cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Perseûs
Perseûs û Andromêda
Perseûs li ser welatê Etiyopyayê diboriya. Keyê wê welatê Cepheûs bû. Welat di bin leyekî da hatibû weran kirin. Perseûs nezîkê welatê bû, li wir keçikekî ji zinarê hatibû girêdan dît. Ew keça keyê bû, navê wî Andromêda bû. Posîdon leyê û canewaran şandibû wî welatê. Remilvan jî ji ber xilasbûna welat qurbankirina keça wî Andromedayê pêşniyazê keyê kiribûn.Key jî wê qebûl kiribû. Key û Keybanû li ser zinarekî bi dilekî xemgîn benda canewaran bû. Perseûs vê manzarayê da xwe danî ba Key Cepheûs. Kuştina canewarê teklîf kir û hemberî wê teklîfê jî şerta wî, keça wê ji wê xwest. Key teklîf û şertên wî qebûl kir. Perseûs çu nava behrê û nava pêlên deryayê serê canewarê dît. Serê wê dişîba serên semasiyan. Perseûs tayekî avête dûvê canewarê lê kêr nehat, kete xwarê. Serê Medûsayê careke din ji çenteyê derxist û canewarê jî kire kevir. Andromêda ji mirinê filitî.
Dest bi dawetê kirin. Nav şahiya dawetê da dergîstiya Andromêda'yê Pîneûs û hevalên wî ser dawetê girtin.Tekoşînek navbera Perseûs û wan destpê kir. Hindik mabû Perseûs têkbiçûya lê dîsa dest avête serê Medûsa'yê dîsa ser ket.
Vegera Perseûsê û Damezrandina Şaristaniya Mîkenê
Piştî wan bûyeran Perseûs û hevjina wê Andromêda vedigerin Serîfosê. Danaê vê yekê pir kêfxweş dibe. Perseûs bapîrê xwe ra agahiyên niyeta vegera xwe yên Argosê dişîne. Bapîre wî keyê Argosê Akrîsîûs ji wî ditirse, direve ba keyê keyaniya Larîssayê. Key Teutemîas hevalê wî ye. Lê qehreman Perseûs dixwasta ku bapîrê wî dîsa vegere Argosê. Perseûs ji bo gazî kirina bapîrê xwe diçe Larîssayê.Larîssa'yê tiştekî ecêp diqewimî, Perseûs bi bêhemdî pê dîskekî bapîrê xwe dikuje.
Perseûs ne dixwast ku bibe keyê Argosê. Ne dixwast ciye qurbaniyên xwe de rûne. Perseûs melheze kir kû eger bibûya keya keyaniya Argosê ti bibûya nijdevan an talanker. Ji ber wê Perseûs keyê keyaniya Tîrînsê Megapentesê ra keyaniyan guherandin. Megapentes bû keya Argosê. Perseûs jî bajarên Mîken û Medeayê avakir. Paşê ev bajar bûne çavkaniyên çanda Yewnanî.
Perseûs serê Medûsa'yê ji Atênêyê re diyarî kir. Atênê wê seriyê danî nav mertala xwe.
Bi binemaliya Perseûs û Andromedayê pir qehremanên mîtolojîk derketin. Keça wan Alkmênê diya Hêraklêsê navdar(di mitolojiya yewnanî û yên romayî).
16
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Sînkî
Eşîre Sînkan an Sînka, eşîreke mezin e, niha serokatiya wê birêz Necat Nasıroğlu dike, ji kontara çiyayê qêre, ji aliyê Bişêriyê û hetanî beşekî mezin ji deşta Bişêriyê herêma wan e. Niha beşek mezin ji wan li devera Mêrdînê bi cîh bûne û heta Rojavayê Kurdistanê berbelav bûne, artêşa Tirk gelek êrîş birine ser wan. Herwiha dîsa gelek jî koçberkirine û çûne bajerên mezin Tirkiyeyê; Edene, Stenbol, Mersîn û bajêrên din nêzî 100 hezar kes lê dijîn.
16
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Sînkî
Çavkanî
Konê Reş, ji nivîsên wî hatiye wergirtin,Dîroka Sînka te de heye.
16
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Dêra Mor Ebay
Dêra Mor Ebeynê yan jî Dêra Mor Ebay dêr û keşîşxaneyeke kevn a mezin a Qillitê ye ku li gorî dihê qalê di sedsala 4an de ji aliyê şah Dara ve hatiye çêkirin û di sedsala 14an de ji aliyê Tîmûrleng ve hatiye xerakirin.
Dêr li nava newaleke çiyayan de li ser rêya Memikan e.
Bedriye Topaç (kirmanckî)
Bedriye Topaç 1977 de Dêrsim de dewa Markasorî de ameye dinya. Panc serrê dibistanê û di serrê wendegehê mîyanênî, yanî hewt serrî mektebê yatilî de wend.Serra payêne ya wendegehê mîyanênî û lîse Anqara de wendî. Nuşte, hîkaye û şîîrê aye reya verêne 2011 ra dest pêkerd rojnameyê Newepelî, kovara Şewçila û keyepelê Zazakî.net de weşanîyayî.
Kitabê ayeyê hîkayeyan Bero Sûr, 2012 de weşxaneyê Roşna ra weşaniya. No kitabê aye yo diyin o.
Titisee-Neustadt
Titisee-Neustadt bajarokekî navçeya Breisgau-Hochschwarzwaldê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Îason
Îason lehengekî mîtolojiya yewnanî ya kevnar û rêberê Argonotan bû ku lêgerîna wî ya kevila zêrîn di wêjeya yewnanî de rol dilîze. Îason kurê Eson, keyê rast ê Îolkosê bû. Ew bi sêrbaz Mêdeia re zewicî bû. Ew jî ji aliyê diya xwe ve nevîçirkê xwedawend Hermês bû.
Stemkariya Pêlîas
Pêlîas (biramakê Aeson) desthilatdarî dixwest û dixwest ku tevahiya Tesalyayê serwerî bike. Pêlîas ji dûndana pêwendiyek di navbera diya wan a hevpar, Tîro, keça Salmoneûs, û xwedawendê deryayê Posîdon bû. Di pevçûnek dijwar de, wî Aeson (keyê mafdar) hilweşand, hemî neviyên Aeson ku ji destê wî dihat kuştin. Wî biramakê xwe ji ber sedemên nediyar ne kuşt.
Îşkence
Îşkence yan jî êşkence, rêbazek bi cûreyên curbicur ên lêdana domdarî ye li dijî mirovên ku têne desteserkirin, ji aliyê kes, kom, yan jî ji aliyê hêzên dewletan ve tê kirin.
Ji bo berjewendiyên ferdî, olî, komî û dûgelî mirov êş û azarê dide mirov. Di dîroka mirovahiyê de herdem îşkence hebûye. Mirovahiyê wekî gelek şermên xwe hêj dawî li îşkenceyê jî neaniye. Îşkence, pêkutî, têkiliya nemirovane hwd her dem bûye alaveke desthilatdariya dûgelan.
Psîkoanalîst Sigmund Freud, kesê ku li qurbanê xwe îşkence dike wekî nexweşekê dinirxîne û dibêje "îşkencekar her lêdanekê li rûhê xwe dixe". Ferd, ol, kom û dûgel çiqas neheq û zalim be, îşkence jî ewqas neheq û zalim dibe. Tenê di sedsala 20an de bi milyonan mirov ji aliyê dûgelan ve îşkence dîtine û jiyana xwe ji dest dane. Mixabin zagona daristanê hêj berdewam e. Kê xurt be li yê din zilmê dike û ne ew lê qurbanê wê neheq tê dîtin.
