cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Besref
Besref, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye.
Meşkgirt
Meşkgirt, gundekî girêdayê navçeya Egîn a Erzînganê ye.
Komara Kurdistanê
Komara Kurdistanê yan jî Komara Kurdistanê ya Mehabadê komareke kurd bû ku bi serbajariya bajarê Mehabadê di 22ê çileya sala 1946an de ji aliyê damezranêr û serokê wî ji aliyê Qazî Mihemed ve hatiye ragihandin. Berê ragihandina Komara Mehabadê di çiriya pêşîn (sermawez) a sala 1945an de bi teşwîq û piştgiriya Sovyetê li Îranê Hikûmeta Azerbaycanê hat damezrandin. Demek piştî damezrandina Hikûmeta Azerbaycan a Îranê, di 22ê çileya sala 1946an de li Qada Çarçira ya Mahabadê, di bin garantoriya Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst de, avakirina Komara Kurdistanê ya Mehabadê hate ragihandin. Lijneya Wezîran ji sêzdeh kesan hate avakirin û Qazî Mihemed wek serokomar hate hilbijartin. Di nav sînorê komarê de bajarên Sine, Şino û Miyanduaw hebûn û paytexta komarê bajarê Mehabadê bû. Komara Mehabadê ku tenê 11e mehan dewam kir, di dema rêveberiya xwe de di warê sazîbûnê de serkevtinek mezin bi dest xist. Hinek ji van avakirina bingehên artêşê yên nûjen ên girêdayî Komarê, avakirina rêxistinên îdarî û rêveberî, avakirina dadgehan, berhevkirina bac, avakirina xezîneyê, çareserkirina pirsgirêkên tenduristî û perwerdeyê bûn.
Serokwezîrê komarê Hacî Babe Şêx, Wezîrê Berevanî û Fermandarê Giştî yê Artêşê Husên Xanî Sêyfî Qazî, Wezîrê Navxwe Mihemed Emîn Muînî, Wezîrê Aborî Ehmed Îlahî Wezîrî, Wezîrê Ragihandinê Kerîm Ehmediyan, Wezîrê Çandiniyê Menaf Kerîmî, Wezîrê Kar Xreq Heydil Si, Wezîrê Bazirganî Hacî Mistefa Dawûdî, Wezîrê Rewşenbîrî Mehmûd Welîzade, Wezîrê Tenduristiyê Seyîd Mihemed Eyûbiyan, Wezîrê Dewletê Ebdulrehman Îlxanîzade, Wezîrê Dadê Mela Husên Mecdî hatin hilbijartin.
Bi vekişîna Artêşa Rûsyayê ji nû ve paytexta komarê, bajarê Mehabadê ji aliyê dewleta Îranê ve di 17ê kanûna sala 1946an de hatiye dagirkirin û Komara Kurdistanê ya Mehabadê ji aliyê dewleta Îranê ve hate rûxandin.
Berî avabûnê
Piştî encamdana serhildanên Şêx Ubeydullahê Nehrî û Simkoyê Şikak, di nava kurdên rojhilat de kêmasiya zana û rewşenbîran dihate niqaşkirin. Huseynê Mukriyanî ku ji Mehabadê ye, bi rêya zanayê Îranî Ahmed Kesrewî Tebrîzî tevgera naziyan û fikra naziyan ya di derbarê yekitiya nijadê aryanan de xwend û hinekî xwe nêzîk jî dît bo vê îdeolojiyê. Li sala 1937an de Mukriyanî bi rêya komeleya Dengê Kurdan ku wî avakiriye, kovara Şûle derxist. Di vê kovarê de di nivîsareke xwe de behsa neteweyê kurd dike ku kurd jî ji qewmên aryan in û divê wek almanan kurd jî împeratoriya xwe ava bikin. Fikrên Mukriyanî di navbera rewşenbîrên kurdên rojhilat de her dihatin niqaşkirin û tesîra xwe jî li rewşenbîran kir.
Sepanên Riza Şah li Rojhilata Kurdistanê nerazîbûnên mezin li navbera kurdan de peyda dikir. Ji bo modernîzekirina Îranê gelek serokeşîrên deverê ji welêt hatin dûrxistin. Ji bo modernîzekirina Îranê cilûbergên kurdî qedexe kirin. Sepanên wiha nerazîbûnên mezin li navbera serokeşîr û kesayetên kurd peyda kirin. Ev jî bû sedema dijberiya Reza Şah. Şêx Seyîd Tahayê Hekarî neviyê Şêx Ubeydullah zindanî kiribû û li wir mir. Gelek serokeşîrên Bextiyariyan û Loran jî darve kiribûn.
Li van salan Brîtanî Başûrê Kurdistanê, yanî Îlam, Loristan û Kirmaşan, Sovyetan jî Bakurê Kurdistanê dagir kiribûn. Navenda Kurdistanê jî bi taybetî herêma mukriyan di bin desthilata kurdan de bû.
Li sala 1941ê de şahê Îranê Riza Şah bi derbeyekê ket. Di vî wextî de li her derê Îranê di bin kaosê de ye. Şûna Riza Şah, kurê wî Muhemmed Reza Pehlewî dibe desthilat. Di vî wextî de serokeşîr û serkêşên kurdan yên li sirgûnê dizivirin welêt û li herêmên xwe û herêmên li eşîrên wan lê dikirin bin destê xwe û berpirsiyar û karmendên şahê Îranê ji herêmên derdixistin. Heta li wê demê li derdora Urmiyê gelek tesîran van eşîran çêbû ku gelek kar û xebatên nebaş dikirin. Wê demê wekî her derê Îranê li Kurdistanê jî kaoseke mezintir hebû. Li Mehabadê ji aliyê hindek rewşenbîrên kurd ve Komeley Jiyanewey Kurdistan hate avakirin. Vê komeleyê nêzîkî sê salan xebatên xwe nepenî kirin. Her wisa li Mehabadê dagirkirina Sovyetan hebû. Leşkerên Îranê çekên xwe berdan û hemû vegerîn bajarên xwe. Piştî paqijkirina hêzên çekdarî li herêma Mukriyan, wek çekdarî tenê hêzên eşîrî man. Li herêma Seqiz û Bane serokeşîrê Begzadeyan Heme Reşîd Xan bû fermanrewayê herêmê. Bajarê Serdeştê ket bin destê kurê Şêx Mehmûdê Berzencî, Şêx Letîf. Li Mehabadê jî hemû barê bajar ket ser milê Qazî Mihemed û brayê wî Ebulqasim Sedir Qazî. Qazî Mihemed ji bo ku eşîr Mehabadê dagir nekin, li gel serokeşîrên din hevdîtin pêkanî û biryarên hevpar dan ku zererê nadin hevdu.
