cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Îsmaîl Deniz
Niha ez dixwazim li goriya dîtinên xwe hinekî ji bo wan kesên ku hêjî ji vê zindîbuna miriyên Êzdiyan bawernakin anjî ew heval û nasên ku nikarîbûn werin beşdarî vê rêûremsa ola Êzdiyatiyê bivin, bahsa rewşa vê civîna bibîranîna çil rojiya Pêşîmam Îsmail Deniz ya ku di roja 04.09.2005 de di nav mala Êzdiyan ya li bajarê Oldenburgê de çêbuyî bikim.
Bibîranîn
1 Civîna bibîranînê bi gotinên van herdû sebeqên Qewlê„Miskîno jaro“  dest pêkir.
„Ev erda xane, evd û beşer bazirgane, hineka mala xwe barkir û hina nû danî Bin Ademo hezar salî temamkî, Mîrantiyê li şerq heta şamkî, Dumahiyê her tê ji kassa mirinê tamkî” “Binî Adem livê diniyayê mebe tema, Ev zêr û malî gelek meke cema, Diniya bo Resulê Xudê nema.” Pêşîmam Îsmail Deniz
2  Di pey van gotinan re Pêşîmamê Xaltiya û biraziyê Pêşîmam Îsmail Deniz, Berkat Çengil derkete ser dikê, ewî jî bi dengekî keser û kovan çend malikên/sebeqên beyta  “ Lavijê Pîrê” ji bo bibîranîna apê xwe bistran got. Bêşadrên amadebûn jî dizanin, gava Pêşîmam Berkat bi sewteke dilêşî ev stran got, hingê girî kete gewriya gelek beşdaran, hinek berketiyên jin bi dengê bilind lîrandin û meriv stêrkên ji çavan dihatine xwarê didît.
3 Dûre Pêşîmam Hesen yê birayê Îsmail Deniz û hersê biraziyên xwe derketine ser dikê. Li hemberî heval, nas, pismam, zeyî, mirîd, şêx û hemî mêvanên xwe sekinîn. Hemî beşdarên amade yeko yeko silav kirin û ew ji bo rêzgirtina olî û vî qedrê didine Bira û bavê wan spas kirin.
Bira û lawên Pêşîmam Îsmail Deniz (Ekrem û Şêxmûs) sozdane nas, heval, oldar û mirîdên xwe û gotin:”heta ji me were emê di rêya Pêşîmam Îsmail Deniz de bimeşin û ji we dost, heval, nas û pismaman jî hêvîdikin ku hûn alîkariyê bi me re bikin.
Em dibêjin gerek ji vê gavê pêde êdî tû kes ji bo me şînoyî ne mîne. Hêvîdikin încar hemû berketiyên me kêf û şahiyên xwe dîsa bidomînen. Jin libasên xweyî reş deynin. Her weha divê tû kes bê xwarina xêra Pêşîmamê xwe ne xwo ji vê malê dernekeve. Qedir û rûmeta we dayî me li ser serê me. Înşallah em ê jî layiqî vê rêzgirtin û rûmeta we bimeşin”
Mêrxasî û welatparezî
Belê li ser mêrxasî û welatpareziya Pêşîmam Îsmail Deniz jî gelek camêran axivîn û beşdaran gelek buyerên Pêşîmam yên ji bo xizmeta Êzdiyatî, parastina Kurd û Kurdiyatiyê anîne ser ziman.
Ez nikarim li virê cîh bidime axaftinên wan tevan. Lê, hêvîdar im ku ew kesên  ji bo mêrxasî û welatpareziya Pêşîmam Îsmail Deniz axivîn bi xwe wan gotinên xwe ye hêja bi weşînin. Anjî gava yek bixwaze wan axaftinên dost, heval, nas û pismaman Pêşîmam Îsmail Deniz guhdarî bike, dikare seriyekî bide kur û malbata Pêşîmam û kassetê hatî girtin guhdarî bike.
Belê wekî ez dizanim tû kesî mîrî ji goristanan ranekirine, lê dost, heval, nas û pismamên Pêşîmam Îsmail Deniz bi vê xêr, civîna bibîranîna çil rojî û mêrxasiya Îsmail Deniz zindîkirina ruhê Pêşîmam Îsmail Deniz hêjî mezintir kirin.
Ez wer bawerim ku ev xizemta malbata pêşîmaman ji bo parastina Êzdiyatiyê kirî û dikin, wê ji virûpêde jî dîsa ji bo gelek şînên Êzdiyan bive pêşengî.
Dawiyê de dibêjim Xwedê û Tawisî-Melek xizmeta heval, nas, malbata pêşîmam û hemû Êzdiyên ku keda wan di vê bibîranînê de çêbuye qebûl bike.
Bila rahma Xwedê û hemû xasên Xwedê li ser Pêşîmam Îsmaîl Deniz be û ez sersaxyê ji malbet, hemû dost û pismamên wî re dixwazim.
Bietigheim (Baden)
Bietigheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rastatt li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Envermeu
Envermeu, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Melanezya
Melanezya (bi yewnanî : μέλας "reş" + νῆσος "girav") navê yek ji sê kom giravên Okyanûsa Mezin e. Ji sedsala 19'an ve giravên di herêma Melanezya de tên hesêbkirin ev in :
Boqijeya reş
Boqijeya reş an jî reşwêle, cureyekî fîkaran e. Perikên vê çivîkê seranser reş in, lê nikil û qiraxa çavên wê pirteqalî ne. Meziniya wê mîna ya boqijê 25 cm e.
La Ville-aux-Bois-lès-Pontavert
La Ville-aux-Bois-lès-Pontavert, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Avşîn, Azort
Avşîn (bi tirkî: Cömertler), gundekî bi ser navçeya Azorta Erzîromê ve ye. .
Derbendî Şeqlawe
Derbendî Şeqlawe, anku Derbenda Şeqlawê, gundekî bi ser Navenda Şeqlaweyê ya navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Mark (herêm)
Mark an jî Marka, ji sînor bi kurdiye, sinorên împeratoriyên Ewropayê tearîf dikir. Mirov karin anka jî hindik cihan da bibînin. Em karin wî navê zahfike Li germanan da, mînak alman, îngilîz û denan da bibînin.
Mînak wî navî jî peyveke îranî ji heyê. Li avestayî marəza yê û kurdî/farisî ji merz/marz ê.
Bexdeşt
Bexdeşt, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Cernay-la-Ville
Cernay-la-Ville, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmara gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Bîrîman
Bîrîman, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Rüdesheim an der Nahe
Rüdesheim an der Nahe şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Straumsetervatnet
Straumsetervatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye.
Cîlo
Çiyayê Cîlo yek ji çiyayên herî bilind ên Kurdistanê ye. Bilindahiya wî 4116 m ye.
Kirdane
Kirdane an jî Kirmanciye, warê kurdên Zazakîaxêvanê û navê welateke zazayan daye şûneke Kurdistanê. Kurdên dersîmê ji Welatê xwe ra dibejin Kurdistan emma nav hev da jî ew dibejin Kirmanciye. Gora Malmîsanij Kirdane û Kirmanciye manaya Kurdistanî yê.
Villemontoire
Villemontoire, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Palanciya
Palanciya (bi tirkî: Küçükyağcı), gundekî navçeya Haymanaya bi ser Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Manan
Manan an Mannan an jî Mannayî (bi Akadî: Mannai)navê qewmeke bû (navê welatê: Manna. Wan 800 ta 700 salên pêş zayînê dûgelike pêkhanîn, Keyaniya Manan an jî Keyaniya Manayê. Paytexta wan Îzîrta bû ku di Kela Ziwiyeyêde li nêzîkî Seqizê bû.
