cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ehmedê Şamlû
destpêka Jîyanê
Bavê wî efserekê Arteşê Îranê bû. Ji ber vê çendê, zarokatî û snêleyî (nûcuwanî) ya xwe li gelek bajêrên mîna Xaş, Zahidan û Meşhedê derbaz kirin. Li sala 1941'ê, hêşta xwîndina xwe ya dibistana bilind dawî nekir bû ko Bîrcend di şûn da hêla û hat Tehranê. Wî dil tê hebû ko li Tehranê biçit Teknîkomê û zimanê Elmanî fêrbibit. Li sala 1945'ê jî li Urmiyê jibo cara dawîn bizavkir xwîndina xwe dawî bikit lê bisernekevt. Şamlû li salên Şerê Cîhanî yê Duyem, dema hevalbendan Îran dagîrkiribû, bi tawana alîgirî ya Almanan ket zîndana Arteşê Brîtanyayê. Reng e ev bizavên wî yên sîyasî û zîndanîbnên wî ji sedemê dawînekirina xwîndina wî bû bin.
Peronîzm
Juan Peron, Di dema serokatiya xwe de pişgiriya karkerên sanayî û sendikan wergirt. Ji bilî van jî piştgiriya kesên hejar, karmend û xwediyê pera, pîşesaza jî wergirtibû.
Ehmedê Şamlû
Zewicîn
Ew sê caran zewicî. Cara pêşîn li sala 1947'ê zewicî û ji wê zewicînê 4 pisên (kurên, lawên) wî hene. Wê zewicînê gelek dewam nekir. Zewicîna wî ya duyê li sala 1957'ê bû ko ew jî li sala 1963'ê dawî bû. Zewicîna wî bi jina wî ya sêyê li sala 1964'ê bi Aydayê ra serkevtî bû û heta mirina wî dewam kir. Aydayê bandoreka gelek mezin li ser Şamlûyî hebû û rengvedana vê bandorê hebûna navê wê li hijmareka mezin ji hozanên wî e.
Le Monastère
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Ehmedê Şamlû
Navsalî
Ji ber dijîtîkirina sîyasetên hukmeta Îranê li dema Mehmed Reza Şayê Pehlevî da, ew ji aliyê dezgehên fermiyên Îranê nedihat hezkirin. Li dawiyê, li sala 1977'ê, neçar ma ko jibo heyameka kurt ji Îranê birevit. Ew heyamekê li Prinstona Nîyo Cersiyê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ma û piştra, li sala 1979'ê çû Berîtanyayê. Bervajî piraniya xebatkarên sîyasî yên wî çaxî, piştî serkevtina Şoreşa Îslamî ya Îranê vegeriya Îranê û heta mirina xwe li wêderê ma.
Li salên destpêkê piştî şoreşê kovarek bi navê Pirtûka Heynîyê (bi Farisî Kêtabê Com'ê) diweşand. Ew kovar ji aliyê Komara Îslamî ya Îranê ve hat berbend kirin.
Li jiyê 74 saliyê û piştî berxwedaneka dirêj li beranberî nesaxîyeka domdirêj, Ehmedê Şamlû li Gundê Ferdîsê li bajêrê Kerecê li nêzîkî Tehranê çû ber dilovaniya Xudê.
Bandora wî
Şamlû ji mezintirîn helbestvanên nû yên Îranê e. Ew yek ji damezrînerên Navenda Nivîskarên Iranê e. Piraniya helbestvanên gencên Îranê xwe li bin bandora wî dibînin. Hinêra wî ya mezin bikaranîna peyv û hevok û derbirînên gelek kêra ji zimanê xelkî bû. Rêbaza wî ya nivîsînê, di hozanê da û di pexşanê da, di edebiyata nû ya Îranê da rêbazeka bêbevil û bêhevrik e.
Ferheng
Heta niha nêzîkî 6 cildan ji Pirtûka 60 cildî ya wî bi navê Pirtûka Kolanê hatine çapkirin.
S
Çend manên S (ya s) hene.
Parchim
Parchim, bajarekî navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchimê li herêma Mecklenburg-Vorpommern a Almanyayê ye.
Eskar
Eskar gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye. Bi tirkî navê wî Yaylak e.
Tiyaxs
Zimanê gundiyên Tiyaxsê zazakî ye. Tiyaxs nêzîkî gundê Kuyê û Xurûcê ye.
Bajášjávri
Bajášjávri (wek Beyaşyavrî bixwîne), goleke di nava sinorê parêzgeha Finnmarka Norwêcê de ye. Gol li ser sînorê Fînlendayê cih digire û bilindahiya ji asta deryayê 414 mêtre ye.
Kelbajar
Kelbajar, bajarekî ji bajarên kurdên Qefqazê ye. Di salên 1923 û 1929'an de bi Kurdistana Sor ve girêdayî bû û nişteciyên vî bajarî bi seranser kurd bûn.
Destpêka Dema Nûjen
Serdema nûjen a serdem serdema di navbera dawiya dawiya Serdema Navîn de di dîroka Ewropî û Şoreşa pîşesaziyê de ye. Di vê çerçovê de, serdema nûjen ya serdema navîn dora sê sedsalan ji nîvê duyemîn ê 15-ê û nîvê duyemîn ê sedsala 18-an vedigire.
Laversine
Laversine, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
M²
m² kurtenavê metre çargoşe ye.
Xurûc
Xurûc, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.
Eppelsheim
Eppelsheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Alzey-Wormsê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Riwekên xemlê
Riwekên xemlê ji riwekên ku mirov bo xemlê çandiniya wan dikin re tê gotin. Şaxekî sereke yê bexçevanîyê ye. Riwekên xemlê di bexçe, zevî, guldank, kolan, akvaryûm (masîdank) ûêd de tên çandin. Çi devî, çi darokî, lavlavk (leflefok), zilî, dar, kefzer, çi jî giha ne.
Riwekên xemlê bi giştî di van kategoriyan de tên rêzkirin:
Gihahaş an riwekên guldankê
Riwekên guldankê mal, salon, bûro û kargehan dixemilînin. Standardiyeke wan nîne, çi giha ne, çi jî dar. Du pîvanên wê hene, divê ziyanê nedin hundirê malê (bêhnên nebaş, alerjî hwd) û ne pirr mezin nebin ango li cihê çandin bên. Ew jî di nava xwe de wiha tên bikategorîkirin:
Riwekên kulîlkdar
Riwekên bo kulîlkên wan di guldankan de tên çandin. Bo mînak:
Riwekên kesk an ên bo pelên wên tên çandin
Bo mînak:
Riwekên lat û şaneşînê
Bi mînak:
Erbes-Büdesheim
Erbes-Büdesheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Alzey-Wormsê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Riwekên xemlê
Kulîlkên diyarî, cejn û pîrozkirinê
Bo mînak
Darên xemlê
Çend mînak:
Qerehesenlû
Qerehesenlû gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.002 kes (285 malbat) bûn.
Dormeliya Jêrîn
Dormeliya Jêrîn, gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Qerekoseyê ye.
Dîroka ramana aborî
Dîroka ramana aborî ji destpêka sedsalan heya roja îro bi ramyarî û teoriyên cûda re derbarê aboriya siyasî û aboriyê de mijul dibe. Dîroka ramana aborî gelek dibistanên cûda yên ramana aborî digire. Ramînerê Yewnanî Arîstoteles pirsa hunera çêkirina drav çi ye û gelo divê mal ji hêla dewletê ve be yan bi rêgezên taybetî be dike. Di demên navîn de, Thomas Aquinas got ku firotina hilberên bi bihayê adîl pêdivîyek exlaqî ye.
Tezîsên ramyarê Brîtanî Adam Smith gelek caran ji Wealth of Nations (1776) re bingeha aboriya nûjen binav kir. Hêza laşî ya ramanên Adam Smith, nemaze ji Sedsala 18- an a Fîzîkokratan, pir ramanên wî di binî de digire. Pirtûka Wealth of Nations diyar dike ku guherînên mezin di dema Şoreşa pîşesaziyê de di warê aborî de ne. Piştî Smith, Thomas Malthus, Jean-Baptiste Say, David Ricardo û John Stuart Mill wekî aborînasên Klasîk domand. Wan lêkolîn hebûna xwedanxanî, kapîtalîst û çîna karker, dabeşkirina dahata neteweyî û bandora wan li bazirganî û gelheya navneteweyî. Li London, Karl Marx pergala kapîtalîst wekî mirovên mêtinger û pênase û rexne kir. Di salên 1870-an de, destpêkên aboriya neoklasîkî gihîştina pezê xwe, û serî li prensîpên matematîkî û zanistiyê dan.
