cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Betzdorf-Gebhardshain
Betzdorf-Gebhardshain şaredariyeke kolektîv (Verbandsgemeinde) a navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Şwêşe
Şwêşe, yan jî Şöşe, bajarekî parêzgeha Kurdistanê (Rojhilatê Kurdistanê, Îran) e. Ev bajar li herêma Kelaterzan a şaristana Sine binecih dibe û li ser riya Sine û Merîwan e.
Jimara şêniyên Şwêşê li gor serjimariya sala 2006ê digehe 1.136 kesî. Şwêşeyî bi zaravayê soranî diaxivin.
Glan-Münchweiler
Glan-Münchweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Li malê bi tenê
Li malê bi tenê (bi îngilîzî: Home Alone) filmekî pêkenînî yê amerîkî ye. Derhêneriya filmê Chris Columbus kiriye.
Mijar
Malbata Kevin (Macaulay Culkin) ji bo sersala xwe derbaskin dixwazin biçin Fransayê. Lê Kevin li malê tê ji bîr kirin. Piştî ku ferq dike ew li malê hatiye ji bîr kirin xwe û xaniyê xwe ji dizan biparêze li ber xwe dide.
Harry û Marv du dizên ku dixwazin hemû xaniyên taxa ku xaniyê Kevin jî tê de ye beişelînin. Piştî ku dora şêlandinê tê xaniyê Kevin, herdu diz bi kemînên Kevin ve rûbirû dimînin
Fîlm cara yekem bi kurdî di sersala 2009ê de li ser televizyona Kurd 1ê de hate pêşkêşkirin.
Girêdanên Derve
Fragmana filmê Li malê bi tenê
Holzkirchen, Bavyeraya Jorîn
Holzkirchen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Miesbach li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Boztepe,Bismil
Gundekî Bismilê ye.Li ser rêya Batmanê ye.Li derdora wê Boçelû,Qoruxçî,Çoltepe û Zerê he ye.Gund vala û xera ye.
Merganê Esmayilkendî
Marganê esmayil kandî, navê yek ji gundên Gundistana Çişme sara li Bexşa Qere Qoyona Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Cîns
Bingeha navê wê
Ji bajarê Genuayê (bilêvkirina fransî Gênes) navê xwe girtiye. Bajereke Îtalyayê ye, ji wir derbasê DYAyê bûye. Levi Strauss sala 1847'ê wekî koçber diçe San Fransiscoyê. Ew li wir bo karkeran kincekê xebatê didirû ku ev jî cîns e. Ji wir belav dibe.
Sala 1872 dirûtinên parçeyan bi perçînên hesinî tên perçînkirin. Sala 1920'ê bêjeya Blue Jeans belav dibe. Di salên 1930'yî de cureyên bêî kemerê tên bikaranîn derdikevin. Di demekê kurt de ev şal wekî semboleke ciwanî û prorestokirinê tê dîtin.
Atsushi Nakajima
Atsushi Nakajima (bi japonî: 中島 敦, Nakajima Atsushi, jdb. 5ê adara 1909 li Tokyo, Japon - m. 4ê kanûna yekem, 1942 li Tokyo, Japon) nivîskarê japonî bû.
Selahedînê Zerkûb
Selahedîn Fireydûnê Zerkûb ê Qonyewî (bi farisî: صلاح‌الدین فریدون قونوی زرکوب) yek ji mirîd û xelîfeyê yekê yê Celaledînê Rûmî bû. Selahedîn li destpêkê yek ji mirîdên Birhanedînê Tirmizî bû. Wî ji bo heyama 10 salan, ji sala 647ê heta 657ê mişextî Mewlana kir şeydayê xwe. Vê yekê agirê hesadeteka mezin di nav mirîdên wî da hilkir. Mewlanayî nêzîkî 70 qesîdeyên dîwana xwe ya mezin Dîwana Kebîr bi navê wî pîroz kirine.
Atsushi Nakajima
Jiyana wî
Nakajima li Tokyoyê ji dayîk bûye. Bavê wî di warê çîniya klasîk de zana bû û vê hewesa xwe aşînayê zarokê xwe jî kiriye.
Selahedînê Zerkûb
Selahedîn li sala 657ê mişextî nesax kevt û li heyva Miherrema wê salê çû ber dilovanîya Xudê. Piştî mirina wî, Hisamedînê Çelebî bû xelîfeyê Mewlanayî.
Atsushi Nakajima
Jiyana wî
Nakajima çûye Palauyê ji bo hînkirina zimanê japonî, lê dû re vegeriya di 1942an de, piştî ku bi nexweşiya astima giran zehmetî kişand û piştî nexweşiya pişikê bi wê pişikê re mir. Noveleke mezin a bi navê Light, Wind and Dreams temam kir ku li ser jiyana Robert Louis Stevenson bû û hin kurteçîrokên di derbarê Mîkronezyayê de.
Talulah Riley
Jînenîgarî
Riley î, di sala 2010an de bi karsazê mîlyarder Elon Musk re li Katedrala Dornoch ê zewicî. Di Çileya 2012an de, Musk ragihand ku wî têkiliya xwe ya çar salan bi Riley re bi dawî kiriye û heta adara 2012an xwest ku ji Riley biqetê.
Lê belê Di tîrmeha 2013an de Musk û Riley ji nû ve zewicîn. Di hevpeyvîneke xwe ya 60 xulekan de di sala 2014an de, ew diyar dikin ku wan li hev kirine û dîsa bi hev re jiyane.
Di 31ê kanûna pêşiyê ya 2014an de, Ajansa Associated Press ragihand ku Musk ji bo hevberdanê doz vekiriye; lê dîsa ji dozê vekişiyaye. Hat ragihandin ku Riley ev 6 meh in ji Musk cuda dijî û di 21ê Adara 2016an de li Dadgeha Bilind a Los Angelesê doz vekiriye. Dadgehê, di doza hevberdan de  di çiriya pêşîn 2016an de biraya cudatiyê da û ji hev cuda bûn.
Kariyera wê
Talulah Riley di sala 2003an de di beşa rêzefîlma Hercules Poirot de dest bi kariyera xwe ya televîzyonê kir. Piştî du salan bi fîlmê Joe Wright's Pride û Prejudice de yekem car rola xwe ya di fîlman de wergirt.
Di sala 2006an de beşekî fîlmê Miss Marple de lîst. Sala din di sala 2007an de di rêzefîlmê televizyonê ya bi navê Nearly Famous de roleke sereke lîst û li kanala E4 a brîtanî hat weşandin. Ew di heman demê de di Dibistana Şevînî ya Keçan a Olîver Parker û Barnaby Thompson de lîst.
Di sala 2008an de di du beşên Doctor Who de derkete pêşberê. Sala din ew di England Good Morning England richard Curtis derket û rola xwe di 2: Legend of Fritton's Gold, ku hê jî ji aliyê Oliver Parker û Barnaby Thompson ve tê derhênerkirin, ji nû ve destpêkir. Di sala 2010an de di Inception ya Christopher Nolan û The Dilemma ya Ron Howard de rolên piştevaniyê lîst.
Sala 2012an de di çend fîlmên wekî White Frog, The Knot ve The Last Hitman: 24 Hours in Hell de lîst.
Cabanès, Aveyron
Cabanès, Aveyron, komuneke departementa Aveyrona li başûrê Fransayê ye.
Talulah Riley
Kariyera wê
Di sala 2018 an de rola xwe di dansala Westworldê de rola xwe ji nû ve dubare kir û di fîlma The Last Witness de bi Alex Pettyfer re lîst.
Cabanès, Aveyron
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Abriès-Ristolas
Abriès-Ristolas, komuneke li departmena Hautes-Alpes a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
IRMA
IRMA (International Resource Management Application) portaleke wergerandinê ye. Xwediyê IRMA şirketa Linspire e. Bi IRMA yek dikare Linspire û Linux biwergerîne.
Îslampena Abadî Nû
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 169 kes (35 malbat) bûn.
Siyanis
Siyanis gundekî bi ser navçeya Hewêla Sêrtê ve ye.