Chambourcy
Chambourcy, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Ocax, Egîn
Ocax, gundekî girêdayê navçeya Egîn a Erzînganê ye.
Charigny
Charigny, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Envronville
Envronville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Bischweier
Bischweier şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rastatt li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Belaxora Jêr
Belaxora Jêr, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Oşk
Oşk (bi tirkî: Gölbaşı), gundekî bi ser navçeya Azorta Erzîromê ve ye. .
Ehmedê Dînewerî
Bernavka wî "Ebûbekir" e, Navê wî dirêjî Ehmed bin Mihemed bin Ehmed Dînewerî ye. Pirtûga Wî a pir bi nav û deng Et-Tahkîk fî mesaîl-ut-ta’lîk e. 'ilmê xweyê fiqihê ji Ebûl Xetab girtiye.
Chibi, Hubei
'Chibi (Çînî: 赤壁) bajar ek di parêzgeh a Hubei ya Çîn ê da ye. Navê rastîn ê bajar Puqî (蒲 圻) bû. Lêbelê, navê bajar bi biryara ku di 11ê hezîran a 1998an da li meclîsa bajar hat girtin, hate guhertin. Navê Chibi ji şerê chibi pêk tê, ku şerekî dîrokî li wê deverê ye. Rûerdê bajar 1723 km², niştecîhên bajar 506509 kes e.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 478.410 kesî
Cihên dîrokî
Yanloudong (羊 楼 洞) navenda hilberîn û bazirganiî ya çay a kevin e. Ew li kêleka bajarê Zhaoliqiao, ku li ser sînorê Hubei, ye. Ew ji Chibi 26 km dûr e.
Çavkanî
http://www.gov.cn/test/2007-03/23/c ontent_559214.htm
https://tr.wikipedia.org/wiki/Chibi
Chanteloup-les-Vignes
Chanteloup-les-Vignes, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Achslach
Achslach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Regen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Roxheim
Roxheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Barbîn
Barbîn, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Amt Boizenburg-Land
Boizenburg-Land şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Dikanava
Dikanava navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye. DIKANAVA yan jî dukanava wate avedaniya li pal du kaniyan.
Épinay-sur-Duclair
Épinay-sur-Duclair, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Basilicata
Bajar û navendên herêmê
Parêzgehên herêmê. Bajar û bajarokên herêmê ku hêjmara gelhe yên navendan ji 10 hezarî zêdetir e.
Wêne
Basilicata
Tunnsjøen
Tunnsjøen, goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye. Gol, li başûrê gola mezin Limingen û li rojavayê sînorê Swêdê cih digire. Gola Tunnsjøenê, heftemîn gola mezinê Norwêcê ye.
David Trimble
William David Trimble, Baron Trimble (jdb. ) polîtîkerekî bakurîrlendî ye. Ew serokê Union Ulster Party - UUP ye.
Ji bi aştiya pirsgirêka Îrlendaya Bakur xebat kiriye û ji ber wê bi tevî John Hume di sala 1998an de guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tên dîtin.
Charmes, Côte-d'Or
Charmes, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Zerzûl
Zerzûl û Zerzûrk yan jî çîqê belek(navê zanistî yê latînî: Sturnus roseus), cureyekî ji çîqan e lê wek çîqan ew zivistanê na, bihar û havînan dihên dîtin.
Şayes
Li bin zikê gihaştiyên wan zeroşkî ye.
Reftar
Bi colan dijîn û hêlînên xwe bi piranî li ciyên bej li qelaçên kevirokî çêdikin.
Parêzî
Xwarina wan axilbe bêhestokên bej be jî ew pirr ji tûyan hez dikin. Ji vê yekê jî li gelek ciyan weke çûkê tuyan dihên zanîn.
Jîngeh
Zerzûl wekî çîqan ew zivistanê na, bihar û havînan dihên dîtin.
Villeneuve-Saint-Germain
Villeneuve-Saint-Germain, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
John Hume
John Hume (jdb. li Derry / Londonderry) polîtîkerekî Bakurê Îrlendayê ye. Ew serok û yek ji damezrênerên partiya Partiya Sosyaldemokrat û karkeran a Bakurê Îrlendayê (Social Democratic and Labour Party - SDLP) ye.
Ew bi rêbazên rewa û bêyî çek yekkirina Îrlendayê diparêzê. Di sala 1998an de bi tevî David Trimble guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tên dîtin. Hume herwekî xwediyê gelek xelatan e.
Bühlertal
Bühlertal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rastatt li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Nicolas Appert
Nicolas Appert (17.11.1749 li Châlons-en-Champagne, Marne - 01.06.1841 li Massy) dahênerekî fransayî bû. Ji dahênên wî yên herî giring awayê konservekirina xwarina qutakirî bû, ji ber vê yekê dibêjin « bavê konservekirinê » ye.
Oberstreit
Oberstreit şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Axcekele
Axcekele, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Épouville
Épouville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistanê
Têkiliyên Rojava-Herêma Kurdistanê behsa peywendiyên di navbera Rêveberiya Xweseriya Bakur û Rojhilata Sûriyê (gelemperî Rojava tên binavkirin), û Hikûmeta Herêma Kurdistana Iraqê. Digel ku ew ji hêla çandî ve pir wek hevin, di heman demê de gelek cûdahiyên wan ên siyasî jî hene. Di şerê li dijî Dewleta Islamî ya Iraq û Şamê (de digel Herêma Kurdistan û Dewletên Yekbûyî hevkariyek leşkerî hebû, her çend ne Amêrêka ne jî Herêma Kurdistan piştgiriyek fermî dide Rojava an jî Yekîneyên Parastina Gel (YPG).
Belîkan
Belîkan, gundekî ser bi navçeya Diyarbekirê Gêlê ve ye.
Belin e Beliet
Belin e Beliet (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ya Fransayê ye.
Hîran
Hîran, nahiye, navend û gundekî bi ser Hîranê ya navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Arnbruck
Arnbruck şaredariyeke navçeya (Landkreis) Regen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Jingzhou
Jingzhou (çînî: 荆州市, Jīngzhōu shì) bajarekî bi ser parêzgeha Hubei ya Çînê ve ye. Bajar li peravê bakurê çemê Yangtzeyê ye. Rûerdê bajar 14.104 km² û di 2010an de hejmara niştecîhên bajêr digihe 5.691.707 kesî.
Teyaran
Teyaran, gundekî ser bi navçeya Diyarbekirê Gêlê ve ye.
Jingzhou
Dabeşên îdarî
Bajarê Jingzhou, ji du nahiye, sê bajarokên asta navçeyê û sê navçeyan pêk tê.
Villeneuve-sur-Aisne
Villeneuve-sur-Aisne, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Charny, Côte-d'Or
Charny, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Dînên kurdan
Îslamiyet di sedsala 7'an de derket wê demê kurd di navbera du dewletên mezin Împeratoriya Sasanî û Împeratoriya Bîzansê de perçekirî dijiyan, artêşa îslamê di dema Omer de di sala 637'an de erdê Kurdistanê fetih kir û îslamiyetê li Kurdistanê belakir û pir kêmê kurdan ne têde pirraniya kurdan misilmantî pijirand.
