cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Asîda amînî
Asîdên amînî û rêkxistina pH-ya hawîrdorê
Asîdên amînî di gîraweya pH-ya nêtar (neutral) de bi gelemperî bi şêweyê îyonên ducemser in. Ango di xaneyê de koma karboksîl (—COOH) hîdrojenek dide û dibe îyona (—COO )-. Herwisa koma amîn (—NH2) jî hîdrojenek digire û dibe îyona —NH3+. Bi vî awayî koma karboksîlî ya asîda amînî bi bargeya negatîf, koma amînî jî bi bargeya pozîtîf tê barkirin. Ji ber ko koma karboksîl û koma amîn a asîdên amînî hîdrojen berdidin an jî hîdrojen werdigirin, asîdên amînî wekî rêkxistinerê pH-yê (buffer) kar dikin û xaneyê ji guherîna pH-yê diparêzin.
Asîdên amînî wekî molekulên amfoter (bî înglîzî: amphoteric) tên navkirin. Di hawirdora asîdî de koma amînî ya asîda amînî mîna baz (tift) bi asîda hawîrdorê dikeve reaksiyonê û asîdiya hawirdorê hinek kêm dike. Herwisa di hawirdorek alkalî de koma karboksîl jî mîna asîd bi baza hawîrdorê dikeve reaksiyonê û asta alkalîbûna hawirdorê hinek kêm dike. Ango asîdên amînî ji ber taybetmendiyên xwe yên amfoterî, pH-ya hawirdorê rêk dixin.
Hemû asîdên amînî di şileya laş a derdora pH-ya ≈ 7- 7.4 de bi şêweyê iyonî ne. Koma karboksîlê bi bargeya negatîf, koma amînî jî bi bargeya pozîtf barkiriyê. Heke di molekulek de bargeya negatîf a komek û bargeya pozatîf a koma heman molekulê yeksan bin ew molekul wekî molekula zwîtterîon (bi almanî: zwitterion) tê navkirin. Peyva “zwitter” di zimanê almanî de ji bo rewşa duregbûnê an jî hermafrodîtiyê tê bikaranin. Hemû asîdên amînî di pH-yek taybet de zwîtterîon in. Asîdên amînî yên necemsergir û yên cemsergir û nebibargeyî di laş de di rewşa zwîtterîon de ne. Asîdên amînî yên cemsergir ên bargeyî jî di pH-yek diyarkirî de digihîjin asta zwîtterîonê. Zwîtterîoniya asîdên amînî kar dike bo rêkxistina pH-ya xaneyê an ji şileya laş.
Corên asîdên amînî li gor rewşa cemsergiriyê
Ji ber ko di hîn beşên proteînê de, di navbera zincîrên talî de girêdan ava dibe, pêkhateya kîmyayî ya zincîra talî girîng e ji bo pêkhateya proteînê. Ango zincîra talî (koma fermanî) bandor li ser şêweya proteînê dike. Asîdên amînî li gor taybetmendiya kîmyayî ya zîncîra talî tên polenkirin. Di zîncîra talî de rewşa dabeşbûna bargeyên karabe ya bi şeweyê neyeksanî, wekî cemsergirî tê navkirin.
Asîdên amînî yên necemsergir
Pirraniya asîdên amînî zincira talî ya necemsergir (bi îngîlîzî: nonpolar) lixwe digirin. Neh asîdên amînî zincira talî ya necemsergir lixwe digirin. Koma fermanî(R) ya van asîdên amînî -CH2 an jî -CH3 lixwe digirin. Alanîn, valîn, lusîn, îzolusîn, prolîn, fenîlalanîn, metîonîn, trîptofan û glîsîn asîdên amînî yên necemsergir in.
Asîdên amînî yên cemsergir û bibargeyî
Hin asîdên amînî cemsergir in (bi înglîzî: polar) û zincîra talî ya bargeyî (bi înglîzî: charged) ya bi bargeya pozîtîf an jî ya bi bargeya negatîf lixwe digirin. Di vê komê de şeş asîdên amînî cih digire. Zincîra talî ya van asîdên amînî îyonê asît an jî îyonê baz lixwe digirin. Lîzîn, arjîn, pîrolîzîn û hîstîdîn asîdên amînî yên bi taybetmendiya baz (tift) in. Asîda glutamî û asîda aspartî jî asîdên amînî yên bi taybetmendiya asîd in.
Asîdên amînî yên cemsergir û nebargeyî
Hinek ji asîdên amînî cemsergir in lê zincîra talî ya nebargeyî (bi înglîzî:uncharged) lixwe digirin. Koma asidên amînî yên cemsergir ên nebargeyî ji şeş asîdên amînî pêk tê. Sîstîn, tîrozîn, glutamîn, asparajîn, trîonîn, serîn û selenosîstîn aa yên cemsergir ên nebargeyî ne. Ji xeynî sîstînê, di pêkhateya zincîra talî ya van asîdên amînî de oksîjen an jî koma hîdroksîl (OH) cih digire.
Asîdên amînî yên aromatî
Zincîra talî ya hin asîdên amînî, molekulek xelekî ya şeşgoşeyî lixwe digre, ji van asîdên amînî re tê gotên asîdên amînî yên aromatî (bi înglîzî: aromatic amino acids). Ji koma asîdên amînî yên necemsergir, fenîlalanîn û trîptofan di vê kome de jî tê polenkirin. Herwisa tîrozîn jî li gel koma asîdên amînî yen cemsergir ên bêbargeyî, di vê komê de jî tê polenkirin.
Dijavbûn û avxwazbûna asîdên amînî
Asîdên amînî li gor taybetmendiya dijavbûn an jî avxwazbûna koma fermanî (koma talî), di du beşan de tên polenkirin; asîdên amînî yên dijav (bi înglîzî: hydrophobic) û asîdên amînî yên avxwaz (bi înglîzî: hydrophilic).
Asîdên amînî yên dijav, molekulên avê then (pal) didin, loma di hawirdorek avî de aa ya dijaw, di aliyê navî yê proteînê de, ji avê dûr cih dibe. Asîdên amînî yên dijav di hawirdora avî ya bi bi pH-ya nêtar (pH ≈ 7) de îyonîbûn (ionize) nabin, di avakirina bendên hîdrojenî de cih nagirin. Asîdên amîni yên necemsergir dijav in.
Asîdên amînî yên avxwaz di hawirdora avî de çalak in, li aliyê derveyê proteînê de cih digirin û dikarin bendên hîdrojenê ava bikin. Asîdên amînî yên cemsergir avxwaz in. Asîdên amînî yên avxwaz dabeşê sê koman dibin; aa yên cemsergir ên bêbargeyî, aa yên cemsergir ên bi koma talî ya bi bargeya pozîtîf (asîdî), aa yên cemsergir ên bi koma talî ya bi bargeya negatîf (bazî (tiftî). Asîdên amînî yên ko di koma talî de koma karboksîlê lixwe digirin û bi bargeya negatîf barkirî ne aa yên asîdî ne.(asîda glutamî û  asîda aspartî). aa yên ko di  koma talî de koma amînî lixwe digirin û bi bargeya pozîtîf barkirînê, aa yên bazî (tiftî) ne. Pîrolîzîn, lîzîn, hîstîdîn û arjînîn aa yên bi taybetmeniya bazî ne. Ji ber ko di asîdên amînî yên asîdî û bazî de koma talî cemsergir e, koma talî yê van asîdên amînî jî avxwaz e.
Deryaya Sor
Deryaya Sor (erebî: البحر الأحمر, al-Bahr al-ahmar, bi îbranî: ים סוף, Yam Suf; tigrînyanî: ቀይሕ ባሕሪ, QeyH baHri) deryayeke mezin e. Ew teqrîben 450.000 km² mezin e. Ev derya di navbera Asya û Afrîkayê de ye.
Gol
Deryaya Sor di bakûrê digê Deryaya Navîn û di başûrê da jî Deryaya Erebî di nav Okyanûsa Hindî da.
