cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jiyanên reş girîng in
Jiyanên reş girîng in (bi inglîzî: Black Lives Matter; BLM) tevgerek siyasî çepgirî û civakî ya nenavendî ye ku hewl dide nijadperestîya spîyan, cihêkarî û newekheviya nijadî ya ku ji hêla Afroamerîkî ve tê ceribandin ronî bike. Dema ku alîgirên wê li hev kom dibin, ew vê yekê di serî de ji bo protestokirina bûyerên tundiya polîsan û şîdeta nijadî ya li dijî mirovên reş dikin. Gelek kurdên ku piraniya wan ji Rojava bûn piştgirî dan vê tevgerê. Gelek kurdan jî gotin ku nijadperestiya spîyan dişibe nijadperestiya tirk û ereb û îraniyan li dijî afroamerîkî û kurd.
Ew piştî kuştina Trayvon Martin, Michael Brown, Eric Garner, Pamela Turner û Rekia Boyd, di nav yên din de dest pê kir. Tevger û rêxistinên girêdayî wê bi gelemperî ji bo guhertinên cûrbecûr yên polîtîk piştgirî dikin ku bi azadiya reş ve girêdayî ne. Digel ku rêxistinên taybetî hene ku xwe bi tenê wekî "Jiyana Reş Girîng e" bi nav dikin, mîna Tora Cîhanî ya Jiyana Reş girîng e, tevgera giştî toreyek nenavendî ya gel û rêxistinan e ku hîyerarşiyek fermî tune. Slogana "Jiyana Reş Girîng e" bi xwe ji aliyê tu koman ve nayên nîşankirin. Tevî ku ji hêla hin kesan ve wekî tevgerek tundûtûjî tê binav kirin jî, piraniya xwenîşandanên wê yên gelemperî aştiyane bûn. Multiple sources:
Tevger vegeriya sernavên neteweyî û di dema protestoyên gerdûnî yên George Floyd de di sala 2020-an de piştî kuştina wî ji hêla efserê polîsê Minneapolis Derek Chauvin ve bala navneteweyî kişand. Nêzîkî 15 mîlyon û 26 mîlyon kes beşdarî xwenîşandanên 2020-an ên Jiyana Reş Matter li Dewletên Yekbûyî bûn, ku ew dike yek ji mezintirîn tevgerên dîroka welêt. Ew gelek nêrîn û rêzek berfireh a daxwazan pêk dihat, lê wan li ser reforma dadweriya tawanan bû.
Qedra zahirî
Qedra zahirî yekeyek e ku nîşan dide ka cismekî esmanî (roj, stêr, heyv, gerstêrk) ji dinê çiqas geş xwiya dibe. Dîroka pîvana qedra zahirî ya cismên esmanî digêhije dewrên kevin, dema stêrnasê yewnan Hîparkûs (190-120 berî zayînê) û Betlemyûs (100-175 piştî zayînê). Wan stêr gorî geşiya wan kiribûn şeş paran. Gorî vê parvekirinê stêrên herî geş wek yên bi 1'emîn mezinahî, yên bi kêmtirîn geşî jî wek 6'emîn mezinahî hatin tesnîfkirin. Dûv re ew mezinahî bi herdu hêlan de hat zêde kirin. Di sala 1850'î de ji hêla Norman Robert Pogson mezinahî wek logarîtmîk hat salixandin û bi vê ve stêreka 1'emîn mezinahî 100 caran ji stêreka 6'emîn mezinahî geştir e.
Senifandina stêrên dîtbar
Stêrên heta 6'emîn mezinahî bi çavên rût dikarin bên dîtin. Lê yên ji wê zeyîftir encax bi hin alavan dikarin bên dîtin. Stêrên ku bi çavên rût tên dîtin hana tên senifandin:
Çalukî Gewre
Çalukî Gewre, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Miradiye
Miradiye, gundekî bi ser navçeya Ayasa Edeneyê ve ye.
Emil von Behring
Xelat danê, lewra di dema xwe de gelek xebat li ser nexweşiyên têger (buwar, bisaw) ên zarokan, herwiha li ser dîfterîyê kiribû. Wekî "felatkerê zarokan" jî dihate binavkirin.
Jiyan
Emil Adolf Behring (paşê Emil von Behring) kurê mamosteyekî dibistana seretayî bû. Bi alîkariya dewlet û dostekî malbatê perwerdeya xwe bicih tîne. 2'ê kewçêra 1874 xwe qeydê Akademiya keyaniyê ya bo bijîşkiya leşkeriyê (Kaiser-Wilhelm-Akademie für das militärärztliche Bildungswesen) a li Berlînê ye. 1878 li zanîngeha li Berlînê Universität Berlin angaştnameya şopandinên nû yên li ser neurotomia opticociliaris payeya doktoriyê werdigire û wekî doktorê yekîneyên leşkerî li parêzgeha Posen dest bi kar dike.
Sala 1890 bi tevî Shibasaburo Kitasato yê japonî, dest bi lêkolînên berfireh ên li ser dîfterî, berevaniya laş an sîstema parastînê, berevaniya sîstema parastinê ya bo tetanosê ûêd dike. Bi hev re li ser ajalan gelek ceribandinan dikin.
Dema şerê cîhanî yê I. destpê dike, terapiya eskeran dike, bi taybetî yên bi dîzanterî, tetanos, şewatên ji bombeyên gazî, kolerayê nexweş ketine. Di 63 saliya xwe de li Marburgê jiyana xwe jidest dide.
Berde Mêş Mehabad
Berde Mêş, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Emil von Behring
Taybetiya wî
Carekê bi depresyoneke giran dikeve û li cem psîkologê navdar Sigmund Freud terapî dibîne.
Qereaxil
Qereaxil, bajarekî girêdayî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.
Xelata Şerefnamê
Xelata Şerefnameyê ya Çand û Zimanê Kurdî xelatek e ku ji aliyê Enstîtuya Çanda Kurdî ya Viyanayê di gelawêja 2018an hat damezrandin.
Xelata Şerefnameyê her sal ji aliyê Enstîtuya Çanda Kurdî ya Viyanayê ve ji bo nivîskar û rewşenbîrên, ku giringtirîn pirtûk û xizmet ji bo çand, ziman û pirtûkxaneya kurdî pêşkêş dikin, tê diyarîkirin.
Chevresis-Monceau
Chevresis-Monceau, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Wachtendonk
Wachtendonk şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kleve li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Tufanbeyli
Tufanbeyli, yek ji navçeyên parêzgehê Edenê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala hêjmara gelhe ya navçeyê
Erdnîgarî
Tufanbeyli, navçeyeke çiyayî ya Edenê ye û dikeve bakûrê rojhilata parêzgeha Edeneyê
Leyzok
Leyzok, pêlîstok ji tişta pê tê lîstin an ji bo lîstinê tê bikaranîn re dibêjin. Di zimanê zarokan de jê re "tîtik", "kaykay" dibêjin.
Li Kurdistanê hin binavkirinên wê yên nêzîk jî hene: Lîstik, leyîstek, lîztok. Ev tev jî yek in, ji tevlîheviya devokan tê. Bêjenasên kurd li ser nexebitîne ka koka bêjeyê "lîs, lîz, leyz, leys" e.
Li Kurdistanê bi sedan leyzokên bi destan dihatin çêkirin hebûn. Herwiha Kurdistan kana lîstikên zarokan bû. Bi sedan lîstikên zarokan hebûn. Bi bandora neyînî ya polîtîkaya pişavtinê ya dewletên li Kurdistanê desteser in û bi pêşketina teknîkê niha lîstikên zarokan ketine xetereya tunebûnê. Zarokên kurd bi taybetî li Bakurê Kurdistanê êdî bi zimanên biyanî diaxivin û lîstikên serdema nûjen dilîzin.
