cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Behram (gerstêrk)
Dîrok
Keştiyên gerdûnî, yên li ser danîne gelek informasionên nû û hêja ji Zemînê re şiyandine. Lê pirsa mezin a "Gelo tu formên jiyanê li ser Behramê hene an na" hîn ne bi erê û ne bi na hatiye bersivandin. Tiştê xuya ew e, ku tu formên jiyana bilind li ser vê gerstêrkê nîn in. Dibe, ku formeke jiyana prîmîtîv di destpêkê de hebe, wekî bakteriyan û şîniyên yekşanik. Lê heke bi tenê bakterî jî hebin dîsa wê li pir pirsên fîlosofî û olî bi dîtineke din were nerîn. Gelo di gerdûnê de em bi tenê ne? Gelo di nav milyonên gerstêrk, stêrk û galaksiyan de tu kaniyên jiyane yên din nîn in? Tîna mirov naşikê ta ku bersivê nestîne.
Taybetiya fizîkî
Behram, bi qasî nîvê çapa Cîhanê ye. Bi qasî ji 15% ji qebareya Dinyayê û ji 11% ji wekî girseya Dinyayê ye. Di encamê de bi qasî ji 38% wekî gravîteya rûyê erdê heye. Xuyabûna sor-porteqalî ya rûyê Behramê ji ber oksîda hesinê (III) yan jî jengê çêdibe. Rengên din ên rûyên hevpar, li gorî madenên heyî; zêrîn, qehweyî, tan û kesk e.
Mîna Erdê, Berham jî veguheriye navokek metalîkî ya qelew ku ji hêla materyalên kêm qels ve hatiye dorpêç kirin. Modelên heyî yên hundurê wî tê wateya naverokek ku di serî de ji hesin û nîkelê bi qasî ji 16-17% ji kewbûrê pêk tê. Tê pêşbînîkirin ku ev navoka kewbûrê ya hesin(II) ji hêla hêmanên siviktir ve du qat ji ya Erdê dewlemendtir e. Navok ji hêla mantoyek silîkatî ve hatiye dorpêç kirin ku gelek taybetmendiyên tektonîkî û volkanîkî yên li ser gerstêrkê pêk anîne. Lê bi awayê ku dixûyê ku tektonîk û volkanîkên Behramê razayî ne. Ji xeynî sîlîkon û oksîjenê, hêmanên herî zêde di qalika Behramê de hesin, magnezyûm, alumînyum, kalsiyûm û potasyûm in.
Bi navînî qalindahiya qalikê gerstêrkê bi qasî 50 kîlomêtre ye û qalindahiya herî zêde qalikê 125 kîlomêtre ye. Behram ji hêla erdhejê ve çalak e. InSight di sala 2019an de zêdetirî 450 erdhejîn û bûyerên ku bi erdhejê re têkildar tomar kiriye. Di sala 2021an de hat ragihandin ku li ser bingeha yanzdeh Marslerjeyên bi frekansa kêm ên ku ji hêla dakêşana InSight ve hatine tesbît kirin ku navoka Behramê şilek e. Nîv-çap a navokê bi qasî 1830±40 kîlomêtre ye û germahiya wî li dora 1900-2000 K ye. Qalindahiya navoka Behramê ji nîv-rûberê Behramê zêdetir e û bi qasî nîvê mezinahîya navoka erdê ye. Ev ji modelên pêşbînîkirî hinekî mezintir e û destnîşan dike ku di navokê de ji xeynî hesin-nîkel bi qasî ji 15% ji sulfur, hinek hêmanên sivik ên mîna oksîjen û hîdrojenê jî dihewîne.
Behram gerstêrkeke bejayî ye ku rûyê wê ji mîneralên ku sîlîkon û oksîjen, metal û hêmanên din ên ku bi gelemperî keviran pêk tînin pêk tê. Li binê atmosferê leza pêlên erdhejê dest bi mezinbûnê dike û li kûrahiya bi qasî 1050 km sînorê herêma veguhêz heye. Rûyê Behramê di serî de ji bazaltê tholeiitî pêk bêjî beşên ji bazaltê tîpîk bi silikayê dewlemendtir in û dibe ku dişibin kevirên andezîtî yên li ser rûyê Erdê. Parçeyên qadên bilind ên başûr di nav xwe de mîqdarên ku dikarin bên tespîtkirin ên pîroksenên kalsiyûmê bilind heye. Konsantrasyonên lokalîze yên hematît û olîvayê hatine dîtin. Piraniya rûberan bi toza oksîda zirav ya hesinê (III) bi awayekî qalind hatiye nixumandin.
Ax
Di daneyên ku di Hezîrana 2008an de ji aliyê fezayê Phoenix ve hatine şandin de derket holê ku axa Marsê hinekî alkalin e û di nav axê de magnezyum, sodyum, potasyum û klorîd heye ev mîneral ji bo pêşketina madeya organîk hemî girîng in. Zanyaran biryar da ku li axa nêzî cemsera bakurê Behramê nebatên mîna asparagus lê şîn bibin. Di tebaxa 2008an de Phoenix, wekî tevlihevkirina ava Erdê bi axa Behramê dest bi ceribandinên kîmyayê yên hêsan kir û vedîtinek kir ku gelek teoriyên berê di derbarê axa Behramê de piştrast kir: wî şopên xwêyên perkloratê li axa Behramê kifş kir. Hebûna xwêyên perkloratê axa Behramê hêj balkêştir kir. Lê di heman demê de îhtîmal hebû ku hebûna xwêyên perklorate ji axa Dinyayê, nimûneyên cihêreng, an amûrên ku hatiye şandin re çûye axa Behramê; ji ber vê yekê, di vî warî de ceribandinên din hewce ne ku bi tevahî were piştrast kirin ka çavkanî axa Behramê ye yan na.
Hîdrolojî
Beriya yekem çûyîna Behramê ya ji bilindahiya nizm bi Mariner-4 re di sala 1965an de, gelek nîqaş li ser wê yekê hebû ku li ser rûyê Behramê av heye yan na. Ev nîqaş bi piranî ji ber çavdêrîya xalên ronahî û tarî yên dişibin derya û parzemînan bû ku li herêmên cemserî bi awayekî periyodîk diguherin. Xetên tarî ji demeke dirêj ve ji aliyê hinek çavdêran ve weke qenalên avdanê yên ku ava şile tê de ye, hatine şîrovekirin. Ev formasyonên rast ên xeta rast, ji ber ku di serdemên piştre de nedihatin dîtin, wekî îlluzyonên optîkî hatin şîrovekirin. Di demên kurt de formasyonên ku dikarin li bilindahiyên nizm pêk werin, ji holê ranebin, ava şile nikare li ser rûyê Behramê di bin zexta atmosferê ya îro de be; lê dibe ku herikandina ava şile ya demkî hebe. Berevajiyê vê yekê bi taybetî li her du herêmên cemserî qeşayên avê ya mezin hene. Di Adara 2007an de NASA'yê ragihandibû ku qeşaya avê ya li herêma cemsera başûr bê helandin av tevahiya rûyê gerstêrkê binixumîne û kûrahiya vê okyanûsê bigihêje 11e mêtreyê. Li gerstêrkê ji cemserê heta bi 60° paralelê mantoyeke cemedê ya permafrostê heye. Tê texmînkirin ku di binê tebeqeya girosferê ya zirav a li Behramê rezervên mezin ên avê hene ku tên pêşgirtî ne nikarin derkevin ser rûyê axê.
