cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tina Turner
Tina Turner, bi navê wê yê rastî Annie Mae Bullock (jdb. 26ê çiriya paşîn a 1939an, Nutbush, Tennessee, DYA - m. 24ê gulana 2023an, Küsnacht, Swîsre) stranbêja rock and roll, lîstikvan, nivîskar û dansvana swîsreyî ya ku li DYAyê hatiye dinyayê. Tina Turner bi bernavkê Queen of Rock 'n' Roll (Keybanûya Rock 'n' Roll) jî tê naskirin.
Famîleya akebiyayan
Famîleya akebiyayan (Lardizabalaceae) famîleyeke riwekan e, di Koma adirge, zerîşk û gulebûkiyan (Ranunculales) de cih digire. Di vê famîleyê de 9 cins û 36 (heya 50) cure hene. Pirranî, li Korê, Çîn, Şîle û Japonê cihwarbûyî ye. Tevahiya riwekên vê famîleyê darokî ne: Lîan û devî.
Tina Turner
Mirina wê
Turner di 24ê gulana 2023an de li bajarê Küsnacht li Swîsreyê mir.
Famîleya akebiyayan
Sîstematîk
9 cins, 36 heya 50 cure li ser vê famîleyê tên hejmartin:
Wêne
Îlustrasyon:
Rotenburg
Rotenburg tê çend maneyan:
Kanîcejnî
Kanîcejnî, gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kanîcejnî 169 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 34 e.
Dadaney Kemanger
Dadaney Kemanger, navê yek ji gundên gundistana Nigill, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Dadaney Kemanger' 341 kese (165 mêr, 176 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 81 e.
Rewşa xwendin û perwerdeyê
Ji 341 kes rûniştvanên Dadaney Kemanger, 227 kes dikarin bixwînin u binivsînin (119 mêr, 108 jin).
Ezîzkendî
Ezîzkendî gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Mamekî
Mamekî, Mamekiye an jî Kalan (1928: ماميكى / Mamiqui; 1946: Mamiki (Kalan); ) bajarekî li Bakurê Kurdistanê ye û serbajarê parêzgeha Dêrsimê ye. Li gorî serjimara 2009an 35.909 mirov li bajêr dijîn. Şaredara bajêr Edibe Şahin e ku ji BDP'ê hatiye hilbijartin. Mamekî dikeve navenda rojhilatê Tirkiyeyê.
Dîn
Di çavkaniyên sedsala 19. û 20. de tê xuyakirin ku Qizilbaşên kurd ên herêma Dêrsimê, ji Elewiyên Anatolyayê ji aliyê baweriya xwe ve gelekî cuda ne. Kurdên elewî, hertim berî ku roj hil were şiyar dibin û silavê didine Rojê. Pîrozbûna Rojê ya di nav kurdên elewî de dide xuyakirin ku herwiha têkiliya baweriya wan bi dînê kurdan Êzîdîtiyêyê ve heye.
Kurdên Dêrsimê ku di bin navê Elewîtiyê de baweriya xwe didomînin û di nav wan de baweriya wan weke Raa Haq ango Rêya Heq tê binavkirin, di koka xwe de xwediyê têkiliyên xurt ên bi Zerdeştîtiyê re hene. Dema li herêmê tê nêrîn, pîrozbûna agir, baldariya di derbarê kirin, gotin û fikra mirovan de (ev di Zerdeştîtiyê de weke  gotina rind, karê rind û ramana rind tê zanîn), cilûbergên jinan ên bi şêweyê Zerdeştiyan, deqên li ser dest û rûyê mirovan, remzên Zerdeştîtiyê yên li ser merş û xalîçeyên wan, hinek ji têkiliyên di navbera Elewîtiya kurdên Dêrsimê û Zerdeştîtiyê de didine xuyakirin.
Baweriya ferîştehan li cem Elewiyên Dêrsimê heye. Ji van yê girîng Kalê Xizir e. Ev baweriya ferîştehan ji ya îslamiyetê cuda ye. Elewiyên kurd baweriya xwe bi ferîştehên ku Erd û ezman diparêzin tînin. Di diayên xwe de gotinên Ya Melekê Erd û Asîmanê bikartînin. Ev bawerî di nav kurdên êzîdî û yarsanî de jî heye.
Dersîm ji bo baweriya Elewiyên kurd cihekî pîroz e. Bi sedsalan serekên vê baweriyê ji vir derketine û li gorî kevneşopiyên kevn, rêberên ruhanî yên vê baweriyê her sal ziyareta bawermendên xwe yên herêmên din dikirin. Ev kevneşopî di Êzîdîtiyê de, bi gerandina li gundan a Tawûsê Melek diderkeve holê.
Li Dêrsimê her sal 13ê kanûna paşîn de şahiyên gaxandê tên lidarxistin. Gaxand weke sersala kurdên elewî tê dîtin (Di gotina gelê « Sersal padîşahê nû »). Yek (an sê) roj rojiya gaxandê tê girtin. Di heman demê de kurdên êzîdî jî 3 rojan rojî digirin û qurbanan digurênin. Dişibe noel a xirîstiyanan. Di baweriya Elewiyên Dêrsimê de ku gaxandê pîroz dikin, karakterekî folklorîk ê bi navê Kalo gaxand heye.
Dû gaxandê ra meh ku şiva "meh Xizir" e (Di gotina gelê « Çile li der Xizir li ser »). Rojiya Xizir 3 roj e (2 roj jî bervê terin) û di meh sibat de li rojê înê baş diwî.
Gelhenasî
Mamekî bi hezar salan bûye warê kurdan. Di deman demê de gelên ermenî û piştre tirkmen jî li Mamekiyê bi cih bûne. Di dîroka Mamekiyê de ji sedema zordarî û komkujiyan, gelê herêmê hertim mişext bûye. Li gorî çavkaniyan her çiqas dem diçe, nifûsa Dêrsimê û bi vê re nifûsa Mamekiyê kêm dibe.
Gundên Mamekiyê
4 nahiye û 52 gundên navçeya Mamekiyê hene:
Avhewa
Bajarê Dêrsimê xwediyê îklîma bejahiyê ye ku havînên wê gelekî germ û ziwa, zivistanên wê jî pirr sar û bi berf derbas dibin.
Sarxan
Sarxan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Dêmîra
Dêmîra   gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê  ye.
Dêrişk
Dêrişk, gundekî navça Kerboran a ser bi Mêrdînê ve ye.
Bîyereş
Bîyereş, gundekî ser bajarê Çelê ye.
Bonsai
(bi japonî 盆栽, bon-sai) hunereke baxçeyan a rojhelata dûr e ku bi rêya wê bejn û talên dar û deviyan di amanên biçûk de bi awayekî estetîk têne şeklkirin, da ku biçûk bimînin û hêja werin xuya. Ev huner di çandên din ên rojhilata dûr de jî hene: wek mînak, li Çînê kevneşopa penjing heye, ku kevneşopa bonsai ji wê derketiye holê. Ji bilî wê, li Viyetnamê Hòn Non Bộ nêzika wan e, lê ev kevneşop hewl dide "welat û xwezayên mînyatûr" ên jiyandinê avabike.
Bi nav kirin
Peyva japonî 盆栽, bonsai (bi kurdî: "çandina di hindurê guldankê de") ji peyva çînî 盆景, pinyin pénjĭng pêk hatiye ku tê wateya "dîmena nebatan a di hundirê guldankê de" (盆, pinyin pén, "guldank", 景, pinyin jĭng‚ "dîmen"). Fermo, bonsai ji peyvên "guldank" û "nebat" pêk tê.
