cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Halûlan
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 164 kes (35 malbat) bûn.
Geziney Ebo Axa
Geziney Ebo Axa, Geziney 'Ebo Aẍa, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Lazio
Lazio (Latinî: Latium) yek ji herêmên Îtalyayê ku li navenda Îtalyayê dimê ye. Bajarê Lazioyêyî herî girîng Roma ye.
Lazio li roava li beravên Deryaya Tîrenî dimêye. Li bakura Lazioyê berve hêla çerxbûnê seatê herêmên Toskana, Umbrien û Marken, li rohelat Abruzzo û Molise û li başûr jî Kampanien dimê.
Zoeterwoude
Zoeterwoude, şaredariyeke bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
Vexurik
Vexurik an vexwirak, ev tiştên ku tên vexwarin, mîna av, şîr, çay, qehwe, saremenî, şerab, araqê û hwd in.
Saint-Hilaire-de-la-Noaille
Saint-Hilaire-de-la-Noaille, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Haltern am See
Haltern am See, bajarekî navçeya (Landkreis) Recklinghausenê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Mêrgemist
Mêrgemist (bi romî kirine: Çayıryolu) gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.
Li rojhilatê Gimgimê ye û ji Mûşê 72 (?) km, ji Gimgimê 10-14 (?) km dûr e. Axa gund 1.852 m ji rûyê avê bilind e. Sala 1954 bi fermî bûye gund.
Bangîn
Bangîn (Hikmet Cemîl) hunermendekî kurd e.
Mêrgemist
Gundekî stratejîk e. Ji şer û xizaniyê bandora xwe lê daye. Aborî li ser xwedîkirina ajalên malê û alîkariyên koçberbûyan e.
Bangîn
Di dilê çiyayê Kurmênc de, gundê Mabata ku mîna morîkeke şîne li ser sînga Efrîna xweşik tê xuya kirin. Li wî cihê ku hunera xweristê û spehîbûna wê digihê asta herî bilind, dengê Bengîn bi zelalî bilind dibû. Weke pêwîstiyekê  ku xweristê reng dida xwe, xwe xweşiktir dikir.
Teyrikê garanê
Teyrikê garanê yan jî Teyrikê beravan (bi Latînî:Bubulcus ibis):Wek ji navê xwe jî dihê fêhmkirin ev teyrik her çiqas nêzî avan û li çiravan dijî û bi masiyan xwedî dibe jî bi granî dema xwe di nava garana ga û çêlakan de bi xwarina kêzikan derbas dike.
Bangîn
Bi derxistina kasêta yekem (çi bêjim welat Kurdistan e) sala 1978an Bengîn cihê xwe di hunera kurdî de nîşan da. Herweha kasêta duyem (şoreş – 1979) û ya sêyem (Welato Kurdistan - 1982) taybetiya deng û muzîka wî bû sedema vekirina deriyê dilê gel. Bengîn ev dilsozî bi êşa gelê xwe yê bindest û têkoşer re bi kasêta çarem (zinara Erebî – 1984) da çenspandin. Çiqasî ev dilsozî bûbe sedema koçberiya Bengîn û derbederiya wî jî, bîstûpênc (25) salin ku neçar bûye ji hundurê welat derketiye, lê tucarî welat ji hundurê wî derneketiye. Ev hevde (17) sale ku Bengîn tu kasêtên nû dernexistine, lewra (vegera Bengîn) piştî van salan bi stîleke nû wateyeke din distîne.
Teyrikê garanê
Drêjahiya vî teyrikî bi qeysî 45-53 cm û graniya wî di navbera 200-600 graman de ye. Nukilê wî yê zer qalind û kin e.Çîqên wî zer û drêj in.
Nordwalde
Nordwalde şaredariyeke navçeya (Landkreis) Steinfurt li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Halver
Halver, bajarekî navçeya (Landkreis) Märkischer Kreisê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Kelb Elîxan Nexşîwan
Di nava hêzên kurd ên di bin fermandariya Ferzende Beg, Biroyê Heskî Têlî, Îhsan Nûrî Paşa ûêd de şer dikirin û artêşa Îranê de li rojhilatê Kurdistanê sala 1931'ê bihevçûnên mezin lidardikevin.
Tauche
Tauche şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oder-Spree li Brandenburg, Almanyayê ye.
Sindiyan
Sindiyan an jî Sindiya, gundekî girêdayî navçeya Misircê ya bi ser Sêrtê ve ye.
Xokak
Xokak, gundekî giradayê navçeya Elbak a Wanê ye.
Zabaran
Zabaran, gundekî bi ser navenda Kilîsê ve ye.
Wuxue
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 864.000 kesî
Kirava
Kirava, gundekî girêdayî Navçe Misircê ya bi ser Sêrtê ve ye.
Peymana çekên kîmyayî
Peymana çekên kîmyayî (CWC) yan jî bi fermî Peymana li ser qedexekirina pêşxistin, hilberandin, berhevkirin û bikaranîna çekên kîmyayî û li ser tinekirina wan, peymanek kontrolkirina çekan e ku ji hêla Rêxistina qedexekirina çekên kîmyayî (OPCW) ve, rêxistinek nav hikûmetiyê ku navenda rêxistinê li bajarê Den Haag a Holendayê ye, tê birêvebirin. Peyman di 29ê nîsana 1997an de ket meriyetê û bikaranîna berfireh, pêşvebirin, hilberandin, embarkirin û veguheztina çekên kîmyewî ku ji xeynî mebestên pir sînordar, (lêkolînkirin, bijîşkî, derman an parastinê) qedexe dike. Peywira sereke ya dewletên endam li gorî vê peymanê ew e ku vê qedexeyê bi cih bînin û hemî çekên kîmyayî yên heyî tine bikin.
Dîrok
CWC Protokola Cenevreyê ya sala 1925an di nav dewletan de zêde dike ku bikaranîna pêşxistina çekên kîmyewî û biyolojîkî qedexe dike. Di heman demê de CWC berevajî Peymana Çekên Biyolojîkî ya sala 1975an (BWC) ku rejîmek verastkirinê tine ye, tedbîrên verastkirinê yên berfereh ên wekî teftîşên li cîhê vedihewîne.
Piştî çend guhertinên nav û pêkhatî, ENDC di sala 1984an de veguherî Konferansa Bêçekbûnê (CD). Di 3ê îlona sala 1992an de CDyê rapora xwe ya salane ya ku tê de Peymana kîmyayî hebû, pêşkêşî Civata giştî ya Neteweyên Yekbûyî kir. Civata giştî vê peyman di 30ê mijdar sala 1992an de pejirand û Sekreterê giştî yê Neteweyên Yekbûyî di 13e çileya sala 1993an de li bajarê Parîsê ji bo îmzekirinê peyman vekir. CWC heta ku di 29ê avrêla sala 1997an de, 180 roj piştî epokirina belgeya 65emîn a pejirandina li Neteweyên Yekbûyî ji aliyê Mecarîstanê ve, ji bo îmzekirinê vekirî ma.
Ji tebaxa 2022an ve 193 dewlet bûne aliyên CWC û berpirsiyariyên wê qebûl kirine. Îsraêl peyman îmze kiriye lê erê nekiriye, 3 welatên din ên endamên Neteweyên Yekbûyî (Misir, Koreya Bakur û Sûdana Başûr) ne peyman îmze kirine û ne jî qebûl kirine. Herî dawî, Dewleta Filistînê di 17ê gulana sala 2018an de belgeya xwe ya tevlêbûna CWCyê şand. Di îlona sala 2013an de, Sûriyê di çarçoveya rêkeftina têkbirina çekên kîmyayî yên Sûriyê de, beşdarî vê peymanê bûye.
