cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zimanê bav û kalan
Zimanê dayikê û klasîkên kurd
Pergala zimanê kurdi, ya ku iro bi kar têt anîn, ya dema Medan û jê wirde ya. Zimanê kurdi, hê li bendî pêşxistine pergala xwe ya iro ya.Ji ber ku ev bibe ji, divêt ku ew dem û pêşketinên wan deman yê ziman û zimanê ku di wan deman de bikar dihata anîn divêt ku werê fahm kirin û derkeve têgihiştinê.Bi vê yekê re,divêt ku mirov mijareke dî ya girîng di zimanê kurdi de em bênine ser ziman.Ew ji ´kurmancitî´ ya.Kurmanciti, iro navê şîvêyeke zimanê kurdi ji ya. Lê belê divêt ku mirov zanibe ji, navê dema zimên ya dema şariştantiyê ya ji.Bi vê yekê re, kurmancitî, navê demeke ji ya. Navê demeke pêşketine ya.Piştî dema Sûmeriyan de dema Kurmancitiyê dest pê dikê.
Di dema Medan de ji, bi pargal mazin bi peş dikeve û bi dibe zimanê jiyanê.Bi vê yekê re, divêt ku mirov bêje ku di wê demê de mazin bi pêş dikeve.Ev pergalbûne di dema Medan de, piştî dema Medan re, haya iro demên xwe yên pêşketinê jîn dikê.Iro, kurdiya kurmanci, hinek demên nû di xwe de afirandina.Lê belê ew dem, hê bi tememî bi pêş neketine.Ew demên nû, hê hewceyên pêşketinê ne..Kurdi û iro, û pêşketinên demê..
Kurdiya iro, mirov nikarê bêje ku di cewherê xwe ji ya dema Medan pêşketîtira.Ji ber ku ev pergala zimên ya ku em iro bi kar tênin, di wê demê de hata bi kar anîn.Lê ji wê demê û virde ji, mezin bi pêş ji ket. Di demê de mazin bi pêşket, deme wê ya mezin pêşketinê, piştî dema Medan re, dema Ji sadsala dehemin û haya şazdamin e. Ev dem, demeke dirêje di zimên de.Zimên mezin bi pergal dikê.Gelek kirinen di zimên de dike, çêdike.Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku ziman, piştî vê demê re, êdî weke dema Ewropa ya iro jîn dike.Lê ji ber hin serdestiyan, zêde ew bi kar anin, pêşnekeve.Lê dise divêt ku bê gotin ku bi pêş dive ji.Dema ku iro di ziman de, têt jînkrin, weke deme sedsala yazdamina.Yanî wilqasî li şûn ma ya.Ku ziman derfet ditibana ji bo pêşketinê, bêguman, wê mezin bi pêşketibana.Lê zêde ew derfetê pêşketinê mezin ne dît.Ji ber vê yekê, ew demên ku wan deman jîn bike, iro jîn dike.
Lê dise mirov karê bêje ku mezin bi pêş dikeve.Wê hê maztir ji bi pêş bikeve.Ji zimanê kurdî, em di wê bawerîye de ne, wê her demê ji ya dî zûtir wê bi pêş bikeve. Ji ber ku temenê wê bigiştî xweza ya û di jiyanê de zû karê xwe biadilêne.Ev xosletê wî mezin heya..Zimanê ku rast hata bikar anîn, hingî dibe dinamizme pêşkeşketinê.Bi vê yekê re, iro ew derfet mezin derfetiye hole. Teknoloji, ziman mezin bi pêşve dibe.Mezin dide tegihiştin.Lê ku mirov zanibe, wê teknolojiyê bi kar bêne.
Liestal
Liestal, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Basel-Landschaft ya herêma Liestalê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Têkiliyên kurd û yewnanan
Li sala 1921ê de komîserekê yewnan Kanellopoulos li gel bedîrxaniyan têkiliyan çêdike. Bi dûçûna pêkhatina van herdu terefan artêşa yewnanan di şerê li dijî tirkan de girtiyên kurd serbest berdide. Her wisa istixbarata Brîtanî jî îdia dike ku yewnan ji bo piştgiriya serhildanên kurdan alîkariyan dike.
Kempa Elwend 2 ya Awareyan
Kempa Elwend 2 ya Awareyan (bi îngilîzî: Al Wand 2 IDP Camp), xîvetgeheke awareyan e ku dikevite qezaya Xaneqînê, li parêzgeha Diyalayê (Başûrê Kurdistanê).
Sainte-Colombe, Hautes-Alpes
Sainte-Colombe, komuneke li departmena Hautes-Alpes a herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Baiersbronn
Baiersbronn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Freudenstadtê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Qelaşînk
Qelaşînk qeleşînk, bûkcuhî, şînşînk,qerejok, kerhajo, keraco, qirhajo, kaselleşînke, xumeşînke an qelaşînkê Ewropayê (Coracias garrulus), cureyekî masîgiran e.
Dabeşandin
Du binecureyên qelaşînkan hatine danasîn ta niha:
Şayes
Qelaşînk çûkekî qelew e ku dirêjiya wî di navbera 29–32 cm de ye û tevî baskan dirêjiya wî di navbera 52–58 cm de ye. Giraniya qelaşînkê nêr di navbera 127 – 160 graman de û yê mê di navbera 130 – 154 graman de ye. Rengê wî şîn û rengê paşiya wî pirteqalî-qeheweyî ye.
Reftar û parêzî
Hinek komên qelaşînkan bi riya Hindistanê ber bi aliyê Afrîkayê ve koçber dibin. Qelaşînk li balafirekî dehimî bû gor ku hatibû tomarkirin jor deryaya Erebistanê. Qelaşînk li ser daran, dîreg an têlan dilîse. Dengê wî wekî qirikan e ku sext e. Qelaşînk li xijendeyên biçûk wek qirtîş û marên biçûk, çûkên jar, pîrê, kojerên biçûk, beq, mêş û mûr wekî çirçirk, kulî, sedpî û kêzikan digere û dixwe. Qelaşînk nêzî şeş hêkan dike di hêlînên avakirî di kunên daran.
Jîngeh
Qelaşînk cotgehên tevlihev, newalên çeman, û deştên zuha û germ ku tê de darên belavbûyî dijî ye.
Belavbûn
Binecureyê qelaşînkê (C. g. garrulous) li bakur-rojavaya Afrîkayê, başûr-rojava û başûr-navîna Ewropayê, Asyaya biçûk (Tirkiye û Bakurê Kurdistanê) ta bakur-rojavaya Îranê (rojhilatê Kurdistanê) û başûr-rojavaya Sîbîryayê li Rûsyayê belav dibe.
Unterföhring
Unterföhring şaredariyeke navçeya (Landkreis) Munîh li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Goutrens
Goutrens, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Sarinca Jorîn
Sarinca Jorîn gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Geitsjøen
Geitsjøen, goleke di nava sinorê parêzgeha Buskeruda Norwêcê de ye. Dirêjahiya perava golê 10,35 km û bilindahiya ji asta deryayê 1,111 mêtre ye.
Dêrgûz
Dêrgûz, Dargwîz an jî Dêra gwîza gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê, Şemrexê ye.
Şivanxapînok
Şivanxapînok, şevangîrok, şevanlêvînk, mitik an jî xapxapok (Caprimulgus europaeus), balindeyeke şevger e. 25-27 cm dirêj e. Serê wî pan û tepşî ye û çav mezin in, nikulê wî kurt e bin pan. Devê wî mezin e, li xavokên wî hindek dav simbêlên zivir ên dirêj pê ve ne. Rengê wî qehwayiyekî pêtî ye. Pinî û gîx û ravên qehwayî yên tarî û gewr û reş lê ne. Rengê axê didinê. Çengan û kuriyê tîvarêzikên aşkera lê ne û hindek piniyên spî li perên şaperveşêr hene.
Niyûlû
Niyûlû gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 156 kes (55 malbat) bûn.