Kevneşopa bonsai li gorî çanda çînî hewl dide ku bi awayekî minyatûr harmoniyek di nava du elemantên xwezayê - xwezaya zindî û mirov - çêbike: Dar an devî xwezaya zindî nîşan dide. Kevir û av hêzên xwezayê zindî dikin. Mirov bi xwe jî bi esera xwe - bi guldankê - tê zindî kirin.
Dara bonsai
Li derveyî rojhilata dûr pirr li ser felsefeya bonsai nayê sekinandin û ev felsefe lewra tenê wek dareke estetîk tê nasîn.
Dara bonsai di guldankeke biçûk de tê çandin û ji bo ku dar biçûk û hêja were xuya, şekla wê bi awayeke hişyar tê guhertin. Wek mînak: tal, kok û belgên darê tên qutkirin da ku dar meztir nebe. Yek caran bi alîkariya têlan xuyabûna wê tê şeklkirin, da ku dar xweşik xuya bibe. Şekl kirina darê li gorî wênekariya çînî ya klasîk tê kirin: Ev wênekarî li gorî prensîbên wabî û sabî ya çanda zen tê kirin, ku koka wê di konfusyuîzm û taoîzmê de ye.
Li Japonyayê bonsai li baxçeyan an jî li tokohoma (quncikeke taybet a di hindurê malê de) tên bicihkirin. Darên bonsai, gava meriv baş xwedî bike, karin sedan salî bên.
Guldank
Ji bo wêneyan çarçove çi ye, ji bo bonsai jî guldank ev e. Fermo, guldank beşeke girîng a estetîk a bonsai ye û divê ji her darekê re bi hişyarî bê hilbijartin. Carinan guldank bi taybetî ji bo darên hilbijartî bi karê destê têne çêkirin. Wek mînak: ji çamên kevn ên tîk re guldankên çarkenar ên ne boyaxkirî (bi rengê erdê) xweş lê tên. Ji bo darên zirav ên ku çîçek didin guldankên gilower tên hilbijartin. Ji darên kaskad re (darên ku talên wan ber bi jêr ve dirêj dibin) guldankên kûr pêwîst in, ji ber ku dengeya optîk girîng e û ger guldank ne kûr be, wê çaxê dar kare biqulibe. Ji darên bi şeklê lîterat (darên ku ber bi jor ve dizivirin) guldankên gilawer rind in.
Xwedîkirin
Gava meriv xwedîkirina dara bonsai û riwekên din ên dekoratîf bîne ber hev, wê meriv bibîne ku xwedîkirina darên bonsai hinkî cudatir e.
Erd û kok
Ji ber ku cihê koka darên bonsai bi guldana wê sînorkirî ye, dar nikare kokên nu çêbike. Fermo, dar nikare bi awayeke xwezayî pêş bikeve. Sewa ku dîsa şîn û xweşik bimîne, divê (ji riwekên din zêdetir) bê gubre kirin. Berê erdên klasîk en gubre kirinê dihatin bikaranîn, lê ji ber ku ew dibin sedema zêdebûna xwê ya di hindurê guldankê de, gubre kirina nujên (bi avên mîneralkirî) her ku dibe zêdetir tê bikaranîn.
Tal û pelg
Bonsai darên gelek hesas in, lewra divê meriv rind lê binêre. Heger na, pelgên darê wê bikevin. Herwiha, meriv kare talên hişk û bê pelg wek taybetiyeke estetîk jî bikarbîne.
Pekaçok
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 148 kes (30 malbat) bûn.
Qulereyisî
Qulereyisî (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Qularayisi, Qularayisy), gundekî bi ser Navenda Silêmaniyê ya navçeya Silêmanî ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Auderath
Auderath şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Sarî Çemî Giçke
Sarî Çemî Giçke, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Ciboyan
Ciboyan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Val d'Arry
Val d'Arry, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Şiluku
Şiluku, gundekî ser bajarê Çelê ye.
Glashütte (Sachsen)
Glashütte, bajarekî navçeya (Landkreis) Sächsische Schweiz-Osterzgebirgeê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Omeran, Qulek
Omera, ango Omeran , gundêkî navçeya Kuluya ser bi Qonyeyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e. Gelê gundê eslê, xwe jî herême Semsûr Qonyeyê nefîn bûne.
Omera gundekî Reşî ye û ji beşê Omeran e, kevna digotin gundê herî kevnî ku cara sifte hatine Anatoliyaya Navîn ji duwe li gundên din ên Omeran asîw bûne. Ji ber ve bi pir gundê re dan û şandine xwe heye, meri û merdanê xwe jî li gundê din dor alî xwe jî fere ye.
Cîhe ku li xwendeh hatî avakirin, pir kesa di vê xwendegeh de xwendine û nîşana Netewî şandine. Avakirina Xwendegeha kurdî. Mûderrîs İbrahim Efendi.
Yehya, Qereyazî
Yehya (tr. Yahya), gundekî qereyazîye e.
Gund, di sere sedsala 20´ de ji alîye Sûto Axa, ji eşîra dilxêriyan ve hatiye avakirin. Avvilê wî de mezra eşîra Zirkan, ji gunde Qiskaniye bûye.
Zivinga Hecîeliyan
Zivinga Hecîeliyan (navê tirkî Yağızoymak lê kirine), gundekî navçeya Basan a Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.
Şêx Yaqûb
Şêx Yaqûb, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Schraden
Schraden şaredariyeke navçeya (Landkreis) Elbe-Elster li Brandenburg, Almanyayê ye.
Ezîzabad, Heştrûd
Ezîzabad gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kurdikî (eşîr)
Kurdikan, Kurdkî, Kurdikî, Girdî ango Girdiyan, navê eşîreke Kurdan e. Kurdikan bi zedêyî li Amed, Behdînan, Xerzan, Riha û Serhedê dijîn.
Hîrkaş
Hîrkaş, gundekî ser bajarê Çelê ye.
Kurdikî (eşîr)
Wekî di Şerefname de jî derbas dibe, tê gotin ku Kurdikan di koka xwe de digîjin Mîlan. Dema ku Şerefname hatiye nivîsandin de, Mîr Mihemed, Mîrê Kurdikan bi eşîra xwe ve li nêzîkî Xîzanê dima.
Jicihrakirina eşîrê
Di sedsala 17'an de Osmaniyan xelkê Kurdikan koçberî Serhedê kirine. Ji ber wê yekê îro gelek xelkên ji vê eşîrê li Qereyaziyê, Xursînê, Avnîkê, Kaxizmanê, Erdêxanê, Qersê, Wanê, Mêrdînê (Emrûd)ê û Agiriyê dimînin. Di Qereyaziya Erziromê de gundekî bi navê eşîra Kurdika heye.
Kurdikan ji nav bi dehan eşîrên kurdan de, eşîreke ku peyva kurd di navê xwe de dihewîne. Li gorî hin kesan ev eşîr binemala xwe êzîdî bûne û dîroka gelê kurd de cihekî girîng digirin
Bahasora Mezin
Bahasora Mezin, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Lîsteya sivîlên kurd ên kuştî yên bi destê dewleta tirkî, 2015
Lîsteya sivîlên kurd ên kuştî yên bi destê dewleta tirkî lîsteya mirovên sivîl ên kurd e ku di sala 2015an de ji aliyê dewleta Tirkî ve hatine kuştin.
Pîrmend
Pîrmend gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Segvend
Segvend, anku bozorglar, eşîreke lûran e.
Eşîra Segvend li Lûristanê yek ji eşîrên koçer e. Tê gotin ku xelkê ji wî eşîre bêre li Xûremabade dijiyan û di sedsala 19an de ji aliye mîrê Xûremabade zorekî ji we bajêre hatine koçberkirin.sakvand people are powerfull.
Kanîniyaz
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kanîniyaz 210 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 43 e.
