cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dune (fîlm)
Mijar
Di sala 10191an de, Duke Leto Atreides rêveberiya li ser gerstêrka çolê ya xeternak Arrakis, ku wekî Dune jî tê zanîn, ku yekane çavkaniya maddeya herî bi qîmet a gerdûnê ye qebûl dike. Jiyana mirovan astên ramanê yên sermirov peyda dike û rêwîtiya ji ronahiyê zûtir pratîk dike. Her çend Leto dizane ku fersend xefikek tevlihev e ku ji hêla dijminên wî ve hatî danîn, ew hevjîna xwe Bene Gesserit, Lady Jessica, kurê xwe yê piçûk û mîratgir, Pawlos û şêwirmendên herî pêbawer ên Arrakis dike. Leto di bin kontrola operasyona kanankirina baharatan de ku ji ber hebûna kurmên dêw xeternak e, digire. Xiyanetek tal dibe Pawlos û Jessicayê dibe cem Fremenan ku li çola kûr dijîn.
Cheuge
Cheuge, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Teisnach
Teisnach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Regen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Michael Gunter
Michael Gunter an Michael M. Gunter (Sibat 22, 1943- ) li Zanîngeha Teknolojiyê ya Tênêsî li Cookeville, Tênêsî, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de profesorê zanistên siyasî ye û li ser kurdên Tirkiye, Iraq, Sûrî û Îranê wek desthilatdariyek tê hesibandin. Brendan O'Leary ji Gunter re wekî "Doyenê/Duayenê lêkolînên siyasî yên Kurd li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê" bi lêv kir, lê Martin van Bruinessen nivîsand ku Gunter "dibe ku di nav zanyarên îroyîn ên siyaseta kurd de herî berhemdar e."
"Carinan xwendevanan Analîz û nivîsên Gunter wekî nakokî dihesibînin, lê ew dibêje ku nêrînên wî bi gelemperî li ser agahiyên ku hêj nehatine eşkere kirin e." Ew sekreterê giştî yê Komîsyona Sivîl a Tirkiyê ya YE (EUTCC), rêxistineke sivîl a li Brukselê ye ku ji sala 2009’an û vir ve li parlamena YE’yê li ser navê Kurdan lobî dike.
Ew endamê Desteya Edîtorên Şêwirmendî ya Kovara Rojhelata Navîn, Kovara Lêkolînên Asyaya Başûr û Rojhilata Navîn û Kovara Navneteweyî ya Lêkolînên Tirkî ye.
Perwerdehî
Gunter di sala 1964-an de ji Zanîngeha Columbia lîsansa xwe ya hunerî di dîroka Amerîkî de wergirt, di sala 1966-an de Mastera Karên Navneteweyî ji Dibistana Karûbarên Navneteweyî û Giştî ya Kolombiyayê bi dest xist, di sala 1972-an de Doktoraya Felsefeyê di têkiliyên navneteweyî de ji  Zanîngeha Dewletê ya Kent bidest xist.
Serboriya Hînkirinê
Gunter li Zanîngeha Teknolojiyê ya Tennessee dersên zanistiya siyasî daye. Ew ji 1972 heta 1976 asîstan bû, ji 1976 heta 1981 doçent bû, û ji 1981 de profesor bû. Wî di 1995-1996 de Xelata Lêkolînê ya Fakûlteya Caplenor a zanîngehê û di 1999-2000 de Xelata Hînkirinê ya Berbiçav wergirt. Ew di dîroka Tennessee Tech de tenê endamê fakulteya duyemîn e ku van her du xelatan bi dest dixe.
Îsomera
Îsomera, gundekî bi ser navçeya Mêrgesorê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye, yek ji gundên eşîra nizarî ye.
Michael Gunter
Serboriya Hînkirinê
Ew di navbera salên 1978-1979an de li Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn li Enqere di têkiliyên navneteweyî de hîndekarekî payebilind Fulbright-Hays bû. Ew di havîna 2001an da li Zanîngeha Perwerdeya Şanghay Xuhui ya bajarê Şanghay a Çînê hîndekarê ESL û Çanda Amerîkî bû. Di payiza 2002an da li Zanîngeha Fîskê profesorek  alîkar bû.
Ew di havîna 2002 û 2003an de li Zanîngeha Navneteweyî li Viyana, Awistirya profesorekî mêvan bû, ku di sala 2003an de Xelata Profesorê Mêvanan a Bijare wergirt. Her weha wî dersên li ser siyaseta Kurd û Rojhilata Navîn, di nav yên din de, ji bo Bernameya Lêkolînên Herêmên Hukûmî yên Amerîka û Enstîtuya Xizmetên Derve ya Dewletên Yekbûyî li Washington, D.C. Ji sala 2018an û vir ve li Xi'an'ê, Komara Gel a Çîn "Profesorê Bijare yê Navenda Lêkolînên Tirkî ya Zanîngeha Shaanxi Normal" bû.
Weşanên Dawî
-  Kurd li Rojhilata Navîn: Pirsgirêkên Mayînde û Dînamîkên Nû, weşana hevbeş, 2020 (The Kurds in the Middle East: Enduring Problems and New Dynamics, co-ed., 2020)
- Otonomiya Kurd û Siyaseta Derve ya Amerîkayê, weşana hevbeş, 2020 (Kurdish Autonomy and U.S. Foreign Policy, co-ed., 2020)
- Kurd : Miletekî Parçebûyî Di Lêgerîna Dewletekê de, çapa 3'yemîn, 2019 (The Kurds: A Divided Nation in Search of a State, 3rd ed., 2019)
- Destpirtûka Routledge li ser Kurdan, weş., 2019 (Routledge Handbook on the Kurds, ed., 2019)
- Ferhenga Dîrokî ya Kurdan, çapa 3., 2018 (Historical Dictionary of the Kurds, 3rd ed., 2018)
- Kurd(an), Dîrokek Nûjen, 2016 (The Kurds, a Modern History, 2016)
- Pirsgirêkên Kurdî: Gotarên ji bo rûmeta Robert W. Olson, weş., 2016 (Kurdish Issues: Essays in Honor of Robert W. Olson, ed., 2016)
- Ji Berê, Gunter, gelek pirtûkên din û zêdetirî 200 gotarên kovara zanistî û beşên pirtûkan weşandin. (Earlier, Gunter published many other books and over 200 scholarly journal articles and book chapters.)
Bòmas
Bòmas an jî Bomas (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ye li herêma Akîtanya Nû (Nòva Aquitània, Nouvelle-Aquitaine) ya Fransayê.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê tê diyarkirin:
Nesîm Sebah
Nasîm Sebah an Naseem Sabah (Rojbûn 25.10.1991 li dihokê) yotubere û sexnegirekê mêdiyayên civakî yên kurdî ye. Ew di 2008ê yekem karê montac û karên derhêneriyê dike û di kanalên wek Waar TV û Almed TV kar kiriye. Piştî welat bi cih dihêle li ji derveyî welêt bi ser be xwe kar dike û bernamê Sehbat yek bû ji karên wî yên herî baş.
Binewre
Binewre, gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.
Mezrê, Şemzînan
Mezrê gundekî ser Şemzînana Colemêrgê ye.
Dêran
Dêran, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye.
Muşrîk
Muşrîk peyveke erebî ye ku ji wan kesên ku di dema Muhemmed pêxember de li dijî pêxembertiya Muhemmed bûn re tê gotin. Ew kesên ji Xwedê re şirîgan çê dikin (pûta dihebînin, û ji pûta bawer dikin) ji wan re jî tê gotin.
Binêrin
Minafiq
Çavkanî
Sureya Elî Îmran, 95
HAWAR NET
HAWAR NET weşana nûçe, dengûbas û agahiyên Kurdî ye.
Hawar Net.com girêdayî Hawar Kurdistan Media Group e. Di beşên Kurdistan, Cîhan, Çand, Huner û Zimanê Kurdî, Kurdistana Azad, Medyaya Kurdî, Aktuel, Aborî, Teknolojî û Zanist, Jiyan/Civak de nûçe û agahiyan diweşîne û beşa nivîskaran jî heye. Weşanek nûjen û netewî ye. Xwedî û berpirsê giştî Serhad B. Rênas e. Yek weşana herî li pêş a nûçevaniya bi zimanê Kurdî ye.
