cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kolombiya
Komara Kolombiyaya Mezin
Heta sedsala hîjdehê, welat ji aliyê Hispanikên spiyan de biryar hat girtin. Hingê di şerê ji bo serxwebûnê li Amerîkaya Bakur û şoreşên Fransayê bêhtir xurt dest pê kir. Di sala 1808an de Napoleon şerê serxwebûnê koloniyên Spanî yên li Parzemîna Amerîkayê îlankirin, dema ku Spanya hatiye dagirkirin. Bi vî awayî, Simón Bolívar serkêşiya hêzên serxwebûna xwe li Cartagena û Kolombiyayê ya di sala 1821an de bi navê Kolombiyaya Mezin vegirtina li Kolombiyaya îro, Ekuador, Panama û Venezuela federasyon îlan kirin. Di sala 1829an de Venezuela û di sala 1830an de Ekuador ji federasyonê derketin.
Dewletên Yekbûyî yên Kolombiyayê û Komara Kolombiyayê
Di sala 1886an de, welat û parzemîn ji aliyê Columbus hatibû keşif kirin û bi navê Komara Kolombiya hatibû îlan kirin. Di sala 1903an de, ku welatê Panama parmendekî vî axê ye, dewletekî serbixwe ya ji Kolombiyayê bi alîkariya Amerîkayê ji hev veqetiyan. Panama di heman salê de xwedî mafê bikaranîna Cihoka Panamayê da Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. Ji ber vê cudabûnê heta sala 1921an berdewam bû, ku di navbera Kolombiya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hatiye jiyandin. Piştî vê dîrokê di rêveberiya Kolombiyayê de herdû partiyên mezin wek Partiya Kevneperestî û Partiya Lîberal serdest bûn. Lê, bi pevketina di navbera her du partiyan lihevketinên navxweyî û rêveberiya ji aliyê dîktatoriyê ji bo demekî dirêj bû sedema welat. Lihevketinên navxweyî, ku di dema niha de ji aliyê hikûmeta sivîl a li Kolombiyayê tê îdarekirin berdewam dike.
Serdema La Violencia
Tevlihevekî mezin li Kolombiyayê ji sala 1948an heta sala 1953an de pêk hat. Violencia bi navê şîdetekî pevçûnê de qewimiye. Di sala 1950an de, hikûmeta kevneperest ên Mariano Ospina Pérez li ser kevneperestê din Laureano Gómez ku bi cîgirê wî Roberto Urdaneta re rêveberiya zexm pêşandan. Di dema erkeya sê-salî de tê texmînkirin ku 80.000 kesan jiyana xwe ji dest da. Violencia, heta sala 1963an berdewam kir. 200.000 kes di vê demê de hatine kuştin. Komekî gerîlayên çepgir ên FARCê têkoşîna li dijî Violencia dan destpêkirin. Di sala 12 tebax 2002an de Serok Álvaro Uribe Vélez ji ber bûyerên li welat Rewşa awerte ji bo 90 rojan îlan kir.
Avûhewa
Ji ber ku Ekvator ji aliyê Kolombiyayê ve digere, welat di qada hewayê ya tropîkalê de ye. Li bakur, ango li Peravên Karîbê zuha yên pirtir ji welatên din e. Li gor Bilindahî ya Deryayî çar herêmên avûhewa cihêkirin. Li deştan (Llanos) ji avûhewayê tropîkal 24 °C re digre, wek di navbera 1000 û 2000 m mezintirîn avûhewayê tropîkal (17-30 °C), di navbera 2000 û 3000 m saretropîkal (12-17 °C) û li herêmên çiyayî (Páramos) 3000 m alpê bilind avûhewayê cemedan (di bin 12 °C) e.
Bajar
Bajarê herî mezin ên Kolombiyayê ev in: Bogotá, Medellín, Cali, Cartagena de Indias, Barranquilla, Ibagué, Manizales, Pasto, Cúcuta û Bucaramanga.
Navenda îdarî
Departementên Kolombiyayê ji 32 herêman pêk tê.
Têkilî yên derve
Kolombiya, endamê rêxistinên wekî Neteweyên Yekbûyî (1943), Rêxistina Dewletên Amerîkayê (1948), ya G-77 (1964), Civaka Antê (1969), ya G-24 (1971), Rêxistina Peymana Hevkariya Amazonê (1978), Yekîtiya Neteweyên Amerîkaya Başûr (ji 2004 ), Civakên Amerîkaya Latîn û Dewletên Karîbê CELAC (2010) û Yekbûna Pasîfîkê (2013), wekî yek ji endamên damezrêner yên rêxistinên navneteweyî ye.
Bogstadvannet
Bogstadvannet, goleke di nava sînorê parêzgeha Akershusa Norwêcê de ye. Gola Bogstadvannet, ji asta deryayê 145 mêtro bilind e û kûrahiya wî 9,5 mêtro ye.
Droizy
Droizy, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê.
Sûman
Sûrman, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye. Ji Colemêrgê duratiya wê 8 km ye. Çûnehata wî pir hêsan e. Dîroka cihnişîna Sumanê gellek kevn e. Sala beriya 1950an ermeniyan û eşîrên Colemêrgê hatine Sumanê û cih ji xwe girtine.
Dîrok
Di nav eşîra Gewdanan de yên paşnava wan Aşkan di sala 1976an de hatin li gundê binecih bûn. Ew Aşkanan jî li nav eşîra Gewdanan da mala çempîriyan tê gotin. Heta sala 1990 li malbata Aşkanan di nava xêr û xweşiyê da jiyana xwe didomand. Di sala 1990an da pisgirêkên herî mezin li Tirkiyeyê derketin holê, loma jî piştî van salan ev gund ji aliyê leşkerê tirkan ve hate valakirin û wî zemanî gundê Sumanê jî nesîbê xwe ji van pirsgirêkan wergirt. Beriya vê pirsgirêkê li Sûmanê 40 malbat jiyana xwe didomandin. Piştî van pirsgirêkan malbatên Aşkanan bar kirin û çûne bajarên din ên wekî Wan, Mersîn, Stembol û hwd. Niha jî 15 malbat hene Sumanê da aboriya vî gundî çandînî û xwedîkirina heywanan in. Zozanên gelek mezin li wî gundî hene wekî Berçelan, Golan, Bêmxo, Kahnî Mişk, Nav Hêliza û hwd.
