cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Polatlî
Polatlî navçeyeke Enqere û yek ji navçeyên Kurdên Anatoliya Navîn e.
Şerê Balkanê yê Yekem
Encamên Şer
Dûgela Osmaniyan li Balkana hate paqij kirin.
Norşîn, Elcewaz
Norşîn gundekî ku bi ser navçeya Elcewaza Bidlîsê ve ye. Eşîrên sereke Ezoyî, Bekirî, Xeloyî, pir kêm be jî Meloxlî hene.
Eichenbach
Eichenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Polatlî
Gelhenasî
Li gorî hêjmara sala 2018an gelheya navçeyê 122 hezar 287 kes hatiye tomarkirin. Li navenda navçeyê û li gelek gûndê û bajarokên Polatlî yê kurd dijîn. 22 gundên Polatliyê gundên kurda ne û kurdên Polatlî yek ji wan şaxê kurdên Anatoliya Navîn e.
Erdnîgarî
Navçeya Polatliyê xwedî taybetmediya xwezayî ya Anatoliya Navîn e. Pîvana rûerda navçeyê 3.789 km² (çarçove) ye. Navçê 76 km dikevê rojavayê Enqerê û bi Enqerê ve giradayê ye.
Hausen, Bavyeraya Jêrîn
Hausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kelheim li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Horschbach
Horschbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Belîtang
Sala 1870an di palasa keyaniya Brîtanyayê de hatiye li xwe kirin, ji wir belavbûye. Sala 1763an cara pêşîn hatiye bikaranîn.
Sendroma Klinefelter
Sendroma Klinefelter an jî sendroma XXY (bi înglîzî: Klinefelter syndrome or XXY syndrome) di mirovên nêr de têkçûnek bomaweyî ye. Bi gelemperî ji ber bomaweya kromozoma X a cihênebûyî ya bavanek, kurê bi sendroma Klinefelter ji dayik dibe.
Kesên bi vê nexweşiyêne nêr in, lê endamên zayêndê di van kesan de bi têra xwe nediperisin. Hejmara kromozomên kesên bi sendroma Klinefelter (44+XXY), ango 47 kromozom in.
Sendroma Klinefelter cara pêşîn di sala 1942yê de ji aliyê bijîşkek amerîkî ve hat şîrovekrin. Dr. Harry Klinefelter ji kesên tûşbiyî, komek nîşane bi dest xist. Di kesên di heman rewşê de, koma nîşaneyên hevbeş xuya dibû. Ji ber xebatên Harry Klinefelter, ev nexweşî wekî sendroma Klinefelter hat navkirin.
Peyva sendroma Klinefelter ne ji bo yek, lê ji bo koma têkçûna kromozomî ya nêran tê bikaranîn. Ango gellek corên sendroma Klinefelter hene. Lê di hemû coran de jî di xaneyên kesên tûşbûyî de herî kêm kromozomek X-ê zêde ye.
Di sendroma Klinefelter de cora herî navdar, a bi karyotîpa (44+XXY) ye. Corên din ên wekî (44+XXYY), (44+XXXY), (44+XXXXY) jî di nêran de tê dîtin, lê ew bi qasî cora (44+XXY) kromozomî belavbûyî nîn in.
Hinek ji nêrên bi sendroma Klinefelter dibe ko li gel xaneyên bi (22+XXY), xaneyên bi (22+XY) kromozomî jî lixwe bigirin. Ev reş wekî rewşa mozaîkî tê navkirin. Rewşa mozaîkî piştê pîtînê, di qonaxa geşebûna embriyoyê de peyda dibe. Di dabeşbûna mîtozî de, di xaneyek embriyoyê de cihênebûna X-ê rû dide. Bi vî awayî xaneyek (44+XXY) û xaneyek (46+ Y) peyda dibe. Xaneya (44+ Y) dimire. Xaneya din jî bi dabeşbûnê hin xaneyên nû yên mîna xwe (44+XXY) çê dike. Dibe ko hinek bandorên neyînî ya sendromê di kesên rewşa moazikî de xuya nebin. Wekî mînak, heke di kesek bi sendroma Klinefelter de xaneyên gunan bi (22+XY) kromozomî bin, gun dikarin sperm berhem bikin.
Bi qasî 500-1000 jidayikbûnên nêran de, sendroma Klinefelter di 1 kesek de tê dîtin. Kromozoma X a zêde ji tekçûnên tesadufî yên dema çêbûna xaneya hêkê an jî spermê peyda dibe. Kromozoma X a zêde bi egera %50yê bi spermê (22+XY), bi egera %50yê jî bi xaneya hêkê (22+XX) tê guhaztin. Di xaneyên hêkê yên jinên bi temenê 35 salî mezintir de egera cihênebûna kromozoma X-ê piçek zêde ye.
Peyva “sendrom” destnîşan dike ko ji bo rewşek neasayî an jî ji bo nexweşiyek diyarkirî, komek nîşane hene û di heman demê de bi hev re xuya dibin.
Di kurên bi sendroma Klinefelter de çaxê herzekariyê (temenê pêgihîşinê) bi awayekî asayî dest pê dike. Lê di laşê wan de bi têra xwe testosteron nayê berhemkirin. Ji ber kêmasiya hormona testosteronê hin nîşaneyên sendromê xuya dibin. Ev nîşaneyên li jêr, nîşaneyên gelemperî ne ji bo sendroma Klinefelter, lê dibe ko di hin kesan de evan hemû nişaneyan bi carek ve xuya nebin.
Teşhîsa sendroma Klinefelter bi rêbaza karyotîpê, tê kirin. Di karyotîpa kesên tûşbûyî de kromozomên zayendê 3 ne; ji 2 kromozomên X û 1 kromozoama Y-yê pêk tê.
Hin nîşaneyên sendromê
Gam
Gam (fransî: gamme) rêzeya dengan e ku ji dengekî dest pê dike û li oktava wî dengî bi dawî tê. Gama ku ji dengê stûr dest pê dike û zirav dibe "gama berbijor" e, gama ku ji dengê zirav dest pê dike û stûr dibe jî “gama berbijêr” e.
Peyva gam bi wateya "rêze" jî tê bikaranîn. Mirov dê di vê rêbazê de peyva “gam”ê hilbijêre û mirov dê gamên ku pêkan e di pergala tamperamana yeksan de tên lêdan/gotin binirxîne (ango em ê rêzeyê meqamî nenirxîne).
Beriya ku mirov qala gamên bingehîn ên muzîka rojavayî (major, mînor) bike, divê mirov modên wan ên di şaristaniya Yewanî ya Antîk û Ewropaya Serdema Navîn de vekole (ku ev gam di wan serdeman de çêbûne û ji gamên wan serdeman re mod tê gotin).
Ji ber ku di nav de gamên major û mînora xwezayî heye, mirov dê heft modên dêrê ku di Serdema Navîn de hatine bikaranîn bi hûrgilî vekole. Modên dêrê ew gam in ku ji heft dengan pêk tên.
Xecek, Bane
Xecek gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Saint-André-les-Alpes
Saint-André-les-Alpes, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Guyana
Guyana, (Co-operative Republic of Guyana), welatekî Emerîkaya Başûr e. Li Emerîkaya Başûr tenê ev welat koloniya Brîtanyayê bû û navê wî British Guiana bû. Bajarên mezin Linden (27 200 kes) û New Amsterdam (17 700 kes) in. Bi Brezîlya, Venezuela û Sûrînam re cîran e.
Zimanê fermî: Ingîlîzî
Paytext: Georgetown
Rûber: 214 970 km²
Nifûs : 735 909 kes (2016)
Serxwebûn: 26 gulan 1966
Koda telefonê: +592
Didlû
Didlû, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Herrngiersdorf
Herrngiersdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kelheim li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Çorşên
Çorşên an jî Çorşîn (1928: Çorşîn, 1946: Çorşin, pişt re bi tirkî navê Düzcealan lê kirine) gundekî Tetwana Bidlîsê ye ku li hemberî Gola Wanê û çiyayê Sipanê ye.
