cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Faktora rîskê
Hevbendîtî û sedemîtî
Faktorên rîskê an diyarker bi hev re girêdayî ne û ne hewceye ne jî sedem in. Ji ber ku hevbendî (têkilî) sedemîtî piştrast nake. Bo nimûne, ciwanbûn nikare bibe sedema Sorik. Lê kesên ciwan di rêjeya sorikê de zêdetir in. Ji ber ku di dema nexweşiya epîdemîk ya berê de mirovên ciwan kêm in. Rêbazên statîstîkî bi gelemperî têne bikaranîn da ku delîlên sedemî bibînin û giraniya komeleyê binirxînin. Mînak, lêkolîna li ser pêwendiya di navbera kansera pişikê û cixarekêşanê ve diyar dike ku faktorên rîskê ligel zanistên biyolojîkî û analîzên statîstîkî sedem in. Hin kes tercîh dikin ku têgîna faktora rîskê bikar bînin da ku diyarkerên sedemî yên bûyerek bilind a nexweşiyê diyar dikin. Tevî girêdanên nedîtbar ên bi vî rengî xetereya muhtemel, tespîtkirina faktorên rîskê li ser bingeha lêkolînê û bi ramanî were kirin, dikare di muayeneya bijîşkî de bibe stratejiyek.
Ravekirina têgînan
Her çend bi piranî ji faktorên rîskê yên ji bo kansera pêsîrê hatî girtin jî, faktorên rîskê dikarin bi têgînan werin ravekirin. Mînak: Jinekî şêst salî bi rîskê re têkildar e, sed carî ji bîst saliya xwe zêdetir dibe ku bi kansera pêsîrê ve bibe.
Nimûne
Encamek bi nirxandina kesên ji ber faktora rîskê de ne, ne têne hate bidestxistin. Di mînaka li jêr de, faktora rîskê bi berhevkirina kesên di rîskê de ne, xebitîne tê nirxandin. Di bangawaziyekî de 74 kesan mirîşk xwarine, ji wan 22 kes nexweş ketine. Ji 35 kesên masî û sebze xwarin 2 kes nexweş ketin. Mirîşkê mirovan nexweş kir? Rîsk: Hejmara kesên ji bûyerê ve rû bi rû dimînin / Hejmara kesên ku di bin faktora rîskê de ne
Kesên mirîşkê dixwin ji yên ku naxwin 5 qat zêdetir di rîskê de ne. Ji ber vê yekê rîska têkildar ji pêncê mezintir e. Ev nîşan dide ku sedema nexweşiyê xwarina mirîşkan e. Lê ev ne delîl e.
Faktorên giştî (diyarker)
Dema ku lêkolînek li ser Epîdemîk tê kirin, faktorên din wekî balkêşan tevbigerin da ku yek an çend pêşbînkeran ji bo encamek taybetî binirxînin, û divê ev bêne kontrol kirin. Pêdiviya wê bi kontrolê weke avakirina çînên civakî heye. Îhtîmala encamekê gelemperî bi pêwendiya di navbera gelek guhêrbarên girêdayî ve girêdayî ye. Bandorên balkêş ên potansiyel bi encama lêkolînê re diguhere. Lê balkêşkerên gelemperî yên jêrîn di saziyên epîdemîolojîk de pirtir in, û bi gelemperî diyarkerên kontrolkirî jî diyarkerên epîdemîolojiyê ne.
Nasnameya rîsk
Ew guhêrbarek ji aliyê jimare ve bi nexweşî yan encamên din ve girêdayî ye. Guhertinek rasterast di nîşana rîskê de ne hewce ye, ku encama rîskê biguhestîne. Mînak, ji ber ku ajotina serxweş ji bo pîlotan rîskekî diyarker e, zanistiya serpêhatiyê destnîşan dike ku ew ji hevpîşeyên xwe yên ajokar ên ne-vexwar pir zêdetir beşdarî qezayek hewayê bibin.
Dîrok
Têgîna faktora rîskê di sala 1961'an de ji aliyê derhênerê lêkolîna Dilê ya Framingham, Dr. William B. Kannel ve di "Gotara Dermanên Navxweyî" de tê bikaranîn.
Ejdehayê avê yê Awistraliyayê
Ejdehayê avê yê Awistraliyayê (Physignathus lesueurii), cureyekî sûsmaran (Agamidae)e.
Belavbûn
Ejdehayê avê yê Awistraliyayê xweciyê rojavayê Awistraliya û Viktoriya ta Qwînland yê tête dîtin.
Şayes
Ejdehayê avê yê Awistraliyayê bi dûvik, kulabên tûj, laş û masûlkên xurt in ku alîkariya wî di avjenî dikin. Ejdehayê avê yê Awistraliyayê mê digihîje ta dirêjiya 60 cm. Giraniya Ejdehaya avê Awistraliya 1 kg. Serê Ejdehayê avê yê Awistraliyayê nêr, bi rengê tarî û bêtir mezintir ji serê Ejdehayê avê yê Awistraliyayê mê.
Jîngeh
Ejdehayê avê yê Awistraliyayê li çem, robar û golan dijî ye.
Nêçîrvanan, herrêşeyan û xwarin
Ejdehayê avê yê Awistraliyayê wek nêçîrê mar, pisîk, kûçik û rûviyan tê hesibandin. Xwarina Ejdehayê avê yê Awistraliyayê gor mezinahiya wê.Ejdehayên biçûk kêzikan, mêş û mûr, sedpiyan,û pîreyan dixwin. Ejdehayên mestir dikarin kojerên biçûk wek mişkên biçûk û kêz û mûr dixwin.
Axkehrîz
Axkehrîz gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Mîrzayê dilşad (çîrok)
Mîrzayê dilşad, Prensê bextewar an jî Prensê dilşad çîrokeke ji pênc çîrokên pirtûka bi navê The Happy Prince and Other Tales ya nivîskarê îrlendî Oscar Wilde e.
Azad Zal
Azad Zal nivîskar, rojnamevan, wergêr û rexnegirê wêjeyê yê kurd e.
Azad Zal di 7|8ê adara 1972an da li Gundê Çawuşelîkeya (Çawişelikya / Çavşeliqya; navê kevin Gulemîran) ku bi Navçeya Sûrê ya Amedê ve girêdayî ye hatiye dinyayê.
Wî li ber destê bavê xwe perwerdehiya sereke ya bi kurdî û erebî dîtiye. Şûn de li gund dibistana seretayî ya tirkî xwendiye (1979-1984). Sala pêşî ji ber ku mamosteyê wî kurd bûye û mirovekî baş bûye, zêde bandora çanda tirkî li ser wî çê nebûye. Ji ber ku nasnameya wî tune bûye li gund pênç salên dibistana seretayî bê nasname xwendiye. Lê ji bo ku ew dibistanê berdewam bike û li bajêr perwerdebe nasname pêwist bû. Piştî dibistana sereta sê salên wî diqedin hê nasname nay derxistin. Navê wî jî diguhere dibe Mehmet. Dibistana navîn û Dibistana amadeyî li Amedê dixwîne. Bi kutakirina dibistana amadeyiyê re di kanûna pêşîna 1992 an da ji ber sedemên polîtîk tê girtin. Li ser pirsgirêkên siyasî lê doz tê vekirin û tê darizandin. Di encama darizandinê de 22 sal û şeş meh ceza lê tê birîn. Li Zîndana Amedê, li ya Dîlokê, li ya Giresunê, û li Zindana tîpa Feyê ya Sîncanê (Enqere) bi tevahî 12 salan girtî dimîne.
