cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Malang Regency
Malang Regency herêmek li Javaya Rojhilatê Îndonezya ye. Malang Regency duyemîn mezintirîn padîşahê li Javaya Rojhilat piştî Banyuwangi Regency, bi tevahî qada 3,530.65 km2 ye. Malang ji bo çandinî, nebatên derman û tûrîzmê bi potansiyela dewlemend e.
Gelheya di 2010an de, nifûs bi qasî 2,446,218 û di 2020an de, 2,654,448 kes bûn. Ev hejmar navçe û nifûsa her du bajarên xweser a Malang û Batû yên di nava rejîmê de ne, lê ji aliyê îdarî ve serbixwe ne, ku di nav xwe de nagirin. Paytextê qeymeqamtiyê bajarê Kepanjenê ye.
Edward Said
Edward Said, Edward William Said, ê rast Edward Wadie Said (jdb. 1ê çiriya pêşîn a 1935 li Quds, Mandaya Brîtanî ya Filistînê – m. 25ê îlona 2003 li New York, DYA), nivîskar û teorîsyenê edebiyatê û rexnegirê emrîkî yê edebiyatê yê ku bi eslê xwe filistînî bû.
Malang Regency
Piraniya nifûsê li devera Malangê ya Mezin (Malang Raya), deverek metropolê ye, ku bajarên Malang, Batû û 15 navçeyên din ên di hundurê Regency de li geliyek navbera her du bajaran vedihewîne. Dûrahiya di navbera Malang û Batûtyê bi qasî 20 km e. Ev qada metropolê 1,200.43 km2 digire; nifûsa wê 2,325,109 e (serjimariya 2010), bi tîrêjek 1,936.9/km2 (5,016/mîl çargoşe). Peyvnot: (a) neh navçeyên herî başûr, hemû (ji bilî navçeyên Dampit, Kalipare û Pagak) xwedan peravê li ser Okyanûsa Hindî, 43% ji devera parêzgehê pêk tîne lê tenê 25% ji nifûsa wê heye. Navçeyên 21 ên navnîşkirî tevahiya Malanga Mezin a bajarvanî, ligel bêhtir navçeyên gundewarî yên rojhilat pêk tê. 3 navçeyên paşîn ên hatine behs kirin, hemû li rojavayê bajarê Batû ne, hema hema bi tevahî fîzîkî ji aliyê Batûyê ve ji Malang Regency veqetandî mayî ne.
Edward Said
Edward Said zarokekî bavê xwe yê bi hewşêwe navî û protestanekî li Qûdsê dijî bû. Piştî ku Said hatibû dinyayê piraniya zaroktiya xwe li Qehîreyê derbaz kir. Wî dereceya xwe ya Bachelor of Arts li Zanîngeha Princetonê û dereceya xwe ya Master of Arts û Ph.D. li Zanîngeha Harvardê temam kirine. Piştre wî li zanîngehên Columbia, Harvard û Yale wek mamoste ders dane.
Malang Regency
Seferî
Li Malang Regency 39 peravên xwezayî hene, 5 ji wan pir caran têne mêvankirin. Gihîştina peravê sînordar e, û ji bo wesayîtên mezin dijwar dibe.
Edward Said
Oryantalîzm
Berhema wî ya ku ew xwe li dinyayê daye naskirin, pirtûka wî ya bi navê Oryantalîzm e. Pirtûk di sala 1978an de hatiye weşandin. Ew di pirtûka xwe de li ser Rojhilatê disekine, ango ev "Orient"a ha ku wê çaxê ji hêla rojavayiyan ve bi çewtî hatibû teswîrkirin û salixdan.
Said û polîtîkaya Filistîn û Îsraîlê
Said li ser heqên filistîniyên Îsraîlê gelek têkoşîn kiribû û gelek salan yek ji endamên Parlamenta Filistînê li Sirgûnê bû.
Malang Regency
Avûhewa
Malang Regency xwediyê hewayek mûsonê ya tropîkal (Am) e, ku ji pûşperê heta îlonê baranên nerm û hindik dibare û ji cotmehê heta gulanê baranên giran û pir giran. Daneyên jêrîn ên avûhewa yên bajarokê Kepanjenê ne.
Girêdanên derve
<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css">
Gûneqarşû
Gûneqarşû, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Neißemünde
Neißemünde şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oder-Spree li Brandenburg, Almanyayê ye.
Kasib,Ûrmiye
Kasib gundekî ser bi nahiya Enzel ,bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 209 kes (49 malbat) bûn.
Kûsekehrîz Mehabad
Kûsekehrîz, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Elî Ekber Muradî
Elî Ekber Muradî (z. 1957 li Kirmaşan, rojhilatê Kurdistanê) stranbêjeke navdar ê kurd e. Muzîka kurdî û farisî îcra dike.
Jînenîgarî
Di 30ê îlonê 2006ê de konserek bi navê Voices of Kurdistan li ''San Francisco World Music Festival'ê de lidardixe. Heya niha 5 albûmên wî derketine.
Saint-Laurent-des-Combes, Gironde
Saint-Laurent-des-Combes, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Vokatîv
Vokatîv an forma bangkirinê yan jî forma gazîkirinê di gelek zimanên hind û ewropayî û herwuha di zimanê kurdî de formeke tewandî ya cînavan e. Di zimanê kurdî de vokatîv bi du awayan tê realîzekirin.
Hw
Kurtenavê Hw ji van peyvan ra ye:
Partiya Sosyalîst a Kurdistanê
Partiya Sosyalîst a Kurdistan (PSK) di êvara sersala 1974an de li Bakûrê Kurdistanê hat damezirandin. Hingî navê partiyê Partiya Sosyalîst a Kurdistana Tirkiyeyê (PSKT) bû, lê di kongreya partiyê ya 3an de, ku di sala 1993an de hat lidarxistin, partiyê navê "Tirkiyê" rakir û tenê "PSK" hişt. Ji destpêka damezirandina xwe heta vê gavê PSKê her tim ji bo çareseriyeke li ser bingeha dewletike federal ji bo Gelê Kurd kar û xebat kiriye. Herwiha PSK terefdarê serxwebûna Gelê Kurd e jî. Bes di nav şert û mercên, ku îro Kurdistan tê de ye, îro ji bo çareseriya pirsgirêka kurdî federesyonê maqultir dibînê. Heta kongreya 4an, ku di dawiya sala 2003an de hat çêkirin, sekretêrê PSKê Kemal Burkay bû, lê di vê kongrê de Burkay xwe bi paş de kişand û cîh bi dev hevalên xwe ve berda. Ev gava ku Burkay avêt hê li ti derê Rojhilata Navîn nehatibû kirin, ne li Kurdistanê û ne jî li imûmê coxrafya Rojhilata Navîn de. Navê sekretêrê giştî yê PSKê yê niha Mesut Tek e. PSKê di 20.11.2004an de 30 saliya damezirandina xwe li Almanyayê bi şahiyeke bi beşdarbûna bi hezaran kurd pîrozkir.
Melekan, Hewlêr
Melekan, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Partiya Sosyalîst a Kurdistanê
Endamên PSK û çend partiyên din ên biçûk di sala 2002an de di Tirkiyê de HAK-PAR damezrand.
Tembûrelî
Tembûrelî, gundekî bi ser navenda Kilîsê ve ye.
Qelemî Xwarû
Qelemî Xwarû, gundekî bi ser Qoretûya navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Koselû
Koselû, gundekî navçeya Bismilê ye. Li ser rêya Amedê li perava çemê Dîcle ye.
Niştecihên gund giş Tirkmen in û debara xwe bi çandiniya avî û xwedîkirina heywanan dikin.