Hêzên rûsî bi giştî bi şêwirmendiya Partiya Komûnîst ya Azerbaycanê Îran dagir kiribûn. Bi alikariya tirkên Azerbaycana Sovyet, Azerbaycana Îranê jî hate dagir kirin. Gelek axa Azerbaycana Îranê dikeve nava Rojhilata Kurdistanê, ji ber vê sedemê jî tirkên Azerbaycanê (ecem) mecbûr man ku ji kurdan alîkariyê bixwazin. Sekreterê yekem yê Partiya Komûnîst ya Azerbaycanê Mîr Cefer Baxirov di daxuyaniyeke xwe de wiha dibêje: "Pirsgirêka kurdî, nuqteya qelstirîn ya Îran û Tirkiyê ye û sîlehê xweşik yê Brîtanî e. Divê ev xal çi wextan ji bîran me neçe. Divê li nav ecemên başûr û kurdan de têkiliyên xurt werin avakirin. Her çi be bila bibe, divê li gel kurdan zimanekî hevpar were avakirin. Xebatên me yên di nav kurdan de, divê kurd guhê xwe nedin îstîxbaratên derve û divê ji bo ku kurd ji serxwebûna xwe çek nehilgirin". Di payîza sala 1941ê de Brîtanî dixwazin li serokeşîrên herêma Mukriyan hevdîtinan bikin, ji bo vê hevdîtinê jî kesên navdarên bajarên Seqiz, Mehabad, Bane û Bokanê vedixwînin Bokanê ku hevdîtinan bikin. Lê berî ku Brîtanî bên hevdîtinan bikin, Sovyetan bi rêya zanîna îstîxbarî digehin cihê hevdîtinê û berî Brîtanî li gel serokeşîrên kurd hevdîtinê dikin. Efserên rûsî Selîm Atakşîov û hevalê wî Caferov û kurd di vê hevdîtinê de amade bûn. Ji aliyê kurdan ve jî Ebulqasim Sedir Qazî û serokeşîrên kurd amade bibûn. Li vê derê efserên sovyetî, van kurdan vedixwînin Bakûyê ji bo hevdîtinan li gel Mîr Cefer Baxirov. Jixwe paşî 18ê çiriya paşîn a 1941ê eşîra tirk Şahsevenî, 20ê çiriya paşîn rewşenbîrên Tebrîzê û 27ê çiriya paşîn de jî nêzî 30 serokeşîrên kurd çûn Bakûyê û li gel Mîr Cefer Baxirov re hevdîtin kirin. Piştî vegera serokeşîrên kurd, Qazî Mihemed tevî serokeşîrên Mameşan û Mengur ji bo ku çareserkirin û aştîdanan navbera gelên kurd û ecem çûn Urmiyeyê. Ji xwe vê pêngavê paşî tesîra xwe nîşan da ku ti caran li herêmê di navbera kurd û eceman de şer û pêvçûn rûneda.
Piştî dagirkirina rûsan a Îran û Rojhilata Kurdistanê, tevlîhevî û kêşeyên mezin li herêmê qewimîn. Di nav vê kaosê de dewleta Tirkiye jî xwest ku bi hinceta ku kurd zilmê li eceman (tirkên Azerbaycanê) dikin xwestin bikevin nav xaka Rojhilata Kurdistanê. Her wisa balyozê rûsî yê wê demê digot ku tirk dixwazin Azerbaycanê dagir bikin û tevlî Tirkiyê bikin.
Zeyneb bint Muhemmed
Zeyneb bint Muhemmed (erebî: زينب بنت النبي محمد), Keça Muhemmed pêxember û Xedîce bint Xuweylid a mezin e. Di sala 599î de jidayîkbûye û di sala 629î de di sî û yek saliya xwe de li Medîneyê wefat kiriye.
Komara Kurdistanê
Avabûna PDKê
Li wî wextî desthilata Îranê bi taybetî li rojavayê Îranê nemabû, rojavayê Îranê ketibû bin desthilata kurd û azerbaycaniyan. Di vê demê de rûsî jî ketin rojavaya Îranê. Hatina rûsî bo kurd û azerbaycaniyan bû sîwanek li dijî Şahê Îranê. Li sala 1942an de li Mehabadê ku di bin desthilata rûsî de bû bi navê Nîştiman kovarek bi beşdarbûna 11 kesan ava bû. Niştiman di demek din dibe rojnameya fermî ya Komeley Jiyanewey Kurdistanê. Di Niştimanê de xwestekên reformê her wisa li ser şerê eşîran û serokên eşîran nivîsar tên nivîsîn. Ji bo yekîtiya kurdan kêmasî û astengiyên eşîran tên gengeşekirin. Piştî li Azerbaycana Îranê Partiya Demokratîk ya Azerbaycanê hate avakirin, baa kurdan jî ket Sovyetan ku alîkariya kurdan jî bikin. Hindek rewşenbîr û serokeşîrên kurd ji Mîr Cefer Baxirov xwestibû ku li Mehabadê jî wek Tebrîzê dibistaneke heft salî were vekirin, nexweşxaneyeke 25-30 cihrazanî were vekirin ku xizmeta gel bike. Her wisa xwestin ku hindek xwendekar kurd li xwendingehên leşkerî û sivîl de bixwînin ku paşî werin xizmeta Kurdistanê bikin. Li sala 1945an de Komele belav bû, piştî belavbûnê bi pêşengiya Qazî Mihemed Partiya Demokratîk a Kurdistana Îranê hate avakirin. Di bernameya partiyê de ji bo kurdan xweserî, bi zimanê dayikê perwerdehî, fermîbûna zimanê kurdî hwd hebûn.
Épône
Épône, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Komara Kurdistanê
Avabûna PDKê
Di bernameya PDKÎ de xalên girîng ev in :
Piştî Almanyayê xwe teslîm kir di şerê cihanê yê duyem de, Îran jî ber bi guherîne ve diçû, ji ber ku hêzên emperyalîst ji ber parastina Îranê ji Almanyayê ketibûn Îranê. Êdî wextê vekêşana hêzên van dewletan hatibû ku meclîsa Îranê jî ev dixwast. Sovyetan jî ji bo piştî vekişînê hêza wana siyasî bimîne, xebatên xwe li Azerbaycanê û Kurdistanê bi awayekê propagandî dewam kir. Tirk û Kurd bihêz dikirin ku li van deran herêmên xweser ên di bin tesîra Sovyetan de bimîne, ava bikin. 28ê îlona 1945ê de Mir Cefer Baxirov ji Stalîn re raporekê dişîne, di raporê de wiha dibêje:
Avabûna Komarê
Di nava sedsala 20an de, piştî hikûmeta Başûrê Kurdistanê ku Şex Mehmûd Berzencî li Silêmaniyê îlan kir, Komara Kurdistanê ya Mehabadê di warê dewletbûyinê de ji bo kurdan bû tecrûbeyeke duyem. Lê belê, hin welat ji bo berjewendiyên xwe Komara Mehabadê feda kirin. Di 22ê kanûna paşîn a 1946an de, bi alîkariya Yekîtiya Sovyetê, li Meydana Çwarçira ya Mehabadê, Komara Mehabadê ji aliyê Qazî Mihemed ve hate îlankirin.
Li ser avabûna Komara Kurdistanê McDowell wiha dibêje:
Di roja bangewazîrikirina Komara Kurdistanê de gelek kesên navdar, serokeşîr, nas, gundî û bajarî li dor komîteya navendî û pêşewa Qazî Mihemed berhev bûn. Li ser kombûna van kes û karan Wezîrê Perwerdehiyê Mîrza Menaf Kerîmî wiha bibîrtîne:
Komkujiya mizgefta îbrahîmî
Komkujiya Mizgefta Îbrahîmî gulebarana Baruch Goldstein, tundrê olî yê Amerîkî-Îsraîlî û terorîstê cihû û endamê JDL bû. Di 25ê Sibata 1994an de, ku di meha Remezanê de bû, Goldstein gule berda hejmareke mezin ji Mislimanên Filistînî yên ku ji bo nimêjê li hundirê Mizgefta Îbrahîmî ya li Hebronê kom bûn. Di êrîşê de 29 kesan jiyana xwe ji dest dan û gelek jê 12 salî bûn û 125 kes jî birîndar bûn. Filistînî tev li hev kom bûn û ber bi Goldstein reviyan, çeka wî girtin û bi lêdanê kuştin.
Komara Kurdistanê
Avabûna Komarê
13 wezîrên ku di komara Mehabadê de cih girtin, piştî demekê destûra bingehîn a komarê zelal kirin. Her çiqas Komara Mehabadê heta demeke kin berdewam kir jî, di wê demê de bû navenda siyaset û ronahiyê. Komara ku li Mehabadê hate sazkirin, alaya neteweyî ya Kurdistanê hilda û gel jî artêşa welêt sazkir. Hikûmeta Komarê herwiha rêxistinên aborî, civakî, wêjeyî, hunerî û leşkerî jî saz kirin. Rojname û kovar derketin. Sîstema birêvebir ya Komarê jî hate sazkirin. Hate hewldan ku sistema perwerde û ziman were pêşxistin. Zimanê kurdî bi fermî hate pejirandin. Şanoya kurd hate sazkirin. Ji bo jin di aliyê siyasî û civakî de pêşbikevin, di 14ê adarê de, Komîteya Jinan hate sazkirin. Jina Qazî Mihemed, Mîna Qazî di xebatên jinan de roleke aktîv leyist, seroka Komîteya Jinan bû. Herwiha hewl hate dayîn ku têkiliyên diplomasî jî werin xurtkirin. Bi kurtahî, herçend temenê Komara Mehabadê kin be jî, Mehabad di vê demê de bû navenda siyaset û rewşenbiriyê.