Bijyan
Bijyan, gundekî bi ser navçeya Mizûrî Bala ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Saint-Étienne-le-Laus
Saint-Étienne-le-Laus, komuneke li departmena Hautes-Alpes a herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Yasmine Lafitte
Yasmine Lafitte (jdb. 1ê çiriya pêşîn a 1973 li Tahar Souk, Maroko bi navê rastî Hafida El Khabchi pornostêrkeke berê ya fransî-marokanî ye.
Jiyan û kariyera wê
Lafitte di malbateke misilmanên oldar de li Thar Es-Souk, gundekî piçûk ê Marokoyê ji dayik bû, dema ku ew tenê pênc mehî bû bi malbata xwe re çû Fransayê û li derûdora Lyonê mezin bû.
Şerefxaneya Jorîn
Serefxaneya Jorîn gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Yasmine Lafitte
Jiyan û kariyera wê
Dema ew 18 salî bû, piştî qedandina dibistanê, wê dev ji malbata xwe berda; Di vê demê de wê wek hemşîre perwerde kir û ji bo darayîkirina xwendina xwe wek sifrevan xebitî.
Di sala 2004an de, ew bi hevalê xwe re di wê demê de ket nav pîşesaziya erotîkê, piştî ku bersiv da reklamek kovarek pargîdaniyek hilberîna piçûk a ku coteyarên amator digeriyan.
Divatte-sur-Loire
Divatte-sur-Loire, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Dara Hênî
Dara Hênî an jî Dara Hênê, navçeyeke bi ser bajarê Çewlîgê ve ye.
Empfingen
Empfingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Freudenstadtê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Hunchun
Hunchun, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Jilinê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 271.000 kesî
Hollywood
Hollywood, herêmeke bajarê Los Angeles a Kalîforniyaya Dewletên Yekbûyî ye. Herêm li bakurê rojavayê navenda bajarê Los Angelesê cih digire. Hollywood, ji ber berhevdana studyoyên sînemayê û jibo xaniyên stêrkên fîlimê li vê herêmê ye, li hemî cîhanê wek wargehek sînemayê tê dîtin. Hollywood bi vê rengê cihekî bi nav û deng e.
Herêm, bi studyoyên şanoyê xwe û jiber ku navenda komên mezin ên fîlimê ye navdar e. Di sala 1911an de, yekemîn studyoya fîlimê Nestor Studios bû ev stûdyo li herêma Hollywoodê bicîh bû. Bi metonîmî, peyva Hollywood gelek caran pîşesaziya fîlimê ya Amerîkî wekî tevahî tê navnîş kirin.
Dîrok
Di 1853an de li Hollywoodê tenê kolikek kerpîç hebû. Sala 1870an civatek gundewarî li deverê bicih bû tê de nebatên cihêreng ên xwemalî çandin. Niştecihên herêmê jê re digotin Geliyê Cahuenga. Navê kolanê Bûlvara Cahuenga îro jî vê yekê tîne bîra mirov.
Hollywood di sala 1886an de ji malbata Whitley navê xweyê niha stend. Wê demê, Harvey J. Whitley, ji Oklahoma koçber herêmê bû û piştre li vir dest bi karê danûstandina milkê kir. Herêm di sala 1900an de; xwediyê ofîsek poste, rojname, otêlek, du bazar û 500 rûniştevan bû. Di 14ê Çiriya Paşîn 1903an de, Hollywood ji bo ku bibe civakek serbixwe hilbijartinek lidarxistin di hilbijartinên de dengdana erênî derket û Hollywood civakek serbixwe hate nas kirin. Piştî heft salan di 1910an de, gelê Hollywoodê bi referandûmekî de jibo beşdarî ya Los Angelesê biryar da. Sedema sereke ya vê yekê gihîştina ava bajarê Los Angelesê bû.
Çoraq, Baybûrd
Çoraq, gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Sumeye bint Xebat
Sumeye bint Xebat an jî Sumeye bint Xeyat, sehabeya Muhemmed e. Tê pejirandin ku şehîda îslamê a herî pêşîn e. Navê bavê wî Xeyat, Navê mêrê wê Yasîr û dêya Emar bin Yasîr e. Sumeye ji bo ku bawerî bi îslamê anî û bû misilman di sala 615an li Mekeyê ji aliyê Ebû Cehîl ve hatiye kuştin.
Rûxandina gundên kurdan li Başûrê Kurdistanê
Rûxandina gundên kurdan li Başûrê Kurdistanê di Erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê Beesiyan de ji aliyê Partiya Bees hate kirin. Gelek gundên kurdan piştî Peymana Xweseriyê 1970 hatin xerab kirin û ereb lêhatin bicîh kirin.
Kempa Yehyawe ya Awareyan
Kempa Yehyawe ya Awareyan (bi îngilîzî: Yahyawa IDP Camp), xîvetgeheke awareyan e ku dikevite qezaya Daqûqê, li parêzgeha Kerkûkê (Başûrê Kurdistanê).
Noşar
Noşar an jî Noşara Jorîn gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Partiya Bees
Partiya Bees, Partiya Baes an jî Partiya Be's partiyeke siyasî ya panerebî ye ku ji aliyê Mîşel Eflaq, Salah al-Din al-Bitar û Zaki al-Arsuzi ve li Sûriyê hatiye avakirin. Ev partî îdyolojiya panerebî (Be'sîzm) diparêze. Li Sûrî û li Iraqê şaxê vê partiyê hebûn. Lê piştî Şerê Iraqê, Partiya Be's li Iraqê hate qedexekirin.
Montels, Hérault
Montels, Hérault, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Bruchertseifen
Bruchertseifen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Donges
Donges, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Halnefjorden
Halnefjorden, goleke di nava sinorê parêzgeha Buskeruda Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 39.83 km û bilindahiya ji asta deryayê 1,130 mêtre ye.
Kirchheim, Hessen
Kirchheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Hersfeld-Rotenburg li Hessen, Almanyayê ye.
Taqîs
Taqîs gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Gramond
Gramond, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Burmanniaceae
Burmanniaceae famîleyeke riwekan e, di koma Dioscoreales de cih digire. Famîle sala 1830'yê ji aliyê Carl Ludwig Blume ve hatiye binavkirin û ravekirin. Nêzîkî 100 cureyên riwekan hene di vê famîleyê de û pirranî jî monotîpîk in. Ji cihên tropîk hez dikin. Bi taybetî li başûrê Asya, navend û rojavayê Afrîka diçên.
Dêra Metîna
Dêra Metîna, gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve ye.
Burmanniaceae
Cinsên wê
Di famîleya Burmanniaceae de gorî agahiyên dawî 9 cins û 95 cure hene.
Gramond
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Charles Darwin
Charles Robert Darwin (jdb. 12ê sibata 1809an − m. 19ê nîsana 1882an) zanyarekî brîtanî ye. Pirtûka wî Koka Cureyan bandoreke girîng ser zanistan kir.
Charles Darwin sala 1809 de li Inglîstanê wek zarokê malbateke dewlemend hat dinyayê. 16 saliya xwede ji bo perwerdeya tibe bibîne Zanîngeha Edinburghê li Skotlenda. Le ev mijar bala wî nekişand û lewma ji bave wî ew ji bo bibe kese qane kir u xwest ew biçe Zanîngeha Cambridge. Ji xeyne viya tişta ku herî bala Charles dikişand dîroka xwezayê bu. Her wiha di vî demê de li Zanîngeha Cambridge de John Stevens Henslow e wek mamoste kar dikere bu hevalbend u dost. Darwin, ji saya Henslow gerinekî ji bo keşfkirine cu Amerikaya başur. Her wiha di vî demê de tişta ku herî bandore li ser Darwin dike pirtuka Alexander von Humboldt`in. Pirtuken Humboldt rêya zanistîya xwezayê li ber Darwin vekir. Darwin, 5 salan rewîtîyekî deryayê ji bo keşfkirina xweza û erdnigariye kir.
Charles Darwin, di vegera rewîtîya xwe de li ser mijarên ajalnasî û erdnîgarî nivisen xwe yê rojane wesand. Ev tişt di raya giştîde navê wî belav kir.