Gossau, St. Gallen
Gossau, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona St. Gallen ya herêma St. Gallenyê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Ekvator
Ekvator an jî hevêrka ekvatorê hevêrkakê xiyaliya dor dinê re di hurd cemsaran heman dûriyê de dizivirî ye. Ew dinê bi Nîvkada Başûr û Nîvkada Bakur dike du paran. Ekvator hêlîpana (paralel) 0° ye û gorî dirêjahiya xwe ya herî mezin e. Dirêjahiya hevêrka ekvadorê 40,075.0 km e
Roj salê du caran di ser ekvator de di ekînoksa biharê û ekînoksa payizê de derbaz dibe. Di wa rojnan de li ser ekvator tirêjên roj bi 90° têne dinê.
Kûreya Jêrîn
Kûreya Jêrîn gundekî ser bi nahiya Enzel ,bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Ekvator
Derên ekvator derbaz dibe bi gelemperî okyanûs in. Ji bo dor ekvator tirêjên roj qiraçên tîk, an jî nezika tîk heldigirin siruştê germa û siruşta ekvatorî tê gotin.
Kûreya Jêrîn
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 128 kes (33 malbat) bûn.
Ekvator
Eger hereketa gerstêrka Erdê li dora xwe bisekine hingî dê tofanên ku leza wan 1670 km/seetekê ne, li ser Xetta Istiwayê( Equator) pêkwerin ku dikarin jîyana ser goga Erdê, jiholê rakin.
Xetta Istiwa, navê xetteke ferzî ye ku goga Erdê dike du bešên nîvgoga Bakûr û nîvgoga Bašûr. Ev xêz di nîveka her du cemserên Bakûr û Başûr da ye û fasileya hemû nuqteyên ser vê xettê ji her du cemseran, wekhev in.
Kurdica.com
Kurdica.com malper û ensîklopediyeke bi almanî ye li înternetê, li ser gelê Kurd û coxrafya Kurdistanê. Vê gavê 900 hev gotar li ser çand, dîrok û zimanê kurdî de hatine nivîsandin.
Ekvator
Xetta Istiwayê, xwedîyê mezintirîn muhîta ser erdê ye û dirêjahîya wê 40070 km e.
Rûbara goga Erdê, li Xetta Istiwayê di šev û rojekê da bi qasî 40000 km, hereket dike. Ew tê wateya ku leza goga Erdê li dora xwe 1670 km/seetekê ye.
Welatên ekvatorî
Ekvator li wan 13 welatan re derbaz dibe:
Çi qas navê Gîneya Rojbendî de ekvator derbaz be jî ekvator di wê welatê re derbaz na be.
Altay
Altay komeke etnîkî ya tirkî in ku bi giranî li parêzgeha Altayê, li beşa Sîbîrya ya Rûsyayê dijîn.
Dîrok
Delîlên zimannasî, genetîkî û arkeolojîk ên vê dawîyê destnîşan dikin ku altay hin ji wan tirkên pêşîn in ku koçî Rûsyayê kirin, li wir wan şêwazek jîyana şivantiyê pejirand. Di destpêka hezarsala yekem a berî zayînê de ev gel bûne koçerên siwaran. Di sedsalên paşerojê de nifûsa Asyaya Navîn gav bi gav bi Tirkên koçer ve hate guherandin û tirkkirin.
Di derbarê olê de, ola xwecî ya Altais Tangrizm e. Hin Altai Tengrist mane û bûne Xiristiyaniya Ortodoks, Xiristiyaniya Protestan û Katolîk. Di sala 1904’an de oleke nû ya bi navê Burxanîzm ji aliyê neteweperestên Altayî ve hate afirandin û berbelavtir bû.
Altai di sala 1918 de di bin qanûnên olî yên Burkhani-Tangrist de bi navê Komara Altai hewl da ku herêma xwe bikin welatek cûda. Di sala 1950 de, Jozef Stalin, Rûsan neçar kir ku koçî welatên Altai bikin û gelê Altay neçar kir ku ji wir derkevin. Ji ber vê yekê nifûsa Altai ji sedî 30 kêm bûye. Di salên dawî de hejmara mirovên Altai zêde bûye.
1891
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Mehmet Nuri Güneş
Mehmet Nurî Guneş (jdb. 1953, Îdir), siyasetmedarek Kurd e û şaredarê berê yê Îdirê ye. Mehmet Nûrî Guneş di partiyên wekî HEP, DEP, ÖZDEP, HADEP û DEHAP de siyasetmedarî kiriye û endamê damezrîner s partiya DTPê bû û delegeyê kongreyê bû ku di hilbijartinên di navbera salên 1995-2002an de hatin kirin de 3 caran dengên xwe stendin, lê ji ber partiya ku pê re girêdayî bû, nekarî bikeve meclîsê. Di wan hilbijartinan de nekarî benda hilbijartinê derbas bike. Di Hilbijartina Herêmî ya sala 2009an de wekê berbijarê DTPê beşdarê hilbijartinê bû û wekê şaredarê bajarê Îdirê hate hilbijartin. Mehmet Nûrî Guneş ê ku piştre beşdarî BDPê bû di çarçoveya operasyona cendermeyan a 21ê çileya sala 2010an de ku hinceta KCKê hate binçavkirin, 8 sal û 9 meh cezayê girtîgehê ji aliyê Duyemîn Dadgeha Cezayê Giran a Erziromê ya Tirk di 07ê cotmeha sala 2013an de ji aliyê Dadgeha Bilind ve hatibû erêkirin û erka wî ya serokatiyê bi dawî bû.
Par, Miks
Par, gundekî girêdayê navçeya Miks a Wanê ye.
