cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Konfusyus
Ev felsefe ji nava felsefeyen wek Taoîzmê, û hin felsefeyên din cuda dibe, li herêma Asiya bi gûr bela dibê û heta ku dibê ol. Ev bawerî jî "Konfusiyanîzm" hate bi nav kirin. Hetanî sedsala 20 an jî, ji aliyê dewletên Çînê ve wek ola fermî hate pejirandin.
Gabriel García Márquez
Gabriel García Márquez di 17'ê nîsana 2014'an de li bajarê Meksîko çû ber dilovaniya xwedê.
Konfusyus
Konfusyus, ji aliyê E.T.C. Werner ve di pirtuka " Myths & Legends of China" (1922) de hatiye neqişandin û hemî ramanên wî hatinê berhevkirin. Piştî mirina Werner, ev hemû di pirtika bi navê "Bijartinên ji Konfusyus" de hatine berhev kirin. Di van berheman de cî dane hin axaftinên di navbera wî û xwendekarên wî de jî. Di vê berhemêde wiha diyar e ku gelek ji van nivîsan, ne yên Konfusyus in, lê belê bi wextre ev wek ramanên wî hatine pejirandin. Di van berheman de "Zanebûna Mezin" û "Doktirîna navberê" bi zimanekî zelal hatiye dân.
Gabriel García Márquez
Marquez di sala 1927'an de li Kolombîyayê ji dayîk bûye. Zarokatiya wî di nav malekê xilbe de derbas bûye û gelek nasê wî jî jiyana xwe nêzîkî wî berdewam kirinê.
Marquez gava ku li bajarê Barabquilla staja xwe dike bi dest nivîsa helbest û wêne çîrokê pêkenî dike û bi xera van tişta ji hinekî li hawirdorê tê nasîn. Gelek helbestên wî û helbestê wî yê pêşî di kovara lîseya ku di xwînê  de hatine weşandin.
Piştî perwerdeya lîse ye Marquez biryara xwe di dê û diçe zanîngehê bi dest beşa hiqûqê dike lê piştî demekê hindik dev ji zanîngehê berdê. Piştî ku dev ji zanîngehê di berde di salan 1948'an de dest bi rojnamegerîye dike û di gelek rojnaman de nûçegihanîye dike. Va salan bi dest nivîsa kurteçîrokan jî dike û gelek kurteçîrokan dinivîse. Di nivîskarîya xwe de bêtir kurteçîrok nivîsandine û pirtûkê wî jî ji kombûna van çîroka hatine holê.
Marquez ji ciwaniyê xwe pêve û bi destpêka nivîskarîya xwe pêve herdem polîtîkayên Kolombîyayê rexne kirîye  û herdem alîyê gelê xwe girtîye. Marquez ji malbata ke hejar hatîye û tesîrên vî tiştî jî di berhemên wî de xuya ne. Xisletên di berhemên wî de herdem bi devê hejaran peyivîne û derdê hejaran anîne ser zimanan.
Di salan 1955'an  de pirtûka Marquez Bahoza Pelan tê weşandin. Ev pirtûk pêşîya berhemên Marquez e. Berî vê jî nivîsê Marquez hene lê ya herî girîng ev pirtûkê. Marquez di vê pirtûkê de bi Rastîya Efsûnî kar anîye û tesîra vê rêbazê di vê pirtûkê de bêtir eşkere ye.
Marquez di vê pirtûkê de bajarokekî xeyalî bi navê Macondo ava dike.Macondo di hemû berhemên Marquez de cih digire,herî gelek jî di Tenêtiya Sedsalî de.
Tenêtiya Sedsalî berhema Marquez herî girînge. Hem terza wî hem jî hêja bûna nivîskarîya wî bi vê pirtûkê derdikeve holê. Marquez li ser vê pirtûkê halo di peyvê.
"Gava ku min dest bi nivîsa vê pirtûkê kir.
Daxwaza min ew bû go ji zarokatiya min pêve tesîra çi li ser min ma bê ez binivîsim. Armanca min ew bû go ez malekê mezin û dilgeveş de xwişkeke go axê di xwe, dapîre ke go pêşerojê dibîne û nasne go ferka dînîtî û şahî bûnê ji wan re nebe bi zimanekî hunerî bi nivîsim.Min pirtûk di nêzîka du salan de nivîsand lê fikra ve pirtûkê 15 salê min birin. Dapîra min tiştê ku dîtibûn herî dijwar jî weke tiştên gelekî normal jî min re digotin. Min jî pirtûka xwe bi metoda dapîra xwe nivîsand. Çîrokê ku ji min re digotin bi qîmet bûn lewra hest di nav wan de nebûn lê nigaşên wan gelekî dewlemend bûn. Va tişta çîrokên dapîra min bi qîmet kirin Min gelek mirovên ku ev pirtûk bi halekî baldar û kêfxweş di xwend dîtin lê min tu kesî go jê şaş ma nedît. Şaş nebûn lewra tiştekî ku ji nû di bihîstin min ji wan re ne digot, di pirtûka min de hûn nikarin tiştekî ne rast bibînin.
Girêdanên derve
"Bi Marquez re hevpeyvîn", Plino A. Mendoza (wergêr: [[Firat Cewerî]), di kovara Werger a Nûdemê, 1 (1996), r. 214-225.]
Qisle
Qisle (an Qizilkilîse) an jî Nazimiye yek ji navçeyên Dêrsîmê ye. Rûber 553 km², bilindahî ji rûyê avê 1.550 m ye. 37 km ji Dêrsîmê dûr e. Gorî hejmartinên sala 2000'î hejmara navendê 2.840 û bi giştî jî 5.574 e. Mixabin şik di van statîstîkan de hene. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Li navçeyê mermer tê derxistin. Mixabin gel xizan e.
Gundên Qisleyê
3 nahiye û 26 gundên navçeya Qisleyê hene:
Gaxand
Gaxand, Gaxend , Gaxan an Gaxonî an jî Noel her sal ji aliyê xiristiyanan ve di 25ê kanûna pêşîn tê pîroz kirin. Pîrozbahî êvara 24ê kanûna pêşîn dest pê dike û li hin welatan heta şeva 26ê kanûna pêşîn didomê. Dêra ermeniyan û ortodoksan li gorî salnameya Julianî roja 7ê kanûna paşîn dest bi pîrozkirina gaxendê dikin. Sedema pîrozkirina cuda, keşeyê katolîk Papa Gregorê XIII di sedsala 16an de salnameya Julianî de guhertin çêkir û salnameya Gregorî pêk anî. Dêrên ortodoks ên ku di 7ê kanûna paşîn de dest bi pîrozbahiyan dikin wê di 2100î de ji 8ê kanûna paşîn dest bi pîrozbahiyan bikin.
Noel di xiristiyaniyê de mîna rojbûna Îsa tê pîrozkirin.
Dara Gaxendê navê dara çamêye ku di pîrozbahiyên gaxendê de bi gelek cure rahnik û xemlan tê xemilandin.
Gaxand li Dêrsimê
Li Dêrsimê her sal 13ê kanûna paşîn de şahiyên gaxandê tên lidarxistin. Gaxand weke sersala kurdên elewî tê dîtin (di gotina gelê "Sersal padîşahê nû"). Yek (an sê) roj rojiya gaxandê tê girtin. Di heman demê de kurdên êzdî jî sê rojan rojî digirin û qurbanan digurênin. Dişibe Noela xirîstiyanan. Di baweriya elewiyên Dêrsimê de ku gaxandê pîroz dikin, karakterekî folklorîk ê bi navê Kalo Gaxand heye.
Şêx Muhemmedê Xazînî
Şêx Muhemmedê Xazînî di 1816-1892'wan de jîn bûye. alim û fîlozofeke kurd bû.
