cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kronos
Pêşbînî ya Mirina Kronosê
Zeus giha çaxên xwe yên mêranî.Textê ji destê bavê xwe stand.Pêşbînî u kehanet di dawiyê da cih hat.Gê xwişk û birayên Zeusê azad kir.Navbera Xwedawend(Zeus û xwişk û birayên wê) û Tîtan(Kronos û xwişk û birayên wê) an de şerekî destpêkir. Navê wî şerê Şerê Tîtanan bû. Ji dawiyê da Kronos têk çu.Titan pir mîras hiştin û hatin sirgûn kirin. Dema Zeus û olymposian destpêkir.
Sakîna Teyna
Kurtejiyan
Sakîna di zarokatiya xwe de bala xwe dide muzîkê û di ciwantiya xwe de perwerdehiya muzîkî û ya dengê distîne. Di salên 90'î de ew dibe endama Navenda Çanda Mezopotamyayê û bi vî rengî dest bi kariyera muzîkê dike. Li ser navê navendê tevlî gelek bernameyên welêt dibe. Wek hemû endamên navendê, ew jî ji ber gotinên stranên xwe yên bi kurdî rastî zext û zordariyên dewletê tê, ji ber ku di wan salan de ziman û hunera kurdî bi tevahî qedexe ye. Ji ber zext û zordariya li ser nasnameya kurd hinek rêhevalên wê yên hunermend tên kuştin.
Li dijî vê tahlûkeyê Sakîna dev ji muzîkê bernade û hunera xwe bi konserên îllegal dimeşîne - ta ku neçar dimîne û mecbûr dibe ji zext û zordariya dewleta tirk bireve. Heya demekê wê jiyan û xebata xwe li Ermenistanê meşand, piştre derbasî başûrê Kurdistanê dibe û wek aktîvîsteke azadiyê şoreşa xwe ya hunerî li wir didomîne.
Piştî çend salan ew koçî Viyana, Awistriyayê dike û hê jî jiyana xwe li wir dimeşîne.
Stîla wê ya muzîkê
Sakîna û hevalên wê yên hunermend bi muzîka kurdî û teknîkên eksperîmantel  sentezeke di nava kevneşopî û modernîteyê de didamezirînin. Ew li ser şopa çanda xwe muzîka kurdî ji nu ve keşf dikin û bi awayeke cûda tînin ziman.
Bi heman armancê Sakîna digel jinên din ên kurd koma Trio Mara ava kir. Kom hewl dide ku stranên jinên kurd ji nu ve û bi cûreyeke nujên bigihêje guhdarvanan.
Ji bilî konserên cûr bi cûr ew pir caran tevî xebatên şano û pirtûkan jî bû û bi stran xwendinê dengê xwe da ew xebatan.
Yek ji armancên wê ev e ku bi stranên xwe dîmeneke hunerî ya welatê xwe ji beyaniyan re pêşkêş bike. Bi melodiyên xwe yên kûr ew êş û hêviyên gelê xwe tîne ziman.
Strana herî nas a Sakîna strana 'Bêrîtana min' e û li ser şoresgera kurd Bêrîtan hatiye nivîsandin. Ev stran ji bo yekemîn fîlma gerîlayan hatibû bikaranîn û bi carekê ve kete bîr û dilê guhdarvanan.
Garanîk
Garanîk an jî garranîk (bi soranî: Şawerrîxne; bi latînî: Bubulcus ibis) cureyekî famîleya şaqaviyan e.
Şayes
Garanîk nêzî 50 cm dirêj e. Ji dûr ve spî diyar dike (zivistanan bi xwe spî spî dibe). Pê sor in. Çend perekên bavzer ên dirêj li singê wî ne. Çav zer in bi ser sorî ve. Nikul zer e û pê qehwayiyekî bi ser reşî ve ne.
Reftar û jîngeh
Hindek caran li ser pişta çêl û gamêşan dadide, wan mêş û mûran dixwe yên taloqî wan dibin. Wekî şaqaviyên din hind naçe di avê de xwarina wî xişoke û beqên biçûk in.
Pirbûn
Komkome di nav qeramî û levenan û darûbarên berlêvên robaran hêlînan çêdikin; 4-5 hêkên rengesmanî dike.
Belavbûn
Li Kurdistanê behra pitir payîzan û biharan dihê dîtin. Li bakurê û nîveka Afrîkayê û li Portûgalê û başûrê Spanyayê û li Sûriyê û başûrê Îraqê û li Erebistanê û devera Deryaya Qezwîn û bakurê Îranê û Deryaya Reş têjikan tîne derê.
Çavkanî
-Îsmaîl Taha Şahîn]] (2006). Balindeyên Kurdistanê. Spîrêz, Dihok. (Bi tîpên erebî ye, ji bo tîpguhêziya latînî û wîkîpedyandina nivîsê, bikarhêner MikaelF).
2ê çiriya paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Şêxik
Şêxêk (?) an jî Şêxik (?), gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.
Devmezin
Devmezin (bi latînî, Aspius vorax), masiyekî gelek mezin ê ku li ava Dîclê dijî. Dirêjbûna wî heta 1 m digihê û giranbûna wî jî dikare 12 kg bigihê.
WinRAR
WinRAR Bernameyekê ji bo arşîv kirin û şidandina pelan hatiye sêwirandin. Di nava bernameyên Rar'ê de herî popûler winRAR e. Winrar formatên ACE, ARJ, BZ2, CAB, GZ, ISO, JAR, LZH, TAR, UUE, Z û 7Z destek dike.Ev bername heya niha nêzîkî pêncî zimanî hatiye wergerandin. Bername ji aliyê Eugene Roshal ve hatiye pêşxistin.
Bername 2011'an de ji aliyê Occo Mahabad ve hatibû Kurdîkirin, piştre jî bû fermî.
Anemî
Anemî kêmbûna xwînê nexweşiyeke xwînê ye û xwe bi kêmbûna hemoglobîn û erîtrosîtan yan jî kêmbûna herduyan dide der.
Heger hin nirxên xwînê ne li cih bin, wekî sîmptoman xwe bi nexweşiyan dide der.
Hin nîşaneyên anemiyê
Piştî testên xwînê nirxên xwînê derdikevin holê û bijîşk gorî wê cureyê anemiyê tesbît dike. Lewra gelek cureyên wê hene.
Hin cureyên anemiyê
Her ji van anemiyan jî nava xwe de gelek binekoman pêk tînin. Anemî tabloya gelek nexweşiyan e.
Campobasso
Campobasso, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Molîzeyê ye. Bajêr di heman demê navenda parêzgeha Campobasso û serbajarê herêma Molîzeyê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên bajarê 49.230 kes e.
George Smoot
Xwendin û destpêka lêkolînan
Smût li Yukona wîlayeta Florîdayê hat dinyayê. Wî berî ko biçit Binkeyê Teknolojiyê yê Massachusettsê (MIT) matîmatîk xwînd. Wî li sala 1966ê li BTMê du bawernameyên bekaleryûsê, yek li matîmatîkê û ya dî jî li fîzîkê wergirtin. Wî li sala 1970ê doktora ya xwe li fîzîka pirtikan wergirt. Paşî wî heza xwe ber bi keyhanzanistî guhart û çû Ezmûngeha Niştîmanî ya Lorens Bêerklî û li wêderê digel Luis Walter Alvarezî li ser ezmûna HAPPEê ko balûneka çînsepehrî ji bo vedîtina dijemaddeyî li atomsepehra jorîn e xebitî. Di wê ezmûnê da wî modêla keyhanzanistî ya rewşa tebitî ko heta niha jî aloz û nezelal e pêşbînî kir. Paşî ew li tîrêjderî ya paşxaneyî ya hûrpêlane ya keyhanzanistî (TPK) meraqdar bû. Pirsyareka bêbersiva wî çaxî pirsayra nijara keyhanê bû. Yek ji modêlan pêşbînî ya hindê dikir ko keyhan di zivirînê da ye û dewseka vê di TPKê da hebû: germapileya tiştan li goreyê sû û simta lênihêrînê dihat guhartin. Bi arîkarî ya Alvarêzî, wî tîrêjpîvek afirand ko cidatiya germapileya TPKya du simtan ko 60 peyîskan ji hev dûr bûn dipîva. Amîr li ser frokeyeka Lockheed U-2 hat damezrandin û şiya biselmînit ko zivirîna giştî ya keyhanê sifr e (li goreyê sînorên diristî ya amîrî). Amîrî vedît ko germapile ya TPKê li goreyê ducemserekê (dipole) dihêt guhartin. Ev wekî bandora Dopplerî ya zivirîna erdî bi hevberdanî ya digel devera tîrêjdana TPKê, ko dibêjnê sethê herî dawîn yê şerpezekirinê, hat şirovekirin.
