cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Xwepêşandan û komkujiya qada Tiananmenê ya 1989an
Travma û sansur
Bîranîna protestoyan bi berfirehî bi pirskirina rewabûna PKÇê ve girêdayî ye û yek ji mijarên herî hesas û herî sansurkirî li Çînê dimîne.
Tîma Kurdî
Tîma Kurdî, Tima Kurdi (jdb. 1970) nivîskareke kurd û çalakvana mafên mirovan e. Ew li Şamê ji dayik bû û dema ku ew salmezineke ciwan bû, çûye Kanadayê û niha li Coquitlam, Kolombiyaya Brîtanî dimîne. Kurdî nivîskara pirtûka The Boy on the Beach (Lawikê li ser peravê) ye ku derbara rewşên mirina biraziyên wê Xalib û Alan Kurdî û diya wan Rehanna de ye dema ewna ji şerê navxweyî yê Sûriyê reviyane.
Jiyana berî û perwerde
Tîma Kurdî di sala 1970an de di malbateke kurd de li Şamê, Sûriyê ji dayîk bûye. Di 22 saliya xwe de di sala 1992an de koçî Kanadayê kir.
Tajdînê Kurdî
Tacdînê Kurdî zanyarekî Îslamê ye. Tacudîn li cem Siracedînê Ûrmewî dersa fiqihê xwendiye. Roja ji dayîkbûna wî nayê zanîn di sala 1350'an de wefat kir. Wî di medreseya Orhanîyeyê de dersên feqiyan dida,
Guwenc
Guwenc (bi tirkî: Güvenç), gundekî bi ser Hekîmxana Melediyê ve ye.
Revanser
Di nav deşta navbera bajar de ku hê verzigarî têde têkirin girekî gelik biçûk heye ku mumkine tiştên kevnar têde peyda bin lê belê kesnikare bizane çi têdeye berku devlet iznê nade kesê ku vî girî bikolin. CD ya dêhxuda bara vî bajarî de ha dibêge; hevayekî sar heye ber xatira kaniyen zor û qopiyên vê havûna gelek pêşû hene.
Bilindiya bajêr ji deryayê 1336 metre bilindtir e. Çavkaniya çemê Qeresû yê ye.
Budayên Bamiyan
Budayên Bamiyan du peykerên bîrdarî yên sedsala 6an bûn ku li zinarekî li geliyê Bamiyan a herêma Hazarajat li navenda Efxanistanê hatibûn kolandin. Peyker 130 kîlometre li bakur rojavayê Kabûlê, li bilindahiyek 2,500 metre hatibûn xêzkirin. Dîroka karbonê ya pêkhateyên avahîsaziya Budayan destnîşan kir ku "Bûdaya Rojhilat" ya piçûktir a 38 metreyî li dora sala 570an, û ya mezintir a 55 metreyî "Bûdaya rojavayî" li dora sala 618an hatiye çêkirin. Ev tê vê watê ku her du jî ji dema ku Heftaliyan li herêmê desthilatdar bûn hatine avakirin. Li ser fermana damezrînerê Talîbanê Mela Omer ku bi îzna Xwedê niha di dojehê de dişewite, peyker di adara 2001an de hatin rûxandin piştî ku şarlatanên Talîbanê ragihand ku ew pût in. Raya navneteweyî û herêmî bi tundî rûxandina Budayan şermezar kir.
Peyker beşek ji şêwaza klasîk a hunera kevnar a Exfanistanê temsîl dikin. Niştecihên herêmê yên îroyîn, yên ku îslamê dişopînin û bi zaravayê hazaragî ya zimanê darî diaxivin, ji peykerê mezintir re dibêjin Salsal ("ronahî di gerdûnê de dibiriqe") û wî wekî nêr didin nasîn. Peykerê kurttir bi navê Shamama ("Dayika Qralîçe") ew wekî fîgurek jin tê nasîn. Ji hêla teknîkî ve her du jî rolyef bûn, ji ber ku li pişta wan ew di nav dîwarê zinar de li hev ketin. Laşên sereke rasterast ji zinarên kevirên qûmê hatine kişandin, lê hûrgulî bi rêya heriyê ku bi kahînê hatî pêçandî, model bûne. Peyker hatibûn boyaxkirin da ku bilêvkirina rû, dest û qatên kincan zêde bikin; ya mezin bi sorê kermî hatibû boyaxkirin, ya biçûk jî bi çend rengan. Tê bawer kirin ku beşên jor ên rûyê peykeran ji maskeyên dar ên mezin hatibûn çêkirin. Rêzên qulikên ku di wêneyan de têne dîtin, pêlên darîn ên ku stûyê derve stabîl dikin, digirin.
Li dora her du Budayan gelek şikeft û rûberên ku bi tabloyan hatibûn xemilandin hebûn. Tê fikirîn ku ev bi piranî ji sedsala 6an heta 8an tên, berî ku misilman Efxanistanê feth kirin. Berhemên piçûktir ên hunerî wekî sentezeke hunera budîst û hunera Gupta ji Hindistanê têne hesibandin, bi bandorên Împaratoriya Sasanî û Împaratoriya Bîzansê û herwiha welatê Toxaristanê.
Polonya
Polonya, Lehistan, Polenda an jî Polonistan (bi polonî: Polska), navê fermî: Komara Polonyayê (bi polonî: Rzeczpospolita Polska) welatekî li navrasta Ewropayê ye.
Polonya li rojava bi Almanya, li başûr bi Slovakya û Çekya, li rojhilat bi Lîtvanya, Belarûs û Ûkrayna, li bakur jî bi Deryaya Baltîk û beşek ji erda rûsan ve hatiye dorpêçkirin.
Dîrok
Tê bawerkirin ku eşîrên slavî di sala 2000î berî zayînê de li baska Vîstûl bi cih bûne. Di sedsalên 9 û 10an piştî zayînê de mîrasa Piastê li ser vê herêmê serdest bû. Di sala 966an de Piast Mieszko xiristiyanî qebûl kir û ji bo dewleta Polonî rê vekir.
Keyê paşîn ê Pîastê Casîmîrê III, hewl da di navbera cîranên xwe yên ku di bin bi gefa Töton de ye hevkarî çêke. Jibo ku yekitiya Lîtvanya û Polonan bê avakirin, di sala 1386an de Grandoka Lîtvanya II Wladyslav Jagiello bi keybanû Jadwiga ya Polonyayî re zewicî. Bi vê zewacê yekitiyek hevpar pêk hat û axa Polonyayê çar caran mezintir bû û rêya bazirganiya rojhilat vebû. Di sala 1410an de Jagiello li Grunwaldê leşkerên siwarî ên Totonê têk bir. Di sala 1466an de kurê wî Kazimîerz ê çardemîn di Şerê Sêzdeh Salan ê li dijî leşkerên Totonê bi ser ket û Pomeranya û Gdanskê beşdarî axa Polonyayê kir. Bi vî rengî derketina ber bi Derya ya Baltikê ve hat bidestxistin. Di dawiya sedsala 15an de Teterên Osmanî û Kirimê êrîşên welat kirin li dora Derya Reş, rêya bazirganiya rojhilat a Polonyayê girtin. Di heman demê de Împeratoriya Romê ya Pîroz li dijî Polonyayê leşkerî siwarî ên Tötonê amadekirin û di vê demê de car caran de welat rastî êrîşên Rûsan jî dihat. Keyê polonî Zygmunt I. (1506-48) piraniya êrîşên Rûsyayê têk bir. Di sala 1569an de qanûna bingehîn a ji bo serdestiya qralîteya yekgirtî û serbixwe hat amadekirin. Destûr hate dayîn ku hemû xanedan rasterast beşdarî hilbijartinên Qerala bibin. Granduka Lîtvanya û Keyaniya Polonyayê, dewleta bi tenê ji aliyê desthilatdarekî ve bê birêvebirin hate afirandin. Di vê demê de zextên xanedana li ser gundiyan zêde bû.