Dobel
Dobel şaredariyeke navçeya Calwê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Kelalê Êslamî
Kelalê Êslamî, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Emmen, Swîsre
Emmen, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Lucerne ya herêma Hochdorfê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Sedsala 8an b.z.
Sedsala 8an b.z, ango sedsala 8an berî zayînê di 1ê kanûna paşîn 800 b.z. de dest pê dike û 31ê kanûna pêşîn 701 b.z.ê jî xelas dibe.
Gelemperî
Împeratoriya Romê li Romayê wek komarê li bajarê Romayê hat demazrandin.
780ên BZ
776 b.z., Lîstikên Olîmpîyada yê herî pêşin hat saz kirin.
760ên BZ
753 b.z.- Gorî Destana damezrandina bajarê Romayê bajarê Roma hat demazrandin.
Ober-Ramstadt
Ober-Ramstadt, bajarekî navçeya (Landkreis) Darmstadt-Dieburgê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Melo
Melo an Mello an jî Milo gundekî bi ser navçeya Hewêla Sêrtê ve ye.
Avsîra hêka
Avsîra hêka, cureyekî avsîrê ye, navê xwarineke ji pêjgeha kurd e. Bi taybetî li bajarê Agirîyê tê xwarin.
Amadekirin
Pîvaz û bacana sorê hûr bikin, bavêjin quşxaneyê û biqelînin. Hinek av tê xin.
Hêkê (çiqas dixwazin ewqas) jî bixin û bikelînin. Nanê tenûrê hûr bikin nava tasekî û hêdî hêdî avsîrê berdin ser. Amade ye.
Axorika jêr
Axorika jêr, gundekî girêdayê navçeya Qerqelî ya Wanê ye.
Merganê Qedîm
Marganê qadim, navê yek ji gundên Gundistana Çişme sara li Bexşa Qere Qoyona Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Mantova
Mantova, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Lombardiyayê ye. Bajêr, di heman demê de navenda parêzgeha Mantovayê ye.
Misirnasî
Misirnasî lêkolîna dîrok, ziman, wêje, ol, avahîsazî û hunera Misira kevnare ji hezarsala 5an b.z. heya dawiya edetên olî yên xwemalî di sedsala 4an p.z. de ye. Pisporên dîsîplînê wekî "Misirnas" tên binavkirin. Li Ewropayê, nemaze li ser parzemînê, Misirnasî di serî de wekî dîsîplîneke fîlolojiyê tê hesibandin, lê li Amerîkaya Bakur ew bi gelemperî wekî şaxeke arkeolojiyê tê hesibandin.
Frohnhofen
Frohnhofen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Begçilyar
Begçilyar navê gundekî li navçeya Astara ya li başûrê Azerbaycanê ye. Li gund gelê taliş dijîn.
Holodomor
Holodomor (bi ukraynî Голодомор 'kuştina bi birçîbûnê'; bi rûsî Голодомор Golodomor) ji bo birçîbûna mezin û kontrolkirî ya Yekîtiya Sovyetê tê bikaranîn, ya ku di salên 1930an de li hemwelatiyên Komara Sovyeta Sosyalîst a Ukraynayê hate kirin. Di vê komara yekîtiyê de, li gorî texmînan sê û heft mîlyon kes bûne qurbaniya birçîbûnê. Ji serxwebûna xwe ya sala 1991an û pêde Ûkrayna hewil dide ku Holodomor li qada navneteweyî wekî komkujî were naskirin, lê ev binavkirin heya îro jî bi qismî tê nîqaş kirin.
Holodomor ji sala 1932an heta 1933an birçîbûneke berfireh bû ku bi destê mirovan hate çêkirin û bi mîlyonan Ukraynî bûne qurqbanên wê. Ev bûyer bandor li herêmên mezin ên hilberîna genim ên Yekîtiya Sovyetê kir.
Zanyar bi giştî hemfikir in ku sedema birçîbûnê ji aliyê mirovan ve hatiye çêkirin, lê ka Holodomor dikare wek komkujî bê bi nav kirin an na, hê jî tê nîqaş kirin. Hin dîroknas digihin wê encamê ku birçîbûna berfireh ji aliyê Yosîf Stalîn ve hatiye plankirin û gurrtirkirin da ku tevgera serxwebûna Ukraynayê ji holê rake. Hinekên din pêşniyar dikin ku birçîbûn ji ber pîşesazkirina bilez a Sovyetê û kolektîfkirina çandiniyê pêk hat.
Ûkrayna yek ji mezintirîn dewletên hilberîna genim a li Yekîtiya Sovyetê bû. Kotaya wê ya genimê bi awayekî bê maqûl ji herêmên din ên Sovyetê bilindtir bû. Ev yek bû sedem ku Ûkrayna bi awayeke xurt bibe mexdûrê birçîbûnê. Texmînên destpêkê yên jimara miriyan ji aliyê alim û karbidestên hikûmetê ve gelek diguhere. Daxuyaniyek hevpar a Neteweyên Yekbûyî ku di sala 2003an de ji hêla 25 welatan ve hatî îmzekirin ragihand ku qasî 7-10 mîlyon kes mirine. Lêbelê, zanyariya heyî rêjeyek bi 3.5 heta 5 mîlyon mexdûran texmîn dike. Bandora birçîbûnê ya berbelav li ser Ûkraynayê heta îro berdewam dike.
Ji sala 2006an û vir ve, Holodomor ji aliyê Ûkraynayê li gel 22 welatan, wekî komkujiyek tê nasikirin, ya ku ji aliyê rejîma Sovyetê ve li dijî gelê Ûkraynayê hatiye kirin.
Gultepe, Bismil
Gultepe, gundekî Bismilê ye. Li derdora wê Çoltepe, Meredanê û Babaxakî he ye. Bi du golên xwe navdar e.
Aiguilles
Aiguilles, komuneke li departmena Hautes-Alpes a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Yancheng
Yancheng, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Jiangsuyê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 7.200.000 kesî
Richmond
Richmond, bajarekî herêma Kolumbiya Brîtanîya Kanadayê yê.
Kêşîş Qişlaqî
Kêşîş Qişlaqî, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Ebdulbasit Ebdussemed
Ebdulbasit Ebdusemed hafiz kurd û ereb e ku di sala 1927an de li Armenta parêzgeha Elûqsurê, li Misirê, hatiye dinê. Ew hafizê ku di xwendina Quranê de di dinyayê de yê yekê bû. Ew di sala 1988an de çû ser rehma Xwedê. Bavê wî kurdê Başûrê Kurdistanê ye koçî Misirê kiriye, dêya wî ereb e.
Kelhûk
Kelhûk an jî Kelhok  gundekî bi ser navçeya Hewêla Sêrtê ve ye.
Irschenberg
Irschenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Miesbach li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Tirkmen (gel)
Tirkmen komeke gelên tirkî ye ku xwecihiya Asyaya Navîn e, bi giranî li Tirkmenistan, herêmên bakur û bakurê rojhilatê Îranê û bakurê rojavayê Efxanistanê dijîn. Komên mezin ên Tirkmenan li Ûzbêkistan û Qazaxistanê jî têne dîtin. Bi zimanê Tirkmenî diaxivin.
Dîrok
Ji bo parastina serxwebûna xwe, ew eşîrên ku li Tirkmenistanê mane, di hevpeymanên leşkerî de bûne yek, her çend bermahiyên têkiliyên eşîrî heta sedsala 20an mane. Karê wan ê kevneşopî cotkarî, xwedîkirina dewar û hunerên cûrbecûr bû. Nimûneyên kevnar ên hunera sepandî (di serî de xalîçe û zêran) astek bilind a çanda hunera gelêrî nîşan dide. Dewletên dîrokî wekî Selcûqî, Xwarazmî, Qereqoyûnî, Osmanî û Efşarî jî ji eşîrên Tirkmen ên Qiniq, Begdilî, Yiwa, Bayandur, Kayî û Efşarî ne.