Îşkence jî wekî pêşketinên mirovan, di her warî de pêşketiye. Bi hezaran salan berê zaliman bi teknîkên prîmîtîv îşkence li qurbaniyên xwe dikirin. Di sedsala têr xwîn a 20em de elektrîk, dînkirin, dermanên psîkotrop û trankîlîzan, xurifandina kesayetiyê, dardakirina Filistînî, bêxewhiştin, tevgerguhastin hwd cure bi cure teknîkên nû afirandine.
Îşkence wekî çekekî li dijî kurdan
Bêguman, yek ji neteweyên mezin ê bêdewlet kurdan ji îşkenceyê pirtirîn para xwe girtine. Gelek caran tûşî êrîşên barbaran hatine, di hefteyekê de zimanên 25.000 kurdî hatiye jêkirin, di zîndanên dagirkeran de hovîtiyên nedîtî jiyane. Osmanîyan, Îran, rejîma Bees a Iraqê, rejîma Bees a Sûrî û Komara Tirkiyê îşkence wekî çekekî li dijî neteweya kurdan bi kar anîne û tînin.
Bi sedan stranên kurdan behsa îşkenceyan dike. Li ser komkujiyên wan, li ser Zîndana Amedê hwd bi hezaran stran hene.
Li heremên Suriye ku ji alîyê Tirkiye hatin dagerkerî kirin, istixbiratê Tîrk û girupên çekdar ên li giredayê wan gelê sivil îşkence dikin. Desthilatên Iranê îşkence li hember çalakvan û siyasetmedarên Kurd bi kar tînin.
Danabilaq, Şot
Danabelaq, navê yek ji gundên Gundistana Qere Qoyona Başûri li Bexşa Qere Qoyona Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Horiyom
Horîyom, gundekî girêdayê navçeya Qerqelî ya Wanê ye.
Brasc
Brasc, komuneke departementa Aveyrona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
17
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Kûsalar, Xoda Aferîn
Kûsalar, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Textê Reş
Textê Reş navê fîlmekî derhênera îranî Semîra Mexmelbaf e ku di sala 2000î de hat çêkirin. Di vî fîlmî de Behmen Qubadî rola sereke jî dilîze. Fîlm bi zimanê kurdî ye. Fîlm behsa çîroka mamosteyek dike, yê ku di çarçoveya şerê Îraq û Îranê de mecbûr dimîne digel xelkê xwe re koç bike û lewra texteya xwe ya reş jî bi xwe re dibe.
Balbo
Balbo navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Balbo bi gundê Asxanakeran girêdayî ye.
Govendikmela
Govendikmela gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 181 kes (40 malbat) bûn.
Vogtsburg
Vogtsburg bajarokekî navçeya Breisgau-Hochschwarzwaldê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Antolojiya edebiyata kurdî (pirtûk)
Antolojiya edebiyata kurdî (1995), navê berhevokeke ducildî ya ku ji layê nivîskarê kurd Mehmed Uzun ve hate amadekirin.
Antolojiya Edebiyata Kurdî, 1
Cilda yekê ji 503 rûpel pêk dihê û tê de pêşgotineke kurt û ceribandineke li ser edeba kurdî hene. Ev beşa yekê 50 nivîskar û helbestvanên ku zaravên kurmancî, zazayî an soranî bikar tînin û çend nivîskarên kurd ên bi zimanê tirkî jî dide naskirin.
Antolojiya Edebiyata Kurdî, 2
Cilda duwê jî ji 476 rûpel pêk dihê û li bilî beşa antolojiyê di dawiya pirtûkê de du ferhengok hatine dîtin: ya yekê Ferhengoka kurmanciya jêrê û jorê (ji layê Mahfûz Mayî, Ferhad Şakelî û Reşo Zîlan ve dihête amadekir) û ya duwê jî Ferhengoka dimilkî û kurmancî (ji aliyê Zilfî ve ye). Ev beşa berhevokê 53 nivîskar û helbestvanan pêşkêş dike.
Ebikon
Ebikon, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Lucerne ya herêma Lucerneyê ye.
Matzenbach
Matzenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Ebikon
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Hûz
Hûz we deseyg le merdimel ûşin k wer le dirus bîni welategan wucud daştin.
Wişerîşe
Wişerîşe ya êtîmolojî ey wişe, birîtî ye le wişey "hoz" ke le zuwani Kurdî we me'nîy "mal" we kar dîyeyd.
Me'nî
Me'nî hûz wey xûlase nîyebûd ke hetmen zuwan û ferhengi merdimi hûz bayed wîney hem bûd. Çendîg merdimnasel le wetaregan xuweyana rawêş (behs) leweyan kirig e ke fire hûzelîş hen ke merdimegeyan we zuwanel cîyawaz (muxtelif) qise ken ya ayîn û kîşyan cîyawaz e. Welî hîşda le bedeney hûzegeyan we hesaw dîyen.
Her hûz erra xuwey serhûzîg dîrîd. Le demegan carana hûzegan fire neqşyan pirrrengtir bî le rêjedarîyegan (rewabit) sîyasî û ferhengî û kûmelîya. Welî îmrûje le dinyayg ke we raw û pele çûd we "awani dinyayî" ere, hûzegan êtê neqş û ehemîyeti xuweyan le dest dage û wîney caran nîn.
Ebdullah bin Ebas
Ebdullah bin Ebbas (erebî:عبدالله بن عباس), jdb. 619, Meke - m. 687, Taîf), zanyarê tefsîr, fiqih û hedîsê ye. Lawê apê Muhemmed pêxember e û sehabekî navdar e.
Hesenkendî, Şot
Hasan kandî, navê yek ji gundên Gundistana Qere Qoyona Başûri li Bexşa Qere Qoyona Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Oberharz am Brocken
Oberharz am Brocken, bajarekî navçeya (Landkreis) Harzê li herêma Saksonya-Anhalt a Almanyayê ye.
Hiseyîn Axayê Çongdeve
Hiseyîn Axayê Çongdeve (b.? m.1842) kurê Şemdîn Axayê (b.1750, m.1807) serokê eşîra redkîye. Beşeka eşîra Redkî li Rewanê dijiya û ev herêma di bin destê Rûsan de bû. Vê malbatê li wir ji ber bapîrê xwe Şemdîn Axa, paşnava Şemseddînov hildabû. Di çavkaniyên Rûsan de ev malbata wek Kurdên Şemseddînov derbas dibin. Piştî mirina bavê xwe Şemdîn Axa, Hiseyîn Axa dibe serokê eşîrê. Di pirtûka Mele Mahmûdê Bazîdî ya bi navê Camî'yê Rîsaliyan û Hîkayetan bi zimanê kurmancî' de, di derheqê Hiseyîn Axa de du çîrok hene. Her wusa di pirtûka Seydayê Tîrêj ya bi navê Serpêhatiyên kurdan di derheqê Hiseyîn Axa de çîrokek heye. Hiseyîn Axa di sala 1842an de li Qaqizmanê gundê Kêrsê dimire û wî gundê Pifika Şêxa ya ser bi Qaqizmana Qersê çal dikin. Di sala 1960î de di erdhejekê de merzelê wî yê wek kumbetan xera dibe. Piştî mirina wî, kurê wî Şemdîn Axayê Piçûk dibe serokê eşîrê. Sirmelî Memed Paşa yê ku Evdalê Zeynikê dengbêjê wî bû, xwarziyê Hiseyîn Axa ye.
Di kilameke Evdalê Zeynikê de Hiseyîn Axa
Ey mîr Hayde bavo... Axayo de siyar be, Mîrê min siyar be, Ji siyara siyarekî rindî karîbar be. Di ser dilbijûyê Erebî hûr da xar be, Di wêrana Deveboynê da xar be, Şayol li milê teyî rastê ye, nêzîk e Lêxe, di Sînega Êzdiya ra Di Çemçê ra, di warê Huseyîn Axa de xar be, Li ber derê Gulî Cewar Axa, Axayê Torina Kose û Huseyîn Axayê Çongdeve peya be, Fîncanek qawe vexwe, Bira can û bedena te belav be, Bira ji bona kekê min zewq û şîfa be... .