Di çiriya paşîna 2004an da ji zindanê tê berdan. Piştî tê berdan li Rojnameya Azadiya Welat dest bi karê rojnamegeriyê dike. Li Azadiya Welat edîtoriya beşa cîhan û dîplomasiyê dike û karê wergerê dimeşîne. Şûn de derbasî Enstîtuya Kurdî ya Amedê dibe û di rêveberiya Enstîtuyê de wekî berpirsê kar û barê weşanê cih digire. Her wiha piştî ku Kovara W dewrê Enstîtuya Kurdî ya Amedê dibe; ji hejmara 13mîn şûn de edîtoriya weşanê ya kovarê jî digire ser xwe.
Di duyemîn Kongreya Asayî ya Komeleya Niviskarên Kurd de ji bo lijneya rêveberiyê hatiye helbijartin û wekî cîgirê serokê komeleyê peywir girt. Zal di heman demê de li Akademiya Dîrokê ya Rojhilata Navîn jî kar û barê redaksiyona xebatên kurdî dike. Di derveyê vana de mamostetiya zimanê kurdî, wergera sîmultane, ya nivîskî, tîpguhezî û tîprêzî (ya erebî-latînî / latînî-erebî), grafik, dîzayn û rûpelsaziya (mîzanpaj) pirtûk, kovar û hwd., dike.
Zal, di 22yê nîsana 2011ê de bi navê Weşanên J&J weşanxaneyekê vekir û dest bi weşana J&J Ensîklopediya Kurdî kir. Ew gerînendetî û berpirsiyariya giştî ya Weşanên J&J dike.
Azad Zal zewicandî ye û du keç û lawekî wî hene.
Saint-Martin-de-Lenne
Saint-Martin-de-Lenne, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Elchingen
Elchingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neu-Ulm li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Roscheid
Roscheid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Mûsîka
Mûsîka gundekî girêdayî bajarê Mêrdînê ye.
Erdewêlê
Erdewêlê, gundekî bi ser navçeya Herkî Binecih ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Altkalen
Altkalen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Mesûd Serfiraz
Mesûd Serfiraz (z. 1987, Nisêbîn, Mêrdîn, Bakurê Kurdistanê) nivîskar û lêkolînerekî kurd e.
Jiyana wî
Di sala 1987an de li gundekî Nisêbînê hatiye dinê. Di sala 2009an de, li Zanîngeha Stembolê lîsansa ziman û edebiyata tirkî qedandiye. Di 2011an de li Zanîngeha Mêrdînê ya Artuklu dest bi lîsansa bilind a ziman û çanda kurdî kiriye û di 2014an de bi amadekirina teza bi navê "Di Dewra Osmaniyan de Weşangeriya Pirtûkên Kurdî (1844-1923)" jê mezûn bûye. Niha ew li zanîngehê lêkolînerê kurdî ye, li Zanîngeha Dicleyê doktoraya kurdî dike û di lijneya kovara Kürt Tarihi de cih digire
La Haye-Aubrée
La Haye-Aubrée, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Kefercebel
Kefercebel (bi tirkî: Altındağ), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye. .
Clinton Davisson
Clinton Joseph Davisson (jdb. li Bloomington, Illinois; m.  li Charlottesville, Virginia) fizîknasekî DYAyî bû. Sala 1937î bi tevî George Paget Thomson Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Jînenîgarî
Di navasalên 1911-1917î de li beşa fîzîkê ya Carnegie Institute of Technology li Pittsburgh dersdariyê dike. Wekî endazyar di dema şerê cîhanê yê yekemîn de li Western Electric Company (paşê dibe Bell Telephone Laboratory) dixebite. 29 salan li wir dixebite û ji wir begtiya kedkariyê (teqawut) digire. Di nava salên 1947-1949î de dîsa wekî profesorê fîzîkê li zanîngeha Virginiayê dixebite.
Sala 1911î evînmarî dibe (dizewice) û çar zarokên wî çêdibin.
Xebat û girîngî
Wî gelek lêkolîn li ser pêlên materyalan kiriye û bi tevî Lester Germer dîfraksiyona elektronan eşkere kirine. Bi hevre rêbaza analîzê ya bi navê LEED avakirine ku îro jî gelel bikêr e. Nîvê xelata wan jî ji George Paget Thomson re hatiye dayîn.
Hevciqan
Hevciqan gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bêwranî serê
Bêwranî serê, gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Bêwranî serê 119 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 570 e.
Kurka Çeto
Kurka Çeto gundekî Omeriya ye ku girêdayî bajarê Mêrdînê ye.
Gundekî bi nav û deng e.
Roald Amundsen
Amundsen gelek riyên deryayê keşfdike û deryavaniyê bipêşdixe. Di 16'ê pûşperê 1928'an da ji bo alîkariya hevalê xwe diçe cemsera bakur û ji vê seferê venagere. Li Seholbenda bakur jiyana xwe jidestdide.
Welî el Emr
Welî el Emr tê maneya "yê ku xwedî desthilatdarî yan berpirsiyarî yan jî biryar e". Di heman demê de ew kes e ku karûbarê 2 kesan çareser dike. Di ayeta 59emîn a Qur'anê ya sûreya Nisa'yê de behsa wê tê kirin. Welî-ul-Emr wekî rêber û alimên çanda Îslamê tê dîtin.
Saint-Parthem
Saint-Parthem, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Welî el Emr
Wezîfa ye Welî el Emr çend tişt in:
Saint-Parthem
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Xudûr, Mêrdîn
Xudûr yan jî Xidûrî, gundekî Mêrdînê ye. Li ser rêya Mêrdîn û Amedê ye.
Ymonville
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Stainach
Stainach şaredariyeke berê ya navçeya Liezen li eyaleta Steiermark ya Awistriya. Ji 2015an ve, ew beşeke ji şaredariya Stainach-Pürgg e.
Holzheim, Neu-Ulm
Holzheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neu-Ulm li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Sengerich
Sengerich şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Nînsun
Nînsun û an jî bi navê wê yê din Nînsûna, di destena Gilgamêş de, weke dayika Gilgamêş jî tê ziman. Keça Anû û Uraş a. Li Lagaş û Gudea, parastgahên bi navê wê hatina kifşkirin. weke xwûdayaka aqil û weseyetê tê dîtin. Bavê Gilgamêş Lugalbanda ya. ew jî, li cihê ku ew lê dimêne, li wêdera ku bi navê wî tê ziman dimêne.
Nînsun di dema babiliyan de jî bandûra wê heya û pirr mazin a. ew, navê wê, di wê demê de jî, pîrozîya xwe bi awayekî mazin diparêzê.
Bebilcewz
Bebilcewz gundekî girêdayî bajarê Mêrdînê ye
Kurd, kitêb, çapxane (pirtûk)
Kurd, kitêb, çapxane, kitêba nivîskarê kurd Mesûd Serfiraz e.
Ev kitêb ji çar beşan pêk tê.
Herîs, Merend
Herîs gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
La Haye-de-Calleville
La Haye-de-Calleville, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Qeremezra
Qeremezra (bi tirkî: Karaburç), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye. .
Edmund Hillary
Sir Edmund Percival Hillary KG ONZ KBE (jdb. - m. ) çiyager, kaşîf û fîlantropîstê nû zelendî ye.
Mirovê pêşîn e ku di de gehişte lûtkeya Çiyayê Everest, çiyayê herî bilind ê erdê.
Wêneyê wî li ser banqenota 5 dolar a Nû Zelendayê tê çapkirin.
Ergoş
Ergoş, gundekî bi ser navçeya Mizûrî Bala ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Behren-Lübchin
Behren-Lübchin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Freinsheim
Freinsheim, bajarekî navçeya (Landkreis) Bad Dürkheimê li herêma Rheinland-Pfalz a Almanyayê ye.
