cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gava ku masî tî dibin (pirtûk)
Romaneke nivîskar Helîm Yûsiv e, sala 2009an li Amadê ji aliyê Weşanên Lîs ve hate weşandin. Li gorî romanên wî yên berê zimanê "gava masî tî dibin" hêsantir û rihettir tê xwendin. Rastnivîsa Kurdî ya vê romanê jî li gorî romanên Yûsiv ên berê baştir e. Roman behsa kesekî bi navê Masî dike. Lê çîrokbêjê romanê ne kesê yekem, ne jî kesê sêyem ê ku em baş nas dikin e. Çîrokbêjê mijarê kesê yekem û kesê sêyem ên piçekî ecêb in. Ecêb in ne ku nenas in. Kuçikê Masî, deriyê mala wî, marê reş yê di binê xaniyê wî de. Pirtûkên wî, nivişta wî bi xwe ji xwe re çê kirî, şûtika wî û hwd.
Çîroka Masî ji destpêkê heta dawiyê trajîk e. Masî mirovekî ne weke mirovên li dora xwe xuya dike, lê din rastiyê de dema xwendevan berê xwe vî karekterî, wê tê derxe ku çîrokên mîna yên Masî li derdora wan jî hebûn û bahoza hestan a Masî hetta carinan bi wan re jî peyde dibû. Masiyê li gorî der dora xwe ecêb, ji destpêkê ve diyar e di nava lêgerînekê de ye. Lêgerîna çi ye? Bersiva we yekser nayê dayîn. Kurdên ku xerîbî û mişextî para wan a jiyanê ne wê zê tê bigihijin ku Masî li xwe bi xwe digere. Pêşî dibe dîndar, di pirtûkên dînî de li rastiyê û li xwe digere. Paşê jî di nava siyaseta çepgir (an jî weke xwendevan bi min re ew hîs çêbû ku siyaseteke çepgir a Kurd bû) de cihê xwe girt. Di vê navberê de Masî keçekê nas dike û dil dikeviyê.
Masî demeke zêde nakeve navberê, dide dûv heskiriya xwe û berê xwe dide çiyayê Kurdistanê. Bûyerên ecêb tên serî Masî. Di şerekî gelekî xeddar û newekhev de cihê xwe digire. Ev şer bi tîbûnê destpê dike. Masî û hevalên wî çiqasî bi çiyê ve hildikişin tî dibin. Ev tîbûna ku carinan rastî, carinan mecazî ye, di tevahiya romanê de behsa wê tê kirin. Êdî ji xwendevan re maye biryarê bide ka ev tîbûna çi ye. Dostanî, hevaltiya çiyê, dilsozî, li aliyê din xiyanet, rûyê reş ê dijmin û şer. Yeko yeko ji devê şahidên bûyeran, şûtik, pêlav, niviştê û hwd. têne xwarê. Çîroka Masî di berfê de digihêje qonaxa ku êdî berjêr dibe. Lingên Masî di berfê de dişewitin û bi riyeke dûv dirêj xwe digihîne Stenbolê ji bo ku derman bibe. Paşê dîsa vedigere bajarê xwe, xaniyê xwe ku wî bi xwe ji xwe re çêkirî. Wê demê hin aliyên din ên çîroka Masî ronî dibin. Çawa bavê wî di dema qaçaxçitiyê de hatiye qetilkirin. Dayika wî çawa emrê Xwedê kiriye û peydekirina kûçikê wî yê dilsoz.
Ji destpêka çîrokê heta dawiyê, sînorên ku welatê Masî parçekirine geh hene û geh nînin. Geh dil û cigerên wî parçekirine û geh dilê wî ji wî veqetandine. Ji ber zexta ku esker êû polêsan dewleta lê Masî biryarê dide berê xwe bide oxirê û pişta xwe bide felekê û biçe Ewrûpayê. Beriya vê yekê bike jî dixwaze soza dayî hevelê xwe yê Amedî bi cih bîne. Wêneyê keça wî bide keça wî. Masî bi zor û zehmetî diçe Amedê, bi ser malê ve dibe û li wir jî bûyerên ku mirov êdî ya rastî hinç li bendê ye diqewimin. Ji ber ku nivîskar, beriya bûyer biqewime, nîşanên bi vî rengî dide. Di dawiya romanê de beriya Masçî berê xwe bide Ewrûpya wê timî lê tîbe, keçika dilketiyê careke din dibîne.
Ev çîroka Masî behsa hin pirsgirêkên Kurdan û Kurdistanê jî dike, lê ya herî zêde di romanê de derdikeve pêş reşbînî û xemgîniye. Ji destpêka romanê heta dawiyê barekî giran, ewrekî reş li ser romanê heye. Xwendevan jî dema ji bûyereke trajîk derbasî ya din dibe, ji êşekê derbasî ya din dibe, her cara ku rûpelekî diqulipîne, li bendeyê ji bo kêliyekê ev bar kêm bibe, ew ewrê reş xwe ji ser bide alî. Lê nivîskar vê daxwaza xwendevan bi cih naîne. Ya rastî hîsseke wisa bi xwendevan re çêdike, weke ku bi qesd û bi daxwaz ev yek kiribe. Aliyê herî lawaz ê romanê jî ew e ku hêvî di ti deverên wê de nîne. Hêvî carinan dîq bike jî, ew bi dizî ye û xwendevan pê nahise.
Gaus Electronics
Gaus Electronics ( rêzefîlmeke televîzyonê ya Koreya Başûr a sala 2022an e ku Kwak Dong-yeon, Ko Sung-hee, Bae Hyun-sung û Kang Min-ah wek sereke-artîst tê de dilîzin. Ew li ser bingeha webtooneke bi eynî sernavê ye ku ji aliyê nivîskar Kwak Baek-soo ve hatiye çêkirin û li ser kanala Naver hatiye weşandin. Ev rêzefîlm dramayeke orjînal ya Olleh TV ye, û li ser platforma wê û servîsa medyayê ya OTT Seezn ji bo weşanê berdest e. Ji xeynî vê rojên înê û şemiyê li ser kanala ENA di saet 21:00 (KST) de, ji 30ê îlonê heta 5ê çiriya paşîn a 2022ê hatiye weşandin.
Xulase
Rêzefîlm li ser karmendên ofîsê yên Tîma Bazarkirinê ya 3an ya li baregeha amûrên malê ya Gaus Electronicsê ye ku şirketeke pirneteweyî ye. Ew xweşî û zehmetiyên jiyana karmendiya ofîsê, û hezkirin û hevaltiya di navbera karmendan de ronî dike.
Çawik, Merîwan
Çawik gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Merîwanê ye.
Möckmühl
Möckmühl bajarokekî navçeya (Landkreis) Heilbronnê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Le Pallet
Le Pallet, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Pîrelî
Pîrelî, gundekî bi ser navçeya Giyadîna Agiriyê ve ye.
Microsoft Edge
Nivîsbariya gerok (bi îngilîzî: browser), bi pergala Windows 10 dixebite. Ji bo gerîna ser malperên (rûpel) înternetê.
Pößneck
Pößneck, bajarekî navçeya (Landkreis) Saale-Orla-Kreisê li herêma Turîngiyaya Almanyayê ye.
Microsoft Edge
Microsoft Edge piştra Internet Explorer dervekirin.
Armissan
Armissan, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Demirçî, Serab
Demirçî, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Qitlû
Qitlû gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 736 kes (195 malbat) bûn.
Xelan
Xelan, gundekî bi ser navçeya Mêrgesor ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye, yek ji gundên eşîra Dolemerî ye.
Ziya
Ziya,  Ziya' , gundekî Tazexurmatûyê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Neudenau
Neudenau bajarokekî navçeya (Landkreis) Heilbronnê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Başt (bajar)
Başt, navê yek ji bajarên li parêzgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmedê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye. Di nav bexşa Bexşa Navendî ya Baştê de ye.