Çamuriya Jorîn
Ev gunda pêşberî çiyayên Agiriya piçûk û Agiriya mezin e. Gundê Çamuriyê wek gundê Çamuriya jêrîn û Çamuriya jorîn dabeşî du gundan bûye. Her du gundan jî şênîyên wê Kurd in.
Şênîyên her dû gundan xizmê hev in. Piranîya şenîyên Çamurîya jêrîn koçî welatên Ewropayê bune. Gelemperî jî koçî Welatê Fransî bûne. Niştecîhên Çamurîya jêrîn piranî ji êla Bekiranîya ne. Ez xwe jî ji êla bekiranîya me. Ji malbata Hecî Ûsiv im. Ez Mihemedê kurê Ehmed, Ehmedê Hecî Seîd.
Diêm
Diêm  gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê  ye.
Torina
Torina, gundekî navçeya Kuluya ser bi Qonyayê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Mêrgan, Çelê
Mêrgan, gundekî ser bajarê Çelê ye.
Zanîngeha Dihokê
Zanîngeha Dihokê  zanîngeheke dewletê li bajarê Dihoka Başûrê Kurdistanê ye.
Di 14ê îlona 1992an de Parlamena Kurdistanê biryara damezrandina Zanîngeha Dihokê ya ji du kolejan stand: Koleja Bijîşkiyê û Koleja Çandiniyê. Di despêka sala akademî ya 1992/1993 de xwendekaran dest bi xwendinê kir. Kursa pêşî di 31ê çiriya pêşîn a 1992an de vebû. Piştre gelek kolejên din jî vebûn. Bo hevtewawkirina struktûra zanîngehê di van salên dawî de gelek navendên zanistî hatine avakirin.
Hestî
Hestî (yan jî hestû) corek ji bestereşaneyê ye. Peykerakoendama mirovên pêgehiştî ji 206 hestiyan pêk tê. Lê bi eslê xwe endamên hestî hemû cor şaneyan lixwe digirin. Şaneya xwînê, şaneya kirkirkê, şaneya masûlkeyê, şaneya demarê, şaneya rûkeşê di pêkhateya hestî de cih digirin. Wekî mînak, serê hestiyên dirêj bi kirkirk dapoşrav e. Xwîn xurek û oksîjen dabîn dike ji bo hestî. Xwîn bi navbeynkariya lûleyên xwînê digihîje hestî, rûyê navî yê lûleyên xwînê bi çînek xaneyên rûkêş ve dapoşrav e. Herwîsa li ser dîwarê lûleyên xwînê de masûlkeyên lûs cih digin. Ji bo hestkirina pesto û azarê şaneya demar li hestî de kar dike. Hesti bi gelemperî ji kirkirk çê dibin. Her wekî hemû corên bestereşaneyan, hestî jî ji xane û madeyên navbera xaneyan (matrîks) pêk tê. Reqbûna hestî ji ber mîneralên kalsîyûmê ye, lê zexmbûna hestiyan ji ber rîşalên kolojen û rîşalên eleastînê ye.
Palpiştkirin û Parastin
Hestî binkeyek req dabîn dike ji bo cihbûn û girêdana masûlkeyan. Endamên navî yên laş diparêze. Destek dide ji bo çêbûna bejnûbala mirov. Hestiyên qefesa sîngê dil û pişikan diparêze, hestiyên kiloxê demaxê dorpêç dike û diparêze, hestiyên birrbirreyê dirkepetikê diparêzê û hestiyên hewzê hêlînek awa dike ji bo endamên koendama herisê, endamên zawûzeyê û endamên koendama mîzê.
Livîn
Hestî cihê girêdanê ne ji bo masûlkeyên peykerê. Gava masûlke girj dibin û xav dibin hestî jî bi navbeynkariya gehan dilive, bi vî awayê ew beşa laş jî dilive.
Berhemanîna xaneyên xwînê
Xaneyên xwînê di nav corek bestereşaneyê ya bi navê moxê hestî de tên berhemanîn. Moxê hestî du cor in, moxê sor û moxê zer. Xaneyên xwînê ji aliyê moxê sor ve tê berhemkirin. Moxê sor li beşa hestiyê îsfence yê hestî de cih digire. Moxê sor ê hestî xaneyên bineratî lixwe digire. Xaneyên bineratî yên moxê sor hemû cor xaneyên xwînê berhem dikin.
Embarkirina mîneralan û Çavkaniya enerjiyê
% 90ê ji mîneralên kalsiyum û fosfar ên laş di hestî de tên enbarkirin an jî ji hestî tê berdan. Kalsiyum mîneralek bingehîn e. Ji bo girjbûn û xavbûna masûlkeyan, meyîna xwînê û ji bo demareragihandinê pêdiviya laş bi kalsiyumê heye. Asta kalsiyuma laşê mirov ji aliyê hormonên kalsîtonîn û parathormonê ve tê rêkxistin. Ji bo diristkirin û bikaranîna molekula ATP (Adenozîna sê fosfatî) û molekûlên asîdên navikî (nukleyî); ARN (Asîda rîbononukleyî) û ADN (Asîda deoksîrîbonukleyî) pêdivî bi fosforê heye. Gava di xwîna mirov de rêjeya kalsiyum an jî fosforê ji asata asayî nizimtir dibe, hinek ji bestereşaneyên hestî hildiweşin û mîneralan ji hesti der didin nav xwînê. Bi vî awayî rêjeya fosfor û kalsiyumê dîsa ber bi asta asayî ve bilind dibe. Li gel embarkirina xwêyan, di doxê hestiyên dirêj de di nav moxê zer ê hestî de, çewrî jî tê embarkirin. Gava pêdivî pê hebe, ev çewriya li moxê zer, ji bo bi destxistina enerjiyê tê bikaranîn.
Hestiyê dirêj
Hestiyên ko dirêjiya wan ji firehiyan wan zêde ye wekî hestiyên dirêj tên navkirin. Hestiyên dirêj doxek dirêj a lûleyî lixwe digirin. Ji hestiyên mil û destê, hestiyên bazû, kewere û zende, şeyên dest û tilî hestiyên dirêj in. Herwisa ji hestiyên ling û pêyê; hestiyê ran, qamîşe, telezime, şêyên pê û pêçî jî mînak in ji bo hestiyê dirêj.
Hestiyê kurt
Li hestiyê kurt, firehî û dirêjiya hestî hema wekhev e. Hestiyên meçeke yê dest û hestiyên bazinê pê mînak in ji bo hestiyê kurt.
Hestiyê kunciyî
Hestiyê kunciyî (bi îngilîzî: sesamoid bones) hestiyên hûrik û piçek glover in. Ji ber ko dişibin tovê kunciyê, vê navê girtine. Hestiyê kunciyî di nav jêyan de cih digire. Jê ,masûlkeyan bi hestîyan ve girê didin. Li gehan pestoya li ser jêyan zêde ye, hestiyên kunciyê, jêyan ji hêza pestoyê diparêze. Hestiyê kulavê çokê mînak e ji bo hestiyê kunciyî. Hin caran hestiyên kunciyî wek hestiyê kurt jî tê polenkirin.
Hestiyê bêserûber
Hestiyên bêserûber xwediyê şêweyêk diyarî nîn in bi gelemperî teşeyê wan aloz e û naşibin hestiyên din. Hestiyê birrbirreyê, hestiyên rûyê mirov mînak in ji bo hestiyên bêserûber.
