cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Serdar Êwez Xanê Celalî
Fîrûze di dawî ji Îranê veqetandin û li axa ûrisiyet zêde kirin. Gelek xizm û malbat ji hev veqetiyan. Erê li vir jî serxet û binxetek çê bû. Gelek kurd dîl girtin û revandin, gelek ji wan heta Sîbiryayê birin. Ewna li kampên xebata mecbûriyê bi cih kirin û hinek ji wan heta dawiya jiyana xwe li wir man û hinek jî piştî ۵۰-۶۰ salan vegeriyan welatê xwe…
= Îro strana Serdar Êwez Xan li ser lêvên her dengbêjekî şîn dibe =
Serdaran siyar bûn dane ber çiyan,
Her du zengûyên hespê serdêr bizdiyan
Gulêk lêket le nav pîl, yêk le bêçiyan
Got pismamê Aras mirim je tiyan
Namirad û pir erman, serdar Êwez xan
Hêjayî gotinê ye ku divê em Serdar Êwezên xwe yên roja îro nas bikin. Êdî em nikarin bi têgeh û naverokên berê di cîhana îro da bijîn. Êdî di cîhana îro da pêdiviya me kurdan bi zaniest û têgeh nû û teze heye. Divê em hertim di paşxane û dîroka xwe da nemînin. Divê em jî wek gelên din bi zimanê xwe û bi pênase û nasnameya xwe di warên cûrbicûr ên zanistî, civakî, felsefe û hwd din bixebitin û her roj bêtir ji berê ziman û çanda xwe biparêzin. = Çavkanî =
Desloch
Desloch şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Perçemk
Xwarin
Bi giştî perçemk goştxwer û xwînxwer hene û mêwexwer hene.
Etîmolojî û bêjenasiya peyvê
Navê perçemkê ji perê xwe yên bi çerm tê. Ew nav ji perçerm bûye perçermik e û pey ra bûye perçemk e. Wek lê jêr xuya dibe nav Kurdan gelek navên xwe hene. Pir nav jî ji navê perçerm çêbûye. Li hin hêlan jî dibêjin şevşevok ji bo ew bi şevên difirin.
Peresan û dabeşan
Perçemk ji 50 miliyon salên berê di gera îyosînî dijî bû û gelek rûdemên wê hate guherîn. Cureyên perçemkan der dorî hezar cureyên cuda ye û di du grûpan de sîstem dibin:
Gorî dabeşana klasîk jî famîle û cinsên wî ew in:
Under Construction (albûm)
Under Construction albûmê çarîyem yê rapvanê Missy Elliot e. Ew albûma di rojê 12'ê sermawezê 2002 derket. Labelî Elektra Records ji wê ra Under Construction çêkir.
Boux-sous-Salmaise
Boux-sous-Salmaise, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Steinach, Baden-Württemberg
Steinach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Under Construction (albûm)
Stran
Ev stran li ser CD ne:
Glenda Jackson
Glenda May Jackson, an jî bi kurtasî Glenda Jackson (9 gulan 1936–15 hezîran 2023), aktrîs û siyasetmedara brîtanî bû.
Neuburg am Inn
Neuburg am Inn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Passau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Ebû Seîd Gurganî
Ebû Seîd Zarîr Gurganî (bi farisî: ابوسعيد ضرير گرگانی) hema bi kurtî "Gurganî" dibêjin, matematîknas û stêrnasekî bi koka xwe fars yê sedsala 9'an e. Ew li Gurganê ji dayik bûye.
Wî li ser xêza meridyena stêrnasîyê berhemekî geometrîkî nivîsandiye.
Muemer Qedafî
Muemer Qedafî, Muemer el-Qedafî, Muemer Qezafî an jî Muemer el-Qezafî (bi erebî: معمر القذافي, Mu'ammar al-Qadhdhafi) (7’ê tirmeha 1942 li Sirt, Lîbyayê - 20'ê kewçêra 2011 li Sirtê) di navbera salên 1969 û 2011'an de serokê Lîbyayê bû.
Qedafî di sala 1963’an de Beşa Dîrokî ya Fakulteya Hiqûqê qedand. Pişt ra destbi Akedemiya Leşkerî kir. Dema ku ev beş qedand çû Îngîlîstanê û di warê leşkeriyê de perwerdehî dît.
Di sala 1956’an de kete bin tesîra Nijadperestiya Ereba û tevlî tevgerên antî-siyonîst bû. Digel hevalên xwe yên dibistanê rêxistinek bi navê Tevgera Efserên Azad damezrand.
Qedafî di sala 1969’an de bû serpel û digel Tevgera Efserên Azad li hemberê Key Îdrîsî re darbeyek çêkir û ji xwe re rûtbeya Mîralayê girt û bû serokê hêzên çekdarî. Di wan salan de pişta xwe da dewletên Ereba û daxwaza avakirina Sosyalîzma Kesk kir.
Ji bo yekîtiya Ereban û digel welatên serbixwe li dijî nijadperestî û mêtingeriyê soza xebatan daye. Qeddafî di 7’ê Îlona sala 1969’an de ji aliyê DYA’yê ve hate naskirin.
Di 16’ê Çileya 1970’an da Muemer Qedafî bû Serokwezîrê Lîbyayê.
Qedafî ji xwe re Cemal Abdulnasir wek rehberek hesiband û reformên ku li Misirê hatine kirin dixwest li Lîbyayê jî pêkbîne. Di 16’ê Çileya 1970’an de Makezagona nû hate amadekirin û erkên Wezareta Parastinê û Serokwezîriyê jî girt ser xwe.
Dema ku bû Serokwezîrê Lîbyayê Keyaniya Yekbûyî ji welatê xwe derxist û şîrketên niftê ji bo netewa xwe xebitand.
Piştî mirina Cemal Abdulnasir xwest ku rola wî bigre ser xwe û li ser Ereban serokatî bike. Li hîn welatên Efrîqa û li welatên Ereban piştgiriya tevgerên çep kir û digel YKSS (Yekîtiya Komarên Sosyalîstên Sovyet) têkîliyên nêzîk saz kir.
Peykerê xaneyê
Peykerê xaneyê (bi înglîzî: cytoskeleton / cell skeleton) tora rîşên proteînên nav sîtoplazmayê ye
Muemer Qedafî
Di salên 1982 û 1983’an de Serokatiya Rêxistina Yekîtiya Efrîqayê kir. Qedafî heta 2011'an Serokwezîrtiya Lîbyayê kir.
Mîxaîl Şoloxov
Mîxaîl Aleksandrovîç Şoloxov (bi rûsî: Михаил Александрович Шолохов,Mikhail Aleksandrovich Sholokhov), jdb. 11ê gulanê/ li Krûşîlîn, Oblast Rostovê; m. li Vyoşenskaya) nivîskarekî rûs ê dema YKSSê bû. Sala 1965'î Xelata Nobelê ya wêjeyê girtiye.
Muemer Qedafî
Muemer Qedafî di 20'ê kewçêra 2011 li Sirtê ji hêla muxalîfan ve hate kuştin.
Peykerê xaneyê
Hemû xane xwediyê peyker in. Peyker şikil dide xaneyê. Endamokên xaneyê bi alîkariya peykerê xaneyê, di nav sîtoplazmayê de cih diguherin, an jî xwe bi peykerê xaneyê ve girê didin û ciyê xwe sabit dikin. Li gel endamokan, xane jî bi alîkariya peyker dilive. Herwisa peykerê xaneyê dema dabeşbûna xaneyê de ji bo parvebûna kromozom û sîtoplazmayê jî alîkarî bi xaneyê dike. Peykerê xaneyên eukaryotî ji sê cor proteînan pêk tê.
1.Deziyê aktînê ( Actine filament):
-Livîna amîbî(ameboid movement) bi proteînên aktînê dibe.