Kes nizane, kengî destpê kiriye, serpêhatiya mirovan bi leyzokan re. Bi hezaran salan berê jî leyzok hebûne, dihatine lîstin û bikaranîn.
Dîroknasên rojavayî dibêjin cara barê li Misira kevnare leyzok hatine hilberîn. Berê jî dihatibûye bikaranîn lê peyzokên berê wekî kevir, dar, tiştinên xwezayî bûne. Li Misirê hatine çêkirin û firotin.
Bandak
Bandak, goleke di nava sinorê parêzgeha Telemarka Norwêcê de ye.
Sarah Gadon
Sarah Gadon lîstikvaneke kanadayî ya fîlm û rêzefîlman e.
Hatzenbühl
Hatzenbühl şaredariyeke navçeya (Landkreis) Germersheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Eppenschlag
Eppenschlag şaredariyeke navçeya (Landkreis) Freyung-Grafenau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Yanshi
Yanshi, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Henanê de cih digire.
Rüdersdorf bei Berlin
Rüdersdorf bei Berlin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Märkisch-Oderland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Yanshi
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2003an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 830.000 kesî
Kawa Onatli
Kawa Onatli kesê ku motora pêşîn a lêgerînê ya bi zimanê kurdî Egerin avakiriye, ye. Li Swêdê dimîne.
Petena Jêrîn
Petena Jêrîn, gundekî girêdayî navçeya Bêgirî ya Wanê ye.
Şêx Şihabedînê Kako
Şêx Şihabedînê Kako Zekeriyayî (jdb. 1595 - m. 1662) yek ji mutesewif û helbestvanekî kurd e ku bi xwe di teriqeta neqişbendî de bû.
Di hûvde saliya xwe de li cem bavê xwe dest bi xwendinê kiriye. Li gundên wan leşkerên ku hatine li wan zilmê kirine ji ber wê helbestekî bi kurdî nivîsandiye û giliyê wan bi Xwedê re kiriye. Şêx Şihabedîn vê helbesta xwe dema ku çûye Hecê nivîsiye.
Seyid Ebdulsemed Muradî di pirtûka xwe a Nûru'l-Enwar de gotiye, Şêx Şihabedîn îcazet daye 99 murîdan.
Sefera xaçperestan a sêyem
Sefera xaçperestan ya sêyem (1189-1192) seferakê Xaçperestanê, ango xiristiyanen, ji bo Orşelîm ji misilmanan ji Selahedînê Eyûbî kurd bistinin hati bû ava kirin. Ew ji aliyên keyê fransî ("Augustus"), keyê înglîzî Richard I ("Lionheart", ango "Dilşêrî") û kaiser  ("Barbarossa") hatî bû der xistin. Lê derva bajarê Akka Xaçiyan serkeftî na bûn û kaiser Friedrich di dema seferê de mir.
Sedem
Dûv Sefera xaçperestan ya duyem bê serkeftî bûbû re dewletên ji pê Sefera xaçperestan a yekem re hatinî sazkirin ji aliya misilmanan de dihat zor kirin. Di 1154an de Nûredîn ji xanêdanê Zengiyan de Şam dest xwe xist û kira paytexta xwe. Di 1169an de Nûredîn Selahedînê Eyûbî û apê wî Şêrko va şandina ser Şovalyeyên xaçperestanê Misir û Fatimiyan. Selahedînê Eyûbî û apê xwe va bi dawî di 1171an de Qahîre ji xanedanê Fatimîyan stand. Selahedînê Eyûbî xwe li wir wek siltan da zanîn û dewleta Eyûbî saz kir. Paş Nûredîn di 1174an de mir re Selahedîn Şam, ji pê re jî Sûrî bi piranî dest xwe xist. 1183an de Heleb, çend salan ji pê re jî Mûsil hundura dewletê kir. Ji pê re dewletên misilmanan li dor beşdara dewleta xwe kirin şunda çarxe ser dewletên ji pê Sefera xaçperestan a yekem re bi destî xaçperastan hatî sazkirinî bû. Li Filistîn, di 4'e tirmehê 1187an de, wî artêşa Xaçan di de bin xist. Ji pê re Selahedîn Keyaniya Orşelîmê bi piranî dagir kir. Di 2'e kewçêrê de jî Orşelîm vegirt. Wê demê Selahedîn derve çend bajarên wek Trablûs û Antîoxeia (Antakya) bi piranî ji Xaçperestan standin. Kengê Ew nûçeyê Selahedîn Orşelîm vigirtiyî gehîşta Ewropa, li Ewropa tevliheviya mezin bû û Papa Urbanê duyem ji wê sedemê de mir. Papayê pê wî re hatî ji bo seferakê Xaçî bang kir.
Sefera Friedrich Barabarossa
Ji pê banga Papa re heman kaiserê împeratoriya Romê ya Pîroz, Friedrich I di 27'e kewçêrê 1188 li Mainzê xaç hel girt û derketa seferê ye. Pê wî re keyê Înglistanê Richard I (Dilşêrî) û keya Fransayê jî derketina sefereyê ye. Friedrich şuna çûna bi keştiyan ser Derya Navîn re arteşa xwe bi paya di Balkan û Anatoliya re derbaza Anatoliya kir. Derên derbaz dibûn re Friedrich bi xwe re jî leşker komdikirin. Kengê Mecaristan jî xelas kirin leşker gehîştî bûn nêzî 100.000 kes. Împeratorê Romê pêşîn ji bo ser Konstantinopolis di tengavê derbaz bûne re destûr na de. Paş Friedrich Hadrianopolis ji Rûm stand re wî destur da. Anatoliya wê demê bi piranî dest misilmanan û dewlata Selcûqiyan de bû. Dema Şovalyeyên Xaçan hatina Anatoliya Selcûqiyan gelek êrîşa Xaçan kir. Lê, di gulanê 1190an de Friedrich û Xaçperestan paytexta Selçukan Ikonion (îroj, Konya) dagir kirin. Lê di 10'e tîrmehê de Friedrich kengê di çemê Göksure derbaz dibû di wir de fetisi ye. Artêşa xweya germen bi piranî vegerîyana Almanya. Friedrich V, lawê Friedrich Barbarossa, bi leşkerên berman va dewama sefere kir û di 1190an de gehîşte Akka ye.
Richard I û Philippe II
Paş Philippe û Richard jî hat bajar di derya da jî bi tunî hat dorpêç kirin. Di bajer de peroka naxweşiyê derketî bû û kêmaviya nan û avê derketî bû. Di wê sedemê de bi dawî di tîrmehê de Selahedîn û Xaçperest ji bo bajer li hev hatin. Gorî wê peymanê, xaçperestan ji bo misilmanekî serekê mezin xastin. Dûv re dane wê hêdî bû Richard di 22'e gelawêjê 1191an de 2700 misilman bi ser jê kirine kuştin. Dûv wê re Selahedîn pir sor bû leşkerên xwe şunda çerxa ser Akka kirin. Lê, pê re leşkeren xwe ji bo bajer biparastin biri ne Orşelîm e. Xaçî li Akka man û ji bo kî dike lipêş bi Keyê Orşelîm be berhevdan. Bi dawî ewna wiha li hev hatin; pêşîn Guy de Lusignan dike bi key be, kengê ew mir jî dike bi key be. Ji bo ve bîryarê Philippe II welatê pîroz terikand û vegeriya Fransa ye.
Sefera Richard
Paş Philippe çû re Richard dewama sefere kir û beravên navbera Tîros û ji Selahedîn standin. Ji bo Orşelîmê ji misilmanan bistînin wî artêşa xwe çerxa ser Orşelîm kir. Kengê, Richard Yafa hel girt, beraftin ji bo peymanê navbera Selahedîn û Richard dest pê kir. Ji bo wê Selahedîn birayê xwe El Edîl şande Yafa. Lê ew bê serkeftî bû. Di pûşperê 1192an de Selahedîn Yafa ji Richard stand, lê ew nêzik şunda bi dest xaçperestan ket.