Ferhenga Jîn
Ferhenga Jîn a kurdî û erebî, ji hêla Mihemed Cemîlê Seyda ve hatiye nivîsandin û di sala 1987an de li Qamîşlokê derket. Li weşanxaneya Emîral a Beyrûtê çapbû.
Tûtirşik
Tûtirşik cureyekî tûyan e. Fêkiyên wê ku hîn yên negîhîştî ne yên sor in pir tirş in. Ji bo ewê navê bûye tûtirşik. Li bajaran avên tûtirşikan tê froştin. Fêkiyên wê jî ji tûyên reşkî girtir in. Pelçên tûtirşikan ji yên tûyan pantirin.
Qeliya masîkartûxkê
Qeliya masîkartûxkê, cure xwarineke rûnbirêşkê ji koma xwarinên masiyan û çêjên deryayê yên pêjgeha kurd e. Herwiha gelên cîran jî gelek cureyên xwarinan ên masîkartûxkê dizanin.
Masîkartûxk (bi latînî, scophtalmus maximus) di kûraniya deryayan de dijî. Kirrîna wê biha ye, lewra jî li Kurdistanê tenê kesên dewlemend in, dixwin. Masiyek gloverikî û pan e. Rengê wê dişibe masî yan jî tiştekê din ê kartûbûyî. Ji wê ye, kurdan ew bi navê "masiya kartû, masîkartûxk" binavkirine.
Qantir
Qantir an jî hêstir ajalekî diliqî ye. Qantir bi çiftbûna kerê nêr û mehînê ve çêdibe. Qantir li çiya û baniyan ji keran jî ji hespan jî rindtir diherin. Qantir nikanin bizên.
Qilotyan
Qilotyan, gundekî ku bi navçeya Depa Xarpêtê (Elezîz) ve girêdayî ye.
Zimane Gel Kurdîye (Kurmancî). Zivistanê kes ne dijî. Dema Havîn, kesê ji derweyî bajêr lê hatin. Qilotyan bi rêbejahî 24 km dûrî Depê. Bawerîya gelê Qilotyan Sunnî Misilmane. Rêya Dêp û Kêxî re heta Gelîya Dîyarê Gazê 16.7 km ji rêya asfalt de derbas bibin û pişt re jî 7.3 km rêya bixwelî derbas bibin gihînî li Qilotyan.
Zûrna
Zûrna gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye.
Fernando Morientes
Fernando Morientes Sánchez (jdb. 5ê nîsana 1976an li Cáceres) futbolvanekê kevn ê spanî ye.
Sulzbach am Main
Sulzbach am Main şaredariyeke navçeya (Landkreis) Miltenberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Koranan
Koranan, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Steinburg
Steinburg, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Schleswig-Holsteinê ya Almanyayê ye.
Çelikan
Celikan (bi tirkî: Yeşilyurt) gundekî navçeya Qûlekiyê Kulu ya bajarê Qonyeyê ye.
Gundê Yeşilyurt di sala 1880'an de ji hêla eşîreta Celikan ve hatiye avakirin, ku bi xwe şaxek ji konfederasyona eşiretên Reşwan e. Malên ku pêşîn bi cih bûne, Malê Ranê, Malê Simê, Malê Nêyîb, Malê Tûmikî, Malê Selmên, Malê Avsef, Malê Çêwîş, Malê Gûllê, Malê Şihelî, Malê Newê û yên din. Çend Wargehên Celikiyan Hene ?
Di gelek nivîsaran de behsa hoza Celikan tê kirin, bes bi tevahî heta niha kesekî wargeh û niştîgehên Celikiyan di nivîsarekê de bi rêkûpêkî berpêş ne kiriye. Min xwest di vê gotara xwe de bi awirek werhewandî cihwarên eşîreta Celikî hilbijimêrim. Dîsa jî Kercews tê min bi bakûrê kurdistanê ve tixûbandi ma. Min nikanî û nikanim jî li cih war û gund û bajarên celikiyan ên li her sê parçeyên din ên li Îran, Îraq û Sûriye'yê hene pêşkêşî we bikim çimkî tu delîv û derfet di destê min de tune ne.
Hoza Celikan hozek kurd, kirmacîaxêv û şaxek ji konfederasyon ango hevsondiya êla Reşiyan e. Di nava Celikiyan de ji aliyê dîn ve fire-bawerîtî heye. Henêfî û Elewî di nava wan de hene. Bêguman Şiî û Fileh jî divêtin di nava wan de hebin. Lê mixabin ji sedema Elî Bêtikê em nikanin bi reya navtorê di wan rexên Kurdistan`ê bigihîjin.
Karacaoğlan
Karacaoğlan, hozanekî navdar ê romî (tirk) ye. Gorî nêrîna fermî ya dewletê di sedsala 17em de jiyaye (1606 – 1674). Ji parêzgeha Edene, ji navçeya Kozan an Fekeyê ye.
Çelikan
Şerefname û hoza Celikan
Karacaoğlan
Jiyan û jînenîgariya wî nayê zanîn
Derbareyê jiyana wî de bi dehan angaşt hene. Hin dibêjin li parêzgeha Gurgumê, hin Kinikan, Dîlok, Mersînê hatiye jiyane. Dîsa serdema jiyanê jî gelek tê gotûbêjkirin. Hinekan heya gotine ew ji Belgradê hatiye li Anatoliyayê bicih bûye.
Çelikan
Mîrê Xawênşikû Mîr Şerefxanê Bêdlîsî pirtûkek li sala 1597 nivîsandiye û ev pirtûka xwe gaziyê dîroka Kurdistan`ê kiriye. Cara ewil navê hoza Celikan di pirtûka wî a giranbiha de radibirie. Em pêwist in ji bîr nekin nekin ku ew pirtûka navbihûrî pirtûka yekemîn a dîroka Kurdistan`ê ye ku hatiye nivîsandinê. Gava di pirtûka yekemîn a dîroka welatekî nola Kurdistanê de navê hoza Celikan tê dabaş kirin, ew jî ji weç e ji gelê Celikiyan rê wek şanaziyeke mezin bê berisandin. Ew gava navê hozên kurdî hildijimêre di nava wan de hoza celikan jî heye. Di pirtûka xwe de xawênşikû wisa dabaş dike;
Gundê Zîlan
Gundê Zîlan, gundekî girêdayî navçeya Wanê Mukiyê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Karacaoğlan
Jiyan û jînenîgariya wî nayê zanîn
Dewleta tirk dixwaze serdema hozanan berî bi paşê bibe, bi viya dîroka zimanê yekbûyî yê niha, kevintirîn nîşan bide. Asîmîlasyon, tirkîzekirin, nivîsîna dîrokeke fermî ûêd, heya 1960'î siyaseta dewletê ya herî sereke bû. Bi awayeke din ew heya 2002'yê jî berdewam kir. Gelek zana û lêkolîner dibêjin ku zimanê Karacaoglan bikaraniye, yê serdema 18em e.
Meryem Uzerli
Meryem Uzerli (z. 12'ê tebaxê 1983 li Kassel, Almanya) aktrîsa bi eslê xwe tirk e.
Karacaoğlan
Hozanê xweza û evînê
Wî li ser xweza, evîn, êşên civakê, rindî û qenciyê helbestên bêhempa nivîsiye. Zimanekê gelek pakij û zîrek bikaraniye. Xwe ji wêjeya dîwanê ya Osmanîyan dûr girtiye, hez ji çanda gel kiriye. Zimanê wî nêzîkê azerî ye, sentezeke turkmanî û tirkiya Anatoliyayê ye.
