cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hîkayeyê Koyê Bîngolî
derhaqê kitabîdê nuşteykey Roşan Lezgînî
“Gulserene sifre kerd berz, Zeynebe ardî kolî eştî bi soba, çay na bi soba ser. Reyna bîye girma-girma soba. Girmayîşê soba, gujayîşê vayî de kewte têmiya. Her kes anciya bi cayê xo. Pîşta xo azna ra balîşnayan. Ap Heyderî şiya tabaqa tutinî vete arde ke cixara bipîşo, Adilî dest eşt ra cebe eşligê xo bîdlîse vete dergê bi Apî kerde. Mukeremî kî bîtlîse ra fişte ta. Şope de oda wertê dumanî de bîye vindî. Ap Heyderî ke rind ca da bi xo maliman zana ke mûcxulîye kewena kar. Radyoye yakerdeye bîye. Haybûrê Radyoya Erîvanî bîye kurmanckî deyîrî vatêne. Vengê dengbêjan, tukê serê însanî kerdêne gij û zereyê însanî sey vewra wisarî helenayne.” (r. 63-64)
Dinyaya edebîyatê Denizî, mekanê bîyîşan derûdorê Koyê Bîngolî, Koyê Şerefdînî yê; dewa Uskira, Civarka, Canesera; Dereyê Sorbelaxî, Girê Boxayî bi deşte û zozananê xo, bi kend û kendalanê xo, bi mal û pes û birrê xo, bi qereqol û mekteb û bereqayê rijyayeyî ke erdlerzê şeşt û şeşî ra mendê. Heme hîkayan de nê mekanî yenê verê çimê merdimî. Û îllahîm zî vewre, vewra welatê Serhedî; vayo ke hêç beno, tozike, puk, pukeleke, şemlûlikê qeşayî ke daran ra, sîvirnekan ra sey şimşêran aliqîyayê. Dima ra, eke vewre deştan ra ver bi koyan anciya, êdî wisaran senî deştî her yew sey xalîyêka rengine cêrê koyan de bi çayîr û çîmen, bi gul û çîçegan xo xemelnenê. Awa ke sipî-sipî, sey şitî sêneyê koyan ra, belekanê vewre ra cor de neselîyêna yena war, senî mîyanê nê xaliyan ra, binê valêran û sûredaran ra, vengê qulingan reyde bi xuşexuş herikêna…
Ziwanê Denizî, romanê Kilama Pepûgî de saf ziwanê mintiqaya ey bi. La Hîkayeyê Koyî Bîngolî de bergeyê xo bineyna kerdo hîra. Hem hetê çekuyan ra hem zî hetê formê nuştişî ra, aseno ke pirênê xo dirrnayo. Herçiqas zaf xeyret kerdo ke hetê şuxulnayîşê ziwanî ra xo hetê standardîye ser bido zî, mi gore hema pirênê ziwanê mintiqaya xo ke êdî dirrnayo, tam ci ra nêxelisîyayo. Ver bi xelasîye ser şino. Bêguman edebîyat tena form û qiseykerdişê mesela nîyo. Edebîyat, bi giranîye, biedebkerdiş û krîstalîzekerdişê ziwanî yo. Nê hetî ra, madeyê ey hîra yo; weçînitiş û sefênayîş Hîkayeyê Koyê Bîngolî de bala ey ra bineyke dûrî yê.
Edebîyatê Denizî de dej û mîzah têmiyan de yê. Seke wisarî gama ke vewre dest pêkena vilişêna, sîyayîye vejêna meydan, derûdor de, mîyanê belekanê vewre de çayîr û çîmen, gul û gulbizêkî ver kenê ci zergûn benê. Keweyî, sîyayî û sipîyî têmiyan de asenê, bi no qayde, her hîkaye de hema vajêne ke her qiseykerdiş de gama ke jan, dej, êş û elem, bêçareyî û cehaletiya şarê ma nawneno, hetêk ra zî bi hawayêko tebîî, zaf asan, mîzahî sey derûyê nê dejê xorînî, sey yew şerbetî pêşkêş keno. Gama ke merdim xorîniya zerriya xo de dejî hîs keno, bêhemdê merdimî, xovero, hetêk ra zî lewê merdimî peşmiryênê. Têmiyan de mundiş yan zî nawitişê dej û mîzahî, esas yew xasîyetê edebîyatê şarê bindestî yo. Dej, jan, êş û elem, bêçareyî, perîşanî benê parçeyê cuyê miletê bindestî; kewnê mîyanê nan û qatixê bindestan, benê werd û pêwerd, benê pirên û ro beşna înan pêşîyênê. Mîyanê na psîkolojiya perîşane de mîzah xovero sey daruyê nê halî zuhûr keno. Mîzahê şarê bindestî qûtê xo dejî ra gêno, janî ra beno weye. Mîzahê bindestan îronîk o. Çimeyê mîzahê edebîyatê Denizî zî dejê bindestîye yo. Mîzahê ey îronîk o. Gama ke merdim mîzahê edebîyatê Denizî wedaro û biewnîyo binê ey ra, seke merdim çikoleyê serê yew birîne biqeşerno, bo no qayde, bin de birînêka bêemane xo nawnena bi merdimî.
Yew cayê hîkayeya “Dara Sosyalîzme” de lehenganê xo wina dano qiseykerdiş:
“- Apo ti zana Sosyalîzm çik o, çi taba yo? Ma ci ra havile vînenîme ya nê?
Ristemî ke mezanitêne zaf ayib bîyayêne. Na herdîşa xo axirî verê tîje de nêkerdîbî sipe. Xo ard berd axirî va:
- Gele domana, mi namê ey heşno. Heşno lê nika nêno ra mi vîrî ke çik o. Beno ke yew pîyayo sey Xizirî yo. Tenge de reseno aliya mordemî ya kî beno ke xanedanê sey Lenînê Ûsivî bo. Çimke namê hûrdmîna her tim piya vêrêne.
Xortî uca ra vaştî ra şîyayî hetê Ap Ûsikî. Nafa kî Ap Ûsikî ra persayî, Ap tayê fikiriya û va:
- Nero şima Ristemî ra pers nêkerd?
- Ma pers kerd.
- Ma se vano?
- Vano pîyayê ro.
Ap huya, ver de amaye û pey de şiya. Çi xeber amaye bi verê fekî tek bi tek Ap Ristemî ra mardî. Bado kî:
- Ciyê mi de herdîşe bo!
Va.
-Xo ra nişermayîno wa herdîşa xo ra bişermayîyo.
Xo da are, mînderî ser a cayê xo viraşt û ver kerd ci û va:
- Çi pîyayê ro lo! Dare ra, dara cennetî ya. Wertê birra de bena kewe lê kes hênî rehet raştê ci nibeno. A henî her tim kewe manena. Zimistanî pela nirişnena. Menda ra dara merxe lê aye ra daha derg a, daha girs a.” (r. 68)
Edebîyatê Denizî de lehengî heme rastkên ê. Bîyayîşî, qiseykerdişê lehengan, heme rastikên ê. Seke merdim kitab nêwaneno la ha yew goşe de ronişte yo û rasterast temaşeyê înan keno. Zafê reyan zî merdim xo rê binê zimbêlan ra huyeno ke qet hayiya kesî, heta ke hayiya merdimî bi xo zî ci ra nêbena.
Dalberg-Wendelstorf
Dalberg-Wendelstorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Hîkayeyê Koyê Bîngolî
derhaqê kitabîdê nuşteykey Roşan Lezgînî
Eke bi kilmîye debîyatê ma de cayê Deniz Gündüzî û rolê ey mi ra bipersî, ez bi rehetî vana ke, edebîyatê tirkî de cayê Yaşar Kemalî û rolê ey çi yo, yê Deniz Gündüzî zî o yo. Çunke qiseykerdişê edebîyatê Denizî, hawayê şuxulnayîşê ziwanî, heta bi mekanî zî, belê, zaf hetan ra edebîyatê ey maneno edebîyatê Yaşar Kemalî.