Calmels-et-le-Viala
Calmels-et-le-Viala, komuneke departementa Aveyrona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Wikimedia Commons
Wikimedia Commons (bixwînin: Wîkîmedya Komons), bingehekî navneteweyî yê agahdariyan e ku ji wêne, vîdeyo, muzîk û hwd pêk tê û ji bo çêkirina gotarên Wîkîpediya azadane tê bikaranîn. Ew di rojê 7'ê îlona 2004'an de hate çêkirin.
Merganê Vesat
Marganê vasat, navê yek ji gundên Gundistana Çişme sara li Bexşa Qere Qoyona Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Selahedînê Eyûbî
Selahedînê Eyûbî (wekî Silhedîn, Selahedînê Kurdî û Simko jî tê zanîn; ; jdb. 1138 Tikrît – m., Şam) serleşkerekî kurdî  misilman bû ku di destpêkê de li dijî fatimiyan û pişt re li dijî xaçperestan (mesîhiyên ku çûbûn xakên pîroz li Filistînê ji bo ola xwe biparêzin) derketîbû û bajarê Qudsê (Orşelîm) dorê sedsalekê şunda bidest misilmanan xist û qewirandina xaçperestên ewropî ji Rojhilata Navîn de serkeftî bûbû.
Piştî ku Selahedînê Eyûbî di 4ê adara 1193an de li Şamê wefat kir, Împeratoriya Eyûbî, ya kurdan ku Selahedîn di sala 1175an de damezrandibû, di navbera zarokên Selahedîn de parve bû û hêza xweya demê Selahedîn de winda kir.
Jiyan
Siltan Selahedîn, di sala 1137 an 1138an de li Tikrîtê hatiye. Navê wî yê zayînê "Yûsiv" an "Ûsiv" bû û gorî gotinan navê Selahedîn pê re ji hêla Nûredîn Zengî hatibû dane wî. Navê bavê wî Necmedîn Eyûbê kurê Şadiyê kurê Merwan bûye. Malbata wî bi eslê xwe ji eşîra Rewadî bûye û Rewadî jî digihîjtine Hezbaniyan ye. Kalê Selahedîn, Şadî, di dorê salên 1130an de ji Dvînê, ji pê xanedaniya Şedadîyan hilweşiya re, siftê çûbû Bexdayê, pê re jî hatibû Tikrîtê. Li Tikrîtê Bîhrûz, emîrê wê herêmê, Şadî dike emîrê Tikrîtê. Pê bavê Necmedîn wefat dike re ew derbaza şûna wî dibe. Lê wextê ku Şêrko, apê Selahedîn, li wir bi xristiyanekî ve li hev dixin û Şêrko wî dikuje re malbata Şadiyan tê sirgûn kirin. Gorî rivayetan Ûsiv, ango Selahedîn jî di vê şevê de tê dinê. Wê çaxê Necmedîn û Şêrko diherine cem Îmadedînê Zengî. Di 1132an de wextê ku Zengî, bavê Nûredîn Zengî, nêzî Tikrîtê bi el-Musterşid re cengekê dike û Zengî dikeve zorê bavê Selahedîn, Necmedînê Eyûbî, Zengî ji wa halê zor de difilitîne û pê wê ve Zengî deyndarê Necmedîn dimê. Wextê ku Eyûbî têne cem Zengî, Zengî jî wan li cem xwe erkdar dike û wextê ku di sala 1140î de Belbekê zeft dike Eyûb dike emîrê Belbekê. Bavî Ûsiv heta sala 1146an Zengî wefat dike û lawî xwe Nûredîn derbaza şûna wî dibe, li Balbêkê dewama emirîtiyê dike û wextê ku di wê salê de Muînedîn Nûr, emîrê Şamê, Balbêkê dorpêç dike Necmedîn bêçare bajêr teslîma wî dike û Necmedîn ji xizmetê Nûredîn derdikeve û malbatê xwe radike û dihere Şamê. Wextê Sefera Xaçiyayê duyem de di parastinê dorpeçê bajarê Şamê de bavê Selahedîn, Necmedîn jî pardar dibe.
Derbarê biçûktiya Ûsiv de zêde tişt nêye zanîn. Salên xweyên siftê li Belbêkê derbaz dibin, li wir det bi perwerdeyiya xwe dike, lê pê ku bavî xwe dev ji emîrîtiyê berdide û bi malbata xwe ve koça Şamê dike Ûsiv li wir dewama perwerdiya xwe dike.
Wextê ku di sala 1154an de Nûredîn bi serkeftî, hema bêketina tu cengan, Şamê destxwe dixe. Di vê serfiraziyê de faydeyê Şêrko û Nûredîn jî pir lê dibe û Nûredîn bavî Ûsiv dike waliyê xweyê Şamê. Şêrko jî di wê wextê de fermandarê Nûredînê herî girîng bû.
Obertshausen
Obertshausen, bajarekî navçeya (Landkreis) Offenbachê li herêma Hesseya Almanyayê ye.
Neubulach
Neubulach bajarokekî navçeya Calwê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Selahedînê Eyûbî
Jiyan
Selahedîn di derheqa leşkeriyê de li cem apê xwe mezin bû. Wextê ku di sala 1163an Şêrko dihere Misirê Selahedîn jî bi wî re dihere wê derê. Şêrko û Selahedîn bi daxwaza Şawerî ku, bi Zirxam re bo textê Fatimîyanê Misirê lihevnehatibûn û Şawêr ji dest dirive û bo canî xwe bifilitîne tê Şamê. Li wir Şawêr bo ku textê şûnda dest xwe bixwe ji Nûredîn alîkariyê dixwaze û bo vê alîkariyê jî sozê dayînekê ji sêya yekê (1/3) hatiniyê dewletê Misirê dide. Ew ger ku hikumdariyê dest xwe xwe girêdayî yê bi Şam û Helabê ve jî soz dide. Li ser van sozan ve Nûredîn şandina artêşekê ser Misirê qebûl dike û Şêrko dişîne Misirê. Şêrko û Ûsiv bi Şawer ve diherine Misirê û di 1ê gulana 1164an de Qahîreyê dorpêç dikin. Dîrxam nikare serî xwe li hembera wê dorpeçê hilde û li bajêr direve wextê ku direve di receba 559ê koçî, gulana 1164an de tê kuştin û Şawêr bi vê alikariyê ser dikeve û Xelîfe el-Adîl wî şunda vedibuhize textê Misirê. Lê pê ku ew Dirxam bin dixe şûn de ve, vê gavê jî li hembera Şerko û Selahedîn bi emîre xaçperestanê Qudisê bi Amalric re hevgirtin çêdike. Lê Şêrko pê vê xapandinê re sor dibe û li Misirê der nakeve û Amalric û Şawer, Şêrko û Selahedîn li Bilbîsê dorpêç dikin. Di wê wextê de Nûredîn jî li Sûriyê êrişa bajarên xaçparestên li Sûriyê dike û Enteqyayê heman heman bi dest xwe dixe. Amalric bêçare bi Şêrko ve peymanekê dike û herdu tev di eyni wextê de ji Misirê derdikevin û Şêrko û Selahedîn di 24ê zîlhecceya 559ê koçî/12ê çiriya pêşîn a 1164an vedigerine Şamê.
Lê Şêrko wa xapandinê Şawer jibîr nake û di sala 1167an de bi Selahedîn ve şunda derdikeve sefereka ser Misirê. Lê bo ku Şawêr jî dizanî ku Şêrko wê xapandinê jibîr nake û tirsa wê timê di pişta wî de bû ew bi destedarê xweyê berê bi Amorî ve êttêfaqê dike. Wextê ku Selahedîn û Şêrko derdikevine ser sefera Misirê ew jî ji Qudisê de derdikeve û li ber ordiyê Şamê tê Qehîre û li wir bi Şawer ve li bendiya wê ordiyê dimê. Lê Selahedîn û Şêrko bo ku wan şaş bikin narine ser Qahîreyê û ku di rebîelevvela sala 562ê koçî/çiriya paşîn a 1166an de dikevine Misirê şunde şûna ku here wir, dihere rojavaya Qehîre yê û dixwaze ku Şawer û Amorî werine ser wî ew li wir cengê bike. Herwiha ewna ji Qehîreyê der dikevin û wek ku Şêrko xwestî ewna têne ser Şêrko û ewna di 18ê adara 1167an de li nêzî gundê el-Babeyn bi cengê dikevin. Şêrko li wir wan bin dixe û hema berva bakur dihere û bajarî Îskenderiyeyê dest xwe dixe. Lê Amorî û Şawer jî şunda serxwe didin û Şerko li Îskenderiyeyê dorpêç dikin. Lê Şêrko nasekine parastinê kelayê wir dide dest birazî xwe, Selahedîn û berve başûr ji bajêr di tariyê şevê de derdikeve. Wextê ku êdî li bajarê Îskenderiyeyê Selahedîn dikeve zorê Şêrko li jorên Nîlê raperinan pêk tîne û Şawer dixe zorê. Di wê wextê de Amorî dixwaze ku dorpêçê ra ke û dorpêç tê rakirin şunda jî Selahedîn û Şêrko şunda vedigerine Şamê.
