cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bûyera Kerbelayê
Bûyera yekem
Piştî ku Osman di sala 656an de ji alîyê serhildanan ve hat kuştin, Elî bû xelîfe û derbasê rêveberiya civaka Îslamê bû Piştre, kurê apê Osman, Muawiye, û Talha, Zübeyr, Aişe û çend xizmên din ên Osman xwestin ku Elî ji kujeran bibîne û ji wan qisas bê xwestin. Elî ji wan xwest ku li benda ji bo demekê bicîh bisekinin. Piştê vê xwesteka Elî, Muaviye, Talha, Zübeyr û Aîşe ji Elî xeyîdîn. Piştê demek Talha û Zubeyr li hemberê Elî artêşek berhev kirin. Elî, vê yekê wekî serhildan pejirand, bi artêşê xwe ve çû cihê bûyerê.
Di destpêkê de şer tunebû lê piştê demekê rewş aloz bû û di navbera herdû artêşa de pêşî şerê devkî û piştre şerekî dijwar di navbera leşkerên herdu aliyan de derket. Di şer de Talha û Zubeyr hatin kuştin. Asîye jî li ser xwestina Elî şandin bajarê Medîneyê. Piştê ev bûyer, Muawîye, li hemberê Elî xelîfetî ya  îlankir  û civaka Îslamê di navbera Elî û Muawîye de bû du beş.
Kuştina Elî û rêveberiya Muawîye
Piştê 5 sal Xelîfetî ya Elî de, Elî ji aliyê xarîcî yek bi navê Abd’ûr-Rahmân İbn-i Mûlcem bi komplogerî yek heta kuştin û xelîfetî 20 sal ma ji Muawiye re.
Dema ku Muawiya li jiyanê bû, ji alîgirên xwe û ji gelên Hîjaz daxwaz kir ku bi kurê wî Yezîd re dilsoz bin. Lêbelê, hinek alîgir û gelên Hîjaz ji vê daxwazê nerazîbûnên xwe nîşan da û gotin em vê yekê napejirînin sedem jî peymana ku bi Huseyn bîn Elî re hatiye çêkirin destnîşan kirin. Li ser vê yekê, Muawiye dev ji xwestina xwe berda. Pîştê ku Muawiye di sala 680an de mir, Yezîd xwe xelîfe îlankir û derbasê ser rêveberiyê bû.
Dema Yezîd I û rêveberiya wî
Yezîd rêveberiyê desteserkir û nameyek waliyê Medîneyê re şand, bal kişand ku guhlêbûna Huseyîn bîn Alî ne, ya wê bikirin. Kesê ku bi gutin wê neke wê bi canê xwe berdel bide. Di vê navberê de, Huseyîn nameyên Kufaiyan distîne ku dilsoziya xwe pêşkêşî yê Huseyn bîn Elî re dikirin. Wan got ku ew ê piştgîriyê bidin Huseyn. Eger Huseyn bê Kufa û xelîfetî ya xwe dîyar bike ewê piştgiriya Huseyn bikin. Huseyîn van pêşnîyaran piştrast bû û fikirî ku alîgirên wî li Kufa yê gelekbin. Huseyn û nêzîkê 70 kes aligirê wê û malbata xwe ve ber bi Kufa ve meşiyan. Lê ya rastî aligirê Kufayê wekê dexmînkirina Hûseyn tunebû, qêm derket. Alîgirên Huseyn bîn Elî ya Kufeyî li Kufayê ji alîyê pirranî ya alîgirên Yezîd ve hatin tepisandin.
Şerê navbera Huseyn û Omer bîn Sad de
Bi vegerîna Huseyîn li bajarê Kerbelayê, Waliyê Yezîd, Îbnî Ziyad nêzîkê 30 hezar leşker şand ser Huseyn. Leşkeran dor li kampê Hûseyn û alîgirê wî girt û dest bi axaftina kirin. Huseyn ji wan xwest ku dorpêç were rakirin û destûr bê dayîn ku malbata wî û alîgirên wî ji Îraqê derkevin. Fermandarê artêşê, Omer bin Sa'd, ev pêşniyaz dît û vê xwestekê ji fermandarê bilindtirîn artêşa xwe re şand. Ev pêşkêşî ji hêla Îbnî Ziyad ve jî hate pejirandin lê ji hêla Emewîyan Şîmr bîn Zî'l-Cevşen, Bahterî bîn Rebîa û Şeys bîn Rebîa ku di rêveberiya Yezîd de xwedî gotinin, dijberî vê xwestekê derketin. Wan ji Omer bin Sa'd re got, Huseyn û kesên pê re yan dê bê kuştin yan jî Omer bîn Sad berdîla vî yekê bi canê xwe bide. Di 7ê meha Muharremê de, Omer bin Sa'd kampê dorpêç kir û çavkanîyên avê li ser wargehê qut kir. Di 9ê meha Muharremê de, ava xwarinê ya kampê xilas bû. Ji Huseyn û alîgirên wê re tenê vebijêrka şer yan jî radestî dimîne. Huseyn bîn Elî, ji Omer bîn Sad jibo xweavêtêna Xwedê (îbatet) destûr xwest. Piştê ev xwestek ji aliyê Omer bîn Sad ve hate pejirandin, Huseyn bîn Elî destûr nda alîgirên xwe re got kesê ku dixwazê biçî dikarê di tarîya şevê de here. Dibe sibe lê tu kes alîgirên Hûseyn terka wî nekiribûn.
Dotira rojê, Huseyn bîn Elî nêzî xetên pêşîn ya artêşa Omer bîn Sad bûn axivî ji leşker û kesên wî nasdike re axivî û jiwan xwest ku ew nebin sedema şer. Huseyn, bi axaftinek dirêj bang li leşkerên Omer bîn Sad kir. Axaftin Huseyn bîn Elî li li ser leşkerê Omer bîn Sad bi bandor bû fermandarê bi navê Hûr derbasê hêla Huseyn bû.
Omer bîn Sa'd ji ber tirsa guhertina fikrên leşker û alîgirên tîra yekem avêt û şerê da destpêkirin û bi destpêka şer re ji aligirên Îbn Sad, Temîm bîn Kahta û Zeyd bîn Ebtahî û hejmarek leşker, ji aligirên Huseyn bîn Elî Fermandar Hûr, Hebîb bîn Mezahîrb, Kurê Huseyn bîn Elî Elî el-ekber, kurê Hesen bîn Elî Qasim bîn Hesen û hilgirê alê Abbas bi derbê şûran hatin kuştin. Di şer de ergûşa kur ku kurê Huseyn bîn Elî bû bi nîşangirtina tîr a Hurmala bîn Kâhîl hate kuştin.
Kuştina Huseyn bîn Elî
Piştê definkirina dergûşa kur û çend mirîyên din Huseyn çarek din dîsa derket hemberê artêşa Omer bîn Sad û bang li leşkerên wî kir ku dest ji şer berdîn lê bi fermandana fermandarê artêşa Omer bîn Sad Şimr bin Zî'l Cewşen, êrîşek mezin pêk hat di vê êrîşê de Huseyn bîn Elî bi derba şûrê  Sînan bîn Enes en-Nehaiû anjî  Şimr bin Zi'l Cevşen hate kuştin. Huseyn û kesê aligirên xwe di vê êrîşa dawîyê de hemî hatin kuştin. Laşê Huseyn û 72 kesên pêre hatin kuştin li bin lingên hespên artêşa Yezîd hatin pêpeskirin. Rojek piştê şer laşê Hûseyn û 72 kesan ji aliyê gudîyên gudê El-Qadiriyê ve hatin definkirin.
Şemî, Tatos
Şemî navê gundekî Tatosa Erzîromê ye.
avê kurdî yên li gundê SEM. Sem wateya Lights Light nav Turkish di salên piştre li gundê hatiye a bi navê dayîn dikin. Li gorî efsaneyê de, bi navê jinê ji damezrênerên gundê Shem. li cihê ku rê ji goristana li gundê Çalışlar, gora cuda de li goristana bawerî heye ji bo yên wî ne.
