cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Çanda kurdî
Zimanê kurdî
Zimanê kurdî, beşek ji beşa bakurê rojavayî ya şaxê zimanê îranî yê malbata zimanên hind û ewropî ye. Zaravayê ku herî zêde li herêmên Kurdistanê tê axaftin soranî û kurmancî ye. Lê li Bakurê Kurdistanê zaravaya Zazakî û li Başûrê Kurdistanê jî zaravayên Lurî, Kelhûrî û Goranî hene. Li erdnîgariya Kurdistanê zêdetirî 30 milyon kes bi kurdî diaxivin. Îro zimanê kurdî bi sê alfabeyên sereke hatiye dabeşkirin. Ev alfabeya latînî, alfabeya erebî û alfabeya kîrîlî ne. Kurdî çar zaravayên kurdî hene: Kurmancî, Soranî Zazakî û Kelhorî ye.
Folklor
Kurd xwedî kevneşopiyeke folklorîk a dewlemend in ku ji ber nûjenbûn, bajarîbûn û çewisandina çandî her ku diçe dikeve xeterê. Kurd sala nû di Newrozê de pîroz dikin û pîrozkirina Newrozê gelek caran ji aliyê rayedarên Tirkiye û Sûriyê ve hatiye qedexekirin.
Muzîka kurdî
Muzîka gelêrî ya kurdî beşekî girîng ê çanda kurdî ye û bi kevneşopî ji bo gihandina bûyerên li ser dîroka kurdan ji aliyê Dengbêjan ve hatiye bikaranîn.
Dîn
Gelê Kurd li gor herêmên Kurdistanê ya ku tê de dijîn xwedî dînên cihê ne, yan jî peywendiyên wan ên çandî û etnîkî bi wê dînê re hene, dîna herî berbelav di nav kurdan de îslama sunî ye. Kurdên Bakûrê Kurdistanê ku nifûsa wan nêzîkî 15-25 milyonan, ji 30% elewî ne û 68% jî îslama sunî ne.
Golçivan
Golçivan gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Milga
Milga, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Dêlezî
Gundê Dêlezî navçeya Gever û girêdayiyê Colemêrgê ye.
Navbera gundê Dotkan û Bîrbila ye.
Gundî maden tê derxistinê. Karê gundiyan ser maden derxistin û cotkariyê ye.
Eşîra herî zêde Dirî ye.
Gelhaya gundê dorbera 2000an e. Dibistana seretayê li gund heye.
Gund 20 km dûr Geverê û 30 km dûr sînorê Îranê ye.
Enkawa
Enkawa, Enkawa yan jî Enkawe (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Ankawa) bajarêkî bi ser parêzgeha Hewlêrê li Herêma Kurdistanê ye. Piraniya nifûsê bajêr ji suryaniyan pêk tê. Li bajêr nêzîkî 100.000 penaber hene ku niha bi piraniyan wan ji suryaniyên Iraqê pêk tê. Ji xeynî penaberan nifûsa bajêr 30.000 kes e.
Zêrêl
Zêrêl, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.
Enkawa
Gelek ji rûniştvanên suryanî koçî welatên wek Swêd û Kanadayê bûne.
Kokeb
Kokeb, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.
Enkawa
Nivîskarê asûrî Pius Alibek yê ku li Katalonyayê dijî û pirtûkên xwe bi zimanê katalonî dinîvise, xelkê Enkawayê ye.
Sembolîzm
Sembolîzm bizaveke wêjeyî ye.
Di navbera salên 1885 - 1900 de, li Fransayê derdikeve holê û belav dibe. Bandora xwe zêdetir li ser helbestan çêdike. Ji bilî tiştên xwûyangê zêdetir li ser tiştên veşartî disekine. Şûna vegotina rasterast bi hinek gotin û sembolan tênine ser zimên. Li dijî vegotina rasterast derdikevin. Li gorî wan, di piştî her tiştên ku xuya dikê de ramaneke veşartî heye.
Fukushima
Fukushima, an jî bi kurdî bilêvkirin Fukuşîma (japonî: 福島市, Fukushoma-shi) bajarekê Japonê ye li herêma Nakadōriyê cih digire. Li gor jimartina gelheyê nifûsa Fukushimayê 350.000 hezar kes e li gor sala 2006'an.
Piştî tsunamiya 11'ê adara 2011'an saet 14:46:23, pêk hatî karesateke mezin li vir cihê qewimî. 12.554 kes mir û 15.073 birîndar û 2.869 kes jî hê ne ahtiye dîtin. Ew bobelata ku li Japonê qewimî gelek zirarekê mezin da wê welatî û aboriya dinyayê beravajî bû.
Zîrkonyûm
Zîrkonyûm metalek û elementek e.
Qaqlîbaz (pirtûk)
Qaqlibaz romaneke Richard Bachê ye.
Dambach, Almanya
Dambach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Qaqlîbaz (pirtûk)
Cûre: Roman
Marunîsî
Marunîsî eşirek e.
Navé gundeki Colemergé ye.Kesé lı vır jı Marunsi ne.Ne Eşire.Her yek jı cıhın cuda hatı ne.
Qaqlîbaz (pirtûk)
Wergerandin: Osman Ozçelik
Navê orjînal: Jonathan Livingston Seagull
Romana Qaqlibaz di sala 1994' an da hêla Osman Ozçelîk ta hatîye wergerandin û nav weşanên Firat da hatîye weşandin.
Roman ji 80 rûpelê pêk tê.
Gochsheim
Gochsheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schweinfurt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Qaqlîbaz (pirtûk)
Qaqlibaz çi qas bilind difirin ewqas dûrtir dibînin. mirov jî çiqas fireh bifikire ewqas nêzî rastiyê dibe. Mirov bizanibe sînoran jî ser mejîye xwe rake, berê mejî paşê beden azad dibe. Û bi evîniyê digîhîje bihuştê. Em bawerên hûnê ji qaqlibaza Jonathan hez bikin.
Nîzamî Gencewî
Nîzamî Gencewî (z. 1141 – m. 1209), helbestvanekî navdar ê zimanê farisî yê sedsala 12'an e. Di berhemên xwe de gotiye ku dayika wî Reysa (Ra'isa) kurd e, û navê bavê xwe (Ûsiv an jî Yûsiv) bêyî neteweya wî nivîsandiye.
Berhemên wî
Nîzamî bi berhema xwe ya bi navê Xemse an jî „Pênc Gencîne“, ku ji pênc berheman pêk tê navdar e:
Hirçolek
Hirçolek (Phascolarctos cinereus) cureyên ajalên şîrmêjên hurbanî ye, ku di Awistralyayê de bi taybetmendiyên giyaxwer û daran dijîn. Tenê di nûnertiya famîle ya Phascolarctidae ye û xizmên wan ên herî nêzîk Wombat in. Di peravên rojhilat û başûrên Awistralyayê de bi qasî dirêjayiya di Queensland, Başûrê Wales a Nû, Victoria û Başûrê Awistralyayê de tên dîtin. Hirçolek ji gelaleya stûr û bêboçik, guhên bi mû û gilover, pozê mezin wekî bi awayê kevçî ve tê naskirin. Dirêjahiya bejna laşên Hirçolekan di navbera 60 û 85 cm vediguhere û giraniya wî di navbera 4 û 15 kg ve tê guhertin. Porxanê wan bi cudahiyên rengekî gewr zîvî û çîkolata rengî ye. Di popûlasyonên bakuran de gelemperî rengên wek jîndewarên başûran hîn biçûtir û vekirî ne. Bûyînên herdû popûlasyonên Binecur gengaz e, lê ev mijar bên gotûbêjkirin.
Hirçolek bi gelemperî di warên darên okalîptûs de dijîn û di xurdemeniyên beşên mezin de bi cureyên pelên van daran re diafirînin. Nirxên adanî yên van pelan û naveroka kalorî yên bisînor ve ji bo hirçolekan bi gelemperî jîyanek bêtevger diqewimîne û di rojê de heta 20 saetan xew dikin.