Atmosfer
Marsê 4 milyar sal berê manyetosfera xwe winda kir. Ji ber vê yekê, bayê rojê rasterast bi tebeqeya îonosfer a Berhamê re têkiliyê datîne û atmosferê zirav dihêle. Anketa Global a Marsê û Mars Express ê her duyan jî dîtin ku parçikên atmosferîk ên iyonîze kirî li valahiya Behramê belav bûne. Atmosfera Behramê îro hinek tenik e. Zexta atmosferê ya li ser rûyê erdê ji 30 Pa (0,03 kPa) ku li beşa herî bilind a gerstêrkê tê dîtin heta 1.155 Pa (1.155 kPa) ku di beşa wê ya herî kûr de tê dîtin diguhere. Ev yek li gorî zexta li bilindahiya 35 kmyî ya li ser rûyê Erdê ye. Ev jî ji sedî 1ê ji zexta li rûyê Erdê kêmtir e. Ji ber kêşiya kêm a li ser Behramê, "bilindahiya pîvanê" ya atmosfera wî 11 km ji ya Cîhanê (6 km) bilindtir e. Kêşiya li ser rûyê Behramê ji sedî 38% ji kêşiya li ser rûyê erdê ye. Atmosfera Behramê ji sedî 95 karbondîoksît, ji sedî 3ê azot, ji sedî 1.6 ji argonê pêk tê. Fi heman demê de şopên oksîjen û avê jî heye. Atmosfera wî ku pariyên tozê yên bi nîvçapa 1.5 μm tê de hene, bi tevahî toz e, lewra dema ku ezman ji rûyBehramê î tê temaşekirin, rengekî pirteqalî-qehweyî (Îilîl. tawny) dixûyê.
Rêgeh û vegera Behramê
Dûrahiya navîn a Behramê ji Rojê bi qasî 230.000.000 kîlomêtre (1.5 AU) ye. Heyama rêwitiya wî ya carekê 687 rojên Erdê ye. Rojên Behramê ji rojên Dinyayê dirêjtir e. Rojekî Behramê di 24 saet, 39 xulek û 35.244 çirkeyan de ye.
Dewra sirûştê ya Behramê 96.000 salên cîhanê ye. Bi vî re li Behramê dewreke din a eksantrîteyê ya 2.2 mîlyon salî heye. Di nava 35 hezar salên dawî de, ji ber bandorên giraniyê yên gerstêrkên din, eksantrîteya li dora Behramê zêde bû. Behram û Erd (Dinya) her ku diçe nêzîkê hev dibin. Tê pêşbînîkirin ku wê di nava 25000 salên pêş de navbera Erdê û Behramê ji roja îro kêmtir bibe.
Germeşof
Germeşof gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.
Antarês
Antarês an Qelbuleqreb an jî α Scorpii (Alpha Scorpii) stêra tewrî geş a di komstêra dûpişkê de ye. Ew 550 salên roniyê dûrî dinê ye. Navê wê tê mehneya dijê(antî)-Marsê. Xwedewanda yewnanî Arês, ji hêla romiyan wek Mars dihat binavkirin. Çima ku rengê Antarês dişibe rengê Marsê meriv dibe wan şaş bike, bi taybetî gava ku komstêr nêzîkî eklîptîk dibe, hana hatiye binavkirin. Navê wê yê din Qelbuleqreb (, "dilê Eqrebê") jî ji erebî derhatiye. Ew bi Deberan, Spica û Regulus ve yek ji çar stêrên geş ên nêzikî eklîptîk in.
Geşî
Bi qedra zahirî ya 1,09 ew 15emîn geştirîn stêra li ezmana şevê ye. qedra wê ya mitleq jî -5,3 e û bi vê ve dorê 10.000 car ji rojê geştir e. Rûyê wê rêjeyî sar e û tenê 3.400 kelvîn e û vê lomê rûyê wê rengekî tirincî nîşan dide û pirr tîrêjên înfrarûj diçûrisîne ku bi çavên merivan nayên dîtin.
α Scorpii B
Antarês bi stêreke li kêleke ya nebalkêş ve stêrcêwiyeke pêk tîne. Qedra wê ya zahirî 5,5 mag e. Bi vê ve ew xweyî geşiyeke 1/370 a Antarês e û xweyî geşiyeke 170 car a rojê ye. Ew dorgerra xwe 878 salan, ango 550 yekeya astronomîk, de temam dike.
Raçavkirin
Gava ku Antarês nêzikî eklîpktîk dibe, ji hêla roj, hîv û gerstêrkên din ve pêşî dikare li wê bê girtin. Pêşîlêgirtina paşîn a gerrstêrkekê 17ê îlonê 525 berî zayînê ji hêla tebaxê ve hat pêkanîn, ya nêziktir jî ê 17ê çiriya pêşîn 2400î de dîsa ji hêla tebaxê ve bê pêkanîn. Lêbelê ew ji hêla hîvê ve 31ê tîrmeha 2009an de pêşî lê hatiye girtin.
Antarês hersal di roja 31ê gulanê de hema di mideta şevê gîşê de dîtbar e. Ew bi roçûna re li dûv rojê, bi rohelat re hema li ber rojê heltê. Ew li dor 30ê çiriya pêşîn du-sê hefteyan li esmana şevê, çima ku xwiyayî nêzika rojê ye, ne dîtbar e.
Oncelî
Oncelî, gundekî bi ser navçeya Kopa Mûşê ve ye.
Çand
Lî gundê Oncelî çanda Kûrd û Terekme/Qarapapax xwe nîşan dike. Berîya koçberîya Filleyan li gund Kurd û Fille dijîyan.
Erdnigarî
Gundê Oncelî çemê Murad û çemê Avakor heye.
Skaupsjøen
Skaupsjøen, goleke di nava sinorê parêzgeha Buskeruda Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 26,24 km û bilindahiya ji asta deryayê 1 158 mêtre ye.
Kazoxa
Kazoxa, gundekî navçeya Elcewaza Bidlîsê ye.
Kazoxa di 1992an de bûye şaredarî. 24 km dûrî navçeya Elcewazê ye. Li pişt vî gundî çiyaye Sîpan heye. Ji behra Wanê 7 km dûr e. Li gund du dibistan û nexweşxaneyek heye, mizgeftek jî heye. Li gund nêzî deh eşîr hene. Mezrayên gund: Qişqilî, Pêto û Kort. Gundên li derdora Kazoxayê: Arîn, Axçira, Livind û Pargat.
Kaxoza bi gotina berê warê ermeniyan bû. Xayinê Kurdistan'ê naw gûnda pîr hene
Legé
Legé, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Nû Roj (rojname)
Nû Roj rojnameyeke nûçeyî û şirovî ya hefteyî bû ku di destpêka tebaxa 1995an de li Stembolê derket. Nû Roj berdewama rojnameya Roj bû.
Rojname ji dozdeh rûpelan pêk hat û zimanê wê tirkî bû, lê beşek bi kurdî jî hebû.
Xwediyê rojnameyê Alper Aslan bû
Lunac, Aveyron
Lunac, Aveyron, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Jussy, Aisne
Jussy, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Bilbil
Çend peyvên bi vî navî hene:
Ausländer Beg (pirtûk)
Ausländer Beg, navê pirtûka çîrokên Helîm Yûsiv e ku di nav weşanên Lîsê de, di sala 2011 an de, hatiye weşandin. Ji 176 rûpelan pêk tê.
Pilor, Kisante
Pilor, Pilûr, bajarekî bi ser navçeya Kisanteya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Ebdulla Peşêw
Ebdulla Peşêw an Evdila Peşêw helbestvanekî kurd e ku bi zaravayê soranî dinivîse. Di salên 1960an de tev li şoreşa başûr dibe, demekî pêşmergetiyê dike, pişt re derdikeve derveyî welêt.
Niha (2008) jî li Fînlendayê mamostetiya zanîngehekê dike.
Théus
Théus, komuneke li departmena Hautes-Alpes a herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Şêtne
Şêtne, gundekî bi ser navçeya Dolemerî ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Adelberg
Adelberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Göppingenê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Qarxin
Qarxin, gundekî girêdayê navçeya Têrcan a Erzînganê ye.