-Dema dabeşbûna xaneyê de parvebûna sîtoplazmayê (sîtokînez) pêk tîne
2.Deziyê navber (intermediate filament):
-Rîşaloka navber di sîtoplazmayê de, di nav endamokan de belav bûyî ye.
-Zexmbûna xaneyê pêk tîne.
-Xaneyê bi xaneyên cînar ve girê dide. -Di navikê de ji bo zexmbûna qalika navikê qata navikê (nuclear lamina) çê dike.
3.Mîkrotubul (microtubules): sentrîol jî ji Mîkrotubulan çê dibin.
-Kûlk (cilium) û dûçik (flagellum) ên xaneyê ji mîkrotubulan çê dibin.
-Vezîkûl (kîsik) ên hilgir bi riya mîkrotubulan di nav sîtoplazmayê de cih diguherin.
-Rîşê teşî (spindle fibers) karê parvebûna kromozoman pêk tîne û ji gurzên mîkrotubulan çê dibin.
Girêdanên derve
Trucy
Trucy, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Hiq
Hiq gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Heskal
Heskal (bi tirkî: kaşikçi köyü) gundekî li Torê ye. Bi hezexê navçeya Şirnaxê ve giredaye.
Departmenên Perûyê
Navê Departmen binebeşekî ji Perû bû ku hate dayîn. Ev 24 Departmen şûnekî dema ji aliyê 25 herêmên Perûyê heta sala 2002'an bûn.
Kurdên Gurcistanê
Kurdên Gurcistanê yek ji komên diyaspora kurdan a kurdên nefî ye. Ev di serê sedsala 20an de ji bakurê Kurdistanê hatine nefîkirin.
Di 20emîn sedsalê de pirraniya wan ji ber sedemên olî (cûdakirina olî) ji Emperatoriya Osmanî koçî Emperatoriya Rûsî û xwe li erdên gurcî bi cih kirin. Îro kurdên Gurcistanê bi giranî li dora Tbilîsî (paytexta Gurcistanê) û Rustavi dijîn. Rewşa wan li gorî rewşa kurdên Tirkiye û yên Farisê baştir e, ji ber ku ew rastî cûdabûna civakî, olî, aborî an jî siyasî nayin. Lewra ew xwediyê dibistan, pirtûkên perwerdehiyê û çapemeniya serbixwe ne jî. Ji ber perwerdehiya zikmakî alfabetîzm pir zû pêşket û analfabetîzm di destpêka 1900'an de ji holê rabû. Di destpêka sedsala 20'mîn de paşnavên rûsî li hemû gelên federasyona sovyet hatibûn dayîn. Hin malbatên kurd ji ber vê yekê paşnavên xwe yên berê dixwezin û tenê di vê mijarê de rastî tengasiyan dibin.
Li gorî îstatîstîkên rêxistina UNHCR sedî 80 (80%) yên wan kurdên êzîdî ne. Nêrîna xwe ya siyasî pir nadin xuyakirin, lê di sala 1999'an de bi meşeke mezin bala çapemeniya gurcî kişandin ser rewşa gelê xwe. Herwiha, bi heman meşê cara ewil daxwazên xwe yên siyasî eşkere kirin û azadiya Abdullah Ocalan xwestin.
Kurdên Gurcistanê di salên 1920'î de alfabeya latînî bikaranîbû bin jî, îro bi gelemperî alfabeya kîrîlî bikartînin.
Sala Nû ya Çînê
Sala Nû ya Çînê (Çînî 春节) mîhrîcanek girîng a Çîn'ê ku di destpêka salname ya kevneşopî ya heyv-roj a Çînî da tê pîroz kirin. Pîrozbahî ji êvara roja yekem dest pê dike û heta 15'e meha yekemîn berdevam dike. Roja yekemîn a sala nû di navbera 21ê Kanûna paşîn û 20ê Sibat ê da, gorî heyva nû tê tespît kirin.
Kurdên Gurcistanê
Dîrok
Bi peymana 'Turkmenchay'ê ya ku di nava Rûsya û Îran de di sala 1828'an de hatibû dayîn, îmkana kurdan ji bo xebitandina li Gurcistanê çêbû. Lê pirraniya kurdên Gurcistanê di sala 1918'an de ji ber zordestiya siyasî û olî (bi giranî ji Wan û Qersê) koçî Gurcistanê dikin. Herwiha, kurdên Gurcistanê di sala 1944'an de bûn goriya qirkirinên Stalin jî.
Sala Nû ya Çînê
Mîhrîcana Sala Nû xwedî paşînek sedsalî ,mîtolojî û kevneşopiyên cûda ye. Mîhrîcan ji bilî Çîn, lî welaten ku Çînî têda hene jî tê pîroz kirin. Ango Hong Kong, Macau, Taywan, Singapûr, Taylenda, Kamboçya, Îndonezya, Malezya, Maurîtius, û Fîlîpîn tê pîroz kirin. Sala nû ya Çînê ji hêla Çînîyan ve wekî betlaneyek girîng tê hesibandin.
Çavkanî
* http://www.history.com/topics/chinese-new-year
Kurdên Gurcistanê
Dîrok
Jimara kurdên Gurcistanê di nava 1979 û 1989'an de bi sedî 30 (30%) meztir bû, lê bi serxwebûna komara Gurcistanê jimara wan daket.
Moxût
Moxût, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Kurdên Gurcistanê
Eqrebatiya gelê gurcî û kurd
Encamên lêkolînên zanyar David Comas û hevalên wî diyar dikin ku, di nava gelên gurcu û kurd çiqas cûdatiyên dîrokî û zimannasî hebin jî, jenetika her du gelan pir dişibe hev. Li gorî vê yekê, mtDNA yên her du gelan dikevin nava jenên Ewrasyaya rojava.
Sala Nû ya Çînê
Çavkanî
* http://www.discoverhongkong.com/eng/events/festivals-guide.html
* https://web.archive.org/web/20160426094912/http://www.tourism-mauritius.mu/en/festivals.html
Bromskirchen
Bromskirchen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Waldeck-Frankenberg li Hessen, Almanyayê ye.
Paziols
Paziols, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Seferan
Seferan an jî Sefero, gundekî ser Şankuşa Diyarbekirê ye. Di 2012an de hejmara şêniyên gund 177 kes bû.
Navikok
Di nav navika xaneyên navikdirust (eukaryotî) de hin deverên plazmaya navikê tîr û tarî ye, ev deverên gogî yên bêparzûn, wekî navikok bi nav dibe(bi îngîlîzî: nucleolus). Li dora navikok parzûn tune ye û navikok ji navikê cihê nîn e. Navikok ji ADN (Asîda deoksîrîbonukleî), ARN (Asîda rîbonukleî) û proteînên di nav navikê pêk tê. Dema dabeşbûna xaneyê di despêka qonaxa înterfazê de navikok belav dibe û di qonaxa telofazê de cardin çê dibe û tê xuyakirinê.
Navikok navend e ji bo çêkirina rîbozoman. Her rîbozomek ji du binebeşan pêk tê. Binebeşa gir û binebeşa piçûk. Van herdu binebêş jî di nav navikê de li nav navikok tên çêkirin, paşê ji kunikên(por) li ser parzûna(qalika) navikê derbasê sîtoplazmayê dibin.
Mêwê rêz
Mêwê rêz an jî mêwê tirî riwekeke bi fêkî ye. Mêwê tirî ji famîlyeya mêwan (Vitaceae) ye ku di nava êla riwekên kulîlkdar de cih digire. Çima ku bi banî de dirêj nabe mîrov darinan didin bini, bi ew re dibêjin serpene an jî kepir. Rez ber teqînê çavikan tê birrîn û pêçandin, yanê radibe ser sêrpene. Bi kokê, an jî bi gonc, rêz re dibêjin xopan.
Pajberd
Pajberd, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Pajberd 75 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 13 e.