Demirciyan
Demirciyan (?), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.
Baliya
Baliya, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Goltepe, Meraxa
Goltepe gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Villacerf
Villacerf, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Kelt
Kelt (latînî: celtae an galli, yewnanî: keltoi an galatai) gelekî di demên kevnar de li Ewropa û Anatoliyayê dijîbûn. Di edebiyata kevn ya gelên ewropayi de, navê kelt bo kesên ku li başur rojavayê Ewropayê an jî hin eşîrên Nîvgirava Îber û Galya dijiyan dihat bikaranîn. Zimanê gelên keltî jî yek ji şitlên zimanên hind û ewropî ye.
Aviriyek
Gelek gel û eşîran peyva kelt ji bo niyasandina xwe bikaraniye. Lê heta berî sedsala 18ê ji bo tevaya gelên ku bi zimanek ji zimanên keltî diaxivin nedihat bikaranîn. Di demên kevnar da, yewnanî û romanan peyva kelt an jî selt ji bo tevaya neteweyên bakurî ku xwediyê çandeke cuda bûn dihat bikaranîn.
Ziman
Zimanên keltî gorî şuna tê axaftin di bin bandora zimanên li wir sereke (domînanat), wek li Brîtanya îngîlîzî, de mane.
Dîrok
Biwêjê Keltan di çavkaniyên yewnanî de 6. sedsala b.z. de wek Keltoi derbaz dibe.
Parnasîzm
Parnasîzm bizavek wêjeyî ye. Parnas, ji gotina Parnassos tê ku ew li Yewnanîstanê navê çiyayekî ye. Ev bizav di sedsala 19. de di helbestên Fransî de derdikeve holê. Bizaveke dijî bizava romantîzmê ye. Ên ku di bin bandora vê bizavê de mane di aliyê mijarê de alîgirên azadiyê ne, di helbestên xwe de bêtir fantezî, egzotîzm û rengên herêmî bikaranîne. Li gorî nêrîna wan, huner ne ji bo civat û etîkî ye; huner ji bo hunerê ye. Bi qasî ku girîngiyê didine naverokê ewqasî didine teşeyê jî. Parnasîst di helbestan de vegotinên wêneyî yanî rasterast bedewiyên xwezayê bikaranîne û nivîsîne. Xwestekên hunerê ne wekî amûrekê lê wekî armancekê bikartînin. Huner û zanistiyê nêzîkî hev dikin, ji bo vê yekê jî ji hestiyariyê dûr dikevin.
Herêma Navend, Ûganda
Herêma Navend herêmekî Ûgandayê ye.Hevsînorê Keyîtiya Bugandayê ya Afrîka Monarşî û keyîtiyekê legal e.Ji 16 navçeyan pêk tê:
Saint-Germain-le-Gaillard, Eure-et-Loir
Saint-Germain-le-Gaillard, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Saintigny
Saintigny, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Seredêhle
Seredêhle, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Brîna herisê
Brîna Herisê anko brîna gedeyê (bi Inglîzî peptic ulcer) brîneka koendama herisê ye ko li wan deran çê dibit ko dikevin ber ziyana tirş anko asîdê gede anko aşikê. Gelek ji van brînan girêdayî hûrjînewer anko mîkroba Helicobacter Pylori ne. Gelek keristeyên dî mîna hebikên Aspirîn dikarin vê nexweşiyê çêbikin. Bervajî baweriya giştî, birîna dazdegirêyê ko hema dirist piêtî gedeyê ye ji birîna gedeyê bi xwe berbelavtir e. Heye ko hindek ji brînên gedeyê bibin şêrpence lê birînên dazdegirêyê bi awayekê giştî wiha nîne.
Franz Liszt
Franz Liszt (bilêv bikin: Frants Lîst) (1811-1886), mûzîkdaner û piyanovanê navdarê mecar ko afirîner û babê resîtalên piyanoyê yên tek dihêt hesibandin.
Brîna herisê
Polandin
Brîneka herisê bi giştî dikarit li van deran peyda bibit:
Franz Liszt
Jînenîgar
Ew li gundê Raiding li Mecaristanê hat dinyayê. Li sala 1823ê bi daybabên xwe ra çû Parîsê û jihê xwe wekî piyanovanekê çeleng peytkir.
Musa Cengiz Solmuş
Musa Cengiz Solmuş peykervanekî kurd e.
Franz Liszt
Jînenîgar
Ew 12 salan li Fransayê ma û bi gelek rewşenhizrên wî çaxî ra, mîna mûzîkdanerê fransî Hector Berlioz û nivîskar Victor Hugo û helbestvanê alman Heinrich Heine hevalînî kir. Paşra, heta sala 1847ê, ji bo heyama 8 salan li hemî Ewropayê geriya.
Musa Cengiz Solmuş
Peykervan Musa Cengiz Solmuş ji zimanê kevira fêm dikê, bi fêm kirinê naminê, can didê kevira. Wek ku bi kevira dibê yek û mane û hestên xwe didê kevira. Ew kevira ji çiyayê Mezra Botan kom dikê û li navçeya Rihayê Serê Kaniyê bi derfetên xwe di dezgeha xwe de çê dikê. Peykervan Musa Cengiz li gundekî Mêrdînê, li Darê ji dayîk bûye. Gûnde ku Musa cengiz têde jiyaye, gûndekî antîke. Peykervan li peykerê gûnde xwe dinerê û hedî hedî wek van peykara çedikê û dest bi peykervaniyê dikê. Niha peykerên Musa Cengiz park û baxça dixemilînin. Peykervan niha li gûnde Axirtoş dijî. Cengiz bi peykervanê din re xebitê û peykerê xwe derveşandinî Ewropa dikê.
Franz Liszt
Jînenîgar
Karên piyanovanê polonî yê Frédéric Chopin tesîr liser Lîstî danaye.
Bandora wî
Lîsr bi yek ji nûafirînkarên harmoniyê li sedsala 19ê navdar e. Ew nemaze di warê bikaranîna Kordên Kromatîk da desrhel bû. Wî di warê form an qalibê mûzîkê da jî nûafirandinek heye ko bi leimotiv navdar bûye. Ew di vê teknîkê da guhartinan di têman (bi îngilîzî: thematic transformation) da çêdikit.
Mûzîka wî ya piyanoyê jibo jenînê gelek zehmet e û wî gelek şiyanên nû nundirî piyanoyê kirin.
Çem Sîrmo
Çem Sîrmo, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Dienstweiler
Dienstweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Fossano
Fossano, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 24.561 kes e.
Vilê Kaşî
Vilê Kaşî, gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.
Silerut
Silerut, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Palmas-d'Aveyron
Palmas-d'Aveyron, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Weinan
Weinan, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Shaanxiyê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 5.520.772 kesî
Hip-hop (binçande)
Hip-hop binçandeyeke ciwanan e ku eslê wê ji getoyên afro-amerîkî yên ji salên 1970'yî tê û ji wê demê pê ve pêşketiye ku binçandeyeke cîhanî ya ciwanên bajarî ye.
Ji ber vê yekê Hip-hop xwe weke binçandeyeke kuçeyan bi nav dike û wek binçandeya li ser kuçe û kolanan tê jiyandin.
Binçandeya Hip-hopê ji çar beşên sereke pêk tê: Rap (stran gotin), DJing (muzîk), B-Boying (reqsa Breakdance) û Graffiti-Writing (boyaxkirina grafîtiyan). Bi derbasbûyîna demê û pêşketinên civakî, teknîkî, aborî û hunerî getoyên New Yorkê jî guherî, û Hip-hop her ku çû pêşket û bi tîcaretkirina wê li cîhanê belaw bû. Bi vî rengî Beatboxing (rîtim çêkirina bi dev), Street fashion (modeya kuçeyan) û Producing (aranjorî) wek beşên nu yên Hip-hopê hatin damezirandin.