Xidreşîn
Xidreş, Xidřeş, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Şer
Şer têkoşînek e ku di navbera du welatan an jî di navbera komek û welatekî de diqewime. Pirranî bi çekan te kirin. Şer piranî ji bo armancên ol, netew, ramyarî û aborî diqewime. Hinek caran jî bê çekan bi avayê psîkolojîkî tê kirin.
Bi teybetî ku mirov li ser dîrok û koka gotina "şer" ya di kurdî de bisekinê û ji wê bêne ziman, mirov, karê bibêje ku ev gotin bi serê xwe pirr kevn a. Gotina şer ya di kurdî de, hê di dema Sumerîyan de dihat bikar hanîn. Di dema Sumerîyan de, Welatê Urûk, ku Îştar lê bi parastgah bû, kurê Îştar "Şara" weke xwûdayê şer hatîya dîtin. Gotina şer ji wê gotina navê kurê Îştar afirîya û heta roja me hatîya. Li ser gotina şara hizirkirin, wê hin bi hin têgihiştinekê di derbarê şer de jî bide çêkirin. Piştre, di demên piştre de, gotina "şara" weke gotina "şer" hatîya ziman û maya. Şer, di kurdî de, yekî ku bi çîrayan bê û an jî bi destdirêjiyê bê ku herê bi ser yekî din de û yê ku çûna bi ser wî de bû ku wî jî bersiv da, hingî, gotina şer wate xwe distêne.
Di şeran da, ji bo demekî şerkirinê berdan agirbest û sekinandina şer jî aştî tê navkirin. Di hin mijarên sereke ku divêt ku mirov navaroka wan fahm bikev ev in:
Stretejî
stretejî, ku bi kinasî û dirêjahî bê, armanc were kifşkirin a. Minaq, di şer de, ji bo ku î ro li Kurdistanê tirkiye bi ser bikeve û kurdan bin bixe, bi oparasyonên leşkerî re, di qada sîyasî de, oparasyonên sîyasî li dar dixe, siyesetmedaran dike dest de. Bi vê, dixwezê ku yên ku li dijî wî şerê wê gotinên bibêjin ji holê rakê û kurdên ku mafê xweyê azadiyê dixwezin, wê xwestina wan ya mafên xwe ji holê rakê. Ji bo ku kurdistanê û herêmên kurdan weke yên tirk bide nîşandin, zimanê kurdan qadaxa dike, temenê xwe bi rêxistinkirin û siyesete wan, hêrîşî wê dike. Çanda wan, herîşî temenê pêşketina wan ya ku heya hêrîşî wê dike û hertimî bi gotinên ku wê piçûk dixe, hêrîşî wê dike. Beremberî wê jî, çanda tirk û tirkitiyê pîroz dike û derdixe li pêş. Navê bajar, navçe û gundên kurdan, yên bi kurdî qadaxa dike û yên bitirkî wê dane wan, derdixe pêş. Bi vê re, wê stretejîya xwe tirkirina herêma kurdan bi rê ve dibe. Ji bo ku çanda kurdan, bi sembolî û navî pêşnekeve, hemû navên kurdan qadaxa dike. Kurdek, nikarê navê xwe li xwe bike û qadaxa bike. Minaq, navê "kurdistan"ê, qadaxa ya.
Tektîk
Taktîk, di şer de, di serî de, weke kirinên giring ên pêvajoyî ên ku di xizmete armanca ku mirov dike û dixwezê ku xwe bigihêniyê de têna ziman. Minaq, di şerê li kurdistanê de, dewleta tirk, girtinên sîyesetmederên kurd û gotinên wê yên qaso ên bi navê "çareserkirina pirsgirêka kurd" têna ser ziman, taktîk in. Rastîyekê nayênina ser ziman. Bi wan gotina re dixwezê ku rehete hem di aqilê kurdan yê tekoşîna wan de bide çêkirin û hem jî dixwezê ku parçabûnaê bike navê kurdan de ku bi awayekî bi hev re li ber wê nesekin in. MInaq, têkiliyên wê yên başûrê kurdistanê re mirov karê di vê çerçovê de bêne ser ziman. Ji hêzên kurd ên başûrê kurdistanê dixwezê ku li dijî, tekoşîna kurdan ya li ber wê alî wê bikin. Heta ku dixwezê ku bi wê re bikevina şer de li dijî wê. Ku ew hêzên kurd, bi hêzên başûrê kurdistanê re nekevina şer de jî, bi vê polîtîkaya xwe dixwezê ku wan bêalî bike û bêne wê rewşê ku ew ji tekoşîna kurdan ya bi wan re ji wê dur bin û bi wan re şer nekin. Ev, ji bo tirkî û şerê wê yê bi kurdan re qazancaka taktikî jî ya li gorî wê ji wê re.
Til Ebû Zeyde
Til Ebû Zeyde, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Şer
Locîstik
Locîstîk, di dema şer de, di temenê amedekarîyên ku têna kirina de dibê. Minaq, xwarin, çek, cil û bi teybetî jî, hêzên ku werina taqwîyakirin, wan dike nava xwe de. Locîstîk, weke amedekarîya li şûna anîya şer tê kirin a jî. Lê mirov karê bi vê rengê û hê gelek rengên din şîrove bike û bêne ziman.
Plan û amedekirin
Bi plan û amedeyî, di şer de, di deme ku wê hêrîşî cihekî bê kirin, wê pêşî, cihê ku lê hêrîş bê kirin, wê hewl bê dayin ku pirr baş were naskirin. Bi wê naskirina cih re, wê hewl bê dayin ku serwerî û serdestîya di şer de ya li qadê bê xistin li dest. Yê ku di şer de xwediyê naskirina cihê ku lê şer dibe bê, wê di şer de, weke ku nêvî bi nêvî serketîbê, wê bibe. Bi vê têgihiştinê, di vê xalê de tevgerîn dibe.
Xala duyemnin ya amedekirinê jî, plankirina awayê şerkirinê ya. Yanî rastkirina hêzên xwe ya. Wê hêz çawa werina şerkirin, plana wê bi awa tê kifşkirin. Wekî din jî, wê bi çî were şerkirin, wê ew were kifşkirin. Minaq, di demên berê de bi şûr dihat şerkirin. Di roja me de, amûrên ku bi wan tê şerkirin pirr cûra û zêde bûna.
Harsînî
Hersînî Devokêkî Kurdî-Lekî ye, li bajarê Hersîn yê Kirmaşan, tê axavtin.
Du
Nav
Navên du pirin:
Jajiya hêlizê
Jajiyê hêlizê li gelek deverên Kurdistanê tê zanîn. Mirov dikare tenê jî bixwe lê ev pêxwarineke pêjgeha kurd e. Ango pirranî bi xwarinên din re tê ser destexaneyê (sifre).
Hêliza bejî û bêxwedîtiya pincarên Kurdistanê
Hêliza bejî jî heye ku ew pincareke gelek biqîmet e, ji çiyayan berhev dikin. Mixabin ji ber ku li Kurdistanê çandiniya van pincarên giranbiha nayê kirin û kurd tenê berhev dikin, gelek pincar winda dibin, hêliza bejî (kinkora bûkê, hevliz jî dibêjin) jî li ber windabûnê ye.
Çêkirin
Hêlizê bixaşînin û 2-3 rojan di nava avê de bihêlin, bila taliya wê here. Paşê derînin, biguvêşînin û bidin ber tavê yan bi awayekê din hişk bikin.
Hêliza hişkkirî bikin nava ava germ bila nermijî bibe. Bidarivînin, biguvêşînin, xwê pê werbikin û bikin nava eyarê. Heger eyar nîne, bikin kûpekê. Mast berdin navê û devanga wê bigirin. Bila 10 rojan bimîne.
Gava we pêdivî dît, derînin û wekî pêxwarinekê bînin ser destexaneyê.