Babice, Uherské Hradiště
Babice (bixwîne weke: babîtse) navê gundekî li bajaroka Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 1.803 kes e û 7 km dûrî Uherské Hradiště ye.
Melabastek
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Melabastek 492 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 82 e.
Międzyrzec Podlaski
Międzyrzec Podlaski gundekî li başûr-rojhilatê Polonyayê ye.
Gundê Międzyrzec Podlaski nezîkê Powiat bialskii û Woiwodşaft Lublina ye. Gund di sala 1174 hatiye damezrandin û hetanî sala 1434 azad bû.
Yekîtiya Parastina Cihûyan
Yekîtiya Parastina Cihûyan (bi îbranî: הליגה להגנה יהודית; bi inglîzî: Jewish Defense League, JDL) rêxistineke terorîstî a Cihûyan li Dewletên Yekbûyî û Kanada de. Ew ji sala 2001ê ve ji hêla FBI ve wekî "komek terorîst a rastgir" tê nasîn. JDL di plan û pêkanîna kiryarên terorîstî yên di nav Dewletên Yekbûyî de beşdar bûye.
Di yek xalê de zêdetirî 15,000 endamên wê hebûn. Komê malên Misilman û Sovyetan li Dewletên Yekbûyî bombebaran kirin, û kesên cihêreng, ji ​​çalakvanên siyasî yên Ereb bigire heya Naziyan, dike armanc.
Bûzikirî
Bûzkirî, gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.
Kopenhag
Kopenhag (bi danî: København), paytext û bajarê herî qerebalix ê Danîmarkayê ye ku li dora 1.4 milyon kes li qada bajarî û zêdetirî 2 milyon kes li qada metropolî ya berfireh a Kopenhagê jiyan dikin. Bajêr li ser giravên Zeland û Amager e ku ji bajarê Malmö ya Swêdê, bi Tengava Øresundê veqetandî ye hatiye avakirin. Pira Øresundê her du bajaran (Malmö, Swêd û Kopenhag, Danîmarka) bi rêya asfalt û rêya rêhesinî bi hev ve girêdaye.
Kopenhag di despêkê de gundek masîgiran a vîkîngan bû ku di sedsala 10an de li dora Gammel Stranda ya niha hatiye damezrandin. Kopenhag di destpêka sedsala 15an de dibe paytexta Danîmarkayê. Bajêr di destpêka sedsala 17an de, bi sazî, berevanî û bi hêzên xwe yên çekdar ve pozîsyona bajêr wekî navendek hêzî ya herêmî bihêztir bûye. Di dema Ronesansê de bajar wekî paytexta defakto ya Yekîtiya Kalmar karûbar dike ku dibe navenda padîşahiyê ku piraniya herêma bakurê îro di dema yekîtiya Swêd û Norwêcê de ji hêla padîşahê danîmarkî ve wekî serokê dewletê tê birêvebirin. Bajar wekî navenda çandî û aborî ya Skandînavyayê di bin yekîtiyê de ji 120 salan zêdetir geşedan dibe ku ji sedsala 15an dest pê dike heya destpêka sedsala 16an dema ku yekîtî hatiye hilweşandin û Swêd bi serhildanek ji yekîtiyê derdikeve berdewam dike. Di van de avakirina navçeya bi prestîj a Frederiksstaden û damezrandina saziyên çandî yên wekî Şanoya Qral û Akademiya Qraliyetê ya Hunerên Bedew hebûn. Piştî ku Horatio Nelson êrîşî fîloya Dano-Norwêcî kir û bajar bombebaran kir, bajar ji nû ve bi avakirinên di Serdema Zêrîn a Danîmarkî de bi dîmenek neoklasîkê ji mîmariya Kopenhagê bajar carek din dîsa hate avakirin. Piştre, piştî Şerê Cîhanê yê Duyem, Plana Finger a avakirina xanî û karsaziyan li ser pênc rêyên trênê yên bajarî yên ku ji navenda bajêr derdikevin hatine avakirin.
Ji destpêka sedsala 21an vir ve, Kopenhagê pêşketinek bajarî û çandî ya bihêz dîtiye ku pêşveketin bi veberhênanên sazî û binesaziya bajêr hêsan bûye. Bajêr navenda çandî, aborî û rêvebirî ya Danîmarkayê ye ku bajêr bi Borsaya Kopenhagê re yek ji navendên darayî yên mezin ên Ewropaya Bakur e. Aboriya Kopenhagê di sektora karûbarê de pêşkevtinên bilez dîtiye, nemaze bi înîsiyatîfa di teknolojiya agahdarî, derman û teknolojiya paqij de pêşketin bidest xistiye. Ji dema qedandina Pira Øresundê ve, Kopenhag bi parêzgeha Scania ya Swêdê û bajarê Swêdê ya herî mezin, Malmö re her ku diçe entegre bûye, ku Herêma Øresund a ya bajêr ava bûye. Digel hejmarek pirên ku navçeyên cihêreng bi hev ve girêdidin, dîmena bajêr bi park, restaurant û beravên avê ve tê diyar kirin. Kopenhagê bi nîşaneyên wekî Baxçeyên Tivoli, Peykerê Mermaidê Biçûk, Qesrên Amalienborg û Christiansborg, Keleha Rosenborg, Dêra Frederik, Borsen û gelek muzexane, xwaringeh û bi klûbên şevê balkêşan dikişîne.
Hastîsî
Hastîsî, gundekî girêdayê navçeya Egîn a Erzînganê ye.
Hîmalaya
Hîmalaya rêzeçiyayeke di Asyayê de ku bilindtirîn çiyayên cîhanê li xwe girtiye. Gelek çemên mezinên cîhanê jî çavkaniyên wan di wê rêzeçiyayê de ne.
Berî ku keresteyên firînê çêbibin, hejmareke pir kêm ji çiyavanan karîbûn bi ser çiyayên wê de bikevin.
Di Hîmalayayê de, 14 çiyayan hene ku bilindahiya wan zêdetir ji 8.000 m e. Everest bilindtirîn çiyayê cîhanê jî yek ji wan e.
Anemiya kêmhesiniyê
Anemiya kêmhesiniyê li nav nesaxiyê anemiyê helî pir li anemiya kêmbûna hesinê tê rastkirin. Bi fêrane li zaroka û keçikên/jinikên li roja nixtê bin (bela benda xunawan kêm dibe) yan jî li mirovên ku xwîna xwe winda kirine tê dîtin.
Yek ji sedemên vê nesaxiyê jî kêmbûna vîtamîna B6ê ye. Vîtamîna B6 ji bo çêkirina hemoglobînê gelek giring e. Ev vîtamîna B6ê tine be mirov nikari hewwê bikşîne xwînê.
Wimy
Wimy, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Ayre
Ayre navê kovareke ku bi kirmanckî (zazakî) weşan kiriye û di sala 1985 heya 1987an ji aliyê Ebubekir Pamukçu ve li Ewropa derhatiye.
Berdeqol
Berdeqol gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Ayre
Kovar bo cara yekem xwastiye zarave yan zimanên kurdî ji hev biqetîne, kesên bi zaraveyên cûda diaxivin her yekê bi navê "netewe" bi nav bike û zazakîaxêvan li dijî doza terxankirina çarenûsê ya kurdan rabike. Projektekê bi navê "Zazaistan" bi lêv kiriye. Lê ji ber ku Ebubekir Pamukçu yek ji giregirên nasyonalîzma tirkan û endamê hêzên sîxuriya komara Tirkiyê bû ev yek serî de ji aliyê zazakîaxêvan dihate zanîn, ev projekt jî îzole ma.
Fontaine-la-Mallet
Fontaine-la-Mallet, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Berdeqol
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 196 kes (29 malbat) bûn.
