cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wierden
Wierden, şaredariyeke bi ser parêzgeha Overijssela Holendayê ve ye.
Leegebruch
Leegebruch şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberhavel li Brandenburg, Almanyayê ye.
Mizarê Dina
Mizarê Dina (1917: Tepelimezar, ; ), taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax.
Celîlabad, Çaroymaq
Celîlabad, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Biram Zana
Biram Zana, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Naruncey Heme Bile
Naruncey Heme Bile, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Croix-Fonsomme
Croix-Fonsomme, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Mezitli, Mêrsîn
Mezitli navçeyeke ser Mêrsînê ye.
Şemunawa
Şemunawa, Şem'unawa, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Xanedana Gedimînan
Gedimîn xanedana hikûmdarên ku di navbera sedsalên 14'an û 16'an de li Lîtvanya xwedî serweriyê bû.
Oklahoma City
Oklahoma City paytexta federedewleta DYAyê Oklahoma ye. Bajar di parêzgeha Oklahomayê de ye.
Bajar bi bûyera terorîstî ya di nîsana 1995î ya li dijî palasa hikûmetê pêkhatibû navdar bû. Di vê bûyerê de gelek kesên bêguneh jiyana xwe jidestdan.
Di de li herêmê petrol tê dîtin û ev yeka han çarenûsa bajêr guhertiye. Bajêr bi tevî devedora xwe 1,608.8 km² fireh e. Axa herêmê 396 m ji deryayê bilindtir e.
Xurxurey Xwarû
Xurxurey Xwarû, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Salihê Ûsiv
Salihê Ûsivê Qaso, kevnarefiroş û çîrokbêjê serpêhatiyên gencînegeran ê kurmanc e ku di 1952an de li gundê Merxendê yê Bismila Diyarbekirê hatiye dinyayê.
Bav û kalên wî sed sal berê ji gundê Şêxûsivê hatine Merxendê. Di sala 1964an de diçe bajarê Êlihê, li wir 25 salan dijî. Li Êlihê hew li veşartî û pelik û zêr û zîvan digere. Di 1989an de diçe bajarê Mersînê, 14 salan lê dimîne. Dû re di 2003an de mala xwe dibe Amedê û çar salan li wir dijî. Di 2007an de diçe navçeya Bismilê û li wir karê xwe yê entîqecîtiyê didomîne.
Bîranîn û serpêhatiyên wî yên gencînegeran ji aliyê Hîlmî Akyol ve hatine berhevkirin û ji hêla Weşanên Do ve hatine çapkirin.
Netflix (soranî)
Netflix kompaniyayekî Amerîkîye ke taybete be fîlm û zincîre televîzyonîyekan. Detwanî be pêdanî birre pareyek mangane bînerî çendan fîlm û zincîrey televîzyonî bibît û herwiha detwanî fîlmekan be DVD yan Blu-Ray bikirrî, Netflix çendan fîlmî orîjînalîşî heye. Le sallî 2016 xizmetguzarî Netflix xraye berdestbûn le Herêma Kurdistanê.
Birco
Birco gundekî ku bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.
Şekir
Şekir madeya karbohîdradiye erkne xwe goliye (alchole) û di avê de têne hillandin, tamê xwe şîrîne ku di xwarin û vexwarin de pêkanîn dibe.Wate yê şekir di jîna roj bi  roj nîşana sukrozê(yan şekirê masê û şekirê xwarinê ) ye ku em di xwarinê pêkar dikin. Şekir ji levenê şekirî dertînin.
Bêjenasî
Ger wateyên şekir ya Kurdî û sugar ya Înglizî ji gotina Sensikrîtî sharkara ango şekir. Renge ku gotina sugar ya Înglzî ji zimanên fransî,spanî û portûgalî hatiye ku bi role xwe ji wateyê سكر ya Erebî peyda bû ye, lê dîsa wateya Erebî sukker ji gotina farisî û kurdî wek wê çêbiye shakira ku ji gotina resen ya Sensikrîtî (sharkara) peyda bû ye.
Zwartewaterland
Zwartewaterland, şaredariyeke bi ser parêzgeha Overijssela Holendayê ve ye.
Hohenlohe (navçe)
Hohenlohe, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Baden-Württembergê ya Almanyayê ye.
Löwenberger Land
Löwenberger Land şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberhavel li Brandenburg, Almanyayê ye.
Ceferabad, Çaroymaq
Ceferabad, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Plebs
Plebs an jî plebey (bi latînî: plebs, plebeius, ango "gel") çîneke romayiyên azad li Komara Romê bû ku ne patrîsyen bû. Bi gelemperî karker û cotkar bûn û 2/3 ji gelheya Romê pêk hatine. Plebs ji xulam û dîlan veqetî bûn.
Çîrokên gelêrî û destana Şemikê Bêdiran (pirtûk)
Çîrokên gelêrî û destana Şemikê Bêdiran navê pirtûka berhevkarê çîrokan Îkram Îşler e. Pirtûk ji heft çîrokên herêma Serhedê derûdora Erdîşê pêk tê. Berhevkar ev çîrokên Serhedê ji devê Sinem Îşler, Selahattin Köstekçi, Hesoyê Satilvala û İzzet Kurt girtine.
Têkiliyên Sûrî û Tirkiyeyê
Têkiliyên Sûrî û Tirkiyeyê hemû peywendî û têkilîyên van herdu dewletan dihundirîne. Bingeha têkiliyên Tirkiyeyê û Sûrîyê ji Şerê cîhanî yê yekem destpê dike û heta niha bi gelek pirsgirêkan berdewam dike.
Çîrokên gelêrî û destana Şemikê Bêdiran (pirtûk)
Çîrokên vê pirtûkê
Di dawiya pirtûkê de ferhengok heye.
Têkiliyên Sûrî û Tirkiyeyê
Nêrîna giştî
Piştî şerê cîhanî yê yekem dewleta Osmanî belav bû û gelek herêmên erebziman ji aliyê dewletên rojavayî ve hatin dagir kirin. Bi dûçûna peymana Sykes Pycot û Peymana Sevrê axa welatê Osmanîyan ji alîyê dewlet û rêxistinên din ve hate parve kirin. Axa dewleta Sûrî jî di bin mandaterîya Fransayê de bû. Bi dûçûna wan peymanan jî herêma Îskenderûn an jî Xetay (parêzgeh) ketibû bin destê Fransayê û di paşeroja têkiliyên Sûrî û Tirkiyeyê jî ev bû pirsgirêka sereke. 20ê cotmeha 1921ê de di navbera Fransayê û hikûmeta Enqereyê de hevpeymanek hate destnîşan kirin. Bi dûçûna wê hevpeymanê parêzgeha Xetayê wek xweser ma, heta ku giştpirsîyekê dikin ku tevlî kîjan dewletê bibe.
Dêhbekir Mehabad
Dêhbekir, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Tepe, Ûrmiye
Tepe gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 23 kes (4 malbat) bûn.
Jonava
Jonava nehemîn mezintirîn bajarê welatê Lîtvanyayê ye. Dikevê eyaleta Kaunasê.
Gola Wanê
Gola Wanê yan jî li gorî binavkirina hinek deverên herêmî Behra Wanê, golek tektonîkî ye û gola herî mezinê Bakurê Kurdistanê û gola herî mezin a li Tirkiye ye ku bi bend girtina teqîna volkanîk a li Çiyayê Nemrûd a parêzgeha Bidlîsê, derketiye holê. Rûava golê 3.713 km² (çarçik) û dirêjahiya golê 120 kîlomêtre ye.