Dewlet
Ev dewletên Afrîkayê digihên Deryaya Sor:
Ev dewletên Asyayê digihên Deryaya Sor:
The Hunger for More (albûm)
The Hunger for More (kurdî: Birçîbûna bo hê bêhtir) albûma yekê ya rapvanê amerîkî Lloyd Banks e. Ew di sala 2004'an de derket. Hilberînerên vê albûmê ev in: 50 Cent, Eminem, Havoc, Ron Browz, Thayod Ausar, K1 Mil, Hi-Tek, Timbaland, Scram Jones, Chad Beat, Sha Money XL, Greg "Ginx" Doby û Black Jeruz.
Stran
Li ser CD ev stran ser in:
Noroy-sur-Ourcq
Noroy-sur-Ourcq, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Birîxan
Birîxan, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Zarofa
Zarofa (tr.: Zorova) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.
Gottmadingen
Gottmadingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Konstanz li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Şigiftîka Jorîn
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 240 kes (44 malbat) bûn.
Taxa Nû, Tilorana Jêrî
Taxa Nû, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Cumiès
Cumiès, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Storsjøen (Rendalen)
Storsjøen (Rendalen), goleke di nava sinorê parêzgeha Hedmarka Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 75,11 km û bilindahiya ji asta deryayê 259 mêtre ye.
Şilopilo
Şîlopîlo (, gundekî bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.
Bredevoort
Bredevoort, bajarekî bi ser herêma Gelderlanda Holendayê ye.
Mohemedkendî, Serab
Mohemedkendî, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Saint-Guilhem-le-Désert
Saint-Guilhem-le-Désert, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Tilorana Jorî
Tilorana Jêrî, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Hesarî Köxa Reza
Hesarî Köxa Reza, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Hof, Bavyera
Hof bajarekî xweser e li Bavyera, Almanyayê, û paytexta navçeya Hof e.
Serukanî Pelasan
Serukanî Pelasan, gundekî bi ser navçeya Berdereşê ya parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Belavok
Belavok kaxezî ya nivîskî ye ku peyamek veguhestin û belav dike. Lê belavok bi gelemperî weşandî nabin, bi gelemperî tenê yek carî, û ew wekî berhemên çapandî têne kategor kirin.
Pirsa Kerkûkê
Bingeha pirsa Kerkûkê digihe serdema osmaniyan da, dema osmanî belva bû, parêzgeha Mûsil bi taybetî jî Kerkûk di nav osmanî û dewletên Ewropayê de bû pirsgirêkeke mezin. Ji ber ku osmaniyan digot ev der yê me ye, lê xelkê deverê jî nedxwast. Ev pirsgirêk piştî Tirkiye hatiye avakirin di navbera van dewletan de hate çareserkirin. Lê niha kurd li Kerkûkê bûn desthilat lê tirk ji ber vê dibêjin Kerkûk axa me ye. Piştî 2003ê ku DYA kete nav axa Îraqê kurdên vir bûn xwedî statû. 2017ê kurdan ala Kurdistanê li Kerkûkê daliqand û biryara beşdarbûna giştpirsiya serxwebûna başûrê Kurdistanê jî bû sebebek ku taybetî dewleta tirk û Îran tehdîdan li kurdan bikin.
16ê adara 2017ê parêzgarê Kerkûkê Necmedîn Kerîm bi fermî ferman da ku bi helkefta cejna Newrozê, alaya Kurdistanê li kêleka alaya Iraqê li ser hemû avahî û dezgehên fermî were bilindkirin. 3 roj din bi serokayetîya Necmedîn Kerîm alîyên sîyasî civînek din lidarxistin û li pişt vê biryarê sekînîn û bi lezgînî ji Encûmena Parêzgeha Kerkûkê biryarek fermî bide. Piştî vê fermanê encûmena Kerkûkê 28ê adarê de kombûnek fermî pêkanî ku ala were bilind kirin an neyê bilind kirin. Di vê kombûnê de encûmena Kerkûkê biryara alaya Kurdistanê li ser dezgehên fermî yên bajêr hate dayîn. Her çend Ereb û Tirkmenan li dijî vê civînê derketin û ev civîn boykot kirin .Lê hêjayî gotinê ye ku di meclîsa Kerkûkê de 25 endamên Kurd, 9 endamên Tirkmen û 6 endamên Ereb hene. Li ser vê parlamena Îraqê civînek li ser Kerkûkê pêk anî ku di ev civîn ji alîyê Kurdan hate boykot kirin, di vê civînê de biryara daxistina ala Kurdistanê hate dayîn. Tê angaştkirin ku serokê parlamena Îraqê Selîm Cuburî berî vê civînê li gel Balyozê Îranê civîyaye. Piştî biryara parlamena Îraqê, Parêzgarê Kerkûkê Necmeddîn Kerîm daxuyanî da û ev biryar şermezar kir û got em guh nadin vê biryarê .Serokê encûmena Kerkûkê Rêbwar Talebanî jî ev biryar rexne kir û got ku Selîm Cuburî bêalî ji destdaye.
Piştî biryara Kerkûkê li bajarokên Dubiz û Daqûqê jî alaya Kurdistanê li ser dezgehên fermî hate bilindkirin.
Her çend ereb û tirkmen li dijî vê biryarê bin jî hinek eşîr wek serokê eşîra Cibur Şêx Mesrûr Nacî got ku li gel wê yekê de ne ku, li ser dazgehên fermî yên hikûmetê li bajarê Kerkûkê alaya Kurdistanê were bilindkirin.
Berdevkê Wezareta derve yê Îranê li ser pêngavê nerazîbûna xwe nîşan da.
Piştî van bûyeran li dijî hildana alaya Kurdistanê li ser avahiyên hikûmî yên Kerkûkê, tirkmenên bajêr gilî li dijî Serokê Encûmena Parêzgeha Kerkûkê Rêbwar Talebanî tomar kiribûn. Dadgeha Federalî ya Iraqê biryar da bû ku 2ê gelawêja 2017an civînekê li dar bixe ser vê meselê lê ji bo 24ê gelawêjê hate paşxistin. hatibû diyar kirin ku Rêbwar Talebanî di 24ê tîrmehê de were darizandin lê dadgeh dîsa hate paşxistin. 17ê tebaxê 2017ê darizîna vê meselê xelas bû û Dozgeriya Bexda ya Îdarî biryar da ku bilindkirina alayê Kurdistanê ne yasayî ye û mesrefên hemû dozê jî dê Rêbwar Telebanî bide.
Mieser
Mieser an Mehser, taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 1912an de bûye tax.
Pirsa Kerkûkê
Alîkarê Serokê Encûmena Kerkûkê Rêbwar Talebanî ragihand ku ew dê pirsa giştpirsiya serxwebûnê bikin di rojeva encûmena Kerkûkê de û dê gotûbêj bikin. Encûmena Wezîrên Îraqê jî dibêje bêyî ku hindek şert neyên cîh, li Kerkûkê hilbijartin nabe ku bê kirin.
Bi dûçûna endamên YNKê li Kerkûkê nêzî 400 leşkerên tirkmenî hene ku serbixwe ne û ji aliyê tirkan hatine perwerde dikin. Çend bibêje ev gûvaşa li ser Kerkûkê zêde dike jî, serokê vê grûba çekdar dibêje ku agahiya Necmedîn Kerîm ji me heye. Şêwirmendê Partiya Tirkmenelî Elî Miftî di derbarê pirsgirêka Kerkûkê de dibêje ku divê Kerkûk bibe herêmek taybet û xweser. Her wiha Serokê Eniya Tirkmeniya Iraqê Erşed Salihî jî dibêje ji bo van herêmên pêkvejiyan tê de heye, divê em tirkmen û kurd li hev bikin.