Koka Cureyan (On the Origin of Species)
Darwin, di sala 1843 de berhema xwe ya bi navê Koka Cureyan wesand. Dema Darwin ev berhem nivîsand bi tabetî ji Thomas Malthus e ku pirtuka wî ya bi navê "Ezmûnîyek li ser Nifusa ku bandorxistina ji bo civaka pêşerojê" ê gelek bandora wî de ma. Malthus gotibi, civakeki mirovên an ji heywanan, dema hemu ferden wî werin salen gehiştî û xwe bidin zayin, bi lezekî mezin civak dikare duqat bibe. Darwin bi vî fikrê tevgeriya û teza xwe ya vebijartina xwezayî derxist u peştabir. Li gor teze; ji bo muhfezekirina nifusa ya civaka heywanan, giredaye mirina ferden ku hin nehatibune salen zayineye. Encax, ferden ku xwe li diji rewşa jiyanê xurtgirtine dikarin bizene an ji bide zayin. Her tişt vebijartina di navbera ferden ku xwe li dijî zehmetiya jiyane dike cedibe.
Ev teza wi seride u heya niha gelek rexne kişandiye. Bi taybetî rexneyên firmesunî u olî çebunin.
Tekosina Darwin, bi mirina wî qediya (1882)u fikre wi hin ji vî aliyê oldaran tê rexnekirin û te xwestin ku were puçkirin.
Bozan Yaman
Helbestvan Bozan Yaman,di sala 1964an de li Kurdistana Bakur (li Sirucê) ji dayîk bû. Wî bi zimanê tirkî dest bi nivisandinê kir. Sê pirtuken wî yên helbestan bi zimanê tirkî hatine weşandin. Helbestê wî ye bi kurdî li ser înternete di "Mehname", "Avesta" û "Nivîs" de hatine weşandin.
Ahmet Aras
Ahmed Aras yek ji lêkolîner û nivîskarê kurd e.
Di sala 1944an li gundê Melle Osman ya Qereyazî yê ji dayik bû. Di sala 1970î de li Zanîngeha Erziromê Fakûlteya Îktîsadê beşa aborînasiyê qedand. Di salên 1965-66an de ji ber sedemên siyasî haten girtin. Di sala 1969´î de dest bi nivîskariya pisporî kir û di hin rojname û kovarên girîng yên wê demê de li ser kêşeya kurd nivîsaran nivîsand. Piştî damezrandina Partiya Karkerên Tirkiyê (TİP), dest bi xebatên siyasî kir. Piştî 12ê adara 1970î da ji ber îdareya leşkerî çû derveyî welêt û li Swêd bi cîh bû. Heta sala 1978an li wê derê mamostetiyê kir. Di sala 1977´î de vegeriya welêt. Di sala 1979an mala xwe bir Îzmîrê.
Beriya sala 1980an demekê di DİSKê de (Konfederasyona Sendîkayên Karkerên Şoreşger) xebitî. Piştî 1980î ji aliyê rejîma leşkerî ve carekê din hatiye girtin. Di sala 1963an de di rojnameya Dîcle-Firatê de nivîsên wî hatin weşandin. Di kovarên Ant (Sond), Emek (Ked), Yürüyüş (Meş), Azadî û Ronahî yê de nivîsên wî hatin weşandin. Ahmet Aras li ser berhevkirinên zargotina kurdî gelek xebatên bêhempa kirine.
Ordûşahî
Ordûşahî gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 451 kes (111 malbat) bûn.
Saint-Firmin, Hautes-Alpes
Saint-Firmin, komuneke li departmena Hautes-Alpes a herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Yûzwêran
Yûzwêran, Yozwêran (,, bi tirkî: Yüzören), yek ji gundên bajarê Erzîromê û navçeya Xursinê ye. Li gorî jimartina sala 2000a 388 kes tê da dijîn. Li destpêka sedsala 20em di nava gund da kurd û ermen tev dijîyan. Piştî şerê cîhanî yê yekem ermen çûne Ermenistanê. Niha tenê kurd tê da dijîn.
Bosê
Bosê an Bûsê, gundekî bi ser navçeya Mizûrî Bala ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Receb Dildar
Receb Dildar (jdb. sala 1958 li Çinarê, parêzgeha Diyarbekirê) helbestvan û nivîskarekî kurd e.
Şêxromî
Şêxromî gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Receb Dildar
Jînenîgarî
Pêşiyên Receb Dildar ji navçeya Karazê ku wê demê gundekî li ser Licê bûye, derbasî deşta Çinar'ê bûn. Receb Dildar di sala 1958'a de li gundê Bedulyê hatiye dinê, lê malbata wî li wir zêde nesekiniye, ji wir bar kiriye û çûye Amedê li gundê Elîparê bi cî bûye. Receb Dildar bi xwe li Elîparê mezin bû. Wî xwendegeha pêşîn li Elîparê, ya navîn li Amedê qedand. Paşê ji bo xwendegeha mamostatiyê ew çû bajarê Kırşehirê û çar sal li wê derê ma. Di sala 1976'a de li Amedê dest bi karê mamostatiyê kir. Di sala 1982'ê de ji ber xebatên siyasî hate girtin û heta sala 1987'a di girtîgeha Amedê de ma. Piştî salên girtîgehê heta sala 2002'ê wî di şîrketeke dermanan de kar kir. Paşê li Amedê bi navê Huner dikanekî kitêbfiroşiyê vekir. Di sala 2004'a dikan xwe girt û aniha emeklî ye. Receb Dildar zewiciye û çar zarokên wî hene. Helbestvan Gulîzer û çîroknûs Murad Dildar zarokên wî ne.
Jiyana nivîskariyê
Cara pêşîn di sala 1982 an de di kovara Dengê Kurdistan de helbestên wî weşiyan. Paşê di rojnameya Fıratta Yaşam de, di navbera salên 2002 û 2003an de, di quncika Dilopên Jiyanê de gelek gotarên wî weşiyan û ji sala 2000 an û virde di gelek malper û kovarên kurdî de nivîsên wî weşiyane. Pirtûka wî a pêşîn a helbestan e. Pirtûk di sala 2003 an de bi navê Kewê Canê ji weşanxaneya Gun-Hîvron derket. Receb Dildar wekîdin romaneke Seyit Alp wergerand kurdî û pirtûk di sala 2005 ê de bi navê Dewran di nav weşanên Dozê de hat çapkirin. Di pêşbaziya çîrokên zarokan a Şaredariya Sûrê de çîroka wî a bi navê Şîno xelata yekemînî girt. Dîsa di pêşbaziya çîrokan a kovara Nûbiharê de çîroka wî a bi navê Veger bû yekemîn. Di 2008 an de Weşanxaneya Avestayê çîrokên Receb Dildar bi navê Şikefta Xwekuştinê kir pirtûk û gîhand ber destê xwendevanan.
Ludwigsau
Ludwigsau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Hersfeld-Rotenburg li Hessen, Almanyayê ye.
Milan, Dutax
Milan, gundekî bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.
Unterhaching
Unterhaching şaredariyeke navçeya (Landkreis) Munîh li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Suheybê Rûmî
Suheybê Rûmî an Suheyb bin Sînan (, jdb. 586 ? – m.659 Medîne) sehabeyê Muhemmed pêxember e. Tê gotin ku pêşiya pêxemberiyê wî Muhemmed nas kiriye û piştî pêxemberiya Muhemmed pê bawerî aniye û bûye misilman. Li gorî hinek çavkaniyan wek Cabanê Kurdî û Selmanê Farisî ew jî ne ereb bû û bi eslê xwe rûm (yewnan) bû.
Serhildana Başûrê Kurdistanê 1983an
Serhildana 1983yê di nav Şerê Îran û Iraqê de qewimî. Hêzên pêşmerge yên girêdayî PDK û YNK û Micahîdên li dijî hikûmeta Bees serhildan da destpê kirin.
Nawe, Bane
Nawe gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Bankîr
Banqîr gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve  ye.