Gásadatjávri
Gásadatjávri, goleke di nava sinorê parêzgeha Finnmarka Norwêcê de ye. Gol li Deşta Hardangerviddayê cih digire û bilindahiya ji asta deryayê 396 mêtre ye.
Karwan Kamil
Karwan Kamil bi navê rastî Karwan Kamil Ehmed Doskî , hûnermendekî kurd e. Ew yekem kasetê xwe di sala 1987an de belavkirya. Her ji zarokanî xwe strana gotîn e. Herwesa karê montajê jî kirya li kanalê K.Tv duhok.Bavê wî li sala 1996 şehîd bûye. Karwan Kamil di çendîn karnvar û Konsêrtan de beşdarî kirîye herwes di kanalê weka Vin tv,Korek TV,Kurdistan TV,Duhok TV û Waar TV de stran gotin e û bejdarî kirî ye.
Çavkanî
https://www.youtube.com/channel/UCHU_6J56W-Ylj10lg0ObbIg
Qerqatkê
Qerqatkê (bi tirkî: Dikmetaş), gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Dewleta tirk navê Dikmetaş lê kiriye. Gundekî kevn e. Li ser rêya hevîrmêş e. Li dora wê gundên bi navê Elwendiyê, Beduliyê, Qancoxwazkê, Qazox û Kanîspiyê hene.
Gund ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye xirakirin. Niha kes lê rûnanê. Erdê gund bi xêr û bêr in. Ziyaretek bi navê Mezrikê li aliyê wê yê Başûr dikeve. Li Mezrikê darên tihok û guvîjan hene. Kes newêre destê xwe bide van daran. Ji lewra dar gelekî pîrbûne û heta mirov dikare bibêje riziyane. Li vê ziyaretê marê reş ên mezin hene. Kes wan nakuje, ji ber ku pîroz têne dîtin. Mar jî bi kesî venadin. Li ser wan gelek tişt têne gotin. Di navbera Qerqatkê û Bedulyê de li hemberî aşê gund ê bi avê dixebite hin xirbeyên dîrokî hene. Lê belê di binê erdê de wenda bûne û li ser wan cot tê kirin. Li Rojhilatê Qerqatkê Qerqatka Kevin heye. Kolike wer diyare bi destan ew kolik çêbûye û ji dema baweriya kevin a Kurdan maye. Ji ber Qazox bi xwe jî kolikekî mezin e. Kolikê Qazox jî eşkereye bi destan çêbûye. Li Qerqatkê jî kolikek heye. Li cem vî kolikî goristanên kevin hene. Ji şiklê kêlikên goran diyare, ew kolik ên misilmanan nînin. Berê wan li rojê ne. Kolik an jî til in bi vî rengî li gundên derdorê jî hene. Li gundê nêzî Qerqatkê li Tilebûş jî kolik an jî tilekî bi vî rengî heye.
Li Rojavayê Qerqatkê çiyayê Qerejdaxê weke tabloyekê radiwest e. Ava kaniya Qerqatkê havînan hinik e, zivistanan germ e. Li derdora deh darên tûyê yên mezin li gund hînê hene. Gund debara xwe bi genim, ceh, nîsk, nok û bîstanan dikir.
Çavlikan Wezîr
Çavlikan Wezîr gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Merîwanê ye.
Cabrîm
Cabrîm, gundekî girêdayê navçeya Têrcan a Erzînganê ye.
Pannecé
Pannecé, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Preetz
Preetz, bajarekî navçeya (Landkreis) Plönê li herêma Schleswig-Holstein a Almanyayê ye.
Şêrpence
Şêrpence yan penceşêr (bi inglîzî cancer) sinfek ji nesaxîan e ko saloxeta wê ya herî berçav dabeşbûna jikontrolder a xaneyan û şîyana van xaneyan jibo êrîşkirina bo ser şaneyan e. Ev êrîşkirin bi du awayan çê dibit: rastûrast hingavtina şane û xane ên hevsî (dagîrkarî) an belavbîna jibo şaneyên dûrtir (metastaz an metastasîs). Metastasîs ew qonaxa belavbûnê ye ko xaneyên şêrpenceyê bi rêya xwînê an lîmfê dihên birin bo cihên dûr.
Reichertshausen
Reichertshausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Pfaffenhofen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Şêrpence
Gelek coreyên şêrpenceyê hene:
Komelgeha Zerayen
Zerayen (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: Zarayan), komelgeheke Derbendîxanê (Silêmanî, Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1978an de hatiye avakirin.
Di sala 1978an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 10.085 kesan.
Young Royals
Young Royals rêzefîlmek dramayê ya swêdî ye ku ji hêla Nexiko ve ji bo Netflix-ê hatî hilberandin. Rêzefîlma ku derhêneriya wê derhênera kurd-swêdî Rojda Sekersöz kir, li çaraliyê cîhanê li ser Netflix di 1ê Tîrmeha 2021-an de hate berdan. Sezona duyemîn ji bo 1-ê Mijdara 2022-an hate ragihandin. Rêzefîlm li ser prensê ciwan ê swêdî Wilhelm e ku hevzayendiya xwe kifş dike û tevî hemû bendewarî û astengiyên civakî hewl dide ku jiyanek serbixwe bi dest bixe.
Naverok
Piştî çend revînan, Prens Wilhelm, kurê duyemîn ê Qralîçeya Swêdê Kristina ya Swêdê, tê şandine dibistana konseya elît a bi prestîj Hillerska. Li wir fersendek jê re tê pêşkêş kirin ku bibîne ka ew bi rastî kî ye û çawa dixwaze jiyana xwe ya paşerojê bijî. Birayê wî, kronprens Erik, berê çûye ev dibistana şevînî. Hevşagirtê wî August, pismamê wî yê duyemîn û hevalê Erik yê baş, Wilhelm digire nav lênêrîna xwe.
Di dibistanê de zarokên din ên esilzade yên mîna Felice dixwînin, lê mirovên herêmî yên mîna Simon û xwişka wî Sara jî diçin dibistanê. Di destpêkê de Wilhelm ji xwendina li Hillerska hez nake. Dûv re Wilhelm dest bi kêfa jiyana dibistanê dike û wextê xwe bi hevalên August û klûbê kevaniyê re derbas dike. Felice hewl dide ku têkiliyek bi Wilhelm re pêşve bibe, ku bi dilxwazî ​​​​dixwaze bibe beşek ji malbata padîşah da ku hêviyên diya xwe ya hişk bicîh bîne. Lê ji destpêkê ve Wilhelm bi Simon re eleqedar e, ku ji xwendekarên dibistana konseya elît cûda ye. Di lîstikek futbolê de, Simon jiyana Wilhelm li bajêr li derveyî dibistana konseyê nîşan dide û wî bi heval û malbata xwe re dide nasîn. Di vê navberê de, August bi pirsgirêkên aborî yên malbata xwe û narkotîka xwe re têdikoşe. Di vê navberê de, Sara ya ku ji ber otîzm û ADHD'ê zehmetir e ku hevaltiyê bike, xwe digihîne Felice ya ku hespê wê diparêze ji ber ku ditirse siwar bibe û tenê li ser daxwaza dê û bavê xwe hespê xwedî dike. Bi demê re hevaltî di navbera herduyan de çêdibe. Felice bi August re têkiliyek kurt dest pê dike heya ku ew fêr dibe ku wî Sara maç kiriye.