Nasnameya kitabî
Gündüz Deniz, Hîkayeyê Koyê Bîngolî, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2004, 138 rîpel, [ISBN 975-98-773-6-8]
Dizberan, Elbak
Dizberan, gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.
Dizberan
Dizberan, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.
Kurdên Libnanê
Kurdên Libnanê komeke diyasporaya kurdan li rojhilata navîn in. li berê salê 1985 li Libnan'ê Kurdên hejmara wî derbare pêşbînîyen 75.000 herwiha 100.000 navbera kes bûn. Îroj, li ser Beyrût bîhezarên Kurdên hene.
Dîroka wî Kurdên Libnan
Herî Libananî Kurdên li salên dawî ji Libnan rê hatin, dîsa jî, Libnan ji alî binemale Eyyûbi Kurd birêvebirin bû dem dema. Civakî Kurd Libnan, heta sedalê 12. dirêjbûn.
Rewş Kû Vêgavê
Bihevra salê 2012, kû li Libnanê hemû Kurdên kêmzêde %40' wî tune hevwelatî Libnan.
Şêx Şehwelî
Sehveli, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Dihê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Darên çiyayên Kurdistanê
Darên çiyayên Kurdistanê
Zax
Zax (bi tirkî: Kargalı), gundekî bi ser navçeya Mehmûdîya Wanê ve ye. .
Roerdalen
Roerdalen, şaredariyeke bi ser parêzgeha Limburga Holendayê ye.
Sîroz
Sîroz (bi grekî: κίρρωσις, kírrosis) yek ji nexweşiyên kezebê ye.
Teşhîs û pêşketina nexweşiyê piştî nirxên laboratûarê gengaz e. Lewra sîmptomên wê gelek tevlîhev in. Mirov bêî bijîşk nikare bêje ka sîroz bi min re heye yan na.
Esther Rolle
Esther Rolle ( jdb. 8ê çiriya paşîn 1920 in Pompano Beach, Florîda); ( m. 17ê çiriya paşîn 1998 in Culver City, Kalîforniya) lîstikvaneke amerîkan bû.
Torik
Torik, gundekî ser navçeya Sêrtê Dihê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Rewandiz
Rewandiz, navçeyeke Herêma Kurdistanê ye û yek ji navçeyên parêzgeha Hewlêrê ye ku nêzîkî sînorên Rojhilata Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê ye û 10 kîlomêtre li rojhilata Şelala Bêxalê ye. Navçe 123 kîlomêtre dûrî Hewlêrê ye û bi zincîre çiyayên Zagrosê hatiye dorpêçkirin ku li başûr Çiyayê Korek, li bakur Çiyayê Hindren, li rojava Çiyayê Zozikê û li rojhilat Çiyayê Bradostê heye.
Etîmolojî
Navê Rewandiz ji navê eşîra kurdên rewandizî (rewadiya) ye ku Selahedînê Eyûbî ji vî eşîrê bû.
Dîrok
Di serdema Împeratoriya Asûriya Nû de, ji sedsalên 10an heta sedsala 7an a berî zayînê, ev herêm li ser rêya bazirganiyê ya Nînewayê bû.
Navçe piştî şerê Çaldiranê di sala 1514an de ket bin desthilatdariya Mîrnişînên Bradostê û piştre heta sala 1836an ketiye bin desthilatdariya Mîrnişînên Soran.
Di sala 1915an de di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de navçe ji aliyê rûs û asuriyan û ermenî ve hate dagirkirin û Komkujiya Rewandizê. Gelê navçeyê ji aliyê artêşa Rûs û çekdarên Asûrî yên hevalbend ve hatin qetilkirin ku piştî kozakên Nikolay Baratov bajar ji nû ve hate sitandin, tenê ji sedî 20ê nifûsa kurdan karibûn ji komkujiyan xilas bibin. Di sala 1922an heta dawiya salê ku ji navçeyê hatine derxistin bajar ji aliyê Tirkan ve hatibû dagirkirin. Leşkerê îngilîz di 22ê nîsana 1923an de bajar bidestxistin. Jiber ku hêzên îngilîzî di wê baweriyê de bûn ku ger ew derkevin dê leşkerên tirk vegerin, îngîlîzan biryar da ku li cihê xwe bimînin û li benda hatina komîsyonek taybetî ji bo sererastkirina sînorê di navbera Tirkiye û Iraqê de bin.
Di navbera salên 1928 û 1932an de îngilîzan rêyeke stratejîk ji Hewlêrê, ji Rewandizê, heta sînorê Îranê li nêzîkî Pîranşara îro ava kirin. Çêkirina rê ji hêla endezyarê Zelanda Nû A.M. Hamilton ve hatibû birêve kirin.
Geştiyarî
A.M. Hamilton vedibêje ku Geliyê Rewandizê geliya herî xweş a Asyayê ye. Pank Tourist Resort ku di sala 2007an de hatiye vekirin, ew yekem havîngeh e li Iraqê û li Başûrê Kurdistanê hatiye vekirin. Di heman demê de otêlek pêncstêrk, xwaringeh, hewz, sauna, kortên tenîsê, qada danîna helîkopterê û qadên golf yên biçûk jî hene. Çiyayê Korekê yek ji wan 10 cihên herî baş ên serdanê yên li Herêma Kurdistanê ye ku bi dirêjahiya 4 kîlomêtre xeta teleferîkê heye ku ji stasyona wê ya Bêxalê heta Çiyayê Korekê dirêj dibe. Havîngeh, havîngehek havînê ye ku dema ku tevahiya herêmê di bin germên bilind de gerim dibin, jîngehên sar peyda dike. Di zivistanan de, herêm vediguhere Navenda (kaşok) dadanê.
Şeqlawe
Şeqlawe (bi tîpguhêziya ji alfabeya erebî: Shaqlawa) bajarekî Başûrê Kurdistanê ye û weke bajarekî geşt û guzarê tê naskirin û bi biharên xwe bi nav û deng e.
Mezra Began
Mezra Began, gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.
Kitêbxaneya Kurdî
Kitêbxaneya Kurdî pirtûkxaneyeke kurdan li Swêdê ye ku di 1997an de ji aliyê Nedim Dağdeviren ve hate danîn.
Kitêbxaneya Kurdî ku di 10ê çiriya pêşîn a sala 1997an de ji aliyê Wezîra Çandeyê ya Swêdê Marita Ulvskog ve hate vekirin, di sibata 1996an de bi piştgiriya weqfa dewletê bi navê Stiftelsen Framtidens Kultur (Weqfa Çandeya Pêşerojê) dest bi xebata xwe ya damezrandinê kir.
Travestîtîzm
Travestîtîzm (ji gotinên latînî trans: derbasbûn; vestire: kinc li xwe kirin) ji kesên ku kincên cinsiyeta din li xwe dikin re tê gotin. Bi vî awayî ew kes dixwaze nasnameya xwe ya cinsî dixwaze bide zanîn. Travestîtîzm ehleqeya xwe bi sînordarkirina pozîsyona seksuel re tine ye, lewra him travestiyên heteroseksuel him jî yên homoseksuel hene.
Simpelveld
Simpelveld, şaredariyeke bi ser parêzgeha Limburga Holendayê ye.
Travestîtîzm
Binavkirin
Gotina travestîtizmê di sala 1910an de cara ewil ji aliyê Magnus Hirschfeld hatiye bikaranîn. Ev gotin hemî jin û mêrên ku, ji kîjan sedeman dibe bila bibe, bi awayeke dilkirî kincên cinsiyeta hember li xwe dikin alaz dike.