Gola Wanê navê xwe ji bajarê Wanê werdigire gola sodayî ya herî mezin ya Kurdistanê û li cîhanê ye. Çar giravên golê, giravên bi navê Girava Exdamarê, Girava Adirê, Girava Çarpanaxê û Girava Çûkan hene. Gola Wanê di demên dîrokê de bi navên wek Behra Bilind, Behra Narî, Behra Jorîn û Deryaçe (Derya Biçûk) hildigire. Gol ekosîstemeke avê ye ku hem ji ekosîstemên avên şîrîn û hem jî ji avên deryayî cuda ye. Ava golê şor û sodayî ye. Şorbûna ava golê ji sedî 19 ye û nirxa pHya wê 9,8 e. Ji ber vê yekê Gola Wanê tevî bilindahiya zêdeyê ji asta deryayê û ji ber zivistanên dijwar, cemed nagire. Rêjeya ava golê li gorî avhewayê bilind dibe û dadikeve. Lê bi navînî, bilindahiya golê ya ji asta deryayê 1646 metre ye. Kûrahiya golê ya navîn 171 mêtre ye û xala wê ya herî kûr jî 451 mêtre ye. Bi lêkolînên dawî temenê golê nêzîkî 600 hezar sal hatiye diyarkirin. Gol her demsal û her saet, ji aliyê rojhilat û rojavayê de rengekî cuda digire. Qeraxên wê hêşîn in û plajên xwezayî li derdora golê hene.
Afirîna golê
Gola Wanê, li beşa rojavayê de di pêkhatina tektonîkî ya di navbera Torosên Rojhilat û Aladaxan de cih digire. Li rojava û bakurê rojavayê golê çend volkanên vemirî hene. Çiyayê Sîpan û Çiyayê Nemrûd çend ji van volkanên vemirî ne. Nêzî 200 hezar sal berê, di nîveka Serdema Qeşayê de, lavên ku ji Çiyayê Nemrut diherikî bi dirêjahiya zêdeyî 60 km herikîn pêk anî. Dema ku vê herikîna lavê di navbera korta Wanê û Mûş de avê astengkir û Gola Wanê destbi tijîkirinê bû.
Dîrok
Navê Gola Wanê ji aliyê erdnîgarên grek ên kevnar ve wekî Thospitis Lacus yan jî Arsissa Lacus hatine binavkirin. Navê Gola Wanê di demên nûjen de navê xwe îro ji parêzgeha Wanê wergirtîye. Paytexta Keyaniya Urartu li peravên rojhilatê golê di navbera sedsalên 10 û 8an ên Beriya Zayînê de hatiye avakirin.
Tarsus
Tarsus navçeyeke ser Mêrsînê ye. Navçeya herî şênî ya Mêrsînê ye.
Meşkînan, Qoser
Meşkînan  gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Gola Wanê
Dîrok
Di sala 2017an de, arkeologên Zanîngeha Wanê û tîmek avjenîbên serbixwe ên ku di kûrahiya Gola Wanê lêkolîn kirin, ragihandin ku kelehekî mezin a binê avê ku bi qasî yek kîlometrekê dirêj dibe dîtine. Tîm texmîn dike ku ev keleh di dema Urartûyan de, li gorî nirxandinên wan ên dîtbarî, hatiye çêkirin. Keleh, bi dorgirtina bajarên kevnare ku wê demê dor hatine avakirin hatiye dorpêçkirin. Arkeologa texmînkirin nku bi hezarsalan bi bilindbûna avê re keleh û bajarê kevnar binav bûye.
Erdnasî
Gola Wanê golek tektonîkî ye ku  600.000 sal berê  ji ber tevgera xeta jikestinên mezin ên ku di beşê Anatoliya Rojhilat re derbas bûye û hêdî hêdî daketina blokek mezin a axê çêbû ye. Qeraxa başûrê golê diyar dike: herêmek kevirê metamorfîk a herêma Girseya Bidlîsê û tebeqeyên volkanî yên Neojen û Kuaterner ve hatiye dorpêçkirin. Dabeşa kûr û rojava ya golê di depresyonek tektonîkî de hewzek antidome ye. Ev ji hêla devdan û pêvekirina normal-lêdana jikestinê ve hate çêkirin.
Piraniya dîroka xwe heta Dema Pleistosenê gola volkan a Çiyayê Sîpanê cih digire. Bi Kotrala r bi başûrê rojava ve bû a razandî., asta vê şeûdt okê bi demê re guherî, jiênber de cih digêniku ji Çiyayê Nemrûdyherikîn a li pey hea hyêogolê derketina golê ji aliyê malna Nemut ber bi rojava ber û Gola Wanê sal bi sal derkete holê.
Werziş
Gola Wanê, hinek caran ji gelek werzîşên avê, keştî û werzîşên peravê re mêvandariyê dike. Werzişên ku li Gola Wanê çêbûye û werzişên avê ya herî ku tê zanîn ev in, Şampiyoniya UIM World Offshore 225 Championship's IOC Van Grand Prix û Festîvala Gola Wanê ye.
Giravên Gola Wanê
Di Gola Wanê de çar girav hene:
Di avên golê de masiyekî bi navê darex heye.
La Croix-sur-Ourcq
La Croix-sur-Ourcq, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Şewzar
Şewzar, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Meşkîna
Du gund bi nava Meşkîna hene.
Papîlan
Papîlan, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Bîşî
Bîşî an jî Bişê gundekî ku bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.
Darî Îmam
Darî Îmam, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Nasîr û Mîsir
Nasîr û Mîsir, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Çîrokên şevbihurkan (pirtûk)
Çîrokên şevbihurkan navê pirtûka berhevkara çîrokan Rukiye Özmen e. Pirtûk ji 25 çîrokan pêk tê.
Xirbesor
Xirbesor, gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.
Carçîkendî
Carçîkendî, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kelê, Gever
Kelê, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.
Mühlenbecker Land
Mühlenbecker Land şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberhavel li Brandenburg, Almanyayê ye.
Tepe, Babagence
Tepe, Babagence gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 40 kes (13 malbat) bûn.
Columbus, Ohio
Columbus paytextê federedewleta DYAyê Ohio ye.
Gorî hejmartinên sala 2004'î hejmara niştecihên wê 730.008 e û herwekî Columbus navenda parêzgeha Franklin County ye.
Kelê, Stewr
Kelê gundekî Stewrê ya ku navçeya Mêrdîn e. Kela Pozbelek jî tê gotin.
2020
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Elî Avrikî
Elî Sadq Elî bi navê Elî Avrikî jî tê naskirin. Stranbêjekî Kurd e û xelkê parêzgeha Dihokê ye ku di (21ê Tebaxa 1976ê de ) li gundê Avrikê yê ser bi parêzgeha Dihokê hatiye dinê. Di sala 1999an de wek dengbêjekî herêmî hat naskirin û bi sitranên xwe yên nû gavên baştir avêtin. Niha zêdetirî 100 sitran û ilîbên û Albûm wî yên bi Zimanê Kurdî hene. Elî Avriki bêtir bi Sitranên Dawetan tê Naskirin. Alî Avrikî 27 Sitranên Muzîkê hene, piraniya wan li ser Welatparêzî, Ol, Siyaset, Evînî û çandî bi 4 Maşupên din re ne.
Crouttes-sur-Marne
Crouttes-sur-Marne, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
2020
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Zikdirav Mehabad
Zikdirav, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nîsere
Nîsere, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Têkiliyên Îran û Tirkiyeyê
Îran û Tirkiye bi 450 km hidûd ve girêdayî hev in. Li herêma Rojhilata Navîn ev herdu dewlet wek dewletên sereke tên nasîn û di nav siyaseta dinyayê de jî giraniyeke van her du dewletan heye.
Nêrîna giştî
Di wextê Osmaniyan û Sefewiyan ta niha gelek têkiliyên van herdu welatan çêbûyê. Piştî Peymana Qesra Şîrîn ku di sala 1639ê ji aliyê Sefewî û Osmaniyan hatiye destnîşan kirin heta niha hidûd bi hindek guherînan wek hev ma ye. Lê têkiliyên van herdu welatan çi caran jî li dijî dewleteke biyanî wek hev nebûye. Piştî peymana Qesra Şîrîn welatê kurdan an ku Kurdistan ji aliyê van her du dewletan ve hatiye parçe kirin û ji hîngê heta niha di hidûdên van her du dewletan de pirsgirêkên mezin yên girêdayî kurdan qewimî ne.