Lê belê, gund û ji bo ku nêzîkî çemê di demên kevnar de ji ber ku hebûna mêrgên mezin bi Heta tê zanîn ji bo ku wek çareseriya bê bikaranîn. "Çewlîkê got:" Aras wek belkî ku li ser bermayiyên kelehê ji çemê urartuyan tune dîtin. name Kurdish nêzîkî Çalışlar Karakilise (Church Black), tê zanîn ku li cihê nelihevî di civînê de ji Armenian An jî, ku ji Împeratoriya Bîzansê de tune be. Bi hebûna van bermahî li cihê tevî ku hebûna 3-4 km ji navenda gund li koloniyan, koloniyan ên li herêmê nîşan dide ku ev devereke balkêş.
Tiştê ku wek çareseriya gund bi jiyana agahî Semler piştî winda pet bi navê Pete eşîran Osmeña pênc eşîrên serê xwecihaxêv û berê yê gundê zanîn. Hingê Îsa dest pê kir rûniştiyên gund bi torê û malbata wî. Îsa ji keriyên ji zozanan pez nêzî Gimgimê ya torê qada fireh hat. Li gundê Hims mejî Împaratoriya Osmanî li ku sîstema aborî ya Muqatta girt. dem Next gundê meydana gund bi çareseriya malbatên cuda bû. Yek ji malbata paşê li gundê bi navê malbata Mala Awrahm Sorin bi cî heta Mella hat wek mele di SEM hatiye ku meleyekî xebitî. Paşê ew axa di gund de ji bo jinê kirîn.
Li gundê tu cih li demên kevnar e, û îro jî weke awayekî Country data bi rêya Palandöken li Erziromê de tê bikaranîn. Ev e ji ber vê yekê îhtîmala ku Ermenî Russian êrîşên leşkerî An jî, rasterast herêmê dagirkirina Armenian destekirin. cihên li vê herêmê yên şehîd û encama hestiyên mirovan ku ew jî nakokiyên. Li gundê di çîrokê de old ku hat gotin, dev ji ber şerê li herêmê de li gundê dest e, lê piştî vekişîna ji azadiyê ya Erziromê ji hêzên dagîrker û ji gundiyan re got: bi ew vegeriya dîsa MAMOSTE DİJVAR ALAYLAR
Opmeer
Opmeer, şaredariyeke bi ser parêzgeha Holenda Bakur a Holendayê ve ye.
Îlhan Ergîncî
Ilhan Erginci damezrêner û berpirsiyarê karê nivîsaran ê kovara Dengê Penaber e. Li Serhed a Bakurê Kurdistan, li Gimgimê (Varto) ji dayîk bûye (1968). Li Zanîngeha Stenbolê perwerdeya derûnînasî (psîkologî) dîtiye. Ji ber Kurdbûyîn û ramanên xwe gelek caran ji hêla Dewleta Tirk ve hatiye girtin. daye.
Ludwigsfelde
Ludwigsfelde, bajarekî navçeya (Landkreis) Teltow-Flämingê li herêma Brandenburg a Almanyayê ye.
Darik, Agirî
Darik, gundekî girêdayî bajarê Bakurê Kurdistanê Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Darberk
Darberk an darbiris (herwiha darbiriq, darbirûsk) (lat. Betula) navê cinsekî riwekên famîleya darberk û gurganan (Betulaceae) ye. Heya 160 salî dikarin bijîn. Bo baxçevaniyê û darên wê tê çandin. Pirranî li nîvkada bakur cihwarbûyî ne. Darberk alerjiyê ditetikîne.
Dengê Penaber (kovar)
Dengê Penaber, kovarek e, li Almanyayê ji hin kesên ku li kampên penaberan dijîn ve, hatiye weşandin.
Hejmara yekem di sala 2000´î de derhatiye. Vê kovarê bi çar zimanî weşan kiriye (kurdî, tirkî, almanî û îngilîzî). Serî de wekî mehane hatiye plankirin lê paşê bûye demsalane. Bi giştî 13 hejmar hatine çapkirin.
Mijar û naveroka kovarê bi giştî penaberî bûye. Li ser bergê kovarê "Kovara demokratîk, serbixwe, hûmanîter a penaberên Kurd" dinivîsîne. Damezirêner û berpirsiyarê karê nivîsaran, bi navê Îlhan Ergîncî kesekê ji herêma Serhedê bûye. Komîteya karê nivîsaran ji kurdên ku zaraveyê kirmanckî (kirdkî-dimilkî-zazakî) diaxivin pêkhatiye.
Bi qasî demeke dirêj malpera vê kovarê jî hebû, lê niha nîne. Kovar bi alîkariya penaberan li piraniya welatên Ewropa hatiye belavkirin. Ji ber ku kovareke serbixwe bûye, ango bi hêza penaberên li kampan dijîn derketiye, kedkarên vê kovarê rastî gelekî astengiyan hatine.
Dafnê
Dafnê cureyekî nîmfêyan e di mîtolojiya Yewnanî de. Navê xwe dane dara Defneyê jî.
Dengê Penaber (kovar)
Kovarê herwiha cihekê mezin bo pêkenok û henekên penaberan veqetandiye.
Horhor
Horhor, gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.
Dengê Penaber (kovar)
Hin ji nivîskarên kovarê
Ji xeynî nivîsar û helbestên bi îngilîzî û almanî, gelek jî nameyên xwendevanan hatine weşandin. Pirranî tirkî hatiye bikaranîn. Nivîsen bi kurdî, bi zaraveyên dimilkî û kurmancî hatine nivîsandin. Di du nivîsaran de zaraveyê soranî (tîpên latînî) jî hatiye bikaranîn.
Dafnê
Mîna drîadên din, ew giyanên daran in û piraniya dema xwe di xew de li çolê derbas dikin. Ew tenê dema ku perav paqiş û tenê dimîne derdikevin dansê.
Yek ji wan naîadan ku bi pêşkeftinên cinsî yên nedilxwaz re rû bi rû ma ji bo alîkariyê Gaia kir. Dayika Axê rehmê lê kir û Dafnê kir dara dafê.
Saint-Martin-de-Blagny
Saint-Martin-de-Blagny, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Saint-Clément-des-Baleines
Saint-Clément-des-Baleines, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Geledam
Geledam gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 66 kes (22 malbat) bûn.
Kurdkendî, Şahîndij
Kurdkendî, Şahîndij gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 588 kes (108 malbat) bûn.
Ateş Bêyk
Ateş Bêyk gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tysdalsvatnet
Tysdalsvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Rogalanda Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 5 kîlomêtreyan dikeve başûrê gundê Årdal û bi qasî 8 kîlomştreyan li rojhilata gundê Tauyê ye. Rêya Neteweyî ya Norwêcî 13 (Rv13) li aliyê bakurê golê ve derbas dibe.
Brasles
Brasles, komunekî departmena Aisneê li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Darik, Dêrika Çiyayê Mazî
Darik, gundekî girêdayî yê navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya Mêrdînê ye.
Karîkatur
Karîkatur (ji zimanê îtalî caricare bi wateya "werimîn" e) an jî xêzik, wêneyek e ku karîkatursaz bûyerek, mirovek yan tiştekî bi xêzikên hêsan û saf û bi awayekî estetîzekirî pêşkêş dike.
Ev, sereta bi berketin, rexnegirî û bi pêkenîn û bi mêldana rastiyê dilînîbûnek e. Carina ji bi pêkenîn rexne digirî û wêne ye ku nepixandiye.