Élancourt
Élancourt, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Zawdex
Zawdex an jî Bezabde (bi zimanê ermenî: Ծավդեք, Tsavdek an Զավդեք, Zavdek), bi yonanî: Ζαβδιχηνής Zavdichinís, bi latînî: Zabdiccena, bi sûryanî: Zawdai) begîtiyeke kardoxî bû . Ew begîtiye li rojavaya Akeyê, başûr rojavayê Ancewasiyê û bakûrê Hezewanê bû.
Dibêjin ku Zawdex asêgaya roman a watedar bû. Di sala 360î de Şapûrê Duyem êrîşê Zawdexî kir û ew şikand.
Chevannay
Chevannay, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Berg, Baden-Württemberg
Berg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ravensburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Roviyê Kurdistanê
Roviyê Kurdistanê (Vulpes vulpes kurdistanica Satunin, 1906), binecureyekî roviyan e yê ku li herêma Qersê (li gorî zanistyarê rûs K.A. Satunin, li newala Gel an Gelskê) tê dîtin.
Budapeşt
Budapeşt paytexta Mecaristanê ye. Navê wê ji yekbûna du bajaran (Buda û Peşt) pêk hatiye. Bajarê herî mezin ê Mecaristanê ye. Herwiha navenda siyasî, çandî û bazirganî ya mecaran e. Li gorî serjimara 2011an li Budapeştê 1.733.685 niştecih hene. Bajar li ser erda 525 çargoşe kîlometre hatiye avakirin. Budapeşt di 17ê çiriya paşîn a 1873an de, bi yekbûna sê bajarên li derdora çemê Dunayê, yên bi navên Buda, Peşt û Óbuda pêk tê.
Dîroka Budapeştê bi niştecihbûna keltan destpê dike. Cihê ku kelt pêşî lê bicehdibin piştre dibe paytexta herêma Panonyaya Jêr a Împeratoriya Romê. Gelê mecar di sedsala 9an de digihne herêmê. Ev cihê pêşî di navbera salên 1241-1242an de ji aliyê mongolan ve tê talankirin. Di sedsala 15an de ji nû ve tê avakirin. Piştî şerê Mohaçê ku bajar dikeve destê Osmaniyan û 150 salî li vê herêmê serweriyê dikin. pêşketina Budapeştê heta sedsalên 18 û 19an didome. Piştî sala 1873an ku yekbûna wê pêk tê, Budapeşt dibe bajarekî girîng ê gerdûnî. Di sala 1918an de dibe paytexta duyem a Awistriya-Mecaristanê.
Gelek cih û berhemên dîrokî li Budapeştê hene. Keleha Buda, Kolana Andrássy, Qada Lehengan hinek ji wan e. Metroya Budapeştê di cîhanê de rêhasina binerdê ya kevn a duyem e. Herwiha sînagoga duyem mezin a cîhanê û parlamena sêyem mezin a cîhanê jî li Budapeştê ne. Lewma her sal 2,3 milyon turîst diçine bajar.
Dîrok
Cihê pêşî yê li herêma Budapeştê ji aliyê niştecihên kelt ve berî sedsala yekem a berî zayînê hatiye avakirin. Ew cih piştre ji aliyê Romayiyan ve hatiye dagirkirin. Ew cih ku bi navê Aquincum tê zanîn, di sala 106ê b.z. de dibe bajarê sereke yê herêma Panonyaya Jêr. Romayî li bajar, rê, hemam, amfîşano û avahiyên din ava dikin.
Di sala 829an de bi peymana aştiyê Panonya tevlî dewleta bulgar dibe, ji ber ku artêşa Omurtag reda serdarê Louis Pious ê Împeratoriya Romê ya Pîroz dibe. Budapeşt ji di kelehên dewleta bulgar Buda û Peşt, ku li her du aliyên çemê Duna ne, derdikeve holê. Mecar bi serweriya Árpád herêmê dikine bin destê xwe de. Piştî vê bi salekê Keyaniya Mecaristanê tê avakirin. Di sedsala 13an de dagirkirina Teteran pêk tê. Lewma keyê mecarî biryar dide ku bajar bi bedenên qewîn biparêze û herwiha qesra xwe li ser kaşê li Budayê ava dike. Bi vê pêşketinê bajar dibe paytexta Keyaniya Mecaran.
Rola bajarê Budayê di dema Matthias Corvinusê Mecaristanê de pir berbiçav dibe. Pirtûkxaneya wî ku li Ewropa ya herî mezin bû, (bi navê Bibliotheca Corviniana), di sedsala 15an de li pêşiya Pirtûkxaneya Vatîkanê bû. Yekem zanîngeha mecar li Pécsê (Pêç) di sala 1367an de tê avakirin. Ya duyem jî li Óbuda di sala 1395an de tê avakirin. Pirtûka bi zimanê mecarî ya pêşîn li bajarê Budayê tê çapkirin.
Împeratoriya Osmanî herêm di sala 1541an de dagir kir. Osmaniyan hinek hemam li bajar avakirin lê di dema wan de piraniya xiristiyanan ji bajar çûn. Di 1547an de nêzîkê hezar xiristiyanî li bajêr hebûn lê heta sala 1647an tenê 70 xiristiyan mabûn. Lewma li bajar bêhtir misilman dihatin bicihkirin. Beşa rojava ya nehatî dagirkirin weke Keyaniya Mecaristanê bûbû beşek ji Împeratoriya Habsburgê. Di sala 1686an de artêşeke ji gelek gelan (alman, kroat, mecar, çek, îngilîz, spanî, îtalyan, fransî, swêdî) pêk tê li hemberî tirkan bi ser ketin û herêma Temaşwar (Timişoara) bi dest xistin. Piştî Peymana Karlowitz herêm di 1718an de tevlî Keyaniya Mecar bû. Di dema şer de bajar hatiye xerakirin. Piştre herêma Mecaristanê tevlî Împeratoriya Habsburgê bû.
Piştî têkoşîna serxwebûnê ya mecaran, bajar ji destê Împeratoriya Habsburgê rizgar bû. Di sala 1867an de Awistriya û Mecaristan yekbûna xwe pêk anîn lewma Budapeşt bû paytexta cêwî ya monarşiyê. Di 1873an de Buda û Peşt bi awayê fermî bûne yek bajar. Bi yekîtiya her du keyaniyan bandora zimanê almanî li Budapeştê xurt bû. Herwiha di salên 1880î de 23% gelheya bajar cihû bû, lewma jê re Mekeya cihûyan dihate gotin. Di şerê cîhanî yê yekem de Awistriya-Mecaristan têk çû lewma rewşa xurt a li ser bajar bi dawî bû.
Di şerê cîhanê yê duyem de Budapeşt ji aliyê artêşên brîtanî û amerîkî ve hatiye xerakirin. Di Şerê Budapeştê de ku Yekîtiya Sovyetan êrîş bire ser hêzên alman û mecaran, li bajar xerabûna mezin pêk hat. Hemû pir ji aliyê almanan ve hatin xerakirin û 38.000 sivîlan jiyana xwe ji dest dan. Di navbera salên 1944-1945an de 250.000 cihûyên Budapeştê ji aliyê artêşa nazî ve hatine kuştin.
Di 1949an de li Mecaristanê rejîma komunîst hatiye avakirin. Bi vê re Keleha Buda weke sembola rejîmê hatiye bijartin û nava wê hatiye xerakirin. Di navbera salên 1960 û 1980î de Mecaristan weke cihê xwediyê rewşa kêfxweş a Bloka Rojhilat dihate zanîn û gelek tiştên xerakirî hatin nûkirin. Pira Erzsébet 1965an de hatiye avakirin. Di destpêka 1970'yî de xeta M2 ya metroya Budapeştê hatiye çêkirin. Di sala 1987an de Keleha Buda û derdora çemê Duna keta lîsteya UNESCO'yê. Di salên 90î de peykerên ji diktatoriya komunîzmê mayîn ji qadên bajar birine Memento Parkê.
