya hevzayendan û xwenîşandana LGBT ye ku her sal li bajarê herî mezin ê Tirkiyê, Stembolê tê lidarxistin. Bûyer yekem car di sala 2003 de pêk hat û niha her sal yekşema dawî ya hezîranê an jî yekşema yekem a Tîrmehê, ji bo bidawîbûna hefteya serbilindiya Stembolê pêk tê. Nêzîkî 30 kes beşdarî yekemîn Gay Pride Istanbul bûn. Ev hejmar her sal qat bi qat zêde dibe û di sala 2010-an de gihîşte 5000 kesan. Civîna 2011-an zêdetirî 10000 kes bala xwe dayê, ji ber vê yekê Gay Pride Istanbul dike meşa herî mezin a cureya xwe di Cîhana Misilman de. Bo meşa serbilindiyê ya 2012, ku di 1ê Tîrmehê de pêk hat, di navbera 10,000 û 30,000 kesan de beşdar bûn.
Beşdar beriya ku li tevahiya kolana Îstîklalê bimeşin li Qada Taksîmê li hev kom dibin. Ev bulvara peyayan a fireh û yek ji girîngtirîn cîhên giştî yên Stenbolê ye, ku pir caran mala cejn û festîvalên herêmî ye.Di 30ê hezîranê 2013 de, defîleya serbilindiyê hema hema 100,000 kes kişand. Xwepêşanderan tevî xwepêşanderên Parka Gezî bûn û bi vê yekê şanaziya Stembolê ya sala 2013an bû şanaziya herî mezin a ku heta niha li Tirkiyê hatiye lidarxistin. Serbilindiya 2014-an zêdetirî 100,000 kes kişand. Yekîtiya Ewropayê pesnê Tirkiyê da ku defîle bê navber bi rê ve çû. Roja Yekşemê 29ê hezîrana 2015an, Reuters ragihand ku polîsên Tirk bombeyek avê bikar anîne ji bo belavkirina meşa serbilindiya hevzayendan.
Di sala 2016 de, meşa serbilindiyê ji hêla hukûmeta herêmî ve "ji bo ewlehiya welatiyên me, berî her tiştî beşdaran û ji bo nîzama giştî" hate qedexe kirin. Li rêxistinên LGBT’î jî destûr nedan ku daxuyaniyê bidin çapemeniyê. Walîtiya Stembolê careke din îdia kir ku dê destûr neyê dayîn kombûna LGBT'yan. "Di çarçoveya zagona bi hejmara 5442'an de ji ber êrîşên terorê yên li welatê me û li herêmê pêk tên ev daxwaz nehat qebûlkirin. Ji ber ku dema hesasiyetên ku di civakê de derketine ber çavan bên girtin dibe ku çalakî û bûyerên provokatîf pêk bên; û ji ber ku dibe sedema têkçûna nîzama giştî û xelkê - tevî beşdarên bûyerê- aramî, ewlehî û refahê."
Di sala 2017’an de Walîtiya Stenbolê dîsa Parada Rûmetê ya LGBT’yan qedexe kir, bi hincetên ewlekarî û nîzama giştî.
Walîtiya Stembolê di sala 2018’an de cara çaremîn bi hinceta fikara ewlehiyê û nîzama giştî Meşa Rûmetê ya LGBT’yan qedexe kir, lê derdora 1000 kesî ev qedexe red kirin û rastî gaza rondikrêj û guleyên plastîk hatin. 11 beşdar hatin girtin.
Di sala 2019an de, ji bo pêncemîn sal li pey hev Walîtiya Stembolê dîsa Parada Rûmetê ya LGBT qedexe kir, ji ber fikarên ewlehiyê û nîzama giştî. Piştre, Parlamenterê Partiya Komarî ya Gel (CHP) Sezgin Tanrıkulu yê muxalefetê, ji Alîkarê Serokomar Fuat Oktay re pirsnameyek pêşkêşî Parlamena Tirkiyê kir û got, çima Alîkarê Waliyê Stembolê Pride ya Stenbolê qedexe kiriye. Wî her wiha pirs kir ku çend endamên LGBT di 17 salên dawî de, dema ku partiya desthilatdar Partiya Dad û Geşedanê (AKP) bajar bi rê ve dibir, ji ber gotinên nefretê yên provokatîf hatine kuştin, û fikarên xwe li ser cihêkariya li dijî civaka LGBT anî ziman. Di 29’ê hezîranê de bi sedan kes li dijî qedexeyê derketin, bi gaza îsotê, mertal, gaza bîber û guleyên plastîk ên polîsan rastî wan hatin.