Eyloyê zêrîn
Eylo, helo, daraş, wirxal, xertel, qertel an jî eyloyê zêrîn (Aquila chrysaetos), cureyekî eyloyan Aquilla e.
Şayes
Eylo di nav balindeyên dirende de xwediyê baskên herî mezin in, 78 cm dirêj e û firehiya di navbera herdu baskên wî de digihe 190-230 cm. Rengê eyloyê qehweyî tarî ye.
Xwarin
Eylo nêçîrê çûk, xijende û guhandarên biçûk dikin û dixwin. Ji ber jehriya dermanên çandinî hejmara eyloyan kêm dibe.
Pirbûn
Eylo li serê zinarên bilind hêlînên xwe çêdikin.
Bêjenasî
Peyva eylo wek peyva pehlewî aluh, aloh e. Di îngilîzî de eagle û di latînî de aquila ye. Îhtimala mezin ev peyvan ji hev hatine. Lê belê, li gorî hin çavkaniyên din ti têkiliya peyva kurdî «eylo, helo» û hwd., bi înglîzî û latînî ra tun e. Ev peyva bi medî [*rzifya-], avestî [ǝrǝzifiiya-], sanskrîtî [rjipya-] «helo, eylo, qertal» va girêdayî ye. Li gorî dengnasiya dîrokî divêt di zmanê hîndî-ewrupî yê bingehîn da wekî [*rgyi-ptyo-] dayî bibe.
Oschatz
Oschatz, bajarekî navçeya (Landkreis) Nordsachsenê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Langenmosen
Langenmosen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neuburg-Schrobenhausen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Navîk
Navîk, gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Qerekoseyê ye.
Ferhad Birûsk Tugan
Ferhad Birûsk Tugan, an jî Birûsk Tugan (1968-2016), welatparêz, wergêr û rojnamevanekî kurd bû ku di 1968an de li herêma Colemêrgê hatiye dinyayê.
Jiyana wî li Tirkiyê
Birûsk li Stembolê rojnamevanî xwendiye û pişt re di rojnameyên Tirkiyê de kar kiriye. Di rojnameya Rojname de, di sala 1991ê de nivîsên wî li ser sporê hene û wek berpirsyarê hiqûqî yê rojnameyê jî kar kiriye.
Jiyana wî li Amerîkayê
Di 1994an de çû Amerîkayê, wî li zanîngeha Berkeley a Kalîforniyayê xwend û jê dîplomeya xwe ya master stend. Di navbera salên 2002 û 2007an de li Dengê Amerîkayê (Voice of America, VOA) yê Beşa Kurdî yê Washingtonê dengekî navdar bû.
Birûsk sekreterê Enstîtuya Kurdî ya Washingtonê bû.
Ew hevderhêner û wergêrê belgefîlmê bi navê Quest for Honor ê derhênera amerîkî Mary Ann Smothers bû.
Jiyana wî li Parîs û Dunkerqueyê (Fransa)
Di 2008an de ew çû Fransayê, li Parîsê bi cih bû. Li wir bû endamê redaksiyona televîzyona Kurd1. Piştî girtina kanala televîzyonê di sala 2013an de çû bajarê Dunkerqueyê û li wir wek mediyador ji bo rêxistinên fransî yên alîkar ên koçberan Noşdarên Sînornenas û Noşdarên Cîhanê kar dikir.
Mirina wî
Laşê rojnamevanê kurd di 5ê xizîrana 2016an de li perava deryayê ya Dunkerqueyê hat dîtin. Egera mirinê hêj ne diyar e (2016).
Bav, bira û xwişka wî
Birûsk Tugan lawê welatperwerê kurd Hafiz Tugan e. Birayê wî Serhat Tugan e, yê ku 25 sal e ji bo kurdperweriya xwe li girtîgehên tirkî dimîne. Parêzera kurd a mafê mirovan Rojbin Tugan xwişka wî ye.
Ligné, Loire-Atlantique
Ligné, Loire-Atlantique, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Cambridge, Ontario
Cambridge, bajarekî herêma Ontarioya Kanadayê ye.
Juvigny, Aisne
Juvigny, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Moudon
Moudon, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Vaud a herêma Broye-Vullyyê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Sperillen
Sperillen, goleke di nava sinorê parêzgeha Buskeruda Norwêcê de ye. Rûberê golê 37 km² ye û bilindahiya ji asta deryayê 150 mêtre ye.
Çerxa Şoreşê (marş)
Çerxa Şoreşê, sirudeke şoreşa Kurdistanê ye, ku bi navê "Marşa Gerîla" jî naskirî ye. Gotinên stranê ji aliyê Xelîl Xemgîn ve tên nivîsandin û stran/marş cara ewil ji hêla wî tê gotin.
Helbest
Îro çerxa şoreşê fireh digerîne
Li qadên cîhanê deng dilerzîne
Chaohu City
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 859.000 kesî
Çerxa Şoreşê (marş)
Helbest
Destarê proleter hûr diherîne
Kedxwarî û nûkeran ji qada hiltîne
Tovê jiyanê reşandin, li qadan şîn didan
Simbila şax didan bi dengê partizan
Pelên bayê herîkandin ji nav dilê çiyan
Rabun ser piyan jîn dan Kurdistan
Ji nav dîwarê zindana heya serê çiyan
Rêberê me ye Partiya Karkeran
Gotin û Muzîk: Xelîl Xemgîn
Tivir
Tivir an tirp (latînî: Raphanus sativus) pincareke çandiniyê ye.
Arkeolojî
Arkeolojî an jî şûnwarnasî zanistek e û li hemû tiştên ku ji destên mirovan derketine û li ser wan ked û xebatek pêk hatiye, vedikole. Pisporên arkeolojî (arkeolog) vekolanê li ser amûr, tişt û avahî yê wan dikin da ku çawa jîyanin, çawa tevgeryanin, çi kirinin û hwd..
Etîmolojî
Gotina "arkeolojî" ji pevgîhana peyvên archaios û logia ên yewnanî pêk hatiye û ji xwe di wateya “vekolandina paşerojê” (vekolandina rabirdûyê) de ye.
Beşên arkeolojiyê
Arkeolojî dibe gelek beş. Ji van: arkeolojî berî dirokê (pêşdîrok, prehistorya), arkeolojiya klasik (protodîrok, protohistorya), arkeolojiya asya ya nêzîk, arkeolojiya Misrê, arkeolojiya Tewratê û arkeolojiya qirnê navîn.
Twitter
Twitter, karûbareke mîkroblog û tora civakî ya amerîkî ye ku bikarhênerên wî li ser platformê peyamên ku wekî "tweet" tê binavkirin parvedikin. Di sala 2013an de yek ji 10 malperên ku herî pir hatine ziyaret kirin. Di sala 2020an de malper gihîşte 339,6 mîlyon bikarhênerên çalak. Bikarhênerên qeydkirî dikarin tweetan bişînin, tweettan biecibînin û ji nû ve tweetan retwet bikin lê bikarhênerên neqeydkirî tenê dikarin tweetên ku bi gelemperî vekirîne bixwînin.
Zekî Sahibqiran
Zekî Sahibqiran wezîrê Parastinê yê Keyaniya Kurdistanê bû. Berê wî di dema serhildana Kurdan a li dijî Imparatoriya Britanî de wek rêberê serhildaneke Kurd a bi serokatiya Şêx Mehmûdê Berzencî kar dikir.
Bexdenûs
Bexdenûs, bilêvkirinên din bexdenûz, bextenûs, bexdûnis (navê zanistî yê latînî: Petroselinum crispum), hêşînahiyek ji koma gêjnakan a famîleya bexdenûsan e.