Rojakurd (malper)
Rojakurd.de, Malpereke Kurdan e ku bi giranî bi zimanê elmanî tê bikaranîn. Her wiha beşeke kurdî jî tê de cih digire. Mijarên ku li malperê her roj tên nîqaşkirin jî gelek caran li ser siyasî, çand, huner û dîroka kurdan in.
Navnîşana malperê ew e:
http://www.rojakurd.de
Buissard
Buissard, komuneke li departmena Hautes-Alpes a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Herbstein
Herbstein, bajarekî navçeya (Landkreis) Vogelsbergkreisê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
IPhone 12 Pro
iPhone 12 Pro û iPhone 12 Pro Max ew telefûnên zîrekin yên ku ji hêla Apple Inc ve hatine çêkirin û pêşxistin. Ew iPhonên nifşa 14ê ne, û bûne cihgirên her yek ji IPhone 11 Pro û IPhone 11 Pro Max. Amûrên li kêleka iPhone 12 û iPhone 12 Mini û li Çalakiyek Taybet de ya apple-ê, ew li Apple Park a Cupertino, California di 13-ê Çiriya Pêşîn a 2020-an de hatin eşkere kirin. Û di 13.10.2020. Bi rengekî normal ketine ber dest
Ehmedê Eflakî
Şemsedîn Ehmedê Eflakî (bi farisî: شمس‌الدین احمد افلاکی) (z. 675ê heta 690ê koçî/1286ê heta 1291ê piştî zayînê - m. 761ê koçî/1360ê piştî zayînê) yek ji mirîdên terîqeta mewlewiye ya sofîtiyê û ji mesnewîxwînên xaneqaya Qonyeyê bû. Ew çend salan bi nivîsîna pirtûka Menaqib el-arifîn, li ser jiyan û kerametên Behaedîn Weled (bavê Celaledînê Rûmî), Birhanedînê Tirmizî, Celaledînê Rûmî, Şemsê Tewrêzî, Selahedînê Zerkûb, Hisamedînê Çelebî, û şêxên dî yên wê terîqetê nivîsiye.
Jînenîgar
Cihê jidayikbûna wî nayê zanîn, lê li goreyê wî bi xwe, babê wî yek ji zanayên dîwana Ewreng Xanê Artêşa Zêrîn bû. Ji nasnavê wî jî wesa diyar e ko karê wan stêrnasî (eflakî) bûye. Lê çawa be paşî ew hat Qonyayê û digel kesên wekî Seracedînê Mesnewîxwîn, Ebdilmuminê Tûqatî û Nizamedînê Erzincanî li xaneqaya mewlewiyeyê dest bi xwandina mesnewiyê kir. Wekî diayr, di wan heyaman da hindek karên stêrnasîyê jî kirine. Lê paştir bû yek ji mirîdên herî nêzîk yên Arifê Çelebî û digel wî çû gelek bajaran, mîna Tebrêz û Siltaniyeyê.
Piştî mirina Arifê Çelebî, ew bû yek ji mirîdên Abidê Çelebî. Di wan salan da wî xwe bi nivîsîna pirtûka xwe ve mijûl kir.
Yûsuf û Zuleyxa
Yûsif û Zuleyxa qiseyek cihanî ye ku hem di wêjeya Rojava hem jî di ya Rojhilatê de bû ye mijarên berhemên hunerî û wêjeyî.
Ev çîrok ji ber ku di Quranê de jî bi şiklê  Ehsenu'l - Qesses  yanî  çîrokatî herî xwêş  hatiye bi nav kirin, helbestvanên valageha Îslamî gelek ji wê hez kirine û ew serpêhatî her dem hatiye nivîsîn.
Di wêjeya Kurdî ya klasîk de piştî Mem û Zînê, mesnewiya duyem a evînî Yûsif û Zuleyxaya Selim Silêman ye. Selîmî di vê mesnewiyê de li ser şêwaz û rêbaza helbestvanên beriya xwe ew çîroke bi şîroveyek serkeftî vegotiye. Helbestvanî ligel vegotinek bedewkarî, girêdayiyê xal û epîzotên çîrokê jî bû ye.
Eulenberg
Eulenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Yûsuf û Zuleyxa
Di nav berhemên Kurdî de Yûsif û Zuleyxa ji hemû berhemên zêdetir hatiye ji ber girtî kirin û destxetên wê jî ji aliyê gelek kesan ve hatine îstinsaxkirin. Ev yek, hem nîşana girîngiya vê berhemê diket hem jî bû ye sedem ku di nivîsarê wê de tevlîhevî çê bi bûn. Ji xwe li ser vê mesnewiya girîng, heta niha bi awayek rêk û pêk û berfirehî ne hatiye xebitîn.
1517
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Yûsuf û Zuleyxa
Ayhan Geverî bi amadekariyeke dûvdirêj li ser vê berhemê xebitiye û ji dehan zêdetir nusxeyên wê bi dest xistine. Amadekarî ji bilî wan nusxeyan û nirxandina xebatên li ser Yûsuf û Zuleyxayê hatine weşandin, lêkolînek berfireh jî li ser wê çîrokê kiriye.
1517
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Dury, Aisne
Dury, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê.
Yûsuf û Zuleyxa
Digel wan beşên ewil ên ku agahiyên girîng li ser Yûsuf û Zuleyxayê hatine dayin, di jêrenotên nava nivîsarê de ferqên nusxeyan jî hatine nîşan kirin.
'' Bi awayekî akademîk bi nivîsarê hatiye edîsyon - krîtîk re di dawiya nivîstekê de (faksîmîleya) destxeta nusxeya bingehîn jî hatiye dayin. ''
Mesnewiya Selim Silêman (Selîmiyê Hîzanî) ya bi navê  Yûsif û Zuleyxa  bi amadekariya Ayhan Geverî ve der çû ye.