Yênkîkend, Miyanduaw
Yênkîkend, Miyanduaw gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 248 kes (46 malbat) bûn.
Sûreban
Sûreban, gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
15ê gulanê
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)
Zeyniye Öner
Zeyniye Öner (jdb. 1960 li Qoser a parêzgeha Mêrdîn) seroka şaredariya Ewêna Stewrê yê Mêrdînê ye.
Dibistana seretayî qedandiye û xwedî 10 zarokan e. Di nava refên partiya DEHAPê de ketibû hilbijartinê û bi dengdayina 90 % bûbû seroka şaredariyê.
Boismorand
Boismorand, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Xweşikan
Xweşikan, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.
Boismorand
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Gidiklû
Gidiklû gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Louye
Louye, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Buxières-les-Mines
Buxières-les-Mines, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Mêremînê
Mêremînê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Chandrapur
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê Chandrapurê 72.059 kes hatiye hejmartin
Ezuem
Ezuem torbendeke civakî ya kurdan e. Ezuem di demeke kin de di çapemeniya kurdan de wekî Facebooka kurdan hate danasîn û binavkirin.
Torbenda Ezuemê di 31.03.2013an de ava bû û bi zaraveyên sereke yên kurdî ve û bi 10 zimanan hatiye avakirin. Di demeke kin de ji aliyê çapemenî û raya giştî ya kurdan ve bal kişand; di nava 3 mehan de bi hezaran kes bûne endam.
Jiber ku sistemeke azad e û li gorî pîvanên cîhanî tevdigere û bi vî rengî xizmeta kurdan dike behtir bala hemî kurdan kişand.
Kerrikan
Kerrikan, wek Kerrika tê bilêvkirin, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.
Beyza (navçe)
Beyza yek ji navçeyên parêzgeha Farsê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Beyza ye.
Bad Dürkheim
Bad Dürkheim bajarokekî navçeya (Landkreis) Bad Dürkheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Şîrînkend
Şîrînkend gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Zarencî
Zarencî gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 308 kes (88 malbat) bûn.
Memalê Pçok
Memalê Pçok, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Postlow
Postlow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Pasargad (navçe)
Pasargad yek ji navçeyên parêzgeha Farsê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Saadat Şar e.
La Celle, Allier
La Celle, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Terorîzm
Terorîzm (bi latînî terror tê wateya "tirsandin") zaravek e ji bo tundûtîjiyeke neqanûnî yê ko kes an kom ji bo meremên siyasî an îdeolojîk dijberî kesên neçekdar ên bajêrwar dikin.
Kes an komên ko tundûtîjiyên weha dikin terorîst in.
Firqê
Firqê gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.
Memalê Mezin
Memalê Mezin, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Lyons-la-Forêt
Lyons-la-Forêt, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
16ê gulanê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Famîleya strîporan
Famîleya strîporan (Dipsacaceae) famîleyek riwekan e, di desteya Dipsacales de cih digire. Li Kurdistanê jî hin endamên vê malbatê heşîn dibin. Bi taybetî li cihên tropîk, devedora Deryaya Navîn, başûrê Afrîkaê tên dîtin.
Sîstematîk
11 heya 14 çîn, bi qasî 290 cureyên famîleyê hene:
Şêtman
Şêtman, gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Mala Melikê
Mala Melikê an jî Mala Melkê, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.