Döbern
Döbern, bajarekî navçeya (Landkreis) Spree-Neißeê li herêma Brandenburg ya Almanyayê ye.
Çorşên
Di sala 1904an de li Çorşênê 12 mal hebûn: heft ji wan kurd bûn, pênc jî ermen.
Di destpêka sala 90î de, Çorşên ji aliyê rejîma Tirkiyeyê ve hate şewitandin û ji 10 salan bêtir ma vala. Paşî gundî dîsa hêdî hêdi vegeriyane warê xwe, a niha (2012) nêzikî deh mal hene.
Gêsa
Gêsa, navê eşîreka ku ereb bûya û navê wê di Destana Dewrêşê Ewdî de dibuhurê. Aşîra gêsa weke eşîreka di wê demê de cengekî wê hatîya kurdistanê û girêdana xwe bi Mîr Temir ve hanîya ser ziman. Di destanê de biqasî ku tê ser ziman, herême ku ew lê serwer e ji sînorê riha bi ber herême ereban ya Îskenderûn û bi ber Şamê ve diçêt.
Wuhai
Wuhai, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Inner Mongoliayê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 631.000 kesî
Mîrza Kûchek Xan
Mîrza Kûçek Xan, rêberê şoreşgerekî îranî yê sedsala bîstan e ku serokê Komara Sovyeta Sosyalîst a Farisî bû. Ew damezrênerê tevgereke şoreşgerî ya li daristanên Gîlanê li bakurê Îranê bû, ku bi navê Nehzat-e Cengal (Tevgera Cengal) dihat naskirin. Ev serhildan li dijî dijminên wan ên navxweyî û derveyî hatbûye dastpêkirin ku di sala 1914an de heye sala 1921ê serhildan a çalak bû. Lêbelê piştî mirina Mîrza Kûçek Xan bi timamî tevger jî bi dawî hat.
Serbilind Kanat
Serbilind Kanat ( bi tirkî Serbülent Kanat ) Hûnermendeki kurda ji Anatoliya Navinê, ji bajare Konyê ( Cihanbeyli) Gunde Buldix. Ji ber ku navên Kurdi li tirkye qedexe kirin bu. Bi Navê Serbülent Kanat Album xwe hat danasîn dîn. Wek de gotin Serbilind Kanat Şîvan Perwere Kurdên Anatolia Navinê. Nişav´wi pêmijûlî Mamostey´ê naha li li paytextê Tirkiye Enqere bi pêmijûlî xwe dom dikê. Heta iro Serbilind Kanat 6 Album dexwist.
Kamyona Îzzet, Lo Bertî, Gundê Kortê, Dîsa dîsa, Lê lê Şemê, Şîlan
Schmogrow-Fehrow
Schmogrow-Fehrow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Spree-Neiße li Brandenburg, Almanyayê ye.
Sacramento
Sacramento [ˌsækɹəˈmɛntoʊ] JI 1854'î virde paytextê federedewleta DYAyê Kalîforniya ye. Bajar di navbera rûbarên American River û ya Sacramento River de ye û gelheya wê 454.330 (2004) ye.Bingeha bajêr di sala 1839'î de ji aliyê koçberê Swîsreyî Johann August Sutter bi destûra Keyaniya Spanyayê hatiye avêtin. Li bajêr fabrîkên fêkî û konserveyan, otomobîl hwd hene. Zanîngeha wê California State University û balafirgeha wê Sacramento International Airport têkiliya bajêr bi derve re xurt dikin.
Omera, Qulek
Omera, gundê Omera, di nav gundên Kurdên Anatoliya Navîn li de yê herî mezin buna xwede reza duyamin girtiyê. Serjimar gund 5.000. Li Omera bi kurdî (kurmancî) dipeyîvên. Kal û pîrên gund ji xeynî kurdî ti zimanên din nizanin.
Omera gundekî pir dewlemend e. Bi hezaran Omerî li Danmarka, Swêd, Swîsre hwd kar dikin. Li gund erdî bi av gemê, lê cêh û genim. Dar û ber lê kêm e... Deşteke pir mezinê e.ş
Tê gotin ku Omera ji 250 salî zêdetir e ku li wira bicîh bûye.. Her wuha Omera bi xwe dibêjin ku ew ji alîyê Gurgum, Semsûr, Riha hatine. Deveka ku Omeraî pê dibeyîvin dişibe devoka Kurdên Xorasanê.
Samantha Akkineni
Samantha Akkineni ( li Madras, Tamil Nadu, Hindistan) lîstikvaneke hindî ye ku di pîşesaziyên fîlman ên telugu û tamîlê de dest bi kariyera xwe ya lîstikvaniyê kiriye. Di kariyera xwe ya lîstikvaniyê de çar Xelatên Filmfare, du Xelatên Nandi, çar Xelatên Filmên Navnetewî yên Hindistana Başûr û sê Xelatên CineMAAyê wergirtiye.
Jînenîgarî
Samantha, keça bavekî telugû, Prabhu û dayikek malayalî, Ninette ye û di 28ê nîsana 1987an de ji dayik bûye. Samantha, Pallavaram, Chennai, li Tamil Naduyê mezin bûye û zaroka herî piçûkê malbatê ye. Di heman demê de Samantha, bi awayekî baş zimanê tamîlî diaxive. Tevî binyada xweya herêmî ya têkel, ew xwe wek tamîlî bi nav dike. Beşek ji perwerdehiya xwe li Dibistana Navîn a Bilind a Anglo Indian Angels xwend û pişt re li Stella Maris College, Chennai bawernameya beşê bazirganiyê stand. Ber bi dawiya bawernameya lîsansê ve dest bi karê modeltiyê kir. Bi taybetî bi Naidu Hall re xebitî û bi vî xebatê re yekem car ji aliyê hilberînerê fîlmê Ravi Varman ve hate dîtin.
Xinasdan
Xinasdan, gundekî giradayê navçeya Payîzava ya Wanê ye.
Moda Doryan
Moda Doryan ew mod e ku ji navberên 1 tam, 1 nîvçe, 3 tam, 1 nîvçe, 1 tam pêk tê. Ji bo çêkirina vê modê pêwîst nake ku ev navber bêne jiberkirin. Dema ku em ji notaya 2yemîn a modeke iyonyan (gama major) dest pê bikin û bigihîjin oktava wê notayê, gamek derdikeve; ew gama derketî moda doryan e. Dema ku em ji notaya Reyê heta oktava wê bêyî derketina rasthatiniyê tên, em moda doryan bi dest dixin. Em dikarin moda doryan wekî li jêrê çêkin: Dema ku em dengên 3yemîn û 7emîn ên gameke major nîv pes bikin, em gama doryan bi dest dixin. Li jêrê gama doryan a Doyê ku dengên 3yemîn û 7emîn ên gama major a Doyê bêyî peskirinê hatiye bidestxistin, tê nîşandan.
Em dikarin bibêjin ku navberên rêzeya bingehîn a moda doryanê dişibe navberên rêzeya meqamê Huseynî.
Şêx Xinis
Şêx Xinis, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Meersburg
Meersburg bajarokekî navçeya Bodenseekreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Xoşke Dere, Bane
Xoşke Dere gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Bischofszell
Bischofszell, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Thurgau ya herêma Weinfeldenyê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hêjmara gelheya bajêr wiha ye:
SS Lazio
Società Sportiva Lazio yaneyeke Îtalyanî ya futbolde gal Serie A ket. Navdara be nave [Lazio]. Nave Lazio Formello ye.
Pozîsiyon 2010/11
<...>
Fuchshofen
Fuchshofen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Dayan
Dayan, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Hondûras
Hondûras, (República de Honduras), welatekî Emerîqaya Navîn e. Yek ji welatên Emerîqaya Latîn e. Cîranên Hondûrasê Deryaya Karaib, Gûatemala, Nîkaragûa, El Salvador û Okyanûsa Pasîfîk in.
Moda Frîgyen
Moda Frîgyen ew mod e ku ji navberên 1 nîvçe, 3 tam, 1 nîvçe, 2 tam pêk tê. Dema ku em ji notaya 3yemîn a modeye iyonyan (gama major) dest pê bikin û werin heta oktava wê, em gamekê bi dest dixin; ev gam moda frîgyen e. Dema ku em ji notaya Mîyê heta oktava wê bê rasthatinî werin, em moda frîgyen bi dest dixin.