Richard û Selahedîn ji bo Orşelîm gelek caran ceng kirin. Ji bo li ber Orşelîm Richard di wa hin cengan de bin ket, bi dawî ji Orşelîm vegerî ye. Di 2'erezberê 1192an de Selahedîn û ji bo peymanekê li hev hatin. Gorî wê, derên Richard li beravê Felestin dagirkirinî dike dest xiristîyanan de bime ye û Orşelîm jî dike dest misilmanan de bime ye, lê xaçperestên bêçek dike bikanin ji bo Hecê hena Orşelîm e. Serve, gorî peymana, navbera herdu siltanan de dike sê selan aşi^ti he be. Richard di dawiya rezberê de Felesyin terilkand û Sefera Xaçiyayê Sêyem xelas bû.
Dûv Sefera Xaçiyayê Sêyem re
Orşelîm dest misilmanan û Selahedîn ma. Lê, Keyaniya Orşelîmê vê care bi paytexta Akka şunda hat saz kirin.
Allos
Allos, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Dêrîş, Stewr
Dêrîş gundekî ser navçeya Stewrê ye ku bi Mêrdînê ve girêdayî ye.
Lê derdora wê gundê Qunzêrîb, Girikê Izêr, Girikê Fariz, Dêrbend û Ehmedî he ye. Rêya gund ji aliyê Stewrê û Qunzêrîbê ve asfalt, ji aliyê Girikê Fariz ve xam e. Li gund qereqolek jî he ye.
Debara gund bi rezvaniyê (trî, dims, mewîj), xwedîkirina heywanan û çandiniyê ye. Berê firotina çilo jî di debara gund de ciyekî grîng digirt, lê ji ber ku di van salên dawî de birrîna darên çiya hate qedexekirin gundî nema çilo difiroşin.
Malbatên dêrîşî
Mala Kulek, Mala Fariz, Mala Emer Axa, Mala Naze, Mala Bekir Axa, Mala Evdile Axa û Mala Mele.
Heremên gund
Pala Dêrikê û Bîra Herem.
Nivîskarekî gundê Dêrîşê
Wergêr û nivîskarê kurd Ciwanmerd Kulek xelkê Dêrîşê ye. Ew niha (2014) li Stembolê dijî.
Şerê Dimdimê
Şerê Dimdimê şerê navbera Dewleta Sefewiyan û Kurdên sunnî yên  Împeratoriya Osmanî ya di navbera salên 1609 û 1610an de bû.
Encama piştî
Piştî dorpêçeke dirêj û bi xwîn a bi pêşengiya wezîrê mezin ê sefewî Hatem Beg, ku ji çiriya paşîn a 1609an heta havîna 1610an dom kir, Dimdim hat vegirtin.Hemû parêzvan hatin kuştin. Şah Ebasê Yekê fermana komkujiyek giştî li Bradost û Mukriyanê da (wek ku dîroknasê sefewî Îskender Begê Tirkmên di pirtûka xwe ya bi navê Alam Aray-e Abbasî de radigihîne) û hoza Efşar li herêmê bi cih kir û gelek hozên Kurdan jî li herêma Xorasanê bi cih kir. Her çend dîroknasên sefewî (mîna Îskender Beg) şerê yekem ê Dimdimê di encama serhildan û xiniztiya kurdan de nîşan bidin jî, lê di kevneşopiyên kurdî yên devkî (Beytî Dimdim), berhemên wêjeyî (Dzhalilov, pp. 67-72) û di dîrokê de, ev şerê dimdimê weke tekoşîna gelê kurd a li dijî serdestiya biyanî hatiye dîtin. Bi rastî Beytî Dimdim piştî Mem û Zîn a Ehmedê Xanî ve weke duyem destana neteweyî ya herî girîng tê dîtin. Yekem çîroka wêjeyî ya vî şerî ji aliyê Feqiyê Teyran ve hatiye nivîsandin.
Îsepar
Îsepar, gundekî Bismilê ye. Gundên cîranê wê ev in: Quzêrîb, Çilstûn, Cirzê, Girikê Izêr, Qoxî, Çamelû, Başmelû, Embarçiya û Gundikê Pîrê. 10 km dûrî Tepê û 21 km dûrî Bismilê ye. Rêya gund di sala 2009'an de hate asfalt kirin. Rêya ku ji Bismil diçe gundê Çilstûn, Cirzê û Ewîna di vî gundî re derbas dibe.
Gund li deştê ye û lê havîn germ û zuwa, zivistan sar û bibarîn derbas dibin.
Debara gund, bi çandinî û xwedikirina heywanan e.
Leystokên gund
Xarmenaj, birrê, heftok, morik, dame, satranc, gok û hwd...
Herêm
Herêm an dever, beşeke cografîk an parçeyeke dabeşkirina kargêriyî ya welatekî ye.
Etnolojî
Di etnolojiyê û beşên zanîstî yên cîran de herêm cografîyek xwedî taybetmendiyên sosyokulturel û etnolengûîstî ye. Li welatê kurdan gelek "herêm" hene, ji wanan ên balkêş Dêrsim, Hewreman, Soran, Behdînan û Lekistan in. Li van deveran ne tenê zarava û devokên taybet têne axavtin, ji aliyê dîrokî, cografî û olî de jî taybetmendî ne. Mînakî li Dêrsimê zaravayeke taybet tê axavtin (kirmanckî), gel elewîtiyê dihabîne, cografiya wê gelekî asê ye hwd..
WWE
WWE kurteya World Wrestling Entertainment, Inc. e, kompaniyeke Amerîkayî ye, ya ku bi karê Pro Wrestlingê radibe. Li sala 1952'an hate damezirandin.
Beşên WWE'yê
WWE sê beşên serekî hene: RAW, SmackDown û ECW, vêga li şûna ECW, NXT heye. Li NXT hindek yarîzanên nû yên FCW tên bo WWE, li destpêke her yarîzanê nû dibejinê Rookie anku hêşta ne profesyonel û her yek profêşnelekê digel bo fêrbinê. Her beşekê yarîzan û yariyên xwe cuda hene, belê hindek caran beşên dî jî gelêk dikin.
Her beşekê kanalên xwe cuda hene, û kanalên pereyên wan hene heyvê carekê PPV (Pere bo her Yariyê), ew divêt mirov bi pere bikirin ji ber yariyên herî giring li ser wan têt xarê, bo nimune: WrestleMania, Royal Rumble, SummerSlam û Survivor Series.
Yarîzanên WWE'yê
Vêga WWE 70% ya yarîzane bi nav û deng Triple H û jina wî Stephanie McMahon ye, kontora wê ya serekî li Stamford, Connecticut (DYA) ye.
Nîvgirava Erebistanê
Nîvgirava Erebistanê (bi erebî: شبه الجزيرة العربية, Shibah al-Jazīra al-ʻArabīya an jî جزيرة العرب, Jazīrat al-ʻArab), nîvgiravaka navbera başûr rojavayê Asya û bakur rojavaya Efrîkayê de ye. Mezintirîn nîvgirava cîhanê ye.
Li rojhelata nîvgiravê Kendava Farisî û Kendava Omanê he ye. Li başûr Deryaya Erebî he ye. Li rojava jî Kanala Suweyş û Deryaya Sor he ye.
Li ser nîvgiravê Erebistana Siyûdî, Yemen, Ûman, Îraq, Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî, Bahreyn, Qeter, Felestîn û Kuweyt heye. Li wan welatan yê herî mezin Erebistana Siyûdî ye û ew rûyê nîvgiravê bi piranî digire.
Bêtûl
Bêtûl, gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.