Beelen
Beelen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Warendorf li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Enaksîmander
Enaksîmanderîş weku tallîsî hawrrê û mamostay bîrî lew maddeye kirdotewe ke hewênî dirustbûn û hatinebûnî hemû maddekanî tir e. Welê em bîrî le çemkêkî ziyatir ebistrakit û endêşeyî kirdotewe, ta bibêt bew madde binerretîyey ke xoy le hîç maddeyekî tirewe peyda nebuwe û maddekanî tirîş lemewe peyda bûn. Enaksîmander bêpayanî (nakota)y be binerretî bûn danawe, be zmanî yonanî dêrîn pêy dewtirêt eypîron aperion. Pêy wabuwe ke bêpayanî resenî hemû ew şitaneye ke le gerdûnda hen. Tallîs û Enaksîmandner bo yekemîncar le mêjûy hizrî mirovayetîda bîryan lewe kirdotewe ke yasa siruştîyekan cîhan berrêwe deben nek îrade û wîst û arezûy xudawendekan. Mêjûy têksitî felsefî nusraw legell Enaksîmanderda destpêdekat, ew yekemîn kes buwe têzî felsefî beşêwey pexşan nusîbêt, nêwdartirîn pertûkî "derbarey sirûşt"e. Em pirtûk e bizir buwe û negeyiştote destî ême, bellam bellge heye leser ewey nêzîkey 200 sall diwatir, le zemanî eristo diwatrîş syofrastosî cênişînîda le pertûkxaney laysyemda kopîyekî hebuwe. Dellên guwaye le sedey dûhemî zayinîda, epollodoros be rêkewt kopîyekî ew pertûkey berdest kewtuwe. Le sedey bîstemî zayinîda, çend bellgeyek le pertûkxane nêwdarekey eskenderîyey mîsirda dozrawnetewe, ke deyselmênin beşêk le pertûkxaney tawermînay sêsîlî kewtote ewêwe, çend parçe û peregirafêk le keşkollêk dozrawnetewe ke nawî Enaksîmanderyan lesere. Teniya yek birrge le pertûkî derbarey sirûşt be destî ême geyiştuwe.
Neuzelle
Neuzelle şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oder-Spree li Brandenburg, Almanyayê ye.
Tuttlingen (navçe)
Tuttlingen, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Baden-Württembergê ya Almanyayê ye.
Enaksîmander
Le bwarî feleknasîşda be dozerewey zewalî hetaw pley larîy xulgey burcekanî dozîwetewe, le serdemî ewda xellkî wayan dezanî zewî texte, bellam anaksîmander pêy wabuwe ke zewî lulekîyew leşwênî xoyda cêgîre, belaşîyewe wabû gerdûn brîtye le jmareyekî zor tenî lulekî ke le encamî çirrbûnewew drust bûn, hetaw dekewête ewperrî hemûyanewe, mang le nawerrastdaye, paşan estêrekanî tir zyatir berew nawerrast bllaw bûnetewe. Yekêk lew lulekane, em zewîyey xomane, ke pêwîstî be hîç binkew ragrêk nyew leşêwey tepllêkdaye. Pêşî wabuwe ke esllî gerdun degerrêtewe bo cyabûnewew çirrbûnewey madeyekî berayî, têyda germî berew derewe mlî nawew le sadî cyabotewe, paşan wişkanî le terrîyewe derkewtuwe. Serencamîş hemû ştêk degerrêtewe bo ew eslley lêwey hatuwe. Be kurtî ew pêy wabuwe tene gerrokekanî naw asman le xulgey bazneyîda desurrênewew bejêr zewîda têdeperrn û paşan beserîda derron. Zewî bê hîç ragrêk û be azadî le boşayîda rawestawe. Tenekanî naw asman le çend astêkdan û hendêkyan leseruy ewanîtrewen. Em boçûnane gerçî sade dêne pêşçawî xwênerî hawçerx, bellam lekatî xoyda hengawêkî gewre buwe berew damezrandinî boçûnî mrovayetî lemerr gerdûn.
Ew nexşeyey anaksîmander drustî kirduwe, bzir buwew nemawe, bellam hîrodot ew nexşeyey bînîwew wesfêkî dekat boman. Detwanîn enêşey nexşeke awahî bkeyn: nexşeyekî bazneyî buwe weku serî tepllî zewî, paşan zerya dewrî girtuwe, deryay nawerrast le çeqî nexşekeda buwe, hêllêk kirdûyetî be dû beşewe lemserewe bo ew serî cîhan kêşrawew benaw dîlfîda têdeperrêt, be nîwey serewey witrawe ewrupa, beşî xwareweşî asya buwe. Sebaret be meseley zîndewerekanîş pêy wabuwe ke jyan lew nim û şêyewe peyda buwe ke berlewey tîşkî xor wişkî bkatewe dewrî zewî girtbû. Le jêr karîgerîy germay tîşkî hetawda, yekemîn gyanewer le madeyekî lîncewe drust buwe ke core masîyek buwew pêstêkî tîx tîxî dirrkawîy hebuwe, em gyanewere le deryawe gwastûyetyewe boser zewî. Mrov le masîyewe peyda buwe. Komellêk têbînî û sernicî gringîşî pêşkeş kirduwe derbarey hawşêweyî xesllete twêkarîyekanî nêwanî mrov û bunewerekanî tir. Hendêk be yekemîn kesî dadenên le bwarî tîwrîy peresendinda karî kirdbêt.
Bangkok
Bangkok (bi taylandî: Krungthep Mahanakhon [], bi xetê taylandî: กรุงเทพมหานคร ) paytexe Taylandaya. Li wir nêzîkî 9 milyon kes dijîn.
Nav
Bi xetê taylandî navî xwe ev e:
Erdnîgarî
Bangkok di navçeyê demê UTC+7 da ye.
Hersîn
Gelheyê Harsînê nêzîke 60.000a ye pirraniyan wan kurd in (lek). Hinek kakewen jî li başurê Harsînê dijîn.
Lêsek
Lêsek, gundekî giradayê navçeya Elbak a Wanê ye.
Sê
Çend peyvên bi vî navî hene:
Dîwarê Berlînê
Diwarê Berlîn, ku bi almanî jê re Berliner Mauer tê gotin, di 13 tebaxa 1961´ê de dest bi çêkirina wê hatiye kirin, bi wê dîwarî Almanya bû du parçe. Aliyê Almanya ku jê re Almanyaya Rojhilat tê gotin wê bi yekîtiya Sovyetê (Sovyeta bi hizra komînizmê pêşdikeft) ve girêdayî bimêne û Almanyaya Rojava, wê ji derveyî wê bimêne. Bi wî dîwarî re, wê Almanya bibe du Parçe. Ew ji hev cuda bûn, heta ku Şerê Sar ku di navbera rojhilat û rojava de qewimî, wê bimêne. Di sala 1991´ê de, yekîtiya sovyetê hilweşiya û niştecihan berê xwe dan dîwar û wî anîn xwarê. Dîwarê Berlînê, weke sembola dema Şerê Sar ê di navbera rojava û yekîtiya sovyet jî were dîtin. Ew qetbûn, wê di salên piştre de jî bandora wê hebe.
Çavkanî
Dîroka Rasteqîn a Almanya yê
https://de.wikipedia.org/wiki/Berliner_Mauer
Deniz Gündüz
Deniz Gündüz romannuştoxêkê Kirmackî (kurdiya zazakî) yo.