Em dikarin moda frîgyen wekî li jêrê hatiye nîşandan, çêkin: Dema ku em dengên 2yemîn, 3yemîn, 6emîn û 7emîn ên gameke major nîvûdeng pes bikin, em ê gama frîgyen bi dest bixin. Li jêrê gama frîgyen a Doyê ku me di ser gama major a Doyê ya hîç rasthatinî negirtiye re dengên 2yemîn, 3yemîn, 6emîn û 7emîn nîv-deng pes kiriye, bi dest xistiye, tê nîşandan.
Em dikarin bibêjin ku navberên di rêzeya bingehîn a moda frîgyen de dişibin navberên rêzeya meqamê Kurdî.
Xezala Warê Germiyan
Xezala Warê Germiyan pirtûka Zeynel Abidîn Han e. Ev pirtûka helbestan li Berlîn ji nav Weşanên Han derketiye. Helbest ji 2 beş, 12 helbest û 112 rûpelan pêk tê.
www.kurdistan-news.net
Saint-Benoît, Alpes-de-Haute-Provence
Saint-Benoît, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Moos (stranbêj)
Mouss, bi navê Mustaf, di malbatek koçber a Maroko de ji dayik bû. Moss hem li Yekîtiya Ewropî û hem jî li Fransa bi albûma Le Crabe Est Érotique ku di 1999 -an de derket û stranên Delicate Chatte, Au Nom De La Rose, serkeftinek mezin bi dest xist. Strana hit a Mose "Au Nom De La Rose" di 13ê nîsana 1999an de li Fransa hate berdan.
Ihrlerstein
Ihrlerstein şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kelheim li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Moda Lîdyan
Moda Lîdyan ew mod e ku ji navberên 3 tam, 1 nîvçe, 2 tam û 1 nîvçe pêk tê. Dema ku em ji notaya 4emîn a modeke iyonyan (gama major) dest pê bikin û werin oktava wê notayê, em gamekê bi dest dixin; ew moda lîdyan e. Dema ku em ji notaya Fayê heta oktava wê bêyî rasthatiniyê (diyez, bemol) werin, em moda lîdyan bi dest dixin.
Mary Stewart
Mary Stewart ( li Sunderland, bakurê Înglistan, ji dayik bû wekî Mary Florence Elinor Rainbow, m. 9ê gulana  2014 li Loch Awe, Skotlenda) nivîskarek brîtanî bû.
Moda Lîdyan
Em dikarin moda lîdyan wekî li jêrê hatiye nîşandan, çêkin: Dema ku em dengê 4emîn ê gameke majorê nîv-deng tîz bikin, em moda lîdyan bi dest dixin. Li jêrê gama Do lîdyanê ku dengê 4emîn ê di ser gama Do majora rasthatinî nestandiye re hatiye tîzkirin hatiye bidestxistin, tê nîşandan.
Mary Stewart
Jiyan
Stewart gava ku ew pênc salî bû dest bi nivîsandinê kir dema ku wê yekem helbesta xwe di kovarek piçûk a herêmî ya herêmî de weşand. Piştî wergirtina bawernameya Mastera Huner ji Zanîngeha Durham, wê li wir dersa îngilîzî da heya 1945 dema ku ew bi Sir Frederick Stewart, endamê Civaka keyaniyê re zewicî.
Deh sal şûnda romana wê ya pêşîn "Madam, Will You Talk?" hat weşandin û ji hingê ve wê zêdetirî 20 roman ji bo mezinan û şanoyên radyoyê û pirtûkên zarokan nivîsand. Hin çîrokên wê ji bo sînema û wêneguhêzê hatine kişandin.
Wê di sala 1961 an de ji bo "My Brother Michael" Komeleya Nivîskarên Wêjeya Polisî Silver Dagger qezenc kir. Pirtûk li Delphi ya kevn hatî danîn û yekem romana wê bû ku li Yewnanistanê hate danîn, piştî serdanên dubare yên vî welatî. Derbarê pirtûkê de, Mary Stewart got: "My Brother Michael evîna min û Yewnanistanê bû.
Çîrokên wê bi gelemperî li Fransa, Brîtanya Mezin, Yewnanistan ("The Moonspinners") û her wiha Awistirya têne danîn û her dem bi baldarî têne lêkolîn û vegotin.
Di sala 1971 an de wê ji hêla PENa Navneteweyî ve Komele xelata Frederick Niven ji bo  "The Crystal Cave"  û di 1974 an de Xelata Konseya Hunerên Skotlandî ji bo romana zarokan "Ludo and the Star Horse" wergirt. Di sala 1996 an de xebata wê ya jiyanê bi Xelata Agatha re hat xelat kirin.
Nivîskara ku li Îngilîstanê ji dayik bû, ew bi salan li Skotlandê dijiya, di navbera Edinburgh û West Highlands de diçû. Hobiyên wê tê de hene dîroka xwezayî, baxçevanî, dîroka Yewnanî û Romî, muzîk, û huner bi gelemperî.
Fêra, Qerekose
Fêra an jî Fêran, gundekî girêdayî bajarê Bakurê Kurdistanê Qerekoseyê ye. Gund ji nav gelê Qerekoseyê de wek ziyarete ku şêx û melle lê ne.
Egîdê Xudo
Egîdê Xudo Mihoyan, di sala 1927an da li gundê Elegezê (berê: Çamuşvana Mezin), li nehiya Aparanê, komara Ermenistanê hatiye dinyayê. Wî dibistana pêşîn û navîn li gundê xwe xwendiye û paşê Enstîtuya pedagojiyê xilas kiriye. Paşê jî bûye dîrektorê dibistana gund.
Bilî romana "Dê û dêmarî" gelek nivîs, novel û kurteçîrokên wî di almanaxa "Bahara teze" û "Riya teze" de weşiyan. Egîd 34 salan (1961-1991) serokatiya beşa wêjeyê ya rojnameya Riya Teze kir.
Egîdê Xudo sala 1999an da, di 72 salîya xwe da koça dawiyê kiriye.
Konken
Konken şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Krav Maga
Krav Maga (bi îbrî: Krav Maga, קרב מגע) an art martial Jewish-Îsraîlê ye. Ev ji aliyê hunermend martial Hungarian-Îsraîlê Imi Lichtenfeld li Slovakya hate pêşxistin. Îro ku ji aliyê Hêzên Parastina Îsraîlê tê bikaranîn.
Xwekuştin
Xwekuştin an jî xwekujî bi qestî qedandina jiyana xwe ye. Têgîna xwekuştinê rewşek derûnî ya ku tê de fikir, xeyal, pêl û kirinên domdar, dûbarekirî an jî di nav zêdebûnên qeyranan de ne ku bi mebesta mirina xwe bi mebest têne armanc kirin vedibêje.
Nexweşiyên derûnî (di nav de depresyon, nexweşiya bipolar, şîzofreniya, nexweşiyên kesayetiyê, nexweşiyên tirsê), nexweşiyên laşî (wek sendroma westandina kronîk), û îstismara maddeyan (di nav de alkolîzm û karanîn û vekişîna ji benzodiazepînan) faktorên xetereyê ne. Hin xwekuştin ji ber stresê (wekî ji tengasiyên darayî an akademîk), pirsgirêkên pêwendiyê (wekî veqetîn an hevberdan), an tacîz û zordestiyê kirinên pêk tên. Kesên ku berê hewla xwekuştinê dane, ji bo hewildanên paşerojê di metirsiya zêde de ne. Hewldanên bibandor ên pêşîlêgirtina xwekuştinê di nav xwe de sînordarkirina gihîştina rêbazên xwekujiyê ne, wekî pêşîlêgirtina çek, narkotîk û narkotîkan; dermankirina nexweşiyên derûnî û bikaranîna maddeyan; ragihandina baldar a medyayê ya derbarê xwekuştinê de; û başkirina şert û mercên aborî. Her çend xetên germ ên krîzê çavkaniyên hevpar in jî, bandora wan baş nehatiye lêkolîn kirin.