Her çend malbatên Osmaniyan û Sefewiyan tirk bûne jî têkiliyên wan ji ber cudabûna mezheban çi caran di asteke de baş de nebû. Gelek caran li herêmê di navbera van herdu dewletan de şer û pevçûn çêdibûn. Hemû şer jî li Kurdistanê dihatin kirin. Ji ber van şeran li herdu rexan jî dûrxistin û bicîhkirina eşîrên kurd di polîtîkaya van herde dewletan de hebûye. Ev têkiliya van herdu welatan heta salên 1900an jî bi vî awayî berdewam kir. Piştî van salan ev herdu dewlet her çend sîstemên guherandibin netewe-dewlet jî hêj jî giraniya mezheban di navbera wan de heye.
Bi dûçûna dîroknas û sîyasetnasê tirk Atay Akdevelioğlu 4 sedemên girîng di navbera têkiliyên Tirkîyeyê û Îranê de dilîze;
Faktorên tesîrê li têkiliyên Komara Tirkiyeyê û Komara Îslamî ya Îranê dike:
Piştî xerabûna têkiliyên Îran û DYAyê piştî şoreşa Îslamî, dagirkirina DYAyê li Iraqê jî tesîrên gelek mezin têkiliyên navneteweyî yên dewletên Rojhilata Navîn kirin. Piştî vê dagirkirinê Iraq ber bi parçebûnê ve diçe. Di Iraqa nû de Tirkiye dixwaze Iraq perçenebe û kurdên li vir nebin xwedî statû lê her çend armanca Îranê jî neperçebûna Iraqê be jî her wisa dixwaze ku Şîiyên Iraqê bixe nav tesîra xwe de û destê xwe li Iraqê bihêz bike û îdeolojiya xwe belavî Iraqê bike. Jixwe gelheya Iraqê bêhtir Şîî ne. Her wisa tirsa Îranê jî ew e ku Tirkiye li Iraqê dixwaze Mûsil û Kerkûkê dagir bike. Li Iraqê pozîsyona Tirkiyeyê û Îranê her çend wek hev be jî li dijî vê rewşa ku statû standina kurdan, pozîsyon û siyasetên xwe yên girêdayî ewlehiyê guhertin. Niha di navbera Tirkiyeyê û Îranê de li nav Başûrê Kurdistanê û Iraqê de pêşbazî heye. Lê ev rewş hêj jî ji bo kurdan rewşeke ewle nîne, çûnkî ev herdu hêz jî ji hebûna DYAyê ditirsin.
Nêrîna dîrokî
Têkiliyên Îran û Tirkiyeyê xwedî dîrokeke dûr û dirêj in. Berî belavbûna îslamê li Îran, Kurdistan û Antolyayê li Tirkîyeyê dewleta Bîzansiyan û li Îranê jî dewleta Sasaniyan hebû. Berî Sasaniyan li Îranê, Pers û Medan hikûm li herêmê dikir. Di sedsala 10emîn de koça tirkên Asyaya Navîn destpê kir bo Îran, Kurdistan û hemî Rojhilata Navîn. Di esasê xwe de koçberîya tirkan û şerxwazîya tirkan qedera vê herêmê hemî guhert. Gelên qedîmî yên herêma Rojhilata Navîn bi taybetî kurd, ereb û fars hemî ketin bin destê tirkan. Şaxeke tirkan li Îranê dewlet û mîrektî ava kirin, şaxeke din yê tirkan li Anatolyayê dewlet û mîrektiyên xwe ava kirin.
Dema rûpelên dîrokê sedsala 16emîn dibîne, hemî dewletên ereb yên îslamî ji layê tirkan ve hatine xerab kirin. Li Anatolyayê û Rojhilatê Navînê malbata Osmaniyan, li Îranê jî malbata Safewiyan ev herdu herêmên mezin kirin bin desthilata xwe. Li gelek herêman jî ne Osmaniyan ne jî Safewiyan nekarîn seda sed wê herêmê bikin bin desthilata xwe. Bi taybetî jî li Kurdistanê mîrektiyên kurd hebûn bi dûçûna guherîna hêza van herdu dewletan aliyê xwe aşkera dikir. Carna piştgirîya Osmaniyan carna jî piştgirîya Safewiyan dikirin. Şer û pevçûnên di navbera van herdu dewletan her daîm çêdibûn.
Şerê Çaldiranê(1514)
Li sala 1514ê di nava van herdu hêzan de şerê yekemîn yê mezin qewimî. Di vî şerî de Osmanî dijî Sefewiyan biserket û li Kurdistanê desthilata xwe îlan kir. Begên Kurdan hemû ketin bin desthilata Osmaniyan de.
Hektor
Hektor mîrzadeyê Troyayê yê efsaneyî ye. Şerê Troyayê de fermandariya hemû Anatolya û Troyayê wî kiriye. Lawê Prîamos e.
Têkiliyên Îran û Tirkiyeyê
Peymana Amasyayê(29 gulan 1555)
Li sala 1555ê di navbera herdu dewletan de peymana Amasyayê hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Azerbaycan, Kurdistan, Iraq hemû ketin bi desthilata Osmaniyan
Peymana Stembolê(1590)
Li sala 1590ê di navbera van herdu hêzan de peymana Stenbolê hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Loristan,Kirmaşan, Gurcistan, Gence, Qerebax ketin bin desthilata Osmaniyan
Hektor
Mirina Hektor
Piştî mirina Patraklos'ê Axîleûs pir qehr bû. Ser laşê wî soz da ku heta Hektor'ê pê deste xwe nekujî û hetta donzdeh Troyayî jî êsîr neke şîna Patraklos'ê nake. Agamemnon ra jî aş bû dîsa beşdarî nav hêzên Akayiyan bû. Leşkerên Akayî bi beşdarbûna wî hêrs bûn û destpê şer kirin. Troyayî hetta piştê surê Troya'yê vekişîyan. Axîleûs û Hektor tenê qada şerê de man. Dûelloya wan destpê kîr. Lê cara yekem wêrektîya Hektorê winda bû û ji tirsa Axîlês revî. Hektor direvîya, Axîleûs pê dibeziya. Prîamos'ê bavê wê, Hekabê'yê diya wê her du jî li ser suran temaşayê revîna kurê xwe dikirin. Sê caran li rexê bajarê hatin û çun. Paşê Hektor sekinî, Axîleûs nehişt tîran bavêjin ji wê ra. Dîsa dest bi dûelloyê kirin. Şerê navbera wan da dijwar bû lê Axîleûs serket ,Hektor beriya mirina xwe Axîleûs'e ra got: demekî qurt û eynî ciheda tu jî bimrî.Gavekî din ber deriyên Troyayê Hektor pê destê Axîleûs hate kuştin.
Têkiliyên Îran û Tirkiyeyê
Peymana Nasûh Paşa(1613)
Her wisa wek peymana Stenbolê ya duyem jî tê zanîn. Li sala 1613yê di navbera van herdu hêzan de peymana Nasuh Paşa hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê herdu dewletan qebûl kir ku sinorên peymana Amasyayê dîsa bên qebûl kirin. Hêdî hêdî pirsgirêkên têkildarî kurdan derdiketin meydanê. Li herêma Şarezorê, rêvebirin di destê Xelo Xan de bû. Bi vê peymanê Sefewiyan soz da Osmaniyan ku dema Xelo Xan êrîşî Osmaniyan bike, Sefewî alîkariya wî nakin
Hektor
Mirina Hektor
Hektor mir û dîsa jî destê Axîlês xilas nebû. Axîlês laşê Hektor'ê parxela xwe gireda. Laşê wê sê caran rexê bajarê gerand û bire nav hêzên xwe. Ew buyer ber çavê dê û bavên Hektorê qewimî bû. Dengen qerîn û nalîna her dû yan hetta çûbû li jina wê Andromaxê. Ew jî hate ser suran kaşkirina laşê mêrê xwe wîsa dît, ew jî qehr bû.