Dibistana amadeyî
Dibistana amadeyî an jî lîse navê dibistana piştî dibistana seretayî û dibistana navîn lê berî zanîngehê ye. Bi gelemperî ji pola 10ê heta ya 12ê zarok diçin dibistana amadeyî yê.
Silêmankendî, Şot
Soleyman kandî, navê yek ji gundên Gundistana Qere Qoyona Bakuri li Bexşa Navendîa Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Araxa
Araxa navê serhildêrekî ermenî ye ku di dema Daryûsê Mezin de li Babîlê serî hildabû. Di nivîskên Bêstûnê de tê gotin ku navê bavê wî Haldîta bû. Daryûs artêşekê di bin serweriya Vîdafarnayî de dişîne ser hêzên Arxayî. Serhildana wî têk diçe û ew tê kuştin. Arxa herwiha weke Nebukadnezar IV jî tê zanîn.
Fuzeya balîstîk a navparzemînî
Fuzeya Balîstîk a Navparzemînî kurte FBN mûşekek balîtalîstek bi rêjeya herî kêm 5,500 kîlometre ye, ku bi taybetî ji bo peymana çekên atomî yên vekirî hatiye damezirandin (şewitandina yekîneyên tironîk an jî bêhtir belav kirin). Bi vî awayî, çekên kevneşopî, kîmyewî û çekên biyolojî jî dikarin bi bandorên cuda cuda were belav kirin, lê qet carî li FBN'ê nehatine avêtin. Pêşniyarên pirjimarên gelek bi destûra wesayîtên rêberî (MIRV) piştgirî dikin, da ku meriv tenê mîlîtalek li ser gelek mirinan digerin, ku her kes dikare êrîşekî cuda bikin.
Dercîmît
Dercîmît, gundekî girêdayê navçeya Qerqelî ya Wanê ye.
Fuzeya balîstîk a navparzemînî
FBN'ê ji hêla mestir û gavbûna ji mûşeyên balîtalîstîkên din ên cuda têne çêkirin: Mûşekên Balyozîstîk ên Navendî (MBêN), Mîlîtalayên Navîn ên Navendî (MNN), Mîlîtalayên Biçûk ên Navendî (MBN) û Mûşekên Balîstîk ên Taktîkî (MBT).
Mûşekên Balîstîk ên Kurt û Navîn bi awayekî kolektîf wek Mûşekên Balîstîk ên Şano jî tê zanîn.
Heilbad Heiligenstadt
Heilbad Heiligenstadt, bajarekî navçeya (Landkreis) Eichsfeldê li herêma Turîngiyaya Almanyayê ye.
Gottenheim
Gottenheim şaredariyeke navçeya Breisgau-Hochschwarzwaldê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Qozdere
Qozdere (bi tirkî: Kozdere), gundekî bi ser Hekîmxana Melediyê ve ye.
Galenberg
Galenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Melaîbrahîm
Melaîbrahîm (bi tirkî: Mollaibrahim), gundekî bi ser Hekîmxana Melediyê ve ye.
Qopiz
Qopiz gundekî navçeya Agirî Zêdikanê ye.
Radyoîzotop
Radyoîzotop, îzotopên radyoaktîf in.
Mark Landin
Mark Landin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Uckermark li Brandenburg, Almanyayê ye.
Gulmanxane
Gulmanxane gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 140 kes (33 malbat) bûn.
Seydîbeg
Seydîbeg, gundekî girêdayê navçeya Qerqelî ya Wanê ye.
La Bastide-Pradines
La Bastide-Pradines, komuneke departementa Aveyrona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Oberweiler-Tiefenbach
Oberweiler-Tiefenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Tevre, Şot
Tevre, navê yek ji gundên Gundistana Qere Qoyona Bakuri li Bexşa Navendîa Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Villemus
Villemus, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Skunxa
Skunxa navê serkirdeyekî îskîtî bû ku di dema Daryûsê Mezin de li Îskîtya serwerî dikir. Di nivîskên Bêstûnê de tê gotin ku Daryûs bi artêşe xwe derbasî welatê îskîtan dibe û wan dike bin hikûmdariya xwe de. Herwiha tê gotin ku gelê îskît îhanetê li Skunxa dike û wî dîl digirin. Ew piştre tê kuştin.
Teymorabad, Şot
Teymorabad, navê yek ji gundên Gundistana Qere Qoyona Bakuri li Bexşa Navendîa Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Bername NET
Kovara Bername NET ji aliyê Komeleya Lêkolîn û Pêşvebirina Çand û Ziman (Karger) ve hatiye derxistin.
Di zaravayê kurmancî de bi tîpên latînî duyemîn kovara înternet û komputergeriyê ye. Di çiriya paşîn a 2006an de hejmara yekem derketiye û jê û pê ve derneketiye. Berî vê hejmarê heman kesan bi navê PCKurd dîsa kovareke înternet û komputergeriyê derxistine, ku ew jî tenê hejmarek derketiye.
Sêmêl (navçe)
Sêmêl yek ji navçeyên parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Çar Nahiyên Sêmêlê ji Sêmêl, Fayde, Batêl û Xankê pêk dihên. .
Friedenweiler
Friedenweiler şaredariyeke navçeya Breisgau-Hochschwarzwaldê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Taxik
Taxik, gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.
Suqian
Suqian, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Jiangsuyê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2011an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 4.730.000 kesî
Mizrev
Mizrev, gundekî girêdayê navçeya Qerqelî ya Wanê ye.
Tewerz
Tewerz, gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.
Çekbend
Çekbend yek ji cîlûbergan e. Li ser mîntanan, di bin sako, qapûtan de tên li xwe kirin. Bêmil e, pêşî tê vekirin, bêberstûk e. Pirranî bi bişkojan tên qefaltin.
Pürgen
Pürgen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landsberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Berkholz-Meyenburg
Berkholz-Meyenburg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Uckermark li Brandenburg, Almanyayê ye.
Odenbach
Odenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Gravity Waves
Pêlên Kaşker ji alîyê Albert Einstien va di Teorîya Nisbîyeta Giştî di sala 1915’an da hatibû pêşbînîkirin. Lêkoleran bi resedkirina sîgnalên wergirtî têderxistin ku du reşçal di demeke pir pir biçûktir ji sanîyeyekê da bi leza nêzîkê nîvê leza Ronahîyê li hev qelibîne û beşek ji cirma wan li gor hevkêşeya Cirm- Enerjî ya Einstien veguherîye forma Enerjîyê.
Pitt Meadows
Pitt Meadows, bajarekî herêma Kolumbiya Brîtanîya Kanadayê yê.