Baluka
Baluka, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Dihê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Naussac, Aveyron
Naussac, Aveyron, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Tirkeşkanî Gewre
Tirkeşkanî Gewre, gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Gottesgabe
Gottesgabe şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Isxasa
Isxasa, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Dihê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Grambow
Grambow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Sittard-Geleen
Sittard-Geleen, şaredariyeke bi ser parêzgeha Limburga Holendayê ye.
Collegno
Collegno, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye. Komûna Collegno 9 km li rojavayê bajarê Torînoyê hatiye avakirin.
Kehniya Biyê
Kehniya Biyê (1946: Kanibiyi), gundekî navçeya Diha Sêrtê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin. Di Dêruya Kureşan de ye.
Ejdehmarên axê Cîhana Kevn
Ejdehmarên axê Cîhanê Kevn (Erycinae), binefamîleyek e ejdehmarên bêjehrî li Ewropa, Asyayê biçûk (Tirkî), Afrîka, Erebistan, Hind, Srî Lanka, û rojavaya Amerîka yê Bakur têne dîtin.
Şayes
Laşên van ejdehmaran qelew û stûr in. Dirêjiya ejdehmarê (E. johnii) digihîje 120 cm, lê piraniya ejdehmaran ta 60 cm dirêj dibin.
Reftar
Ejdehmarê axê Cîhanê Kevn pir caran kojeran dixwe, lê carinan qirtîş û çûkan jî dixwe.
Belavbûn
Ejdehmarên axê Cîhanê Kevn li Ewropa, Asyayê biçûk (Tirkî), Afrîka, Erebistan, Hind, Srî Lanka, û rojavaya Amerîka yê Bakur têne dîtin.
Êrîşên terorîstî yên li Norwêcê 2011
Sûcdarê 'parastina Norwêcê li dijî Îslamê' û 'marksîzma çandî' wek sedemên suîkastan bi nav kir. Li gorî parastina wî, wî xwest sosyaldemokratên ku welêt birêve dibin "bi awayeke pir xurt ceza bike", ji ber ku ew berpirsyarên "îthalata mezin a misilmanan bo Norwêcê" ne.
Li gorî yekemîn rapora fermî ya 29ê çiriya paşîn a 2011an sûcdar di dema suîkastê de nexweşiya şîzofreniya paranoîd bû û lewra ne xwediyê hêza jêcudakirinê ya (temyîzê) ye. Di roja 16'e nîsana 2012ê de bi sûcên terorîzm û kuştinê doz li wî hat vekirin.
Tuberkuloz
Tuberkuloz (bi îngilîzî: Tuberculosis, bi kurdî: êşa zirav) nexweşiyeka giran, domdar û mîkrobîk e.
Bakteriya ko di sala 1882'ê da Robert Kochî keşfkiribû Myco bacterium tuberculosis vê nexweşiyê çêdikit. Li Kurdistanê hin caran ji vê nexweşiyê ra "nexweşiya zirav" jî dihêt gotin. Heya destpêka sedsala 20'ê wekî nexweşiyeka bixeter û canstîn bû û heger sawa vê nexweşiyê biketa herêmekê, bi hezaran mirov dikuştin. Ev nexweşî bi vedîtina dermanên antîbiyotîk anko Zîndedij wekî her nexweşiyeka dî ya hewdanî hat çareserkirin. Heta dehsala 80'an li sedsala 20'ê ev nexweşî li Welatên Werarkirî ber bi neman diçû. Lê serhildana nexweşiya Konîşana Nemana Êmnahiyê ya Vegirtî (KNÊV) anko AIDS bû sedema serjinûve belavb,na vç nexweşiyê li wan welatan û li hemî cîhanê. Mixabin ji ber xizaniyê hêşta li Kurdistanê belav e.
Koda tuberkulozê
Nexweşî serî de di pişikan de peyda dibe û bi riya xwînê hêdî hêdî di organîzmayê de belavdibe. Pişika mirov dirizîne. Nexweşî sawê dike û bilez belav dibe. Bi navê Bovis cureyekê wê di sîstema xwarinê de cihdigire. Hin cureyên din ên ku di ajalan de derdikevin jî hene. Derman û çareya vê nexweşiyê heye. Divê mirov di zaroktiyê de derziyên xwe bo parastinê birêkupêk bike. Gorî biryara bijîşk derman û parastinên xwe bike. Pirranî 6 mehan didome, dermangirtina vê nexweşiyê.
Hin sîmptomên vê nexweşiyê
Kesên ku ajalan xwedî dikin, şîrê nekelandî vedixwin, dermanên li dijî bayê (romatîzma) bi kar tînin, li nêzîkî wê bi kesî re tuberkuloz heye û sîmptomên nexweşiyê pê re hene divê biçe cem bijîşk.
Tuberkuloz ji ber ku laş bi qels dixîne, heger di heman demê de nexweşiyeke din jî li mirov peyda bibe xetere pirr zêde dibe. Bi taybetî HIV.
Bilind Salih
Bilind Salih, li Ewropayê wekî Blend Saleh jî tê nasîn (jdb. 21ê îlonê 1978, Başûrê Kurdistanê) stranbêjekî kurd e. Popbêj (popvan) e.
Di 6 saliya xwe de dest bi xebata muzîkê dike. Li Hewlêrê diçe dibistanê. Bi zaraveyê kurmanciya Behdînanî distrê. Di TV ya herêmî ya Kerkûkê de distrê, bi enstrûmana xwe ji Tehsîn Taha re sazbendiyê dike. Sala 1991ê bi tevî malbata xwe diçe Swêdê, li wir dibin penaber. Di zanîngeha Uppsalayê de perwerdeya dermanzaniyê dibîne. Di orkestrayên kurd û swêdiyan de cih digire.
15ê adara 2002an de albûma xwe ya pêşîn a bi navê Bêrîvan dertîne. Di sala 2005an de duyem albûma bi navê Lê Canê diderxe. Di albûma duyem de bi zaraveyê soranî jî distrê.
Komgirava Malezyayê
Komgirava Malezyayê, Arxîpela Malezyayê, Komgirava Îndonezyayê an jî Arxipela Îndonezyayê komgiraveke nevbara başûrê rojhelata Asya û Awistralya de ye. Ew Okyanûsa Hindê û Okyanûsa Mezin li hev vediqetîne. Bi 200.000 giravan ew komgirava herî mezin a cîhanê ye. Li ser wan giravan Îndonezya, Filîpîn, Sîngapûr, Brûney, Malezya bi navçeya Sarawak û Sabah Labuan ve, Tîmora Rojhilat, Papûa Gîneya Nû heye. Lê, gorî hinan Papûa Gîneya Nû li ser Asya ne li ser parzemîna Awistralya tê hejmartin.
Ji bo ew komgirava gelek mezin e û gelek komgirav li ser hene, hin giravên nav hev de kom bûn mirov dikane yek bi yek komgiravan cihê bihasî ne. Wek:
Bi tunî du milyon km² rûerdê arşîpelê ye û li ser dor 300 milyon kes dijî ye. Giravên herî mezin ên li komgiravê Nû Gîne (hundirîna gumanbara), Brûney û Sumatra ne. Girava herî pir kes li dijî Cava ye.
Ji bo komgiravê li dor ekvatora siruştê li wir tropîkal e.
Komgiravê bi piranî epê dem bin dagirkirina Holendayê de bû.
Seydayê Keleş
Seydayê Keleş (jdb. 1930 − m. 2007) helbestvanekî kurd bû.