Wezaretên Petrolê ya Îranê û ya Îraqê li ser petrolên Kerkûkê peymanek nû destnîşan kir ku dixwazin ji bo petrolên Kerkûkê komîteyek hevbeş pêkbînin û xeta petrolê ji Kerkûkê bo parzûngehên Îranê were avakirin,. Berpirsê PDKê yê Kerkûkê jî dibêje ku ev peyman dê krîzên mezin derxe holê.
29ê gelawêja 2017ê de encûmena Kerkûkê civînek pêkanî ji bo teklîfa beşdarbûna giştpirsiyê. Di vê civînê de ji 41 yek endaman 15 endaman ku ji Ereb(6) û Eniya Tirkmenan(9) pêk tê ev civîn boykot kirin, 26 endaman deng dan û di encama dengdanê de bi 24 dengan hate qebulkirin ku Kerkûk dê beşdarî giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê bibe. Hêjayî gotinê ye ku ev her 24 kes endamêna Listeya Bratîne. Piştî vê biryarê yekemîn helwest ji Tirkiye hat. Wezareta derve ya Tirkiyê jî berî ku hikûmeta Îraqê helwesta xwe nîşan bide, dijatiya xwe li dijî biryara Kurdan daxuyand. Eniya Tirkmenan jî biryara encûmena Kerkûkê red kir. Her wisa Eniya Tirkmenan ji Bexda xwest ku ew jî li dijî Kurdan helwesta xwe nîşan bidin. Serokwezîrê Îraqê Heyder Ebadî jî di konferanseke medyayê de helwesta xwe nîşan da û got ku ev biryar şaş e. Piştî van helwestan Îranê jî Encûmena Kerkûkê tehdît kir ji vê biryara şaş, provakatîf vegerin.
13ê îlona 2017ê serokê herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî serdana Kerkûkê kir û li gel rêxistinên sîyasî û medenî re hevdîtinên girîng pêkanî.
14ê îlona 2017ê bi daxwaza serokwezîrê Îraqê Heyder Ebadî ji bo ji kardurxistina parêzgarê Kerkûkê kom bû û biryara ji kar avêtina Necmedîn Kerîm kirin .Necmedîn Kerîm jî dibêje tenê Encumena Parêzgehê dikare ji Parêzgarê Kerkûkê baweriyê werbigre û wî ji kar dûr bixe, ne ku Serokê Parlementoyê û Serokwezîr .Serokê Herêma Kurdistanê Mesud Barzanî ev biryare bi tundî şermezar kir û got Necmedîn Kerîm ji aliyê xelkê Kerkûkê ve hatiye hilbijartin. Dewam kir û got ku em vê biryarê bicîh naînin .Civata Parêzgeha Kerkûkê biryara parlamen û hikûmeta Iraqê ya derbarê dûrxistina Parêzgarê Kerkûkê Necmedîn Kerîm de red kir.
19ê îlona 2017ê de di dema bangaşeya giştpirsiya serxwebûna Başûrê Kurdistanê de alozî derket û pasewanên baregeha Tevgera Neteweyî ya Tirkmenî li Kerkûkê teqe li girseya kesên bangaşekarê giştpirsiyê kirin. Di encamê de kesekî jiyana xwe ji dest da û 5 kes jî birîndar bûn. Ew kesê ev cerîme kirî, hate girtin.
Dagirkirina Kerkûkê
29ê îlona 2017ê Hikûmeta Federal ya Îraqê biryar da bû ku herêmên wek Kerkûk bixe nav destê xwe. 13ê cotmeha 2017ê Artêşa Îraqê û Heşdî Şabî operasyona dagirkerî li dijî Kerkûkê da destpê kirin. Kerkûk di navbera çend seetan de kete nav destê Heşdî Şabî bi taybetî jî Esayîb Ehlî El Heq û artêşa Îraqê. Şerekî mezin neqewimî. Dibe ku hevpeymaniyek li navbera hêzên Îraqî û hêzên Kurdî hebe. Fermandariya Giştî yê Pêşmergeyên Kurdistanê got ku xiyaneteke mezin li dijî Kurdistanê hate kirin ku hin hêzên Kurd alîkariya Haşdî Şabî kir ku Kerkûkê dagir bikin. Rêxistina dagirker Esayîb Ehlî El Heq jî di daxuyaniya xwe de spasiya serkirdeyên YNK kir ku li gor berjewendiyê Îraqê helwest nîşan dan. Her wisa hêjayî gotinê ye ku roja şemiyê serokê Feyleqa Qudsê ya Êranê Qasim Silêmanî serdana mezara serok Mam Celal kir. Serokkomarê Îraqê Fûad Masûm dûrxistina Necmedîn Kerîm ji kar erê kir.
Hilzingen
Hilzingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Konstanz li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Zeytir
Zeytir (tr.: Kırıktaş) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.
Kela Gavana
Kela Gavana, mezrikeke Celika ya bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Haydar Diljen
Mabêndê serrandê 1971 û 1980 di çend finî kewt hepis û vijiya. Ci rê xeylê dawey abiyay.
Komelandê malîman di zî aktif kar kerd. 1973-1974 di serokeya Şûbada TOB-DERi ê Sêwregi kerd. 1975 di bî sekreterê Şûbada TOB-DERi ê Diyarbekirî. 1978 di, Anqere di, kongredê "TOB-DER"i di malîmê Diyarbekirî temsîl kerdî.
1982 di welat ra vijiya teber. Nezdiyê serê Sûriye di mend. Dima nîsanda 1983ni di şi Swêd û wija di ca bî.
Haydar Diljen 1984î ya nata yo ki Swêd di mahlîmeya kurdkî keno.
Heta nika panc kitabê dersi nuştê. Nînan ra yew kitabê alfabada dimilî yo, Ziwanê Ma/Alfaba. Kovarandê Armanc, Berbang, Medya Güneşi, Çira, Vate, Avaşîn, Welat, Hîwa di, bi kirdaskî û dimilî (zazakî) ziwan, kultur û siyasetî ser o xeylê maqaley nuştî. Haydar Diljen zewijiya yo û bi namedê Şîlan, Arjen û Diljenî ya hîrê qeçê ci estê. Haydar Diljen endamê redaksiyondê kovarda Vateyî yo. Bi kirdaskî û dimilkî ya mektebên da înterneti viraşta.
Girêdanên derve
Haydar Diljen Mamoste û nustox Haydar Diljen serra 1951 de Sêwregi de, dewa Xerzinoy de ame dinya. dibistana destpakerdene dewa Bilêrize de qedênê. 1970 de Amed de wendişê mahlîmeyda dibistana destpakerdene qedêna û dewênda Sêwregi de dest bi mamosteyey kerd. 1974 de kewt Enstîtuda Perwerdeyey ê Diyarbekirî. 1977 de na wendegehe qedênê û bî malîmê dersa ziwan û edebiyatê tirkî û Diyarbekir di dest bi kar kerd. Eynî serrê de zewijiya. 1980 de cûntaya eskerey ci kar ra eşt. Mabênê serranê 1971 û 1980 de çend rey kewt hepis. Ci rê xeylê dawey abiyay. Komelandê malîman de zî aktif kar kerd. 1973-1974 de serokeya Şûbada TOB-DERi ê Sêwregi kerd. 1975 de bî sekreterê Şûbada TOB-DERe ê Amedî. 1978 di, Anqere di, kongredê "TOB-DER"i di malîmê Amedî temsîl kerdî. 1982 di welat ra vijiya teber. Nezdîyê serrê Sûrîye de mend. Dima nîsana 1983ê de şi Swêd û wija de ca bî. Haydar Diljen 1984î ya nata yo ke Swêd de mahlîmeya kurdkî keno. Heta nika des kitabê dersa kurdkî nuştê. Înan ra yew kitabê alfabaya dimilî (zazakî, kirmanckî, kirdkî) yo, Xeylê kitabê domanan swêdkî ra çarnayê kirmanckî. Ziwanê Ma/Alfaba. Kovarandê Vate, Armanc, Berbang, Medya Güneşi, Çira, Avaşîn, Welat, Hîwa de, bi kirdaskî û dimilkî (zazakî, kirmanckî, kirdkî) zafêr ziwan ser o xeylê maqaley nuştî. Heta nika bi seyana panel û konferansan de ziwan û perwerdeyî sero semînerî dayê. Haydar Diljen Serra 1996î û nata yo ke Grûba Xebate ya Vateyî de kirmanckî ser o xebitêno. Haydar Diljen zewijiya yo hîrê domanê ci estê.