Eutingen im Gäu
Eutingen im Gäu şaredariyeke navçeya (Landkreis) Freudenstadtê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Nîkaragua
Nîkaragua an Komara Nîkaraguayê (bi spanî: República de Nicaragua), welatekî Amerîkaya Navîn e. Li başûrê wê Kosta Rîka û li bakur jî Hondûras heye. Ji aliyê din aliyekî wê Okyanûsa Pasîfîk û aliyê din jî Deryaya Karîbê heye.
Qondolot
Qondolot, gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Kempa Leylan 2 ya Awareyan
Kempa Leylan 2 ya Awareyan (bi îngilîzî: Laylan 2 IDP Camp), xîvetgeheke awareyan e ku dikevite qezaya Daqûqê, li parêzgeha Kerkûkê (Başûrê Kurdistanê).
Vîzvîzik
Vîzvîzik, çivrîk, çivrînk, ebabîlk an çûçika tûtelanî (navê wê yê latînî Apus apus), balindeyeke 16-17 cm dirêj e ji famîleya çivrîkan (Apodidae).
Çûkekî koçber e û tenê havînan dihê dîtin. Dişibite hechecîkan lê ji wan cuda ye. Cudahiya wan ya herî mezin gişê karên xwe li hewa bi cî anîn e: li hewa dixwun û vedixwun, dileyzin, radizên û hwd.
Li ciyê avgîr, zeviyên deştên nizm dijîn lê hêlînên xwe bi granî li ciyê bilind çê dikin.
Diyap Yildirim
Diyap Yildirim (jdb. sala 1852 li Melkişî, Mîreketiya Dojhîk – m. sala 1932 li Sêwas, Komara Tirkiye) siyasetmedarekî tirkiye ê bi eslê xwe kurd û serokê eşîra Ferhatuşağı ya Dêrsimê bû. Di navbera salên 1920-1923an de di Meclîsa Neteweyî ya Mezin a Tirkiyeyê de nûnertiya bajarê Mamekî kiriye.
Vîzvîzik
Yekzewac in.Lê dema ku hevalê/a wan bimre zewcek din jî dikin.Temenê wan 7-8 sal e.
Mahmûd Lewendî
Mahmûd Lewendî nivîskar û wergêrekî kurd e.
Zilfobûlax
Zilfobulax an jî Şeytanava gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Mahmûd Lewendî
Jiyan
Lewendî di 1954an de li hêla Amedê li herêma Qerejdaxê ji dayik bûye. Heta zanîngehê li Diyarbekirê xwendiye. Li zanîngeha Diyarbekirê beşê biyolojiyê temam kiriye. Piştî 1980ê yî ji ber darbeya leşkerî ya li Tirkiyê derketiye derveyî welat. Niha li Swêdê dimîne.
Wî di amadekirina gelek kovar û rojnameyên kurdan de cih girtiye, wek: Hêvî (1980), Armanc (1979), Hêlîn (1982), Hêvî (parîs, 1983), Berbang, Kulîlk, Rojname, Mîrkut, Çira, wan, Dîdar, Çarçira, Realîte û hin gelekên din.
Drefféac
Drefféac, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Etzbach
Etzbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Hartennes-et-Taux
Hartennes-et-Taux, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Meksîk
Meksîk (,, bi fermî Dewletên Yekbûyî yên Meksîkê , welatekî komara federal a Amerîkaya Bakur an Amerîkaya Navîn e. Sînorên Meksîkê ji aliyê bakur ve Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê; li başûr û rojava ji aliyê Okyanûsa Pasîfîk; li başûr ji aliyê Guatemala, Belîze û Deryaya Karîbê; û ji aliyê rojhilat Kendava Meksîk re cîran in. Roşana nêzî du milyon çargoşe kîlometre (li ser 760.000 sq mi), Meksîk şeşemîn afirandina welatê li Amerîkayê ji aliyê herêma giştî û 13ê mezintirîn neteweya serbixwe di cîhanê de ye. Bi gelê texmînkirin yên li ser 120 milyon, ev yazdehmîn welatê gelê herî tîrbûnê û welatê spanî-dipeyivî dinyayê de ye, di dema girtinê ya duyemîn welatê herî tîrbûnê de li Amerîkaya Latîn e. Meksîk pêkanîna federasyonê ya ji 31 dewletan û navçeyên federal e, ku bi paytexta xwe ye û nifûsa bajarê herî mezin e. Metrepolên din wek Guadalajara, Monterrey, Puebla, Toluca, Tijuana û León in. Ji %60 nifûsa Meksîkê melez in, ji sedî 10 spî û yên di jî xwediyê axa Meksîkê ne.
Berî Kolombiyayî ya Meksîkî ji gelek şaristaniyên pêşketî wek Mezoamerîkan, wek Olmec, Toltec, Teotihuacan, Zapotec, Maya û Aztec berî têkiliya yekem bi Ewropiyan malê bû. Di sala 1521an de, di Împaratoriya Spanî ve bi ser ketin û herêmê ji bingeha xwe ya li Meksîkî-Tenochtitlan, ku wekî Cîgirkeyitiya Spanyaya Nû bi rêve kirin hatiye dagirkirin. Sê sedsalan paşan, ku piştî naskirina ev xaka Meksîkê ya di sala 1821an de, piştî koloniya Şerê Serxwebûna Meksîkê bû. Dema koza serxwebûnê ji aliyê aboriya nearamî û gelek guhertinên siyasî yên naskirî bû, veguhestin. Şerê Meksîkî-Amerîkî (1846-48) ya li herêmî yên sînor ên bakurê berfireh kirin, yek ji sisyan ji erdê xwe, ji bo Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê vekişî bû. Şerê Pastry, Şerê Franko-Meksîkî, yek şerê navxweyî, du împaratorî û dîktatoriya malê ya sedsala 19an de qewimiye. Dîktatoriya Şoreşa Meksîkê ya di sala 1910an de, ku bi pêşketina Makezagona 1917an de û derketina holê ya sîstema siyasî ya niha li sertaca welat xistin.
Meksîk ji pazdehmîn afirandina TBH nomînal e û yazdehmîn afirandina ji aliyê parîteya hêza kirînê ye. Aboriya binkategorî bi tundî ji bo hevalbendên xwe Peymana Bazirganiya Azad a Amerîkaya Bakur (NAFTA), bi taybetî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve girêdayî ye. Meksîk cara yekem endamê Amerîkaya Latîn ya tev di sala 1994an de Rêxistina Aborî ya Hevkarî û Pêşxistinê (OECD) ye. Ev jî weke welatekî asta-navîn ji aliyê Banka Cîhanê û welatekî nû ji pîşesaziya ji aliyê çend analîstên nepenî bû. Ji aliyê sala 2050an de, Meksîk dikarin bibin pêncemîn an heftemîn aborî ya cîhanê. Li welatê navborî ve hem hêzekî herêmî û hêzekî navîn, û gelek caran wek hêzekî gerdûnî ji holê diyarkirin. Ji ber ku çanda dewlemend û di dîroka xwe de, Meksîk di rêza yekem de li Amerîkayê heftemîn di cîhanê de ji aliyê hejmarek ji Malperên Mîrateyên Cîhanê yên UNESCO ye. Di sala 2015an de, ew 9emîn welatê herî serdana di dinyayê de bi 32.1 milyon kesên nûhatî wek navnetewî bû. Meksîk endamê Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganiya Cîhanê, di G8+5, di G20, di Hevparkirina Tewafiqî û bi awayekî çavdêrên ji sala 2014an de Rêxistina Navneteweyî ya Frankofonîayê bûye hatiye dîtin.
Dewletên Federal ên Meksîkê
Meksîk ji 31 dewletên federal û ji herêmek taybet a federal pêk tê :
Saint-Jacques-en-Valgodemard
Saint-Jacques-en-Valgodemard, komuneke li departmena Hautes-Alpes a herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Bîrîniyê
Bîrîniyê, gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve ye.
Necne Serû
Necne Serû gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Hettefjorden
Hettefjorden, goleke di nava sinorê parêzgeha Buskeruda Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 12.58 km ye û 1,231 mêtre ji asta deryayê bilind e.