Ihringen
Ihringen şaredariyeke navçeya Breisgau-Hochschwarzwaldê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Demhat Dêrikî
Demhat Dêrikî rojnamenivîsekî kurd e ku di sala 1973'an de li gundekî rojavayê Kurdistanê bi navê Girbalat ku ser bajarokê Dêrika Hemko ye ji dayik bûye. Demhat heta dibistana amadahî xwendiye. Berî nuka bi navê Demhat Hezexî di rojname Azadiya Welat, Kovara Peyv, Nûbûn, Zaxo û Hêzil de gotarên siyasi, nivisên wêjeyî (çîrok û helbest) nivisiye. Niviskar li herêma Başûrê Kurdistanê li bajarê Duhok û Zaxo maye piştî ku jiber rejîma Baas li sala 2004ê jiber egera serhildana Qamişlo direve. Her wisa li Duhokê endamê Sendîkaya Rojnamevanên Kurdistanê ye, endamê Yekîtiya Nivîskarê Kurd Tayê Duhok e. Di nava desteka nivîserên Kovara Zaxo de cî girtiye û di dengê Radyoya Zaxo û televîzyona Zagrosê de kar kiriye û nuke li welatê Almaniya dimîne. Berhemên wî yên çapkirî weku pirtûk ev in, şev jî diaxive ku helbestin ji aliyê Yekîtiya Nivîskarên Kurd Tayê Duhok ve hatiye çap kirin, Hest diaxivin ji aliyê Wezereta Rewşenbîrî û Lawan ve hatiye çap kiri, Esmera Bakur ji aliyê çapxana Ronahî ve li Amedê hatiye çap kirin, her weha Keçika Agirî ku hemû çîrok in ji aliyê çapxana Aram ve li Bakurê Kurdistanê bi nave Demhat Hezexî hatiye çap kirin.
Gulmerza Jorîn
Gulmerza Jorîn gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 0 kes (0 malbat) bûn.
Glees
Glees şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Villeneuve, Alpes-de-Haute-Provence
Villeneuve, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Qereqoyona Şotê (nahiye)
Qereqoyona Şotê, navê yek ji navçeyên şaristana Şotê li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îranê ye.
==Dabeşkirina nahiyeyê == Bajarek û du gundistan li vê nahiyeyê hene;
Îzotop
Îzotopên elementekî, rengên elementekî ne ku li gora hejmara atomê wekhev in lê li gora giranî cuda ne. Yanî, hejmara protonan wekhev e, lê hejmara newtronan cuda ye.
Gotina îzotop ji zimanê yewnanî tê. Wateya Izo "wekhev" e, topos "cîh" e. Yanî, îzotopên di cetwela elementan de di ayni cîhê wekî elemena bingehî de ne.
Ji îzotopên radîyoaktîf re radyoîzotop tê gotin.
Weşanxaneya Lîs
Weşanên Lîs weşanxaneyeke ye ku bi kurdî û tirkî diweşîne.
Tilmîn
Tilmîn, gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.
Lûsemasûlke
Lûsemasûlke an jî masûlkeya lûs (bi înglîzî: smooth muscle) yek ji sê corên masûlkeyan e.
Xaneyên lûsemasûlkeyê hêldar nîn in. Ango di bin mîkroskobê de deziyên masûlkerîşalan wekî beşên ronî û tarî xuya nabin, loma navê lûsemasûlke lê kirine. Rengê lûsemasûlkeyan bi qasî yên peykeremasûlkeyan sor nîn e. Lûsemasûlke ji xaneyên şeweyê teşiyî pêk tê, navenda xaneyê stûr e, herdu serikên xaneyê tûj e. Her xaneyek de yek navik heye, navik di navenda xaneyê de cih digire. Lûsemasûlke masûlkeya xwênewîst e. Ango ne li gor xwestaka mirov, lê li gor ragihandinên demarekoendama xweyî tê kontrolkirin. Xaneyên lûsemasûlke jî ji rîşalan pêk tê, loma xaneyên wê jî wekî masûlkerîşal tên navkirin. Masûlkerîşalên lûsemasûlkeyê ji rîşalên hûrik pêk tên. Tîreya rîşlên lûsemasûleyan bi qasê 1 heta 5 mîkrometre, dirêjiya wan jî bi qasî 20 heta 500 mîkrometre ye. Xaneyên lûsemasûlkeyê jî deziyên aktîn û miyozînê li xwe digirin, lê rêzbûna deziyan ne mîna yên peykeremasûlkeyê ne. Leza girjbûn û xavbûna lûsemasûlkeyan ji ya peykeremasûlkeyan hêdîtir e. Ji ber ko ji xeynî dil, hema hemû endamên hinavê lûsemasûlke li xwe digirin, hin caran lûsemasûlke wekî masûlkeyê hinav (bi înglîzî: viceral muscle) jî tê navkirin. Pirraniya endamên laş lûsemasûlke li xwe digirin. Hinek beşen laş ko lûsemasûlke li xwe digirin ;
Erkên lûsemasûlkeyê
Di koendama dilelûleyê de erkên lûsemasûlekeyê,
Lûsemasûlkeyên li ser dîwarên lûlêyên xwînê, pesto û herrika xwîna endam û beşên laş rêk dixe.
Di koendama henaseyê de erkên lûsemasûlekeyê,
Girjbûn û xavbûna lûsemasûlkeyên coga henaseyê, tîreya coga henaseyê diguherînin, bi vî awayê herrika hewaya henasegirtin û henasedayînê rêk dixin.
Di koendama herisê de erkên lûsemasûlekeyê, Lûse masûlkeyên coga herisê bi girjbûn û xavbûnê, xurekemadeyan ji gewriyê heta tortorikê diguhêzînin. Enzîmên herisê û xurekan li nav hev dixin. Derfet didin ji bo mijîna xurekên herisbûyî. Di hêla guşeran (bi înglîzî: sphincters) de lûse masûlke bi guvaştinê, guşerên gedeyê digire bi vî awayê xurek ji bo demek dirêj di nav gedeyê de dimînin, ev rewş firsend dide bo herisa mekenîk û ya kîmyayî ya xurekan. Her wisa xurekên neherisbûyî jî di tortorîkê de tên embarkirin. Li kotahiya tortarîkê de kom (pind) heyê, guşerên komê dema derketina destavê tên vekirin lê di demen din de ji bo embarkirina pîsayî guşerên ji lûsemasûlke girtî ne.
Di koendama mîzê de erkên lûsemasûlekeyê,
Di gurçikan de lûsemasûlkeyên dîwarên lûleyên xwînê, herrika xwîna nav gurçikê û parzûnkirina di glomerulusê de rêk dixe. Lûsemasûlkeyên borrîmîzan, mîza nav gurçikan ber bi mizdankê pal didin. Herwisa lûsemasûlkeyên mîzdankê jî mîzê bi navbeynkariya rêya mîzê (mîzerê) ber bi derveyê laş davêje.
Di koendama zawzê de erkên lûsemasûlekeyê,
Di laşê nêran de guhêztin û derdana sperm û rijênan. Di laşê mêyan de arastekirina spermên wergirtî bi ber bi coga hêkê. Ji hêkdankê heta malzarokê guheztina hêkê. Dema ji dayikbûnê, ji malzarokê paldana dergûşê.
Corên lûsemasûlkeyan
Du corên sereke yên lûsemasûlkeyan heye;
lûsemasûlkeyên tek yekeyî û lûsemasûlkeyên fire yekeyî
Lûsemasûlkeya tek yekeyî
Coga herisê,coga henaseyê, mîzdank, malzarok, borrîmîz, lûleyên xwînê, coga zeravê hvd lûsemasûlkeyê tek yekeyî (bi înglîzî: single unit smooth muscle) li xwe digirin. Bi sedan hezar xaneyên lûsemasûlkeyê gişt bi hev re wekî mîna yek xaneyêk girj dibin û xav dibin. Lûsemasûlkeyên tek yekeyî bi şêweyê koma gurzan an jî wekî berg di endaman de cih digirin. Xaneyên lûsemasûlkeyê tek yekeyî bi girêdanên navber (bi înglîzî: gap junctions) bi hev re di nav têkiliyê de ne. Ango parzûna xaneyên lûsemasûleyên tek yekeyî bi girêdanên navber li gelek beşan de bi hev re girêdayî ne. Erkê kar bi navbeynkariya girêdanên navber ji xaneyek derbasî xaneyên din dibe. Loma lûsemasûlkeyên van endaman bi awayekî hemahengî girj dibin, bi vî awayê hemû xaneyên masûlkeyê bi carekî ve, wekî tek yekeyek girj dibin. Wekî mînak; di xaneyên lûsemasûlkeyê mîzdankê de, di hemû xaneyan de erkê kar di heman demê de rû dide. Her çiqas ji bo her xaneyek rîşalên demar tune be jî, demareragîhandina ji yek demarê dikare bi navbeynkariya girêdanên navber belavê hemû xaneyan bibe. Hemû xane bi hemahengî girj dibin, qebareya mîzdankê kêm dibe, pestoya mîza nav mîzdankê zêde dibe. Mirov bi mîzkirinê mîzdankê vala dikê û pestoya wê kêm dike.