Çelikan
Mîrîtiya Heskêfê
Meryem Uzerli
Jiyan
Ji Malbata xwe Zaroka Sêyemîn'ê Meryem Uzerli Bavê wê Tirk'e u Dayika wê Alman'e di Hamburg'ê 'Schauspielstudio Frese' de perwerdeya Lîstikvanî girtî.Du Bira u Yek Xuşka Meryem'ê heye.Di vî Demê de di Rêzêfîlma Muhteşem Yüzyıl rola Xurrem Siltan can dide.
3ê çiriya paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Çelikan
Keleha Heskêfê bi bilindiya 150 metro ye û dêzeke şût û asê ye. Di binê dolivgeriya wê de çar herêm hene. Van Sêrt, Bişêrî, Tor û Erz in. Li van deverinan 13 hozê kurdan dijîn. Ew evin:
Aşitî, Mihelmî, Mihronî, Becnewî, Sîtakî, Îsterkî, Gurdilê Bic, Gurdilê Mez, Reşan, Kêjikî, Cêlikî, Xindegî, Sehonî.`
Weke em li jor dibînin, hoza Celikan hem hozek kevn ango ji berê de hebûye, hem jî li her deverên kurdistanê li ser mesela li Heskêfê dixuye.
Navê eşîreta Celikan bi fesalên biçewtî wisa jî wek `cellikanî`, `Celikanî`, `celikî`, `Celikan`, `çelikan` tê û hatiye nivîsandinê. Misoger e rast nivîsa wê nola `Celikan` û `Celikî` bê tomar kirinê. Eşîrata Celikan şaxek ji konfederasyona eşîreta `Reşiyan`e, weke me li jor jî dabaş kir. Lêbelê hem şaxên din ên êla Reşiyan hem jî eşîrata Celikan ne tenê li Anadola Navîn dijîn, hem vê re jî li seranserê Kurdistan`ê jî jiyana xwe didomînin.
Navên kurdî bi dûgela tirk zehf dijwar tên û ew nikane wan navan biherisîne ,seba wê jî navên kurdî û navên eşîret û kesayetên kurdî bi hidamî çewt nivîsandine an teribandine,hê jî ew helwesta dûgela tirk li dar û li ser kar e. A herî sehm jî ev e ku ew hewna dûgela tirkî di vê hingama sedsala 21 an de jê hê ne hatiye guhartin. Ji vê bişaftin û qûraftina dûgela tirk navê xêla Celikan jî pelîseya xwe wergirtiye.
Min hinek ji koleksiyona sosretên dûgela tirk a ku tenê li ser navê hoza Celikan meşandî wek Çewt nivîsndina navên vê hozê weke nimûneyên li jêr berpêş kir.
Ev navên jêrîn hemû cûreyên navên eşîreta Celikan in û divêtin wisa bihatana û bên nivîsandinê!
Celikan: Navê hoza Celikan e ku navdêrek nefsî ye. Binema ji navekî kevn û neolîtîkî ê kesayetek bi navê Celo divêt hatî be piraştin ku Celik naznav e û di raweya biç û andinê Celikan: Navên gund û şehrên ji aliyê hoza Celikan de hatine ava kirin re tê gotin ku wargeh in e. Hûn dê li jêr jî bibînin bi dehan wargeh û niştîgehên ji aliyê hoza Celikan ve hatine ava kirin hene. Celikanî: Kesên ji gund û bajar û ji wargehên ji aliyê celikiyan ve hatine damezirandin. Celikî:	Kesên girêdayî vê eşîretê ,endamên hoza Celikan. Ne navê hozê bi xwe ye! Celikiyan: Pirjimara peyrew û kesên girêdayî ên hoza ji Celikan rê têt gotin Celikaniyan : 	Pirjimara wan kesan
Xalek din a bala min kişandî heye ku mirovên wek Van Brunissen û Nîşanyan ên şareza û pispor jî der barê civak nasiya kurdan de, bona civaka kurdan de li ser sazî û mezrên civakî ên kurdan de derheqê kurdan û zimanên wan de de çewtî û xeletiyên bingehîn kirine û dikin, ew tişt gelek watedar e.
Kilîda Civak nasiya Kurdî
Gel, Xelk, êl, xêl, hoz, qewte, mal, bavik, babistîn, ber, koz, kom, ezbet, tîre, eşîr, tayfe, qebîle, kom civak, civat, cemaet, komelge, hwd. Di nava sêl û bêliya van wîşeyan de ên dirûst ev in;
Gel: Xelk,gûrek mirovên nêzî hev,netewe,ji zehf û piraniyê tê, ne pîşadiye ku em dibêjin gelek,gelo,gelestêrk,xezûrgel,hemgel.
Xêl: Hoza mezin, êl, eşîreta mezin, hevsondiya hozan,konfederasyona eşîretan êl û xêl sînonîm ango hevwateyên hev in.
Hoz: Eşîret, ev peyva ji hêz û hiz ê tê. Quwet e, xurtî ye, zexmî ye. Zever e.
Tîre: tayfa yekyek binşaxa eşîretekê, menek ji gûrfên binê hozê ye. Ji tîrê tê. Tîr doxek zirav û dirêj û tûj e. Bi kevanê têt avêtin.
Ezbet. Qebîle ye. Ji ` ez`ê tê. Di kurdî de numa ye paşebendeke `bet` heye. Şîmane ye bi paşbenda `met`ê ve yek bin.
Babistîn: Bavik, Qlan, qilan xuya ye ji bavê tê, bab û bav hevwate ne. Qilan ji çend heb malbatên xizm û lêzim, xinamiyan vediceme.
Malbat:	Mena herî biçûk a di nava civakê kurdî de Malbat in. Malbat, aîle ye û ji bavk dayikek û ji zaroyên wan vediceme. Malbat, ji malê t û bi paşbenda betê temamiya xwe dîtiye,lê bet ziviriye bat`ê. Hewceyê vepastinê ye. Mal bi xwe ji peyva mane tê ku di hinek peyvên hevdûdanî de hê jî jiyana xwe dikûdîne. Ew jî `Xanûman` e ango `xanî` û `mal`. `Man` jî ji `domanê` piraştiye. Doman zehvaniya dome ye `dom` peyvek arî bû.
Xelk: Gel lê ne `em` ên din, kesê biyan, kesê ne ji me. ev wîşe jî ji heman rehê tê, ji `gel`ê tê.
Gel > Xêl > Hoz > Tîre > Ezbet > Babistîn > Malbat
Qewte, ber koz, kom, peyvinên din ew in ku di babeta me de cihê xwe tune ne. Hinek ji wan jî peyvên biyanî ne ku mirov dikane ji wan jî sûdê werbigire.
Martin van Bruinessen û Sosyologên din mixabin gelê kurd hê jî bi zelalî nas nekirine. Wan li ser civaknasiya kurdî gelek çewtî kirine. Têgehên kurdî şehitandine. Lêbelê gava mirov bi dilekî asa lê dinêre tavine re kifş dike ku kîjan peyv tê kîşan wateyê. Lewma jî min nika ji we re ev wîşeyan palaftin û zelandin.
Kurd di bin pest û pêkutiyeke mezin de jiyana xwe bi dijwarî didomînin. Heta niha mane nuwazeyeke ! Fer e mirvov vê rastiyê jî xêva xwe der nehîne. Ev gel û ev zimanên kurdî çawa dibin ku piştî ev erişên hov li pê mane. ? Ew bi xwe serkeftineke mezin e.
Vaca leşker û elîtên tirkan a hoveber û goneya guhartina navên gund û bajarên kurdan bixwe gosartmeyeke nedîtbar e. Ji bo nimûne ez li jêr rûdaneke berî hanhanika sed salî ji we re vebêjim.