Antwerpen
Antwerpen, Anvers, an jî Antwerp bajarekî Belçîkayê ye û paytexta parêzgeha Antwerpens li herêma flaman e. Bi nifûsa xwe ya 520.504 ew bajarê herî qelebalix ê Belçîkayê ye, û bi nifûsa metropolîtan a li dora 1.200.000 kes, piştî Brukselê bajarê metropolê yê duyem e. Antwerp li ser Çemê Scheldt e, ji hêla çemê Westerschelde ve bi Deryaya Bakur ve girêdayî ye. Ew bi qasî 40 kîlometre (25 mi) bakurê Brukselê, û bi qasî 15 kîlometre (9 mi) başûrê tixûbê Holendayê ye. Li bajêr mêvandariya Olîmpiyadên Havînê yên 1920 hat kirin.
FolderShare
Di sala 2002'an de endustriya muzîke bi serkeftî derîye Audiogalaxy, bernameya P2P ko wêrise Napsters girtibû girtin, Niha serkare Audiogalaxy berî, Michael Merhej, bi bernameyek nû ji bo sîstema P2P vegeriya. FolderShare.
FolderShare veke ku navê ve dibeje lihevparîkirina belgedank û dosîye, Tu dikare dosîyeke çebike û tije belgedanke ku tu dixwaze bi heval û xelkê ji her terefê dinye re belavbike, Taybetî ez bawerdikim gelek mirovên kurd ko astengîye ji bo peydekirina klame dengbêjên kurdî dikşînin çareser bibe.
Bi FolderShare tu dikare wêne, belgedankê musîk, zip, rar, iso, bin, cue, doc parîbike, Varê ewledarîye de jî qeysa FolderShare ji gelek bernameyên dinî P2P parastire, Hemû pêwendî bi alîkariya şîfrekirinek 256-bit derbasdibe, Herveha komunîkasyon jî bi bawernameya-RSA hatîye parastin, Di bernameye de funskiyona lêgerîne tuneye, ji ber vilo parîkirina bernameyen cerdevan (pirate) hatîye sînorkirin
Bernama FolderShare belaş e, tu dikarî ji malpera van dakişîne, Le ji bo xelkê ko funksîyonen hêzdartir dixwazin dive bibin abone, li gorî şopana malpera FolderShare tu spyware têde tuneye, Bername heta niha tene ji bo Windows lihevhatîye.
Çaxe Audiogalaxy hate girtin û ket nav rûpelên dîroke, Michael Merhej şîrketek bi navê ByteTaxi li Texas damezirand. Piştî Pêşvebirênên bi sala şîrketa van niha bernameya P2P, FolderShare teqdîm dikin. ”Me xwest xwegihandina belgedanka hêsantir bikin, heta yek dikaribe gelek kompûtera bikarbîne” dibeje Michael Merhej û berdewam dike, ” Min bixwe pirsgirek dîtin, em dixwazin xelk hêsantir li ku be xwebigihînin belgedanke xwe”
Le Nouvion-en-Thiérache
Le Nouvion-en-Thiérache, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Birye
Birye, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Graie
Graie di mîtolojiya yewnanî de cureyeke canewaran e. Xulamên xwişkên xwe Gorgon an in. Se kesan pêk tên navê wan Pephredo, Enyo û Dîno ye. Kesandina kal-pîr bunê ne.
Pîr û gewr hatine dinê û her dem jî wisa jiyane. Pişte wextên dereng civaka kevnar de kesên pir sik, xwedî yek çav yek diran û hewcehiyan wan bi perûkê heye dihat teswîr kirin. Perûkekî wan hebû çaxê yekî dixwasta bête dinê perûkê jî we dibir.Di mitolojiya yewnanî de leheng Perseûs diran, çav û perûkê wan ji bo agahiyekî ji wan stand paşê agahiyê dixwast ji wan stand û disa diran, çav û perûkê wan dane wan.
Xirbe Piz
Xirbe Piz (tr.: Yeniköy) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.
Şêxzîlan
Şêxzîlan, gundekî bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.
Şigiftîka Jêrîn
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 169 kes (40 malbat) bûn.
Cuxac-Cabardès
Cuxac-Cabardès, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
TCP/IP
TCP/IP kurtnivîsa Transmission Control Protocol/Internet Protocol e. Nave berhevoka yekûna protokolen komunîkasyon herveha di nav de komunîkasyona înternet ku em îroj dikarin pêktînine. esehiya TCP/IP du protokole (transport layer û network layere li gor modela OSI), Le teswîrkirina bikaranînede hemû refikê protokole ku ji IP te jêîstifadekirine, vek protokolen FTP, Telnet, SMTP û UDP. Gelek Operatîf sisteme Tore ku protokelen xweyî taybet bikartînin li TCP/IP jî hevlihatîye vek (Novell NetWare û Windows NT).
Başkîrya
Komara Başkîr, Başkîrya , komara Başqîran (bi başkîrî: Башҡортостан, Başqortostan; bi rûsî: Башкортостан, Başkortostan yan jî Башкирия, Başkîriya). Di 11ê çiriya pêşîn a 1991ê de li Federasyona Rûsyayê statuya xweseriyê wergirtiye. Rûpîvana wê 143.600 km2, paytexta wê Ûfa û hêjmara nifûsa wê jî 4 milyon e.
Buren
Buren, bajarekî bi ser herêma Gelderlanda Holendayê ye.
Keban
Keban yek ji navçeyên Mezrayê ye. Rûber 543 km², bilindahî ji rûyê deryayê 780 m ye. Hejmara niştecihên navendê (di sala 2000'î de) 6.577 û bi tevî gundan jî 9.210 e. 30 gund girêdayî Kebanê ne. Gelê herêmê, ji xeynî karmendên dûgela Tirk, hemî ji Kurdan pêk tê. Keban li ber Çemê Bazirganê ye. Li rojavayê Mezrayê dikeve. Erdê navçeyê çiyayî ye û daristan nemane. Aboriya gel li ser çandinî, xwedîkirina ajalan e. Karê masîgeriyê û mozhinguviyê jî heye.
Şûke
Şûke, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Encûmena Parêzgeha Kerkûkê
Encûmena Parêzgeha Kerkûkê yek ji encûmenên parêzgehên Îraqê ku piştî ketina rejîma be'es a Sedam Huseyn di nîsana 2003an de hate sazkirin. Encûmena Parêzgeha Kerkûkê bi dûçûna hilbijartinên 2005ê ya Îraqê hatiye dabeşkirin.
Rezgah
Rezgah, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Encûmena Parêzgeha Kerkûkê
Encama hilbijartinê wiha ye :
Hesarî Biçûk
Hesarî Biçûk, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Ebdulkerîm Surûş
Ebdulkerîmê Surûş (bi Farisî عبدالكريم سروش, bi Inglîzî ‘‘Abdolkarim Soroush‘‘), yek ji navdartirîn hizirvan, feylesûf û Mewlana-niyasên nûdemên Îranî ye.
Jînenîgar
Ebdulkerîm li sala 1945‘ê li Tehranê hat dinyayê. Dawîtirîn qonaxên xwîndina dibistanê li Debîristana Elewî li Tehran qedandin. Li zanîngehê dermanzanist xwînd.
Hema piştî serkevtina Şoreşê vegeriya Îranê û li Bingehê Fêrkirina Dersdêran li Tehranê wekî dersdêr damezriya. Wî pirtûka xwe ya pêşîn ko li Britanyayê nivîsîbû bi navê ‘‘Zanist û Biha‘‘ (Danêş ve Erzêş) li Tehranê çapkir.