Wittnau, Baden-Württemberg
Wittnau şaredariyeke navçeya Breisgau-Hochschwarzwaldê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Hîpnotîzma
Karê hîpnozê ye. Hîpnoz di zimanê Grekî (Yewnanî) de tê wateya xewê.
Helbet çende radeyên xewê hene. Di hîpnozê de mirov bi kûrî ranakeve. Hişar di navbera xew û hişyariyê de ye. Mirov ji bandora gotinan re vekiriye.
Bikaranîna hîpnozê di tendurustiyê de cara pêşîn ji aliyê Franz Anton Mesmer (1734-1835) ve bûye. Di hîpnozê de mirov ji gotin û daxwazên bijîşk re vekirî û amade ye. Bi vê metodê bijîşk dixwazin nexweşê xwe ji sedemên nexweşiyê dûr bixin. Gelek cureyên teknîka hîpnozê hene. Gorî kesayetiya nexweşan metod jî tên guhertin. Amadebûna her mirovî bo hîpnozê ne yek e. Hin kes bêhtir zû hîpnotîze dibin, hin jî pirr derng. Kêm zêde 19 deqîqe bandora hîpnozê didome. Paşê hişar hişyar dibe. Destûra her bijîşk an derunînasê bo hîpnotîzmayê nîne. Perwerdehiyeke taybet divê.
Terxanî
Terxanî, gundekî girêdayê navçeya Qerqelî ya Wanê ye.
Hîpnotîzma
Cureyek hîpnotîzmayê bi dermanan tê kirin û bandora vê cureyê ji yên din zêdetir e. Ev metod tenê ji bo nexweşiyên giran tê bikaranîn.
Sigmund Freud
Sigmund Freud di 6ê Gulan 1856'ê de li Freiberg (Mähren) anjî ku îro li welatê çîk ê ji dayik bûye. Di 23ê Îlon 1939'ê li London a Brîtanya yê jiyana xwe jidestdide. Bijîşk, pisporê derûnînasiya kûr, avakerê rêgeha psîkoanalîtîk ê, rexnegirê olan e. Yek ji navdarên sedsala 20emîn e.
Elbelaqî, Şot
Elbelaqi, navê yek ji gundên Gundistana Qere Qoyona Başûri li Bexşa Qere Qoyona Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Sigmund Freud
Herçendî bi xwe miroveke ateîst bû jî, malbata wî bingeh-Cihû bû navê wî yê jidayikbûne Sigismund Schlomo Freud e. Bavê Sigmund, Kallamon Jacob Freud (1815-1896) sêyemîn zevaca xwe bi diya Sigmund Amalia Nathanson (1835-1930) re kiriye. Zaroktiya Sigmund bi xûsk û birayên damariyê re derbasbûye. Bavê wî kesekî bazirgan û dewlemend bû. Mixabin di sala 1857'î de ji ber qeyrana aborî ya wê demê xizan dikeve.
Piştî perwerdehiyeke serkeftî dibe bijîşk û di sala 1882´î de li Nexweşxaneya Giştî ya Wîen dest bi kar dike. Di sala 1885'ê de dibe doçentê Neuropathologiyê. Freud gelek caran li bajar û welatan digere. Derûniya mirov bala wî pirr dikişîne û ew ne li têgihîştinê lê li metoda têgihîştinê digere. Teknîkên wê demê têra wî nakin û ew wan kêm û nebaş dibîne. Gorî wê, sirûştê xweparastineke bêhempa daye mirov û ev yeka han nahêle mirov pirsgirêkên xwe yî derûnî nasbike û derêxîne. Ji bo wê divê mirov hêza vê xweparastinê bêyî êş û azarê bişikîne. Freud dest bi lêgerîn û xurtkirina hîpnotîzma, şîrovekirina xewnan hwd digere.
Bayrischzell
Bayrischzell şaredariyeke navçeya (Landkreis) Miesbach li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Kûrzêh
Kûrzêh, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Berkuteyê biçûk
Berkuteyê biçûk (bi latînî: Sitta neumayer) cureyekî berkuteyan e ku li çiya û cihên bi zinar dijî.
Şayes
Çûkekî biçûk e, dirêjbûna wê 14-15 cm digihê. Ji bo xwendina xwe ya xweş navdar e, carina jî jê re dibêjin bilbil û di qefesan de tê xwedîkirin.
Belavbûn
Ji devera Balkanê heta Kurdistan û Îranê dijîn. Bi taybetî, berkute li herêmên wek Mêrdîn, Heskîf û Amêdiyê tên dîtin.
18
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Échallens
Échallens, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Vauda herêma Gros-de-Vaudê ye.
18
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Échallens
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
18
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Bilêcan
Bilêcan, bi romî kirine Kavuşak, gundekî ser Çela Hekariyê ye.
Bilêcan, mileke eşîra Pinyanişiyan
Bilêcan mileke eşîra Pinyanişîyane ew mil heta şerê cihanê ya yekê li serê Pinyanişiyan hemuyan bu, pişt şeri serokatiya pinyanişiyan ketiye destê Zeydanîyan çawan kete destên wan çûnkî ew ketin gel devletê. Bilêcanî nehe hindek Çelê hindek Culemêrgê belê para gelek Geverê di jin û serokatiya wan ji Geverê ye li gundên Koçkê û Zêwkan di runin heta şerê cihanê ya yekemin ji serokatiya Pinyanişî û Bilêcaniyan ew herdû gundenebûn her wiha ew gundene yek malbatê tin.
Umkirch
Umkirch şaredariyeke navçeya Breisgau-Hochschwarzwaldê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Monza
Monza, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Lombardiyayê ye.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Brommat
Brommat, komuneke departementa Aveyrona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Çemê Ottawa
Beşekî mezin ji dirêjbûna wê dikeve dinavbera parêzgehên kenedî yên Ontario û Quebec de. Ev çem 1.271 km dirêj e.
Oberhof
Oberhof, bajarekî navçeya (Landkreis) Schmalkalden-Meiningenê li herêma Turîngiya ya Almanyayê ye.
Lîsteya cinsên guhandaran
Heta roja îro derdorî 1254 cins, 155 famîle, 29 kom û bi sergihayî 5959 cureyên guhandaran pol bi pol hatine dabeşandin.