Lûsemasûlkeyên fire yekeyî
Xaneyên vê cora lûsemasûlkeyê jî hev cuda ne, ango bi girêdanên navber bi hev re girêdayî nîn in. Her xaneyek dikare bi awayekî serbixwe bixebite. Bi gelemperî her masûlkexaneyêk wekî mîna masûlkerîşalên peykeremasûlkeyê, bi kotahiya demarekî ve gîrêdayî ye. Rûyê derve yên xaneyên lûsemasûlkeyên fire yekeyî bi perdeyek tenik dapoşrav e. Perde dişibe perdeya binyat (bi înglîzî: basement membrane) û ji kolojen û glîkoproteînan pêk tê. Xane bi hebûna perdeyê ji hev cûda dimînin û erkê kar ji xaneyek nikare derbasî yeka din bibe. Taybetmendiya herî girîng ji bo xaneyên lûsemasûlkeya fire yekeyî ev e ko girjbûn û xavbûna her xaneyek ne li gor çalakiya xaneyên din, lê bi awayekê serbixwe rû dide û çalakiya wan tenê ji aliyê demareragihandinan ve tê rekxistin. Kûlkemasûlkeyên çavê, masûlkeyên rengîneya çavê, herwîsa di çerm de masûlkeyên repker ên mûyê mînak in ji bo lûsemasûlkeyên fire yekeyî.
Pêkhate û girjbûna xaneya lûsemasûlkeyê
Xaneya lûsemasûlke, deziyên barîk û stûr li xwe digire. Her wisa proteînên aktîn û miyozîn jî di pêkhateya lûsemasûlkeyê de cih digirin. Pêkhateya van herdu proteînan dişibin proteînên aktîn û miyozîna peykeremasûlkeyê. Li deziyê barîk de aktîn û tropomiyozîn heye lê troponîn tune, loma pêvajoya girjbûna xaneyên lûsemasûlkeyê ji ya peykeremasûlkeyê cuda ye. Di xaneyên lûsemasûlkeyê de sarkomer tune deziyên aktînê ne bi hêla Z lê bi tenên çîr (bi înglîzî: dense bodies) ve girêdayî ne. Tenên çîr wekî mîna hêlên Z yên peykeremasûlke û dilemasûlkeyê kar dikin û bi sarkolemayê ve girêdayî ne. Tenên çîr li ser xêzek de rezbûyî nîn in, loma dema girjbûnê, xaneya masûlkeyê bi şêweyê lûlpêç ba dibe û kin dibe.
Deziyên lûsemasûlkeyê ji yên peykeremasûlkeyê dirêjtir in. %90ê xaneya lûsemasûlkeyê bi dezî û tenên çîr dagirtî ye. Di xaneyên lûsemasûlkeyê de lûlekên T tune, qebareya retîkûlûma endoplazmî jî ne bi qasî yên xaneyên peykeremasûlkeyê zêde ye. Loma, ji bo girjbûnê iyonên kalsiyumê li gel retîkûlûma sarkoplazmî, ji şileya derveyê xaneyê jî tê dabînkirin. Lûsemasûlke ji peykeremasûlkeyan hêdîtir girj dibin, lê gava girj dibin, bo demek dirêjtir dikarin wekî girjbûyî bimînin. Aktîn û miyozînên lûsemasûleyê hema wekî mîna yên peykeremasûlkeyê kar dikin. Ango aktîn li ser miyozînan dixilîskin. Ji bo girjbûnê, pêdiviya xaneyên lûsemasûlkeyê bi îyonên kalsiyumê û ATPyê heye.
Di xaneyên lûsemasûlkeyê de bi navê kalmodulîn (bi înglîzî: calmodulin) proteînek peyamber heye, ev proteîn dişibe troponîna peykeremasûlkeyê. Dema masûlkexane neçalak in, ji derve kalsiyum derbasî nav xaneyan nabe û bi kalmodulînê ve girê nabe, loma masûlkexane di rewşa bêdengiyê de dimîne. Gava masûlkexane ji aliyê demarexane, hormon an jî ji aliyê hêzên din ve tên handerkirin, li parzûna xaneya lûsemasûlkeyê de berevajîbûna cemsergirî (bi înglîzî: depolarization) rû dide û kalsiyum bi navbeynkariya cogên kalsiyumê, ji şileya navbera xaneyan ber bi hundirê xaneyê ve diherike. Herwisa di heman demê de retîkûlûma sarkopazmî jî hinek kalsiyum der dide nav sarkoplazmaya xaneyê. Di xaneya lûsemasûlkeyê de asta berevajîbûna cemsergirî çiqas zêde be, herika kalsiyûmê ya ber bi nav xaneyê jî ewqas zêde dibe, di nav xaneyê de xestiya kalsiyumê çiqas zêde bibe, girjbûna masûlkeyê jî hê bi hêztir dibe. Di nav sarkoplazmayê de zêdebûna kalsiyumê di masûlkexaneyê de rêzeçalakiyan dide destpêkirin.
Mîntan
Mîntan, camedî, kurtik, gomlek cure xwekirinek e. Di ser atlêtan de tê li xwe kirin. Bimil an bêmil in. Heriha biberstûk an bênerstûk in. Jin jî li xwe dikin, mêr jî. Pirranî di bin sakoyan de tên xwekirin û stovank lê tê malîn.
Lûsemasûlke
Pêkhate û girjbûna xaneya lûsemasûlkeyê
Zincîra sivik a miyozînê (bi înglîzî: myosin light-chain )navê proteînek taybet e di xaneyên lûsemasûlkeyê de, di nav xaneyê de hebûna zincîra sivik a miyozînê dibe ko bi fosfat ve girêdayî be an jî bi awayekî serbest be. Bi zincîra sivik a miyozînê ve girêdana fosfatan, ji aliyê kalmodulîn ve tê rêkxistin. Girêdana fosfatê wekî fosfatîbûn (bi inglizi: phosphorylation) tê navkirin. Ji bo fosfatîbûnê, li gel kalmodulîn û kalsiyumê, enzîmek jî navbeynkarî dike. Enzîma bi navê kînaza zîncîra sivik a miyozînê (bi înglîzî: light-chain kinase (MLCK) ji aliyê kalsiyum-kalmodulîn ve tê çalakkirin. Enzîma kînaza zîncîra sivik a miyozînê, fosfatîbûnê dide destpêkirin û zincîra sivik a miyozînê bi molekûlên fosfatê ve girê dibin. Bi fosfatê ve girêdana zincîra sivik, ji bo destpêkirina pêvajoya girjbûnê gava yekem a girîng e. Di heman demê de kalmodulîn bi proteîna kaldesmon (bi înglîzî: caldesmon) ve girê dibe, ev pêkhateya nû tropomiyozîna li ser deziyê barîk ji cihê girêdana miyozînê dûr dixe. Ev rewş rê li ber avakirina panî pireyê ve dike. Fosfatîbûna panîpireyên miyozînê rê dide serikê miyozînê ko bi aktînê ve girê bibe. Rêjeya fosfatîbûna zincîrên sivik ên miyozînê hêza girjbûn û maweya girjbûna lûsemasûlkeyê diyar dike . Girjbûna lûsemasûlkeyê li gor peykeremasûlkeyê gelek hêdî rû dide, lê lûsemasûlke zû nawestin û bi gelemperî bo demek dirêj çalak dimînin. Pêdiviya lûsemasûlkeyan a bi enerjiya ATPyê ji ya peykeremasûlkeyan kêmtir e, loma lûsemasûlke bêrawestan û bêwestan dikarin bo demek dirêj çalak bimînin.