Piştî ku kronpres Erik di qezayek gerîdeyê de dimire, Wilhelm ji nişka ve dibe yekem di rêza paşguhkirina text de. Ji bo qedandina dibistanê li Hillerska dimîne. Şevek, gava Simon û Wilhelm bi hev re dirazin, bi dizî ji hêla August ve têne kişandin. August di destpêkê de dixwaze vîdyoyê veşêre, lê lê dema Wilhelm pirsgirekên aborî yên malbata wî jê dipirse, ew vîdeoya wan a seksê diweşîne. Lêbelê ew hê nizane ku Wilhelm ji diya xwe xwestiye ku xercên xwendinê bo August bide. Vîdeo skandalek navneteweyî derdixe holê û Wilhelm û Simon dikevin nava çavên çapemeniyê. Qralîçe Kristina kurê xwe neçar dike ku têkilî û vîdyoyê înkar bike ji ber ku ewê tevahiya padîşahiyê skandal bike. Wilhelm vê yekê dike û bi vî rengî Simon, yê ku bi hev re pêşerojek bawer dikir, diêşîne. Prensê welîaht hewl dide ku mebestên xwe ji Simon re vebêje, lê Simon xemgîn e ku ew naxwaze hestên xwe yên rastîn qebûl bike û bijarteyek dide wî: an têkiliyek wan a fermî heye an qet tune.
Felice nikare fêm bike ka kesek çawa dikaribû kasêta seksê biweşîne, Felice dest bi lêkolînê dike. Ew di demek nêzîk de kifş dike ku vîdyo divê ji aliyê August ve hatibe kişandin. Sara jî dizane ku ew August bû ji ber ku wê dît ku ew vîdyoyê barkir. Felice Wilhelm di derbarê August de ronî dike. Ew dilşikestî dibe û radigihîne ku ji niha û pê ve êdî August ji bo wî ne endamê malbatê ye. Dema ku dixwaze îxaneta August ji diya xwe re vebêje, wê bersivê dide ku ew çend roj e bi vê yekê dizane. Wilhelm ji ber nebûna piştevaniya diya xwe matmayî dimîne. Di roja dawî ya dibistanê de beriya betlaneyên Noelê Wilhelm li ber dibistanê bi hembêzeke ji dil xatirê xwe ji Simon dixwaze û di heman demê de hezkirina xwe ji wî re eşkere dike.
Concord
Pir bajar bi navî Concord hene:
Eich, Rheinland-Pfalz
Eich şaredariyeke navçeya (Landkreis) Alzey-Wormsê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Lor, Aisne
Lor, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Meyan
Meyan, gundekî bi ser navçeya Giyadîna Agiriyê ve ye.
Google Chrome
Google Chrome an jî bi Google, gerokekê (bi îngilîzî: browser) înternetê ye û belaş e.Google Chrome di sala 2008an de hate avakirin.
Sevim Tanürek
Jiyana berî
Di navbera salên 1950-1959'an de di Radyoya Enqereyê ya TRT'ê de derket ser dikê. Pişt re li Stenbolê dest bi perfomansên xwe yên sahneyê dike.
Qotûrlar
Qotûrlar gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 317 kes (97 malbat) bûn.
Meleqere
Meleqere, gundekî bi ser navçeya Giyadîna Agiriyê ve ye.
Mitirê Newton
Mitirê Newton (kurtenavê xwe: ya Nm) yekê zivirarê ye. Hên jî mitirê Newton yekê germê û karê ye. Mitirê Newtonek e.
Ferhad Shakely
Ferhad Shakely, ango Ferhad Şakelî, nivîskar û helbestvanekî kurd e.
Ferhad Şakelî di sala 1951ê de li başûrê Kurdistanê, li herêma Kerkûkê hatiye dinyayê. Ew li Kurdistanê di salên 1973–74an de di rojnameya Birayetî de dixebite û li Swêdê jî di hundirê deh–panzdeh salan de bi kurdî û swêdî du kovaran Svensk–Kurdisk Journal 1985–1989 û Mamostay Kurd 1985–1996 derdixe. Di destpêka salên 1970î de li zanistgeha Bexdayê ziman û edebiyata kurdî kurdî xwendiye. Di salên 1974-1975an de pêşmerga bû. Li pey belavbûna şoreşa Kurdistanê du salan li Sûrî û Libnanê mijûlê karê siyasî û çandî bû. Di sala 1977an de hat Almanyayê û nêzîkî salekê li wê derê ma, paşî hat Swêdê.
Wî heta niha heşt kitêbên şiîran û kitêbeke kurteçîrokan bi kurdî weşandine û heft kitêbên zarokan jî ji swêdî wergerandine zimanê kurdî. Wî bi swêdî jî kitêbeke helbestan û du antolojî weşandine. Wekî din bi nave Kurdish Nationalism in Mem û Zîn of Ahmed–i Khani kitêbeke bi îngilîzî derxistiye û şiîran wî hatine wergerandin bo zimanên înglîzî, swêdî, erebî, farsî, îtalî, îslendî û tirkî bûne.
Ferhad Şakelî yek ji zimannas û kurdîzanên herî navdar, naskirî û berhemdar yên Kurdistanê ye. Ew herdu zaravayên kurdiya başûr û bakur (soranî û kurmancî) baş dizane û dersa rêziman û edebiyata kurdî dide û ta niha gelek vekolînên zanistî liser edebiyat, dîrok, fîlozofî û tesewuf li Kurdistanê bi înglîzî û kurdî belav kiriye. Şakelî herweha fêrî zaravayên Hewramî û zazakî jî dike.
Ew niha (2012) li Swêdê dimîne û li Zanîngeha Uppsalayê mamostetiya zimanê kurdî dike.
Gepî
Gepî , gundekî bi ser dêhistana Miyankûhê ya şaristana Deregezê ya parêzgeha Xorasana Rezewî ve ye. Di gund de zimanê kurmancî tê axavtin. serjimarî 2007: 50 malbat; 153 kes
Gundên Erebawat (0.4 km) Kokan(6.6 km) Derwendî jêr (5.2 km) Meyab(6.1 km) li derdora wê ne.
Cinesker
Cinesker an jî  Cin'esker , gundekî bi ser Qubîna Batmanê ve ye.
Serabîz (gundistan)
Gundistana Serabîz navê herêmeke gundistanî ye li Bexşa Navendî ya Baştê ku bi Şaristana Başt ve girêdayî ye. Herêm dikeve nav parêzgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmed ya Rojhilata Kurdistanê.
Paulx
Paulx, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Çalakvanî
Çalakvanî, çalakdarî yan jî aktîvîzm çalakiya kesekî yan bizavekê ya ku ji bo guherîn, kartêkirin û bicihanîna raman û projeyên siyasî û civakî dixebite.
Neguhdariya sivîl, xwepêşdan, berhevkirina îmzeyan, komkirina pere, grev û karberdan, kampanyayên siyasî, çalakiya parastina jîngehê û çalakiya gerîlayî nimûneyên çalakvaniya mirovan in.
Kesên ku van çalakiyan dikin ji wan re çalakvan, çalakdar û aktîvîst dibêjin.
Neckarsulm
Neckarsulm bajarokekî navçeya (Landkreis) Heilbronnê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Çinare, Merîwan
Çinare gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Merîwanê ye.
İsmail Çoban
İsmail Çoban (jdb. 1ê kanûna paşîn 1945a li Çorumê) wênesaz û grafîker e. Yê ji Tirkiya ye û niha Ew li Almanya dijî.
İsmail Çoban ji malbateka kurd-tirk-elewî ye. Piştî qedandina pîşeya terzîtiyê û dibistana navendî li Stenbolê İsmail Çoban di navbera salên 1960î û 1995'a perwerdeya mamostetiyê dixwîn e.
Piştî xebata çar mehan weke mamoste li Misirc/Ridvan kardik e, di navbera salên 1965'a û 1968'a li Zaningeha Hunerê li Stenbolê dixwîn e. Paşê çend mehan weke wênekêş û nûçegihan li bakurê Kurdistanê dixebit e. Di sala 1969'a de diçê Almaniya û li wir di çend cihan de xwendin û xwe didomîne sala 1971ê û paş li bajarê Wuppertalê weke wênesaz û grafîker dixebit e.