= Lîsteya cinsên guhandaran =
Afrosoricida
Famîleya: Chrysochloridae Famîleya: Tenrecidae
Artiodactyla
Famîleya: Bovidae Famîleya: Cervidae Famîleya: Moschidae Famîleya: Tragulidae Famîleya: Antilocapridae Famîleya: Giraffidae Famîleya: Hippopotamidae Famîleya: Suidae Famîleya: Tayassuidae Famîleya: Camelidae
Carnivora
Famîleya: Hyaenidae Famîleya: Herpestidae Famîleya: Eupleridae Famîleya: Viverridae Famîleya: Nandiniidae Famîleya: Prionodontidae Famîleya: Felidae Famîleya: Ursidae Famîleya: Ailuridae Famîleya: Procyonidae Famîleya: Mephitidae Famîleya: Mustelidae Famîleya: Canidae Famîleya: Odobenidae Famîleya: Otariidae Famîleya: Phocidae
Cetacea
Famîleya: Balaenidae Famîleya: Balaenopteridae Famîleya: Eschrichtiidae Famîleya: Cetotheriidae Famîleya: Delphinidae Famîleya: Monodontidae Famîleya: Phocoenidae Famîleya: Lipotidae Famîleya: Platanistidae Family: Iniidae Famîleya: Pontoporiidae Famîleya: Kogiidae Famîleya: Physeteridae Famîleya: Ziphidae
Chiroptera
Famîleya: Pteropodidae Family: Rhinopomatidae Family: Craseonycteridae Family: Rhinolophidae Family: Megadermatidae Family: Hipposideridae Family: Emballonuridae Family: Nycteridae Family: Vespertilionidae Family: Miniopteridae Family: Molossidae Family: Natalidae Family: Myzopodidae Family: Thyropteridae Family: Furipteridae Family: Noctilionidae Family: Mystacinidae Family: Mormoopidae Family: Phyllostomidae
Cingulata
Family: Dasypodidae
Dermoptera
Family: Cynocephalidae
Didelphimorphia
Family: Didelphidae
Erinaceomorpha
Family: Erinaceidae
Hyracoidea
Family: Procaviidae
Lagomorpha
Family: Leporidae Family: Ochotonidae
Macroscelidea
Family: Macroscelididae
Microbiotheria
Family: Microbiotheriidae
Monotremata
Family: Ornithorhynchidae Family: Tachyglossidae
Notoryctemorphia
Family: Notoryctidae
Peramelemorphia
Family: Thylacomyidae Family: Peramelidae
Dayikên Şemiyê
Dayikên Şemiyê komeleyeke sivîl e ku bi taybetî ji dayikên mirovên di kuştinên kiryarên nediyar û bêdaraz de windakirî pêk tê. Tê zanîn ku di navbera salên 1980 û 1995an de li Tirkiye û Bakurê Kurdistanê bi sedan kes hatine revandin û kuştin û heta îro xizmên van mirovên berzekirî tu agahiyên ji wan tune ye.
Lîsteya cinsên guhandaran
Pholidota
Family: Manidae
Dayikên Şemiyê
Komeleya Dayikên Şemiyê ji 27ê gulana 1995an û vir ve her roja şemiyê li meydana Galatasaraya Stembolê kom dibin û xwepêşandanên rûniştinê çê dikin. Modela vê komeleyê Dayikên meydana Plaza de Mayoyê ya Buenos Aires, li Arjentînê ye.
Lîsteya cinsên guhandaran
Pilosa
Famîleya: Bradypodidae Famîleya: Megalonychidae Famîleya: Cyclopedidae Famîleya: Myrmecophagidae
Primates
Famîleya: Cheirogaleidae Famîleya: Indriidae Famîleya: Lemuridae Famîleya: Lepilemuridae Famîleya: Daubentoniidae Famîleya: Lorisidae Famîleya: Galagidae Family: Tarsiidae Family: Callitrichidae Family: Cebidae Family: Aotidae Family: Pitheciidae Family: Atelidae Family: Cercopithecidae Family: Hylobatidae Family: Hominidae
Dayikên Şemiyê
Dayikên Şemiyê bi madalyaya Carl von Ossietzky a sala 1996 û bi xelata Hrant Dink a sala 2013 hatin xelatkirin.
Lîsteya cinsên guhandaran
Proboscidea
Family: Elephantidae
Rodentia
Famîleya: Diatomyidae Famîleya: Ctenodactylidae Famîleya: Bathyergidae Famîleya: Petromuridae Famîleya: Thryonomyidae Famîleya: Hystricidae Famîleya: Erethizontidae Famîleya: Dasyproctidae Famîleya: Cuniculidae Famîleya: Dinomyidae Famîleya: Caviidae Famîleya: Octodontidae Famîleya: Ctenomyidae Famîleya: Echimyidae Famîleya: Myocastoridae Famîleya: Capromyidae Famîleya: Chinchillidae Famîleya: Abrocomidae Famîleya: Pedetidae Famîleya: Anomaluridae Famîleya: Calomyscidae Famîleya: Platacanthomyidae Famîleya: Spalacidae Famîleya: Nesomyidae Famîleya: Cricetidae
Famîleya: Muridae
Famîleya: Dipodidae Famîleya: Castoridae Famîleya: Geomyidae Famîleya: Heteromyidae Famîleya: Aplodontiidae Famîleya: Sciuridae
Famîleya: Gliridae
Scandentia
Famîleya: Tupaiidae Famîleya: Ptilocercidae
Sirenia
Famîleya: Dugongidae Famîleya: Trichechidae
]] == Soricomorpha == Famîleya: Soricidae Famîleya: Talpidae Famîleya: Solenodontidae
Tubulidentata
Famîleya: Orycteropodidae
Krottelbach
Krottelbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Birsûd
Birsûd navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Birsûd bi gundê Asxanakeran girêdayî ye.
Gûîceya Elîtepe
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 26 kes (6 malbat) bûn.
Gêlbelesan
Gêlbelesan, gundekî girêdayî navçeya xavesora bajerê Wanê ye. Li seri qeleka çiyayé gunda manastıra ermeniyan maye u nav u denge.ava bajaré wané seré kaniyaya xavesorké derdikeve nava gund da derbas dibe.neziki 30 mal gunda hene.dibistana seretayi li gund heye.navçeye 7 km je dur e.buhara gund xweşe.bermahiyén qelehek ji li gund heye.se hep ji şikeft li gund hene.ré ya wané heye.çoyén kevn ji dema ermeniyan mane hene.tirki navé gund jiber çoyén avé buye (arkboyu).
Serencam
Serencam navê pirtûka pîroz a yarsaniyan e ku di sedsala 15an de li gorî hînkirinên Siltan Sahak hatî nivîsandin. Yarsaniyan bawer dikin ku Serencam ji cîhanê re peyama paşîn a Xwedê ye û di goranî de ya resen bi fikra ku ji hêla Xwedê ve hatî damezrandin dihesibîne.
Înçê Qedîm, Şot
Inçê qadim, navê yek ji gundên Gundistana Qere Qoyona Başûri li Bexşa Qere Qoyona Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Takorengiz
Takorengiz, gundekî girêdayê navçeya Qerqelî ya Wanê ye.
Obsesyon
Obsesyon an jî fikra sabit, di ramanan de kilîdbûn e. Hem di spîrîtualîzm, hem jî di derûnnasiyê de tê bikaranîn.
Peyva obsesyonê tê wateya kilîdbûn, cemidandin, matmayî bûn. Bi piranî di derûnnasiyê (psîkolojî) de tê bikaranîn. Nexweş nikare fikir, bîranîn, dîmen an ramanekî ku ew dîl girtiye ji mejiyê xwe derîne. Bo mînak mirov dikeve wê fikrê ku yek li pey mirov e û armanca wê xirabî ye.
An bûyereke nebaş piştî çendîn salan hêj di mejiyê mirov de zindî ye. An mirov hem dixwaze derkeve derve û hem jî naxwaze, herdu daxwaz jî sedî sed di giraniyekê de ne û mirov li cihê xwe dimîne, nikare bilive.
Kumet
Kumet, gundekî Kanîreşê yê 70 xaneyî ye. Gundekî desteye çiyayê wî yê dewlemend bi bilindiya xwe tê naskirin.
19
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Oberlungwitz
Oberlungwitz, bajarekî navçeya (Landkreis) Zwickauê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Astara
Astara navên van cihan e:
Stegen
Stegen şaredariyeke navçeya Breisgau-Hochschwarzwaldê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Kelalê Olya
Kelalê Olya, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Feqiyê Qizqapanê
Feqiyê Qizqapanê, dengbêjekî Serhedê yê bi nav û deng e. Kilama "Helîmcanê" ya wî ye. Feqiyê Qizqapanê yê gundê Qizqapana Panosa Agiriyê, dengbêjê Huseyîn Paşayê Heyderî bû. Feqiyê Qizpanê, etmanekî ye. Etmanekî li Agiriyê xwe wek heyderî, herêmên din wek eşîreke serbixwe didine nasandin.
Dêra Mor Aday
Dêra Mor Aday dêreke kevn û hilweşiyayî li ser rêya Qillitê û Memikan e. 200 metre ji Dêra Mor Ebay berjortir e. Di derheqê dîroka wê de agahî tune ye.