Nêzîkî 1.5% ji hemî mirinên li seranserê cîhanê bi xwekuştinê ne. Di salek diyarkirî de, ev yek ji 100,000 kesan 12 ye. Rêjeya xwekuştinê bi gelemperî di nav mêran de ji ya jinan zêdetir e, ji 1,5 qat heya 3,5 qat li cîhana pêşkeftî. Xwekuştin bêtir di nav kesên ji 70 salî mezintir de ye; lê belê, li hin welatan, kesên di navbera 15 û 30 salî de di bin xetera herî zêde de ne. Ewropa di sala 2015an de li gorî herêman xwedî rêjeya herî zêde ya xwekuştinê bû. Li gorî texmînan her sal 10 heta 20 mîlyon hewildanên xwekuştinê yên ne kujer hene. Hewldanên xwekuştinê yên ne-kujer dikarin bibin sedema birîndarbûn û seqetiyên demdirêj. Li cîhana rojava hewldan di nav ciwan û jinan de zêdetir in.
Nêrînên li ser xwekuştinê ji hêla mijarên hebûnî yên berfireh ên wekî ol, namûs û wateya jiyanê ve hatine bandor kirin. Olên îbrahîmî ji ber baweriya bi pîroziya jiyanê, bi kevneşopî xwekuştinê wekî sûcekî li hember Xwedê dihesibînin. Di serdema samurayan de li Japonê, rengekî xwekujiyê ku bi navê seppuku (腹切り, harakiri) tê zanîn, wekî amûrek ji bo têkçûnê an wekî rengek protestoyê hate pejirandin. Sati, pratîkek ku ji hêla Brîtanî ve li Hindistanê qedexe ye, ji jinebiyek Hindu hêvî dikir ku xwe li ser cenazeyê mêrê xwe bişewitîne, bi dilxwazî ​​an di bin zexta malbat û civakê de. Xwekuştin û hewildana xwekuştinê berê neqanûnî bû, lê êdî li piraniya welatên rojavayî ne wisa ye. Ew li hin welatan wek sûcek dimîne. Di sedsalên 20. û 21. de xwekuştin di gelek caran de wek şêweyekî protestoyê hatiye bikaranîn û kamîkaze û teqînên xwekujî wek taktîkeke leşkerî yan terorîstî hatine bikaranîn. Xwekuştin bi gelemperî ji bo malbat, xizm û alîgirên din ên nêzîk wekî felaketek mezin tê dîtin, û hema hema li her deverê cîhanê bi neyînî tê dîtin.
Roja Welat (1977)
Roja Welat rojnameyeke panzdeh rojî bû ku li Enqereyê hatiye weşandin. Him nav bi kurdî bû, him jî nîv-nîvê Kurdî û Tirkî bû. Hejmara pêşî di îlona sala 1977'an de derket. Xwedî Mistefa Aydin, berpirsiyarê pêşî jî Sidiq Bozarslan bû. Roja Welat jî wek Riya Azadî, bi destê kadroyên Partiya Sosyalîst a Kurdistana Tirkiyê (PSKT) dihate derxistin. Ew jî wek Riya Azadî bi aliyê Kemal Burkay dihate îdarekirin. Dema ku Xwedî û berpirsiyar çûn ba hikûmetê, serî lêxistin (muracaat kirin), gotin, em dixwazin rojnameyeke hanê derxînin, polês gelek qehirî, ew avêtine nezaretê û ji wan ra gotin: "Emê serê we jêkin! Hûn nikarin rojnameyeke Kurdî darxînin. Bi kîjan zimanî dibe bila bibe, lê bi Kurdî nabe!.."
Xoranis
Xoranis, gundekî ku bi ser navçeya Elcewaza Bidlîsê ve ye.
Amûdiye
Amûdiye,  'Amûdiye , gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Kelowna
Kelowna, bajarekî herêma Kolumbiya Brîtanîya Kanadayê yê.
Xace Mîr, Bane
Xace Mîr gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Davdan Payîn
Davdan Payîn, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Ancourteville-sur-Héricourt
Ancourteville-sur-Héricourt, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Suheyl
Suheyl  an Kanopûs an jî α Carinae (Alpha Carinae) geştirîn stêrka komstêrka Karîna ye. Herwiha piştî qurix, duyemîn stêrka herî geş a ezmanê şevê ye. Qedra wê ya zahirî -0,72 ye û qedra wê ya mitleq jî -5,53 ye. Navê wê ji erebî derbasî kurdî û gelek zimanan bû ye û bi kurdî wateya wê bigeş, bişewq e.
Harscheid
Harscheid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Sainte-Croix-à-Lauze
Sainte-Croix-à-Lauze, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Tettnang
Tettnang bajarokekî navçeya Bodenseekreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Cejna Êzîd
Berî sê roja wê cejnê êzdî rojî digirin ji bo biranîna Siltan Êzîd, ew wek Şêx Adî û Melekê Tawûs tê pejirandin û naskirin. Rojî di roja duşemê dest pê dibe heya roja pêncşemê, pey wê re cejn pîroz dikin.
Taybetiya cejnê
Êzdiyên Bakur, Rojava an jî Başûr berî du hefteya pêşa rojiya Êzîdê Sor rojiya nûr Şêşemis digirin, pey wan roja hefteyek pişt re sê roj bi navê xudanê malê rojî digirin. Her sal rojên Cejna Êzîd tê guhartin, çûnkî ew taybetiya salnameyên gregorî û julianî ne.
Oman
Oman, welatekî Rojhilata Navîn li ser Nîvgirava Erebîstanê li qeraxê Kendava Omanê û di ser Deryaya Omanê re ye. Li bakur Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî, li rohava Erebistana Siyûdî û li başûr-rojava jî Yeman heye. Ekonomiya Omanê bi giranî girêdayî Petrolê ye.
Herêmên Omanê
Oman ji 8 herêman (mintaqah) pek tê. Ev herêm jî bi navê wilayetan (wilayetê biçûk) di nav xwe de perçe dibin.
Çiya
Çavkanî
Ebdulla Xefur (1997). Amarî Kurdistan. Stockholm.
Neunkirchen am Potzberg
Neunkirchen am Potzberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Davdan Bala
Davdan Bala, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Moda Mîksolîdyan
Moda Mîksolîdyan ew mod e ku ji navberên 2 tam, 1 nîvçe, 2 tam, 1 nîvçe û 1 tamê pêk tê. Dema ku em ji notaya 5emîn a modeke iyonyan (gama major) dest pê bikin û werin oktava wê notayê, em gamekê bi dest dixin; ew moda mîksolîdyan e. Dema ku em ji notaya Solê heta oktava wê bê rasthatinî werin, em moda mîksolîdyan bi dest dixin.
Em dikarin moda mîksolîdyanê wekî li jêrê çêkin: Dema ku em dengê 7emîn ê gameke majorê nîv deng pes bikin, em gama mîksolîdyan bi dest dixin. Li jêrê gama Do mîksolîdyan ku bi rêbaza; dengê 7emîn ê gama Do majorê ya nîv deng hatiye peskirin, hatiye bidestxistin tê nîşandan.
Julia Sarah Stone
Piştî ku di sala 2009an de di kurtefîlmeke serbixwe de lîst, wê di sala 2011an de rola xwe ya pêşkeftî bi fîlmê The Year Dolly Parton Was My Mom bi dest xist. Stone bi vê rolê Xelata Hunermenda Ciwan wergirt. Piştre, Stone di beşa pîlot a rêzefilma CW Emily Owens, M.D. de rol wergirt.
Jînenîgarî
Stone di şeş saliya xwe de dest bi performansa lîstikvaniyê kir. Di dibistana seretayî de di lîstikan de xwe da nîşan. Piştî sê salan, ji bo ku dê û bavên wê lîstikvaniya Stone pejirandin wê bi awayekî profesyonel dest bi lîstikvaniya xwe kir. Dayika Stone di hevpeyvîna xwe ya bi The National Post ê re got, "Mîna ku girîng bû ku Jûlîa saleke derbas bike, ku bikare di nava civakê de bijî civakê nas bike."