Komkujiya mizgefta îbrahîmî
Komkujiya Filistîniyan li seranserê Şerîeya Rojava dest bi xwepêşandanên girseyî kir, di pevçûnên bi artêşa Îsraîlê re 26 Filistînî hatin kuştin û 120 kes jî birîndar bûn, di vê demê de 9 Cihûyên Îsraîlî jî hatin kuştin.
Komara Kurdistanê
Avabûna Komarê
Di 23ê nîsana 1946ê de di navbera kurd û azeriyan de peymaneke dostînî hate destnîşankirin. Temsîla kurdan di bin rêberiya Qazî Mihemed, ya azeriyan jî di bin rêberiya Cefer Pîşeverî de bû. Gelek kesên navdar û serokeşîr di vê peymanê de hebûn. Li Tebrîzê ev peyman hate destnîşan kirin.
9ê tîrmeha sala 1946ê de Pêşewa tevî 30 kesan geştekê dike bo Tehranê ku ji bo maf û xwestinên kurdan li gel rêvebirina Taranê gengeşe bike. Lê di vê hevdîtinê de armanca rêvebiriya Taranê ew bû ku kurd û azeriyan li dijî hev bikarbînin û dawiya her du komaran bi destê wan bînin. Di van rojên li Taranê de Pêşewa Qazî Mihemed hevdîtinek li gel pêşewayê Serhildanên Agiriyê, Îhsan Nûrî Paşa re jî di mala Îhsan Nûrî de hevdîtin kiribûn. Piştî têkçûna serhildanên Agiriyê, Îhsan Nûrî Paşa çûbû Taranê û li wir nîştecî bibû. Di vê hevdîtinê de xwarzayê Qazî Mihemed, Seîd Hûmayûn jî hazir bû, di derbarê mala Îhsan Nûrî Paşa de wiha dibêje:
Her weha Seîd Hûmayûn dibêje ku hûrgiliyên hevdîtinên Qazî Mihemed, Îhsan Nûrî Paşa û balyozê Brîtanyayê di bîranînên Dr. Haşim Şîrazî de tomarkirî ne. Piştî van hevdîtinan Pêşewa vedigere Tebrîz û ji wir jî diçe Mehabadê. Piştî Mehabadê diçe nîştecihên kurmancîaxêv li herêma bakurê Kurdistana îranê. Li herêmên Urmiye, Mako, Selmas û Xoy li gel serokeşîr û mezinên bajêran ve hevdîtin kirin. Li her deran diçûyê çi kurd be çi azerî çi jî ermenî bi coş dihate pêşwazîkirin.
Jiyana civakî
Piştî dagirkirina Îranê ji hemû gelên Îranî ve fersendên mezin çêbûn. Neteweyên wekî kurd û azeriyan di jiyana xwe ya civakî de zimanê xwe yê dayikî li her derê bikardianin. Ji bo belavbûn û biqîmetbûna zimanê dayikê fersendên mezin çêbûn. Zimanê dayikê li nav berhemên hunerî de dihate bikaranîn. Piyesa kurdî a bi navê Dayika Niştiman bi coş ve ji aliyê gel ve hate seyr kirin. Operaya kurdî hate ava kirin
Bi dûçûna Ebdulrehman Qasimlo li Kurdistanê ev pêşketin çêbûn;
Hikûmeta komara Kurdistan
Hêjayî gotinê ye ku çend ku Komara Kurdistanê xwedî hikûmetekê jî bûye, gelek kar û barên Komara Kurdistanê ji aliyê komiteya navendî ya PDK-Î dihate kirin.
Artêşa komara Kurdistan
Heta ku Komara Kurdistanê hatiye ava kirin, hêzên kurdî bênîzam bûn. Hêzên kurdî bênîzamî tevdigerîn û têkilî û haya wan bi hev nebû. Ji ber van sedeman hêza pêşmerge 17ê kanûna pêşîn a sala 1945ê de hate damezirandin. 4 kesên Kurd di bin wezareta berevaniyê de bi fermana Qazî Mihemed bûn general. Bi dûçûna Wadie Jwaideh jî 5 mareşal hebûn, ew her çarên li xwarê û serokê hoza Herkîyan Zêro Beg jî general bû;
Artêşa Komara Kurdistan ji du beşa pêk tê. Beşa Yekem leşkerên perderweyî ne, hejmara wan 3 hezar pêşmerge bûn. 2 hezar ji wan suwarî bûn û 1 hezar ji wan jî peyayî bûn. Beşa duyem ji leşkerên eşîran pêk dihat ku hejmara nêzîkî 15 hezar kesan bû. Perwerdeya van peşmergeyan li salên 1940an de ji aliyê leşkerên pîlebilind yên ji Artêşa Îraqê veqetîn re dihate dayîn.
Di payîza sala 1942yê de ji aliyê Sovyetan ve ji bo 400 kesan ku navên wan nivîsî bûn, tifingek birno û 100 gule hatin dayîn.
Peyva pêşmerge yekemîn car di artêşa Komara Kurdistanê de tê bikaranîn. Bi dûçûna Mehmûd Axa; ev nav ji aliyê bavê wî, Seyfî Qazî hatiye bikaranîn. Wextê Komara Kurdistanê û Komara Azerbaycanê ava dibin, gelek caran şerên van herdu dewletên otonom, bi dewleta Îranê re çêdibin. Bi dûçûna hîkayeta Mehmûd Axa dibêje; di nav şerekê wiha de leşkerekê kurd tê cem Seyfî Qazî û jê re dibêje; azerî bi sedan kes diçin şer lê em bi dehan kes diçin şer û ji wan bêhtir serdikevin û gazinda xwe ya vê rewşê anî ziman. Seyfî Qazî jî jê re dibêje ku azerî leşkerên kurdan wek pêşmerge dibîne ku bi soranî tê wateya kesên diçin mirinê.
Aborî
Aboriya Komara Kurdistan li ser bac û şirketa Terakkî ve birêvediçû. Di nav bajarên girêdayî Kurdistanê ve bac dihatin standin. Ji bo bac standinê du komîsyon hatibûn ava kirin. Komîsyonekê li navendên bajaran ji ticaran bac disitandin,komîsyona din jî li gundewaran ji xwedanên axê bac disitandin. Şîrketa Terakkî jî ji aliyê komîteya navendî ya PDK-Î dihate rêvebirin û li ser navê Komara Kurdistan ticaret dikir. Dahateyên aboriyê bi giştî li ser bazirganiyê bû û bazirganî jî bi giştî li ser firotina cigareyan bû, bo dewleta Sovyetan
Sovyetan jî alîkariya ekonomîk hem bi ticaretê hem bi alîkariya pere dikir.
Rûxana Komarê
Bi dûçûna hevpeymana li Çileya 1942an de ji aliyê Îran-Sovyet û İngilîzan hatiye destnîşan kirin diviyabû ku İngilîz û Sovyet piştî şerê cîhanî, di 6 mehan de ji Îranê derbikevin. Lê berî vekişînê Sovyetan li gel Îranê hevpeymanek dî destnîşan kiribû ku têkiliyên sovyet û îranê ên aborî dê her dewam bikin û her wisa hatibû gotin ku pirsgirêka Azerbaycanê(Kurdistan jî di nav de) pirsgirêka navxweyî Îranê ye û divêt îran bi awayek aştiyane vê pirsgirêkê çareser bike.24ê adara 1946ê de leşkerên Sovyetan dest bi vekişandinê kirin. Dema vekişîna hêzên Sovyetan li rojavayê Îranê xelas bû hêzên leşkerî yên Îranê kanûna pêşîn a 1946an de bi alikariya hêzên DYAyê êrîş bir ser Azerbaycan û Kurdistanê. Hêjayî gotinê ye ku givaşa DYA tesîrbar bû li ser vekişîna Sovyetan.