Bi kurtî afirandinên xêzikan di jiyana civakî de di gel danustandina hunerî bi têkîliyên dema hilberînî ve têne tesbîtkirin. Xêzikvanên civatekî wek kevneperest û pêşverû bi du baskan ji hev cuda dibin û dikevin nava geşbûniyek dubare. Ew di dîrokê de wek qanuna geşbûniyê ne wek hevî tê binavkirin.
Şêweyên karîkaturan
Di qirnê navînde zanistî Xwedê bû! Hunerî jî berê xwe dabû Xwedê. Di dema me, va demê civakên çînî de huner û ramanî di hundurî hev de ne û huner jî bi taybetî ji bo çîna bindestan buye hacetekî axaftinê! Ji ber ku xêzik wek guliyên hunerê yên din ev jî pergalên berkêşanê ye. Rewşekî awarte jî heye, ew jî bo taybetî tu serate an nasnake. Nabe malê yek çînî û bi tenê ji bo berjewandiya çînekî jî nîne. Ew di nav xeyal û zanyariyê de bi bandorek beranberîhev û bi têkîliya diyalektîka hunerê û daxweza mirovan ya hezkirinê derdikeve holê şiklê axafti î têgîhîştîneke tevlîhev e. Formîlî wî ewe: mêjû, têgîhîştin û zanyarî. Bi van her sisê xalan bûyeran ferisîne û ji kefgirê ve derbazdike û digihe rastiyê. Ew rastî zanyarî ye. Ji ber ku huner zanyarî ye. Zanyarî hunerê hilberînî û huner zanyariyê kuta dike, ji nû ve dibe. Bi kutakirina hemû heyiyên zanyarî. Huner pêvajoya tekamulî derbaz dibe dest bi pêvajoya şoreşgerî dike. Rêya ramankirinê heye; ew riya afirandinê û zayînê bi serata ye xwerû ye. Eve ne:
Xêzikvan ji ronakbîr e. Divê xêzikvan ne tenê bi raman bi çalakiyên hunerî bê hêja kirin. ji ber ku mîrovekî bê çalakî bê ehleqe. u wek kevir e. Karê xêzikan di tevgera netewî de wek xwê u îsotê xwedî cîhekî xweru ye. u hacetek ji hacetê têkoşîna netewî u civakî ye. Bi du şiklan tê karanîn. yek yek xebata axaftin u nivîsandinê ve girêdayî ye yê din jî hunera xêzikan e. u bi giranî xêzikan ve girêdayîye.
Îro sedem şunde mayîna xêzikan ne tenê evin.ji ber ku welatên dagirker,ku Kurdistan di nav xwe de parve kirine ew hemu mislimanin. li gor hikmê mislimanî yê jî çêkirina Vêne u xêzikan qedexe ye.
Her xebatek li serzêde kirineke u her ser zêdebuyin fêde ye ke mezin e. mixabin neteweye kurd bi zorî hatîye nefîkirin.li ser axa xwe koçerbun îro rewaçêde yejîyana wan ya civakî hê wek berê eşîrîye.ma huner u çanda miletekî eşîr u koçer çî ye? lê xêzikvanî ya kurdan çî ye? behskirina xêzikvanî jî rast e an ne raste. Ew hemu pirsgirêk in.
Xebata xêzikvanên kurd îro bê pere "dirav" ye. u yên ku vî karî dikin wek sinc li ber çavên sîyasetvanan in.demê ku bi xêzikên xwe dilê hinekan xweş bikin,dê ew karê xwe bê pere dombikin.Dema ku karê xwe yê xêzikan li gor adet u seretayên dinê, raste rast êrîşî put u lat an, derewan, durütiyan u xirabiyan bikin dinya li wan deng dibe.
Bersîvê wan bi çalakî heye lê, warî çalakîde ne mumkîne. ji ber ku karê xêzikan girîng nehatîye girtin. Çend xêzikvan hene ew jî bi tiliyan tên hejmartin
Zanîngeha Azad (malper)
Zanîngeha Azad malpereke perwerdekariyê ya li ser têlê ye û di mêjûya 17.08.2008’an de ji aliyê çend kesayetên kurd ve hatiye sazkirin. Li gorî agehiyên ku malper bi xwe dide lijneya damezrîner a malperê wiha ye:
Şêresiyar Noreşînî û Umîd Demîrhan nivîskarên beroj.com’ê ne û Siwar Vazgalî jî wergêr e. Lê derheqa Silav Ehmed û Omitê Keleşkî de di çapemeniyê de tu agehî nîn in. Zanîngeha Azad bi dirûşmeya “stratejiyên neteweyî ji bo perwerdehiya azad” e. Zanîngehê hetanî niha du civîn li dar xistine Û mercên xebata xwe diyar kirine. Ji ber ku malpera Zanîngeha Azad hîn li ber avakirinê ye zêde agehî nehatiye dayîn. Ji aliyekî din ve ev malper zanîngeha kurdî ya li ser têlê ya yekemîn e. Xwendekar dikarin giredanên zanîngehê bi kar bînin û navê xwe tomar bikin, rêxistinên xwe damezrînin, bawernameyên xwe wergirin û bibin hîndekarekî risteyên zanîngehê.
Îlincaxî Giçke
Îlincaxî Giçke, Îlincaẍî Giçke, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Çekya
Çekya (bi çekî: Česko) welatekê li Ewropaya Navendî ye û ji 1ê gulana 2004 endamê Yekîtiya Ewropayê bu ye.
Çekya welatekê dorpêçdayî li nîveka parzemîna Ewropayê ye û li çi aliyekî nagehit avên azad. Hevsiyên welatî li bakur Polonya, li bakurê rojava û rojavayê Almanya, li başûr Awistirya û li rojhilat Slovakya ne. Bajarê dîrokî yê Pragê (bi çekî: Praha), paytext û mezintirîn bajarê wê ye. Bajarên di Birno (Brno) ji ber tivengên wê di nav kurdan de binavûdeng e. Gorî Peşbinîyan 2.000 Kurd li Çekya hene.
Welat ji du herêmên dîrokî yên cuda pêkdihêt: Bohemya û Moravya, hindek ji Sîlesya û pareka biçûk ji Nemsaya Jêr (Awistriyaya Jêrîn).
Nav
Wezareta Karûbarên Derve ya Çekyayê li sala 1993 ê navê Çekya ê wekî berdêlekê fermî ji bo navê komarê diyarkir dema navê dirêjê komarê ne pêdvî bû. Lê di zimanê îngilîzî de vî navî cihê xwe venekiriye. Malpera fermî ya komarê ko ji aliyê Wezareta Karûbarên Derve ya Komara çekan dihat birêvebirin, li sala 2006 ê ev nav êdî bikaraniye. Navê çekî Česko cihê gengeşê ye, lê hindekan bikardianîn.
Dîrok
Kevnarnasan dirovên anko belgeyên akincîbûna mirovan li demên berîdûrokî li herêmê vedîtine ko heta çaxê Nû-berîn (Neolithic) diçit. Li demên Kevin, hema ji sedsala 3ê Berî Bûna Îsayî, mişextên Kelt û Boî (Boii) (binihêre Bohêmyayê) û paştir li sedsala yekê eşîrên almanî yên markomanî (Marcomanni) û Kuadî (Quadi) li wan herêman akincî bûn. Li Heyama Mişextbûnan li derdora sedsala 5ê, gelek ji eşîrên almanî ber bi rojava û başur çûn û ji Ewropaya Navîn derkevtin û gelên slavî ji derdora Deryaya Reş herêma Karpatî hatin û cihê wan girt. Ev hatin bi êrîşên gelên dî yên ko bi hovîtî ji Sîberyayê dihatin, mîna hûnan, avaran, Bulgaristan û mecaran xurttir dibû.
Li sedsala 7ê bazirganekê frankî bi navê Samoyî li dijî xûnkarên avar piştevaniya gelên slavî kir û bû desthilatdarê hikûmeta slavî ya herî pêşîn li Ewropaya Navîn. Li sedsala 8ê û li bin rêveberî ya Moravyaya Gewre desthilatdarî ya Moravyan hat damezrandin.