Dîgraf
Dîgraf têgiheke rêzimaniyê ku bo du tîpên şûnê sewt, dengekê digire ye. Wextê ku sê herf ango tîp şûna dengekê digirin, trîgraf, çar digirin tetragraf hws. tê navkirin. Mînak ku du tîpên "Xw" ê ku di alfebeya kurdî de tê bikaranîn diyagrafek e.
Bad Dürrenberg
Bad Dürrenberg, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonya-Anhaltê ye.
Şîrvan Şahlû
Şîrvan Şahlû gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Leon M. Lederman
Lederman li City College of New York (lîsans 1943) perwerde dibîne û Zanîngeha Columbia jî didomîne. Sala 1951 xwendina bilind bidawî dike û ji sala 1952 ve li heman zanîngehê dest bi kar dike. Sala 1958 dibe profesor.
Di nava salên 1961 - 1979 wekî gerînende li laboratûarên Nevis kar dike. Sala 1979ê ve îcar jî gerînendetiya laboratûarên Fermilab dike. Vê karê heya sala 1989 birêve dibe. Ji sala 1992 ve li Illinois Institute of Technology dersdariyê dike.
Lederman sala 1988 bi tevî Melvin Schwartz û Jack Steinberger guncavê Xelata Nobel a fîzîkê tê dîtin. Sedemê xelatê lêkolînên wî yên li ser neutronan bû. Wî da nîşandan ku gelek cureyên neutrînoyan hene. Herwiha wî sala 1977 li Laboratûara Fermi ja li Illinoisê jî keşfa Bottom-Qûarkan kiribû
1992 bû serokê American Association for the Advancement of Science. Ji sala 1965 ve endamê National Academy of Sciences ye. 1965 xelata National Medal of Science digire û 1982 jî Wolf-Xelat a fîzîkê. 1992 guncavê Enrico-Fermi-Xelatê tê dîtin.
Terîqet
Terîqet an jî holdarî têgiyeke ji wûşeya erebî Tarîqat (erebî gelejmêr turuq, ) de hat afirandî ye û tê ye maneyê rê. Lê di Îslam de ew ji bo salixdana milên oliyên tev kom bûn tê bikaranin. Endamên terîqetan hin caran wek sofî an derwêş tên salixdan.
Dîrok
Gorî pir dîroknasan terîqetan bi sedsala 12'an Ebdulqadirê Geylanî re dest pê kirî ye û pêyçûnên wî wek Qadîrî tên navandin. Li wê bêtir hin terîqetên binav Yesewî, Rifaî, Mewlevî, Bektaşî, Neqşîbendî û Helvetî ne.
Mehmediyê
Mehmediyê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Cehrom (navçe)
Cehrom yek ji navçeyên parêzgeha Farsê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Cehrum e.
Xelatên Latin Grammy
Xelatên Latin Grammy cara yekem di sala 2000'an de ji aliyê weşandina televîzyona CBS hate pêkanîn.
Salên Xelatdanê
Xelatên Latin Grammy
2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007
Xerzikan
Xerzikan, weke Xerzika tê xwendin, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Rossin
Rossin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Osman Özçelik
Osman Ozçelik (z. 1952 li Dêrika Çiyayê Mazî) nivîskar û siyasetmedarekî kurd û niha parlamenterê Sêrtê yê DTPê ye.
Di sala 1952an de li Dêrika Mêrdînê hate dinyayê. Dibistana seretayî û navîn li Dêrikê û lîse jî li Amedê xwend. Di sala 1975an de Zankoya Dermanfiroşiyê ya Zanîngeha Stembolê qedand. Piştî qedandina zankoyê li Stembolê bi cih bû û dest bi karê dermanfiroşiyê kir. Di vê demê de di desteya rêveber a serokatî û endamtiya Odeya Dermanfiroşan a Stembolê de kar kir.
Siyasetmedar
Ozçelîk di dema xwendekariya xwe de nasbûnî bi siyasetê kiriye û di nav DDKOyê de cih girtiye. Dema sekreteriya Odeya Dermanfiroşan a Stembolê dikir di nav damezrînerên HEPê de cih girt û serokatiya rêveberiya Stembolê ya HEPê kir.