Têkiliyên Îran û Tirkiyeyê
Peymana Zehabê(17 gulan 1639)
Li sala 1639yê di navbera van herdu hêzan de Peymana Qesra Şîrîn hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Azerbaycan û Rewan bo Sefewiyan, Iraq û Bexdad bo Osmaniyan ma. Ev peymane di dîroka Kurdistanê de jî xwedî nirxeke gelek mezin e, ji ber ku bi vê peymanê Kurdistan bû du parçe. Ev peyman yekemîn peymana fermî ye ku Kurdistan ji aliyê du hêzan ve tê parve kirin û dibe du parçe. Piştî vê hevhatina van dewletan gelek konfederasyonên eşîrên kurdan jî di navbera van herdu împeretoriyan de bûn du parçe. Van herdu hêzan welatê Kurdistanê ji xwe re wek tampon didît. Herdu aliyan ji xwe re hevalbend ji eşîrên kurd çêkiribûn ku dema şer çêdibû, ev eşîr û Kurdistan diket bin xeteriyê. Hem cografyaya Kurdistanê hem jî mirovên Kurdistanê gelek ziyan ji van şeran didît.
Hektor
Dizîna bedena Hektor
Li bajarê Troyayê û welatê Îlîon'ê şîna Hektor dikirin.Dê bav û hevjina Hektor'ê dixwastin qenebî bila laşê Hektor'ê destê wan da be lê laşê qehramana Troya'yê destê Akayiyan bû.
Zeus xwedawendên dîn vê karê 'laş dizînê' pir acîz bûn. Axîles'ê ra diya wê Têtîs'ê şandin. Axîleûs gotina diya xwe razî bû, laşê Hektor'ê tu bidata Troya'yê. Xwedawend Erîs'ê jî şandin ba Prîamos'ê. Ji wê ra mîzgîniya 'dayîna laşê Hektor'ê' got.
Têkiliyên Îran û Tirkiyeyê
Peymana Erziromê-2(31 gulan 1847)
Li sala 1847ê di navbera van herdu hêzan de peymana Erziromê hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê 4 mijarên sereke hatin çareser kirin ;
Hektor
Dizîna bedena Hektor
Prîamos dîyariyan amade kir û kete rê. Hermês û xwişka Hektorê Polîksenê jî pê ra bûn, Hermes bi fermana Zeûs'ê Prîamos'ê diparast. Xwe xef kirin û wîsa ketin nav leşkergehên Akayîyan.
Têkiliyên Îran û Tirkiyeyê
Yekemîn êrîşa Osmaniyan li ser Îranê(1905)
Li tîrmeha 1905ê Osmaniyan bi artêşa xwe û Lîwayên Hemîdiyeyê ve êrîşî Îranê kir. Li sala 1908ê ji ber givaşa rûs û ingilîzan Osmanî ji Îranê derket.
Pelkane, Şiwan
Pelkane, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Têkiliyên Îran û Tirkiyeyê
Duyemîn êrîşa Osmaniyan li ser Îranê(1908)
Di dawiya sala 1912ê de Osmanî ji Îranê hatin derxistin
Sêyemîn êrîşa Osmaniyan li ser Îranê(1914)
Tirkan bi alîkariya hinek eşîrên kurd dîsa êrîş bir ser Îranê. Heta Tebrîzê û Mahabadê çûn ev hêz.
Çaremîn êrîşa Osmaniyan li ser Îranê(1918)
Osmaniyan ji ber fersenda paşveçûna Rûsan, dest bi êrîşî Rojhilatê Kurdistanê û Azerbaycana Îranê kirin. Bajarên Tebrîz û Urmiyeyê dagir kirin. Di dawiya sala 1918ê de Osmanî ji ber binketina di şerê cîhanê yê yekem de, ji van deran hêzên xwe dîsa vekêşî.
Hêjayî gotinê ye ku di vê dagirkirina tirkan de bapîrê Qazî Mihemed, Feyzula Beg serhengiya komeke leşkeran dikir. Vê grûba leşkeran nedihêla tirk herêmê dagir bikin
Protokola Stenbolê(17 çiriya paşîn 1913)
Li zivistana 1905ê hêzên Osmaniyan fersend ji kaosa di nav Îranê de dît û ji Makû, Urmiye heta Seqizê dagir kirin. Brîtanya û Rûsî ji van pêngavên Osmaniyan gelek aciz bûn û givaşeke mezin li ser Osmaniyan çêkirin ku Osmanî vekêşin. Di encamê de li sala 1907ê Osmanî ji Îranê derket. Di van salan de li Osmaniyan de jî li nava Qacariyan de jî şoreşên makezagonê hatin kirin. Rêya çûna van şoreşan herdu dewlet xistibûn bin kaoseke mezin de. Bi taybetî jî li Îranê otorîteya navendî ya Îranê gelek zeîf bibû.
Bi vê protokolê gelek pirsgirêkên di navbera Îran û Osmaniyan de hatin çareserkirin.
Destpêka şerê cîhanî yê yekem
Li sala 1913ê rêxistina Îtihad û Teraqî gelek neteweperestên azerî ku bi navên; Xelîl Kut, Yaqûp Cemîl, Sapancalî Haqan, Ebdulqadir rêkirin Azerbaycana Îranê ku li dijî şahê Îranê şer bikin. Ji bilî van jî Mihemed Emîn Yurdakul, Emer Nacî ku kesên netewperestên tirk bûn di Îtîhad Teraqiyê de cîh digirtin, car car diçûn Îranê ku fealîyetên turanîzmê bikin
Di dema şerê cîhanî yê yekem de li Rûsyayê Şoreşa çiriya pêşîn pêkhat. Ji ber vê şoreşê Rusî ji Îranê vekişiyan. Di wê valahîya otorîteyê li Îranê, fersend bû Osmaniyan çêbû ku biçin têkiliyên xwe li gel Azerbaycaniyan xurt bikin heta gehişte wê astê ku Osmaniyan heta Tebrîzê Îran dagir kir. Heta Bakuyê jî çûn Osmanî lê İngilîzan nehêle ev tişt çêbe û piştî şer hêzên Osmaniyan vegerîn hidûdên berê. Piştî Osmanî vekişiyan, Şêx Mihemed Xiyabanî li Tebrîzê Partîya Sosyalîst ya Demokrat ya Azerbaycanê ava kir û Komara Azadîstanê daxuyand
Piştî şerê cîhanî yê yekem-1918
Piştî dawîbûna şerê cîhanî yê yekem li Îranê valahiyeke otorîteyê peyda bû. Taybetî li Kurdistana Îranê bi serkêşiya Simkoyê Şikak kurdên herêmê dixwastin dewleteke serbixwe ya kurdî ava bikin. Wî wextî li Kurdistana Tirkiyê li devera Hekariyê serhildan û nerazîbûnên Nestorîyan li dijî dewleta tirk hebûn. Tirkan dixwast li dijî Nestûriyan, Simkoyê Şikak bikarbîne. Lê ev hemleya tirkan dibû sedema têkçûna têkiliyên Îran û tirkîyeyê. Lê piştî nemana xetera Nestûriyan, tirkan bi rehetî êdî li ser Simko fikirî. Jixwe li sala 1922yê Simkoyê Şikakî ji ber givaşên hêzên Îranî revî Tirkîyeyê û paşî jî çû Başûrê Kurdistanê. Di dawîya vê pirsgirêkê de têkiliyên Îran û Tirkîyeyê aram bûn.
Piştî daxuyandina avakirina Komara Tirkîyeyê têkiliyên Tirkîyeyê û Îranê pêşvetir lêhat. Îranê li sala 1924ê Seyîd Tebetebaî wek balyozê nû yê Enqereyê şand Tirkîyeyê. Tirkîyeyê li sala 1925ê Memduh Şevket Esendal wek balyozê nû şande Tahranê.