Pir bi zane û bi qadr bûye. Di deme xwe de pir bandora wî hebû ya. Li ser hizir pir kur bû. Lê biqasî ku tê gotin ji aliyê wêje ve pir mazin bûya. Gelek qasîden wî yên ji demên bişavtinê xilas bûne gahana deme me. Gelek ji wan ji di destê nurciyan de hatina bişavtin. Ew bi xwe ji Sêrtê ji tilo bûya. Bavê wî Şêx Musa, perwerde wî ya bingihin dayê de. Lê ew piştî ku li cem bavê bi perwerde xwe digihe deme xwe ya ciwaniyê, êdî diçê Başûrê Kurdistanê Bahdînan. Li wir li cem Şêx Mahmudê Bahdînî demeke dimene û hinekî ji wî ji perwerde dibîne. Piştre tê gotin ji cem wî, bi destûre wî diçê cem Şêx Heyderê Soranî û li cem wî ji demekê dimene û perwerdeyeke pir mazin li cem wî ji dibînê. Berî ku herê Başûrê Kurdistanê diçê Cizîra Botan û piştre diçê Mêrdînê li wir ji li cem Şêx Qasimê Omerî hinekî dimenê û li wir ji hinekî perwerde dimene. Şêx Qasimê omerê mirovekî ku mezin bûya. Bi navê xwe tê gotin ku medreseyeke pir mezin ji çêkiriye û gelek faqayên wî hene. Hizre wî mezin û dîwanan wî ji heye. Deme ku bahsa wî tê kirin, pir mezin û bi zanistî behsa wî tê kirin. Behsa wî û hinek ku li ser dîrokê nivîsandinê ji tê kirin. Li Sêrtê ku weke wî şêxin û li wir dimênin bi Şêx Evdilhakim, Şêx Xatabê Mazin, Şêx Muhemmed, Şêx Camaledîn, Şêx Derwîş re maya. Ev hemû ji bi tasawufa kurdî re navdarin.
Joseph Brodsky
Joseph Brodsky an jî Îosîf Aleksandrovîç Brodskî (ji dayîkbûnê navê wî yê bi rûsî: Иосиф Александрович Бродский, Iosif Alexandrovich Brodskiy) * 24ê gulanê 1940 li Lenîngradê; m. 28ê kanûna paşîn 1996 li New Yorkê) helbestvanekî rûs-amerîkî ye. Sala 1987î de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtiye.
Ji ber ku di malbateke cihû de hatibû jiyanê, di destpêka şerê cîhanî yê duyem de serê wî dikeve belayê. Lewra ji aliyekî ve tirsa serkeftina Nazî yên Germanistanê, aliyekî jî komployên erzan jiyana wî biazar dikin. Perwerdeya erdnasiyê dibîne û li seranserê YKSSê digere. Gelek dixwîne û hînî du zimanên biyanî (îngilîzî û polonî) dibe. Gava ku çîrokên wî li derveyî welat tên çapkirin îcar sazûmaniya Stalînîst rika berdideyê. Ew bi gelek awayan tê tewanbarkirin û cezakirin. Sala 1972î direve û li DYAyê bicihdibe. Sala 1977î dibe hemwelatiyê DYAyê.
Tuhfetu'l-xullan fî zimanê kurdan
Tuhfetul-xullan fî zimanê kurdan Berhema Mele Mehmûdê Bazîdî ya giranbiha, "Risaleyi Tûhfetu'l-Xîlan Fî Zimanê Kurdan" (Diyariya Dostan di Zimanê Kurdan da), ku ji bo hînkirina kurdiya kurmancî hatiye amadekirin û ji beşên rêziman, ferhengok û diyalogan pêk dihê, yek ji giringtirîn berheman e ku di koleksiyona Aleksandre Jabayî da cih girtiye. Herçend yekemîn rêzimana kurmancî, ya Eliyê Teremaxî(1590) ye lê wisa xuya dike ku cara pêşî xebata ku tenê ji bo rêzimana kurmancî û bi zimanê kurmancî hatiye kirin, ev xebata hêja ya Bazîdî ye.
Rîsaleyî Tuhfetu’l-Xîlan Fi Zimanê Kurdan (Diyariya Dostan di Zimanê Kurdan da), ku di koleksiyona A. Jabayî da bi hejmara KURDan cîh digire, li gor agahiyên heta niha nisxeyeka “unîk" e; anku kopiyeka wê tenê heye û ew jî di nava vê koleksiyonê da ye. Ji vê yekê jî dîyar dibe ku heger ne ev hewilên A. Jabayî bûna belkî me nedikarî ev berhema ku derbarê zimannasiya kurdî da ewqas heyatî ye, bi dest bixista. Mele Mehmûdê Bazîdî, wekî mamosteyê A. Jabayî, weha dide famkirin ku di hewila hînkirina kurmanciyê da ev berhem wekî materyaleka sereke bi kar anîye. Ji xwe di pêşiya berhemê da jî nîşan dide ku wî ev berhem yekser ji bo A. Jabayî nivîsiye û herweha behisa danîna navê berhemê jî bi vî awayî dike:
"Tu bizanî ku sebebê pêkêxistina vê rîsalê ewe ku me di gel konsolê dewleta fexîme ya Rûsya, ku sakin e li Erziromê, Mir Jaba ji mêj dostî û nâsî hebû û ewî jî qewi zêde meyla zanîna zimanê kurmancan dikir. Îcarê me jî mirad kir ku em jî rîsaleyekê di behsa wî zimanî da pêk bixînin; êdî me dest pê kir û navê risalê jî Tuh fetu'l-Xilan Fi Zimanê Kurdan, hate danîn. Xudê temamkirinê jê rast bîne. Amin."
Di vê xebatê da Bazîdî da sê beş hene ku ev beş; rêziman, ferhengok û diyalog in. Bazîdî, di vê xebatê da û bi taybetî di beşa rêzimanê da, li ser bi dehan mijarên rêziman û zimannasiyê sekiniye û bi mînakan ew, rave kirine. Ev xebat ji aliyê naveroka xwe ve gelekî dewlemend e. Ji mijarên morfolojik û morfo-sentaktîk bigirin heta yên sentaktîk û semantîk, gelek mijarên zimanî tê da cih girtine. Ji mijarên beşên axaftinê, têperiyê (transitivity) bigirin heta hokarîkirinê (causativisation) û têneperkirinê (detransitivization); ji kêşana lêkeran bigirin heta deman û rêkkeftina (agreement) li gel cihnavan; ji rengdêrên pêveberî, biçûkkirina navdêran bigirin heta lîsteya lêker û navdêrên hevmane û hevdeng û dariştina bêjeyan, gelek mijar tê da hene.
Kartol
Kartol, ew zebze ye ku di binê axê de çêdibe, û xwediyê çend navên cuda ye, wekî Kartol, qompîr, kepole, pulge, petetêz/petetîz û petete/petat. Bi latînî jê re dibêjinSolanum tuberosum. Çend texlîtên kartolan hene wekî kartolên zer, sipî û sor.
Kartol li hin herêmên Kurdistanê pirr û bi hêsanî çêdibe. Çandina kartolê weha ye: Kartola sax li gor çaviyên ku tê de hene, bi kêrê qet dikin. Divê di her qetekê de, çaviyek hebe da tê re zîl bide û hêşîn bibe. Di zeviyê de kortik vedidin û her kortikekê du-sê pariyên ku çavî di wan de heye dixinê û ax pê dadikin. Yan jî dema bi gîsin û halet cot dikin, yek li pişt yê ku cot dike, ew perçeyên kartola qetkitî dixe nava xeta cot. Bi xeta cot a duyem re, ax dikeve serê. Lê li hin deveran bi trektorê(motor) cot dikin, li ser kotanê (gîsn) wê, sindoqa tije kartol datînin û ew kartol libo libo bera nêv axê dibin.