Piştî hatine serdesthilatê ya Komara Îslamî ya Îranê bo heyama 2 salan hemî zanîngehên Îranê hatin daêxistin. Destekeka heft kesî bi firmana Ayetullah Xomeynî hat destnîşankirin ko berpirsyarî ya wê rêxweşkirin ji bo jinûvevekirina zanîngehan bû. Evdilkerîm yek bû ji wan kesan. Paşî ji ber hindek lihevnegirtinan wî jikarvekêşana xwe ji wê destekê ko bi navê Civata Bilind ya Şoreşa Ferhengî dazanîn û ji wê demê heta evro çi karekê dewletî qebûlnekirîye.
Piştî ko li kovareka navdara Îranî bi navê Keyhanê Ferhengî gotarek bo navê ‘‘Bertesikkirin û Berfirehkirina Bîrdoziyane ya Şerîetî‘‘ ew kovar hat daêxistin. Dr. Evdilkerîmî û hindek hevalên wî ko li wê kovarê kar dikir kovareka dî bi navê ‘‘Kiyan‘‘ê belavkir. Ew kovar li salên destpêkê li piştî Şerê Îran û Îraqê yek ji bandordartirîn kovarên hizrî yên Îranê bû. Rêjîmê kovar daêxist. Piştî hingî givaşa hukmetê li ser wî hergav zêde dibûn. Çend caran gotarên wî û dersên wî li zanîngehên Îranê bi awayekê nebajêrwarane ji layê tundrêyên Îslamî ve hatine şêwandin. Wî êdî cane xwe jî di bin gefeyê da didît. Ji sala 2000‘ê were kêmtir li Îranê dimînit û piraniya deman li derveyî welatî ye.
Felsefeya Surûşî
Hizra bingehîna Evdilkerîmî ew e ya di kitêba wî ya navdar, ‘‘Bertesikkirin û Berfirehkirina Bîrdoziyane ya Şerîetî‘‘ da hatîye. Ew dibêjit ko dîn wekî tiştekî esmanî û Xudêyî tiştekê pîroz û negihor e. Lê ew tiştê ko ew bi navê ‘‘şerîet‘‘î binavdikit, têgehiştina me mirovan ji wî dînî ye. Zanîna Dînî anko şerîet wekî her zanîneka dî ya mirovî li ber tirsa şaşiyên me mirovan e. Dînê esmanî kirasê erdî liber xwe dikit. Kin dibit, dirêj dinit û şaşî tê dikevin û ew şaşî bi aqilê tevane yê mirovan dihên rastvekirin.
Ew bawer e ko çi mirovekî hemî zanîn li nik nine û rastî berhemê xebata tevaneya hemî zanînweran e. Demokrasî wekî biyava vê pardarî ya tevane ji bo vedîtina rastiyan yek ji bingehên parastina her dînekî ye. Hizriîna çi kitekesekî an komekê an rêbazeka dînî an siyasî nikarit bibit tefsîra yekane ya dînî. Lewma ew dijberî tefsîra firmî radiwestit. Ew dibêjit ko Aydîyolocî tiştekê gelek bertesiktir ji dînî ye û Aydîyolociyan komek an desthilatek (wekî Partiya Komyonîst) heye ko tefsîreka fermî ji wê aydîyolociyê didit. Lê dîn ji wê gelek berfirhtir e. Ev bawerî ya wî bi berfirehî di kitêbekê da (Qelewtir ji Aydîyolocîyê) hatîye behskirin.
Helo Belo
Helo Belo (tr.: Y.Taşyalak) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.
Lahn-Dill-Kreis
Lahn-Dill-Kreis, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Hessen, Almanyayê ye.
Xelata Rafto
Xelata Rafto xelata bîranîna Professor Torolf Rafto ye ku her sal ji kesên li warê mafên mirovan dixebitin re tê dayîn.
Siwar, Dutax
Siwar, gundekî bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.
Qarmîş
Qarmîş (bi tirkî: Karmış), gundekî bi ser navçeya Qereçana Erzîromê ve ye. .
Kaufbeuren
Kaufbeuren bajarekî xweser e li Bavyera, Almanyayê.
Vermunden
Vermunden, goleke di nava sinorê parêzgeha Hedmarka Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 20,68 km û bilindahiya ji asta deryayê 215e mêtre ye.
Helo Belo Mala Fatê
Helo Belo Mala Fatê (tr.: A.Taşyalak) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.
Hohenfels, Konstanz
Hohenfels şaredariyeke navçeya (Landkreis) Konstanz li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Aboriş
Aboriş, Ebûrîş, mezrikeke Şekirwêranê ya bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Herborn
Herborn tê çend maneyan:
Veregoz
Veregoz, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Rûerd
Rûerd pîvana aqara welatekî ye, bi gelemperî bi km² tê hesabkirin.
Saint-Guiraud
Saint-Guiraud, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Cuxac-d'Aude
Cuxac-d'Aude, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Culemborg
Culemborg, bajarekî bi ser herêma Gelderlanda Holendayê ye.
Bois-Guillaume
Bois-Guillaume, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Sincan, Dutax
Sincan, gundekî bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.
Şemishaciyan
Şemishaciyan gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 489 kes (129 malbat) bûn.
Boriya tî ya katodî
Boriya tî ya katodî (bi ingilîzî: Cathode ray tube) boriyeka valak (Bi îngilîzî: vacuum tube) e ko tivengeka elektronî û perdeyeka flûresent têda ye. Di hundirê wê da û li derveyê wê hindek alav ji bo lezandin û tewandina tiya elektronan hene.
Serukanî Tobizawa
Serukanî Tobizawa, gundekî bi ser navçeya Berdereşê ya parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Amuşa
Amuşa (tr.: Polatlı) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.
J. Îhsan Espar
Rojnamevan-nustox J. Îhsan Espar 1956 de Pîran de maya xo ra bîyo. Ey 1979 de Dîyarbekîr de Înstîtuyê Perwerdeyî qedênayo. Kurdistan de demeyêko kilm mamostetîye (melimîye) kerdo. Semedê xebata xo ya sîyasî mehkûm bîyo û 1983 de ameyo Swêd. Hetanî ewro, kurdkî (kirmanckî, kurmanckî), tirkî û swêdkî gelekî nuşteyî ey kovar û rojnameyan de neşr bîy. Bi kirmanckî (zazakî, kirdkî, dimilkî) şîîrî û hîkayey nuştî. Redaksîyonê kovara Vateyî de xebitiyêno.
Bi nameyê “Tanî Estanikî û Deyîrê Ma“ kitabêk ey esto.
Girêdanên derve
(Nuşteyê Roşan Lezgînî ra)
J. Îhsan Espar 1956 de Pîran de maya xo ra bîyo. Ey 1979 de, Dîyarbekir de Înstîtuyê Perwerdeyî qedênayo. Demeyêko kilm Kurdistan de mamostetîye kerda. Ameyîşê Cuntaya Eskerî ya 1980î ra pey, semedê xebata ey a sîyasî polîs ci geyrayo. Menga nîsana 1982 de Kurdistan ra vejîyayo, 1983 de şîyo Swêd û nika zî uca ciwîyêno. J. Îhsan Esparî Swêd de zî unîversîte de tarîx, îlmê cematkî û averşîyayîşê ziwanê ciwananê diziwaniyan wendo. Hetanî ewro gelek nuşteyê ey ê kurdkî (kirmanckî, kurmanckî), tirkî û swêdkî, hîkaye û şîîrî ey ê kirmanckî kovar û rojnameyan de neşr bîy. O, Grûba Xebate ya Vateyî reyra ziwanê kurdkî û bi taybetî lehçeya kirmackî ser o xebitîyêno. Û hûmara yewine ra hetanî nika redaktoriya kovara Vateyî keno.