Opfikon
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Goma Şoro
Goma Şoro, gundekî girêdayê navçeya Têrcan a Erzînganê ye.
Alan, Serab
Alan, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Şîşê
Lîstika şîşê lîstikeke zayendê nêr e. Hejamara lîskevanan di vê lîstikê de 5 kes in, û naverokên wê, kêl û tope ne. Kêl ji pênc keviran an jî libatan tê çêkirin, her pênc libat li ser hev tên danîn û navenda lîstikê jî ev kêla ye. Amûra din jî tope ye, tope ji bo avêjtina kêlê û rûxandina libatan tê bikar anîn.
Berî lîskevan dêst bi lîstika xwe bikin, hev şingêra dikin bo zanibin dê bibe moka kîjanî. Piştî mokevan tê nîşankirin, ew diçe li ber kêlê radiweste, her çar lîskevanên mayî jî, dora pênc mitran ji kêlê bi dûr dikevin û yek ji wan topê dixe destên xwe û davêje kêlê, heke top kêlê birûxîne, mokevan bi lezgînî dibeze topê û wê davêje lîskevanên ku dema kêl dikeve, direvin û belav dibin. kêlîka top li kêlê nekeve, lîskevanekî din dê topê bavêje kêlê, û herweha heya kêl dikeve, çimkî ji mercên domandina lîstikê, rûxandina kêlê ye.
Kêlîka kêl dikeve, me got mokevan topê radike û davêje lîskevanan, heke mokevan bi bext û jîr be, ew ê topê li lîskevanekî xe, heke wisa bibe, mok tavilî ji stûyê mokevan derdikeve û dibe moka ewê ku top lêketiye, lê eger topa mokevan vala diçe, ango li tu kesî nekeve, ew ê bi lezgînî here topa xwe bîne. Di vê navberê de lîskevan derfetê distînin û diçin kêlê didin ser hev, heke kêl berî hatina mokevan bê avakrin, lîskevan dê bang bikin û bêjin DAWÎ. Dibe hûn bipirsin çima mokevan ji dûr ve topê navêje lîskevanan?, na, ew nabe, ji hîm û bingehên lîstikê ne ku mokevan topa xwe ji ber kêlê de bavêje lîskevanan. Kêlîka kêl tê venandin û DAWÎ tê bangkirin, bez û rev hêviş dibe û carik din lîskevan li ber kêlê dicivin û lîstika xwe dubare dikin, herweha heya lîstik diqede.
Deqe (yeke)
Deqe yekê wextê ye.
Deqe
Dicle (kovar)
Kovara Dicle kovareka siyasî, rewşenbîrî û giştî bû û ji aliyê wezareta rewşenbîrî ya Hikûmetî Herêmî Kurdistan dihate derxistin. Hijmara wê ya yekê di nîsana sala 1998 hate derxistin û hejmara wê ya dawiyê (42) di îlona sala 2001'ê derket.
Pasewalk
Pasewalk, bajarekî navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswaldê li herêma Mecklenburg-Vorpommern a Almanyayê ye.
Demisxan
Demisxan, gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Qerekoseyê ye.
Lehaucourt
Lehaucourt, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Mîrê Xerza
Mîrê Xerza, navê mîrên ku li herêma Xerzan, li Bakûr Kurdistanê mîrektî kirin e. Navên Mîr  yan jî mîrektî ji navê herêma Xerzan tê. Navenda herêmê di wî demê de navçe ya Misirc a biser parêzgeha Sêrtê bû. Bajaroka Xerzan heta sala 1938an wek navand a herêmê bû û bajarê Sêrtê yek ji navçeyên bajaroka Xerzan bû. Di sala 1938an de, navenda navçeyê ji ber rêwîtiya ber bi bajarê Misircê ve hate veguheztin. Di sala 1943an de navê bajarokê Misirc hate guheztin. Qeza Xerzan, rojhilatê çemê Başur; Rojava yê kulb û Amed parêzgeha li Farqînê di bûyerê de ji Qubîn teşqele; Bajarê Rızvan li başûr; Ew li bakurê dorpêçên Mutkî û Qabilcewz dorpêçkirî ye. Nêzîkî sed û heft gundên bi navên Ranzvan, Melfan û Barınç hebûn, ku bi qezaya Xerza ve girêdayî bûn ku ji sê heremên navborî pêk dihat. XIX. di dawîya sedsalê de li gorî Vital Cuinet li Xerza de komên ku ji aliyê etnîkî û olî ve cihê xwe digirin, bi tevahî 13,000 kes hebû, 8,800 Misilman, 3600 Ermenî, 258 Yakubi û 342 Êzîdî di nav Xerzan de dijiyan. Dema ku Dibistana seretayî li gelek gundên Xerzan hat dîtin, li hin gundan ji dibistanên seretayî hatîye dîtin.
Aboriya Herêmê ya Xerzan
Aboriya herêma Xerzan li ser bingeha çandinî û xwedîkirina heywanan e. Digel ku çandinî li zevî û rûkalan bi hebên avdaniyê zexm e, xwedîkirina heywanan di pêşiyê de ye. Di hilberên çandiniyê; genim, baran û berxan tê dîtin. Pejn, fêkî û fêkiyan li cihan jî têne çandin. Wekî depoyên ku wekî çavkaniyên xwezayî yên neft û petrolê çimentoyê hene. Bi vekirina yekem pusê neftê re li herêmê di sala 1945 de, devera hilberîna neftê roj bi roj geştir dibe. TPAO yê Êlih ji singê Rêveberiya Mağrip û Xerzan ji kempên 600 bîrên ji bermîl girêdayî petrola xav pompe dike heye.
Di Dîrokê de Herêma Xerzan
Di derheqê demên kevin de li herêma Xerzan agahiyên me zehf tune. Ev nav belkî ji bajarê kevnare yê Erzenê tê, ku li perava başûrê çemê Beşîr, 20 km dûrî navçeya Kurtalan, parêzgeha Sêrtê ya îroyîn, hatî damezrandin. Remend mayî ji „ Erzen “ dimînin, ku carinan navenda bajêr girîng a herêmê bû. Zûtirîn demên vî cihî B.Z. Ji tabloyan dest pê dikin, Alzi, Alşe, Aghznik, Arzanene / Arzon / Arzun û artêşên Ereban ketin herêmê û bi "Erzen", "Arzan" an "Xerzan" peyvandin. Erzan peyvek Kurdî ye û di ferhengokê de wateya erzan e. Wekî têgîna herî pêxember û nêzîk tê dîtin ku navê "Erzan" ji bajêr û derdora wê re hat dayîn da ku ji bo gelên herêmê aramî û baca jiyanê bide. derbarê kengê de û ji hêla kê ve bajar hate damezirandin, agahdariya me têrê tune, lê bi guman B.Z. Tête gotin ku dîrokên 2400-2300 hatine danîn. Tevî ku ew di dîrokê de bûyera şeran bû, Erzen paytexta hin dewletan bû, Dr. Abdullah Ünalan ji bo derhqê dîrokê Xerzan ve dibêje ku îro ew ji hêla gelên herêmê ve jî nayê zanîn û nirxa wî ya dîrokî nayête pejirandin. Xerzan, bi gelemperî wekî herêma Amedê tê binav kirin. Ji ber vê yekê, ew îdîa dike ku bi Amedê re an di demên dawî de hatîye avakirin. Bê guman e ku hêzên dagirker, ku di tevahiya dîrokê de ji erdnîgariya Kurdistanê hatine derxistin, di heman demê de serdana herêmê jî kirine, ku beşek ji vê erdnîgariyê ye. Em ji çavkaniyên dîrokî fêr dibin ku ew di seranserê dîrokê de ew navendek bajarekî girîng ê siyasî, bazirganî û çandî ye. Dema ku li dîroka herêmê ji vê nêrînê dinerin, tê dîtin ku Îskenderê Mezin, ku ji destpêka Urartiyan, Medan û Persianmparatoriya Farîsî ve ji serdemên destpêk (332 BZ) beşek mezin ji Asya-piçûk dagir kir, ket bin serweriya Seleukîyan. Partî di 122 B.Z., paşê Romayî û AD. Li gorî peymanek, ku di 63 de hate imzekirin, herêm ji hêla gelên Arsak ve hate domandin. AD 5. Sedsala Sasaniyan, 637, de xelîfe Hz.Omer de, Ereban li herêmê serdest bûn. Ji destpêka sedsala 10. vir û pê de, herêm di bin serweriya Dewleta Kurdê Marwan de bû. "Erzen", navenda bajarvaniyê ya herî girîng heya mirinê Mansur, serdarê paşîn ê Marwanî, bûye navendek girîng a dewletê.