Peymana Dostî û Ewlehiyê(22 nîsan 1926)
Piştî aştbûna Simkoyê Şikak li Îranê, têkiliyên Simkoyê Şikak û hikûmeta Îranê jî aram bûn. Li Tirkîyeyê jî piştî Serhildana Şêx Seîdê Pîranî Kurdistanê Tirkiyeyê ber bi rewşeke aloztir ve çû. Gelek cihan serhildan dijî rêjima nû ya Tirkîyeyê rûdan. Bi taybetî jî li herêma Agirîyê nerazîbûnên kurdan dewam dikirin, bi alîkarîya hêzên eşîrî kurdan êrîşî baregehên tirkan dikirin. Dema tirkan dixwest dawî li hêza van eşîran bîne, eşîr ji hidûd dibuhurîn û diçûn nav axa Îranê. Hikûmeta Îranê ji ber neşiyana xwe nedikarî rê li ber eşîrên kurdan bigire û ev helwesta Îranê jî dibû pirsgirêk li navbera herdu welatan de. Tirkan li ser vê li dijî Îranê hindek astengiyên aborî dan destpê kirin. Li hidûd bacên tiştan zêde kirin. Terîfeyên gumrikê girantir kirin. 22yê nîsana 1926ê van herdu dewletan ji ber sedeman Peymana Dostî û Ewlehiyê destnîşan kirin, bi dûçûna vê hevpeymanê ;
Wek di van madeyên li jor hatîne rêzkirin tê dîtin ku bawerîya van dewletan bi hevdu nîne. Tirkîye, Îranê bi alîkarkirina eşîrên kurd sûcdar dike; Îran jî Tirkîyeyê bi alîkarkirina Azerbaycanê sûcdar dike. Jixwe Reza Pehlewî di hevdîtineke xwe ya di gel bûrokratekê tirk, wiha jê re dibêje;
Her çend ev hevpeyman hatibe destnîşan kirin jî,ji ber Serhildana Agiriyê ya yekem ya 16ê gulana 1926ê de têkîlî dîsa xerabûn. 17 xizîrana 1926ê ev serhildan ji aliyê tirkan hate vemirandin lê serhildêr hemî derbasî axa Îranê bûn. Piştî vê Tirkîyeyê daxwaz ji Îranê kir ku serhildêran teslîmî wan bike û hindek axê ji hev veguherin. Îranê ji bo aşkerakirina veguherîna axê û aşkerakirina hidûdên nû bi erênî lênêrî.
Hem ji ber serhildana Şêx Seîd hem jî ji ber nerazîbûnên xelkê Agiriyê, li dijî dewleta Tirkiyeyê nerazîbûn dewam dikir. Li sala 1927ê de li devera çiyayê Agiriyê kurdan gelek leşkerên tirk girtin û ber bi axa Îranê ve çûn. Tirkiyeyê Îran sûcdar kir ku alîkariya kurdan dike. Li ser vê jî Tirkiyeyê balyozê xwe yê Tehranê vekêşa. Ev yekemîn care ku Tirkiye balyozê xwe ji Îranê vedikêşe. Sedem jî dagirkirina herdu dewletan bû li Kurdistanê ku dixwastin kurdên herêmê kontrol bikin
Têkiliyên Tirkîyeya modern û Îrana modern bi esas di sala 1930ê de xwe nîşan da. Li sala 1930ê de Serhildana Agiriyê ya sêyem çêbû. Di encama vê serhildanê de li Çiyayê Agiriyê, Komara Agiriyê hate ragihandin. Li ser vê Tirkîyeyê êrîş bir ser kurdan û bi alîkarîya Îranê li îlona 1930ê, dawî li vê komarê anî. Piştî vê serhildanê balyozê Tirkîyeyê li Tahranê hate guhertin. 15ê îlona 1930ê de Xusrev Beg dest bi balyoziyê kir û xebatên xwe yên li dijî kurdan da destpê kirin.
Peymana Hekemî (23 kanûna paşîn 1932)
29ê adara 1931ê de jî Mîrza Sadiq Xan wek balyozê nû yê Îranê li Enqereyê hate tayîn kirin. Dîyar bû ku ev herdu dewlet dê li ser pirsgirêka kurd, çareseriyên hevbeş bikin. Yekem pirsgirêk ew bû ku tirkan dixwast çiyayê Agiriyê yê biçûk bi herçar aliyan bibe ya tirkan û li hember vê jî xwestin li Wanê, li devera Kotulê hindek zeviyan bidin Îranê. Di encamê de 23ê kanûna paşîn a 1932yê de hevpeymana kifşkirina hidûdê tirk û îranê hate destnîşan kirin û ew daxwazên tirkan hatine bicîh kirin. Jixwe piştî vê nêzîkbûna Tirkîyeyê û Îranê, têkiliyên van herdu dewletan bêhtir pêşketin.
Pakta Seedabadê (8 tîrmeh 1937)
Piştî çareserkirina hidûdên Îran û Tirkîyeyê, pirsgirêkên hidûdî yên Îran û Iraqê jî li 4ê tîrmeha 1937ê bi taybetî pirsgirêka Şetelereb hate çareser kirin. Her wiha hindek pirsgirêkên hidûdî di navbera Îran û Efxanistanê jî de hebûn. Ev xebatên han, rê da van welatan ku piştî pirsgirêkên hidûdî, di pirsgirêkên din de jî çareser bikin. Bi taybetî Kurdistan di navbera Îran, Tirkîye û Iraqê de hatibû parçe kirin û xetera avabûna Kurdistanê di nav dilê van her sê dewletan de hebû. Ji ber vê sebebê, van hersê dewletan û efxanistanê xwestin bi hevra hevpeymaneke din destnîşan bikin. Li 8ê tîrmeha 1937ê de di navbera van hersê dewletan de Hevpeymana Neêrişkirina Hev hate destnîşan kirin. Ji ber ku ev hevpeyman li qesra Sadabadê hatîye destnîşan kirin, jê re dibêjin Peymana Seedabadê an jî Pakta Sadabadê. Ji bilî Efxanistanê, endîşeyên dewletên din ya esas pirsgirêka kurdan bû. 10 madeyên hevpeymanê hebûn û çar ji wan rasterast behsê kontrolkirina kurdan dike
Wisa hatibû dîyar kirin ku her pênc salan carek ev hevpeyman dê dîsa were destnîşan kirin. Lê li sala 1955ê ji ber xetera Sovyetan Hevpeymana Bexdadê hate destnîşan kirin. Ji ber vê girîngîya Hevpeymana Sadabadê ber bi kêmê ve çû. Li sala 1980ê de jî ji ber şerê Îran û Iraqê ev hevpeyman ji holê rabû.
Piştî Şoreşa Îslamî li Îranê(1979-..)
Li sala 1979ê de li Îranê li dijî şahê Îranê serhildan û nerazîbûn hatin nîşandan, xelk bi girseyî li dijî şah derketin. Di encamê de rêvebirina şahê Îranê hate rûxandin û şûna wê Komara Îslamî ya Îranê hate damezrandin. Damezrandina Komara Îslamî wekî hemû têkiliyên derve yên Îranê, têkiliya Îranê bi Tirkiyeyê jî serûbin kir. Hemû têkiliyên Îranê li ser bingeha îslamî hatin ava kirin. Komara nû ya Îranê li ser welatên Rojhilata Navîn bû xeter ku dixwast şoreşa îslamî xaricî dewletên din bike. Tirkiyeyê jî nesîbê xwe girt. Nivîskar Robert Olson di vê derbarê de wiha dibêje;
Piştî şoreşa îslamî li Îranê û derbeya leşkerî li Tirkîyeyê tehdîdên cuda ji bo van dewletan derketin holê. Li Îranê Micahîdên Gel, li Tirkîyeyê jî PKK li herêmê bûn aktor û li dijî van dewletan şer dan destpê kirin.