Saint-Rémy, Aveyron
Saint-Rémy, Aveyron, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Indianapolis
Indianapolis [ˌɪndɪəˈnæpəlɪs] paytextê federedewleta DYAyê Indiana ye.
Gorî texmînên 2004'î 784.242 kes li bajêr dijîn. Bi tevî devedora xwe nêzîkî 2 Milyon gelheya wê heye. Indianapolis herwekî navenda parêzgeha Marion County ye.
Asta perwerdeyê
Zav zanîngehên Indianapolis hene:
Dîwarê Çînê
Dîwarê Mezin ê Çînê yan Dîwarê Çînê (bi çîniya hêsankirî: 长城; bi çîniya kevneşopî: 長城; bi pinyin: Chángchéng; ango, "bedena dirêj") ji gelek birc û dîwarên sitûr pêk tê yên ku li bakurê Çînê ji bo parastina welatê Çînê hatiye avakirin. Ev dîwar gelek caran di şer de hatiye xirakirin û ji nû ve hatiye avakirin. Navê wê gelek caran hatiye guhertin, lê belê navê wê yê herî naskirî "Dîwarê Mezin ê Çînê" ye û wê ev nav di dema hikumdariya Ming de girtiye. Dirêjiya vê bedenê li gor çavkaniyan tê guhartin. Li gor raporeke ku di sala 1999an de hatiye amade kirin, dirêjiya wê 6.700 km ye.
Herzend Etîq
Herzend Etîq gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Sevenig (Our)
Sevenig (Our) şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Xirê aẍellan
Xirê aẍellan, gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Xirê aẍellan 6 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 23 e.
Yaxniya torevanên Sînemiliyan
Yaxniya torevanên Sînemiliyan, li peravên Deryaya Navîn, li gund û bajarên êla Sînemilîyan lê dijîn dihatibûye xwarin. Mirov dikare wekî xwarineke dîrokî ya pêjgeha kurd jî binav bike.
Îro jî tê xwarin, lê tê zanîn bi têkçûna osmanîyan û damezirandina komara Romê (Tirkiye), êlên devedorê Deryaya Navîn bi ferman û komkujiyan tên koçberkirin. Bi taybetî İsmet İnönü viya wekî stratejiyekê dimeşîne. Niha bi navên din tên zanîn.
Standardiya vê xwarinê nîne. Torevan û masîgirên Sînemiliyan çi biqefilinînan berê yê bihata firotin jê vediqetandin, ên din davêtin beroş an quşxaneya xwe dikelandin. Di vê xwarinê de ji masî û çêjên deryayê çiqas hebin dibe. Di dema xwe de xwarineke erzan û bêqîmet bûye. Lê niha bûye delîkatez, bûye xwarina dewlemendan. Bi pîlawa rizê (birinc) û seleteyan tê servîskirin.
Li vir raveka (terîfe) orjînal na, ya îro li aşxaneyên lûks û wurşedar de tên servîskirin hatiye parvekirin.
Ravek
Beroşekê bînin, nîv stekan şeraba spî, çêtiyên kalamarê, ava lîmonê, bîbera reş û xwê bikinê, di agirê nîvcoyî de heya kel pê ket germo nermo bikin. Agirê xwarinê kêmtirîn bikin, 20-30 deqe li ser agir bihêlin. Kalamaran bi kefgîr an çatela mezin derînin, bikin binikên servîsê.
Çêtiyên masîkartûxk û nîva din a şerabê (ya mayî) tevlî beroşa xwe bikin, 7-8 deqe nermijî bikin, bipijînin. Masiyan bi kefgîr an çatela mezin derînin, têxin bo mînak nava binikekê.
Ava xwarina di beroşê de ye bidarivînin bikin badiyekê.
Di rûnbirêşkeke mezin de rûnê nivîşkî bihelînin (di agirê nîvcoyî de). Ji ser agir bigirin, 1 KX ardê di rûn de biqelînin (bê rwestan tev bidin). Ava xwarinê û 1 KÇ awîşenê tevlî bikin. Di agirê nîvcoyî de heya nêzîkî kel pê bikeve tevbidin. Paşê binê agir kêm bikin, bi qasî 2-3 deqeyan bikelînin.
Hundirê mîdyeyan, kalamarên we sor kiribû, çêtiyên masiyan, canberî, kakilê gûzê tevlî sosê bikin, 8-10 deqe bikelînin.
Kremayê tevlî bikin, sosê bi qasî deqeyek germijî bikin.
Bismarck, Dakotaya Bakur
Bismarck paytextê federedewleta DYAyê Dakotaya Bakur û navenda parêzgeha Burleigh County ye. Di per perê rûbara Missouri de ye.
Teşhîsa cûdaker
Veniyasîna cûdaker an jî Teşhîsa cihêreng rêbazek tespîtkirinê ya sîstematîk e, ku ji bo nasandina nexweşiyên kesekî nexweş bi sedema semptom tê bikar anîn. Bi gotinek din ew hewl dide ku navnîşa teşhîsên mimkun teng bike û hewl bide teşhîsek yekane biparêze. Ji bo teşhîsek cihêreng were çêkirin berî her tiştî nişêt têne dîtin û vedîtin têne xuyakirin, bi girtina van navan navnîşek nexweşiyên herî muhtemel tê çêkirin û nexweşiyên di vê lîsteyê de gav bi gav têne teşhîs kirin heta ku ew li hev were rakirin.
La Haye-de-Routot
La Haye-de-Routot, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch an jî bi kurtasî Llanfairpwllgwyngyll, navê gundekî welatê Walesê, li girava Môr e yê ku tê wateya "Dêra Meryama pîroz a ku nêzîkî gola spî û darbindeqan e" û li cîhanê navê gund ê herî dirêj e. Nav ji 58 tîpan pêk tê.
Zerdegom
Zerdegom (bi tirkî: Kurucak), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye. .
Rûnbirêşk
Rûnbirêşk, çerxetûn, exlewik, miqilk, tawe, padedank, panik alaveke pêjgehê ye.
Ji bo biraştin, qelandin û heger kûr be herwiha bo kelandinê ye. Helbet mirov dikare bo kar û armancekê din jî bikar bîne. Berê ji xweliyê dihatin çêkirin. Îro ji gelek lajwerdan, gelek cureyên wê hene.
Serpêhatiya rûnbirêşkê
Tê gotin cara berê li Mezopotamyayê hatiye bikaranîn. Panna gotine jê re, ango pan (pehn, alava pan). Ev nav derbasî gelek zimanên rojavayî bûye. Grekiyan têganon gotine. Bi texmînî ji Hindistan an îraniyan (fars, kurd, belûç ûêd.) derbasî komên xelkê Mezopotamyayê bûye, lewra koka bêjeyê bi zimanê îndo-aryanî ye.
Hin ji formên wê
Gelek awayên rûnbirêşkê hene ku her yek ji wan mirov dikare bi awayekê bi nav bike:
Ur-Namma
Ur-Nammu û an jî bi navên wî yên ku hatîy akifşkirin Ur-Namma, Ur-Engur, Ur-Gur, berî zayînê di naqabîna di salên 2047-2030 berî zayinî de jîya. Li başûrê Mezopotamya, bandûr û desthilatdarîya wî bû û avabû. Tê gotin ku wî xanadana sêyemin ya Sumer ava kir. Di desthilatdarîya xwe de û bi teybetî di dema xwe de, weke yekî reformkar jî tê dîtin û ser ziman. Ur-nammu, destûrên xwe nivîsandin û bi gelek bajarên sûmerîyan dan herêkirin. Bi leşkerî ti çê bi ser Lagaş û Urukê de û wan jî dike bindest û desthilatdarîya xwe de. Piştre, tê gotin ku wî navê xwe li Larsa, Kîş û Nîppûrê jêî da herê kirin. Kurê Ur-Nammu Şulgî, piştî wî re tê ser desthilatdarîyê. Hem di dem ur-Nammu û hem jî kurê wî de jî, xwest ku li herême Gûtîyan jî bibe serwer. Lê Gûtîyan, di dema ku ew çûna bi ser wan de, ew ketina bin serwerîya wan de.