Qarqarava
Qarqarava, gundekî eşîra Doskî ya herêma Duhokê ye.
Gund dikevite kiva?
Ji vî gundî malbata Findî derketiye, ji vê malbatê çendîn nivîser û rojnamevan derketine, vê malbatê rolekê berçav heye di warê rewşenbirî û nivîsîne da.
Oxçîlar
Oxçîlar gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 12 kes (4 malbat) bûn.
Bikrê
Bikrê gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve ye.
Olsberg
Olsberg, bajarekî navçeya (Landkreis) Hochsauerlandkreisê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
L'Hospitalet-du-Larzac
L'Hospitalet-du-Larzac, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Glatten
Glatten şaredariyeke navçeya (Landkreis) Freudenstadtê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Montesquieu, Hérault
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Firîca Hecî Cewarî
Firîca Hecî Cewarî (19.8.1932 Êrîvan - 17.11.1993) doktorek kurd bû. Ew keça Heciyê Cindî û xanima Şekroyê Miho bû.
Pey kutakirina dibistana rûsî, ew Enstitûya Yêrêvanê ya doxtiriyê da tê qebûlkirinê. “Şikir vê gavêra, Firîca min bû xwendekara Înstîtûta doxtiryê”,- Heciyê Cindî wê salê rojnîşa xwe da nivîsiye.
Sala 1956-a Firîce ew Înstîtût serfinyazî xilaz dike û dibe doxtira kurde pêşin. Dura, Firîca Hecî çawa doxtira zara polîklînîkayêda derbazî ser kar dibe.
Sala 1960-î bona xebata berbiçav ew bi “Hurmetnema şêwra bajarê Yêrêvanê” tê rewakirinê.
Paşê Firîca Hecî ordînatûrayêda tê qebûlkirine û pey kutakirinêra - ji sala 1963-a heta sala 1993-a Kafêdra pêdiyatiryêda ya Înstîtûta tamkirina doxtiraye dewletêda kar dike. Heta sala 1989-a ew Înstîtût teslîmî Moskovayê dibû, û doxtir-kûrsantêd wê ji hemû komarê sovêtyêye berê bûn, ewê bona wana lêksiya dixandin, sêmînar derbaz dikirin:wanara gotî tiştê zanyaryêye teze şirobikira, razî kira. Ber çavê mene ew name, ku ewê ji bajarê başqe-başqe ji kûrsantêd xweye rûs, ûkrayîn, gurc, qazax, yakût, kurd, ermenî û yêd din stendine. Hemu namada rêzêd wa henê: “...Em ji we zef razîne, dersbêja meye hizkirî...”
Sala 1978-a Înstîtûtêda konkûrsa (leca) lêktora (dersbêja) elamkiribûn. Saya aqil, merîfet û xîretbûna wê - ewê bi navê “Lêktora here baş”, hatiye rewakirinê. Ji dersa û semînarê wê, sixêma, albomêd ku ewê hazirkiribûn, pir razî mabûn.
Firîca Hecî usa jî nexweşxanê da kar dikir.
Firîce lêksyêd xwe hazir dikirin, gotarênên yê zaniyariyê dinivîsîn, rojnama “Rya teze”-da gotarên wê derheqa  nexweşiyêd zarada dihatine weşanê, bi xwe di radîoya kurdîda mijûlî bi têma doxtiriyê derbas dikirin,  mala xweda mecal sazdikirin, wekî Şekroyê zeva dîsêrtasya xweye kandîdatyê, paşê ya doktoryê hazirke,ewê sê kurê xwe mezin dikirin, pêra jî întamêd aspîrantyê bi qîmetêd bilindva didan, dîsêrtasya (têza) xwe dinivîsî... Jêra  pir çetin bû. Lê ewê çetinayî altkirin û sala 1974-a dîsêrtasya xwe bi têma kardîyologiyê bi serfinyazî û yekdengî xweykir û bû doktira doxtiriyê.
62 pirtûk û gotarên Frîca Cewarî yê zanyariyê hene. , ji wan 25 gotar di salêd başqe-başqe li Moskovayê çap bûne. Berhemên wê bûnê qinyatên lazim ser textêd doxtirên zaraye kardîyolog û ne tenê kardîolog..
Îlon
Îlon (rezber an êlûn an jî gelerezan), meha nehem ya gregoryen e. Îlon 30 roj diajo.
Firîca Hecî Cewarî
Lê ewê çendik-çend daklad li Yêrêvanê û Moskovayê di Konfêransêd doxtirêd zarada xwendine, çendik çend cara dê û bavê zarên nexweş derê mala wê xistine: “Doxtir, bibaxşîne, -gotine,- kerema xwe teseliya zarê bike”. Çendik-çend cara, heta şevê jî, gazî nexweşxana  kirine- bona şewirdarya,  ku komekê bîde nexweşê giran. Çendik çend cara doxtirê ermenî bona xatirê nav û hurmeta Firîca Hecî nexweşên kurd - zar bûya, yan mezin -  pir pak  nihêrîne, gûhdarya wane mexsûs ser  wan nexweşa hebûye...
Havîna jî, wexta mala wan diçû gundê malbeta Şekroyê Xudo - Elegezê havîngê, ji gundê cînare kurmanc: dê û bavê zarê  nexweş  zarê xwe danîne cem Firîcê, digotin: “Frîca me hatîye”...
Îlon
Rezber
Li Kurdistanê bi piranî tiriyên rezan di vê mehê de tên çinîn. Ji bo çi peyva birîn tê bikaranîn û çinîn nayê xebitandin. Lewra weşiyên (gûşiyên) tirî tên birîn. Ji ber vê yekê "Rezçin" ne rast e. Rezber bê xweşûş rast e.
Firîca Hecî Cewarî
Frîca Cewarî xwe nedihêvişand Timê xwe nexweşara digîhand. Û hertim, hercar bi zanebûnên xweye pir kûrva, bi merîfet, merivatiya xweye bêhesabva ewê pirsê çetin safî dikir, alî nexweşa dikir, qenc dikir...
Hezar mixabin, ewê tek-tenê alî xwe nekir, 17-ê meha noyabirê (çiriya paşîn) sala 1993-a, wede zûtir, 61 saliya xweda, ew xatirê xwe ji vê cîhana ronik heta-hetayê xwest û çû ax û berê sar...
Frîca Cewarî, sitûneke zêrîn bû  gelê xweye hizkirîra, dê û  bavê xwe Heciyê Cindî û Zeyneva Îvora, malxwe xwe - Şekroyê Mihoyîra, zarê xwera, neviyên xwera, xûşkara. Ew kubariya xûşkên xwe bû.
Frîca Hecî Cewarî, xûşka mine rehmetî, xanim-xatûneke kurmanciyê bû: aqil, merîfet, xîret, nazik, pir maqûl, kinêzeke şewat, jinanî, kevanîke erhede-  xas xatûneke gotina we.
Germava
Germava, gundekî eşîra Doskî ya herêma Culemêrgê ye.
Mengîwerî
Di demên berî zayîne de, filozofên weke Aristoteles û Platon yên ku weke felsefevan yên ku hizre xwe herî mazin û kur anîne ser ziman bûn. Pişt wan re ji gelek filozofên derketin û hizre xwe di wê xata felsefê de anîne ser ziman. Yên ku herî mazin nav dan, weke Spinoza, Calvin, Berkeley û pişt wan re ji Hegel bû. Fîlozofên weke Eliyê Herîrî û Mela Hesenê Bateyî û Melayê Cizîrî û Feqiyê Teyran ji derketine û di dema xwe de nêzîkatîyeke hemdem lê vê felsefe kirina. Van felsefevanan û hê gelek felsefevanên weke wan, li ser vê xata felsefe hizre anîne ser ziman û kur kirin. Ya rastî ku mirov li ser vê xata felsefe dihizirê mirov gelekî û gelekî hizreke kur û mazin dibine. Ji xaynî vê yekê ji mirov dîrokeke ku pir mazin dibine. Dema ku mirov li ser hizre mengîwerê dihizirê, hingî, mirov rastî dîrokeke mazin ya hizir tê. Ew dîrok diçêt ta dema serê dîroka mirovahiyê. Denstpêka vê hizrê, bi destpêkê, derketine hizre dînî re dest pê dike. Berî ku mirov bi kevine dema şariştaniyê de, hêdî hêdî hizrên wan çêbûn. Hizrên ku "Xwedê heye" çêbû. Dema ku mirov di serê xwe de xwe gahandina wê hizrê, hingî êdî bidest hizirkirine ser xwûde kirin. Hizirkirine ser Xwedê, di serê mirovan de gelek hizir dane çêkirin. Gelek hizrên ku jiyana wan bi rê bibin û wan bi pêş bixin di serê wan de çê bûn. Bi vê yekê re, mirov karê karê bêje ku ew xate hizir, bi destpêka pêşketine mirovahiyê re dest pê dike.