Her çend ev hevpeyman hatibe destnîşan kirin jî, hikûmeta Îranê li ser gotina xwe nema û serokwezîrê Îranê Kavam di 21ê çiriya paşîn a 1946ê de got ku ji bo ewlehiya hilbijartinên 7ê kanûna pêşîn li Îranê, dê leşkerên Îranê biçin her derê Îranê. 4ê kanûna pêşîn a 1946an de hêzên Îranê êriş li ser Azerbaycanê dan destpê kirin. Di 14ê kanûna pêşîn a sala 1946an de, hêzên Artêşa Îranê Paytexta Azerbaycanê bi destxistin û ber bi Mehabadê ve meşiyan. Hêzên Rejîma Îranê, bi desteka Brîtanya, di 17ê kanûna pêşîn a sala 1946an de, Komara Kurdistanê ya li Mehabadê hilweşand.20ê kanûna pêşîn de hemû Kurdistan û Azerbaycan hate dagir kirin. Serokê Azerbaycanê Pîşeverî ber bi Sovyetan ve reviya lê Qazî Mihemed soza anî cih. Li Mehabadê di merasîma sazkirina Komara Kurdistanê de, Qazî Mihemed wiha sond xwaribû:
Piştî rûxandina Komara Azerbaycanê ji layê dewleta Îranê ve bi awayeke xerab, di nav Komara Kurdistanê de jî tirs çêbû. Komîteya Navendî ya PDKê kom bi serokatiya Pêşewa û biryara teslîmbûnê da. Pêşewa nedixwast ew hovîtiyên li Azerbaycanê çêbûn li Kurdistanê jî çêbin. Soz da gelê xwe ku heta dawiyê ew dê li Mahabadê bimîne û ku zerar negihîje Kurdistanê dê bixebite. Jixwe serok û rêberên Azerbaycanê revîbûn û bi fedaîyên azerî gelek berxwedan çênebû û hovîtiyek mezin li bajarê Tebrîzê rûda.Piştî biryara Komiteya Navendî ya PDKê, General Mistefa Barzanî roja 17ê kanûna pêşîn 1946ê de ji Pêşewa xatira xwe xwast. Dema di hevdîtina Pêşewa ala Kurdistanê ku li ser maseya karê wî bû, pêça, ramûsa û da destê Mele Mistefa û got:
Behroya Jêr
Behroya Jêr, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye.
Komara Kurdistanê
Rûxana Komarê
Paşî Mele Mistefa û hêza wî ji Seqiz ber bi hidûdê başûrê Kurdistanê rêketin. Her wisa gelek eşîrên piştgirî didan Komarê ji komarê veqetîn. Piştî ku hate zanîn Kurdistan nikare xwe li dijî dewleta Îranê biparêze; Serokayetiya Komara Kurdistanê li Miyandûabê xwe teslîmî General Humayunî kirin. Berî ku darvekirina Pêşewa Qazî Mihemed jê re tê xwestin ku dixwaze çi bibêje, ew jî axiftinên dawî vedibêje:
Qazî Mihemed, Wezîrê Parastinê Seyfî Qazî û birayê wî Ebulqasim Sedir Qazî ku nûnerê Mahabadê bû di parlamena Îranê de, li meydana Çarçira ku lê Komara Mehabadê hatibû îlankirin, di 31ê adara 1947an de hatin dardekirin. Gelek rêvebir û berpirsiyarên Komara Kurdistanê an hatin darvekirin an jî hatin zindanîkirin. Piştî vî wextî rêvebirina Şah, bihêztir lêhat û li sala 1949ê de gelek alîgirên PDKê hatin girtin û zindanî kirin.
Sedemên rûxanê
Ji bo sedemên rûxana komarê nivîskar Fereshteh Koohi Kamali wiha dibêje:
Olga Jigalina jî li ser xalek dî disekîne û dibêje ku Komara Kurdistanê encax %25ê hemû Kurdistana Îranê be, ev jî tê wê wateyê ku hemû Kurd di nav komarê de nîn in. Ev parçebûna Kurdan ji bo Îranê rewş asantir dikir. Her wisa dema hêzên Îranê ji bakurê Mahabadê hatin. Hêjayî gotinê ye ku ew jî Kurd bûn. Lê divêt ev jî bê zanîn ku sebeba beşdarbûna hemû Kurdan ne tenê girêdayî kurdan bûn. İngilîzan Sîne û Kirmaşan dagir kiribûn û têkiliya van deveran bi herêma Mukriyan re nemabû. Hêjayî gotinê ye ku Îbrahîm Nadirî ku bi eslê xwe ji Kirmaşanê bû ji bo xîzmetkirina Kurdistana serbixwe de hatibû Mahabadê û bibû cîgirê wezîrê perwerdehiyê. Her wisa gelek kurdên din jî ji Kirmaşan û deverên din hatibûn Mahabadê. Bi dûçûna -xwarzayê Pêşewa Qazî Mihemed û her wisa her dem li gel Qazî bû-, Seîd Hûmayûn sedemên têkçûne du ne, yek sedemên derveyî ne û sedemên din jî navxweyî ne;
Ingilîzan başûrê Kurdistanê, Sovyetan jî bakurê Kurdistanê dagir kiribûn. Navenda kurdistanê jî bi taybetî herêma mukrîyan di bin desthilata kurdan de bû. Ji ber vê parçebûnê jî di Kurdistana Îranê de yekitîyeke sîyasî nehatibû ava kirin.
Têkiliyên kurd û azeriyan
Bingeh û tirsa di navbera van herdu neteweyan de digehe şerê cîhanî yê yekem. Piştî şerê cîhanî yê yekem Peymana Sevrê dewletên Ewropayî dixwastin Dewleta Kurdistanê û Ermenîstanê ava bibe li nav axa Osmanîyan. Lêkolîner Robert Olson dibêje ku dewletên rojavayî dixwastin dewletên kurd û ermenan bikin herêmeke tampon di navbera gelên nijad-turan re. Bi taybetî dixwastin tamponek hebe di navbera tirkan û ecemên Îranê de.
Di vî wextî de têkiliyên Kurd û Eceman, Kurd û Tirkiyê, Tirkiye û Eceman balê dikşîne. Tirkiye ji ber tirsa pirsgirêka xwe ya Kurd û gefên Rûsî ku dixwastin li bakur-rojhilatê tirkiyê, hindek parçeya Gurcistanê, hindek jî parçeyên Ermenistanê ye, nedixwast bi aşkerayî alikarî an jî desteka Ecemên Îranê bike. Hikûmeta Azerbaycanê bi alikariya Azerbaycana Sovyetan gelek axa Kurdistana Îranê dagir kiriye. Serokê mîsyona Azerbaycana Sovyetê M.C. Baxirov jî dixwast Kurdistanekê di nav Azerbaycana Îranê de ava bikin lê xuya bû ku plana Sovyetan ew bû ku Kurdistaneke xweser wek Azerbaycanê ava bikin. Di raportekê de ku ji Tebrîzê bo M.C. Baxirov re hatiye şandin wiha dibêje:
Lê Qazî Mihemed wek Baxirov û siyasetmedarên Azerbaycanî nedifikirî, Qazî dixwast ku Kurd jî wek her netewekî azad bijîn li ser rûyê erdê. Piştî ku li Bakuyê Qazî Mihemed û heyeta wî li gel Baxirov hevdîtin kirî, vegerî welat û xwast pirsgirêkên devera kurdnişîn û azerînişîn çareser bike. Jixwe li herêma Urmiyeyê dest bi hevdîtina kir. Bi serokeşîrên Mengur û Mameşan ve çû Urmiyeyê. Dest bi hevdîtinan kir li gel eşîrên Kurd ên herêma Urmiyeyê. Ji eşîra xwest ku dest ji destdirêjahiyê berdin û ji kesayetên herêmê xwest ku aştî di navbera kurd û azeriyan de hebe. Di encama van hevdîtinan de heta Komara Kurdistan û Komara Azerbaycanê hatine rûxandin jî çi şer û pevçûn di navbera kurd û azeriyan de çênebû. Lê hêjayî gotinê ye ku ji ber germahiya biryara dagirkirina Îranê bo van herdu herêman, wext nema ku ev herdu gel li dijî hev xebatê bikin.