Hikûmeta Çekî an Bohemya li sedsala 9ê peyda bû. Şayatî ya Bohemyayê li çaxên navîn yek ji desthilatên xwecihî yên girîng bû. Ew bi dirêjahî ya hebûna Împeratoriya Romê ya Pîroz parek ji wê konfederasyonê bû.
Şerên olî û mezhebî li sedsalên 15 heta 17ê bandoreke gelek xirab li ser xelkê Bohemiyayê hêla û li dawiyê ew kevtin bin destê Habsburgê û paştir bûn parek ji Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê.
Piştî heriftina wê imperatoriyê li piştî Şerê Cîhanî yê Yekem, li sala 1918ê komara serbixwe ya Çekoslovakyayê hat damezrandin. Komarê gelek deverên ko piranî ya akinciyên wan bi almanî, mecarî, polonî û rûtênî jî diaxivtin anîn bin desthilata xwe. Herçind e Komara Çekoslovakyayê komareke navendanî (sentralîst) jî bû, gelek ji mafên kêmanî yên neteweyî ewle kiribûn. Lê di nava wan mafan da çi mafên hebûna herêmên siyasî yên tuxûbkirî yên nîvxweser nebûn.
Ol
Li gelî Komara Cekyayê 29,1 % xwe xiristiyanên ne. 59% en xwe ateîst û agnostîk in.
Herêmên Çekyayê
Çekya ji 13 herêman (kraj, pirhijmar kraje) û paytextek statuya wê taybet pêk tê (hlavní město *):
1570
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Ouder-Amstel
Ouder-Amstel, şaredariyeke bi ser parêzgeha Holenda Bakur a Holendayê ve ye.
1570
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Matt K. Miller
Matthew Kermit "Matt" Miller (z. 2'ê reşemiyê 1960'an li Rockville Centre, New York, DYA) aktorekî navdar ê şowên televîzyonê yên amerîkî û medyayên sosyal e.
Kurdan
Du gundên bi vî navî hene :
Abdulbaki Turan
Abdulbaki Turan mamoste, werger û nivîskar e.
Prof. Dr. Abdülbaki Turan di sala 1937an de, li Karazê ji dayîk bûye. Di medreseyên kurdî de xwendiye. Diploma dibistana sereta û ya îmam xetîbê ji der ve girtiye. Di sala 1969an de Înstîtuya Îslamî ya Bilind qedandiye. Di fakulteya Îlahiyeta Qonyeyê û li zanîngeha Dîcleyê mamostetî kiriye.
Werger û çend xebatên wî
Ji werger û xebatên wî yên olî çend jê ev in:
Wettstetten
Wettstetten şaredariyeke navçeya (Landkreis) Eichstätt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Ludwigshafen am Rhein
Ludwigshafen, bajarekî serbixwe ye li herêma Rheinland-Pfalz a Almanyayê ye.
Koz, Azarpêrt
Koz, gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.
Qutanî Xelîfe
Qutanî Xelîfe, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Europê
Europê (yewnaniya kevn: Εὐρώπη ) di gorî mîtolojiya yewnanî dotmîra Fenîke yê. Xoşewîstekî Zeus yên fanî.Bavê keya Fenîkeyê Agenor e. Rojekî li beravê Europa sosina kom dikir. Zeus wê dît û dilê wê kete wî. Xwe kire şiklê gayekî pir spehî. Europa wê dît û ber bedew bûna gayê mat ma. Nêzîkê gayê bû û gayê miz da disa jî têr nebû. Awayekî bi coş siwarê gayê bû. Ga siwar bûna wî hesîya dest bi bezînê kir ji wir dûr ket. Li ser behrê de çu girava Krît ê.
Li Krîtê Key Asterîos ra dizewice û dibe xatûna Krîte. Di demek şunde sê zarokên Zeusê tîne dinê.Yek ji wan Mînos dibe dadgera dinyaya binerdî ya duyem Sarpedon dibe keya Lîkya yê ya dawiyê Radamanthus jî dibe dadgera dinyaya binerdî.
Xosor
Çend cihên bi vî navî hene:
Geleşîn
Geleşîn gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 19kes (7 malbat) bûn.
Bêrîtan (fîlm)
Naveroka fîlm
Di fîlmê Bêritan de jiyana Gülnaz Karataş (bi navê kod Bêrîtan), tevlîbûna wê ya nav Gerîla, şerê navxeyî, xayîntiya di nava kurdan de û tekoşîna Bêritan tê nîşandan.
Gozik, Misirc
Gozik, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Saint-Pierre-du-Val
Saint-Pierre-du-Val, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Stede Broec
Stede Broec, şaredariyeke bi ser parêzgeha Holenda Bakur a Holendayê ve ye.
Gozik, Cizîr
Gozik gundekî navçeya Cizîrê yê ku ser bi Şirnexê ve ye.
Braye, Aisne
Braye, komunekî departmena Aisneê li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Kirkire, Şahîndij
Kirkire, Şahîndij gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 177 kes (30malbat) bûn.
Babakarger, Heştrûd
Babakarger gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Gescher
Gescher, bajarekî navçeya (Landkreis) Borkenê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Muhemmed Nûredîn Yekta
Muhemmed Nûredîn Yekta yan jî bi tirkî Muhammed Nureddin Yekta helbestvan, siyasetmedar û nivîskarekî Kurd e. di 24ê adara sala 1957an de li Bakurê Kurdistanê bajarê Mûşê gundê Xeybiya hatiye dinyayê.
Kurtejiyana wî
Ji şeş saliya xwe ve, di medresên Kurdistanê de dest bi xwendinê kir. Sala 1966an de li gundê wan dibistan hate avakirin û wê salê dest bi dibistana seretî kir. Her wiha bi dibistanê re diçû mizgeftê û dersa olê bi zimanê erebî jî dixwend.
Piştî dibistana seretî xwendina xwe li medresên Kurdistanê domand. M. N. Yekta havîna sala 1976an xwendina xwe ya medresê qedand. Her wiha bi xwendina medresê re, ji derve dibistana Îmam Xetibê û Sosyal Bilimler ya Açık Öĝretim ya girêdayê bi Diyanetê re jî xwend.
Saint-Martin-de-Fontenay
Saint-Martin-de-Fontenay, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Muhemmed Nûredîn Yekta
Kurtejiyana wî
Di sala 1978an de, di Diyanêtê de dest bi memuriyetê kir. Piştî ihtilala eskeriyê ya 12ê îlona 1980î dadgeh û sirgûniyên Yekta destpêkir û ta îro berdewame,
Çend caran hate binçavkirin û carek jî kete zindanê. Piştî texliya wi ji zîndanê 15 sal ceza yê siyasî lê hate birrîn. Yekta bi navek din derket dervayê welat û li dervayê welat micadela xwe didomîne.
Pirtûkên wî
Mihemed Nûredîn bi zimanê Kurdî dû pirtûk nivîsiye.
Çavkanî
http://www.mnyekta.com/modules.php?name=News&file=article&sid=252
http://www.niviskar.com/niviskar
Girêdanên derve
Malpera wî
Xwarik, Azarpêrt
Xwarik, gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.
Texel
Texel, şaredariyeke bi ser parêzgeha Holenda Bakur a Holendayê ve ye.
Deşta Dadim û Zerê
Deşta Dadim û Zerê, ji binê Licê dest pê dike heta binê Sîsê, Girê Dadimê, Helbeqin, Beşişt, Cofitin, Reşan, Dareqol û Bamitnê diçe. Deşteke gelek mezin e. Heta 15-20 berê bi tenê beşê Gir avî bû û bi ber û bereket bû. Li ber çemê Gir medreb hebû. Çandiniya birinc, pembû û titûnê dihat kirin. Piraniya axê di destê mîr û eşrafên Licê de bû. Lê niha bi alîkariya motorên avê pompe û bîrên artîziyên ev deşta mezin ji serî heta binî bûye avî. Çandiniya pembû, titûn, bamiye û zebeşan tê kirin. Mirov dikare bêje ku axa herêma Licê ya herî bi xêr û bereket li vir e. Herêm bûye wek bihuşt (cenet). Jê re dibêjin ”Çûkurova Licê.” Ji hêla Mêrdînê karker û xebatkar tên di çandiniya vê deştê de kar dikin.