Li sala 1989ê de nivîskarekê tirk pirtûka Salman Ruşdî ya bi navê Ayetên Şeytan wergerand zimanê tirkî, li ser vê balyozê Enqere yê Komara Îslamî rexne li rêvebiriya Tirkiyeyê kir. Paşî Tirkiyeyê jî ev balyoz ji welat derxist. Ev cara yekemîn bû ku Tirkîyeyê balyozê Îranê ji welêt derxist
Li sala 1997ê jî balyozê Enqereyê yê Îranê hindek daxuyandinên piştgirkirina tevgerên îslamî yên Tirkiyeyê kir û di encamê de ev balyoz ji Tirkiyeyê hate der kirin. Ev cara duyemîn bû ku Tirkîyeyê balyozê Îranê ji welêt derxist Jixwe piştî vê derbeya leşkerî li Tirkiyeyê çêbû. Hikûmeta Necmedîn Erbakan ket.
Her çend ji aliyê îdolojiyên xwe ve dewletên wek Tirkîye û Îran nefretê ji hev bikin jî, dijî kurdan pişgiriya hev dikin û têkiliyên wan xerab nabin. Dema serokê PDK-Î, Sadiq Şerefkendî û hevalên wî li Ewropayê ji aliyê dewleta Îranê ve hatîne kuştin, têkiliyên van dewletan qet xera nebûn. Berevajî vê hemû dewletên Ewropayê dîplomatên xwe ji Îranê vekişiyan. Lê dewletên Ewropayî jî heta sala 1998ê dîplomatên xwe dîsa şandin Îranê û ketin têkiliyê.
Pirsgirêka kurdan
Pirsgirêka di navbera Osmaniyan heta Tirkiye di navbera Îranê de pirsgirêka sinor herdem çêbûye. Li navbera îdareya van herdu dewletan de kurd dijiyan û ev herêmên kurdnişîn herdem dibû cihê şerê van dewletan. Hebûna bazirganiya kurdan li deverên kurdnîşin herdem pirsgirêk diafirand di navbera van herdu dewletan de. Ji ber ku sinorên van herdu dewletan di nav axa Kurdistanê de bû û gelê kurd li herdu aliyan dewletan bi serbestî dihatin û diçûn cem xizm û eqrebayen xwe.
Ji ber dagirkirina van dewletan li Kurdistanê, xebatên akademîk jî gelek caran bidawî nedihatin. Gelek akademîsyen û zanyar rastî astengkirinên van dewletan dihatin. Li 9ê tebaxa 1926ê de li Xoyê kesekê bi navê Mario Menotti ji aliyê leşkerên Îranî tê girtin û teslîmî Tirkiye dikin. Mario Menotti di nav kurdan de xebatên etnîkî û dîrokî dikir. Her wisa li gel Simkoyê Şikak jî hevdîtin kiriye.
Parvekirina Kurdistanê di navbera van dewletan de bi hindek hevpeymanan fermî bûye;
Bîglerkendî
Bîglerkendî, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Têkiliyên Îran û Tirkiyeyê
Pirsgirêka kurdan
2-Hevpeymana 1842yê: Ev hevpeyman di navbera Osmaniyan û Qacariyan de hatiye destnîşan kirin, wek hevpeymana Erziroma 2 jî tê zanîn. Rojavayê bajarê Qesrê Şirîn bo Osmaniyan, rojhilatê bajarê Qesrê Şirîn bo Îranê ma. Îran dê dev ji Silêmanî berde. Lîmana Muhemmere, girava Xizir û Şettulereb dê bo Osmaniyan bimîne. Lê vê hevpeymanê jî pirsgirêkên hidûdî çareser nekiriye.
3-Hevpeymana 1932yê: Hevpeymana 1932yê di navbera dewleta Tirkiyeyê û Îranê de li 23ê çileya 1932yê hatiye destnîşan kirin. Pirsgirêkên hidûdî bi taybetî têkildarî kurdan hatiye çareser kirin.
Pirsgirêka azeriyan
Li Îranê heta sala 1925ê jî desthilata azeriyan(tirkan) hebû. Lê piştî rûxandina dewleta dawî ya tirkan li Îranê, neteweperestiya farisî û aryanî li Îranê berbelav bû. Ji ber vê jî di navbera azeriyan de hestên neteweperestî zêde bûn û carna dijî desthilata Îranê serhildan çêdibûn. Pirsgirêka azeriyan di navbera Tirkiyeyê û Îranê de herdem dibû sedema bêbaweriyê. Çûnkî Îran guman dike ku Tirkiye alikariya azeriyan dike ku li Îranê dewleteka serbixwe a tirk were ava kirin. Serleşkerekê Îranê di hevdîtina xwe ya li gel serleşkerekê tirk de ji wî re wiha dibêje;
Konsolosxaneya Urmiyeyê
Konsolxane di sala 1923ê de hatiye avakirin.
Şêxehmed
Şêx Ehmed, Şêx Eḧmed, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Serî Qazî
Serî Qazî, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Oberkrämer
Oberkrämer şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberhavel li Brandenburg, Almanyayê ye.
Ahmet Altan
Ahmet Altan, (bûn: 1950, Enqere), Nivîskarekî bi navdar ê Tirkiyeyê ye. Kurê nivîskar û parlamenterê kevn ê bi nav û deng Çetin Altan û birayê nivîskar û profesorê aborî yê zanîngeha Stenbolê Mehmet Altan e. Ahmet Altan berpirsiyarê karê nivîsaran ê rojnama Tarafê ye.
Seyîd Riza (kirmanckî)
Seyid Riza (ya kî Sey Riza) pîlê eşîra Abasan bî. Serra 1863îne de Dêrsim de dewa Pilûr Derê Arey de ameyo dinya. Pîyê Seyid Rizay Seyid Îbraîmo.
Zafîna Dêsimican rê pîlê Dêrsimyo, Kurdan rê tîmsalê xoverdayişîo.
Keyê Seyid Rizay çar biray biy. Tewr qicê xo Seyid Riza biyo. Eşîra Şêxamedan ra biyo. Labelê, eke bar kerdo, şîyo Xozat, hetê Abasan ûca o kerdo pîlê eşîre. Hîrê lacê xo biy: Seyid Hûsên, Şêx Hesen û Baba.
15ê Paîza Peyêne (Tîşrîno Peyên) 1937 de hîkumetê Tirkiya raver serrê ci mehkemê de ard war, tepeya o eşt dare. Be Seyid Rizay ra piya 6 xoverdaoxî eştî dare.
Antîoxos V Eupator
Antîoxos V Eupator an Antîoxosê Pêncem (173–162/161 b.z.) şahekî Împeratoriya Seleukidî bû ku ji sala 164 b.z. heta mirina xwe serwerî kiriye.
Patrîsyen
Patrîsyen (ji zimanê latînî: patricius) kesên arîstrokrat ên Komara Romayê bû. Bêjeya "patrîsyen" ji pater, patres ("bav, pêşeng") de derketî ye. Patrîsyen xwe wek pêmavanê damezrênerên Romayê didît.
Patrîsyen û plebs
Di dema Komara Romayê de zewicîna navbera patrîsyen û plebsan de qedexe bû. Bazirganî jî gelek kêm bû. Paş pleb raperîn re patrîsyen û plebsan va di mafan de nêzî hev bûn. Plebs wê demê de ji bo polîtîka maf helgirtin jî, bi gelemperî patrîsyen dewlet kargerandi dide.
Birûsko
Birûsko gundekî ku bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.
Tepe, Terekman
Tepe, Terekman gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Xelatên Emmy
Xelatên Emmy, an Emmys, rêzek berfereh a xelatan in ji bo hêjayiya hunerî û teknîkî di televîzyona Dewletên Yekbûyî de. Emmy yek ji çar xelatên sereke yên Amerîkî ji bo hunerên performansê û şahiyê tê hesibandin - yên din Grammy (ji bo muzîkê), Oscar (Xelata Akademiyê, ji bo fîlimê), û Tony ji bo şanoyê (sahnê). Peykera Emmy, ku jineke bi bask ku atomek girtiye nîşan dide, bi navê "immy", têgehek nefermî ji bo lûleya ortîkonê ya wêneyê ku di kamerayên televîzyonê yên destpêkê de gelemperî bû, tê nav kirin.