Pelên wê yên kesk ji bo tamxweşkirin û xweşikahî, wek garnîtûr tevlî şorbeyan, giraran û seleteyan tê kirin. Du cureyên wê tên çandin, ya belgmezin û ya belghûr û xingilok. Ji ya belgmezin re bexdenûs, a belghûrik re cehperî dibêjin. Pincar an jî dikakek ku di her malê û pêjgehê (midbex, kulîn, kûxnî) de wek biharbêhn (biharat) tê bikaranîn e.
Dîrok
Tê bawerkirin ku welatê gêjnakan herêma Deryaya Navîn e ku tê de welatên mîna Îtalya, Alcerya û Tûnis hene. Li welatên Ewropa weke giya, biharat û sebzeyê çandina wê tê kirin. Herwiha li Kurdistanê di nav baxçeyan de tê çandin.
Yobîla Zêrîna Pêşmergeyî (pirtûk)
Yobîla Zêrîna Pêşmergeyî pirtûkeke Şewket Şêx Yezdîn e. Ebdulkerîm Findî ji tîpên erebî veguhast.
Girêdanên derve
pirtûkê ji vê derê bixwîne :* FINDI.INFO
Sîlîsyûm
Sîlîsyûm (, ji ) elementek û nîvmêtalek e.
Vedîtin
Sîlîsyûm wek element di salê 1787 ji Antoine Lavoisier hate vedîtin. Sakata heder jahl.
Bikaranîn
Îro Sîlîsyûm ji bêtonê, camê û elementên fotovoltayîk ra girîng e. Hên jî Sîlîsyûm ji bo şewtandinê di bomban da tê bikaranîn.
Hebûn
Nêzîkî 15 % ji erdê tevda bes sîlîsyûm e. 25,8 % ji rûyê (qaliqê) erdê ji sîlîsyûmê ye; wisa Sîlîsyûm elementê dûyeme bi pirbûnê di cîhanê da ye (piştî Oksîjenê).
Buytir
Buytir, gundekî Tazexurmatûyê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Pon
Pon, gundekî girêdayê navçeya Têrcan a Erzînganê ye.
Maleville
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Mawet (navçe)
Mawet, yek ji navçeyên parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Mawet ji nahiyeya Mawetê pêk dihê.
Aichelberg
Aichelberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Göppingenê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Dîrok (marş)
Dîrok, sirudî Dîrok, sirudekî Şoreşî Kurdistanê ye. Hozana em sitrane Koma Amara ye.
Helbest
Li Viyetnam li Kûba û Angolê
Li Çîpas im û li Filistîn im
Em agir in alev in û pêt in
Bi keviran em diçin ser tangan
Bi daran êrîş dikin panzêran
Alîhemedan
Alîhemedan gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Merîwanê ye.
Dîrok (marş)
Helbest
Şervan bûne bombe yên zindî
Ji tarî yê wê derên ronî yê
We azadbin wek gelên Kûba yê
We azadbin wek Angola yê
Nîşana Viyetnam waye li dinê
Agirê dîrokê bilind dibe
Ala bilind dibe li zindanan
Bi neynokan dikolin biryaran
Bi xwîna dîrokê nexşandin
Ji bo serxwebûna hemî însan.
La Limouzinière
La Limouzinière, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Juvincourt-et-Damary
Juvincourt-et-Damary, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Olympiakos FC
Olympiakos F.C. (bi yewnanî: ΠΑΕ Ολυμπιακός, Olimpiakós an jî Oλυμπιακός Σύνδεσμος Φιλάθλων Πειραιώς, Olimpiakós Síndesmos Filáthon Piraiós) yaneyeke yewnanî ya futbolê ye û ligel Panathinaikos yaneyeke futbolê ya yewnanîyê ya herî navdar e.
Yarîgeha Olympiakos Karaiskakis Stadium ye.
Millî Gazete
Milli Gazete (rojnameya neteweyî) rojnameyeke tirkî ye. Navenda wê li Stenbolê ye. Wekî rojnameya fermî ya tevgera Nêrîna Neteweyî (Millî Görüş) tê dîtin. Ev tevger îslam û berjewendiyên neteweyî yên tirkan li hev dicivîne, di bin siya bîrdoziya tirk-îslamê de siyasetê dike.
Tevgera Milli Görüş û ev rojname bi pêşengiya serokwezîrê demekê, Necmettin Erbakan hatiye damezirandin.
Siyaseta vê rojnameyê
Ji ber ku demekê komkujiya cihûyan înkar kiribû, ji aliyê saziyên ewlekariyê yê Almanyayê ve ev rojname tê şopandin. Li dijî dînê xrîstiyaniyê, DYA û Îsraelê gelek radiweste. Dijberiya rêxistin û saziyên kurdan dike.
Oschersleben (Bode)
Oschersleben, bajarekî navçeya (Landkreis) Bördeê li herêma Saksonya-Anhalt a Almanyayê ye.
Sîsneya Jorîn
Sîsne, yan jî Sîsneya Jorîn, gundekî bi ser navçeya Kisanteya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Rennertshofen
Rennertshofen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neuburg-Schrobenhausen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Xoşxeber
Xoşxeber bajarokekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.
Upaix
Upaix, komuneke li departmena Hautes-Alpes a herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Darê, Meznê
Darê, gundekî bi ser navçeya Dolemerî ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Albershausen
Albershausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Göppingenê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Moutier
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Koşkê, Bismil
Koşkê, gundekî Bismilê ye. Li rêya Amedê ya kevn, di navbera Bismilê û Embarê de ye. Li jora wê Seyid Hesen, li jêra wê Çemê Dîcle he ye.
Chizhou
Chizhou, bajarekî welatê Çînê ye û di parêzgeha Anhuiyê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.550.000 kesî
Pirtûka bideng
Pirtûka bideng an jî pirtûka dengî, tomara nivîsara ku hatî xwendin e. Xwendina tevaya nivîsê wekî "nevekirî" tête nîşankirin, lê nivîsên ku kurtkirî an kurtkirî têne nîşankirin "kurtkirin". Pirtûkên dengî ên dipeyivin ji 1930an ve li dibistan û pirtûkxaneyên giştî û, hindiktir, dikanên muzîkê jî têne dîtin. Berî vîdyo, DVD, CD, û dengên dakêşandî gelek albûmên bêjeyên axaftinê hatin çêkirin, û di van albûman de ji pirtûkan pirtir şanoyên helbest û şano hene. Heya salên 1980an bala firoşyarên pirtûkan nekişand, û piştre firoşyarên pirtûkan dest bi lêkirina pirtûkên dengî li ser refikên pirtûkan kirin.
Dîrok
Tomarkirinên bêjeyên axaftî yekemcar ji hêla Thomas Edison ve bi dahênana fonografê di 1878an de gengaz bû. "Pirtûkên fonografîk" yek ji wan sepandinên xwerû bû ku Edison xeyal dikir û ev kiryar dê bêyî ku hewlek bide mirovên kor wan dixwîne. Gotinên pêşîn ên ku di fonografiyê de hatine gotin recital-edîtona Edison, "Mary Had a Little Lamb" bû.
Mero
Mero an Mero 428, bi navê rastî Enes Meral ( jdb. 28ê tîrmeha 2000 li Rüsselsheim, Almanya), rapvanekî alman e ku bi eslê xwe tirk e.
Kariyer
Mero cara yekem li ser xwe formekî vîdeo ya rap li ser Instagramê baldar kiriye û gihişt bi qasî 450.000 şopîneran. Di 23ê çiriya paşîn 2018an de Mero piyasaya yekaneya xwe Baller Los weşandiye û bi pîvanekî mezin di YouTube ya almanî û wekî Spotify, iTunesê jî gihişte ser cihê yekem. Piştî rojekî vîdeo ya Mero xwe gihişt ser mîlyonekî temaşevanan û guhdarvanan. Li Almanyayê strana wî ket nava cihê yekan. Bi vî awayî Mero bû rapvanekî yekem a dîroka Singlecharts ya Almanyayê. Weşandina Albûma Stûdyoya yekem bi navê Ya Hero Ya Mero ji bo 1ê adara 2019an ve hate naskirin. Mero niha li ser peymana qeyda tomarkirinê ya Groove Attack e. Êdî di gulana 2018an de Mero ji rapvanekî kurd ê Rojhilatê Kurdistanê Xatar ve bin peymanê pejirandin.