Yusif u Zuleyxa
Merdenqem
Merdenqem, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Miwalih Cinubî
Miwalih Cinubî, anku Miwaliḧ Cinubû, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Kevan
Kevan amûra pê tîr tê weşîn, pekîn, avêtin e. Heya derketina barûdê, tîr û kevan di şer de, ji çekên sereke bûn. Niha tenê di werzîşê de tên bikaranîn.
Ji vir heya 64 hezar salan berê tîr û kevan hatine bikaranîn, bo wê bermahî hene. Bo şer, nêçîrvaniyê bûne. Kevan herî berê li Afrîkayê hatiye bikaranîn.
Serpêhatiya kevanê
Gorî dîroknasên grekî nivîsîne mediyan tîr û kevanên gelek mezin bikardianîne. Ango tîr-kevanên mediyan ji yê ewropayiyan gelek mezintir bûne. Kurdan kevanên xwe ji darên kenêr, kevot, helhelokê (belalûk) çêkirine û ji hestiyan dox û girêdanên wê xemilandine. Bendên wê ji betanên dewaran bûn.
Xizanan ji xwe re tîr-kevanên çorsane çêdikirine. Li Kurdistanê bazaran de tîr û kevanên doxên wan bi zêr, zîv û lajwerdên din xemilandî jî dihatine firotin. Kevanên Soranan tîrên xwe heya 1 km jî dipekandine, di wêjeya devkî de wisa tê behskirin.
Rheinhausen (Breisgau)
Rheinhausen şaredariyeke navçeya Emmendingenê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Usama bin Ladin
Usama bin Ladin (, Usāmah bin Muḥammad bin `Awaḍ bin Lādin (anku, Usamê kurê Mihemedê kurê Ewezê kurê Ladin) (10'ê adarê, 1957 li Riyad, Erebistana Siyûdî - 2'ê gulanê, 2011 li Abbottabad, Pakistan) serokê rêxistina terorîst Elqaîdeyê bû.
Jiyana wî
Bin Ladin li Riyada Erebistana Siûdî hatiye ser dinyayê. Berê çalakiyên wî yên siyasî bin Ladin bazirgan bû. Di navbera salên 1970 û 1980'î de ji aliyê rêkxistina sîxurî ya Amerîkayê CIAyê ve dijî Sovyetistanê dihat perwerdekirin.
Êrişên 11'ê îlona 2001'ê li New Yorkê
Nivîsara sereke: Êrişên 11.9.2001
Mirina wî
Di 1'ê gulana 2011'an de li Pakistanê ji hêla leşkerên amerîkan ve hat kuştin.
İrfan Aktan
İrfan Aktan rojnamevan û nivîskarekî kurd ê tirkînûs e.
Aktan sala 1981'î de li Gewerê, gundê Befircan ji dayik bûye. Zanîngeha Enqereyê, beşa rojnamevaniyê bi dawî kiriye. Di rojname û kovarên wekî Birgün û Expressê de xebitiye.
Sîyahûme, Bane
Sîyahûme gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Rimbach, Hessen
Rimbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bergstraße li Hessen, Almanyayê ye.
Herêma Kurdistanê
[[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}}
{{legend|#a72835|Herêmên nakok}}
{{legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}}
{{legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}}
{{legend |#fefee9|Iraqê mayî}}]] Herêma Kurdistanê rêveberiya îdarî ya li Başûrê Kurdistanê ye ku di nav sinorên Iraqê de ye. Li Herêma Kurdistanê bajarên Hewlêr, Silêmanî, Duhok, Xaneqîn û Zaxo hene ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve têne birêvebirin.
Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn. Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn. Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê.
Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê Hewlêr ber bi Kerkûk, Tûzxûrmatû, Celewla, Bakûbayê ve diçe Bexdayê. Di van salên dawîyê da dewleta Iraqê vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e.
Dîrok
Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye.
Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û Çiyayê Araratê kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin.
Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya korak ku îro jê re Kerkuk tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî Şerê Çaldiranê, bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê.
Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de brîtanî hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin.
Dewleta Kurdan
Bi hilweşîna Împeratoriya Osmanî re di Çirî 1918 de, Şêx Mehmûdê Berzencî xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya Keyaniya Yekbûyî de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma Silêmanîyê hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî Kerkûk girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq.
Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-Qacaran yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî Kurdistanê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir.
Şêx Mehmûdê Berzencî
Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, Şêx Mehmûdê Berzencî, Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin.
Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin.
Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna Şêx Seîdê Pîranê li Bakurê Kurdistanê têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê.
Dælivannet
Dælivannet, goleke di nava sinorê parêzgeha Akershusa Norwêcê de ye. Gol li binê girê Kolsåsê li aliyê rojhilat ve cih digire. Di golê masî hene û jiyana gelekî cûreyê cihêreng ên teyran li ser golê hene.
Her wiha bibînin
Lîsteya golên Norwêcê
Herêma Kurdistanê
Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re
Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve Rojhilatêla Kurdistanê de û li wir "Komara kurd ya Mihabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin.
Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandûra wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de Îsrael hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amarîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. Yekitiya Sovyet jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe.
Ceillac
Ceillac, komuneke li departmena Hautes-Alpes a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Qela
Çend cihên bi vî navî hene:
Herêma Kurdistanê
Erdnîgarî
Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643 km2 e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi êranê re 220 km, bi Sûriyê re 150 km û bi Tirkiyê re jî 352 km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.
Riyên reş û asfalt
Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in.
1871
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Kûseava
Kûseava gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 188 kes (51 malbat) bûn.
Dilfan
Dilfan an Dilfo êleke Kurdên Lek e. Êv êl bi taybeti li herêma Lekîstan li qeza Dilfu bi ware. Êla Dilfan yek ji êlen herî mezin, li parezgeha Luristan e.
Ébouleau
Ébouleau, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê.
Ferhenga Kamêran Botî
Ferhenga Kamêran ferhengeke kurdî-kurdî (kurmancî-kurmancî) û bi alfabeya latînî ye. Danerê vê ferhengê Kamêran Botî (Kamêran Silêman Botî) ye. Ferhenga Kamêran sala 2006ê ji Weşanxaneya Spîrêz li Dihokê derketiye.