Rêxistina qedexekirina çekên kîmyayî (OPCW)
Peyman çekên kîmyayî ji hêla Rêxistina qedexekirina çekên kîmyayî (OPCW) ve tê rêvebirin ku wekî platformek qanûnî ji bo destnîşankirina bendên CWCyê tevdigere. Konferansa dewletên peymandar ji bo guhertina CWC û pejirandina rêziknameyên li ser bicîhanîna hewcedariyên CWC tê erkdar kirin. Sekreteryaya teknîkî ya rêxistinê ji bo ku welatên endam jibo ku girêdayî îmzekirin a peymana bimînin, kontrol dike. Ev kontrol tesîsên tinekirî, (ku çavdêriya daîmî di dema ku tine kirin de pêk tê) tesîsên hilberîna çekên kîmyayî yên ku ji bo bikaranîna sivîl hatine hilweşandin an veguheztin û her weha vekolînên pîşesaziya kîmyayî kontrol dike. Herweha Sekreterya dikare "lêkolînên bikaranîna îdiakirî" ya çekên kîmyayî bike û piştî bikaranîna çekên kîmyayî alîkarîyê bide.
Hesbistan
Hesbistan gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 52 kes (17 malbat) bûn.
Hozan Serhad
Hozan Serhad (navê rastî Süleyman Alpdoğan) (jdb. 24ê tîrmeha 1970 Zêtka, Agirî – m. 22ê tîrmeha 1999 li çiyayê Elkê) hunermendekî bi nav û deng û şehîde tekoşîna azadiyê ye.
Jiyan û xebatên muzîka wî
Silêman Alpdoxan ji du xwîşk û sê birayan ê herî biçûke. Serhad, zarokatî û civanitî xwe li Patnosê derbaz dike; heya dibistana navîn li vir dixwîne. Hîn di 7 saliya xweda bala wî diçe li ser tembûrê.
Di salên 1985-1986an da ku du sal di li ser dest pêk kirina şerê çekdarî ya têkoşîne neteweyî ya Kurdistanê re derbaz dibe, têkoşîn germ û berfireh dibe. Li hemberî vê, şaxa şerê taybet ê Tirkiyê jî vala nasekine û taktîkan diafirîne. Di encama vê yekêda li Tirkiyêyê û Kurdistanê furyaya hozanên zarok dest pêk dike. Bi vî awayî ciwanên dikişînin ber bi vî alîda. Silêman jî wî çaxî ne di zanîna neteweyîdaye û dikeve nav vê bazarê. Ew ji bo ku kasêta xwe ya yekemîn çêdeke û diçe Stembolê û li wir bi navê Murat Esen kasêta bi navê Gulo derdixe. Di heman demêda yek ji wan hozanên biçûk jî Emrahe. Silêman demekê bi Emrah rê li malekê dimîne lê paşê vedigere Patnosê. Ew di sala 1988an da dikeve azmûnê û Konservatuvara Dewletê ya Zanîngeha Ege beşa Muzîka Tirkî qezenc dike. Salên konserwatuwarê ji bo wî dibin salên xwe pirsiyarkirin û li xwe vegerînê. Ew li vir giraniyê dide nîqaşên li ser di rastiya Kurdistanê de divê rasta huner û hunermend çi be.
Li zanîngehê ew û jineke bi navê Yıldız hev û du nas dikin û di 91-êda dizewicîn. Di tîrmeha heman salêda jî her du beşdarî nav refan dibin. Yıldız, ku niha li Girtîgeha Amasyayê ye li Cizîrê tê girtin û 12 sal û 6 mehan cizayê zîndanê lê tê birîn. Silêman jî pêşî diçe Heftanînê ji wir jî derbasî  Akademiya Mahsum Korkmaz  dibe. Ji wir ji ber mamostad bûna wî ya di warê muzîkê da wî dişînin Hunerkomê. Li vir di nav Koma Berxwedan da dixebite.
Li Ewropayê ji bo xebata muzîkê her çiqas derfet hebûn jî wî di got şoreşgerek divê vegere welatê xwe, ev ji bo şoreşger peywireke û wiha di got: '' Çavkanîyeke me ya hêja heye. Vegera li ser wê çavkaniyê bi taybetî derxistina çanda Kurdî, peywireke meye. ''
SIL
SIL International, armanca wan a bingehîn, lekolîn dike li ser zimanên ku hindik tên zanîn, piştevanî dide van zimanan. Saziyeke evangelîsta ye. Encamên lekolîna di ethnologue.comê da diweşîne. Ramana SIL'ê "hemû ziman girîng in". Li 50 welatî nêzîkî 6000 endamên wê hene.
Hozan Serhad
Jiyan û xebatên muzîka wî
Hozan Serhad dixwezên xwe pêk tîne û di sala 1996-anda vedigere ser çavkaniyê. Piştî ku çend mehan li Zapê dimîne, diçe Navenda Çanda Mezopotamyayê ya Hewlêrê. Li vir hema li her deverê Başûrê Kurdistanê beşdarî dawet û şahiyan dibe.
Pêvajoya û beşdariya PKK
Hozan Serhad ji sala 1998 an pê va bi nerîtîkî di nav şerda cih digire. Di sibata 1999an da beşdarî Konmcivînê 6.emîn a PKK ê dibe. Ew di komcivînê da, ji bo karên Ewropayê tê peywirdarkirin, lê ji ber ku hevanî ku di 9ê Keçêrê dest pêk kirî bû rû dide û Serokê Giştî yê PKK ê wekî dîl tê girtin, dixweze ku çûyîna wî bê li peş xistin. Di komcivînêda her wiha bîryar tê dayîn ku koma Hüseyin Kaytan û kameraman û derhêner Halil Uysal jî herine herêma Botanê. Hozan Serhad jî ji bo kişandina klîban, dixweze bi wan re here.
Mirin û şehîditiya wî
Hozan Serhad tevahî yekîneya xwe di tîrmeha 1999an da li Elkê, Colemêrgê dikeve kemîna artêşa Tirk. Ew ji komê vediqete lê bi birîndarî dikeve destê dijmin; di vê pêvajoyê da li hemberî zordariya ji bo taybetî li serî radike. Ew Hozan Serhad di roja 10.emîn a dîlketinê da li Faraşînê derdixin operasyonê û Serhed, li wir dikeve nav karwanê pakrewanan.
Dîndar Koçer
Dîndar Koçer kurrê Ehmed Hemo Hacanî ye, Li 24 Nîsana 1980 li gundê Kanî Spiyê li parêzgeha Duhokê ji dayîk bûye. Li enfala behdînan ya 25-8-1988 di temenê 8 salî li gel malbata xwe koçberî Bakurê Kurdistanê dibe li kempa penaberan li Amedê bi cih dibin. Ji ber rewşa xerab ya li kempê malbata wî carek din koçber dibe û li Atîna yê paytextê Yewnanistanê bi cih dibin, Dîndar li wir xwendina xwe ya seretayî û navendî bi zimanê Yewnanî diqedîne.
Sala 1997 Dîndar li gel malbata xwe li welatê Holenda bi cih dibe. Sala 2003 Dîndar bawernameya derhêneriya televîzyonê li ‘’Media Akademie’’ ya bajêrê Hilversumê bi dest xist. Ew li studio ya Kurdistan TV ya Ewropa kar dike wek pêşkêşker û bernamên documenterî ji amadekirine. Ew yek ji avakerên Yeketiya Qûtabiyên Kurdistanê- Liqa Europa ye ko sala 2002 li Holenda hate damezirandin ko niha ew serokatiyê dike.
SIL
SIL'ê di sala 1934'an da dest bi xebatê xwe kiriye. Damezrînerê SIL'ê zimanzane William Cameron Townsend e.
Hemam, Çaroymaq
Hemam, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Zuidplas
Zuidplas, şaredariyeke bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
Serendê
Serendê, gundekî girêdayî Navçe Misircê ya bi ser Sêrtê ve ye.
Katie Melua
Ketevan " Katie " Melua (Georgian, IPA: [kʰɛtʰɛvɑn mɛluɑ] ; 16'ê rezbera 1984'an hatiye dinê) stranbêjeka Curcî - Brîtanî ye. Ew di heşt saliya xwe de çû Birêtanya Yekbûyî – pêşî li Belfastê, û piştre jî di sala 1999-an de çû Londonê. . Wê di sala 2003-an de dest bi muzîkê kir, û di nav sê salan de bû hunermenda jin a welatê birêtaniya Yekbûyî û her weha yekeke ji hunermendên jin a Ewropî ya herî pir berhamên wê dihatin firotanê.