Piştî nêzî saleke vegera Selahedîn û Şêrkoya Şamê re, ordiya Amorî, ya Qudsê dîsa dikeve Misrê û li bajarên misilmana zilm û talanên mezin pêk tîne. Ew vê gavê ne bi daxwaza Şawêr re, tenê bo ku Misir û Qehîre yê dest xwe xe û misilmanan bikuje. dikeve Misirê. Herweha wextê ku ew bajarî Bîlbêsê dest xwe dixe dimatiyên bajêr bitunî qirr dike û dikuje. Ne tenê misilmanan, dimatiyên bajarên xiristiyanê Kiptî jî dikujin. Wextê ku ew tê ser Qahîre Şawer emrê şewitandinê bajarê Qahîreyê berê dide û xelkê bara bajarê ku nûyî ku El-Ezher tê de dike. Ew şewatê bajêr 54 rojan dajo Her çiqas Şawer bo peymaneke pêk bîne bi Amorî ve beraftinan dike jî, Xelîfe Adid el-Fatimî ji Nûreddîn re bo piştgiriyê xeberê dişîne. Bo ku Nûredîn bersivê qaziyê xwe pê de jî çend perçem por jî dike nav nameyê xwe û wek >>Van perçemê kulfetên min in û bo ku tu wan ji zilmê neyaran bifilitînî li bendiya te ne << dinivîse. Nûredîn Selahedîn dişîne Ximsê ku bo seferê xeberê bi Şêrko de, lê ew hîn li derê Şamê rasta Şêrko tê û hema di cih de vedigerine Şamê û bo seferê haziriyê dikin. Şêrko çiqas ji Selahedîn dixwaze ku ew jî bi wî re were jî Selahedîn pir dil nake ku pê re here. Lê Şêrko daxwazê xwe bi Nûredîn re dibêje şunda Selahedîn bêçare dîsa bi Şêrko re dikeve rêyên Misirê. Di wê demê de Amorî jî dibîne ku xelkî Qehîre şûnê ku bajêr bi wî din Selahedîn ku bişewitînin û talan bikin, Misirê terk dike û vedigere Filistînê. Şêrko dikeve bi Selahedîn ve dikeve Misirê û şeş rojan pê derketinê Şamê re digihê Qahîreyê û bi coş û kefxweşiyê li bajêr tên pergînî kirin. Çiqas Şawer jî wan pergînî dike jî di 19ê kanûna paşîn a 1169an de Selahedîn bi destûrê Xelîfe el-Adil re wî bi destên xwe dikuje. Di hevşêwe rojê de Xelîfe Şêrko dike wezîrê xwe. Lê hîn çend meha bûn ku ew bûbû wezîr, di roja yekşemê ya duduyê mehayê cemaziyelaxîrê(25ê adara) 564ê koçî de (di 1169ê miladî de) ew pê ziyafetekê re ji xwe dere û wefat dike. Pê wefata Şêrko re el-Adîl Ûsiv, ango Selahedîn di 32 salî de dike wezîrê xwe û navê wî bi tûnî dibe Melik en-Nasir Ebu'l-Muzefer Selah ed-Dunye we ed-Dîn. Selahadîn derbaza wezîritiyê dibe şunda bo ku bavê xwe were ba wî ji Şamê re xeberê dişîne û bavê xwe jî di 24ê mehê recebê 565ê de (1170ê) de digiêhê Misirê û tê ba Selahadîn.
Wextê ku di sala 1171ê de xelîfeyên Fatimî, yê şiayan wefat dike şûn da Selahedîn, xutbeyê êdî bi navê xelîfeyî ebasî el-Mustadî xwendî dide û dawiyê xelîfetiyê şiayan dide. Di sala 1173a de bavî Selahedîn di hespê de gêrd dibe û wefat dike. Di dawiya imrê Nûredîn de Selahedîn êdî bi wî ve li hev nên jî tu caran nêne hemebera hev. Wextê ku di 1174an de Nûredîn wefat dike şunda Selahedîn Dewleta Eyûbî saz dike û li Misirê hikumdariyê sunitiyê pêk tîne, lê ew çiqas ku dere Şam, Hama, Ximsê dest xwe dixe jî xwe girêdayiyê paşewarê Nûredîn, hikumdar Melik el-Salih Îsmaîl bin Nûredîn dihesibîne. Melik el-Salih Îsmaîl bin Nûredîn vedikişe Helabê, Selahedîn li wir dorpêç dike jî paşê re dorpêçê radike. Melik el-Salih Îsmaîl bin Nuredîn ji heşhaşiyan alîkariyê dixwaze û emîrî Xaşxaşiyanî bi leqaba Şêx el-Cebel Reşîdedîn Sînan li hembera Selahedîn di sûîqestekê dimeşîne. Di destpêka 1175a de sûîqestek li hembera Selahedîn tê kirin, sîqestvan heta ber çadirê Selahedîn tê jî Selahedîn ji wê sûîqestê difilite. Di a de wextê ku ew dihere ser Helebê seferê sûîqesteka din li wî tê kirin, sûîqestvan dikeve çadirê Selahedîn û bi xençerê xwe li serê dixwe jî, bo ku zirxê li seri bûye ew ji vê sûîqestê jî filitiyaye.
Wextê ku Selahedîn serweriyê xwe li ser Sûriyê didîne bi Xaçperestan re jî carbicar tê hembera hev. Ew bi gelemperî wan bi bin dixe jî di 25ê çiriya pêşîn a sala 1177a de ji hêla Keyaniya Qudisê û Şovalyeyên Peresgehê, yên ku di fermanderiyê Baldwin IV û Raynald of Chatillon de bûn, tê bin xistin.
Selahedîn li vê binketinê şunda bo êrîşeka dinê ser wan re xwe amade dike û di sala 1178a de Xaçperestan di Şerê Jacob's Ford de bin dixe. Lê êrîşên Xaçperestanê ser misilmanan xelas nabin û Raynald of Chatillon êrîşa kerwanên misilmanan dike. Selahedîn jî li hemberî vê di 1182a de Bêrûtê dorpêç dike. Raynald jî diceribîne ku êrîşa bajarên misilmananê pîroz Mekke û Medîneyê bike. Selahedîn dîsa li hemberî vê bajar û kelaya Kerakê ku Raynald tê de di 1183 û 1184a de dorpêç dike. Raynald jî vê gavê kerwaneka ku dere Hecê talan dike.
Siltan Selahedîn li Filistînê
Brînsê Arnatê (Reynaud de Chatillon) Nûredîn di sala 1175an de ji girtixaneya Helabê de serbest berda bû şunda vedigere Filistînê û hin bajarên wir dest xwe dixe û dibe Hukumdarê el-Kerk e. Her çiqas navbera misilman û xaçperestan de peymanek çêbûbû jî ew vê peymanê pê dike û êrişa ser kerwanê misilmanan dike. Ew yên di kerwanê de çêkdar dikuje û yên din jî wek dîl dibe bajarê Kerekê. Selahedîn çiqas qasidan dişîne wî re û dibêje ku wan girtiyan serbest berde jî ew qebûl nake û Selahedîn jî êdî bo ku wî ji holê rake dest bi seferberiyê seferê dike.