Piştî ku HEP hat girtin wek endamê damezrîner û cîgirê serokatiya DEPê cihê xwe girt. Ozçelîk bi rêzê ve HADEP, DEHAP û DTPê de bênavber siyaset kir û di asteke bilind de rayedariya van partiyan jî kiriye.
Nivîskar
Ozçelik demek dirêj e ku di rojnameya Azadiya Welat de qunciknivîsiyê dike. Li ser helbestvanê kurd Cegerxwîn jî lêkolîneke wî heye û herî dawî li ser romanekê dişixule.
Berhem
Ozçelik xwedî pirtûka bi navê Kulîlkên Qeşayê ye.
Zengê
Zengê, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Zengê li aliyê "Pêşkevir" li çiyê, gundekî Licêya Amedê ye. Li aliyê rojhilat gundê Helhel, li aliyê Başûr Qendelxel, li aliyê rojava Licok û li Bakur jî gundê Kerwasê heye. Gundiyên Zengê bi zavarayê Zazakî (Kirmanckî) ya kurdî diaxivin lê piranî bi kurmancî jî dizanin. Gund heta salên 90'î li dor 150 malî bû, bi valakirina gundan re ew jî hate valakirin û têde 10-20 mal man. Lê niha dîsa hatiye ser hev û gund şên bûye.
Zaxe, Miyanduaw
Zaxe, Miyanduaw gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 254 kes (55 malbat) bûn.
Şîweco
Şîweco, gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Cérilly, Allier
Cérilly, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Şîweco
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Şîweco 19 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 124 e.
Arajkan
Arajkan, weke Arajka TÊ bilêvkirin û carina jî weke Araşka TÊ nivîsandin (bi tirkî): Üçkuyu) gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.
Kohalpur
Kohalpur, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Jimare 5 (Province No. 5) de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2015an hêjmara gelhe ya bajarê Kuhalpurê 35 hezar 546 kes hatiye hejmartin
Melvin Schwartz
Jiyan û xebat
Ew di dema krîza mezin a aboriyê ya cîhanê de mezin bû li bajarê New York City û perwerdeya xwe li Bronx High School of Science kir.
Sala 1953 lîsansa xwe bidawî dike û sala 1958 dibe doktorê fîzîkê li Zanîngeha Columbia, ku paşê fîzîknasê mezin Isidor Isaac Rabi birêveberiya wê fakûlteyê dike.
Di heman demê de ji 1956 heya 1958 li Brookhaven National Laboratory jî dixebite. Schwartz sala 1958 dibe asîstan profesor li Zanîngeha Columbia. Sala 1963 ew êdî profesor e. Tsung-Dao Lee yek ji hevalên wî yên xebatê ye ku Nobelwergir e, di lêkolînan de piştgiriya wî dike.
1966, piştî 17 salên xwe yên li Columbia, diçe Zanîngeha Stanford, ku wê demê li wir teknîka bilezkirina parçeyên atomî hatibû çêkirin, ango SLAC. Ew li wir tevlî pirraniya lêkolînên girîng û mezin dibe.
Xerame (navçe)
Xerame yek ji navçeyên parêzgeha Farsê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Xerame ye.
Şiwan Sidîq Mehmûd
Şiwan Sidîq Mehmûd le 15î gullanî 1983 le gerekî Kanî 'Aşqan le şarî Hellebce le dayk buwe. Le sallî 1988 dway kîmyabarankirdinî Hellebce rûy kirdotewe Êran, le heman sallda gerawinetewe bo Silêmanî duwatir be birryarêkî hikumetî be'sî 'Êraq enfal kirawin bo heşt mang le bendîxaney Nuger Selman legell xêzanekey destbeser kirawe, le sallî 1989 gerawinetewe bo Hewlêr.
Seretay karkirdinî le biwarî rojnamewusîda degerêtewe bo seretay sallanî 2000 le rojnamey Pirs, Mîdya, Hawllatî, Bedirxan, Barzan, govarî Sivîl, govarî Hellbûn, rojnamey Rizgarî, rojnamey Hewall babetî rojnamenûsî bllawkirdotewe û karî rojnamewanî bo zorbeyan encam dawe.