Li vî gundî ango li li gundê Celikan ku nave wê bi tirkî ne bel e,gundekî li Erdîş`a bi ser Wan`ê ve ye hewaleke wek Gundê Celikan ku tirkiya wê Kirkpinar e bi ser Qulekiya Qonye`yê ve ye diqewime. Li sala 1928 an gava dûgela tirk nefergeliya dêrsa semyanên kurdî û guhartina navên gund û bajarên kurdan serfetihandibû,vî gundê bextreş ji pelîseya xwe ji vê heciiland.Navê wî gundî guhartin, qinyat anîn ku ew çilkanî bi kurdî ji çil kanî yê tê. Girtin navê wî gundî bi tirkî kirin `Kirkpinar`. Qaşo ji kurdî wergerandin tirkî .Lê nav guherandin tawaneke,wateya qels kirin tawaneke din e. Bi Rastî ne wisa bûye .Navê gund ji hoza Celikan dihat û bi endamên gund re digotin Celikanî ango ew kesên ji gundê Celikan. Rayedarên tirk helbet nexem in maneya wê çiye. Jibo wan tiştek tenê giring heye ,ew jî bila ne bi kurdî be, bi kîjan zimanî dibe bila bibe. Lewma guhartin kirin Kirkpinar. Ew jî qîlek dide me ku navê gundê Kirkpinar a Kulu Konya yê ji ku hatiye û çawa hatiye dexilandin, şapînoz kirin.
Tîrêjpîv
Tîrêjpîv amîrek e ji bo pîvana sirêma tîrêjê an hêzê di tîrêjderî ya karevayî-asinrevayî (elektromagnetîk) da. Herçind e ko ev zarav zêdetir ji bo wan amîran bikar dihêt ko tîrêjderî ya jêrsor dipîvin, lê ew dibit ko ji bo hemî amîran bikar bihêt ko tîrêjên şebenga karevayîasinrevayî diyar dikin.
Çelikan
Niştîgehên Celikiyan
Tîrêjpîv
Hestkera tîrêjê di tîrêjpîvan da piraniya caran tîpîvek (bolometer) e ko tîrêja ko dikevit ser xwe vedimêjit û bi vî awayî germapileya wê bilind dibit û ev germapile jî bi coreyek ji coreyên germapîvan dihêt hesibandin. Ev zêdebûna germapileyê dikarit nîşana hêza nav tîrêja vemêhtî bit.
Çelikan
Gund 			Navçe 		Şehr
Tîrêjpîv
Yek ji mînakên herî pêşîn yên vebînikên tîrêja jêrsorî î tîrêja dîtinî (ruhnahî) tîrêjpîva Crookesî bû.
Çelikan
kurdî/tirkî		kurdî/tirkî	kurdî/tirkî
Tîrêjpîv
Tîrêjpîva hûrpêlan tîrêjên di tuxîbên hûrpêlan ji şebenga karevayîasinrevayî da dipîvit.
Çelikan
1.	Celikan jêr/yesilyurt -Qûlekî/Kulu -Qonye/Konya
2.	Celikan jor/Kirkpinar –Qûlekî/ Kulu -Qonye/Konya
4.	Kûtiga /Kûtûkusagi -Cihanbeg Cihanbeylî Qonye Konya
6.	Celikan /Sûrendal köyü -Çinar/Çinar -Amed/Diyarbakir
7.	Celikan/Yagmurkuyusu köyü -Basê/Gûclûkonak-Şirnex/ Sirnak
8.	Celikan/ tirkî ? - Navend /Merkez – Bêdlîs/ Bitlis
9.	Celikan /Atlihan Köyü Şax/Catak Wan/Van
10.	Celikan(komişîr) /Çelikhan - Semsûr/Adıyaman
11.	Celikan /tirkî ?-Erdîş/Ercîş-Wan/Van
12.	Celikan jêr û Celikan jor /Koçbaşı köyü – Mehmûdî/Saray – Wan/Van
13.	Celikan/ Çelik köyü – Kerboran/Dargeçit – Mêrdîn/Mardin
Derbarê Celikiyên di nava tixûbên Îranê de dimînin de, di ên li Kurdsitan`a îraqê dimînin de herwiha derbarê celikiyên li sûriye`yê jî tu agahiyên bijûn di destê me de tune ne. Digel vê yekê haya me heye ku çend gundên celikiyên Êzdî bi navên celikî, calikî, cillikî li der dora çiyayê Şengalê hene.Her wiha li dûv agahiyên galagalî li tenişta bajarê Îsfehanê jî şaredêyek bi navê Celikan jî heye.
Mijareke din yeka hêjayê dabaşê heye ku weke em gişt pêdizanin êdî mirov dikane navên berê dîsa li gund û şehrê xwe bike. Derbarê vê de qanûnek derketiye û êdî ev nav dikanin ji nû ve vejin. Ez tênagihêm ku çima Partiya Demokratîka Gelan an Partiya Demokratika Herêman an jî bi tevahî peşar û pêşawayên kurdan çire vî karî nakin stûyê xwe, van navan yekbiyek venagerînin?
Anha ez li vê derê bangewaziya xwe digihînim kurdan û nemaze celikiyan, da ku bilez û bez navên gundê xwe ê mêjîn û dêrîn ji nûve bistînin û ji tunebûnê rizgar bikin!
Pate û Giram
Cellikanî
19 Mijdarê 2014
Benjamin Stambouli
Tîmê neteweyî
Ji 2010 heta 2012 Stambouli 21 caran ji bo tîma neteweyî ya Fransa U-21 xuya bû.
Qeliya kalamarê
Qeliya kalamarê cure xwarineke rûnbirêşkê yê ji koma xwarinên masiyan û çêjên deryayê yên pêjgeha kurd e. Gelên cîran jî ji masiya kalamarê xwarinan çêdikin.
Kalamar (bi latînî, Loligo ommastrephes an Loligo vulgaris ji koma Teuthida) ajaleke deryayî ye. Lingên wê di serî de ne. 30-200 cm dirêjiya wê ne. Heger bitirsin êrîş dikin. Bi taybetî yên bejna wan li ser 1 m re ne xeterdar in. Tehma goştê wê gelek xweş e.
Çêkirin
Bo çêncê:
Ehmedê Huseynî
Ehmedê Huseynî helbestvanekî navdar ê kurd e. Wî bandoreke mezin li helbestvanên ciwan kiriye. Di Roj TVê de bernameya wî heye.
Perz
Perz, gundekî girêdayî navçeya Wanê Muksiyê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Ehmedê Huseynî
Ehmed Huseynî di sala 1955’an de li Amûdê ji dayik bû. Amûdê bajarekî Kurdistana Başûrê Rojava ye. Huseynî dibistana seretayî, navendî û amadeyî li bajarê Amûdê qedand. Piştre li Zanîngeha Şamê ya Sûriyê beşa Felsefeyê qedandiye.
Hikûmeta Sûriyê nehişt ku Ehmed Huseynî bi dîplomeya xwe bixebite. Ew neçar ma ku karên ne li gorî xwe bike. Lewra Huseynî jî mîna gelek xortên kurd berê xwe da Ewropayê.
Di sala 2002’yan de berhemên wî yên giştî yên bi navê Dîwan ji aliyê Weşanxaneya Avestayê ve hatin çapkirin.
Xurte guli
XURTE GULI
Wêne:http://xurte-guli.com/images/xglogg.jpg|Caption1
Ferhenga Kurdî Nûjen
Ferhenga Kurdî Nûjen ferhengeke kurdî-erebî ye ku ji hêla rehmetiyê Alî Seydo Gewranî ve hatiye nivîsandin. Ew sala 1985 an li Emmanê, paytexta Urdunê hatiye çapkirin.
Kelan
Kelan, gundekî girêdayî navçeya Meletiyê Argayê ye.
Gûz
Gûz an jî gwîz dareka bi fêkî, ji famîleya dargûzan (Juglandaceae) ye. Fekiyên wê bi qalik in. Rengê qalikên guzên negihîştî, kes e. Paşê hişk dibe ev çerma ji ser radibe û qalikên xwe dertên meydanê. Ew qalik pirr hişk in. Hundirê gûzê ji mejiyê mîrovan re bikêr e. Çermê keskane jî, ji pidûyan re rind e. Ku pidiyên yekî xwîn dibin, qalikê kesk dikutin û ava wê li pidiyên didin.
Behîv
Behîv an behîva şîrin dareka bi fekî ye. Fêkiyên xwe yên negiştî re dibêjin behîvterk. Behîvterk keskeskî teva dendikan, bi giştî bi xayê, tên xwarin. Ku fêkiyên xwe gir dibin qalikî ser jê diweşe û qalikî hişk dertê meydanê. Qalikên wan dişkênin û hundurî ew dendiknan dixwin. Behîv, piranî li bajarê Semsûre de tê çandin.