Çand û Mirov
Li bajarê Budapeştê ji gelek neteweyan mirov dijîn. Li gorî agahiyên sala 2001ê ji gelheyê bajar 1.631.043 kes (91,2%) mecar, 18.097 kes (1%) alman, 14.019 kes (0,8%) roman (ango mitirb), 4.929 kes (0,3%) slovak û 16.762 mirovên ji neteweyên din hebûn. Herwiha 93.071 kes nedihatin zanîn ka ji kîjan neteweyî bûn, ji ber ku bersiv nedabûn.
Dîsa li gorî agahiyên sala 2001ê li bajar 808.460 (45,5%) Katolîkên Roman, 224.169 (12,6%) Kalvînî, 46.449 (2,6%) Luterî, 28.901 (1,6%) Katolîkên Yewnanî, 9.468 (0,5%) cihû, 20.523 xiristiyanên din û 374.209 (21%) ateîst dijîn.
Galeriya Budapeştê
Di sala 2010an de panoramaya wêneyan ya herî mezin li Budapeştê tê çêkirin.
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê digehe salên 1980an. Di wê demê ta niha bêhtirî li ser PKK, ev têkilî geş man. Lê niha ji ber giştpirsiya serxwebûna Başûrê Kurdistanê, ev têkilî ketin aloziyeke mezin de.
Wek tê zanîn dewleta Tirkiyê li dijî giştpirsiya Kurdistanê ye û ji gelek bûrokratên tirkan ev helwest hat daxuyandin. Her çend dewlet û sîstema Tirkiye tenê li dijî PKKê diyar be jî, dijayetiya hemû kurdan dike. Ev demek dirêje di nav medyaya tirkî de tê gotin ku dê operasyonek li dijî PKKê li Şengalê çêbe. Lê ev gotin rasterast nebin jî têkildarî giştpirsiyê ne.
Nêrîna dîrokî
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê li salên 1960an bi rêya partiyên kurd û rêxistinên dewleta tirk dest pê dike. Lê berî statûbûna Başûrê Kurdistanê, têkiliyên Tirkiyeyê bi taybetî li gel dewleta Iraqê hebûn. Berî avabûna Iraqê jî li Başûrê Kurdistanê car car serhildanên kurdan çêdibûn. Tirkiyeyê ji ber hebûna pirsgirêka kurd di nav axa xwe de nedikarî di pirsgirêka kurd de alîkariya kurdan bike. Li hemî Rojhilata Navîn dijayetiya kurdan dikir. Nedixwast kurd bibin xwedî statû. Jixwe piştî Serhildana Şêx Seîdê Pîranî li Tirkiyeyê li dijî kurdan înkara kurdbûnê destpê kir.
Li sala 1963yê dewleta Iraqê û yên kurdnişîn li dijî Şoreşa Îlonê givaş li ser kurdan da destpê kirin. Di encamê de zilmeke mezin li ser kurdan peyda bû. 9ê tîrmeha 1963yê Sovyetan li dijî van dewletên Tirkiye, Îran û Iraqê daxuyandinek da ku dixwest ev dewlet dest ji karûbarên Iraqê vekêşin. Rasterast nekarî lê bi rêya dewleta Mongolya mijara kurdan bir Neteweyên Yekgirtî. Ev piştî Peymana Sevrê duyem care ku mijara kurdan dibe mijareke enternasyonel. Her wiha Tirkiyeyê û Îranê bihevra dixwast operesyoneke bi navê Hereketa Piling li Başûrê Kurdistanê lidar bixin. Armancê vê hereketê ew bû ku Îranê dixwast Silêmaniyê, Tirkiyeyê jî dixwast Mûsilê dagir bike Lê ji ber givaşa navneteweyî bi taybetî ji ber bertekê Sovyetan ev plan nehate bicîh anîn.
Li sala 1966ê ji bo ku doza kurdên Başûrê Kurdistanê û zilma li ser kurdan, ji hemî dinyayê bide nasîn nameyan ji dewletan dinivîse, yek ji wan dewletan jî Tirkiye bû. Lê serokkomar Cevdet Sunay derê nameyê venekir û vegerand
14ê xizîrana 1991ê yekem car serokkomarekê Tirkiyeyê, seredana serokekê ku, Celal Telebanî qebûl kir. Piştî vê seredanê li Enqereyê berpirsiyaretiyeke PDKê û YNKê hate damezrandin. Li sala 1992yê jî hem Mesud Barzanî hem Celal Telebanî bi hevra seedana Enqereyê kirin
6 gulan 1992 Tirkiye operasyonekê dibe Başûrê Kurdistanê bi hêceta PKKê. Doğan Güreşê sererkanê berê Tirkiyeyê li ser vê operasyonê wiha dibêje; Li sala 1992yê hêzên Barzanî Telebanî federasyon îlam kir. Rojev ser vê derbas bû me jî operasyon bir herêmê. Armanca me PKK nebû, astengkirina federasyonê bû
Salên 1990an
Nivîskarê kemalîst yê tirk Tuncay Özkan li ser babeta serxwebûna Kurdistanê wiha bilêv dike ;
Her wisa serokwezîrê Tirkiyeyê Necmettin Erbakan jî li ser paşeroja Başûrê Kurdistanê dibêje ku Kurd û mislimanên li bakurê Iraqê brayên me ne lê em rê nadin ku dewlete kurdî li wê herêmê were ava kirin
Krîza Tirkiyê û YNKê
Tê angaştkirin ku PKKê li Silêmaniyê du endamên MİTê girtî ne û li ser vê bûyerê dewleta Tirkiyê li dijî YNKê helwesta xwe nîşan da. Jixwe KCKê jî piştrast kir ku wan endamên îstîxbarata Tirkiyê girtî ne. Nûnerê YNK yê li Enqereyê Behroz Gelalî ji Tirkiye hat derxistin. Her wisa tê gotin li ser meseleya PKKê navbera Tirkiye û YNK xerab dibe. Her wisa dewleta Tirk vîzeya xelkê Silêmanî bo Tirkiye jî rawestand.
Di dawiya sala 2018ê de li herêmên ku YNK desthilat, ofîs û navendên Tevgera Azadiyê hemî girtin. Tevgera Azadî rêxistineke nêzîkî PKKê ye. Di kanûna paşîn a 2019ê de jî seferên hewayî yên di navbera Silêmanî û Tirkiyeyê dest pê kirin. Hêjayî gotinê ye ku seferên Hewlêrê ji zû ve hatibûn destpêkirin. Her du seferên balafirgeha piştî giştpirsiya sexwebûna Kurdistanê hatibûn girtin ji aliyê Tirkiyeyê ve lê balafirgeha Silêmaniyê ji ber têkiliya PKK û YNKê nehate vekirin heta ku YNKê hindek pêngav avêtin.
Çêbûnên rojane
Her çend navbera hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê ticaret û têkiliyan xweş be jî niha ketiye asteke girîng û xeter. Wek tê zanîn çend caran ji serokkomar heta gelek wezîrên dewleta Tirk dijayetiya xwe ji bo giştpirsiya kurdan anîbûn ziman. Rêvebirên tirk dibêjin ku "Yekbûna axa Iraqê xeta me ya sor e". Di dawiyê de serokkomarê Recep Tayyip Erdoğan di daxuyaniyeke xwe de got ku 27ê îlona 2017ê me dê Lijneya Ewlekariya Neteweyî ya Tirkiyeyê kom kiriba lê ji ber ku Barzanî ji giştpirsiyê lêvenebû, em ê civîna xwe di 22ê îlona 2017ê de bi awayekî pêşwext bikin û ew dê helwesta me ya dawî bibînin. Piştî vê tehdîdê Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê li Silopiya nêzîkî Derê Xabûr ku dikeve navbera Tirkiye û Başûrê Kurdistanê de tetbîqeteke leşkerî pêk anîn.