Di avakirina herdu komaran de ferqek girîng heye ku ji bo Komara Azeriyan reforma axê û pirsgirêkên karkeran yekemîn pirsgirêk bû lê ji bo kurdan pêşvebirina neteweyetiya kurdî girîngtir bû. Jixwe li deverên kurdî pêkhateyên senayiyê û endûstriyê kêm hebûn lê li Azerbaycanê ev pêkhate gelek hebûn. Her wisa di navbera kurd û azeriyan de pirsgirêkên hidûdî jî hebûn ku heta herdu komar hatin rûxandin jî hidûdên van herdu deveran berçav nebûn. Jixwe Hikûmeta Azerbaycanê û Sovyetan, Kurdistan di nav Azerbaycanê de dihesiband. Hem ji ber vê dîtinê hem jî ji tirsa dagirkirina Îranê ev xal negihişt radeyeke cidî.
Wextê Qazî Mihemed li Tebrîzê li Miyanduawê şer di navbera kurd û azeriyan derdikeve. Li ser 23 nîsana 1946ê di navbera van herdu gelan de Peymana Dostînî û Hevkariyê tê destnîşan kirin. Bi taybetî li Xoy, Urmiye, Selmas, Makû pirsgirêk di navbera kurd û azeriyan de çêdibû.
Besitz
Besitz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Sigma
Sigma herfê heyştdehîyem yê alfabeya yewnanî ye. Σ herfê mezin yê Sigma ye. Du herfên biçûk yê Sigma hene. σ tê bikaranîn, eger ew herfa di nav peyvê da ye, ς tê bikaranîn, eger herfê Sigma li dawiyê peyvê tê bikaranîn.
Fontaine-le-Dun
Fontaine-le-Dun, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Keyusiyan
Kayusiyan an Keyusiyan an jî Kavosiyan (Mala Kavos/Kayus/Keyus jî tê gotin) Xanedanekê Kardoxî (Kurdî ) bû. Keyitiya Kayusê li başûrê Kurdistanê (Kurdistana Merkezî) û Kirmaşanê bû û di salên 226 heta 380 hikmê wi rê dikir.
Hacî Yûsiv Paşa
Hacî Yûsiv Paşa di dema Împeratoriya Osmanî de Mîrêmîrantî kiriye. Ji eşîra Sipkî ye. Ser herema ji Mûşê heta Ezirganê fermandarî kiriye û ji aliyê Ebdulhemîd IIê bi nîşanên Nîşana Osmanî, Nîşana Mencîye, Mîr, Emîr-ul Omerayê ve hatiye xelatkirin.
Jane Addams
Jane Laura Addams (jdb. 6ê îlonê 1860 li Cedarville, Illinois; m. 21ê gulanê 1935 li Şîkago) femînîst, sosyolog, rojnameger û çalakgereka tevgera azadiyê bû
Wêdi sala 1889'î de bi geha Hull House ku niha wekî mûze tê bikaranîn avêtibû. Sala 1931'î bi tevî Nicholas Murray Butler Xelata Nobel a aşitiyê digirin.
Terhem
Terhem, gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.
Gabar, Şingal
Gabar, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Bonzac
Bonzac, komuneke fransîaxiv a departementa Gironda ye li herêma Akîtanya Nû (Nòva Aquitània, Nouvelle-Aquitaine) ya Fransayê.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê tê diyarkirin:
Xolmîn
Xolmîn, gundekî girêdayê navçeya Egîn a Erzînganê ye.
Bodnegg
Bodnegg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ravensburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Tau
Tau (herfê mezin Τ, herfê biçûk τ) herfê nehdehem ê alfabeya yewnanî ye.
Transkrîpsiyona kurdî t ye.
Xetên pehlewî
Îraniyan alfabeyeke bi navê "Alfabeya Pehlewî" hebûye ku 24 tîp bûne û ji aliyê rastê ve bo aliyê çepê dihate nivîsîn. Kevintirîn belgeyên vî zimanî ku heta niha bi dest ketine, çend qeware ne ku li Hewremanê peyda dibin. Li jêrr 24 tîpên pehlewî hatine nivîsandin.
Les Essarts-le-Roi
Les Essarts-le-Roi, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Mensûrabat
Mensûrabat navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Mensûrabat 716 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 111 e.
Chevigny-en-Valière
Chevigny-en-Valière, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Kimsoran (eşîr)
Kimsoran (ango Kumsoran) navê eşîreke Kurda ye. Ew jî ji Şadiyan têne. Navê xwe ji gundê ku jê hatine girtine. Ew gund Kimsor e û girêdayî navçeya Dêrsimê Qisleyê ye. Li hêla Gimgimê sê gundên Kimsoran hene: Xirbê Yaqub, Taçî û Kovik. Li Xinûsê jî ev gund hene: Newala Şeytanê, Gindor, Qirikan û Leyleg.
Bílovice, Uherské Hradiště
Bílovice (bixwîne weke: bîlovîtse) navê gundekî li bajaroka Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 1.764 kes e û 8 km dûrî Uherské Hradiště ye.
Nathan Söderblom
Lars Olof Jonathan (Nathan) Söderblom (jdb. 15ê kanûna paşîn 1866 li Trönö; m. 12ê tîrmehê 1931 li Uppsala) keşe û teologekî Swêdî bû.
Ji ber xebatên xwe yên bo aştiya gerdûnî di sala 1930î de guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tê dîtin.
Melekanî Xwarû
Melekanî Xwarû, gundekî bi ser Balîsan a navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Mardpetakan
Mardpetakan navê herêmeke dîrokî ya Kurdistanê bû.
Maide
Maîde an Mahîde an jî sûreya Sifreyê sûreyek ji Qurana Pîroz e. Li gorî baweriya Îslamê li bajarê Medîneyê dahatiye. Ji 120 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji ayetên 112em û 114em girtiye. Di herdû ayetan da peyva Maîde derbaz dibî, kû yê bi kurdî tê maneya "sifreyê". Di sûra Maîdeyê da çend mijarên giring hene: Gerê mirov sozên xwe bîne şindê; mînaka kurên Îsraîlê, ku yên soza xwe nenine şindê; baweriya nerast û bêrêtî yên Îsawiyan û hinek ferman, îkaz û darazên olî ji bona misilmanan.
Fontaine-sous-Préaux
Fontaine-sous-Préaux, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Tewaf
Tewaf (erebî: طَوَافٌ) tiştekî ku mirov li derdora wî bigere ye, Di dînê Îslamê de ji gera heft caran a li dora Kabeyê digerin tê gotin ku ev ger kesên diçin hec bi cîh tînin.
Nexede
Nexede an jî Neẍede, bajarekî kurdnişîn ê rojhilata Kurdistanê ye. Kurd û azerî bi hev re di vî bajarî de dijîn. Li gor serjimariya sala 2006an, hejmara runiştvanên Nexedeyê 72.975 kes in. . Bilindahiya wê ji asta deryayê 1300 m ye.
L'Étang-la-Ville
L'Étang-la-Ville, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Nexede
Nexede di navbera Piranshahr û Urmia de ye
Kezerok
Kezerok, gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.
Katedrala Senbasîl a Moskoyê
Katedrala Senbasîl, Dêra Senbasîl (bi rûsî: Собор Василия Блаженного, Sogor Vasîliya Blajennovo), katedraleke li Qada Sor ya Moskoyê de ye. Bi gumbetên rengûrenk bala herkesî dikîşîne.
Dîrok
Di navbera 1555 - 1561an de Sowyetan şerekê dijwar li dijî Kazan û Xanîtiyên Astraxan serfiraziyekê bidestxist û nava coşa serfiraziyê de ew Kadetrale ji hêla Îvanê IV hate çêkirin. Piştî sala 1670an de gumbetên wê rengûreng hate boyaxkirin.