Mîntan
Îro pirranî karmend, xwendekar li xwe dikin, ên bimil wekî xwekirineke fermîtî tê dîtin. Ên bêmil bi havînan li ser pantolên kot gelek tên xwekirin.
Lûsemasûlke
Pêkhate û girjbûna xaneya lûsemasûlkeyê
Ji bo xavbûna lûsemasûlkeyan, cogên kalsiyumê yên li ser parzûna masûlkexaneyan tên girtin, kalsiyuma nav sarkoplazmayê bi navbeynkariya pompeyên kalsiyume ber bi derveyî xaneyê ve tên pompekirin. Bi vî awayê di nav xaneyê de xestiya kalsiyumê kêm dibe, kalmodulîn ji kînaza zîncîra sivik a miyozînê diqete, dawî li çalakiya enzîmê tê. Enzîma fosfataza zincîra sivik a miyozînê (bi înglîzî: myosin light-chain phosphatase ( MLCP )) fosfatên bi miyozînê ve girêdayê, ji miyozînê diqetîne. Dûrxistina fosfatan panîpireyê hildiweşîne, bi vî awayê masûlke xav dibe. Hêza girjbûn û xavbûna hemû lûsemasûlkeyan ne yek e. Di xaneyê de xestî û çalakiya du enzîman;  kînaza zincîra sivik a miyozînê û fosfataza zincîra sivik a miyozînê hêz û leza girjbûna lûsemasûlkeyê diyar dikin.
Hannah Arendt
Hannah Arendt ango Johanna Arendt (jdb. 14ê çiriya pêşîn a 1906an li Linden/Hannover, Elmanya; m. 4ê kanûna pêşîn a 1975an li New York, DYA) teorîsiyen, felsefevan û nivîskareke elman-emerîkî ya cihû bû.
Di sala 1933an de rejîma nasyonalsosyalîst a Elmanyayê hemû mafên gelê cihû ji destê wan stand û gelek mirovên cihû xiste zîndanê. Yek ji ew mirovên ku ji bo cihûtiya xwe ketibûn zîndanê Hannah bû. Piştî ku serbest hat berdan ew mecbûr ma koçberiya derveyî welatê xwe bike. Di sala 1937an de mafê wê yê hemwelatiya Elmanyayê ji aliyê rejîma nasyonalsosyalîst ve hatiye standin û Arendt heya sala 1951an bêyî statuya hemwelatiyê ma, heya ku DYAyê wê wek hemwelata xwe qebûl kir. Hannah Arendt wek rojnamevan û profesor xebitî û çend gotarên girîng ên felsefeya siyasî derxist. Dîsa jî wê ti car qebûl nekir ku meriv jê re bêje felsefevan. Wê lewra ji binavkirina gotarên xwe wek felsefeya siyasî ne razî bû û şûna vê dixwest ku bila ew wek teoriya siyasî bên binavkirin.
Arendt konsepta pluralîteyê diparast: Li gorî vê yekê di nava mirovan de têkîliyek heye û di siyasetê de divê ev têkîlî xwe bi rêya azadî û wekheviyê nîşan bide. Lewra girîng e ku meriv xwe bike cihê mirovên din da ku nêrînên cuda jî fehm bike.
Mirov ji bo qanûn, lihevhatin û peymanên siyasî divê kesên zane û bi hest hilbijêre. Ji ber vê sedemê wê demokrasiya representatîv rexne dikir û li şûna wê sîstemên konseyan û formên demokrasiya dîrek pêşniyar dikir.
Wê gelek lêkolîn û nivîsên teoretîk amade kir derheqê xebatên felsefevanên kevnar - ên wek Sokrates, Platon, Arîstoteles, Immanuel Kant, Martin Heidegger û Karl Jaspers - û yên felsefeya siyasî ya nûjên - ên wek Machiavelli, Montesquieu û Tocqueville. Ji ber vê ye ku pirr caran Arendt weke felsefevan tê qebûlkirin.
Bi fikir û ramanên xwe yên serbixwe, teoriya xwe ya li ser serdestiya totalîter, xebatên felsefîk li ser hebûnê û daxwaza gengeşiyên azad Arendt di gengeşiyên îroyîn de cihekî girîng digire. Çavkaniya fikir û ramanên wê ji bilî dokumantên felsefîk, siyasî û dîrokî kurtejiyan û pirtûkên wêjeyê ne. Wê ew nivîsan yek bi yek dinirxand û bi fikir û ramanên xwe girêdida. Metoda xebitandina wê nêzikî ya Heidegger e û wek encam - di her beşa zanistî de - fikir û ramanên serbixwe pêk dianî.
Kurtejiyan
Hannah Arendt di çiriya pêşîn a 1906an de li Linden (girêdayî Hannoverê) jidayikbû.
Di sala 1924an de dibistana lîseyê qedand û dest bi xwendina felsefe, teolojî û fîlolojiya klasîk kir. Martin Heidegger yek ji profesorên wê bûn û li cem Martin Heidegger wê doktoraya xwe kir. Di sala 1929an de wê mala xwe barî Berlîn kir. Li wir Günther Stern-Anders nas kir û bi wî re zewicî. Hannah Arendt piştre dest bi lêkolînên derbare pirsgirêka asîmîlasyona cihû-elmanî bi rêya kurtejiyana Rahel Varnhagen kir - lê encamên lêkolînan di sala 1959an de hatin weşandin.
Di sala 1937an de ew û Günther Anders hevûdu berdidin, di sala 1940an de Arendt bi doçantê felsefeyê Heinrich Blücher re dizewice û bi wî re dimîne, heya mirina wî ya di sala 1970an de. Di heman salê de ji bo çend hefteyan wek penabereke dijmin di kampa Gurs (li başûrê Fransayê) de hat girtin. Di sala 1941an de ew digel hevjîna xwe koçberiya DYAyê dike. Li wir di sala 1951an de hemwelatiya amerîkî werdigire, piştî ku di sala 1937an de mafê hemwelatiya elmanî ji wê hatibû standin.
Ji sala 1941an pêde wê dest bi karê rojnamevaniya siyasî kir. Ew ji bo Conference of Jewish Relations, ji bo weşanxaneya cihû ya Schocken Verlag xebitî û ji sala 1949an pêde li New Yorkê wek berpirsyara Jewish Cultural Reconstructions kar kir. Ji 1953an pêde di gelek zanîngehan de dersên cuda da.
Di çarçoveya doza Eichmann de Arendt di sala 1961an de wek rojnamevana New Yorkerê tevlî dozê bû û gelek gotar li ser vê dozê amade kir. Di van gotaran de Arendt tevgera desteyên cihû rexne dike û awayê ku ew Eichmannê tarîf dikin. Evya bûbû sedema gelek gengeşiyên xurt. Du sal bişunde gotarên wê yên derbarê dozê wek pirtûk hatin çapkirin. Di salên bişunde li gelek derên cîhanê de konferans û semîner da.