Deniz Gündüz çeleyê 1976î de dewa Gimgimî Caneseran de ameyo dinya. Hema ke hîrêserre bîyo keyeyê înan bar kerdo, şiyê Uskira. Mektebo verên Uskira de wend. Mîyanên zî na dewe de dest pêkerd la Tetwan de temam kerd. Wendişê lîse zî, Bidlîs de dest pêkerd, Îzmîr de temam kerd. 1994 de Anadolu Üniversitesi ya Eskişehirî de qismê Tarîxê Hunerî (Sanat Tarihi) de qeyda xo viraşte labelê wendişê xo temam nêkerd. 1996 de Îzmîr de temsîlkariya Weşanxaneya Komalî kerde. Wexto ke no gure kerdêne, xo da xebata ziwanê kurdkî ser û dest pêkerd bi kirmanckî nuşt. Serra 2000î de romanê xo Kilama Pepûgî ke romano yewin yê kirmanckî yo, da weşanayîş. Serra 2003 de bi wasitayê Weqfa Kurdî ya Kulturî li Stokholmê Unîversîteya Upsala de yew termîn kirmanckî wende. Badê ke Swêd ra agêra, Îstanbul de Weşanxaneyê Vateyî awan kerd. Û êdî bi temamî xo da karê edebîyatî û weşangeriya kirmanckî ser. Kovara Vateyî ke Swêd de hetê Grûba Xebate ya Vateyî ra amade bena, Tirkiya de dano çape ro û vila keno. Heto bîn ra Weşanxaneyê Vateyî de hetanî nika 23 teneyê înan kirmanckî, 30 kitabî weşanayê.
Referans
Kovara Tîroj hûmara 31.
Kakaler
Kakaler gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 73 kes (24 malbat) bûn.
Kêranlix, Gimgim
Kêranlix (bi romî kirine: Omcalı), gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.
Dîrok
Li ser dîrok û bingeha Kêranlixê lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Temendirêjên gund dibêjin, bav-kalên wan ji parêzgeha Dêrsimê hatine, di ser parêzgeha Bîngolê re derbas bûne, li vir bicih bûne. Niştecihên gund ji êla Lolan (Lolic) in. Ji aliyê baweriyê ve elewî ne û Dersimkî (kirmanckî, kirdkî, zazakî, dimilî) diaxivin. Malbatên Cenan, Sankan û Îvîsan (an Îbîsan) kevntirîn kes in ku bingeha gundê îro avêtine. Beriya wê jî gund cihwar bûye. Dîroka herêmê gelek kevn e. Ji bav-kalên kurdan Mediyan û mîrîtiyên kurd, gelek bermahî hatine dîtin. Herwiha ji Bizansî, Romayî û Urartûyan jî.
Golîter
Golîter, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Saint-Laurent-du-Plan
Saint-Laurent-du-Plan, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Memundan
Memundan, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Muzaffer Ayata
Muzaffer Ayata (jdb. 1ê kanûna paşîn 1956 li gundê Têzxerab a Siwêrekê, Bakurê Kurdistanê) yek ji kadroyên pêşeng ên PKKê ye.
Dibistana bingehîn (berê 5 sal bû) li gundê xwe, dibistana amadeyî jî li Enqereyê bidawî dike. Li Enqereyê hevnasîna wî bi damezîrênerê PKKê Abdullah Öcalan re çêdibe û dikeve nava xebatên siyasî.
Di 17ê adarê 1980yî de Ayata ji aliyê hêzên romiyan (tirk) ve tê girtin. Lê êşkenceyên mezin tên kirin û wî davêjin Zîndana Amedê ku li cîhanê bi barbarî û êşkenceyan nav daye. Cezeyê îdamê didin wî. Zêdetirî 20 salan li zîndanên tirkan dimîne.
Derketinê tevlî partiya legal a kurd HADEPê dibe. Sala 2002 mecbûr dimîne diçe Almanyayê. Almanya li mafê penaberiyê nade wî. Li ser daxwaza Tirkiyeyê Almanya jî wî didarizîne û di nîsana sala 2008î de bi cezayê sê sal û nîvê tê cezakirin. Di çiriya pêşîn a 2009î de ji zîndanên alman derdikeve.
Silaxur
Silaxur herêmeke li Başurê kurdistanê ye. bajarên mezine yên vî herêmê Malayîr, Nahavend, Borujird in.
Gelê Silaxûr anku bi navê wî yê din Lekistan, bi pirî kurdên lekîaxivin, hema kem Acem, Fars, Lor û Sunxur jî li herêma silaxûr jiyan dikin.
Peykerê Zeus ê Olîmpiyayê
Peykerê Zeus, peyker ek mezin bû ku Zeus rûniştî nîşan dida. Perestgeha Zeus di sala 456 (B.Z.)an da lî ser çîyayê olîmpos hatibû çêkirin. Phidias ji bo Perestgeha Zeus, peykerê Zeus ku 13 metre bilind bû, dî navbera salên 438-430 (B.Z.) çêkir. Yek ji heft nuwazeyên cîhanê ye.
Peyker ji zêr û diranên fîlan hatiye çêkirin. Textê ku Zeus li ser rûniştibû, ji peykerê xwe bi heybettir bû, ji ber ku ew ji dara ebenûsê hatibû çêkirin û bi xêzên zêr, dîranên fîl û kevirên giranbiha hatibû xemilandin.
Dema ku lîstikên olîmpiyatê ji hêla Theodosius ve di sala 391 (P.Z.)'î da bi hinceta pûtperestiyê hatin qedexe kirin, Perestgeha Zeus jî hate qedexe kirin. Navdarên Atîna yê peyker birin Konstantînopolîs û li wir di agirê mezin de di sala 462 î de hate hilweşandin.
Hin beşên peykerê ku di sala 1829 î de li Olymposê ji hêla Fransiy an ve hatî dîtin, li muzeya Louvre ya Parîs ê têne pêşandan.
Zeus di mîtolojiya Yewnanî de xweda yê herî bi hêz û girîng e. Ew wekî xwedawendê esman û birûsk ê jî tê naskirin.
Silaxurî
Silaxûrî devoka Kurdî-lekî ye ku li herêma Silaxûr tê axavtin.
Koşgedere Mehabad
Koşgedere, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Yichang
Yichang, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Hubeiyê de cih digire.
Keçan
Keçan (1946: Keçan; ), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.
Erdnîgarî
Gund ji du beşan pêk tê, gundê nû û dewa kevn. Cîranên Keçanê, Koşkarbaba, Geştamerd, Kovik û Mûziran in. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.990 me ye. Koord. hêlîpan: 39.24222°, hêlîlar: 41.42694°. 9 km ji Gimgim, dûr dikeve.
Avhewa
Klîmaya wê çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan gelek dirêj û sar in.
Xaçêsor, Elbak
Xaçêsor yan jî Xaçesor, gundekî giradayê navçeya Elbak a Wanê ye.
Tilbenat
Tilbenat, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Golîbilax
Golîbilax, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Hong Kong
Hong Kong bajarek û herêmeke taybet li başûrê Çînê ye. Herêm ji bajarê Hong Kong û komek giravan pêk tê. Hetanî 1ê tîrmehê 1997 di bin destê Brîtaniyayê de bû. Ji 1997an pêve bajarek girêdayî Çînê a xwedî statuyek taybet e. Hong Kong navenda herî mezin ya bazirganiya serbest, tûrîzm û endustriyê ya Asyayê ye.
Everswinkel
Everswinkel şaredariyeke navçeya (Landkreis) Warendorf li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Textelî
Textelî, gundekî bi ser navenda Kilîsê ve ye.
Têkiliyên derve yên Başûrê Kurdistanê
Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê hemî polîtîka û doktrînên Başûrê Kurdistanêne ku di derbarê têkiliyên dinyayê de dihundirîne. Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê bi rêya Dezgehê Têkiliyên Derve yên Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve birêve diçe. Ev dezgeh girêdayî Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye. Lê hemî têkilî bi vê dezgehê birêve naçin. Her wisa gelek partiyên Başûrê Kurdistanê nûnerên xwe li dewletan hene. Di hindek welatan de jî nûnerên partiyan tune ne, şûna wan Hikûmeta Herêma Kurdistanê têkiliyan ava dike.