Piştî çend rolên di fîlmên ku ji hêla xwendekaran ve hatin hilberandin, Stone dest bi tomarkirina taybetmendiyên serbixwe kir. Rolê wê yê pêşîn di sala 2009an de di kurteya zindîbûn-tirsê ya bi navê A Brush of Red de karekterekî nenavkirî lîst.
Stone ji bo ku bi stranbêj Julia Stone re tevlîheviyê dernexê, bernavka xwe jî bi navê xwe re bi kar anî.
Çala Reş
Siyehçal yan jî Çala Reş bi Înglîzî "Black hole" Objêkteka Astronomî ye, ku di derdor û Navenda wê çi Tişt nikare xwe ragire yan jî jê xelas bibe! Her çend Wateya Navê Siyehçal Çal yan jî Bîra-Reş e, lê ew bi xwe ne Çale, belkû Zêdemayê Stêrên mirî ye! Her Stêrek wê rojekê bimire û ev yêk bi Teqînekê pir bi hêz çêdibe, lê pêwist nake em bitirsin, ji ber ku Teqîna Pergala Rojê di 5,5-Milliard Salan de çêdibe! Siyehçal ji Stêrên gelek mezin çêbûye, kû piştî teqîn yan jî mirina van Stêran Ew ew qas tên prêss kirin kû êdî ew zêde nayên givişandin û ew keps dibin. Hêza Rakêş (bi Înglîzî Gravitation) a Sîyehçalan ew qas xorte kû heta Ronahî jî nikare xwe jê xelas bike û têda wenda dibe, ji ber wê jî Navê wan Siyehçal e. Sîyehçal ne tene Ronahî belkû her tişt û her Matêrîyek kû nêzî wê bibe bi alîyê xwe dikêşe û nav xwe wenda dike û Hêza wê ew qas xorte, kû dikare Stêran bi saxî bixwe! Lê pêwist nake em ji Siyehçalan bitirsin, ji ber ku di nêzê Erd û Pergala Roja me de Sîyehçal tune ne!
Çala Reşa pêşî ko hate naskirin bi navê Cygnus X-1 bû, û di Birca Qû (Swan constellation) de bû, ew kaniya tîrêjên Rontgen bû. Dema ko cihê vê Çala Reş bi serestî (exact) hate naskirin, xuya bû ko hevalpişkekê vê kaniya tîrêjên Rontgen jî heye, û ew jî superbertelaşekî şînî mezin bû. Şîtelkirineke şebengbînî (spectroscopic analysis) hişkere dike, ko ew superbertelaş di çerxeke hêkeyî (elliptic orbit) de li dora heyberekî veşartî dizîvire.
Zîrevanî du tiştan didine xuyakirin:
Ya pêşî: Ji bo ko stêrek bi baristeke mezin weke ya superbertelaşê şîn bê kilkirin, dive ko barista heyberê veşartî bi xwe jî gelekî mezin be.
Ya diduyan: Ji bo ko tîrêjên Rontgen biweşin, dive tawdana (acceleration) gazên ko heyberê veşartî ji superbertelaşê şîn dimije, nêzîkî xurtbûna ronahiyê bibe.
Stephen Hawking û Çalên Reş
Di sala 1974'an de Stephen Hawking modelek pêşkêş kir û tê de diyar kir ko Çalên Reş bi xwe jî dihêlin hin parçek (particle) ji Çala Reş li nav gerdûnê belav bibin. Ev diyarde (phenomenon) bi tîrêjên Hawking tê naskirin. Bi vê yekê Çala Reş beşekî ji barsta xwe ji dest dide. Ev diyarde berdewam dike, ta ko Çala Reş bi pejiqandineke pir mezin ya ji tîrêjên gama, biteqe.
Va ye ez li jêr delîlên li ser rastiya hebûna Çalên Reş li ber we dideynim:
Überlingen
Überlingen bajarekî navçeya Bodenseekreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Tom Felton
Thomas "Tom" Andrew Felton (jdb. 22ê îlona 1987 li Epsom, Surrey, Îngilistan) lîstikvan û stranbêjekî brîtanî ye. Ew bi taybet bi rola xwe ya Draco Malfoyê ve di fîlmên Harry Potterê tê nasîn.
Jiyan
Tom Felton li taxa Kensington a Londonê, wek kurê Peter û Sharon Felton ji dayik bû.Di heft saliya xwe de, ew dest bi stranbêjiyê li koroya dêrê kir û di dema xwe de bû endamek gelek koroyên din.Ew bi malbata xwe re li Surrey dijiya û beşdarî dibistanek seretayî ji bo kuran bû.
Ji heşt saliya xwe de Felton li ber kamerayê sekinî. Ew di 1997 de di rolê Peagreen Clock de di fîlma The Borrowers de hat nas kirin.Di sala 1999an de ew di rola Louis Leonowens de tevî Jodie Foster di fîlma Anna û şah  de dilîst.Digel rola sêrbaz Draco Malfoy di fîlmên Harry Potter de ew di dawiyê de navneteweyî jî navdar bû.
Xorîawa, Bane
Xorîawa gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Boudry
Boudry, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Neuchâtelê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Komara Sovyet a Sosyalîst a Îranê
Peşdîrok
Di dema Şoreşa makezagonê de (1905-1911) yekemîn wergera Farisî ya Manîfestoya Komunîst di sala 1909an de li Reştê hat çapkirin. Serhildêrên Dşengalî yên Mirza Kuçik Xan, ku berê beşdarî şoreşa makezagonê bûbûn, ji sala 1914an vir ve li bakurê Îranê operasyon dikirin. Bi alîkariya Alman û Osmaniyan, wî di Şerê Cîhanê yê Yekem de leşkerên Rûsyaya Tsarist derxistin û ji Lîwaya Kozakên Farisî, ku ji hêla efserên Tsarist ve hatibû damezrandin, bêçek kirin.
Heta sala 1917 Kucek Xan bi 3000 Dschangali hemû Gîlanê hukum kir, piştî derketina Şoreşa Oktoberê Rûsên paşvekişandin, bi talîmata Bolşevîkan, çekên xwe ji Dschangali re hiştin. Di nava Cengalî de, li dora Ehşanollah Xan baskek anarşîst ligel Kuçek Xan derket holê.
Îngilîsên ku piştgirîya Artêşa Spî ya dijî Sovyetê di bin serokatiya general Denikin de dikirin, dixwestin zeviyên petrolê yên li derdora Bakûyê ewle bikin. General Lionel Dunsterville û Dunsterforce wî di sala 1918 de Cengalî têk birin. Kuçek Xan paşê teslîmî Brîtanyayê bû, lê ne ji hukûmeta navendî ya Tehranê re. Dema ku Îran di sala 1919an de piştî peymana Îngilîstan-Îranê (1919) bi Brîtanyaya Mezin re li dijî Rûsya Sovyetê bû qada bicihkirinê, Îngîlîzan bi Kuçek Xan re peymanek nelirêtiyê pêk anî.
Mohra posteyê di sala 1920 de ji aliyê Komara Sovyet a Îranê ve hatiye derxistin
Piştî ku Sovyet vekişiya, Ehşanollah bi alîkariya Pîşewarî di 21ê Tîrmeha 1920an de xwe da ser hikumeta şoreşgerî û li hember Tehranê dest bi pêşdeçûnên maceraperestî kir, ku bû sedema windahiyên giran. Di vegerê de, Tûgaya Kozakên Farisî, ku di destpêkê de ji hêla Artêşa Sor ve hate şikandin, lê ji hêla Brîtanî ve ji nû ve hate avakirin, di dawiya 1920 de Reşt dagir kir. Li sirgûnê li Bakûyê, CP ji hev perçe bû, piştî ku Pîşçewarî li şûna Sosyaldemokratê berê Haidar Xan Amu Ogli ji aliyê Sovyetê ve hat guhertin. Tenê di gulana 1921 de Ehşanollah, Kucek Xan û Haîdar Xan eniyek yekbûyî ya nû ava kirin. Di Hezîrana sala 1921ê de Ehşanollah dîsa bi 2000 mêran êrîşî Tehranê kir, lê ew têk çûn û herî bi hêztirîn beşên Artêşa Sor a Îranê di dawiyê de hatin rûxandin.