Çend xebatên wê
"Civil Disobedience" originally appeared, in somewhat different form, in The New Yorker. Versions of the other essays originally appeared in The New York Review of Books.
Hohenleimbach
Hohenleimbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Tûrarek
Tarûrek, gundekî girêdayê navçeya Qerqelî ya Wanê ye.
Heuweiler
Heuweiler şaredariyeke navçeya Breisgau-Hochschwarzwaldê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Qazer
Qezer gundekî giradayê navenda bajarê Agirî ye, 15 km nêzîkî bajar e. navê wê yê tirkî ballıbostan e.
Offenbach-Hundheim
Offenbach-Hundheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Gulebehî
Gulebehî gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 261 kes (61  malbat) bûn.
1
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Tirbespî, Farqîn
Tirbespî, gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.
Navê bajarokekî li Başûrrojavayê Kurdistanê jî Tirbespî ye.
Zaxo (navçe)
Zaxo yek ji navçeyên parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Zaxo ji nahiyên Dihok, Rizgarî, Drkar û Batîfa pêk dihê.
Destane
Dîroka wê gelek kevn e. Ji vir 3 hezar salan berê wekî îro bo gelek armancan dihatibûye bikaranîn. Med, egîptî (misir), romayiyan gelek cureyên lepikan bipêşxistine.
Diyale (parêzgeh)
Parêzgeha Diyaleyê parêzgeheke ko du navçeyên xwe dikevê sînorên Başûrê Kurdistanê. Li vê parêzgehê kurd û ereb dijîn.
Şerê Îraqê
Îro teve Xaneqîn bakurê parêzgehê bidest pêşmergê de ye, Maqdediye û Baqûba jî bidest Arteşa Îraqê de ye.
Avayiya nijadî
Li vê parêzgehê de kurd bakur û rojhilatê parêzgehê rûdinin. Ereb jî xerbî parêzgehê dijîn.
Axûçan
Axûçan yek ji ocaxên qizilbaşî yên Dêrsimê ye. Navenda Axûçanan li Bargînî, gundekî Xozatê ye, belê wek ocax li warên kurdên qizilbaş, li Ezirganê, Mereşê, Semsûrê û Sêwasê jî belavbûne. Çar şaxên axûçanan hene: Murşît, Koca Seyîd, Kose Seyîd û Seyîd Mencik.
Bêjenasî
Axûçan (axû + içen) « ê ku axû vedixwe » (li gorî efsaneya Axûçanê):
Efsaneya Axûçanê
Tê gotin ku kalikê axûçanan yekê bi navê Mehmûd ê ku hemdemê Siltan Mecîd bû ye. Mehmûd xwe di nav gel de zana dide pejirandin û gelekî mirêdan li xwe dicivîne. Belê hinek ji kirinên wî aciz dibin û gilîye wî li ba Siltan Mecîd ê Osmanî dikin. Siltan Mecîd wî dibe Stenbolê û dixwaze wî bi jehrê (axû) bikuje. Belê gava ku siltan jehrê pê dide vexwarin, ew li vî tu karîgeriye nake. Ji ber wî yekî jê re bi romikî "axû îçen" yane "ê ku axûyê vedixwe" gotine. Herwiha axûçan di kurmancî de kakofoniya axû îçen e. Ev kerameta tesîreke mezin li ser siltan dike û siltan wî ef dike û bi dused hev zêran ve dişîne Dêrsimê.
Qereqoyona Başûr (gundistan)
Gundistana Qereqoyona Başûr, navê yek ji gundistanên li Baxşa Qereqoyona Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îranê ye.
Volonne
Volonne, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
La Bastide-Solages
La Bastide-Solages, komuneke departementa Aveyrona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Zichow
Zichow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Uckermark li Brandenburg, Almanyayê ye.
Şiwan Osman Mistefa
Şiwan Osman Mistefa Ji başûrê Kurdistanê ye. Pirtûka wî ya bi navê "Kurdistan û Prosesa Îslamkirina Kurdan" Li Amedê Ji aliyê Weşanxaneya Lîsê hatiye weşandin (2011). Pirtûk bixwe Soranî bûye û Kurmanciya wê ji aliyê Ziya Avci ve hatiye amadekirin
Hinterzarten
Hinterzarten şaredariyeke navçeya Breisgau-Hochschwarzwaldê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Welîcanî
Welîcanî, gundekî girêdayê navçeya Qerqelî ya Wanê ye.
2
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Weysikanê Jêrîn
Weysikanê Jêrîn, gundekî navçeya Farqîna Amedê ye.
Heiligenhaus
Heiligenhaus, bajarekî navçeya (Landkreis) Mettmannê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Gulexer
Gulexer gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 146 kes (24 malbat) bûn.
Çirik, Bongilan
Çirik, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Çewlîgê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Qesra Şîrîn (navçe)
Şaristana Qesra Şîrîn yek ji navçeyên parêzgeha Kirmaşanê ye. Navenda vê şaristanê bajarê Qesra Şîrîn e. Sûmar jî bajarê dîtir yê vê şaristanê ye. Şaristana Qesra Şîrîn ji bakur û rojava bi dewleta Iraqê, ji başûr bi parêzgeha Îlamê, ji rojhilat bi şaristana Serpêl Zohab û Gîlanqerb hidûd heye.
Ziman
Zimanê vê şaristanê kurdî ye.
Hidûdê li gel Iraqê
Şaristana Qesra Şîrîn bi hebûna 186 kîlometre hidûdê hevpar li gel Iraqê heye û du derên bi navê Hidûdê Pervîzxan û Hidûdê Xesrûy dihundirîne. Hidûdê Pervîzxanê vedibe nav Başûrê Kurdistanê, hidûdê Xesrûy jî vedibe nav menteqeyên ereban.
Defne
Defne navçeyeke li ser sînorên Xetayê ye.
Kempenich
Kempenich şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Weysikanê Jorîn
Weysikanê Jorîn, gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.
Hestiyên mil û dest
Mil û destê mirov beşek ji pelepeykerê ye.
Her mil û destek mirov ji 30 hestiyan pêk e. Hestiyên mil û dest bi gehên bizêw bi hev re girêdayî ne.
Mil ji du beşan pêk tê, jorê mil û jêrê mil. Jorê mil ji hestiyek, jêrê mil (bazend) ji du hestiyan pêk tê. Hestiyê beşa jorê mil wekî hestiyê bazû (hestîyê bask) tê navkirin. Hestiyê bazû hestiyê herî dirêj û stûr e hestiyê mil e. Hestiyê baskê (bazû) bi seriyekî xwe ve bi hestiyê bêrok ve girêdayî ye, serê din ê hestiyê baskê jî li hêla anîşkê, bi herdu hestiyên jêrê mil ve girêdayî ye.
Ji herdu hestiyên jêrê mil, hestiyê yê stûr û kintir, wekî kewere tê navkirin. Kewere li aliyê tiliya mezin a dest de cih digire. Hestiyê dirêjtir û ziravtir ê jêrê mil jî wekîzende (hestiyê enişkê) tê navkirin. Hestiyê enîşkê li aliyê tiliya qilîçkê ya dest de cih digire. Hestiyên jêrê mil, ango kewere û zende li kêleka hev ji enîşkê heta zendê dirêj dibin û bi hestiyên meçeke yên dest ve girê dibin.
Hestiyên şeyê dest pênc in û li beşa kefa dest de cih digirin. Her yekî ji şeyên dest, bi tiliyekî ve girêdayî ye.
Hestiyên tiliyên destê 14 ne. Tiliya mezin ji du hestiyan, tiliyên din ji sê hestiyan pêk tên.