Ferhenga Kamêran ji 775 rûpelan pêk têt û li gor texmînan 15 ta 20 hezar peyvên sereke tê de cih girtiye. Peyvên kurdî bi kurdî tê de hatine şirovekirin û herwiha hevwateyên peyvan jî hatine dan.
Hêjayiyên Ferhenga Silêman gelek in. Ya ji hemûyan giringtir ew e ku ev yekem ferhenga kurmancî-kurmancî ye ku li ber destê xwendevanan amade ye. Di ferhengê de gelek wêneyên tiştan hene bo asankirina têgihiştina peyvan. Herwiha yek ji hêjayiyên vê ferhengê ew e ku tê de gelek peyvên xweş yên devoka behdînî hene ku ta niha di ferhengên din yên kurdî de cih negirtine.
Hin kêmasiyên ferhengê jî hene. Vekîta peyvan (bi taybetî nivîsîna pirtikên peyvan bi hev re yan ji hev cuda) bêserûber e (bo nimûne, dinivîse "ez di çim", "ez di bêjim" li şûna "ez diçim", "ez dibêjim").
Danerê Ferhenga Kamêran herwiha bi zanetî peyvên erebî yên ku di zimanê kurdî de tên bikaranîn li derî ferhengê hêlane. Ev kêmasiyek mezin e ji ber ku ew peyv di axiftin û nivîsîna zimanê kurdî de her tên bikaranîn û belkî bikarînera/ê ferhengê hewcedarî têgihiştina wan be lê nikare wan di vê ferhengê de bibîne.
Ferhenga Kamêran hem li ser kaxezê heye û hem jî li ser internetê di malperra Weşanxaneya Spîrêzê de hat weşandin. Di sala 2007'an de jî di Weşanên Do de derket.
Kînekas
Kînekas, gundekî girêdayê navçeya Miks a Wanê ye.
Sîyahûme Kohne
Sîyahûme Kohne gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Newşîrwan Mistefa
Newşîrwan Mistefa (z. 1944, Silêmanî - m. 19 gulan 2017, Silêmanî ) siyasetmedar û rewşenbîrekî kurd û rêkxerê giştî yê tevgera Goran a Başûrê Kurdistanê bû.
Jînenîgarî
Piştî bidawîkirina dibistanê Newşîrwan Mistefa diçê Bexdayê û li wir beşa zanistiya polîtîk dixwînê. Paşê vedigerê Silêmaniyê û di heftenameya Rizgarî de dixebitê. Di wê demê de bi çend kesên din re rêxistina Komala - ev rêxistin ji rêxistina Komala li Kurdistana rojhilat cûda ye - ava dikê. Ji ber van xebatê ew mecbûrî koçkirina derveyî welat tê kirin û diçê Viyanaya Awistiryayê û li wir hiqûqa navneteweyî dixwînê. Di sala 1975'a de serhildana kurdan li başûr di bin pêşengiya PDK'ê ya di bin serokatiya Mistefa Barzanî dest pê dikê û Newşîrwan Mistefa bi Celal Talabanî û hin kesên din re dikevê têkiliyan ku partiyeke nû ava bikin. Weke encama van hewldanan Yekîtî Niştimanî Kurdistan (YNK) tê damezrandin û Celal Talabanî dibê sekreterê YNK'ê û Newşîrwan Mistefa jî dibê cîgirê sekreterê YNK'ê. Celal Talabanî ji bo xebata derveyî welat û Newşîrwan Mistefa jî bo nava welat de tê wezîfedar kirin.
Jiyana pêşmergetî
Newşîrwan Mistefa hem siyasetmedar û hem jî pêşmergeyekî jêhatî bû. Wî pêşengiya serhildanên kurdan yên salên 1976'a û 1991'a li dijî Rejîma Baasê kir. Di sala 1991'ê de wi weke fermandarê pêşmergeyan pêşengiya raperîna ji bo azadkirina bajarê Kerkûkê kir. Ligel karên xwe yên politîk û leşkerî Noşîrwan Mistefa weke nivîskar jî dixebitê û çend pirtûk li ser doza Kurdistanê û dîroka çapemeniya kurdî nivîsandine.
Jiyana niha
Di salên 2005'a û 2006'a de Newşîrwan Mistefa hewl da ku sistema hilbijartinê û struktûrên nava YNK'ê nû bikê, lê bi taybetî ji ber dijberiya sekreterê YNK'ê Celal Talabanî ew hewldan bi ser neketin û Newşîrwan Mistefa mecbûrî gavpaşavêtinê ma. Noşîrwan Mistefa di 5'ê berfanbara 2006'a de ji postên xwê yên nav YNK'ê îstifa kir û da xwiya kirin kû ew dixwazê bi vê yekê êdî xwe bêtir bidê karê Çapemenî û Ragihandinê û dixwazê Dezgeheke serbixwe ya Ragihandin ava bikê. Newşîrwan Mistefa niha xwediyê Kompanya Wişe, malpera sbeiy û rojnameya Rojname ye, her wiha ew amadekariya televîzyoneke satelî bi navê (Kurdish News Network Channel - KNN Channel) jî dike. Newşîrwan Mistefa di daxuyaniyeke xwe de eşkere kir ku Celal Talabanî 10 mîlyon dolar dane Kompanya Wişe. Newşîrwan Mistefa weke nivîskar û siyasetmedarekî serbixwe li Silêmaniyê dijiya.
Grandcour
Grandcour, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Vaud ya herêma Broye-Vullyê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Wald-Michelbach
Wald-Michelbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bergstraße li Hessen, Almanyayê ye.
Waldkirch
Waldkirch bajarokekî navçeya Emmendingenê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
White Rock, Kolombiyaya Brîtanî
White Rock, bajarekî herêma Kolombiyaya Brîtanî li Kanadayê ye.