Qanûna siruştî
Qanûna siruştî, qanûna xwezayî, qanûna xweriskî (bi latînî lex naturalis) teoriyeka exlaqî ye ko dibêjit qanûnek heye ko xwerisk wê dadinit û jiber vê jî li hemî deran heye û wekhev e. Qanûna siruştî beranberî qanûna danayî dihêt ko hukmet, civak an netewe-welat dadinên. Bi vî awayî, qanûna siruştî dikarit wekî pîverekî jibo rexnekirina qanûnan bihêt bikaranîn. Di dadweriya qanûna siruştî da, naveroka qanûnên danayî bê îşaretkirina bi qanûna siruştî (an tiştekê mîna wê) nahêt zanîn. Bi vî awayî, qanûn nahêt rexnekirin, tenê dihêt berêkvedan. Zarava qanûna siruştî carina li şûna mafên xweriskî an edaleta xweriskî dihêt bikaranîn. Lê gelek ji hizirmendên siyasî û felsefî ên nûdem ji têkhilkirina van têgehan xwe didin paş.
Qanûna siruştî bandoreka mezin li ser pêkhatina Qanûna Giştî ya Înglîzî hebûye. Felsefeyên Thomas Aquinas, Francisco Suárez, Thomas Hobbes, Hugo Grotius, Samuel von Pufendorf, û John Locke ev qanûn salixandine.
Dîrok
Bikaranîna zarava qanûna siruştî, bi rengên wê yên corbicor ve, di dîrokê da gelek guhartin dîtine. Gelek teoriyên cida û guhartî li ser qanûna siruştî hene, cidahiyên gelek mezin di warê diyarkirin desthilata exlaqî di diyarkirina desthilata qanûnî ya norman di wan da hene.
Brahlstorf
Brahlstorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Girê Reş
Girê Reş, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Chevigny-Saint-Sauveur
Chevigny-Saint-Sauveur, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Boms
Boms şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ravensburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Fredrik Bajer
Fredrik Bajer (jdb. 21ê nîsanê 1837 li Vesteregede; m. 22ê kanûna paşîn a 1922 li Kopenhagen) parlamenter û ramyarekî Danîmarkayî bû. Ji ber têkildarî û xebatên xwe yên bo aştiya gerdûnî bi Bureau International Permanent de la Paix û serokatiya wê, di sala 1908î de guncavê Xelata Nobel a aşitiyê hatiye dîtin.
Enfal (sûre)
Enfal ji Qurana Pîroz sûreyek e û li gorî baweriya îslamê di dema Medîneyê de, li sala duyan yê hîcretê (koç kirinê) û piştî şerê Bedirê hatiye danin. Ji 75 ayetan pêk tê û navê xwe ji ayeta yekemîn girtiye. Peyva Enfal bi kurdî tê mana xenimetên şerê. Di sûreyê da ji bona misilmanan tê neqilkirin ku bi çi avayî û ji kê ra xenimetên şeran tên parvakirin.
Enam
Enam sûreyek ji Quran a pîroz e. Sûre li bajarê Mekeyê da dahatiye. Lê li gora hinek olzanan ayetên 91, 92, 93, 151, 152, û 153 medînî ne. Bi tevahî sûre ji 165 ayetan tê holê. Sûre navê xwe ji peyva "Enam" ku di ayetên 136, 138 û 139'an da derbaz dibî girtiye. Enam di zimanê erebî da ji heywanên mîna pez, bizin, deve û dewar ra tê gotin yanê bi gotinên din ji heywanên kedî kirî yên mezin ra tê gotin. Sûre bi taybetî li hêlkî va qala yek bûna Xwedê, dadê, pêxemberan û roja dawiyê dike û li hêla din va qala kufrê û baweriyên ji rastiyê dûr dike.
Anaïs Nin
Anaïs Nîn (21ê sibatê 1903 - 14ê kanûna paşîn 1977) nivîskareke fransî ye. Bi rojnivîsk û nivîsarên xwe yên erotik navdar e.
Xetên masî soratî
Alfabeya Masî Soratî yek ji alfabeyên kevnareye ku ji aliyê kurdan ve hatiye bikaranîn. Ev alfabe xwediyê 37 tîpan bû. Ibn Wehşiye di berhema xwe ya bi navê Şûq el-mistiham fî me'irifet rimûz el-aqlam (bi îngilîzî An Explanation of Ancient Alphabets and Hieroglyphics) de ku di sala 241ê koçî / 855ê zayînî de ji bo Evdilmelîkê Merwan nivîsiye, dibêje:
Xetên avestayî
Ev alfabe di her warî de bi pêş ketibû û tu kêmasiyek tê de nedihat dîtin. Pirtûka pîroz "Avesta" bi vê xetê hatiye nivîsîn. Hemû şareza û rojhilatnas li ser vê baweriyê ne ku zimanê Avestayê ew ziman e ku Med pê axivîne. Mamoste mihemed Teqî Behar di berhema xwe ya bi navê "Rêbaznasî", rûpela 65'an de dibêje: "Alfabeya bizmarî ya medan" 42 tîp bûne ku ji wan tîpan 36 tîp ji tîpên bizmarî yên aşûriyan wergirtine û 6 tîpên din jî bi xwe danîne ser û xebitandine.
Qada Sor
Qada Sor (rûsî: Красная площадь, Krasnaya ploşçad) qadeke navdar a Moskoyê ye.
Xetên avestayî
Piştî ku Hexamenişî hatine ser kar û bûne deshilat, wan jî ew alfabeya medan bi kar aniye û li ser keviran bi tîpên medî nivîsandine.
Kurdan, Egîn
Kurdan, gundekî girêdayê navçeya Egîn a Erzînganê ye.
Xetên avestayî
Pêwist e bê gotin ku Dewleta Medê bi destên parsiyan û Kûrişê Pars têk çû û dema ku wan dît cih û warê medan ji yên wan xweşiktir in hewl dane xwe ku wan cih û warên medan xerab û kavil bikin, her wiha nakokiyên di nav medan de bûne sedem ku ew bigihîjine armanca xwe û bi ser bikevin. Heredot ku berî mîladê di sala 450'yan de li Rojhilata Navîn û Îranê geriyaye, dibêje:
Qada Sor
Hersal bi mîlyonan geştiyar wê Qadê seredanî dike. Katedrala Senbasîl (Saint Basil‎) jî li wê qadê ye.
Xetên avestayî
Kurdî - Avestî
Hindik Tîpên Latînî (Kurdî) û Avestî:
Aa - Bb - Cc - Çç - Dd - Ee - Êê - Ff - Gg - Hh - Ii - Îî - Jj - Kk - Ll - Łł - Mm - Nn - Oo - Pp - Qq - Rr - Řř - Ss - Şş - Tt - Uu - Ûû - Vv - Ww - Xx - Ẍẍ - Yy - Zz -
Rottal-Inn
Rottal-Inn, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Bavyera, Almanyayê ye.
Fî (herf)
Fî (bi herfê mezin Φ, bi herfê biçûk φ ya φ) herfê bîstûyekem ê alfabeya yewnanî ye.
Terman
Terman gundekî ser navenda Semsûra Adiyemanê ye.
Tîrem
Tîrem, gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.
Évecquemont
Évecquemont, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Bawan
Bawan, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.
Zanîngeha Stanfordê
Zanîngeha Stanfordê li DYAyê parêzgeha Kalîforniyayê San Fransîskoyê cih digire. Zanîngeha 3em a herî mezin ya cîhanê ye. Di warê zanist, teknolojî, sirûşt û gelek cureyên înformatîk de xebatên girîng bo cîhanê kirine. Rektorê niha yê zaningehê Marc Tessier-Lavigne ye.
Xetên êzîdî
Gelê kurd alfabeyeke 31 tîpî ya bi navê "Tîpên Êzîdî" hebûye ku ji aliyê rastê ve tê nivîsîn. Ew alfabe ji tîpên avestayî, pehlewî û erebî hatiye wergirtin û pirtir di nav kurdên me yên êzîdî de belav bûye û hatiye nasîn. Pirtûkên Cilwe, Mishefa Reş û hin pirtûkên din ên olî bi van tîpan hatine nivîsîn û wekî diyarî ji me re mane.