Jockgrim
Jockgrim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Germersheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Chézy-en-Orxois
Chézy-en-Orxois, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Dildar
Dildar bi tevahî Yûnis Mele Re'ûf (jdb., Koye − m. an jî , Hewlêr) yek ji helbestvanên navdar e li Kurdistana Başûr. Navê wî yê rastîn Yunis Re'ûf e, wek gelek nivîskarên kurd wî jî, ji xwe re naznavek dîtiye: Dildar, bi salan bi vî navî ve hatiye naskirin.
Kongreya Azadî û Demokrasiya Kurdistanê
Kongreya Azadî û Demokrasiya Kurdistanê, bi kurtî KADEK di 4ê nîsana sala 2002an de hat damezrandin û di çiriya pêşîn sala 2003an de hat betalkirin. Di kongreya betalkirina KADEKê de KONGRA-GEL hat damezrandin.
Dildar
Dildar di sala 1918an de li bajarê Koyeyê hatiye dinê. Dibistana pêşîn li Ranyeyê, dibistana navîn jî li bajarê Hewlêrê di sala 1935an de qedandiye. Piştî xwendina navîn çûye bajarê Bexdayê li wir zanîngeha dadmendiyê qedandiye, çend salan wek parêzer kar kiriye.
Di van salan de dest pê dike doza xizan û belengazan diparêze, li dijî neheqî û zordestiyên li welêt û li derveyî welêt dengê xwe bilind dike. Ji aliyê din mijûliya wî ya li ser edebitata cîhanê û rojhilatê zêdetir dibe, dîroka Yewnan, Fransayê, Tirkiyeyê û edebiyata van welatan gelek bala wî dikşîne.
Li şûna parêzeriyê, ew wek warê xebatê ji xwe re helbestvaniyê hildibjêre. Di helbestvaniya Dildar de temayên welatparêzî û janên mirovatiyê serdest in.
Kurdistan bûye kakilê tema efirandinên wî, bi taybetî helbestên wî yên bi navê Ey Reqîb û Kurdistan ji helbestiyê derketine, li ser zar-zimanê gel wek kilam-stran jîndar mane. Bi taybetî helbesta wî ya bi navê Ey Raqîb di nav gel de gelek belav bûye, wek straneke popûler hatiye nas kirin. Di dawiyê de, ev helbesta di sala 1946an dema Komara Mehabadê hatiye sazkirin, bûye marşa vê dewletê û heta niha jî wek marşa kurdan ya neteweyî tê bangkirin.
Di salên şerê cîhanî yê duyem de helbestên Dildar li ser bingehekî gelek demokrat û mirovhez tên nivîsîn. Dildar ji aliyê din di bin bandora edebiyata fransî de jî maye, ji helbestên La Fontaine, La Martine wergerandiye zimanê kurdî.
Çend kurteçîrok jî nivîsîne û di kovara Gelawêj de hatine weşandin, ji wan çend heb jî wek destnivîsar mane. Dildar di sala 1948an de umrê xwe temam kiriye. Lê belê berhema wî ya Ey Reqîb îro ji aliyê gelek kurdan ve wek sirûda neteweyî tê pejirandin.
Berdûk
Berdûk gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 296 kes (64 malbat) bûn.
Kanîcotk
Kanîcotk, gundekî girêdayî navçe Kopa bi ser Mûşê ve ye.
Çalukî Giçke
Çalukî Giçke, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Seferên xaçperestan
Seferên xaçperestan an seferên xaçparêzan seferên xiristiyananê bo armanca xakên pîroz ji misilmanan bistînin di nêvbera salên 1095an-1291an de hatibûn li dar xistinn. Ji bo Orşelîmé û xakên pîroz ji destên misilmanan bifilitînin ew bi gelemperî pê banga Papa re, serokê xiristîyanên Ortodoks, hatin derxistin.
Di wê demê de neh seferên xaçperestan hatin der xistin. Lê van seferên hatin dar xistinî bi temamî ne bo Felestîn û hembera misilmanan bûn. Wek sefera çaram li hemberî Bîzansê hatibû der xistin.
Dîn
Sedema bingehê bo van seferan sedema olî bû. Armanca rawestandina belavbûna misilmanan û dest xwe xistina bajar û xakên pîroz bû. Ji sedsala 7'an şunda îslamiyet ji Asyaya Navîn derket û li Efrîka, Anatoliya û Endulus û Spanya belav bû. Paş di Şerê Milazgirê de Bîzans li hemberî Selçûqan de bin ket re Anatoliya bi piranî kete bin destên Selçuk û Misilmanan.
Polîtik
Kînga Selçukan Anatoliya dest xwe xistin Bîzans û Konstantinopolis jî keta bin talîkeyeka mezin. Ji bo Bîzans sînor û bajarên dest xwe de biparêze, wek Seferên xaçperestan ya yekem de bûyî banga arîkariya Xiristîyanan kir.
Seferên xaçperestan a yekem (1096–1099)
Pê Anatoliya bi destên Selçukan ket re Bîzansê alîkarî ji Xristiyanên Ewropayê xwest. Di sala 1095an de ji pê banga Papa re Xaçperest der ketine seferê û Qudis di sala 1099an de dest xwe xistin û li wir Keyaniya Orşelîmê û hin dewletên din saz kirin. Anatoliya bi piranî şunda ji Selcûqan stendin.
Sefera xaçperestan a duyem (1145–1149)
Paş Riha di sala 1044'an de şunda kete destên misilmanan re Papa daxwaza sefereka din kir. Lê di vê seferê de heta ku xaçperest di 1147an de gehîştina Orşelîmê, piranî birêve hatin tune kirin. Ji bo Şamê ji misilmanan bistînin rapêçan jî, negêhiştine va armancêxwe jî û sefer bê serkeftî xelas bû.
Sefera xaçperestan a sêyem (1189–1192)
Ji ber ku sê keyên dewletên we demêyê mezinên Ewropayê Îngiltere, Fransa û Împeratoriya Romê ya Pîroz beşdara vê seferê bûbûn, va sefera wek Sefera Keyan jî tê zanîn. Friedrich I(Barbarossa), Richard I(Richardê Dilşêr) û Philipp II, pê Selahedînê Eyûbî di sala 1187an de Qudis dest xwe xist re, dîsa bi banga Papa re der ketine seferê. Friedrich Barbarossa hîn ku negêhişte Felestinê mir. Xaçperestan Eka ji Selahedîn stendin jî, nekanîn Qûdisê jê bistînin.
Sefera xaçperestan a pêncem (1217–1221)
Ew dîsa ji bo Orşelîmê helgirin hat der xistin. Lê ew bêserkeftî xelas bû.
Sefera xaçperestan a şeşem (1228–1229)
Friedrich II ew sefara li darxist. Lê, bi ceng wî Orşelîm û hin bajarên din bo çend salan li misilmanan stand.
Sefera xaçperestan a heftem (1248–1254)
Ew bi peşangiya keyê Fransa Louis IX hembera Misirê hat der xistin.
Sefera xaçperestan a heştem (1270)
Ew dîsa bi pêşangiya keyê Fransa Louis IX hat derxistin.
Axînos
Axînos, gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.
Seferên xaçperestan
Sefera xaçperestan a nehem (1271–1272)
Ew bi peşengiya keyê îngiltere Edward I hat der xistin. Lê bê serkeftî xelas bû.
Dawî
Armanca hîmî Orşelîm dest misilmanan de ma jî wan seferan hem Ewropa hem jî li misilmanan bandorên mezin kirin.
Qirmizîtam
Qirmizîtam, gundekî bi ser navçeya Ayasa Edeneyê ve ye.
Mêrdêsî
Mêrdesî, eşîra Mêrdesî, eşîreta Mêrdesiyan, eşîreke kurmancan e. Hali Riha Semsûr Meletî Kobanê cih girtine. Serokexayi navdar Osman Sebrî ye.