Zwolle
Zwolle paytexta herêma holendî ya Overijsselê ye. Bajarvanê Zwolleyê Henk Jan Meijer e. Rûberê wê 119,28 km² e. Li Zwolleyê nêzîkî 112.000 kes hene (1'ê pûşperê 2005).
Suzhou
Suzhou, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Jiangsuyê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 10.721.700 kesî
Amêdî (navçe)
Amêdî yek ji navçeyên parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Amêdî ji nahiyên Amêdî, Dêreluk, Sersing, Çemankê, Bamernê û Kanî Masî pêk dihê.
Çişme Sera (gundistan)
Gundistana Çişme sara, navê yek ji gundistanên li Bexşa Qere Qoyona Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Uckerfelde
Uckerfelde şaredariyeke navçeya (Landkreis) Uckermark li Brandenburg, Almanyayê ye.
Elîkendî
Ali kandî, navê yek ji gundên Gundistana Yolagaldî li Bexşa Navendîa Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Dara, Mêrdîn
Dara, Dare an jî Darê (di dema Bîzansê de navê wî Anastasiopolîs bûye û di salên 1950'yan de navê wî guhertine jê re gotine Oğuz, lê îro (2010) dîsa navê Dara lê kirin) 30 km li başûrê rojavayê Mêrdînê, li ser rêya Nisêbînê ye. Ev bajarê Mezopotamyayê ku di wexta xwe de bi nav û deng bû, çi mixabin ku ew niha bûye weke gundekî piçekî mezin. Dara, ji aliyê hikumdarê persan Dariyûş III (Dara, Darius) ve hatiye ava kirin. Bajar heta çend sedsalên piştî zayînê carinan di bin hikumdariya Împeratoriya Romayê û car carinan jî di bin ya persan de maye. Di sedsalan 7'an de dikeve destên ereban û heta bi sedsala 15'an jî di bin desthilatiya hikumdarên herêmî de dimîne. Piştî sedsalan 15'an jî bajar dikeve destê osmaniyan.
Ji piran, serayan, sarîncan û avahiyên din û pereyên car carna di nav xirbeyan de tê dîtin, xuya dike ku Dara bajarekî dewlemend bûye. Cihê ku jê re dibêjin "Zindan" ji aliyê Dariyûş ve hatibû çêkirin, heta îro jî li ser lingan maye. Bajar ji du qisman pêk tê.
Dîrok
Daraya antîk ku wekî Efesa Mezopotamyayê tê pejirandin ji aliyê qiralê persan Dariyûşê sêyem ve beriya mîladê di 570-530’an de wekî cihê bêhnvedanê tê avakirin. Tê gotin ku Dara demekê bûye paxtexta persan jî. Dara di dema Roma û Bîzansê de di navbera Mezopotamya û Anatoliyayê de bûye bajarekî stratejîk. Piştre ango piştî mîladê di navbera desthilatdariya Pers û Romayê de pir caran diçe û tê. Dîsa dikeve bin desthilatdariya sasanî, part û Tîgranên mezin. Di serdema 15’em de dikeve bin desthilatdariya osmaniyan.
Dara ji çar taxan pêk tê. Ev tax, taxa Haciyan, taxa Kelê, taxa Axê û taxa Fileha ne. Dema ku mirov van taxan ango li navenda Darayê digere şopên dîroka çar hezar salan dibîne. Piştî şerê Gaugamelayê (331'ê berî zayînê) ji aliyê Îskenderê Mezin ve li gorî bingeha xwe ji nû ve hatiye avakirin. Lê belê, şûnwarê bajarê kevnare yê ku îro li Darayê tê dîtin ji hêla împeratorê bîzansî Anastasius I (Anastasiusê yekem) ve (491-518'ê piştî zayînê) di sala 507'ê piştî zayînê de hatiye avakirin û navê Anastasiopolîs (anku, "Bajarê Anastasius") lê kiriye, bi dû re jî di sala 530’an de ji aliyê împeratorê Romayê Justinianus I (Justînianusê yekem) ve li gorî mîmariya helenîstîk ji nû ve hatiye avakirin. Bajarê ku ji aliyê persan ve hatiye çêkirin tê hilweşandin û kevirên wê ji bo bajarê nû dibin.
Bajarê eslî
Dora wî bi bedenek 4 km hatiye pêçandin. Du deriyên vê bedenê hene ku yek jê li bakur dinêre û yek jî li başûr. Bedena bajêr ji hêla rojhilatê deriyê bakur ve dest pê dike û ji ber herêma Zellaceyê digihêje ser çem û piştî newala şikeftan jî dixe hundirê xwe, digêje topxaneyê. Li wê derê, li ber seraya Bertevîl bi deriyê başûr ve dibe yek. Bedena ku ji rojavayê deriyê başûr dest pê dike Mekbezeyê (Goristana kevin) dixe hundirê xwe. Dû re li herema Cirgana ji ser kevirê jêkirî derbas dibe û digihêje Haknî û di ber sarîncan derbas dibe. Piştî dorê li Ziyareta Yûnis û Keleya Hundir jî digre, xwe digihîne hinda mizgeftê û bi deriyê bakur re dibe yek. Di nav vê bedena ku ji 4 km dirêj de, hîna jî gelek xirbeyên kilîse, seray, mizgeft, sûk, xanî, pir û sarîncên ku li ser piyan mane henin.
Keleya hundir
Li ser girekî li bakurî bajêr û bilindahiya wî bi qasî 50 m ye hatiye avakirin. Lê belê îro ji esasê keleyê pêve tu tiştekî din nemane û li şûna avahiyên li ser gir, gundiyan ji xwe re xanî çêkirin in.
Devzer
Berekik, gundekî girêdayê navçeya Qerqelî ya Wanê ye.
Löffingen
Löffingen bajarokekî navçeya Breisgau-Hochschwarzwaldê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Reipoltskirchen
Reipoltskirchen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Çirik, Farqîn
Aslo, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.
Boxçika pîrê
Giyayek buharê li qelaçan şên dihê û bi xwê dihê dakirin û dihê xwarin.
Volx
Volx, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Belcastel, Aveyron
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
3
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Sezen Aksu
Sezen Aksu yan jî Fatma Sezen Yıldırım, di 13ê tîrmeha 1954an li Sarayköya Denizliyê hatiye ser dinyayê, yek ji stranbêj, bestekar, hunermend û helbestvanên herî navdar ên tirk e.
Gulher
Gulher gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Sezen Aksu
Ew di 3 saliyê de bi malbata xwe ve ji Denizliyê de koçî Îzmîrê kir. Di 1970î de pêşbaziya dengê ya kovara Hafta Sonu de bû şeşem. Di 1973an de kete fakulteya Ziraetê ya Zanîngeha Egeyê. Lê ew nîvî de terikand û xwe da stranbêjiyê.
Gulher
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 700 kes (110 malbat) bûn.
Sezen Aksu
Wê wek Sezen Seley di 1975an de sêlika xwe ya dustranî ya herî pêşin a bi navê Haydi Şansım derxist. Lê ev albûm nêzî qet nehat firotin. Di 1976an de bi sêlika xwe ya Olmaz Olsun (Bila nabe) navdar bû. Albûma xwe ya dirêj a herî pêşîn di 1977an de bi navê "Allahaısmarladık" derxist û êdî navdar bû. Ew ji albûma xwe ya Serçeyê şûnde bi bernavkê Minik Serçe hat navandin. Di 2006an de pirtûkeke wê ya helbestan bi navê Eksik Şiir (Helbesta Kêm) derket.