Melvin Schwartz
Jiyan û xebat
Ji sala 1975 ve endamê National Academy of Sciences bû.
Havîngeh
Havîngeh, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.
Bad Dürrheim
Bad Dürrheim, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Baden-Württembergê ye.
Zencîrawa
Zencîrawa gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 587 kes (145 malbat) bûn.
La Madeleine-de-Nonancourt
La Madeleine-de-Nonancourt, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Ebas Ehmed
Ebas Ehmed (bi tîpguhêziya latînî ji erebî: Abbas Ahmad) di sala 1969an de li Başûr-Rojavayê Kurdistanê hatiye dinyayê. Li Sûriyê perwerdehiya muzîkê wergirt. Di 1990î de dest bi xebatên xwe yên muzîkê kir. Di navbera salên 1990 û 1996an de pênc albûmên amatorî weşand. 1996an koçberî Elmanyayê kir. Di wan salan de komek ava kir û bi vê komê di gelek deverên Ewrûpayê konseran da. Pênc albûmên profesyonelî weşand. Keça Delal (1996), Deynek (1997), Barana Tirsê (2000), Mêvana Xewnê (2003) û Bi Tenê (2007).
Ebas Ehmed yek jî hunermendê herî serkeftî ye ku şêweyên muzîka cîhanî lê muzîka kurdî guncandîye. Ebas Ehmed bi taybetî şêweyên pop-rockê ji bo di muzîka xwe de bi kar anî. Bi taybetî ciwanên bajarî yên kurdan ji berhemên wî hez dikin.
Festîval
Festîval, peyveke latînî ye û ji bo çalakiyên pîrozkirinê yên birêkûpêk tê bikaranîn. Di Kurdî de bo festîvalê cejn, îd, pîrozbahî tên bikaranîn.
Birêkûpêk ango divê pîrozkirin berdewam be û dem, cih an dîroka wê kivşe be yan bi biryarê were kivşekirin. Festîval pirranî ji bo pîrozbahiyên herêmî tê bikaranîn. Cara pêşîn di sedsala 12emîn de wekî bêje hatiye bikaranîn. Lê pîrozbahiyên mirovan gelek kevn in. Li Misira kevn pîrozbahiyên keyan (fîrawûn) navdar bûne.
Medaya
Medaya, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Ke Huy Quan
Ke Huy Quan (jdb. 20'e tebaxa 1971an), ku wekî Jonathan Ke Quan jî tê zanîn, lîstikvanek amerîkî ye bi eslê viyetnamî ye. Wekî lîstikvanek ciwan, Quan bi lîstina Short Round di Indiana Jones and The Temple of Doom (1984) û Data di fîlma The Goonies (1985) de bi navûdeng bû.
Li dû çend rolan di salên 1990î de, Quan navberek 20 salî da lîstikvaniyê û wekî koreograf û alîkarê derhêner xebitî. Ew bi fîlima honaka zanistî Everything Everywhere All At Once (2022) vegeriya lîstikvaniyê. Performansa wî bi berfirehî hate pesin kirin û wî gelek xelat wergirtin, di nav de Xelata Akademiyê û Xelata Kûreya Zêrîn.
İbrahim Şahin
İbrahim Şahin (jdb. 1956, Tokat) gerînendeyê malnişînî, giregirekî kontrgerîlla û hêzên taybet ên Tirkiyeyê ye. Di gosartmetiya Susurlukê de ceza xwar li sala 2001ê ji aliyê serokkomar Ahmet Necdet Sezer ve hat efûkirin.
Di darizandinên rêxistina girêdayî dewleta kûr Ergenekonê de navê wî jî derbas dibe. Hêj darizandin bidawî nebûbûn, ji girtîgehê serbest hat berdan. Ji ber berdana wî hikûmeta Recep Tayyip Erdogan AKP, ji aliyê ronakbîran ve hat rexnekirin.