Piştî giştpirsiya encamdayî
Serşêwirmendê serokkomarê Tirkiye İlnur Çevik di nivîsa xwe de dibêje ku divê li gel Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê têkilî cardîn dest pê bikin. Îtîraf jî pê kir ku Tirkiye li gel Îraqê hevkarî kiriye li dijî Başûrê Kurdistanê
Piştî pêvajoya giştpirsiyê
28ê nîsana 2019ê de wezîrê derve yê Tirkiyeyê Mevlut Çavuşoğlu seredana Hewlêrê kir. Li Hewlêrê bi pêşwaziya serokwezîrê herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî hevdîtin destpê kir û paşî li gel Mesrûr Barzanî û Qubat Telebanî jî hevdîtin kir. Yekemîn car e ku Mesûd Barzanî li gel mîsyoneke Tirkiyeyê hevdîtin pêkneanî. Bi dûçûna nivîskar û rojnameyan yekemîn sedema vê seredanê ew e ku Tirkiye ji aliyê bazirganiyê ve xwe li Kurdistanê xurt bike.
Dîplomatên Kurdistanê li Tirkiyeyê
Dîplomatên Kurdistanê li Tirkiyeyê bi giştî endamên partî û rêxistinên Kurdan e. Heta niha çi dîplomatên hikûmeta Herêma Kurdistanê nehatine şandin bo Enqere. Têkiliyên Derve yên Herêma Kurdistanê bi rêya Feleh Mistefa bi rê ve diçe. Felah Mistefa dibêje ku ji ber rewşa aborî ya Kurdistanê me nekarî ofîseke hikûmeta herêma Kurdistanê vekin. Berî referandûma serxwebûna Kurdistanê dîplomatên çar partiyên Başûrê Kurdistanê li Enqereyê hebûn:
Dîplomatên Tirkiyeyê li Kurdistanê
Têkiliyên Komara Tirkiyeyê bi Başûrê Kurdistanê heta sala 2011ê bi rêya balyozê Bexdayê yê Tirkiyeyê û hindek berpirsiyarên leşkerî, îstîxbarî bi rê ve diçû. Li 11ê adara 2010ê de Tirkiyeyê li Hewlêrê konsûlxaneyek vekir û têkiliyên dîplomatîk bi vê rêyê berdewam kir.
Mafên siruştî
Mafên siruştî, mafên xwezayî, mafên xweriskî mafên gerdûnî ne ko wesa dihên bawerkirin ko tiştekê gewherîn yê hebûna mirovan in û negirêdayî kiryar, biryar û baweriyên wan in.
Têgeheka mafên siruştî li dema rewşenhizriyê ji teoriya qanûna siruştî wekî dijîtiyeka Mafê Esmanî yê Şahî hat meydanê û jibo lîberalîzmê bû piştevaniyeka exlaqî.
Mafên xweriskî beranberî mafên qanûnî dihên: Mafekê siruştî bê ko hukmet an civak jî wê biparêzin her heye, lê mafê qanûnî ew e ko ji aliyê hukmetê an civakê ve jibo parastina berjewendiyên endamên civakê hatine diyarkirin. Ka kî maf siruştî û kî maf qanûnî ne mijara danûstanên gerim yên felsefî û siyasî ye.
Duhok TV
Duhok TV, kanalek televizyonê ya li bajarê Dihokê, li Başûrê Kurdistanê ye.
Spiez
Spiez, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Bern a herêma Frutigen-Niedersimmentalê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Freedom House
Freedom House (bi Kurdî Mala Azadiyê) rêkxistiyeka qezencnexwaz e ko bingehê wê yê serekî li Waşîngton DC ye û nivîsgehên dî li çend welatekan hene.
Lhasa
Lhasa an Lasa paytexta Herêma Serbixwe ya Tîbetê ye li welatê Çînê de. Ev bajar di piyê çiyayê Gephel de bicîhbûye. Textê Dalai Lama li vî derê ye. Lhasa yek ji bilindtirîn paytextane di cîhanê de.
Peyva Lhasa tê wateya "cihê xwedayan", herçende ku belgeyên Tîbetî yên kevnar û nivîsînên ser keviran diselmînin ku nava vî Rasa bûye ku tê wateya "cihê bizinan".
Freedom House
Armanca ragihandî
"Azadî tenê bi xebat û xwe mandîkirina erkparêzane ya jin û mêr ên netirs bidestve dihêt. Em piştevaniya destpêşxistinên (insiyatîvên) netundûtîj ên bajêrwarane di wan civakan da dikîn ko azadî dihêt mandelkirin an li bin gefeyê da ye û em dijberî hemî bawerî û hezan radiwestîn ko şerê azadiya xelkî dikin. Mala Azadiyê bi şirove, piştevanî û kiryarên xwe wekî rêxweşkera rêya bidestveanîna azadiyan, demokrasiyê û desthilata qanûnê dixebitit."
Freedom house herwiha dibêjit ko hemî endamên bawerin ko rêberiya Emerîkayê di karûbarên navneteweyî da jibo rewşa azadî û demokrasiyê tiştekê pêdivî ye.
Botaliyan
Botaliyan, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye.
Freedom House
Dîrok
Mala Azadiyê li salên 1940an piştevaniya Plana Marşalî û damezirandina NATOyê jî dikir. Mala Azadiyê dibêjit ko rexnegireka siyaseta MekKartîzmê bûye. Li salên 1950an û 1960an, Mala Azadiyê alîgireka Bizava Mafên Bajêrwarane ya Emrîkayê bû û çend kes ji rêveberên wê çelengên warê mafên bajêrwarane bûn.
Rêkxistin
Mala Azadiyê rêkxistiyeka nehukmetî ya xweser ya qezencnexwaz e.
Zachenberg
Zachenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Regen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Bonetan
Bonetan (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ye li herêma Akîtanya Nû (Nòva Aquitània, Nouvelle-Aquitaine) ya Fransayê.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê tê diyarkirin:
Bengerstorf
Bengerstorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Zîwe
Zîwe, gundekî bi ser navçeya Mêrgesorê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye, yek ji gundên eşîra nizarî ye.
Memkan, Mirgewer
Memkan navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Memkan 640 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 98 e.
Karaz
Karaz yek ji navçeyên Amedê ye. Karaz li bakurê rojhilatê Amedê, li ser riya Amed û Çewlîgê (Bîngolê) ye û 65 km ji Amedê dûr e. Şaroçka (qeza) Amedê ya herî biçûk û nû ye.
Cih û dîrok
Kes nizane Karaz kengî hatiye avakirin. Li herêmê hindek şûnewarên dîrokî û balkêş hene. Ev jî ji dema kalkolîtîk (b.z. 5000-4000) in. Li herema Serêkaniyê da navbera 60-70 şikeftên xerabe kirî hene ku ji wan re dibêjin Şikeftên Karazê. Ji derve van li heremê qaleyên Kafir, Ardûç, li gundê Şeqladê Nawis, li Qetîn, Tiltapan û li çend ciyên din jî girên dîrokî hene.
Şaredarî
Karaz heta sala 1972an gundekî Licê bû û ji vê salê şûn de Karaz dan ser navenda Amedê. Di 6ê hezîrana 1976an de sîstema şaredarî hat avakirin. Di 7ê îlona 1982an de taxên wê hatin diyar kirin û keyayên taxan hatin hilbijartin. Di 12ê adara 1983an de santralên enerjiyê ketin dewrê û kahrîbar hat navenda şaroçkê. Di 20ê gulana 1990an de jî statûya wê hat guhertin û bû şaroçka Amedê ya 13mîn. Bi tirkî jê re dibêjin Kocaköy. Bi rêzê heta niha ev kes bûne serokê şaredariya Karazê: o niha jî Afûllah Kar û Berîvan Kiliç in.
Qad û nifûs
Şaroçke li ser 26.400 metre çargoşe hatiye avakirin. Niha pênc taxên navenda bajêr hene: Taxa Qeya, Yenîşehîr, Şêx Şerefedîn, Kaniya Bîno û taxa Şerîfan. Bi navê Tilêlek, ku bi tirkî navê Özekli lê kirine, nehyeke wê heye. Du taxên Tilêlekê hene: Pîder û Yûnus Emre. Ji derî vê du gomên bi navên Kanîdiz û Meşkênî li ser vê nehyê ne. 13 gund û 15 gomên Karazê hene. Li gor hejmartina giştiya 2000an nifûsa Karaze 5.678 e. Wek li gelek deverên Kurdistanê li herêma Karazê jî di van 15-20 salên dawî de, ji ber sedemên şer dewletê piraniya gundên stratejîk û yên çiyayî vala kiriye an jî şewitandiye. Loma her ku diçe hejmar kêm dibe.