Ji bilî vê yekê, ferhenga Hip-hopê jî derkete holê û xwediyê gelek gotin û peyvên taybet e, ku ev bi giranî ji aliyê kesên Hip-hopê ve tên bikaranîn.
Herwiha, Hip-hop ji aliyên cûda ve ji ber karaktera xwe ya şîdetparêz û narkotîkparêz û awayê xwe yê seksîst tê rexnekirin.
Bablîtê
Bablîtê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Dehreban
Dehreban, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Pinyanîş
Pinyanîş, herêmeke navçe Gewer a bi ser Culemêrgê ve ye.
Ramûran
Ramûran, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Dîrgen
Dîrgen (bi tirkî: Tüylüce), gundekî bi ser navçeya Şêrwana Sêrtê ve ye. .
Goşayêş, Meraxa
Goşayêş gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Grafenrheinfeld
Grafenrheinfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schweinfurt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Galaksî
Galaksî, kombûna bi mîlyonan stêr, gaz û ewrên bidûman re tê gotin. Gava ku şevekê tena û bê ewr mirov esmanê binêre bi rehetî tê xuya. Galaksiya cîhanê Kadize an jî navê din (Rêya Kayê) tê gotin.
Kadiz
Nava galksiyan de tenê Kadiz ji cîhanê tê xuya. Ya herî nava zanistê de tê zanin jî sereke Kadiz e. Nêzî sed hezar salê tîrêj (salê tîrêjê rêya ku tîrêj salekê diçe ye) eşkêla wê 90x10x10 (caran) km kadiz kêmzêde dused mîlyon stêrkan pêk tê. Galaksî mîna dîskan girover e. Û bi çavên rût jî mirov dikare bibîne. Heke mirov bi hîza ekvatorê çav bigerîne Kadizê bi hêsanî navbera stêran de daring û stêrkan bibîne. Zêdetirîn du sed mîlyon stêrk nava dîskê de cih digire. Temenê Kadizê sî hezar salê tirêjê ye.
Celeb
Galaksî %80yê van mîna dîskan giroverin. Stêrên nava van galaksiyan bi giştî bi du awayan rêz dibin. Rêzbûna van yan awayekî sererast an jî bi awayekî spîral rêz dibin. Kadiz mîna awayekî spîral sererast rêz bûye. Lê gelek galaksî ti awayê nakevin bi şiklekê neserast û berbelav rêz dibin. Ji wan galaksiyan re jî galaksiyên sosret tê gotin. Hinek wekî şivik, kom, spîral û hwd. rêz dibin.
Bûyîn
Galaksiyên Fezayê ti caran rasthatî û eletexmîn belawela nabin. Zanyarên pispor û wekî esmannasan li ser wê yekî gelek xebat kirine û dîtine ku Galaksî bi awayekî rasthatî kom nabin. Ji xeynî Kadizê bi mîlyonan galaksî hene û nava qanûna xweza bi awayekî dirûst tevdigerin. Encama lêkolînan de hatiye dîtin ku Galaksî nava çirkekê de bi hezaran kîlometre lez û bez tevdigerin.
Îsmaîlî, Mêzgir
Îsmaîlî (?), gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.
Galaksî
Agahî
Tevgera van Galaksiyan nava Qûr'ana Pîroz de jî derbaz dibe. Sûreta Mulkê de tevger, bizav û hebûna van pêkeran tê vegotin. Hebûn û bizava van stêrk û gerstêrkan dîsa qudreta Xwedê Tealayê nîşan dide mirov.
Elchweiler
Elchweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Piramîd
Piramîd, (bi yewnanî : πυραμίς pyramís )  avahiyek e ku rûberên wê yên derve sêgoşe ne û li jor bi yek gavê digihêjin hev, di wateya geometrîkî de awayê wî bi qasî piramîdekê dike. Bingeha piramîdê dikare sêalî, çargoşe, an jî bi rengek pirgoşe be. Bi vî rengî, piramîdek bi kêmî ve sê ruberên sêgoşeyî yên derveyî hene (kêmtirîn çar rû tevî bingehê). Piramîda çargoşe, bi bingehek çargoşe û çar rûyên derveyî sêgoşe, guhertoyek hevpar e.
Sêwirana piramîdekê, digel ku piraniya giraniya wê nêzîkê erdê ye û bi piramîdyonê li lûtkeyê, tê vê wateyê ku kêmtirîm maddeya ku li ser pîramîdê bilindtir dibe, ji jor ve were xwarê. Vê dabeşkirina giraniyê hişt ku şaristaniyên pêşîn strukturên bîrdarî yên domdar biafirînin. Şaristaniyan li gelek deverên cîhanê pîramîd ava kirine. Piramîda herî mezin ji hêla qebareyê ve Pîramîda Mezin a Cholula ye ku li eyaleta Puebla ya Meksîkî ye.Bi hezaran sal, avahîyên herî mezin ên li ser rûyê erdê pîramîd bûn - pêşî Pîramîda Sor li Necropolis Dashur û piştre re jî Pîramîda Mezin a Khufu, her du jî li Misrê - ya paşîn yek ji Heft avakirin ên baş ê Cîhana Kevnar e ku hêj jî li ser piyan maye.
Mezopotamya
Mezopotamiyan avahiyên pîramidên herî pêşîn, bi navê Ziggurat ava kirine. Di demên kevnar de, ev avakirin bi zêr û bronzê bi rengê biriqî hatine neqişkirin. Ji ber ku avakirinêm wî demê ji kerpîçên tavê ya zuhakirî hatine çêkirin, zêde li ser piyan nemane. Zîggurat ji aliyê Sumer, Babîl, Elamî, Akad û Asûriyan ve ji bo baweriyên herêmî hatine çêkirin. Her ziggurat beşek ji kompleksa perestgehê bû ku tê de avahiyên din jî hebûn. Pêşengên zigguratan platformên bilindkirî bûn ku di serdema Ubeydî di hezarsala çaremîn a de hatine çêkirin. Zîguratên herî pêşîn nêzî dawiya Serdema Xanedaniya Destpêkê dest pê kirine. Zîguratên herî dawî yên li Mezopotamyayê di sedsala 6ê ê hatine çêkirin.
Zigguratên ku di qatên paşveçûyî de li ser platformek çargoşeyî, ovalek yan jî çargoşe hatiye çêkirin, avahiyên piramîdî bûn ku benê wan bi awayekî rast hatibûn çêkirin. Diwarên nav û derve yên Zîgguratan ji kevirên ku bi tavê hatine pijandin, pêk dihatin. Rû bi gelemperî bi rengên cihêreng de hatine xemilandin û dibe ev xemilandin ku xwedî nîşanên stêrnasî bin. Carinan qeralan navên xwe li ser van keviran nivîsandin e. Hejmara qatan ji diduan heta heftan bû. Tê pêşbînîkirin kirin ku li qatên jorên wan perestgeh hebûn lê ji bo vê yekê delîlên arkeolojîk tine ne û tenê delîlên nivîsî yên Herodot hene. Gihîştina perestgehê bi rêzek hevrazên li aliyekî zigguratan yan jî bi hevrazek spîral ji bingeh heya lûtkeyê pêk dihatin.