Mîrektiyê Xerzan
Lêkolîn nîşan didin ku dîrokên Kurdên Xerza de, du Mîrektiyê Xerzan  hatiye avakirin. Yek ji van pismamê Mîrê Bedlîsê ne û têkiliya xwe ya bi fermanan û navenda Hezo rawestandin '. Ev Mîrektî li Qabilcewz û Hezo cih digire û em ê bi kurtasî agahdariya xwe bidin wan der ku ew Xerzan di destên xwe de digirtine. Lê Mîrektîya Xerzanê ya duyem û duyemîn nijadên Mîrê Hekariya ne. Belgeyên Osmanî de ji bo Mîrê Xerzayê yekemîn "Ferwerdarên Hezo" gotine û Mîrê Xerzayê yekemîn wusa hatine nas kirin. Lê belê ji bo Mîrê Xerza yê Duyemîn re gotine Begê Zoqê yan ji Mîrê Zoqê, ku gelê Xerza ew nas dikirin û piraniya navendên navdar ji bo gelê Xerza Mîrê Zoqê hatine dîtin.
Ferwerdarên Hezo (Xanedanê Ezezzîn)
Mîrê Hezo li ser bingeha padîşahên Kisra esas in. Ferwerdarên Bedlîsê û Mîrê Hezo pismamê hev in. Ew ji Ahlat hatin û li Bedlîsê bi cih bûn. Sedema ku jê re dibêjin Ezezin ji navê bav û kalên wan, damezrênerê Mîrektiya Hezo tê. Navê bav û kalên Mîrên Hezo, Mîr Îzzedîn Beg e. Îzzedîn Beg birayê piçûk ên Zîyaddîn Beg e û Zîyaddîn Beg kalê Mîrê Bedlîsê ye. Kurd ji bo Îzzedîn Ezez, Ezezîn yan ji Êzdîn dibejîn. Ji ber ku navê bav û kalê Mîrê Hezo Îzzeddîn e ji wan re gelê heremê gotin Ezezzîn û navê binemala wan bi navê Ezezanî hat naskirin. Mîrê Hezo, keleha Qabilcewz girtin. Heta dawiya sedsala 16 ji Mîrektîya xwe berdewam kirin. Li nav Şerefname yê Şerefxanê Bidlîsî de navê Mîrê Hezo bi vî awayî derbas dibe;
Seîd Begê Kurê Mîrê Hekariya (Cangêr Beg)
Seîd Beg piştî ku bavê xwe û birayê xwe di xwînmêjek li gel eşîrên herêmê de winda kir bû serokê Begê Bêgkendê. Di serdemên ku Seîd Beg bû Begê Bêgkendê, Empiremparatoriya Osmanî de gelek reform çêbû. Ew serdema II. Mehmûd e û wê serdemên de Împaratoriya Osmanî Mîrê Kurdan qebûl ne dikir û dixwesta ku pergala dewletê biguhezînin, wê serdemê de gelek rapêrîn li Herêma Kurdistanê çêbû. Pir leşker hatine şandin herêmê da ku li herêmên ku desthilatdariya Osmaniya vala bûn de desthilatdariyê peyda bikin. Yek ji wan Kurdên Êzîdî yên li herêma Xerzanê bûn û Osmanî ji wan re digot Ekrad-ı Lain. Serkêşên leşkerî yên li ser Xerzanê ji rapora Resit Paşa yê 01.11.1835-an em fêhm dikin;
Di veguhaztina Xerzan de, Ekrad-ı Lain, ku li axa Xerzan de "Eşîra Çîyayî" tê binav kirin, dîsa di riya berxwedanê de bû. Ji bo qedandina wê berxwedanê Mîtesellîmê Mûşê Saadetlû Emin Paşa bi xwe ji sê hezar siwaran ji aliyê Mûşê ji çar hezar leşkerê piyade û leşkerê siwarî li Amed bê kifş kirin. Leşkeran du destan de kişandin û gelek şer kirin. ”
Piştî ku Reşît Paşa ji kolerayê mir, tevgerê ser Xerzan di bin serokatiya Hafız Paşa de berdewam kir. Bi fermana arteşa Osmanî rasterast, Hafız Paşa û Mîrê Botan Bedîrxan Beg re berxwedanekî xwînmij îmze kir Seîd Beg û ser axa Xerzan de. Wê demê Artêşa Osmanî dest bi operasyona hilweşîna mezin kir. Nameyên ku ji alîyê maranên li çiyayên Xerzanê yên arteşa Osmanî ve ji hêla Marşal Moltke ya Alman ve hatî ye nivîsandin, ji wan kesên ku li ser gelên herêmê dijiyan şahidî kir. Hin nameyên Marşal Moltke ;
“… Ez çûm cem Hafiz Paşa, ku li çiyê şer temaşe di kir. Wan çîç û cerdevanên li wir anîn. Mêr û jin di birînên xwînê de, zarokên her temenî yên ji pîr, birr û guh. Hemî ji van re 50-100 lîre hate dayîn. Êşa bêzariyê Kurdan dîmenek çêkir ku qîrînên belengaz ên jinan têk da. "
Seîd Beg, ku pişta berxwedana bi piştgirîya eşîretan girt dema ku ev her tişt diqewime, piştî ku Keleha Zoq wergirtin, li Xerzanê Mîrektîya xweser ragihand. Gelê Xerzan bi navê ji ber ku wî hemû Xerzan girti bû jê re gotin Cîhangîr û dûndana Seîd Beg re ji gotin Cangîrî.
Mûsa Beg (Mîrê Kal)
Mûsa Beg, piştî bavê xwe ji hêla Împaratorîya Osmanî ve wekî rêveberê li Xerzanê hate qebûl kirin.Ji bo ku gellekî salên dirêj ji eşîrên Ezîzan û Şenbo de dihat, gelê Xerzan û eşîrên herêmê je re gotin "Mîrê Kal". Mûsa Beg têkiliyên pir baş digel rêzên cîran û cîgayî de dom dikir û pir bi rûmet bû. Lê belê, ji ber ku desthilatiya wê li herêmê hebû, dewletê ji wê nevîn bû. Nerazîbûna sereke ya dewletê ev e ku eşîrên herêmî rayedarên din ji bilî Mûsa Beg nas ne dikirana û leşker û bacan nedidana. Hikumeta Bab-i Ali Mûsa Begê wekî sedema têkçûna li herêmê dît. Ji bo vê yekê, wan Mûsa Beg hilweşandin û li keleha Zoq de nûnerê hukûmetê yê bi navê Ebdurrehman Paşa danîn. Lê belê, mirovên ji hêla Hikûmetê ve hatine destnîşankirin ji hêla gelên herêmê ve ne hat qebûl kirin.Di bin serokatiya Qasimê Osmanê Pencînarî de eşîrê herêmê hate organîzekirin û Ebdurrehman Paşa û leşkerên wî Keleha Zoqê de hatin kuştin. Li ser wî şerî stranekê dengbêjî û folklorî jî heye, weha hatiye gotin. Malikek ji stranê ;
" Payîz e li zozana berf lê kir
Qasim axa emir dabû Eşîra giran,
mala rakir, koç bi rê kir...
Berê xwe da Deşta Xerza, qesta Banê Eyndêrê kir.