Li gor hejmartina giştî ya sala 2000an nifûsa navendê 5678 ê û ya hemû gundan jî 7391 e. Bi giştî nifûsa Karazê 13.109 e.
Li navend û gundan hejmara jin û mêran:
Perwerde û hîdekarî
Piraniya xwendekaran keç û jinên genc in. Armac ne hînkirina xwendin û nivîsandinê ye, armanc asîmîle kirina dayikan e.
Bîrên petrolê
Li herêma Amed ê ji mêj ve û herî bêtir petrol di nav tixûbên (sînorên) Karazê de hatiye dîtin. Li Qetîne yê ku çend kîlometre dikeve başûrê Karazê li ser riya Licê bîrên petrolê hene. Ew petrol di sîloyan de tên parastin û di boriyên bin erdê de, bi ser Amedê re dişînin Îskenderûn ê ku li perava Deryaya Spî ye. Îsal di meha havînê de dîsa bîrên petrolê hatin dîtin. Li herêma Qetîn ê di 2325 metreyî kûrahî de petroleke nû derket. 39 bîr hatin kolandin. Ev li Kurdistan û Tirkiye yê petrola herî bi kalîte ye û 32 gravîd e. Di van bîr û avahiyên petrolê de xelkê herêmê wek karker qebûl nakin û kar nadin wan. Karkeran ji hêla Tirkiyê tînin û di van cih û avahiyan de dixebtînin.
Kiştûkal
Debara xelkê şaroçkê piranî û giranî bi kiştûkal (ziraetê) dibe. Li herêmê helberîna gulê berbiro her ku diçe zêde dibe. Di van salên dawî de li Licê fabrîka rûnê gulê berbiro kete faliyetê. Herweha xelkê herêmê giraniyê da ser çandina gulê berbiro. Li herêma Embarê 7.000 dekar pembû tê çandin. Dîsa li herêma gundên Mehmediyan û Tepecûk ê 15.000 dekarî de birinç û titûn tê çandin. Qada kiştûkala ji bo hebûbatên bejî 189.000 dekar e. Ji vê 141.000 hebûbat, 6.000 dekar bakle, 2.000 petêx û zebeş tên çandin 40.000 hektar şov e.
Ajel
Hatina xelkê Karazê li ser kiştûkal û ajelxwedîkirinê (heywan xwedî kirinê) ye. Di nav tixûbên şaroçkê de, bi qasî ku hatiye tespît kirin 8.000 dewar û 15.000 jî pez hene. Ji sedî heftê pez û dewarên binecîh in û ji sedî 30 jî yên ziretê ne. Bi qasî 300 î jî gamêş hene.
Piya (kovar)
Piya kovareke bi Kurdî (Kirmanckî, Zazakî, Dimilî, Kirdî, Ginî) û Romî (Tirkî) weşan kiriye û ji aliyê kesekî bi navê Ebubekir Pamukçu ve li Swêdê derhatiye ye.
Kovarê weşana xwe di nava salên 1988 heya 1992'î domandiye. Kovareke pesindarî û dirûşmeyî bûye û zimaneke li dijî doza gelê Kurd bikaraniye. Ji ber ku Ebubekir Pamukçu yek ji giregirên sîxuriya dewleta Tirk bû û di pirtûkên xwe de "Tirkbûna Kurdan, Tirkbûna Zazayan" dianî zimên û berpirsiyarekî MHP'yê bû, projekta ku bi van kovaran "Parçekirina hêz, zarave, ziman û devokên Kurdî ji hev û parçekirina neteweya Kurd" jî biserneket.
Korika
Korika, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Fontaine-le-Bourg
Fontaine-le-Bourg, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Tîbet
Tîbet an Herêma Serbixwe ya Tîbetê erda pîroza Budîstan e li Asyaya Navînê de.
Erdnigarî
Beşeke mezin a şÇiyayên Hîmalayê dikevin nava başûrê Tîbetê. Navinciya bilindahiya wê ji asta deryayê nêzî 4900m e, lewra jê re 'Banê Cîhanê' jî tê gotin ji ber ku ev herêm weke bilindtirîn herêma cîhanê tê qebûlkirin. Platoya bilind a Tîbetê bi gelemperî ji deştan pêk tê: cihê herî hişk rojavayê herêmê ye û weke 'çangtang' (deşta bakûr) tê bi nav kirin. Ev der ji deştên alpîn pêk tê. Sedema hişkayiya herêmê ji ber hebûna çiyayên Hîmalayayê pêk tê: Ewrên Monsûnê wextê ku ji Hîndistanê ve nêzik dibin, li başûrê çiyayên Hîmalayayê radiwestin. Bi vî rengî hemû baran li beşa başûr a çiyan dibare û bi tenê hewayên hişk derbasî bakûrê (Tîbetê) dibin, li cihê ku îqlima kontinental peyda ye.
Zincîre Çiyayên Hîmalayayê jî di Tîbetê de hilkevtiye. Paytexta wê bajarê Lhasa ye.
Civak
Li gorî agahiyên fermî yên sala 2000'an li herêma serbixwe ya Tîbetê 2.616.329 mirov dijîn. Lê gava merib hemû komên tîbetî yên Cînê hildijêre, ev jimar digihêje 5 mîlyonan (li gorî sala 2005'an). Li der û dorên Lhasayê nêzî 250.000 mirov dijîn, li Xingazê 120.000, li Qando 25.000 û li Nyingchi 16.000. Dîsa li gorî agahiyên fermî sedî 81% ên gelheya Tîbetê li gundan û 19% jî li bajarên Tîbetê dijîn. Pirraniya gelheya herêmê ji gelê tîbetî pêk tê. Ji bilî wan, gelên din ên etnîk jî li Tîbetê dijîn, weke ku li herêmên başûr-rojava û yên bakûr-rojava tîbetî dijîn.
Ol
Ola pirraniya gelê tîbetî bûdîzm e. Li gorî agahiyên fermî yên çînî li Tîbetê 1700 wargehên olî û nêzî 46.000 rahîbên bûdîst hene. Ji bilî vê yekê, li Tîbetê çar mizgeft ji bo 3000 misilmanên hui û dêreke katolîk ji bo 700 xirîstiyanên katolîk heye.
Ziman
Bi saya peymana sala 2002'an, zimanê tîbetî bû dûyemîn zimanê fermî yê herêmê. Ev tê vê wateyê ku zimanê tîbetî di dibistanên fermî de bi axaftin û nivîsandina xwe tê hînîkirin. Li gorî qanûnê divê hemû konferans û civînên girîng ên li Tîbetê - dadgeh pê re - karin yan bi zimanê tîbetî yan jî bi zimanê çînî ya han pêk bên. Fermo, rûnistvanekî tîbetî yê xwendî him tîbetî him jî çîniya han dizane.
Statuya Tîbetê
Hêjayî gotinê ye ku niha ev herêm ji aliyê dewletê Çînê ve hatiye dagîrkirin.
Cotkarî
Bera herî pir li Tîbetê tê çandin cehê erdên bilind e. Li derên ku pirtir roj lê digihêjin genim, kartol, misir û famîleya baqilan jî têne çandin. Ji ber rojên dirêj ên havînê û lewra dirêjbûna dema gihînê, cotkarî û çandinî li vê bilindbûnê jî mimkun e, lê belê evya bi çend herêman bi sînor e: li dora Lhasa û Xigazê. Ber bi bakurê ve êdî tenê ajaxwedîkirin mimkun e û li rojavayê çol destpê dike. Cotkarî û bi taybetî çandinî di salên dawî de bi alîkariya makîneyên giran hate pêşxistin û berdariya wê gihîşte asteke meztir. Lê ajaldariya li ser çolên bilind ên bi berx û yakan hê jî girîngtir e.