Çar (hejmar)
Çar ya 4 li hejmarên romî IV ye. Çar hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.
Berkenbrück
Berkenbrück şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oder-Spree li Brandenburg, Almanyayê ye.
Kanîsipî
Kanîsipî gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 204 kes (39 malbat) bûn.
Deryaya Navîn
Deryaya Navîn yan jî Deryaya Spî deryayek e ku bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdayî ye û bi tevahî bi bejahiyê ve girêdayî ye. Deryaya Navîn li bakur û başûrê deryayê ji aliyê Ewropa û Anatolyayê ve, li başûr ji aliyê Bakurê Afrîkayê ve, li aliyê rojhilat jî ji aliyê Levantê û Rojavayê Asyayê ve hatiye dorpêçkirin. Deryaya Navîn di dîroka şaristaniya rojava de roleke bingehîn lîstiye. Delîlên jeolojîk destnîşan dikin ku li dora 5,9 milyon sal berê Derya Navîn ji Atlantîkê qut dibe û di heyamek 600.000 salan de bi temamî yan jî bi qismî zuha bûye. Ji nû ve tijekirin a Deryaya Navîn di dema krîza şoriyê ya serdema Messînî de 5,3 milyon sal berê ji hêla Lehiya Zanklî ve hatiye tijekirin.
Deryaya Navîn qadeke bi qasî 2.500.000 km² rûav werdigire. Deryaya Navîn ji 0,7% ji rûyê okyanûsa gerdûnî werdigire lê girêdana deryayê bi Atlantîkê re bi rêya Tengava Cîbraltarê ya teng a ku Okyanûsa Atlantîkê girê dide, ber bi Deryaya Navîn ve diçe û nîvgirava Îberyayê ya li Ewropayê ji Fasê li Afrîkayê vediqetîne. Tengava Cîbraltarê tenê 14 kîlomêtre fireh e. Deryaya Navîn gelek giravan wedihewîne ku hinek ji wan bi cûreyên xwe volkanîk in. Du giravên herî mezin, hem ji hêla herêm û hem jî ji hêla nifûsê ve, Sîsîlya û Sardînya ne. Deryaya Navîn kûrahiya navîn 1.500 m heye û xala herî kûr a tomarkirî 5.109 mêtre ye û kûrahî di kûrahiya Calypso de li Deryaya Yonî ye. Derya di navbera firehiyên 30° û 46° bakur û dirêjahiya 6° rojava û 36° de ye. Dirêjahiya wê ya rojava-rojhilat, ji Tengava Cîbraltarê heta kendava Alexandretta, li peravên başûrê rojhilatê Anatoliyayê, bi qasî 4.000 kîlometre ye.
Şaristaniyên kevnar
Şaristaniyên kevnar ên mezin li derdora Deryaya Navîn hatine avakirin. Derya rê ji bo bazirganî, kolonî, şer û her wiha xwarin (ji masîgirtinê û berhevkirina xwarinên din ên deryayê) ji gelek civakan re li seranserê serdeman bûye wargeh. Şaristaniyên herî pêşketî yên li Deryaya Navîn Misir û Mînoyan bûn ku bi hev re bazirganiyên berfireh dikirin. Şaristaniyên din ên navdar ên ku hinekî paşê derketine holê, hîtît û gelên din ên Anatolyayê, fenikî û Yewnanistana Mîkenî bûn. Nêzîkî 1200 rojhilata Deryaya Navîn ji ber hilweşîna Serdema bronzî gelek bi bandor dibe û di encamê de gelek bajar û rêyên bazirganiyê wêran dibin.
Daryûs I yê Faris ku Misirê Kevnar zeft kir, kanaleke avê ava kir ku Deryaya Sor bi Nîlê ve girê bide û bi vî rengî jî Deryaya Navîn bi Deryaya Sor ve girê dide. Kaniya Daryûs têra xwe fireh bû ku du Trireme (cûreyek keştiyên kevn) di ber hev re derbas dibûn û ji bo derbasbûnan hewcedariya dema çar rojan hebû.
Piştî Şerên Pûnîk ên di sedsalên 3 û 2 berî zayînê de, Komara Romayê kartaginiyan têk bir û dibe hêza serekeyê li Deryaya Navîn. Dema ku Augustus Împeratoriya Romayê ava dike, romayiyan Deryaya Navîn wekî Mare Nostrum ("Deryaya Me") bi nav kirine. Ji bo 400 salên din, Împeratoriya Romayê bi temamî Deryaya Navîn û hema hema hemû herêmên wê yên peravê ji Tengava Cîbraltarê heta Levantê kontrol kir ku di dîrokê de dewleta yekane ye ku bi temamî van herêman kontrol kiriye.
Serdema navîn û împeratorî
Împeratoriya Romaya Rojava di derdora sala 476an de hilweşiya. Rojhilat dîsa serdest bû ji ber ku hêza Romayê di Împeratoriya Bîzansê de di sedsala 4an de ji nîvê rojhilatê Împeratoriya Romayê pêk hat. Di sedsala 7an de hêzeke din derket holê û bi wê re dînê îslamê jî ku di demeke kurt de ji rojhilat belav dibe. Di asta herî mezin de, ereban, di bin destê emewiyan de, piraniya herêma Deryaya Navîn kontrol kirin û şopek mayî li peravên Deryaya Navîn a rojhilat û li peravê başûr hiştin.
Êrîşên ereban têkiliyên bazirganî yên di navbera Ewropaya Rojava û Rojhilatê de qut kirin û di heman demê de rêyên bazirganiyê yên bi Împeratoriyên Asyaya Rojhilat re qut kirin. Lê belê ev yek bandorek nerasterast a pêşxistina bazirganiya li ser Deryaya Qezwînê kir. Hinardekirina genim ji Misirê ji nû ve ber bi cîhana Rojhilat ve hate şandin. Berhemên ji împeratoriyên Asyaya Rojhilat, mîna hevrîşim û biharatan, ji Misrê ji hêla deryavan û bazirganên cihû ve ber bi benderên mîna Venedîk û Konstantînopolîsê ve hatin birin. Êrîşên vîkîngan bazirganiya li rojavayê Ewropayê bêtir xira kir û dane rawestandin. Lêbelê norsan bazirganiya ji Norwêcê heya Deryaya Navîn pêş xistin, di heman demê de ji Spanya û Deryaya Navîn bazirganiya tiştên luks jî dikirin. Bîzansiyan di nîvê sedsala 8an de kontrola herêma li dora bakurê rojhilatê Deryaya Navîn ji nû ve bidest xistin. Keştiyên venedîkî yên ji sedsala 9an, xwe bi çekdar kirin ku li hember tacîzên ereban bisekinin dema ku bazirganiya kelûpelên asyayî li Venedîkê dikirin.
Li gorî belgeyên Genîza yên Qahîreyê, fatimiyan beriya Şerên Xaçperestan bi bajarên Îtalyayê yên mîna Amalfî û Genova re têkiliyên bazirganiyê domandin. Belgeyek bi dîroka 996an de behsa bazirganên Amalfî yên ku li Qahîreyê dijîn dike. Di nameyek din de tê gotin ku cenovayan bi Îskenderûnê re bazirganî kirine. Xelîfe Elmustensir destûr dabû bazirganên Amalfiyê ku li Orşelîmê di sala 1060an de li cihê hospîsa latînî bijîn.