Jiyana kesane
Di Çile 2012 de, Melua tevlêbûna xwe bi pêşbaz û muzîkjenê World Superbike James Toseland re piştrast kir. Zewac di 1-ê îlona 2012-an de li Konservatûara Nash li Baxçeyên Botanîkî yên Royal li Kew, başûrê rojavayê Londonin ew zewicîn. Hevpeyvînek sala 2020-an bi ajansa nûçeyan a swêdî ya neteweyî TT re eşkere kir ku ew ji hev veqetiyan e. "
Saint-Hilaire-du-Bois, Gironde
Saint-Hilaire-du-Bois, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Palandoken
Çend cihên bi vî navî hene:
Sarib
Sarîb, gundekî girêdayî Navçeya Misircê ya bi ser Sêrtê ve ye.
Peltanîs
Peltanîs, gundekî giradayê navçeya Elbak a Wanê ye.
Cewadê Merwanî
Cewad Merwanî hunermendekî kurd e.
Cewad Merwanî di sala 1964an de li gundê Boşat yê girêdayî herêma Farqînê (Silîva) di nava malbateke hunerhez û kurdperwer de hat dinê. Cewad xwendina xwe ya destpêk û navendî li xwendingehên bajarê Farqînê bi dawî anîn. Piştre ji bo demeke kurt di Zanîngeha Dîclê de fakûlteya perwedeyê ji bo mamostetiyê xwend. Lê ji ber sedemên siyasî û pirsgirêka kurdî neçar ma ku dev ji xwendinê berde. Ji ber ku ew zû pê hesiya ku bi riya zimanê serdest siyaseta asîmîlasiyônê yê di Kurdistanê de bêtir bê meşandin.
Evîna Cewad ya ji bo muzîka kurdî di temenê zarokatiyê de bi rêya guhdarkirina radyoyên Êrîvan û Bexdayê zedetir bû. Deng û awazên hunermendên mîna M. Arifê Cizîrî, Meryem Xan, Kawîs Axa, Husêyinê Faro, Hesenê Cizîrî, Nesrîn Şêrwan, Karapêtê Xaço û...hwd bandorek mezin li ser bilindkirina hestên wî yên hunerî hiştin. Cewad ji bona ku di nava deriya hunera Kurdistanê de xwe hînî melevaniyê bike, bi dilekî xweş beşdariyê di dawet û şahiyên gel de dike. Bavê Cewad (Hecî Mihemed Elî) ku mîna heykeltiraşekî mîmariyê di herêmê de mirovekî hosta û navdar bû, bi çêkirina neqş û heykelên hunerî li ser kevirên kanî, avahiyên olî û der û dîwarên mizgeft û xaniyên taybetî, bi hunera xwe ya neqşnîgariyê ji zarokên xwe dawa dikir ku di qada hunerê de bibin xwediyên hunerekê ku di xizmeta gelê kurd de be. Cewad di bin tesîra şîretên bavê xwe de hertim xwest ku di qada huner de ber bi pêşve bimeşe. Bihara sala 1984an Cewad di pêşbirkiyekê ya ji bo dengxweşên herêmê ku ji aliyê radyoya Diyarbekirê hatibû lidarxistin, bi yekemîn pile hat xelatkirin û demekê jî di radyoya Amedê de xebitî. Piştre bi hevkariya karbidestên radyoyê di konservatora bajarê Îzmîrê de mijûlî xwendinê dibe. Lê ji ber ku ew hertim dixwaze bi zimanê kurdî bistire, vê siyasetê wek bişavtina hunera gelê xwe dibîne û dev ji dersa konservator û xebata di radyoyê de berdide. Bi vî awayî ji bona ku ji gel û çalakiyên xwe yên hunerî dûr nekeve bi pêkanîna komeke muzîkê (Koma Zembîlfiroş) dest bi xebata xwe ya hunerî kir. Di wan salan de ji ber ku agirê şoreşê li Kurdistanê sal bi sal gurtir dibû û zimanê kurdî jî qedexe bû, Cewad bi cesareteke mezin bi kurdî distirî. Herwiha ji hunermendên ku bi eslê xwe kurd bûn û bi kurdî nedistirîn dawa dikir ku bi zimanê xwe yê zikmakî bistirin. Ew li hemberî hemû yasayên înkar û qedexekirinê berdewam bû li ser livbaziyên xwe yên hunerî. Ji bona wê jî sala 1987an sê mehan hat girtin ji wir û pêde gelek caran hat girtin û bi îşkenceyên giran rû bi rû ma. Di sala 1989an Cewad ji aliyê gel ve wek endamê yekemîn yê encûmena şaredariya Farqînê hat hilbijartin. Cewad careke din sala 1990an bi qasî salekê ji ber çalakiyên siyasî li girtîgeha Amedê hat girtin. Piştî ku ji girtîgehê derket ji ber ku di berdewamkirina kar û xebetê xwe yê kurdayetiyê de bi îsrar bû; du caran ji aliyê kontorgerîla ve rastî êrişên çekdarî hat, lê her du caran jî Cewad ji destê wan filitî û birînên wî zêde xedar nebûn. Di havîna sala 1992an ji ber ku ji aliyê dewletê zêdetir ji heşt salan ceza zindanê jê re hatibû diyarkirin, neçar ma ku ji Kurdistanê derkeve. Piştî ku demekê li welatê Sûriyê ma di dawiya sala 1992an de hat Ewropa û ji wê demê heya roja îro di akademiya çand û hunera kurdî de xebatên xwe yên çandî-siyasî didomîne.
Cewad Merwanî heya niha albûmeke xwe ya bi navê “Penaber” ku ji kilamên siyasî û gelêrî pêk tê, çêkiriye. Herwiha di Orkêstra Senfoniya Kurdî de jî bi xwîndina strana Derwêşê Evdî beşdarî kiriye.
“DEM” albûma Cewad ya duyemîne ku bêgoman di vê serdemê de berhemekî dewlemend e.
Bane Şîrwan
Bane Şîrwan yan jî navê ku pê tê zanîn Bana, (, Bana Shirwan), stranbêjeke ciwan a kurd e ku li bajerê Silêmaniyê ji dayik bûye û bavê wê jî xelkê Qeredaxê ye. Derketina wê ya yekem li bernameya "Kurd Idol" bû û strana wê ya serketî ya yekem "Bro" di sala 2018an de hat belavkirin.
Kele Dendavî Mehabad
Kele Dendavî, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Bane Şîrwan
Jiyan
Bana di 4 ê adara 2001 ' an de li Silêmaniyê ji dayik bû û li wir mezin bû. Di 16 saliya xwe de beşdarî programa kurdî ya Aidel bû, û gihîştibû qonaxên dawîn ên bernameyê. Wî bi rêya vê bernameyê nav û deng bi dest xist.
Geziney Mewlud
Geziney Mewlud, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Gundik, Qoser
Gundik gundekî girêdayî navçe Qoser a bi ser Mêrdînê ve ye.
Saerbeck
Saerbeck şaredariyeke navçeya (Landkreis) Steinfurt li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Brieskow-Finkenheerd
Brieskow-Finkenheerd şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oder-Spree li Brandenburg, Almanyayê ye.
Hesar, Çaroymaq
Hesar, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Qazî Mihemed
Qazî Mihemed (jdb. 1900 − m. 10ê adara / li Mehabadê), dadger, sazkerê Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê û serokê Komara Kurdistanê bû. Di heman katî de jî serokkomarê pêşîn yê kurdan e.
Heştîyan
Heştîyan gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 776 kes (127 malbat) bûn.