Cezayê mirinê
Cezayê mirinê yan sizayê mirinê yan mehkûmkirina kuştinê yan jî îdam, cezayê herî giran ê li mirovekê bê birrîn e û bi pirranî vê biryarê dewlet didin. Bi gotineke din, peyva îdamê ji bo îdamên dewletan tê bikaranîn, ji bo îdamên kes an kom dikin, bêhtir "kujtin" dibêjin. Di zimanê kurdî de cezayê mirinê, berdarî yan dardekirinê bibîrdixîne, lewra bi sedan salan in, ev awayê îdamê hebûye.
Cezayê îdamê divê gorî zagonan bê bicihanîn. Îdam her dem ji bo jiholêrakirina mihalîf an dijberan hatiye bikaranîn. Di bingeha cezayê îdamê de dijminî û jiholêrakirin heye. Li Kurdistanê bi hezaran kurd, ji ber ku doza mafên kurdan kirine, ji aliyê dewletên Kurdistan parve kirine ve hatine îdamkirin. Pirranî bicihanîna van îdaman bêî zagonan wan jî bûne. Bo mînak diviyabû serokê kurd Seyîd Riza nehatiba îdamkirin, lewra qanûnên romiyan (tirk) jî dest nedida mirov temendirêjek îdam bike. Lê li ser kaxezê salên Seyîd Riza biçûk dikin û wê darde dikin.
Ji aliyê dewletên nûjen ve heya nêzîkan li kesên sîxurî (cesûsî), îxanet bi welat re kirine û li dijî dîsîplîna leşkeriyê û di demên şer de guh nedane fermanan, cezayê îdamê hatiye birrîn. Niha li gelek welatan cezayê mirinê heye. Li welatên ku Kurdistan parve kirine Îraq, Îran û Sûrî îdam heye û bi qanûnî ye. Tirkiyeyê di salên 2000'î de cezayê mirinê rakir. Lê tê zanîn ku li Tirkiyeyê dewletê heya niha bi 17.500 kes (pirranî yan tevayî kurd) daye windakirin, kujtin. Gorî gelekan, Tirkiye ji xwe hewceyê îdamê nîne, îro jî kê bixwaze bi dizî dide kujtin, windakirin.
Cezayê mirinê bi sedan salan in tê gotûbêjkirin. Lewra di vê cezayê de telafîkirin nîne. Heger yek bi şaşî were cezakirin, ji ber ku êdî najî, cezayê wê nikare bê telafîkirin. Gelek caran yek cezayê zîndanê dixwe lê paşê tewanbar û kirarên rastî tên destnîşankirin, bêsûc tên serbest berdan. Lê di îdamê de xetayê yekem dibe xetayê dawîn, telafiya wê nabe.
Di nava cezayê mirinê û pêşketina civakê de têkiliyeke rasterast heye. Ango heger civak, xwendî, pêşketî, nûjen û şareza be, sûc jî ji xwe kêm dibin û cezayê îdamê nayê dayîn an jî di wê civakê de mihalefeteke mezin bo cezayê mirinê rûdide. Lê heger civak paşketî, fundamentalîst, paşverû û nîjadperest be, kes jî cezayê îdamê rexne nake, civak berevaniya îdamê dike.
Li Tirkiyeyê ji ber ku rakirina îdamê ji bo endametiya YE'yê bû û li ser daxwaza ewropayiyan bû, niha jî gelek kes anîna îdamê dixwazin. Di van salên dawî de, pirraniya tirkan bo siyasetmedar û çalakvanên kurd cezayê mirinê normal dibînin û dixwazin.
Balola bi nok
Balola bi nok, çopa bi nok, etora bi nok xwarineke Dîlokê ye. Berê xwarina xizanan bû, lewra li herêma Tolhildanê nok erzan bû. Lê niha xizan jî, dewlemend jî dixwin. Serhedî pirranî bêjeya çopê bikartînin.
Bi bandora asîmîlasyonê (pişavtin) niha li bakurê Kurdistanê peyva romî (tirkî) dürüm (bixwîne dîûrîûm) jî carnan tê bikaranîn. Nav û têgînên pêjgeha kurd roj bi roj winda dibin.
Çêkirin
Nokan ji êvar de bikin nava avê bila nermijî bibin. Sibeyê bi avê ve bidin ser agir. Heya nok nerm bûn bikelînin, xwê bavêjinê. 5-6 deqe şûnde ji ser agirin daynin. Bişon û bidarivînin.
Pîvaz û bexdenûsê hûrbikin, li ser patîle (pîde) yan patîleyan rabixînin. Qorekê jî nokên xaşandî raxînin. Patîleyê balol bikin (balor, etor), ango bikin çop û bînin ser destexaneyê (sifre).
Bonyadkendî
Bonyadkendî, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Belwa
Belwa gundek e, dikeve devardariya  Jodhpur a Rajasthan de. 80 km dûrî qeymeqamtiyê wirê ye.
Bellaffaire
Bellaffaire, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Guhar
Guhar, goşare, guşîwar an gar ji zêr û ziberan e ku bi guhan ve (guş, goş) ve dikin. Heger ji kevirên biqîmet bin, dibin gewher. Pirranî bo xemlê dikin guhan. Hin cureyên guharan jî ji nîşaneyên ol û baweriyan in. Li Kurdistanê beriya ola Îslamê him xemla mêran bû, him jî ya jinan. Kurd guhên keçzarokan qul dikin lê van salên dawiyê guharên tên şidandin, kîpkirin jî derketine. Pispor bal dikişînin xetereyên bikaranîne. Werzişkar dema werzişê de pirranî guharan dertînin.
Demên antîk de
Guharên herî kevn ên hatine vedîtin 7500 heya 8200 salî ne û li Mongolyayê hatine dîtin. Li Mezopotamya cara pêşîn hatiye bikaranîn. Li Egîptê (misir) di dirûvê heyvê de hatine bikaranîn. Jinên grekîyan guharên rengîn bikaranîne. Jinên kurd guharên lajwerdî, çermî û ji hestiyên ajalan hatine çêkirin bikaranîne.
Guharên jinên kurd ne pirr mezin bûn û forma xwe de azad bûn. Îro yên mezin jî bikartînin. Glover, di dirûvê hermî, heyv, çerxe, pelika beybûnê, duxelekî, masî, guşiya tiriyê ûêd de ne. 20 salên dawiyê de guharên polîtîk jî derketin. Bo mînak rengên neteweyî yên kurdî, nişane û logoyên partî û rêxistinên kurd hwd.
Navrê
Navrê, gundekî navçeya Ebex a Wanê ye.
Yegan
Yegan, gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.
Sarwane Mehabad
Sarwane, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Çîrokên kurdî: Fabl (pirtûk)
Çîrokên kurdî: Fabl navê pirtûka nivîskarê kurd Feqî Huseyn Sağnıç e. Pirtûk ji 13 çîrokên heywanên cuda cuda pêk tê.
Şêxelî
Şêxelî, Şêx 'Elî, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Çîrokên kurdî: Fabl (pirtûk)
Çîrokên vê pirtûkê
Di dawiya pirtûkê de ferhengok heye.
Tepe, Mekî
Tepe, Mekî gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 357 kes (91 malbat) bûn.
Xaşîla çortanê
Xaşîla çortanê, helîse/lepeya çortanê yan gorî Cemşîd Bender pelûla çortanê xwarineke herêma Amedê ye lê li gelek deveran tê xwarin.
Pelûl di wateya lepeya bi dimsê (mot) hatiye çêkirin e. Cemşîd Bender çima ev xwarin wekî pelûl binavkiriye ne diyar e. Lewra dims nakeve viya. Dibe ku demekê dims kî dihatibûye tevlîkirin.