Pişesazî
Pişesazî hê jî pir pêşneketiye, lê rastî alîkariya hikûmeta navendî ya çînî tê û lewra her ku diçe meztir dibe. Ji bilî berbesvaniyê/madenvaniyê navendên ji bo derxistina hesîn, zêr, lîtyûm, paxir, xwêya kevirî û boraks. Hêjayî gotinê ye ku çavaniyên herî mezin ên cîhanê yên lîtyûm û boraksê li Tîbetê ne. Branşeke din a girîng a aborî pişesaziya malzemeyên avahiyê/înşeatê ye.
Şorbehûr
Şorbehûr, germiya hûrê cureyek ji germiyan, şorbeyan e. Ji hûrê ajalê tê çêkirin. Di pêjgeha kurd de gelek hezkirî ye. Herwiha di pêjgehên gelek neteweyan de cih digire.
Ji xeynî kurdan, ermenî, alman, polandî, latîn amerîkayî, hindî, viyetnamî, çekî, tirk, gelên balkanî jî şorbehûrê dizanin û dixwin. Tirk viya di nava xwarinên xwe yên neteweyî de didin nasandin. Bi tirkî jê re işkembe çorbasi dibêjin ku ne bêjeya işkembe bi tirkî ye ne jî çorba. Bi texmîni ev xwarin ji pêjgeha asyayê belav bûye û bi hezaran salan in tê zanîn û xwarin.
Li her welatê bi awayekê tê xemilandin. Li Amerîkaya Latînî jê re menûdo dibêjin û pîvaz, anix û îsota tûj tevlî dikin. Li Hindistanê ji hûrê bizinê çê dikin. Viyetnamî soyayê dixinê.
Çêkirin
Hûr divê pirr pakij bên amadekirin û parçekirin. Di sîtil an quşxaneyê de (beroş) tê kelandin. Heya bikele gelek caran kefa wê ser re tê girtin. Çend serî sîr davêjin navê. Dema keliya, şelên hûrê ji avê dertînin, dema sar bû bi kêrê tê ristekirin û paşê dîsa davêjin nava ava xwe.
Didin ser agir, hinekê ard pê tê werkirin. Herwiha xwê jî. Agir tê vesandin. Îsota sor di nava rûnê de bi narînî tê qelandin. Germî bo bê ser destexaneyê dixin nava tasan û rûnê qelandî berdidin ser.
Gorî daxwazê sîra di nava hinekê xwê de hatiye kutandin dixin nava sirkeyê û berdidin ser xwarinê.
Dîsa bo çêjdanê li ser daxwazê zerika hêkê di nava ava lîmonê de tê kilandin û viya berdidin ser şorbehûrê.
Kyle XY
Kyle XY sernavê rêzefîlmê honaka zanistiyê ye ku ji 2006an heta 2009an hatî çêkirin, ku ew her wiha elementên rêzefîlmên The X Files û John Doe jî tê de ne.
Naverok
Destpêkê, zarokên Trageran, Lori û Josh, ji ramana pejirandina hevokerek paşvekirî hişmendî hez nakin, lê Kyle dizane ku çawa fêr dibe ku meriv fêr bibe ku meriv di malbatê de yek bibe û bi demê re hevaltî bike.
Lê Nicole Trager hîn jî ji paşeroja Kyle re eleqedar e; nemaze ji ber ku kurik jêhatîyên ecêb pêşkeftî ye û pir hişmend e. Her wiha Kyle tenê şaşiya fîzîkî ya ku ne xwediyê nuwaze ye, ya ku nezîkbûna bav û kalên wî yê laşî zêde dike. Tenê di demê de ew ê dizî eşkere bike, ya ku dê di dawiya sezona yekem de ji bo temaşevanan re eşkere be.
Wekî ku ew diyar dibe, Kyle ji ezmûnek derket holê ku di nav de, mirov divê bi hêla ducaniyek dirêjtir ve werin pêşve xistin. Ev jî di encamê de keçeke bi navê Jessie XX bû.
Paşxan
Pêşandan di 26-ê hezîranê, 2006an de, li kanala kabloya ABC Family hate pêşandan. Di heman demê de sezonên pêşîn jî li ser torê ABC de weşan hat weşandin, lê tenê ji bo beşek ji sezona duyemîn, piştî ku ew tenê li ser ABC Family xuya bû. Piştî sezona pêşîn a 10-serpêhatî li ser ABC Family di havîna 2006 de, nûçe ragihand ku ji bo sezona duyemîn, ku di 11-ê hezîrana 2007-an de, di 11-ê hezîrana 2007-an de dest pê kir, digel nûvekirina weşanên ABC-yê, di 15-ê hezîrana 2007-an de, dest pê kir ku ji bo 23 dabeşên nû. sezona 13emîn, "Leap of Faith", weşanê Duşemî, 3 îlon, 2007; 10 mayî di 12-ê kanûna paşîn a 2008-an de dest bi hewayê kirin. Guhertoya elmanî hate weşandin 8ê kanûna pêşîn a 2007. Pêşandan sezona duyemîn li Brîtanya ji Duşem, 3 îlon, 2007 dest pê kir û di 5ê nîsanê de, yekem sezona li ser M6 li Fransayê hate weşandin. 5-ê cotmehî, 2007, Rêbernameya TV ragihand ku malbata ABC ji bo sezona sêyemîn a ji 10 beşan, ku di 12-ê kanûna paşîn de dest bi weşanê kir, Kyle XY nû kir. Di 31 kanûna paşîn a, 2009, ABC Family ragihand ku Kyle XY dê ji bo sezona çaremîn venegere. Pêşandana fînalê ya werzîşê roja Duşemiyê, 16ê adarê, 2009, di saet 9 / 8c li ser ABC Family, ku çend çîçikên dramatîk ên nehatî çareser kirin, vedide. Li dû serpêhatiya paşîn, nivîskarê Julie Plec eşkere kir ku ji bo sezonên din plan kiribû. Wê her weha bala xwe kir ku sezonaa sê DVD-ê ji bo series "taybetmendiyek mini-lêdanê" vedigire. "Kevir" tê gotin "Kyle XY: Future Revealed", digel ku nivîskar û aktor planên xwe yên ji bo beşên pêşerojê rave dikin û tiştê ku ew ê di dawiya rêzeçoyê de çêbibûya çi bû.
Roman
Heya niha du romanên ku bingeha wan rêzan hene, hem ji nivîskarê S. G. Wilkins re. Romana yekem, Kyle XY: Nowhere to Hide, li ser Haloweena  yekem-a-ya Kyle-yê ye , romana duyemîn, Kyle XY: Under Radar, ji hilbijartina serokatiyê ya dibistanê re behs dike, bi Kyle re jî wekî berendam.
Soundtrack û muzîk
Di 22-ê gulanê, 2007-yê de soundtrackek ji bo Kyle XY hat derxistin. Ew serbestberdana sezona yekem di heman rojê de derket. Lîsteya trackê wiha ye
Supervisorê muzîkê ji bo pêşandanê Chris Mollere    e. Michael Suby mijara vekirinê nivîsand, û piraniya deng û nîşanên. Ne mijar û ne jî xalên li ser CDya dengbêjan xuya dike.
Lîstika rastiya alternatîf
Kyle XY wekî rêzefîlm di heman demê de lîstikeke rastiya alternatîf a ku di nav de lîstikvan dikar e ji bo nasûta kê Kyle bi rastî ye çareser bike. Malpera Mada Corporation qulika kerguh a lîstikê ye - danasîna gerdûna lîstikê. Bi tikandina li ser "Our Jobs" ( Karbendên me ) di menuyê de, lîstikvan tê birin an Blog-a li dijî Madacorp, ku agahiyên  ji bo eşkerekirina rastiya Kyle ne. Ew ji promyera sezona duyemîn ve hatî derxistin û malpera Mada Corporation bi tevahî ji nû ve hatî çêkirin da ku wekî malperek rastînek xebitandinê tevbigere. Lîstik malper ji bo komek bi navê "The Latnok Society" û jûreyek şopînerê nû ya nîgarkirî, ya ku ji ya berê interaktîvtir dike, malperê bikar tîne.