Qazî Mihemed
Malbat
Bi dûçûna gotinên temendarên malbata Qazî, kesê yekem ku hîmê binemala Qazî daniye, mirovek bi navê Muhemed e ku di serdema Dewleta Sefewiyan de hatiye welatê Mukriyan. Her çawan be, yek ji neviyên Muhemed bi navê Mîrza Mehmûd cara yekem dibe qaziyê şerî yê herêmê. Ew mirovek zanyar û di destnivîsê de gelek serkeftî bû. Çendîn berg Quran bi destnivîsa xwe ya xweşik yadîgar hiştine. Mîrza Mehmûd Qazî sê kur hebûn; Mîrza Qasim Qazî, Mîrza Ebdula û Mîrza Muhemed, ev her sê bra jî li herêmê dihatin nasîn, kesên navdar bûne. Mîrza Qasim Qazî kurekê bi navê Mîrza Ehmed hebû. Pênc kurên Mîrza Ehmed hebûn; Qazî Wehab, Hacî Şêx Celal, Qazî Fetah, Mîrza Qasim Qazî û Qazî Letîf. Ji nav van brayên Mîrza Qasim Qazî jî bapîrê Qazî Muhemed bû. Mîrza Qasim Qazî çar kur hebûn; Qazî Elî, Ebulhesen Seyfulquzat, Mîrza Ebdula Qazî û Mîrza Ebdurehîm. Qazî Elî jî du kur hebûn; Qazî Muhemed û Ebulqasim Sedir Qazî. Her wisa kurekê Ebulhesen Seyfulquzat jî bi navê Mihemed Huseyn Seyf Qazî hebû ku ew jî her dem di gel Qazî Muhemed bû.
Peykeremasûlke
Rêkxistina peykeremasûlkeyê
Her yek ji peykeremasûlkeyêk li gel sedan hezar xaneyên masûlkeyê, lûleyên xwînê, bestereşane û demar jî li xwe digire. Di masûlkeya peyker de sê kalan (berg) cih digire.
Qazî Mihemed
Malbat
Malbata Qazî li herêmên kurdnişîn gelek bi navûdeng bû. Bavê Qazî Muhemed jî kesê navdar bû li herêma Mukriyan. Qazî Elî li gel keça Axa Şêr Begê serokeşîrê Feyzulahbegiyan Gewhertac Xanim re dizewice. Di vê zewacê de 7 zarokên wan çêdibin lê sê ji wan hêj di zarokatiya xwe de wefat dikin. Yên mayî Xedîce Xanim, Qazî Muhemed, Ebulqasim Sedir Qazî û Amîne Xanim bûn. Piştî mirina dayîka Qazî Muhemed li sala 1910ê, Qazî Elî bi Zîba Xanimê re dizewice û ji zewacê jî keçek bi navê Fatima çêdibe.
Peykeremasûlke
Rêkxistina peykeremasûlkeyê
Peykeremasûlke dewlemend in bi lûleyên xwînê. Lûleyên xwînê xurek û oksîjenê tînin masûlkeyan û madeyên paşmayî (paşerro) jî ji masûlkeyan dûr dixin. Herwisa her yek ji masûlkerîşalan bi gurzê tewereyên demarexaneyên livînê (bi îngilîzî: motor neuron) re gehînke ava dike. Tewereyên demarexaneyan bi demareragihandinê, sinyalên girjbûnê digihîne masûlkerîşalê.
Qazî Mihemed
Jiyana wî
Qazî Muhemed hêj di zarokatiya xwe de dest bi xwendinê dike li cem bavê xwe. Hêj 10 salî, dayîka wî Cewhertac Xanim ji vê dinyayê bar dike. Di esnaya şerê cîhanê yê yekemde li bajarê Mahabadê pêşiyê dagirkirina Osmaniyan, piştî çûyîna Osmaniyan jî dagirkirina Rûsan destpê dike. Di şerê dijî Rûsan ve malbata Qazî berxwedaneke mezin dike. Di encama şerê dijî Rûsan de, mamê Qazî Mihemed, Qazî Feteh ji aliyê Rûsan ve tê kuştin. Piştî şer jî jinbava Qazî, Zîba Xanim wefat dike.
Peykeremasûlke
Xaneyên peykeremasûlkeyê (masûlkerîşal)
Ji ber ko xaneyên peykeremasûlkeyê pêkhateyên dirêj û bi şêweyî lûlekî ne, wekî rîşalên masûlke (masûlkerîşal) tên navkirin .Girjbûna tevahiya masûlkeyê ji ber bi hemahengî girjbûna masûlkerîşalên wê rû dide.
Qazî Mihemed
Jiyana wî
Piştî derbeya Reza Şah desthilat li Îranê guherî û Îran ber bi modernîzmekê ve diçû. Reza Şah li her deverê Îranê dibistan dan vekirin. Li Mahabadê jî dibistanên kurîne û keçîne hatin vekirin. Qazî di vî warî de gelek xebitî ku ev dibistan werin vekirin.
Museyib Gulşenzade
Museyib Gulşenzade, dengbêjekî Rojhilata Kurdistanê bû ku di 1961ê de li gundê Gola Murse yê bi ser Makûyê ve hatiye dinyayê. Çar albûmên wî hene.
Peykeremasûlke
Xaneyên peykeremasûlkeyê (masûlkerîşal)
Di bin mîkroskopê de masûlkerîşal wek xaneyên dirêj, lûlekî û paralelê hev dirêjbûyî xuya dibin. Masûlkerîşal hêldar in, hêlên tarî û ronî lidûhev li ser xaneyan de dirêj dibin. Dirêjiya masûlkerîşal dibe ko di masûlkeyên dirêj de bi qasî 35 cm be. Masûlkerîşal xaneyên firenavikî ne. Di laşê korpeleyê de gellek ji xaneyên çêkerê masûlke (bi grekî: myoblast) yek dibin bi vî awayî masûlkerîşala firenavikî peyda dibe. Ji bo parzûna xaneyê ya masûlkerîşalan, peyva sarkolema (bi grekî: sarcolemma) tê bikaranîn. Di zimanê grekî de ji bo goştê laş, (masûlke + bez) peyva sark (sárx) tê bikaranîn. Herwisa ji bo sîtoplazmaya van xaneyan jî peyva sarkoplazma (sarcoplasm) tê bikaranîn. Di nav sarkoplazmayê de dezîyên (bi înglîzî: filament) zirav li kêleka hev li seranserê xaneyê de dirêj dibin. Sarkoplazma bi mijarek gellek zêde potasyum, magnesyum û fosfat jî li xwe digire. Ji bo girjbûn û xavbûna masûlkeyê, pêdivî bi enerjiya adenozîna sêfosfatî (ATP) heye, loma di nav sarkoplazmaya masûlkerîşalan de gelek mîtokondrî jî cih digirin. Di nav xaneyê de bi henaseya xaneyî, ji xurek ATP tê bi destxistin. Ji bo têkşikestina xurek, pêdivî bi oksîjenê heye. Sarkoplazmaya masûlkerîşalan gelek miyoglobîn ( bi înglîzî: myoglobin) li xwe digire. Miyoglobîn dişibe hemoglobînê lê bi oksîjenê re giridanên hê xurttir ava dike. Miyoglobîn embarkirina oksîjenê di nav xaneyêde dabîn dike. Di nav sarkoplazmaya masûlkerîşalan de endamokêk heye bi navê retîkûlûma sarkoplazmî (bi înglîzî: sarcoplasmic reticulum), ev lebatok dişibe retîkûlûma endoplazmî ya lûs û karê wê yê sereke embarkirina kalsiyumê ye. Kalsiyuma nav retîkûlûma sarkoplazmî bi sinyalên demarêragihandinê ber bi nav sarkoplazmayê ve tê derdan. Kalsiyum girîng e ji bo girjbûn û xavbûna deziyan. Di sarkoplazmaya masûlkerîşalê de ji sedan heta çend hezaran masûlkerîşalok hene. Masûlkerîşalok du cor deziyê girjdar (bi înglîzî: contractile myofilament) li xwe digirin. Yek ji deziyan stûr e, bi piranî ji proteîna miyozînê pêk tê û wekî deziyê miyozîn (bi îngilîzî: myosin filament) tê navkirin. Her deziyek stûr bi qasî 250 molekulên miyozînê li xwe digire.
Qazî Mihemed
Jiyana wî
Qazî li sala 1930ê de bi jineke Mehabadî Mîne Xanim re dizewice. Li sala 1931ê de jî bavê ji vê cîhanê bar dike. Erka qazîtiya şerî ya bajêr li ser milê Qazî dimîne. Hemû karên perwerdehî, civakî, rêveberî û pirsgirêkên bajêr ku bi agahdarî û bi rêberiya Qazî Mihemed ve çareser dibûn. Li sala 1928ê de cara yekem komeleya Şerûroja Sor(Heyva Sora Îranê) li Mehabadê vedibe. Qazî Mihemed gelek alikariya vê rêxistina xêrxwaziyê kir û heta sala 1941ê jî serokatiya fexrî ya vê komeleyê kir.