1225
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Behaedîn Weled
Behaedîn Weled an Mehmed kurê Hesenê Xetîbî yê Bekirî (bi farisî: بهاءُالدّین وَلَد، محمد بن حسین خطیبی بکری) (jdb. 543ê koçî/1148ê piştî zayînê - m. 628ê koçî/1231ê piştî zayînê) Arif, zana û şêxekê navdar yê terîqetê di sofîtîyê da, bavê Celaledînê Rûmî bû. Pirtûka wî ya navdar "Mearif" e.
Jînenîgar
Behaedîn li gundekê dora Belxê li Xorasana mezin ko niha dikeve Efxanistanê hat dinyayê. Wê demê Selcûqî desthilatdarên wê deverê bûn.
Wî li wê derê dersên dînî didan û ji ber baweriyên xwe yên sofiyane ji felsefeyê û kelamê hez nedikri. Ev jî ji rexnegirtina wî li Îmam Fexredînê Razî di pirtûka "Mearif"ê da diyar dibe.
Heyamekê berî destpêbûna êrîşa Mexolan ew bi merema Hecê ji Belxê derkevt. Ew li berahîyê çû Bexdayê, paşî çû Mekkeyê. Piştî heca xwe, ew çû Şamê û paştir çû Larende anko Karamanê û li wêderê jî Elaedîn Keyqubadê Selcûqî gelek qedrê wî girt. Piştî wê, ew çû Qonyeyê. Du salan piştî wê, di temenê 58 saliyê da mir. Koma şîret û gotarên wî di kitêbekê da bi navê "Mearif" hatine komkirin. Mewlana Celaledînê Rûmî di axivtinên xwe da wekî "ji qenciyên bavê min", behsa wan tiştan dikir ko di wê pirtûkê da hatibûn.
Şûrbadok
Hesinê wê badokî, buxrîkî ye. Bo bihevçûna bi rimbazan ve bikêr e. Li Kurdistanê kêm hatine bikaranîn, lewra di artêşên kurdan de rimbazan di mercên awarte de tîr jî bikardîanîn. Ango heger îhtîmala êrîşeke taybet û pisporî heba, rimbazan tîr jî amade dikirin.
Dijminên bi şûrbadokê ye, li dijî riman gelek caran biserdiketine, lê dijî tîran na. Şûrbadok herwiha rimşikên e. 170-180 cm dirêjî, 3-4 kg giraniya wan e.
2013
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirine.)
Cervières, Hautes-Alpes
Cervières, komuneke li departmena Hautes-Alpes a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
814
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Grindr
Grindr sepanek dostaniya mobîl e, ku destûra mêrên gey û bîseksuel bi mêrên din ên li hawîrdorê xwe re têkilî bikin dide. Di 192 welatan de (ji 2014) bi zêdebûna pênc mîlyon bikarhênerên mehane ve Grindr ji bo gey û bîseksuelê damezrandina dîrokê ya herî mezin e. Ev sepan ji bo daxistina pergala xebitandinê ya iOS, Android û Blackberry heye. Ev sepan belaş e, lê guhertoyeke biperetî destûreke erkên bêhtir dide.
Effry
Effry, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê.
Tia Carrere
Tia Carrere (an jî bi navê zayînê: Althea Rae Janairo; 2ê kanûna paşîn, 1967) lîstikvan, model û stranbêjeke amerîkan e. Carrere li Honolulu ya Hawaiiyê ji dayîk bûye. Dayika wê Audrey Duhinio Janairo, û bavê wê Alexander Janairo ye. Wê hertim dixwest ku bibe stranbêjek, dîsa jî wê di destpêkê de aktrîsî kiriye. Dema ew li firoşgehekê digere ji aliyê produktorê Aloha Summer ve tê dîtin û di vî fîlmî de dileyize.
Carrere di jiyana xwe de di gelek fîlm û rêzefîlman de leyîstiye. Di jiyana xwe de du caran zewiciye. Lê her du caran jî cê bûye. Ji mêrê wê yê duyem Simon Wakelin zarokeke wê ya bi navê Bianca çêbûye.
Jiyana muzîkê
Tia Carrere di sala 1993an albûma xwe ya solo ya bi navê Dream (Xewn) derxist. Ew di sala 2009an de bi albûma xwe ya sêyem a bi navê Ikena xelata Grammyê werdigire. Herwiha di sala 2011an de jî xelata Grammyê ya beşa Baştirîn Albûma Hawaiyî werdigire.
Moradlû
Moradlû, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Cassagnes-Bégonhès
Cassagnes-Bégonhès, komuneke departementa Aveyrona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Riegel am Kaiserstuhl
Riegel am Kaiserstuhl şaredariyeke navçeya Emmendingenê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Fiersbach
Fiersbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Mühldorf am Inn
Mühldorf bajarokekî navçeya (Landkreis) Mühldorf li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Kûhdeşt
Kûhdeşt an jî Küyşit, navê yek ji bajarên li parêzgeha Luristanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.
Miwalih Xerbî
Miwalih Xerbî, anku Miwaliḧ Ẍerbî, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Engervannet
Engervannet, goleke di nava sinorê parêzgeha Akershusa Norwêcê de ye. Gola Engervannet, di navbera bajarên Blommenholm û Sandvika de cih digire û rûbara golê 18 km² ye.
Sûdak
Sûdak (bi ûkraynî û rûsî: Судак, Sudak; bi tatariya Krimê: Sudaq) bajarekî nîvgirava Krîmê ye.
Glasnost
Glasnost peyvek e ji bo siyaseta Sekreterê Giştî yê Yekîtiya Sovyetê Mikhail Gorbaçov, ê ku di adara 1985an de soza şefafîbûn û vekirîbûna serokatiya dewletê li hember gel da. Peyv ji zimanê slavoniya kevin "glas" (glas - deng) tê û di eslê xwe de tê wateya deng û "navkirina tiştan" û di rûsî de herî kêm ji dawiya sedsala 18an û pê ve bi wateya "vebûn û zelaliyê" tê bikar anîn.