Isaac Bashevis Singer
Isaac Bashevis Singer (bilêvkirina bi kurdî: Îzak Başevîs Sînger; bi yîdîş: יצחק באשעוויס זינגער)‎ (jdb. 21ê çiriya paşîn 1902 li Leoncin, Polonya; m. 24ê tîrmehê 1991 li Miami, Florîda, DYA) nivîskarekî bingeh cihû yê polonî-amerîkî bû. Sala 1978î Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtiye.
Willstätt
Willstätt şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Tugny-et-Pont
Tugny-et-Pont, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Hesar, Kercos
Hesar, bajarokekî bi ser navçeya Kercos‎ê ya parêzgeha Batmanê ve ye.
Bouze-lès-Beaune
Bouze-lès-Beaune, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Portsmouth
Portsmouth bajarekî Hampshire, Înglistan e.
Criquetot-l'Esneval
Criquetot-l'Esneval, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Tovah Feldshuh
Terri Sue "Tovah" Feldshuh (z. 27'ê berfanbarê, 1952) lîstikvanek, stranbêj û şanonivîsek Amerîkî ye. Ew di gelek fîlimên wekî A Walk on the Moon, She's Funny That Way, û Kissing Jessica Stein de cih girtî ye. Di 2015–2016 de lîstikvanî kirî ye. wek a The Walking Dead de rola Deanna Monroe lîstin kirî ye.
Elî Qûşcî
Elî Qûşcî, navê wî yê rastî Elî bin Muhammed (1403, Semerqend- 1474, Stembol), stêrnas, matematîknas û zimannasê tirk yê dewleta Osmaniyan bû. Qûşcî tê wateya "çûçikvan".
Selwas
Selwas, gundekî ser Şankuşa Diyarbekirê ye. Di 2012an de hejmara şêniyên gund 306 kes bû.
Neukirchen vorm Wald
Neukirchen vorm Wald şaredariyeke navçeya (Landkreis) Passau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Împeryalîzm
Împeryalîzm siyaset, pratîk, an parêzvaniya dewletekê ji bo berfirehkirina hêz û serdestiyê ye, nemaze bi bidestxistina rasterast a erdnîgarî an bi bidestxistina kontrola siyasî û aborî an deverên din. Xwestên împeriyalîst pir caran bi karanîna hêza dijwar (hêza aborî û leşkerî), an bi hêza nerm (hêza çandî û dîplomatîk) tê bidestxistin. Ew bi têgînên kolonyalîzm û împaratoriyê ve girêdayî ye, lê emperyalîzm têgehek cihêreng e ku dikare li cûreyên din ên berfirehbûnê û gelek awayên hikûmetê bicîh bîne.
Çinêran
Çinêran, gundekî bi ser navçeya Rewanduzê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Weşanên Belkî
Weşanxaneya Belkî li Amedê di sala 2003yan de dest bi jiyana weşanê kir. Li bakurê Kurdistanê yekem weşanxaneya bi kurdî ye. Zêdeyî 100 pirtûkî çap kirine. Hemû bi kurdî ne. Weke laboratoriya wêje û zimanê kurdî dixebite. Bi navê Çirûskê kovareke wêjeyî û ramanî derdixe. Edîtorê wê Rênas Jiyan e. Heta niha gelek berhemên nûjên û klasîk weşandine.
Îslamlû, Şino
Îslamlû gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 514 kes (101 malbat) bûn.
Mêw
Mêw (ing. vine) sernavê riwekên ku bi rûyî erdê re drêj dibin e. Mêw wek daran bi banî de drêj nabin. Şûnê teleyan jî qolên xwe hene. Bi girbûniyên mêwan re dibêjin qol avêtin. Pozî qolan de çavik hene hersal di wir re şiqiyên nu davên. Biserî şiqiyan re dibêjin bistî. Ku bisti nên birîn qolên mêwen pir dirêj dibin. Ku pir drêj dibi ev carê fêkî pê nakevin. Çend riwekên wek mêw ew in:
Burgwald
Burgwald şaredariyeke navçeya (Landkreis) Waldeck-Frankenberg li Hessen, Almanyayê ye.
Salih Yusivî
Salih Yusivî (z. 1918an li Zaxoyê - m. 25ê pûşpera 1981ê li Bexdayê, Îraq) siyasetmedar û nivîskarekî kurd bû.
Hêj Salih Yusivî biçûk bû bavê wî çû ber dilovaniyê û kete di destên dayika xwe de. Ew neviyê şêx Yusivê Zaxoyî ye. Xwendina xwe ya destpêkê li Bamernê temam kir, xwendina amadeyî li sala 1938'ê li amadeyî ya Al.el. Beyt li Bexda temam kiriye. Weke mamoste li nahiya Herîrê, li başûrê Kurdistanê hate danan û piştî hîngê car din vegera Bexdayê û li kolîja zanstên Şerî´etê ji sala 1942-43 xwendiye. Helbet, Yusivî gelek hest bi derd, zilim û azarên gelê xwe dikir, ku ji aliyê rijêmên Iraqê ve dihat kirin. Lewra her di xortaniya xwe de dest bi karê siyasî kir, û ji ber wê çendê gelek dihat binçav kirin û lê gerihan. Gelek caran ketiye di salûlên zîndanên take kes yên rijêmê de. Li sala 1947 hate girtin û dûrxist bajarê Hille li jêrî ya Îraqê, paşî hate berdan û li sala 1949 weke nivîser li dadgeha Şengalê hate qebûl kirin û paşî veguhaste bajêrê wî, Zaxo.
Jiyan a wî ya siyasî pir e ji bûyeran, gelek bi nihênî ji bû şoreşa Kurd kar dikir heta beyan a 11'ê adarê sala 1970. Di karê xwe yê ramiyarî de û di xortaniya xwe de li sala 1936 rêkxiraw a "Brûsik" saz kir û li sala 1939 partiya "Hîwa" saz kir û ev partî li sala 1944'ê roxa û li cihê wê partiyeke nû bi navê "Rizgarî Kurd" saz kir. Li sala 1946'ê di kongreya xwe de bi tevayî biriyar dan ku bigehin PDK.
Li serdemê şoreşa tîrmeha sala 1958'ê, Yusivî berpirsê liqa yekem ya PDK li wîlayeta Mûsilê bû. Li sala 1960 peywendiyên rejîma Qasimî û Kurdan têkçûn û navê Yusivî li serê lîsteya navên berbendkirî bû.
Postên fermî
Piştî beyan a 11'ê adarê ya sala 1970 Yusivî ev karên han dan ser milên xwe:
Karê rojnamevanî
Yusivî hozanvan û nivîser jî bû. Bû gerînendeyê rojnameya
Li meha hezîranê ya sala 1981, bi destê rejîmê bi nameyeke bombekirî li Bexdayê hate şehîdkirin û termê wî yê pîroz li 25.06.1981 bi komelek mezin anî bajêrê bab û kalên wî Zaxoyê û li wir hate veşartin.
Hundsbach
Hundsbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Tonus
Tonus  navçeyeke herêma bakurê Kurdistanê ye bi ser Sêwasê ye. Navê wê di sala 1972î de ji aliyê dûgela Tirk ve hatiye qedexekirin û navê tirkî pêvekirine.
Tonus di sala 1972î de bûye şaredarî û di sala 1990´î de jî navçe. Rûbera navçeyê 647 km² ye. Axa wî pirranî zozanî ye. Zozanên Qeretonus, Mêrgesen û deşta wê ya Tonusê navdar e.
Seneca
Lucius Annaeus Seneca(4a bz. - 65a pz) li Romayê de nivîskar, xetîb, heman demê de mamoste û şêwirmendê Nero. Senecayê Xort fîlozofekî di bin bandora felsefeya stoayî bû û bandora wî fikrê 124 lib mektub li ser lekolînên felsefî û etîk nivîsand. Bi alikariya Burrusê jî dixwast ji xirabiyên Neroyê re asteng bibe.