Peykeremasûlke
Xaneyên peykeremasûlkeyê (masûlkerîşal)
Deziyê din hinek ziravtir e û bi piranî ji proteîna aktînê pêk tê, ev deziyê barîk jî wekî deziyê aktîn (bi îngilîzî: actin filament) tê navkirin. Li gel proteîna aktînê, deziyê aktîn proteînên tropomiyozîn( tropomyosin) û troponîn (troponin) jî li xwe digire. Ev herdu cor proteîn girêdana navbera dezîyê aktîn û miyozînê rêk dixin. Deziyê miyozîn stûr e loma di bin mîkroskobê de tarî xuya dibe, beşa ji deziyê barîk pêk tê ronî xuya dibe. Deziyê miyozîn û yê aktînê li seranserê masûlkerîşalê de dubare dibin. Ji her yekîneyên dubarebûyî re parçemasûlke, ango sarkomer ( bi înglîzî: sarcomere) tê gotin. Bi sedan sarkomer bi hev re girêdan ava dikin û li du hev rêz dibin, bi vî awayî masûlkerîşal peyda dibe. Her sarkomerek bi her seriyekî xwe ve bi sarkomerek din ve girêdayî ye. Li beşa ko du sarkomer bi hev re tên girêdan, xêzek peyda dibe. Ji wê xêzê re dibêjin hêla Z. Ango dirêjiya di navbera du hêlên Z, dibe sarkomerek. Herwisa deziyê aktîn jî bi hêla Z yê ve girêdayî ye. Bi vî awayê gava masûlke girj dibin sarkomer nêzikê hev dibin. Ango durahiya navbera hêlên Zyê kin dibe, deziyên aktîn ên li ser herdu hêlên Zyê jî nezî hev dibin. Deziyên mîyozîn di navbera hêlên Zyê de, di bin deziyên aktînê de cih digirin lê bi sarkomerê ve girêdayî nîn in.
Qazî Mihemed
Jiyana wî
Qazî ji bo ji bûyerên li herêm û dinyayê diqewimin gelek rojname û kovar jî dixwandin; rojnameya Şefeq Sor a bi farisî, kovara Peyman a farisî ya Ehmed Kesrewî û kovara Gelawêj ku li Bexdayê ji aliyê Seyda Elaeddîn Secadî ve dihate weşandin dixwendin.
Karên siyasî
Qazî Mihemed têkiliyên xwe li gel gelek kesên siyasetmedar, zana, rewşenbîr re xurt dikir. Qazî li gel serokê mîsyona dînî yê Amerîkayî Mr.Miler û bijîşkê Almanyayî Dr.Şalek re xurt kiribû. Ji van kesan zimanên Almanî û İngilîzî zanî. Her wisa Qazî ji layê fêrbûna ziman ve gelek jêhatî bû, frensî, almanî, ingilîzî, tirkî, rûsî, farisî jî dizanî. Bi zanîna wî ya zimanan, têkildariya wî bi zanyariyên dinyayê jî xurt bibû. Li rojhilata navîn li ser Kurdan gelek tişt zanîn, têkildariyên xwe li gel kurdên deverên din pêşvebir. Peymana Sewrê û hatina hêzên Simkoyê Şikak bo Mehabadê gelek tesîr li ciwan û kesên herêmê kir. Di serhildana Şêx Mihemed Xiyabanî yê tirk ku li Tebrîzê de jî li Mehabadê ji aliyê rewşenbîrên kurd bi pêşengiya mamê Qazî Ebdulhesen Seyfulquzat ve ku Qazî jî di nav da komîteyek ava kirin. Di salên 1927ê ta 1930ê jî li bakurê Kurdistanê Serhildana Ararêtê hebû. Wê demê jî Qazî têkilyên baş û nepenî li gel azadîxwazên Kurd hebû. Her wisa têkiliya wî bi rêvebirên Xoybûnê; Mele Ehmed Fewzî û Şêx Ehmedê Sirîlava jî xurt bûn.
Peykeremasûlke
Xaneyên peykeremasûlkeyê (masûlkerîşal)
Hêlên li ser peykeremasûlkeyê wekî band (şerîd) tên navkirin û bi tîpên A, H û I tên nîşankirin.
Qazî Mihemed
Karên siyasî
Li sala 1941ê de Sovyet serokeşîr û mezinên Kurdan ji bo hevdîtina vedixwîne Bakûyê. Qazî Mihemed piştî vexwendina Sovyetan vegerî Kurdistanê û li herêma Urmiye ku şer di navbera Kurd û Eceman de dernekeve xebitî û heta dawiya Komara Kurdistanê û Hikûmeta Neteweyî ya Azerbaycanê jî çi pêvçûn û şer di navbera van gelan de çênebû.
Peykeremasûlke
Xaneyên peykeremasûlkeyê (masûlkerîşal)
Banda I ( bi înglîzî: I band) ji beşên deziyê aktînên du sarkomerên tenîştê hev pêk tê.
Qazî Mihemed
Karên siyasî
Qazî Mihemed piştî salek ku ji avabûna Komeley Jiyanewey Kurdistan, li mala Ehmed Îlahî de bi sonda xwe ya li ser Quranê bû endamê vê komeleyê. Navê wî di komeleyê de Bînahî bû.
Ragihandina Komara Mehabadê ji layê Qazî Mihemed ve
Di 22ê kanûna paşîn a 1946an (2ê kanûna paşîn a 1324an) de li Meydana Çwarçira Qazî Mihemed ragihand ku Komara Otonom a Kurdî (Komara Kurdistanê ya Mehabadê) hatibû sazkirin. Di kanûna pêşîn a 1946an de piştî têkçûyîna Komarê, di 10ê adara / de Qazî Mihemed û wezîrê parastinê yê Komarê Seyfî Qazî û birayê wî Sedrî Qazî li Meydana Çwarçira ya Mehabadê hatin dardekirin.
Peykeremasûlke
Xaneyên peykeremasûlkeyê (masûlkerîşal)
Beşa tarî û stûr a masûlkerîşalê wekî banda A (bi înglîzî: A band) tê navkirn. Di banda Ayê de deziyên aktîn û miyozînê li ser hev dirêj dibin. Di nav banda Ayê de beşek zirav û ronî heye, ji vê beşê re tê gotin devera H (bi înglîzî: H zone). Deziyên aktînê heta devera Hyê dirêj nabin, devera H bi tenê ji deziyên miyozînê pêk tê. Her lodek deziyên miyozîne ji aliyê sîstema proteînan ve bi hev ve tên girtin. Proteîn wekî hêlekî zirav xuya dibin ji vê hêlê re dibêjin hêla M (bi înglîzî: M line). Hêla M di nav banda A yê de di navenda devera H yê de ber bi jêr dirêj dibe
Masûlkerîşal ji bo erkê girjbûn û xavbûne binîn cih, hatinê guhertin. Ango evana ne xaneyên asayî lê xaneyên taybet in û nikarin dabeş bibin. Ji ber nedabeşbûnê, piştê ji dayikbûnê hejmara masûlkerîşalên masûlkeyan jî zêde nabe. Her ko mirov werzîş bike, masûlkeyên xwe bi kar bînê, xaneyên masûlkeyê zêde nabin lê qebareya her xaneyek zêde dibe ev rewş dibe sedema stûrbûna masûlkeyê.
Bîrdoziya xilîska deziyan
Ji bo pêvajoya girjbûn û xavbûna masûlkerîşalan modelek zanistî heye navê vê modelê “bîrdoziya xilîska deziyan” e (bi înglîzî: sliding filament theory). Li gor vê bîrdoziyê, sarkomer kin dibin lê ne dirêjiya deziyê stûr ne jî yê barîk (zirav) naguhere. Ji ber ko deziyê zirav ji aliyê deziyê stûr ve ber bi hêla M ve tê kişandin, deziyên zirav ên li herdû aliyên sarkomerê nêzî hev dibin û sarkomer kin dibe.