Tevgera Sovyetê li Azerbaycanê
Di 7ê Nîsana 1920an de, Artêşa Sor a Sovyetê jî êrîşî Azerbaycana Îranê (Azarbaycān) kir, ku di 23ê Hezîrana 1920an de li Tebrîzê komara din a Sovyetê bi navê Komara Demokratîk a Azarbaycān hat damezrandin. Lêbelê, ew ji vekişîna Sovyetê xilas nebû û di 14ê îlona 1920an de ji hêla leşkerên hukûmetê ve hate hilweşandin û serokên wê hatin darve kirin.
Mîtolojiya tirkî
Mîtolojiya tirkî efsane û efsaneyên ji aliyê gelên tirkî ve hatine vegotin. Ew qatên baweriyên Tengrîstî û pûtperestî li gel gelek avahiyên din ên civakî û çandî yên ku bi şêwaza jiyana koçerî û şervanî ya gelên tirk û mongolan ên di demên kevnar de têkildar in, pêşkêş dike. Mîtolojiya Tirkan bi mîtolojiya Mongolan re gelek xalên hevpar hene. Mîtolojiya tirkî jî di bin bandora mîtolojiya herêmî ya Asyayê de maye. Tirkên qedîm diyare hemû olên sereke yên niha yên Asyaya Hundir, wek Tengrîzm, Bûdîzm, Xirîstiyanî, Cihûtî û Manîparêzî kirine, berî ku piraniya wan bi navbeynkariya çandên Faris derbasî Îslamê bibin. Irq Bitig, destnivîsar, yek ji çavkaniyên herî girîng e ji bo vegerandin û lêkolîna mîtolojiya Tirkî û Tengrîzm û dîroka kevnar a Tirkan. Pirtûk bi zimanê tirkî yê kevn bi alfabeya tirkî ya kevn hatiye nivîsandin.
Kelêya Dîlokê
Keleya Dîlokê (tirkî; Gaziantep Kalesi) keleyek e ku pêşî ji aliyê Împaratoriya Hîtîtiyan ve weke xaleke çavdêriyê hatiye çêkirin û piştre ji aliyê Împaratoriya Romayê ve li ser girekî li navenda Dîlokê, Tirkiye, di sedsalên 2 û 3. Ew di navbera 527 û 565 AD de di bin Yustîniyan I de bêtir berfireh û nûve kirin. Dorûbera kelêyê bi şeklê dor 1200 metre ye. Dîwar ji kevir hatine çêkirin û keleh ji 12 bircan pêk tê.
Ew Kelê gelek caran hatiye nûkirin û di sala 2000an de şeklê xwe yê dawî girtiye. Îro kelê wekî Muzeya Panoramîk a Parastin û Qehremaniyê ya Dîlokê tê bikaranîn û belgefîlmek li ser parastina bajêr li hember hêzên Fransî piştî hilweşîna Împaratoriya Osmanî dem bi dem tê weşandin.
Dîjle TV
Dîjle TV, televizyoneke kurdî ya satelaytî ye. Ji ser turksate weşane dike. Navenda wî li Amede ye.
29ê îlona 2016an de, kanala têlêvîzyonê hat qedexe kirin Tirkiyê ya 2016an de bi gelek saziyên ku bi zimanê kurdî weşanê dikirin, ji aliyê dewleta tirk ve di sala  2016an  de hate girtin.
Sainte-Croix-du-Verdon
Sainte-Croix-du-Verdon, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Moda Aeoliyan
Em dikarin moda aeoliyan wekî li jêrê çêkin: Dema ku em dengên 3yemîn, 6emîn û 7emîn ên gameke major nîv deng pes bikin, em gama aeoliyan bi dest dixin. Li jêrê gama Do aeoliyan ku bi nîv deng peskirina dengên 3yemîn, 6emîn û 7emîn ên di ser gama Do majorê re bêyî rasthatinî hatiye bidestxistin, tê nîşandan.
Em dikarin bibêjin ku navberên di rêzeya bingehîn a moda aeoliyan de dişibin navberên di meqama rêzeya Nîhavendê.
Herschbroich
Herschbroich şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Elî Surke
Elî Surke,  'Elî Surke , gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Îskenderûn
Îskenderûn yan jî Îskenderon bi kurdî Îskelê ( "Alêksandrêtta: Alêksandriya biçûk"; dîrokî Alêksandrêtta û hem jî Skenderûn; "Iskenderone"; ser navê Îskenderê Mezin)   bajarek li navçeya Xetayê li qeraxa Deryaya Navîn e.
Dîrok
Îskenderûn bi navê Alêksandriya (Ἀλεξάνδρεια) hate avakirin jibo herzindîkirina serkeftina Îskenderê Mezin li pêş Dariyûşê Siyem di şerrê Îsosê de sala 333 bz.
Erdnîgarî
Ev bajar li kenara rojhelatîn ya Deryaya Navîn, li Kendava Îskenderûnê, li binya Çiyayê Gewr (Çiyayê Emanosê) dikeve. Tevî ku yek ji du bajarên herî mezin yên Xetayê ye, yek ji mezintirîn keştîgehên Tirkiyê li ser Deryaya Navîn û navendek pîşesazî yî giring e.
Moda Lokriyan
Moda Lokriyan ew mod e ku ji navberên 1 nîvçe, 2 tam, 1 nîvçe û 3 tamê pêk tê. Dema ku em ji notaya 7emîn a modeke iyonyan (gama major) dest pê bikin û werin heta oktava wê notayê, em gamekê bi dest dixin; ew gam moda lokriyan e. Dema ku em ji notaya Sîyê heta oktava wê bê rasthatinî werin, em moda lokriyan bi dest dixin.
Em dikarin moda lokriyan wekî li jêrê hatiye nîşandan bi dest bixin: Dema ku em dengên 2yemîn, 3yemîn, 5emîn, 6emîn û 7emîn ên gameke major nîv deng pes bikin, em moda lokriyan bi dest dixin. Li jêrê moda Do lokriyan ku me bêyî rasthatinî bi peskirina dengên 2yemîn, 3yemîn, 5emîn, 6emîn û 7emîn ên di ser gama Do majorê re hatiye bidestxistin, tê nîşandan.
Daşbaşî
Daşbaşî, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kirchdorf, Bavyeraya Jêrîn
Kirchdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kelheim li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Arinckûs
Arinckûs, gundekî ku bi ser navçeya Elcewaza Bidlîsê ve ye.
Têkiliyên Îran û Iraqê
Têkiliyên Îran û Iraqê pêwendîyên aborî, dîrokî, civakî, dînî yên Iraq û Îranê dihundirîne.
Pirsgirêka Şetelereb
Çemê Şetelereb ji herdu rûbarên bingeha wan digehe Kurdistanê, ji rûbarên Firat û Dîcleyê çêdibe. Ev herdu rûbar li başûrê Iraqê li bajarê el-Qurne (Elqurne) digehin hev. Her wisa çemê Karûn jî ji Îranê tê û tevlî Şetelereb dibe. Her wisa li terefê Îranê çemekê bi navê Behmîşîr jî ji çemê Karûn vediqete û ber bi başûr ve diçe heta ku digehe Kendava Farsê. Bi vî şeklî di navbera çemê Şetelereb û çemê Behmîşîr de nîvgiravek çêdibe. Ji vî nîvgiravî jî re dibêjin Abadan an jî Cezîret el-Xizir. Ev herêm di parêzgeha girêdayî Îranê Xûzistanê de dimîne û gelê li vir dije hemû nijad ereb in. Çemê Şetelereb ji ber faktorên erdnigariyê carna diguhere û di nava çem de hindek caran girav çêdibin, hindek caran jî ev girav xerab dibin. Ev giravên çêdibin dibe pirsgirêk ji ber ku aşkera nîne ku bi kîjan dewletê ve girêdayî ye. Her wisa ji Kendava Farsa bo nava Îranê û Iraqê bi rêya Çemê Şetelereb sefîne tên û diçin, ev jî potansîyeleke mezin ya bazirganiyê di nav xwe de dihundirîne. Du bajarên sereke yên Îranê Abadan û Xuremşehr jî li kenarê Şetelereb cih digirin.