Jiyana wî
Berî zayînê sala 4ê li bajarê Kordobayê hate dinê. Malbata wî ji Îtalyayê bûn ji ber wê hemwelatiyên Romayî hat hesibandin. Bavê wî Senecayê Pîr diya wî Helvia bû. Bavê wî jî nivîskar bû. Salên xwe yên mezinbûnê de li Romayê Felsefeya Yewnanî bi taybetî jî Felsefeya Stoayî ders hilanî. Xerabbûna rewşa wî ya sihetê domdar tu car zêde ser hemda xwe nedibûya. Demekê da çû jiyana xwe li Misirê borand, paşî 31 ê p.z. de vegeriya Romayê li wir wek xetibek navdar bû. Piştê demekî kurt navbera wî û Caligula yê nebaş bû. Caligula wî bi sucê zinakirina ji biraziyê Împaratorê Julia Livilla sucdar hesiband û wî sirgûn kire Korsîkayê. Li wir jî xebatên xwe domand binavê Consolationes(dilminîyan) nivîsên lekolînê nivîsand.
Bi gotina jina împaratorê binavê Julia Agrippina di sala 49ê pz. disa vegeriya Romayê. Di sala 50ê de jî bû Praetor. Ji Pompeia Paulinayê re zewicî û komekê pir hezdar û devlemend ji derdora xwe berhev kir. Bû mamosteyê Neroyê û hevalê Sextus Afranius Burrus. Piştî kuştina împaratorê demê împarator Klaudius bû împarator, Seneca û Burrus li qada sîyasî de çûn asta herî bilind. Hevalên wan jî di nav hêzên Romayê de cihên bilind girtî bûn. Burrus jî ji Galyayê bû lê wan her du jî ji pirsgirêkên Romayê fehm dikirin. Reformên dadî û aborî pêk anîn, ji xulaman re jî bi awayekî mirovhez nêzîk bûn. Di heman demê de hevalên wan li Brîtanyayê li hember Boudiccayê serkeftinek bidestxist.
Di demekê şûnde împarator Claudius mir Agrippina jî hate kuştin. Hêzên Burrus û yên Senecayê ya sîyasî jî li ber împaratorê mir. Ji ber ku çavkaniya hêza her duyan jî împarator bi xwe bû. Nekarîn Împaratora nu Neroyê bin bandor bihêlin, Nero hingî diçe serbixwe hereket dikir. Gotinê Senecayê nekir bû despotek.Piştê hinek bûyeran Seneca nekarî di nav qada siyasî de bimîne vekişiya xebatên xwe yên felsefî domand.
Di sala 65 pz. de împarator Nero ji aliyê Pisoyê ve hate kuştin. Senecayê jî şîrikê vê komployê hesibandin û ji wî ra cezayê xwekujîyê dan. Ew mirinê bi awayekî rehet pêşwazî kir.
Berhem û Xebatên Wî
Berhemên wî piranî winda bûye lê yên mayî jî bes bû ji bo navdarbûna wî bidomîne.
Pécharic-et-le-Py
Pécharic-et-le-Py, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Suîqesta li Restorana Mykonos a Berlînê, 1992
Suîqesta li Restorana Mykonos a Berlînê di 17ê îlona 1992an de li restorana yewnanî ya bi navê Mykonos li Berlînê (Alemanya) çêbû. Di vê restoranê de sekreterê giştî yê PDK-Î Muhemmed Sadiq Şerefkendî, Fetah Ebdulî, Humayûn Erdalan û wergerê wan Nurî Dehkordî 17ê îlona 1992yê de ji aliyê îstîxbarata Îranê ve bi awayeke terorîstî hatin kuştin.
Kazim Darabî yek ji kujeran bû ku endamê îstîxbarata Îranê ye, bi dûçûna dadgeha Almanyayê Kazim Darabî bi talîmatên serokê dînî Elî Hamaney û serokkomar Haşimî Rafsancanî ev sûîkast plan kirin.
Piştî van kuştinan dewletên Ewropa balyozên xwe yên li Tehranê vexwendine welêt. Îranê jî dîplomatên xwe yên li Ewropayê vekişiyan. Lê di 16ê mijdara 1997ê de cardîn 11 dewletên Ewropayê balyozên xwe şandin Tehranê.
Ji bilî Nurî Dehkordî her sê cenazeyên din li goristana Père Lachaise ya li Parîsê hatin veşartin.
Bizgî
Bizgî, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Tupigny
Tupigny, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Brain, Côte-d'Or
Brain, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Autouillet
Autouillet, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Kundir (riwek)
Kundir navê sebzeyeke ji famîleya dolmikan e.
Che Guevara
Ernesto Che Guevara (1928-1967) şoreşgerekî arjentînî yê navdar e.
Che Guevara, di sala 1928'an de li bajarê Arjentînê Rosarioyê ji dayîk bû. Bi eslê xwe ji spanî, baskî û îrlendî ye. Di sala 1953an de li Buenos Airesê, bû bijîşk. Che, bi tevgerên çep ên şoreşger ên li welatên Amerîkaya Latînî ji nêz ve eleqedar dibû. Dûre, dema ku çû Meksîkê Fidel Castro naskir. Ew bi tevî Castro, li dijî rêvebiriya dîktator Batîsta, tevlî têkoşîna Rizgariya Kûbayê bû. Salên dirêj di nava şerê gerîlla de cîh girt. Piştî rizgarbûna Kûbayê weke Wezîrê Sanayiyê hate wezîfedarkirin. Lê wî ev wezîfe qebûl nekir û ji bo rizgarkirina gelên din ên bindest berê xwe da çiyayên Bolîvya yê.
Piştî kuştina Che, Rêvebiriya Bolîvyayê bi biryareke wiha poşman dibe, ji ber ku Che, êdî bibû efsane. Ew bibû efsaneya şoreşgeriyê û îlhama rihê têkoşeriyê. Dijminên wî difikirîn ku eger sax bimaya, dibe ku bandora wî ew çend li cîhanê belav nebûya.
Wisa jî -ji SNCCyê Juius Lester, daxûyaniyeke pir balkêş dide derbarê mirina Che de. Ew wiha dibêje: "Mirina Che, ne girînge, ya girîng ewe ku mirovekî wisa jiya ye. Ji bo tunekirina Che, divê hûn me hemû xelkên xîzan tune bikin; ev yek jî bê îmkane."
Bi yek gotinê, ew xewna şevan ya zordar û mêtingeran bû û hîn jî wisa ye. Ew bi kesayetiyeke xwe ya bi utopya dagirtî, bi azwerî û xwestika têkoşînê û alîgiriya neteweyên bindest, di nava dilê herkesî de cîh girt.
Piştî 35 salan jî ew hîn ciwanekî 39 salî ye di dilê hemû mirovatiyê de ye. Ya girîng jî, meşa mirovên ku bi vê felsefeyê dimeşin, berdewam dike. Di gotineke xwe de serok Apo wiha digot, "Heta ku mirovatî berdewam bike wê meşa mirovê ber bi kamilbûn û gîhîştinê ve jî berdewam bike". Di felsefeya Che de jiyaneke tijî û dagirtî heye. Ew dibêje, divê jiyana mirovan hertim bi têkoşînê derbas bibe. Ew bi romantîzma şoreşgerî dijî û dixwaze ku tim mirov ji bo rastiyê têkoşînê bike. Rastî li kû be mirov li wir be.
Rêzedîroka jînenîgarî
Ernesto Che Guevara di 9ê çiriya pêşîn a sala 1967an de li çiyayên Andê ji aliyê çawişekî Bolîvyayî ve hate kuştin.
Kurdên Tirkmenistanê
Kurdên Tirkmenistanê beşeke kurdên mişextiyên Xorasanê ne. Ev piştî Peymana Tirkmençayiyê (1828) li erdê Tirkmenistanê, (wê demê Rûsya), de mane.