Li gor wê bîrdoziyê; miyozîn deziyê aktînê li ser xwe de kaş dike. Ango deziyê aktîn li ser deziyê miyozînê de dixilîske (kaş dibe). Enerjiya ji bo xilîska deziyan ji molekûlên ATPyê tê dabînkirin. Gava dezî li ser hev dixilîskin, hêlen-Z yên li ser herdu aliyên sarkomerê kaş dikin, sarkomerê kin dikin. Hêjmara masûlkerîşalên ko kin dibin ji aliyê sînyalên demareragihandinê ve tê diyarkirin.
Girjbûna masûlke bi kurtasî wekî mîna gavên li jêr rû dide:
1. Di demarexaneya livinê (bi înglîzî: motor neuron) de erkê kar digihîje kotahiya tewereyê. Erkê kar cogên jêrdestê voltajê yên îyonên kalsiyumê çalak dike, cog ve dibin û kalsiyum diherrike nav tewereyê. Ji ber hebûna kalsiyumê çikildanên gehînkeyê yên nav tewerekotahiyê, bi parzûna demarexaneyê ve yek dibe û demareguhêzera bi navê asetîlkolînê der dide nav gehînkeqelîşa navbera tewerekotahî û lewheya serî ya livînê ya masûlkerîşalê.
3. Asetîlkolîn belavê nav qelîşê dibe bi wergirên li ser lewheya serî ya livînê re girê dibin. Bi girêdana asetîlkolînê, cogên sodyum û potasyumê ve dibin. Sodyum diherike nav masûlkerîşlê, potasyum ji masûlkerîşalê diherike derve, lê herika sodyumê ji ya potasyumê zêdetir e. Loma masûlkerîşal bi bargeya pozîtîv bar dibe, ango di masûlkerîşalê de berevajîbûna cemsergirî (bi înglîzî: depolarization) rû dide, di xaneyê de erkê kar (bi înglîzî: action potential) dest pê dike.
4. Erkê kar bi navbeynkariya lûlekên T belavê nav sarkoplazmayê dibe û ji retîkûlûma sarkoplazmî iyonên kalsiyumê yên embarkirî dide derdan.
5. Kalsiyum (Ca 2+) bi troponînê li ser deziyê barîk a masûlkerîşalokan ve girêdan ava dike.Troponîna bi kalsiyumê ve girêdayî bandor li ser şêweyê tropomiyozînê dike, şêweyê troponînê diguherîne. Tropomiyozîn li ser rûyê çalak a aktînê cih digire. Rûyê çalak cihên taybet in ji bo girêdana serikê miyozînê.Troponîn, tropomiyozînê ji ciyê girêdana serikên miyozînê dûr dixe. Bi vî awayê li ser deziyê aktînê ji bo girêdana serikên miyozîne rûyê ciyên çalak vala dimîne.
6. Bi çalakiya enzîma ATPaz, ATP ya bi miyozînê ve girêdayî hildiweşe bo ADP+ Pi. Enerjiya ji hilweşîna ATP peyda dibe, ji bo çalakkirina serikê miyozînê tê bikaranîn. Serikê çalakbûyî yê miyozînê piçek rep dibe, di cihê rûyê çalak de, bi deziyê aktînê ve girê dibe û panîpire ava dike.
7. Bi avabûna panîpire, Pi ji serikê miyozînê diqete. Ev rewş li serikê miyozînê de dibe sedema peydabûna hêza paldanê (bi înglîzî: power stroke).
8. Bi peydabûna hêza paldanê, miyozîn, deziyê aktînê ber bi navenda sarkomerê ve kaş dike, masûlkeyê kin dike. Di heman demê de ADP jî ji serikê miyozînê vediqete.
9. Serikê miyozînê bi ATPyek nû ve tê girêdan û serik ji aktînê cihê dibe. Heke li hawirê bi têra xwe kalsiyum hebe, ango xestiya kalsiyumê zêde be, çerxa girjbûnê ji gava 3 pêve dûbare dibe.
10. Heke dawî li demareragîhandinan were, iyonên kalsiyumê ber bi nav retîkûlûma serkoplazmî ve tên pompekirin û li wir tên embarkirin, heta demareragihandinek nû bigihîje masûlkerîşalê.
Çerxa panîpire
Dema girjbûna masûlkeyê de ji bo berdewamiya xilîska deziya zirav li ser deziya stûr, divê serikên miyozînê aktînê ji cihên girêdanê de kaş bike, ji aktînê biqete, cardin rep bibe, li cihê girêdanê yên li ser aktînê ve cardin girê bibe, aktînê kaş bike, cardin ji aktînê biqete, cardin rep bibe hvd. dubarebûna vê çalakiyê wekî çerxa panîpire (bi înglîzî: cross-bridge cycle) tê navkirin. Ango çerxa panîbire ji dubarebûna rêzeçalakiyan pêk tê. Ji bo vê çerxê pêdivî bi molekulên ATP, ADP û kalsiyumê heye.
Miyozîn corek ji proteînên livînê ( motor proteins) ye ko enerjiya kîmyayî ya ATPyê diguherînîn bo enerjiya livînê. Hilweşendina ATP bi rêzeçalakiyên çerxa panîpire (sûrra panîpire) rû dide.
Gava ATP bi serikên miyozînê ve tê girêdan, serikên miyozînê ATPyê hildiweşîne bo ADP+ Pi û şeweyê miyozînê diguhere,serikên miyozînê rep dibin, miyozîn ji bo avakirina panîpireyê çalak dibe. Fosfata ko ji ATP yê diqete û serbest dimîne, fosfata neendamî ye loma wekî Pi tê nîşankirin (bi înglîzî: Pi = inorganic phosphate). ADP+ Pi li serikê miyozînê de girêdayî dimînin bi vî awayî çalakbûna miyozînê jî didome. Serikê deziyê miyozîna çalakbûyî bi deziyê aktînê ve girê dibe û panîpire ava dike. Gava serikê miyozînê bi aktînê ve girê dibe, di heman demê de Pi ji serikê diqete. Qetîna Pi dibe sedema guherîna şeweyê serikê miyozînê. Ji ber guherînê, serikê miyozînê deziyê aktînê ber bi navenda sarkomerê ve kaş dike. Kaşkirina aktînê heta qetîna ADPyê didome. Gava ADP ji serikê miyozînê vediqete, xilîska aktînê jî disekine. Di heman demê de ATPyek nû bi serikê miyozînê ve girêdanek ava dike. Girêdana ATP serikê miyozînê ji aktînê cihê dike. Heke ji bo girjbûna masûlkeyê, şandina sinyalên demereragihandinê bidome, ev çerxa panîpire dûbare dibe. Gava mirov ajalek serjê dikê, ji ber ko ajal dimire xaneyên ajalê jî dimire. Di xaneyên mirî de ATP berhem nabe, loma panîpireya navbera deziyan naqete. Ji bo demek, goştê ajalê nûmirî req dimîne. Ev rewş wekî reqbûna mirinê (bi latînî: rigor mortis) tê navkirin.