Salek şunda, sala 1187an de li Hutînê artêşa frenk ji hev bela dike û keyê Qudus û prensê el-Kerk êsîr digre. Alaya xwe xêncî Qudus û Surê li hemû Filistînê dardixe. Meha recebê sala 1187 Qudusê jî bi hukumdariya xwe girê dide û digihîjê miradê xwe.
Di bin hukumdariya wî da cihuyên ku di Filistînê de dijiyan, bê tade û bê eziyet jiyana xwe didomînin. Ji bo wê yekê hemû diroknadên frenkan jî, derbarê Siltan Selahadîn da gelek tiştên baş dinivîsînin.
Artêşa frenk, serî de tê Akkayê û wir dagir dike. Artêşa siltan jî, alîkî de dijî wan berwe dide, aliyê din jî hêdî hêdî şunda dikişe. Dawiya şer da Akka dikeve destê frenkan. Frenkan li wir bi tade û zilma xwe gelek mirovên sivîl qetildikin. Ser vê yekê hemu dinê da ferqa siltan û ya frenka jî eşkere tê xuyakirin.
Şerê nevbera Ordiya siltan û frenkan da derdikeve, pênc sal berdewamdike. Siltan, bi planek mezin wan ji Qudusê durdixe. Di 2ê îlona 1192an de di navbera wan de peyman çêbdibe, gorî wê peymanê siltan Selahedîn ji şer serkeftî derdikeve û vedigere Şamê. Ser hatina Hacac ya Şamê, siltan diçe pêşiya wî, lê di rê da nexweş dikeve. Selahedînê Eyûbî di 4ê adara 1193an de diçe ser heqiya xwe. Gora qumandar û siltanê kurd li Şamê, li Camiya Umeyê de tê definkirin. Siltan Selahedînê Eyûbî (Ji Wefayat el-E‘yana Îbn Xellîkan)
Siltan Selahedîn, bavê 18 zarokan bû, ji van 17ê wan kur yek jî dot bû.
Kirinên wî
Wî ji mal û milkê dinê heznedikir. Tim wiha digot; „mal, milk û xwelî wek mîna hev in.“ Prens Muhammed Ali dibêje; „Piştî mirina wî, di berîka wî da 47 Dirhemê wî tenê hebû. Ev ji, ji serweta ku mirovek feqîr dihêle, gelek kêmtir e.“
Mirovên di bin hukumdariya wî da dijiyan, wî wek mirovek bi şewqet, kiralek bi merhamet û sultanek adîl dizanibun. Ew ji bo refah û emniyeta gelê xwe xebitî. Pistî mirina wî hemû kesên di bin hukumdariya wî da, şînek mezin kirin.
Jiyana wî di şer da derbas bu. Di saxî û nexweşiya xwe da tim li ser pişta hespê xwe bû. Wexta ku jê ra digotin hinek peya be û bîhna xwe bide, wî bersiva wan wiha dida; „Wexta ku piyê min dighêjin erdê, ez xwe nexweş dihesibînim.“
Wesiyetê wî
Siltan Selahaddîn ji kurê xwe Melik el-Zahir re wesiyetê xwe dike û jê ra weha dibêje: „Ji rêça Xwedê dernekeve. Ez serfîraziya xwe deyndarê Xwedê me, ji bo vê yekê ez emrê Xwedayê alemîn ji te ra emir dikim. Xwînê nerijîne û xwin rijandinê ji xwe ra neke edet. Xwîn rijandin, xwîn rijandinê bi xwe re tîne. Zilma xelqê xwe neke, ji bo emniyeta mal û milkê wan bixebite. Nebe kîndarê kesî. Dilê mezina neşkîne, dilê mirovên ku dibin destê te da ji bo îdarekirina dewletê dixebitin, qezençke. Em hemu mahkumê mirinê ne. Tu hata ku riza gel qezenç nekî, ya Xwedê nikarî qezenç bikî. Ser vê yekê têkiliya xwe bi gelê xwe re baş çêbike. Tobedarê Xwedê be, lewra Ew Kerim û Qadir e“
Berî cîhata xwe ji derdora xwe ra digot; „Min bi şûrê min ve defin bikin ku bila roja mahşerê tevî min rabe û li hizura Xwedê ji min re şahidiyê bike.“
Serdema zêrîn a zanist, Selahedînê Eyûbî û hin zaniyarên kurd yên herî navdar
Di serdema hukmeta Selahedînê Eyûbiyê (1138-1193 zayînî) kurd, apê wî Şêrko û kurên wî da (di navbera 250 salan da), piraniya zaniyarên Rojhilata Navîn, kurd bûne. 12 ilm û 12 alim û zanyarên kurd yên herî navdar ku siyarê hespê zanistê bûne û çargavî meydana zanista rojhilata navîn dane ber simên zêrîn:
Gotinên ji bo wî
Împaratorê Alman, piştî hatina xwe ya Suriyê diçe qebra wî ziyaret dike û wuha dibê je;
Berî şerê navbera wî û Xaçliya, Qumandarê artêşa Xaçperest Richard (Richardê dil Şêr), ji eskerê xwe ra dibêje; ''„Di ciyê xwe da bisekinin. Dilê vî şêrî ji dilê şêrê we mezintir e''.“ Dîrokvan Dr. Stanley; Tarîh el Muherrîrîn de gelek wesfê wiyê baş tên rêzkirin.
Dîrokzan Stivatsîn derheqê Sultan de wuha dibêje; „Siltan Selehadîn quweta dijminên xwe baş texmîn dikir û gorî wan planên şer çêdikir. Bi sebrek mezin hareket dikir û şixulê kû dest pê kiriba, heya dawiyê dikudand. Serfîraziya wi girêdayiya sebr û temûla wî bû“.
Îbn Nefîs
Îbn Nefîs nav û kunyeya wî: Ebul-Hesen Elaudîn Elî bîn Ebîl-Hazm Îbn Nefîs el-Karaşî ed-Dimeşqî (z. 1210 Şam- m. 1288 Qehîre) (erebî: علاء الدين أبو الحسن عليّ بن أبي حزم القرشي الدمشقي ) zanistvanê ereb e ku li ser psîkolojiyê, bijişkiyê, teolojiyê, kozmolojiyê, dîrokê, astronomiyê û di gellek şaxên zanist û olê de xebitiye. Bi xwe li Şamê ji dayîk bûye û li Misirê, Qahîre wefat kiriye.
Selahedînê Eyûbî
Gotinên ji bo wî
Jiyana Selehadîn Eyubî di şer da debas bu. Lê wî gelek eserên dîrokî jî dane avakirinê.
Erlach, Swîsre
Erlach, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Bern li herêma Seelandê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Siltan Weled
Siltan Weled (bi farisî: سلطان وَلَد) an ′′′Behaedîn Mehmed pisê Celaledînê Rûmî pisê Behaedîn Mehmed′′′ (bi farisî: بهاءالدین محمد بن جلال‌الدین محمد بن بهاءالدین محمد) (bûn: 623ê mişextî, bajarê Larinde anko Karaman, mirin: 712ê mişextî, Qonye) pisê Celaledînê Rûmî bû. Piştî mirina Hisamedînê Çelebî xelîfeyê duyê yê babê xwe, ew bû şêxê terîqeta Mewlewîyeyê.
Jînenîgar
Behaedîn li bajarê Qeremanê li bakurê çiyayê Torosê hat dinyayê. Ew li ser daxwaza babê xwe bi Fatîmexana Zerkûb dota Selahedînê Zerkûb xelîfeyê yekê yê babê xwe ra zewicî. Çar pis an kurrên Siltan Weledî (Arifê Çelebî, Abidê Çelebî, Zahidê Çelebî û Wacidê Çelebî) û du dot anko keçên wî hebûn (Abida û Arifa).