Li Kurdistanê çawa ku gelek gelên cûda bicihûwarin, gelek olên cuda jî hene. Ji xeynî misilmanan, êzîdî, zerdeştî, xiristîyanî, cihû
Îslam
Piraniya kurdan misilman in, kurdên ku bi hewramanî, kurmancî û soranî diaxifin bi piraniya xwe sunî ne û ji mezhebe şafiî ne. Li Başûrê Kurdistanê herêmen Kirmaşan, Luristan û Hamedan kurdên şia jî hene ku bi kelhûrî an jî feylî diaxivin. Ji xeynî sunî û şiiyan kurdên bêmezheb ên tenê Quranê çavkanî dibînin jî hene.
Qasî 4-5 milyon kurdên elewî li Bakurê Kurdistanê, li herêmen Dêrsim, Mereş, Meledî, Erzingan, Sêwasê hwd dijîn.
Dizê
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Dizê 3440 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 634 e.
Dînên kurdan
Yarsan
Kurdên yarsan bi piraya xwe kirmaşanî, lekî û hewramî axifin û li herêmen wek Kirmaşan, Gûran, Lekistan, Behdînan û Germiyan dijîn.
Mesîhîtî (filehtî, xiristiyanî)
Dînê xiristiyanî ji aliyê Îsa pêxember ve hatiye. xiristiyantî di nav kurdan de pir kêm e. Belê gelek ermenî û sûryanî yên li ser dînê xiristiyanî li Kurdistanê dijîn.
Tunnsjøflyan
Tunnsjøflyan, goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye.
Dînên kurdan
Zerdeştî
Zerdeştî navê dînê ariyanê ku halê Pêxember Zerdeştê hatû belakirin. Îro kesên ku pê bawerî bînin kêm in.
Ûranûs
Ûranûs (gerstêrk) ji aliyê dûrbûnê ve 7emîn, ji aliyê mezinbûnê ve 3emîn û ji aliyê giraniyê ve 4emîn extera Roj a me ye.
Bi qasî 10 xelkeyên exterê hatine keşfkirin. Ji aliyê meziniya xwe ve 63 carî ji Erdê (Dinyayê) mezintir e. Herwekî ji aliyê giraniya xwe ve jî 15 carî ji dinyayê girantir e.
Peykên (Heyvên) Ûranûsê
Bi navê Miranda, Umbriel, Ariel, Oberon û Titania heyvên wê yên mezin hene. Dîsa bi navê Cordelia, Ophelia, Bianca, Cressida, Desdemona, Juliet, Portia, Rosalind, Belinda, Puck, Caliban, Stephano, Trinculo, Sycorax, Prospero, Setebos, S/1986 U10, S/2001 U2, S/2001 U3, S/2003 U1, S/2003 U2, S/2003 U3 peykên wê yên piçûk hene.
Amt Goldberg-Mildenitz
Goldberg-Mildenitz şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Sina Weibo
Sina Weibo (çînî: 新浪微博, Xīnlàng Wēibó) medyaya civakî û mîkrobloga Çînê ye. Ew li Çînê malpera herî populer e. Ew mîna tevlihebûna malperên Twitter û Facebookê ye. Malper di 14ê tebaxa 2009an de ji hêla SINA Corporation ve hate damezrandin. Ji 500 milyonî zêdetir bikarhênerên qeydkirî hene. Rojane nêzikî 100 milyon peyam têne şandin,.
Êrîşên mizgefta Christchurch
Êrîşên mizgefta Christchurch du gulebaran kirin di 15ê Adara 2019an de, li du mizgeftan li Christchurch, Zelanda Nû. Êrîşên ku ji aliyê çekdarekî tenê yê ku di dema nimêja înê de ketibû her du mizgeftan hat kirin, saet di 13.40’an de li Mizgefta El Nûr a li taxa Riccartonê dest pê kir û saet 13:52’an de li Navenda Îslamî ya Linwoodê dewam kir. Di encamê de 51 kes mirin û 40 kes jî birîndar bûn.
Navê kesê çekdar Brenton Harrison Tarrant ê 28 salî yê Awustralya ye. Ew hat girtin piştî ku otomobîla wî ji hêla otomobîlek polîs ve hat qewirandin dema ku ew diçû Mizgefta Sêyemîn li Ashburton. Ew serweriya spî û tundrewiya xiristiyan bû.
Durmersheim
Durmersheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rastatt li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Sehabe
Sehabe, anku seḧabe an jî Hawell (erebî: الصحابة, as-sahaba), ew kesên ku Muhemmed pêxember  dîtibin û bûbin misilman û bi pêxember re hevaltî kiribin re tê gotin. Li gorî çavkaniyan 60 hezar sehabeyên Muhemmed pêxember hebûne. Lê hêjmar tam ne kifş e.
Gelejmara sehabeyan re "Eshabî" tê gotin. Misilman ji bo hurmetê ji wan re caran dibejin "Eshabê Kîram"
Sehabeyên kurd
Kurd bi tevê gel ve di dema 637ê ku hê Muhemmed pêxember jiyaye hinekê wan dibin misilman. Lê herwiha hevnasîna wan bi Îslamê re ji dema "Esrê Seadetê" destpê dike. Digel vê yekê ji xeynê gelê ereban, kurd cara pêşîn e ku wek bi gelan ve misilmantiyê qebûl dikin.
Hin sehabe hene ku bi eslê xwe ve ne ereb bûn. Ji wan "Bilalê Hebeşî", "Selmanê Farisî", "Suheybê Rûmî", "Cabanê Kurdî" ji vana çen kesên din.
Bilal ji Hebeşistanê ye yanî ji Etiyopyayê ye bi kurtasî hebeş e, Selman ji Îranê ye yanî faris e, Suheyl rûmî ye, Caban jî kurd e.
Pir balkêş e ku paşnavê wan bi nijadê wan ve hatiye bilêvkirin. Nijada wan pirsgirêk nebûye û bi dilê rehet bi wan navên nijadê ve hatiye binavkirin. Herweha baş bên nasîn. Ne ji bo nijadperestiyê nemaze ji bo danasînê. Cabanê Kurdî jî ji wan mûbarekan yekî din e. Di derheqa wê de Müfid Yüksel jî wiha dibêje; digel vê yekê heke li ser jêderkên dîrokî lêkolîn bê kirin vêca di nav kurdan de misilmanbûn di serdema pêşîn de tê xuyanê. Heta ji kurdan kesên ku wek tabiîn tê zanîn hene. Ji wan sereke Cabanê Kurdî û Şêx Xelîlê Kurdî tê. Disa ji nav wan Ebu Muslîm el-Hewlanî û Silêman ed-Daranî jî tê.
Caban el-Kurdî sahabeyek Muhemmed pêxember e û bi qasî tên zanîn di nav gelê kurdan de misilmanê pêşîn e. Hin lîteratûr û jêderkên Îslamî de jî ev nav yanî Caban el-Surdî derbas dibe.
Kurdbûna ji nav sahabeyên kiram Cabanê Kurdî di berhema hêja Elûsî de wiha derbas dibe: Beşek ji nav kurdan di dema pêxemberê me de misilman bûne. Heta ji wan sehabeyek bi navê "Caban el-Kurdî" bi eslê xwe kurd e.
Profesor mamoste Kadri Yıldırım dibêje: Gelî kurd wexta ku şerefa sehabitî girtiye bi Caban el-Kurdî re nefer bi nefer misilmantiyê qebul dikin.
Mixabin di hin berhemên hêja de navê Caban el-Kurdî wek "Surdî" hatiye nivîsîn. Alusî jî diyar dike, navê "Ebu Meymun Caban el-Kurdî" di, Îbn Hecer Esqalanî di berhema Elîsabe ("Xala Cabânê") de derbas dibe. Lê mixabin ji ber hin xeletî an şaşiyan bê zanetî (ku niyetek baş difikirim) di berhemên niha de "el-Surdî" bûye.