Seferên xaçperestan bû sedema geşbûna bazirganiya di navbera Ewropa û herêmên derve ve. Cenova, Venedîk û Pîsa li herêmên di bin kontrola xaçparêzan de kolonî ava kirin û hatin ku bazirganiya bi Rojhilat re kontrol bikin. Van koloniyan jî destûr dan ku bi cîhana rojhilat re bazirganiyê bikin. Her çend hilweşîna dewletên xaçperestan û hewildanên qedexekirina têkiliyên bazirganiyê yên bi dewletên misilman re ji hêla papayan ve bazirganiya bi Rojhilata Navîn re demkî qut kiribe jî lê bazirganiyên wan disa jî berdewam kir.
Ji ber ku dewletên organîzetir û navendîtir di Serdema Navîn a paşîn de piştî Ronesansê ya sedsala 12an dest pê kirin, Ewropa dest bi vejînê kir.
Korsanên Barbarî yên bakurê rojavayê Afrîkayê li Deryaya Navîn ya rojavayî nêçîra keştiyên xiristiyanî û peravên deryayê kirin. Li gorî Robert Davis, ji sedsalên 16an heya sedsala 19an, korsanan 1 milyon heta 1,25 milyon ewropî wekî kole girtin.
Derya ji hêla stratejîk ve girîng ma. Serweriya brîtanî ya Cîbraltarê bandora wan li Afrîka û Asyaya başûrê rojavayê misoger kir. Bi taybetî piştî şerên deryayî yên Ebûbekir Şerê Nîlê (1799) û Trafalgar (1805), Brîtanya ji bo demeke dirêj serweriya xwe li Deryaya Navîn xurt kir. Şer di dema Şerê Cîhanî yê Yekem de û şanoya Deryaya Navîn a Şerê Cîhanî yê Duyem de şerê deryayî ya li Deryaya Navîn pêk tê.
Sedsala 21an û koçberî
Ji ber ku hejmareke zêde ya koçber li wir xeniqîn piştî ku qeyikên wan bin av bûn di sala 2013an de, serokê Maltayê Deryaya Navîn wekî "goristan" hatiye binavkirin. Serokê Parlamena Ewropayê Martin Schulz di sala 2014an de ragihand ku siyaseta Ewropayê ya koçberiyê "Derya Navîn veguherandiye goristanê" û amaje bi hejmara penaberên xeniqî yên li herêmê di encama siyaseta rasterast de kir. Karbidestekî Azerbaycanê deryayê wek "goristanek ku mirov lê dimirin" binav kiriye.
Piştî binavbûna keştiya koçberan a Lampedusa di sala 2013an de, hikûmeta Îtalyayê biryar da ku sîstema neteweyî ya dewriyeyê li Deryaya Navîn bi hêz bike bi rêya destûrdayîna "Operasyona Mare Nostrum" ku wezîfeyeke leşkerî û mirovî ye ji bo rizgarkirina koçberan û girtina bazirganên koçberan pêk bîne.
Di sala 2015an de zêdetirî milyonek koçber ji Deryaya Navîn derbasî Ewropayê bûne. Îtalya bi taybetî ji ber krîza koçberên Ewropayê bi bandor bûye. Ji sala 2013an vir ve zêdetirî 700.000 koçber xwe gihandine Îtalyayê ku ev koçber bi giranî Afrîkî ne.
Erdnîgarî
Tengavên ku Deryaya Navîn bi deryayên din ve girêdidin: Kanala Suezê ya sûnî ya 163 km dirêj e ku ji başûr û rojhilat ve Deryaya Navîn û Deryaya Sor bi hev ve girê dide. ji ber ku asta avê bi yek bingehekin ku keştî bi awayekî hêsan dikarin ji Deryaya Navîn derbasî Deryaya Sor bibin yan jî bi awayekî berevajî derbasî Deryaya Navîn bibin.
Xala herî rojava ya Deryaya Navîn li derbasbûna ji Deryaya Alboranê ber bi Tengava Cîbraltarê de ye, xala herî rojhilat jî li peravên Kendava îskenderunê ku bi awayekî jî digije ser sinorê Bakurê Kurdistanê. Xala herî bakur a Deryaya Navîn li peravên Kendava Triesteyê li nêzî Monfalcone, li bakurê Îtalyayê ye û xala herî başûr li perava Kendava Sîdrayê ye ku li nêzî bajarokê El Agheila ya Lîbyayê ye.
Giravên mezin ên li Deryaya Navîn:
Dewletên ku digihîjin li ser peravên Deryaya Navîn:
Oşînografî
Nêzîkî ya bejahî bûnê bandoran li ser şert û mercên Deryaya Navîn dike ku pêl-av ji ber girêdana teng a bi Okyanûsa Atlantîkê re pir kêm in. Deryaya Navîn bi rengê xweya şîn a kûr ve tê diyar kirin û yekser tê nas kirin.
Evaporasyon (dûkela avê) pir ji barîn û herikîna çemê li Deryaya Navîn pirtir e. Ev rastiyek e ku di gera avê ya di nav hewzê de navendî ye. Bi taybetî li nîvê deryayê li aliyê rojhilat hilm zêde ye û dibe sedem ku asta avê kêm bibe û şorbûna avê ber bi rojhilat ve zêde bibe. Şorbûna navînî di hewzê de 38 PSU ye û di kûrahiya 5 mêtreyan de ye. Germahiya avê li asta herî kûr a Deryaya Navîn 13,2 °C (santîgrad) e.
Di okyanûsografiyê de, carinan jê re dibêjin Deryaya Navîn a Awrafrîka, Deryaya Navîn a Ewropî yan jî Deryaya Navîn a Afrîkayê ku Deryaya Navîn ji deryayên din ên navîn cûda bike.
Gerîdeya avê
Gera ava li Deryaya Navîn bi avên asta jor a deryayê ku ji Okyanosa Atlantîkê bi rêya Tengava Cîbraltarê re dikevin ve girêdayî ye û her weha ava kêm-şora ku ji Deryaya Reş bi rêya Tengava Bosforê re dikeve Deryaya Navîn. Ava Atlantîkê ya hênik û ava kêm-şor ber bi rojhilat ve li peravên Afrîkaya Bakur digere. Beşek ji ava rûyê deryayê jî ji Tengava Sîsîlyayê derbas nabe û ji Deryaya Navîn ber bi Korsîkayê ve diçe. Avên rûyê deryayê ku dikevin baskê rojhilatê Deryaya Navîn, li peravên Lîbya û Îsraêlê dizivirin. Dema ku av digihîje Deryaya Levantî, avên rûyê avê ya germ û ji rewşa xweya destpêkê ya Atlantîkê şorbûna xwe zêde dike û giraniya avê zêde dibe û binav dibe ku Ava Navîn a Levantî (LIW) pêk tîne. Piraniya ava ku di navbera 50 û 600 m kûrahiya Deryaya Navîn de tê dîtin ji LIW tê. LIW (Ava Navîn a Levantî li peravên Tirkiyeyê pêk tên û ber bi rojava ve li peravên Yewnanistan û Îtalyaya başûr ve belav dibin. Piştî Tengava Sîsîlyayê, avên LIW li ber peravên Îtalya, Frensa û Spanya berî ku bi kûrahiya Tengava Cîbraltarê ji Deryaya Navîn derkevin dizivirin. Ava asta kûr li Deryaya Navîn ji sê deverên sereke derdikeve: Ava asta kûr ji Deryaya Adriyatîkê ku piraniya ava asta kûr a rojhilatê Deryaya Navîn jê derdikeve, Deryaya Egeyî û ji Kendava Şêrê dertê. Çêbûna ava asta kûr a li Derya Navîn ji ber vekêşana zivistanê ya bihêz a ku ji ber bayên sar ên tund ên mîna Bora (cûreyek bahoza tund a peravî) çêdibe pêk tê. Dema ku ava asta kûr a nû çêdibe, avên kevnar bi avên navîn ên sergirtî re tevlihev dibin û di dawiyê de ji Derya Navîn derdikevin. Dema guhertina avê li Deryaya Navîn bi qasî 100 sal e û ev yek Deryaya Navîn bi taybetî ji guherîna avhewayê re hesas dike.