Qasim axa tevlî sed siwarî hicûmê ser Zoqê kir
kete daîra Ebdurrehman Paşa,
serê Ebdurrehman Paşa û dozdeh mûfetîşan di ber de jê kir."
Wekî encamek pevçûnên li ser vê bûyerê, her du alî gihiştine rêkeftinekê. Di encama vê peymanê de, Mûsa Beg dîsa hat navçeyê, bi xelîfeyekê hate xelat kirin û vegera wî jî rêz hate girtin, û Artêşa Osmanî ji axa Xerzanê derketin.
Dervêş Beg
Dervêş Beg piştî ku bavê wî rêvebirîya Xerzanê kir, di serhildana Bedirxan Beg de beşdar bû û piştî hate nefî kirin. Digel wî, rêveberên Hayran û Silvan û birayê wî Abdal Beg li Amedê ji nû ve hatin rûnişkandin û ji wan re meaş hat girêdan. Dûv re, dema Mîrê Botan Êzdînşêr Beg ser Mîrektîyê Kurda ve şer kir. Dervêş Beg wê serdemê de ji aliyê leşkerê Êzdînşêr Beg hate kuştin. Li ser wî şerî ji stranekî dengbêjî û folklorî heye. Weha hatiye gotin, Malikek ji stranê ;
" Mîro tê ji Têlanê, Hakîmo tê ji Telanê.
Lo lo Êzdînşêr Beg, Torîno tê ji Telanê.
Qevda şûr girêda mergo ser qolanê.
Lo lo êzdînşêr beg hakîmo tê ji têlanê.
Termê Mîrê Xerza maye ber baranê"
Fettah Paşayê Mîrê Zoqê
Fettah Paşayê Mîrê Zoqê, kurê Dervêş Beg e. Piştî serhildana Êzdînşêr Beg dîsa vegeriya axa Xerzan û Mîrektîya xwe li ser eşîrê herêmê damezirand. Fettah Beg li gorî Mîrê Xerzanê berê ve li Osmanîyan re têkiliyên baş digirt. Dewleta Osmanî, Fettah Beg re Mîrê Mîrantî da û ew kir qeymeqamê navçeya Xerzan. Fettah Beg, Paşayê Osmanîyan û mezînê Xerzan bû. Fettah Paşa di serdema xwe de di heman demê de Artêşa Osmanîyan de Rêvebirê Lîwaya Hemîdîye kar ki. Piştî Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî, de Fetah Beg, birayên wî Hamîd Beg û Emîn Beg, kurê wî Sevdîn Beg û nevîya wî Xelîl Beg ji aliyê devletê hatin nefî kirin. Li îro, cîhê gora wî hîn ne kifş e.
Ashab Begê Bêgkendî û Îslam Begê Zoqê
Islam Beg yek ji kurên Fettah Beg e. Piştî nefî kirina Begê Kurda, li herêmê Xerzan de valahiyek hêza sereke jiyîn hatiye. Eşîrên herêmî carinan ji bo Mîrektîyê Xerzan şer kirin e. Îslam Beg û Ashab Beg nav herêmê Xerzan de bûne du hêzê mezîn. Ashab Beg kurê Sevdîn Beg û biraziyê Îslam Beg e. Ashab Beg dem û pêde, ew têkiliyên Fettah Beg bi Osmanîyan re qebûl ne dikir û ew serhilderîya wî bû sedema parçebûnê malbata Begê Xerzan. Di vê heyamê de, desthilatdarên axayên herêmî kêm bûn û eşîra Pêncînarî dest bi bidestxistina hêzê kir. Ew qas bi hêz bûn ku Cemîlê Çeto û Ahmedê Îskan, bi hev re Seîd Begê kurê Îslam Beg kuştin. Cemilê Çeto, "em ji wan hêzdar in, gerek ew ji eşîrên me re rêzdar bin." digot û desthilatdarîya Mîrê Xerzan qebûl ne dikir.
Şerê desthilatî yê herêmê tenê ne nav eşîran qewimî. Pişt re nav mala Mîrê Xerza ji car carinan şer derketin. Her çî qas Ashab Beg endamê artêşê Osmanî bû jî, pêwendiya wî bi osmaniyan re paşê xirab bû û wî Bêgkendê li hemberê Begê Zoqê de Mîrîtî ya xwe demazirand, û berevajî bapîrê xwe Fettah Beg, li hember Osmaniyan ew xweser tevgeriyan. Car carinan di navbera Îslam Beg û Ashab Beg de pevçûn çêbûn. Gava ku Îslam Beg got ku hemî rêzdar bila min pesnê min bidin, Ashab Beg ji kiryarên Îslam Beg re ne razî bû. Ashab Beg dijminatiya Îslam beg û bi Ermeniyan ji gelê herêmê re û ew desthilatdarîya Îslam Beg qebûl nekir. Piştra, Ashab Beg ber hêzên îslam Beg têk çû û ji aliyê hêzên Îslam Beg hate kuştin. Kurê wî Nîhê Begê Bêgkendî û malbata xwe ya mayî neçar man ku koçî herêmên cuda bikin. Îslam Beg, yê ku hêza xwe digel desthilata Ashab Beg wergirt, malbata endamên malbata xwe desteser kir û bi vî rengî bû hêzek li herêmê.
Encama
Di encamê de, Mîrê Xerzan desthilatdarî winda kir, û kesên ji serdema Cangîrî perçe bûn û malbat têk çûn. Di destpêka sedsala 19-an de, Mîrê Xerza hate veqetandin. Îro, malbatên ku ji gelek xalan ve girêdayî ne li herêmên cuda dijîn. Her çend hin ji wan hîn li Xerzanê, pir ji wan jî koçber bûne an ji nû ve bi cî bûne. Amed û Sêrtê, ango devera Xalti endamên mayî yên ku ji malbata, bi taybetî jî Tirkiye, bi li cihên cuda belav kirin.
Hesarî Ehmed Beg
Hesarî Ehmed Beg, Ḧesarî Eḧmed Beg, gundekî Tazexurmatûyê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Bîd Dere, Merîwan
Bîd Dere gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Merîwanê ye.
Eusebios
Eusebius( c . 263 - 339? ) (Yewnanî: Εὐσέβιος τῆς Καισαρείας, Eusébios tés Kaisareías) (bi gelemperî wekî Eusebius Pamphili, an " Pamphilus '(heval) Eusebius" tê zanîn)
Min
min kurtenavê deqê ye.
Eusebios
Ew di sala 314-an de li Bûyîna Maritima bû. Bi gelemperî, ew ji ber sedemên tomara xwe li ser Dêrên Xiristiyaniya Xiristiyan û nemaze xebata wî li ser Kronîk û Dîroka Olî, damezrînerê Church Historiography tê hesibandin. Anavkaniyek berê ya Hegesippus, ya ku wî jê re dîroka dêrê vedigire, sax maye.
Montagnol
Montagnol, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Mühlhausen im Täle
Mühlhausen im Täle şaredariyeke navçeya (Landkreis) Göppingenê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Bajit Spielgajávri
Bajit Spielgajávri, goleke di nava sinorê parêzgeha Finnmarka Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 11,53 km û bilindahiya ji asta deryayê 441 mêtre ye.
Darebiya Jêrîn
Darebiya Jêrîn, gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Qerekoseyê ye.
Firefox OS
Firefox OS, (Bi navên Boot To Gecko û B2G jî tê nasîn ) pergaleke xebatê ya çavkanî-vekirî ye ku ji hêla Mozillayê ve bi taybetî ji bo telefonên jîr tê pêşxistin.
Komelgeha Girikê Sindî yê Jorîn
Girikê Sindî yê Jorîn, Girikê Sindî yê Jûrî, komelgeheke wilayeta Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1976an de hatiye avakirin. Di sala 1998an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 1.200 kesan.
Firefox OS
Mozillayê sala 2013an li Kongreya Mobîl ya CÎhanê (MWC) ya li Barselonayê ragihand k u 18 operatorên mobîl piştgiriyê didin Firefox OSê. Wekî gava pêşî, ji bo cîhazên Alcatel, ZTE, Huawei û LGê xebat hatine destpêkirin. CÎhazên pêşî yên bi Firefox OSê li Brezîl, Kolombiya, Mecaristan, Meksîk, Montenegro, Polonya, Serbistan, Spanya û Venezuelayê ketine nav bazarê. Mozillayê ji bo bernamokên Firefox OSê, Firefox Market Place vekiriye ku tê gelek bernamok hene.