Muhemmed Can dibêje; "Cabanê Kurdî" ji sehabeyên pêxember bû. Lê belê çi hikmet e ku (sehabeyên kurd ên din jî tê de) ne Cabanê Kurdî "Caban el-Surdî" hatiye qeydkirinê! Hêncet disa amade bû: "ev xeletî ya nivîsê ango xeletiya metbaayê ye."
Yanî li gor hin nivîskar û lêkolîneran navê "el-Kurdî" bi zanetî û ji ber sedema nijadperestiyê bi "el-Surdî" ve hatiye guherandin. Lê bi min ev ne zanetî ye belkû xeletiyek herfa ye. Ji ber ku Mustafa Erdogan jî dibêje; Di berhema din ya Îbn Hacerê ya Takribut-Tehzîbê de "el-Kurdî" derbas dibe. Lê tefsîrên Buharî (Tefsrul Kebir VII 340), Îmam Ahmed (Musned), Ebû Nuaym (Marifetus-Sahabe), Zehebî (Mizanul Îtidal), Îbnul Esîr(Usdul-Xabe) û Îbn Hacer (el-Îsabe) de "es-Surdî" derbas dibe. Herwiha wekî wisa xeletiyên herfa re tashif tê gotin.
Cabanl Kurdî, ji hêla Resûlê Ekremî dibe parêzgarê (walî) herêma Bazanê. Ew digel vê yekê di dîroka îslamê de parêzgarên yekemîn e jî. Heta kurê Cabanê Kurdî, Meymun el-Kurdî jî parêzgarê Bazanê dibe.
Di dema Muhemmed de qet netewek, qebileyek û zimanek nehatiye înkarkirinê. Berevajî vê yekê bi navê nasnameyên xwe hatine nasîn. Wekî mîna, Selmanê Farisî (fars), Ebû Zer Elxefarî (ji qebileya el-Xiffarê ye), Cabanê Kurdî (kurd).
Taberanî jî de berhema bi navê el-Mucemu's-Saxir û el-Mucamu'l-Evsadê de di behsa hedîsekî de behsa navê "Meymun el-Kurdî" kiriye. Ev hedisê ji bavê Meymûn el-Kurdî (Ebu Meymun Cabanî) ew jî ji Pêxember ravekiriye. Taberanî gotiye; Ebu Meymûn ji Pêxember tenê hedîsek gotiye.(el-mucemu's-Saxir, 1/114; el-Evsat, 4/380- şamile) Hafiz el-Heysemî jî dibêje, di rêza vê rivayetan de derbas dibe hemû kes sika/saxlem (dirûst) in.
Serkan Birûsk
Ji hêla Nisêbînê, ji aliyê Omeriyan e. Herêma Omeriyan ku weke eşîra Omeriya jî, tê bi nav kirin, devereke pir berfireh digire ber xwe. Ev herêm bi folklor, bi stran û stranbêj, bi rez û baxên xwe navdar e.
Serkan Birûsk li gundê Serê Kaniya Omeryan hatiye dinyayê. Wî xwendina seretayî û ya nêvî li Nisêbînê bi dawî aniye.
Wî hejmarek bername bo Mezopotamya TV yê, li ser navdarên kurd û wêjeya kurdî amade kirine û belav kirine.
Siracedînê Ûrmewî
Siracedînê Ûrmewî (b. 1198 Ûrmiye - m. 1283 Qonya) alim û felsefevanê kurd e. Bernavka wî Ebus-Sena ye, Leqeba wî Siracedîn e û navê rastî "Mehmûd bin Ebî Bekir bin Ehmed bin Hemîd Ûrmewî" ye.
Siracedîn hevotina xwe a pêşyê li bajarê Ûrmîyeyê, dûra jî li bajarê Mûsilê li cem Kemaledîn Elî girtîye, Careke çûye Misirê û ji wêderê hatiye Kurdistanê û Qonyayê heta dawiya temenê xwe li Qonyayê maye.
Serkan Birûsk
Nivîskar ji awira wergeran ve pir xurt e. Ji zimanê Tirkî û Swêdî hejmarek nivîs wergerandiye kurdî.
Werger
Serkan Birûsk niha li Swêdê dimîne.
Beybûn
Beybûn sernavê riwekinên kulîkgewr in. Di famîleya stêregulan de cih digire. Beybûn pengên xwe yên gewrin û orteyê xwe yê zer e. Li her aliyên dineyê cureyên xwe hene. Di Kurdî navên xwe yên din ew in:
Ebdelmesîh
Ebdelmesîh di serdema dawiya antîk de pakrewanekî cihû xiristiyan bû.
Ebdelmesîh, an jî Eşer ben Levî, ji dîroka nayê zanîn, kurekî şivan yê cihû bû ku dûre wek ezîzekî fileh hatiye pîrozkirin. Ew ji ber baweriya xwe ji aliye bavê xwe ve hatiye kuştin. Çîroka wî li Singara derbas dibe û bi zimanê suryankî hatiye nivîsîn lê paşî versiyona bi erebî û ermenkî jî hatiye nivîsîn. Ew li nêzî Şingalê di împeratoriya farisan de dijiya. Piştî baweriya xwe wek xiristiyan guherandiye, wî guhê xwe qul kiriye (belkî nîşana xulamîtiya wî bû). Ew di sala PZ 390an de miriye. Di derbarê cîhê şehadeta wî de nîqaşek heye. Hin çavkanî dibêjin li Şingalê (li Îraqê nûjen li nêzî sînorê Sûriyê), û yên din dibêjin Taglibisa Erebistanê. Roja cejna wî di 13ê tîrmehê, 22ê tîrmehê an jî 3ê çiriya pêşîn de ye.
Oşkîsor
Oşkîsor, gundekî bi ser navçeya Azorta Erzîromê ve ye. .
Elchesheim-Illingen
Elchesheim-Illingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rastatt li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Doktor Jîvago
Doktor Jîvago navê romaneke nivîskar û helbestvanê rûs Borîs Pasternak (1890-1960) e.
Wî romana xwe bo cara pêşîn ji kovareke wêjeyê ya ku di bin kontrola sazûmaniya Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst (YKSS) de bû re dinivîsîne. Lê kovar çap nake. Di romanê de nêrînên dijî sosyalîzmê dibîne. Roman di sala 1957an de li Îtalyayê tê çapkirin. Di demekê kurt de roman dengekî mezin dide. Li gelek zimanan tê wergerandin. Pasternak di sala 1958an de Xelata Nobelê ya Wêjeyê werdigire. Roman li YKSSê tê qedexekirin û heya sala 1985an li wir nayê weşandin.
Di romanê de behsa sêwî Yûrî tê kirin ku ew bo xwedîkirinê dane cem malbatekî. Çîrok li dora Yûrî hatiye gerandin û têkilî û nakokiyên civaka hemdemî ya neheq ristiye. Paternak xwestiye di romana xwe de bi ziravî be jî rexneya YKSSê bike.
Eliye
Eliye navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Eliye 702 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 113 e.
Çît
Çît, gundekî girêdayê navçeya Egîn a Erzînganê ye.
Épretot
Épretot, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Châteaufort, Yvelines
Châteaufort, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Pirtûkxaneya Neteweyî ya Îsraêlê
Pirtûkxaneya Neteweyî ya Îsraîlê berê Neteweyî ya Cihûyan û Pirtûkxaneya Zanîngeha - JNUL, (בית הספרים הלאומי והאוניברסיטאי), ji pirtûkxanê netewî yên dewletê de ji Îsraêl e. Ev de li kampûsa ji Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê di Givat Rame.