Di 30 salî de İsmail Çoban berhemek mezin bi wateyek navnetewî afirand û bi qasî 400 pêşengehan wî danîşan kirin. Hunera wî hem ji aliyê çanda almanî û hem jî ji ya gelên Tirkiy ve tesîra xwe girtiye û hem ji di bin bandora daxwaza nêzîkbûn û hev fêmkirina gelan de maye. Çoban xwe weke "hunermendekî cihanî" dide naskirin.
Weqfa İsmail Çoban
Ji bo alîkarî û piştgiriya hunermendên ciwan, ên kû hunera wan dikarê nêzîkbûna navbera gelan de pêş de bibê, İsmail Çoban di sala 2006'a de Weqfa İsmail Çoban ji bo piştgiriya hunermendên ciwan  ava kir. Ji bo despêkê İsmail Çoban berhemên xwe bi nirxê 1.000.000 Euro kir xizmeta weqfê. Bi vê weqfê İsmail Çoban dixwazî bibê alîkar ji bo hunera wan hunermendên ciwan ku dikarê bibê pêngavek di nêzîkbûna navbera almanan û biyaniyan de û li aliyê din bibê navendek ji bo hunera wan mirovên kû hêjî weke "biyanî" (xerîb) li Almanyayê dijîn.
Mela, Giyadîn
Mela, gundekî bi ser navçeya Giyadîna Agiriyê ve ye.
Mac OS
Mac OS, kurtênivîs bona Macintosh Operating System (Sîstema Şixulandinê(Karî) ya Macintoshê), yek jî bi bingeha rêzê Sîstema Şixulandinên navrû ya grafîkî a bikarhênerê ji aliya Apple Computer hatê dewlemend kirin bona hêza sîstemên komputerê xwe, Macintoshê.
Mac OS bi saya navrû ya grafîkî a bikarhêner gelêr bû. Peşkêşkirina esas ê yekem di 1984'an de bi Macintosh 128K bû.
Beqerî
Beqerî, masiyê beqerî yan şilavil di gol û çeman de dijî. Masiyekî hov e. Masiyên biçûk dixwe. Beqeriyekî qert dikare ji du kîloyan girantir be. Goştê wî xweş e lê tijî dasî ye û xwarina wî zehmet e.
Louâtre
Louâtre, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Dikanlû
Dikanlû, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kurdikan, Giyadîn
Kurdikan, gundekî bi ser navçeya Giyadîna Agiriyê ve ye.
Péret
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Se'd bin Ebî Weqas
Se'd bin Ebî Weqas (jdb. 592, Meke - m. 675, Akîk) sehabeyên ku bi cinetê ve hatiye Mizgîn kirin ê bi nav û deng ku ji wan re "Aşereyê Mubeşere" dibêjin.
Xêxe gimgim
Xêxe gimgim xexê gimgim zaf şîrîn e. Her xex bi sere xo şanoyo... Name xexo nîyaro: Altan(alto) Mustafa(miço) Xaço(xaço)...
Se'd bin Ebî Weqas
Bi xwe bi saya Ebûbekir ve bûye Misilman.
Kuh Mere Xamî (gundistan)
Gundistana Kuh Mere Xamî navê herêmeke gundistanî ye li Bexşa Navendî ya Baştê ku bi Şaristana Başt ve girêdayî ye. Herêm dikeve nav parêzgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmed ya Rojhilata Kurdistanê.
Gavdnjajávri
Gavdnjajávri, goleke di nava sinorê parêzgeha Finnmarka Norwêcê de ye. Gol, li Deşta Finnmarksviddayê cih digire û nava Parka Neteweyî ya Øvre Anárjohka de ye.
Preußisch Oldendorf
Preußisch Oldendorf, bajarekî navçeya (Landkreis) Minden-Lübbeckeê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Koran
Du cihên bi vî navî hene.
Arques, Aude
Arques, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Topalhesen
Topalhesen, gundekî girêdayê navçeya Têrcan a Erzînganê ye.
Sede
Sede, gundekî Tazexurmatûyê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Bertreville-Saint-Ouen
Bertreville-Saint-Ouen, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Reichertshofen
Reichertshofen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Pfaffenhofen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Çoîn, Merîwan
Çoîn gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Merîwanê ye.
Lincoln
Pir wateyên Lincoln hene.
Siza
Siza yan jî ceza, bi gelemperî, sepandina encamek nexwestî an ne xweş e li ser komek an kesek, ku ji hêla rayedarek ve tê birîn, di çarçoveyek ji dîsîplîna zarokan bigire heya qanûnên tawanan, wekî bersiv û rêgiriyê li hember kiryarek an tevgerek taybetî ku nexwestî tê dîtin an nayê qebûlkirin. Lêbelê, gengaz e meriv ji hev cihê bike ku di navbera têgihiştinên cuda ên cûrbicûr de ceza çi ye.
Telxab (gundistan)
Gundistana Telxab navê herêmeke gundistanî ye li Bûstan (bexş) ku bi Şaristana Başt ve girêdayî ye. Herêm dikeve nav parêzgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmed ya Rojhilata Kurdistanê.
Apple Safari
Safari wekî Microsoft Edge û Mozilla Firefox gerokek (browser) ji bo înternetê ye.Bi giştî ji bo bikarhênerên ku pergala xebitandinê ya Apple Mac OS Xê bikartînin, hatiye amadekirin.
Safari li gorî rêjeya bikaranînê li ser Cîhanê geroka çaremîn e.Di sala 2006an de rêjeya bikaranînê ji sedî 3.5 e.
Aşî karwan
Çêkirin
Pîvazan li rêşkerê bidin, berdin nava rûnbirêşkê. Heya zerayî pê ket, biqijilînin. Hêkan bêî ku biçelpînin, hûr bikin navê. Nan bipişirîninê. Li ser daxwazê dikarin, nan kerî jî bikin.
Simaq û xwêyê pê werbikin, bi germî bînin ser destexaneyê (sifre) û servîs bikin.
Gimbsheim
Gimbsheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Alzey-Wormsê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Prichsenstadt
Prichsenstadt, bajarekî navçeya (Landkreis) Kitzingenê li herêma Bavyeraya Almanyayê ye.
Andrew Jackson
Andrew Jackson (jdb. 15ê adarê 1767 li Waxhaws; m. 8ê hezîranê 1845 nêzîkê Naşvîl, Tênêsî) ji sala 1829 heya 1837, serokdewletê DYA'yê, yê heftem bû.
Yek ji damezîrênerên Partiya Demokrat (DYA) e. Bi bernavkê „Old Hickory“ (gûzê kokim, gûzê berê) dihat bangkirin. Ji ber ku dema dîl dikeve destê brîtanî ji aliyê serbazekî brîtanî ve bi şûrê, ji ser-çavê xwe tê birîndar kirin û cîhê birînê her dimîne. Serokdewletekî bibandor bûye. Yekem serokdewlet, ê ji malbateke bijarte nehatiye ye. Roleke mezin di damezirandina saziyên dewletê û danîna normên wê de lîstiye.
Di dema wê de kevnexwediyên Amerîkayê (îndiyanî, çermesor) gelek hatine kujtin. Ji ber wê, ji Jackson re gotine "neyarê îndiyaniyan". Perwerdeyeke kêm dîtiye. Di 18 saliya xwe de dest bi xebatê (li cem parêzerek) kiriye. 1788, dibe sozger. Tevlî meclîsa ku mekezagona federedewleta Tênêsiyê nivîsandiye dibe. 1798, di dadgeha bilind Tênêsiyêde dibe dadger.
Ji ber nakokiyên siyaset demekê ji siyasetê vedikişe, ji 1805 heya 1812 xanûmanê xwe birêvedibe, cotyariyê dike. Sala 1806ê di dueloyekê de giran birîndar dibe. Carekê din jî du duşerkiyê de birîndar dibe ku ev gule ziyanê dide mîdeya wî.