Baruch Goldstein
Goristana Goldstein ji bo tundrewên Cihû bû ziyaretgeh. Li ser gorê ev gotin hatine nivîsandin: "Wî canê xwe ji bo gelê Îsraêl, Tewrat û welatê wî da."
Upsilon
Upsilon (herfê mezin Υ, herfê biçûk υ) herfê bîstem ê alfabeya yewnanî ye. Di 1ê sedsala b.z. herfê Upsilon bû herfê bîstûpêncem yê alfabeya latînî bi herfê Y.
Ebenweiler
Ebenweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ravensburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Upsilon
Di zimanê yewnanî yê nuh navî Upsilon bûye "Ipsilon" û tê [] dengkirin.
Chivres
Chivres, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Upsilon
Transkrîpsiyona kurdî i yan u ye.
Berçê
Berçê an jî Berçî, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Fontenay, Seine-Maritime
Fontenay, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Dersenow
Dersenow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Mîrava
Mîrava navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Mîrava 635 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 98 e.
Kêwer
Kêwer, Kêver?,, gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.
Nermîn Osman
Nermîn Osman siyasetmedareke kurd e.
Nermîn Osman niha cîgira serokê Lîjneya Bilind a Bicihanîna Madeya 140 ye. Madeya 140 a makzagona Îraqa federal têkildare bi wan deverên ku niha ne li ser Herêma Kurdistanê ne û di vê madeyê de hatiye destnîşankirin ku bi çi awayî (ew herêm vegerin ser Herêma Kurdistanê, anjî bi hukûmeta navendî li Bexdayê bên girêdan) pêşeroja wan herêman divê werê destnîşankirin.
Henri La Fontaine
Sala 1913î dibe xwediyê Xelata Nobel a aşitiyê. Bi tevî Paul Otlet bingeha Pirtûkxaneya gerdûnî dibin. Li aştiya navxweyî ya civakên cuda yên welatê xwe digeriya û bi tevî pasîfîstên Brîtanî Hodgson Pratt lêkolînên aştiya gerdûnî dikir. Xwediyê nêrînên sosyalîst bû.
Shel Silverstein
Sheldon Alan Silverstein (25ê îlona 1930 - 10ê gulana 1999) nivîskar, helbestvan, senarîst, strannivîs, bestekar û muzîkvan ê amerîkî bû.
La Falaise
La Falaise, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Zey
Zey gundekî ser navenda Semsûra Adiyemanê ye.
Xoşav (xwarin)
Xoşav, xweşav şîraniyeke tê kelandin e. Ji fêkî, şekir û avê ye. Li Kurdistanê pirranî ji qeysî, tirî tê çêkirin. Li ser daxwazê gelek fêkî, çi heşînî çi hişkkirî tên bikaranîn.
Du cureyên sereke hene
Xoşava bêav ne cuda ye, tenê piştî kelînê ava wê tê darivandin, fêkiyên kelandî yên di nava doşaviyê de çêja xwe girtine, tên veqetandin û xwarin.
Esêb
Esêb gundeki li ser navçeya Zêtka ye.
Girqube
Girqube, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Amar Suloyev
Jiyana kesane
Ew hate tawanbarkirin ku ew beşek ji du kuştin û hewildana sêyemîn bû ku tê de ajokarek hate kuştin. Armancên gumanbar ên hewldanan kesayetiyên siyasî yên Rûsî yên bihêz bûn. Lêbelê, Suloev tu carî ji ber tiştên weha nehat mehkûm kirin û pirsgirêkên cidî yên dewletê yên li dijî wî hebûn. Kujerek şahidî kir ku Suloev ajokerê dûr bû. Lê wî salixdanên şahidê şofêr li hev nekir (ev di kuştina serneketî de). Hê bêtir, cîranê wî şahidî kir ku wî sibehê hewla mala wî di 9:05 danê sibê de hevdîtin kiriye. Hewldan li dora 9-ê bi sedhezê kîlometre dûr çêbû. Hin ji pênc tawanbarên din ên beşdarî dozê bûn Sergei Zirinov, civînek meclîsê ya Krasnodar û endamê serokê Vladimir Putin "Rûsya Yekbûyî" bû.
Bêmxo
Bêmxo, navê deverekê girêdayî gundê Sumanê yê girêdayî Colemergê ye.
Bojkovice
Bojkovice (bixwîne weke: boykovîtse) navê navçeyeke li herêma Zlínê ya Çekyayê ye. Nifûsa wê 4.625 kes e. Her çiqasî girêdayî Uherské Hradiště be jî, li Çekyayê rêveberiyên cuda hene ku, beramberê vê rêveberiyê li Kurdistanê nîne. Lewma ev cih hem weke gund hem jî weke navçeyê tê hesibandin.
Çiyayên Karpatiyên Spî dikevine herêma vê navçeyê.
Mîsêfre
Mîsêfre, gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.
Xetê
Xetê, gundekî bi ser Balîsan a navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Têrnîg
Ternîg, gundekî girêdayê navçeya Egîn a Erzînganê ye.
Bordèu
Bordèu (navê wê yê fermî yê herî naskirî ), komuneke departmena Gironde ye li herêma Nû Akîtanya (Nòva Aquitània, Nouvelle-Aquitaine) ya Fransayê.
Ebersbach-Musbach
Ebersbach-Musbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ravensburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Bordèu
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê tê diyarkirin:
Mizgîn Tahir
Mizgîn Tahir yekemîn dengbêja soprano ya kurd e.
Jiyan
Mizgîn Tahir li Tirbespî Binxetê di malbateke hunerî de hate dinyayê. Bavê wê dengbêjê bi navê Necîmê Omerî an Necîmê tembûrvan bû û birayê wê, xwîşka wê stranbêj bûn. Lê Mizgîn dixwest muzîkeke ji wan cudatir çêbike.
Operayê cara yekem di kanalên televîzyonê de guhdarî kir. Pir bala wê dikişand.
Piştî qedandina dibistana navîn, dixwest biçe konsêrvatwar ê, lê him ji ber jinatiyê, hem jî ji ber ku mûzîk ne girîng bû mixabin civak ji wê re pir ne alîkar bû. Wê pêşî li Zanîngeha Şamê di beşa arkeolojiyê de dixwend. Du sal bişûnde ew beş berda û sala dawî temam nekir. Lê dema ku wê dixwend, diçû cem mamosteyeke rûsî bi navê Gelîna. Wê li konsêrvatiwara mûzîkê mamostetî dikir û li ber destê xwe Mizgîn ji bo konservatiwarê amade kir.
Di 1999an de dest bi konservatiwarê kir û xwendina xwe di amûjgeha mûzîkê ya bilind dewam kir, di sala 2004an de xwedina xwe li Şamê bi dawî kir. Di dengê operalî de pênc dengê bingehîn hene: dengê Mizgîn Tahir bi xwe du beşî ye, sopranoya lîrîk û sopranoya dramatîk e. Mizgîn Tahir heta niha li gelek bajaranên mîna Şamê, Silêmaniyê û Amedê konsêr pêşkêş kirine.
Girka Reşo
Girka Reşo, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Sana Berzencî
Kariyer
Sana Berzencî, di destpêkê de stranên xwe bêyî ku di medya civakî de xuya bike, belav dikir. Di Sibata 2020an da albûma xwe ya yekem bi navê Raz derxist. Di albûma Raz de, ji bo klîba "Ez ew keç im" cara yekemîn derkete pêşberî hezkiriyên xwe
Album
Di sibata 2020an de Sana yekemîn albûma xwe ya bi navê Raz bi navgîniya Famous Production derxist.
Pfarrkirchen
Pfarrkirchen bajarokekî navçeya (Landkreis) Rottal-Inn li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Zimanê malagasî
Zimanê malagasî zimanê fermî ye welatê Madagaskar e û ji malbata zimanê Astronoziay e. Zimanê nêzi 20 milyon axiveran e.