Kurtejiyana Seydayê Keleş
Seydayê Keleş ango bi navê xwe yê din Hesen Muhemmed an Mele Hisênê Bizgûrî yan Keleşê Bextreş' di sala 1930î de li gundê Bizgûra Mêrdînê ji dayik bûye. Di 6 saliya temenê xwe de bav û diya wî diçin ber dilovaniya Xwedê, ji feqîrtî diçe Binxetê. Li Binxetê, di temenê 10 salî de, dest bi xwendina dînî kiriye, ew berê xwe dide gundê Xalitê û ew wî dibin cem seydayê Mele Ebdulrezaq. Cihên xwendina wî ew bûn: Xalit, Girgod, Tilerbîtê Jêrîn, Tilerbîtê Jorîn, Qotikê, Girdêwan, Girbawî, Xizna û Tilmeirûf ...
Di sala 1945an de, dest bi karê welatparêzî û xwendina kurdî kiriye û dan û standinên wî bi rewşenbîrên wê hingê re çêdibin wek Cegerxwîn, Qedrî Can, Mele Ehmedê Namî û Seydayê Tîrêj û bi wan re dest bi hunandina helbestê dike
Ji ber ku wî ji biçûkaniyê ve, gelek zilm û zor dîtibû û gelek cûreyên kar û xebatê ji bo bidestxistina pariyê nanê xwe û zarokên xwe kiribûn; ji cotkariyê, şivantiyê, palayiyê û avakirina xaniyan, ji ber van yekan, piraniya ristên wî bi dijwarî û xurtî êrîşî zordestiyê, sitemkariyê û bindestiyê dike, û li dor rewşa gel û welatê xwe bi xurtî sekiniye; ji serketinên welatiyên xwe re lîlandiye û ji têkçûnan re hawar kiriye.
Seydayê Keleş xwedî 8 dîwanên helbesta ye. Wî herweha di çapemeniya kurdî de komek ji meqalên wêjeyî nivîsandine.
Yên destnivîs
Seydayê Keleş piştî nexweşiyeke dirêj di 18ê hezîranê di 77 saliya xwe de li mala xwe ya li Qamişloyê çû ser dilovaniya xwe û li Qamişloyê li goristana Qudûr Beg hate veşartin.
Keleş di nav helbestvanên Başûrê Rojavaya Kurdistanê de yek ji helbestvanên naskirî bû. Wî di 19ê kanûna pêşîn a sala 2002yan de yekemîn Xelata Seydayê Cegerxwîn stand. Di sala 2001ê de wî xelata Mîhrîcana Helbesta Kurdî li Sûriyê ya nehemîn stand.
Seydayê Keleş herweha di nav siyaseta kurdî de çalak bû. Vê dawiyê ew bûbû endamê Komîteya Navendî ya Partiya Demoqrat a Pêşverû ya Kurd li Suriyê.
Tîmora Rojhilat
Komara Demokratîk a Tîmora-Leste, an jî Tîmora Rojhilat, welatekî li başûr rojhilatî Asya ji giravan pêk hatî ye. Navê dewletê bi fermî Timor Loro Sa'e tê nav kirin, ew tê mane "welatê Tîmora roj lê dibe ava". Bi portûgalî Tîmor-Leste jî tê maneya "rojhilat-rojhilat". Bi îndonezî timur rojhilat e, bi portûgalî leste jî wek wê dîsa rojhilat e.
Erdnîgarî
Girava Timor di Komgirava Malezyayê de û li ser Giravên Sûnda Biçûk de ye. Li bakur rojavayê giravê Timor Derya Sawu, li bakur Derya Banda, li Başûr jî nevbara Awistralya û Tîmor de Derya Tîmor he ye. Tîmora Rojhilat li ser nîva rojhilatê giravê de ye.
Tîmora Rojhilat di sedsala 16'an de kolonîya Portûgalê bû û epê dem Tîmora Portûgalê dihat zanîn. Di 1975'an de Îndonezya dagir kir. Di 1999'an de UN pişt girt şunda Îndonezya jê gerî û di 20'ê gulanê, 2002'an de serxwebûna xwe dest xwe xist.
Dîrok
Ew tê bawer kirin ku Tîmor bi Komgirava Malezyayê va 40.000 selan ber îroj jiyanî bû. Dema Kolonîyan de portûgaliyan di sedsala 16'an de Tîmor kire koloniya xwe. Dema Şerê Cîhanî yê duyem de Holenda û Awistralyan ew dera dagirkirin jî li Şerê şunda portûgaliyan şinda saxa Tîmorê dest xwe xist. Di 1974'an de portûgaliyan dest bi vekêşandina giravê kir, di 28'ê sermaweza 1975'an de jî temam kir.
Bi piştgirtiya Amerîkayê, ji bo Tîmor nê kava bandêriya komunîst Çînê, Îndonezya di 7'ê berfanbera 1975'an de êrîşa Tîmorê kir. Di pûşperê 1976'an de wekî navçeya Îndonezya bi navê Timor Timur hat dane zanîn. Gerîllayên Tîmora Rojhilat Falintil ji bo serxwebûne di 1975'an de heta 1999'an bi Îndonezya re ceng kir. Dema Îndonezya di Tîmora rojhilat de bû ser 100.000 kesan re mirov hat kuştîn an jî di nexweşî û birçîtiyê de mir.
Paş di 1999'an de Portûgal, Îndonezya û DYA li hev hat şunda di 30'ê gelawêja 1999'an de bi piştgirtiya UN'ê li Tîmorê referandûm bû. Gel ji bo serxwebûnê deng da. Lê ji bo nevbara Îndonezya û gerîllayê Tîmor de ceng dewam dikir dijwarên ji bo aşitiyê ji aliya UN'ê ve hat şandina Tîmora Rojhilat. 20'ê gulana 2002'an de dewlet serxebû û di 27' rezberê de jî bû endama UN'ê.
Gel
Nifûsa Tîmora Rojhilat dora milyonek kes e. Gelê xwe bi gelemperî malayo-polynesiyan ne, lê li Tîmora Rojhilat 15 etnîkên ciyawazî hene. Malayo-Polynesiyanan koma herî mezin bi 100.000 kesî Tetun (Tetum) in. Li wan şunda bi 80.000 î Mambae, bi 63.000 î Tukudede, bi 50.000 î Galolî, Kemak, bi 20.000 Baîkeno tên. Li wan bêtir Melanazî (melanasish) jî bi 50.000 Bunak, bi 30.000 Fataluku, bi 70.000-100.000 Makasae hene.
Li Tîmora Rojhilat bi gelemperî zimanê tetum tê axaftin. Portûgalî jî zimanê fermiya jî encax bi %10'an gel tê axaftin. Li Tetum bêtir ew 15 zimanan din jî, zimanên netewî tê nas kirin; wetar, atoin meto, bekais, bunak, fataluku, galoli, habun, idalaka, kawaimina, kemak, makuva, makalero, makasae, mambai û tokodede.
Ol
Gelê Tîmora Rojhilat bi %95'an gel xiristiyan in. Li wan jî %92'an xwe katolîk, %3'an xwe jî protestan in. Li xiristiyaniyê bêtir misilman (%5), hindû û bûdî jî hêne.
Qerextepe
Qerextepe, gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.
Alukê
Alukê, gundekî bi ser Sêmêla parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.
Hênê
Hênê şaroçka (bajarok-qeza) Amedê ye, dikeve bakurê Amedê. Ji ser riya Licê ve 97 km û ji ser riya Têrkanê ve jî 60 km ji Amedê dûr e. Ji rojhilat ve ji aliyê Licê, rojava ve Pîran, bakur ve Çewlîg û Elezîzê ve tê dorpêç kirin. Şaroçke di nav zincîreçiyayên Torosan de ye. Navenda bajarê Hênê di navbera sê çiyayên paralel de ye. Li navrasteke zirav û dirêj e ku ji Pasûrê û Licê heta Hêne dom dike.
Çiya
Li herêma Hêne çiyayên herî bilind Men (1.507 m), Çîmen (1.553 m) û Dubûrî (1.243 m) ne.