Kitabê ey:
•	Tanî Estanikî û Deyîrê Ma, Çapa yewine Weşanên Rewşen, 1995 Berlîn, Çapa diyîne Weşanxaneyê Vateyî, 2004 Îstanbul
•	Beyi Se Bena?, Weşanxaneyê Vateyî, 2004 Îstanbul
•	Ferhengê Kirmanckî (Zazakî)-Tirkî û Tirkî -Kirmanckî (Zazakî), çapa yewine 2001, çapa diyîne ya hîrakerdîye 2004 Îstanbul, (No Ferheng, Grûba Xebate ya Vateyî reyra amade kerdo.)
•	Rastnuştişê Kirmanckî (Zazakî), 2005 Îstanbul (No kitab, Grûba Xebate ya Vateyî reyra amade kerdo.)
•	Dilopê Zerrî, Weşanxaneyê Vateyî, 2008 Îstanbul
Hamdi Ozyurt
Hamdi Özyurt 1964, Mûş de maya xo ra bî. Nika Swêd de maneno. Yew rojnameyê Swêdî rê karîkaturan virazeno. Kirmanckî (zazakî) de yew kitab (Sedefe) nuşt.
J. Îhsan Espar
Girêdanên derve
Kitabê ke tadayê (tercume kerdê):
Hamdi Ozyurt
Girêdanên derve
(Bi destûr ji Antolojiya Hamdi Özyurt)
J. Îhsan Espar
Girêdanên derve
•	Beşîkçî, Îsmaîl, Çend gotin li ser ronakbîrên Kurd, 1992 Bonn (Tirkî ra kurmanckî, J. Îhsan Espar & Amed Tîgrîs)
•	Nordqvist, Sven, Dema Findo biçûk bû û winda bû, 2001 Stockholm (Swêdkî ra kurmanckî)
Hamdi Ozyurt
Girêdanên derve
Kitbên Hamdi Özyurt ê zazakî: Dîvdîv Lajeko zimbêlîn Dergûs cira berbeno Daka pîre û luya dizde Sedefe
J. Îhsan Espar
Girêdanên derve
•	Defoe, Daniel, Robinson Crusoe, 2005 Îstanbul (Swêdkî ra kirmanckî)
•	Hugo, Victor, Notre – Damea Parîsî, 2005 Îstanbul (Swêdkî ra kirmanckî)
•	Wolde, Gunilla, Kreşa Emma, 2007 Stockholm (Swêdkî ra kirmanckî)
•	Wolde, Gunilla, Tûte û Malîne, 2007 Stockholm (Swêdkî ra kirmanckî)
•	Wolde, Gunilla, Emmaya Eksî, 2007 Stockholm (Swêdkî ra kirmanckî)
•	Wolde, Gunilla, Tûte Hurdî yo, 2007 Stockholm (Swêdkî ra kirmanckî)
•	Löfgren, Ulf, Rindo kincanê xo şuweno, 2008 Stockholm (Swêdkî ra kirmanckî)
•	Nordqvist, Sven, Xuşka min li ku ye? 2008 Stockholm (Swêdkî ra kurmanckî)
Turdus torquatus
Turdus torquatus cureyek çûkê ji famîle  ye, beşek ji koma Passeriformes e. Biharê hêkên xwe li Ewropa û Rojhilata Navîn dide. Di zivistanê de çûk bêtir ber bi başûr ve koç dikin; hin nifûs koçî Afrîkaya Bakur dikin.
Cure wê hem nebat û hem jî ajalan bixwin. Ew gelek celeb fêkiyan dixwe. Ew  dixwe; Turdus torquatus bi taybetî mêşik û kêzikên axê dixwe. Ew ê hin vertebratae piçûk jî bixwin.
Memişte
Memişte, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Nouvion-et-Catillon
Nouvion-et-Catillon, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Migran
Migran (tirkî: Ceylanköy) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.
Meral Akşener
Akşener yekem car di hilbijartinên giştî yên 1995 û 1999an de wek parlementerê Partiya Rêya Rast (DYP) ket parlementoyê û di hikûmeta koalîsyonê ya ku Necmettîn Erbakan di navbera salên 1996-1997an de ava kiribû de wezîra navxweyî kir. Ji hevjînê xwe yê koalîsyonê bêbawer bû, wê di peymana leşkerî ya 1997 de rolek sereke di hilweşandina hukûmeta xwe de lîst.
Akşener di hilbijartinên giştî yên 2007, 2011 û Hezîrana 2015an de wek parlementera Partiya Tevgera Neteweperest (MHP) ketibû meclisê û di navbera 2007-2015an de cîgirê serokê Meclisa Mezin bû. Piştî aloziyên di navbera wê û serokê MHPê Devlet Bahçelî, ji bo hilbijartinên giştî yên Mijdara 2015an wek parlamenter nehat destnîşankirin. Di sala 2016an de li dijî Bahçeli di nava partiyê de pêşengiya komeke muxalefetê kir. Di 25ê Cotmeha 2017an de ji MHPê cuda bû û Partiya Baş a ku serokatiya wê dike ava kir. Ew ji bo hilbijartinên 2018-an berbijara serokatiyê ya partiyê bû. Akşener di siyaseta Tirkiyê de muxalefeteke sereke ye û ji aliyê çavdêrên navneteweyî ve wek "xanima hesinî" hatiye binavkirin.
Jîyan
Meral Akşener di 18ê Tîrmeha 1956an de li taxa Gündoğu ya Îzmîtê ya Kocaeliyê ji dayik bû. Bavê wê Tahir Ömer û diya wê Sıddıka tirkên Balkan ên ji Makedonya û Trakyayê ne û di nav sed hezaran de bûn ku di sala 1923 de ji Yewnanîstanê derketin û li Tirkiyeyê bi cih bûn. Bav û kalan wê ji gundê Büyükkadı ne, ku yek ji çend gundên tirkmenên Elewî yên Diyarbekirê ye û koçî Balkanan kiribûn.
Li Zanîngeha Stembolê belgeya dîrokatî xwend û li Enstîtuya Zanistên Civakî ya Zanîngeha Marmarayê xwendina xwe ya lîsansê qedand û doktoraya xwe di dîrokatî wergirt. Paşê beriya ku bikeve siyasetê li Zanîngeha Yıldız Teknîkê, Zanîngeha Kocaeliyê û Zanîngeha Marmarayê wek mamoste xebitî.
Mehmûdê Kurdî
Mehmûdê Kurdî yan jî Mehmûd îbn Kurdî hunermendekî kurd ê ku di sedsala 15an de jiyaye. Wî gelek berhem çêkirine, lê hemû li derveyî Kurdistan ê ne, bûne alavên muzeyên Brîtanî û Victoria û Albert li Londonê û muzeya Ermîtaj a Sankt Petersburgê. Li Brîtanyayê weke Mahmud the Kurd tê naskirin, di nava ereban de jî wek Mahmud al-Kurdi.
Jiyan û kar
Mehmûd wekî yek ji damezrînerên şêwazek hunerî tê hesibandin ku ji hêla dîroknasên hunerê ve wekî Veneto-Saracenic (Wênîsî-Îslamî) tê binavkirin.
Berhemên Mehmûd çend jêr-komên stîlîstîk dihewîne, yên ku di nav wan de pir caran bikaranîna şeklên ewropî bi hev re bi şêwazek nû ya xêzkirina zîv a xêzkirî ku şêwazek neadetî ya erebeskiyê nîşan dide. Xemilandina wan pêwendiya xwe bi metalên ku di heman serdemê de ji bo xanedana Tîmûriyan li Asyaya Navîn û rojhilatê Îranê û mîrên Memlûk ên Misir û Sûriyê hatine çêkirin, nîşan dide. Li gorî Tahera H. Tajbhai "sêwiranên wî yên jêhatî dike ku şêwaza wî tavilê were nas kirin, û wî wekî yek ji pîşesazên pêşeng ên Veneto-Saracen nîşan dide. Stîla wî şêwaza nû ya nû pejirand û di heman demê de hêmanên kevneşopiya Memlûk diparêze."