Arnas
Arnas, gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.
Angles, Alpes-de-Haute-Provence
Angles, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Fürsteneck
Fürsteneck şaredariyeke navçeya (Landkreis) Freyung-Grafenau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Rheinzabern
Rheinzabern şaredariyeke navçeya (Landkreis) Germersheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Bijelo Polje
Bijelo Polje, (bixwîne Biyêlo Polye, bi alfabeya kîrîl: Бијело Поље) bajarekî welatê Montenegroyê ye. Jimara nîştecihan 15.883 kes e.
Farris
Farris, goleke di nava sinorê parêzgeha Telemarka Norwêcê de ye.
Weeze
Weeze şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kleve li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Berdereş, Ûrmiye
Berdereş, Ûrmiye gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 315kes (53 malbat) bûn.
Petena Jorîn
Petena Jorîn, gundekî girêdayî navçeya Bêgirî ya Wanê ye.
Chézy-sur-Marne
Chézy-sur-Marne, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
He (tîp)
He ( ھ,ه‎‎ ) herfa bîst û şeşem a alfabeya erebî ye.
Seelow
Seelow bajarokekî navçeya (Landkreis) Märkisch-Oderland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Akademiya Mahsum Korkmaz
Akademî piştî kuştina Mahsut Korkmaz (Agit) di sala 1986'an de wekî "Akademiya Mahsum Korkmaz" hatiye binavkirin.
Di sala 1993'an de akademiya li Libnanê hat girtin û derbasa Sûriyê bû. Dîsa piştre li başûrê Kurdistanê ji nû ve hat avakirin.
Kuştiyan, Kop
Kuştiyan (bi tirkî: Şehittahir), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.
Grainet
Grainet şaredariyeke navçeya (Landkreis) Freyung-Grafenau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Duçerxe
Wate û cudatî
Çerxe herwiha di werzişê de tê bikaranîn. Çerxeyên pêşbaziyê, yên çiyageriyê, motorçerxe hwd gelek cureyên wê di werzişê de bikar tên.
Yekem car sala 1791'ê tê çêkirin ku badoka wê nebû. Sala 1818'yê yekemîn çerxeya bi badok tê çêkirin ji aliyê Karl Drais ve.
347
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Kurdistan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Annot
Annot, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Çemirxe
Çemirxe, Çemirẍe, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Şêrwanşêx
Şêrwanşêx, gundekî girêdayî navçe Kopa bi ser Mûşê ve ye.
Wegeleben
Wegeleben, bajarekî navçeya (Landkreis) Harzê li herêma Saksonya-Anhalt a Almanyayê ye.
Erich Fried
Erich Fried (jdb. 6ê gulana 1921ê li Viyana, Awistriya - m. 22ê çiriya pêşîna 1988an li Baden-Baden, Almanya) helbestvan, wergêr û esayîstekî cihû û çepgir ku bi eslê xwe ji Awistriyayê bû.
Hêcik
Hêcik, gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.
Abrans
Abrans, gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.
Flåvatn
Flåvatn, goleke di nava sinorê parêzgeha Telemarka Norwêcê de ye.
Yumurtalık
Yumurtalık, yek ji navçeyên li ser perava Deryaya Navîn e û giradayê parêzgeha Edenê ye.
Neupotz
Neupotz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Germersheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Yumurtalık
Gelhe
Li gorî daneyên sala hêjmara gelhe ya navçeyê
Erdnîgarî
Navçe li ser perava Deryaya Navîn hatiye avakirin û dikeve başûrê parêzgeha Edene yê.
Sobarto
Sobarto Romana Helîm Yûsivî, Sobarto, ji şeş deriyan pêk têt. Her deriyek beşekî ji jiyana Silêmanê lehengê romanê vedike. Nivîskar xwendevanên xwe li ber deriyê heftan dihêle û bi vî awayî pêşniyarî wan dike ku ew bi xwe mijara deriyê heftan li gora herşeş deriyên din li cem xwe saz bikin. Romana Sobartoyê bi giştî behsa evîna Silêmên ya ji bo Belqîsa xemsar û çîroka serboriya dînbûyina Silêmên teva hin agahiyên civakî û rexneya wan dike. Ji bo awayê nivîsandinê û yê vegotinê, û bi giştî jî, ji bo têgihîştina tevna romana Sobartoyê, em ê jî mîna romannivîsî ji deriyê yekem dest pê bikin.
Deriyê yekem
Bi nifirên weha ku bi şêwazeke dîrekt û hişk ku dijminahî û tawanbariya Silêmên ya li hember welatê wî jê difûre hatiye nivîsandin. Lehengê romanê, Silêman, têkçûyina xwe ya şexsî û bêmiraziya xwe ya ku dê di romanê de behsa wê bibe dixe stuyê welatê xwe, ku navê wî Sobarto ye, û ji bo tolhildanê jî hewil dide ku wî bişewitîne. Têkîliya vê bûyera ku di rûpela romanê ya yekem de (r.13) hatiye behskirin û bi dû re du caran (r.16 û r.196) dubare bûye, Agirê Sînemaya Amûdê tîne bîra xelkê wî welatî, û herweha bi vî awayî, hişê lehengê romanê jî diçe wê demê. Bi dubarekirina ku di rûpelê 196an de hatiye kirin tê fahmkirin ku di romana Sobartoyê de heta niha çîroka dînbûyina Silêmên hatiye vegotin.
Çîroka dînbûyina Silêmên, an jî bîranînên wî, bi vegotina bûyera Agirê Sînemaya Amûdê dest pê dike. Lehengê romanê, Silêman, teva gelek zarokên din di nava sînemaya ku dişewite de asê maye û xelkê derve jî ji bo ku zarokan xelas bike hewil dide.
Di vegotina vê bûyerê yekem de, hin pirsgirêkên ravekirinê yên li pozîsyona vebêjêr xwe eşkere dikin. Sedema wê jî ew e ku nivîskar, ji romannivîsekî bêtir, mîna rojnamegerekî tev digere û her weha, ji awayên vegotina romanê gelekî bi dûr dikeve. Navkokiya herî mezin ku di romannivîsiya Helîm Yûsivî de rasterast ber bi çav dikeve ew e ku nivîskar ji derveyî sînemayê li bûyerên ku pêk tên dinihêre. Lê nivîskar ji bîr dike ku lehengê wî yê sereke, yê ku bûyer li dora wî digerin bi xwe jî teva zarokên din di nava wî agirî de, di hindurê sînemayê de asê maye û ew bîranînên ku têne ragihandin jî bîranînên wî lehengî bi xwe ne. Hingê divê berî hertiştî rewşa wî lehengî ya di nava wî agirî de bihataya vegotin. Avakirina romanekê vegotina bi awayê rojnamegeriyê qebûl nake. Lê mixabin Helîm Yûsivî guh nedaye vê yekê û ji barê avakirin û vegotina bûyerên romana xwe yên esasî reviyaye, û agahiyên ku herkes dikare bi rehetî bi dest bixe rave dike. Ev yek jî tê wê mahneyê ku romana Sobarto di warê tevna romanê, di pozîsyona vebêjêr ya li hember bûyeran û di têkîliya bûyer û lehengan de hê di serê romanê de derbên mezin dixwe. Ji ber ku ji bilî şibandina navbera herdu şewatan, bûyera Agirê Sînemayê di romanê de cîhekî ew qasî girîng nagire. Ji lewra mirov dikare bibêje ku Agirê Sînemaya Amûdê jî di vê romanê de ji pîneyekê bi wê de naçe.
Bûyer bi vî awayî bi dawî dibe.