Bûyerên din ên ku bandorê li gera avê dikin
Deryaya Navîn ji ber ku hewzeyek nîv-dorgirtî ye bûyerên demkî yên ku dikarin li ser gerîdeya avê di pîvanên demek kurt de bandor bikin. Di nîvê salên 1990an de Deryaya Egeyê piştî şert û mercên zivistanê yên bi taybetî sar, dibe qada sereke ya avakirina ava kûr li rojhilatê Derya Navîn. Ev guhertina demkî ya di eslê avên kûr ên li rojhilatê Deryaya Navîn de wekî Deryaya Navîn a Rojhilat (EMT) tê binav kirin û bandorek mezin li gera avê ya Derya Navîn kiriye.
Nimûneyek din a bûyerek demkî ya ku bandorê li gera ava Deryaya Navîn dike, veguheztina periyodîk a Gîreya Îyona Bakur e ku pêleka okyanûsê ya antîsîklonîk e ku li bakurê Deryaya Îyon, li deryaya Yewnanistanê tê dîtin. Dema ku gerguhêz antîsîklonî ye (herî berbelav), avên gewriyê ji Deryaya Adriyatîkê derdikevin, derbasbûna ji zivirîna antîsîklonîk ber bi zivirîna siklonî ya vê gewriyê, eslê avê diguherîne. Dema ku gerguhêz sîklonîk be, av ji Deryaya Levantî derdikeve. Ev avên ku xwedan taybetmendiyên fizîkî û kîmyewî yên cihê ne û veguheztina demkî ya Gîra Îyona Bakur (ku jê re Sîstema Oscillating Bimodal an BiOS tê gotin) gera Deryaya Navîn û biyojeokîmyaya li dora herêmên Adriatîk û Levantê diguherîne.
Guherîna seqayê
Ji ber ku dema guhertina avê kurt e, Deryaya Navîn ji bo bandorên guherîna avhewa cihekî germ tê hesibandin. Germahiya ava kûr di navbera salên 1959 û 1989an de 0,12 °C (santîgrad) zêde bûye. Li gorî pêşbîniyên avhewayê, Deryaya Navîn dibe ku her diçe germtir dibe. Kêmbûna barîna baranê li ser herêmê dikare bibe sedema zêde evaporasyonê û di dawiyê de şorbûna Deryaya Navîn zêde dike. Ji ber guheztinên germahî û şorbûnê, dibe ku li Deryaya Navîn di dawiya sedsala 21an de pirtir dibe, bi encamên berbiçav li ser gera avê û biyojeokîmyayê bandor dike. Çêbûn û germbûn berê xwe daye rojhilatê Deryaya Navîn ku bibe çavkaniyek torê ya ji atmosferê re, nemaze di demsala havînê de. Ev bêgazkirina bihêz a havînê, digel stratejiya dirêjkirî û eşkere, di stûna avê de bi awayekî abiotîk krîstalên aragonît çêdibe. Germbûna kombûyî ya li ser rûyê Derya Navîn bandorek girîng li ser pergala ekolojîkê dike. Germbûna zêde bûye sedema windabûna cihêrengiya biyolojîk û ji bo hinek jîngehan metirsiyek heyînî çêdike di heman demê de şert û mercên ji cureyên tropîkal ên dagirker re xweştir dike.
Golî, Çaroymaq
Golî, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Nazimawa
Nazimawa, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Saint-Laurent-Médoc
Saint-Laurent-Médoc, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Kûle Sermergan Mehabad
Kûle Sermergan, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Saint-Laurent-Médoc
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Xerabê, Elbak
Xerabê yan jî Xerabe, gundekî giradayê navçeya Elbak a Wanê ye.
Darîxtiyar
Darîxtiyar, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Destan, Çelê
Üzümlü, gundekî girêdayî navçeya Culemergê Çelê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Hurmizgan (parêzgeh)
Hurmizgan yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve başûrê wê welatê.
Pênc
Pênc ya 5 li hejmarên romî V ye. Pênc hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.
Hurmizgan (parêzgeh)
Navenda wê bajarê Bender Ebbas e.
Anna Hausburg
Anna Hausburg ( jdb. 1990 li Berlînê, Almanya) lîstikvaneke alman e.
Jiyana wê
Hausburg di yanzdeh saliya xwe de berê xwe da ber kamerayê. Wê yekem ezmûna lîstikvaniyê di dalberînan de bi dest xist.Di sala 2002 de ew di pêşandana komedî Mensch Markus de li ser wêneguhêzê hate dîtin. Di sala 2003an de, wê rola Anna Helmholtz a ciwan di fîlma wêneguhêzê Auch Erben will gelernt sein de, ku ji hêla Karola Meeder ve hatî derhêner kirin, girt. Di sala 2004an de Hausburg di rêzefîlma RTL Meine schönsten Jahre  de rola Clara Schönfeld lîst û wekî Mandy Hoffmann di rêzefîlma ZDF ya deh-beşî   Alles über Anna de ligel Valerie Niehaus hate dîtin. Dieter Wedel wê di fîlmên xwe yên wêneguhêzê Papa und Mama (2004)  û Mein alter Freund Fritz (2006) de kişand.Wê di sala 2005an de di fîlma  Max und Moritz Reloaded, ku derhênerê wê Thomas Frydetzki ye û di sala 2006an de di fîlma TKKG – Das Geheimnis um die rätselhafte Mind-Machine yekem car  li ser ekrana sînemayê derket. Di sala 2007an de, ew di filmê Leroy de ligel Alain Morel di rola serekî ya jin de rola Evayê  lîst. Di sala 2008an de wê rola sernavê Prenses Rosa di fîlma çîroka Dornröschen ( adaptasyona çîroka Bedewa Razayî ) ya rêzeya ZDFê  Märchenperlen ( Morîkên çîrokan ) de lîst û di sala 2010an de ew rola keça contê  Josefine ligel Armin Rohde û Ann-Kathrin Kramer di adaptasyona çîrokî Der Meisterdieb  de hate dîtin. Di 2011 û 2012 de ew di beşên Malediven û  Brasilie de ji rêzefîlma Das Traumhotel wekî keça rêzefîlmî Leonie ya Christian Kohlund hate dîtin. Ji sala 2019an vir ve ew di rêzeya fîlmên wêneguhêzê ya ARD Käthe und ich de pêşwaziya veterîner Jasmina dilîze.Ji bilî rolên daîmî di rêzefîlman de, ew bi rêkûpêk di gelek rêzefilmên wêneguhêzê de jî rolên mêvan digire, di nav de Küstenwache, Notruf Hafenkante, Inga Lindström, Ein starkes Team, Daheim in den Bergen, Rosamunde Pilcher û di formên weşanên cihêreng ên SOKO de.
Saint-Léger-de-Balson
Saint-Léger-de-Balson, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Tîroksîn
Tîroksîn (bi îngilîzî thyroxine yan 3:5',3:5' tetraiodthyronine, carna bi kurtî T4 têne nivîsandin), hormoneke gelemper e û bi rola xwe yê fîziyolojî mezin ku di laşê mirov de dilîze gelek girîng e. Tîroksîn ji rijênê zençelokê (rijênê tîroîdê) tê derdan ji xaneyên folîkûler (xaneyên binyatî yan prinsîpal di rijenê tîroîd) bi taybetî.