Ji'an, Jilin
Ji'an, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Jilinê de cih digire.
Mengîwerî
Hizir, di pêşketine hizir de, bi hizrên weke hizre ´Xwedê´ re hinek pêvajoyên pêşketine di buhurêne. Ew pêvajo, hemû bi hev re hizre xwedê di ancama xwe de diaxifênin. Bi vê yekê re mirov karê vê yekê ji bêje ku hizir, çend ku hizre xwûde di serê mirovan de hinekî dî zelal dibe. Mirov, êdî di serê xwe de xwe digihênine wê hizre ku ku xwûde heya. Ew ancamaka ku pir mazina di pêvajoya pêşketine hizir de.Lê ku xwûde hebe ku ´li kuderê ya´ û ´ka´ ya. Herweha hinek pirs ji di serê mirovan de bidest çêbûne dibin. Ew ji, bu xwe re hinek pêvajoyên din têne. Pirsa ´ka´, di serê mirovan de çêdibe. Bi çêbûnê re, lêgerîn dest pê dike. Lê berî ku mirovahî di vê xata vê hizrê de werê wê astê hinek pêvajoyên din di buhurêne.Weke pêjoyayên ´xwedê-mîr(king). Mîrên ku derdikevin ji, xwe weke xwedeya danezênin. Bi vê yekê re, weke demeke weke ku hizre xwûdê tê bibersivandin. Lê ku hinek dem têve diçê, êdî hin bi hin zanabûna mazin dibe û hizir hinekî dî derdikeve hole, êdî hizre ´afiradinê´ derdikeve hole û di dawiyê wê hizrê de ji pirse ´kê´ tê pirsîn. Bi vê yekê re, êdî ku li bersive wê pirse tê lêgerîn, êdî dema xwedê-mîran ji bi ber dawiyê ve diçê. Hin bi hin êdî demeke dî diafirê. Ew dem ji, li ser Hizre xwedê ya. Ew hizir ji piştre her weha tê formûlakirn, têt ku gotin ku ´ yekî ku mirov diafirêne û çêdike heya´. Bi vê hizrê re, êdî têt têgihiştin ku ewê ku mîre ku dibêje ku ´ez xweda´ me ji, yekî ew ji afirandiya.Bi vê yekê re, êdî li xwede lêgerîn dest pê tê kirin. Di dema xwûde-mîran de xwûde li ardê bû. Ji ber ku wan xwe xwûde daneza kiribû. Lê ku têt têgihiştin ku ew mirova ne xwedaya, êdî piştre tê têgihiştin ku xwede li azmana ya. Bi vê yekê re, êdî têt hizirandin. Bi vê yekê re, êdî hizre ku ´ew afrînerê hertiştî ya´diafirê. Bi vê afirandinê re êdî xwe dana fahmkirin û têgihiştine wê hizrê çêdibe. Lê hê ji hizre xwe gahandina hizre xwede ji hole ranabe. Mirov, hê ji di xweze xwe bigihinê wî û hizre wî. Bi vê yekê re, hizirkirin, lêgerîn û çûnûhatin çêdibe. Divêt ku mirov ji bîr neke û bêne ser ziman, ku hizre xwede, di wê de di nav mirovan de wan digihê hevdû û wan bi hev re di gihinê pergalaka navxweyî. Êdî mirov di nav xwe de bi pergal jîn dibin. Bi vê yekê re, divêt ku mirov di cih de ji bêne ser ziman ku êdî dema çêbûn û pêşketine şariştaniyan de ji diafirê. Bi vê yekê re, divêt ku em êdî bahsa çêbûn û pêşketine şariştaniya sûmeriyan bike. Dema ku mirov bahsa şariştaniya sûmeriyan bike, divêt ku mirov vê yekê bêje ku sûmeriyan ´dewletê xwede´ ya pêşî avakir.
Ji'an, Jilin
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 214.000 kesî
Mengîwerî
Sûmeriyan, di dîrokê de gava pêşî avêtin. Wan bi vê yekê re, navê xwede, li azmana bicih kir û li ardê ji bi avakirina şariştaniya xwe re xwe kirina nimînêrên wî li dinyê. Bi vê yekê re, êdî bi wan re demeke nû ji ji bo mirovahiyê dest pê kir. Dema şariştaniyê, ji vê xata felsefe û pêşketine wê û di nav mirovahiyê de bicihbûna re demeke girîng diafirêne. Bi vê yekê re hizir ji bi pêş dikeve. Mirov bi pêş ve diçê. Çend bi pêş ve çûbûn bû, êdî bi pêşketine hizir re pirsîn çêdibe. Bi pirsîne re, êdî bi hizir re, lêgerîn û hizir dest pê dike. Lê berî ku em her weha di afirandina rêzên xwe de pêde herin, divêt ku em vê yekê ji bêjin. Derketine olê, divêt ku em bênine ser ziman. Ji ber ku ew ji demeke nûya di vê pêvajoya pêşketine de. Ne tenê ji bo vê xata hizir, ji bo mirovahiyê ji demeke nû ye. Ol, ku mirov bi çend gotinan bahsê bike, mirov wê bibine ku di pêşketinê de û di pêşketine hizir de demeke pêşketi ya. Dema pêşketine şariştaniyê ya. Ol, bixwe ji, dibe bîrdoziya şariştaniyê bi hebûn û pêşketin û hizre xwe re. Bi olê re, pergalbûn ava dibe.Pergalbûn ji, hîmê şariştaniyê diafirêne. Bi vê yekê re, divêt ku mirov bêje ku hizre mengîweriyê, bi pêşketine xwe re, her weha demên pêşketinê kifş dike. Di demên nû yên ku tên ji, êdî ´olperestî´ û ´olperestvan´ derdikevine hole. Olperestvan ji, olperestiyê dikin. Ew, di rastiya xwe de, filozofên wê hizrê yên herî mazinin. Dema pêşketine olan ji bi sê pêvajoyên demdirêj dibe. Dema pêşî, ku di serî de hê ku mirov ji nû ve bi hizir dibe ya. Di vê demê de, ji ber ku hizir bi pêşneketiya, û ku hin bi hin hizir bi pêşdikeve, êdî tişte ku dibine û nasdike, ji xwe re weke xwûde an ji afrîner dibine. Ev dem ji, dema totemê ya. yanî deme dageriya ne. Dema duyem ji, dema mîtolojîyê ya. Ev dem ji, bi totem û dariyên dema pêşî ku bûna bi watekirin û bi hizirkirin û bi xwe xwûda danezandina mirovên mîr re bi pêş dikeve. Dema sêyemîn ji, bi fahmkiiriin û têgihiştine wan dagerî û totem û mirovên ku xwe xwede daneza û kifşkirine ´hizre xwûdê´ re diafirê. Ev dema sêyemîn, dema olana.Êdî ol derdikevin. Êdî têt têgihiştin ku ´xwedayak heya ku hemû kesî û tiştî´ diafirêne. Bi vê yekê re, êdî dema olan dibe dema vê demê.Bi vê yekê re, gelek mirovên ku bi hizirin û bi hizirkirne xwe re mazin dibin ji, hizrên vê demê diafirênin. Ew ji dibine filozofên hizre mengîweriyê. Li gor, van pêşketin û dema, gelek dem û pêşketin û pêvajo êdî diafirin û jîn dibin. Weke ku ji bo wan deman bê bi navkirin, têt gotin Mezopotamya û iro navê wê Kurdistan e, navende van pêşketina na. Hersê olên mazin, yên ku van deman de derketine weke cuhutî, filahî û misilmantî hîmê xwe li vederê diavêje û derdiekeve û bi pêşdikeve û mazin dibe.