Dînamît
Dînamît teqemenîyek e ko hêza teqîna xwe ji nîtroglîsrînê werdigirit.
<div class="plainlinks" style="font-size:small; width: 80%; padding: 5px; background: #f7f8ff; border: 1px solid gray; margin: 0 auto;"> ''Ev gotar şitlek e.
Stormarn (navçe)
Stormarn, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Schleswig-Holsteinê ya Almanyayê ye.
Orhan Kotan
Orhan Kotan (jdb. 1944 - m. ) siyasetmedar û nivîskarê kurd bû. Kotan serokê DDKO bû.
Orhan Kotan, sala 1944î de li Milazgira a Mûşê hatiyê jiyanê. Perwerdeya xwe ya seretayî û navendî li Kurdistanê bidawî dike. Piştre diçe Enqerê û di Fakûlteya Ziman-Dîrok û Erdnîgariyê de dixwîne.
Bi bidawîkirina perwerdeyê re dikeve nav tevgera Dr. Şivan. Sala 1974î de tevlî nava refên DDKOyê, di heman demê de jî ew û hevalên xwe Weşanxaneya Komal dadimezirînin û dibe berpirsîyarê wê.
Sala 1976î de tev li lijneya nivîsarên Rizgarî (kovar) dibe û dibe teorîsyenek Rizgarî (tevger)ê. Her ew salê li Enqereyê tê girtin û heşt mehan di girtîgehê de dimîne.
Sala 1980î, beriya cûntaya leşkerî ya 12ê Îlonê ji welat derdikeve û diçe Ewropayê.
Li Ewropayê weşanxaneya Dengê Komal û Yekîtî (kovar)ê organîze dike. Di damezirandina Partiya Rizgariya Kurdistanê de cihdigire û redaktoriya Kurdistan Pressê dike. Heman salê, bo cara yekemin bi navê xwe dest bi nivîsandinê dike.
1991î de ji partî û hevalên xwe vediqete. Di tîrmeha 1998î de hezkiriyên xwe li pey xwe dihêle û jiyana xwe jidestdide.
Jose Ortega y Gasset
José Ortega y Gasset fîlozofê spanî (jdb. − m., li Madridê), xwendina xwe li Madrîdê û li zankoyên almanan kiriye. Di sala 1910an de li bajarê xwe yê Madrîdê bû mamosteyê metafizîkê. Wî bi kovar û nîvîsên xwe hewl da ku ji nû ve çanda û wêjeya spanî zindî bike. Ji van kovaran La Revista de Occidente ya herî bi nav û deng e. Bi destpêka şerê hindûrîn yê Spanyayê re ew ji welêt derket. Pêşî çû Fransayê, piştre jî çû Arjentînê.
Di dawiya jiyana xwe de careke din vegeriya Madrîdê û li wir jiyana xwe ji dest da. Ev nivîskarê spanyol, li qasî ku giringî dida wateya tiştekî, hewqas jî dida rastgotina wê tiştê. Li gor nivîskar Camus piştî Nietzsche re, belkî jî nivîskarê herî bas yê Ewrûpayê ye ew e.
Gelek nivîsên wî yên ku di dersên xwe de jî didan, pistî mirina wî re hatin berhev kirin û bi navê El hombre y la gente (Mirov û xelk) hatiye çapkirin.
Evdê Cano
Abdullah Oral bi navê xwe yê din Evdê Cano, Helbestvanek î Kurde. Sala 1980’yî de li Qoserê hat dinyê. Di sala 1999’an de li heman bajarî hate girtin. Wê salê û vir ve di girtîgehê de ye. Helbestên wî rojname û kovarên weke ’Azadiya Welat’, ‘Kovara W’, Çirûskê de weşiyan. Pirtuka ‘’GULAN’’ di şert û mercên girtigê de nivîsî di sala 2008’an de ji weşanên ‘Belkî’ hate çapkirin.
Doliya
Doliya, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Behîvterk
Behîvterk, (terbehîvk jî dibêjin), Riwekên behîv, mişmişan û çiftelîyên negihîştî ne. Bi giştî bi xwêyê tên xwarin.
Elkûşkê
Elkûşkê, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Alekîne
Alekîne, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Behîva tehl
Behîva tehl an ajik riwekeka bi fêkî ye. Behîva tehl ji behîva şîrin cuda ye. Behîva şîrin yê pelç kesk e; pelçê behîva tehl yê gewr in. Fêkiyên behîva tehl ku hîn yên ngîştî ne tên xwarin. Ku qert dibin dendikên xwe pir tehl dibin nên xwerinê. Behîva tehl yê bi strî ye. Striyê xwe wek pêçiyan drêj in.
Mijarên têkildar: behîv.
Lebat
Endam an jî lebat, Bi Latînî Organûm, di biyolojiyê de koma şaneyan e ku karek xweser dike ye. mirov û hin ajal xwedî endamên mîna; dil, kezeb, pişik, çav, gurçik, guh, dev, poz û hwd ne.
Mamik
Mamik, mamix an aluçe yek ji cureyên dembûlan e. Fêkiyên wê ku dipelifin zer dibin. Keskekskî bi xa yê tên xwarin.
Zimanreq
Zimanreq (Scleroglossa), binekomek e xijendeyên pelikdaran e ku mar û qirtîş dihewîne wek: marmaroka dîwaran, apapik, sûsmar, margîse, gumgumok, pezmijok, kurmemarmêlk, pelikdarên strî (Heloderma) mîna cinawira Gîla û teve maran. Navê Scleroglossa ji yewnanî hatiye ku wateya wê: Skleros Wate req an hişk û glossa ango ziman.
Îlahiyat
Îlahiyat, olnasî an jî teolojî li ser dîn, bawerî, pêşketin û dîroka wê disekine. Bi taybetî, pergala dînî ya felsefî li ser wê disekine. Îro, her dewlet û pergal, di nava xwe de xwediyê saziyeke ku navê dînnasiyê lê dikin. Ev sazî jî, lêkolînan dike. Bi taybetî jî, di zanîngehan de beşa wê hatiye çêkirin. Mirovên ku jê şagirt in jî, dibina weke zanistên dînî. Dînnasî, gotineke ku hemû dîn, bawerî û dîrokên wan dike nava xwe de ye.
Gotina teolojiyê ji sedsala 19 û 20 min ve, ketiya rojevê. Bi wê gotinê re, êdî dîn, bawerî û hizir û têgihiştin û pêşketinên wê û dîroka wê bi dîroka wê re bûne mijarên lêkolînê. Bi dînnasiyê, di eslê xwe de pisporiya wê ya ku mirov êdî bi zanebûnê û zanistê dike, dihê ser ziman.
Elendê
Elendê, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Battirşê
Battirşê, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Leglega spî
Legleg an leglege an hacîlegleg an jî hecîlegleg an jî leglega spî (Ciconia ciconia), cureyekî leglegan (Ciconiidae) e.
Şayes
Legleg 110-115 cm dirêj e. Rawestayî nêzîkî 85 cm bilind e. Teyrekî reşbelek û stûdirêj e û pê û nikul sor in. Serçeng û serbask û serbaskveşêr û perên milan yên dirêj reş in. Yê nêr mezintir e ji ya mê. Têjik wekî yê mezin e. Tenê reşatiya çengan û perên milan şûna reşî qehwayî ye. Reşika çavî risasiyekî bi ser şînî ve ye. Çermê rûsê di navbera binê nikulî û çavî û dormandorî çavan reş e.
Reftar
Legleg hindek balindeyên mezin û pê û stû û nikuldirêj in. Nêr û mê yek reng in. Nikulên gihaştiyan sor,ên çêlikan reş e. Dema rêveçûnê hêdî gavên xwe diavêjin. Li ser daran û avahiyên bilind û minare û dartêlan hêlînan çêdikin. Xwarina wan behra pitir masî û beq û mar û mêş û mor vekolîne.
Jîngeh
Li cihên bilind li ser qube û minare û qevlexanî û zincan û darên hişk û dartêlan hêlînên xwe çêdike.
Hêlînkirin û pirbûn
Hêlîna xwe her sal ji nû ve dike. Di serê sibatê û adarê de ji 3-5 hêkên spî spî dike. Têjikan gulan û xizîranê tîne derê.