Neuenstadt am Kocher
Neuenstadt am Kocher bajarokekî navçeya (Landkreis) Heilbronnê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Stêr Stêrokê (stran)
Stêr Stêrokê, navê straneka zaroka ye ji peyvên Mihemed Amîn Doskî û awaz (melodî) Diyarê Kurd hatiye gotin bi şêwê doqolî bi dengê Diyarê Kurd û Solîn Bedel û berhemê kenalê Waar TV li Duhokê.
Le Pellerin
Le Pellerin, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Babuyî (gundistan)
Gundistana Babuyî navê herêmeke gundistanî ye li Bûstan (bexş) ku bi Şaristana Başt ve girêdayî ye. Herêm dikeve nav parêzgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmed ya Rojhilata Kurdistanê.
Loupeigne
Loupeigne, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Huainan
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 2.333.896 kesî
Patolojî
Patolojî, şaxêk zanîstiya tenduristiyê ku bi rêbazên zanistî nexweşî ya lêkolîn dike, li ser sedemê ku nexweşî yan zêde dike, vekolîn a, ka ew çawa bandor li tan û organan dikin, bi taybetî morfolojîk (forma, dîtbar) yên organên nexweş hûrmalîn dike û sedemê nexweşî dertîne holê. Bi vê yekê patolojî, bingehîn a zanistî ya tibbî çêdike.
Patolojî, di anatomî û fîzyolojî yê de agahîyên ku tên bidestxistin bi çav an jî bi mikroskop ê hûrmalîn dike. Bi ditînê anormal ku têne tespîtdike û zûtir têgihiştina nexweşî yê bidestdike. Di roja me de bi taybetî teşhîsa tûmor a û gelek teşhîsên nexweşîyên din ku ji aliyê patolojî yê de bê hûrmalîn kirin.
Etîmolojî
Patolojî, bi yewnanî bi berhevkirin a "(pathos) xebat (logos) zanistî" ê pêk hatiye.
Komelgeha Hacîawa
Hacîawa (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: Hajiawa), komelgeheke Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1988an de hatiye avakirin. Di sala 1988an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 35.000 kesan.
Gomîk
Gomîk, gundekî bi ser navçeya Giyadîna Agiriyê ve ye.
Korîtî
Korîtî ji ber rewşa bedenî yan jî psîkolojîk nedîtin yan jî nebaş dîtinê ye.
Korîtiya yasayî
Di cîhanê de bo rewşa derenceyên kêmdîtinê û korîtiyê heye. Ji bo kêmdîtinê divê asta dîtinê di navbera 6/60 û 20/60 de be. Ji bo korîtiyê jî divê ji 6/60an kêmtir be.
Qeza
Ji ber qezayan gelek kes kor dibin. Sedema vî tiştî xerabûna bedena mirovan e. Gelek caran bi qezayan anatomî û morfolojiya çav xera dibe, rehên sînîran diqete an jî xwîn ji mejî tê ku cihê dîtinê xera dike.
Di vir de dibe ku ne korîtî destpê bike. Di qezayan de mirov dikare tenê nêviyê dîtina xwe an jî çaryekê dîtina xwe wenda bike.
Nexweşiya albînîzmê
Nexweşiya albînîzmê yek ji sedemên korîtiyê ye. Nexweşiya Leber's Congenital Amaurosis jî dikare ditinê qels bike an jî mirovan kor bike/bihêle. Nexweşiyek din jî Sendroma Bardet-Biedl e.
Nexweşiyên zikmakî
Hin nexweşî dikarin di zikê dê an jî di dema zayînê de jî çavan kor/qels bike. Yek ji wan mîrkutok e ku heke zarok di zikê dê de bi vê nexweşiyê bikeve çav xera dibin. Nexweşiyek din jî toksoplasmoz e.
Jehrîbûn
Hin jehr jî sedema korbûnê ye. Yek ji wan metanol e ku di alkola sexte de ye çav xera dike.
Dermanên bijîşkî
Hin dermanên di bijîşkiyê de jî kêm caran dibe sedema korîtiyê. Ev derman ji hêla bijîşk ve li gorî rewşê tên bi kar anîn. Sedema korîtiyê gelek caran ne ji derman lê ji dozaja wê yê.
Korkirin
Yek ji sedemên mezin jî kor kirin e. Korkirina ji bo ceza kirinê jî zêde ye. Amaneh Bahramî jineke îranî ye. Ji ber kezab avêtina ser rûyê wê kor ma.
Welat (rojname)
Rojnameya kurdî ya hefteyî Welat di meha Sibat a 1992'yan de dest bi weşana xwe kir.
Ev rojname, ji aliyê Musa Anter (Apê Musa), Feqî Huseyîn Sagniç, Serhat Bucak, Zubeyir Aydar û gelek rewşenbîrên din ve li Stenbolê hat avakirin.
Piştî ku di sala 1994'an de ev rojname hat girtin, xebatkarên wê dest bi weşandina rojnameyeke din a hefteyî ya bi navê Welatê Me kir.
Çûr, Merîwan
Çûr gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Merîwanê ye.
Şoreşa Sipî
Şoreşa Sipî li sala 1963yê Şahê Îranê îlan kir. Bi dûçûna wê paketê ax û zevîyên di bin kontrola mollayên Şîî de xist nav malên dewletê.
Pérols
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Pandemiya vîrûsa Koronayê
Belavbûna Pandemî ya Korona Covid-19 pandemiyeke nexweşiya vîrûsa Covid-19 e ku di dawiya meha kanûna pêşîn a 2019an de li bajarê Wuhana Çînê xuya bû û li pê re li seranserî cîhanê jî roj bi roj tê tomarkirin. COVÎD-19 ji alîyê Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê (RTC) ve pandemî hatiye îlankirin.
Epîdemîolojî
Di derbarê zêdebûna hêjmara Covid-19 pêşdîtinên cûrbecûr hatina hesibandin. Ev pêşdîtin navbera 2,13 û 3, 11 cîh digire jibo ku belavbûn bi xwe ji holê rabî ev hêjmar li ser 1 tê hesibandin. Di dîroka 22.01.2019 de lêkolinerên bajarê Wuhanê li ser 425 pêketina kesên vîrûsa Covid-19 analîzek lidarxis û divê analîzê de pêş hate dîtin ku ev vîrûs ji mirovan jî tê wergirtin. Rojên berî de hêjmara wergirtina Covid-19 di nav 7,4 rojan carek derdiketa du caran. Temenê emrê wergirtinên vîrûsê 59 sal û pêvajoya kurkketinê 5,2 roj bû.
Jînbûna Covid-19 li ser materyala
Nivîskarên lêkolînê ragihandin vîrûsa ku ji hêla Covid-19ê berpirs e, mîna vîrûsa SARS li hewayê dikare bijî.
Encamên lêkolînê nîşan didin Covid-19 ji hêla hilgirê ku qet semptoman nîşan nade bi hêsanî di hine dî bigerîne. Rîska ku Covid-19 di ser rûzemanan re di mirova bigere ji ya SARSê zêdetir e.
Tecrûbeyan nîşan da ku vîrûsa korona li ser plastîk an jî pola 2-3 rojan, li ser kartonê 24 saetan li ser sifirê jî 4 saetan dikare bijî. Dema ku vîrûs nû derketî holê dihate gotin tenê çend saetan dijî.
Ji ber vê jî hewceyî pê heye ku destikên deriyan, bişkokên hilanokan, bûroyên şîrketan tim werin paqijkirin.
Her wiha tiwaleta hevpar jî dibe sedema ku nexweşî di mirov bigere.
Kesên ku bi Covid-19ê ketin çawaw ku semptoman xwe nîşan dan mirov dikare bigerîne. Ango dema ku kuxikê, sincîrîna laş û zehmetiya hilmstandinê derkete holê di mirovan digere. Hin nexweş li gel ku ti semptoman nîşan nadin jî digerînin. Ev jî dibe sedem ku mirov bi rehetî nikare pêşî li berbelavbûna vîrûsê bigere. Her wiha karantînaya 14 rojan jî rîska ku vîrûs di mirovan bigere ji holê ranake.