Gund û nehiyeyên Hênê
Ji derî navendê 2 nehiye (Cewzê û Nêriba Axan), 19 gund û 37 gomên (mezrayên) wê hene.
Dîrok
Hêne wek navend û herêm gelek kevn e û dîroka gelek gundên navçê digihe serdema neolotîk. Li herêmê şopên Hûrî û Mîtaniyan gelek dîyar û zelal in. Hûrî û Mîtanî berî mîladê 3000-1500 li herêmê karbidest bûne. Gundê Hûrê navê xwe ji serdema Hûriyan digre. Şikeftên dema Hûriyan niha jî li vê herêmê pir in û berbiçav in. Asurî, Îskitî, Medî, Persî, Mekedonî, Romayî û Bizansî li herêmê hukumranî kirine û li ser gelek xerabe û zinaran hîn jî şopên nivîs û wêneyên wan hene. Herêm demeke dûr û dirêj ketiye destê Nêrbîyan. Ji Nêrbiyan re ”Nayrî” jî gotine. Bi navê Nêrbê hîn jî navên çend gund, çiya û herêm hene. Padîşahê Asûrî Tîglaper herêmên Licê û Hêne dagîr kiriye û dewleta Nêrbiyan hilweşandiye. Tîglatpîleser-l berî Mîladê di navbera salên 1114 - 1104an û Salmanasar-lll jî berî Mîladê di navbera salên 850-830 î de hukimdar bûne. Du nivîsarên ku ji aliyê Tîglatpîleser ve li ser kevirê şikefta Biriqleynê hatine nivîsîn hîn îro jî hene. Li ser zinarên şikeftên Biriqleynê nivîsên padîşahê Asûriyan Tîglaper hîn îro jî hene. Navên heft gundên wê herêmê hîn îro jî bi ”Nêrbê” dest pê dike. Navê çiya û naverastê jî Nêrbê ye.
Hêne, di zaravaye dimilkî de tê wateya kaniyê. Bi qasî ku hatiye tespît kirin ji salên 1800an ve nehiyeya Licê bûye. Hêne di sala 1878an de statûya şaredariyê (belediye) standiye. Di salnameya Diyarbakirê ya 1873an de dinivîse ku li Licê û Hênê du dibistanên ruştiye hatine vekirin. Dokûmenta nivîskî ya herî pêşîn ev e ku Di sala 1875an de midûrê nehiya Hênê Cafer Axa bûye û li Hênê dibistana ruştiye vebûye û midûrê wê Mustafa Efendî bûye.
Di 1958an de Hênê bûye qeza. Ji Hêne re bi tirkî Hani dibêjin.
Li navenda Hêne şeş tax hene. Niha du Hêne hene: Hêneya Nû û Hêneya Kevn. Hêneya Nû piştî erdheja 1975an li navbera Hêneya Kevn û Enqerîsê ji bereqan hatiye avakirin. Niha xelkê mal û avahiyan lê zêde kirine. Navbera Hêne û Enqerîsê hemû bexçe û şînahi ne.
Li gor hejmartina giştî ya sala 2000an şêniya (nifûsa) navendê 10.800 û ya gundan 27.018 ye û hemû navend û gund 27.818 ye. Xelkê navenda Hêne bi zaravayê dimilkî (zazakî) dipeyivin.
Du kaniyên dîrokî û pîroz
Enkebîr li navenda bajarê kevn di navbera Mizgefta Mezin Medresa Xatûniyê de ye. Ev av ji kontara çiyayê Hênê tê. Di heft ciyan de ava wê der tê û dibe hemzeke mezin. Ev hemz berî mîladê di 2.000î de di serdema Hûriyan de hatiye çêkirin. Bi vê avê bexçeyên Hênê tên avdan.
Enqerîs ava bi şîfa ye. Du km ji navêndê dûr e. Ava wê ji nexweşiya zerikê re derman e. Di salê de 10.000-15.000 kes diçin ser ava Enqerîsê. Ava wê li xwe dikin û reşîka wê di laşê xwe didin.
Aborî
Wek tê zanîn li herême aborî û îndustrî zêde bi pêş neketiye. Xelk bi qiştûqal û ajel (ziret û heywan) xwedîkirinê ve mijûl in. Li Herêma Hêne tiştên ku difroşin der, genim, pembû, titûn û mêweyên hişk in. Piştî salên 1990î li herêmên Licê, Hezro û Hênê kanên kevirên mermer derxistin. Mermerên ku li herêma Hênê derdixin dibin fabrîka Licê. Mermerên herî ni kalîte ne û di piyaseya cihane de tên firotin. Niha gelek mirov di van kanên mermeran de dixebitin.
Navdar û naskiriyên Hêne
Ji Hêne kesayetiyên welatparêz ên ku beşdarî şerê Şêx Seîd bû ne û di roja 29ê hezîrana 1925'an de, bi Şêx Seîd re li Amedê hatine bi dar ve kirin ev in:
Bilcûnan
Bilcuna, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Dihê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Hênê
Navdar û naskiriyên Hêne
Hecî Salih Begê Hêneyî bi tenê ne mirovekî leşker û mêrxas bû, her weha mirovekî zana û rewşenbîr bû jî. Wî di nav Kurd Teavûn Cemiyetiyê de cîh girtiye û berpirsê zimanê Kurdî bûye. Xebatên wî li ser ziman Hebûne. Helbestên wî bi çend zarava û zimanî hene. Li ser bîryara dadgeha Îstîklalê Salîh Begê di roja 29ê hezîrana sala 1925'an de, bi Şêx Seîd rê li Amedê li berbanga sibê li Derê Çiyê bi dar ve kirine.
Hesen Hîşyar jî cizayê bi darde kirinê girtiye, lê ji bo ku 17 salî bû ye, cizayê bi dar ve kirinê vegerandine bêdawîyê. Hesen Hîşyarê Serdî di sala 1907 an de, li gundê Serdê hatiye dinê. Jê rê Mele Hesenê Kurdî jî dibêjin. piştre ew li nêzîkê Hênê bi birîndarî dikeve destê leşkerên dewletê û digirin û dibin Amedê. Ji wir jî wî dişînin girtîgeha bajarê Elezîzê. Dadgeha Îsatîklalê ya Elezîzê cizayê berdariyê dide Hesen Hişyar lê ji ber biçûk bûna temenê xwe, 15 sal ciza lê tê birîn û nefî bûnê bajarê Nigdeyê dikin. Hikûmet di sala 1928 an de efûyeke giştî derdixe û Hesen Hişyar vedigere Kurdistanê. Li herêmê gerîlatî dike. Dewlet û çetên herêmê mecal nadin û ew bi koma xwe ve di sala 1933an de derbasî Binxetê dibe. Mele Hesen li Sûriyê dikeve nav rêxistina Xoybûnê. Ji aliyê din ve, ew xwe ji aliyê ziman û çanda kurdî ve jî baş digihîne. Çend nivîsên wî di kovarên wek Hawar, Ronahî û Roja Nû de derketine.Gelek berhemên wî hene, lê heta niha bi tenê pirtûkek wî bi navê  Dîtin û Bîrhatinên Min  çap bû ye.
Çend parlamenterên Hênê:
Fadime Şahin
Fadime Şahin (jdb. 1972 li Narmikan a Erxewanê, Meletî) keça kurd a di operasyoneke şerê psîkolojîk a dûrxistina hikûmeta Necmettin Erbakan (serokwezîrê berê yê tirkperwer-îslamîst) de hatiye bikaranîn e.
Jiyan
Di malbateke xizan de hatiye jiyanê. Bavê wî (Hesen), karker bû û carnan jî xalîçe difirot. Fadîme jî di karên cuda de dixebite, alîkariya bavê xwe dike. Sekreteriyê dike, di fabrikê de dixebite. Fadîme ji zaroktiyê ve bala xwe berdide olê. Baweriya wê bo oldar, îmam, meleyan gelek mezin e. Sedemekê jî ev e ku, Fadîme bikeve vê dafikê.