Misir
Piramîdên herî navdar ên Misrê avahiyên mezin ên ku ji kerpîç yan keviran hatine çêkirin, ku hinek ji wan di nav avahiyên herî mezin ên cîhanê de ne. Jibo sêwirandin a piramîdên misirê tîrêjên rojên wekî referans hatine girtin. Piraniya pîramîdan xwedan rûyek kevirê kilsinî yê spîkirî û pir refleksker in, dema ku ji dûr ve hatine temaşe kirin xuyangek biriqandî bidin. Kepstone bi gelemperî ji kevirê hişk, granît an bazalt, hatiye çêkirin û bi zêr, zîv, yan elektrumê ve hatine xêzkirin û di heman demê de dê pir raveker bûn. Misiriyên kevnar ji 2700 heta derdora 1700  pîramîdan avakirin e. Piramîda yekem di dema Xanedaniya Sêyemîn de ji aliyê Firewn Djoser û mîmarê wî Imhotep ve hatiye çêkirin. Pîramîdên Misrê yên herî mezinê kevn li kompleksa pîramîda Gizayê ne.
Temenê pîramîdan hate salên 2575 û 2150 diçe. Piramîdên Misirê yên kevnar di piraniya rewşan de li rojavayê çemê Nîlê hatine avakirin, ji ber ku ruhê fîrewnê xwedêgiravî beriya ku bi tîrêja xwe ya bêdawî berdewam bike, di dema daketinê de bi rojê re têkildar bû. Di sala 2008an de, li Misrê nêzîkî 135 piramîd hatine dîtin. Piramîda Mezin a Giza li Misrê ya piramîda herî mezinên li cîhanê ye. Heya ku Lincoln Cathedral ku di sala 1311ê de qediya, Giza avahiya herî bilind a cîhanê bû. Piramîda Mezin a Giza yek ji heft avahiyên herî kevnare yên baş ên cîhana kevnar e. Ew yekane avahiya kevnare yê cîhanê ye ku di demên nûjen de li ser piyan e.
Nîjerya
Yek ji avakirinên bêhempa yên çanda Igbo Pîramîdên Nsude yê li bajarê Nsude ya li bakurê Igboland e. Deh avahiyên pîramîdî ji axa heriyê hatine çêkirin. Beşa bingehîn a yekem 18e mêtre bû. Di çêkirina piramîdan de pelên dorhêl berdewam dike, heya ku digihişt jorê piramîdê. Avahî perestgehên Xwedawend Ala bûn ku dihat bawer kirin ku ew li jorê rûdinişt. Bi kifşkirin a darikekî li jor temsîliyeta rûniştinê ji bo xwedawenda dihate kirin. Avakirina piramîdan di komên ji pênc-paralelên ku li hevhatî ye, hatine danîn.
Zivingok
Zivingok, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Qorîşkan
Qorîşkan (bi tirkî: Söbetaş), gundekî bi ser navçeya Şêrwana Sêrtê ve ye. .
Hafniyûm
Hafniyûm (, ji ) metalek û elementek e.
Ellenberg, Rheinland-Pfalz
Ellenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Çem Mişlû
Çem Mişlû, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Ivrea
Ivrea, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 23.599 kes e.
Êydlû
Êydlû gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Saint-Jean-de-Rebervilliers
Saint-Jean-de-Rebervilliers, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Bertul
Bertul, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
1977
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
22ê îlonê – Ali Sunal lîstikvanê tirk
Aẍdad
Aẍdad, gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.
Axcelê
Axcelê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Alexsandr Soljenitsin
Alexsandr Isayeviç Soljenitsin nivîskar û siyasetmedarek rûsî ye.
Di sala 1918 an da li Qafqasya yê li bajarê Kislovodsk hatîye dinê. Li Unîvesîteya Donê Fîzîk û matematîk xwend, Xwendina xwe li Moskova bi felsefe, dîrok û edebiyatê domand. Di 1941 an da wek serbaz diçe leşkerîye. Di nameyên ku ji hevalên xwe re dişîne da, rexneyan li Stalîn dike. Ji ber van rexneya 8 sal cirma hepsê û 2 sal jî a sirgûnê digre. Di sala 1950 da wî dişînên qampên taybetî ên Asya Navîn. Di van qampan da nexwaşiya mirovxwerê dikeve. Piştî mirina Stalîn ji hevsê derdikeve. Piştî romanên wî tê weşandin ji hem welatîye tê avitin û wî teslîme Almanya ye dikin. Di sala 1991 da biryara sirguniya wî tê betal kirin. Di 1994 da vedigere.
Romana wî a bi navê Rojeke Ivan Denisoviç di hêla Osman Ozçelik da li kurdî tê wergerandin
Avka Tehlo
Avka Tehlo, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Ellweiler
Ellweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Herêma Rojhilat, Ûganda
Herêma Rojhilat herêmekî Ûgandayê ye.Ji 24 navçeyan pêk tê.
Bacrit
Bacrit, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Gimbweiler
Gimbweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Paulhe
Paulhe, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Mistaxe
Mistaxe, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Talga
Talga, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Êsfehancîq
Êsfehancîq gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Sorik (nexweşî)
Kesên ku sîstema wan ya parastinê biserketine, di zaroktiyê de derbaskirine, bi sorikê dîsan nakevin. Bi saw û metirsîn e, pirr zû belav dibe. Pirranî bi payîz û zivistanan xwe dide der. Kurtbûna vîrûsan 9-10 roj didome û paşê vîrûs xwe zêde dikin.
Hin nîşanên sorikê an jî sorka
Nexweşî heger komplîkasyonek nehêle û sîstema parastinê biserbikeve di nava çend rojan de derbas dibe û ti ziyanê nahêle. Divê bê zanîn ku sorik ji bo zarokên hûr û mirovên mezin û jinên dicanî dijwar û bi metirsîn e. Hîjiyen an jî xwe parastina ji mîkrob û vêrûsan û bihêzkirina laş pirr girîng in.
Têrapî
Dermankirin an jî têrapiya sorikê li ser bihêzkirina laş û hîjyenê ye. Dermaneke taybet dijî wê nîne. Bijîşk dikarin hin kombînezonên antîbiyotîkan bikarbînin. Dermanên êşê, xistina tîna laş jî tên bikaranîn. Zarokên ku bi sorikê ketine, bi qasî 9-10 rojan naçin dibistanê û di vê demê de bo ku nebe saw tê tênêkirin. Derziya parastinê ya sorikê di 10 mehî de tên lêxistin. Çêtir e mirov zarokan birêkûpêk bibin derzîkirinê.
Xirab Babik
Xirab Babik, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Saint-Jean-Pierre-Fixte
Saint-Jean-Pierre-Fixte, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Bisires
Bisires, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Saint-Jean-Pierre-Fixte
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Nihat Özdal
Nihat Özdal helbestvanekî bi zimanê tirkî ye ku di sala 1984an de li Xelfetiya Rihayê ji dayik bû.
Özdalê ku mamoste ye, ji bilî mamostetiyê rêveberiya projeyan kir û perwerdehiya spor û xwezayê da. Niha wek kuratorê muzeyan û li dibistana xwe jî antremantiya surfê dike.
Di îlona 2012an de pirtûka wî Kanat İzleri (Şopên Baskan) hat weşandin. Xebatê xwe yê derbarê mîmarî di pirtûka wî ya bi navê Kuş Penceleri (Pencereyên Çûkan) de, helbestên xwe yên dawî jî di pirtûka xwe Düğmeler (Bişkoj) de wê cihê xwe bigirin.
Pirtûkên wî hatine wergerandin bo zimanên kurdî, suryanî, erebî, rûsî, makedonî, tatarî, xirvatî, sirbî, bûlxarî, boşnakî, ûkraynî û ozbekî.
Gûza hindê
Gûza hindê, nargîl, narcîl, kokos (Cocos nucifera) fêkiya cureyek dargespê ye ku ev dar ji famîleya palmiyeyan (Arecaceae) e. Li herêmên tropîk digihê. Gûza hindê tê xwarin, di şîranîyên wekî kulîçe, kek, çoklatayan de tê bikaranîn. Ji gûza hindê şerabê jî çêdikin.