Cîhazên pêşî yên bi pergala xebatê ya Firefox OSê li Amerîkaya Latînî û li welatên Ewropayê yên ku Deutsche Telekom lê heye, ketine nav bazarê. Gelek hilberînerên telefonên mobîl û operator xebatên derbarê vê pergala xebatê de dewam dikin.
Firefox OS niha li kurdî jî tê wergerandin û karê wergerandinê li ser malpera Locamotionê berdewam e.
Orbe, Swîsre
Orbe, bajarekî Swîsreyê ye û ji yek ji bajarên kantona Vaud ya herêma Jura-Nord Vaudoisê ye.
Darebiya Jorîn
Darebiya Jorîn, gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Qerekoseyê ye.
Orbe, Swîsre
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Juan Peron
Juan Domingo Perón (jidayikbûn: 8ê çiriya pêşîn 1895, Mirin: 1ê tîrmehê 1974 ) leşker û siyasetmedarê Arjentînî bû. Ji bona serokatiya Arjentînê sê caran hatiye hilbijartin; 1946-1955an de du caran û di 1973-1974an ji carekê serokatî kiriye.
Îro jî, gelê Arjentînê dema Peron; ku ji wê demê re Peronizm digotin, Peronîzmê jî weke riya sêyemîn bi nav dikin û di nava kapîtalizm û sosyalîzmê de dibînin.
Ottenbach, Baden-Württemberg
Ottenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Göppingenê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Qereqoyûnlû, Ûrmiye
Qereqoyûnlû gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 220 kes (69 malbat) bûn.
Saet (yeke)
Saet yekê wextê yan demê ye. Kurtenavê saetê h ye. Ji bonî tiştê ku saetê dijimêre û şanî dike re jî saet tê gotin. Saetek
Abrank
Abrank Yan jî Avreng, gundekî girêdayê navçeya Têrcan a Erzînganê ye.
Taşlîca
Taşlîca gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.
Missillac
Missillac, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Lemé
Lemé, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Şîle
Şîle wek îdarî li pênc herêman tê belavkirin. Çardeh ji van, ji serî 1'an heta 15'an (13 rakirî ye) ku bi îfadekirina reqamên herêmên Romayî, Tarapacá, Antofagasta, Atacama, Coquimbo, Valparaíso, O'Higgins,Maule, Bío-Bío, Araucanía, Los Lagos, Aysén, Magallanes y la Antártica Chilena, Los Ríos û Arica y Parinacota ne. Di nav wan de li paytext û derdora wê, ji bo reqemkirina herêma Región Metropolitana de Santiago wek bi kurtekirina peyva RM tê bikaranîn.
Etîmolojî
Bi eslê xwe navê welatê ya bi spanî Chile ye, ku di welêt de bi tenê bi awayekî kifşkirî û vebir e. Bilêvkirin, herî zêde ew peyva wê ji zimanê Aymara ye. Di vî zimanê de peyva Chilli wek tê wateya welatê dawiya dinyayê. Ev rewş guherandinên ji herêma Aymarayê bi bûyerên pêşî yên çareseriya spanî ji Şîle jî piştgirî ne. Ji destpêkê ve xwedaniya spanî ji Atacama ya Amerîkaya Başûr yê li başûr ya li ser xaka bi navê Chile ravekirin.
Teoriya bêhtir û kêmtir jî, di zimanê Înkayê de koknavê Quechua nîşan dide. Kêmtir berfirehbûna Keyaniya Înkayê ya îro xwe digihêjin Santiagoyê. Înkayî di axên başûrê Río Aconcagua de, avûhewayê nisbeten sar û berfên girtî de tê wateya Andlar'ê ya li ser bingeha Tchil wan re dibêjin.
Montbazens
Montbazens, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Şîle
Dîrok
Kevirê delîl alaveke dide ku mirov heta 18.500 sal berê gelek caran li herêma Geliyê Monte Verde. Derbarê 10.000 sal berê koçberên amerîkayên xwecih li gelî û bi bereket li herêmên deryayê ne, ku tiştên wek Şîleya roj-didome ye. Malperên bicîanînî ji warê zû mirovan de Monte Verde, Cueva del Milodon û bablîsoka lawayê ji Pali Aike Crater da. Bi kurtî Împaratorîya Înkayê xwe nav tiştên ku niha li bakurê Şîle ye dirêjkirin, lê belê Mapuche (an Araucanian ku ew ji aliyê Yariya naskirin) bi serkeftî gelek hewldanên ji aliyê Împaratoriya Înkayê li ber xwe û ji wan re bitewînin, tevî kêmbûna wan ji rêxistina dewletê. Wan li dijî Sapa Inca Tupac Yupanqui û artêşa wan şer kirin. Tên zanîn ku di encama pevçûna bi xwînê de sê rojan Şerê Mauleyê bû, ku fethê Înkayê ji axa Şîleyê di Çemê Mauleyê de bi dawî bû.
Montbazens
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Şîle
Erdnîgarî
Dirêj û tengasiya ber keviya başûrê welatê li aliyê rojavayê çiyayên Andesê ya Şîleyê bakur ber bi başûr li ser 4,300 km (2,670 mi), di heman demê de bi tenê 350 km (217 mi) xala xwe ya rojhilat ta bi rojava de hate guherandin. Ev tenûra cihêrengiyeke balkêşên hercûmercê û erdnîgariyê ye. Ev li ser 756.950 çargoşe kîlometre (292,260 mi sq) ji herêma welatê dihewîne. Şîle di nava Agirçerxa Pasîfîkê ye. Yekineyên Giravên Pasîfîkê û îdîaya Antartîkê ya Şîleyê di navbera hêlîpan 17° û 56°S, û hêlîlar 66° û 75°W de ye.
Şîle di nav dirêjtirîn welatên bakur-başûr di cîhanê de ye. Eger yek tenê barên axê dibîne, Şîle yekane di nav vê komê de tengkirina xwe ji rojhilat ta bi rojava, bi welatên din yên bakur-başûr de dirêj e (ji wan Brezîl, Rûsya, Kanada, û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ku di nav yên din ye), berfirehtir hemû ji rojhilatê ta bi rojava aliyê faktoreke zêdetir 10'an e. Şîle jî îdîa dike ku 1.250.000 km2 (480,000 mi sq) ya Antarktîka, wekî beşek ji axa xwe (Herêma Antarktîkaya Şîleyê) ye. Lê belê, ev îdîaya nebin, di bin şertên Peymana Antarktîkayê, yên ku alîgirên Şîleyê rawestandin. Ev li başûrê welatê cîhanê de, ku ji aliyê erdnîgarî de li parzemînê ye.
Şîle kontrola Girava Paskalyayê û Girava Sala y Gómez, ku li rojhilatê giravên Polînêzyayê ew li ser xaka xwe ya di sala 1888'an de cîh girtiye û Girava Robinson Crusoe, zêdetir parzemîna 600 km (370 mi) di Giravên Fernandez Juanê ye. Jî demê de, di bin kontrola tenê ji bo demekê bijîn (ji aliyê hin masîvanên ne herêmî) bi giravên biçûk ên San Ambrosio û San Felix bûn. Di van giravan de berbiçav in, ji ber ku ew îdiaya Şîleyê, bi parvekirina avê ji beravên wê di nav Okyanûsa Pasîfîk dirêj derketin.
Li bakurê Atacama dewlemendî mîneralên mezin, di serî de sifir û nîtrat dihewîne. Nisba peywendeyên biçûk Valley Central, ku tevî Santiago, di warên şêniyên çandiniyê û çavkaniyên serdesta welat in. Ev herêm navendekî dîrokî ye, dema ku entegreyê li herêmên bakur û başûr di dawiya sedsala 19'an de Şîleyê berfirehkirin. Başûra Şîleyê dewlemendî daristanan, axa zozanan û taybetiyên rêzikên volkanan û golan e. Li peravên başûr gêjgerînka fjordsê, pîyê deryayan, cihokan, berovajîkirina nîvgiravan û giravan e. Şîle ji çiyayên Andesê bi ser sînorê rojhilatan ve dikeve.