Kartol avî çêdibe. Dema ku hêşîn bû, dora kemê bi tevrik dikolin û axa sist li dorê didin hevûdu, heta ku kem bibin kewik. Piştre av bera ser didin û li gir germiya kêm û zêde, di heftiyê de du-sê caran avdanî dikin. Piştî ku kema kartolê kulîlk da, hin bi hin avdaniyê kêm dikin. Di dawiya meha heşt û serê meha nehan de, kalrtolên ku di binê avê de gihane, derdixin derva. Derxistina kartolan ji binê axê, bi gelek hawayên cuda çêdibe.
Teşîtek kartol heye ku çêja wê şêrîn e. Lê li Kurdistanê bi piranî kartolên ne şêrîn têne çandin, karton ji bo kelandin û qelandinê têne bikaranîn. Gelek cureyên xwarinê ji kartolan çêdibe.
Li herêmên pir sar, Kurdên li gundan bi çewalan kartol di hundirê mala xwe de dixin nava axê.
Komunên departementa Girondayê
Li jêr 535 komunên departementa Gironda ya Oksîtanya ya Fransayê hatine nivîsandin Gironda, departmenteke li rojavayê Fransayê ye.
Pirtûkxaneya bîranînê ya amerîkî
Pirtûkxaneya bîranînê ya amerîkî (bi almanî : Amerika-Gedenkbibliothek , bi kurtasî AGB ) yek ji mezintirîn pirtûkxaneyên giştî yên Berlînê ye.Ew diyariya Dewletên Yekbûyî ji rûniştevanên Berlînê re bû.Ew bi diravên ji Plana Marshall ve hatibû darayîkirin û  di sala 1954an de li Berlîna Rojava hate damezrandin da ku azadiya perwerdehiyê û azadiya derbirînê pêş ve ke .Ji sala 1995an vir ve beşek ji Pirtûkxaneya Navendî û Dewletî ya Berlînê ye.Ew li Blücherplatz li mehela Kreuzbergê ye.
Dîrok
Pirtûkxaneya bîranînê ya amerîkî di encama dabeşkirina Berlînê di salên 1948/1949an de hate damezrandin.Li Berlîna dabeşkirî, hema hema hemî pirtûkxaneyên giştî û akademîk ên li seranserê navçeyan li Berlîna Rojhilat bûn.Ji diwanzdeh mîlyon bergên pirtûkxaneyên Berlînê yên di sala 1939an de, 5.2 mîlyon berg hêj piştî Şerê Cîhanî yê Duyem hebûn.Di dema dabeşkirinê de, nêzîkî 1,3 mîlyon ji van li sektorên rojavayê Berlînê û 3,9 mîlyon jî di sektora sovyetî de bûn.Pirtûkxaneyên navendî yên Berlînê hebûn, wek Pirtûkxaneya Bajarê Berlînê, ku di bin kontrola Rêveberiya Alman ya Perwerdehiya Gel a serdest a Partiya Yekîtiya Sosyalîst a Almanyayê de bû, Pirtûkxaneya Dewletê ya ku niha jê re tê gotin Pirtûkxaneya Zanistî ya Giştî, Pirtûkxaneya Konseyê, Pirtûkxaneya Akademiya Alman a Zanist û Pirtûkxaneya Zanîngehê ya Zanîngeha Humboldt a Berlînê ya ku rind sax ma ye .Xwediyên pirtûkxaneya yekane girîng a li Berlîna Rojava, Pirtûkxaneya zanîngeha teknîkî, ji ber ku di dema şer de ji derve nehatin girtin, hema hema bi tevahî hatin hilweşandin.
Xwediyên pirtûkxaneyê
Ji bo zarok û ciwanan beşê cihê heye, Pirtûkxaneya zarok û ciwanan "Hallescher Komet", bi dema xwe ya gihîştinê û vekirinê.
KSAF
KSAF, kurteya swêdî bo Kurdiska Student- och Akademikerförbundet yan Kurdiska Student- och Akademikerföreningen, anku Komeleya Xwendekar û Akademîkerên Kurd an Yekîtiya Xwendekar û Akademîkerên Kurd , rêxistineke ji aliyê siyaseta partiyan û dînê ve serbixwe ye. Yekemîn komele li Swêdê di 2002'an de hatiye avakirin û di 12'ê îlona 2009'an de bû yekîtî.
Sarsap
Sarsap, gundekî ser Şankuşa Diyarbekirê ye. Di 2012an de hejmara şêniyên gund 122 kes bû.
Kunerêwî
Kunerêwî, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Baxvezîr
Baxvezîr, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Magrie
Magrie, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Rûtan, Çêrmûg
Rûtan, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çêrmûgê ye.
Ribeauville
Ribeauville, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Yexmûrelî
Yexmûrelî gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 180 kes (66 malbat) bûn.
Arconcey
Arconcey, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Ellerstadt
Ellerstadt şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Dürkheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Antîlên Mezin
Antîlên Mezin komgiraveke Karîbê ye. Bi komgirava Antîlên Biçûk, giravên Turks û Caicos û Bahama ve Karayîpan pêk tî ne.
Mezin ji bo giravên Kûba, Jamaika, Hispaniola û Porto Rîko tê bikaranîn jî arxîpel ji gelek girav û komgiravên biçûk de pêk tê. Lê ew çar giravên mezin 90% a rûerda Karayîpan pêk tî ne.
Mailhac
Mailhac, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Osasco
Osasco (bixwîne Ozaskû) bajarekî dewleta federal a São Paulo ya Brezîlê ye.
Külsheim
Külsheim bajarokekî navçeya (Landkreis) Main-Tauber-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Promêteûs (mîtolojiya yewnanî)
Promêteûs (yewnanî: Προμηθεύς) tîtanekî mîtolojiya yewnanî ye. Bavê wî Iapetos bû, diya wî jî Klîmenê. Dihat bawerkirin ku ew agirê diziye daye mirovan û pîşeyê metalan nîşa mirovan daye. Ew aliyê Zeus ve hatibû cezakirin. Ji pê zincîreke giredayî zimanekî bû, bazekî dihat her roj kezeba wî ya reş dixwar. Di dawiyê de Hêraklêsê leheng wî ji wî ezaba difilitîne û wî azad dike.
Bi aqil û hilebaziya xwe navdar bû.Di mîta Promêteûs ji hêla kesên hewceyê agir bi taybetî nanpêjvanên Atîna yê dihat hebandin. Yekem car di hûnera yewnanî de ss 8em ê bz. li Spartayê derket holê. Agahiyên derheqê vê mîtê piranî di tragedyaya Esxîlos ê Prometheusê Zincîrkirî standin.
Di şerê titanan de ji ber ku titan gotinên wî nekirin, hile nekirin ew jî çû beşdarî hêzên Olîmposê bû.
Baweriya dînê Yewnana kevn de dihat bawerkirin ku afirînerê mirovan ew bu û ji bo rehetiya mirovan dixebite. Ji ber wê yekê navbera wî û Zeus hertim alozî derdiket.
Promêteûs û afirandina mirovan
Li gor hin çavkaniyan Promêteûs mirovan pê axê çêkiriye, Lê hin çavkaniyên din de Xwedawend mirovan afirandin, tenê peywira Promêteûsê alikariya wan bike ku ew bijîn û serkeftî bin. Heman demê de Epimetheus jî alîkariya vê armancê dikir, Epimetheus kurk û basikan li rûyê erdê belav kiribû lê ew ne gihan destê mirovan. Promêteûs jî agirê dizî da mirovan û pîşeyê metalan nîşa mirovan kir. Bi wê awayê peywira xwe bi cih anî.
Mîtekî din da Promêteûs bavê Deucalion bû. Deucalion li tofanekî de 9 roj û neh şev ma ser behrê û ji na xwe Pîrra ê re mirovan çêkirin.
Sucê Promêteûsê
Promêteûs rewşê mirovên tazî û bêhêz dît. Dilê wê ma ji wan re. Dixwast ji wan ji vê halkê derxîne. Erîşê kir atolyeya Atênê û Hêfestos ê li Çîyayê olîmpê yê kir. Ji wir agirê dizî xiste di nav xulole çimbilê rizyankê. Wê agirê bire mirovan xêra agirê mirov dest bi pîşeyê metalan jî bûn.