Criquetot-sur-Longueville
Criquetot-sur-Longueville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Saint-Ursanne
Saint-Ursanne, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Jaura ya herêma Porrentruyyê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara gelheya bajêr 870 kes e.
Norla
Norla, gundekî ser Şankuşa Diyarbekirê ye. Di 2012an de hejmara şêniyên gund 449 kes bû.
Gemerek
Gemerek an Gemereg yek ji navçeyên Sêwasê ye.
Di sala 1953'î de kirine navçe û 5 şaredarî pêve girêdane. Rûber 1.150 km², bilindahî ji rûyê avê 1.200 m û gelhe zêdetirî 55.000 e.
NASA
NASA kurteya National Aeronautics and Space Administration e, di sala 1958'an de hate damezrandin, saziya dewletî ya DYA'yê bo xebat û lêkolînên hewa û kosmosê ye.
Bingeha damezrandina vê saziyê heya sala 1915'an kevn e. Berê li ser teknîk û lêkolînên balafiran xebat dikir. Navê wê yê wê demê NACA (National Advisory Committee for Aeronautics) bû. Armanca saziyê ya dizî, afirandina çek û firokeyên şer ên nû bo artêşa DYA'yê bû. Bi destpêkirina pêşbirka lêkolîn û seferên kosmosê (valahiyê, fezayê) vê saziyê jî xebatên xwe berfirehkir.
NASA niha seferên roketan li dardixe. Ji şandina satelîtan a derê dorkaşa erdê û keşifkirina heyvê bigire heya şandina alavên keşfê bo exterên (gerstêrkên) dorkaşa rojê gelek xebatan dike. Bi milyaran dolaran diravê terxan dike. Bi hezaran xebatkarên û bi dehan laboratiwarên xwe yên nûjen, saziyeke mezin ê cîhanê ye.
Pierre
Pierre, di ber çemê Missouri de ye, nêzîkî gola Oahe ye û bi gelheya xwe ya 13.876'ê (2003) paytextê federedewleta DYAyê Dakotaya Başûr ye. Herwekî navenda parêzgeha Hughes jî li hemanderî ye.
Tepsor
Tepsor yan jî Talpsor (bi tirkî: Başköy), gundekî bi ser navçeya Espîra Erzîromê ve ye. .
Kanîreş, Şino
Kanîreş gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Baurech
Baurech (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ya Fransayê ye.
Zindekî
Zindekî, Biologics, hokar e, wek çêliyan ku rêzika parastî li dijî nexoşî yan erkkêşanên biyolojî bi xeter, alîkarî dike.
Heubach
Heubach bajarokekî navçeya (Landkreis) Ostalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Artêşa Komarî ya Îrlendî
Artêşa Komarî ya Îrlendayî (IRA) yek ji pirr tevgerên çekdar ên Irelandyê ye. Di 20 û 21ê sedsalê de nezirî komaritî ya Îrlendayî kirî û bi baweriya serxwebûna giştî ya Îrlendayê bûn. Bi taybetî bo gihiştina armancên siyasî bi baweriya pêwistiya dijwariya çekî ya siyasî dijî dagirkerê bû.
Yekemîn bikaranîna gotina "Artêşa Komarî ya Îrlendayî" li êrîşên Fêniyanî li dij zevî, bajar û qeleyên Britanî di dawiya 1700 û 1860ê de tê dîtin. Artêşa Komarî ya Îrlendayî ya resen ji aliyê Irish Volunteers yên ku beşdarbûna refên artêşa Britanî ji bo cenga cihanî ya yekem ê red kir di sala 1917ê de, her wiha jî ji aliyê Artêşa Welatiyên Îrlendayîyê û ên din ve hat dariştin. Di dema cenga serxwebûna Îrlenda yê artêşa Komara Îrlendayê bû ku ji aliyê Dáil Éireann di sala 1919ê de hat ava kirin. Hin Îrlendayî gotûbêjên rêkxistinên nû nîqaş dikin ku ji xwe dibêjin bi xwe cîgirên IRAya resen, ango "IRA ya kevin" bin.
Birik
Demar, birik an eseb (îng: nerve), yekîniyeke binyatiye ji pir xaneyên demar peyda dibe di sîstema demar (birikan) di laşê mirov, bi taybetî, ku seh yan his di beşên bedenê de ji mêjî transport dike. Bi riyê demar mirov, ajal û caneweran bi êşê û sehkirinên din dihise.
Şayes û erka demar
demar kelexê ku bi pevguhastina infermasyonê (agadariyê) dirabe. Du texlîtên xaneyên demarî hene. Demara navendî yê laşê gewr, ku ew jî mêjî ye. xaneyên demari yên din laşê sipî, ku ew jî ra ne.
Hemû endamên û tevayiya laşê mirovî aloz ji her çar texlîtên kelexan bi hev re çêdibe. Karûbarê endaman jî pir aloz e. Pir endam (organ) bi hev re kardikin û sîstêmeke organî çêdikin. Koma hemû endaman an organan bi hev re organizmê mirov, yan jî laşê mirovî çêdikin, yê ku tevlî aloziya xweyî herî mezin, dîse yekîtiyeke necêkirî bi dinya dora xwe re çêdike. Koma hemû parçeyên laşê mirov û bertekiya (reaksyon) wan, ya zû bi guhertina dinya hawîrdorî xwe ve, bi du sîstêman tê ajotin. Sîstêma pêşî kevnare ye û ew hêdî hêdî kardike. Ew jî bi taybetî bi afirandina hin hormonan pêktê. Sîstêma din nûtir e û zû kardike. Ew jî bi mêjî, ra û hesteyan (hesteyê dîtinê, bihîstinê, hingavtinê, behnkirinê û çeştinê) pêk tê.
Neuhaus am Inn
Neuhaus am Inn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Passau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Braux, Côte-d'Or
Braux, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Pech-Luna
Pech-Luna, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
City of Preston
City of Preston bajarekî Lancashire, Înglistan e.
Bêrîtan
Gülnaz Karataş, bibernavk Bêrîtan (jdb. 1971ê Bongilan, Çewlîg - m. 1992an Şemdînan), çalakdara ciwan a siyasî û gerîlaya PKKê bû.
Mirin
Berîtan, di sala 1992an de, di dema dageriya yekem ya Başûr de ji bo nekeve destê hêzên kevneperest, dawî li jiyana xwe anî.
Di hunerê de
Derhênerê kurd Halîl Uysal di sala 2006an de fîlmeke bi navê "Bêrîtan" li ser jiyana Bêrîtan kişand.
Sipan Xelat di sala 2006an de stiraneke bi navê "Bêrîtan" berdan.
Bailly, Yvelines
Bailly, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Komjiyanî
Komjiyanî, Biomass, ev barê hişka hemû zîndewerên, di nav nimûnekî taybet, di xelkekê de yan jî nav rûberê da.
Mîdiye
Mîdiye an jî Mîdî, gundekî ser Şankuşa Diyarbekirê ye. Di 2012an de hejmara şêniyên gund 338 kes bû.
Retîkûlûma endoplazmî ya lûs
Retîkûlûma endoplazmî ya lûs, beşa retîkûlûma endoplazmî ya ku rûxarê wî bêrîbozom û şayik e.