Helbeqin li başûrê rojhilatê Licê dikeve û 18 km ji Licê dûr e. Berî çend salan gundekî bejî bû, cer û dêzikan çêdikin. Êer û dêzikên xwe li gundên herêmê, Licê, Pasûr û heta Hezro dibin û difrotin. Li deşta bin wê ku heta gundê Zerê berfireh e genim û ceh dihatin çandin. Lê di van çend salên dawiyê de li deşta wê bîrên artîjiyen hatine kolandin û ji çemê zerê bi motoran av dikşînin. îro li Helbeqnê çandiniya bamiye, pembû, titûn û zebeşan tê kirin. Gundî bi zaravayê kurmancî dipeyîvin. Dewletê navê Çıralı lê kiriye.
Dareqol, li başûrê rojhilatê Licê dikeve. Di sînorê Pasûrê de ye û 21 km ji Licê dûr e. Sê gomên wê hene: Bamûs, Herag û Dêrik. Ji nîvî zêdetir zeviyên gund di destê eşrafên navenda Licê de ne. Gundekî avî ye û betir çandiniya titûnê lê tê kirin. Gundî çandiniyê bi awayên nîvekarî û îcarê dikin. Bi dimilî dipeyîvin. Dewletê navê Kıyı lê kiriye.
Bêşişt, li başûr û rojhilatê Licê ye û di sînorê Pasûr û Farqînê de ye û 29 km ji Licê dûr e. Gomên Metmûr, Zara û Dehla Zarê li ser in. Bi nifûsa xwe Zira ji ê mezintir e. Zira yê malê mîrên Licê ye û çend malbatên wan li wir bi cî bûne. Bi kurmancî diaxivin. Tirkan navê Türeli lê kiriye. Banadêran, li başûrê rojhilatê Licê ye û 12 km ji Licê dûr e. Gundekî bejî ye. Sê gomên wê hene. Ya mezin navê wê Sema ye. Kevirên sêlê ji wir derdikevin. Ew tehtên tenik ku Licî jê re kevirên sêlê dibêjin, demekê Banadêriyan dibirin li gundên derdorê û navenda Licê difrotin. Nanê kunik û yê sêlê ku li ser sêlên kevir çêdibin ji yên li ser sac û hesin baştir û xweştir e. Gundî pez û dewar jî xwedî dikin. Bi dimilî diaxivin. Dewletê navê Sığınak lê kiriye.
Hezmaz, li başûrê rojhilatê Licê ye û 13 km ji Licê dûr e. Bi navê Tepe gomeke wê heye. Gundekî bejî ye. Bêtir pez û dewar xwedî dikin. Bi zaravayê dimilî dipeyîvin. Dewletê navê Budak lê kiriye.
Girê Dadimê, li başûrê Licê ye û 15 km ji Licê dûr e. Gundekî biçûk e. Di dema berê de di gund de kurd û ermenî bi hev re jîyane. Piştî qetlîma ermeniyan edî ermenî li gund nemane. Navrasteke mezin, berfireh û avî ye. Axa wê bi ber û bereket e. Medrebên birîncên lê hene. Mirov dikare bêje li herêma Licê gundê herî bi ber û berhemdar yek e. Ji dema mîrîtiya Licê ve gund di destê mîrên Licê de ye û bi îcare didin gundiyan. Li herêma Licê bi tenê li Girê Dadimê gamêş tên xwedî kirin. Di dema şerê Şêx Seîd de dewletê zerareke mezin daye Girê Dadimê. Gund şewitandine û 37 kesî di navbera Gir û Hinyatê de kuştine û kirine çalekê. Ji wê derê re  Mezelê Kuştiyan dibêjin. Gundî bi kurmancî dipeyîvin. Dewletê navê Tepe lê kiriye. Piştî sala 1990î dewletê qereqoleke mezin li gund çêkiriye.
Cofitnê, li başûr û rojhilatê Licê dikeve û 17 km ji Licê dûr e. Gomên, Reşan, Barsûm û Şikakan li ser in. Reşan gomeke mezin e. Piraniya deşta Zarê û Gir dikeve nav sînorên Reşan û Cofitnê. Niha di van salên dawî de bi alîkariya teknîkê deşt bûye avî. Bi çandiniya genim re titûn û pembû jî tê kirin. Cofitnî bi kurmancî dipeyîvin. Di dema nav guhartinê de bi tirkî navê Dallıca lê kirine.
Vatsvatnet
Vatsvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Rogalanda Norwêcê de ye. Gol, li başûrê rêya E134 ya Ewropî û bakurê gundê Vatsê ye.
Deşta Dadim û Zerê
Bamitinê, li başûrê Licê dikeve û 24 km ji Licê dûr e. Gundekî di sînorê gundên Hezro û Farqînê de ye. Gundekî mezin e. Wek gundên derdorê bi alîkariya teknîkê deşta Bamitnê bûye avî. Çandiniya titûn, pembû û bamiyan tê kirin.Bamitnî pez û dewar xwedî dikin. Li Bamitnê darên behîvan jî gelek in. Rezên Bamitniyan bi nav û deng in. Gundî bi kurmancî diaxivin. Du gomên wê hene. Gomên Hecî Sefer û Salîhe yên mezin in. Dewletê navê Kutlu lê kiriye.
Ludwigslust
Ludwigslust, bajarekî navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchimê li herêma Mecklenburg-Vorpommern a Almanyayê ye.
Bêyg kendî
Bêyg kendî gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Heikki A. Alikoski
Heikki A. Alikoski (jdb. 1912 li Oulu, m. 28ê kanûna pêşîn 1997 li Turku) stêrnasekeî fînî bû.
Heyderbeg
Heyderbeg, gundekî bi ser navçeya Erdîşa Wanê ve ye.
Alyawa, Kelaterzan
Alyawa, Ałyawa, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Dicle-Fırat (rojname)
Dicle-Fırat an go Dîcle-Ferat, rojnameyeke kurdî-tirkî bû.
"Rojnameya ramanê ya mehane" Dicle-Fırat di 1ê kewçerê sala 1962an li Stembolê dest bi weşanê kir. Hejmara wê ya 8. û ya dawiyê di 14ê gulanê sala 1963an de derket. Xwedî û berpirsê rojnameyê Edîp Karahan bû. Dema Edîp Karahan piştî hejmara 9. ya rojnameyê amade kir û ji bo çapê diçû çapxaneyê ji ber ku di rê de hatiye girtin rojname dawî li jiyana xwe anî.
Alyawa, Kelaterzan
Rewşa xwendin û perwerdeyê
Ji 697 kes rûniştvanên Allyawa, 413 kes dikarin bixwînin u binivsînin (233 mêr, 180 jin).
Dicle-Fırat (rojname)
Sê hejmarên pêşîn yê rojnameyê 4 rûpel û hejmarên din jî 8 rûpel bûn.
Nivîskarên wê
Di Dicle-Firatê de gelek rewşenbîrên kurd yên wekî Edîp Karahan (Her wiha bi navên Edip Osmanoğlu, Hamit Mazidağlı, Mahmut Bayraktar û Reşo bikaraniye), Dr. Sait Kırmızıtoprak, Sait Elçi, Musa Anter (Her wiha navên Rahşan, Anter, M. Anter, Dicle bikarniye), Hüseyin Aruk, Ekrem Tunç (Ekrem Yusufoğlu), Ahmet Aras, Bahri Koçkaya, Şevket Epözdemir (Dilbırîn), Huseyîn Sagniç, Mahmut Toprak, Mehmet Şanlıer  Halit Nazmi Balkaş, Enver Aytekin (Ahmet Botanlı), İsa Şans, nivîsaran dinivîsandin.