Cihê kargeha Mehmûd tê nîqaşkirin. Tê bawer kirin ku ew koçî Wênîsê bûye û li wir jiyaye û di nîvê duyemîn ê sedsala 15an de atolyeyek ava kiriye û karê metalên rojhilatî kiriye Wênîsê. Lêbelê, hin lêkolîner li ser teza ku hunermendên misilman li Wênîsê kar kirine, pirs kirine. eşyayên xwe li welatên xwe hildiberandin û dişandin Ewropayê. Ji ber vê yekê, du teoriyên din ên alternatîf li ser şêwaza xebata Mehmûd têne pêşniyar kirin, hin lêkolîner destnîşan dikin ku xebata wî ji axa Aq Qoyunlu ya li rojhilatê Anatolyayê an jî rojavayê Îranê ye. Hinên din îdia dikin ku tu delîlên dîtbarî ji bo girêdana di navbera homologên Veneto-Saracenî û Îranî an Aq Qoyunlu de tune ne, û ew xebata wî li Siltanata Memlûk li Misir an Sûriyê bi cih dikin.
Tenê 13 tişt, ku 12 ji wan navê wî yê tam û yek jî bê Nisba (Kurd) e, sax mane. Ew li Muzexaneya Brîtanî, Muzeya Victoria û Albert li London û Muzeya Hermitage li Sankt Petersburgê têne girtin. Wî bi gelemperî navê xwe li ser berhemên xwe yên bi tîpên erebî û latînî bi "mu'allim mahmud al kurdî" îmze dikir, ku tê wateya: Hoste Mehmûdê Kurd.
Moos, Baden-Württemberg
Moos şaredariyeke navçeya (Landkreis) Konstanz li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Qondîn
Qondîn, gundekî bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.
Der Erlkönig
Der Erlkönig (Padîşahê Jimeçêtiran) helbesteke helbestvanê elmanî Johann Wolfgang von Goethe ye, di sala 1782an de nivîsiye.
Recolabad
Recolabad, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Fizîknas
Fîzîknas an jî zanyarê fizîkê ew zanyar e ku li ser fizîkê dixebite û pirtûg dinivîse re.
FTP
File Transfer Protocol [] rûbayiya înternet di TCP/IP de ku yek dikaribe belgedank û kataloga di komputereke dûr de bibîne.
Yekemîn car wekî bernameyeke FTP bernameya FileZilla ji aliyê Koma PcKurd ve li kurdî hatiye wergerandin.
Ayşok
Ayşok (tr.: Esence) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.
Zêrnak
Zêrnak (bi tirkî: Kuşluca), gundekî bi ser navçeya Qereçana Erzîromê ve ye. .
Dieren
Dieren, bajarekî bi ser herêma Gelderlanda Holendayê ye.
Davejean
Davejean, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Wetzlar
Wetzlar bajarokekî navçeya (Landkreis) Lahn-Dill-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Hesarî Gewre
Hesarî Gewre, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Gundê Jîr
Gundê Jîr, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Tirkmenên iraqê
Tirkmenên iraqê an jî tirkên iraqê, gelekî tirkî ye ku li Iraq dijîn. Tirkmen piştî ereb û kurd, bi piranî li bakur û navenda Iraqê, sêyemîn kêmîneya herî mezin a Iraqê ne.
Tirkmenên Iraqê bi zimanê Tirkmeniya Iraqî diaxivin, ku hema bêje bi Tirkiya Azerbaycanê re ye. Tirkmenên Iraqê ne wek tirkmen Tirkmenistan in.
Piraniya tirkmenên Iraqê misilman in û li ser du koman hatine dabeşkirin: Sunî û Şîe. Kêm Tirkmenên Iraqê xiristiyan in.
Bacwan, Çinar
Bacwan, mezrikeke Şikurliyê ya bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Qoman
Qoman, gundekî bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.
Şemilkan
Şemilkan gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 335 kes (79 malbat) bûn.
Nouvion-le-Comte
Nouvion-le-Comte, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Saint-Hilaire-de-Beauvoir
Saint-Hilaire-de-Beauvoir, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
.yt
.yt navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Mayotte ye. (ccTLD)
Qirikan, Sirûc
Qirikan an Qirika, taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 1912an de bûye tax.
Ebes
Ebes (tr.: Yeşiltepe) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.
CMYK
Çêkirina rengan di vî modêlê rengan da li ser hîmê têkhilkirina rengdenikên van rengan ava bûye:
Sêgirdik
Sêgirdik, gundekî bi ser navçeya Berdereşê ya parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Şervan, Gever
Şervan, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Doetinchem
Doetinchem, bajarekî bi ser herêma Gelderlanda Holendayê ye.
Mühlhausen-Ehingen
Mühlhausen-Ehingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Konstanz li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Qerexelida Jorîn
Qerexelida Jorîn, gundekî bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.
Viega
Viega xwediyê malbatek hilberînerek navneteweyî ya çareseriyên Lûlekarî û GHB ye. Viega PEXê ji bo pergalên germkirin û avjeniyê Radiant digel lûleya sifir, zengarnegir, aligirê metal û hilberên pêvekirina zexta mekanîkî difroşe.
Dîrok
Viega di 1899an de, ji hêla Franz Viegener ve hate damezrandin, Viega çîpên bîraya tûncê firot û heta sala 1901an derbasî hilberên paqijkirina malê bû. Di 1999an de, Viega dest bi operasyonên xwe yên Amerîkaya Bakur kir ku navenda xwe li bajarê Wichita, Kansas bi sazgehek Perwerdehiyê li Nashua, New Hampshire di sala 2006an de ligel nebatek li McPherson, Kansas di 2008an de û Reno, Nevada di 2006an de hate vekirin. Di sala 2016an de, Viega ji Wichita barî Broomfield, CO bû.
Nûkirinî
Di sala 1995an de, Viegayê teknolojiya çapemeniyê pêşkêş kir ku lûleyên sifir û PEXê bi pêlavên avjeniyê ve girêdide. Berhemên Viegayê wekî ProPress û MANABLOC meylekî ji bo kêmkirina xeletiyên sazkirinê diyar dikin. Avahiyên kesk an nûjen ên Viega an hilberên din ên têkildar ji bo serîlêdanên germkirina tîrêj û helîna berfê bikar tînin. Kêmkirina, xerckirina avê, tevlihevkirina lûleya avê û mezinahiya boriyê zêde dike, ku ava pêvajoyê ji bikarhêner re kêm bike.
Viega di nav xelatên ji ISH 2007 û 2008 Xelata Pîşesaziya ASPE heye. Viega avakirina hilber û nûjeniya xwe temsîl bike.
ProPress
ProPress rêzek hilberîna li ser bingehên pêlavên sifir têne çêkirin. Ev pêlavan hewcedariya tîrêjkirina boriyek sifir a bi tin û lebata lîberê tune.
Xirbê Tez
Xirbê Tez (tr.: Y.Tepe) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.
.za
.za navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Afrîkaya Başûr e. (ccTLD)
Viega
PureFlow MANABLOC
MANABLOC hilberek cûrbecûr e, ku destûra birêvebirinê ya şilavan li ser alavên avjeniyê dide. Her lingê pirtirkêmek heye ku valveyeka lênihêrînê bike.
ProRadiant
ProRadiant rêzeka hilberan e, ku di sazkirina germkirina tîrêjê de dibe alîkar. Ev hilberan sazkirina tuba PEXê li ser an li qatek avahîsaziyê birêve dibin.
Visign
Têkiliyên bişkojka ji bo kontrolên serşokê.
Bêhtir
Germên Sêwirana Dor, Dergehên Gazê Têkilî yên Bilez
Başûr
Başûr, aliyê ku Cemsera Başûr a dinyayê lê dimîne.
Viega
MegaPress
MegaPress pergala tevlêbûna boriyek hesin yê reş e, ku ji bo karanîna li ser SCH 5-40 ji bo gaza xwezayî û sepanên mekanîkî maqûl e. Pîvan, di mezinahiyê de ji 1/2" heta 4" e.