Lêkolêran ji bo ku vîrûsa Covid-19ê li hewayê belav bikin nebulîzator bi kar anîn. Bi vê teknîkê li hewayê 3 setan bi rengê partîkulan şopên vîrûsê hatin dîtin.
Lê pisporên din dibêjin nebulîzator kuxik û pişkandna nexweşxan bi rengekî rast pêk neanîne, berevajî vê jî rîska ku bi rengekî çêkirî bi rêya hewayê di mirov bigere zêde kirine. Ango tê diyarkirin nebulîzator ne modêlek e rast e.
Vîrûs piranî dema ku nexweş dikuxin an jî dipişikin bi dilopên biçûk ên mîkro di mirovan digerin. Li gorî lêkolînên berdest ev partîtulên ku li hewayê belav dibin, tenê çend saniyeyan sax dimînin.
Ji ber vê tê pêşniyarkirin ku mirov metroyekê dûrî van peşkan be û tim destê xwe bişo.
Nîşan û Berjengên Nexweşiyê
Nexweşiya Covid-19 bi rengekê serekî nexweşiyeka koendama pişyê ye û li destpêkê dikare xwe wekî Nexweşiya persîvê nîşan bide. Lê di kesên berataf da, rewşa nexweşî dikare gelek zû ber bi xirabbûnê ve biçe û bibe sedema bertengîya pişîyê ya demildest û rawestiyana gurçikan û mirinê.
Xwe Parastin
Vîrûsa Covid-19 bi rengekê serekî nexweşiyeka koendama pişyê ye û li destpêkê dikare xwe wekî nexweşiya persîvê nîşa bide. Lê di kesên berataf da, rewşa nexweşî dikare gelek zû ber bi xirabbûnê biçe û bibe sedema bertengîya pişîyê ya demildest û rawestiyana gurçikan û mirinê.
Kesê ku vîrûsa nexweşiyê werdigire dikare heta 14 rojan bê nîşanên nexweşiyê be. Li destpêkê nexweşî wekî tayê anko zêdebûna germî ya laşî, koxik û behntengîyê xwe nîşa dide. Nîşanên edetîyên persîvê (wekî hatinexwara avê ji difinê anko pozê, û bêhnişîn) ne berbelav e. Kêmtir ji 4 ji sedê ji nesaxan jî tûşî zikçûnê dibin.
Pêşnasî ya yekem
Covid-19, koronavîrûs 2019, korona 2019, vîrûsa korona 2019, nexweşiyeka vîrûsî ye ku bi sedema hewdana bi vîrûsa SAR-CoV-2ê peyda dibe. Ev nexweşî sedema peydabûna pejîkekê li sala 2019ê ye ku ji welatê Çînê dest pê bûye û heta niha li zêdetir ji 60 welatên cîhanê belav bûye. Ev vîrûs bi rengekê serekî koendama pişiyê tûş dike û li goreyê zanyarên heyî, dikare bi rêya peşikên ku ji koendama pişiyê ya kesên nexweş derdikevin û li derdorê belav dibin kesên sax jî tûş bikin. Ji dema wergirtina vîrûsê heta peydabûna nîşanên nexweşiyê dikare 2 heta 14 roj derbas bibin.
Ev nexweşî ji bo cara pêşîn li Çînê hat dîtin, lê heta niha jî jêdera vîrûsê cihê gumanê ye. Hindek ji salixên destpêkê amaje dida ku ji çekçekûlan derbasî mirovan bûbû. Lê salixên paştir behsa coreyekê mûrîxweran dikir. Jêdera pêşîn her çi bûbe, niha êdî vîrûsa şîyana wê heye ku ji mirovekî derbasî yê dî bibe û tirsa wê heye ku ji pejîkeka xwecihî bibe panpejîkeka cihanî. Gelek welatan ji tirsa veguhastina wê vîrûsê firrîna balafirên rêvîngan ji Çînê û ber bi Çînê rawestandine.
Îbn Quteybe
Îbn Quteybe (jdb. 828, Dînewer, Îran - 885 Bexda), alimekî Îslamê ye. Ji malbateke kurd a rewşenbîr hatiye. Ji ber hindê perwerdehiyeke baş dîtiye, perwerdeya pêşî li cem bavê xwe stand dûra li cem Elcahiz stand. Di gelek şaxên zanistiyê de bûye pispor, Zanyarê hedîs, tefsîr, dîrok û fîlolojiyê bû.
Ji kurdên misilman ê pêşîn yê sedsala 9an e. Navê wî  Ebû Ebdullah Muhemed bin Muslîm bin Quteybe ye. Bi kurtasî Îbn Quteybe tê naskirin. .
Îbn Quteybe li ser tefsîr, fiqih, fîlolojî, wêje, stêrnasiyê xwedî 'îlm bû û gellekî pirtûk nivîsî.
Rohrbach, Bavyera
Rohrbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Pfaffenhofen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Tersak
Tersak, gundekî girêdayê navçeya Têrcan a Erzînganê ye.
Pîtagoras
Pîtagoras, fîlozof û matematîknasê yewnanî ye ku di salên 580 û 500 berî zayînê de jiyaye. Teorema wî ya herî navdar, teorema Pîtagoras (teorema pîtagorî) ye. Ew weke bavê hijmaran tê naskirin.
Îbn Nedim
Îbn Nedîm navê tam "Ebûl-Ferec Muhemmed bin Ebî Yaqûb Îshaq bin Muhemmed bin İshaq en-Nedîm" e, di navbera salên 935- 990 de jiyaye. Nivîskarê ereb ê bîbliyografyayê ye ku bi pirtûka xwe ya "Fîhrîst" ve tê naskirin.
Arquettes-en-Val
Arquettes-en-Val, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Singûsîr
Singûsîr, singosîro xwarineke Botanê ye. Ji parxanê ango singê berxê tê amadekirin. Orjînal ev e, lê di demên dawiyê de bêhtir qelî tê bikaranîn.
Amadekirin
Di badiyekê yan teştekê de av û simaqê tevlîhev bikin. Parxan an qeliyê berdin quşxaneyê û ava bi simaqê jî berdin serê, bikelînin.
Sîrê kutayî, xwê, îsota tûj (îsota pûlpelî, îsota sor) tevlî bikin. Bi hev re bi qasî nîv saetê bikelînin û bo servîsê bînin ser destexaneyê (sifre).
Psîkotrawma
Psîkotrawma, ango trawmayên ku bingeha wan psîkologîk in, ne nexweşî li tabloyeka nexweşiyên psîkologîk in. Trawma bi grekî tê wateya "birîn". Psîkotrawma tê wateya "birînên ruh". Bo mînak heger mirov di zaroktî yan jiyana xwe de tûşî bûyeren awarte û kirêt wekî destavêtina cînsî, êşkence, mirina hezkiriyan, şer, penaberî, hepiskirina zarokan hwd jiyabe ewana li ser mirov bandorên mezin dihêlin. Heger paşê neyên tedawîkirin dikarin bibin destpêka hin nexweşiyên psîkologîk.
Kurd û psîkotrawma
Kurd wekî neteweyeke bêdewlet, di jiyaneke awarte de dijîn. Bi sedan salan e li Kurdistanê dagirkerî, şer, êşkence, rev, koçberî, tirs, mirin û kuştin hene. Kêm zêde her kurdek di jiyana xwe de psîkotrawma jiyane. Mixabin saziyên an nexweşxaneyên kurdan nîne ku li çareyên tedawîkirinê bigerin. Hin kurdên ku koçberî Ewropa bûne jî guh nadin tedawîkirinê. Herçendî li Ewropa derfetên mezin hebin jî.