Saint-Martin-de-la-Lieue
Saint-Martin-de-la-Lieue, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Dicle Kaynağı
Dicle Kaynağı an jî Kaniya Dîcleyê rojnameyeka kurdan bû.
Di sala 1948an li Stenbolê bi dirûşmeya "Rojnameya tirkî ya serbixwe, siyasî ya heftane" dest bi weşanê kir. Rojname ji aliyê Musa Anter (bi navê xwe yê di rojnameyê de Şehmus Elmas) û xwendekarên zaningehê yên li dora Musa Anter diciviyan û ronakbîrên kurd ve dihate derxistin. Dicle Kaynağı di sala 1949an hate girtin. Xwediyê rojnameyê Hüseyin Dikici û Şehmus Güzel (Musa Anter vî navî bikardianî) bû. Berpirsê rojnameyê dîsa Hüseyin Dikici bû.
Nivîskarên rojnameyê Anter, Rahşan, H.D., M. Anter, Parêzer Baki Tekin, M. Remzi Bucak, Dr. Karahan, Hamit Fendoğlu, A. Şirvani bûn. Divê bê gotin ku gelek nivîskar navên xwe yên rast bikarnedianîn.
Simxaç
Simxaç, gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.
Baştepe
Baştepe, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Geseke
Geseke, bajarekî navçeya (Landkreis) Soestê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Braye-en-Laonnois
Braye-en-Laonnois, komunekî departmena Aisneê li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Oberbergischer Kreis
Oberbergischer Kreis, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Saint-Crépin, Charente-Maritime
Saint-Crépin, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Qareman
Qareman, gundekî gundistana Temoẍea navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qareman 87 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 16 e.
Zerê Zerê
Zerê Zerê gundekî girêdayi Cizîrê ye. Sala 1980'yede ji aliye kesen komkar vê hatê valakirin.
Zimanê medî
Medî zimanê împeratoriya mediyan bû ku di navbera salên 500 berê zayînê û 500 piştî zayînê de li başurê rojavaya Îranê hate axaftin.
Medî zimanekî kevnar ê îranî ye û bi jêrmalbata îranî ya bakur-rojavayî tê kategorîzekirin, ku tê de gelek zimanên din ên wekî azeriya kevin, gilakî, mazenderanî, kurdî û belûçî.
Taylor Lautner
Taylor Daniel Lautner (jdb. 11ê sibata 1992an li Grand Rapids, Michigan) lîstikvan, model û dûblajvanekî amerîkî ye.
Komstêr
Komstêr wêne an şiklên ku li rûyê ezmên ji hêla stêrka ve tên nexşandin in. Ji dewrên kevnare ve merîv ew şiklan şibandine termê merîv, termê heywanan an hin tiştên din. Ptolemaîosê stêrnasê Yewnanê di sedsala 2'an de jiyayî di kîtêba xwe ya bi navê Macestî de 48 komstêran qeyd dike. Di sala 1922'a de Yekitiya Stêrnasiyê ya Navneteweyî 88 komstêr ên îroj binav dike.
Komstêr gorî cihî ku merîv lê dinêhêre wêneyekî nîşana merîv didin. Birastî navbera stêrkên di eynî komstêrê de tu eleqe tune û ew ji hev carcaran bi sedan salên roniyê dûr in. Lê ji ber ku ew bixwe pirr dûra ezmên in, di tariya şevê de wêneyeke yekgirtî nîşan didin.
Kurtedîrok
Komstêrênn 12 bircên çembera felekan ji hêla Sûmeriyan ve hatibû nasandin. Lê li berî wan, di dewrên Misiriyên kevin. Çembera Felekê ya ku di astrolojîyê de jî tê bikar anîn, bi halê xwe yê îroj ve 2100 salan berî îroj pêk hat. Batlamyûs di kîtaba xwe ya Elmacestî de bi kataloga stêrkan ve qala 48 komstêran dike. Peyî ew kîtaba tê wergarandin Erebî ew komstêran di nav xelkên din de jî belav dibin. Peyî Elmacestî belav dibe re pirr komstêrên kevin ji bîr dibin û êdî ew komstêrên Batlamyûs qebûl dibin. Stêrnasên Erebên wek el Sûfi kîtabên xwe de stêrên di Elmacestî de bingeh digirin. Lê navên stêran bi pirranî bi navên Erebî di stêrnasiyê de qebûl dibe.
Ji xeynî komstêran, hin asterîzmên din ên di nav gelên dinê de tên nasîn jî hene. Wek rêya kadizan, komika sêwiyan, sêgoşeya havînî.
Mistafa Remzî Bucax
Mustafa Remzî Bucak, rewşenbîr, parêzer û siyasetmedarekî Kurd bû. Ew di sala 1912an de li qeza Sêweregê li gundê Anazûyê tê dinyayê. Navê bavê wî Mihemed Axa ye. Bavê wî piştî bizava azadî ya 1925an tê nefîkirin. Ew xwendina xwe ya seretayî li Sêweregê, ya navendî û bilind jî li Stenbolê diqedîne. Berî ku xwendina xwe ya hûqûqê xelas bike, yanî di sala 1935an de diçe Parîsê û salekê li wir dimîne. Di sala 1940î de hem hûqûqê xelas dike hem jî bi ZEHRA qîza Osman Paşayê Kurd re dizewice. Mustafa Remzî BUCAK 2yê Gulana 1960î de terka welatê xwe dike û diçe Amerîkayê. Demekê tê Parisê û dibe mêvanê Mîr Kamûran Bedirxan li wir qederekê dimîne, di 16ê Tîrmeha 1985an li DYAyê diçe rehmetê, cenazê wî li kêleka gora Av. Faîk BUCAK tê definkirin.
Dilbixwîn Dara
Dilbixwîn Dara rojnamevan û nivîskarekî kurd e. Ew di sala 1967 li Rojavayê Kurdistanê li bajarê Kobanê ji dayîk bû ye.
Jînenîgarî
- Sernivîserê kovara Rewşen bû (1990, Bonn- Almanya)
- Sernivîserê kovara Avaşaîn bû (Berlin, 1994)
- Yekemîn bêjerê nûçeyan bû di yekemîn televîyona kurdî ya satelîtê de MED-TV (1995, li Brukselê).
- Her wiha ew di MED tv de, sernivîserê dîska kurmancî û navenda nûçeyan bû.
- Wî di televîzyonên Medya TV û Tishk TV, Kurdistan Tv, amadekarî û pêşkêşvaniya gelek programên cuda kirine.
- Ew niha di televîzyona Rûdaw de, ku ji Hewlêrê weşanê dike, bêjerê nûçeyane, programan pêşkêş dike.