Walîereb
Walîereb (bi tirkî: Kavacık), gundekî bi ser navenda bajarê Agiriyê ve ye. Dengbêj Îsmaîlê Mixo ji vî gundî ye.
Engûştanis
Engûştanis (tirkî: Parmakkapı) gundekî girêdayî navçeya Xewasora bajarê Wanê ye. Gund berê gundê ermeniyan bû, piştî qirkirina ermeniyan kurdên ji Kafkasyayê hatine bicih bûne. Gundî hemû Brûkî ne. Gund ji navçeyê 2 kîlometreyan dûr e û debara xwe bi çandiniyê dike.
Îşgeso, Şot
Işgaso, navê yek ji gundên Gundistana Qere Qoyona Başûri li Bexşa Qere Qoyona Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Fischbachau
Fischbachau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Miesbach li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Yarsan
Yarsan anjî Ehl-e heq, navê dînekê kevin e li Kurdistanê û Rojhilata Navîn.
Peyvnasî
Ji bo kesên girêdayî dînê Yarsan ev peyvên li jêr tên bikaranîn;
Kesên pîroz
Ji bo Yarsanan Tirbeya Siltan Sahak cihekê pîroz e. Ev tirbe li Şêxan (Pawe) ye. Her wisa Tirbeya Baba Yadegar jî pîroz e ku ew jî li Dalahû ye.
Pirtûkên pîroz
Navê pirtûka pîroza yarsaniyan Serencam e.
Bawerî û rîtuelên dînî
Di baweriya Yarsanan de reenkarnasyon (tenasûh) heye û di wê baweriyê de ne ku Elî vegeriye dinyayê. Ev nêrîn Yarsanan ji Şîîyan cuda dike.
Dîrok
Dînê Yarsan di sedsala 15ê de ji aliyê Siltan Sahak an jî Siltan Îshaq ve hate damezrandin.
Erdnîgarî
Hejmara Yarsaniyan li gor hin kesan 4 ji milyonan zêdetir e, piraniyan wan li parêzgeha Kirmanşan a Îranê dijîn. Hejmarek ji wan jî e ku Kakêyî tên navkirin, nêzîkî Kerkûkê bi cîh in. Lê li gor hin çavkaniyan hejmara wan ji milyonekê kêmtir e û civateke wan a girîng li Tehranê, û çend Êlen Yarsan li Bahdînan bi Navê Şebek û Sarlî jî hene.
Gelhenasî
Yarsanên kurd Hewramî, Soranî, Kirmaşanî, Lorî, Lekî û yarsanên yên din Azerî, Farisî, Erebî diaxivin (zimannas Hewramî û sê terîqetê wan yên ku ji hev gelekî chê ne hene. Yarsan bi piranî Kurd in, her çend hejmareke hindiktir jî bawermendên Tirkî Azerî, Faris û Ereb jî hene.
Civak
Gelek ronakbîr Yarsaniyan û Êzidiyan wek hev dibînin.
Rejîma Komara Îslamiya Îranê Yarsan wekî dînekî serbexwe qebûl nake û lewma herdem ji aliya parêzerên mafên mirovên cîhanê rexne lê dê girtin.
Mijarên têkildar
12 Haziran 2017, http://www.dersimarastirmalarimerkezi.com/kakailik
Şabad (navçe)
Şaristana Şehabad (bi farisî: Îslamabadî Xerbî) yek ji navçeyên parêzgeha Kirmaşanê ye ku li Rojhilatê Kurdistanê yê bi dewleta Îranê ve girêdayî ye. Navenda vê şaristanê bajarê Şehabad e. Ev bajar li başûrê şaristanê ye û di qedîm de bi navên Arûnîawa û Şahabadî Xerbî navdar bûye û duyemîn şaristana mezin e li parêzgeha Kirmaşanê. Gelê vî bajarî 152.500 kes e.
Prince George
Prince George, bajarekî herêma Kolumbiya Brîtanîya Kanadayê yê.
Hesentemran
Hesentemran, gundekî girêdayê navçeya Qerqelî ya Wanê ye.
Şebnem Korur Fincancı
Jînenîgarî
Şebnem Korur Fincancı di sala 1953an de li bajarê Stenbolê hatiye dinyayê. Di navbera salên 1993 û 1998an de weku seroka Komeleya Pisporên Tiba Edlî kar kirye. Di navbera salên 2002 û 2006an de Sekreterê Giştî yê Odeya Tabîban a Stenbolê û di navbera salên 2006 û 2008an de jî wekî endamê Lijneya Rûmetê ya Yekîtiya tabîbên tirk kar kirye.
Di dema endamtiya xwe ya lijneya rûmetê a Yekîtiya tabîbên tirk de, di sala 2003an de jî wekê endamê Lijneya şêwirmendiya mafên mirovan a serokwezîrtiyê, wekê nûner xebitiye. Di navbera salên 2009 û 2020an de Serokê Weqfa Mafên Mirovan a Tirkiyeyê (TÎHV) bû.
Piştî daxuyaniya Fîncancî ya di derbarê bikaranîna çekên kîmyayî ku leşkerên Tirkiyeyê li dijî gerîlayên PKKê pêk aniye, di der barê Fincanci de lêpirsîn hatiye destpêkirin. Piştî lêpirsînê di 27ê cotmeha sala 2022an de danê sibê li Stenbolê li mala xwe hat binçavkirin û di çarçoveya lêpirsînê da wê dibine Enqereyê û piştre ji aliyê dadgeha dewleta tirk ve hatiye girtin.
Şebnem Korur Fincancı di 11ê kanûna paşîn sala 2023an de piştî dadgeh kirin a li Edliyeya Çaglayan a bajarê Stenbolê hate berdan.
Xezerlo, Şot
Xezerlo, navê yek ji gundên Gundistana Qere Qoyona Başûri li Bexşa Qere Qoyona Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Şahbanû
Şahbanû (farisî: شهبانو) ji bo monarşên jin tê bikaranîn. Ew di zimanê persî derketi ye. Ew di dîroka îran de bi tenê ji bo Ferah Diba di 1967an de hatî bû bikaranîn.
Ew jina tenêya li îslamîyetê şunda îran kergar kirî bû.
Eglisau
Eglisau, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Zürich ya herêma Bülachê ye.
Broquiès
Broquiès, komuneke departementa Aveyrona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Herschweiler-Pettersheim
Herschweiler-Pettersheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Obermoschel
Obermoschel bajarokekî navçeya (Landkreis) Donnersbergkreisê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Şeva Çille
Şeva Çille an jî Şeva Yeldayê yek ji cejnên herî kevn ên îraniyan e. Ev cejna hevdem ligel Şoreşa Zivistanê û li şeva herî dirêj a salê ye ku li dû wê dirêjahiya rojan li nîvkada bakûrî ber bi zêdebûnê ve dihere.
Şeva Yeldayê yan wek ku kurdên Xorasanê dibêjin Şeva Çêlle ji dema rofirrîna (rojavabûn) roja 30'ê meha azerê (roja herî dawîn a payîzê û roja dawîn a meha 9'a tavî) û 21'ê kanûnê dest pê dike û heta roverketina (rojhilatin) 1'ê meha dêyê anku 22'ê kanûnê ku yekem roja zivistanê ye didome. Malbatên îranî ji wan kurd bi giştî di Şeva Çêlle da şîveke baş ligel cûreyên mêwe û bi taybet zebeşan amade dikin û vê şevê heya sibê bi şadî û kêfxweşî li xwe sibe dikin. Piştî xwarin û vexwarinê şev bi Şahnamexwanî û xwandina helbestên wek Hafizê Şîrazî didome. Yên kal û pîr çîrokan dibêjin.