Zerbiya
Zerbiya, gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye. Di gund de 2 malbat hene, Mala Qasê û Mala Biro. Nifûsa gund di salên heşteyî de nezîkî 30 xane bû, lê niha beş pênc şeş xane maye. Di salên şêştî de kesê ku cara yekem li Farqinê agirê Newrozê pêdixe Mihemed Tahirê ji mala Qasê ye.
Bojna
anason,giyayek ava wê dihê kelandin û bi zarokn dihê vexwarin ku nepixîna nava wan dakeve.
Penaber
Penaber kesên ji ber raman, bawerî, aîdiyeta xwe bi komekê re, ol û tercihên xwe yên zayendî, ji aliyê dûgel an hêzên bi rêxistinî jiyana wan ketiye xetereyê, di bin gefxwarin û biryara êşkence û cezayê mirinê (dardekirin, berdarî, îdam, xenaq) de ne yan jiyana xwe di xetereyê de dibînin û ji ber wan sedeman herêm an welatê xwe diterikînin, re tê gotin. Penaberî mafeke mirovî ye û di Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan de jî cih digire.
Penaber, peyveke dadî ye. Ji koçber cudatir e. Piştî Şerê cîhanê yê duyem, ji bo careke din şer û azareke wiha êdî pêk neyê, mirovahî li hin çare, norm û peymanên navneteweyî geriya. Li bajarê Jenevê (Cenevre) yê Swîsreyê, gelek peymanên navnetewî hatin morkirin. Ravekirina peyva penaber, maf û normên penaberiyê di Peymana Mafê Penaberiyê ya Jenevê ya sala 1951'ê de hatine kivşekirin.
Kesên ku ji ber raman, bawerî, aîdiyeta xwe bi komekê re, ol û tercihên xwe yên zayendî (cinsî), ji aliyê dûgel an hêzên bi rêxistinî jiyana wan ketiye xetereyê, di bin gef û biryara êşkence û cezayê dardekirinê de ne, nikarin li cihên jê hatine werin vegerandin. Mafê wan kesan ê penaberiyê heye. Ji wan re pasaporta seyahetê tê dayîn. Heger şertên malbatên wan ên penaberiyê çêbûne ew jî ji vê mafê sûdwerdigirin.
Mixabin herçendî Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan ji aliyê pirraniya welatên serbixwe ve hatibe pejirandin, heya bigire di destûra bingehîn ên wan welatan de cih girtibe jî, îro wekî gelek destketiyên mirovahiyê, mafê penaberiyê jî bi berjewendiyên dûgelan ve hatiye girêdan.
Penaberên kurd
Gelê kurd yek ji gelên bêdewlet e. Bi sed hezaran kurd ji ber zilm û zordariya welatên dagirker li rûyê erdxanê (dinyayê) belavbûne. Piştî kareseta terorîstî ya 11'ê rezberê (2001) li New Yorkê pêk hat, mafê penaberiyê kete bin gefa berjewendiyên welatan. Di serî de DYA, YE, Kanada û Awistraliyayê pirraniya welatan bi navê ewlekariyê li astengkirina destketiyên mirovahiyê, herwekî li astengkirina mafê penaberiyê geriyan. Roj bi roj ji mafê penaberiyê tê birin, rewşa wan tê dijwartirkirin.
Artêşa Rizgariya Gel
Artêşa Rizgariya Gel (ARG) hêza leşkerî ya sereke ya Komara Gel a Çînê û baskê çekdar ê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) ye. ARG ji pênc şaxên karûbarê pêk tê: Hêza Bejahî, Navy, Hêza Hewayî, Hêza Rakêt û Hêza Piştgiriya Stratejîk. Di bin serokatiya Komîsyona Leşkerî ya Navendî (KLN) de ye û serokê wê fermandarê giştî ye jî.
Eslê ARGê di Serdema Komarê de ye. Ew yekîneyên çepgir ên Artêşa Şoreşger a Neteweyî (AŞN) ya Kuomîntang (KMT) bûn. Ew di 1ê tebaxê 1927an de di serhildanek li dijî hikûmeta neteweperest de wekî Artêşa Sor a Çînî veqetiyan. Lê ew di dema Duyemîn Şerê Sino-Japonî de wekî yekîneyên Artêşa Çaremîn a Nû (AÇN) û Artêşa Rêya Heştemîn di AŞNê de ji nû ve hatin entegre kirin. Ev du yekîneyên komunîst ên AŞNê di 10ê çiriya pêşîn a 1947an de ji nû ve di ARGê de hatin damezrandin.
ARG hêza leşkerî ya herî mezin a cîhanê ye (ne di nav de hêzên paramîlîter an jî rezervan) û duyemîn budceya parastinê ya herî mezin a cîhanê dihewîne. Ew di heman demê de yek ji wan artêşên nûjen ên herî bilez e li cîhanê, û wekî hêzek leşkerî ya potansiyel tê binav kirin, bi berevaniya herêmî ya girîng û kapasîteyên pêşandana hêza gerdûnî ya mezin.
Heimbach (Eifel)
Heimbach (Eifel), bajarekî navçeya (Landkreis) Dürenê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Merzhausen
Merzhausen şaredariyeke navçeya Breisgau-Hochschwarzwaldê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Ezîmkendî
Azim kandî, navê yek ji gundên Gundistana Yolagaldî li Bexşa Navendîa Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Zêrê, Farqîn
Zêrê, gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.
Baborê Ecam
Baborê acam, navê yek ji gundên Gundistana Yolagaldî li Bexşa Navendîa Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Meryem Îcliye
Meryem Îcliye an Meryem Usturlabî stêrnaseke jin yê sedsala 10an yê ji bajarê Helebê ye. Ew di dîroka misilmanan de jina pêşîn e ku li ser stêrnasiyê xebat kiriye.
Varese
Varese, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Lombardiyayê ye. Berjêr, di heman demê de navenda parêzgeha Varese ye û 55 km li bakurê bajarê Mîlano yê cîwar bûye.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Teyrê tawis
Teyrê tawis, teyrê tawus, teyrê tawiz (bi latînî: Pavo cristatus) teyr û balindeyek e ku li Kurdistanê peyda dibe. Teyrê tawis, bi baskên xwe re reng û reng re tê nasîn. Dema ku baskê xwe dive û dihilde, weke yekpareyekê ye. Her serê pirtikeke teyrê tawis weke ku çavek bê ye. Bi vê jî, balê dikişne ser xwe. Li Kurdistanê û heta ku digihijê Hindistan û Çînê, li herêmên Asya ev teyrê tawis tên dîtin.
Teyrê pîroz ê yezdiyan
Di nava kurdan de teyrê tawis, taybetmendiyên wî ên cuda ên pîroz jî hene. Minak, weke semboleka dînî di dînê kevnar ê êzîdîtîyê de ye. Teyrê tawis, weke sembolek ji wan sembolên pêxember pêşî Melekê Tawis e jî. Ji ber vê pîroziya wê, di nava çanda kurdan de, gelek tefsîr û wateyên ku li pirên baskê teyrê tawis jî hatine kirin. Naqşên wê dihatin çêkirin û bi her malên kurdan de dihatine daleqandin.
Merdingen
Merdingen şaredariyeke navçeya Breisgau-Hochschwarzwaldê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Randowtal
Randowtal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Uckermark li Brandenburg, Almanyayê ye.
Nûşar, Qerqelî
Nûşar, gundekî girêdayê navçeya Qerqelî ya Wanê ye.
Königsfeld, Rheinland-Pfalz
Königsfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Heinsberg
Heinsberg, bajarekî navçeya (Landkreis) Heinsbergê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Baborê Kurd
Baborê Kurd, navê yek ji gundên Gundistana Yolagaldî li Bexşa Navendîa Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Relsberg
Relsberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
4
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)