- Dilbixwîn Dara di sala 2000 de rojnameyek bi navê AVESTA derxist. Ew rojname niha li ser internetê tê weşandin û yek ji mezintirîn rojnameyên kurdî ye li ser internetê. www.avestakurd.net
- Her wiha di sala 2013 dest bi weşana AVESTA – Erebî jî kir. www.avestaarabic.com
- Ev nêzîkî 25 salane ew di nava karûbarê rojnamegeriyê de ye û gelek hevpeyvîn bi gelek kesayetiyên siyasî û wêjeyî re çêkirine, her wiha gelek gotar di gelek rojname û kovarên cuda de nivîsandine. - Niha di televîzyona Rûdawê de li Hewlêrê bêjerê nûçeyan û moderator e. Bernameya heftane ya talkshow (2 Alî) pêşkêş dike
Weşanên Bajar
Berhemên ku ji Weşanxaneya Bajar derketin û nivîskarên wan:
Vî helbestkarê emerîkan di çêbûna ruhiyet û nasnameya emerîkan de roleke gelekî girîng lîstiye. Qalib û tixûbên zimanê îngilîzî wekî lehiyekê daye ber xwe, şax û şovên helbesta xwe dirêjî hemû kar, bûyer, kêlî û ciyên jiyanê kiriye, bi riya pîrozkirin û berzkirina nasnameya welatê xwe, xwe gihandiye gerdûnîtiyê. (Wergera ji îngilizî: Kawa Nemir)
Poe bêtir bi çîroknivîsiya xwe ve tê naskirin. Tê zanîn û pejirandin ku wî di qonaxa seretayî ya çîroka nûjen de tevkariyeke gelekî xurt kiriye bo mîrata wêjeya cîhanê. Lê belê helbestkariya Poe jî, bi qasî çîroknivîsiya wî girîng e û wergêrê kurd Samî Hêzil xwestiye ji binê vî barê giran rabe. Xwendevanên kurd ên hişyar bibînin bê wî ev kar çendî bi ser xistiye. (Wergera ji îngilîzî: Samî Hêzil)
Helbesta erebî ya nûjen xwe dispêre qonaxên dirêj ên rewanbêjiya zimanê erebî. Ji helbestên kevin ên bi navê "Muallaqatul Es-Seba" heya îro vê helbestê gelek qonax hilanîne. Di pêvajoyên nûjenbûna helbesta erebî de, çi qas ku Şakir El Seyab, Nazik El Melayîke û Adonîs her yek qonaxek in, Beyatî jî wisa ye. Di vê rêzê de, yekem wergera Bajar e, ku li dû wê dê çendên din jî werin weşandin! (Wergera ji erebî: Salih Bozan)
H. Kovan Baqî bi xwe mirovekî "mirovbûna wî girêdayî kurdbûna wî ye! bêsiûd e"; Baqî bi xwe yek ji wan çîroknûsan e ku ji gelek kesên me yên ku niha dinivîsin û xwedî çend pirtûkan in kevintir e, lê belê jiyanê rê nedayê ku heya niha çîrokên xwe di pirtûkekê de çapbûyî bibîne. H. Kovan Baqî ku berê çîrokên wî di Azadiya Welat de jî dihatin çapkirin, di "Çîroka Çîrokan" de qala çi dike? Hema bi tenê qala pêvajoyên nivîskariya xwe û jiyana xwe ya birîndar dike. Per û baskên îronî û karesatê gelekî fireh vedike. Ev jî, bi têra xwe balkêş e.
Çîrokên Sîdar Jîr nîşaneyên hewldanên nû yên civakî û mirinên ku gelek caran di nava welatiyên "çi min jê"yê de veşartî dimînin dide. Çîroknûsekî xort î bîst û çar salî, ku di temamê aheng û bastûra pirtûka xwe de bala xwe daye ser mirinên li derdora xwe.
Zimanê kurdî bi deqên cûr bi cûr xwe di gelek waran de diceribîne, dixwaze -bi devê nivîskêr- xwe li sembol û nîşaneyên kurdewarî biceribîne, yên ku bi navên cin û perî, pîrebok, mêrê şevê an jî reşê şevê di binê hişê her kurdekî de hatine neqişandin. Çîrokên Karaaslan xwendevanên kurd vedixwînin qonaxên wiha hişober.
Mem Bawer bi dîwana xwe ya pêşîn dil heye -bi destpelinkî be jî- dema xwe û bajarê(n) xwe nas bike. Di dilê xwe de dibêje, ditewirîne, wekî hemû helbestkaran, ya mayîn ji xwendevanê xwe re dihêle; ji wî/ê xwendevanî/ê re, ku dê bikaribe bi van helbestan êvarên bajarê(n) xwe hembêz bike.
Cemîl Denlî heya niha -çapbûyî çapnebûyî- ji fransizî tiştin wergerandine kurmancî, lê -mixabin- di ber re jî carinan helbest nivîsandiye, helbestkarî ji xwe re nekiriye derdeserî. Lê bi vê dîwana xwe ya pêşîn Denlî bi me dide zanîn ku wî di maweya deh salan de, di hemû qonaxên xwe yên mişextiyê û derbederiyê de kêm nivîsandiye, lê derdê xwe parzûnandiye; ew derdê wî yê ku derdê me hemûyan e.
Kûse, Şahîndij
Kûse, Şahîndij gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 116 kes (29 malbat) bûn.
Koma Wetan
Koma Wetan yekemîn koma 'rock a kurdî' ye.
Portre
Kom di sala 1973an de ji aliyê 4 ciwanên kurd ên Qefqasya yê (îro: Gurcistan) ve hate damezirandin. Piştî xebatên amator ciwan biryar didin ku komenê dadimezrînin û li ser dikê muzîka xwe pêskêşî gel bikin. Kom di destpêka kariyera xwe de helbestên helbestvanên kurd ên Qefqasyayê - wekî Mîkaîl Reşît, Karlînî Çaçan, Eliyê Îsko, Ordixanê Celîl û Latifî Husret - werdigerîne stranan.
Endamên komê
Kerem Gerdenzerî 6 adar 1952 li bajarê Tibîlîsî li Gurcistan ji dayik bû. Kurdê êzidî ye. Wî li zaningeha muzikê beşa Bas Guitar xwend û di sala 1976an de digel sê hevalên din Koma Wetan ava dike. Ew neha jiyana xwe li bajarê Mosko yê (Rûsya) berdewam dike.
Damezrandina rocka kurdî
Di sala 1978an da televîzyona neteweyî ya Gurcistanê komê dawetî festîvaleke muzîkê dike û kom bi vî rengî xwe ji cîhanê re dide nasîn. Di wê demê de kişandina albuman dijwar be jî, kom biryar dide ku wê albumekê amade bike. Lewra amadekirina yekemîn albumê bi salan diajo û li hemberî qedandinê albûm berî Perestroika yê dernakeve piyasê. Navê yekemîn albuma komê 'Azadî' dibe û di sala 1979an de tê weşandin. Îro ev albûm wekî yekemîn albuma rocka kurdî tê qebulkirin.
Di sala 1991an de koma Wetan belaw dibe, lê Kerem Gerdenzerî xebatên xwe yên muzikê berdewam dike.
Uitgeest
Uitgeest, şaredariyeke bi ser parêzgeha Holenda Bakur a Holendayê ve ye.
Lugau
Lugau, bajarekî navçeya (Landkreis) Erzgebirgskreisê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Gobe
Gobe gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Hivda İletişim
Hivda İletişim, weşanxaneyeke li Stenbolê ye ku bi kurdî û tirkî diweşîne ye.
Vostervatnet
Vostervatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Rogalanda Norwêcê de ye.
Saint-Pierre-la-Garenne
Saint-Pierre-la-Garenne, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Serjimariya Giştî ya Mirov û Malan a Îranê
Serjimariya Giştî ya Mirov û Malan a Îranê, mezintirîn serjimariyeke ku di wî wilatî da tê encamdan. Ev serjimarî, her deh sal carek ji aliyê Navneda Jimêrkoya Îranê ve, tê encam dan.
Batman (superleheng)
Batman (bi îngilîzî ji bo "mêrê baçermok") karaktereke pirtûka xêzeromanê ye ku ji hêla Bob Kane ve hat çêkirin û ji hêla Bill Finger ve hat pêşvexistin e. Nasnameya wî ya sivîl milyarder Bruce Wayne ye û kinceke reş dişibihe baçermokê. Batman yekem car di gulana 1939an de di kovara xêzeçîrokên amerîkî Detective Comics (hejmar 27) de derket. Weşanxaneya ku derdixe paşî navê xwe li dû kurtenivîsa vê rêzeyê di DC Comics de kir; Batman karakterê wî ya herî binavûdeng ê pirtûka xêzeçîrokan tê hesibandin.