« Her wiha zarokê duwazde hembêz kiribû û bi hev re şewitîbûn, laşên şewitî birin nexweşxaneya Qamişlo, zêdeyî sî zarokî şewata wan giran bû û zêdeyî sêdî jî birînên wan sivik bûn. » (r.15) Mirov kîjan rojnameyê veke, ew ê li heman agahiyan rast were !
Dawiya vê bûyerê çawa di ser re hatibe dayin, serê wê û hemû hêlên wê yên din jî weha ne. Zarok di hindur de dişewitin, xwediyên wan hewil didin da ku wan xelas bikin. Lê belê ya balkêş ew e ku qêrîna zarokekî jî di vê romanê de nayê bihîstin. Hunerê romanê tucarî ev awayê vegotinê qebûl nekiriye. Franz K. Stanzel di berhema xwe ya bi navê « Teşeyên Romanê » de dibêje « Ji retorîka antîk û vir ve tê zanîn ku şêwazên curbecur û teşeyên curbecur herweha bandorên curbecur li guhdar an jî xwendevanên xwe dikin. » (roman biçimleri, r.7, çizgikitabevi, 1997, Istanbul)
Di vê romanê de, di vegotina bûyera Agirê Sînemayê de, ku ji ber hewildana Silêmên ya şewitandina bajêr ve têt, ya ku vê bûyerê dide xwendin ew trajedî ye ku di wêneyê zarokên ku di nava wî agirî de derî li ser wan hatiye girtin re derdikeve der. Peyvên wek « agir bi perde û dîwarên axê ve hilperikî, saw û tirsê xwe berdabûn dilên piçûcik, zarokan berê xwe dan deriyê mezin û ji dêleva ku vekin ew girtin. » (r.14), ji xwe bûyerê bi qasî ku lazim be rave dikin. Ji vira û bi şûn de êdî avakirina hûrgiliyan û tercîha awayekî ravekirinê divê derkevin holê. Lê belê, ger em bala xwe bidin vê mînakê, em ê bi rehetî bibînin ku romannivîs bi du peyvên ku dikare bê bîra herkesî dixwaze xwe ji barê vegotina romanê xelas bike. Lê hin hûrgilî an jî detayên din jî tên bîra herkesî ku nivîskêr xwe ji wan bêpar hiştiye.
Yimûrtaliq
Yimûrtaliq, gundekî bi ser navçeya Ayasa Edeneyê ve ye.
Sobarto
Deriyê yekem
Di vira de ger em bi awayê ku Franz K. Stanzel jî ji bo nirxandina vegotinan pêşniyar dike tev bigerin em ê van pirsên jêrê ji xwe û bi dû re jî ji romanê bikin : Ev pirs hemû divê bên bîra her xwendevanê jîr, lê belê nayên bîra nivîskêr. Ê wî, ew, bi tenê dibêje: “Gewdeyên zarokan ji agirê bê dil re bûbûn xwarineke sivik.” (r.14)
Piştî vê hevoka bêmahne, nivîskar dibêje: Heger di vira de nivîskêr behsa zarokên ku ew banê ji text û qirşik bi ser wan de tê xwarê bikiraya û hema piçekî bûya jî hebûna wan zarokan ya dilêş li wira nîşanî me bikiraya, me ê ew qasî xem nexwaraya, ku ji xwe vegotina romane jî vê yekê pêwîst dike. Lê di vê mînakê de jî ji nûçeyeke rojnamegeriyê pê ve tişt tuneye.
Seqetiyên tevna vê romanê
1-           Di rûpel 33an de ji nişka ve, vebêjer bê destûr û bê amade, dev ji behskirina Dîno berdide û behsa Melê dike û ji wira xwe diavêje şex Musayê ku çaydanan difirîne û dike ku zilam hêkan bikin. Piştî ku Silêman dest bi limêjê dike û vê yekê ji bîr dike, nema behsa Melê û ne jî şex Mûsayî dibe. Ev bûyer ji bo qerfê hatine bikaranîn û têkîliya wan bi mijara romanê re tune ye. Ji ber ku Mele henekên xwe bi qata karker û proleteryayê dike bi vebêjêr balkêş tê û ji ber wê behsa wî dibe.
2-           Mamosteya Silêmên jinek e û nivîskar navê wê Xanim datîne. Lê di r.41 de mamosteyê ku pirsa “serokê me kî ye“ ji Hemzo dike, mêr e. Ji ber ku Silêman dibêje ku wan bi hev re dixwend û du rêzik berî wê jî, di destpêka vê bîranînê de dibêje “rojekê em di dersxanê de bûn“ û ji ber ku em dizanin heta dawiyê jî Silêmên ji Xanimê pê ve tu mamosteyên din nas nekirine, em dikarin bibêjin nivîskêr di vira de xwe ji bîr kiriye.
4-           Carekê zewaca birayê wî tê bîra Silêmên ku em wî birayî qet nas nakin û ya esil mirov fahm nake bê çi têkiliya wê bi romanê re heye. Bi tenê wek mînakekê hatiye dayin lê zêde ye.
5-           Sohbetek di navbera Xanim û Mêrê wê de derbas dibe (r.76.) ku em nizanin bê çawa hayê Silêmên jê çê dibe. Romanên ku ji devê kesê yekem têne vegotin nikarin vî barî hilgirin. Her çi qas di hin deveran de nivîskar dora vegotinê beyî ku em sebeba wê fahm bikin ji Silêmên distîne jî, nivîskar xwe ji Silêmên ve naqetîne. Ji xwe, di romanên weha de mirov dibêje qey leheng û nivîskar yek in. Wek agahî, mirov dikare bibêje: Silêman sê caran dipeyive û ev sê car temamê romanê digirin. Di r.13an de dest pê dike. Ji r.17 heta r.38 dewam dike û dorê ji bo du rûpelan heta r.40 dide nivîskêr. Bi dû re ji r.40 heta bi r.163 jî Silêmanê lehengê romanê bûyeran vedibêje. Ev jî diyar dike ku bersiva pirsa kî dê çi bibêje kî ji bo çi dorê digire baş nehatiye dayin. Ev teknîk di romana dinyayê de êdî baş ji hevdu hatiye veçirandin, lê di vê romanê de bersiva pirsên vê teknîkê nehatiye dayin. Ji bo mînaka vê teknîkê mirov dikare li romana James Joyce (Ullyses) û ya Faulkner (Gava ku ez di ber sikratê de bûm) û ya Orhan Pamûkî (Navê Min Sor e) binihere.
6-           Lîse û universitê di vê romanê de gelekî tev li hev bûne. Di r.53an de dibêje “salek diduyê din tê herî zanîngehê“, di r.79an de lîseyê qezenc dike. Di r.80an de universitê dest pê dike. Sîstema perwerdehiya welatê ku Sobarto tê de cih digire ya di romanê de, li gora sîstema kîjan welatî hatiye danîn, ne zelal e. Ya di sîstemê de yan jî di hilbijartina peyvan de pirsgirêkek heye.
7-           Gava ku universitê dest pê dike, di r. 81 de Biroyê hevalê Silêmên ji bo peydakirina xaniyekî berî wî diçe bajarê ku universitê li heye. Lê nivîskar vê yekê ji bîr dike. Di r.89 de dibêje « xaniyekî kirê bi destê min neket, min bi hinek xwendekarên kevn re xanî girt ». Lê bi dû re em dibînin ku ew û Biro di xaniyekî de ne. Di r.96an de dibêje « Biro xaniyekî piçûk ji min û xwe re kirê kiribû. »
8-           Nivîskar bi ferqa çîrok û romanan nizane. Serboriya Şeroyê ku ji nişka ve dikeve romanê û xweha xwe û bavê xwe dikuje ; bûyera Mistoyê qop yê hevalê Silêmên ku serboriya xwe bi hin teşeyên nûjen vedibêje û ku ev çîrok bi serê xwe şaheserek e lê di nava vê romanê de hatiye pelçiqandin, bi serê xwe du çîrokên ji hev jî û ji romanê jî cuda ne. Herweha meseleya Bavê Emşayê û Bêtêriya Hemîdayê jî yek ji van mînakan e. Nivîskêr xwastiye bi van meseleyan atmosfera welatê ku navê wî Sobarto ye bi me bide zanîn, lê vê yekê romana wî ji romanekê bêhtir şibandiye mîhrîcana çîrokên balkêş. Nivîskar hê nizane bê roman çawa tên nivîsandin û hema çawa hatiye ber wî weha nivîsandiye.