Hin mînak ji psîkotrawmatîkan
R. keçikeka 11 salî ye. Li Parîsê diçe dibistanê. Rojek bi diya xwe re li metroyê siwar dibe. Diya wê dereng dimîne siwar be, derî tên girtin û trên birêdikeve. Herdu bi hev re dê biçin cihekê nêzîk. R. nişkave diqîre û li erdê dipelpite. Frensî li serê wê dicivin, ti wateyê nadinê. Lewra zarokên frensî bi serê xwe li metroyan siwar dibin û diçin dibistanê. Trênê li nêzîk didin sekinandin û ambûlans tê R. yê dibe. Ti nexweşiyek bi R. nîne. Tenê li Şirnexê di 4 saliya xwe de psîkotrawma jiyaye. Gundê wan hatiye rûxandin û dê-bavê R. yê li panzêrê siwarkirine û birine. R. wê rojê pirs tirsyaye. Ji wê rojê şûnde naxwaze tenê bimîne û ji dê-bavê xwe biqete.
O. jî li Stembolê di 9 saliya xwe de bi tevê malbata xwe ji aliyan polîsan ve hatiye binçavkirin. Li ber çavên wî li mirovan êşkence hatine kirin. O. bi alîkariya IHD (Komeleya Mafê Mirovan) piştî çar rojan serbest hatiye berdan lê dê û bavê wî di bin êşkenceyê de mane. O. niha li Elmanya dijî û êdî 16 salî ye. O. ji dengê bêtêlan (telsîz) û sîrenan ditirse. Dema ji derve dengê trêmbela polîsan an ambûlansan tê an jî dengê bêtêlan dibîhîse dicirife, xwîdan tê ser. Lewra dema li Stembolê hatibû girtin ew di xewê de bû. Nîvê şevê bi dengê sîrenan û bêtêlan ji nav nivînan hatibû girtin. Mixabin dê-bavê O. naxwazin O. biçe tedawî bibe. Bi gorî wan naxwazin navê "dîntiyê" were ser lawê wan.
Whitney Houston
Whitney Elizabeth Houston (* 9'ê gelawêjê 1963 - m. 11'ê reşemiyê 2012 ) stranbêj û lîstikvaneke amerîkî bû.
Bi nasnavê "The Voice", ew yek ji hunermendên muzîkê yên herî firotan ên hemî deman e, bi firotina zêdetirî 200 mîlyon tomar li çaraliyê cîhanê. Houston di muzîka populer de bandor li gelek stranbêjan kiriye, û bi dengbêjên xwe yên bi hêz, giyandar û jêhatîbûna xweya dengbêjiyê tê zanîn. Ew hunermenda yekane ye ku li ser Billboard Hot 100 heft stranên jimare-yek li pey hev hebûn, ji "Saving All My Love for You" di sala 1985-an de heya "Where Do Broken Hearts Go" di sala 1988-an de. Houston bi ketina fîlimê populerbûna xwe zêde kir. ava. Qeyd û fîlimên wê hem serkeftin û hem jî gengeşiyek mezin çêkir. Wê di dirêjahiya kariyera xwe û piştî mirina xwe de gelek xelat wergirtine, di nav de du Xelatên Emmy, şeş Xelatên Grammy, 16 Xelatên Muzîkê yên Billboard, û 28 Rekoranên Cîhanê yên Guinness, û her weha di salonên Grammy, Rhythm û Blues, û Rock and Roll de cih girtine. navûdengî.
Houston di zarokatiya xwe de li dêrê dest bi stranbêjiyê kir û dema ku li lîseyê bû bû dengbêjek paşerojê. Ew yek ji yekem jinên reş bû ku piştî ku di sala 1981-an de bû modelek ciwan, li ser bergê Seventeen derket. Bi rêberiya serokê Arista Records Clive Davis, Houston di 19 saliya xwe de îmze avêt labelê. (1985) û Whitney (1987), her du jî di Billboard 200 de di rêza yekê de derketin û di nav albûmên herî firotanê yên hemî deman de ne. Albûma sêyemîn a Houston, I'm Your Baby Tonight (1990), du stranên Billboard Hot 100-ê-yek derxist: "I'm Your Baby Tonight" û "All the Man That I Need".
Houston yekem lîstikvaniya xwe bi fîlimê thriller romantîk The Bodyguard (1992) kir, ku bû dehemîn fîlima herî bi dahata wê tarîxê tevî ku rexneyên nebaş ji bo senaryo û performansa xwe ya sereke werdigire. Wê şeş stran ji bo soundtrack a fîlimê tomar kir, di nav de "I Will Always Love You" ku Xelata Grammy ji bo Tomara Salê wergirt û di dîroka muzîkê de bû single a fîzîkî ya herî firotan a jinekê. Dengbêja ji bo The Bodyguard Xelata Grammy ya Albuma Salê wergirt û wekî albûma muzîka herî firotanê ya hemî deman dimîne. Houston ji bo Waiting to Exhale (1995) û The Preacher's Wife (1996) stêr û stranên dengbêjiyê tomar kir. Houston dengbêja paşîn hilberand, ku bû albûma mizgînê ya herî firotanê ya hemî deman. Wekî hilberînerek fîlimê, wê fîlimên pirçandî di nav wan de Cinderella (1997) û rêzefîlmên di nav de The Princess Diaries û The Cheetah Girls hilberandin.
Yekem albûma stûdyoyê ya Houston di nav heşt salan de, My Love Is Your Love (1998), bi mîlyonan firot û gelek stranên hit derxist, di nav de "Heartbreak Hotel", "t's Not Right but It's Okay" û "My Love Is Your Love". Piştî serketinê, wê peymana xwe bi Arista re 100 mîlyon dolar nû kir, ku yek ji mezintirîn peymanên tomarkirinê yên hemî deman e.
Pirsgirêkên wê yên kesane dest pê kir ku kariyera wê dorpêç bikin. Albûma wê ya studyoyê ya 2002, Just Whitney, rexneyên tevlihev wergirt. Bikaranîna wê ya narkotîkê û zewaca wê ya bi stranbêj Bobby Brown re belavokek medyayê ya berfireh girt. Piştî navberek şeş-salî ji tomarkirinê, Houston bi albûma xwe ya dawîn a stûdyoyê, I Look to You (2009) vegerî serê lîsteya Billboard 200. Di 11ê Sibata 2012ê de, Houston bi xeletî di hemamek li otêla Beverly Hilton a li Beverly Hills de xeniqî, bi nexweşiya dil û karanîna kokaînê wekî faktorên sedem. Nûçeya mirina wê bi Xelatên Grammy yên 2012-an re hevaheng bû û li qada navneteweyî hate girtin.
Delîhesen
Delîhesen, gundekî bi ser navçeya Giyadîna Agiriyê ve ye.
Se'diye, Tazexurmatû
Se'diye, gundekî Tazexurmatûyê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Petit-Auverné
Petit-Auverné, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Archaeplastida
Archaeplastida yek ji 6 komên Eukaryotan e ku bi forma candarên bi şaneyên dendikî, di nava sazûmaniya Eukaryotan de xwe dide pêş. Di nava candarên Archaeplastida de riwek, kevzên kesk (Chlorobionta) û kevzên sor (Rhodophyta) cih digirin.
Sîstematîk
Adl ûêd Archaeplastidayê bêî rêzkirina klasik, dikin 3 kom:
Widdern
Widdern bajarokekî navçeya (Landkreis) Heilbronnê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Lucy-le-Bocage
Lucy-le-Bocage, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Damencan, Serab
Damencan, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Hamm am Rhein
Hamm am Rhein şaredariyeke navçeya (Landkreis) Alzey-Wormsê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Qeleîsmaîlaxa
Qeleîsmaîlaxa gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 897 kes (140 malbat) bûn.
Cûcan
Cûcan gundekî bi ser navçeya Giyadîna Agiriyê ve ye.