Xaneyên Hestî
Çar cor xane di pêkhateya hestî de cih digire
Xaneyên çêkerê hestî (Osteoblast)
Hestî ji aliyê xaneyên negehiştî yên bi navê osteoblast ve tê çêkirin. Wateya osteoblast “çekerê hestî” ye. Ango xaneyên osteoblast hestî çê dikin. Xaneyên çêkerê hestî li beşa geşê ya hestî de, li bergê hestî û li ser rûyê navî (endosteum) yê hestî de zêde ne. Xaneyên çêkerê hestî dabeş nabin. Çêbûna hestî wekî hestîbûn (bi îngilîzî: ossification) tê navkirin. Di laşê mirov de hestîbûn bi gelemperî piştî qonaxa kirkirkê dest pê dike, lê hinek hestî jî bê ko qonaxa kirkirkî rû bide yekser wekî hestiyê req dirist dibin. Gava hestîbûn rû dide, xaneyên çêkerê hestî li gel derdana xwêyên kalsiyumê, rîşalên ji proteînên kolojen û elastîn jî berhem dike û der dide derdora xwe. Di heman demê de xwêyên kalsîyumê jî li nav rîşal û proteînande kom dibe. Bi vî awayî derdora xaneyên çêkerê hestî req dibe û xane di nav kelênek (lacune) de asê dimîne. Ji vê gavê şûnve êdî ji bo xaneyên çêkerê hestî, erkê diristkirina hestî diqede û xaneyên çêkerê hestî jî diguherin û êdî wekî xaneyên hestî (ostecytes) tên navkirin.
Xaneyên hestî (osteosît)
Xaneyên hestî (osteosît) xaneyên serekî yên hestiyê pêgehiştî ye. Xaneyên hestî jî mîna xaneyên çêkerê hestî, xaneyên nedabeşdar in. Her çiqas xaneyên hestî di nav kelênê de ji hev cuda cih bigirin jî, ji her xaneyê niçikên sîtoplazma û parzûna xaneyê ber bi xaneyên din ve dirêj dibe, di navbera xaneyên hestî de fersenda têkilîdayîn û alûgorkirina madeyan peyda dike. Ango navbera xaneyên hestî ji pêkhateyek req pêk tê, lê xaneyên hestî bi hev re di nav têkiliyê de ne.
Xaneyên bineratî yê hestî
Xaneyên bineratî yê hestî (bi îngilîzî: osteogenic cells) xaneyên cora sêyem in ko di pêkhateya hestî de cih digirin. Xaneyên bineratî xaneyên negihîştî û neguherbûyî ne. Di nav her çar cor xaneyên hestî de, tenê xaneyên bineratî dikarin dabeş bibin û hejmara xwe zêde bikin. Dema pêdivî pê hebe, xaneyên bineratî dabeş dibin û diguherin bo xaneyên çêkerê hestî (osteoblast). Xaneyên bineratî di çîna navî ya bergê hestî û di moxê hestî de cih digirin.
Xaneyên hilweşînerê hestî
Heke şikestin an jî derizîn di hestiyê mirov de rû bide, ji bo saxkirina hestiyê, xane û şaneyên nû tên çêkirin. Herwisa beşa hestiyê ziyangirtî an jî xaneyên mirî û nekêrhatî jî ji hestî tên dûrxistin. Ji bo hêlweşîna beşa hestiyê ziyangirtî, xaneyên hilweşînerê hestî (bi îngilîzî: osteoclasts) kar dikin. Xaneyên hilweşînerê hestî li ser rûyê hestî de cih digirin. Bi hilweşandina xaneyên hestî, kalsiyum jî serbest dimîne ji bo tevlêkirina nav xwînê. Ango ji alîkî ve xaneyên çêkerên hestî xaneyên nû çê dikin, ji aliyê din ve xaneyên hilweşînerê hestî xaneyên mirî û ziyangirtî hildiweşînin. Bi xebatên van herdu cor xaneyan, şêweyî hestî tê parastin.
Matrîksa hestiyê
Beşa şaneya hestiyê ko di navbera xaneyên hestî de dimêne, wekî matrîks (bi îngilîz: matrix) tê navkirin. Matrîks ji pêkhateyên endamî (organic) û neendamî (inorganic) pêk tê.
Yek ji sisêyê giraniya hestî, ji madeyên endamî pêk tê. Xaneyên hestî û rîşalên kolojen beşa serekî ya endamî ya hestî pêk tînin. Rîşalên kolojen zexmî dide hestî, li hember darbeyên hawirdorê bê ko hestî bitewe an jî kin û dirêj bibe qaîşokiya hestîyê dabîn dike. Rîşalên kolojen di nav madeyek nîvreq de cih digirin, ev made wekî madeya binyat (bi îngilîzî: ground substance) tê navkirin. Madeya binyat jî madeyek endamî ye û hilawîstin û destekkirina rîşan dabîn dike.
Madeyên neendamî yên hestî, berpirsiyarin bo reqbûna hestî. Piraniya madeyên neendamî yên hestiyê ji xwêya kalsiyumê pêk tê. Bi taybetî kalsiyuma fosfat Ca 3 (PO 4 ) 2 û kalsiyuma hîdroksîd bi hevre li derdora rîşalên kolojen berhev dibin û navbera xaneyan de matrîksa req ava dikin. Herwisa li gel xwêyên kalsiyumê, dema hestîbûnê de kalsiyuma karbonat û îyonên wekî sodyum, magnezyum, flor û sulfat jî li hestî tên tevlêkirin.
Bergê Hestî
Bergê hestî (bi îngilîzî: periosteum), perdeyek zexm a li ser rûyê hestiyan e.
Hestî bi perdeyek du çînî dapoşrav e. Navê vê perdeyê bergê hestî ye. Bergê hestî, perdeyek bi hêz e, di bergê hestî de lûleyên xwînê, lûleyên lîmfê û demar hene .Bergê hestî, hestiyê ji hawirdorê diparêze, lûleyên xwînê û demaran bi hestî ve girê dide, ji bo başkirina hestiyê şikestî û ji bo stûrkirina hestiyê, xaneyên nû dabîn dike.
Çîna derve ya bergê hestî wekî çîna rîşalî (bi îngilîzî: fibrous layer) tê navkirin û ji bestereşeneya şidayî (bi îngilîzî: dense connective tissue), pêk tê. Çîna navî ya bergê hestî wekî çîna xaneyî (bi îngilîzî: cellular layer) tê navkirin û ji xaneyên çêkerê hestî pêk tê.
Çîna navî ya bergê hestî ji xaneyên çêkerê hestî pêk tê. Xaneyên çêkerê hestî dabeş dibin û diguherin bo xaneyên hestî (bi îngilîzî: osteocytes). Li gel stûrbûna hestî, şikestin an jî derizên hestî jî ji aliyê van xaneyan ve tên başkirin.
Xaneyên bergê hestî dikarin dabeş bibin û çînên nû li hestî zêde bikin, loma bergê hestî, tîreya hestî zêde dike, hestî stûr dibe .Jê (bi îngilîzî: tendon) û bester (bi îngilîzî: ligament) bi navbeynkariya bergê hestî, bi hestiyan ve tên girêdan. Ji xeynî beşa hestiyê ya ko bi hestiyek din ve geh ava dike, hemû rûyê hestî bi bergê hestî dapoşrav e.
Hestiyê Pitew
Hestiyê pitew (bi îngilîzî: compact bone) yek ji du corê şaneya hestî ye.
Hestî ji du şaneyên sereke pêk te, şaneya hestiyê pitew û şaneya hestiyê îsfencî .Rûyê derveyî hestiyan bi çînek req dapoşrav e, ev çîna hestî wekî hestiyê pitew tê navkirin. Hestiyê pitew şaneyek çirr, req û lûs e. Doxa hestiyên dirêj ji şaneya hestiyê pitew pêk tê. Kelêna nav doxa hestî, moxê hestî lixwe digire. Hestiyê pitew di bin bergê hestî de cih digire, hestiyê diparêze û zexmtiyê dide hestiyê. % 80yê giraniya hestiyê laş ji hestiyê pitew pêk tê.