9-           Di r.128 de behsa birayekî Mistoyê Qop dibe û tê gotin ku ew li Parîsê dijî û mala wî li ber behreke bêdawî ye. Lê belê, li Parîsê tu behr tuneye ! Birêz Helîm Yûsiv ev agahî ji ku aniye nayê fahmkirin. Li Parîsê bi tenê çemekî mezin heye ku navê wî Sen e û ew jî ne bêdawî ye û firehbûna wî bi qasî çemê Firatê jî tuneye. Di heman mînakê de behsa çavşînbûyina jina wî birayî jî dibe ku mirov fahm nake bê ji bo çi ye. Ji bilî vê mînakê tucarî ne behsa wî birayê Misto û ne jî behsa jina wî dibe. Jina wî birayî frensiz e û çavşîn e û em wê di romanê de qet nabînin û ji bilî vê agahiyê jî nema behsa wê dibe. Divê mirov bizane ku di romanan de di hilbijartina tîp û lehengan de mirov nikare li gora kêfa xwe tev bigere. Çavşînbûyin ne xisûsiyeteke jinên frensî ye. Ger ew jin swêdî bûya an jî alman jî bûya serçavan, lê frensî bêtir esmer in. Ji ber ku behsa Ewropayê bûye, mirov divê behsa xisûsiyeteke vê romanê ya din jî bike. Di r. 109 de hevokeke weha ecêb heye ku dibêje : « ma gelo şewitandin çare ye ? » û weha dewam dike. Leheng dipeyive an nivîskar, ev fikir aydî kê ne ne diyar e. Di r.117 de jî behsa kesên ku êgir ew gihandine hev dibe û navê “sînema-Zekiye Alkan-girtîgeh-ronahî” û teva wan jî navê Mezlûm Doxan dide ku heçî kesên ku bi dîroka tevgerên kurdî û ilhes jî bi dîroka PKKê dizanin, baş dizanin ku Mezlûm Doxan xwe neşewitandiye, lê di 21ê adara sala 1982an de piştî vêxistina çend darikên niftikê ya ji bo pîrozkirina Newrozê çûyê xwe daliqandiye. Em di wê baweriyê de ne ku birêz Helîm Yûsiv jî vê yekê ji me çêtir dizane û belkî wî jî xwastibe behsa vêxistina darikên niftikê bike lê belê di romanê de heke mirov rastiya bûyerê nizanibe weha tê fahmkirin. Kêmaniyeke din ku di hemû romanên kurdî de heye jî ev e ku nivîskar xwendevanên xwe jî mîna xwe dihesibînin. Lê em necbûr in ku berî xwendina vê romanê biçin û hin berhemên din jî bixwînin. Wek mînak, ger em vê romanê wergerînin zimanê milletekî ku kurdan nas nake, xelkê wê deverê dê fahm nekin bê ev roman behsa çi dike.
10-       Di r.18 de dibêje « Kêfxweşî bû dema em herdu li yek bajarî bûn û di yek kolanê re dimeşiyan. Eynî baranê porê me şil dikir. Eynî ezman di ser me re bû. Aniha min nas kir ku şaşitiyeke mezin di hezkirinê de heye. » Ev ne ya wî ye û bêhtir, helbestên tirkî tînin bîra mirov.
11-       Heta dawiya romanê jî şayeseke berbiçav ya dorhêlê û ya lehengan bi xwe jî tune ye. Hê di r. 94an de em fêr dibin ku Silêman bi berçavk e, lê bi dû re ev tê jibîrkirin.
12-       « Nêrgiz, Xwedê ev gewde ji min re şandiye, te jî xwe li serê me kiriye Romyo. » (r.99) Romyo kî ye nayê fahmkirin.
13-       Di 197 rûpelan de 20 caran behsa jina ku ranên xwe hil dide û petrol ji nav diherike dibe ku êdî ji adetê derxistiye. Tevî berga dawiyê dibe 21 car.
14-       Li gora bûyerên ku di romanê de behsa wan dibe ger em kronolojiya romanê derxin : Li gora van bûyeran Silêman divê di sala 1960î de 6-7 salî be. Yanî Silêman divê di navbera 45-50sal kiribe. Lê di romanê de em vê yekê nabînin. Silêman heta dawiyê jî weke xortekî tev digere.
15-       Weke ku me gotibû, di romanê de hertişt sebeba xwe heye. Hingê sebeba bikaranîna deriyan jî diviya zelal bûya. Lê di vê romanê de bikaranîna deriyan ji bilî vekirina beşan ku dikarîbû bi hejmaran jî bihataya kirin pê ve bi kêrî tiştekî din nayê. Ew jî bi awayekî din, belasebeb an jî bê mahne hatiye bikaranîn. Ji xwe di romanên kurdî de gelek awayên weha hene ku mirov nikare tu mahneyê bide wan.
16-       Di r.105 de ji ber ku nivîskar dixwaze behsa hemû xisûsiyetên welatê xwe bike, behsa çend eşiretan dibe û tê gotin ku “berî mehekê yekî Bêrtî hat Belqîs xwast”. Wek fon, an jî ji bo çêkirina atmosfereke civakî bê dayin, mirov dikare di nav re heke pêwîst be û gava ku giring be behs bike. Lê di vira de ew xisûsiyetên civakî ku ji bo çêkirina fonê hatibûn bikaranîn, ji nişka ve ketine nava romanê, çûne lehenga romanê ya sereke xwastiye, lê lehenga sereke qebûl nekiriye. Ji ber ku berê qet behsa vê agahiyê nebûye û bi dû re jî bi temamî tê jibîrkirin, ji bo çi bûyereke weha xistiye nava romana xwe, nayê fahmkirin.
Çend mînak ji xeletiyên gramer û rastnivîsandinê
Beyî ku em têkevin nava detayên ku dê me ji mijara me bi dûr bixînin, em dikarin li vira çend mînakan ji xeletiyên gramera Sobarto û herweha ya weşanxaneya Avestayê bidin. Ji ber ku ev xeletî di gelek berhemên weşanxaneya Avestayê de hene, divê mirov behsa wê jî bike. (Ger ji me were xwastin, em dikarin mînakên hemû berhemên wan yên kurdî derxin.) 1-     « Ew jî bi porê min lîst û bi ser min de giriya » (r.59) Divê weha bûya : Wê jî bi porê min lîst û bi ser mind e giriya. Ev hê baş nehatiye zelalkirin lê gava di dema borî de lêkereke gerguhêz û yeka negerguhêz bêne ba hevdu, cînavk divê tewandî yanî li gora lêkera gerguhêz bête bikaranîn.
2-     « Carekê tenê pelekî piçûçik Hêvî jê re şand. » (r.59) Kê çi şandiye ne diyar e. Ji ber ku Hêvî divê bihataya tewandin. Li gora qaîdeya ergatîvê ev yek mecbûrî ye.
3-     Yekî « xwediyê milyonan –li gor gotina wan- hat wê xwest. (r.60) neynûk vebûye lê nehatiye girtin. Kê kî xwestiye ne diyar e. Dîsa pirsgirêka tewang û ergatîvê.
4-     « Hê carê min wî li zewacê germ dikir. » (r.159 : kî kê germ dike, ne diyar e? Dîsa pirsgirêka tewang û ergatîvê.