New York City
New York  bi gelemperî wek New York City yan jî bi kurtasî wekî NYC, bajarê herî qelebalix ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ku li gorî daneyên sala 2020an bi nifûsa 8.804.190 kesan ku li ser 778.2 km² tê belavkirin, New York bajarê herî mezin û bajarê herî qerebalix ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. New York du caran ji Los Angelesê mezintir e New York duyem bajarê herî mezin ê Dewletên Yekbûyî ye ku nifûsa bajêr di nav 50 parêzgehên Dewletên Yekbûyî, ji nifûsa 38 parêzgehan zêdetir e. Bajar navenda erdnîgarî û demografîk e ku megalopolîsa bakurê rojhilat e û hem jî qada metropolê ya New Yorkê ye ku li Dewletên Yekbûyî hem ji hêla nifûsê ve û hem jî ji hêla bajarî ve qada metropolê ya herî mezin a Dewletên Yekbûyî ye. Li gel zêdetirî 20.1 milyon mirov li qada statîstîkî ya metropolê û bi 23.5 milyon mirovan li qada statîstîkî ya hevgirtî ya sala 2020an de New York City yek ji megabajarên herî populer ên cîhanê ye.
New Yorkê navendek çandî, darayî, teknolojîya bilind, şahî, glamor û medyaya cîhanî ye ku bandorek girîng li ser bazirganî, lênihêrîna tenduristî û zanistên jiyanê, lêkolîn, teknolojî, perwerde, siyaset, tûrîzm, xwaringeh, huner, moda û werzîşê kiriye. Bajêr cihê navenda Neteweyên Yekbûyî ye ku bajarê New Yorkê ji bo dîplomasiya navneteweyî navendek girîng e û carinan wekî paytexta cîhanê tê binav kirin.
Bajarê New Yorkê ku yek ji mezintirîn benderên xwezayî yên cîhanê ye ji pênc navçe pêk tê ku her yek ji wan bi navçeyeke Parêzgeha New Yorkê re hevbeş e. Pênc navçeyên ku di sala 1898an de dema ku hikûmetên herêmî di nav yek şaredariyek yekbûyî de hatin damezrandin, ev in: Brooklyn (Eyaleta Kings), Queens (Queens County), Manhattan (Eyaleta New York), Bronx (Eyaleta Bronx) û Staten Island (Eyaleta Richmond). Ji sala 2021an vir ve, qada metropolê ya New Yorkê aboriya metropolê ya herî mezin a cîhanê ye ku bi hilbera metropolî ya dawî, bi ser 2.4 trilyon dolarên emerîkî ye. New York City ji bo veberhênerên gerdûnî penagehek ewledar e. Li gorî statîstîkên sala 2023an New York bajarê herî biha yê cîhanê ye ku koçber bi zehmetî dikarin li bajêr bijîn.
Kadmos
Kadmos, di mîtolojiya yewnanî de damezrênerê bajar û sîteya Têbeye. Bavê wî keyê Fenîkeyê Agenor e. Xwîşkên wê Europê, Kîlîks û Foenîks bû. Efsaneya Kadmos di heman demê de efsaneya avakirina Têbeyê ye.
Keça key Agenor aliye Zeus hatibû revandin. Key kurê xwe Kadmos'ê ra fermana dîtina keça xwe Europa'yê da. Gera Kadmosê bi salan dewam kir lê ew xwişka xwe nedît. Kadmos newêriya vegera malê. Fermana bavê wî hebû. Çu Delfîyê ba remilvanên Apollonê. Ew jî wê ra şîreta devjivê peywira dîtîna xwişka xwe berda dan. Lê Kadmos ji bavê xwe ditirsiya. Ji ber wê çêkîrîna peywirekî peşniyazkirin. Ew peywir jî golike kî tu carî hefsar neketî stûyê wî bibîne û ew golik li kû ciyê nîşan bide li wir bajarek avabike.
Kadmos olxaneyê derket, golikekî dît. Li ser stûyê golîkê tu nîşanê tayê an hefsarê tune bû. Kete pê golikê golik ciyekî de sekinî ji asîmanê nêrî û xwe dirêjê ser giyayan kir. Ciyê bajarê hatibû dîtin. Kadmos biryar da ku golikê bike kurbaniya xwedawenda. Zilamên xwe şandin serkaniyekî. Lê ew serkanî ba Arêsê pîroz bû, pê ejderhayekî dihata parastin. Ejderha zilaman Kadmos'ê kuştibû xwîna wan wedîxwar. Kadmos kevirekî avête ejderha ti tişt pê nehat. Dest avête rimê, rimê xiste nav singê wî. Ejderha li wir mir.
Kadmos ser laşê canewarê bû Atênê hat. Ferman da diranên ejderhayê dane nava axê. Kadmos fermana Atênêyê çêkir. Nav axê pênç zilam derketin. Zilam nav hev da destpê şer kirin.Encamên şerê de du hep tenê sax ma. Kadmos û ew her dû şervan hev ra bajarê Têbeyê avakirin.Di Yewnanistana Kevn de dihat bawer kirin ku xelkê Têbeyê ji her dû şervanan zêde bibû. [[wêne:Workshop of Peter Paul Rubens 002.jpg
Ares kuştina ejderhayên xwe pir aciz bibû. Zeûs nehişt Ares Kadmos'ê bikuje. Fermana heşt sal xulamtiyê dane Kadmos'ê. Piştî heşt salan wê efkirin. Ares diyariyekî jî da Kadmos'ê, ew diyarî keça Ares'ê Harmonîa bû. Hemî xwedawend hatin dawetê wan. Diyariyan dane wan. Pênç zarokên wan çebû.
Bi salên direj de desthilatdariya Têbeyê domand. Heya nevîyên wî Penthûsê komployek hemberî wê çêkir, bû key. Piştê komployê ew û Harmonîa çun Îlîrîa'yê. Li wir mirin û aliye Zeûs'ê her du jî hatin kevirkirin, piştî wî birine Elîsîum'ê.
Çanda Yewnanî de Kadmos
Kadmos li gorî efsaneya xwe wezîfeya pirê di nav çanda fenîkeyî û çanda Yewnanî digirt. Dîroknas Hêrodotos derheqê wî de dibêje ku alfabeyê ew ji xwe re aniye. Vê agahiyê jî dibe heya Bz. sedsala 8em.
Bibnok
Bibnok, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye.
Lebid bin Rebîe
Ji helbestvanê nav û deng ê Mekeyê ye ku nêzîkî wefata Muhemmed pêxember bûye Misilman. Bi xwe li Kufeyê wefat kiriye.
Wissignicourt
Wissignicourt, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Bánov, Uherské Hradiště
Bánov (bixwîne weke: banov) navê gundekî li bajaroka Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 2.130 kes e û 21 km dûrî Uherské Hradiště ye.
Bejnbihostî
Bejnbihostî, kurtebalayî an bejnkinî an jî qamkinî rewşa tenduristî ya van kesên ku bejnkin in û ji ber nexweşîn an arîşeyên hormonan zêdeyî 135-140 cm bilind nabin.
Astengên kurtebalayan
Mezintirîn astenga kurtebalayan ew e ku civak kêm li wan dinihêre û nikarin jiyana xwe ya rojane bi awayekî asayî bi rê ve bibin. Nebûna amrazên veguhastinê jî arîşeyek e û ji bo vê yekê gelek kurtebala dernakevin kolanê.
Bergatreute
Bergatreute şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ravensburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Ancewasî
Begitiya Ancewasiyê xanedaneke medî-kardoxî bû, Kurdistana navendî yê. Va begîtiya li başûr rojhilatê deryaçeya Wanê û bakur rojavayê begîtiya Akeyê, navenda xwe kela Kengwarê bû.
Chevannes, Côte-d'Or
Chevannes, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Nîsa (sûre)
Nîsa an jî sûreya Jinan ji Qurana Pîroz sûreyek e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Medîneyê dahatiye. Dirêjbûna wê 176 ayet e. "Nîsa" bi zimanê erebî ye û bi kurdî tê maneya "jin, pîrek". Ev sûre bi taybetî qala mafên jinan, rewşa wan yê dadmendî û civakî dike. Ji ber vî yekê va nava hatiye dayin.