Jînenîgariya fermî
Sala 1976ê ji akademiya polîs destûrdar dibe û li Sinopê dixebite. Sala 1980yê (dema derbeya 12yê îlonê) li Nevşehirê kar dike. Heman salê hêzên taybet tên avakirin (Özel Harp Dairesi - saziya şerê taybet) û wî jî tevlî dikin. Sala 1994ê li Almanyayê perwerdeya salariyê (GSG-9) dibe. 1987ê jî kûrsa antîterorê bidawî dike.
Kariyera xwe li Kurdistanê kiriye
Ew bi kirinên xwe yên li Kurdistanê navdar bûbû. Birêveberiya hêzên polîs ên pisporên şerê taybet in dikir. Bi JİTEMê re hevkarî dikirin. Di dema wî de laşên meytên pêşmergeyên PKKê dihatin parçekirin, daristanên Kurdistanê dihatin şewitandin. Têkiliyên wî bi Tansu Çiller, Mehmet Ağar, Sedat Edip Bucak, Abdullah Çatlı, Korkut Eken, Veli Küçük, Çevik Bir û gelekên din ên li Kurdistanê bi kirinên xwe yên îllegal û nerewa dihatin naskirin re hebûn.
Boisseaux
Boisseaux, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Cesset
Cesset, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Sarnow
Sarnow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Maseka
Maseka, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Şêxbaba, Melekan
Şêxbaba gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Şêyxolêslam, Melekan
Şêyxolêslam gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kundir, Dêrika Çiyayê Mazî
Kundir    gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Misirf
Misirf, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Memila
Memila, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Zengîawa
Zengîawa gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
La Chabanne
La Chabanne, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Zengîawa
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 56 kes (10 malbat) bûn.
Zimanê albanî
Zimanê Albanî (Navê orjînal Gjuha Shqipe ) şaxeka zimanên Hînd û Ewropîyê ew yek ji zimanên fermî yên albanya û Makedonyaya Bakur. Du zaravayên cihêyên bi navê Gegî û Toskî têye navkirin hene. Lê zimanê niviskî li ser bingeha dîalekta Toskî di sedsala 20'an de hatiye çêkirin. Va prosesa standardîzasyonê bi kongreyeka di sala 1972'a de li Tîranê hatiyê pêkanîn ve hatiye temam kirin.
Di zimanê Albanî de peyvên ku ji zimanên dinên mînak Latînî, Yewnanî û yên di sedsal û dehsalên dawî ji Bûlgarî, Îtalî, Fransî, Tirkî hatinî standin cihekî û mîkareka girîng digirin.
Belavbûn
Zimanê Albanî li Albanya, piraniyê Kosovo, li Makedonyaya Bakur, Sirbistan û Montenegro tê axaftin. Dîsa li Îtalya û Sîcîlya (nêzî 100.000 axivêr), ên ku wek Arbëreş tên navkirin, û li Yewnanistan, ên ku wek Arvanitan û Çaman tên navkirin û bi zimanê Albanî diaxivin hene. Li hin welatên Ewropayê jî koçarên ku hatinî wan welatan zimanê albanî wek zimanê koçerî diaxivin hene.
Aqikan
Aqikan, weke Aqika tê bilêvkirin, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.
Zimanê albanî
Belavbûn
Li dinê bi temamî 8 mîlon kes bi zimanê Albanî diaxivin û li wan 3,5 li Albanya, 3,5 li welatên dinên Balkanan û yên din jî wek koçer li dinê belav bûne.
Dîrok
Di dîrok de zimanê Albanî bingehî li derên ku îro tê axaftin belavbûbû. Di sedsala 11'an de hin niviskar qala Albaniyên ku bi zimanê Albanî diaxivin kirine. Li wê şunda ewna li beravên Derya Adriyatîk belavbûne. Li wan hinek nav xelkên Slawên ku li derên çûnî niştecî de asîmîle bûne û zimanê xwe guhertine.
Belgeya niviskiya ku bi zimanê Albaniya herî kevin a ku heta niha kişf bûyî di sedsala 15'an de ye. Pirtûka herî kevina ku bi zimanê Albanî hatiyî nivîsîn, ya bi navê Meshari, di sala 1555'a de ji hêla klerîkek(îng. Cleric) Gjon Buzuku hatiye nivîsîne.