George Paget Thomson
Sir George Paget Thomson FRS (jdb. 3ê gulanê 1892 li Cambridge; m. 10ê îlonê 1975 li Cambridge) fizîknasekî Brîtanyayî bû. Sala 1937î bi tevî Clinton Davisson Xelata Nobel a fîzîkê werdigire.
Jînenîgarî
Li malbateke fîzîkhez tê jiyanê. Bavê wî Sir Joseph John Thomson di sala 1906î de Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye. Ew li cem bavê xwe li zanîngeha Cambridge dixwîne. Di dema şerê cîhanê yê yekemîn de ew li artêşa Brîtanyayê leşker e û li wir li ser aerodînamîka balafiran dixebite. Li gelek zanîngehan perwerdeyê dibîne û tevlî lêkolînan dibe. Sala 1927î bêî Clinton Davisson bandora elektronên krîstalan keşfdike.
Di nava salên 1940-1941î de tevlê xebatên çêkirina atombombeê dibe. Piştî şerêcîhanê yê duyemîn bi giranî li ser bikaranîna atomenerjîyê radiweste. Di nava salên 1952-1962 li Corpus Christi College a li Cambridgeê ye.
Finkenthal
Finkenthal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Feodalîzm
Feodalîzm, ango derebegîtî, sîstemeke milkiyeta axê û berpisiyarên wê ye. Li Serdema Navîn de dihate bikaranîn. Di feodalîzmê de, hemû ax û herêmên di bin hukmê keyaniyekê de milkê keyî bû. Lêbelê, key û şah hindek axê dide axa û torin û esîlzayan ku yên jê re şer dikin. Ev xelatên han malikaneyan tîne aqlê mirov. Paşî, esîlzayan hindek axa xwe dan vasal û spahiyan. Vasal paşî mecbûr diman ku ji bo esîlzayan erkên xwe bînin cih. Axên vasalan wek feudum dihatin binavkirin; di heyama osmaniyan de jî bi navê tîmar hatiye naskirin.
Feodalîzm li derveyî Ewropayê
Dema ku derbarê cihên ji bilî Ewropayê de tê axiftin, fikra feodalîzmê bi giştî tenê wek analog (nîvfeodal) dihate bikaranîn, herî zêde di gotûbêjên Japonan yên di bin shogun an de û hindek caran sedsala navîn û Gondarine Etiyopyayê. Hindek mirovan rewşên ku wek feodalîzmê dîtin li Misira Qedîm, li Împeratoriya Persan, li Hindistanê heta Amerîkaya Başûr di sedsala 19an de.
Maksîm Gorkî
Aleksey Maksîmovîç Peşkov (z. 28'ê adara 1868 – m. 18'ê pûşpera 1936), zêdetir bi navê Maksîm Gorkî (bi rûsî: Максим Горький) tê zanîn. Nivîskarekî rûs ê dema sovyetan e ku yek ji damezrînerê wêjeya realîzma sosyalîst e.
Herzend Cedîd
Herzend Cedîd gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Pêjgeha balkanî
Pêjgeha balkanî pirranî ji bo xwarin, vexwarin, cure û dewlemendiya herêma Balkanê tê bikaranîn. Pêjgeha Tirkiyeyê, pêjgeha albanî, pêjgeha Romanyayê, pêjgeha yewnanî jî bi giştî ya qismen dikevin vê komê.
Saint-Rome-de-Cernon
Saint-Rome-de-Cernon, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Pêjgeha balkanî
Pêjgeha balkanî jî di çerxa dîrokê de derketiye holê. Gelek di bin bandora xwarin-vexwarinên rojhilata navîn û peravên Deryaya Navîn de maye. Herwiha xwarin-vexwarinên slav, romî (tirk) û fransîyan jî muhra xwe li pêjgeha balkanî dane.
Saint-Rome-de-Cernon
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Damu
Damu kurê Enkî ye û weke berdewamiya Temûz jî tê dîtin.
Pêjgeha balkanî
Beriya ku Osmanî werin herêmê pêjgeha balkanî homojen bû lê di nava sedsalên 14 û 19em de, homojeniya xwe winda dike û bêhtir dewlemend dibe. Lazût, riz, kuncî, kelem, bacanreşk, îsot, sîr, genim, goştê spî (elok, mirîşk ûêd), masî, mast, fringî, sirke, sos gelek tên bikaranîn.
Peykerê Îsa
Isayê Pîroz (bi portûgalî: Cristo Redentor), navê peykerê Îsa ku li ser Çiyayê Corcovado (xwendin: Korkovado) hatiye avakirin e. Bilindahiya peyker 30 metre, bera wî 28 metre û giraniya wî jî 1200 ton e. Pêker ji her derê bajarê Rio de Janeiro xwuya dike. Ramana vî pêkerî di sala 1921 di çarçoveya pîrozbahiyên sedsaliya rijgarbûna Brezîlê (1822) ji pêşbirkek bi navê berhemek olî ku ji aliyê dêrê ve hatibû pêşniyarkirin deholê. Ev berhema ku di sala.
Tora Hevêrka
Tora Hevêrka navê herêmeke cografîk e.
Ji çiyayan pêk tê. Bi zimanê Sûryanî ji herêmê re turabdîn tê gotin di nav Kurdan de wekî tor an jî tora hevêrka tê bi nav kirin.Ev nav jiber go herêm salên 1800 hetanî 1950 dibin deshilatdariya êla hevêrka da maye lê hatîye kirin û ji wir û vêda bi vî navî hatîye bi navkirin
Dollebî
Dollebî, gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Dollebî 17 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 88 e.
Basya
Basya, gundekî bi ser navçeya Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye, yek ji gundên eşîra Doskî ye.
Rim
Rim yek ji çekên klasîk e. Bo parastin û êrîşê hatiye bikaranîn. Hin formên wê yên bo werzîşê hatine sazkirin hene û îro tenê di werzîşê de tên bikaranîn. Ji serê riman re (cihê bira) zerg, ji darikê wan re movik tê gotin.
Di artêşên kurdan de gelek cureyên riman hatine bikaranîn. Rim gorî movikên xwe dihatin kategorîkirin. Wekî rimê çal movik, rimê çir movik ûêd. Herwiha dirêjiya movikan jî girîng bûn, lewra her rimek bo armancek dihate bikaranîn. Siwariyan rimên çilmovik bikaranîne. Bi texmînî rimên siwariyan heya çil bihostê dirêj bûne, yan ên herî dirêj çilbihostî bûne.
Di wêjeya devkî ya kurdî de gelek binavkirinên riman hene lê bi zanîstî li ser wan xebat nehatine kirin, kîjan kîjan e nayê zanîn.