Dargespa gûza hindê, ango dara gûza hindê bi qasî 20 m bilind dibe. Dar gava bû 7-13 salî ber dide û bi qasî 60 salan fêkiyên wê tên berhevkirin. Heya 100 salan dijî. Gûza hindê ji aliyê magnezyûm, potasyûm, sodyûm, gogirtê ve dewlemend e. Heger bê hişkkirin, kalîteya adanê zêdetir dibe. Asîda mîdeyê kêm dike, hezmê hêsan dike. Herwiha darên wê di çêkirina mobîlyayê de kêrbar e.
Gollenberg, Rheinland-Pfalz
Gollenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Şoreşa Îslamî ya Îranê
Şoreşa Îslamî ya Îranê, şoreşa îslamiya ko di sala 1979an de li îranê hatiye holê. Ew bi gelemperî bi tenê wek Şoreşa Îslamî jî tê nav kirin. Li hin welatên din jî, wek li Efxanistanê di 1995an bi şêra, wek li Cezayêrê bi şêra hundur,ji bo sîstemê kargeriyê çerxa şiklê Îslamî bikin, ew dewrîma Îranê wek nimûne hat girtin jî li derve Îranê tu derên din van ceribandinan nola Îranê serkeftî nebûn.
Holik
Holik, gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.
Şoreşa Îslamî ya Îranê
Dîrok
Muhemmed Reza Pehlewî di 1941an de dema êrîşa dewletên Brîtanya û YKSS de bavê xwe Riza Şah ji textê danî û derbaza texta Îranê bû. Ew heta şoreşê di 1979an de jî wek Şah]]ê Îranê ma.
Bertûk
Bertûk (bi tirkî: Bertürk), gundekî bi ser navçeya Şêrwana Sêrtê ve ye. .
Şoreşa Îslamî ya Îranê
Dîrok
Ji salên pê Şerê cîhanî yê duyemîn re di 1951an de Muhemmed Museddaq hate erka serokwezîriya Îranê. Ew hate serokwezîrê şunda dest bi netewî kirina çavkaniyên Petrolê kir. Çavkaniyên petrolê wê demê di bin kontrola Anglo Iranian Oil Company(AIOC), ya ko îro wek BP (British Petrolium), de bû. Pê van xebatên Muhamed Musaddiq re Brîtanya û Emerîka(DYA) bi saziyên xweyên sîxurî CIA û MI6 ceribandin ko wî û qebîneyî wî ji serokweziriyê dûr xin. Ew xebatên sixûriyên ko bi bertîl dom kirinî di 1953an de, ya ko wek Operasyona Ajax tê zanîn, hat ceribandin. Lê ew bêserkeftî bû û Şah Riza Pehlewî di 15ê tebaxê de reviya Bexda û paşê jî Romê. Lê CIA û MI6 dewama xebatên xweyên sixurî dikir û di 19ê tebaxê de Fazlûllah Zahedî ceribandinekê derbeka(coup d'état) din kir vê carê serkeftî bû û Muhemmedd Musadiq ji serokkomarî hat daxistin di 22ê tebaxê de Şah Mihemed ji sirgûnê vegeriya Îranê û pê re Muhemmed Musadiq hat îdam kirin. Anglo Iranian Oil Company di 1954an de bû BP û heta şoreşa îslamî li Îranê dewama feeliyatên xwe kir.
Kubîzm
Kubîzm an Qebaregerayî, bizaveke wêjeyî û wênesaziyê ye. Kubîzm, yekem car wekî fêrgehek şêwekarî û peykertiraşî li destpêka çerxa 20 peyda bûye. Di vê hunerê da, babetên tabloyan bi şêweya endazeyî bê berçavgirtina ketwarî dihate çêkirin, Kubîztan zêdebarî cextkirkna şêweya razber(tecrîdî) li ser kîstên elementên din ku şeşpalo(muke '' ebat) û şêweyên mexrutî yên di nav hev de derbasbûyî, zelal bikar diînan.
Berîberî
Berîberî, nexweşiyeke ji zêdekêmbûna Thiamin (Vîtamîn B1) pêk tê.
Kubîzm
Ev şêwaz ji alîyê Pablo Pîkaso (1881- 1973) û Corc Brak (1881-1963) li Parîsê navbera salê 1907-1914 hatiye danan û tabloya "Delalîkên/Xanimên Avinyonê" bi Franseyî - Les Demoiselles d'Avignon- a Pîkasoyî bi yekem bizava Kubîzmê tête hijmartin.
Şoreşa Îslamî ya Îranê
Dîrok
Salên pê re Şah Riza li Îranê bi zordestî û bi feeliyetên saziya sixûriyê SAVAKê serwerî ajot.
Berîberî
Dîroka vê nexweşiyê pirr kevn e. Ji vir 4.600 sal berê li Çînê ev nexweşî dihate zanîn. Di sala 1630'î de Jacobus Bonitus behsa nexweşiyekê li girava Java dike û sîmptomên wê wekî cirifandina hestiyan şîrove dike ku ev Berîberî ye. Ji xwe Bonitus jî vê nexweşiyê bi navê gelê giravê binavdike.
Kubîzm
Kubîzm di hunera şêwekariyê da eqlaniyet bû, ew rolê ku hest û giyan di Empresyonîzm û Fovîzmê û hunera Derbirînxwaziyê da didît, di Kubîzmê da eql dihate dîtin.
Şoreşa Îslamî ya Îranê
Dîrok
Partiyên Komunîstên wek Partiya Tudeh li hembera Şah Pehlewî feeliyetên xwe dewam dikirin. Lê partiyên wek Mûcehîdînî Xelk cenga gerîlla dikir. Herdu feeliyatan jî ji aliya organên Şah Riza bertekên sert dîtin. Hin freqsiyonên dinên, wek ya ji Muhemmmed Misedeq de mayî, jî xebatên xwe li hembera Şah Riza didomandin.
Berîberî
Nexweşî li parzemîna Ewropayê kêm e û ew jî li kesên alkolîk peyda dibin.
Kubîzm
Giyom Epolînêr (1881-1918) yekem hozanvan bû ku di biyavê wêjeyî da berî şerê cîhanê yê yekem ev bizav înaye nava edebiyatê da.[ Jêder: Erşed Hîto...Dadayîzm di hozana nûxwaza Kurdî da, Zêdeker: înstagram  @usibe_bemal]
Şoreşa Îslamî ya Îranê
Dîrok
Lê di nav wan de ya herî bihêz û ya Şorêşa Îslamî pêk anîbû tevgera Mileyan bi pêşengiya Ayetûllah Xomênî bû. Wan demeka dirêj ji ber Şoreşê de feeliyetên bo ko dewletekê Şî Îslamî pêk bînên dewam dikirin. Xomênî dema ko di 1963an de hatibû derdest kirin xwe wek hembera Şah wek şorêşvan dabûzanîn. Wexta ko ew hat derdest kirin û heps kirin, li hember gelek raperîn der ketin û di wan serihildanan de gelek kes hatin kuştin(Şah Riza hejmerîn mirinî wek 86 kes dabûzanîn jî, Xomênî qala 15.000 kes dikir). Xomênî dewama raveyên hembera Şah kir û ew wek kargerekî bêol dazanîn. Ji bo van çalakiyan ew di 1964 hat şandine Tirkiye sirgûnê. Li wir ew derbaza bajarê Şiyanî pîroz, Necefê Iraqê. Li wir jî bi emrê Sedam re çû Parisê
Berîberî
Du cureyên berîberiyê hene
Di sala 2003 de li Îsraelê nexweşî bi pitokên nûjidayîkbûn re hate tesbîtkirin. Li cem pitokan bixetere ye dikare bandoreke neyînî li dil - demar bide.