Çiya
Pêkanîna Andesê ya Şîleyê yek ji bilindtirîn çiyayên di dinyayê de û xwedî, pirejimarî ji bendavên li ser 6000 m ye. Di nav wan de bilindtirîn çiyayên li Şîleyê Ojos del Salado (6893 m) ye, ku di heman demê de herî bilind de volkanê di cîhanê de ye.
Di lîsteya jêr de çiyayên herî navdar ên li Şîleyê ne (ji bakur ber bi başûr):
Çem û Gol
Ji ber ku binesaziya taybetî yên welêt êdî ti çem ên Şîleyê heye. Ev ê bi 443 Kîlometroyên herî dirêj a Río Loa li bakur di nav çola Atacama ye. Çemên ku rê domkirina avê bi piranî ji berf û cemedê de jî dihele Andesê têr bike. Li gor zêdebûna barînê tevlîhevbûna benda avê li başûr dike. Çem ji bo avdaniyê di çandiniyê de tê bikaranîn, ji bo hilberîna enerjiyê û bi qasî cidabûna ji bo tûrîzmê. Hin çem ji bakur ber bi başûr:
Xan Ehmed Xanî Gêllanî
Xan Ehmed Xanî Gêllanî (, 942–1005 k.m) dwayîn karkiyay xanedanî kiyayiyekan le gêllan bû. Le yek sallî da û le dway mirdinî bawkî Karkya Sulltan Hesenî duwem be hikûmet geyîşt, heta 985î k.mi beser byepîş û paşan gişt gêllan hikûmetî kird. Be firmanî şa tehmasb mezhebî dwazde îmamî le birrîy zeydye dana, bellam katêk destî be peywendî girtin legell usmaniyekan kird û wîstî bo pelamar bo qezwîn, serbaz binêrête şîrvan û lahîcan, leber çawî şa kewt. Lem salleda be firmanî şa tehmasb gîra û le qellakanî qehqehe û îstexir zîndanî kra. Le 975î k.m û le serdemî sulltan mihemmed xudabende berbû û dîsan be hikûmet geyîşt. Hêzekanî şa ebas bo zalbûn beser awrîşim û şwênî cugrafîy taybetîy gêllan û kotayî pêhênan be hikûmetî xan ehmed xan ke drêjey be peywendîy legell usmaniyekan dabû le sallî 1000î k.m pelamaryan birde ser gêllan û xan ehmed xan ray kirde şîrvan. Xan ehmed xan paşmawey jiyanî xoy le estembull û bexday usmaniyekan rabward û peleqajegelêkî bêsûdî bo gerranewe bo hikûmet kird. Le sallî 1005î k.m le bexda koçî dwayî kird û le necef nêjra. Le xan ehmed xan wekû siyasyekî zêdexwaz, jîr, ajaweçî, tollestên, dillçerrên û şa'îrêkî terrdest û hogrî mosîqa bas kirduwe. Derbarêkî hunerperwery hebû û şa'îran, mosîqajenan û zanayanêk wek fexfûr lahîcîy şa'îr û ustad zeytûn çehartarîy mosîqajen le xizmetî da bûn.
Başkend, Xinûs
Başkend, gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.
Şîle
Çem û Gol
Di hejmarkirina golên Şîleyê de li bakur Gola xwê, ku herî mezin û navdar ên Salar de Atacama (3000 çargoşe kîlometre) ye. Li herî bakur 21,5 çargoşe kîlometre mezintir Lago Chungará li gor 4500 Metro Bilindayî yek ji yên herî bilind, gola di cîhanê de.
Baştir golên mezin û çiyagerên Şîleyê dirêjkirina başûrê bajarê Temuco heta Puerto Montt li gor rêza jêr:
Gelek gol bi gerîna keştiyê ye ne.
Xweza û Avûhewa
Bakurê Şîleyê (bi navê "bakurê mezin") xwediyê çiyayên gelek li ser 6000 m bilind in. Dikeve navbera qeraxê û ser merbenda Andeyana rojava, ku li Çola Atacama dirêj in. Ev çol yek herî zuhatirên li dinyayê ye; gelek caran ji bo salan baran nabare. Li çolê ji bo guherçîleya mezin wê di dema borî de diyar bû, dema ku li wir bi taybetî sifir îro xurtkirin. Herî mezin û herî girîng a bendergeha Antofagastayê ku li herêma vî bajarî xwediyê (310,000 şênîyan) e.
Li navenda Şîleyê, avûhewayê herêma Deryaya Navîn yên dişibin hev hene. Vê herêmê gelek adan û cihên lê dijîn dîtin e. Li vir paytexta Santiago de Chile bi derdora 5.5 milyon welatiyan e. Ji bilî Valparaíso (bendergeh û rûniştgeha parlementoyê 280.000 şênîyan) in, Viña del Mar (der û mijûliya bijareya 320.000 şênîyan) in û Concepción (navenda çandinî û pîflesaziyê 216.000 şênî) girîng e. Li herêma bakurê Santiago "Bakurê biçûk" û li başûrê paytexta Santiago bi navê "Başûrê biçûk" tê zanîn.
Ew ê ku başûrê Şîleyê gelek zirav mistemlekekirin (bi navê "Başûrê mezin") herêmeke gelekî barînekî dewlemend e. Li peravên aliyên giravên di deryayan de gelek kevir in. Li başûrê parzemîna girava Tierra del Fuego, ku bi dabeşkirina cîraniya Arjentînê ye. Li ser Tierra del Fuego di giravê deryayan de Isla Hornos cih girtina Kap Horn heye, ku li ser xala başûrê Şîleyê û Amerîkaya Başûr e.
Bi tevayî, li ber bandora vê hewaya Şîle ya tund di peravên ji aliyê Okyanûsa Humboldt e. Ev, ji başûr de berve bakur û veguhastina avderyaya sar a Antartîka diherike. Gava ku di danberheva Ewropaya Bakur ji berjewendiyên germ Herikîna Kendavê, germiya avê de li Şîleyê ji bo analog ne hêlîpan (Bakur-/Koordînata başûr) bi awayekî nizimtir in. Li Punta Arenas (Başûrê Şîle) - ku bi qasî hev nêzikî ji Ekwatorê dûrî wek cih girtina Hamburg - germiya têkrayî rojane di havînê 12 °C ye.
Taybetiyek ên avûhewaya Şîleyê ya li Bandora-El-Niño ye, jî wek "Vetewşa başûr" tê zanîn. Tevî ku ev diyardeyeke avûhewayê bi taybetî bandorê welatên wekî Perû û Îndonezya dike. Di heman demê de jî li Şîleyê, ew li ser her heft salan bandorekî li gorî salên normal e û li vir ber bi zêdebûna barînê ye.
Flora û Faûna
Ji ber ku di navbera mezin ên zêdetir ji 4.000 kîlometre dirêjahiya li Şîleyê gelek herêma şînahiyên beravan hene. Li devera Çola Atacama kêm hêşin dibin. Hêşinbûn tenê li qeraxê an li herêma Andenê hene. Li vir gelek cureyên cuda yên kaktûs, avûmêwe û boçiyên devî hêşin dibin. Lê belê, her çend salan bi barana li çolê, da ku rûberên rûerdên çolê mezin ji bo çend rojan bi milyonan kulîlk (kulîlkî yên di çolê de ne) tênê.
Pausa-Mühltroff
Pausa-Mühltroff, bajarekî navçeya (Landkreis) Vogtlandkreisê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Şîle
Flora û Faûna
Başûrê Çol li pey berî bi çêrgehên hişk û li Andenê bi dijwariya latê ya Yareta (Azorella yareta) hêşin dibe, jî wek "Balgeha Andenê" tê gotin. Li herêmên hişk yên "Cuhurê boldo" (boldus Peumus) hêşin dibin. Li ser çiyaçolan û di nav Andenê perdeya mij (daristana hîdrofîlîk) hene, li ku ji bo nimûne, tilîperê darokî (bi spanî Helecho arborescente) hêşin dibe.
Li bax û bostanên herêma çemê Río Elqui dest pê dike, berevajî tenê li derveyî newala çemê Şîlanan û Kaktûsan hene.