Versîyonekê din de jixwe mirov xwedî agir bûn. Mirovan ango Promêteûs dixwastin Zeusê bixapînin, Zeus vê yekê aciz bû agirê ji wan stand. Lê Promêteûs erîş kir atolyeya Çîyaya Olîmpêyê agir dîzî.
Di heman demê de Promêteûs ji çand û zanistîyê re jî hat tekildar kirin.
Cezaya Promêteûsê
Zeus agahdarê dizîna agirê bû û ji vê dizîyê pir aciz bû. Promêteûsê girt bire rojhelatê dibe ku Qefkasyayê û li wir wê pê zincîrê gire da zinarekî. Paşê eyloyek şand ji bo ku kezeba reş yê Promêteûsê bixwe. Eylo her roj dihat kezeba wî ya reş dixwar lê şevê dîsa kezeba wê çêdibû roja dîsa dihat dixwar. Ew reş demekî dewam kir wextekî şunde Hêraklêsê leheng demê 12 peywirê xwe çêdikira rasta wî hat, eyloyê pê tîrekî kuşt, Promêteûsê ji ezaba difilitîne û wî azad dike.Dîsa Hêsîodos dibêje ku: Li ser bûyere dizînê dile Zeus sar nebû ferman da Hêfestosê ku jina yekem binavê Pandora yê çêke ku bila bibe belaya serê mirovan, ji Pandorayê pêştir êş, nexweşî , şer mirin ji mirovan kêm nebe
Vailhan
Vailhan, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Kurd û leşkerî (pirtûk)
Çavkanî
https://www.kitapyurdu.com/kitap/kurd-u-leskeri/350358.html&manufacturer_id=146721
Ebsdorfergrund
Ebsdorfergrund şaredariyeke navçeya (Landkreis) Marburg-Biedenkopf li Hessen, Almanyayê ye.
Midêva Mezin
Midêva Mezin, taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax.
Ḧacî Mamiyan
Ḧacî mamiyan, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Ḧacî mamiyan 179 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 21 e.
Qûyû
Qûyû, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çêrmûgê ye.
Keşe Brown
Karakter
Chesterton keşe Brown wekî keşeyekî katolîk ê romayî yê kurt, bi kincên bêform, sîwanekî mezin, û nêrînek nediyar a li ser xirabiya mirovan diyar dike. Di kurteçîroka "The Head of Caesar"  de ew berê keşeyê Cobhole li Essex bû, û naha li Londonê dixebite". Ew di  çîroka   "The Cross Blue" ku di sala 1910an de hatî çapandin cara yekem tê xuyandin ku pênc cilt bi pêncî kurteçîrok de didomîne. Du çîrokên din jî piştî paşîn hatibûn vedîtin û weşandin, ku pir caran ji hêla tawankarê nûsazkirî M. Hercule Flambeau ve hatin piştgirî kirin.
Robin Hood (fîlm 1973)
Robin Hood fîlmekî anîmasyonî yê di sala 1973ê de ji aliyê Wolfgang Reitherman ve hatiye hênandin. Tê de Roger Miller, Peter Ustinov, Terry-Thomas, Brian Bedford, Phil Harris, Andy Devine, Pat Buttram û George Lindsey xwedî rolên sereke ne.
Kildanî
Kildanî an jî kildaniyên katolîk navê civateke xiristiyan a aramî ye û şopînerên Dêra Katolîk a Kildanî ne, ku di dîrokê de girêdayî Dêra Rojhilatê bûne.
Kildanî, her çend wekî etnîkî ji suryanan tên hesibandin jî ji ber mezhebên xwe ji alîgirên Dêra Suryanî ya Rojhilatê cuda ne. Di esasê de kildanî, suryanî û nestûrî/aşûrî her yekî girêdayî neteweya arami yan e ku ji bawermendên monofîzîtan re suryanî, ji şopînerên Nestoriusî re nestûrî an jî aşûrî û ji nestûriyên ku piştre ketine şopa Dêra Katolîkê re jî kildanî tê gotin. Her wiha kildanî piranî li derûdora Nînewayê jiyane. Kildanî û suryanî ji aliyê Qanûna Bingehîn a Iraqê ve wekî neteweyên ji hev cûda têne qebûlkirin.
Piştî veqetîna 1552an a ji Dêra Rojhilatê, komek ji wê dêrê bi Dêra Katolîkê re ketin têkiliyê û bi vê têkiliyê civata katolîk a kildanî li Mezopotamya ya jorîn di sedsalên 16 û 17an de hate avakirin. Kildanî bi piranî li bakurê Iraqê, başûrê rojhilata Tirkiyeyê û bakurê Sûriyê dijiyan lê ji ber gelek sebeban ber bi welatên rojavayê koç kirine û îro li DYA, Kanadayê, Meksîkayê, Awistralyayê, li Swêd û Almanyayê dijîn. Her wiha niha li Libnan ê, Misir ê, Filistîn ê, Îsraêl ê, Urdun ê, Îran ê, Tirkiye yê û li Gurcistan ê jî civatên kildaniyan hene. Sebebên herî dawî yên koçberiyê tade û zilmên etnîkî û dînî, şert û mercên aborî yên xirab û kêmbûna ewlehiyê ye piştî dagîriya Iraqê ya 2003an.
Nasname û nav
Di sala 1908an de, berî Seyfo yê û hilweşîna Împeratoriya Osmanî û avabûna dewletên nû li Rojhilata Navîn bi ya Ensîklopediya Katolîk "pirraniya nifûsa kildanî li bajarên Kerkûk, Hewlêr û Mûsilê, li geliyên Dîcle û Zapê û li çiyayên Kurdistanê" bi cih û war bûn. Bi encama şerên navxweyî û serhildanên Rojhilata Navîn ve koçberiyeke mezin di herêmên kildaniyan de hat dîtin.
Rêxistinên kurd bi gelemperî xiristiyanên herêmî wekî xiristiyanên kurd bi nav dikin. Hin aşûrî li bakurê Iraqê piştgirî dan çalakiyên leşkerî û polîtîkayên kurdan da ku "doza neteweperestiya aşûrî pêşve bibin" û xwestin ku "di nav civakên xiristiyanan de navlêkirinê kontrol bikin ku 'Aşûrî' wekî sernavek lêhatî ji bo hemû xiristiyanan bê bikaranîn da ku pêwendiya gumanbar a gelên Aşûrî bi cîhana kevnar ava bibe û bi vê jî ji bo dewletek serbixwe bi motîvasyonekê hevpar tev bidin." Lê tevgera Demokrat a Aşûrî (bi suryanî: ܘܥܐ ܕܝܡܘܩܪܛܝܐ ܐܬܘܪܝܐ) pêşniyaz kiriye ku nifûsa xiristiyanan wekî "Kildo-Suryanî" were binavkirin, lê Dêra Kildanî piştgiriya xwe ji vê pêşnîyazê kişandiye. Raphaelê Iem Bidawid, ji 1989an heta 2003an patrîkê Dêra Katolîk a Kildanî bû, wiha dibêje:
"Ez bixwe difikirim ku ev navên cihêreng tevliheviyê zêde dikin. Navê eslî yê Dêra me 'Dêra Rojhilat' bû… Gava ku beşek ji Dêra Rojhilat di Sedsala 17an de Katolîk bû, navê ku hat dayîn 'kildanî' bû. (...) Navê 'kildanî' etnîsîteyekê temsîl nake, tenê dêr e… Ez bi xwe, mezheba min Kildanî ye, lê ji hêla etnîkî ve, ez Aşûrî me."