Naqabine, Dicle û Firatê, weke navendeka mazina ji wan pêşketinan re. Weke du navendên mazin ji li ber Diclê Cizîre bota ku warê Nebi Nuh a, û li ber Firatê ji Rihe ku warê Îbrahîm Xalîl a, divêt ku mirov di vir de bi navkê û bêne ser ziman. Piştî pêşketine li van herêman re, êdî pêşketin digihê rojava û herêmên din. Êdî li wan deran ji mirovên ku wan pêşketinan mazin dikin derdikevin. Hizre mengîweriyê, hizrek ji wan hizre na ku hîmê xwe ji van navendên digirê ya..
Di wêjeyê de Îdealîzm
Bertekeke nerînên li ser cîhana kesayetî de, di serê sedsala 20'an de derketiye holê. Niçika felsefeya bingeha perwerdeya pêşane dayina hebûn û cîhanê ku ji hiş û ramanan pêk tê de ya di wêjeyê de ye. Hemû taybetiyên felsefeya îdealîzmê di berhemên edebî de jî cî digirin. Nêrîna îdealîzmê li dijî civakên di nava jiyana nû ya ku di nava mekîneyan de wenda bûye û bajarên ku zêde zêde mezin dibin e. Dixwaze ku jiyana bihevra û hestên wekhevî bîne ser zimên. Îdealîzm li hemberî nêrîna “hebûn ji ramanê xweser e” û rêbazên daringperestî, rastbînî û sirûştî ye. Li gorî vê bizavê hemû tiştên ku hene bi ramanan ve girêdayî ne û ji vê tê afirandin. Ji bilî ramanê alînegireke rastîn nîne, ango tiştek ji ramanê ne xweser e an jî rastîneke daringî nîne. Hişê civakê û li gorî wê hişê afirandina takekesî, şayesayina tiştên ku jiyanê bi diyarî û nediyarî beralîdikin li gorî rastiyên giyanî pêş ve digire. Giyan daringiyê diafirîne, dareng bê giyan hebûna xwe pêk nayîne. Gerdûn ji derveyî hişê me çênabe. Ên ku tiştan diafirîne hizrên me ne, tiştên ku derdora me digirin ji aliyê hizrên me ve têne afirandin. Hizrên me jî; ji aliyê giyanekî ji xweza û mirov bilindtir di nav mijiyên me de tê xistin. Bingeha îdealîzmê di bûyera Petit Traite de Versification (Li ser helbestê analîzeke biçûk) a Romans û Chenneviere û Notes su la Technique Poetique (Nîşeyên li ser teknîka helbestê) a Georges Duhamel û Charles Vildrac de danîne holê. Nûnerê herî mezin nivîskarê Frensî Jules Romains e.
Hinek nivîskarên ku bi vê cûreyê berhem nivîsandine ev in;
Jules Romains, Alain Chenneviere, Georges Duhamel, Charles Vildrac, Woodrow Wilson, Hersh Lauterpatch, Quincy Wright, David Mitrany
Bazîd
Bazîd an jî Kurdava (tirkî: Doğubeyazıt) bajarekî bi ser parêzgeha Agiriyê ya Bakurê Kurdistanê ve ye.
Hejmara niştecihan bi qasî 92.000 kesî ye, panahiya erdê wî 2.383 km² ye. Navçe 93 km li rojhilatê Agiriyê ye. Qesra Îshaq Paşa, tirba Ehmedê Xanî, kavilê medreseya Xanî û mîrê kurdan yê navdar Heftbela li vir in.
Erbray
Erbray, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Bazîd
Bazîd bajarê ku lê hatiye cîhanê ye. Berî ku em derbarê Miradxan de agahiyan bidin, em ji bajarê wî Bazîdê hinekî xeber bidin û rola vî bajarî ya di warê wêjevanên Kurd de bizanibin.Bazîd di dîroka wêjeya Kurd de taybetiyeke xwe heye. Di Medreseya Bazîdê de gelek helbestvan û wêjevanên Kurd gihîştine. Kurdan ev bajar bi navê Bazîdaxa yan jî bi kurtayî Bazîd binav kirine. Lê tirkan navê bajêr weke hemû gund û bajarên Kurdistanê guhertine û kirine Doxubeyazît.
Bazîd bajarekî Kurdistanê yê gelekî kevnare ye. Dikeve Başûrêrojavayê Çiyayê Agirî. Bajarê kevin di geliyekî teng de ye û bi pênc kîlometreyan dûrî bajarê nû ye. Xirbeyên Seraya Ishaq Paşa di navbera herdu bajaran de cîh digirin. Piştî şerê cîhanê yê duyemîn bajarê nû pêşket û bajarê kevin hat şemirandin.
Kempa Hesen Şam M2 ya Awareyan
Kempa Hesen Şam M2 ya Awareyan, Kempa Hesen Şamî M2 ya Awareyan (bi îngilîzî: Hasansham M2 IDP Camp), xîvetgeheke awareyan e ku dikevite qezaya Hemdaniyeyê, li parêzgeha Mûsilê (Başûrê Kurdistanê).
Nentershausen, Hessen
Nentershausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Hersfeld-Rotenburg li Hessen, Almanyayê ye.
Bazîd
Taybetmendiya Bazîdê ji bo Kurdan ev e ku piştî Ehmedê Xanî li wira cîwar bû, êdî bajar bû navendeke çand û wêjeya Kurdî. Gelek wêjevan, helbestvan û nivîskarên Kurd di Medreseya Ehmedê Xanî de gihîştin. Ji çend kesên navdar ku di vê Medreseyê de xwendin û bi nav û deng bûn yek jî, Miradxan e. Digel Mirad Xan helbestvan ê wêjevanên din ku di Medreseya Bazîdê de gihîştin ev in, Îsmaîlê Bazîdî, Mele Mahmûdê Bazîdî û Xelîfe Yûsiv.
Silor, Mêrgesor
Silor an Silur, gundekî bi ser navçeya Mêrgesor ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye, yek jî gundên eşîra Mizûrî Bala ye.
Saint-Jean-Saint-Nicolas
Saint-Jean-Saint-Nicolas, komuneke li departmena Hautes-Alpes a herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Pîran, Diyarbekir
Pîran, navçeyek çiyayî ye ku girêdayî Amedê ye. Şêx Saîd ji vî bajarî bû.
Dewletên Federal ên Mîkronezyayê
Dewletên Federal ên Mîkronezyayê
Mîkronezya ji çar dewletan pêk tê :
Erdheja Gurgum û Dîlokê 2023
Erdheja Gurgum û Dîlokê yan jî Erdheja bakur û rojavayê Kurdistanê, du erdhejên wêrankarin ku bi mezinahiyên 7,8 û 7,5  di 6ê sibata 2023an de bi saetên Bakurê Kurdistanê, saet di 04:17e û 13:26an de li Bakurê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê pêk hatiye. Li deverên Tirkiye yê erdhej li bajarê Edeneyê û li Sûriyê jî li bajarên wekî Helep û Lazqiyê erdhej pêk hatiye. Navenda erdheja yekem li navçeya Bazarcixa bi ser parêzgeha Mereşê ve bû û navenda erdheja duyem jî ku piştî 9 saetan pêk hat dîsa li navçeya heman parêzgehê navçeya Celaya bi ser parêzgeha Mereşê ve bû.
Basêkê
Basêkê, gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve ye.
Asa Akira
Asa Akira, navê wê yê rast Asa Takigami (z. 3ê kanûna paşîn a 1986'an, li New York) pornostêrkeke amerîkî ye, ancax bi eslê xwe japonî ye. Asa Akira heta niha 105 pornofîlm, bi piranî yên cureyê lezbiyen, kişandine.