PCKURD (kovar)
Bi qasî ku tê zanîn yekemîn kovara komputergeriyê ya kurmancî latînî ye. Li Herêma Kurdistana Federal di heman salê de kovarên komputergerî bi soranî aramî dihatin weşandin.Koma Pckurd ku di sala 2005'an de ava bû, bi armanca ku bernameyên komputerê wergerînin kurdî û dûre jî kovareke komputergeriyê biweşînin, hate avakirin. Endamên Komê dûre li Amedê bi navê Komeleya Lêkolîn û Pêşxistina Çand û Ziman (Karger) komeleyek ava kirin. Vê komeleyê Kovara Pc Kurd di berfanbara 2005'an de amade kir û hejmara yekem jî di heman mehê de derket.
Girêdanên derve
Malpera Kovara PCKURD
Avsîra nîska
Amadekirin
Pêşî nîskê binermijînin. Piştî ku avê xwe hilçinand pîvaz û kartolê hûr bikin bi hinek av ve bixin nava nîskê û bikelînin.
Nanê tenûrê hûr bikin nava tasekî û hêdî hêdî avsîrê berdin ser. Amade ye.
Lîsteya eşîrên Dêrsimê
Lîsteya êl û eşîrên Dêrsimê.
Jêrenot: (K) = Kurmancîaxiv, (Z) = Kirmanckîaxiv, (K/Z) an jî (Z/K) herdû zaravayê jî tênê axavtin.
Êl
Li Dêrsimê ev êl hene.
Qurêşan
Li bakûr û rojhilatê Dêrsimê (Aşqele, Baybûrd, Çat, Tercan, Redki)
Koçgirî
Ji warê vê êle re yê ku li rojhilatê Sêwasê û rojava û bakurê Ezirganê dikeve, bi kenvneşopî Koçgirî têye gotin. Bixwe îda dikin ku şaxeke êla Şêxhesenan in. (K)
Şêxhesenan
Ev êl ya eşîrên rojavayê Dêrsimê ye.
Eşîr
Ligel êla Şêxhesenan a Dêrsima Rojava, van eşîrên jêrê, yên ku xwe wek « dêrsimiyên binkî » (yerlî) dizanin, heta sedsala 18emîn êleke bi navê "Dêsiman" pêk anîne. Belê ev êl di sedsala 19emîn de li çend hev êlên piçûk belav bû ye: Wana Kûzûçan, Qurêşan, Çarekan, Pîlvank û Xormekan bû ne, yên ku di pêşketina sedsal a piştî de rêxistina xwe ya cîvakî de karakter û saziyên eşîrî girtine.
Kamran Simo Hedilî
Kamran Simo Hedilî nivîskarekî kurd e ku di sibata 1955an de li gundê Hedilê yê bi ser navça Hezexê ve hatiye dinyayê.
Ew di pirtûka xwe ya bi navê Lorîna Pênûsê de sedema nav guhartina xwe wisa dibêje: “Ji xewna reşikê tirsê, bi şeqama pîrikê di tarîreşa seqema şevekê meha sibatê ya 1955an de min bi girî çavên xwe vekir. Nav li min kirin, lê wateya wî wan jî nizanîbû. Navê min kirin Faruk. Divê ku ez wijdana xwe xirab nekim. Paşnav ne wan li min kir. Berî ez werim dinyayê reşikê tirsê paşnavên bi zimanê xwe watedar li herêmê belav kiribûn. Destûra bijartina paşnavê ji kesî re tune bû. Pêwîst bû her kes ji van paşnavan yekî li xwe bike. Ji paşnavên reşikê tirsê belav kirin Aslan bûbû para malbata min. Vêca navê min bûbû Faruk û paşnavê min jî bûbû Aslan. Min ne ji navê xwe û ne jî ji paşnavê xwe hez dikir. Navê min mîna şalwarekî li mirovan teng bê, min ji xwe re teng didît. Paşnavê min jî mîna kirasê guriyan bê çawa laşê wan di xwirêne û qet naxwazin li xwe bikin, paşnavê min jî bi gezan dihate min û ez gez dikirim. Roja min hêza bijartina nav û paşnavekî bi zimanê xwe di xwe de dît, min şalwarê teng derxist û avêt. Kirasê ez gurî dikirim jî min bi şalwarê teng re qet qet kir û ew jî avêt. Li meydanê min şûrê xwe kişand, bi nav û paşnavê xwe yê nû Kamran Simo Hedilî li hemberê reşikê tirsê ketim nav bizavê.” Di zaroktiya Kamran Simo Hedilî de malbat, mala xwe bar dikin bajarê Batmanê. Di temenê ciwaniyê de dikeve nav tevgera azadiya Kurdistanê û ji ber wî awayî ji terefî Dewlata Tirk ve du caran tê girtin. Di cûnta eskerî ya 12ê îlona 1980î de bi hevalên xwe re derbasî Rojavayê Kurdistanê û Libnanê dibe. Xebata xwe li Rojavayê Kurdistanê didomîne. Li wir jî gelek caran ji terefî dewleta Sûrî ve tê girtin. Ji Rojavayê Kurdistanê derbasî Başûr û Rojhilatê Kurdistanê dibe. Li Rojhilatê Kurdistanê ji terefî Dewlata Îranê ve jî tê girtin. Her sê dewletên Kurdistanê di bin destên xwe de digirin, wî digirin û zilma xwe nîşan didin.
Kamran Simo Hedilî di amadekarî û xabata 15ê tebaxa 1984an a çekdarî de cih digire û ji nû ve di tevgerkirina gel de li bakurê Kurdistanê cihê xwe digire. Ew, endamê Yekîtiya Nivîskarên Swedê ye û endamê Pena Kurd a Navnetewî ye. Vê gavê serokê Înstituya Kurdî li Stockholmê ya Swêdê ye.
Berhemên wî
Ji 1982an ve dinivîse. Kurteçîrok, helbest, destan û lêkolînên wî di rojname, kovar û malperan de hatine weşandin.
Îslamlû, Ûrmiye
Îslamlû gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 259 kes (99 malbat) bûn.
Dittweiler
Dittweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Xurîsk
Xurîsk xerca kadeyê ye. Ne xwarinek e. Rûn, hêk(li gor daxwazê) û arê di nava quşxaneyê de lî hev bixin lê sor nekin.
Maderan
Maderan gundekî bi ser navçeya Hewêla Sêrtê ve ye.
Daaden-Herdorf
Daaden-Herdorf şaredariyeke kolektîv (Verbandsgemeinde) a navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Zuwan
Zuwan pergallîg e erra dîyar kirdini etila'at. We istilahi giştanî zuwan we çihstîg diwetgîd ke ayimegan lê istifade ken erra peywendî durus kirdin wegerd hem.
Her zuwanîg erra xuwey rêzuwanI taywetî hese. Hendîg zuwanegan fermîn û hendîgîş ne.
Her neteweyg û merdimîg erra xuweyan zuwanîg dîrin. Bezî demel zuwanîg hese ke hin merdim ya neteweyg nîye û we des ayim durus bîye. Esperanto danêyg ley zuwanele'se. Bezî demelîş wsihey zuwan erra nasandini programeli rêzênerî (kampîyûtêrî) we kar dîyerin. Istilahi zuwani heywanel erra nawnîyan we şîwey irtibatî heywanel we kar dîyed.
Höfen an der Enz
Höfen an der Enz şaredariyeke navçeya Calwê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Kirîşan
Kirîşan, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Reşkan, Qerqelî
Reşkana Qerqeliyê, gundekî girêdayê navçeya Qerqelî ya Wanê ye.
Sond
Swînd/sond xwarin yek ji hêmanên çand û folklora kurdan li cî û deverên cûrbicûr e. Wek mînak yek ji swîndên kurdên êzdî Roj e: Bi vê rojê! yan li Xorasanê yek ji sondan sondxwarina bi dema Bêhngavê/ Bîngavê ku serê şevê ye. He riwha hinek deveran bi nîvrojê sond dixwin.
Fehîm Işik
Fehim Işık (jdb. 1961, Amed) nivîskarekî kurd e.
Jiyan
Fehîm Işık di sala 1961an de li Amedê ji dayîk bûye. Xwendina xwe ya seretayî, navencî û zanîngehê li Amedê temam kir. Di sala 1988an de Zanîngeha Dîcle, Fakulteya Fen û Wêjeyê, beşa Biyolojiyê qedand. Demekî kurt li Êlihê mamosteyî kir. Di sala 1989an de dest bi berpirsiyariya kovara Deng (kovar) kir.