Kubîzm
Di sedsala 20an de li Fransayê wekî bizaveke wênesaziyê derdikeve holê, dûv re bandora xwe li wêjeyê jî dike. Di hêla Pablo Picasso de gelekî pêşve diçe. Li gorî hunermendên kubîst, mirov divê dinyayê baş bişopînin û wê baş nas bikin. Dixwazin ku têbigihine wateya bûyerên biçûk û di wan bûyeran de dixwazin ji tiştên xuyayî zêdetir tiştên veşartî bibînin û derbixine holê. Kubîstan zêde giringî nedane teşeyê û ji wê dûr dikevin. Bala xwe li ser tiştên nû re vekirî dihêlin.
Şoreşa Îslamî ya Îranê
Dîrok
Wî li sirgûniyê dewama çalakiyên xwe kir. Li wir wî pirtûka xweya bi navê welayatî feqîh di 1970an de li Parîsê weşand.
Berîberî
Du cureyên berîberiyê hene
Di terapiyê de dayîna thiaminê bingeh e. Bijîşk herwekî lêdigerin ku bandorên neyînî kêm an tune bikin.
Kubîzm
Hinek nivîskarên bijarte yên bizava kubîzmê
Apollinaire (1880-1918), Max Jacob (1876-1944), Jean Cocteau, Blaise Cendrars.
Şoreşa Îslamî ya Îranê
Şoreş
Ji pê xeberên di çapemeniya Îslamî de derketinî re raprînên riya Şoreşê vekirinî dest pêkirin. Di kanûna paşîn 1978an de li bajarê Qûmê raperînekê ji aliya telebeyan hembera Şah der ket. Rawestina artêşêyê di wê raperînê de du talebe (gorîraperînan 70 telebe) hatin kuştin. Gorî edetên Şiyan li Îranê gîşkê bo wan telebeyan 40 ro şîn hat girtin. Di 18ê şibata 1978an de vê carê li Îranê bo bîranîna wan telebeyan bitunî raperîn der ketin. Lê dîsa, vê carê jî Tebrîzê raperîn bi zordariyê hat rawestandin û dorî 100 kesî hat kuştin. Dîsa ji bo wanên hat kuştinî 40 ro şunda şîn hat girtin. Dîsa 40 ro pê re di 29ê adarê de li bitunî Îranê raperîn der ketin. Bi vî halî raperîn bi maynên 40 royan re tim mezin bûn.
Di havîna 1978an de Şah Riza çû DYA û jê arîkarî xwest. Di îlona 1978an de êdî raperîn ji rêzê de bû. Şah Riza ji bo van raperînan Rewşa Awarte xwest. Di 8ê îlonê de li Tehranê raperînekê de der ket û 88 mirov hat kuştin. Ew roja wek Îniya Reş derbaza tarîxa Îranê bûbû.
Wextê mehayê girînga bo Şiyan, Mûharremê di 2 berfenabara 1978an de hejmarê raperiyan li Tehranê gêhişte 2 mîlonan û wan daxwaza vegerîna Xomênî dazanin.
Saziya Dewleta Îslamî
Di destpêka 1979an de raperînan dom kir. Di 16ê rebêdanê 1979an de bi daxwaza Şapûr Bextiyar Şah Îran terk kir. SAVAK hat fesh kirin û girtiyên hepsan hatin serbest kirin û sembolên xanêdanê Pehlawî hat xirab kirin.
Di 1ê sibata 1979an de Xomênî bi balafirekê dakete Tehranê û bi mîlonan kes ew perginî kirin. Wî saz kirina dewleteka Îslamî wek armanca xwe dazanîn. Gorî hin çavkaniyan di dema şoreşê de nêzî 20.000 kes miribû.
Saz kirina dewleta Îslamî û anîna Xomêniya meqama serî dewletê di 31ê adarê 1979an de bi referandûmê hat qebûl kirin.
Êsfêstanc
Êsfêstanc gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Papa Leo V
Leo V, dema ji dayikbûna wî nayê zanîn. Lê dema mirina wî di meha razbera 903´an de ya. Bû papa ji tirmehê heta ku mir. Tenê, weke mehekê wek papa li ser taxt ma. Leo V, ji Prîapî ya li Adrea li Îtalya bû. Di dema ku ew bû papa, ew kardînal bû û li dervî Îtalya digerîya.
Leo V, di sale 903´an de dimirê. Lê tê bawerkirin û gotin ku ew ji aliyê Kardînalê bi navê Krîstoforus ve hat kuştin.Krîstoforus, piştre xwe weke papa denezend. Lê ew, ji aliyê Papa Sergîus III ve hat biderve kirin di 904´an de. Lê li ser vê bi darve kirinê ve, gelek dîroknas, ne diheman hizrê de na. Hinek ji wan dibêjin ku dema ku ew hatgirtin û hat avêtin li zindanê, di zindanê bi awayekî xweza mir.
Elîabad, Meraxa
Elîabad gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Hattgenstein
Hattgenstein şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Skleroza enîfireh
Multiple Sclerosis, MS, skleroza enîfireh an disseminated sclerosis yek ji nexweşiyên sîstema parastinê û neurolojîk e.
Xwe di sîstema parastinê û mejî de dide der. Mirov dikare bêje ji çewtî û kêmasiya sîstema parastinê tê. Selûlayên (hucre) neurolojîk bi qaşikên miyelîn tên dorpêçkirin û parastin. Îcar di vê nexweşiyê de sîstema parastinê van qaşikên miyelîn wekî dijmin dibînin û wan tehrîb dikin. Hin caran dîsa jî sîstema parastinê biserdikeve û nexweşî bêî ewçend ziyanê derbasdibe.
Cara pêşîn bi navê Jean-Martin Charcot kesekê Fransî di sala 1868'î de ev nexweşî tesbît û şîrove kiriye. Ev nexweşî xwedî gelek sîmptom, sedem û ziyanê ye, lewra bi navê Multiple Sclerosis hatiye binavkirin, ango skleroza enîfireh.
Hin sîmptomên skleroza enîfirehê
Nurolog bi gelek testên laboratûarê nexweşiyê binavdike.
Cureyên skleroza enîfirehê
Terapî dikare bi salan bidome û serkeftin pêde pêde zêdedibe.
Giniye
Giniye, gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.
Jean-Martin Charcot
Jean-Martin Charcot (jdb. 29ê çiriya paşîn 1825 li Paris; m. 16ê tebaxê 1893 li Morvan) yek ji neurologên navdar ên Fransî ye.
Bi keşfkirina xwe ya nexweşiya Skleroza enîfireh (Multiple Sklerose) tê nasîn. Dîsa wê ev nexweşî ji Nexweşiya parkinsonê cudakiriye û taybetiyên wê kivşe kiriye. Wî di dawiya jiyana xwe de bala xwe dabû psîkopatologiyê û li ser hîpnotîzma û hîsterîyê lêkolîn dikir. Wî bandoreke mezin li Sigmund Freud û psîkoanalîzê kiriye.
Darsor
Darsor, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Brîtanya Mezin
Brîtanya Mezin yan jî Brîtanya giraveke li bakurê Ewropa dikeve û di Okyanûsa Atlantîk de navbera wan deryayan de ye; li rojava Deryaya Îrlendî, li rojhelat Derya Bakur û Lamanş li başûrrojava.
Rûpîvana wê 229.850 km² ew girava herî mezina Ewropa ye.
Nav 1707-1800 li ser wê Keyaniya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin hebû. Îro Brîtanya mezin û Bakurê Îrlandayê bi hevre bûn Keyaniya Yekbûyî.
Ehmedê Xanî
Ehmedê Xanî (jdb. 1650 gundê Xanê, Colemêrg − m. 1707 Bazîd, Agirî), helbestvan, dîroknas, stêrnas, erdnas û fîlozofê mezin ê kurd e.