Clarence-Rockland
Clarence-Rockland, bajarekî herêma Ontarioya Kanadayê yê.
Osnabrück
Osnabrück, bajarekî serbixwe yê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Dêra Hînê
Dêra Hînê, gundekî ser navçeya Qilabana Şirnexê ye.
Koma PCKurd
Koma PCKurd, ji aliyê komek kesên ku bi komputergeriya kurdî re têkildar dibin ve, di adara 2005'an de hate avakirin. Kesên di avakariya vê komê de cih girtin Rêzan Tovjîn, Erdal Ronahî, Serhad Ronahî, Rizoyê Xerzî, Ridvan Bozkurt, Amed Çeko Jiyan û Elîxan Loran bûn. Armanca komê ew bû ku çi pergalên xebatê û bernameyên komputergeriyê hebin, hemûyî wergerînin kurdî û ji bo pêşketina zimanê komputergeriyê yê kurdî bixebitin. Armanca sereke ya Koma PCKurd ew e ku bernameyên Nivîsbariya azad wergerînin kurdî.
Kovara PcKurd
Koma PcKurd di nîvê duyemîn ê sala 2005'an de dest bi xebata weşana kovareke komputergeriyê bi kurdî kir. Koma PcKurd bi armanca ku ji 3 mehan carekê were çapkirin û navenda wê jî Amed be xebatên kovarê dimeşîne. Navê kovarê PCKURD e.
Hêk (toxim)
thumbnail|[[avanî|Avaniya hêkê:
1) qelpê hêkê,
2) perdeya derve ya hêkê,
3) perdeya hindirîn ya hêkê,
4) û 13) girêkên spîka hêkê,
5) spîka herrikbar,
6) spîka tîr,
8) pêşzerik,
9) xwînpare (cenîn, embriyon, goştpere),
10) zerika tarî,
12) qelpê zerikê,
14) hewageh,
15) kutîkula]]
Hêk toximê hin cureyên ajalên mêk e. Nêzikî hemû cureyên balindeyan û cureyên masîyan û ajalên xizinde hêkan dikin. Ajalên mêk yên guhandar jî hêkan çê dikin lê hêk di hundur da dol digire. Ev hêkên di hundur da ra dibêjin bizir. Wextê ku masî an mirîşk dimirin hêkên ku di zik da dimênî jî wek bizir tên hesibandin.
Hêk ji bo xwarinê
Hêk (kelandî) gelek vîtamîn û kanzaiyên muhimên ji bo leşên mirova tê de hebe di nav de  weka vîtamîn A (ji sedî 19 DV), û riboflavîn (ji sedî 42 DV), asîdê pantothenîk (ji sedî 28 DV), vîtamîna B (ji sedî 46 DV), kolîn (ji sedî 60 DV), fosfor (ji sedî 25 DV), zinc (ji sedî 11 DV) û vîtamîna D (ji sedî 15 DV).
Zerkek ji du-sê parên pêşniyara rojane ya tê de 300 mg kolesterolê heye.
Bêjenas
Peyv "zerik" di pehlewî de zardag; peyv "spîk" jî spedag e. Bi îhtîmal "qeyxane" jî peyv xayag tê û ew peyva wek kaygana derbasa tirkî jî bûye.
Qadîqişlaq
Qadîqişlaq gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.
Loireauxence
Loireauxence, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Socaliye
Socaliye, gundekî girêdayê navçeya Têrcan a Erzînganê ye.
Manhac
Manhac, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Oskol Serû
Oskol Serû gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Merîwanê ye.
Alison Brie
Alison Brie Schermerhorn yan jî navê ku pê tê naskirin Alison Brie, (Hollywood, Kalîforniya, DYA) lîstikvanek amerîkî ye, li herêma Hollywood a Los Angelesê ji dayik bûye. Brie herî zêde bi rola xwe ya Annie Edison, Community, Trudy Campbell, Mad Men û Ruth Wilder de tê nas kirin. Di sînemayê de, ew ji bo rolên xweyên piştgirî yên di fîlmê tirsê Scream 4 û komediya romantîk Five Years of Reflection de diyar dibe û bi rola sereke komediya romantîk aNever Between Friends and Single, lîstikvaniya xwe daye nîşandan.
Jînenîgarî
Brie di sala 2012an de piştî ku li New Orleansê di mersîma Mardi Gras de bi Dave Franco re hevdîtin pêkanî. Di 25ê tebaxa 2015an de hat ragihandin ku herdu bihevre diaxivin û di 13ê adara 2017an de zewicîn. Sala 2017an di hevpeyvînekê de li gel Larî Kîng eşkere kir ku Brie naxwaze bibe xwedî zarok.
Alison Brie li Navenda Civaka Cihûyan a li Başûrê Kalîforniyayê dest bi karê lîstikvaniyê kir. Di sala 2005an de ji Enstîtuya Hunerên Kalîforniyayê bi lîsansa şanoyê mezûn bû. Di heman demê de wê li Akademiya Muzîk û Drama ya Royal Scottish ya li Glasgowê xwend. Piştre di partîyên rojbûnê de wek qirfik xebitî û li Kalîforniyayê di şanoyê de derket ser dikê.
Kariyera wê
Brie di sala 2006an de rola yekemîn a televîzyonê de ya sitcom Hannah Montana ya Disney Chann bi navê rola Nina, (Kuafora jinan) list. Bi rola Trudy Campbell di rêzefîlma drama ya AMC Mad Men 2007–2015 de bi awayek berfireh hate nas kirin. Di rêzefîlma My Alibi de di navberên salên 2008 û 2009an hate weşandin, lîst. Ji 2009 heta 2015an wê bi navê Annie Edison di NBC / Yahoo de lîst! Bi performansa xwe ya Civata sitcomê bibînin ve hate ecibandin û ji bo Xelata Televîzyonê ya Hilbijarka Rexnevanan ji bo Lîstikvana Herî Baş a Piştgirî di Rêzefîlmek Komedî de bû namzet.
Di nîsana 2010an de, Brie bû pêşkêşkerê beşek ji Attack of the Show! û di beşek Web Soupê de xuya bû. Di fîlima komedî ya Montana Amazon a 2010 de lîst. Brie di salan 2010an de kete nav lîsteya 100 kesên  kovara Maximê. Di lîsteya 100 Hotê ya 2011an de di rêza 49emîn de cih girt. Ew di sala 2013an de ji hêla xwendevanên FHM ve 57emin Jina rind ya Cîhanê hate hilbijartin. Ew di sala 2014an de ji hêla xwendevanên AskMen ve wekî duyem jina bijarte ya cîhanê hate hilbijartin.
Brie di çend rolên mezin ên fîlimê de, di nav de wekî Rebecca Walters, alîkarê Sidney Prescott, di fîlima tirsnak a Scream 4 sala 2011an, û Suzie Barnes di fîlima komedî ya romantîk The Five-Year Engagement ya 2012an de lîst. Wê di fîlma komedî ya anîmasyon The Lego Movie ya 2014an de dengê Princess Unikitty, û dengê xwe kir kesayetek di beşa rêzefîlma anîmasyon American Dad!ê de, ku di heyama heştan de derket de lîst.
Di hezîrana 2014an de, Brie beşdarî kasta rêzefîlma BoJack Horseman a Netflix bû û rêzefîlm di 22yê tebaxê de derket pêş. Bi karakterê sereke Diane Nguyen û karakterê dubare Vincent Adultman, di du densalên pêşîn de dublajiyê kir.