Çemê Şetelerebê di navbera Îran û Iraqê de hidûdekê siruştî çêdike. Ji ber vê gelek pirsgirêk ji ber bikaranîna vî çemî di navbera herdu dewletan de derdikeve holê.
Pirsgirêka Şetelereb digehe têkiliyên Osmanî û Sefewiyan. Wî wextî li navbera van herdu dewletan carna şer çêdibû û hidûdên van herdu dewletan dihatin guhertin. Ji ber pirsgirêkên hidûdî Osmanî û Sefewî li sala 1639ê de Peymana Qesra Şîrîn destnîşan dikin. Bi dûçûna vê hevpeymanê Xuzistan bo Îranê, başûrê Iraqê jî bo Osmaniyan dimîne. Lê ji ber guherîna Çemê Şetelereb ji ber sedemên sirûştî, hidûdê van herdu dewletan zelal namîne.
Li sala 1812ê de eşîreke ereb bi navê Benî Ka'b ji axa Osmaniyan derbas dibe û diçe Xuremşehrê. Her roja ku diçe gelheya ereban li herêmê zêde dibe. Ji ber vê zêdebûnê Osmanî rojhilatê Şetelerebê wek mafê xwe dibîne ku axa Osmaniyan e. Bi peymana Erzeromê ya di sala 1847ê de hatîye destnîşankirin rojhilata Şetelerebê û nîvgirava ku Xuremşer tê de ji bo Îranê ma û Silêmanî jî bo Osmaniyan ma.
Piştî salên 1900an Brîtanya û Rusî li Rojhilata Navîn du aktorên sereke bûn. Bi taybetî jî Brîtanya hem li nav Osmaniyan hem jî li nav Îranê de xwedî giraniyekê bû. Li sala 1908ê li Îranê petrol hate dîtin û ev petrol bi rêya şîrkete Brîtanyayî dihate derxistin û bi rêya Şetelereb dibir Kendava Farsê. Her wisa li sala 1908ê de li dewleta Osmanî jî şoreşa makezagonî çêbû û Partiya Îtîhad û Tereqî bû desthilat. Îtîhad û Tereqî jî di bin bandora brîtanî de bû. Li sala 1913ê di navbera Îran û Osmaniyan de, protokola Stembolê an jî bi navê din Protokola Kifşkirina Hidûdê Osmanî û Îranê hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê çemê Şetelereb di navbera van herdu dugelan de wek hidûd hate pejirandin. Lê paşî şerê cîhanî yê yekem destpê dike û brîtanî herêma Iraqê ji Osmaniyan paqij dikin. Êdî herêma Şetelereb hemû dikeve bin kontrola brîtanî.
Piştî şerê cîhanî yê yekem li sala 1921ê de Keyaniya Haşemî ya Iraqê di bin mandateriya Brîtanyayê de hate damezrandin. Li sala 1932yê jî Iraq ji bin mandateriya brîtanî derket û serxwebûna xwe îlan kir. Jixwe piştî serxwebûnê pirsgirêka Şetelerebê bêhtir mezin bû. Lê Cemiyeta Miletan dest avête vê pirsgirêkê û bi navbeynkariya xwe ev pirsgirêk 4ê tîrmeha 1937ê hate çareserkirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê çemê Şetelereb bo hemî sefîneyên navneteweyî dê were serbest be. Iraq jî qebûl dike ku Abadan û Xuremşehr yên Îranê ne. Lê li ser vê destnîşankirinê Iraqê got ku çemê Şetelereb bêhtir heqê Iraqê ye. Pirsgirêk bi vî awayî neçareserkirî ma.
Li sala 1954ê bazirganiya petrolê li Îranê berfireh bû û hemî sefîne û gemî bi rêya çemê Şetelereb dihatin petrol dibirin. Bi dûçûna hûrgiliyên hevpeymana sala 1937ê keştiyan bac didan û bi van bacan jî çemê Şetelereb dihate îslahkirin. Lê ji ber nezelaliya xerckirina van dewletan bo paqijkirina çemê Şetelereb pirsgirêk dîsa rûda. Heta ku Iraqê got Xûzistan ya Iraqê ye.
Pirsgirêka Şetelereb nehate çareserkirin heta ku Îranê li sala 1969ê de daxuyand ku wan hevpeymana sala 1937ê yekalî betal kir. Piştî vî wextî pirsgirêka kurdî jî hêdî hêdî diket nav têkiliyên van herdu dewletan de. Jixwe Îranê vî wextî bi aşkerayî alîkariya hêzên kurd kir heta ku Iraqê dest ji nakokiyan berda û mecbûr ma ku li ser maseyê birûne. 13ê xizîrana 1975ê di navbera van herdu dewletan de Hevpeymana Cezayîrê hate destnîşankirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê Îranê alîkariya xwe ji kurdan vekişiya û Iraqê jî kontrola nîvenîv ya herdu welatan qebûl kir.
Zimanê koro
Koro zimanekî ku li Herema Kameng a Rojhelat, ku li rojava Arunaçal Pradeş e, tê axaftin. Ji aliyê 800-1,200 kesî ev ziman tê bikaranîn. Zimanekî Tîbet-Burma ye.
Têkiliyên Îran û Iraqê
Pirsgirêka Şetelereb
Li sala 1979ê şoreşa Îslamî li Îranê çêbû. Li sala 1980ê de Iraqê ev şoreş û zeîfbûne otorîteya navendî fersend dît û rojavayê Şetelerebê dagir kir. Di encamê de Şerê Îran û Iraqê destpê kir. Ev şer heşt salan berdewam kir û li sala 1988ê bi agirbestekê bidawî bû. Lê li sala 1990 ji ber Iraqê ji ber wendahiyên xwe hevpeymana Cezayîrê dîsa nasî.
Zimanê koro
Axiferên ku temenên wan ji 20 sali kemtire gelek hindikin.
Têkiliyên Îran û Iraqê
Pirsgirêka Şetelereb
Pirsgirêka Şetelerebê her çend li ser bingeha hevpeymana Cezayîrê bisekîne jî, xuya ye ku di paşeroja van herdu welatan de dê her geş bimîne.
Niederalben
Niederalben şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Bingeha Çîroka Folklora Kurdî
Li gor çewa di lêkolînan de derketiye holê, di Bingeha Çîroka Folklora Kurdî de 133 tiştên balkêş hene ku her yekê babetekî cuda di çîrokê de afirandiye û bi tewrekî din heyîna xwe derxxistiye holê. Bêguman ev hawe jî, dewlemendiya Çîroka Folklora Kurdî eşkera dike. Ji bo zêdeir agahdarî, binere li vê lika li jêrê:
Duzgin Bava
Helbest û stran li ser Duzgin Bava hene. Yek ji wan ev e:
Dohna
Dohna, bajarekî navçeya (Landkreis) Sächsische Schweiz-Osterzgebirgeê li herêma Saksonya ya Almanyayê ye.
Kadîna Ka
Kadîn, cihê ku ka lê tê berhevkirin. Di dema ku palayî hat kirin û genim û ankû nîsk û hwd hatina berhevkirin û hatina patozkirin, êdî wê genim, nîsk û hwd ji Kayê cûda bibe. Ka, pişt re wê were berhevkirin û bê kirin li kadînan û pişt re wê bê dayîn li sewalan. Mînak, kaya nîskî û kaye genim jî yek bi yek kadînên wan hena.
Dêrîşî
Kevirê dêrişî yan jî kevzgal, kevirekî gelek rengîn e ku tenê li çiyayê Dêrîş û Quzêrîbê he ye û jê xarên kevirî û kevirên mermerî dihê çêkirin. Di nava kevir de reng, reh û reh û xet xet li hev dilefin.