Jînenîgarî
Ehmedê Xanî di sala 1650 an jî 1651ê de li bajarê Colemêrgê li gundê Xanê hatiye dinyayê. Di sala 1707an de li Bazîdê wefat kiriye. Navê bavê wî Şêx Îlyas e, navê kalikê wî Eyaz e û ji eşîra Xaniyan e. Di derbarê zewaca wî de agahî tuneye lê tê gotin ku bi xwe qet nezewiciye.
Perwerdehiya wî
Jiyana Xanî di nav perwerdehiyê de derbas bûye. Xanî perwerdehiya xwe ya pêşîn Quran û fiqihê li cem bavê xwe Şêx Îlyas digire, piştî xwendina li cem bavê diçe di medreseyên Bidlîs û Xelatê de dixwîne, xwendina xwe li Bexda, Şam, Heleb û di medreseyên Îranê de jî pêş ve dixe. Di medreseyên Îranê de hînê felsefeya îslamê, stêrnasî û fîlolojiyê dibe. Di medreseyên Sûriyê de jî hînî felsefeya yewnanê dibe. Xanî piştî demekî diçe bajarê Mekeyê heca xwe dike, ji wê şûn de diçe Misirê jî digere û dizivire Bazîdê.
Xanî bi xwe di bin bandora fîlozofên weke Arîstotelês, Farabî, Şihabedînê Suhrewerdî, Muhyedîn ibn Erebî, Eliyê Herîrî, Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran û gelek fîlozofên din de dimîne û bi fikir û ramanên xwe ve rê li pêşiya fîlozofên dû xwe vekiriye. Ehmedê Xanî di dîroka kurd û Kurdistanê de bi nav û deng e. Derbarê pêşveçûna çand, huner, wêje û zimanê kurdî de cihê wî cuda û pir girîng e. Xanî di 14 saliya xwe de dest bi nivîsandinê dike, piraniya pirtûkên xwe bi kurdî bi zaravayê kurmancî nivîsandine. Xanî bi taybetî, ji bo ku zarokên kurda baş dîn û zimanê xwe hîn bibin pirtûkeke bi navê Nûbihara biçûkan dinivîse û nîvê pirtûkê jî dike ferhenga kurdî-erebî û ev ferhenga wî di dîroka kurdan de bûye ferhenga herî pêşîn û bi sed salan ve di Medreseyên Kurdistanê de tê xwendin.
Ramana Ehmedê Xanî
Ehmedê Xanî netewperwerekî kurd bû û xwestiye ku yekitiya kurdan çê bike. Îxtîlafên di nava kurdan de ji bo wî, pirsgirekeke mezin bûye. Ji ber hindê ye ku wî di helbestên xwe de hertim qala yekitiya kurdan kiriye û li ser mijara pirsgirêka perçebûna civak û erdnîgariya Kurdistanê sekiniye û di berhema xwe de çareseriyê wisa nîşan dike;
Li gor Xanî, kêmasiya kurdan ji ereb, tirk û farsan nebûye, tenê kêmasî bêrêzanî û neyekbûna kurdan e. Bi kurtasî Xanî xwestiye ku gelê kurd ji binê mêtingeha ereb, tirk û farsan rizgar bikin. Helbesteke Xanî ya li dewletiyê:
Papa Martîn I
Martîn I, (m.13´ê nîsana 655an) Bû papa di 649´an de. Martîn I, li todî li Ûmbrîya li Îtalya hat dunyê. Piştre bû dîyakon li roma. Ji ber biaqilbûna wî ew bû nimînrê Apocrisarius çû Konstantînopel. Di 649´an de weke papa hat bijartin piştî papa Teodor I. Di heman salê de konsol kifş kir li roma. Wî mamoteyê teologîya xiristîyaniyeyê piştre denezend bi fêrkirinê. Ew jî, împaratorê romayî Kostans II ve piştgirkirin. Martîn I, piştgirî jêre hebû ji matranên li Afrîka, Spanya, Înglistan, û hed. Piştre hatgirtin i Maximus nasên wî re. Piştgirî jê re ji keyê Konstantînopolîs hebû.
Peux-et-Couffouleux
Peux-et-Couffouleux, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Papa Martîn I
Karên wî li dora Konstantînopolîs û wanderan bûn. Ew li wanderan li gelek deveran gerîya. Rastî gelek astengî û ne başîyan hat.
Ehmedê Xanî
Ramana Ehmedê Xanî
Lê di berhemên Ehmedê Xanî de, nijadperestî li dijî tirk, ereb û farisan tuneye. Ji xwe di hinek helbestên xwe de bi tirkî, erebî û farisî jî nivîsiye. Berî Ehmedê Xanî helbestvanên wek Eliyê Herîrî, Baba Tahir Hemedanî, Melayê Cizîrî û Feqiyê Teyran jî bi zimanê kurdî berhemên hêja afirandine, ango Xanî ne kesê yekemîn e ku bi kurdî helbest nivîsîne, lê ferqa wî ji wan helbestvanên kurdî yên berî wî ev e ku wî doza azadiya gelê kurd wek mijara sereke daye ber xwe. Berhema wî ya menzûm "Mem û Zîn" wek sertaca wêjeya kurdî ya klasîk tê pejirandin. Ew ji bo gelê kurd bûye çavkaniyeke netewî ya giranbiha. Xanî ji bo afrandina nasnameya netewî, ji bo bilindkirina alaya yekitî û azadiya kurdan ev berhem nivîsiye. Herçend ew destan-çîrokeke evînî be jî, hozanê mezin xwestiye bi riya wê çîrokê fikr û ramanên xwe, daxwaz û pêşniyazên xwe pêkêşê gelê xwe bike. Di xebat û fikir xwe de Firdewsî ji Îraniyan, Platon ji bo yewnaniyan, Rûstavelî ji bo Gurciyan çi be Ehmedê Xanî jî ji Kurdan ew e.
Peux-et-Couffouleux
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Papa Martîn I
Martin I, piştî ku mir, weke pakrawan hat denzend in. Mirina wî di 655´an de bû.
Ehmedê Xanî
Gotinên ji bo wî
Dema kû mirov, li şexsiyeta Xanî mêze dike, bi hêsanî dikare bibêje: Kû Xanî jî dara Tûba ya Kurdistanê ye. Pir şaxên wê yên pîroz û bi xêr û bêr jî hene, ku ne bi tenê gelê Kurdistanê, belkî hemû gelê cîhanê dikarin ji wan fêkîyên wî yên ezîz û lezîz îstîfade bikin. Ew şaxên wî yên pîroz kû ez bikarim bihejmêrim eve; helbest û wêjê tesewuf û qeder felsefe û wehdetil-wucûd millet û welatparêziye.
Mamosteyê Sêyemîn Xanî
Tê pejirandin ku Ehmedê Xanî di nav zanistvanên dinyayê de bi fikr û ramanên xwe mamosteyê sêyemîn e. Yê yekemîn Arîstoteles, yê dûemîn Farabî yê sêyemîn jî Ehmedê Xanî ye.
Berhem
Ehmedê Xanî di 14 saliya xwe de dest bi nivîsandinê dike, heta dawiya temenê xwe gelek pirtûk bi zimanê kurdî nivîsand, pirtûkên wî yek a helbestan e, yek li ser stêrnasî û erdnîgariyê ye, yek li ser evîna Mem û Zînê ye, yek ji bo zarokên kurda ye ku navê Nûbihara biçûkan lê kiriye, yek li ser felsefeyê ye, yên din jî pirtûkên îslamîne. Lê tenê çend pirtûkên wî xwe gihandine destê me ên dinê wendakirî ne.
Yakub Kolas
Yakub Kolas, navê berê: Kanstantîn Mîxaîlawîç Mîskevîç (jdb. li Akînsî ya Rayon Ştoubzî, Oblast Mînsk; m.  li Mînsk) helbestvan û nivîskarekî navdar ê belarûsî bû.