Oberhausen an der Nahe
Oberhausen an der Nahe şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Lîsteya qewmên kurdî yên dîrokî
Wî rûpelê da Qewmên Kurdî yên niha û dîrokî hatin hijmartin.
Amt Ludwigslust-Land
Ludwigslust-Land şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Şêxmedan
Şêxmedan, gundekî ser bi navçeya Diyarbekirê Gêlê ve ye.
Bayerisch Eisenstein
Bayerisch Eisenstein şaredariyeke navçeya (Landkreis) Regen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Ulen (gol)
Ulen (gol), goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye. Gol, li ser sinorê Norwêc û Swêd cih digire û beşek ji golê derbasî nava erdê Swêdê dibe.
Şerbedîn
Şerbedîn, gundekî ser bi navçeya Diyarbekirê Gêlê ve ye.
Villeneuve-sur-Fère
Villeneuve-sur-Fère, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Sibhanazad
Sibhanazad gundekî bi ser Selîma Qersê ve ye.
John Mott
John Raleigh Mott (jdb. li Livingstone Manor a li New York; m.  li Orlando, Florîda) yek ji sekreterên saziya Xrîstiyanî ya bi navê Young Men's Christian Association (Weqfa ciwanên Mesîhî) (YMCA) bû û di sala 1946î de bi tevî Emily Greene Balch, Xelata Nobel a aşitiyê girtibû.
Famîleya kefzeran
Pelên wan bi qasî çend mm ne. Hin ji wan jî bêpel an bêqemçik in. Ên wiha xwe di avê de berdidin, heya ku li perekê avê xwe bicih kirin, seyar in. Cinsên wê: Lemna, Spirodela, Landoltia, Wolffia û Wolffiella.
Zîxîk
Zîxîk (bi tirkî: Balıklı), gundekî bi ser navçeya Azorta Erzîromê ve ye. .
Charlotte
Charlotte, bajarê herî mezin ê parêzgeha Karolînaya Bakur û bajara navend a wîlayeta Macklenburgê ye.
Charrey-sur-Seine
Charrey-sur-Seine, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Chatou
Chatou, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Aqoyanî Serî
Aqoyanî Serê, gundekî bi ser Hîranê ya navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Sahara
Beyabana Sahara, çola Sahara, şorezara Sahara, herana Sahara yan çolistana Sahara mezintirîn beyabana erdê ye. Rûerda wê li dora 9 milyon km² ye. Meziniya wê nêzîkê DYAyê ye.
Navê wê
Di zimanê Egîpta kevn (Misira kevn) de jê re „ceret“ („beyaban“) digotibûne. Bi erebî sahra dibêjin û nav ji erebî belav bûye. Gelê Tûaregî „welatê yên li derve yan welatê derveyî“ dibêjin. Ereb herwiha al kubra „beyabana pirr mezin“ jî dibêjin. Romaya antîk Terra Deserta ango bêcihwar/welatê hatiye terikandin gotine.
Kuşniya kurdî
Kuşniya kurdî (bi çoxe) werzişeke gelêrî û kevneşopî ya Kurdên Xorasanê u Kurdên Efxanistanê ye. Di nav kurdên Xoresanê de gelek minasebet hene ku kuşnîzanên pehlewan lîstik û xurtbûna xwe nîşan bidin. Ev lîstik hema hema bûye sembola kurdên Xoresanê.
Sahara
Cihwarbûn
Kêm kes li van beyabanan dijîn. Pirraniya niştecihan ereb, berberî, tûaregî ne. 40 % ji gelê wê koçber in. Beyabana Lîbyayê hema bigire xofxalî ye ji mirovan, ango kes li wê najî.
Kuşniya kurdî
Kuşniya bi çoxe, li gorî hinek rêbazan tê girtin. Pehlewan divê ji aliyê stû û milên xwe ve xurt bin.
Forbach (Baden)
Forbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rastatt li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Bèraveth
Bèraveth (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ya Fransayê ye.
Ewrisi
Ewrisi navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye. ewrisi dibe ku digel bêjeya hewris yan jê ewris (wate heja kovî) xwedî yek reh be.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Ewrisi 664 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 127 e.
Emily Greene Balch
Emily Greene Balch (jdb. li Jamaica Plain, Boston, Massachusetts; m.  li Cambridge) aborînas, Pasîfîstekî DYAyî bû. Sala 1946î de bi tevî John Raleigh Mott Xelata Nobel a aşitiyê girtibûn.
Ew bi xebatên xwe yên ku aborî û jiyana sosyal a civakan bi hevre dikir parcot hat naskirin. Dîsa di şerê cîhanî yê duyem, bikaranîna atombombeya li Japon hwd de, bi tundî parastina aştiyê dikir.
Sofî Omeran
Sofî Omeran, gundekî ser bi navçeya Diyarbekirê Gêlê ve ye.
Mar Qerdax
Mar Qerdax, anku Mar Qerdaẍ (bi suryankiya klasîk: ), mîrekî efsaneyî yê asurî bû ku ji bo guherandina baweriya xwe wek xiristiyanî hate şehîdkirin.
Qardax di sedsala 4em de ji malbateke esilzade re di Împeratoriya Sasaniyan de ji dayik bûye û ji "nijada mezin ya mîren asuriyan" bûye. Dema Qerdax 25 salî bû, Şepûr II seredana dê û bavên wî kiriye û di bin bandora qeşengiya wî de maye. Wî Qardāgh wek walî ji bo herêmeke mezin li bakurê Îranê tayîn kiriye, li wir ew rastî Ebdişoyê hatiye û dînê xwe quliband xiristiyaniyê. Piştî vegerîna malê, Qerdax ji aliyê malbata wî ve hatiye redkirin û ji ber zextên mezinên dînî Şepûr cezaya li serê kevirbarandin daye wî.
Mor Gabriel
Mor Gabriel, Gabrîelê Ezîz an jî Gabrîelê Pîroz (634 – 23'ê berfanbarê 668) metranê heftem ê Tûrabdîn û dêra Mor Gabrîel a li Mêrdînê bû.
Mar Qerdax
Qerdax li Hezewana Hewlerê hatiye defnkirin.
Mor Gabriel
Mor Gabriel li gundê Baqisyan ê Midyadê ji dayîk bûye. Perwerdehiya xwe ya dînî li dêra Mor Gabrîel kiriye. Ev dêra bi navê wî di sala 397'an de hatiye avakirin. Lê ji bo rûmetdana metran Gabriel, di sedsala heftan de navê wî lê kirine.
Abûlbard
Abûlbard gundekî bi ser Sarîqamîşa Qersê ve ye.
Elkamîl fî tarîx
Elkamîl fî tarîx, Pirtûka nivîskarê kurd a Elî îbn Elesîr e di 1230-1231'an li Mûsilê nivîsandiye. Pirtûkekî pir girîng e ji bo dîroka serdema navîn.
Chassagne-Montrachet
Chassagne-Montrachet, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Otxe
Otxe (bi tirkî: Kirazlı), gundekî bi ser navçeya Azorta Erzîromê ve ye. .
Hügelsheim
Hügelsheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rastatt li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Chaufour-lès-Bonnières
Chaufour-lès-Bonnières, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Muhemmed Îqbal
Muhemmed Îqbal (bi ûrdû: محمد اقبال) di sala 1873an de li welatê Pakistanê li bajarê Siyalkutê hatiye dinê. Ew alim, helbestvan, fîlozof û siyasetmedarekî pakistanî bû.