Bêyk Bilaxî
Bêyk Bilaxî gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Marco Cavagna
Marco Cavagna (jdb. 1958, m. 9'ê gelawêjê 2005) stêrnaseke amator û kefşkereke îtalî ê asteorîdan bû. Ew endamê Gruppo Astrofili Brianza bû, a ku Osservatorio Astronomico Sormano damezrandibû. Ew li wir beşdarî kefşkirina 19 asteroîdan bûbû. Cavagna di 9'ê gelawêjê 2005 jiyana xwe ji dest da.
Qutanî Biçûk
Qutanî Biçûk, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Saint-Martin-de-Mailloc
Saint-Martin-de-Mailloc, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Gevelsberg
Gevelsberg, bajarekî navçeya (Landkreis) Ennepe-Ruhr-Kreisê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Dieburg
Dieburg, yek ji bajarên navçeya (Landkreis) Darmstadt-Dieburgê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Uithoorn
Uithoorn, şaredariyeke bi ser parêzgeha Holenda Bakur a Holendayê ve ye.
Braye-en-Thiérache
Braye-en-Thiérache, komunekî departmena Aisneê li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Sinatî
Sinatî gundekî girêdayî Cizîrê ye, dikevê neqebîna gundê Hoser û şetê Dicle.
Çiyayê Dêra û gundê Dêra Jor jî li milê din ê Dicle di kevin pêşberî Sinatiyê. Bi milê rojavave gundê cerehî, ji rojhilat ve jî bêlingir kû ew jî berê gundekî biçûk bû, dibin gundên cîranê sinatiyê. Bi şînatî û kaniyên xwe Sinatî, mîna bihuşteke li ser rûyê erdê ye.
Gund pir biçûk e lê mixabin ji destpêka salên 1990an û vir ve, ji hêla leşkerên tirk ve, bi darê zorê hatîye valakirin û gundiyên wê jî neçar mane kû gundê xwe vala bikin û koçber bibin.
Horîg
Horîg an jî Horîga Jorin (?), gundekî ser bi navçeya Pêrtaga Dêrsimê ve ye.
Baxemirey Efendî
Baxemirey Efendî, Baẍemirey Efendî, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Saint-Cyr-du-Doret
Saint-Cyr-du-Doret, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
A
Pir manên A ya a hene.
Qalikdarên nerm
Qaqiledarên nerm yan malakostraka (Malacostraca), çînek e canewerên avî mezin ji binfîlûma qaqiledaran yan krûstestiyan (Crustacea) ku kevjal bi gelek cins û cureyan jê ye û li derya û avên Cîhanê dijî.
Etîmolojî
Navê malakostraka (Malacostraca) ya latînî ji zimanê yewnanî hatiye ku (μαλακός:malakós ango nerm û ὄστρακον:óstrakon ango qaqil, qalik yan sedef.).
Dabeşandin
Çîna Malacostraca Latreille, 1802
Bêrîtan (eşîr)
Bêrîtan navê eşîreke di Kurdistanê de ye.
Wan jêderkê wî ye li her wiha nêzîkên ku Bexda li hêla wî ye Mezrefe bûye Bert an jî Birt navê ji herêmek hatî bû pejirîntir. Hîm bi têkçûna wî bû ji hêla rê Qerejdax her wiha koçberî kirina dest pêk tir bû. Dîsa jî nivîsandî wî belgenameyek têkildar ne çê bûna tevî, navê wî ye Bêrîtan Qerejdax, Riha û Serê Kaniyê di cîwarên wî de bi jiyanên bûn li vê derê jiyana Erebên wî ne mirovên wî beyaban kû mirovên wî bêav ax ji wate wî rê hatine û bûye zimanê Erebî  (Berr)  ji gotinên wî afirandina wî angaşt kirin. Dîsa jî di çawanî de fêhrmî belgenameyek ne rastek. Ango devkî ji vegotin hatin holê wekî din her tîm di rewşa de koçberî
Gûzik, Şîpran
Gûzik, Şîpran gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 355 kes (66 malbat) bûn.
David J. Asher
David J. Asher (jdb. 1966 li Edinburgh) stêrnasekî brîtanî ye. Asher li Armagh Observatoryê a li Îrlanê kar kir. Wî li wir bi Robert McNaught re di derbarê asteroîdan de lêkolîn kir. Di salên 1994 û 1995'an de wî gelek asteroîd kefş kirin.
Kehrîz, Şahîndij
Kehrîz, Şahîndij gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Geyer
Geyer, bajarekî navçeya (Landkreis) Erzgebirgskreisê li herêma Saksonya a Almanyayê ye.
Waterland, Holenda Bakur
Waterland, Holenda Bakur, şaredariyeke bi ser parêzgeha Holenda Bakur a Holendayê ve ye.
Kehrîz, Şahîndij
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 147 kes (31 malbat) bûn.
Batil
Batil, gundekî girêdayî Cizîrê ye.
Erbizonk
Erbizonk an jî Hevirzong, gundekî bi ser navçeya Erdîşa Wanê ve ye.
Saint-Samson-de-la-Roque
Saint-Samson-de-la-Roque, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Kenollan, Temoẍe
Kenollan, gundekî gundistana Temoẍea navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kenollan 517 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 96 e.
Saint-Denis-d'Oléron
Saint-Denis-d'Oléron, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Lügde
Lügde, bajarekî navçeya (Landkreis) Lippeê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Samuel J. Tilden
Samuel Jones Tilden (z. 4'ê reşemiyê 1814 – m. 4'ê gelawêjê 1886) yek ji siyasetmedarên navdar ên DYAyê bû.
Di salên 1875 - 1876'î de serokê parêzgeha New Yorkê bû û di nava refên Demokratan de polîtîka dikir. Ew di dîroka nêzîk a DYAyê de bi skandalên şêlandina bankayan tê bibîranîn.
Edward Gorey
Edward St. John Gorey (jdb. li Şîkagoyê; m. ) yek ji nivîskar û xêzkarên navdar ên amerîkî ye.
Wî bi dehan çîrok bi xêzkariyan weşandiye, rêze pirtûkên xêzeroman xêz kiriye. Di berhemên xwe de baldariya sûrrealîzmê, parodî û groteskê kiriye. Wî ji xeynî pirtûkên xwe yên kesên din jî xêz kiriye ku piraniya wan ji bo zarokan e. Dîsa wî gelek senaryoyên şanoyê jî amade kirine.
Liv and Maddie
Liv and Maddie (ango, Lîv û Maddie) navê rêzefîlmekî sîtkomî yê amerîkî ye ku ji aliyê John Beck û Ron Hart ve ji bo televizyona Disney Channel hatiye çêkirin. Derhênerê wê Andy Fickman e. Rêzefîlmê sîtkomî di 19'ê tîrmehê 2013'an de destpê kir.
Çêkeçêk
Çêkeçêk, Çêke çêke, yan çêk çêk navê piloreke kurdî ye, li Rihayê navdar bûye. Navê wê tirkîze kirine, bi navê çek çek türk bulamaci ji aliyê saziya patentê ya romiyan (tirk) ve wekî şîraniyeke tirkan hatiye patentkirin.
Çêkirin
Av û dimsê bidin ser agir. Di tas an badiyekê de ard û devtiyê baş tevbidin. Gava dims keliya viya berdin navê. Heger tîr bû, daynin. Heger hûn hinekê rontir dixwazin avê tevlî bikin, heger tîrtir dixwazin devtiyê.
Qutanî Gewre
Qutanî Gewre, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Xware
Xware navê şorbeyeke pêjgeha kurd e. Li hin deverên Serhedê jê re xare, xore jî dibêjin ku ev ji devokan e. Bi taybetî li parêzgehên Îdir, Erzîrom û Qersê pirr tê xwarin. Kurdên Ermenistanê jî dizanin.