Berî ku bibe patrîkê kildanî, di hejmareke Star Aşûrî de (1972) hate gotin ku wî di hevpeyvînekê de gotiye:
"Berî ku ez bibim keşîş ez Aşûrî bûm, berî ku ez bibim metran ez Aşûrî bûm, ez îro, sibe, her û her Aşûrî me û ez pê serbilind im. "
Di 2008an de, cîgirê wî Emmanuelê IIIem Delly di hevpeyvîneke xwe de wiha gotiye:
Dîrok û reh
Civata Kildanî ji bawermendên Dêra Rojhilatê veqetiyane ku di sedsalên 16 û 17an de bi Dêra Katolîk a Romayê re ketine têkiliyê. Civat piştî veqetîna sala 1552an derketiye meydanê. Ev nestûriyên ku bûne katolîk û navê kildanî Roman Curia û Papa Eugeniusê IV. (1431-1447) daye wan. Sebeba dana vê navê ev e ku bi ya katolîkan nestûriyan heretîk/rêşaş in û divê katolîkên ji nav nestûriyan derketine navekî din hildin. Nav di Peymana kevn a Pirtûka Pîroz a xiristiyanan de wekî navekî etnîkî derbas dibe. Ev nav ji navê hêrêma Keldanê tê û tê maneya "ji Keldanê". Keldan (Chaldae) peyveke erebî ye, di erdnîgariya îro dikeve herî başûrê Mezopotamyayê û Kuweytê jî dihewîne nav xwe. Berî vê wateya nû, ev nav ji bo Dêra Rojhilat hatibû bikaranîn ku ev dêr biryarên Konsula Efesê (431) red kiribû. Lê berî van nestûriyan, çend nestûriyên Kîprosê jî îmana xwe bi baweriya katolîkê anîbûn û di 1445an de ji wan re jî ev nav hatibû lêkirin, lê têkiliya wan û van katolîkên nû yên aramî bi hev tune bûye. Her wiha Papa Eugeniusê IV. patrîkiyên kildaniyan wekî Patrîkiya Babîlê pîroz kiriye.
Avakerê vê dêra nû Yuhanna Sulaka bûye û Juliusê IIIem (1550-1555) wî qebûl kiriye û wî bi navê Şimon VIIIem patrîk îlan kiriye. 12 çiriya paşîn 1553an de hatiye Amedê, siltanê Osmaniyan ew wekî serê kildaniyan nas kiriye û berat daye wî û di 1555an de hatiye kuştin. Kildaniyên katolîk cara pêşîn dêra xwe li Amedê ava kirine û bûye reqîba Dêra Nestûrî ya ku navenda wê nêzî Elkîş ê li Rabban Hormizdê bû. Di paşerojê de herêma Nenewayê ji aliyê mezhebî ve bûye pevçûnên nestûrî û kildaniyan. Piştî Sulakayî, navenda patrîktiyê di serdemên Abdişo Marûnê IVem û Mar Yabalaha IVem de bûye Sêrt û piştî wan jî navenda patrîkiyê li nav Ûrmiye û Salamasê çûye û hatiye. Di nav demê de li Amed û Rabban Hormizdê du patrîkiyên Babîlonyayê hebûn. Heta 1828ê ev duserî dewam kiriye. Lê di vê tarîxê de papa patrîkiya Amedê îlga dike û patrîkiya din jî datîne bajarê Mûsilê. Di 1947an de bi patrîkiya Yûsufê VIIem ê Ganimayî ve navenda patîkiya katolîkên kildanî li Bexdayê bi cih bûye. [[Wêne:Maunsell's map, Pre-World War I British Ethnographical Map of eastern Turkey in Asia, Syria and western Persia 01.jpg|çep|thumb|Berî Şerê Cîhanê yê Yekem, netewe û civatên Rojhilata Navîn. Keskê tarî (5): Ermenî
Keskê tenik (7): Kildanî
Keskê avî (8): Yaqûbî [Suryanî]
Zerên tenik û tîr (9): Kurd
]]
Kildaniyên Babîlê
Ne berî û ne jî piştî sedsala 15an gotina "kildanî" civateke etnîkî nîşan nedida. Kaldeyî (eşîrên Kaldeyê) û navê wan di sedsala 9an a BZ de derket meydanê, ew ji herêma Levantê derketin û koçkirin derûdorên Mezopotamya yê û li Babîlê/Babîlonyayê hikumranî kirin û di dora sedsala 6an a BZ de ji meydanê rabûn. Ev kildaniyan di dema Nebukadnezzarî (BZ 605-562) de du caran Orşelîmê xera kirine. Lewma, têgehên Babîlî/Babîlonî û Kildanî pir caran di çavkaniyên kevnar de li şûna hev hatine bikaranîn. Kildanî bi tevkariyên xwe yên stêrnasiyê di tevahiya dîrokê de navdar in. Wan bawer dikir ku paşeroja mirovan di ezmanê geş de ji berê de hatibû nivîsandin û çarenûsa hemû mirovatî girêdayî tevger û guherîna stêran e. Ev bawerî wan kiriye pisporên stêrnasiyê.
Ev nav ji aliyê xiristiyanan ve ji bo binavkirina herêma dîrokî hatiye bikaranîn a ku şêniyên wê derê bi zimanê suryanî dipeyiviyan ku ev ziman jî guhertoyeke zimanê încîlê, aramiyê ye. Di 1852an de George Percy Badger gotiye ku kildanî ji nestûriyan ji aliyê dînî ve cihê ne, lê her du civat jî bi heman zimên dipeyivin.
Sedsala 21an
Bi ya texmînên Dêra Katolîk, li herêmên metraniyê ya Iraqê hejmarên kildaniyan ev in: 150,000 kes li Bexda yê (2015), 30,000 kes li Hewlêr ê (2012), 22,300 kes li Elkîş ê (2012 ), 18,800 kes li Amedî û Zaxo yê (2015), 14,100 kes li Mûsil ê (2013), 7,831 kes li Kerkûkê (2013), 1,372 kes li Akrêyê (2012), 800 kes li Besreyê ne (2015).
Gelhe
Bi ya Annuario Pontificio ya 2016an li tevahiya cîhanê 640,828 kes şopînerên Dêra Katolîk a Kildanî bûn.
Iraq
Gelê kildanî di madeya 125an a Qanûna Bingehîn a Iraqê de wekî neteweyek ji tirkmen û suryaniyan cuda tê nasîn.
Civata katolîk a kildanî li Iraqê û li Herêma Kurdistanê li Elkîş ê, Enkawa yê, li Araden û Baqofah ê, li Batnaya û Karamles ê, li Mangeş û Şeqlawe yê, li Tesqopa û Tel Keppe yê, û li Zaxo yê şênî ne.
Dêra Katolîk a Kildanî dêra herî mezin a Iraqê ye. Mezhebên din ên xirisyiyan ên Iraqê ev in: Dêra Suryanî ya Rojhilat û Dêra Kevnar a Rojhilat (ku her du jî ji Dêra Rojhilat a dîrokî veqetiyane û niha hejmara civata wan ji Dêra Katolîk a Kildaniyê kêm in), Dêra Ortodoks a Suryanî û Dêra Katolîk a Suryanî.
Sûri, Tirkiye û Îran
Li Sûriyê katolîkên kildanî 10.000 in; li Tirkiyeyê 48.5940 û li Îranê 3.390 kes in. Li Tirkiyeyê wekî şênî li Şirnexê (navê gundan ev in: Geznex (Cevizağacı), Hozi (Ayrım), Mehri/Meer  (Kovankaya), İşşi (Onbudak),  Bazyan/Baznaye (Doğan), Hassana (Kösreli), Bêspin (Görümlü) û Herbul (Aksu)) û li Perwariyê (li gundê Hertevin/Hertiv (Ekindüzü)) dijîn. Kildaniyên ku bûne protestan ji ên din kêm bin jî li Stembolê dijîn.
Diyaspora
Li başûrê rojhilata Michigan ê civateke katolîk a kildanî heye ku 113,000 kes in. Ev mezintirîn civaka dîaspora ya katolîk a kildanî ya li derveyî Iraqê ye. Ev civat bi zimanên erebî an jî aramî diaxivin.