Bi zimanên din, têgînên 'vebûn', 'şefafîtî', 'çêkirina ragihandinê' wekî werger hatine bikaranîn ji bo siyaseta vebûna herî zêde di xebatên saziyên dewletê de û azadiya agahdarkirinê, nepejirandina pirsgirêkan û hwd.
Serdema zêrîn a îslamê
Serdema zêrîn a îslamê navê serdema ku ji sedsala 8an û heta sedsala 13-14an de çêbûye û tê de zanist, endezyarî, teknolojî, tucartî, pîşesazî, hunermend, wêje û felsefe di nav cîhana misilmanan de pir pêşve ketiye ye. Li gorî hinekî çavkaniyan ev dewre heta sedsala 15an berxwedaye. Wê dewrê di nav misilmanan de pir zanistvan û fîlozofên mezin derketine û gellekî vedîtin çêdikin.
Fizîkvanê Fransî Pierre Curie ji bo nûvedan û pirtûkên misilman waha gotiye:
Di serdema zêrîn a îslamê de rewşa kurd an
Li Kurdistanê bi hatina Îslamê û pijirandina misilmantiyê ve di nav kurdan de jî zanist pir pêşve ketiye.
Di sedsala 9an de li Rojhilata Kurdistanê zanistvanên weke Dînewerî û Îbn Quteybe, Di dedsala 10an û heta sedsala 15an jî li her aliyê Kurdistanê fîlozof, stêrnas, endezyar, wêjevan, dîroknas û mirovên pir zana derkitine. Ziryab, Muhasibê Xelatî, Îsmaîlê Cizîrî, Fexredînê Exlatî, Mûnîs, Ebûlfida, Kemaledînê Yûnis, Şihabedînê Suhrewerdî, Şemsedînê Şehrezûrî, Îbn Xelikan, Eliyê Herîrî, Mehmûdê Kurdî û Melayê Batê ji vana tenê çend kes in. Sîbernetîk ji aliyê zanistvanê kurd Îsmaîlê Cizîrî ve di Medreseyên kurdî de bingeha wî hate avêtin. Di vê serdemê de wêjeya kurdî jî pir pêşve ketiye û pirtûkên bi zimanê kurdî têne nivîsandin.
Gidavê
Gidavê, gundekî girêdayê navçeya Miks a Wanê ye.
Suîqesta kurdan a li Parîsê
Suîqesta kurdan a li Parîsê, di roja 9´ê çileya 2013'an de pêk hat. Di suiqestê de, sê siyasetmedarên kurd bi navê Sakine Cansız, Fidan Doğan û Leyla Söylemez tê de hatina kuştin.
Suîqest, di dema ku di çapamenî û rojevê de behsa "hevdîtinên" ku li Îmraliyê di serokê kurd Abdullah Ocalan û dewleta Tirk de pêk hat. Suîqest, di dema ku hat şîrovekirin, weke "suîqesteke ku bi armanca sabotekirina hevdîtinan" jî hat şîrovekirin. Lê weke nîşaneke konsepteke nû ya ku dewleta tirk ku bi piştgirîya NATO û welatên endamên wê ku pêşxistiya jî hat şîrovekirin. Piştî komkujiya Robozkê, balyozê Amerîkayê Francis Ricciardon gotibû ku "me modela Bin Ladin" pêşnîyarî Tirkiyeyê kiriye."" Bi vî rengî, weke nîşaneke konsepteka nû ku Amerîka weke ku di operasyonên din de îstibahatê dide Tirkiyeyê ku di wê de jî daye Tirkiyeyê jî hat şîrovekirin.
Gelê kurd, piştî ku suîqest hat bihîstin li her qadê derket qadan û suîqest bi awayekî pirr mazin lenet û şermezar kir. Serokwezirê Fransayê François Hollande jî li ser suîqestê axift û got "bûyereke hişmet e" û "kujtinên hov in". Hollande bixwe jî, gotibû ku ku qastî Fîdan Dogan dikir, got ku "min jî ew nas dikir. Pirr caran me bi hev re hevdîtin kirîya."
Di roj 12´ê çileya 2013´an de, li Gare de l’Est, li hev civiyan bi hev re ketine meşê de. Herî kêm ku ne bin sad hezarî re bû, kurd li Parîsê lev civiyan. Siyesetmedar, rewşenbîr û gelek keseyetiyên kurd û fransayî û ji gelek miletên din li qadê bo piştgiriya ji kurdan re amade bûn. Suîqest, bi girseyî hat şermazar kirin.
Împeratoriya Sasanî
Împeratoriya Sasanî (bi farisî: ساسانیان‎, Sasaniyan), împeratoriya çarê ji desthilatên xurtên îranî berî hatina Îslamê bo Baniya Îranê ye, ko ji sala 226ê heta 651ê desthilatdar bûne. Erdeşîrê Yekê piştî şkandina şahanşah Artabanê Çarê, şahê Partiyan anko Eşkaniyan împeratoriya Sasaniyan damezirand. Şahanşahê dûmahî yê ji vê împeratoriyê Êzidegirê Sêyê bû ko piştî 14 salên şer û pevçûnan digel leşkerên Îslamê şkest. Ew revî û li Mervê bi destê aşevanekî hat kuştin.
Grandson, Swîsre
Grandson bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Vaud ya herêma Jura-Nord Vaudoisyê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Lespignan
Lespignan, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Yangzhou
Yangzhou, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Jiangsuyê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 4.459.760 kesî
Lespignan
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Elaedîn Keyqubadê Selcûqî
Elaedîn Keyqubadê Selcûqî yan Elaedîn Keyqubadê pisê Keykawîsî yan jî Keyqubadê I (bi farisî: علاء الدين كيقباد بن كيكاوس‎; bi tirkî: I. Alâeddin Keykûbad) (z. 1188 - m. 1237) siltanê 11em ji siltanên selcûqî yên Romê anko Anatolyayê bû. Wî ji 1220î heta 1237an desthilatdarî kir. Wî li ser hisaba hevsiyên xwe, nemaze li ser mengûjekiyan û eyûbiyan, axa jêr desthilata xwe berfireh kir. Wî bi girtina benderê Kalon Orosê desthilata wî selcûqiyan gehişt Deryaya Spî ya Navîn. Paştir ji ber wî navê wî benderî bû "Elaîye". Wî êrîş kir ser benderê Sûdakê li ser Deryaya Reş û ji bo heyameka kurt nîvgizirta Qirimê jî êxist bin destê xwe.