Roja Navneteweyî ya Zimanê Zikmakî
Roja Navneteweyî ya Zimanê Zikmakî her sal 21ê reşmehê (sibatê) tê pîrozkirin. Ev roj, di 17.11.1999 de ji aliyê UNESCOyê hat pejirandin û bi seremonîyekî hat ragihandin. Ev roj her sal li seranserê cîhanê bi çalakiyên pirrengî tê pîrozkirin. Armancên vê rojê ev in:
Fadime Şahin
Jiyan
Niha marî bûye (zewiciye), zarokên wê hene û bi nasnameya xwe ya nû li bajareke herêma Marmarayê dijî.
Ergenekonê çima Şahin bijart?
Malbata Şahînê jî wekî bi hezaran gundiyên Narmikanê koçber bûbû, li Stembolê dijiya. Niştecihên Narmikanê gelek mêvanperwer, merd in. Li xerîbiyê hevûdu digirin, xwedî li xizanên xwe derdikevin, welatparêz in. Herwiha di meseleya şîrovekirina namûsê de wekî tevahiya kurdan gelek serhişk in, ne bi çavên xirabiyê li xelkê dinêrin, ne jî dihêlin yek viya bike.
Medya û çapemeniyê de amadekariyên cûntayeke leşkerî dihatin kirin. Li ser text Refah Partisi ya Necmettin Erbakan hebû û ew bi nasnameya xwe ya îslamîst, dijberê laîktiyê dihate pêşkêşkirin. Di rastiyê de Erbakan tirkperwer, hezkiriyê artêşê bû. Di siyasetê de newêrek bû. Artêşê bixwestiba dikaribû bi hêsanî hikûmeta wî betal bikin. Lê diviyabû gel amade, gel bihata amadekirin.
Roja Navneteweyî ya Zimanê Zikmakî
Çima 21ê reşmehê (sibatê)?
Di 21ê reşmeha (sibata)1952ê de, di xwepêşandaneka ji bo fermîbûna zimanê zikmakî de polîs 11 kes kuştin. Loma Bengladeşî 21ê reşmehê (sibatê)wek roja şehîdên zimanê xwe bibîrtînin.
Fadime Şahin
Ergenekonê çima Şahin bijart?
Medyayê hin kesayetiyên wekî Müslüm Gündüz, Ali Kalkancı, Seyhan Soylu (bernavk: Sîsî), Ümit Bavbek, Ümit Oğuztan, Prof. Zekeriya Beyaz (Beyaz Hoca) ûêd derxistên pêş, hêd hêdî gel bi bahaneya "laîktî ji dest diçe, şerîet tê" sor dikirin. Fadîme digirî ku destdirêjiya namûsa wê hatiye kirin. Girî û hêstirên wê bo rojan, hefteyan di TVan de tên weşandin. Gel li îslamîstan tê sor kirin, riya cûntayê tê vekirin.
Wekî çawa Rayber, Qaso, Sedat Bucak, Yeşil bikaranibûn, ango di karên xwe yên nebaş de kurd bikaranibûn, îcar jî kurdek pêwîst bû. Ew jî dîtin Fadime Şahin. Fadime Şahin miroveke baş, nefisbiçûk, dilbirehm bûye. Xebatkarên hêzên veşarî yên dewletê, bi gef, xapandin û tirsandinê, ango bi darê zorê wî mecbûrê sîxurî û provokasyonan dikin.
Roja Navneteweyî ya Zimanê Zikmakî
Çima 21ê reşmehê (sibatê)?
Bengladeş heta sala 1971ê mêtingeha Pakîstanê bû. Hema hema hemî bengladeşî bi bengalî dipeyivîn, lê dîsa jî zimanê wan yê fermî zimanê Pakîstanê, urdû, bû. Bengladeşî ji vê yekê ne razî bûn. Nerazîbûna xwe bi çalakiyên têvel diyar dikirin.
Di 21ê sibata 1952ê de, ji bo ku zimanê bengalî jî li gel zimanê pakîstanê yê fermî,urdu, bibe zimanê fermî, xwendekaran xwepêşandaneka girseyî li dar xist. Polîs êrîş bir ser xwepêşandaran û 11 kes kuştin. Lê bengladeşiyan têkoşîna xwe ya ji bo fermîbûna zimanê xwe yê zikmakî domandin.
Fadime Şahin
Ergenekonê çima Şahin bijart?
Şahin di çalakiya binçavkirina serokê terîqeta Aczmendî Müslüm Gündüz de tê bikaranîn (kanûna pêşîn a 1996ê). Kamerayên kanalên TVê bi alîkariya polîsan dikevin mala Gündüz û ew di ganecaniyê de (sex) tên qefilandin. Kanalên TVê herduyan di kincên xewê de û nîvtazî pêşkêş dikin.
Roja Navneteweyî ya Zimanê Zikmakî
Çima 21ê reşmehê (sibatê)?
Hukumeta Pakistanê neçar ma ku di 1956ê de urdu û bengalî bi hev re li Pakîstanê bike zimanên fermî. 21ê reşmehê (sibatê), di têkoşîna ji bo bikaranîna mafê zimanê zikmakî qonaxeka girîng e. Lewma UNESCoyê ev roj pejirand.
Fadime Şahin
Ergenekonê çima Şahin bijart?
Artêş biserdikeve, cûntaya, derbeya 28ê sibatê 1997ê bi serketin dawî dibe. Erbakan ji serokwezîrê tê dûrxistin. Tirkiye dikeve bin desthilatdariya Ergenekon, kemalîstên radîkal, artêş, JİTEMê.
Bi nasnameyeke nû, li ber xwe dide
Piştî ku karê dewletê pê xilas dibe, bo Fadîmeyê rojên reş jî destpê dike. Bavê wî sala 2007ê di nava xizanî û derdan de jiyana xwe jidest dide. Malbat perîşan dibe. Fadîme nasnameya xwe diguherîne. Ango bi navekî nû dest bi jiyanê dike.
Roja Navneteweyî ya Zimanê Zikmakî
Çima 21ê reşmehê (sibatê)?
Di van salên dawî de kurd jî hêdî hêdî vê rojê pîroz dikin û balê dikşînin ser mafê kurdan yê perwerdeya zimanê zikmakî û perwerdeya bi zimanê zikmakî. TZPê (Tevgera Ziman û Perwerdeya Kurdî) bi daxuyaniyekê agahdarkir ku ewê bi awayekî berfireh vê rojê pîroz bikin.
Rivoli
Rivoli, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye. Rivoli 14 km li rojavayê Torînoyê hatiye avakirin. Jiber vê yekê komûn perçeyek metropola Torînoyê ye.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Nauviale
Nauviale, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Coga henaseyê
Coga henaseyê beşek ji koendama henaseyê ye. Guhaztin û alûgora gazan a li navbera hewa û koendama dilelûleyê, erka wê ya sereke ye.