Hin ji wan wan binavkirinan:
Lêto
Lêto keça tîtan ên esmanî Koios û Febê ye. Li Mîtolojiya romayî de wekî "Latona" tê zanîn. Ji ber bedewtira xwe ji aliyê Zeus ve pir hate hezkirin. Ew bi Zeus re tekiliyên cinsî kir. Ji bo zayînê li hemû cîhanê geriya, ji ber ku Hêraya çavnebarî kir bû û gotibû: " Bila ew "li hemû deverên ku roj lê hiltê nezê " . Poseidon li Dêlosê rima xwe ya sê serî ji deryayê rakir û bi pêlê qubeyek çêkir û bin pêlê jî tarî bû. Wê li Dêlosê Artemîs û Apolon anî dinê. Zarokên xwe li hemberî ejder Pîton û dêw Tîtios parast û ji bo zarokên xwe zarokên Niobê kuştin.
Rim
Dîroka rimê
Rima herî kevn an di destê me de heye, zerga wê ji darê ye, sala 1911'yê li Brîtanyayê hatiye vedîtin. Zanist dibêjin ev rim 360.000 heya 420.000 sal berê hatiye bikaranîn.
Lêto
Çîroka Zeus û Lêtoyê xwedîyê versiyonek din e jî. Ve versiyonê de Zeus Lêtoyê dike qitberûd bi wê awayê Lêto Hêrayê direve. Tê girava Dêlosê li wir dîsa dizivire şekla xwe.
Rim
Dîroka rimê
Ewropayî wekî her tiştê dîroka wê jî bi grekî, germanî û romayiyan ve girêdidin. Ango dibêjin ji gelên ewropayî belav bûye. Di şarezayiyên egîpt (misir), mezopotamya, afrîka û rojavayê asyayê de, herwiha rim gelek hatiye bikaranîn.
Lêto
Her wiha li ser navê wî bajarê kevnar Letoon ê li Anatolya yê hatiye avakirin.
Agiravêj
Agiravêj, keviravêj, mancenîq çekeke klasîk e. Bi taybetî li dijî dîwarên palas û bircan dihatine bikaranîn. Him ji bo parastinê, him jî bo serdegirtinê bûye. Agir an kevir diweşîne, dipekîne.
Agiravêjên serdema 17. dikaribûne kevirên 10-20 kg heya 300-1000 m bipekînin. Giraniya keviravêjan li ser armanca bikaranîne, heya 25-30 tonê jî derdiketin.
Kevir, giyayên şewitî, guleyên hesinî ûêd bi agiravêjan bi ser dijmin de tên werkirin.
Dîroka agiravêjê
Ji vir 2.500 sal berê li Çînê dihatibûye bikaranîn. Agiravêjên berê li cihekê dihatin çikandin, lê di serdema navîn de cureyên wan ên tên kişandin, ango mobîl jî derketin. Bi taybetî Bîzansiyan ji bo parastina bajaran pirr bikaranîne.
Bendikên wê berê ji qilonçan dihatine çêkirin. Dûvre dar hatin bikaranîn.
Riwekên tovdar
Riwekên tovdar an jî riwekên bitov (Spermatophyta, ji peyva grekî Σπερματόφυτα) navê riwekên ku tov çêdikin. Mirov jê re fanerogam jî dibêje. Di pênc beşan de tên parvekirin: pînofit, sikadofit, gînkgo, gnetofit û beşa mezin a riwekên kulîlkdar.
Çîna Gnetatae
[...]
Famîleya narewanan
[...]
Famîleya tuyan (Moraceae)
[...]
Nersingen
Nersingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neu-Ulm li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Bêmrîn
Bêmrîn, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.
Îzan
Îzan (bi tirkî: Düzbayır), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye. .
Komunên departmena Allierê
Li jêr 317 komunên departmena Allier ya Fransayê hatiye diyarkirin.
Freital
Freital, bajarekî navçeya (Landkreis) Sächsische Schweiz-Osterzgebirgeê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Strickscheid
Strickscheid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Welat, Dîlok
Welat taxeke Şahînbega Dîlokê ye. Taxeke gellek mezin e û li taxê piranî kurd dijîn.
La Haye-du-Theil
La Haye-du-Theil, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Karazê (kirmanckî)
Karaz (tr:Kocaköy) yew qezay (navçey) Amedê yo. Qezay tewre qij a Amedê yo.
Humbaba
Humbaba, di binetêrên Asûran bi navê "huwawa" tê ziman. Di dema Sumerî, akad û babiliyan de jî navê wî heya. tefsîra wî, weke cenawarekî ku rûyê wî weke yê şêrekî ya. Xwûdanan ew xuluqandîya. Humbaba, parastvanîya darîstana ku jê re tê gotin "darîstana Sedîr" dike. ewlakarîya wê dide çêkirin.
Herzend
Herzend gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Teqiye
Teqiye di Îslamê de ew e ku misilman ji tirsa çewsandinê dînê xwe înkar bike.
Teqîye di destpêkê de ji aliyê hin hevalên Mihemed ve bi zorê dihat kirin. Ji bo Sunniyan, El-Tebarî diyar dike ku veşartina îmana xwe tenê dema ku mirov di xetera mirinê de ye, her çend çêtir e ku kesek li Îstîşhadê bigere. Heger metirsî hebe, ji bo misilmanekî çêtir e ku here cihekî aramtir ku mirov bikaribe bi eşkereyî baweriya xwe pêk bîne, “ji ber ku axa Xwedê fireh e”. Li gorî Şîeyan, di rewşên ku metirsiya zêde ya ziyana canî û madî hebe û lê ti metirsî li ser olê tunebe, gulebarankirin destûr e.
Dêlos
Dêlos giraveke di Deryaya Egeyî de ye. Di bin îdareya dewleta Yewnanistanê de ye. Bi awayên mîtolojîk, dîrokî, arkeolojîk de cihek girîng e.
Pasûr (kirmanckî)
Pasûr (tr. Kulp) yew navçey Amedê yo. 1 nehiye, 50 dew û 135 mezreyên xo estê.
Isaac Newton
Isaac Newton, PRS (jdb. 25ê kanûna pêşîn 1642 − m. 20ê adarê 1727) fîzîknas matematiknas, stêrnas, fîlozof Xwedazanî û derînerê navdar ê Brîtanyayî bû.
Newton gelek keşfên zanyarî kirine. Întegral, teleskopa neynikî, prînsîbên tîrêjê, dîtina formûla kişandina girseyê hwd.
Palan, Hewlêr
Palan an Palana, gundekî bi ser navçeya Mizûrî Bala ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Licê (kirmanckî)
Licê (tr.Lice) yew qezay Amedêyo. Nifûs 18.696 o û erda xo 1.083 km² gird o. Li başûrê (cenûbê) Amedê yo.
Reşehermê
Reşehermê, gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Reşehermê 23 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 129 e.
Fenk, Bêlqîs
Fenk (bi tirkî: Tuluktaş), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye. .
Havîstîn
Havîstîn gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Yulin, Guangxi
Yulin, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Guangxiyê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 6.712.300 kesî
Çolaqa
Çolaqa, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Freren
Freren, bajarekî navçeya (Landkreis) Emslandê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Bundestag
Bundestag ( "Parêzvanê federal"), bedeneke makezagonî û zagonsaziya li ser asta federal a Almanyayê ye. Ji bo fonksiyona nêzbûna xwe, ev pir caran wek nizimtir mala parlamena li ser xetên Civata Nuneran a Amerîkayê û hevbeşên Kanadayê yan Brîtanyayê tê ravekirin. Destûra Bingehîn a Almanyayê, lebê Bundestagê nake û Bundesrat wek odeya qanûnê ya meclîsa jorîn û meclîsa jêrîn e.
Lev Landau
Lev Davîdovîç Landau (z. 22ê kanûna paşîn 1908 li Bakû; m. 1ê nîsanê 1968 li Moskow) fîzîknasekî navdar ê YKSSê bû. Xelata Nobelê ya Fizîkê wergirtiye.