Şaneya hestiyê pitew ji çînên bazinî yên tenik pêk tê. Çînên bazini wekî perik tên navkirin. Perik (bi îngilîzî: lamellae) li derdora cogên navendî de bi awayekî yeknavendî rêz dibin. Coga navendî û koma perikên dora wê, bi hev re wekî lûle an jî sîstema havers (bi îngilîzî: osteon, Haversian system) tê navkirin. Lûle di hestî de bi awayekî paralelê hev û paralelê doxa hestî dirêj dibin.
Beşên sîstema Haversê
Di hestiyê pitew de sîstema Havers (lûle) ji coga Havers, perikên yeknavendî, xaneyên hestî û cogikan pêk tê.
Coga Havers
Di navenda sîstema Havers de cogek lûleyî dirêj dibe, ev cog wekî coga Havers an jî coga navendî (bi îngilîzî: Haversian canal or Central canal) tê navkirin. Di nav coga Havers de, lûleyên xwînê, lûleyên lîmfê û demar hene. Bi navbeynkariya lûleyên xwînê, xurek û oksîjen ji bo xaneyên hestî tê dabînkirin.
Perikên yeknavendî
Perikên yeknavendî (bi îngilîzî: concentric lamellae), xelekên bestereşaneya hestiyê ne. Perik li derdora coga Havers de bi şêweyek yeknavendî cih digirin. Hejmara perikên yeknavendî li hemû lûleyan de ne yek e. Perik rîşalên kolojen lixwe digirin. Rîşalên kolojen ên perikên cînar, di heman alî de dirêj nabin. Wekî mînak, heke rîşalên kolojen ên perikek ber bi çepê jor ve dirêjî be, rîşalên perika cînar ber bi rastê jor ve dirêj dibe. Rêzbûn û dirêjbûna rîşalan a bi şeweyî dijalî, zexmtiya hestiyê zêdetir dike. Xaneyên hestî (bi îngilîzî: osteocytes) di nav kelênan (lacunae) de, di navbera perikên cînar de cih digirin. Perik li gel rîşalên kolojen, xweyên kalsiyum û fosfor jî lixwe digire, reqbûna hestî ji ber kombûna xwêyan a li navbera rîşalan e.
Cogik
Li şaneya hestiyê pitew de her kelênek bi navbeynkariya cogên gelek biçûk bi kelênên din ve girêdan ava dike, ji van cogên hûrik re tê gotin cogik (bi îngilîzî: canaliculi). Xaneyên hestî yên di nav kelênan, niçikên sîtoplazmaya xwe di cogikan de dirêjê xaneyên din dikin, bi vî awayî di navbera xaneyan de ragihandin çê dibe. Herwisa di navbera coga Havers û xaneyên hestî de alûgorkirina xurek, gaz, mîneral û madeyên paşmayî jî bi rêya cogikan rû dide. Ango cogik him xaneyên hestî bi hev re girê didin, him jî xaneyên hestî bi coga Havers ve girê didin.
Hestiyê Îsfencî
Hestiyê îsfencî (bi îngilîzî: spongy bone /cancellous bone/ trabecular bone). Hestî ji aliyê derve bi şaneya hestiyê pitew dapoşrav e, rûyê navî yê hestiyê bi şaneya hestiyê îsfencî rûpoş e. Cudahiya sereke ya hestiyê îsfencî ji hestiyê pitew ev e ko, hestiyê îsfencî lûle (sîstema havers) lixwe nagire. Li dewsa lûleyan, hestiyê îsfencî ji kêranan (bi latînî: trabeculae) pêk tê. Hestiyê îsfencî bi çavê tazî wekî mîna şaneya hingiv çavçavî xuya dibe. Her wekî hestiyê pitew, hestiyê îsfencî jî di nav kelênan de xaneyên hestî lixwe digire, lê xaneyên hestiyê îsfencî bi awayekî xelekên yeknavendî rezbûyî nîn in. Xane di kelênên nav kêranan de cih digirin. Kêran perikên bi şêweyî pelikên paralelê hev in. Tora kêranan wekî mîna îsfenc xuya dibin. Bi vê pêkhateyê hestî xwe ji pestanên hawirdor û kêşa giraniya laş diparêze, herwîsa kêşa hestî jî kêm dike loma hestî zexm lê hinek sivik dimînin. Valahiyên di navbera kêranan bi moxê sor û lûleleyên xwînê tîjî ne. Her çiqas şaneya hestiyê îsfencî wekî pêkhateyek nerm û bêhêz xuya dibe jî, lê bi eslê xwe hestiyê îsfencî pêkhateyek zexm û mukim e. Di navbera kêranan de moxê sor ê hestî cih digire. Moxê sor xaneyên bineratî yê xaneyên xwînê lixwe digire. Hemû xaneyên xwînê ji aliyê moxê sor ve tên berhemkirin. %20ê hestiyên laşê mirov ji hestiyê îsfencî pêk tê.
Moxê hestî
Moxê hestî an jî mejiyê hestî (bi înglîzî bone marrow) şaneyeke nerm e û dişibe jelatînê. Ev şane xaneyên xwînê û xaneyên lîmfê berhem dike, loma têkiliya wî bi sîstema lîmfê û sîstema gera xwînê ve heye. Hestiyên pehn ên wekî hestiyên kilox, hestiyên hewzê û hestiyê singê, moxê hestî lixwe digirin. Her wiha hestiyên birrbirre û hestiyên dirêj ên wekî hestiyên ran, hestiyên parsû û hestiyên bazû (humerus) jî moxê hestî lixwe digirin. Li nav hestiyên mirov de du cureyî moxê hestî heye, moxê sor û moxê zer. Di nav hestiyên zarok û yên mirovên têgihîştî de cihên moxê sor ê hestî ne yek e. Di laşê zarokan de moxê sor di nav hestiyê îsfencî û di kelêna moxê piraniya hestiyan de cih digire. Ji dayikbûnê heta temenê heft salî, li nav hestiyên zarokan de tenê moxê sor berhem dibe. Her ko zarok mezin dibe, moxê sor ê di kelêna moxê de hildiweşe û diguhere bo şaneya çewrî ya bi navê moxê zer. Ango piştî temenê heft salî, li hin beşên hestiyan de dewsa moxê sor, moxê zer cih dibe. Ji ber vê yeke, di laşê mirovê têgihîştî de moxê sor tenê li hin beşên tewerepeykere de heye. Wekî mînak, hestiyê kiloxê, hestiyên birrbirreyê, parsû, hestiyê sîngê û hestiyê qorikê moxê sor ê hestî lixwe digirin. Herwisa hestiyê ran û hestiyê bazû jî moxê sor lixwe digirin. Moxê zer ê hestiyan gelek xaneyên çewrî lixwe digire. Di demên asayî de moxê zer wekî embara çewrî kar dike. Heke di laş de ji ber xwînçûna zêde, kêmxwînî peyda bibe, dibe ku moxê zer biguhere û bibe moxê sor û xaneyên xwînê çê bike. Hemû cureyên xaneyên xwînê ji aliyê moxê sor ê hestiyan ve tê berhemkirin. Di moxê sor de xaneyên bineratî (stem cells) heye, bi dabeşbûn û guherîna van xaneyan, xaneyên xwînê û yên lîmfê tên çêkirin.
Val de Drôme
Val de Drôme, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Hebi
Hebi, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Henanê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.427.700 kesî
Märkischer Kreis
Märkischer Kreis, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Gêrê
]] Gundê Gêrê an jî Girkebir ), gundekî ser navçeya Heskîfê Elihê ye. Alînê, Bîrikê, Lepêna, Kuneynê, Kefralbe, Kanyamezin, Mebîya û Dêrhavê gundên cîranê wê ne. Yek ji wan gundên ku nêzîkê Êlihê ne.
bavikê mezin ku ji warê tê gotin: Mala Şêxa, Mala Oso, Mala Baraviya ji bilî van bavikan çend bavikên piçûk jî tê de hene.