Hemû xaneyên mirov ji boy çalakiyên xwe, molekula ATPyê wekî çavkaniya enerjiyê bi kar tînin. ATP (Adenozîna sê fosfatî) di xaneyan de ji hilweşandina xurekên wekî, glukoz, glîserol, asîda çewrî, asîda amînî tê bidestxistin. Ji boy hilweşandina xurekan, li gel endamok û enzîman, pêdiviya xaneyê bi molekula oksîjenê jî heye. Hewa 21% oksîjen lixwe digire. Divê ev oksîjena hewayê bigîhije hemû şane û xaneyên laş. Gava xurek bi navbeynkariya oksîjenê tê hilweşandin boy ATPyê, gaza karbona dîoksîd jî wekî madeya paşmayî peyda dibe. Divê karbona dîoksîda nav xaneyan, ji xaneyên kurahiya laş de bê avêtin boy derveyî laş. Ji boy alûgorkirin û guhaztina oksîjen û karbona dîoksîdê koendama henaseyê û koendama dileûleyê bi hev re kar dikin. Coga henaseyê jî beşek ji kondama henaseyê ye. Erka coga henaseyê, guhaztin û alûgorkirina gazan a li navbera hewa û koendama dilelûleyê (bi îngilîzî: cardiovascular system) ye. Lê li gel vî karê, hin erkên din ên coga henaseyê jî heye, evana; germkirin, paqijkirin û şêdarkirina hewayê, dabînkirina bergiriya giştî, peydakirina deng, û bêhn girtin e. Coga henaseyê ji difin û devê mirov dest pê dike hetanî pişikan dirêj dibe, di kotahiya coga henaseyê de sikildanokên hewayê heye.
Pêkhate
Rûyê navî ya coga henaseyê bi rûkeşexaneyan ve dapoşî ye. Di nav rûkeşexaneyan de hin xaneyên derdanî hene, navê van rûkeşexaneyan xaneyên goblet e. Xaneyên goblet lîncemade (bi îngilîzî: mucus) derdide. Ji ber derdana xaneyên gobletê, rûyê rûkeşexane jî bi lîncemade dapoşî ye û rûyê coga henaseyê hertim şêdar e. Rûkeşexaneyên difnekelên, borîhewa û liqeborihewa xaneyên kûlkdar (bi îngilîzî: ciliated cell) lixwe digirin. Qirrik, borîhewa û liqeborîhewa pêkhateyên kirkiragî ne.
Beşên coga henaseyê
Li gor cihên pêkhate û endaman, coga henaseyê dabeş dibe du beşan.
Jorê coga henaseyê
Difinekelên, gewrî û qirrik wekî beşa jorê ya coga henaseyê tê bi navkirin (bi îngilîzî: upper respiratory tract).
Xwarê coga henaseyê
Borîhewa, liqeborîhewa û pişik jî wekî beşa xwarê ya coga henaseyê tê bi navkirin (bi îngilîzî: lower respiratory tract). Pişik, borîkên hewa û sikildanokên hewayê lixwe digire.
Li gor guhaztin û alûgorkirina gazan jî, coga henaseyê dabeşê du beşa dibe.
Devera gihandinê
Devara gihandinê (bi îngilîzî: conducting zone). Di vî beşa coga henaseyê de gazên henaseyê ji difin ber bi pişikan ve, an jî ji pişikan ber bi dev û difin ve tê guhaztin. Difin, gewrî, qirrik, borîhewa, liqeborîhewa û borîkên hewa pêkhateyên devera gîhandinê ne .Oksîjen û karbona dîoksîdê di nav van pêkhateyan de tê gîhandin.
Devera henasedanê
Devere henasedanê (bi îngilîzî: respiratory zone) di vî deverê de raste rast alûgora gazan rû dide. Coga kîsikê sikoldanokê û sikildanokên hewayê beşa devera henasedanê ye.
Cureyên henasedanê
Di laşê mirov de du cure henasedan rû dide, henasedana derve û henasedana navî. Di navbera hewa û xwînê de alûgora gazan wekî henasedana derve tê bi navkirin. Henasedana derve bi navbeynkariya coga henaseyê, di pişikan de rû dide. Di navbera xwîn û xaneyên laş de alûgora gazan jî wekî henasedana navî bi nav dibe. Henasedana navî bi navbeynkariya koendama dilelûleyê pêk tê.
Topxane, Qerehesen
Topxane, gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Zurava
Zurava, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Sêmêl a li parêzgeha Dihokê ye.
Zîniya
Zîniya, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Sêmêl a li parêzgeha Dihokê ye.
Voerendaal
Voerendaal (bi limburgî: Voelender), şaredariyeke bi ser parêzgeha Limburga Holendayê ve ye.
Herînk
Herînk, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Bêngov
Bêngov, gundekî navçeya Diha Sêrtê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin. Di Dêruya Kureşan de ye.
Sarlî (devok)
Sarlî devokeke serzaravaya kurdî ya Hewramî ye. Sarlî ji aliyê Sarliyan ve, komeke Kakayiyan li Hewlêrê û Mûsilê, tê axavtin.
Xirşiniya
Xirşiniya, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Sêmêl a li parêzgeha Dihokê ye.
Şilêr
Şilêr an guldexûn an jî gulnxwîn (bi latînî, Fritillaria kurdica) yek ji kulîlkên Kurdistanê ye. Ev kulîlk li çola Colemêrgê diçê. Rengê kulîlkên xwe wek sor e û kulîkên xwe berjêr dinêrin.
Garisan
Çend peyvên bi vî navî hene:
Daran
Daran, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Dihê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Diriskê
Diriskê, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Dihê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Puccinia graminis
Puccinia graminis yek ji kuvê zengê ye.
Xindik
Xindik, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Sêmêl a li parêzgeha Dihokê ye.
Ehmedawa Qaşqagoz
Ehmedawa Qaşqagoz gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 52 kes (11 malbat) bûn.
Mendelî (bajarok)
Mendelî ( û bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Mandali), nahiye û bajarokekî bi ser navçeya Mendelî ya parêzgeha Diyala (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Menenjît
Menenjît (bi latînî: Meningitis) yek ji nexweşiyên mîkrobîk e. Trawmayên qaqotê serî, hin cureyên nexweşiyên guh dikare bibe sedemê mîkrobgirtina vê nexweşiyê. Bi taybetî li cem zarokan bixetere ye.
Hin sîmptomên sereke
Nexweşî gorî prognoza xwe bi hêsan an dijwar tê tedawîkirin. Hin cureyên menenjîtê hene.
Lübstorf
Lübstorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Uromyces
Uromyces cureyekî kuvan ê ku zengê çêdike.
Milan, Dih
Milan, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Dihê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Xirab Kulkî
Xirab Kulkî, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Sêmêl a li parêzgeha Dihokê ye.
Vailly, Aube
Vailly, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Lützow, Almanya
Lützow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Erbet Serû
Erbet Serû gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Bîcar
Bîcar, navê yek ji bajarên li parêzgeha Kurdistanê ye, bi ser Rojhilatê Kurdistanê (Îran) ve. Gelê Bîcarê bi zaravayê gerrusî yê zimanê kurdî diaxêvin.
Xaşemir
Xaşemir, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Sêmêl a li parêzgeha Dihokê ye.
Xilxês
Xilxês, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
UTC-8
UTC-8 yek Beşên Demjimêrê ye. Pacific Standard Time(PST) an jî Pacific Time tê nav kirin. Bi biharî hin deran ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC-7 dibin û Pacific Daylight Time(PDT) tê nav kirin. Li ew dernan tê bikaranin;
Cibirî
Her çiqas ev nav wek navê eşîra Xalîd Begê Cibirî tê zanîn jî, ev ne raste. Ji ber ku ev nav navê eşîrekî nîne û navê çend eşîran e.
Hinek eşîrên kurd ên navçeya Kanîreş, Gimgim û Xinûs ê (hin ji wan eşîran Bilikî, Mala Sûwar, Memikî, Moxilî, Torinî, Şivilî) ji bo alozî û nakokiyên nav xwe bidin alîkî di bin rêberiya Xalit Begê Cibirî de tên cem hev û bi hev re têkiliyen baş çê dikin. Mirov dikare wek federasyona çend eşîran bi nav bike. Ji xwe ev nav ji peyva cebirî tê û wateya wî kewandina an jî çêkirina tiştek şikestî ye.
Tobizawa
Tobizawa, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Sêmêl a li parêzgeha Dihokê ye.