Bandora kalsiyumê li ser girjbûna masûlkeyan
Dema masûlke neçalak e, serikê miyozînên wê bi ADP+ Pi ve girêdayî ne, lê bi deziyê aktînê ve negirêdayî ne. Di qonaxa bêhnvedanê (îstirehet) de ciyê girêdana serikên miyozînê yên li ser deziyê aktînê ji aliyê proteîna tropomiyozîn ve tê girtin. Ji ber astengkirina tropomiyozînê panîpire ava nabin û dezî naxilîskin. Ji bo rûdana girjbûnê, divê tropomiyozîn ji beşa bo girêdana serikên miyozînê were dûrxistin û serikên miyozînê bi deziyê aktînê ve girêdan ava bikin. Ji bo avakirina panîpire, pêdivî bi proteîna troponînê heye. Xestiya kalsiyumê li ser troponîn û tropomiyozînê bandor dike bi vî awayê girêdana miyozînê ya bi akîtînê tê rêkxistin. Dema xestiya kalsiyuma nav sarkoplazmayê kêm be, tropomiyozîn rê li ber avabûna panîpireyê digire. Gava xestiya kalsiyumê bilind dibe, iyonên kalsiyumê bi troponînê re girêdan ava dikin û şêweyê wê diguherînin. Ev rewş dibe sedema çêbûna kompleksa (pêkhate) troponîn-tropomiyozîn. Troponîn tropomiyozînê ji beşa ciyê girêdana serikê miyozînê dûr dixe. Gava li ser deziyê aktînê ciyê girêdana miyozînê xuya dibin, di navbera deziyê miyozîn û yê aktînê de panîpire tê avakirin. Ji aliyê serikên miyozînê hêza paldanê peyda dibe û masûlke girj dibe. Ji bo girjbûna masûlkeyê, dive bi têra xwe kalsiyum di navbera masûlkerîşalokan de hebe. Masasûlkerîşal kalsiyume di nav retîkûlûma sarkoplazmî de embar dikin. Gava demareragihandin masûlkerîşalê ji bo girjbûnê han dikin, li sarkolemayê de berevajîbûna cemsergiriyê (bi îngilîzî: depolarization) rû dide. Berevajîbûna cemsergerî digihîje lûlekên T. Sinyalên demareragihandinê bi navbeynkariya lûlekên T di nav sarkoplazmayê de belav dibin û dibin sedema vebûna cogên kalsiyumê yên li ser rûyê retîkûlûma sarkoplazmî. Bi vebûna cogan, kalsiyum ji retîkûlûmê ber bi sarkoplazmayê tê derdan. Kalsiyum belavê nav masûlkerîşalokan dibe ko bi tropîne ve were girêdan û rê li ber girjbûnê veke.
Gehînkeya demarûmasûlke
Gehînkeya demarûmasûlke, gehînkeyek kîmyayî ye di navbera demarexane û masûlkexaneyê de. Peykeremasûlke di bin bandora koendama demarê de kar dikin. Demareragihandinên ji demax an jî ji dirkepetikê dibin sedema girjbûna peykeremasûlkeyê. Erkê kar li tewerekotahiyê de dibin sedema hilweşîna cemsergiriya parzûnê. Bi berevajîbûna cemsergiriyê cogên kalsiyumê yên li ser kotahiya tewereyê ve dibin. Kalsiyum diherike nav tewerekotahiyê, ji çikildanên gehînkeyê ya demarexaneya livînê, demareguhêzera (bi înglîzî: neurotransmitter) asetîlkolîn tê derdan. Astîlkolîn (ACh) belavê nav gehînkeya demarûmasûlkeyê dibe. Li ser rûyê sarkolemayê de wergirên asetîlkolînê hene. Asetîlkolîn bi van wergiran ve girê dibe. Bi girêdana asetîlkolînê, cogên wergirê asetîlkolînê ve dibin, Îyonên sodyumê diherikin nav masûlkerîşalê. Ev rewş dibe sedema hilweşîna cemsergiriya masûlkerîşalê. Di masûlkerîşalê de erkê kar dest pê dike. Lûlekên T erkê kar digihînin retîkûlûma sarkoplazmî. Cogên kalsiyumê yên retîkûlûma sarkoplazmiyê ve dibin, kalsiyuma embarkiri ji retîkûlûma sarkoplazmî belavê nav masûlkerîşalokan dibe û rêzeçalakiyin ji bo girjbûna masûlkeyê dest pê dike. Ji bo girtina cogên sodyumê dive asetîlkolîn ji gehînkeqelîşê bêne dûrxistin. Di gehînkeqelîşê de enzîmek heye bi navê asetîlkolînesteraz (acetylcholinesterase). Ev enzîm hilweşînerê asetîlkolînê ye. Enzîma asetîlkolînesteraz, asetîlkolînê hildiweşîne bo asetîl û kolînê.
Xavbûna masûlkeyê
Ji bo xavbûna masûlkeyê, divê demereragihandinên ji koendama demarê raweste û îyonên kalsiyumê yên nav sarkoplazmayê ji derûdora deziyan were dûrxistin. Kalsiyum ber bi retîkûlûma sarkoplazmî ve tê pompekirn û li wir tê embarkirin. Her ko pompekirin didome, xestiya kalsiyuma derdora deziyan kêm dibe. Ji ber kêmbûna xestiyê, kalsiyumên bi troponînê ve girêdayî jî jê diqetin. Tropomiyozîn rûyê çalak a aktînê dadipoşe, panîpireyên navbera deziyên aktîn û miyozînê hildiweşîn. Aktîn li ser miyozînê ber bi paş ve dixilîske û vedigere xala destpêkê ya berê girjbûnê. Ango hêlên Z ji hev dûr dikevin, sarkomerên kinbûyî dirêj dibin. Bi vi awayî masûlke digihîje dirêjiya xwe ya asayî û masûlke xav dibe. Ji bo qetîna aktînê ya ji serikê miyosînê pêdivî bi enerjiyê heye. Ev enerjî ji hilweşendina ATPyê tê bi destxistin. Ango ji bo girjbûnê jî ji bo xavbûnê jî pêdiviya masûlkeyan bi enerjiya ATPyê heye.
Yekeya livînê
Masûlkerîşal bi şeweyê yekeyên livînê (bi înglîzî: motor units) hatine komkirin. Yekeya livînê ji koma masûlkerîşalan û demeraxaneya livînê pêk tê. Hêjmara masûlkerîşalên yekeyên livînê di hemû masûlkeyan de ne yek e. Ji bo girjbûnên bihêz û tûnd pêdivî bi gelek yekeyên livînê heye. Lê ji bo karên nazik pêdiviya masûlkeyan bo yekeyên livînê gelek kêm e. Wekî mînak masûlkeyên milê mîrov bi hêzek xurt girj dibe, loma yekeyên livînê wê zêde ye. Lê karê masûlkeyên palikên çavê mirov hêsan e, ji bo girtin û vekirina çav hêzek biçûk bes e. Loma yekeyên livînê masûlkeyên çav, herwisa hêjmara masûlkerîşalên çav jî bi qasî masûlkeyên milê mirov zêde nîn in. Gava ji demarexaneya livînê ragihandin tê, hemû masûlkerîşalên yekeya livînê bi hevre girj dibin. Girjbûna masûlkerîşalan li gor esasê “hemû yan hîç” rû dide.
Her demareragihandin nikare girjbûna masûlkeyan bide destpêkirin. Ji bo destpêkirina girjbûnê divê hêza ragihandinê asta derazînkê (bi îngilîzî:threshold level) ya masûlkerîşalê bilindtir be. Demareragihandinên ko hêza wan ji asta derazînkê kêmtir in, nabin sedema girjbûna masûlkerîşalan, lê heke asta hêza ragihandinê bi asta derazînkê re wekhev be, an jî ji asta derazînkê zêdetir be wê gavê girjbûna masûlkeyê dest pê dike.
Hêjmara yekeyên livînê yên ko ji aliyê demareragihandinê ve hatine hankirin, xurtiya girjbûna masûlkeyê diyar dike. Ji bo girjbûnek lawaz hinek yeke bes e, lê ji bo girjbûna bihêz divê gelek yekeyên livînê hatibe hankirin. Ji bo girjbûna bihêz, di heman demê de gelek liqên tewereyê demarexaneya livînê sînyal digihînê yekeyên livînê.
Ji ber ko hêjmara masûlkerîşalên wê girj bibin, ji aliyê sînyalên demareragihandinê ve tê diyarkirin, ne pewist e ko her car hemû masûlkerîşalên masûlkeyê were çalakkirin. Li gor rewşê dibe ko hinek ji masûlkerîşalan an jî hemû masûlkerîşal ji aliyê demareragihandin ve hatibe hankirin. Wekî mînak; bila li erdê gogek futbolê û kevirek gilover hebe û qebareya herduyan jî wekhev be. Bila mirovek pêşî kevirê, paşê jî gogê ji erdê rakê û deyne ser maseyê. Ji bo rakirina gogê û kevirê, mirov heman cor masûlkeyan bi kar tîne lê hêjmara masûlkerîşalên çalakbûyî ango hêjmara yekeyên livînê yên çalakbûyî ne yek e. Ji ber ko giraniya gogê û kevir ne yek e û kevir girantir e, ji bo rakirina kevirê hê pirtir masûlkerîşalên masûlkeyan tê çalakkirin.