Gundê Gêrê bi tirkî Büyükdere köyü li bakûrê Kurdistanê girêdayî navçeya Êlihê ya bi navê Heskîfê yê.Li gund 45 mal avayê. Yê li gund dijîn hemû kurdin. Ji rexê Mala Şêxê û Seyîd e Becirmanî vê hatiye avakirin. Gelê gund seyîd û şêxin. Gêrê gundekî beravê yê. Li jêrê bi navê Alînê û li jorê jî bi navê Bîrikê gund henê. Gûzê gêrê li beravê dê bi dengê. Karê gundî ya cotkarîyê. Yê ku li gund dijîn hemû alîkariya bi hevdurê dikin û bi çand û hunera kurdî dijîn. Di gund de yekîtiyek herî xweş heye. Kêf û şahiyê bi hevre dikin û şîn û kesera bi hevre dikşînin.
Xwendevanên medresa û dibistana gellek in. Mele û mamosteyên herî hêja tê de hene ji bilî wan endazeyar, karsaz, parêzer, hosteyên avahiya, hosteyên baroyê avê ji tê de hene. Aboriya wan bi ajotina zeviyan e, çandiniyên bi pirahî:genim, ceh û nîsik in. Heywana ji xweyî dikin; mêşin, bizin û çêlekên wa hene. Mastê wan û nexasim penêrê wa bi navûdeng e. Lê mixabin van salên paşî xweyîkirina heywana kêm bûye.
Danîkeş
Danîkeş, navê yek ji gundên gundistana Nigill, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Bad Bertrich
Bad Bertrich şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Gêrê
Çun o hatına Batmané pır hesaye lewra rojén 6 cara serwisa Samet çe û té. gündi hewceyiyén xwe lı Batmané bı ci tinın. Jı lazmatiyén jı nışkave yek dıkan heye dıkana Mela
Danîkeş
Rewşa xwendin û perwerdeyê
Ji 557 kes rûniştvanên Danîkeş, 338 kes dikarin bixwînin u binivsînin (183 mêr, 155 jin).
Gêrê
Leystık ji hebun weki xar û pere, revandin, darûqîtik, xezalê, zellê zellê, goke, tefş û gok, maşik, kerkê reş û dirêj, leystika niftikê, sê gavê, karîş û leystika gustîlk (şirt), tew, çı feyde yek jı van leystıka ji nema.
Bı şevé gohdariya çirokén Xalê Yahya, Xalê Mahbedin, o nérina şıbaké ka berf té an nay, jı her tışti xweştırbu... ne çirok man, ne berf. Kanîyê Gêrê hebûna gundê. Kanya Mîra, Kanya Kenerê, Bırka Hacî, Kanya Kurmik henê. Gundî bi va kanîya erdên xwe av didin û ji van kanîya avê divê xwîn. Kanya Mîra ava wê zahf xweş û zelale.
Xanzar, Gercan
Xanzar, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Ereqtû
Ereqtû gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kanîkêtkê
Kanîkêtkê, gundekî ser bajarê Çelê ye.
Kelekawe
Kelekawê (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Kalakawe), gundekî bi ser Navenda Silêmaniyê ya navçeya Silêmanî ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Siyaw
Siyaw, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Burunagil
Burnagil, gundekî navçe Kuluya ser bi Qonyayê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Zawîte, Gêman, Çelê
Zawîte, gundekî ser bajarê Çelê ye.
Glinde
Glinde, bajarekî navçeya (Landkreis) Stormarnê li herêma Schleswig-Holstein a Almanyayê ye.
Max von Oppenheim
Max (Freiherr) Bon Oppenheim (jdb. 15ê tîrmeha 1860an li Cologne, m. 17ê çiriya paşîn a 1946an li Landshut) parêzer, dîplomat, dîroknas û arkeologê kevnar ê almanî. Endamê Xanedana Banka Oppenheim bû. Di sala 1899an de dev ji dîplomasî berda û Tell Halaf kifş kir.
Mîrzoyan
Mîrzoyan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Încîla Barnabas
Destnivîsara wê ya herî kevn bi zimanê Îtalî P.Z. di sedsala 15’an an 16’an de derket. Ji sedsala pêşî û heta bi sedsala 15’an tu agahî û delîl tune ku bawermendên Mesîh Încîla Barnabas bi kar anîbin û ew tu caran ji aliyê tu dêra Xirîstiyanî nehatiye pejirandin. Sedema vê yekê ew e ku Încîla Barnabas bi nakokiyan tije ye:
Di beşên 20 û 21’ê de ew dibêje ku Îsa li gola Celîlê li keştiyekê siwar bû û dema ku ew gihîşt Nisretê, ew li qeraxê golê ji aliyê gundiyan ve hat vexwendin. Lê di navbera van herdu cihan de 25 kîlometre hene û ji bilî çiya û çol û çolistanê tu tiştê din tune. Wek ku tu bêjî: Ez bi keştiyê ji Entabê çûme Urfayê... Nivîskar li ser xwe dibêje ku ew şagirtê Îsa Mesîh e, lê ew qet bi welatê Îsrael nizane.
Di beşa 3'an de (3:217) nivîskar dibêje ku Pontiyos Pîlatos hem di dema bûyîna Îsa de (sala 4’an B.Z.) û hem jî di dema mirina wî de (sala 30’î P.Z.) li herêma Filîstîn û Cihûstanê waliyê Romayiyan bû; lê belê li gor çavkaniyên dîrokî û arkeolojîk, Pîlatos P.Z. di sala 26’an de ji aliyê împerator (qeyser) Tîberyos ve ji bo Filistîn û Cihûstanê walî hat kifşkirin.
Nakokiyeke din jî ew e ku Îsa (mesele di beşa 42:2'an de) qebûl nake ku ew bi xwe Mesîh e. Ev yek hem li gor Încîlê û hem jî li gor Quranê ne rast e.
Ev û gelek şaşiyên din bûne sedem ku îro dîroknas û pisporên dîn û diyanetê Încîla Barnabas wek Încîleke rast qebûl nakin.
Qabaxtepe
Qabaxtepe gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 111 kes (21 malbat) bûn.
Ereblû, Heştrûd
Ereblû gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Fichtwald
Fichtwald şaredariyeke navçeya (Landkreis) Elbe-Elster li Brandenburg, Almanyayê ye.
Minyaniş
Minyaniş, gundekî ser bajarê Çelê ye.
Çoplî
Çoplî, gundekî navçeya Kuluya ser bi Qonyayê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Val-de-Vie
Val-de-Vie, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Karêze
Karêze, gundekî gundistana Seraya navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Karêze 874 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 151 e.
Enercan, Tebrîz
Enercan, gundekî ser bi navenda bajarê Tebrîzê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Zanîngeha Selahedînê
Zanîngeha Selahedînê, ango Zanîngeha Selahedînê (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî Zankoy Salahaddin), berê Zanîngeha Silêmaniyê di sala 1968an de hate damezrandin û sala akademî 1982/1983 bi cihê bû. Ew ji nav her sê zanîngehên Kurdistana Îraqê zanîngeha herî mezin e. Ew li herêma paytextê Hewlêrê ye. Zanîngeha Selahedînê endamê Civata Zanîngehên Navneteweyî ye. Niha 12 kolejên wê hene.