Li gor dirf (teşe) û erkê wan, du beşên retîkûlûma endoplazmiyê hene. Beşa ku rûxara wî bi rîbozom e, di bin mîkroskopa elektronî de zivirî dixuye, loma ev beş wekî retîkûlûma endoplazmî ya zivir tê bi nav kirin. Beşa retîkûlûma endoplazmî ya ku rûxarê wî bêrîbozom e û şayik e, wekî retîkûlûma endoplazmî ya lûs bi nav dibe. Cudahiya van her du pariyên RE ne tenê ji aliyê teşeyê ye, lê erkên van beşan ji ne wek hev in. Retîkûlûma endoplazmî ya lûs, lîpîd, fosfolîpîd, kolesterol û steroîdan çê dike. Her wisa metabolîzmaya karbohîdratan jî li vir dibe. Xaneyên masûlkeyan jî xwediyê retîkuluma endoplazmî ya lûs in, lê navê wî retîkûlûma sarkoplazmî ye (RS). Retîkûlûma sarkoplazmî îyonên kalsiyûmê embar dike, dema kalsiyûm ji RS ber bi plazmayê tê berdan, girjbûna masûlke dest pê dike. Xaneyên kezebê, ji bo ku ji xaneyê jehrê an jî derman û alkol dûr bixe, bi alîkariya retîkûlûma endoplazmî ya lûs karê detoksîfîkasyonê jî dike.
Hesenabad
Hesenabad, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Şerê Sar
Şerê Sar binavkirina têkiliyên di nabera bloka rojavayê û bloka rojhilatê yên di salên 1945 - 1990'ê ye. Herwiha Şerê Sar, heyama pevçûn, lihevnehatin, rikeberî û girjî ya navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Komarên Sovyetên Sosyalîst û hevalbendên herduan ji salên nivî ya dehsala 40an heta destpêka dehsalên 90an ji sedsala 20ê ye. Hevalbendên WYEyê Ewropaya Rojava, Japon û Kanada bûn û yên YKSS jî Ewrûpaya Rojhilat û heyamekê jî Çîn bûn. Wekî tê zanîn bloka rojava di bin pêşengiya DYE û NATO'yê li dijî bloka Sovyetê di pêşbirk û têkoşîne de bû û bi hilweşîna Sowyetê ev nakokî û pêşbirk bi dawî bû. Bloka rojhilatê di bin pêşengiya Yekîtiya Komarên Sosyalîst ên Sowyetê (YKSS) û Pakta Warşova li dijî bloka rojava xwe parast û têkoşiya.
Bavê yan pêşengê vê polîtîkayê serokwezîrê DYE Harry S. Truman tê zanîn. Herdu blokan bi hev re rûbirû nediketin şer, lê bi metodên taybet bi hev re şerdikirin. Wekî bikaranîna welatên û rêxistinên neserbixwe, pêşbirk û şerê aborî, şerê psîkologîk, şerê îdeologîk hwd. Li ser şerê sar gelek fîlm, roman hatine holê. Dawiya şerê sar bi serkeftina bloka rojavayê hat û bloka rojhilatê hilweşiya.
Destpêk
Di Şerê cîhanî yê duyem de Amerîka û Yekbûna Sovyet bi hev re hevkariyê dikirin da ku dewletên faşîst (ên wek Almanyaya Nazî, Îtalya û Japonya) bişkînin, hevkariya her du welatan, bi dawî bûna şerê di sala 1945an de qediyabû. Di mijara ji nu ve avakirina Ewropa de, di nava her du hêzan de gelek bêahengî cêbûbû.
Şerê Koreyê
Şerê Koreyê navê şerê Amerîka û Sovyetan e, yên ku di Şerê Sar de li Koreyê şer kiribûn.
Di sala 1950'an de Şerê Koreyê diqewime. Pêwîst bû Kore ya ku ji 1910'an pê ve koloniyeke japon bû, êdî bibe welateke serbixwe. Lê di sala 1950'an de leşkerên Sovyetê bakûrê Kore îşgal kirin û xwestin Kore bixin bin destê xwe. Li hemberî vê yekê Amerîka naxwest bêdeng bimîne, lê nikariû bê destûra UNO yê bice Kore. Emerîka piştrev li ser navê UNO dikeve hundirê Kore û ji başûrê Kore ve êrîşî leşkerên sovyet dike.
Şer heta sala 1953'an didome û bi mirina Stalîn bi dawî dibe, lê aşitiyeke mayinde pêk naye. Kore jî wek Almanya di nav her du hêzên mezin tê parve kirin: Koreya başûr dibe rejîmeke kapîtalîst (alîgirê Emerîka) û ya bakûr dibe komunîst (alîgirê Sovyetan).
Ippenschied
Ippenschied şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Criquetot-sur-Ouville
Criquetot-sur-Ouville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Pîrmîkayîl
Pîrmîkayîl, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Pîrmîkayîl 111 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 17 e.
Dermanjiyanî
Dermanjiyanî, Bioremediation, bikarînana hûrzîndiyan bo pirsgirêkên jîngehî çareser kirin.
Kanîsor, Şino
Kanîsor gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 416 kes (65 malbat) bûn.
Urcel
Urcel, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Dergele
Dergele, gundekî bi ser navçeya Rewanduzê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Ripon
Ripon bajarekî Yorkshire, Înglistan e.
Noemi
Noemi (jdb. 25ê kanûna paşîn a 1982 li Roma, Îtalya), bi navê wê yê resen Veronica Scopelliti, stranbêjeke îtalî ya muzîka pop, R&B, jazz, soul, blues, rock e.
Şabût
Şawût an şabût yek ji masiyên avên bêxa ye. Ew bi tekilî masiyê çemên Ferat û Dîclê ye. Şawût masiyekî gir yî tehmxweş e; bi ewê yê dengdar e. Ku masiyek tehmxweş dibe Kurd dibêjin 'mîna şêwût'. Feqet çima ku ew masi yî bi hitrî ye, xwerinê hindik bi zehmet e.
Edertal
Edertal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Waldeck-Frankenberg li Hessen, Almanyayê ye.
Kurdên başûr
Kurdên Başûrê Kurdistanê an jî başûrî ji koma kurdan ê ku zaravayên kurdî yên başûrî dipeyivin.
Komên kurdên Başûrê:
Pennautier
Pennautier, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Milwaukee
Milwaukee, 5emîn bajarê mezin ya DYA yê, bajarê herî mezin ya herêma Wisconsinê ye.
Gelhenasî
Cara yekemîn karwanê Ewropî ji hêla Frensî û kesên ku karê bazirganiya postê dikir hatin herêmê. Sala 1818, Solomon Junau, pêşengê Fransî-Kanadî, li vê deverê bicîh bû. Di sala 1846an de, bajarê ku ji hêla Junau ve hatî damezrandin û du bajarên cîran tevlihev bûn û bajarê Milwaukee pêk anîn. Di sala 1840an vir de, Amerîkayî û koçberên Alman, ji bo zêdebûna gelheya bajar faktoreke girîng in.
Jêderkên derva
Malpera fermî
Bazainville
Bazainville, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Mensûran
Mensûran, Meşûran, an jî Meşûro, gundekî ser Şankuşa Diyarbekirê ye. Di 2012an de hejmara şêniyên gund 251 kes bû.
Qerexan, Espîr
Qerexan (bi tirkî: Karahan), gundekî bi ser navçeya Espîra Erzîromê ve ye. .
Lauchheim
Lauchheim bajarokekî navçeya (Landkreis) Ostalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Erdevan IV
Erdevan IV, bi navê Artabanus IV jî tê nasîn (bi Parthian: 𐭍𐭐𐭕𐭓), bi şaşî di zanistiyên kevn de wekî Artabanus V tê zanîn, serwerê paşîn ê Împeratoriya Partiyan e, ku ji derdora sala 213an heta 224an hukim kiriye. Ew kurê piçûktirîn ê Vologases V bû, ku di 208an de miriye.
Nav
ji forma latînî ya yewnanî Artábanos e, ku bi xwe ji farsiya kevin *Arta-bānu ("rûmeta Arta") tê. Guhertoya partî û farsiya navîn Ardawan bû.
Christina Hendricks
Christina Rene Hendricks, (Knoxville, Tênêsî, DYA) lîstikvaneke amerîkî-brîtanî û modela berê ye. Di nav xelatên wê de şeş namzetên Xelata Primetime Emmy, du Xelatên Guild Screen Actors, û du Xelatên Choice Cerdevanan ji bo Lîstikvana Piştgiriya Herî Baş a Rêzefîlma Drama hene. Di sala 2010an de, ji hêla xwendevanên Kovara Esquire "jina herî rind ya cîhanê" hate hilbijartin.