Wekî klasîkvanekî belarûsî tê zanîn. Bi tevî Yanka Kupala pêşengiya tevgera ji nû ve bûyînê (Адраджэнне) dikin. Di wêjeyê de neteweperweriya belarûsî destpê dike.
Xelat û paye
Salên 1946 û 1949ê Xelata Stalîn werdigire. Pênc caran jî bi Nîşaneya Lenîn tê xelatkirin. Herwiha gelek xelatên YKSSê yên din jî didinê.
Zimanê mazenderanî
Mazendaranî an jî tebarî zimanek e ku li herêma Mazenderan a Îranê diaxivin. Ew yek ji şaxên Hind û ewropî û dikeve zimanên îranî yên bakurê rojavayê.
Çavkaniyên mazendaranî yên nivîsî heta sedsala 10'an diherêye. Îroj ew bi alfabeya farisî ya erebî tê nivisîn.
Mazenderanî bi zimanê gîlekî ve nêzî hev in. Bi bêjeyan navbera wan de hevşibiyeke mezin heye. Zimanê mazenderanî di bin bandora zimanên din ên wek tirkî û erebî de nemaye.
Hejmara mazenderanîaxivan nezî 3 milyon e. Mirov dikare wî wek Qedîkûlahî û Pelanî para du zaravayan bike.
Yanka Kupala
Yanka Kupala (jdb. li Wyazînka, nêzîkê Mînsk; m.  li Moskow, navê berê Îvan Damînîkavîç Lusevîç) dramatîker, weşanger, wergervan û helbestvanê neteweyî yê Belarûsê ye. Bi tevî Yakub Kolas û Maksîm Bahdanovîç di hişyarbûna neteweyî ya belarûsiyan de roleke sereke lîstiye. Bi belarûsî ji vê pêvajoyê re Ji nû ve bûyîn (Адраджэнне) dibêjin.
Zaroktî û ciwanî
Di malbateke xizan de tê jiyanê. Dema dibistana amadeyî ya gel bidawî dike, di karên cuda de dixebite. Salên 1903/04ê de yekem car bi polonî helbestan diweşîne. Yekem helbesta wî ya bi zimanê belarûsî di kovara Naşa Nîva de tê weşandin.
Êdî helbestvanekî navdar e
Sala 1908ê diçe Vîlnayê di redaksiyona Naşa Nîvayê de dixebite. Helbestên wî di kovarên cuda de tên weşandin. Bi hatine şoreşa Bolşevîkan re demên dijwar jî destpê dikin û ew jî para xwe ji viya digire.
Di şerê cîhanê yê I de wî digirin eskeriyê û di avakirina rê û kolanan de dixebite. Sala 1919ê diçe Mînskê, dikeve xebata avakirina şanoya neteweyî ya belarûsî, zanîngeha dewletê û akademiya zanistiyê. Heman salê yekem hejmara rojnameya Звон (ku.: Cangoçk)ê dertînin ku gerînendeyê giştî yê weşanê Kupala bû. Heya sala 1926ê di gelek kovar, rojnameyan de dixebite yan wan dertîne. Ew herwiha berhemên navdar ên cîhanê jî werdigerîne zimanê belarûsî.
"Ji nû ve bûyîn"
Sala 1930yê êdî ew û hevalên xwe bala xwe berdidin serxwebûn û azadiya Belarûsyayê. Di berhemên xwe de pêvajoya "ji nû ve bûyîn"ê tînin ziman. Rêxistineke polîtîk jî dadimezirînin lê biser nakevin. Kupala carekê dixwaze xwe bikuje lê namire.
Dawiya temenê xwe de li Kazan a nêzîkê Moskowê dijî. Di hotêlekê de ji pêpelûkan dikeve, jiyana xwe jidest dide.
Zerika zer
Hepatît A (Hepatitis A) an bi Kurdî Zerika Zer yek ji nexweşiyên mîkrobîk û bisaw e.
Vîrûsên vê nexweşiyê di 15-50 rojî de kurtbûnê diqedînin û dest bi ziyanê dikin. Nexweşî dikare bi mangan (mehan) bidome. Ti carî nabe kronîk û serî de li zarokan û kesên derziya parastinê nekirine peyda dibe. Li welatên ku sazûmaniyeke birêkûpêk a tenduristiyê nîne zêdê ye. Pirranî li Asya, Tirkiye, Rûsya, Îndonezya. Efrîqa, Latîn Amerîka hwd peyda dibe. Li Ewropayê nîne. Mixabin li Kurdistanê hêj gelek e.
Hin sîmptomên Zerika Zer
Wekî cureyên din yên Zerikê bixetere nîne.
Di bijîşkiya gelêrî ya Kurdî de terapî
Li Kurdistanê di bijîşkiya gelêrî de terapiya wê biserkeftin tê kirin. Di bijîşkiya gelêrî ya Kurdî de cihê sîstema parastinê bingeh û mezin e. Hepatît A bi şokekirina îmmûnsîstemê tê terapî kirin. Bo mînak ji çermên nexweş ên nerm (guh, serê poz hwd) hindik xwîn tê derkirin. Bi êşeke piçûk û ji gelek kanan tê xwastîn ku îmmûnsîstem şoke bibe, têkeve alarmê. Bi saxbûna wan birînên piçûk, bêî derman Hepatît A saxdibe.
Terapiya bijîşkiya nûjen
Herî kêm sê car derziya parastinê ya dijî Hepatît A´yê ye tê kirin. Bingehê terapiyê ev e. Dîsa hîjyen gelek girîng e.
Darîn Zanyar
Darîn Zanyar an jî bi kurtî Darîn (jdb. 2ê hezîrana 1987an de li Botkyrka, Stokholma Swêd) stranbêjekî kurd-swêdî ye. Malbata Darîn ji Kurdistana Başûr hatine li Swêdê bi cih bûne.
Singles
* 2005 – "Money for Nothing"
* 2005 – "Why Does It Rain"
* 2005 – "Step Up"
* 2005 – "Who's That Girl"
* 2005 – "Want Ya!"
* 2006 – "Perfect"
* 2006 – "Everything But The Girl"
* 2006 – "Desire"
* 2007 – "Insanity"
* 2008 – "Breathing Your Love" feat. Kat DeLuna
* 2008 – "See U At The Club"
* 2008 – "Runaway"
* 2008 – "What If"
* 2009 – "Viva La Vida"
* 2010 – "You're Out Of My Life"
* 2010 – "Lovekiller"
* 2010 – "Microphone"
* 2012 – "Nobody Knows"
* 2012 – "Stockholm"
* 2012 – "I Can't Get You Off My Mind"
* 2012 – "Seven Days a Week"
* 2013 – "Playing With Fire"
* 2013 – "So Yours"
* 2013 – "Check You Out"
* 2014 – "Dream Away" feat. Eagle-Eye Cherry
* 2014 – "All Our Babies" feat. Sophie Zelmani
* 2014 – "Mamma Mia"
* 2015 - "Ta mig tillbaka"
Xelatên wî
Darin hin xelat wergirtine:
Gelî, Şêrwan
Gelî (bi tirkî: Durankaya), gundekî bi ser navçeya Şêrwana Sêrtê ve ye. .
Zimanê îrlendî
Zimanê îrlendî, di dîroka nivîskî ya îrlendiyan de bi piranî bûye zimanê serdest û ew wê bi xwe re birine Skotlenda yê û Girava Manê ku zimanê îrlendî ya naverast li wir guheriye gaeliya skotî û Manx ê. Ew di Rojavaya Ewropayê de xwediyê wêjeya gelî ya nivîskî ya herî kevn e.
Zimanê îrlendî zimanê fermî ya yekem a Komara Îrlendayê ye û yek ji zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye. Her wiha di Îrlendaya Bakur de wekî zimanekî kêmanî tê nasîn. Saziya Foras na Gaeilge ji nasandina zimên berpirs e.