Beuren, Cochem-Zell
Beuren şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Silsile
Silsile (ji erebî: سلسلة, farisî: silsilah, bi tirkî: sülale) tê wateya silala ruhanî, navê eşîreke Lûran e.Eşîra Silsile wekî lûr tê zanîn, bêle Vladîmîr Mînorskî di gotara xwe a "Lak" di Ensîklopediya Îslam e de, Silsiliyan li ser kurdên Lek dijmere. Bi rastî jî du hev qebîlê silsiliyan, bi navê Biranavend û Zend kurdên Lekin. Xelkên ji we eşîrê pirranî li qeza silsile dijîn.
Mezra, Xinûs
Mezra, gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.
Çemî, Çelê
Çemî, gundekî ser bajarê Çelê ye.
Glücksburg (Ostsee)
Glücksburg (Ostsee), bajarekî navçeya (Landkreis) Schleswig-Flensburgê li herêma Schleswig-Holstein a Almanyayê ye.
Huixian
Huixian, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Henanê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2004an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 790.000 kesî
Sîrawa
Sîrawa, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Gêlûk
Gêlûk, gundekî ser bajarê Çelê ye.
Bahasora Piçûk
Bahasora Piçûk, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Împeratoriya Rûsî
Erdnigarî
Împeratorî di navbera 1742 û 1867an de (bi tevlêbûna xaka dewletên îroyîn Estonya, Letonya, Lîtvanya li Dewletên Baltîk, Fînlenda, beşeke mezin ji Polonya, herêmên li bakurê rojhilatê Tirkiye û Alaska) gihîştiye asta herî mezin. Bi vî awayî (piştî Împeratoriya Mongolan) di dîrokê de dewlet an serweriya herî mezin a hevgirtî.
Di sala 1917 de, împeratorî bi deh welatên cîran re sînor bû: Norwêc, Swêd, Împeratoriya Almanî, Awistirya-Mecaristan, Romanya, Împeratoriya Osmanî, Farîs, Efxanistan, Çîn û Korêya Bakur bi Japon. Di heman demê de bi Deryaya Baltîk, Deryaya Reş, Deryaya Qezwînê, Okyanûsa pasîfîk, Deryaya Oxotskê, Deryaya Bering, Deryaya Sîbîryayê ya Rojhilat, Deryaya Laptev, Deryaya Karayê, Deryaya Barents û Deryaya Navîn re hevsînor e.
Axa Rûsyayê herî dawî bi qasî 22,7 mîlyon kîlometre çargoşe hema hema şeşemîn axa erdê girtibû. Ew ji Deryaya Reş û Deryaya Baltîk heta Okyanûsa Pasîfîk bi awayekî rojava-rojhilat bi qasî 10,000 kîlometre dirêj bû. Ji bakur ber bi başûr ve bi qasî 5000 kîlometre dirêj bû.
Nifûs
Împeratoriya Rûsyayê karaktera piretnîkî ya Rûsyayê ya Tsardomê mîras girt û di dirêjahiya hebûna xwe ya 196 salan de pêşdeçûna wê domand. Gelên ku piştgiriya dewletê dikirin Rûs ("Rûsên Mezin") bûn, Ukraynî ("Rûsên Biçûk") û Belarûsî jî wekî parçeyek yekpare ya gelên rûsî yên sêalî dihatin hesibandin.
Ji demên berê ve, împeratorî hejmareke mezin ji eşîrên piçûktir Finî û Siberî û her wiha Teterên Krîmê, Çuvaş û Başkîran di nav xwe de dihewand. Bi bidestxistina parêzgehên Deryaya Baltîkê di destpêka sedsala 18-an de, ji bilî gelên Baltîk, nifûsek girîng a Alman-Baltîk hate zêdekirin, ku paşê di siyaset û civaka Rûsyayê de rolek girîng lîst.
Berfirehbûna nav Asyaya Navîn ku di nîvê sedsala 18an de dest pê kir koçerên Qazax zêde kir û dabeşkirina Polonyayê nifûsek girîng a Polon û Cihû zêde kir. Di sala 1917de, dora du-sêyan hemî Cihûyên li cîhanê li Împeratoriya Rûsyayê dijiyan, pirraniya wan li devera ku jê re tê gotin Pale of Settlement.
Li Fînlendaya Mezin a Rûsyayê, mijarên Romanovan Fînlendî û Swêdî bûn. Zêdetir berfirehbûna rûsan gelên Qefqasya û cihêreng ên Asyaya Navîn kirin bindestên taca Rûsî. Li gorî serjimêriya yekem a tev-Rûsya ya 1897an, Rûsiyên Mezin tenê ji sedî 49ê nifûsa giştî ya împeratoriyê pêk tînin.
Ecemî, Heştrûd
Ecemî gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Saîb
Saîb, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Meydan, Motkî
Meydan, gundekî girêdayî navçe Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.
Valorbiquet
Valorbiquet, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Nameya Şagirtiyê
Almanya
Sertîfîkayên karkerên jêhatî an sertîfîkayên îmtîhanê yên di pîşeyên cihêreng de wekî sertîfîkayên dawîn têne derxistin, bi sertîfîkaya testa şagirtiyê re wekhev in. Divê sertîfîkaya şagirtiyê bi belgeya azmûna şagirtiyan bi qanûnî tê xwestin neyê tevlihev kirin.
Ji ber guhertina rêziknameyên pîşesaziyê, piştî ezmûna gerîdeyê derbas bike dikare beşdarî dibistana masterê bibe. Berê bi kêmî ve 3 sal ezmûnek pîşeyî wekî şagirtî pêdivî ye ku ji 1ê ve tê xwestin. Di Çileya 2004an de, ev êdî ne hewce ye.
Rojda Demîrer
Rojda Demîrer an jî Rojda Demirer (jdb. 12ê tebaxa 1980an li Enqere, Tirkiye ) lîstikvana şano, sînema, televîzyonê  û dûblajvaneke kurd e.
Nameya Şagirtiyê
Awistirya
Li Awistirya sertîfîkaya şagirtiyê wisa digirin:
Rojda Demîrer
Jiyana wê
Rojda Demîrer di 12ê tebaxa 1980an de li Enqereyê di malbateke kurdên Amedê de ji dayîk bûye. Xwişka wê ya mezin Rûken Demîrer û kuzena wê Belçim Bilgin jî lîstikvan in. Dema Demîrer heft salî bû bavê wê ji ber şêrpenceyê mir. Ew bi diya û xwe û Rûken re dijiya. Di 8 saliya xwe de Demîrer Radyoya Enqereyê ya Saziya Radyo û Televizyonê ya Tirkiyeyê (TRT) a dewletê dest bi bernameyên zarokan kir. Di salên 1997-2001 de Demîrer li Enqereyê li Konservatuara Dewleta Tirkiyeyê a Zanîngeha Hacettepeyê lîstikvaniyê xwend. Piştî ku mezûn bû, ji sala 2003 heta 2008 li Şanoya Dewletê ya Trebzonê xebitî.
Nameya Şagirtiyê
Swîsre
Li Swîsreyê, piştî qedandina şagirtiyê, xwendekar distînin:
Büchel
Büchel şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Qizirabad
Qizirabad gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nameya Şagirtiyê
Swîsre
Mezûn (Gymnasium an BMS ) sertîfîkaya Matura werdigirin.
Axmûs
Axmûs, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Rojda Demîrer
Kariyera wê
Ji bo rola xwe ya di rêzefîlma drama ya ciwanan a televizyonê ya kanala Show TVê Melekler Korusun de, wê di sala 2010 de Xelata Televizyonê ya İsmail Cem ji bo "Lîstikvana Herî Baş Di Rêzefîlma Televizyonê ya Ciwanan de" wergirt.
Herî dawî li taxa Nişantaşi ya Stembolê bi xwişka xwe Rûken re ji bo firoşgeheke çîkolateyê bi navê keybanûya fransî "Marie-Antoinette Chocolate" vekir.