Koçberî
Legleg balindeyekî koçber e, ji nîvê meha Razberê karê barkirinê dike, xwe dike ref ref (refa wan hindek caran xwe li pênciyan jî dide eger nebore) û qesta başûrî dike (ji tebaxê heta çiriya pêşî li herêma Kurdistanê namîne qesta nişîv dike) heta bakurê rojava û başûrê Afrîkayê diçe. Hêjayî gotinê ye di van pazdeh-bîst salên dûmahiyê de bi awayekî eşkere legleg li Kurdistanê ber bi vebiryanê diçe.
Parêzî
Li perê avan û di nav zevî û mêrg û golên avê de beq, mar, margîse, mêş û masiyên biçûk dixwe, lê gelek hez ji xwarina kuliyan jî dike.
Belavbûn
Leglega spî li gelek herêmên li parzemînên Afrîka, Asya û Ewropayê tên dîtin.
Brohecra
Brohecra, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Çemtirê
Çemtirê, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Aşık Veysel
Aşık Veysel Şatıroğlu, an pirranî Aşık Veysel bi navê fermî Veysel Şatıroğlu (jdb. 25'ê kewçêrê 1894 li gundê Sivrialan a Şarqijeya parêzgeha Sêwasê − m. 21'ê adarê 1973 li heman cihê) yek ji hozan, helbestvan, hostayê sazê yên navdar ên romî (tirk) ye. Bi taybetî li ser elewiyan bandora xwe hîştiye.
Jiyan
Bavê cotyarekî bû û navê wî Ahmet Şatıroğlu bû. Di heft saliya xwe de çavê xwe yê rastê winda dike ku ji ber têgerekê bû. Di heman têgerê de (saw, buwar) etên wî dimirin. Çavê xwe yê din jî di felcekê de dide der. Deh saliya xwe de dest bi sazjeniyê dik. Bi lêzîmeke wî re marî dikin (dizewicînin), navê wê jî Esma bûye. Law û keçek ji wan re dibin. Law najî, dimire. Demekê kurt şûnda de bavê wî jî dimirin. Birayê wê ji şer tê demekê alîkarî dike. Hevjîna wî Veysel diterikîne, birayê wî jî diçe xebatê. Veysel bi keçika xwe ya 6 mehî re, bi tnê dimîne lê pitik jî dimire.
Sala 1965'ê ji ber xizmeta wî ya bo ziman, huner û çanda tirkî mehaniyê girê didin. Demekê di Malên Gel (Halkevleri) de dersdariyê dike.
Niha xaniyê wî kirine muze.
Sırrı Süreyya Önder
Sırrı Süreyya Önder (jdb. 1962, li Semsûrê) derhêner, aktor, rojnamevan û siyasetmedarekî tirk e. Vêgav parlamenterê HDPê yê Enqere ye.
Jiyan a wî
Bave wî Önder, yek ji damezîrênerên  Partiya Karker a Tirkiyeyê  TİP bû. Di zaroktiyê de gelek zehmetiyan dikişîne. Dema bavê wî dimire hêj zarok e, pêwist dibîne ku çi karî bibîne, bixebite.
Ji bo Zanîngeha Enqereyê, beşa bi navê  Samanî yê xwe tomar dike lê hatina cûntaya leşkerî ya sala 1980'yê sala 1981'ê tê girtin, zîndanî kirin. Heft salan di girtîgehên cuda de dimîne.
Di sala wî 2006'ê de yekem fîlmê xwe çê dike,  Beynelmilel - Navneteweyî . Ev fîlm gelek deng vedide û xelatan werdigire. Önder di gelek kovar û rojnameyan de nivîsiye, ji bo mînak  BirGün,  Radikal. Di hilbijartinên giştî yê 2015'yê de, wekî parlamenterekî tê hilbijartin û paşê jî derbasê HDPê dibe, dikeve koma vê partiyê ya parlamenê.
Gulebûk
Di biharan de li beriya, li cihên çandiniyê jiberxwe şîn tê. Mezinahiya xecxecokan ji hev cuda ye. Awayekî wê ji 30 heta 80 cm mezin dibe û gelekî bi giya ye. Darê xecxecokê pir tenik û bi pirç e. Kulîlka wê ya sor ji meha gulanê heta tebaxê vedibe.
Cih
Cihê xecxecokê yê lê derketiye hole nayê zanîn. Lê belê tê bawerkirin ku Asya, Ewropa an jî bakûrê Efrîqa (cihe ku hîna lê wek kevneşopî ji kulîlkên xecxecokê meqyaj tê çêkirin) warê xecxecokê ye. Li van deran ji zû ve çandinî heye û xecxecok bi reya çandiniyê li tevahiya cihanê belav bûye. Ev kulîlk li heremên ku kar û barê mirovan lê heye belav bûye û beyî mirovan nikarîbû bighêje van herêman. Xecxecok hîn zêdetir li cihên germ, zûha û bi tav şîn tên.
Seleteya bazirganan
Seleteya bazirganan, seleteya savarê cure seleteyek ji pêjgeha kurd e.
Yemen
Yemen (bi erebî: ٱلْيَمَن, xwendin: el-Yemen) fermî wekî Komara Yemen tê naskirin (bi erebî: الجمهورية اليمنية, xwendin: el-Cumhûriyeh el-Yemeniyeh) dewleta desthilatdar ya erebî li Asyayê rojava li başûrê başûrê Erebistana Siûdî yê Zimanê erebî.
Seleteya bazirganan
Çima gotine seleteya bazirganan?
Tê gotin bazirganên kurd diçûne welatên biyan, xwaringehan, selete dixwestine. Dema selete dihatibûye ber wan ji garsonan daxwaz dikiribûne ku hinekê jî savarê bixin navê û ev selete wisa derketiye holê. Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin, ev tenê gotin û vegotînên ji wêjeya devkî ne. Pirranî jê re seleteya savarê dibêjin.
Yemen
Erdnîgarî
Yemen welatekî duyem e ku li seranserî, 527,970 km kîlometre (203,850 mîlyon mîkrok) dagir kir. Deryaya ji bo 2000 kîlometre (1,200 mîlometr) ji bo dorpêçê. Ew bi Erebistana Siûdî ve li bakurê Sor, Girava Sorîn, rojava Gulf-Aden û Guardafui ji Başûrê Başûr û Erebê ereb û Oman li rojhilat e. Her çiqas hiqûqê Yanûnî gotibû ku paytext bajarê Sana ye, ji bajarê 2015'an ve ji bajaroka Houthî re bin kontrola serhildana Houthî ye. herî mezin ji Sosotroyê ye.
Dîrok
Yanî malbata Sabahiyan (Sheba Mizgîniyê) bû, dewleteke bazirganiyek ku ji bo hezaran salan ve hatibû avakirin û beşên modern-day Ethiopya û Eritrea-ê jî beşdar bûn. Di sala 275 de, herêm li ser desthilatdariya paşê paşiya Îngilîz-Himyarîtê li ser bandorê ye. Xirîstiyan di sedsala çaremîn de hat. Îslamiyet di hefteya sedsala heftan de û leşkerên Yemenî di belavkirina destpêka îslamên îslamî de girîng bûn. Birêveberiya Yemen pir dirêj zehmet e. Gelek malbatan ji sedsala 16ê sedsala derket, rûmeta rûsî herî hêz û herî dewlemend e. Welat di navbera sedsala bîstemîn de di navbera împaratorên Osmanî û Brîtanî de hate belav kirin. Zanydi Mutawakkilite Padîşahiya Yemen di dema Şerê Cîhanê de hate damezirandin beriya pêşîn ya Komara Yemen Ereb di 1962'an de. Ewropa parastina Brîtanyayê bû û ji sala 1967 heta ku ew dewletek serbixwe bû û paşê, Marxist rewş. Du Yemeni yekîtiya dewletên ku di Komara modern ya Yemenê de di 1990'an de çêbikin. Yemen welatekî pêşveçûnê ye, û welatê herî herî herî mezin li Rojhilata Navîn. Di bin desthilatdariya serokkomar Ali Abdullah Saleh.