Stolsvatnet
Stolsvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Buskeruda Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 124,61 km û bilindahiya ji asta deryayê 1 090 mêtre ye.
Münchenstein
Münchenstein, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Bern a herêma Bern-Mittellandyê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Oberhausen (bei Neuburg/Donau)
Oberhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neuburg-Schrobenhausen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Zor
Zor gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.
Abdulkerîm Alaka
Abdulkerîm Alaka, wezîre aboriyê Keyaniya Kurdistanê, ku ji aliyê Parlementa Kurdî di sala 1921 de li Silêmanî hat hilbijartin. Wî bi piranî çavdêriya hinardekirina neftê ji vê herêmê kir.
Xaç (komstêr)
Xaç (bi latinî Crux) komstêreke li esmana başûr e. Xaç komstêra biçûk, lêbelê komstêreke pirr balkêş û naskirî ye. Çar stêrên xwe yên geş xaçeke balkêş nîşan dide. Ew di rê kadizan de dimîne. Komstêr bi rojhilat, rojava û bakur bi Kentaurê ve cîran e. Ew ji Ewropaya Navîn pê ve li bakur nayê dîtin.
Xaç ne ji 48 komstêrên ji hêla Betlemyûs ve qal bûye. Ew di wan deman de li Yewnanistana kevnare dihat dîtin, lê bi ser Kenaturî ve dihat hesibandin. Lê ji ber "liva tewereya dinê" (bi îngilîzî Axial precession) ew bi başûr ve liviya.
Nîşandana Başûr
Çima ku li başûr tu stêrên wek stêra bakurê ya ku qutba başûr nîşan dide tune ew wek dîtina alîyan muhîm e.
Gava deryavanên ewropî di sedsala 16'an de ber bi başûr ve derketina gerr û seyehatan Xaçê bala wan kişand û wan bawer kir ku ew Xaça pîroz a xiristiyaniyê dibînine. Tewereya wê ya tîkane (emûdî) başûr nîşan dide û ew bona dîtina aliyên erdnîgarî gelek muhîm e. Di sala 1501'ê de Amerigo Vespucci giringiya wê ya bo dîtina aliyan dîtibû û cara siftê Andrea Corsali di sala 1515'an de ew bi dirêjî tearîf kiriye. Wek komstêr cara siftê di sala 1589'an de ji hêla Petrus Plancius ve wek komstêrek li ser giroverek hat nîşandan.
Stêrên Acrux (Alfaya Xaçê, α Crucis) û Gacrux (Gamaya Xaçê, γ Crucis) dikare aliyê başûr nîşan bide. Gava merîv xêza ji Gacrux de dertê û ber bi Acrux ve dihere teqîb bike ew hema hema qutba başûr nîşan dide.
Navên çar stêrên geştir Acrux, Becrux, Gacrux û Decrux ji navên wan ên binavkirina Bayerê Alpha, Beta, Gamma û Delta û kurtkirina navê komstêrê Crux de tê.
Acrux sîstemeka stêran a ji sê stêran pêk tê ye. Gacrux stêrcêwiyek e.
Alên ku lê komstêra Xaçê heye
Alên dewletên wekî Awistralya, Samoa, Nû Zelenda, Papua Gîneya Nû û Brezîlê hene ku lê komstêra Xaçê nîşan didin. Ji xeynî vê hin herêmên li van welatan ku ew li ser ala xwe bişûn kirinî jî hene.
Val Buëch-Méouge
Val Buëch-Méouge, komuneke li departmena Hautes-Alpes a herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Gultepe, Dutax
Gultepe, gundekî bi ser navçeya Dutaxa Agirîyê ve ye.
Bad Ditzenbach
Bad Ditzenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Göppingenê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Le Loroux-Bottereau
Le Loroux-Bottereau, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Beşîr, Tazexurmatû
Beşîr, gundekî Tazexurmatûyê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Şêlim
Şêlim (latînî barassica napus/rutabaga) pincareke dişibe tivir, silk (pincara şekir) û sêva axê ku di bin erdê de şîn dide. Rengê wê şînê spî, an jî sorê spî ye. Pincareke girover û pehn e. Cureyên wê yên weke tiviran dirêj jî hene. Pincareke pirpel û kulîlkzer a beriqokî ye. Du cureyên wê hene, yeksalane û dusalane. Yên yeksalane ji bo xwarinê ne. Pelên wê û dikaka (ango şêlim) wê tê hilçinîn. Ya dusalane jî dihêlin sala diduwan. Kulîlkên zer ên beriqokî pêve çêdibin. Ew kulîlk 50-120 cm bilind dibin. Di nava wê kulîlkê de bizrikên wek yên keleman hene.
Welat
Welatê şêlimê bi rastî ne diyar e. Bi giştî tê bawerkirin ku welatê wê an Skandînavya an jî Rûsya ye. Li Kurdistanê di bajarên Serhedê wek Erzerom, Qers, Sêwas û Mûşê ji bo bazirganiyê çandiniya wê tê kirin.
Pişder (navçe)
Pişder, yek ji navçeyên parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Pişder ji nahiyeyên Qeladizê, Hêro, Helşû, Jarawe, Nawdeşt û Îsîwî pêk dihê.
Laigny
Laigny, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Xinzeverek, Kisante
Xinzeverek an jî Xinzevereka Jorîn, gundekî bi ser navçeya Kisanteya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Osterfeld
Osterfeld, bajarekî navçeya (Landkreis) Burgenlandkreisê li herêma Saksonya-Anhalt a Almanyayê ye.
Münsingen
Münsingen, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Berna herêma Bern-Mittellandê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Qereqoyî
Qerequyî gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.
Encîran, Merîwan
Encîran gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Merîwanê ye.
Kudurru
Kudurru, kevirê kudurru, kevirekî ku li ser nivîsên bi rêgezî hene ye. Wekî din jî, weke "kevirê sînorê" jî tê binavkirin. Di ber sînorê de, herdemî kevirekî ku kifş hebû. Li ser wî peyam di hatina nivîsandin. Ev "kevirê sînorê", wateya wê ev e. Wekî din jî di kurdî de ji wê re kêl jî tê gotin. Xudaya jin, ya navê wê Gula, hem weke parastvanê wê tê zanîn û hem jî weke peyamnêrê wê tê nasîn. Ji ber wê jî êdî tê gotin "Kudurruyê Gulayê", anku bi kurdî "kevirê Gulayê" jî. Kudurru, weke kevirê ku li ser gotinên weke "peyman" ku hatina nivîsandina jî. Yên ku pêl wê peymanê bikin jî tên lenetkirin. Kudurru, ew peymane wê li ser lewheyekê jî hatiye nivîsandin. Ev lewha anku kêvilbar, di 1784an de li nêzî Bexdayê ji aliyê botanîknasê frensî André Michaux ve hate dîtin û nuha di Pirtûkxaneya Neteweyî ya Frensayê (Bibliothèque nationale de France) tê ragirtin.
Cornwall, Ontario
Cornwall, bajarekî herêma Ontarioya Kanadayê yê.
Belmesnil
Belmesnil, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Wize
Wize, wuze, vejen, enerjî, (bi înglîzî: Energy), bi kurtasî: E, di fizîkê de jêhatina karkirinê ye. Ango heke pergalek dikare kar bike, tê gotin ku xwedî wize ye.
Val-des-Prés
Val-des-Prés, komuneke li departmena Hautes-Alpes a herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Wize
Şêweyên wizeyê
Wizeya mekanîkî ji me re ji hemû formên din, yên enerjiyê nastir e. Dema ko em barekî hildin, yan jî dema ko em darekê bibirin, hingî em enerjiyekê didin, ew enerjî enerjiyek e di forma mêkanikî de ye, ew karekî mêkanikî ye em dikin. Wilo jî hemû karên din, yên weke hildan û birînê, dema ko em dikin, em rastî enerjiya di forma mêkanikî de tên.