Tîroksîn ango T4 di xwînê dilive û tê guhestin, ku bi 99.95% ji T4 ku hatiye derkirin bi bingehiyek protîniye. T4 yan tîroksîn bi çalakiyên metabolîkî kontrol dike û pêşketiya fîzîkalî di laşê de.
Tilbusfika
Tilbusfika, yan jî Tilyûsifan, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Golvîran
Golvîran, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Xalisan
Xalisan, gundekî giradayê navçeya Elbak a Wanê ye.
Yicheng, Hubei
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2004an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 530.000 kesî
Briesen (Mark)
Briesen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oder-Spree li Brandenburg, Almanyayê ye.
Waldshut (navçe)
Waldshut, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Baden-Württembergê ya Almanyayê ye.
Kanîsipî, Ûrmiye
Kanîsipî, Ûrmiye gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 102 kes (15 malbat) bûn.
Şeş
Şeş ya 6 li hejmarên romî VI ye. Şeş hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.
Ostbevern
Ostbevern şaredariyeke navçeya (Landkreis) Warendorf li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Gîlan (parêzgeh)
Gîlan yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê wê welatê.
Nawendê wê bajarê Reşt e.
Hemze Beg, Hewlêr
Hemze Beg, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Golûce Olya
Golûce Olya, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kehrîze Şêyxan Mehabad
Kehrîze Şêyxan, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Saint-Léon, Gironde
Saint-Léon, Gironda, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Sêgiran
Erdnîgarî
Nêzîkê Qerqerût, Geştamerdê ye. Koordînat, hêlîpan: 39.169998, hêlîlar: 41.459999.
Kanîşorik, Ûrmiye
Kanîşorik, Ûrmiye gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 191 kes (31 malbat) bûn.
Pizîlaq
Pizîlaq an jî bizîlaq, pirpizêk, berfbizêk, belbizêk, bilarzik, bilazîz, belazîz an jî gezîze (bi latînî: Iris sp.), gihayek serê buharê û dawiya payizê şên dihê.
Cureyên pizîlaqan
Sê cureyên wan he ne:
Jacobsdorf
Jacobsdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oder-Spree li Brandenburg, Almanyayê ye.
Çerkez (gund)
Çerkez yan jî Çerkeziya gundekî navçeya Zêtka ye.
Heft
Heft ya 7 li hejmarên romî VII ye. Heft hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.
Hecîbega Jêr
Hecîbega Jêr (bi tirkî kirine: Aşağı Hacıbey), gundekî girêdayî navçe Gimgima Mûşê ye.
Niha hejmara niştecihên gund kêm bûye, li dora 500-700 kesan e û 60-70 mal lê dijîn. Pirr kes ji gund bar kirine, çûne bajarên Tirkiye û Ewropayê. Herwiha hejmara mirovên xwendî jî gelek e.
Gundî bi havînan diçin Çiyayê Şerevdînê, warên xwe. Xelk pirranî xizan e û aboriya bi xwedîkirina ajalên malê û çandiniya bo malbatê dike. Li dora gund, gundê biçûk Adê, Qeremêş, gundê biçûk Doxtav (Doxdav), Hecîbega Jor, Siltaşêr (Siltaşîr, Siltaşê, Siltaşî) hene.
Ala û nîşanên welatên Awistiryayê
Ev gotar lîsteya hemî ala û nîşanên eyaletên Awistriyayê nîşan dide.
Di hinek eyaletan de di nava alaya eyalet û xizmetê/erkê tê cihê kirin. Alayên xizmetê/erkê bi tenê ji aliyê sazkirinên eyaletê ve karin bên bikaranîn. Lê bikaranîna wan di ensîklopediyan de serbest e. Her eyalet xwediyê nîşaneke ye, û ewan hê berî fermîbûna armayan hatine bikaranîn.
Neh
Neh yan 9 û versiyona hejmarên romî IX, hejmarek ji nava komên hejmarên xwezayî ye.
Eyrîqine
Eyrîqine, gundekî bi ser navenda Kilîsê ve ye.
Tilcerabîh
Tilcerabîh, anku Tilcerabîḧ, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Arak, Elbak
Arak, gundekî giradayê navçeya Elbak a Wanê ye.
Golûce Sofla
Golûce Sofla, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Darbîle
Darbîle, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Wadersloh
Wadersloh şaredariyeke navçeya (Landkreis) Warendorf li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Seferek
Seferek (bi romî kirine: Ağaçkorur) gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.
15 ji Gimgim, 75 (?) ji Mûşê dûr dikeve. Şer û xizanî bandora xwe li vir jî bi neyînî daye, gelekan ji gund bar kirine. Aborî li ser xwedîkirina ajalên malê û alîkariyên koçberbûyan e.
Gundî bi zaraveyê kirmanckî (dimilkî) diaxivin û ji aliyê baweriya olî ve Elewî ne.
Serçûk
Serçûk, Serçûg, Sêrçuge, Serçûkê (bi romî kirine: Alnıaçık) gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.
24km ji Gimgim, 84km ji Mûşê dûr dikeve. Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê ye. Ji bandora şer û xizaniyê vê gundê jî para xwe girtiye, gelek koçber daye.
Saint-Loubert
Saint-Loubert, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Lee Ryan
Lee beşdarî rêzeya BBC Strictly Come Dancing bû. Ew bi dansvana profesyonel Nadiya Bychkova re hevkarî bû û xelata duyemîn bû ku di 7-ê cotmeha 2018an de were rakirin.
Girêdanên derve
• Instagram photos and videos
Zollernalbkreis
Zollernalbkreis, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Baden-Württembergê ya Almanyayê ye.
Kanîşorik, Enzel
Kanîşorik, Enzel gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 89 kes (16 malbat) bûn.
Gilekom
Gilekom, gundekî giradayê navçeya Elbak a Wanê ye.
Paşkendal
Paşkendal, gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.
Mîrzabêyg Kendî
Mîrzabêyg Kendî, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Deh
Deh ya 10 li hejmarên romî X ye. Deh hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.
Saint-Loubès
Saint-Loubès, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Leylan
Leylan, navenda nahiyeya Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Mazenderan (parêzgeh)
Mazenderan yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakurê wî welatî. Navenda Mazenderan bajarê Sarî ye.
Tilxidir
Tilxidir, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Steinhöfel
Steinhöfel şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oder-Spree li Brandenburg, Almanyayê ye.
Kehrîze Elîbayezîd
Kehrîze Elîbayezîd, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
County Antrim
County Antrim (an ) wîlayetek Îrlendaya Bakurê ye, perçeyek Keyaniya Yekbûyî li girava Îrlenda.
Mêhmanlû
Mêhmanlû, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kanîreş, Ûrmiye
Kanîreş gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Rengîn Kardelen
Nivîskarê dibistana seretayî, navîn û ya lîse li Amedê xwendiye. Jiyana wê ya rojnamegeriyê bi xebata li rojnameya Gündemê li bajarê Êlihê dest pê kir.
Kanîreş, Ûrmiye
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 525 kes (83 malbat) bûn.
Rengîn Kardelen
Demekê ji bo kovara heftane ya Kovar Gerçek nivîsî. Li rojnameyên Ronahî û Hêvî xebitî. Ji bo kovara Evrensel Kultur û ji bo kovara çand û hunerê ya Tavirê jî nivîsî. Para xwe ji êrişên li ser çapemeniya azad girt. Bi giştî jê re 100 sal cezayê girtîgehê hate xwestin. Neçar ma derkeve derveyî welat û li yekemîn televîzyona asîmanî ya Kurdistanê li MedTV têkoşîna xwe ya rojnamegeriyê berdewam kir.
Rengîn Kardelen hêjî li Ewropayê û li welatê Belçîkayê dijî.