Stefán Karl Stefánsson
Stefán Karl Stefánsson (10ê tîrmeha 1975 – 21ê gelawêja 2018) aktor û stranbêjekî îslendî bû.
Xakên pîroz
Xakên pîroz ji bo xakên olekî pîroz re tê gotin. Lê mirov bi gelemperî ji bo xakên îroj Filistîn û Îsraêl li ser, bi taybetî Orşelîm û ji bo sê dînên îbrahîmî (Cihûtî, Xiristiyantî, Îslam) pîroz dibîne, fehm dike. Ji bo wan xakan di dîrok de gelek ceng û şêr bûne. Dîsa ji bo wan xakan Seferên xaçperestan hatin saz kirin. Gelek serdarên misilman û xiristiyan xwe bi wan xakan navendî bûn. Wekok Selahedînê Eyûbî xwe wek Mîrê Qudsê navandî bû.
Îroj jî li se wan xakan Pirsgirêkê Îsraêl-Filistîn dewam dike.
Darîne Serê
Darîne Serê gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Weşanxane
Ew sazgehên kû bi karên çapkirina tiştên çapemenî (pirtûk, kovar, rojname CD û kaset hwd) mijûl dibin.
Alar Karis
Alar Karis ( 26ê adarê 1958 li Tartu, Estonya SSR ) biyolog û siyasetmedarek estonî ye. Berê ew Profesorê Biyolojiya Pêşveçûn li Zanîngeha Tartu, ji 2007 heta 2012 Rektorê wê, ji 2013 heta 2018 Serokê Ofîsa Kontrola Estonî û ji 2018 heta 2021 Rêveberê Muzeya Neteweyî ya Estonî bû.
Îskender Beg
Georg Kastriota bi nav Îskender (* 6ê gulanê 1405 li herêma Dîbra; m. 17ê kanûna paşîn 1468 li Lezha), mîrekî esilzade yê albanî yê Kastrioti û fermandarekî leşkerî bû ku ji 1423 heta 1443 ji Împaratoriya Osmanî, ji 1443 heta 1447 li Komara Venedîkê û ji 1451 heta mirina xwe ji Padîşahiya Napolê re xizmet kir.
Bi parastina mîrektiya Kastrioti li hember Osmaniyan, wî ji Papa Calixtus III wergirt. sernavê rûmetê Athleta Christi ("şervanên Xirîstiyantiyê") û Papa Pius II "Skenderê nû" (ji Îskenderê Mezin re îşaret dike). Ew jî ji aliyê hevalên xwe ve taca Dominus Albania ("Xwedanê Albanyayê") hat danîn. Îro ew ji hêla gelek kesan ve wekî qehremanek neteweyî ya Albanî tê rûmet kirin.
Daşarasî
Daşarasî, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Xilinhot
Xilinhot, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Inner Mongoliayê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 245.886 kesî
Sûdiz, Payîzava
Sûdiza Payîzava, gundekî giradayê navçeya Payîzava ya Wanê ye.
Seyithan Durmuş
Seyithan Durmuş berniyas bi Bavê Baran, çalakdarê siyasî û karkerê kurd bû.
Çalakdariya wî ya siyasî û mirina wî
Ew di sala 1994an de li nêzîkî Anêrê bi tevahî sê gundiyên temendirêj ji hêla dewleta Tirk ve hatiye kuştin. Zewicî bû û xwedî çar zarokan bû. Lawê Evdilbaqî û Sekîneyê ye. Bavê Baran ji beriya 12ê Îlonê (12 Îlon 1980, Cuntaya leşkerî ya Tirkiyê) heya roja mirinê herdem ji bo kurd û Kurdistanê têkoşiyaye. Herwekî karker bû. Li Erebistana Siyûdî, Fransa, Germanistan hwd bi salan dima û aboriya malbata xwe bi rê ve dibir.
Piştî hatina PKKê ya herêmê têkiliya wî bi wan rê çêbû. Wekî mîlîs kar dikir. Li nêzîkî gundê xwe tevahî sê mîlîsên gundên cîran dicivin. Ji babirokên artêşa tirk tên gulebarankirin û hemî bi hev re jiyana xwe ji dest didin. Artêşa tirk leşên wan xirab dike û cenazeyên wan nade malbatên wan. Li nêzîkî baregeheke artêşa tirk, li bajarê Mûşê meytên wan tên veşartin.
Kaxidlî
Kaxidlî, gundekî Bismilê ye û li ser rêya Farqînê û Diyarbekrê ye.
Ingmar Karlsson
Ingmar Karlsson nivîskar û balyozê Swêdî.Di 16ê kanûna paşîn a 1942an li Bursseryda Swêdê ji dayik bû. Beşên Zanista Siyasetê, Zimanê Frensî, Dîroka Raman û Zanistê (BA) ya Zaningeha Göteborgê û Fakulteya Aborî ya Zaningeha Göteborgê (MBA) qedand. Di sala 2000ê ji Zaningeha Lundê bû xwediyê nasnava rûmetî ya Doktoriya Teolojiyê. Di sala 1967a li Wezareta Karûbarên Derve dest bi kar kir. Xebatên ku kiriye: 1969-1970 li Bagota Ataşe, 1971-1974 li Viyenayê Sekreteriya Duyeminî, 1975-1979 di Şûbeya Politikayê ya Wezaretê de Serokatiya Beşa Rojhilata Navîn û Efrîkaya Bakur, 1979-1983 li Şam û Ammanê karguzarî, Ji îlona 2001an heta roja me li Stenbolê wek Balyozê Swêdê dixebite.
Serhildana Stonewallê
Serhildanên Stonewall (ku wekî "Serhildana Stonewall" an bi tenê "Stonewall" jî tê zanîn) rêzek xwenîşandanên spontan bûn ji hêla endamên civata hevzayend ve. Ew wek bersiva êrîşa polîsa di demjimêrên serê sibê yên 28ê hezîranê 1969 de li Stonewall Inn li taxa Greenwich Village ya Lower Manhattan li New York City dest pê kirin. Her dema ku polîs hêza tundûtûj bi kar dianî, patronên Stonewall, barên din ên lezbiyen û hemwelatiyên homoseksuel di gel mirovên kuçeyên taxê li ber xwe didan. Serhildan bi berfirehî wekî bûyera sereke tê hesibandin ku tevgera azadiya hevzayendan û şerê sedsala bîstan ji bo mafên LGBT li Dewletên Yekbûyî veguherand.
Ingmar Karlsson
Ingmar Karlsson di sala 2008an pirtûkek bi navê "Kurdistan: landet som icke är" (Kurdistan Welatê ku Nîne) nivîsand.
Serhildana Stonewallê
Wekî ku di wê demê de ji bo barên hevzayend ên amerîkî gelemperî bû, Stonewall Inn ji aliyê mafyayê ve dihat kontrolkirin. Dema ku di salên 1960an de êrîşên polîsan li ser barên homoseksuelan rûtîn bûn, efseran zû kontrola rewşê li Stonewall Inn di 28ê hezîrana 1969an de ji dest dan. Di navbera Polîsê Bajarê New York û niştecihên hevzayend ên Greenwich Village de, êvara din û dîsa çend şev şûnda di xwepêşandanên din de alozî derketin. Di nava çend hefteyan de, niştecihên bajêr di nav komên çalakvan de xwe rêxistin kirin û daxwaza mafê jiyana azad li ser meyla xwe ya zayendî, û bê tirsa girtinê kirin. Rêxistinên aktîvîst ên nû bal kişandin ser taktîkên rûbirûbûnê û di nav çend mehan de sê rojname hatin damezrandin ku mafên mêr û lezbiyenan pêşve bibin.
Piştî serhildanê bi salekê, ji bo bîranîna salvegera 28ê hezîrana 1970ê, yekem meşên serbilindiya hevzayendan li Chicago, Los Angeles, New York û San Francisco pêk hatin. Di nav çend salan de, rêxistinên mafên homoseksuelan li seranserê Dewletên Yekbûyî û cîhanê hatin damezrandin. Îro, çalakiyên LGBT Pride salane di meha hezîranê de ji bo rêzgirtina serhildanên Stonewall têne lidarxistin.