Wateya Yelda
Yelda bi eslê xwe peyveke sûriyanî bi wateya zayîn û jidêbûn e. Ji ber ku sûriyaniyan visan bawer dikirin ku Şeva Yeldayê hevdem ligel jidêbûna Îsa Mesîh e. Di çanda îraniyan da Yelda anku Şeva Çileyê şeva zayîna mêhr û dilovaniyê ye. Yên rojavayî yelda ligel Noêl li ber hev danîne û romiyan peyva Natalîs ji bo zayînê bi kar anîne. Xisrîstiyaniyên sûriyanî peyva Yeldayê bi xwe ra anîn Îranê û ji demê û bi vir da hema wisan maye.
Althengstett
Althengstett şaredariyeke navçeya Calwê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Şeva Çille
Çilegir û Çileqiçik
Şeva Çileyê li Îranê bi Şeva Yeldayê tê naskirin. Ji Şeva Çêlle heta 40 şevan anku şeva 1’ê sibatê (10'ê meha 11'an a tavî anku meha behmenê) dibêjin çellegir yan çilleya mezin ku 40 roj in. Her wiha ji 1’ê sibatê heta 20’ê sibatê (destpêka meha Isfendê, meha 12'an a tavî) wek Çelleqiçik yan çilleya biçûk tê gotin.
Mikurhatina serbest
Di psîkoanalîtîka klasîk de ciheke girîng digire. Avakerê wê Sigmund Freud e. Mikurhatina an varqilîna serbest yek ji metodên psîkoanalîst bikartînin e. Hişar (cognition) di bin erk û bandora hezgirî, tevgerên fêrbûyî, faktorên demedorê hwd de ye. Di jiyana rojane de mirov gelek tiştan di mejiyê xwe de dihebîne lê dernaxe der. Hin tiştan mirov ji xwe jî vedişêre, sansûr dike. Bi parranî ev tiştana yên nerewa, nebaş û nelirê ne. An jî mirov wan wisa dinirxîne.
Şeva Çille
Şeva Çêlle li ba kurdên Xorasanê
Şeva Çêlle li ba kurdên Xorasanê jî xwedan girîngiyeke taybet e. Di vê şevê da malbatên ku tezebûkek ji lawê xwe ra xwestine û hîn lawik di destgirtiyê da ye, xelat ji zêr û zîv û cil û bergên bûkê her viha cûreyên xwarinên rojane didin mala bûkê. Navê vê xelatê Şevçellegî ye. Agirpêxistin û lîstika bi êgir yek ji taybetiyên vê şevê ye.
Mikurhatina serbest
Psîkoanalîst alîkarî dike ku nexweş van sedemên nexweşiyê yên tarî û veşartî derxîne der, derxîne radeya hişarê. Mikurhatina serbest metodeke alîkariyê ye. Hin caran di atmosfereke leyîstikê pêk tê. Bijîşk peyvekê ji nexweş re dibêje û dixwaze ew nişkave çi hatiye bîra wê bêje. Bo mînak: Bijîşk "dar" - Nexweş "dirêj", Bijîşk "tenêbûn" - Nexweş "tirs".
Şeva Çille
Şeva Çêlle li ba kurdên Xorasanê
"Li vê şeva dirêj û reş Mala we germ, dilê we geş"
Kevaniq
Kevaniq, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Brett McGurk
Brett McGurk, de jidayik bûye. Parêzer û diplomateke ku di dema George W. Bush, Barack Obama de jî erkên giran dikirin. de ji aliyê Obama ve ew bû nûnerê taybet yê şerê daişê. 2016ê de yekem car çû Rojavaya Kurdistanê û di dema wî da alikariya leşkerî ji bo YPG û Pêşmerge hate kirin.
Xorablo, Şot
Xorablo, navê yek ji gundên Gundistana Qere Qoyona Başûri li Bexşa Qere Qoyona Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Gûîceya Elîeslan
Gûîceya Elîeslan gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 95 kes (23 malbat) bûn.
Şevket Yılmaz
Şevket Yılmaz wergêr û rojnamenivîsekî kurd e ku di sala 1981'ê de li bajarê Şemzîna dayîk bûye. Dibistana seretayî û navîn li Şemzîna qetand. Zanîngeha Enqereyê, peymangeha ragehandinê, beşa rojnamevaniyê xwand. Di malper û rojnameyên herêmî de nivîsên wî hatin weşandin.
Heseniko (kilam)
Heseniko kilamek e. Di serîda Şivan Perwer û Eyşe Şan têda ji alîyê gelek stranbêj û dengbêja ev kilam hatiye gotinê. Şivan Perwer di albûma xwe ya bi navê "Dotmam"ê da ev kilam gotiye. Albûm di sala 1985’an de derketiye.
Di kilamêda qala evîn û negîhîştinê têkirin.
Çîroka kilamê
Li alîyê serhedê keçikek û xortek hebûye. Navê wan Asê û Hesen. Herdû dotmam û kurmam bûne. Evindarê hev bune. Lê keçikê nadin Hesen. Asê bi lawê Silê ra dizewicînin. Asê ser vê yekî bi mêrê xwera bi ken, bi dil rehetî, xeber nade. Heft sal derbas dibe. Dibe diya çar zarokan. Rojekî xeber jêra tê û dibêjin ku diya te miriye. Ew jî gazî mêrê xwe dike dibê diya min miriye min bişîne ser şîna diya min heft sale jina wî bi wîra xeber nedaye. Li ser vê yekî dilşad dibe. Dibê Asê rabe hespê min dezgînke. Ezê te sowarkim bibim devê Çemê Miradê, te derbaskim û here şîna diya xwe. Diçine ber çêm û mêrê wê dibê, wa ezê walîda herim çi derdê te yê evînê heye bibêje. Di vî demîda Hesen jî tê li aliyê din yê çem disekine û her evîndar dest bi kilamê dikin.
Îsmaîlê Mixo
Îsmaîlê Mixo (Ismail Akkuş) dengbêjekî bi nav û deng ê herêma Agiriyê bû. Ji gundê Walîerebê bi ser Agiriyê ve bû û ji eşîra redkî bû. Mixabin ku ji ber ku di dema wî de amûrên qeydê tunebûn, dengê wî nehatiye qeydkirin.
Çemê Saint-Maurice
Çemê Saint-Maurice (bi fransî: Rivière Saint-Maurice) çemêkî li Amerîkaya Bakur e, wekî ji milên Çemê Saint-Lawrence ye.
Kenzerûd
Kenzerûd, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Anquetierville
Anquetierville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Şah
Şah an jî şa ji bo kesên an monarşên mêr dihêt bikaranîn. Ev nav bi gelemperî ji bo monarşên îranî hatiye bikaranîn.
Dîroka peyva şah
Ev peyv di hemî zimanên îranî da heye: bi kurdî şa an şah, bi farisî شاه (shah). Ji ber desthilata bilinda zimanê farisî li Rojhilata Navîn û Nêzîk û zirparzemîna Hindê, gelek ji netewe û gelên dî jî ev peyv jibo şahên xwe bikaranîye.
Koka vê peyvê di zimanên îranî da ji kevin were heye. Bi zimanê farisiya kevn ev peyv Xşayath bû. Di zimanê Avestayê da peyva şah bi xwe nîne, lê bi rêya gîrek anko prefîksa xši- anko desthilatê dihêt dîtin. Di zimanê pehlevî da wekî peyva xšāyaθiya (xşayatîya) û di zimanê sanskirît da wekî क्षत्रिय (kšatriya) hatiye. Her ev peyv bi awayê krasthai di zimanê yewnanî da bi ramana vegirtin an dagîrkirinê hatiye. Peyva pehlevî ya bi ramana welat anko wîlayetê kshathra jî ji vê peyvê nêzîk e. Li dema desthilatdarî ya yewnaniyan li Îranê û Kurdistanê peyva kshathrapavan anko kshathravan, kesê ko kshathra yî diparêzit bi awayê Satrap hundirî zimanên Yewnanî û Latînî bû.