Di dest pêka sala 1990an de ji ber nivîsekî xwe hate darizandin û 4 sal û 2 meh cezayê hepsê dan wî. Nêzî 2 sal di Zîndana Amedê û Bismilê de raza. Piştî ji zindanê derket, rojnamegeriya xwe domand.
Li Amedê demekî berpirsiyariya rojnama Azadî (rojname)yê birêve bir. Herî dawî jî Gerînendeyê Giştî yê rojnameyên Ronahî (rojname) û Hêvî (rojname)yê bû. Ji sala 2002an heta sala 2009an endamê desteya rêvebir ya Kurd-Kavê Weqfa Çand û Lêkolînî ya Kurdî bû. Di sala 2009a de bi qasî salekî navber da rêveberiya Kurd-Kavê. Di kongreya dûmahî ya Kurd-Kavê de ku di dest pêka sala 2010an de çêbû, carekî din wekî cîgirê serokê Kurd-Kavê hate hilbijartin.
Fehîm Işik xwedî gelek makale û lêkolînên bi kurdî û tirkî ye. Li ser Tevgera 1925a, Medreseyên Kurdî, ziman û çanda kurdî û hwd. gelek lêkolîn û makaleyên wî di rojname û kovaran de hatine weşandin. Niha di malpera www.ilkehaber.netê de bi tirkî, di kovara Tîrojê de jî bi kurdî û tirkî dinivîsîne. Ji bilî vana di Radyoya Yaşamê de jî bi navê Kulturnameyê bernameyekî bi kurdî çêdike.
Berhem
Sê berhemên Fehîm Işikî yên wergêrê hene.
Mezrayê Seyidehmed
Mazraê seyedahmad, navê yek ji gundên Gundistana Çişme sara li Bexşa Qere Qoyona Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Anita Hassanandani
Anita Hassanandani, ( li Mumbaî, Maharaştra, Hindistan) lîstikvaneke hindî ye ku di fîlmên bi zimanên hindî, telugû û tamîlî de lîstikvaniyê kiriye. Anita Hassanandani, herî zêde bi rolên xwe yên di fîlmên Anjali, Shagun Arora û Vishakha Khanna tê naskirin.
Jînenîgarî
Hesenandani di 14ê nîsana 1981ê de li Mumbaiyê ji dayik bûye û bi eslê ji malbateke sindî ye. Hesenandanî, di 14ê çiriya pêşîn a 2013an de li Goayê bi pisporî bazirganiyê, Rohit Reddy re zewicî. Di 10ê çiriya pêşîn a 2020an de ducaniya xwe di vîdeoyeke Instagramê de ragihand. Zaroka wan ên kur di 9ê sibata 2021ê de hate dinê. Navê Aarav Reddy, li zaroka xwe danîn.
Ancelle
Ancelle, komuneke li departmena Hautes-Alpes a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Dunzweiler
Dunzweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Estavayer-le-Lac
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Îbn Cezerî
Ebûlxeyr Muhemmed el-Cezerî an bi tenê Îbnî Cezerî (b. 1350 - m. 1429) alim û dîroknasekî bi eslê xwe kurd e. Li Şamê hatiye dinyayê û di 14 saliya xwe de bûye Hafiz. Ji bo xwendina xwe çûye Misir, Semerqend û Besreyê geriya ye. Piştî demekî çûye  Medînê jî û li wê derê pirtûka xwe a "En-neşr fî Qiraetîl erş"ê nivîsiye.
Savarê heliz
Savarê heliz cureyekî savarê ye. Li hêrema Serhedê tê xwarin.
Amadekirin
Pêşî helizê binermijînin. Savarê bixin nav û bi hev re bipêjînin. Bixin tasekî. Nivîşkê bihelînin û birijînin ser savar.
Neuweiler
Neuweiler şaredariyeke navçeya Calwê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Îmamzade, Ûrmiye
Îmamzade gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 472 kes (110 malbat) bûn.
Viernheim
Viernheim bajarokekî navçeya (Landkreis) Bergstraße li Hessen, Almanyayê ye.
Cremona
Cremona, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Lombardiyayê ye. Bajêr, di heman demê de navenda parêzgeha Cremonayê ye.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Kedxodalû payîn
Kedxodalû payîn, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Anksiyete
Endîşe û gumanbariya bêsedem heger gihîştibe radeya neuroz ê jê re anksiyete tê gotin.
Mirov ketiye bin xem, keder, gumanbarî û endişeyeke pirr giran, mixabin mirov êdî nikane sedemê vê rewşê bizane. Li Kurdistanê di nava civakê de ji kesên bi anxiete re dibêjin, "dinya lê reş bûye". Mirov nikane bi hêsanî razê, bi rojê jî hergav di nava pêlên panîkan de ye, jiyan êdî ketiye bin kontrola tirs, xof û anxieteyê. Mirov wisa ketiye bin bandora anxieteyê êdi xwarinê jî bi hêsanî naxwe. Laş jar dikeve.
Pispor dibêjin bingeha vê nexweşiyê digihîje jiyana hezar salan berê ya mirovahiyê. Di jiyanên awarte de organîzmaya mirov dikeve alarmekê û bi vî awayê dixwaze xwe hişyar bihêle û biparêze. Lê heger îro û di jiyanake biewle de mirov wisa be ev êdi nexweşiyek e. Dîsa pispor di wê baweriyê de ne ku, sedemên vê nexweşiyê jiyanên awarte, şer, êşkence, koçberî û psîkotrawma ne. Ango evana vê nexweşiyê ditetikînin.
Heger mirov sedemê vê rewşê bizanibe, derîne hişarê û binase, nexweşî bi xwe winda dibe. Lê heger gihîştibe radeya neurozê êdî tedawî pêwîst e. Bi dermanan nexweşî sax dibe.
Kreuth
Kreuth şaredariyeke navçeya (Landkreis) Miesbach li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Yangzhong
Yangzhong, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Jiangsuyê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2004an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 272.400 kesî
Kirchen (Verbandsgemeinde)
Kirchen şaredariyeke kolektîv (Verbandsgemeinde) a navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Rêxistina navneteweyî ya Frankofoniyê
Frankofon an jî fransîaxêv, kesên kû bi fransî diaxivin an jî cîhê ku bi piranî bi fransî diaxivin.
Mînak: Senegal, Bruksel, Quebec (Kanada)
Norabad
Norabad, navê yek ji gundên Gundistana Çişme sara li Bexşa Qere Qoyona Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Calmont, Aveyron
Calmont, Aveyron, komuneke departementa Aveyrona li başûrê Fransayê ye.
Zarawa
Zarawa (we êngilîsî: dialect) beşîg buyçigtir le zuwan e ke taywetmendîyeli xuwey hese. Zarawagani her zuwan lgerd hem peykerey ew zuwane durus ken.
Erebê Ahmed
Erebê Ahmed (Arap Korkunç) dengbêjê serokê eşîra redkî, Gulî Cewer Axa bû. Di salên 1800î de li Rewanê hatiye dinê. Malbata wî niha Agirîyê gundê Sirdo dijî.
Calmont, Aveyron
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Yalova
Yalova bajarekî li bakurê rojavayê Tirkiyê li perava rojhilatê Deryaya Marmarayê ye. Nifûsa bajêr 156,838 e.
Oberreichenbach, Baden-Württemberg
Oberreichenbach şaredariyeke navçeya Calwê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Mixor, Şot
Moxor, navê yek ji gundên Gundistana Çişme sara li Bexşa Qere Qoyona Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Kazo
Kazo yan jî Rizgan Kazo humermend, dengbêj û Helbestvanek Kurd e. Rizgan Kazo di sala 1950'an de li gundê Elmanis a Wanê hatiye dinyayê.
Jînenîgarî
Kazo di malbateke dengbêj de hatiye dinyayê. Jiber vê yekê ku bi temenê zarokatiyê dest bi dengbêjî ya xwe kirîye. Bav û Bapîrê Kazo jî dengbêj bûn.