Çêkirin
Çortanê bi ava şîregermî nerm bikin, tevbidin bila çortan bibe wekî mastê ron.
Danê li binikên servîsê parve bikin, nava wan vebikin û çortanê berdinê.
Di rûnbirêşkê de rûn bihelînin, pûjanê biqijilînin, berdin ser binikên xwarinê.
Husein Muhammed
Husein Muhammed (jdb. 1ê kanûna pêşîn 1980 li Zaxo, Başûrê Kurdistanê), wergêr, dadnas û nivîskarekî kurd e. Husein Muhammed sala 1980ê li gundekî nêzî Zaxoyê li Başûrê Kurdistanê hatiye dinyayê. Ew ji sala 1994ê ve li Fînlendayê dimîne û niha parêzer e.
Jiyan û kar
Husein Muhammedî berî karê xwe yê dadweriyê ji gelek dezgehên kargêrî (îdarî) yên Fînlendayê re tercimaniya zimanê kurdî (kurmancî û soranî) û zimanê tirkî kiriye. Di wan daîreyan de ew herwiha wek şêwirmendê zimanên Rojhilata Navîn jî (kurdî, tirkî, erebî û farisî) bû.
Ji 1995an pê ve bi kurdî dinivîse
Husein sala 1995an dest bi nivîsîna bi kurdî kiriye. Ta niha berhemên wî di çendîn kovar û rojnameyan de belav bûne. Ew ji 1999an ve yekemîn kovara kurdî ya xwerû-elektronîkî, Mehnameyê, bi rêya Internetê diweşîne. Tevî ku Husein hem helbest, hem kurteçîrok û hem jî gelek gotar nivîsîne jî, ew herî zêde wek wergêr tê nasîn. Wî berhemine Xelîl Cibran, Anton Çexov, William Shakespeare û gelek ji nivîskarên din ên li hemî cîhanê navdar bi zimanê kurdî arasteyî xwendevanan kirine. Husein herwiha ferhengokek peyvên dadwerî ya kurdî-inglîzî amade kiriye. Niha ew li ser ferhengokek soranî-kurmancî dixebite.
Kovara Mehname li ser înternetê, 1999-2004
Husein Muhammed ji salan 1999ê ve sernivîserê Kovara Mehname ye. Ji bilî Mehnameyê, ew di heman demê de li ser gelek projeyên çandeyî, wêjeyî û zimannasî dixebite.
Wîkîferheng
H. Muhammed yek ji çalaktirîn avakerê Wîkîferhengê ye ku yekem ferhenga kurmancî - kurmancî ya berdest e. Ferhenga din ya ku Husein Muhammed amade dike ferhengek soranî - kurmancî ye ku ta niha ji tîpa A ta ya P hazir e.
Ferhengsazî
Yek ji xebatên wî yên giring jî amadekirina rêzimanek hevbeş ya kurmancî - soranî ye wek pêşniyar bo danîna bingehekî bo zimanek yekgirtî yê kurdî.
Werger
Husein Muhammed bi berdewamî klasîkên cîhanî li zimanê kurdî werdigerîne.
Kovara Kanîzar, 2015-2018
Kanîzar kovareke zimanî û zimannasiyê bû. Nivîskarên kovarê hem lêkolînên zanistî yên li ser zimanê kurdî û zimannasiya giştî bi kurdî belav kirin û hem jî dîtin û nêrînên kurttir li ser awayê rastnivîsîna kurdî weşandin. Gelek gotarên zimannasiyê yên Husein Muhammed tê de hatine weşandin.
Li gorî nivîskarên redaksyona kovarê armanca wan ev bû: "Armanca kovara me ne tenê zimannasên gihiştî û pîşedar in lê hemû bikaranînerên zimanê kurdî ne: nivîskar, rojnamevan, xwandekarên zimanê kurdî, xwandevanên berhemên kurdî û hwd. Mijara Kanîzarê ziman û zimannasî ye lê sîngê me vekirî û berê me li dûr e: em ê lêkolînên zimannasî belav bikin lê em ê herwiha xwandevanên xwe bigihîn devok û zaravayên cuda, em ê wan ji berhemên hêjayî yên bi kurdî yan li ser kurdî nivîsandî agadar bikin."
Bloga zimannas.wordpress.com, 2015-2020
Bloga Husein Muhammed a bi navê "Zimannas" ji sala 2015an pê de berdewam e.
Silo Qiz
Silo Qiz, Sılo Qıc dengbêjekî navdar ê Dêrsimê bû û yek ji şahidên dawî yên Komkujiya Dêrsimê (1937-1938) jî bû.
Silo Qiz ê 104 salî di 14ê kanûna pêşîn a 2019an de li Mamekiyê çû ber dilovaniya xwedê û li gundê xwe Millî hate veşartin.
Zuhdi Al-Dahoodi
Zuhdî Dawûdî, Zuhdi Al-Dahoodi (jdb. li Tûz Xûrmatû) dîroknas û nivîskarekî kurd e.
Mamosteyê dibistana seretayî bûye. Bala xwe berdaye ser nivîsandinê û di nava mihalefeta çepgir de cih girtiye. Li Îraqê hatiye girtin. Li zanîngeha Leipzigê perwerdeya xwe sala 1976ê bidawî kiriye.
Di nava salên 1976 heya 1979 li zanîngeha Mûsilê xebitiye. Ji sazûmaniya Sedam Huseyn reviyayê, li Lîbyayê maye. Bi têkçûyîna Saddam ve vedigere Kurdistanê, Kerkûkê. Niha li Almanya, Leipzigê dijî. Karê nivîskarî, wergervaniyê dike.
Bokra
Bokra meclîsa sendîkayê ye li herêma paytexta Îslamabadê ya Pakistanê.
Çello
Çello an jî Celo gundekî ku bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.
Sedsala 3an b.z.
3emîn sedsala b.z. ango sedsala 3an berî zayînê di 1ê kanûna paşîn 300 b.z. dest pê dike û 31ê kanûna pêşîn 201 b.z.ê jî xelas dibe.
Nezrava jor
Nezrava jor, gundekî navçeya Ebex a Wanê ye.
Benefşe Dirq
Benefşe Dirq, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Rast
Rast, anku aliyê rastê, dijbera aliyê çepê ye.
Çavkanî
Kategorî:
Amt Gransee und Gemeinden
Gransee und Gemeinden şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Oberhavel li Brandenburg, Almanyayê ye.
Tipîk
Tipîk gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 9 kes (3 malbat) bûn.
Zelike
Zelike, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Pelkereş
Pelkereş, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Çep
Çep, anku aliyê çepê, dijbera aliyê rastê ye.
Zoncik
Zoncik, gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.
Tessin
Tessin tê çend maneyan:
Cemîlê Horo
Cemîl Horo (jdb. 10ê adarê, 1934 Serîncek, Efrîn - m. 19ê îlonê, 1989) dengbêjekî kurd e.
Jiyan
Carekê rojhilatnasekî li sêr Kurdan gotiye:  Her Kurdek dengbêjek e . Lê her dengbêjek nikare hêsr bibe û pelên dara zêtûnê biweşîne. Cemîlê Horo yek ji wan dengbêjan e ku dikare pelê dara zeytûnê biweşîne.
Cemîl Horo hunermendê Kurd ji herêma Efrînê, yek e ji wanên ku kezebê, ji qîra di riwê  feleka bê ol  de, rêş kirine. Heya roja ku wî, bi mirineke zêr, ji nav me barkir jî, banga wî ew bû ku  gulê wî ji bin mîlê rêş derînin  û her ku ewê di ber goristana Henên rê dibore, dengê wî di kûraniya gorê de dibhîze û jê dixweze ku  mîlê rêş ji sêr rakin . Lê ka em rê bidin jiyana wî û bihêlin bila ew ji me re biaxavî.
Kurtejîna Hunermend
CEMÎL HORO