Kurów
Kurów gundekî li başûrê rojhilatê Polonyayê ye, hata tiwa 1431 damezrandin û hatanê 1442 azadî bû.
Lev Landau
Jiyan û xebat
Landau lawê endezyarek ku li herêmên petrolê yên Azerbaycanê dixebitî bû. Ji hevwelatiyên bingeh cihû yên Sovyetê ne. Piştî xwendina amadeyî sala 1922 dest bi xwendina bilind dike, li Zanîngeha Bakûyê (ya dewletê). Sala 1924 diçe Zanîngeha Petersburgê (Lenîngrad) bo xwendina beşa fîzîkê, dibe asîstanê Abram Fyodorovîç Ioffe.
Kurów
Gundê Kurówê nêzîkî herêma Puławskiyê û herêma Lublinê ye.
Lev Landau
Jiyan û xebat
Bi George Gamov û Dmîtrî Dmîtrîyevîç Îvanenko re dixebite. Sala 1926 yekemîn berhema xwe dide. Sala 1929 ji dewletê alîkariyê werdigire derdikeve sefera Ewropayê. Diçe cem Max Born (Göttingen), Paul Ehrenfest (Leiden), Werner Heisenberg (Leipzig) û Wolfgang Pauli (Zürich), bi wan re lêkolînan dike. Herwiha ew serîlêdana Niels Bohr (li Kopenhagenê) û Ernest Rutherford (Cambridge) dike. Di vê navberê de têkiliyên xwe bi Rudolf Ernst Peierls re xurt dike.
Piştî vegera xwe ya Lenîngradê (1931) di Enstîtuya Fîzîk-Teknîk a Xarkov de, di beşa fîzîka angaştî de berpirsiyarî digire, li heman cihê sala 1933 dibe doktorê fîzîkê. Sala 1937 li ser daxwaza Pyotr Leonîdovîç Kapîza diçe Moskowê.
Bi îdîaya ku dijberiya sazûmaniya Stalînîst dike, bi tevî hevalê xwe Moisey Korets û Rumer ji aliyê saziya sîxuriyê ve tên girtin. Salek şûnde tê berdan, vedigere ser karê xwe.
Di nava salên 1940 - 1950 de di xebatên çêkirina bombeya hîdrogenê de dixebite. Hin dibêjin ew mecbûr maye viya bike lewra dewletê ji xwe qedexe daye ser, nikaribûye derkeve derve.
Landau ji ber xizmetên xwe du car Xelata Stalîn (1949, 1953) werdigire sala 1954 jî xelata Lehengê xebata sosyalîst digire.
Herwiha gelek xelatên biyanî jî werdigire. Dibe endamê gelek saziyên komên zanistî. Sala 1960 dibe endamê National Academy of Sciences a Amerîkiyayî jî. Endamê Institute of Physics (1959) e jî. Sala 1960 ew Xelata-Fritz-London û Pokala-Max-Planck werdigire.
Berhem, nivîs
Pirtûkên din ên Landau:
Oberroth
Oberroth şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neu-Ulm li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Nîze
Nîze yek ji çekên klasîk e, dişibe riman. Darikên dirêj û bi zergê ne. Ango serê wan bira (tûj) ne. Bo armanca bikaranîne, gelek cureyên wê hatine çêkirin.
Cudatiya rim û nîzeyê
Di gelek zimanan da navê rim û nîzeyê bi yek bêjeyekê tê gotin. A rastî ewçend cudatî jî nîne. Rim biha ne, ji dar an lajwerdên baştir in. Rim çekeke taybet e, pirranî ji nîzeyan kurttir e. Cure û awayên rimê ji yên nîzeyan pirrtir in. Nîze rimeke çorsane ye.
Qişlaq xoy
Qişlaq xoy gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Nîze
Li Kurdistanê çeka siwariyan bûye
Di artêşên kurdan de bi rimbazan re nedihatine xebitandin. Kurdan nîze di yekîneyên taybet ên siwariyan de xebitandine. Van yekîneyan êrîş dibirin ser şûrbazên dijmin, rê ji şûrbazên dost re vedikirin. Beriya wan jî tîrbazan (tîravêj, tîrendaz) tîr diweşandin.
Qişlaq xoy
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 1.311 bkes ( 322 malbat) bûn.
Nîze
Li Kurdistanê çeka siwariyan bûye
Di artêşên ewropayiyan de wekî çekekê peyadaran (piyade) hatiye bikaranîn. Heger hejmara nîzebazan zêde ban û yekrêzî bi nîzeyên gelek dirêj êrîş bibirana ser yekîneyên tîrevan-kevandaran (kemandar), gelek biserdiketin. Lê di bihevçûnên pozpozî de manewraya wan kêm bû. Heger kevanên wan jî neban, bihevçûna wan dijwar dibû.
Dirêjiya nîzeyan 3-6 m bûye. Movika wê giran bûye. Di bihevçûnên artêşên deryayî de heya sedsala 19'an hatiye bikaranîn.
Üttfeld
Üttfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Frankfurt
Frankfurt bajarekî Almanya ye û mezintirîn bajarê eyaleta Hessenê ye. Frankfurt weke navenda bazirganiyê û bankayên Almanya tê naskirin. Navenda Bankaya Navendî ya Ewropayê jî li Frankfurtê ye. Bi 659.000 rûniştvanên xwe ev bajar li paş Berlinê, Hamburgê, Münchenê û Kölnê pêncemîn mezintirîn bajarê Almanya ye.
Sukûk
Sukûk amûrek darayî ye ku li welatên Şerîetê tê bikar anîn, an jî rasttir, wekheviya îslamî ya bondoyan. Akademiya Fiqih ya OIC di Sibata 1988 de bikaranîna Sukûk rewa kit.
Li gorî rapora 2016/17 ya Rewşa Aboriya Îslamê ya Cîhanê, ji 2,004 trîlyon dolarê samanên ku di sala 2014 de li gorî şert û mercên Şerîetê hatine rêvebirin, 342 milyar dolar Sukûk bû, ku ji 2,354 Sukûk kesane pêk tê.
Aach (Hegau)
Aach bajarokekî navçeya (Landkreis) Konstanz li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Jajûke
Jajûke, gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Jajûke 28 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 159 e.
Havstîn
Havstîn gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Batîfa
Batîfa an jî Batîfê dikeve bakurê rojhilatê Zaxo, ev devere li destpêkê dihat hijmartin ligel devera Sindiyan paş li sala 1924'an bo yekem car ev devere bi nave Gulî hat hijmartin. Bêgoman bo yekem car gundê Bêrsivê dihat hijmartin wek navçe, paş bo demekê kurt gundê Dêmka dibîte navçe û herwesan Gundê Behmûn jî wek herdu gundên dî dibîte navçe bo demekê kurt. Li dawiyê gundê Batîfa dibîte nehî û her ta nuke jî her ew e. Ramana Batîfa ew e ku cihek deştî ye û ba û barov bi ser da dihên. Batîfa dihêt dabeşkirin li ser du beşan, yek ew e ku dikevite ser deşta Sindiyan ve û beşê duyê jî yê çiyayî ye.
Devera Batîfa dihêt hijmartin yek ji deverên giring ji bo kiştokalî, yek ji giringiyên wê ew e, ku rûbarê Xabûr di nava çiyayên wê deverê da dihêt, mina çiyayê Nizor, Rûsê, Serkî, Şowînî, Şabanî û çendekên din. Ji bilî rûbarê Xabûr ev du rûbarokên dî jî yên giring yêt heyîn, ew jî rûbarokê Keşanê û Sîrkutkî yan jî Banikê û çendîn kaniyên binav û deng yêt heyîn.