Zanistiya wî yê yêkem li ser Qurana Piroz bûye. Di piştî xilas kirina medreseyê, Îqbal bi alikariya mamosteyên xwe yên zimanê erebî û farisî, dest bi xwendina wêjeya îslamî kiriye. Dûre jî li bajarê Lahor ê zanîngeh xwendiye û li fakûlteya zimannasiya rojhilat bi xwe mamostetî kiriye. Di van salan de wî gellek helbest jî nivisandiye û weşandiye.
Di sala 1905an de Îqbal li zanîngeha Cambridgeê ya Brîtanyayê li ser felsefe û îqtisadê mezûn dibe. Li paytexta Londonê sê salan dimînî û li vir li fakûlteya ziman û wêjeya erebî mamostetiyê dike û gellek konferansan li ser ola îslamê dide. Dîsa di van sê salan da Îqbal li ser dadmendiyê dixwinî û di piştî girtina diplomaya dozgertiyê, tere Amanyayê û li zanîngeha Munihê li ser felsefeyê doktora xwe dike. Gava ku Îqbal di sala 1908an de vedigerî li Hindistanê di hêla xandewanên xwe da bi coşekî mezin tê pêşwazîkirin.
Dûre Îqbal bi salan beşdarî siyaseta welatê xwe dibe û di hêla pirr mirovan da tê pejirandin. Îqbal li ser siyasetê aha gotiye:“ Siyaset; kar kirin û ji bo rûmet û mezintiyê davet kirine.“
Helbest û nivisên wî li ser misilmanên li Hindistanê di serxwebûna li dijî Brîtanyayê de û di damezrandina Pakistanê de bandûrekî gellekî mezin kirine.
Iqbal di piştî nexweşiyeke giran û dirêj, di 21ê nîsana 1938an da tere heqiya xwe.
Épreville
Épreville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Aqoz
Aqoz gundekî bi ser Sarîqamîşa Qersê ve ye.
Amt Sternberger Seenlandschaft
Sternberger Seenlandschaft şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Neptûn (gerstêrk)
Ji aliyê dûrbûna ji Rojê ve 8emîn, ji aliyê giraniyê ve 3emîn û ji aliyê meziniyê ve jî 4emîn gerstêrka Roja me ye. Bi qasî ku tê zanîn 13 peykên (heyvên) Neptûnê hene. Gorî destkeftiyên nû, xelekên Neptûnê jî hene. Mixabin ji ber ku gerstêrkeke dûr e, kêm agahî hene.
Norheim
Norheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Talîsor
Talîsor (bi tirkî: Çakırpınar), gundekî ser Sasona Batmanê ye.
Tewarîxî cedîdî Kurdistan (pirtûk)
Tewarîxî cedîdî Kurdistan, anku Tewarîxa cedîd a Kurdistanê (Dîroka nû ya Kurdistanê) yan jî Kitabî tarîxî cedîdî Kurdistan, anku Kitaba tarîxa cedîd a Kurdistanê (Pirtûka dîroka nû ya Kurdistanê) pirtûkeke li ser dîroka kurdan ku ji aliyê Mele Mehmûdê Bazîdî ve hatiye nivîsandin. Ev pirtûk wenda ye. Hete niha gelek hewil hatiye dayîn, lê ew bêyî netîce mane. Li gor ew agahdariyên ji aliyê Aleksander Jaba ve hatine dayîn, ew pêşgotina ku ji aliyê Mele Mehmûdê Bazîdî ve ji pirtûkê re hatiye nivîsandin û A. Jaba ew wergerandiye zimanê fransî û heta niha hatiye parastin û gelek kesên din ku di derbarê vê pirtûkê de nivîsandine.
Mele Mehmûdê Bazîdî, di sala 1857an de dest bi nivîsandina vê pirtûkê kiriye. Ew yek nusxe tenê hatiye nivîsandin û hecma wê nêzîkî hezar rûpelan bûye. A. Jaba ew bi pêşgotina pêncê rûpelan pêkhatî (A4) ya ji aliyê Mele Mehmûdê Bazîdî ve ji pirtûkê re hatiye nivîsandin, wergerandiye fransî û ew di 30yê adara 1867an de ji bo zana û rojhilatnasên rûsî di vî warî de nêrînên xwe bêjin û vê xebatê binirxînin, ji Akademiya Zanistî ya Sankt Petersborgê re şandiye.
Naveroka Tewarîxî Cedîdî Kurdistan
...Heger çawa be jî, paşê çi bi nivîsara Mele Menmêd hatiye, em nizanin. Di nav destnivîsên Kurdî yên li cem Jaba bûn û niha di pirtûkxana dewletê a giştî, a bi navê E. Saltikov Şêdrîn dene, ev nîvîsar tune ye. Her nenas e jî, Gelo xebata Jaba ser wergerandina wê temam bûbû, ya na ? Di nameyên wî yên sala 1867a de û salên li pey jî, em tiştekî ser wê nabînin.
Di arşîva akademiya zanistî ya soveytê de, ji wê nivîsara Mele Mehmûd î dîrokî a fereh tenê tercuma pêşgotinê a Frensî, ku A. Jaba bi xeta destê xwe ser 50 rûpelên qiyas 21,5x17, nivîsandiye, maye.
Dîsa em zanin, A. Jaba di nama xwe de ji B. A. Dorn re 13ê hezîrana 1868a, dibêje, ku ji bilî pêşgotinê di xironîkê de 11 beş û navnîşana (lîsta) hakiman mîr û axayên di sala (1200) 1785-1786an de hukum kirine jî hene. Di pêşgotinê de bêtirî hemî fehresta navnîşanan bala mirov dikişîne, bi xêra wê mirov naveroka pirtûkê nas dike.
Tenê pêşgotina vê kitêbe destê me heye lêbelê ev naveroka bi yanzdeh xalan ava bûye mixabin wûnda ye!.
Wekû ev fehresta navnîşanan xwanê dike, xironîka Mele Mehmûd, wilayetên bingehîn li bakur û nava Kurdistanê û degera sed salî ji dîroka wan, ji sala (1200) 1785-1786 heta sala(1274)1857-1858 dane ber xwe. Bi şehadetiya A. Jaba nivîskar gelek caran di dîrokê de kûr çûye, gihaye demên dûr û dirêj, mîna dema Şerefxanê Bedlîsî. Bêguman, heger destnivîsa xebata Mele Mehmûdê Bayezîdî bête dîtin, baza serkaniya dîroka Kurdî, bi dokumenteke ji dereca yekemîn tê dagirtin. Belê ji ber ku ev nivîsar heta niha nehatiye dîtin, çapkirina về tercumê (mebest jê wergera pêşgotina Mele Mehmûd e J. Dost), ku afranerê van xêzan ji pêlên destnivîsa A. Jaba pêk aniye, wê gelekî rind be. Iro hew ev di destê me de heye.
Nameya P.E.Lerch Derbarê Tewarîxî cedîdî Kurdistan
16 Gulanê 1867 P. Lerch
Qîmeta (Girîngiya) Pirtûka Tewarîxî Cedîdî Kurdistan
Ev pirtûk wek Jan Dost dibêje ji bo diroka Kurdistanê derece yêkemîn çavkaniye. Ev pirtûk winda ye. Li gor Rohat Alakom nevîyên Alexandre Jaba niha li bajerê îzmîrê dijîn û dibe ku ev berhem cem wan bin. Holowinski di gernameya xwe de behsa koleksiyona Jaba dike:
Li gor van agahiyan mirov pê dihese ku Jaba ji destxetên peyda dike hinekan li cem xwe dihêle. Kesê vê pirtûkê bibîne hem ji bo diyarkirina diroka kurdan xêrek mezin bike herwiha dikarê vê pirtûkê bi milyon dolara bifiroşe.