Hejmarek kêm ji malbatên katolîk ên kildanî li Îsraêl û Filistînê dijîn. Patrîkên kildaniyan carinan wan ji xaniya partîkên kildaniyan ên Orşelîmê bi rê ve biriye.
City of Canterbury
City of Canterbury, navçeyeke hikûmeta herêmî ya Kent a Înglistanê ye ku statûya xwe ya bajar jî heye. Navçe di 1ê nîsana 1974an de piştî yekkirina bajarê heyî Canterbury bi Navçeyên Bajarî yên Whitstable û Herne Bay, û Navçeya Gundî ya Bridge-Blean hatiye damezrandin.
Derzîdank
Derzîdank amûreke ku derziyan tê de diçikînin ji bo winda nebin. Di malên kurdan de cihê derzîdankê timî belî bû. Lewre Kurdistan welatekî çiyayî bû û heta salên 1970'î jî bazirganiyeke bi rêk û pêk neketibû nav Kurdistanê. Derzîdankê di çanda kurdî de cihekî girîn girtiye. Jinên kurd derzînkên bi neqş û rengîn çêdikirin û li dîwarê odeyê datanîn.
Şêx Xetabê Mezin
Şêx Xetabê mezin (1846-?) alim û mentiqvanekî kurd e. Li bajarê Sêrtê di sala 1846'an hatibû dinyayê. Li ser dîn pir bi zana bû. Çûya hecê û li wir demekê ji maye Piştre vegereheya Sêrtê û li wir bi dest seydetiyê kir. Li ser hedîs û tefsîrê zanebûna wî pir mezin bû. Wî Quranê hemû tê gotin ku tefsir kiriya. Tefsirkirina xwe bi zimanê kurdî kiriya rûpel de ji. Lê ew tefsire wî ya nivîsandî, ji ber ku kurdî bû, ji ber çavan hata hilandin û ta rojeme ti kesek nizane ku li kuderê ye. Li ser vacê pir xurt bû û xwedî hizir bû. Îro jî hinek nivîsên wî hene. Lê tene guharandinê wan li hole hene. Kurdiya wan, metnên orjînal jî ji ber çavan hatina hildandin. Tirbe wî li Sêrtê li mizgefte navende ye.
Kewê hêşin
Kewê hêşin an jî kevoka qelaç (Columba livia) him li nav malan him jî li çolê meriv dikane bibîne. Li cem Kurdan ew kewekî pîrozwer e. Neçîrvan lê naxin û goştî wî naxwin.
Abzac
Abzac (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ya Fransayê ye.
Çevengên kurdan ên neteweyî
Ev rûpel ji çevengên neteweyî yên gelê kurd pêk tê û çand û eslê wan nîşan dide.
Bahoza tropîkal a Hermine (2010)
Bahoza tropîkal a Hermine, bagereke tropîkal a nêzî bahozê bû ku di destpêka îlon a sala 2010an de lehiyeke berfireh ji Guatemalayê ber bi bakur ve anî Oklahomayê. Herçend navê wê li kendava rojava ya Meksîkê hatibe kirin jî, Hermine ji herêma kêm-tansiyona mayî ya ku bi depresyona Tropîkal eleven-E ya demkurt a li Rojhilatê Pasîfîk re têkildar e, rasterast bi pêş ket.
Bahoza Hermine, di temenê xwe de bû sedema 52 mirinên rasterast û nêzîkî 740 milyon dolarên amerîkî zirar gihand çandinî û binesazîyê. Depresyona tropîkal a pêşîn di 3ê îlonê de li Kendava Tehuantepecê pêk hat û roja din li nêzî Salina Cruz a Meksîkê şemitandina erdê pêk hat. Her çend depresyon bi lez û bez ber bi nizmbûna mayinê ve qels bi be jî, tengasî ji pozika Tehuantepecê derbas bû û bi ber bakur derbasî nava avên germ ên Kendava Meksîkê bû û di 5ê îlonê de careke din xwe bi sîkloneke tropîkal bi rêxistin kir. Li wê derê, pergal bi lez û bez bi bahozeke tropîkal ve xurt bû û berî ku di 7ê îlonê de biçe peravên nêzî bajarê Matamoros ê Meksîkê, weke bahozeke tropîkal a bilind navê Hermine wergirt. Di nava çend rojên pêş de, Hermine qels bû. Bahoza Hermîne di 10ê îlonê de li ser Deştên Başûr ên Amerîkayê ve derbas bûye û di dawiyê de li Kansasê belav bûye.
Dîroka meteorolojî
Di tebaxa 2010an da, li Rojhilatê Atlantîkê pêleke tropîkal tevkarî li avabûna Bahoza Danielle kir; Danielle di pêşî ber bi rojava û paşê ber bi bakur ve şopand. Lê belê beşa başûr a tengezariyê bi pêşketina Danielle re têk çû, li rojavayê Başûrê Amerîkayê şopand û di 29ê tebaxê de gihaşt Pasîfîka Rojhilat. Li seranserê Amerîkaya Navîn heta 2ê îlonê dema ku baran li ser û dora Kendava Tehuantepecê geş bû, vedana birûskê pêk hat. Navenda Bahozê ya Neteweyî (NHC) roja din saet di 00:00 de îhtîmaleke kêm a siklogenezî ya tropîkal nirxand. Li temamiya 3ê îlonê, berî ku li ser rûyê pergalê gera bayê bê tesbît kirin, alozî di kendavê de bi lez û bez pêş ket. Ji ber vê yekê, NHC, wê rojê di saet 18:00an de (UTC) dema bahoz 185 km li başûrê rojhilatê Salina Cruz a Meksîkê bû, sîstema bahozê wekî depresyona tropîkal diyarkir. Piştî avabûnê, 11-E hêdî hêdî ber bi bakurê rojava ve çû û di derengiya 3yê Îlonê da banda baranê ya hindirîn ku baş tê gotin, geş bû. Roja din saet di 06.00an de UTC, berîya ku bi saetekê li rojhilatê Salina Cruzê bahoz ber bi erdê ve bikeve, depresyon bi bayê 35 mph (55 km/s) bilind bû. Xuyabûna birêxistinkirî ya sîklonê ya li ser radarê, ku çavekî prîmordîal ê pêşketî jî di nav de bû, pêşnîyar kir ku depresyon di dema ketina erdê de nêzî hêza bahoza tropîkî bû. Keştiyek di vê serdemê de bayên hêza bahozê ya tropîkal belge kir, lê ji ber ku ew ji bahozê baş hatin derxistin, tê texmînkirin ku ev bayê xurttir bi herikîna bayê mûsonal a nêz re têkildar e. Piştî ku bahoz derbasî hundir bû, depresyon zû xera bû û 4ê îlonê saet 18:00 (UTC) bi ser pozika Tehuantepecê ve bû qadeke zexta nizm a mayî.