Forges-les-Eaux
Forges-les-Eaux, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Frank Billings Kellogg
Frank Billings Kellogg (jdb. 22ê kanûna pêşîn 1856 li Potsdam, New York; m. 21ê kanûna pêşîn 1937, St. Paul, Minnesota) dadnas û dîplomatekî DYAyî bû.
Sala 1929î Xelata Nobel a aşitiyê lê hatiye dayîn lê di sala 1930î de xelata xwe wergirtiye. Ew bi bikaranîna hêza çalakgeriya girseyî û komên bandorker li çareseriya nakokiyan û afirandina aştiyê digeriyabûye.
Fridtjof Nansen
Fridtjof Wedel-Jarlsberg Nansen (jdb. li Store Frøen a li cem Christiania (Oslo); m.  li Lysaker a nêzîkî Oslo) ajalnas, lêkolînerê polarê, fîlantrop û dûgelmanekî naskirî yê norwêcî bû.
Wî qezenca xwe bo alîkariya penaberan û hewcedaran terxandikir. Ji ber wê di sala 1922î de guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tê dîtin. Herwiha li ser polanên (qutbên) erdê xebat û angaştên wî hene û wî xizmeteke mezin bo NY kiriye.
Chorey-les-Beaune
Chorey-les-Beaune, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Nari
Nari navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye. nari yan jî narê wate nav+rê gundê nav rê.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Nari 308 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 57 e.
Farsiya kevn
Farisiya kevn an farsiya kevnar an jî Exmînî, zimanê farisiya bastane ku di serdema Hexamenişiyan de heta têk çûna Silsileya Silûkiyan di Îranê de Farisan pê diaxivtin û ketîbeyên xwe pê dinivîsîn. Belge ya herî girîng ji vê Farisiyê Ketêbeya Daryûş ya di Bêstûnê ye ku bi sê zimanê Îlamî, Ekkedî û Farisî nivîsiye. Daryûşi li ser wan keviran behs a pîrozî û serkeftina xwe ya li hemberî dijmin dike û laveyan ji Ahûra Mezda dike û dibêje: "Xwedayo tu vî welatî ji derew, nepakî, nexweşî û nerastiyê biparêze." Ev çend mînak in ji şûn û warên zimanê parsiya kevin ku li ser çiyayê Bêstûn hatine kolan.
"Dareyewe ûş xişayetiye wezerke xişayetiye xişayetiya nam xişayetiye de hîw nam hiştaspehiya putir hexamenişiyahî emem teçerem ekewnûş." Wate: Daryûş şahê mezin, şahê şahan, şahê welatan, kurê Guştaspî Hexamenişî ku ev koşk û qesr çêkirin
Favrieux
Favrieux, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Nîvîlan
Nîvîlan, an jî Nîvîla, gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê
Dîplomatên Îranê li Kurdistanê
Mîsyonên Îranî li Başûrê Kurdistanê girêdayî Balyozxaneya Bexdayê ya Îranê ne.
Destpêk
Divê têkiliya Başûrê Kurdistanê û Îranê ji têkiliya kurdên Îranê û Îranê serbixwe neyê dîtin. Ji ber ku berî fermîbûna Hikûmeta Herêma Kurdistanê gelek têkiliyên kurdên Başûrê Kurdistanê bi rêya partî rêxistinên kurdî li gel Îranê hebûn. Gelek eşîrên li Başûrê Kurdistanê dijîn li Rojhilatê Kurdistanê jî dijîn, ev jî rasterast tesîrê li van hemî têkiliyan dike. Serokê PDKê yê berê Mela Mistefa Barzanî di avabûna Komara Kurdistanê de roleke mezin leyistiye. Yek ji çar generalên artêşa Komara Kurdistanê bû. Dijî Şah Reza Pehlewî şer dikir. Lê piştî rûxandina Komara Kurdistanê Mela Mistefa Barzanî vegerî Başûrê Kurdistanê û ji ber givaşa artêşa Îraqê meşa xwe ya dirêj bo Sovyetan da destpê kirin û 12 salan ma li Sovyetan. Piştî vegera xwe bo Başûrê Kurdistanê têkiliyên xwe li gel her aliyan xurt kir. Di xebata wî ya li dijî artêşa Îraqê de PDKÎyê alîkariya wî kir. Rêvebirên PDK-Îraq û PDK-Îran piştî Komara Kurdistanê yekemîn car bihevra xebat kirin. Lê ev hevxebat zêde dewam nekir. Mela Mistefa Barzanî li dijî rêvebiriya Îraqê bi Îranê re lihevhat û tevgerî. Ev pêngava Mela Mistefa bû sedema şikestina têkiliyên PDK-Î Û PDK-Iyê. Ev nêzîkiya PDKê bo Îranê heta sala 1975ê de dewam kir. Li sala 1975ê Îranê li gel Iraqê hevpeymana Cezayîrê destnîşankir. Piştî vê hevpeymanê têkiliyên Başûrê Kurdistanê bi taybetî fraksiyona PDKê li gel Îranê li ser zemîneke bêbawerî birêveçû.
Nêrîna dîrokî
Li sala 1963yê dewleta Iraqê û yên kurdnişîn li dijî Şoreşa Îlonê givaş li ser kurdan da destpê kirin. Di encamê de zilmeke mezin li ser kurdan peyda bû. 9ê tîrmeha 1963yê Sovyetan li dijî van dewletên Tirkiye, Îran û Iraqê daxuyandinek da ku dixwest ev dewlet dest ji karûbarên Iraqê vekêşin. Rasterast nekarî lê bi rêya dewleta Mongolya mijara kurdan bir Neteweyên Yekgirtî. Ev piştî Peymana Sevrê duyem care ku mijara kurdan dibe mijareke enternasyonel. Her wiha Tirkiyeyê û Îranê bihevra dixwast operesyoneke bi navê Hereketa Piling li Başûrê Kurdistanê lidar bixin. Armancê vê hereketê ew bû ku Îranê dixwast Silêmaniyê, Tirkiyeyê jî dixwast Mûsilê dagir bike Lê ji ber givaşa navneteweyî bi taybetî ji ber bertekê Sovyetan ev plan nehate bicîh anîn.
Têkiliya kurdan li gel şahê Îranê jî bi awayekî erênî li sala 1962yê destpê dike. Heta 1975ê ev têkili bi awayekê erênî dewam dike ku Şahê Îranê alîkariya tevgera Barzanî dikir.
Pirsa avê
Zêyê Biçûk ji Rojhilatê Kurdistana Îranê derdikeve û diçe Başûrê Kurdistanê, ev çem Gola Bokanê xwedî dike û li bajarên wek Qeladizê, Silêmanî av dike. Dewleta îranê bi hinceta çêkirina seddeke avê ava Zêya Biçûk qut kir. Piştî vê qutkirinê bajarê Qeladizê bêav ma û gola Bokanê ji sedî 70ê kêm bû. Piştî vê pêngava Îranê, Wezîrê Çandinî û Çavkaniyên Avê yê Herêma Kurdistanê Ebdulsettar Mecîd daxuyanî da û got: Eger Îran ava herêmê serbest bernede, em naçarin ku ava Îraqê qut bikin. Piştî ev daxuyanî hat rêvebirên Îranê li rojhilatê Kurdistanê gotin ku piştî restorasyona Sedda Kolse ku ya li ser Zêya Biçûk çêdikin xelas dibe, ew dê ava Zê berdin. Her wisa rêvebirên Îranê lêzêdekir ku Ava Zêya Biçûk wek berê gelek nayê. Piştî vê bûyerê Dewleta Îranê ava çemê Elwendê jî girt lê bi dûçûna rêvebirên Başûrê Kurdistanê ev tiştek normal ku ji sala 2003ê heta niha ev li hinek wextan tê kirin. Ziyana girtina pêşiya avê her roja diçe zêde dibe li ser derdorên vî çemî. Li qezaya Pîşderê pirsgirêka bêavîyê zêde dibe.