Vankax
Vankax, gundekî girêdayê navçeya Egîn a Erzînganê ye.
Schwyz
Schwyz, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona û herêma Schwyzê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Kehkik
Kehkik (bi tirkî: Derince), gundekî ser Sasona Batmanê ye.
Selman
Selman, gundekî ser bi navçeya Diyarbekirê Gêlê ve ye.Debara gund bi çandinîya zand,darên fêkî,rez û xwedîkirina heywana ye.
Veresvatnet
Veresvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 12,6 kîlomêtre ye û Gundên Vera û Chapel Verali li ber peravên bakurê golê hatine avakirin.
Iffezheim
Iffezheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rastatt li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Bischofsmais
Bischofsmais şaredariyeke navçeya (Landkreis) Regen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Mişmiş
Mişmiş an bi kurdí baŝur Ŝiĺane navê derk û fêkiyê ew darê ye. Mişmiş fêkîyeka zer e. Ku çir dibe yê kesk wek behîvên şîrin e. Keskeskî tê xwerin. Du cureyên xwe hen e. Cureyekî xwe dendikê xwe şîrine, pê ra dibêjin şekirpere. Cureyî xwe yê din dendikên xwe tal in.
CPT
Komîteya Ewropeyî ya Pêşîgirtina li Îşkenceyê (bi inglîzî: Committee for the prevention of torture and inhuman or degrading treatment or punishment) an jî CPT, saziya Konseya Ewropayê ya li hemberî îşkence di sekinî ye.
CPT û girtîgehên Tirkiyeyê
Ev sazî dikare seredaniyên li hemû girtîgehên dewletên endam yên Konseya Ewropayê bike. Ji ber wê, ji bilî malbata û parêzerên Abdullah Ocalanê tenê ev saî dikare biçe girava Îmrali. Ji 1999 heta 2007 CPT çar car çû giravê û raporan amade kir.
Chavenay
Chavenay, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Axwêran, Sarîqamîş
Aqwêran an jî Axwêran gundekî bi ser Sarîqamîşa Qersê ve ye.
Ermenouville
Ermenouville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Gaizinkalns
Gaizinkalns (letonî: Gaiziņkalns) cihê herî berz ê Letonya ye ku nêzîkî 15 kîlometreyan ji rojavayê Madona û 115 km jî li rojhilatê Rîga ye. Li herêma Madona ye. Bilindahiya wê 312 metre ye.
Di salên 1920an de dest pê dike, ew yek ji cihên werzişê yên zivistanê yên herî populer ên Letonyayê ye. Gir li Parka xwezayî ya Gaizinkalnsê ye.
Birayên Grimm
Birayên Grimm (bi almanî: die Brüder Grimm an jî die Gebrüder Grimm) di sedsala 19an de li Almanyayê dijîn. Navên wan Jacob û Wilhelm e. Evan her du bra xebatkarên navdarên li ser çîrok û çirvanokan. Evana li Almanyayê gund bi gund, bajar bi bajar digerin; di nav civak û mijûlî de dimînin û çîrok, çirvanok, helbest û dastanê devkî berhev dikin. Navê berhema xwe ya yekê Kinder und Hausmärchen (Çirvanokên zarok û hêlîn) datînin. Berhemên Birayên Grimm di aliyê zimanê almanî de gelek giring e.
Teqînên Hanauê
Teqînên Hanauê (bi almanî: Schießereien in Hanau) bûyerek e ku di 19ê sibata 2020an de qewimî, dema ku yanzdeh kes hatin kuştin û pênc kesên din jî birîndar bûn, di encama gulebarana terorîstan de ji hêla serwerî spî ve bargehek şîşe li Hanauê, li nêzîkî Frankfurt, Hessen, Almanya. Piştî êrîşan ew çekdar vegeriya mala xwe û li wir dayika xwe kuşt û piştre xwe jî kuşt.
Neh kesên ku di du gulebaranan de ji aliyê êrîşkar ve hatin qetilkirin du kurdên bi navên Gökhan Gültekin û Ferhat Unvar, sintî/romaneke bi navê Mercedes Kierpacz, efxanekî bi navê Saîd Nesar Haşimî, du tirkên bi navê Sedat Gürbüz û Fatih Saraçogluyê, bosnakekî bi navê Hamza Kurtovî, bulgarekî bi navê Kaloyan Velkov û romaniyekî bi navê Vili Viorel Păun.
Di nav pênc kesên din de du tirk, yekî efxan û kamerûniyek jî birîndar bûn.
Villequier-Aumont
Villequier-Aumont, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Filkan
Filkan navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Filkan 590 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 108 e.
Bèlafont
Bèlafont (navê fermî ) komuneke departementa Gironda ya Fransayê ye.
Şêxan, Qabilcewz
Şêxan (bi tirkî: Erdemli), gundekî ser Sasona Batmanê ye.
Kopiyan
Kopiyan, gundekî ser bi navçeya Diyarbekirê Gêlê ve ye.
Baş, Sarîqamîş
Baş gundekî bi ser Sarîqamîşa Qersê ve ye.
Niederhausen
Niederhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Îspîndar
Îspîndar, gundekî bi ser Hîranê ya navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Pittsburgh
Pittsburgh, bajarê duyemîn ya mezin a parêzgeha Pensîlvanîya ye. Bajar, serbajara wîlayeta Allegheny yê ye.
Çavkanî
Malpera fermî
Îs
Îs (bi tirkî: Altınçanak), gundekî bi ser navçeya Azorta Erzîromê ve ye. .
Böbrach
Böbrach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Regen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Villeret, Aisne
Villeret, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Münchwald
Münchwald şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Jimmy Carter
James Earl "Jimmy" Carter Jr. (bilêvkirina bi kurdî: cîmî Kartir * 1'ê kewçêrê 1924 li Plains, Georgia) 39emîn serokdewletê (birêzîdan) DYAyê ye. Ji Partiya Demokrat bû.
Bozat
Bozat, gundekî bi ser Sarîqamîşa Qersê ve ye.
Garane
Garane navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Carl von Ossietzky
Carl von Ossietzky (jdb. li Hamburg - m.  li Berlînê, Almanya) pasîfîst, nivîskar û rojnamevanekî alman bû.
Mar Ebdişo
Mar Ebdişo (bi suryankî: ʰbhedhišoʰ), endamê Dêrê Rojhilatê, metran û şehîdek bû.
Carl von Ossietzky
Wî kovarekî bi navê Die Weltbühne damezirandibû û weşana wê dikir. Lê hatina ser desthilatiyê ya nazî li Almanyayê, rewş guhert û kovara wî ya di qada navneteweyî de deng dabû, bi şika sîxuriyê lê doz hate vekirin û piştre jî hate vegirtin. Navê Ossietzky jî kete lîsteya qedexekiriyan. Wî ji şîdetê hez ne dikir û xwedî ramanên demokratîk bû. Sala 1935an Xelata Nobel a aşitiyê lê tê dayîn lê ew di sala 1936an de pê dihese.
Mar Ebdişo
Ew bi fermana Şepûr II li gel Heliodorus ya Bet Zabdai di Mezopotamyayê de hatiye zîndan kirin. Piştî mirina metranê Dausa û 275 hevalên wî li Masabadanê, Ebdişoyî digel birîndarbûna bi şûrê re zindî maye û belavkirina Mizgîniyê û veşartina şehîdan domandine. Ew li cîhê ku şehîdan hatin kuştin ji bo sih rojan maye. Wî li wir dua kiriye û rêya xiristiyanî hînî gundiyan kiriye. Ew ji aliyê axayê gund ve hatiye desteserkirin û 4 rojan di zindanan de maye. Ji ber ku wî dev ji baweriya xwe û hînkirina dîna xwe bernedaye, Ebdişo di sala 345an de hatiye daliqandin.