Eyloyê Silhedîn
Eyloyê Silhedîn semboleka bi eylo ye. Wexta ku Erkaolocîstan keleya Qehîreyê kolan li ser dîwarê wê yê rojava semboleka eyloyekî dîtin. Çima ku ew dîwara ji aliyê Silhedîn ve hatibû çêkirin hin arkêolocîstan bi ev sembolê ra gotin Eyloyê Silhedîn. Evroj ev sembolê ji aliyê dûgerên Ereban ve tê bi kar anîn û ev bûye sembole netewparizta Ereban e.
Nikilê balindeyan
Nikul an nikil, organê balindeyan yê ku dev û poz pêve ye. Nikul wek çengeyê ajalan du parçe ne. Ew di navberê ew du parçeyan ra dibêjin dev. Di ber kokê nikulî ser de di qulik hene ewan jî pozên balindeyane. Li ser nikulan ve çerm tunneye wê lomê nikul yên wek hestiyan in.
Gundikose
Gundikose, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Visby
Visby bajar û navenda parêzgeha Gotland (Gotlands län) ya Swêdê ye. Bajarê herî mezin ê girava Gotlandê ye.
Bayil
Bayil gundekî ser Tûta Adiyemanê ye.
Gundikê
Gundikê, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Masîpisîkê Kurdistanê
Masîpisîkê Kurdistanê (bi latînî, Glyptothorax kurdistanicus   ), masiyek e ji famîleya masîpisîkan (Sisoridae). Di robarên Firat û Dîcle de jiyan dikin.
Bafûnklorîd
Bafûnklorîd bestinek ji Bafûn û Klor e.
Bi tevayî
Bafûnklorîd baş di avê (450 \frac{g}{l} ) û avên organîk da. dihele
Schneeberg, Bavyera
Schneeberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Miltenberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Kovlê
Kovlê, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Altenburger Land
Altenburger Land, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Turîngiyayê ya Almanyayê ye.
Girberazkê
Girberazkê, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Çiftlik, Tût
Çiftlik gundekî ser Tûta Adiyemanê ye.
Kerbilê
Kerbilê, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Fredrik Malm
Carl Fredrik Malm (jdb. li Stockholmê) siyasetvanekî swêdî û endamê Parlamena Swêdê ye. Fredrik Malm parlamenterê partiya swêdî Partiya lîberal ya Gel (Liberal People's Party) e. Di navbera salên 2002an heta 2006an Fredrik Malm serokê Ciwanên lîberal ên Swêdêê bû. Fredrik Malm bi Gulan Avci ya kurd ku ew jî ji bo Liberal People's Party endama Parlamena Swêdê ye, zewicî ye.
Carl Fredrik Malm weke kesekî ku piştgirê pirsa kurd e tê naskirin.
Hluk, Uherské Hradiště
Hluk (bi kurdî tê wateya:dengûdor) navê beldeyeke li navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 4.424 kes e û 10 km dûrî Uherské Hradiště ye. Navê vî cihî cara pêşîn di sala 1294'an de di berhemên nivîskê de hatiye nivîsandin.
Kemeka
Kemeka, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Hucava
Hucava, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Metelsdorf
Metelsdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Gävleborg (län)
Gävleborgs län, parêzgeheke li rojhalata Swêdê ye. Navenda parêzgehê bajarê Gävle ye.
Erdnîgarî
Gävleborgs län 4,4% ji Swêdê ye.
Hejmara nîştecihan
Nifûse Gävleborgs län nêzîkê 3,2% ji Swêdê ye.
Axbilax, Miyanduaw
Axbilax, Miyanduaw gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Şawrîkê
Şawrîkê, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Gelnazkê
Gelnazkê, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Leidersbach
Leidersbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Miltenberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Gotina neteweyî
Gotina Netewî gotineke ji aliya netewekî ango gelekî hat hilbijartin e. Ew hin caran bi peyva Îtalyanî Motto jî tê navandin. Îroj gelek dewlet an welatan gotineke xweya netewî he ne.
Fêrgîn Melîk Aykoç
Fêrgîn Melîk Aykoç nivîskarê kurd e.
Aykoç di meha 12 a 1951'ê de li gundê navçeya Baskan Gimgim ê tê dinê. Ji ber ku kalikê wî bi destê leşkerên Tirk hatî bû kuştin, bavê wî sêwî dimîne, bi diya ji xwe rê ji Depê diçe Gimgimê. Li wir şivanî û xulamî dike. Jiwê zaroktiya Fêrgîn di nav belengazî de derbaz dibe. Fêrgîn Melîk Aykoç bi erdheja ji Gimgimê rê di dibîstanên internat de dixwêne. Sala 1972an de dest bi mamostetî dike. Di sala 1980'î de tê girtin û 17 roj di êşkencê de dimîne. Li pey tê berdan, mamostetî ji destê ji dest wî tê girtin. Neçar dimîne, derdikeve, tê Elmanyayê. Bi salan di warê polîtîkayê de bi çalakî dixebite. Di van salan de giraniya xwe dide ziman. Cara yekem di kovara  Rewşen  de gotarekî bi sernivîsa  Têgînên Zimanê Kurdî  dinivîse. Di gin konferensên ziman de gotarên li ser zaravayên Kurdî pêşkêş dike.
Kurmarmarok
Kurmarmarok, kurmemarmêlk, marmarokê kurm an kurmemar (Anguis fragilis), cureyek xijendeyên pelikdar ji cinsa Anguis ji famîleya qirtîşa mar an Anuigidae. Kurmarmarok, qirtîşek bêpî ye dirûvê maran, ku berê mirov guman dikir ku mar e.
Fêrgîn Melîk Aykoç
Berhem
Di eluna sala 1996an de pirtûka wî ya bi navê  Kurdîzan (rûberîna zaravên Kurdî)  bi aliyê Instîtûta Kurdî ji bo lêkolîn û zanist ve tê çap kirin. Romana wî ya yekemîn  Mamostên Zinaran  (bi devoka Serhedê) jî weşanên Rewşen di sala 1999'an de çap dike. Romana wî ya duyemîn  Dîlên li ber pûkê  çila 2002'an de hat çap kirin. Ev bi giranî ji bîranînên kesên ji qetlîamê filitîne pêk tê. Romana wî ya sêyemîn û xebata wî ya li ser rêzmana Kurdî jî li ber çapê ne. Bi salan e, di kovara  Hîwa  de dinivîse. Niha di li ser çavkaniyên çandê dixebite.
Kurmarmarok
Belavbûn
Kurmarmarok li gelek waran li Asya û Ewropayê dijî.
Eichsfeld (navçe)
Eichsfeld, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Turîngiyayê ya Almanyayê ye.
Kurmarmarok
Xwarin
Kurmarmarok, goştxwer e ku kurm û qapûşkan dixwe.
Seravkê
Seravkê, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Juan Bernat
Juan Bernat Velasco (ji dayik bûye 1. 3. 1993) li Cullera. Futbolvanekî spanî ye. Û girêbesta wî ya (2018) digel tîma (Paris Saint-Germain) bû. Di taktîka pozîsyona fûtbolê de Ortevan e, di naveraste gorepanê de.
Mecelmextê
Mecelmextê, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Bafûnoksîd
Bafûnoksîd bestinê Oksîjen bi Bafûnê ra ye.
Bi tevayî
Bafûnoksîd tewr di avê da nahele. Ew pir çetin di asîdan ya bazan da dihele.
Telefan
Telefan, gundekî girêdayî navçeya Wanê Muksiyê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Kîzune
Kîzune, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Rüdenau
Rüdenau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Miltenberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Seydayê Tîrêj
Seydayê Tîrêj (jdb. 1923 − m. ) wêjevan û helbestvanekî Kurd bû.
Bilûr
Bilûr aletekî muzikê yê pifkirinê ye. Bilûr di muzîka kurdî de cihekî giring digire.
Seydayê Tîrêj
Jînenîgarî
Mamoste û helbestvanê helbesta resen nemir Tîrêj di sala 1923an de li parêzgeha Hesîçê gundê Nicîmê hatiye dinê. Navê wî yê rastî Nayif e. Ew kurê Heso ye. Gava ew dibe şeş salî, bavê wî mala xwe koç dike û li gundê Sêmitikê bi cîwar dibin. Tîrêj li wê derê û li cem Mele Îbrahîmê Golî, Quranê û çend pertûkên olî dixwîne. Wek gelek helbestvanên kurdan, ew jî di dibistana olî de dest bi xwendin û nivîsandinê dike.