Formeke din, ya enerjiyê wizeya germî ye, têhn e. Eger em bixwazin germbûna laşekî bêhtir bikin, em bibêjin ya avê, hingî dive ko em enerjiya germî bidne avê, têhnê bidine avê. Îro em dizanin, ko enerjiya germî bixwe enerjiya bizavî (livane, colaneyî) ye, ya mêkanîkî ye. Helbet ne liva makroskopî ya laşên mezinî darîçav e, lê liva atom û molêkolan e, liva mîkroskopî ya di laşan de ye.
Hatiye naskirin, ko enerjiya mêkanîkî tê guhertin û dibe ya germî, yanî karê mêkanîkî dibe karê germî. Destên xwe çend caran pev bibe û bêne, tê bibînî, ko destên te germ dibin. Li vir te enerjiya mêkanîkî kire ya germî. Lê guhertina berevajî, da enerjiya germî bi ya mêkanîkî were guhertin, ew tiştekî zortir e. Berî çend deh salan, cara pêşî mirov enerjiya germî guherte ya mêkanîkî, ew jî dema, ko mirov makîna hilmî (makîna bi fişara hilma ava kelandî kardike) çêkir bû.
Marcillac-Vallon
Marcillac-Vallon, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Wize
Şêweyên wizeyê
Forma enerjiyê, ya nas jî wizeya ronahiyê ye. Ne tenê destê mirov jê nabe, lêbelê jîna her kesî û ya her organizmî jî bê wê nabe. Bi taybetî Roj vê forma enerjiyê dide. Helbet, mirov ji mêj ve hînbûye bi pîşkarî, vê forma enerjiyê bikarbêne. Pêşî bi pêxistina agir, piştre jî bi çira, lampe û ta dema dawî bi neonên herî modêrn mirov enerjiya ronahiyê bikaranî.
Marcillac-Vallon
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Wize
Şêweyên wizeyê
Forma enerjiyê, ya gelekî bikêrhatî, wizeya elektirîkî ye. Gişt bê windabûn ew dikare bi enerjiya mêkanîkî, yan bi ya germî were guhertin. Pir hesanî tê guhastinî deverên dûr. Ji ber van xisletan carna dibêjinê enerjiya rind.
Ji bilî van formên buhûrtî caran, wizeya kîmyayî û enerjiya atomî jî hene. Ew ne texlîtine nû ne, niha peydabûne. Lê ew herdû form didine nîşankirin, ko rêaksyonên kîmayî û atomî dikarin enerjiyê bidin. Ji vê enerjiyê re jî enerjiya potensyal tê gotin.
Eger em bixwazin bi ferehî li ser giranbihabûna enerjiyê ji mirov re bipeyivin, dive pêşî em bizanibin, ko hebûna jînê bi xwe, her û her, bi pevguhastina energiyê ve girêdayî ye û pê jîn dibe. Bedena mirov energiyê di forma kîmyayî (xwarin) de distîne û diguhere forma mêkanîkî. Bi vê yekê hemû organên lêş dikarin bi karûbarên xwe rabin û dihêlin, ko karê fîzîkî pêk were. Ev enerjî di şev û rojê de dike nêzîkî 2000 kilo kalorî û ew ji şewtandina xwarinê di laş de tê. Lê da mirov karibe bijî, dive di laşê wî de hinek enerjiya embarkirî hebe, enerjiya embarkirî jî di lêş de bez e.
Ji ber ko enerjî ji mirov re pir pêwîst e, dive mirov zanibe wê derxe jî. Derxistin û xerckirina enerjiyê di van her deh salên dawî de pir gelek bûye û gera ji bona dîtina kehniyên enerjiyê, yên nû bêhtirbûye. Kehniyên enerjiyê yên ta niha li ber dest ev in: kûmir, petrol, enerjiya elektrîkî ya ji sikrên li ser çeman ûym. Di pêşroja nêzîk de wê ev kehnî têra mirov nema bikin û dive, ko mirov destbavêje kehnîne enerjiyê, yên nûtir wek enerjiya Rojê, yan enerjiya germî ya navika Zemînê û yan kehniya pir zengîn: enerjiya atomî.
Strandavatnet
Strandavatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Buskeruda Norwêcê de ye.
Qasimcan
Qasimcan gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.
Orhan Basî
Orhan Basî helbestnivîsekî kurd e ku di sala 1977an de li gundê Basa Mila yê Dihê, li Bakurê Kurdistanê ji dayik bûye.
Louisfert
Louisfert, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Orhan Basî
Orhan Basî di sala 1985an de koçî Ewropayê dike. Îro li Almanyayê jiyana xwe berdewam dike. Orhan Basî di sala 1995an de helbesta xwe ya pêşîn a bi navê Kinê nivîsandiye. Di 2013an de pirtûka wî ya helbestan Bêdengiya şevê li Stembolê derket.
Bad Überkingen
Bad Überkingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Göppingenê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Peyton List
Peyton Roi List, (Florîda, DYA) lîstikvan û modela amerîkî ye. Peyton List, wek modela zarok dest bi karê xwe kir û ji bo kovar û pargindaniyên cûrbecûr karê modeliyê kiriye. Bi lîstikvaniya fîlmê 27 Dresses ya sala 2008an û bi rola Holly Hills, a rêzefîlma Wimpy Kid de tê naskirin.
Jînenîgarî
List di 6ê nîsana 1998an de li Florîda, DYA hate dinê. Du birayên Peyton List hene. Yek ji biran, cêwiyê wê Spencer e û yek jî birayê wê ku ji wê piçûktir e Phoenix e. Her du bira wekê wê lîstikvan in.
Peyton List, ji bo dibistana seretayî beşdarî Dibistana Carroll (P.S. 58), û dibistana navîn a New Voices bû ji bo Hunerên Akademîk û Afirîner (M.S. 443) û ji bo dibistana navîn ku her du dibistan jî li New York City ye xwend. Peyton piştre xwendina li dibistana navîn a Oak Park a li California, xwend û di sala 2016an de mezûn bû.
List yekem car wek modela zarokan dest bi kariyera xwe kir, û di sala 2009an de li ser mijara 2009an a Keçika Amerîkî ya sala 2009an de derket holê. Di sala 2011'an de ji bo kovara Adaletê karê modeltiyê kir. Peyton di nav çar sed reklaman de di formatên cuda de ji bo şîrketên cuda rol wergirtiye. Piştre bi fîlmê televizyonê dest bi lîstikvaniya fîlmê kir. Wê di sala 2002an de li ser operaya sabûn wek World Turns di sala 2002'an de rûda.
Biyolojî
Biyolojî, zîndezanî an jî  jiyannasî, jîndenasî .Peyva biyolojî bi eslê xwe ji zimanê yewnanî wekî bios logos çêbûye. Wateya bios "jiyan" e, a logos jî "xebat" e. Ango jiyannasî bi kurtasî wekî xebata li ser zîndeweran tê binavkirin. Çêbûn, zêdebûn, celeb û belavbûna zîndeweran li ser cîhanê ji bo jiyannasiyê mijarên lêkolînê ye. Ji bilî vê, jiyannasî li ser xane, şane, endam û laşên zîndeweran jî xebat dike. -Li ser gerdûnê jiyan çawa dest pê kir? -Di navbera zîndeweran de têkilî çawa çê dibe? -Bandora hawîr li ser zîndeweran çawa ye? -Endam û Koendamên(sîstem) zîndeweran çawa dixebite?
Ev pirs û gelek pirsên wekî van ji aliyê jiyannasî ve tên bersîvandin.