Di dîroka kevin a kurdan û neteweyên dî yên îranî yên mîna farisan da, carina jibo rêzgirtineka zêdetir ji şahan ra gotîye Şahan Şah anko Şahê Şahan. Ev zarav li dema hexamenişiyan anko exmîniyan da wekî xšāyaθiya xšāyaθiyānām hatiye. Di zimanê farisî da ew zarav kurt kiriye û niha dibêjin Şahenşah (شاهنشاه), anku şahînşah.
Di kurdî da peyveka dî heye ko gelek ji vê peyvê nêzîk e: peyva duramanî ya paşa. Di farisî da ev peyv wekî padêşah (پادشاه) bikar dihêt. Du raman jibo vê peyvê berhoz in. Ramana yekê ew e ko gelek caran ji bo Şahên neteweyên ne-îranî anko Enîranî peyva padêşah anko dijberî Şahî dihat bikaranîn. Bi vê ramanê şaş e ko peyva padêşah jibo Şahên Îranî an Kurd bihêt xebitandin. Bi awayekê dî mirov dikarit bibêjit ko peyva padêşah tenê jibo Şahên nehezkirî, çi îranî bûbin çi bîyanî, li kar bûye. Ramaneka dî anko şiroveyeka dî jibo peyva paşayî di zimanê kurdî da reng e ramana paşî Şahî anko piştî Şahî bûbit. Ev raman nemaze li çaxên navîn û dema desthilatdarî ya mîr û şahên biçûk da zêdetir belav bû. Piraniya waliyên osmaniyan pêşnavê paşa hebû. Mirov dikarit bibêjit ko bi herdu ramanan ew paşa bûne: neîranî bûne û li piranî ya caran jî delîveya hindê hebûye ko piştî mirina şahî an siltanê Osmanî bibin şah an siltan.
Peyva Şahbanû ji bo monarşên jin an jî kebanî yên monarşên mêr dihêt bikaranîn. Şahzade jî ji bo lawên Şahan dihat bikaranîn.
Shrikhand
Shrikhand (wek şrîkand tê xwendin) şîraniyeke hindiyan e ku ji mastê palandî tê çêkirin.
Tarîxa wê
Shrikhand di lîteratura sanskrîtî de wek shikhrini derbas dibe. Bi gotina profesorên hindî Jashbhai B. Prajappati û Baboo M. Nair[Kî ne?], ev xwarin piştî mîladê di 400ê de li dewleta hindiyan a kevnar Maharashtrayê derketiye holê.
Como
Como, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Lombardiyayê ye. Bajêr di heman demê de navenda parêzgeha Comoyê ye û 50 km dikeve bakurê rojhilata bajarê Mîlanoyê.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Hîsterî
Hîsterî ji peyva hîsteron a Grekî tê. Wateya wê malzarok e. Di dema Grek a Antîk de bijîşkên wekî Hîpokrat difikirîn ku jinên pêdiviya wan bi têkiliya cinsî hene û nikarin bicihbînin, malzarok a wan di laşê wan de digere û nexweşiyan çêdike. Lewra jinên ku hîsterîk bûn laşê wan reaksiyonên cinsî nîşan didan. Heya serdema 19. dihat zanîn ku ev nexweşî tenê ya jinan e û sedemê wê jî pêdiviya ducanîmayina malzarokê ye.
Nîşaneyên hîsteriyê
Psîkolojiya guherbar, nîşaneyên psîkosomatîk, tevgerên zêde şanoyî, daxwazên sivikî yên têkiliya cinsî ne. Herçendî nexweşî yan astengiyeke organîk nebe jî di hîsterîkan de tevza dest û pêyan, serêş, jixweçûn, epîlepsî ya xapanok hwd tê dîtin. Heger bijîşk van nîşaneyan baş şîrove neke û nepispor be dikane şaşîtiyan bike. Hîsterî ne tenê nexweşiya jinan, herwekî ya mêran e jî.
Gmund am Tegernsee
Gmund am Tegernsee şaredariyeke navçeya (Landkreis) Miesbach li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Newasazî
Newasazî pergaleke derxistin û dariştina kêş an newaya helbestên kurdî ye ku ji alîyê helbestvan û zimannas Îrec Mêhrbexş ve ji bo kurdî hatiye pêşniyarkirin. Ev pergal cihê erûza erebî digire û gişt newayên kurdî bi hêsanî û bi durûveke kurdewarî pêkan dike. Ew pergal li ser bingehên zanistî û daneyî hatiye dariştin û pêşniyarkirin.
Kurdî ji bo helbestên ahengîn û newadar (erûzî) gelekî jêhatî ye. Di gel pêşîneya helbesta newadar di kurdî de pir dewlemend e lê hê jî ji bo derxistina kêş an newaya helbestan, pergala erûza erebî tê bikaranîn. Mixabin ev pergaleke ne li gor kurdî ye û hem jî ji bo kurdî gelek dijwar û bêkêr e.
Helbestvan mecbûr dimînin bi dehan navên behr û zehafat û tefîleyan hîn bibin. Ev hemû jî di kurdî de hema bêje bêwata ne. Mînak: remel, hezec, muteqarib, mekfûf, mexbûn, mekşûf, mehzûf û hwd. (li pêvekê binêrin). Ji ber vê jî nivîserê vê gotarê biryar da ku bi şêweyeke zanistî û li ser esasê taybetmendîyên zimanê kurdî, Newasazîya helbestên kurdî bi pergaleke li gorî zimanê kurdî terxan bike. Li gor lêkolîna lêkolînerî, li ser pênc milyon û şeşsed hezar kîteyan, rêjeya kîteyên dirêj 64% û yên kurt 36% ye û ev yek herikbarîyeke taybet dide newayên wî zimanî.
Kîte
Kîte, ji sê pişkan pêk tê: destpêk, navik û dûvik. wek, dar (d: destpêk, a: navik, r: dûvik). Navik hertim dengdêrek e. Kîte dikarin bê destpêk an bê dûvik bin lê bê navik nabin. Kîteyên bê dûvik vekirî ne û yên bidûvik jî girtî ne. Ji bo hûnandina helbestên newadar, nasîna kîteyan li gor kurt û dirêjbûna wan girîng e. Di vê pergalê de kîteyên dirêj bi hijmara “1” û yên kurt bi “0” ê tên nîşankirin.
Kîteyên kurt: (0) Ew kîteyên vekirî an bêdûvik in ên navika wan dengdêreke kurt (e, i, u) e. wek, de, ku, li, xwe û hwd. Kîteyên dirêj: (1) Ew kîteyên vekirî yên navika wan dengdêreke dirêj (a, ê, î, o, û) e herwesa gişt kîteyên girtî an bidûvik çi navika wan dengdêreke kurt be çi jî yeke dirêj. wek: ka, lo, kî, dê, çû, kar, dûr, ker, kur, kurd, bend û hwd…
Her pêlika tekûz, çar kîte ye û navê wê “çarkît” e. Ji bilî çarkîtan, pêlik dikarin yek, du an sê kîte bin û navê wan yekît, dukît û sêkît e.
Pêlikbendî
Ji bo bidestxistina aheng an newaya helbestan, pêşî divê avanîya kîteyî ya nîvmalikekê bi “0” û “1” were rêzkirin û piştre bi dû peydakirina pêlikên wekhev bigerin û li gor wan, rêzekîteyê pêlikbendî bikin.