Li navenda Şîleyê di Nexilên hingivan (Jubaea chilensis) de xurtir dibe. Darûkên (Araucaria araucana) dara pîroz ên Mapuche, xwarinên tovên mezin a xwe yên wan bûn. Li Şîleyê jî gelek Plantasyon ên Okalîptûsên mezin hene.
Adobe Acrobat
Acrobat bernameya Adobeyê ye û ji bo nivîsîn û nîşandana dokumentên bi formata PDF (Portable Document Format) e. PDF formata herî naskirî û belavbûyî ya e-pirtûkan e û ew di hemî kompûter û pergalan de wekî eslê xwe dixwehîn.
Şîzofrenî
Şîzofrenî, ji grekî tê. Wateya wê parçebûna kesayetiyê ye. Yek ji nexweşiyên psîkologîk ji grûba psîkozan e û karê psîkiyatriyê ye. Di ramane, tevgerê û fonksiyonên mêjî de xirabûn, parçebûn e. Di beşa psîkiyatriyê de cihekê xwe yê girîng heye û tedawiya wê pirr dijwar e.
Cara yekemîn di sala 1907an de ji aliyê psîkiyatrê navdar ê Swîsre yî Eugen Bleuler hatiye binavkirin. Afirandina ramanan, têkiliyên di navbera fonksiyonên kesayetî û hişarê, rewşa hestan hwd parçe parçe bûye. Nexweş êdî bi zimanekê taybet diaxive. 80 % şîzofrenîk halûsînasyonan dibihîsin û dibînin. Raman û baweriyên paranoîk pirr in.
Zanîst di wê baweriyê de ne ku bingeha vê nexweşiyê di ciwaniyê de tê avêtin. Sedemên wê yê genetîk hene lê epîlepsî, alkolîzm û raxwarina madeyên wekî eroîn, haşhaş, nexweşî tûmor û darbeyên di mejiyê de girîng in. Nexweşî di mêran de zû (12-13 salî), di jinan de dereng (40 salî) xwe dide der. Lê nexweşî di demeke dirêj de digihîje û heya mirov biçe bijîşk hinekê dereng dikeve. Zanîst di wê baweriyê de ne ku hormonên jinan di vê cûdatiyê de rolekê dileyîze. Dîsa jî binexweşketina mêr û jinan wekî hev in. Ji 10-15 % û pirraniya wan jî mêr di vê nexweşiyê de xwe dikujin. Pirr kêm be jî bi zarokên wekî 8 salî de jî hatiye dîtin. Tesbîtkirina vê nexweşiyê hinek tevlîhev e. Bo mînak otîstîzm a zarokan hin caran bi şaşî dibe tirsa şîzofreniyê lê nerast e.
Ji 5-10% zarokên şîzofrenîkan bi heman nexweşiyê dikevin. Ev selefa han di cêwiyan de 45 % e. Kesên ku di dema ji dayîk bûnê de tûşî zehmetiyan bûne û di zaroktiya xwe de darbe li serê wan ketine yan qeza derbaskirine divê biçîn cem bijîşk û xwe kontrol bikin. Hinek vîrûs jî roleke mezin dileyîzin (Herpes simplex Tîp II, Influenza û vîrûsa Borna). Kesê li bajaran ji dayîk bûne ji yên li gundan bûne bêhtir bi vê nexweşiyê dikevin. Herwekî jiyana sosyal bandoreke mezin li destpêka nexweşiyê dike.
Cureyên şîzofreniyê
Mixabin tedawiya vê nexweşiyê dijwar e. Li klînîkan bi salan tedawî dibin û gorî statîstîkan tenê 33 % şîzofrenîk bi temamî sax bûne heya niha. Di tedawiyê de bi pirranî metodên psîkiyatrî, derman û întegrasyona sosyal tê bikaranîn.
Acrophoca
Acrophoca longirostris ,cureyek e fok an gamasiyên girs, goştxwer, pêşdîrokî û nemabûyî ye ku hatiye diyarkirin li Pîro û Çîlî, ku bi gumana canewernasan,ew bapîra fokê leopar an fokê pars e.
Cixsê
Cixsê an Cixse an jî Ciqs bajarekî ku bi navçeya Pasûra Diyarbekrê ve girêdayî ye.
Rachel Brosnahan
Rachel Elizabeth Brosnahan yan jî Rachel Brosnahan, (Milwaukee, Wisconsin , DYA), lîstikvana amerîkî ye. Rachel Brosnahan di rêzefîlma komedî-drama ya Amazonê The Marvelous Mrs û bi rola xweya sereke di Maisel de tê nas kirin. Brosnahan bi fîlimê tirsnak, Do n't Born ya sala 2009an de dest bi lîstikvaniyê kir.
Jînenîgarî
Brosnahan kesekê oldar nebe jî ji ber beşdariya civaka cihû ya Highland Parkê bi mîtolojiya cihûtî yê mezin bû. ew gelek caran beşdarî seyrên Cejna Derbasbûnê, Bar û Bat Mitzvahs, Hanukkah û merasîmên li Chicago ya bakûrê Shore bû.
Di 2018an de hate ragihandin ku Brosnahan bi lîstikvan Jason Ralph re zewicî ye, lê wê paşê di çileya 2019an de diyar kir ku ew bi salane zewicî ne. Herdu beşdarî merasîma 76emîn Xelatên Glovera Zêrîn a sala 2019an bûn. Wê di axaftina xweya pejirandinê de ji hevjîna xwe re jî spas kir.
Izet Findî
Izet Findî nivîskar û psîkologekî kurd e.
Izet Findî di sala 1960'î de li Duhokê ji dayik bûye, xwendina destpêkî û amadeyî her li Duhokê bi dawî aniye. Ji salên 1980-1981'ê li Zanîngeha Silêmaniyê pişka Psîkolojiyê hatiye wergirtin, piştî rêjîma Bexda zanîngeh veguhestiye Hewlêrê du salên dî li wê derê dewam kiriye û sala çarê hatibû kirin. Piştî xwendina xwe bi dumahî aniye û bawernama bekeloryos bi zanistên psîkolojiyê wergirtiye, di 23.11.2000´î de bawernama Masterê jî ji Zanîngeha Duhokê wergirtiye.
Nivîskariya Izet Findî
Yekemîn nivîsîna wî di sala 1977´an de di rojnama "Hawkarî" de li Bexda hatiye weşandin; wek nivîskar ji sala 1980´ê were berdewame û pişikdarî di piraniya rojname û kovaran de kiriye bi berhemên xwe her ji berî serhildanê û ta nuha jî wek Hawkarî, Beyan, Roşinbîrî niwê, Karwan, Bizav ,Dicle, Botan, Gazi, Metin, Peyman, û hwd. Ji 1992-1993´an li televizyona Kurdistan karkiriye, ji 1994-1996´an wek nivîskar di rojnameya "Peyman" de karkiriye.
Çar Xelîfe
Çar Xelîfeyê Mezin an jî Hûlefa-î Raşîdîn, xelîfeyên ku piştî mirina Muhemmed bi sifatê "Serê Ummetê" erk kirine ye. Mijara "Çar Xelîfe" di şiîtî û sunîtî de bi awayekî cuda tê qalkirin. Ramana şiiyan ev e ku ji Elî re neheqî hatiye kirin. Divê Xelîfetî bi Elî re dest pê bibana.
Montclar, Aveyron
Montclar, Aveyron, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Çar Xelîfe
Xîlafet bi dorê bi vî awayê ye. Di hin çavkaniyan de Hesen bîn Elî jî hatiye daxilkirin. Li gorî çavkaniyên şiî, xîlafet bi Elî re dest pê dike û bi îmaman jî berdewam dibe.
Li gorî baweriya Sûnî jî di nav xelîfeyan de Ebû Bekir li gorî temenê ('emr) mirovê herî mestir e û dostê Pêxember e. Ji ber vê yekê divê xelîfetî bi Ebû bekir re dest pê bibe.