Her çend erda çiyayî ya Oaxaca û Chiapas rêxistina Tewra Depresyona Eleven-E pir têk da û bû sedema bê hêz bûna wî. Sîklona berê-navîn û jêrîn ên bagera berê saxlem man dema ku ew çûn nava Kendava Campecheê. Di 4ê Îlonê da, piştî ku 11-E hat veqetandin, di 4ê Îlonê da vegerîya ava vekirî û bi veguhastineke nû û tund dîsa derkete holê. Di roja din de, qada bahoza, di destpêkê de hate bêrêxistin kirin û di 5ê Îlonê de saet di 18.00an de li Başûrê Kendava Campecheyê careke din kete nav depresyoneke tropîkal. Piştî avabûna 12 saetan, NHCyê piştî raporên encamdar ên ji buoyoneka nêzîk, pergal ê veguherand rewşa bahoza tropîkal. Di encamê de sîklona tropîkal bi navê Hermine hate binavkirin û Bahoza Hermine ber bi sînorê Teksas-Meksîkayê ve kete tevgerê û bi dijwarbûna domdar berdewam kir. Di destpêka sibeha 6ê Îlonê de ji ber dorgirtina xwe ya li derdora navenda bahozê, çalakiya bahozê zêde bû. Di 7ê Îlonê de saet di 02.00 utc de, Hermine li nêzîkî Matamoros, Meksîkayê bi bayê herî zêde yê domdar 70 mph (110 km/h) û kêmtirîn zexta barometrîk a 989 mbar (hPa; 29.21 inHg) bi hêz bû. Ev hêz, xurtbûna lûtkeya siklonê bû. Bahoz piştî ku çû peravê, hêdî hêdî lawaz bû û ber bi bakurê Teksasê ve çû. 8ê Îlonê saet di 00:00an da UTC, siklona tropîkal ya ku qels dibe, li nêzî Masona Teksasê ji hêza depresyona tropîkal dejenere bû. Lê belê, babelîskên Hermine ji ber bayê xwe yê domdar gelekî hêza xwe winda nekirin. NHC, demeke kurt piştî daketinê berpirsyariyên xwe yên şopandina sîklonê veguhast Navenda Texmîna Hîdrometeorolojîkê (HPC). Di vê demê da bi dirêjahîya bahozên gurê ber bi başûr ve û paralelê interstate35ê dirêj dibe, bahoza qelsbûyî piranîya taybetmendîyên xwe yên sîklona tropîkal winda kiribû. Hermine, 9ê Îlonê saet di 18:00an de beriya ku li ser Kansasê belav bibe di 9ê Îlonê de saet di 18.00'an de li ser Oklahoma ber bi qadeke zexta nizm a mayî ve qels bû û bi dawî bû.
Amadekariyên jibo bahozê
Beriya hilweşîna erdê Hermîne, wezîfedarên li Meksîkê ji bo deverên li bakurê Tamaûlîpasê talîmata valakirinê dan. Bi texmînî 3.500 kes jiber hişyariyê ji avahiyên xwe derketibûn. Li Teksasê, Navenda Operasyonê ya Eyaletê têkildarî Bahoza Hermîne ya Tropîkal konferansek lidar xist û jibo rewşa awarte li ser planan nîqaş kirin. 6 tîmên rizgarkirinê yên lehiyê li bendê bûn. Mass Care û Xaça Sor a Amerîkayê ji bo avakirina stargehan amade bûn; Deh wesayîtên payebilind ên leşkerî yên Teksasê tevî helîkopterên UH60 û CH47 ji bo hewldanên alîkariyê yên lehiyê yên gengaz amade bûn. 6ê îlonê piştî nîvro, piranîya başûrê Teksasê ji ber metirsîya barîna baranê di nobeda lehîyê da bûn. Saetên Tornadoyê ji xeta peravê heta bakurê Teksasê li kêleka rastê yê bahozê dirêj bû. Ji ber ku Hermine ji Teksasê heta Mîssoûrî baraneke zêde barand, Servîsa Hewa ya Neteweyî ji bo gelek herêman hişyariya lehiyê da.
Meksîk
Hat ragihandin ku li başûrê Meksîkê bandoreke giran lê hatiye kirin û gelek çem di ser bankayên xwe yên li peravên Oaxacayê re herikîne û bi vî rengî hişyariya sor (bilind) hatiye dayîn. Jiber depresyona li Meksîkê bi giştî 50 hezar kes bandor bûn. Li seranserê Oaxacayê herî kêm 46 kes jiyana xwe ji dest da. Pergalê li Veracruzê barana zêde ya herêmî barand, li Alvaradoyê bi pîvana lûtkeyê 13,6 li (350 mm) pêk hat. Li bakurê Meksîkê barîna baranê ya di ser asta 3 yan de (76 mm) li herêmên bejahî hate hate pîvan. Li seranserê bakurê Tamaulipasê bayên tropîkala bahozê dar daxistin ser xetên elektrîkê û zerara dan gelek avahiyan. Li Matamorosê bayên domdar ên 53 mph (85 km/h) û babelîskên 67 mph (108 km/s) hatin tomarkirin. Li seranserê bajêr herî kêm 20 avahî ziyan dîtin.
Dewletên yekbûyî
Li seranserî şopa Hermine li Amerîkayê bi taybet li rexê rojhilatê sîstemê baraneke giran barand.
Teksas
Li Teksas, Harlîngenê bayê zexmtir hat tomarkirin ku hêza bayê domdar bi pîvanên 59 mph (95 km/s) û 73 mph (117 km/s) hate tomarkirin. Li peravê jî pergalê pêleke bahozê bi xwe re anî û li Port Aransasê pêlên behrê gihîşte 3.4 mêtreyan. Zirara li ser Rîo Grande Valleyê ya jêrîn bi giştî biçûk bû. Ji ber bayê zêde hinek dar û xetên elektrîkê hatin xistin û di encamê de elektrîk li ser herêmê hate qutkirin. Di dema bahoza li herêmê de bi qasî 30 hezar dikanên welatiyan di carekê de yan jî di demên cûda de mane bê elektirîk. Bandora herî dijwar li navçeyên Kamîron û Willacy çêbû. Li navenda Teksasê, bi giranî li wîlayeta Bexarê, ji ber darên hilweşiyayî, bi texmînî 100 hezar niştecihgeh mane bê elektirîk. Li gorî lêkolînên herêmê bi qasî 300 dar ji ber bahozê hatine xwarê. Li Georgetownê, ku barana herî giran lê bariya, parkên RV û I-35 ên li nêzî wê bûn, lehî rabû û bû sedema  valakirinan niştecihan. Li gelemperiya eyaletê, pêdiviya bi sedan rizgarkirinên bilind ên avê ji aliyê ekîbên rizgarkirinê ve bihata kirin, hebû. Li hinek deveran jiber avên lehiyê heta 1.5 mêtre çalên kur çêbû. Li wîlayeta Johnson, piştî ku gelek xanî mane di nava avê de, zêdeyî 60 cihan neqla avê pêk hat. Li gorî Şefê Îtfaiyeyê Richard Van Winkle ê ji ekîba agirkujiyê Alvaradoyê got, "Heta roja îro ev tofana herî xerab e ku ez dibînim."
Oklahoma
Piştî sekinandin a li Teksasê, bermahiyên Hermine bi baraneke berfireh û giran li Oklahomayê bû sedema lehiyekî mezin. Di encama derbasbûna Hermîne de kesekî li parêzgehê jiyana xwe ji dest da. Hema hema hemû herêma Sequoyahê di binê avê de ma û di encamê de zerareke mezin a binesaziyê çêbû. Ji ber lehiyan nêzî 48 km kete binê avê. Pêşdîtinên destpêkê hate diyarkirin ku zirara li wîlayetê 2.5 milyon dolarê Amerîkayê ye. Qutbûnên belavbûyî yên elektrîkê li eyaletê pêk hatin, ku bi giranî ji ber bahozê tê hesibandin, li gorî daxuyaniya Pargîdaniya Gaz û Elektrîkê ya Oklahomayê nêzîkî 5.000 qutbûn hatiye ragihandin. Xizmeta Avhewa ya Neteweyî sê tofan têkildarî Hermine piştrast kir ku di nav de tofanek EF0 ku li Lone Grove, bajarek ku ji hêla tofanek EF4 ve di Sibata 2009an de wêran bûbû, ket. Li Colbertê tornadoya EF1 malek rûxand û ajokarekî qemyonê jî piştî ku wesayîta wî wergeriya, birîndar bû. Di sibeha 9ê îlonê de barana duyemîn li seranserê rojhilatê eyaletê barî û di encamê de lehî rabû. Li seranserê kêleka rêya US 69, avê gol girt û li hinek cihan jî rê ketibû binê avê. Rêyên din ên dewletê jî di bin avê de man; lê belê piraniya avê piştî nîvrojê paşve kişiya.
Alûçe Melêk
Alûçe Melêk, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Ribemont
Ribemont, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Qîco
Qîco, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çêrmûgê ye.