Hindek ji şînwarên kevnar yên vê deverê even xwarê ne
Rûberê devera Batîfayê 208 km in û 76 gundan bi xo ve digirîtin. Dihêt diyarkirin ku ev deverek wek hemî deverên dî yên Kurdistanê ji aliyê rejîma Beesê ve hatiye wêran û kavilkirin
Dengbêjên devera Gûliya
= navdarê devera Gulîya =
Sadiq bru seruk huzê 'eşîra gullya
Sadiq kurê îbrahîm kurê fars kurê 'elî kurê îbrahîm kurê mîrza kurê hsênê kurê ehmed, dnavbera salên 18761880li gundê behnune bakûrê rujhelata zaxu li devera gullya hatye ser dunyayê û dxêzneka dîndar û aynî û rewşit da mezn buye û heta nuke ev xêzane dîndarn û babê wî ( bru ) êk ji seruk 'eşîrêt gullya bî , û piştî jyê êadq bruy dgehte ( 18 - 20 ) salyê da zulm û zurdarya 'usmanya û hukmê wan lser xwe qebîl nekir û nehêla hkumeta 'usmanya walî zaxu xuykê jgundên gullya werbgirt nerazîbuna xwe dyarkir beramber nedana xuykê bvê çendê seruk 'eşîret û rhispyêt gullya li dewruberêt wî kum dbin û piştevanyê lê dkin û bvan karu kiryarêt baş bu xelkê wgundên dewruber krîn dibte seruk 'eşîrê gullya , û li sala ( 19321933) qesta mala xudê kirye li mekehê û medînê , piştî hec tewaf krî wek hemî kesên hec tewaf dken dibte (hecî) û bnavê hecî êadq bru navdar dibt û tête naskrin , piştî şerê îngilîzî û li havîna sala (1920)karmendêt 'ereba deshelatdarya îdarî li zaxu û deverê wergirtî û jlayekê dîve hkumetên desthelatdarî li 'îraqê krîn heluyistê wan dgel ( Sadiq bru )î heluyistekê djayetî bî û xelkek jî hebî dgel heluyistêt desthelat djî ( Sadiq bru )î dkir jlayê cemawerî û dîrukî ve nav û dengêt ( Sadiq bru )î bi wî şerê dgel (îngilîzî) krî bnav û deng bî lser kurdistanê û 'îraqê , bi qaremanekê devera badînan hat bî nyasîn , xêzandar bî û (4) jin hebîn û li sala 1967ê çuye berdluvanya xudê ev kure li paş xwe hêlane :
1 îbrahîm 2 hacî 3 mela hesen 4 'bdalirhmin 5 mehîmd tahir 6 'umer 7 Îbrahîm binavî Îbrahîm nav kirye 8 mis'ud
Rupelê Batîfa ________ malperê batîfa : www.batifa-delal.webs.com
Çavkanî
2.Rupelê Batîfa
Pêjgeha albanî
Pêjgeha albanî yan pêjgeha Albanyayê ji xwarin, vexwarinên gelê alban, ji cure û awayên amadekirin, hilberîna xwarin, vexwarinên wan re tê gotin. Pêjgeha albanî şaxek ji pêjgeha balkanî ye. Di xwarinên-vexwarinên albanan de nan, fringî, masî, kartol, kelem, lovî (lobiye) û şîranî cihekê sereke digirin.
Şulgî
Şulgî, ( bi sumerî 𒀭𒂄𒄀 Sul-ge(-r) bi wateya cîwanê sumer ) keyekî sumerî ye. Bi navê "dungî" jî tê nasîn. Berî zayinê di navbera 2029 –1982 de desthilatdarî kir. 8 salî li desthilatdariyê ma. Şulgî, kurê Ur-nammu bû. Ur-nammu, keyê Xanadana Urê ya sêuemin bû. Bavê Şulgî, çûbû bi ser Gûtîyan de. Di serê bi Gûtîyan de miribû. Piştre, kurê wî, Şulgî, xwestibû ku tola wî hilde. Bi vê yekê, wî gelek şerên ku bi Gûtîyan re kiribûn bûn. Lê Gûtî, serdestîya wan hebû. Li parastgahê navê xwe da nîvîsandin û xwe weke xwûdê danedenzand. Perestgeha wî, heta deme babiliyan bi bandor hebûna xwe doma.
Pêjgeha albanî
Bo albanan dana herî girîng navroj e. Navrojên wan rengîn in. Miheqeq divê selete hebe li ser destexaneyê (sifre). Arû, fringî, zeytûn, sirke, xwê û rûnê gulberojê ji seleteyên wan kêm nabin. Dîsa bo xwarinê jî xwarinên quşxaneyê, riz, kartol, masî û mezeyê pirr dixwin. Kafêya tehl û çayê jî gelek vedixwin.
Şulgî
Şulgî bi navî xwe parastgah çêkirin û rêyên wan xweşkirin. Bajerên ku ew çû wan, li wan deran perestgeh bi navê xwe li wanderan vekir.
Şura
Şura di îslamê de meclîs an jî referandûm e. Quran misilmanan teşwîq dike ku bi Şura bi hev re li ser karûbarên xwe biryar bidin.
Şura wekî çalakiyek pesindar tête binav kirin ku pir caran di organîzekirina karûbarên mizgeftek, rêxistinên Îslamî, an karûbarên kesane de tê bikar anîn.
Furth im Wald
Furth im Wald bajarokekî navçeya (Landkreis) Cham li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Glasewitz
Glasewitz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Wehsid
Wehsid, gundekî navçeya Silopiya ya Şirnexê ye.
Wehsid gundê Smaîle Hesenê Osman e; kurê wî Berces heye, dengbêjekî pir mezin e.
Amika
Amika (bi tirkî: Gaziler), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye. .
Muzeya Arkeolojiyê ya Amedê
Di Muzeya Arkeolojiyê ya Amedê bi giştî berhemên ji zemanê Hîtît, Asûr, Roma, Bîzans, Ertuq, Aqoyun û Osmaniyan ku li Diyarbekir û hawirdora wê hatine dîtin têde têne nîşandan. Her wiha die vê muzeyê de berhemên heyamên neolîtik jî peyda dibin û ji 10.000î zêdetir berhemên arkeolojîk û etnografîk têde hene.
Di salên 2008-2009'an de Muzeya Arkeolojiyê ya Amedê girtî ye.
Cewzat
Erdnîgariya Cewzatê
Cewzat 17 km dûrî bajarê Mêrdînê ye. Aliyê rojhilat, bakur û rojava çiya ye, aliyê quble ova ye, li aliyê bakur û qublê daristan heye, kanî lê pirr in hema ava wan hindik e.
Avhewa
Di bin bandora avûhewaya bejî de ye.
Gelhe
Jimara rûniştvanan a di sala 2000'î de 117 mal û 790 mirov bû.
Aborî
Gel xwe bi çandiniyê, heywan, komira mankirê û ji kenandina kevira xwe xwedî dikin.
Xwarina Cewzatê
Goştê sêlê û nanê ji keva pir meşûr e.
Çêkirina binî
Li gund dibistana navendî, pirtûkxane, dikan, şebeka ava vexwarinê, ocaxa tenduristiyê, xeta telefona mala, camî û qereqol heye. Rêya navbêna gund û Mêrdînê û gund û Şemrexê asfalt e.
Domuza
Domuza gundekî Mêrdînê ye.
Altdorf bei Nürnberg
Altdorf bei Nürnberg, bajarekî Almanyaê ye û yek ji bajarên herêma Bavariayê ye.