Di sala 1870'an de rojnameya herî sifte bi zimanê Albanî hatiye derxistin. Li vê şunda zimanê Albanî gorî axivêrên xweyên li welatê lê, geh bi alfabeya latînî, geh bi alfabeya yewnanî, geh jî bi Alfabeya erebî hatiye nivîsîn. Lê bi dawiyê sedsala 19'an re standardîzasyon û yekkirina alfebeyan destpêkiriye. Yek ji wan alfabeyan ya herî qebûl dibûyî Alfebeya Stembolê, ya ku ji hêla Sami Fraşeri hatibû pêkanîn bû.
Bi civîneka di 14. - 22. kewçêra 1908'an de li bajarê Manastirê(Bitola) hatibû pêkanîn ve zimanê Albanî êdî bi temamî bi alfebeya latînî hat nivîsîn.
Alfebe
Ji 1908'an virve di zimanê Albanî de bi temamî alfebeya latînî têye bikaranîn. Li ber wê ew herwiha bi alfebeya yewnanî û erebî jî dihat nivîsîn.
Mînak bo Albanî
Danezana Gerdûnî Ya Mafên Mirovan, Artîkêl 1:
Bad Elster
Bad Elster, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonyayê ye.
Lalheso
Lalheso,   gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Mainneville
Mainneville, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Bad Ems
Bad Ems, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Rheinland-Pfalzê ye.
Spantekow
Spantekow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Şîwesell
Şîwesell, gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Şîwesell 21 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 114 e.
Şorce Tûraxay
Şorce Tûraxay gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kurkê Jorin
Kurkê Jorin, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Xefr (navçe)
Xefr yek ji navçeyên parêzgeha Farsê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Bab Anar e.
18ê gulanê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Fîlm
Fîlm an jî "'Niwênt"', ji teknîka tomarkirina wêneyên bi liv (tevger, hereket) û dengpêvekirina wan pêk tê. Di sînemayê (kîno) de bingeha xebatê digire. Di serdema nû de teknîkên fîlm û fîlmkişandinê, anîmasyon hwd gelek bipêşketine.
Mahmîcank
Mahmîcank,   gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Fîlm
Dîroka niwênt
Bihereketkirina wêneyên du ber di sala 1860'î de gengaz dibe. Alaveke hate çêkirin ku tenê dema mirov wekî dûrbînê lê binêriya dikaribû temaşebike. Bi gelek ceribandinan di sala 1880'î de bingeha teknîka îro hate avêtin. Fîlmê bi naverok ê yekê Le Voyage dans la Lune (Rêwîtiya heyvê) bi heman teknîkê di sala 1902'î de ji aliyê Georges Méliès ve hate çêkirin.
Mabeta
Mabeta, nahiyek girêdayi Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Zêynalkendî
Zêynalkendî gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 972 kes (244 malbat) bûn.
Johannes Georg Bednorz
Johannes Georg Bednorz (jdb. li Neuenkirchen a parêzgeha Steinfurt) fîzîknasê Alman e. Sala 1987 Xelata Nobel a fîzîkê digire.
Jiyan
Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî ya bi navê Martinum li Emsdettenê, sala 1968ê bo xwendina kîmyayê xwe li zanîngeha bi navê Westfälischen Wilhelms-Universität a li Münsterê ye qeyd dike. Serî de bisernakeve û xwe li beşa mîneralogiyê dinivîsîne. Doktoraya xwe li cem Prof. Wolfgang Hoffmann di warê krîstalografiyê de dide.
Havîna sala 1972 Bednorz bo cara yekemîn li IBM Zurich Research Laboratory a li Rüschlikon wekî xwendekarê havînê kar dike.
Sala 1982 li IBM dest bi kar dike û ji sala 1983 ve jî dest bi lêkolînan dike. Bi giranî li ser fîzîka energiyên mezin radiweste ku ev xebatên wî jê re Xelata Nobelê tîne.