Manis
Manis, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Maisons, Aude
Maisons, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Benxi
Benxi, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Liaoningê de cih digire.
Yengce, Somabiradost
Yengce, Somabiradost gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Benxi
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.709.538 kesî
Qereqeya
Qereqeya, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çêrmûgê ye.
Yengce, Somabiradost
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 560 kes (112 malbat) bûn.
Lauda-Königshofen
Lauda-Königshofen bajarokekî navçeya (Landkreis) Main-Tauber-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Johann Wolfgang von Goethe
Johann Wolfgang von Goethe (1749–1832) romannivîs, helbestvan, zanistvan, fîlozof û deh salan wezîrek elmanî bû.
J. W. Goethe di 23ê tebaxa 1749an de li Frankfurtê ji dêya xwe bûye. Ji ber ku dê û bavê wî bi zanist û hunerê ve mijûl bûne li hawîrdoreke hunerhez mezin bûye. Di şanzdehsaliya xwe de ji bo perwerdehiya hiqûqê çûye Leipzigê. Piştî ku ji ber nexweşiya xwe vegeriyaye Frankfurtê li ser wêje, kîmya û olê xebitiye. Di sala 1770an de çûye Strassburgê û li wir helbestvanê herî navdar ê wê serdemê, Herder nas kiriye û bi saya Herder bêtir giringî daye helbestê û bi vî awayî dirûvekî nû daye helbesta elmanî. Di sala 1774an de "Jana Werther" nivîsandîye. Ev roman wek destpêka berhemên kemilî yên Goethe tê binavkirin.
Goethe di sala 1776an de bûye şêwirmendê dukê Waimarê û her wiha bûye rêveberê şanoya Waymarê. Wî ev vatinî heya dawiya jiyana xwe domandiye.
Di sala 1786an de çûye Romayê û heya sala 1788an li wir maye. Di van du salan de şaristaniyeta Yewnan û Romayê vekolandiye. Piştî vê serdanê di berhemên wî de bandora herdu şaristaniyetan zêdetir bûye. Wî şanoya xwe ya bi navê Egmont li Romayê nivîsiye.
Di sala 1808an de bi handana Schiller berga şêþîn a berhema xwe ya navdar Faust qedandiye. Wî berga duwem ya vê berhema giranbiha çend hefte berî mirina xwe temam kiriye. Goethe di 22yê adara 1832an de çûye ser dilovanşya xwe.
Berhemên wî yên sereke ev in: West-oest Licher, Faust, Iphigenie, Wilhelm, Meister, Kont, Egmont, Tarkuato Tasso, Herman û Doratho.
Goethe wek serkêþê wêjeya klasîk a Almanî tê binavkirin. Wêjeya Almanî bi saya wî di wêjeya klasîk a Ewropayê de bû xwedî cihekî girîng. Her wisa rexnegîrên wêjeyê hevbîr in ku wî her çiqas bi Almanî û wekî Almanekî nivîsandibe jî her tim nirxên gerdûnî derxistin pêş.
Nurettin Aydın
Seroke Şaredariya Navçeya Xursin a giredayi bajare Erzîrom e a salen di navbera 1994-2004 an. Laye Eyib Axa ye u bave Abdulkadir Aydın e.
Rottenbuch
Rottenbuch şaredariyeke navçeya (Landkreis) Weilheim-Schongau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Arc-sur-Tille
Arc-sur-Tille, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Kantonên Kosta Rîkayê
Kosta Rîka ji hêla îdarî ve li heft parêzgehan ddabeşkirin û parêzgehên welatê jî dabaşa 83 kantonan bûye. Kantonên li Kosta Rîkayê yekane beşa îdarî ne ku di forma şaredariyan de xwediyê rêveberiya herêmî ne. Her şaredarî xwediyê şaredar û çend nûnerên xwe ye ku her çar salan carekê bi hilbijartinên şaredariyan têne hilbijartin. 14 kantonên eslî di sala 1848an de hatin damezrandin û bi dabeşkirina kantonên heyî hêjmara kantonan hêdî hêdî zêde bû.
Haßloch
Haßloch şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Dürkheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Malras
Malras, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Fronhausen
Fronhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Marburg-Biedenkopf li Hessen, Almanyayê ye.
Rocourt-Saint-Martin
Rocourt-Saint-Martin, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Kûçikê şivaniyê yê Qefqazê
Kûçikê şivaniyê yê Qefqazê an jî ovçarka, cureyekî segên pir mezin e ku xwedan karaktereke xurt in. Ew pir biaqil e û dikare bi hêsanî were kedîkirin.
Danasîn
Yek ji kûçikên mezin ên cerdevanî yekem di sedsala yekemîn B.Z de xuya bû - tewra ew jî ji hêla leşkerên Asûrî ve hate bikar anîn. Du versiyonên xweya celebê kûçikên şivan ên Qefqasî hene: Ji Danezana Mezin a Tibetan an ji Padîşahiya Urartu-Ararat. Naha kûçik li başûrê Rusya û li deverên dorhêl bi raqiya Qefqasan re hevpar e. Taybetmendiyên sereke yên ku di nîgar de hatin çewisandin bê tirs, bêdawîbûn, hêzek mezin, çavên hişk û bihîstinê, û hem jî qalikê zirav bû. Spasiya vê yekê, kûçik dikare di nav şert û mercên dijwar ên avhewa de xizmet bike.
Dêûbavkirin
Piraniya şêniyan di wê baweriyê de ne ku kûçikê şivaniyê yê Qefqazê mêrkujek xwînxwar û bêserûber e. Ew bi rastî dibe ku bibe heke ne ku pezê xwe li civakê naparêze, ne ku desthilatdariya xwe nîşan bide û ne karekterê çandiyê bide. Mistakeewtiya destpêkê ya xwedan kûçikên bêserûber biryara biryara kirîna kevirekî xedar e: Kûçikên şivaniyê yê Qefqazê pir tendurist û xeyalî xuya dikin. Lê her kes pê nizane ku ev qeçika jêrîn a piçûk di salekê de veguherîne. Heke kulikê xwedan taybetmendiyên "zaroktî" yê ye, bi temen re ew bi tevahî veguherîne, dibe wekî cerdevanek rêwer û serbixwe.
Girîng e ku heyranê ji rojên ewilî yên di xuyangê de di xaneyê de civakî bikin û perwerde bikin. Cewrikên ku li bajêr dijîn hewcedariyek taybetî hewce ne: divê ew bi sebra veguhaztinê, xaçperestan, heywanên bifroşîn were xapandin. Wekî nûnerên nijadên din ên mezin, "Qefqasan" wê hewl bidin ku serdest bikin. Merivên Rêberî dikare di hewlekê de derbikeve holê, kesek bi rê bikeve, têkeve xaniyê li pêş wî, carinan jî li malbatan mezin bibe. Bi vê tevgerê nedîtin, divê xwedan tavilê rast bikin, an na, pet wê berdewam bike û hewl dide ku her kesê ji bo xwe bixeniqîne.
Girdbidew
Girdbidew, gundekî bi ser navçeya Berdereşê ya parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Qeremûsa
Qeremûsa, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çêrmûgê ye.
Alhats
Alhats (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ya Fransayê ye.
Pîrdûl
Pîrdûl, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Vailhauquès
Vailhauquès, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
William Golding
Sir William Gerald Golding CBE, FRSL (jdb. li Newquay, Cornwall; m.  li Perranarworthal, Cornwall) nivîskarekî Brîtanî bû di sala 1983î de Xelata Nobelê ya Wêjeyê wergirtibû.
Ḧesen çep
Ḧesen çep, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Ḧesen çep 108 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 19 e.
Gula niştiman (pirtûk)
Çavkanî
www.nadirkitap.com
Frawartiş
Frawartiş (Fravartish) an Fraortis (Phraortes) hikûmdarekî ji hikumdarên Medyayê bû ku paş Deyoses desthilatya Medyayê girt dest û 22 sal (655-633ê beriya zayînê) hikûm kir.