Destana Rojava (albûm)
Destana Rojava albûma hunermendê kurd Şivan Perwer e.
Dirêle
Dirêle, Dirêłe, navê yek ji gundên gundistana Nigill, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor Serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Dirêle 151 kese (74 mêr, 77 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 42 e.
Rewşa xwendin û perwerdeyê
Ji 151 kes rûniştvanên Dirêle, 84 kes dikarin bixwînin u binivsînin (42 mêr, 42 jin).
Êla Kîsan
Êla Kîsan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Gogler
Gogler, gundekî navçeya Kuluya ser bi Qonyayê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Mezra, Gûzereş, Çelê
Mezra, gundekî ser bajarê Çelê ye.
Hohenbucko
Hohenbucko şaredariyeke navçeya (Landkreis) Elbe-Elster li Brandenburg, Almanyayê ye.
Dipdede
Dipdede, gundekî navçe Kuluya ser bi Qonyayê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Daretuy Serû
Daretuy Serû (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Daratuy Saru), gundekî bi ser Navenda Silêmaniyê ya navçeya Silêmanî ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Dirbêsî, Qoser
Dirbêsî, bajarokê bi ser navçeya Qosera Mêrdînê ve ye.
Le Trio Joubran
Le Trio Joubran (, ango ) komeke muzîkê ya gelêrî ya filistînî ye ku ûdê bi awayê trîo (sêmend) bikartînin. Ev sêmend ji brayên Samir, Wissam û Adnan Joubran pêk tê. Birayên Joubran bi binyad ve xelkê Nazarethê ne û niha wextê xwe di navbera bajarên Nazareth, Ramallah û Parîs de diborînin.
Xanîyê sêgund
Xanîyê sêgund, gundekî ser bajarê Çelê ye.
Saint-Sauveur-d'Aunis
Saint-Sauveur-d'Aunis, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Nizar, Çelê
Nizar, gundekî ser bajarê Çelê ye.
Saint-Sauvant, Charente-Maritime
Saint-Sauvant, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Natalie Dormer
Natalie Dormer, lîstikvana televîzyon û fîlimê ya Brîtanî. Bi rola Anne Boleyn de di rêzefîlma The Tudors a hilberîna Showtime û bi rola Margaery Tyrell, bi hilberîna Home Boxê, di rêzefîlma Game of Thrones de, bi awayekî berfirehî hate nas kirin.
Le Trio Joubran
Brayên Joubran ji malbateke navdar ku xwedî mîraseke hunera zengîn û dewlemend hatîne. Dayika wan, Ibtisam Hanna Joubran, Muwashahat (helbestên ku bi binyad ve ji Endulusê ne) digotin, bilêv dikir, her wisa bavê wan jî di nav çêkerên enstrûmentên bitêl ên herî navdar de bû li Îsrael û li dinyaya ereban.
Natalie Dormer
Jînenîgarî
Natalie Dormer di 11ê Sibata 1982an de hate dinê. Dormer ewil dibistana navîn a Chiltern Edge xwend, paşê jî Dibistana Bilind a Blue Coat Reading xwend, Natalie di pola şeşan de di dibistana navîn a kuran de perwerdeya xwe dewam kir. Ew li ba bavmaliya xwe (zirbav), bi xwişka xwe Samantha û birayê xwe Mark re li bajarê Reading a Birîtanyayê mezin bûn Di serdema xwendina xwe de, bi kesayetiya xweya pêşeng wekî xwendekarek mînak hate nişandan, bû alîkarê rêveberê tîma netball a dibistanê û di tîma axaftvan a dibistanê cih girt. Natalie Dormer ji ber van erkan li gelek welatan geriya.
Di salên dibistana xwe de, wê li Dibistana Dansê ya Allenova dans de perwerdeya dansê dît. Dormer, xwe wekî "hêviya akademîk" a malbata xwe bi nav dikir. Di azmûna A-Asta ku wê serdana beşa Dîrokê ya Zanîngeha Cambridge kir lê ji bo vê beşê pêla têr bidest nexist. Piştre biryar da ku ji bo lîstikvaniyê beşdarî hilbijartinan bû û li Akademiya Hunerên Dramatîk a Webber Douglas dest bi perwerdehiya lîstikvaniyê kir.
Kariyera wê
Piştî perwerdehiya şeş mehan li Akademiya Hunerên Dramatîk a Webber Douglasê di sala 2015an de bi rola xwe bi navê Victoria, di fîlima Casanova de yekem car dest bi kariyera xwe ya lîstikvaniyê kir. Derhêner Lasse Hallström ji dema komedî ya Dormer bi bandor bû senaryo ji bo wê hate berfireh kirin. Ji ber hêz û performansa wê ya di rolê de, wê bi Touchstone Pictures re jibo sê fîliman peyman îmze kir, lê yek ji van fîlman nehatî kişandin. Di sala 2005an de, di rêzefîlma TV'yê Distore Shores de bi roleke piçûk lîst. Piştê fîlma Casanova, neh mehan Natalie bêkar bû, û got "Di 12 mehên kariyera xweya lîstikvaniyê de dersa çêtir min ji vê demê a dikarim bêjim min dît." Di sala 2006an de bi navê rola Phillippa Balfour di rêzefîlma Rebus The Falls de lîst.
Sala 2007 û 2008an de, rêzefîlma The Tudors I. û II. Bi rola navê jina Qarala Brîtanya VIII. Henry, Anne Boleyn, lîst û bertekên pir erênî stand. Performansa Robert Abele, yek ji nivîskarên tabloya LA Weekly e anî ziman ku "Natalie Dormer, wekî Anne Boleyn, sofîstîke bi dilşewatî berbiçav radigihîne ... Ez difikirim ku ew ji Tudors re wek hûrîyek efsûnî, dem-rawestîn dilxweş e."
Guillermo Lasso
Guillermo Lasso Mendoza, di 16ê Çiriya Paşiyê ya 1955 de li Guayaquil ji dayik bû, ji 24ê Gulana 2021-an ve Serokkomarê Komara Ekuadorê e.
Elvar Olya
Elvar Olya, gundekî ser bi navenda bajarê Tebrîzê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Pîrewmeran
Pîrewmeran, gundekî gundistana Mîredê ya navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Salih Zeki
Salih Zeki (jdb. 1864, Stenbol - m. 1921, Stenbol) zanyarê matematîkê yê bi eslê xwe tirk ê Osmaniyan bû. Berhema wî a bi nav û deng "Asar-ı Bakiye" (Helbestên Nemirî" ye. Wî li ser zanyarên misilman ên ku li ser zanistên dixebitîn lêkolîn dikir. Ew bi zanist û felsefeyê ve diket, bi taybetî zanista zanyarên misilman an lêkolîn dikir.
Pîrewmeran
Hejmara rûniştvanan
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Pîrewmeran 562 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 84 e.
Hesar, Qulek
Hesar, gundekî navçe Kuluya ser bi Qonyayê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Herscheid
Herscheid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Märkischer Kreis li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Valsemé
Valsemé, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Jiaozuo
Jiaozuo, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Henanê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 3.755.100 kesî
Dixê
Dixê  gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Mifkî
Mifkî an Mifikan eşîrekî Kurdên li Qirşehîr û Enqere´ye.
Pîrî
Pîrî, gundekî ser bajarê Çelê ye.
Lengerêz
Lengerêz, navê yek ji gundên gundistana Nigill, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Lengerêz' 243 kese (92 mêr, 151 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 71 e.
Rewşa xwendin û perwerdeyê
Ji 243 kes rûniştvanên Lengerêz, 140 kes dikarin bixwînin u binivsînin (54 mêr, 86 jin).
Mêhrdar
Mêhrdar gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.