Jînenîgarî
Christina Hendricks di de, li Bajarê Knoxville, Tênêsî ji dayik bû. Cristina zarokê duyemîn ê Jackie Sue Hendricks ku derûnnas e û Robert Hendricks, karmendê Forest Service bi eslê xwe ji Birmingham a Brîtanyayê ye. Bi rêya bavê xwe hemwelatiya wê ya dualî ya Brîtanî û amerîkî heye. Birayekî Hendricks yê mezin heye. Zarokên Malbata Hendricks ji ber karê bavên xwe xwe yê Forest Service ê li Bajarê Tênêsî ji dayik bûn. Malbata Hendricks, demekî koçê Georgiayê bûn û paşê çû Portland, Oregon, Hendricks li wê çû dibistana seretayî.
Di neh salî ya Hendricks de, malbat ji Portlandê derket, koçî Twin Falls, Idaho bû, û Hendricks dibistana seretayî û navîn li wê xilaskir. Hendricks malbata xwe wek "derveyî" bi nav dike û dibêje ku ew, bira û dê û bavê wê gelek caran li bakurê rojavayê Pasîfîkê diçûn kampê. Diya Hendricks ji Ibo ku ji xwe heval çêkin ew û birayê wê teşwîq kir ku beşdarî koma şanoyê ya herêmî ya li Twin Falls bibin û Hendricks di koma şanoyê de beşdarî berhema Grease yê bû.
Hendricks wiha anî ziman "Ti saziya şanoyê de hevalên min ên gelek baş hebûn" Û di wê demê de civatê bi rastî jî rêz ji şanoyê re digirtin Zarokan dilîstin û li herêmên bajarokê didan pêşandan. Jiber ku Hendricks kejekê xwezayî bû, wiha got "eger ez ew dem aktrîs bûma wê gelek bi fors bûma." Hendricks, kejekî xwezayî ye, ji pirtûka Anne of Green Gables îlhama xwe digire di10 saliya xwe de dest bi rengkirina porê xwe kir.
Dema Hendricks ciwan bû jiber karê bavê wê malbata koçî Waşinton, D.C, bû û malbat li Fairfax, Virginia bi cîh bû. Hendricks ji Idaho ber Vîrjînya ji bo wê wekî "trawmatîk" binav kir, û ew gelek caran dema ku diçû Dibistana Bilind a Fairfax de rastê zordestiyê dihat. Hendricks xwe wekî "derekî" û "gotî" bi nav dike, û di beşa drama ya dibistanê lîstikvaniyê kir li wir ji xwere hevala çêkir. Ji xeynê şanoyê, Hendricks di salên ciwantiya xwe de bi xwendina dibistanê re perwerdeya balejî didît. Di sala dawiya dibistana navîn de ji dibistanê qetiya ya û xwendina xwe li kolejeke civaka herêmî qedand.
Ruderting
Ruderting şaredariyeke navçeya (Landkreis) Passau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Jeckenbach
Jeckenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Biyoteknolojî
Biyoteknolojî (bi îngilîzî: biotechnology) destkarîkirina zanistî ser zîndewerên jiyanî ye, bi taybet li ser cînan, ji bo çêkirina tiştên havildar. Şukirinê gen û bikaranîna rekonbînan DNA teknîkên serekî ne.
Cerdewan
Cerdewan, cerdevan, an jî cehş ji kesên ku bo berjewendiyên xwe yên ferdî, malbatî yan taybetî bi dijberên têkoşîna terxankirina çarenûsa gelê kurd re têkilî datînin û di bin fermana wan de bi pereyan dixebitin re tê gotin.
Gorî gelek zimanzanan di zimanê kurdî de bêjeyên bo dijberiya gelê kurd, hemî biyanî ne. Ango di xwezaya zimanê kurdî de ji gelê xwe re bêbextî, îxanet û xerabî kirin nîne. Lewra di felsefeya kurdan de ji gelê xwe re bêbextî û îxanetkirin nebûye. Pirraniya van bêjeyan ji zimanên wekî erebî, romî (tirkî) hwd ketine kurdî. Kengî ku civakên Kurdan têkçûn, hatin bindestkirin, ziman û çanda wan hatin guhertin wê demê jî civak pûç bû û nexweşiyên derûnî, sosyal û neteweyî xwe dan der û bikaranîna van bêjeyan destpêkir.
Di dema desthilatdariya împaratoriya Osmaniyan de pirranî peyva şane dihate bikaranîn. Ji peyayên Alayên Hemîdiyeyê re jî herwiha şane digotin. Li Başûrê Kurdistanê peyva cehş navdar e. Ji sala 1984î vir de, li Bakurê Kurdistanê ji bandora zimanê tirkî qorîcî û hin caran jî cerdevan tê bikaranîn.
Niha li bakurê welatê Kurdan, bi fermî 87.000 cerdewan li dijî gelê xwe têdikoşin û gorî statîstîkên nefermî bi hezaran ciwanên kurd bo îxanetê bi gelê xwe re jî, tên perwerdekirin. Navê cerdevanan di gelek karên kirêt û dijmirovane de derbas dibe. Gelek dozên navneteweyî jî dide xûyakirin ku qorîcî gelek mirovên bêsûc dikujin, eroîn û madeyên din ên vexwarinê difiroşin, daristanên Kurdistanê dişewitînin, êşkence hwd dikin.
Sîstema temamker
Sîstema temamker an jî sîstema tewawker (bi îngilîzî: complement system) beşek ji sîstema bergiriya giştî ye. Sîstema temamker ji komek proteînên navber ên xwînê pêk tê. Ev sîstem zêdetirî 30 cure proteînên pêşeng lixwe digire. Proteînên sîstema tewawker (temamker) di kezebê de tên çêkirin û gava tevlî xwînê dibin hê neçalak in. Heke proteînên sîstema temamker di nav xwînê an jî di navbera şaneyan de rastê hokarên nexweşiyê (dijepeydaker) werin, wê gavê çalak dibin. Di nav xwînê û navbera şaneyan de hertim proteînên sîstema temamker hene, loma li dij hokarên nexweşiyê, bersîvdana sîstema temamker bi lez çê dibe. Çalakbûna sîstema temamker ne bi yek carê de, lê gav bi gav, bi rêzereaksiyonan (zincîra reaksiyonan) rû dide. Gava proteînek çalak bû, îcar ev proteîna çalak, proteînek neçalak, ji bo çalakbûnê hand dike.
= Sê riyên biyokîmyayî yên sîstema temamker = Bi sê riyên biyokîmyayî sîstema temamker çalak dibe: Riya klasîkî a sîstema temamker, riya alternatîv a sîstema temamker û riya lektîn a sîstema temamker.
Riya klasîkî
Heke di nav xwînê de hokara nexweşiyê hebe, dijetenên nav plazmayê bi dijepeydakera li ser rûyê hokara nexweşiyê ve tê girêdan. Dema girêdana dijeten û dijepeydaker pêk hat, îcar proteîna C1 bi dijeten ve tê girêdan, girêdana proteîna C1 gava yekem a sîstema çalakbûnê ya temamker dide destpêkirin. Proteîna C1 a çalak, proteîna  C2 û C4 ê çalak dike. C2 û C4 ên çalak yek dibin û proteîna C3yê çalak dikin. C3 ya çalak jî C5ê çalak dike. C5 bi proteînên C6, C7, C8 û C9 an ve li ser rûyê hokara nexweşiyê de xelekek ava dikin. Di nav xelekê de C9 hê pirtir kom dibe. Xelek dîwar û parzûna xaneya hokara nexweşiyê kun dike, av û mîneral diherike nav xaneyê û hokara nexweşiyê dimire. Xeleka ji proteînên C6, C7, C8, û C9 ê pêk tê wekî pêkhateya êrîşa parzûnê bi nav dibe (bi îngilîzî: membrane attack complex (MAC)).