Erdheja Gurgum û Dîlokê 2023
Erdhej li bajarên wekî Gurgum, Amed, Riha, Dîlok, Xetay, Kilîs, Edene, Meletî, Semsûr û li Kinikanê pêk hatiye. Erdheja Gurgum û Dîlokê ji erdheja Erzinganê ya sala 1939an vir ve erdheja herî kujerê li Bakurê Kurdistanê ye ku erdheja sereke ya herî bihêz e ku di serdema nûjen de li Bakurê Kurdistanê hatiye tomarkirin. Erdheja Bazarcixê piştî Erdheja Anatolya Bakur a sala 1668an de, erdheja duyem a herî bihêz e ku li Bakurê Kurdistanê pêk hatiye. Ji ber erdhejê li Bakurê Kurdistanê û bajarên din ên Tirkiyeyê herî kêm 114.991 kes birîndar bûne û 47.975 kes jiyana xwe jidest dane. Li Rojavayê Kurdistanê û Sûriyeyê herî kêm 7 hezar kes birîndar bûne û 8.400 kes jiyana xwe jidest dane.
Robert Bosch
August Robert Bosch (1861 - 1942), pîşesazeki Alman ye. Ji bo wesaîten bi motor firmayeki bicuk en ku tesisata elektriki hilberine avakir. Di destpeka sedsala 20. de hema hema di her otomobilede manyetuya ku wi pestabiri dihat bikaranin. Bosch, gundeki bi nave Albeck'e ku li ciyayen Schwaebische Alb e ye wek zarokek yozdemin a malbateki rejber hat cihane.. Qezenca malbata wi ji xana ku ji bo rewiyen seve bu dihat. Dema reya trene hat raxistin, ew bi malbati koci Ulme kirin. Bosch, dema perwerdeya besa rast kirina zirav xilaskir ji welate xwe qetiya. Sala 1884'de cu Amerika (YDA)'ye u li wedere bi Thomas Alva Edison re xebiti u pist re ji cu Inglistan e. Pist re bi sermiyaneki 10.000 li Stuttgart'e tesîsatik, ji bo rast kirina zirav u elektroteknike vekir. Di 1887'de xuska hevaleki xwe re zewici u du zaroke wi cebun.
Erdheja Gurgum û Dîlokê 2023
Li deverên bilind ên erdhejê bi taybetî li Meletî û li navçeyên Meletiyê, barîna berfê û bahoza zivistanê li hinek deveran xebatên rizgarkirinê asteng kir. Berf barî ser wêraniyan û germahiya li herêmê daket. Ji ber sermaya seqemê ya li herêmê, kesên ku sax mane bi taybetî kesên ku di bin xirabeyan de mabûn di bin xetereya hîpotermiyê bûn.
Asa Akira
Jînenîgarî
Di 3ê kanûna paşîn a 1986an de li New York'ê zarokeke malbateke japonî hate dinê. Ew di 6 saliya temenê xwe de bi malbata xwe re koçî Japonê kir.
Erdheja Gurgum û Dîlokê 2023
Li Bakurê Kurdistanê herî kêm 40 hezar avahî hilweşiyan û gelek avahiyên dîrokî yên ku di nav wan de Keleha Dîlokê, Mizgefta Şîrvan, Mizgefta Nû ya Meletiyê û Dêra Katolîk a Latînî ya Îskenderûnê jî di nav de ne, zirareke mezin dîtine û bi qismî hilweşiyane. Di çarçoveya lêkolînên ku hatin kirin de hatiye diyarkirin ku li Bakurê Kurdistanê û li deverên din ên Tirkiyeyê hewcedarî hilweşandina acele ya 33 hezar û 143 avahiyan heye ku di erdhejê de zirareke mezin dîtine û hatine hilweşandin. Li qadeke hezar kîlomêtreçargoşeyî de 13,5 milyon kes ji ber erdhejê bi bandor bûn. Ji 99 welatan daxûyaniya alîkariyê hate ragihandin û ji 72 welatan 10 hezar û 336 personelên lêgerîn û xilaskirinê sewqê herêma erdhejê bûn. Piştî erdhejê di roja 6ê sibata 2023an de yekem ragihandina alîkariyê ji aliyê serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Joe Biden ve hate ragihandin. Bi dehan welatan materyalên alîkariya yekem, alav û tîmên bijîşkî şandin herêma erdhejê. Yekem tîmên alîkariyê ku gihiştin herêma erdhejê, tîmên tenduristiyê ya Herêma Kurdistanê bûn ku bilez gihiştibûn herêma erdhejê.
Forst, Altenkirchen
Forst şaredariyeke navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Erdheja Gurgum û Dîlokê 2023
Hate diyarkirin ku Rêveberiya Xweser a Rojava piştî erdhejê di 8ê sibatê de 30 tankêrên sotemeniyê û 20 qamyonên alîkariyên mirovî amade kirine. Çavkaniyên medyayî yên girêdayî Rêveberiya Xweser diyar kirin ku "hewl hat dayîn ku alîkariyan bigihînin mexdûrên erdhejê li devera Efrînê ku gelek avahî hilweşiyan e. Li gel hemî hewlên şandên navneteweyî ku navbeynkariyê kirine Tirkiyeyê rê neda ku alîkariya mirovî derbasê herêma Efrînê bibe. Hate ragihandin ku Rêveberiya Xweser piştî 9 rojan karwana alîkariyê ya ku li Deriyê Um Cîlûd a Minbicê sekinandî bû paş ve vekişand.
Erdhej, li bajarên Bakurê Kurdistanê li Amed, Riha, Meletî, Semsûr, Gurgum, Kinikan û Dîlokê bi giranî pêk hatiye û li bajarên wekê Çewlîg, Xarpêt, Mûş, Bidlîs, Mêrdîn, Êlih û li Sêrtê jî bi sivikî pêk hat.
Rewşa tektonîk
Enstîtuya Lêkolînên Jeolojîk a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (USGS) erdhej bi mezinahiya 7,8 pîvaye. Navenda erdhejê li navçeya Bazarcixa a Gurgumê, li nêzîkê sînorê Rojavayê Kurdistanê ye. Erdhej xwedî mekanîzmayek fokal a ku bi şikestinên şemitokê yên hûrik re têkildar e. Piştî erdhejê bi mezinahiya 6,7 erdhejek din pêk hat. USGS pîvana şkestinê ~ 190 km dirêj û ~ 25 km fireh texmîn kir. Erdhej piştî Erdheja Erzinganê ya sala 1939an de erdheja herî bi hêz e ku li Bakurê Kurdistanê pêk hatiye.
Sindorê
Sindorê, gundekî eşîra Doskî ya herêma Culemêrgê ye.
Erdheja Gurgum û Dîlokê 2023
Jeolojî
Şikesteka rojhilatê Anatolyayê 700 kîlometre dirêj e ku ber bi rojhilat-başûr û bi meyla rojavayê diçe, sinorê di navbera lewheyên Anatolya û Ereban de pêk tîne. Şikestek her sal ji rojhilat ber bi rojava ve bi rêjeyeke 10 mm û 1–4 mm diçe. Şikesteka rojhilatê Anatolyayê di salên 1789 (7,2 M), 1795 (7,0), 1872 (7,2 M), 1874 (7,1 M), 1875 (6,7 M), 1893 (7,1 M), û sala 2020an de (6,8 M) erdhejên mezin pêk aniye. Beşên şikestekê ku li navçeyên Palo û Mirûnê ye ji hêla erdhejê ve çalak e li rojhilatê şikestekê ji bo erdhejên bi mezinahiya 6,8-7,0 ve bi navberek bi qasî 150 salan carek dûbare dibe. Beşa Bazarcixê û Çiyayên Gewr ku li rojavayê şikestekê ye ji bo erdhejên 7,0-7,4 M bi rêzê ve di navbera salên 237-772 sal û 414-917 salan carekê dûbare bûne.