Kal Gaxan
Kalê Gaxan (bi zazakî/kirmanckî: Kal Gaxan) yek ji kevneşopên herêma Dêrsim û Erzinganê ye ku bi windabûyînê re rû bi rû maye.
Peyva gaxan
Kal Gaxan pîrozbahiyeke kevnar a 'kirmancên elewî' yên herêma Sêwaz, Dêrsim, Erzingan, Çolig û Mûşê ye ku hebûna wê gihîştiye dema îroyîn.
Her çiqas derheqê koka peyva Gaxan lêkolînên zanistî nehatibin kirin jî, koka wê bi zazakî/kirmanckî ye û tê wateya navê mehê dawî ya salê. Bi vî havî; peyva gaxan bi zimanê kirmanckî/zazakî ye û tê wateya "meha berfanbarê". Ji ermenîkî(Kaland-ar) ketiye zazakî jî. Kalanda(zayîna Îsa) ermeniyan jî dıi meha berfanbarê de ye. Fermo, Kal Gaxan jî tê wateya "Kalê berfanbarê".
Chuzhou
Chuzhou, bajarekî welatê Çînê ye û di parêzgeha Anhui yê de cih digire.
Kal Gaxan
Pîrozkirina Kal Gaxan
Bi pîrozbahiya kevneşopa Kal Gaxan xatir ji sala derbasbûyî tê xwestin û sala nu tê pêşwazîkirin. Pîrozbahiya Kal Gaxan di sêyemîn meha berfanbarê de destpê dike û heya yekemîn hefteya çileyê diajo. Şêşema pêşîn heya sê roj rojî tê girtin. Rojiya ku sê roj diajo tê wateya sê mehên zivistanê ku wê dijwar derbas bibin. Li cihên pîr, murşît û dedeyan cem têne lidarxistin.
Chuzhou
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 3.937.868 kesî
Kal Gaxan
Pîrozkirina Kal Gaxan
Zarok sibehê zû radibin, cilên xwe yên herî xweşik li xwe dikin û digel Xal Xek (kalê pîr) diçin diyarî kom bikin. Ew giş bi hev re diçin li deriyan dixin, bi gotina Gaxanê şima bimbarek bo! (Kal Gaxan li we pîroz be!) xwediyê malan silav dikin û stran û kilaman leystoka Xal Xek dilîzin, da ku diyariyên xwe bistînin. Gel wek diyarî behîv, gûz, mewij (tiriyê hişk), hêrûgên hiş û hwd didin zarokan. Xwarinên ku bi vî havî hatine komkirin li malekê têne kelandin, yên ber mayî jî ji malbatên feqîr re tên belawkirin. Ew xwarinên ku tên amadekirin bi giranî xwarinên ji ardê ne. Mirov hevîra ku jê re dibêje zerfet bi rûn û dewa bi sîr re tev dide, dikelîne û dixwe. Li malan xwarinên wek pesare û dane tên kelandin. Ji malên ku meriv ser lê dixe re lîstika Kal Kek tê lîstin.
Lîstika Kal Kek
Di vê lîstikê de sê kes hene: kesê ku cilê bapîran li xwe dike Kal e, ciwanê ku cilê jinan li xwe dike hevjîna wî Fadikê ye û kesekî din ê ku rûyê xwe reş boyax kiriye jî Ereb e û wan diparêze.
Alzey-Worms
Bajarok û şaredarî
Bajarokên bê Verband:
Lîsteya Xelatgirên Nobela Fizîkê
Lîsteya xelatwergirên Xelata Nobelê ya Fizîkê.
2020 Roger Penrose, Reinhard Genzel û Andrea Ghez
2019 James Pêbles, Miçel Mayor û Didier Queloz
2018 Arthur Aşkin, Gérard Mourou û Donna Strickland
2017 Rainer Weiss, Barry C.Bariş û Kip S.Thorne
2016 David J.Thouless, F.Duncan M.Haldane û J.Miçael Kosterlitz
2014 Isamu Akasaki, Hiroşi Amano û Şuji Nakamura
2013 François Englert û Peter Higgs
2012 Serge Haroçe û David J.Wineland
Tûtirwask
Tûtirwask, balavîk, zîçbalavîk an jî qûnhejhejoka spî (Motacilla alba), cureyekî qûnhejhejokan (Motacillidae) e.
Lîsteya Xelatgirên Nobela Fizîkê
2011 Saul Perlmutter, Brain P.Schmidt û Adam G.Riess
2010 Andre Geim, Konstantin Novoselov
Mehmet Rüştü Tiryaki
Mehmet Rüştü Tiryaki (jdb. 1971, li Amed, Bakurê Kurdistanê), parêzer û siyasetmedarê kurd e ku di Partiya Çep a Kesk de siyasetmedarî dike.
Lîsteya Xelatgirên Nobela Fizîkê
2008 Makoto Kobayashi, Toshihide Maskawa, Yoichiro Nambu
Mehmet Rüştü Tiryaki
Jînenîgarî
Tiryakî di sala 1971ê de li Amedê hatiye dinê. Li Wezareta Tenduristiyê wek karmendê tenduristiyê, paşê jî li Midûriyeta Tenduristiyê ya Amedê û Nexweşxaneya Onkolojiyê ya Enqereyê xebitiye. Tiryaki endamê damezrîner ê Yekîtiya Karkerên Tenduristî û Civakî ye. Di heman demê de li KESKê û EĞİTİM-SENê jî wek şêwirmendê hiqûqî xebitiye.
Kariyera siyasî
Ji hezîrana sala 2015an ve nûnerê Lijneya Bilind a Hilbijartinê (YSK) ya HDPê ye. Di hilbijartina hezîrana sala 2018an de wekê parlementerê ji HDPê hate hilbijartin.
Tiryakî rexnegirekî girîng e ji organîzekirina hilbijartinan ji aliyê hikûmeta Tirkiyê ve ku wek zehmetkirina dengdana girtiyan û veguheztina sindoqên dengdanê li deverên kurdî ku wî gotiye ku ev yek ji bo kêmkirina rêjeya dengên partiya wî ye. Di gulana sala 2019an de jî Lijneya Bilind a Hilbijartinê ya Tirkiyê bi diziya daneyên astengdarên derûnî ji bo betalkirina encamên hilbijartina Şaredariya Stenbolê sûcdar kiribû. Tiryakî ji BBC Tirkî re ragihandiye û aniye ziman ji Lîjneya Bilind a Hilbijartinê re gotiye "Dema we ji bo betalkirina hilbijartinê serlêdan kir, we got ku 20 hezar astengdarên derûnî deng dane û we daneyên kesane yên Wezareta Tenduristiyê diziye."
Lîsteya Xelatgirên Nobela Fizîkê
2006 John C. Mather, George F. Smoot
Mehmet Rüştü Tiryaki
Kariyera siyasî
Di mijdara sala 2019an de Tiryakî diyar kiribû ku ji sala 2015an û vir ve li Tirkiyeyê 16 hezar û 300 endamên HDPê hatine binçavkirin û 3 hezar û 500 endamê HDPê jî girtî ne.
Li gorî daneyên sala 2019an li dora 16 hezar endam û siyasetmedarên HDPê hatine desteser kirin û 6 hezar endam û siyasetmedarên HDPê girtî ne.
Lîsteya Xelatgirên Nobela Fizîkê
2005 Roy J. Glauber, John L. Hall, Theodor W. Hänsch
2003	Alexei A. Abrikosov, Vitaly L. Ginzburg, Anthony J. Leggett
2002	Raymond Davis Jr., Masatoshi Koshiba, Riccardo Giacconi
2001	Eric A. Cornell, Wolfgang Ketterle, Carl E. Wieman
2000	Zhores I. Alferov, Herbert Kroemer, Jack S. Kilby
1999	Gerardus 't Hooft, Martinus J.G. Veltman
1998	Robert B. Laughlin, Horst L. Störmer, Daniel C. Tsui