Waxweiler
Waxweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Osterberg
Osterberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neu-Ulm li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Tilqebîn
Tilqebîn, gundekî girêdayî navçeya Silopî ya bi ser Şirnexê ve ye.
Groß Schwiesow
Groß Schwiesow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Hindula
Hindula gundekî bi ser bajarê Mêrdînê ve ye.
Gûşe Diriq
Gûşe Diriq gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kurava
Kurava, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.
Arendsee
Arendsee, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saxony-Anhaltê ye.
Silib
Silib, gundê Silibê, gundekî navçeya Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.
Şah Ebasê Yekê
Şah Ebasê Yekê (bi farisî: شاه عباس بزرگ Shāh ‘Abbās Bozerg) (1571-1629) yek ji şahên Îranê ji sinsileya Sefewiyan bû.
Jiber destkevtên wî yên mezin, di dîroka Îranê da bi navê Şa Ebasê Mezin dihêt binavkirin.
Wî li jiyê hejde saliyê desthilat girt destên xwe. Li destpêka desthilatdariya xwe, wî hindek ji axa Îranê bi dû Tirkên Osmanî û Ozbekan ra berda, da bikaribit piçekê hêzê kom bikit.
Li heyameka kurt da, heta sala 1623'ê, şiya desthilata xwe li herêmeka berfireh, ji rûbarê Hindûs heta rûbarê Dicle, dabisepînit.
Şa Ebbas rêveberekê gelek hosta û şehreza bû. Bazirganî, nijyarkarî anko mîmarî, wêje û dadwerî li dema desthilatdariya wî da gelek ber bi pêşçûn.
Îsfehan paytexta Sefewiyan li dema wî gelek avedantir bû.
Isabel Allende
Isabel Angélica Allende Llona (li Lîma, 2'ê gelawêjê 1942) nivîskarekî Şîlî ye. Allende, ku di berhemên wê de romanên wekî Mala Ruhanan ( La casa de los espíritus, 1982) û Bajarê Cinawiran ( La ciudad de las bestias, 2002) tê Nasikirin. ew bazirganî serkeftî bû. Allende wekî "nivîskara herî baş ya zimanê spanî di cîhanê de tê xweyakirin." Di 2004 de, Allende di Akademiya Huner û Wêjeyê ya Amerîka de hate destnîşankirin, û di 2010 de, wê Xelata Wêjeya Neteweyî ya Şîlî wergirt. Serok Barack Obama sala 2014'an Madalyaya Azadiyê ya Serokatiyê da wê.
Basse-Normandie
Basse-Normandie (Bixwîne:Bas Noxmandî, bi kurdî:"Normandiya Jêr") yek ji herêmên Fransayê ko li bakura Fransayê dikeve ye. Ew ji Départementên Calvados, Manche û Orne pêk tê. Serbajarê wê Caen e.
Isabel Allende
Romanên Allende bi gelemperî li ser serpêhatiya wê ya kesane û bûyerên dîrokî ne. Wê ji bo hînkirina edebiyatê li gelek zanîngehên Dewletên Yekbûyî ders daye û gerandiye. ku ji 1989-an vir ve li California dijî, yekem bi mêrê xwe yê Amerîkî (ku ew niha jê veqetiyaye).
Basse-Normandie
Erdnîgarî
Herêma Basse-Normandie li beravên Kanala Manşê, li ser nîvgirava Cotentin dimê. Ew li roava bi Mont-Saint-Michel û Bretagne, li rohelat jî Haute-Normandieyê ko li devî çemê Seine dimê ve sînorê xwe hene.
Dîrok
Ew navî xweyî "Normandie" ji gelî Normanên ko li wir dijîn tê ye.
Ew herêma di sala 1956an de pê parvekirina Normandiyayê du paran re bi Haute-Normandie ve hat pêkanîn.
Roding, Almanya
Roding bajarokekî navçeya (Landkreis) Cham li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Serûçawe (Serûçawe), Beryacî
Serûçawe (Serûçawe), gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Serûçawe (Serûçawe) 19 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 110 e.
Gülzow-Prüzen
Gülzow-Prüzen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Minareya Çarling
Minareya Çarling minareyeke bi nav û deng li Amedê ye.
Minareya Mizgefta Şêx Matar (Şêx Muteher) ji abîdeyên balkêş e ku di 1500'î de ji aliyê Qasim Xanê Aqoyunî ve hatiye çêkirin ku ev minare li ser çar stûnên yekpare kevir hatiyê danîn.
Gelînqeye
Gelînqeye gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kulya
Navek wê dı ji «ZÜRÂ» ye.Gelê wê zige xwe bi gemin û bêz û berxâ terdiki.
Ağa yê gundî tine.Telebe dibistana xwe li Silopyâ di qedinin.
Îrlendaya Bakur
Îrlendaya Bakur (bi zimanê scots ê Ulsterê: Norlin Airlann) herêma bakur a girava Îrlendayê ya ku yek ji çar welatên bingehîn ên Keyaniya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û Bakurê Îrlandê ye.
Kukît
Kukît, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.
Thomas Mitchell
Thomas John Mitchell (jdb. 11ê tîrmeha 1892 li Elizabeth, New Jersey, DYA - m. 17 kanûna pêşîn 1962 li Beverly Hills, Los Angeles, DYA) lîstikvan û nivîskarekî Amerîkî bû. Ew êk bû ji serkeftiyê herî kevinê Xelata Oscar. Herwesa ew ji bo rolên piştevaniya xwe ya berbiçav tê naskirin di gelek filmên klasîkî yên Hollywoodê de: Weka li Gone digel bi navê Gerald O'Hara derketiya, li Ringo bi navê Doc Boone derdikeve.
Utu-hengel
Utu-hengel, an jî bi navê "Utu-hexel" jî tê nasîn, keyekî Sumerî bû. Li ber rêveberîya Gûtîyan rabû û bi wan re şer kir. Utu-hexel dixwest bibe key. Li Urukê walîtî dikir. Lê li wir, wî keyîtîya xwe piştre danezaned, keyê Gûtî, ev yek pejirend û hêze şand ser wî de. Lê ew hêze ku keyê Gûtî şandî wî têk bir. Piştre keyîtîya xwe denezand. Piştî ji qasra Şulgî yên ku piştî wî re hatibûn ji wan stand. Heta ku tê gotin ku bi keçaka Şulgî re jî zewicî.
Pfaffenhofen an der Roth
Pfaffenhofen an der Roth şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neu-Ulm li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Lionel Sternberger
Lionel C. Sternberger Bi îro wek dahênerê penîrbûrgerê tê nasîn.
Jiyan
Lionel Sternberger ji destpêka temen ve dema ku li xwaingeha bav û kalê xwe li Pasadena, Kalîforniya, xebitî bû hunerên pêşandinê ji holê rabû. Jixwe di 16 saliya xwe de wî penîrbûrgera navdar a ku jê re vedigere, diyar kir ku tenê destpêka destkeftiyên wî yên berbiçav e.
Ew şêwaza xwe ya yekta pêş xist. Ew xwarinên navdar bi awayekî nû, pir caran dorfireh bihevre kir. Hinek carî ji hêla aşpêjên muhafezekar ve ne hatine hez kirin.
Penîrbûrger jixwe nehat naskirin heya 1935 gava ku Louis Ballast ew danasîn Humpty Dumpty Drive-in li Denver, Colorado pêşkeş kir. Di pêşgeha wî de, wî giringiyek dida mayonezê, ku wî hema hema her tiştî zêde kir. Ew bi navdarbûna karanîna mayonezê di nav kartolên sorkirî de tê hesibandin.
Goleban
Goleban gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.