Carl von Ossietzky
Di 1963an de li ser navê wî xelateke salane ya bi navê Madalyaya Carl von Ossietzky hate lidarxistin.
Villers-Agron-Aiguizy
Villers-Agron-Aiguizy, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Tarîx dewlet el-ekrad (pirtûk)
Tarîx dewlet el-ekrad [- we'l-etrak] (Tārīkh dawlat al-akrād [- wa'l-atrāk] an jî Tarîxû dewletûl Ekrad (We'l Etrak); bi kurdî: Dîroka dewleta kurdan [û tirkan]) pirtûka dîronasê ereb ya Hezrecî (El Hezrecî) ye. Navê El-Hezrecî yê rastî: Muhemmed bin Îbrahîm bin Muhemmed bin Ebi'l-Fewaris Ebdulazîz el-Ensarî el-Hazrecî ye.
Tirkan li ser pirtûkê bi dizî û ji çavnebariya kurdîtiyê li kêleka Tarîx dewlet el-ekrad "we'l-etrak" ji nivîsandine, yanê kirine Dîroka dewleta kurd û tirkan, lê pir eşkere ye ku peyva "we'l-etrak" ji dû re hatiye nivîsandin.
Müfid Yüksel jî gotiye ku peyva "Wel-Etrak" ji durre li ser nivîsîne, û dibêje ku ewê "Wel Etrak" jî li ser nivîsiye mehtemelen Prof. Ramazan Şeşen e.
Kele, Sarîkamîş
Kele gundekî bi ser Sarîqamîşa Qersê ve ye.
Heyderan, Gêl
Heyderan, gundekî ser bi navçeya Diyarbekirê Gêlê ve ye.
Chevreuse
Chevreuse, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Aşûtka
Aşûtka, gundekî girêdayê navçeya Egîn a Erzînganê ye.
Bernamegeh
Bernamegeh malpereke teknîkî, çandî, kulturî, hunerî û dîrokî ye xebatên xwe bi zimanên Kurmancî, Soranî, Zazakî, îngilîzî û Tirkî dide nasandin. Malperê de bernameyên ku ji zimanên din wergeriyane Kurdî cîh digire. Tevî weşandina bernameyên pir digel wergerên xwe bernamyên Windows ê ên girîng werdigerîne kurdî. Wateya navê xwe jî ji bernameyan distîne (bername-geh).
Dîrok
Malper bi dirûşmeya Dergehê Kurd û Kurdewariyê xebatên xwe bi salan e ji bo Kurdan didomîne. Bernamegeh malpereke teknîkî, çandî, hunerî, edebî û dîrokî ye. 15ê gulana 2011an de malper hatiye avakirin.
Digel malperan bi sê zimanan jî Forum hene û tevî van ji bo Fîlmên kurdî malperekî taybet vekirin e.
Ji bo bernameyên telefonên mobîl jî mobîl malperekê saz kirin e, di malperê de bernameyên Java, Android û iPhone ê heye.
Hacîdel
Hacîdel, gundekî ser bi navçeya Diyarbekirê Gêlê ve ye.
Châteauneuf, Côte-d'Or
Châteauneuf, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Tavî
Tavî (bi tirkî: Çağlayan), gundekî bi ser navçeya Azorta Erzîromê ve ye. .
Aras Koyî
Aras Fatih Resûl, wekî Eros Kurdî û Aras Koyî jî naskirî ye (jdb. 26 îlon 1972), stranbêj, derhêner ûsenarîst kurd-swêdî ye.
Ernemont-la-Villette
Ernemont-la-Villette, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Loffenau
Loffenau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rastatt li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Qazîqbaba
Qazîqbaba gundekî bi ser Sarîqamîşa Qersê ve ye.
Bodenmais
Bodenmais şaredariyeke navçeya (Landkreis) Regen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Okyanûsa Başûr
Okyanûsa Başûr (Deryaya Cemsera Başûr, Deryaya Cemeda Başûr, Okyanûsa Antarktîka jî tê nav kirin) okyanûsa li başûra dinya dikeve ye. Okyanûsa Başûr bi 20.327 milyon km² aqara xwe Okyanûsa duhem a herî biçûk a cîhanê ye. Kûr bûna xwe heta 5.805 m heye.
Erdnîgarî
Okyanûsa Başûr li başûra hêlîpan 60, li dor parzemîna Antarktîka ye. Li bakura wê Okyanûsa Atlantîk, Okyanûsa Hindê û Okyanûsa Mezin heye. Okyanûsa Başûr, okyanûsa herî nû hatiye salixdan e. Di bihara 2000an de Organîzasyona Navneteweyî ya Hîdrografiyê ( bi îngilîzî: International Hydrographic Organisation - IHO) bi fermî ew bi Okyanûsa Başûr salix da. Sînoren wê gorî Hevûdaniya Antarktîk (bi îngîlîzî: Antarctic Convergence) hat nişankirin. Ew dera ko ava germ û ava sar digîhen hev e. Navbera hêlîlkanên başûra 40an û 60an de ye.
Dane
Okyanûsa Başûr 20,327 km² aqara xwe heye. Heta 5.805 m kûr bûna xwe heye û li dor 44° qerinc(boylam) a rojhelat û 61° hevêrkên berahiya başûr dikeve. Kûr bûnake 7235 m. radigîhê Okyanûsa Başûr jî, ji bo ew li bakura 60° hêlîpan dikeve ew xala di Okyanûsa Atlantîk deye
Deryayên dor
Deryayên dor Okyanûsa Başûr ev in: Deryaya Amundsen, Deryaya Bellingshausen, Deryaya Ross û Deryaya Weddell.
B. R. Ambedkar
Bhimrao Ramji Ambedkar, Dr. Babasaheb Ambedkar ( - ) hiqûqnas, aborînas, siyasetmedar û reformîstê civakî yê hindî bû. Wî tevgera bûdîst a Dalit îlham girt û li dijî cûdakariya civakî ya li hember kesên destdirêjker Dalît kampanya kir. Her wiha wî piştgirî da mafên jinan û kedan. Ew yekem wezîrê dad û dadê yê Hindistanê serbixwe bû, mîmarê Destûra Bingehîn a Hindistanê û bavê damezirînerê Komara Hindistanê.
Okyanûsa Başûr
Girav
Giravên di Okyanûsa Başûr de ev in: Girava Alexander-I., Girava Balleny, Girava Berkner, Girava Ross, Girava Georgiya Başûr, Girava Başûra Orkney û Girava Başûra Şetlandê.
B. R. Ambedkar
Di sala 1956an de, wî dest bi veguherîna girseyî ya Dalits kir, û bi 600,000 alîgirên xwe re bû Bûdîzm. Wî Bûdîzm li Hindistanê zindî kir. Ambedkar wekî Bodhisattva, û Maitreya, di nav Bûdîstên Navayana de tê hesibandin.
Ambedkar Jayanti (rojbûna Ambedkar) mîhrîcanek salane ye ku di 14ê Nîsanê de tê pîroz kirin, ku ne tenê li Hindistanê lê li çar aliyê cîhanê tê pîroz kirin. Ambedkar Jayanti li seranserê Hindistanê wekî betlaneyek fermî ya fermî tê pîroz kirin. Neteweyên Yekbûyî di 2016, 2017 û 2018an de Ambedkar Jayanti pîroz kir.
345
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)