Emtê
Emtê (1946: Emti, dû re bi romî navê Gönülaldı lê kirine), gundekî navçeya Diha Sêrtê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Şîşil
Şîşil, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Dihê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Robert Koch
Heinrich Hermann Robert Koch (jdb. li Clausthal; m.  li Baden-Baden) yek ji mîkrobiyolog û navdarên bijîşkiyê ye Alman e ku bi keşfkirinên xwe yên bakteriyên nû tê naskirin.
Cara pêşîn Koch bakteriya ku sedemê tûberkûlozêye keşfdike. Di sala 1905î de ji ber xebatên xwe xelata Nobelê werdigire.
Val-d'Auzon
Val-d'Auzon, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Tilxişa Jêrî
Tilxişa Jêrî, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Sêmêl a li parêzgeha Dihokê ye.
Hip-hop
Çend wateyên Hip-Hopê hene.
Mîrektiya Erdelan
Mîrgeha Erdelanê (1169-1867), bi teybetî ku navenda wê Rojhilatê Kurdistanê bû, mîrnişîneke kurdan bû ku piştî dewleta Merwaniyan a kurd re ava bû. Mîrgeha Erdelanê destpêka wê ji 1169 tê dest pê kirin û heta sale 1867´an tê. Ev welatê kurdan, piştî welatê Merwaniyan û Eyûbiyan re ku êdî serdestî û serweriya Eyûbiyan li başûr rojavayê Kurdistanê û bakûrê ava dibe û Erdelanî jî, ku li gorî Şerefxanê Bidlîsî ji koka xwe ve digihine Merwaniyan, wê rojhilatê Kurdistanê û başûrê Kurdistanê hemûkî bikine qada serwerî û serdestiya xwe.
Perlin, Almanya
Perlin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Heleyîs
Heleyîs, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.
Tilxiş
Tilxiş, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Sêmêl a li parêzgeha Dihokê ye.
Nêhkê
Nêhkê, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Dihê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
UTC-5
UTC-5 yek Beşên Demjimêrê ye. Eastern Standard Time(EST) tê nav kirin. Bi biharî hin deran(bi * nîşan bûnî) ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC-4 dibin û Eastern Daylight Time(EDT) tê nav kirin. Li ew dernan tê bikaranin;
Erbet Xwarû
Erbet Xwarû gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 144 kes (25 malbat) bûn.
Îron, Norşîn
Îron, bajarokekî ku bi ser navçeya Norşînê ve ye.
Xoşab
Xoşab, gundekî girêdayê Payizava ya bajarê Wanê ye. Piştî guherandina zagonan bajarok gund tê nasîn. 52 km'yan ji dûrî Wanê û 30 km'yan jî Payizavayê ye.
Wateya navê gundê (Xoş-av: xweş av) Ava xweş wekî. Piştî polîtîkayên tirkkirinê navê gundê bizanebûn guherandine tirkî (Güzel-su: xweş-av). Lê ew polîtîka li herêmê û gelek deverên din ên kurd dijîn bi tekoşîna kurdan pûç û vala derket, gelê herêmî û cîhan wê derê bi Kurdî wekî (Xoşab) dinasin.
Aborî
Aboriya bajarokê zêdetirîn li ser mazotfiroşiyê ye. Ji ber ku bajarok nêzî tixubên Îranê ye û li vir Benzîn, Mazot û Xurekan bi erzanî tînin û li vir difiroşin, aboriya xwe dimeşînin. Ji bilî wan karan Çandyarî û Ajaldarî jî li vir nava karan de cihê xwe digire.
Agahiyên bajarokê
Li bajarokê dibistanekî seretayî, dibistanekî birazan û dibistanekî jî amadehiyê heye. Tenduristîxane û PTT jî li vir derê xizmet dike. Têlefonên westar û înternet heye û bajarok li ser rêya Wan û Colemêrgê bi cih bûye. Ji ber wê aboriya bajarokê ji Wanê re pir girînge.
Tengedulip
Tengedulip, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Sêmêl a li parêzgeha Dihokê ye.
Tîkab
Tîkab an jî Tîkantepe, bajarekî li parêzgeha Azerbaycana Rojava ye ku dikeve rojhilatê  Kurdistanêê.
Salehiyê
Salehiyê, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Sêmêl a li parêzgeha Dihokê ye.
Terhêm
Terhêm, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Dihê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Pingelshagen
Pingelshagen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Tuq Caqlû, Qerehesen
Tuq Caqlû, gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Xurremabad
Xurremabad an jî Xurramawe (bi farisî: خرم‌آباد) serbajara parêzgeha Luristanê li Îranê ye. Li gor serjimêriya sala 2008an nifûsa wî bajarê nêzî 500.000 kesan e. Dûrahiya Xurremabad ji Tehranê 490 kîlometre ne. Gelê bajêr ji kurdên lek û lurên Luristanî (Bala Gariva) pêk tê.
Nichelino
Nichelino, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye. Komûn 8 km li başûrê rojavayê bajarê Torîno hatiye avakirin.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 47 hezar û 760 kes hatiye hejmartin.
Ermenakî Serû
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 568 kes (115 malbat) bûn.
Qesir Celo
Qesir Celo, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Dihê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Zeng (Puccinia)
Zeng (Puccinia), cinsekî kuvan ya ku zenga dan, qurm û pelên riwekan çêdike.
Cureyên zengan
Nêzî 4000 cure ji vî cinsî ku hatine saloxandin heta niha û ev jî lîstek ji çend cureyên zengan e. The genus contains about 4000 species.
Rikava
Rikava, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Sêmêl a li parêzgeha Dihokê ye.
Qûrçik
Qûrçik, gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.
Şamî Kirmaşanî
Şamî Kirmaşahî (Şahmurad Mustaq Kirmaşahî), helbestvanekî kurd.
Şamî di sala 1889an de li gundekî nêzîkê bajarê Kirmaşahê ji dayik dibe. Di zarotiya xwe de ji roniya herdû çavên xwe dibe. Herhal gava ku ev dibe 3-4 salî bûye: Henûz neşnasûm çep we rasi dest - min hê nizanibû destê çep û rast jihev veqetanda. Ev bûyera xemgîn mijara helbestên Şamî ye. Helbestanvanên kurd Mîrza Elmas Xan, Xûlam Riza Lûr û Seyid Silah bestlêhatên Şamî bû ne.
Çarekan
Çarekan êleke kurd a kirmanc e ku bi taybetî li Xinûsê, Qoçgirî û Dêrsimê dijîn û hemû elewî ne û ji devoka wan re çaregkî tê gotin. Endamên eşîra çarekî berê pêş de misilmanên sûnî bûn. Bar kirin ji Paloya Elezîzê û li Dersîmê bûne elewî. Kalikê çarekiyan li Palo, li gundê Axdûrekê dijiye. Eşîra kalikê vê eşîrê eşîra xeciyan e.
Zad
Zad riwekên bi toxim yên ku toximên xwe ji bo xwarinê tên bikaranîn. Riwekên zadan ew in:
Modena
Modena, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Emîliya Romanyayê ye. Bajêr, di heman demê de paytexta parêzgeha Modena ye.
Gelhe
Li gorî salan hêjmara niştecihên bajêr wiha ye:
Firisan
Firisan, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Dihê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Gêrejûj
Gêrejûj,, famîlêya ajalek şîrmêjên hêkkirin in. Bi Pozmişk re koma kûnza diafirînin. Famîlê bi du zayendiyan û ji çar cureyan pêk tê. Zayendiyek ji Jûjiyê kurtenikil (Tachyglossus) û sê cureyên beşên Jûjiyê dirêjnikil (Zaglossus) in. Tenê li Awistralya û Gîneya Nû ve zêfindar e.
Xelacî
Xelacî an Hellacî navê zaravayekî kurdî yê li Azerbaycan û Îranê tê axaftin e. Xelacî wek zaravayekî kurdî yê îzole tê hesibandin.