Bapîrê Kazo di dîwana Ecemê Kinê û Zor Huseyn Paşa de dengbêjî kirîye. Kazo di temenê ciwanî ya xwe de bi dengbêjê wek Hecî Evdilkerîm û wekê Tahiro re sitrana gotiye û bi alîkariya van dengbêja gelek albûmên xwe çêkirî ye.
Dengbêj Kazo bi dengbêj Mihemed Arîfê Cizrawi û dengbêjê Radyo ya Êrîvanê bi bandor bûye. Dema ku di sal 1990'de li bakûrê Kurdistanê qedexebûn li ser mûzîka Kurdî rabû bi navê Koma Şîrvan komek mûzîkê avakir. Endamên komê bi giştî ji malbata Kazo bû. Di vê pêvajoya de 26 Albûm derxist.
Di sala 1983'an de Hunermed Şivan Perwer strana Kazo bi navê Delalîke Dilê Mino di albûma xwe ya bi navê Bilbilo-Ferz de got.
Sedsala 4an b.z.
4emîn sedsala b.z. ango sedsala 4an berî zayînê di 1ê kanûna paşîn 400 b.z. dest pê dike û 31ê kanûna pêşîn 301 b.z.ê jî xelas dibe.
Brücken, Kusel
Brücken şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Kermaşan (kurdî xwarig)
Kermaşan danêyg le şare gewregani Îran û megeni (merkezi) stani Kermaşan e. We binçîney serşimarî salli 2006 gelhey (cemîyeti) Kermaşan 784,602 kes bîye ke wey cure dibûde nûwemîn şari gewrey Îran.
Wişeret
Nawi Kermaşan we ihtimali fire le nawi hûzîg Sekayî wergirig e: "Kirme".
Dîrok
Şarege û nawçegey Kermaşan dîroki (tarîxi) dirîjîgî hese û danêyg le qedîmîtirîn şûnegani Asîya we hesaw dîyed. Le dirîjay dîroka Kermaşan du bar wîran bîye: yegîg le eser hêrişi Taçigegan û yegîgîş le dumay hereşey Mogholegan we serkerdegî Holaku Xan. Hukumeti Kurdeli Zengene we ser Îran bî be hoy (sebebi) ewe ke Kermaşan dumay çend sall ceng lenaw Îran û Usmanî rengi aştî biwînîd û derfetîg peyda bikeyd erra pîşrefti duware.
Hestiyepeykerê mirov
Hestiyepeyker (bi înglîzî: skeleton) beşek ji peykerekoendama laşê mirov e. Peykerekoendama mirov li gel hestiyan, kikrkirk, jê, geh û bestereşane jî li xwe digire. Laşê mirovên pêgehiştî ji 206 hestiyan pêk tê. Hestî ji bo masûlkeyan bingehek req dabîn dike, bi vî awayî masûlke xwe li hestiyan ve girê didin û li ser wan cih dibin. Hestî corek ji bestereşaneyê ye. Endamên wekî mejî, pişik, dil û hwd ji aliyê hestiyepeykerê ve tên parastin. Herwisa xaneyên xwînê di hestî de tên berhemkirin, xwêyên wekî kalsîyum fosfor û magnezyum di nav hestiyan de tên embarkirin.
Kermaşan (kurdî xwarig)
Şîwey Zanistî û Ferhengî
zankoy Zanisteli Pizîşkî Kermaşan yegem zankoy rojaway (gherbi) Îran û yegem zankoy gişt şareli Kurdnişîn dinya se.
Hestiyepeykerê mirov
Corê hestiyan li gor şêweyê wan
Li gor şêweyî xwe, di laşê mirov de pênc cor hestî heye; hestiyê dirêj, hestiyê kurt, hestiyê pan, hestiyê bêserûbin û hestiyê kunciyî.
Kermaşan (kurdî xwarig)
Şîwey Zanistî û Ferhengî
Sînema Foruher yegem sînemay Kermaşan e ke le salli 1931a durus bîye.
Hestiyepeykerê mirov
Corê hestiyan li gor şêweyê wan
Hestiyên ko dirêjiya wan ji firehiyan wan zêde ye wekî hestiyên dirêj tên navkirin. Hestiyên dirêj doxek dirêj a lûleyî li xwe digirin. Ji hestiyên mil û destê, hestiyên bazû, kewere û zende, şeyên dest û tilî hestiyên dirêj in. Herwisa ji hestiyên ling û pêyê; hestiyê ran, qamîşe, telezime, şêyên pê û pêçî jî mînak in ji bo hestiyê dirêj.
Kermaşan (kurdî xwarig)
Awûrî
Awûrî (iqtisadi) Kermaşan hîşda firetir we binîçey werzêrî ye. Stani Kermaşan asti (meqami) nûwemi terxan (sadirat) kirdin le Îran hese. Herweha le terxan kirdin ray Eraq asti yegemî hese.
Hestiyepeykerê mirov
Corê hestiyan li gor şêweyê wan
Hestiyên pan vê navê ji ber rûyên xwe yên pan girtine. Hestiyên pan ji bo girêdana masûlkeyan rûyek fire dabîn dikin û şaneyên nerm ên li bin xwe diparêzin. Hestiyên kiloxê yên li tasa serî, hestiyên bêrokê, parsû, hestiyê qefesa sîngê mînak in bo hestiyên pan.
Cakîrê Kurdî
Cakîrê Kurdî an Cakîr Elkurd (jdb. ? Iraq - m. 1155) alimekî misilmanê kurd bû. Bi xwe zanyarê mezheba Henbelî bû. Navê wî yê dirêj Cakîrê Kurdiyê Geylanî ye.
Kermaşan (kurdî xwarig)
Palîwgay Nefti Kermaşan
Palîwgay Nefti Kermaşan le salli 1922a durus bîye û wey hall e ke palîwgaygi neftî ye welî tûwanistige we 126 hezar mêtir çuwarek (mûrebbe') naznawi (onwani) yegîg le sewztirîn yeganeli deskirdmenî (senetî) Îran we xuwey êxtisas beyd.
Hestiyepeykerê mirov
Corê hestiyan li gor şêweyê wan
Li hestiyê kurt, firehî û dirêjiya hestî hema wekhev e. Hestiyên meçeke yê dest û hestiyên bazinê pê mînak in ji bo hestiyê kurt.
Cakîrê Kurdî
Carna di hinek çavkaniyan de navê wî wek "Cakbîr Elkurdî" derbas dibe.
Kermaşan (kurdî xwarig)
Merdimnasî
merdimi Kermaşan Kurdin û fireyan peyrewi dîni Îslam, le her du şaxey Şîye û Sunnî. Herçend Şîyegan we surety dîrokî (tarîxî) cemîyetyan le Kermaşana firetir e. Girûhegîş peyrewi Ehli Heqin.
Hestiyepeykerê mirov
Corê hestiyan li gor şêweyê wan
Hestiyê kunciyî (bi înglîzî: sesamoid bones) hestiyên hûrik û piçek glover in. Ji ber ko dişibin tovê kunciyê vê navê girtine. Hestiyê kunciyî di nav jêyan de cih digire. Jê ,masûlkeyan bi hestîyan ve girê didin. Li gehan pestoya li ser jêyan zêde ye, hestiyên kunciyê jêyan ji hêza pestoyê diparêze. Hestiyê kulavê çokê mînak e ji bo hestiyê kunciyî. Hin caran hestiyên kunciyî wek hestiyê kurt jî tê polenkirin.
Hestiyên bêserûber Xwediyê şêweyêk diyarî nîn in bi gelemperî teşeyê wan aloz e û naşibin hestiyên din. Hestiyê birrbirreyê, hestiyên rûyê mirov mînak in ji bo hestiyên bêserûber.
Kermaşan (kurdî xwarig)
Merdimnasî
Zuwani merdimi Kermaşan Kurdî ye we zaraway Kurdîyi Başûrî. Kermaşanî, Kelhûrî, Gûranî, Lekî, Cûwanrûyî, Kolyayî, û Zengene le jîrzaraweyli Kurdî Xuwarigin ke le Kermaşana qise kirgin.