Çargeh
Li Almanya, Danîmarka, Fînlenda, Îtalya, Mecaristan, Holenda, Norwêc, Polonya, Swêd, Belçîka, Kanada, Awistralya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nivîsgeh û an jî kargehên hilberîna Viegayê hene.
Memmingen
Memmingen bajarekî xweser e li Bavyera, Almanyayê.
Kîmyager
Kîmyager an jî kemîger, zanyarên ku li ser Kîmyayê xebat dikin ji wan re tê gotin. Cabir bin Heyan wek bavê Kîmyayê tê zanin.
Navpera astbilind
Navpera astbilind, domaina astbilind, pawana astbilind (, bi kurt: TLD), navê navperên (domain) li ser înternetê ye.
Her navekê navper di înternetê de niçikeke xwe heye. Nave ew niçikê ter herî paşê navnîşan e. Minakî di www.wikipedia.org de org navperê asta bilind a vê navnîşanê ye.
Du şimşatê TLDên heye. Yek TLDên gelemperîn e: .com, .net, .org an jî .edu, .gov, .mil her TLDek manekê xwe heye.
Yek TLDên din jî ji bo welatan wek: .de ji bo Almanya, .tr ji bo Tirkiye, .cat ji bo Ketelonyayê û hwd.
Solms
Solms bajarokekî navçeya (Landkreis) Lahn-Dill-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Friedrich Engels
Friedrich Engels (jdb. 28ê çiriya paşîn a 1820 di Wuppertalê; m. 5ê tebaxa 1895 li Londonê) sedsala 19an politikvan û filozofê Elman, bi Karl Marx re xebitiye, pê re "Manîfestoya Komûnîstî" (1848) nivîsandiye û gotina komunîst bi pêş ve biriye. Piştî mirina Marx, sererastkirina her du bergên dawî yên pirtuka "Kapîtal" tewaw kir.
Palo
Palo an jî Pali yek ji navçeyên Mezrayê ye.
76 km li rojavayê Mezrayê dikeve. Rûber 722 km², bilindahî ji behrayê 850 m ye. Hejmara niştecihên navendê 10.103 û bi giştî 25.550 (di sala 2000'î de). 36 gund girêdayî navçeyê ne.
Dîrok
Dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cûdatir e. Di dîroka kevn de navê Paloyê Şebetarîa, Romanopolîs, Asmosata, Arsamosata, Arşemşat, Şîmşat, Aşmûşat, Sumaysat derbaz dibe.
Çiyayê Bêllî
Çiyayê Bêlî yan jî navê ku îro pê tê zanîn Çiyayê Nemrûdê yek ji çiyayên Bakurê Kurdistanê ye çiyayekî sîstema Rêzeçiyayên Torosan e. Çiyayê Bêlî, dikeve nava sînorê parêzgeha Adiyeman îro û çiya di sala 1987an de ji aliyê UNESCO yê ve wekî Kelepora Cîhanê hatiye diyarkirin. Bilindahiya çiyê 2150 mêtre ye rûerda wî 11 hektar erd e.
Di nîvî lûtkeya çiyayê de parêzgeh û gora keyên Komagênêyê hêne. Ev karpêk ji aliyê keyê Komagênêyê Antîoxos I Theos (69–36 b.z.) û bavê wî Mîtradates I Kallinikos ve (109–69 b.z.) hatine çêkirin. Tê diyarkirin ev peykerên li vir ji bo wek nîşana aşitiya xwedawend ên yewnan û persan hatine avakirin. Antîoxos ji pê li textê rûnişt re navlêka "Theos" (yewnanî: xwedê) li xwe kir. Di sala 1881ê de ji aliyê endazeyarekî alman Karl Sester ve hate lêkolîn kirin û kolînên wê yên arkeolojîk heta 1953an dewam kir. Li bilindahiya parêzgerê 50 m û firahiye wê 150 m ye. Li ser çiyayê Bêllî sê banokeyan rojhelat, rojava û bakur hene. Li rojava peykerên mezin û rolyef hene.
Dîroka kevnar
Perestgeha dînî ya ku li Çiyayê Belî hatibû avakirin ji bo vejandina kevneşopên persiyên yên komageneyê beşek ji bernameya siyasî ya Antiochus bû. Ji bo çêkirina van peykeran kevneşopiyên siyasî û dînî yên Kapadokya, Pontus û Ermeniyan li hev kir û çêkirina peykeran temam kir. Antîochos bi adetên mîrên Mîthrîdatîk ên Pontusê layîn dike, eslê ji Axamenîsiyan û Selûkiyan bibîr dixe. Yek ji beşên bingehîn ên vê nasnameyê jî pantheona Yewnanî-Îranî ya ku nû hatiye avakirin û li perestgehên taybetî yên li Komageneyê dihatin perizîn.
Banokeya bakur
Banokeya bakur cihê ku serdanên parêzgehê lê kom dibûn.
Banokeya rojava
Li banokeya rojava pênc peykerên runiştî yên bi bilindahiya 9 m hene. Ew banoke cihiye herî pîroza parêzgehê bû. Peykerên wir û bi rojhelat ve yek hev in, lê karkeriyên wan hîn pir in. Li wir peykerên Antîoxos I û êzidok Tîke; Zeus-Ahûra Mezda; Apollon-Mîtra-Hêlios-Hermês; û Artagnês-Hêraklês-Arês hene.
Dennis Dargul
Dennis Dargul, navê wî yê fermî Musabeg Hisên Budaxbeg e. (1974 li bajarê Hekarî) Rojnamevan û Nivîskare.
Jiyan
Rojnamevan û Nivîskar Dennis Dargul di sala 1974yan de, li bajarê Hekariyê ji dayîk bûye. Ji Binemala Xanedana Pîrozbegê kinyata Budaxbegê Çelê ya Hekariyan e. Navê wî yê fermî “Musabeg Hisên Budaxbeg” e.
Xwendina xwe ya seretayî û navendî, li bajarê Hekarê li Çelê, lîse û Zanko jî (beşa Şanogeriyê) li bajarê Awistirya Wiyenna berdewam kiriye. Ji sala 1989 heta sala 1993yan hem xwendina xwe ya zankoyê dixwend hem jî, li Viyenayê mamostetiya dibistana seretayî dikir. Di sala 2014ê Zankoya “St. Clements ” beşa Ragihandinê li bajarê Duhokê temam kir.
Di sala 1994ê heta sala 1996ê di komeleyên çandî yên Ewropayê de, xizmeta folklor û çanda kurdî dikir. Di sala 1996an de li Berlînê bû Berpirsê Enstitûya Kurdî ji bo lêkolîn û zanistiyê. Ji sala 1997ê heta sala 2001ê, di televîzyonên kurdî yên li Ewropayê li Medya TV, Ctv û Mezopotamya TV de wek modarator û pêşkêşvan xizmeta ziman û çanda kurdî kir. Li sala 2001ê bi armanca çêkirina fîlmên dokumanterî derbasî Başurê Kurdistanê bû. Ji sala 2001ê heta sala 2005ê li Bexda û Mûsilê li gel Ajansa Mezopotamyayê karê rojnamevaniyê berdewam kir. Li bajarê Duhokê yê Başurê Kurdistanê li gel çend rewşenbîran “Enstîtûya Keleporê Kurdî” damezirand. Di Enstîtûya Keleporê Kurdî de derhênerî û serpereştiya fîlmên dokumanterî kir.
Denis hemwelatiyê Almanyayê ye. Zimanê kurdî, tirkî û almanî dizane. Ji sala 1995ê heta niha di xizmeta ragihandina kurdî de ye.
Di despêla sala 2019ê de jî, di televizyona Kurdistan 24ê û heta niha beşa nûçeyê yên Bakurê Kurdistanê de, karê rojnamevaniyê dike. Di heman demê de li Kurdistan TV pêşkeşvan û amadekar û derhênerê bernamên Malava (2021) Bernama Mêrgulan (2022ê) ye.