5-     (r.61) parantêzek hatiye girtin, lê tu parantêz venebûbû.
6-     (r.153.) Parantêzek vebûye lê nehatiye girtin.
7-     (r.172) parantêzek vebûye nehatiye girtin.
8-     Nivîskar bi wextan nizane. Nizane bê di kîjan formên ravekirin û vegotinan de kîjan demên lêkeran tên bikaranîn. Hayê wî qet ji gramera kurdî tuneye. Mirov bawer nake ku navê tewang û ergatîvê bihîstibe. Lê weşangerê wî yê ku xwedêgiravî weke zimannasekî tev digere, çawa ev xeletî nedîtine, mirov şaş dibe.
Mînak: Mînak: Mînak:
-         Xuya ye tu zû tiştan ji bîr dikî Silo, ew kî bû, heta mirinê ji te hez dike? Nergiz winda bû, diya wê digiriya, Selma digiriya, birayên wê mabûn bêçare:
-         Tenê eger me cihê wê nas kiriba”. (r. 99-100) 10-  Peyva Xwedê carinan mezin carinan piçûk hatiye nivîsandin. (Mînak r. 39 piçûk - 40 mezin hatiye nivîsandin.)
11-  Hin hevokên nîvcohiştî hene. Mînak: 12-  Hin hevokên ku tişt ji wan nayên fahmkirin jî hene. Kenê wê heta bin guhê wê dirêj bûbû. Ez pir kêfxweş im ji nû ve çêdibim. R. 167 Lê bavê min jî kêleka diya min girt. R. 175
Serkevtinên vê romanê
1-     Çîroka Mistoyê qop û teknîka ku di vegotina çîroka wî de hatiye bikaranîn, her çi qas di edebiyata cîhanê de ne nuh be jî, di ya kurdî de nuh e. Ev jî diyar dike ku nivîskar ji teknîk û awayên vegotinê baş fahm dike û ji bo berhemekê cihê serbilindiyê ye ku serê xwe bi wan re êşandiye.
2-     Fantaziya Silêmên ya di şeva daweta Belqisê de gelekî xurt e ku dibêje «di daweta te de divê xwîn bê vexwarin. » Avakirina vê fantaziyê, herika wê û êşa Silêmên gelekî li hevdu dike û kêfa xwendevên tîne ku ev yek jî hejayî pesindayinê ye.
Çavkanî
Nivîsa Îbrahîm Seydo Aydogan di www.nirxandin.com de
Şêxmûs, Lîce
Şêxmûs, gundekî girêdayî navçeya Liceya Amedê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Nahiye
Nahiye (, pirjimar ), çiqekî dabeşkirina îdarî ya Deverkî an herêmî ye. Nahiye bi gelemperî ji hejmarek gundan dihêt dirustkirin. An hindek caran ji komeke bajêrkên biçûk biçuk dihêt dirustkirin. Şêwazê nahiye ji welatek bo welatek dinê cudahî heye.
Li Tacîkistanê, nahiya di asta duyem dihê. lê li Sûriye, Iraq, Lubnan, Urdun, Xinjiang nahiye di asta sêyem de dihêt. Mînek bo meziniyê yekim car bajêr û paşan qaza û paşda nahiya dihêt û di dawiyê de jî gund dihêt. Lê ev yek bi temamî neya piştrastkirinê ye ji ber ku ji welatek bo welatekî dinê ferqî û cûdahî xwe heye.
Waw (tîp)
Waw ( و ) herfa bîst û heftem a alfabeya erebî ye.
Strausberg
Strausberg bajarokekî navçeya (Landkreis) Märkisch-Oderland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Berdeziya Jorîn
Berdeziya Jorîn gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 352 kes (59 malbat) bûn.
Serdeşt (bajar)
Serdeşt, yek ji bajarên parêzgeha Urmiyê û bajarekî binavûdeng a kurd li Îranê ye. 1546 m bilindahiya wê ji ruyê avê ye. Ew li bakûrê rojavayê Îranê li parêzgeha Urmiyê.
Xelkê Serdeştê bi zimanê kurdî zaravayê Soranî Mukiryanî dipeyivin.
Piraniya xelkê Serdeşt ku pêtir ji 125.000 e kurd in.
Navçeyên bajêr u eşîr u êl
Li herêmê êlên Begzade, Gewrek(Gawerk), Beriajî, Milkarî, Pejderî û Mengur dijîn.
World Geodetic System 1984
World Geodetic System 1984 ango WGS84, yek bikaranîna rêvebirîya Pozîsyona Pergal a Giloverî ya koordînat'ê ye.
Awêne
Awêne, mirê(k), ji alav û rûbarên şemareng, ên pirraniya tîrêjan şûnve didin re tê gotin. Awêne şewqvedêrek e. Ji berberî, bijîşkiyê heya fezagerî û pîşesaziyê di gelek warên jiyana mirovan de tê bikaranîn. Di devokên kurdî de xwedîk (xodîk), qodî, hêlî jî tên bikaranîn.
Ferhengoka awêneyê (mirêyê)
Awêneyên berê ji biriqandina hin lajwerdan bû. Mirovan pirr berê pêderxistibûn ku vedêriya tîrêjê gengaz e, lewra xwe di avê de didîtin.
Mirêkên niha ji pelikên zîrav ên şewqvedêr tên çêkirin. Pelikên zîv, bafûn, platîn, hin têkelên kromê û lajwerdên din ên tîrêjvedêr in, li rûyê caman tên zeliqandin.
Şêxmûs, Norgeh
Şêxmûs, gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.
Archail
Archail, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Sebah Zaxoyî
Sebah Zaxoyî, di sala 1952'an de li bajarê Zaxoyê ji dayika xwe bûye, muzîkvan û hunermendekî kurd e.
Jiyana wî
Hunermend Sebah Zaxoyî ji Peymangeha Mamostayan a Hewlêrê derçûye.
Şima Yîsrael
Şima Yîsrael, bi kurtî: Şima, bi maneya "Bibihîze!", duayên tewratê ku li pey vê duayê tên duayên navendî yên pejirandina Cihûtiyê ne.
Tê pejirandina vê yekê heye ku xwedê yek e û yekane ye û herwiha ferman û emrên bingehîn yên Cihûtiyê jî:
Naveroka duayê bi Îbranî rojê du caran tê xwendin (sibehî bi kaziba sibê re û êvaran bi rojava re).
Hemzeşêx
Hemzeşêx, bajarekî girêdayî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.
Agapornis
Agapornis, celebek çûkên biçûk e ku ji famîleya Agapornithinaeyê ye.
Erlenbach bei Kandel
Erlenbach bei Kandel şaredariyeke navçeya (Landkreis) Germersheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Fyresvatn
Fyresvatn, goleke di nava sinorê parêzgeha Telemarka Norwêcê de ye. Fyresvatn gola pêncemîn kûrê Norwêcê ye û kûrahiya golê 377 mêtre ye.
Birhan Mehabad
Birhan, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Jynx Maze
Jynx Maze pornostêrkeke amerîkan e. Jynx li Kaliforniya hatiye dinê. Heta niha beşdariya 132 fîlmên porno kiriye.
Chigny, Aisne
Chigny, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Jynx Maze
Tevebuna Sektorê
Jynx di sala 2010an de hîn 20 salî bu se teve vê sektorê bu.
Qapûcî
Qapûcî, gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.
Jynx Maze
Taybetî Fîzîkî
Rengê Çavê Wê = Çakar Rengê Porî Wê = Çakar
Berdesor, Ûrmiye
Berdesor gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 207 kes (35 malbat) bûn.
Wriezen
Wriezen bajarokekî navçeya (Landkreis) Märkisch-Oderland li Brandenburg, Almanyayê ye.