Çavkaniyên enerjiyê bo çalakiya peykeremasûlkeyan
Enerjiya ji bo girjbûn û xavbûna masûlkeyan, ji hilweşandin û dûbare berhemkirina ATP tê dabînkirin. ATP bi navbeynkariya enzîma ATPaz tê hilweşîn bo ADP (adenozîna du fosfatî) û fosfata neendamî (Pi). Ji hilweşîna ATP enerjî serbest dimîne. Ev enerjiya serbestmayî ji bo çalakiya masûlkeyan tê bikaranîn.
Enerjiya ji ATP, ji bo van çalakiyên li jêr tê bikaranîn ;
Saint-Hippolyte, Gironde
Saint-Hippolyte, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Peykeremasûlke
Çavkaniyên enerjiyê bo çalakiya peykeremasûlkeyan
2. Derdana îyonên kalsiyumê ji retîkûlûma sarkoplazmî
Saint-Hippolyte, Gironde
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Peykeremasûlke
Çavkaniyên enerjiyê bo çalakiya peykeremasûlkeyan
3. Livîna serikê miyozînê
4. Xilîska deziyan
Di xaneyan de ATP ya embarkirî tune, loma ATP ya berdest ji bo demek kin têra masûlkeya dike. Ji çîrkeyek kêmtir demê de ATP ya berdest diqede.
Xane dikarin bi sê rêkan ATP berhem bikin; Kreatîna fosfatî, henaseya xaneyî û genîn. ADP ya ji hilweşîna ATP çebûye, ji bo dûbare berhemkirina ATP tê bikaranîn. Lê ADP nikare fosfata neendamî (Pi) rasterast tevlê xwe bike. Divê ADP bi molekulek fosfatî ya bi bendê enerjiya bilind ve yek bibe. Di xaneyan da bi du rêbazan fosfata bi bendê enerjiya bilind tê bi destxistin, a yekem kreatîna fosfatî (bi înglîzî: creatine phosphate), a duyem jî xurekên karbohîdradî, proteînî û çewrî ne. Kreatîna fosfatî molekulek taybet e, dikare di bendên fosfatî de enerjiya bilind embar bike. Masûlkerîşal di demên vêsînê de, ango gava ne çalak in, di nav xaneyên xwe de kreatîna fosfatî berhem dikin û embar dikin. Gava ATP fosfatekî xwe dide kreatînê û dibe ADP, kreatîn jî dibe kreatîna fosfatî. Dema masûlkerîşal çalak dibin, îcar kreatîna fosfatî bi navbeynkariya enzîmê hildiweşê bo kreatîn û fosfata bendê bi enerjiya bilind. Fosfata ji kreatînê hatiye berdan bi ADPyê ve girê dibe û ATP çê dibe. Lê kreatîna fosfatî dikare bi qasî 15 çîrkeyan ji bo masûlkerîşalê enerjî dabîn bike, ji bo domandina girjbûn û xavbûna masûlkeyan, divê çavkaniyek din a enerjiyê ji bo bi destxistina ATPyê bene bikaranîn. Di xaneyê de bi navbeynkariya oksîjenê hilweşandina glukoz û xurekên din wekî henaseya xaneyî (bi înglîzî: cellular respiration) tê navkirin. Di masûlkerîşalan de henaseya xaneyî di mîtokondriyê de dawî dibe. Glukoz, asîda piruvî (bi înglîzî: pyruvic acid) û asîdên çewrî ji bo henaseya xaneyî tên bikaranîn. Ji hilweşandina van molekulan ATP tê bi destxistin. Di henaseya xaneyî de oksîjen tê bikaranîn, xurek heta CO2 û H2O tên perçekirin. Loma herî zêde ATP bi henaseya xaneyî tê bi destxistin.
Heke di xaneyên peykeremasûlke de bi têra xwe oksîjen tune be, xane dîsa ji glukozê ATP berhem dike. Glukoz heta asîda piruvî tê hilweşandin lê ji ber kêmoksîjeniyê asîda piruvî heta CO2 û H2O nayê perçekirin, ji dêla wê asîda piruvî diguhere bo asîda mastê (bi înglîzî: lactic acid), ev rêbaz wekî genîn (bi înglîzî: fermentation) tê navkirin. Bi genînê di xaneyê de asîda mastê wekî madeya paşmayî berhev dibe, asîda mastê dibe sedema çêbûna azar di masûlkeyan de. Herwisa li mirov de hestê westiyabûnê jî peyda dibe.
Total Nonstop Action Wrestling
Bajarê herî serekî yê vê kompaniyê Naşvîl, Tênêsî ye. Di pêşî de navê kompaniyê NWA Total Nonstop Action bû, ji ber ku li wî serdemî TNA beşek bî ji National Wrestling Alliance (NWA). Li sala 2004'an TNA bû yekem kompaniya Gemşa profesyonel bo derxistina baştirîn ring anku gorepanê. Gorepana normal a gemşa profesyonel 4 qolaç hene, bes li wê salê TNA kirin 6 û vêga carek din guhartiye bo 4. TNA pitir li 120 welatan tê pexişkirin û temaşekirin.
Qentere, Kilîs
Qentere, gundekî bi ser navenda Kilîsê ve ye.
Emerxalan
Emerxalan, gundekî giradayê navçeya Elbak a Wanê ye.
Xiangyang
Xiangyang, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Hubeiyê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 2.462.583 kesî
Heftsaran
Heftsaran gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 430 kes (117 malbat) bûn.
Groß Lindow
Groß Lindow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oder-Spree li Brandenburg, Almanyayê ye.
Royal Society
The Royal Society of London for the Improvement of Natural Knowledge an jî bi kurtî Royal Society, komeleya zanistî ye ku di sala 1660an de hate danîn û ji aliyê keyê Îngilterê Charles II ve hate vekirin. Hinek zanyarên mîna Newton û Faraday û Robert Hooke serokên komeleyê bûn.
Şîlanan
Şîlanan, ango Şîlan (bi tirkî: Eskiyol), gûndekî navçeya Kopê ku bi ser Mûşê ve ye. Dema 1994'da alîyê dewleta Tirka hatîye valakirin. Naha li gund kes niştecîh nîne.
Royal Society
Endamên komeleyê wek Fellows of the Royal Society (FRS) tên naskirin.
Dagirên coyên kalsiyûmê
Dagirên coyê kalsiyûmê polek ji dermanan ku coya kalsiyûm ya masûlkeyan dadigire.
Dermanên vê polê
Dihydropyridine:
Phenylalkylamine:
Benzothiazepine:
Rafael Nadal
Rafael Nadal Parera, bi navê Rafa Nadal jî tê zanîn (jdb. 3ê hezîran 1986, li Manacor, Mallorca, Spanya), tenîsvanekî spanî ye ku di rêza çarem a Komeleya Tenîsvanên profesyonel ( ATP ) de cih digire.
Ew di hemû dîrokê de tenîsvanê yê herî baş li ser kortên axê û yek ji baştirînên hemî deman tê hesibandin. Heya nuha, ew tenîsvanê mêr e ku herî zêde sernavên yekane yên Grand Slamê digire, bi 21, li pêş Roger Federer ê swîsreyî û Novak Djokovic ê serbî, her du jî bi 20. Wî du caran Awistralya Open, di sêzdeh guhertoyan de Tûrnûvaya Roland Garrosê bi dest xistiye, du caran Şampiyoniya Wimbledonê û çar caran jî Open of US.
Hosêynî Olya
Hosêynî Olya, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Hozan Dilgeş
Hozan Dilgeş (z. 1952 - m. 11 adar 2017) hunermendekî kurd bû ku di sala 1952an de ji malbateke êzidî li gundê Fisqîna Nisêbînê (parêzgeha Merdînê) hatiye dinê. Di 11ê adara 2017an de çû ber dilovaniya Xwedê.
Kaseta yekê
Kaseta xwe a yekê di sala 1978an de çêkir. Di vê kaseta xweda rewşa bindestiya gelê Kurdistan tîne ziman û dibêje: "ma qey bindestî para meye."