Hewrê, Pasûr
Hewrê an jî Mala Xerzê gundekî ku bi navçeya Pasûra Diyarbekirê ve girêdayî ye. Di nav navçeyên Diyarbekirê, Pasûr û Farqîn dimîne. Li herema eşîra badika (badikan) wek navenda wê eşîrê tê dîtin. Li 1999'an sedema bendava Batmanê bi piranî di bin avê de maye.
Bondaroy
Bondaroy, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Vyas
Vyas, bajarekî welatê Nepalê ye û li herêma Gandaki Pradesh cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê Vyasê 46 hezar 877 kes hatiye hejmartin
Kurkê Jêrin
Kurkê Jêrin, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Xonc (navçe)
Xonc yek ji navçeyên parêzgeha Farsê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Xonc e.
Kaje
Kaje, gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Menteşiya Jor
Menteşiya Jor  gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Kaje
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kaje 37 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 200 e.
Dirêjahî
Dirêjahî (bi Soranî: dirêjayî, درێژایی ; bi Inglîzî: length) yek ji rehendên tiştan e. Dirêjahî rehendê dakişandî yê her tiştê ye. Dirêjahî ya tiştekî duriya navbera dawî yên wî tiştê ye; berfirehiya xetî ya wî ku ji dawî heta dawî dihêt pîvan. Pêdivî ye ji bilindahî û pehnahî bihêt cuda kirin. Bilindahî berfirehî ya tiştan e bi awayê stûnkî; Û pehnahî dûrî ya navbera alîyekî heta aliyê dî nîşadidit.
Dorşin
Dorşin, çiyakî li herêma Pasûr a eyaleta Amedê ye.
Maşmaşk
Maşmaşk an Maşmaş an jî Majmajkê, gundekî girêdayî yê navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya Mêrdînê ye. Maşmaşk ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Dirêjahî
Di fîzîkê da, bi awayekê edetî her dûrahîya di navbera du xalan da dirêjahî ye.
Şerîflû, Melekan
Şerîflû gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Dirêjahî
Dirêjahî pîvana rehendekî bi tenê ye. Rûber pîvana du rehendan e (dirêjahî 2 car) û guncak pîvana sê rehendan e (dirêjahî 3 car). Di piraniya sîstemên pîvan û yekînan da, dirêjahî yekîneka bingehîn e û yekînên dî li ser wê dihên pênasekirin.
Îsmaîlîtî
Îsmaîlîtî an jî şiîtiya Heft Îmaman terîqeteke batinî ya misilmanên şia ye. Wê terîqetê navê xwe ji Îsmaîl ibn Cefer –law û gorî pêyçûnên wê paşwerê heftemîn îmamê Dozdeh Îmaman Cefer es-Sadiq bû− girtî ye. Îroj nêzî 18 milyon pêyçûnên vê terîqetê, li Efxanistan, Hindistan, Pakistan, Sûrî, Yemen û Tacîkistan dijîn.
Dîrok
Îsmaîlîtî di dema ebasiyan de derket. Kênge lawê Elî yî paşîn Hesen bin Elî û destekên xwe bi piranî li Kerbelayê hat şehîdkirin re şiayan pejirand ku bila Zeyn el-Abidîn, neviyê Elî tenê li pê mayî, û zayendê wî îmamê şiayan bin. Ew çaremîn îmamê Dozdeh Îmaman bû. Ji pê di 765an de şeşemîn îmamê şiayan Îmam Cefer wefat kir re şia nav hev de par bûn. Yek ji wan paran jî îsmaîlî bûn. Wan Îsmaîl ibn Cefer, lawê şeşemîn îmam bû, wek mîratê şeşemîn îmam, ango îmamê heftem pejirandin. Lê şia par ve bû îsmaîlî yek ji milên wan paran bû.
Îsmaîlî li hin dewletan mezheba fermî bû. Yek ji wan fatimiyan ji bo zayenda îmam Îsmaîl danbera jina Mihemedê pêxember Fatime dikirin xwe wiha nav dikirin û îsmaîlîtî terîqeta xwe ya fermî bû.