Pulheim
Pulheim, bajarekî navçeya (Landkreis) Rhein-Erft-Kreisê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Bizin
Qiloçên bizinan ber bi paş ve tewandî ne û mûyên wan dirêj û zîx in. Ji yê nêr re nêrî dibêjin û riha wan heye. Ji biçûkên wan re dibêjin karik û ji ya mê ya ku hêj nehatiye nêrî re dibêjin gîsk.
Hesenewele
Hesenewele gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Merîwanê ye.
Bizin
Bi hezaran sal berê însanan bizin kedî kirine. Meriv ji şîr, çerm, goşt û mûyê bizinan fêde dibîne. Li welatê me, em li gor reng û şiklên wan navan jî li hinek bizinan dikin. Wek nimûne: bizina kol, bizina xez, bizina bel, bizina taq, hwd.
Sêmêl
Sêmêl (bi tîpguhêziya alfabeya erebî Semel jî tê naskirin) qeza û bajêrekî biçûk e ku dikeve devera Badînan li Kurdistana başûr. Ev bajêre êk ji qezayên Duhokê dihê hejmartin. Sêmêl bi dûratiya 8 km dikeve rojavayê bajêrê Duhokê.
Navê vê bajar li ve tişt hatiye ku sê 3 çiya li dewra vê bajarê ye, ji ber vê yekê vê çiya wekî mil wane, liber vê gotin sê mil li dewra vê bajêr, Şêmêl, anku, 3 mil.
Helebce (navçe)
Helebce, Hełebce, navçeya parêzgeha Helebceyê (Herêma Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê, Îraq) e.
Petit-Mars
Petit-Mars, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Komelgeha Çoman
Çoman (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: Choman), komelgeheke Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1983an de hatiye avakirin. Di sala 1998an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 2.975 kesan.
Bêzar, Wêranşar
Bêzar gundekî girêdayî navça Wêranşar a ser bi Rihayê ve ye.
Geašjávri
Geašjávri, goleke di nava sinorê parêzgeha Finnmarka Norwêcê de ye. Gol li Deşta Finnmarksviddayê cih digire û bi qasî 25 kîlomêtre dikeve bakurê gundê Kautokeinoyê.
Caneqîz
Caneqîz, gundekî bi ser navçeya Giyadîna Agiriyê ve ye.
Lugny, Aisne
Lugny, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Neonatolojî
Neonatolojî, yek ji wan şaxê zanistî ya tenduristiyê ye ku nexweşî ya zarokên dergûş lêkolîn dike. Neonatolojî, di nexweşî yen zarokên dergûş de cîhek berfireh digire. Zarokên nû hatine dine, heta mehekê bi tenduristî û nexweşî ya wî re beşa Neonatolojî lênîrînê pêk tîne.
Piraniya nexweşiyên ku di vê heyamê de têne dîtin dermankirina wî girîng e ku ev nexweşî yên di vê heyamê de zûtir neyê dermankirin tenduristî ya mirovan de tahrîbatên giran çêdike.
Çavkanî
https://www.healthychildren.org/English/family-life/health-management/pediatric-specialists/Pages/What-is-a-Neonatologist.aspx
Bûmekorik
Bûmekorik, bimkerk, kerebûm, kerebum, kundok, kundê şexse, kundê serîpan an kundê çiçk (Athene noctua), cureyekî kundan e.
Şayes
Dirêjiya bûmekorik ta 22 cm digihê. Giraniya bûmekorik 180 g. Bûmekorik bi çavên zer in, bijangên sipî, serî mezin, lingên dirêj û pûrtê qehweyî bi deqên sipî.
Belavbûn
Bûmekorik li gelek warên parzemînên Ewropa û Asyayê dijî ye. Gelek caran bi rojê li ser banê xaniyan an çikrimên telegrafê dihête dîtin. Li hemû derên Kurdistanê dijîn.
Reftar û parêzî
Bûmekorik mêş û mûr, kurm, bejavok wekî beqan û balinde û guhandarên biçûk dixwe. Bûmekorik piçkî rojger e.
Ebulhesen Benisedr
Ebulhesen Benisedr (1933-2021) yek ji siyasetmedarên îranî ye.
Jiyana siyasî
Di tîrmeha 1979ê de di hikûmeta demkî ya Îranê de wek cîgirê wezîrê aboriyê dixebite. Di heman salê de hikûmeta demkî rûdixe û hikûmeta konseya şoreşger ava dibe, di vê hikûmetê de jî wek wezîrê aboriyê dixebite. Bi xebatên xwe û sekna xwe ve tesîra bêalîbûna xwe mezin dike. Di reşemeha 1980ê de hilbijartinên serokkomariyê çêdibe û di encamê de wek yekemîn serokkomarê Îranê tê hilbijartin. Lê Xumênî ji bo biryardanê li ser wî bû. Têkiliya Benîsedr û rêxistinên şoreşger û çepgiran gelek xurt bû û ev dibû sedema nakokiyan di navbera Benîsedr û Xumênî de. Micahidên Gel ên Îranê piştgriya xwe ji bo Benîsedr didaxûyîne û ev jî dibe dawî anîna serokkomariya Benîsedr ji aliyê Xumênî ve
Herfas
Herfas an jî Ḧerfas (1928: حرفاس / Ḧerfas; 1946: Harfas; ), gundekî bi ser Qubîna Batmanê ve ye.
Bîra bergiriyî
Bîra bergiriyê an jî bi îngilîzî immunological memory. Bergiriya çalak xaneyên bîrker lixwe digire. Anko pêkhateya hokara nexweşiyê di bîra sîstema bergiriya çalak de dimîne. Bi hebûna van xaneyan heke hokara nexweşiyê ya diyarkirî carek din tûşî laş bibe, li dij hokarê bi hêz û lez bersîvdana bergiriyê peyda dibe.
Bersîvdana bergiriya yekemîn
Gava laş cara peşîn rastê hokara nexweşiyê tê, bersîvdana laş a li dijî dijepeydaker, wekî bergiriya yekemîn bi nav dibe. Bi bersîvdana bergiriya yekemîn ve lîmfexaneyên B û lîmfexaneyên T çalak dibin, hejmara wan zêde dibe. Xaneyên plazma dijeten der didin, lîmfexane bi bergiriya xaneyî û bergiriya derdanî li dij hokara nexweşiyê berevaniya laş dikin. Piştî têkşikestina hokara nexweşiyê, hinek ji lîmfexaneyên B û T diguherin û dibin xaneyên bîrker. Ev xaneyên bîrker ji bo hokara nexweşiyê ya diyarkirî taybet in. Anko her cora hokara nexweşiyê ya tûşî laş dibe, dibe sedema dirûstbûna corek xaneyên bîrker. Wekî mînak heke nexweşiya jana zirav (tuberkuloz) tûşî mirov bibe, dibe sedema çêbûna xaneyên bîrker ên taybet ji bo hokara nexweşiya jana zirav. Dibe ko demek din laşê mirov îcar tûşî nexweşiya sorikê bibe, vê gavê li dij hokara nexweşiya sorikê xaneyên bîrker tê dirûstkirin. Heke mirov bi arsimê bikeve îcar ji bo vîrusên arsimê xaneyên bîrker tên dirûstkirin. Piştî saxbûnê, xaneyên bîrker ji bo demek dûr û dirêj di nav xwînê an ji di nav lîmfegirê û endamên lîmfê de bi awayek sist(ne çalak) dimînin. Dibe ko xaneyên bîrker bi dehan salan di nav laş de bimîne, heke hokara nexweşiyê cara duyemîn tûşî laş nebe, xaneyên bîrker jî hêdî bi hêdî dimirin û kêm dibin. Ji ber ko xaneyên bîrker neçalak in, bersîvdana bergiriya yekemîn a li dijî dijepeydaker hêdî ye, bêhêz e û xestiya dijeten di laş de kêm e. Piştî tûşbûnê dibe ko di nav yek an jî du hefteyan de rêjeya dijeten bigihîje asta herî bilind.