Ew, di sala 1937an de hatiye bajarê Amûdê û li wê derê dest bi dibistanê kiriye. Pênc salan li wê dibistanê xwendiye. Lê ji ber mercên aborî xwendina xwe nedomandiye. Li wê derê, têkiliyên wî bi helbestvanên mezin Cegerxwîn, Qedrî Can, Hesen Hişyar û Nûredîn Zaza re xurt bûye. Bi akam û bandûra wan jî, evîna helbestnivîsandinê di dilê wî de şax daye. Bi wan re xebata niştimanperwerî kiriye û wek gelek welatperwer û ronakbîrên Kurda, seydayê Tîrêj jî, di nava civata xwebûn/xoybûnê de cihê xwe girtiye. Ligel nivîsandina helbest û çîrokên têkoşînek ramyarî jî meşandiye.
Oinville-Saint-Liphard
Oinville-Saint-Liphard, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Memode
Memode, gundekî girêdayî navçeya Wanê Muksiyê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Seydayê Tîrêj
Jînenîgarî
Mamostayê mezin û bi navûdeng Cegerxwîn di dîwana xwe ya (Kî me Ez) de, li ser seydayê Tîrêj, bi navê wî yê rastî (Nayifê Heso) helbestek nivîsandiye û hêviyên hêja ji wî kiriye. Seydayê Cegerxwîn di wê helbesta xwe de weha dibêje:
Nav Aşka
Nav Aşka, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Seydayê Tîrêj
Jînenîgarî
Ew, ji neçarî demekê dirêj xwe li nav Erebên Cibûran diparêze. Di sala 1973an de berî dide bajarê Hesîçe û li wir bi cîwar dibe, ta ko ji nav me koç dike. Seyda, di bîr û baweriyên xwe de Berzanî bû. Lê hevaltî bi tu rêxistin û partiyan rê nekir. Kurdekî serbixwe bû. Sed mehder li gora wî bibare.
Di roja şemiya 23ê adara 2002an de, demjimêr heştê hêvarî li nexwêşxaneya Dr. Îsam Bexdê li bajarê Hesîçe li Cizîrê, helbestvanê helbesta resen seydayê Tîrêj çû ber dilovaniya Xwedê.
Berhem
Berhemên wî yên çapkirî ev in:
Seydayê Tîrêj û helbest
Rêjîmên şovenîst digel talankirina dewlemen-diya serxak û binxakiya welatê me, bi dijwariyek mezin êrîşî ser ziman, tore û folklora kurdî jî dikin. Lê, herwekî xuya ye, ev armanc û daxwaza wan heta niha neçûye serî û di dilê wan de bûye kulek mezin. Ji bo em ji bin destê van rêjîmên şovenîst derkevin, bi sedan serhildan û berxwedanên bi rûmet me daye; bê hejmar law û keçên xwe di vê riyê de gorî kiriye. Ev şer, di warê parastina ziman, tore, û zargotina kurdî de jî, bi dijwarî dom dike û roj bi roj gûrtir dibe. Ronakbîr, nivîskar, helbestvan û hozanên Kurd yên bi rûmet di nava vî şerê ha de, cihekî taybetî digrin. Xebat û têkoşînek giranbiha didin. Pêwîst e, ko em vê xebat û têkoşîna hêja û giranbiha kêm nebînin û di vî beşê şerê tevgêra rizgarîxwaziya gelê kurd de, wan tenê nehêlin û ne zindîkuj û mirîperest bin, di saxiyê de xwedî li wan derkevin.
Yek ji wan helbestvanên bi nav û deng jî, seydayê Tîrêj e.
Seydayê Tîrêj, li ser şop û riya helbestvanên helbesta Kilasîk ya resen helbesta xwe ristiye. Bi van çend gotinan nerîna xwe di helbestê de diyar kiriye:
“Ez li helbestê bi nezim, awaz, qafiye(serwe), û naveroka wê dinêrim. Ev her çar şert wê dikin helbest”.
Seyda, rûmet, ronahî û cewherê helbestê jî weha dibîne:
Ew, li gorî dîtina xwe van mercan ji bona helbestê dibîne, û ji xwe rê dike mîna per û baskên balayekî baz ku bi yek firê baskê xwe li ezmanê helbesta resen dide û xwe di kûrahiya dilê xwendevanê helbesta kurdî de cîwar dike. Germahiya tîrêja helbestê, pencên xwe di dil û hestê xwendevan de rewa dike, û xwendevanê xwe di nav tevna pursir û pursiriyê de dîl dike. Bi vê raza ne penî, tezînokên xwêşiyê û akama xwe li dil, hest û derûnan dihingêve.
Li pişt evî bazê serbilind, bazekî şêt û bêhempa di gasîna helbesta kurdî de heye. Ew baz jî seydayê nemir Cegerxwîn e.
Tîrêj, di bin baskê helbesta Cegerxwîn de berz û mezin dibe. Hînî perwaze û firê dibe. Di behra Cezîrî û Xanî de hevotî melevaniyê dibe.
Linik wî, bejna helbestê pir bilind, bi xeml û xêz û bi kêş û serwe ye, bi zimanekî rewan, pesin û halan, haldan û salixdanên rojeve, gazin û hêviyên rewşa gel di jîna jîweriyê de, di yek hest û hizrî de, li ber tîrêja ronîkirina reya hişyariyê têne meyandin.
Wek me gotî, bi awayekî klasîk helbetên xwe dihûne: (pesin, şînî, evînî, xweşxwan, perwerî û li ser zimanê bale û teban), kêşa helbestan li ser movik û bi bare ne.
Çewa seyda di bin baskê helbestvanên me yên klasîk de mezin bû, weharenge gelek helbetvanên me yên kilasîknivîs jî di bin bandora seydayê Tîrêj de mane, û akameke xurt li nifşê pey xwe re kiriye.
Ew, ji dibistana helbesta jîwerî bû, bi rewş û bûyerên gelê xwe ve pir girêdayî bû. Heger merov li rêzkirina naveroka helbestan hûr-hûr meyzeke, merov xelekên dîroka gelê xwe, û bûyer û serpêhatiyên wan gav bi gav, roj bi roj û dem bi dem lêdivarqile. Ji wan bûyerên herî balkêş ya ku bû sedemê xwêştir, ciwantir û şêrîntirîn helbest bi seydayê Tîrêj rê bête der. Ew kuştiyarî, talankirin û malwêrankirina ko bi serê gelê Kurd hati bû. Têkçûna peymana yazdehê adarê bû. Seyda, hêtûna derûna wî, kelandin û lihevketina hundirê wî, sergêjî û pizotên hest û hinav û cergê wî bi hev re ew dane ber pêlan û peqiyan, li ezmanê toreya kurdî helbesta (Ey bilbilê dilşadî) hate vejandin. Ev helbest nûzayeke nû bû di dîroka helbesta kurdî ya resen de. Em dikarin bibêjin seyda bi vê helbesta xwe derbasî gerdûna xwêştirîn helbestên kurdî dibe.
Bêdiro, bi derd û kovan, xweşî û nexweşî, peşketin û pêşveçûna gelê xwe ve dijiya. Radestî li ber narvînê nedikir, û xwe dîlê hêvî û lavlavan nedidît. Lewra digot:  jîn divê kotek û zor e . Ango ûştê azadî û xoybûnê zor e. Zor nebe setem netê hilavêtin. Bi lavlavan merov naghê armanca xwe. Têkoşîn şana hebûnê ye. Bi baweriyeke bêbend û sînor rizgariya Kurdistanê bi şerê çekdariyê dibîne, û dibêje:
Bi rastî Seyda, heta bi roja dawîn ji jiyana xwe ji ya xwe nehat xwarê, û digel ko ew bixwe ji malbateke xizan û perîşan bû jî, lê ewê yekê tucarî nikarîbû çavkaniya helbestên wî ziwa û bimiçiqîne, yan berê pênûsa wî ji bîr û baweriyên wî biguhêrîne. Bi pênûseke bejinbilind û zimanekî rewan û zelal, her çavkaniyên wî diherikîn û dizan.