Bi qasî ku pêkan be, pêlikên yekkîteyî nayên çêkirin. Di rêzekîteyên ku pêlikên wekhev ên wan ne li pey hev bin: Weha çewt e: (1101 1  1101  1), Weha rast e:  (110  11  110  11), Lê di yên li pey hev de weha rast e: (1011 1011  1011  1) Bi newasazîyê de têgeha “gav”ê ji bo demekê ye ku dawîya pêlikan kurt be û rawestan di dawîya pêlikan de pêkan nebe. Îcar ji bo ku newa xera nebe, divê ew kompêlik bi hev re bên xwendin. Pêlika dawî ya gavan divê dirêj be.
Sazbendî (teqarun)
Sazbendî, wekhevîya du alî an nîvrêzên nîvmalikan e. Sazbendî di helbestê de girîng e. Du cure sazbendî di Newasazîyê de hene:
1- Sazbendîya pêlikan: Dema pêlikên du alîyê rêzikekê wekhev bin.
Weke: (1001 101 - 1001  101).
Nîveka rêzikên sazbend bi xêzikekê tê diyarkirin.
2- Sazbendîya gavan: Dema her nîvrêz ji gavekê pêk bê. Li vir êdî pêlik wekhev nebin jî, ne girîng e.
Weke: (110 01  -  010  11)
Hekî çi yek ji rewşên jor di rêzekîteyekê de, nehatin dîtin, hingî divê kîte ji serî ve çar çar bên veqetandin û kîteyên mayî bikin yekît, dukît an sêkîtek.
Navên pêlikan: Pêlikên tekûz ji çar kîteyan pêk tên. Ew jî ji du pişkên dukîteyî bi navê serpêlik di destpêkê de, û paşpêlik di dawîyê de tên çêkirin.
Serpêlik ev in:
Wata: bi avanîya 11 (wa-ta)
Newa: bi avanîya 01 (ne-wa)
Wane: bi avanîya 10 (wa-ne)
Bere: bi avanîya 00 (be-re)
Çar jî dukîtên dawîyê an paşpêlikên dukîteyî hene ku ji paşgirên -dar û -der li gel -in û -e pêk tên.
Paşpêlik ev in:
–darin: bi avanîya 11 (dar+in  =  da-rin)
–derin: bi avanîya 01 (der + in = de-rin)
–dare: bi avanîya 10 (dar + e = da-re)
–dere: bi avanîya 00 (der + e = de-re)
Bi van serpêlik û paşpêlikan, sercem 16 çarkît an pêlikên çarkîteyî çêdibin. Her serpêlikek tev gişt paşpêlikan, çar pêlikên çarkît pêk tîne.
Pêlikên Sêkît: Pêlikên sêkîteyî jî ji dukîtên destpêkê û parkîtên –dar/der ji bo (1) û ne/ye ji bo (0).
Wata: watadar/watader, watane/wataye
Newa: newadar/newader, newane/newaye
Wane: wanedar/waneder, wanene/waneye
Bere: beredar/bereder, berene/bereye
Hekî pêlika berî sêkîtê pirjimar be yanî dawîya wê –in be, hingî pêlika dawîkurt li gor wataya xwe, dê -ne bigire lê hekî yekjimar be dê –ye bigre.
Hekî di rêzepêlika bidesthatî de sê kîte man, pêlika sêkîteyî ku kîteya wê ya dawîn “1” be, li gor pêlika pêş xwe an rewanxwandinê, -der an –dar ’ê digire.
Weke:
newaderin  newaderin    newader
Mafî
Mafî yek ji eşîrên kurdên yarsan ên lekîaxiv e. Warê vê eşîrê yê bingehî başurê parêzgeha Kirmaşan e. Ev eşîr bi êla lekan a bayrawenî pêwendî ye. Hin şaxên mafiyan ji aliyê Şah Ebbas ve li Mazenderan û Qazwênê hatine bicîhkirin û li vê herêmê mane, herwiha mafî yek ji eşîrên mezin ên Kurdên Dilêman in.
Newasazî
Pêlikbendî
an:
newadarin newadarin    newadar Hekî di dawîya vekîtkirina nîvmalikê de du kîte man, li gor avanîya wê, yek ji dukîtên destpêkê bi kar tê, yanî wata, newa, wane û bere. Hekî yek bi tenê ma, “wa” bi kar tê.
Mînak
Înaye nizam û intizamê  (Xanî)
1 1 0 0 1 0 1 0 1 1
1 1 0 . 01  -   0 1 0 . 1 1
wataye newa   -   newaye wata
Bi narê firqetê sohtim ji ferqê ser heta pê da (Cizîrî)
0 1 1 1 0 1 1 1 0 1 1 1 0 1 1 1
0 1 1 1 . 0 1 1 1 . 0 1 1 1 .  0 1 1 1
newadarin newadarin     newadarin     newadarin
Şah bi qesda kuştina min rim hejandin bêhesab
1 0 1 1 1 0 1 1 1 0 1 1 1 0 1
1 0 1 1  .  1 0 1 1   .  1 0 1 1  .  1 0 1
wanedarin   wanedarin      wanedarin       wanedar
Hetta me leyla ku dît êdî nema min heyat (Şêx Ehmedê Feqîr)
1 1 0 1 .  1 0 1    -     1 1 0 1 . 1 0 1
wataderin    wanedar      -     wataderin     wanedar Newaya mutrib û çengê fixan havête xerçengê  (Cizîrî)
0 1 1 1 .  0 1 1 1  .  0 1 1 .  0 1 1 1
newadarin    newadarin      newadarin      newadarin
Tişta balkêş ev e ku gişt pêlik, watadar in û wataya wan jî wesa hatiye terxankirin ku dema rêzepêlik çê dibe û newaya wê tê xwendin, bi xwendina wan pesna helbestê tê dayîn. Ji ber vê taybetîyê jî êdî pêdivî nîne ku wekî erebî, navê newayan (behran) bê gotin.
Çavkanî
https://drive.google.com/file/d/1aaiY3M2fneTXHeY4Amih9gLVIDQRceN9/view?usp=drivesdk
http://krd.riataza.com/2018/11/03/eruza-ereban-out-newasaziya-kurdan-in/
http://candname.com/eruza-ereban-out-newasaziya-kurdan-in/
Çemê Saguenay
Çemê Saguenay (bi frensî: Rivière Saguenay; bi inglîzî: Saguenay River ) yek ji milên Çemê Saint-Lawrence ye.
Hemeyl
Homeyil, yek ji bajarên parêzgeha Kirmaşanê ye li Rojhilatê Kurdistanê. Ev bajar navenda herêma Homeyil e ku li şaristana Şehabadê. Hêjayê gotinê ye ku xelkê vî bajarî ji êlên kelhûr in. Zimanê gelê Homeyilê kurdî ye.
Ba (albûm)
Ba, qasedê Burhan Berkenîyo joyînan(awlîn) o.
2001 de hamewo hadrekerdîş. Tede 13 habî lawikî estê. Hem kurmancî hemzî tirkî hamew şoxulnayîşî.
Tirs
Tirs halekî derûnî yî mirov e û hestekî ji hestên bingehîn ên mirov û giyaneweran e.
Tirs ji hestên mirovan yên girîngan yek e. Mirovên tirsonek jî, mirovên netirsonek jî xwedî hesteyê tirsê ne. Tirs her çiqas pir caran nebaş bê dîtin jî ji bona berdewamkirina jîyanê hesteyek zaf lazim/girîng e. Hesta tirsê mirovan hember tehlûkeyan hişyar dike, ji bona xwe paraztinê xeberdar dike.
Tirs hestek wisaye ku bi xwestin û nexwestina mirov dernakeve ortê û wenda nabe. Ew bi xwe gor şert û şurtên mirov otomatik derdikeve holê, li ser mirov tesîr dike. Mirov tenê dikare li hember tirsê ji xwe re rîyekî bibîne û bikare hal û hereketên xwe kontrol bike. Di saya hesta tirsê mirov tedarîka xwe dibîne, dibe kifşker û hêzdar.