Ev siltan ku gelek caran wekî "Keyqubadê Mezin" tê binavkirin, ji ber avahiyên zêde ku li paş xwe hiştine tê bibîranîn. Desthilatdariya wî wekî kopîtka herî dawîn ya desthilata selcûqiyan li Anatolyayê tê niyasîn. Piştî êrîşa Mexolan li nîva sedsala 13an, xelkê herêmê wekî dema zêrrîn li dema desthilatdariya wî dinihêrrî û gelek ji xûnkarên piştî wî bizav dikir ku ji bo rewakirina desthilata xwe neseba xwe bigehînin wî.
Kûseehmed
Kûseehmed gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 444 kes (100 malbat) bûn.
Chabestan
Chabestan, komuneke li departmena Hautes-Alpes a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Englancourt
Englancourt, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê.
Spîrêz
Spîrêz weşanxaneyek kurdî ye û bingehê wê li Dihokê, Başûrê Kurdistanê ye. Spîrêz pirtûkên bi kurmancî hem bi alfabeya latînî û hem jî bi ya erebî çap dike.
Berpirsê Spîrêzê nivîskar û ronakbîr Hafiz Qazî û birêveberê wê jî helbestvan û nivîskar Mueyed Teyib e. Weşanxaneya Spîrêz sala 2002'yê li alî dest bi karê xwe kiriye. Spîrêzê destûra karê xwe ji Wezareta Çandeyî ya Herêma Kurdistana Îraqê wergirtiye û bi alîkariya wê têt fînansekirin.
Berhemên Spîrêzê
Spîrêz hem pirtûkan û hem jî kovaran diweşîne.
Spîrêzê niha sê kovaran derdixe. Kovara Kepir bo zarokan, ya Ciwan bo gencan û ya Hêlîn bo jinan.
Weşanxaneya Spîrêz ji destpêka xwe li sala 2002'yê ta niha (7/2006) zêdeyî 150 pirtûk çap kirine. Pirraniya wan bi kurmancî (behdînî) û bi alfabeya kurdî-erebî ne. Lê hin ji pirtûkên Spîrêzê yên herî hêja bi kurmanciya bi alfabeya kurdî-latînî hatine belavkirin.
Medîne Qişlaqî
Medîne Qişlaqî, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
1725
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Sasbach am Kaiserstuhl
Sasbach am Kaiserstuhl şaredariyeke navçeya Emmendingenê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Darmstadt-Dieburg
Darmstadt-Dieburg, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Hessen, Almanyayê ye.
Neumarkt-Sankt Veit
Neumarkt-Sankt Veit bajarokekî navçeya (Landkreis) Mühldorf li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Flammersfeld
Flammersfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Zheng He
Çîng xa an ji çîng xixha anîş jîng ho (bi çînî: 鄭和) nasnav ji cîhana îslamiyê bi hacî mehmud şemseddîn (1371 – 1433) deryavan, dîplomatkar, dozerewe, bazirgan û siyasetmedarekî çînî bû. Ku bi regez li neteweya misuilmanê (huy)î bû ke neteweyekin ji kerta "îwnan"ê başûrê rojavaya welatê çîn dijîn.
Arkadiy Gaydar
Arkadiy Petroviç Gaydar (, bi rastî Golikow; jdb. 9ê kanûna paşîn / li Lgow, Parêzgeha Kursk, Împeratoriya Rûsî;  li nêzîkî Lepljawo, Herêma Kîevê, Komara Sosyalîst a Sovyeta Ûkrayna, ket) nivîskarê ciwanên Sovyetê bû.
Jiyan
Arkadiy Gaydar li Arsamas mezin bû. Dêûbavên wî beşdarî bûyerên şoreşgerî yên 1905an bûn.
Ji sala 1918 an, Gaydar di şerê navxweyî yê Rûsyayê de di destpêkê de fermandarê herî ciwan ê pargîdaniyek Artêşa Sor bû û, di 16 saliya xwe de, fermandarê herî ciwan ê alayê bû. Di sala 1924an de ji ber nexweşiyê leşkeriyê terk dike.
Wekî nûçegihanê Komsomolskaya Pravda, Gaydar piştî êrişa Almanya ya Yekîtiya Soviyetê hate şandin eniyê. Piştî ku yekîneya wî ji hêla almanan ve hate dorpêç kirin, ew beşdarî yekîneyek partîzanî bû û bû çekdar. Ew di pevçûnek bi leşkerên Alman de li nêzîkê Lepljawo (îro Lyaplawa, Kaniw Rajon, Cherkassy Oblast, Ukraine) ket.
Berhema wî ya herî navdar Тимур и его команда (1940) komek ciwanan vedibêje ku bi tiştên rojane alîkariya jin û malbatên leşkerên eniya pêşîn ên ku li gundekî Rûsyayê mane, dike. Pirtûka li ser lehengê Tîmûr (navê kurê wî, yê ku di sala 1926an de ji dayik bû) bû modelek ji bo "Tevgera Tîmûr", ku tê de ev dilxwaziya alîkariyê divê di jiyana rojane de were bicîh kirin - li gorî ferhengoka wêjeya cîhanî, "Çalakiyek welatparêzî ya mezin ... 'Kevneşopiyên Gaidar' ji bo pêşkeftina wêjeya zarok û ciwanan a sosyalîst bû trend-mîhengê." Pirtûk li dewletên paşîn ên sosyalîst ên Ewropaya Navîn û Rojhilat belav bû.
Berhemên wî
Sammelbände mit Erzählungen
Sêyêdsarem, Bane
Sêyêdsarem gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.