Çavkanî
Wikipedia-Werger
Delîla Meyaser
Delîla Meyaser an jî Delîla (1981 Farqîn, Amed - 2007 Qileban, Şirnex) hunermend, helbestvan û geralîyek Kurd e
Jiyana wê
Delîla di sala 1981en de navçeya Farqîn a girêdayî ya Amedê hatîye dinyayê. Lê malbata wê koçê bajarê Dîlokê dibî Delîla li Dilokê dest bi xwendina xwe dike û li Dilokê beşdarê gerîllayan dibî. Delîla 5 salî xwe de dest pi dibistana yekemîn kir, 16e salî ya xwe de dibistana navîn qedand. Piştê qedandina dibistana navîn Delîla beşdarê refê gerîllayên PKKê dibe. Di ciwaniya xwe de Delîla bînêrê televîzyona Kurd a Med TV bû, hinek roj hebû ku heta serê sibê Med TV yê temaşe dikir. Li gor gotinên malbata wî piştê girtina serokê PKKê Abdullah Ocalan Delîla 28 roj xwarin nexwaribû. Her sal ji dibistanê xelata xwendevanên herî serkevtî werdigirt. Di dibistana navîn, dibistana pîşe, beşa Elektrîkê dixwend û di heman demê de nexşeyên hûnerî xêzdikir. Delîla li çiyan di nabere şerde mûzîka çêdikir, strana digot û helbesta dinivîsîya
Beşdarbûna wê ya çîya
Dema ku beşdarî gerîlaya dibe tu kes li mala wan tunebû. Delîla bi telefonê li dayika digere dibê were hevîrê te tirş bûye were Dayika Delîla jêre dibejê here gazî jina cînarên wan bike, ji ber ku jina cînar seqetî ya wî heye Delîla dayîka rexne dike û dîve ew seqete ez gazîyê wî nakim. Dema ku malbata Delîla têne mal li dinêrin ku Delîla li mal tuneye. Mal bat ji ber xeman ew nanê ku Delîla çêkirêye naxwin. U jê fem dikin ku Delîla berê xwe daye Çîya.
Dema ku malbata Delîla têne mal li dinêrin ku Delîla li mal tuneye. Mal bat ji ber xeman ew nanê ku Delîla çêkirêye naxwin. U jê fem dikin ku Delîla berê xwe daye Çîya. Delîla di jiyana xwe de gelek bi stran û helbest û hunerê eleqeder dinû. Yek ji van helbestan e ku Delîla nivîsî ye.
Portable Document Format
Portable Document Format (PDF) formatek ji bo belge û e-pirtûkan e ku di hemî sîsteman de dixebite û berhem wekî eslê xwe bi font, wêne û mîzanpaja xwe ve di ekranê de diyar dibin û derdikevin ser kaxezê. PDF ji aliyê şirketa Adobe hat pêşxistin.
Kifrî (navçe)
Kifrî, yek ji navçeyên parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Kifrî ji nahiyeyên Navenda Kifrî, Awespî, Serqela, Newcol û Kokis pêk dihê.
Ernsgaden
Ernsgaden şaredariyeke navçeya (Landkreis) Pfaffenhofen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Çîna navîn
Çîna navîn çîneke civakî ya kapîtalîzma modern ye ku ji bo kesên xwedî serxwebûna aborî, xwegihandina çavkaniyên pêwîst bi temamî pêdiviyên xwe yên bingehîn bi cih bînin û kêfa keyfxweşiyê bikin, lê bi temamî standarta jiyanê ya çînên bilind bi cih naynin. Çîna navîn bi gelemperî ji bazirgan, karsazan, karmendên dewletê, kesên pispor û hin cotkar û pîşesazên pir jêhatî pêk tê. Li gorî pênaseya Max Weber a sosyo-ekonomîk, komek ji kesên ku xwe didin trendên modern û di navbera çînên jêrîn û jorîn de cih digirin. Ew, piraniya sermayeya ku dikare bi dest xwe ve bîne, hilberandin an jî birêvebirina malûmatên sabît ên nirxê sabît û berhemên civakê yên ku bi nirxê bilind hatine zêdekirin, bi rê ve dibe. Carinan jî wekî stûna spî tê gotin.
Çîna navîn xwedî rêbazên din ên cudahiyê ye. Yek ji wan ên herî teng komek kesan e ku di navbera % 40-60ê de li gorî rêjeya dahata ku li neteweyê werdigire cih digire. Çîna navîn a fireh wekî hemî ferdên neteweyekê tê destnîşan kirin, ku %20ê herî xizan û %20ê herî dewlemend red dike. Pênaseya razber a asta herî bilind a çîna navîn, wê wekî sermayeya mirovî ya ji bo civakê girîng e destnîşan dike. Piraniya amerîkiyan xwe wek aîdî çîna navîn dibînin, lê ji sedî 20ê wan li Amerîkayê xwedî şêwaza jiyana çîna navîn in. Belê ji %20 ji ber kar û barên xwe çîna navîna pîşeyî û endamên bi bandorên civakê jî dihên hesibandin û ev çîna han wek afirînerê civaka serekiya Amerîka dihê dîtin.
Afroamerîkî
Afroamerîkî (wekî amerîkiyên reş û afrîkî û amerîkî jî têne binavkirin) komek etnîk e ku ji amerîkîyên bi bav û kalên xwe yên qismî an tevahî ji Afrîkaya binsaharayî pêk tê.
Çîna navîn
Di Marksîzmê de, çîna navîn weke burjuvazî tê binavkirin.
Afroamerîkî
Têgîna afroamerîkî bi gelemperî neviyên afrîkiyên koledar ên ku ji DYAyê ne destnîşan dike. Digel ku hin koçberên reş an neviyên wan jî dikarin wekî afroamerîkî bên binavkirin, piraniya wan tercîh dikin ku bi neteweya xwe ya eslê xwe bidin nasîn.
Piraniya gelê afroamerîkî neviyên nêzîkê 6,5 heya 10 mîlyon mirov in, ên ku ji hêla bazirganên mirovan ên ewropî ve di dema bazirganiya koleyan a Atlantîkê ya di navbera salên 1619 û 1808 de ji warê xwe hatin dûrxistin û bi giranî li deryaya Karîbê û Amerîkaya Bakur wekî kole hatine îstismar kirin. Nêzîkî 160 sal piştî betalkirina koletiyê li Dewletên Yekbûyî, nifûsa afroamerîkî ya welêt hê jî tekoşîna li dijî cihêkariya nijadî didomîne.
Destpêkên koletiyê di cîhana nû de
Dîroka afroamerîkî di sedsala 16an de dest pê kir, dema ku afrîkî ji rojavayê Afrîkayê ji bazirganên koleyên Ewropî re hatin firotin û li seranserê Atlantîkê berbi Sêzdeh Koloniyan ve hatin veguhestin.
Yekem afrîkiyên tomarkirî yên li Amerîkaya îngilîzî (ku piraniya Dewletên Yekbûyî yên pêşerojê jî tê de) "20 and odd negroes" (20 negroyên xerîb) bûn ku di tebaxa 1619an de bi rêya Cape Comfortê hatin Jamestown, Vîrjînya, wekî xizmetkarên kirêkirî. Her ku gelek niştecihên Virginiayî ji ber şert û mercên giran mirin, her ku çû bêtir afrîkî hatin birin da ku wekî karker bixebitin.
Xizmetkarekî kirêkirî (ku dibe spî an reş be) dê çend salan bê mûçe bixebite. Rewşa xulamên kirêkirî yên li Vîrjînya û Marylandê yên destpêkê mîna koletiyê bû. Xizmetkar dikaribûn bên kirîn, firoşin an kirêkirin û ji ber guhnedanê yan jî revînê dikaribûn bi awayekî fizîkî bihatana lêdan. Berevajî koleyan, piştî ku dema karûbarê wan bi dawî bû an hat kirîn, serbest hatin berdan, zarokên wan statuya wan mîras negirtin, û piştî ku ji peymanê derketin wan "ji salek ceh, cil û bergên ducar, amûrên pêwîst" û dravdana piçûk distandin. Ji dravdana piçûk re "berdêla azadiyê" dihat gotin. Afrîkî dikaribûn bi qanûnî çandinî û dewaran bikin da ku azadiya xwe bikirin. Wan malbat mezin dikirin, bi afrîkiyên din re û carinan bi amerîkiyên xwecihî an niştecîhên Ewropî re zewicîn.