Riya alternatîv
Riya alternatîv bi çalakbûna C3yê dest pê dike. Proteîna C3 bi tena serê xwe, xwe dike du parçeyan, C3a û C3b. Heke di nav laş de hokarên nexweşiyê tune be, C3b bi zûka ve xirab dibe. Lê heke di nav laş de hokarên nexweşiyên dagirker hebe, wê gavê C3b bi rûyê hokara nexweşiyê ve tê girêdan û gazî li proteînên temamkerên din dike. Ji vî gavê şûnde bi heman gavên mîna riya klasîkî ve li ser rûyê hokara nexweşiyê de bi şeweya xelekî kom dibin û parzûna xaneya hokara nexweşiyê kun dikin. Ji bo çalakbûna rêya alternatîv, hewceya girêdana dijeten a bi dijepeydaker nin e.
Riya lektîn
Riya lektînê a sîstema temamker dişibe rêya çalakbûna klasîkî, lê ji bo destpêkirina çalakbûnê gava yekem ne girêdana dijeten - dijepeydaker e. Li ser rûyê hokarên nexweşiyê de hin molekulên taybet hene ev molekulan wekî nexşên molekulên têkildarên hokarên nexweşiyê (Pathogen-associated molecular patterns (PAMPs)) tên nasîn. Li ser rûyê piraniya xirokên spî jî proteînên bi navê wergirên nasîna nexşê (Pattern recognition receptors (PRRs)) heye. Xaneyên bergiriyê bi van wergiran, hokarên nexweşiyê dinase. Wergirên nasîna nexşê ne tenê li ser rûyê xirokên spî de ne, hinek ji wan jî wekî molekulên serbest di nav xwînê de tevdigerin. Gava ev wergirên serbest rastê hokara nexweşiyê tên, xwe bi nexşên molekulên tekîldarên hokarên nexweşiye ve girê didin. Lektîna bi mannozê ve tê girêdan (bi îngilîzî: Mannose-biding lectin(MBL)) jî yêk ji van wergirên serbest e ko bi rûyê hokara nexweşiyê de xwe girê dide. Bi girêdana MBL gava yekem a riya lektîn a sîstema temamker dest pê dike. Piştê girêdana MBL, proteîna C4 a nav xwînê tê perçekirin, ji C4ê C4a û C4b çê dibin. C4b jî li rûyê hokara nexweşiyê de tê girêdan. Girêdana C4b çêkirina C3 konvertazê han dike. Piştî çêkirina C3 konvertazê êdî gavên rêya alternatîv û rêya klasîkî dubare dibe. Di dawiyê de proteînên temamker li ser rûyê hokara nexweşiyê de xelekek ava dikin û parzûna xaneya hokara nexweşiyê kun dikin.
Destpêkirina her sê riyên çalakkirina sîstema tememker ne yek e. Li piştê çalakbûnê, proteînên sîstema temamker bi sê rêbazan li dij hokarên nexweşiyê berevaniya laş ava dikin, kunkirin, hellûşênerî û kemotaksî.
Kunkirin
Proteînên sîstema tememker xwe li ser rûyê dîwarê xaneyên bakterîyan ve girê didin û xelekek dirûst dikin. Ev xeleka proteînan, dîwar û parzûna xaneya bakteriyan kun dike, ji kunê av û hin made dikevin nav xaneya bakteriyê û xane dimire. Bi taybet bakteriyên gram negativ bi vî awayê tên kuştin.
Hellûşênerî
Proteînên sîstema temamker xwe li ser rûyê xaneya hokarên nexweşiyê ve girê didin bi vî awayê xaneyên hellûşêner han dikin ko hokara nexweşiyê qûtbide û têkbişkîne.
Kemotaksî
Proteînên sîstema temamker ên li ser rûyê hokarên nexweşiyê, bi kemotaksîyê, xaneyên hellûşêner ber bi hokara nexweşiyê dikişînin.
Mîrektiya Paloyê
Mîrîtiya Paloyê (1210-1845), xêzika belayên Paloyê li ser bingeha hikumdarê Gêl, Emîr Muhammed e. Bi mirina Emîr Mihemed re, axa kevanê di nav 3 kurên wî de hatî parve kirin. Çêrmûg û Berdene ji Emîr Huseyîn re hatin hiştin û kela Bağın û derdora wê Emîr Timurtaş re hatin hiştin û herêma Egîl ji Emîr İsa re hate hiştin. Mîrîtiya Paloyê di dema Mîr Hemza de gihîşt sînorên xweyên fireh. Bi lawazbûna Aqqoyûnî re, Mîrê Palu herêma Amedê bi dest xwe xist. Di dema mîrektiya Palo de, gelek medrese û mizgeft hatine avakirin. Hemama ku di heyama wan de li Xarpêtê hatî çêkirin,hîn jî vekiriye. Di dema êrişa ser mîrekiyên Kurd ên Sefewî de, Mîrektiya Palo jî hate dagirkirin. Cemşîd Beg dilsoziya Osmaniyan ragihand da ku, mîrî bistîne. Wî bi piştgiriya Osmanî mîrektiya xwe girt. Cemşîd beg bi dilxwazî ​​di sala 1568an de ji bo, Huseyîn Can beg ji mîrektiye vekişiya. Mîrîtiya Palu heya sala 1845an li herêmê hebûna xwe domand.
Împeratoriya Seleukî
Împeratoriya seleukî an împeratoriya seleukiyan, carinan seleukî wek selewkî jî tê nivîsandin. Bi mirina Îskenderê Mezin, ji aliyê general Seleukos I ve di sala 312ên BZê de li Babîlê hat damezrandin. Împaretorî, di sala 64ên BZê de ji aliyê Împeratoriya Romayê ve hate hilweşandin. Di demên xweya herî rind de împeratorî di Trakya de heta hundirên Hindistan çemê Îndûs belav bi bû. Paytexta yekem Seleukeia, li ser Dîcle ya Mezopotamyayê bû (dijberî Ktesiphon). Piştî wê, paytext Antîoxeia (iroj Antakya) bû. Seleukos I seleukî her du bajar ava kirin.
Sînor
Împeratoriya seleukî ne di paytexteke de, lê ji çend deran de dihat kargerkirin. Ji wan navçeyan ya herî giring Sûrî bû. Li Sûriyê derve Mezopotamya, Babîl, rojavaya Îranê û Anatoliya hin navçeyên din ên giring bûn.
Di demên aşitiye de bi gelemperî împerator li Sûriyê diman. Navenda împeratorîye wek Tetrapolis (ango, "Çar Bajar") dihat navend û ji van çar bajaran Antîoxeia li rojhelat (îroj, Antakya), Seleukia Pieria, Latakia (îroj, Laziqiye) û Apameia (îroj, Efemiya) pêk dihat.
Paytextên ji bo Satrapên jor, rojhelata împaratoriyê, Tisfûn bû. Ji Tisfûn satrapên Împeratoriya Hexamenişî yên berê wek Mezopotamya, Babîl, Şuş, Persis, Medya û Kermanî dihat kargerkirin. Li bakura wê derê Ermenistan, Azerbaycan, Eşkaniya û Balaxistan he bû.
Navendeke din a giring Sardîs (îroj nêzî Manisa) bû. Lê li wir seleukiyan pir serwerî neajotin.
Seleukos I Nîkator (321/312-281)
Li pê Îskender mir re Împeratoriya mezina li pê xwe hiştî hat par kirin û di 321 b.z. de Seleukos I satrapiya Babîlê saz kir. Lê wî serweriya xwe li ser wan xakan bi tunî ancax di 312 b.z. de rûniştand û împeratoriya bi navê xwe sazand. Di 305 b.z. Wî împeratorî heta Hindistanê fireh kir.