cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Xanik
Binemal
Ehmed kurê Mistefa ye, Mistefa kurê omer e. omer kurê Temir (Teymûr) e. Teymûr jî kurê Kotele, Kotel jî kurê Eldîne û Eldîn jî, Kurê Mihimede û kurê Hecî Mehmûd e.
Şükrü Gülmüş
Şukrî Gulmuş (navê fermî yê bi tirkî: Şükrü Gülmüş) yek ji nivîskar, û rojnamevanên Kurd e. Endamekî berê yê PKKê bû.
Di dema cûntaya artêşa Tirk a sala 1980'î de tê girtin û zêdetirî 11 salan li zîndanan dimîne. Li Zîndana Amedê rastî gelek êşkenceyan tê. Bi serbestberdanê re dîsa tevlî nava refên PKKê dibe û diçe baregehên PKKê yên Rojhilata Navîn.
Ji ber nakokî û sedemên ferdî ji PKKê vediqete. Bi qasî demekê gerînendetiya giştî ya rojnameyên Kurd, Özgür Gündem û Özgür Ülkeyê dike. Dîsa bo demeke kurt brêvebiriya weşanxaneya Zagrosê kiriye.
Bi giranî nexweş dikeve û derdikeve Ewropa. Niha wekî penaber li Almanya dijî. Gulmuş yek ji kedkarên malpera Nasname bû, niha nîne.
Cemal Ebdo
Cemal Ebdo, wekî Mîrê Hêkan jî tê nasîn, wênesazekî kurd e. Ebdo ku di sala 1961ê de ji dayîk bûye li Almanyayê dijî.
Jiyan
Hunermend Cemal Ebdo (Mîrê Hêkan) di de li gundê Til Kidiş (Tilgidiş) nêzîkî bajarê Dirbêsiyê li başûrê-rojavayî Kurdistanê  ji dayik bûye.
Piştî bidawîkirina xwendina dibistanê di sala 1980î de, Mîrê Hêkan di sala 1981ê de berê xwe da Almanyayê. Li wê derê, wî di zankoya FH-Aachen de dest bi xwendina bilind kir. Di 1988an de, wî xwendina xwe bi dawî anî û dîplom wergirt.
Di ber xwendina xwe re, Mîrê Hêkan di warê şanogerî û derhêneriyê de xebitî. Herweha wî demek dirêj dîlana balet û ya caz dikir û di vî warî de gelekî serkevtî bû.
Piştî xwendina xwe, Mîrê Hêkan di gelek waran de kar kir û bi taybetî di amadekirina hovk û dîkorên kanalên televizyonê yên almanî WDR û ARD de.
Hunera nûjen û modern roleke bingehîn di jiyana Mîrê Hêkan de dilîze. Ew bi enerjiyeke mezin û fantaziyeke xurt ramanên xwe di tabloyan de pêk tîne û ew li gelek welatên ewropî pêşkêş kirine.
Reşê
Reşê an jî Reşiyê, gundekî bi ser Heskîfa Êlihê ve ye. Gundekî kevin e. Nêzîkê sed malî têde heye. Gund li başûrê Heskîfê ye.
Metten
Metten şaredariyeke navçeya (Landkreis) Deggendorf li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Nehbendan (navçe)
Nehbendan yek ji navçeyên parêzgeha Xorasana Başûr ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Nehbendan e.
Sada
Sada gundekî girêdayî navçeya  Mehsertê   a girêdayî Mêrdînê  ye.
Sainamaina
Sainamaina, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Jimare 5 (Province No. 5) de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 45.178 kes hatiye hejmartin
Baunach
Baunach, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Bavyerayê ye.
Amt Darß/Fischland
Amt Darß/Fischland şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Molinet
Molinet, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Şêxkir
Şêxkir gundekî girêdayî navçeya  Mehsertê a girêdayî Mêrdînê  ye.
Lemonsjøen
Lemonsjøen, goleke di nava sinorê parêzgeha Opplanda Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 12,25 kîlomêtre ye û bilindahiya ji asta deryayê 862 mêtre ye.
Echternacherbrück
Echternacherbrück şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Lazarus Colloredo û Joannes Baptista Colloredo
Lazarus Colloredo û Joannes Baptista Colloredo (1617 - piştî 1646) cêwiyên siyamî yên îtalyan bûn ku li Ewropaya sedsala 17an li pêşangehên heyberên sosret (freak show) geriyan. Ew li bajarê Genova (Îtalya) hatine dinê.
La Ferté-Saint-Aubin
La Ferté-Saint-Aubin, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Memmingerberg
Memmingerberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Unterallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Baunatal
Baunatal, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Hesseyê ye.
Lazarus Colloredo û Joannes Baptista Colloredo
Karîyera wan li pêşangehên heyberên sosret
Birayên Colloredo li seranserî Ewropayê geriyan û pişkdarî pêşangehên heyberên sostret dikirin û bi vî awayî debara xwe jî dikirin. Ew çûne Basel (Swîsre) û Kopenhagê (Danîmarka), dû re di sala 1642an de gehîştine Skotlendeyê û paşê ew çûne mêvaniya seraya Charles I yê Îngilîstanê.
Birayên Colloreda her wiha serdana Danzig (Gdańsk) û Împeratoriya Osmanî kirin û pişt re di sala 1646an de li Almanya û Italyayê jî bûn.
Jiyana wan a taybet
Lazarus wekî mirovekî nazik û delal hatiye zanîn. Gava wî li pêşangehan xwe nîşan neda, bi kirasê birayê xwe dipêçand, da ku bala xwe nedê.
Li gorî hin çavkaniyan Lazarus jin aniye û çend zarokên wî jî hebûn. Di gravûrekê de ew bi cil û bergên serayê yên serdema Mala Stuart xuya ye.
Hîzecan
Hîzecan gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Lazarus Colloredo û Joannes Baptista Colloredo
Bi îdamê mehkûmkirî
Li gorî ragihandinên dîroknasê fransî Henri Sauval, Lazarus ji ber kuştina zilamek bi mirinê hate hikimkirin, lê di dawiyê de ji mirinê filitî ji ber sedema ku dê birayê wî yê cêwî yê bêguneh jî bikuşta.
Windabûna birayên Colloredo
Dîroka mirina birayên ne diyar e. Piştî sala 1646an nema dengê wan tê me.
Ceriban (wêje)
Ceriban, ceribok , hêçan an jî ezmûnî cureyeke pexşanê ye û nivîskarê wê dikare fikr û hestên xwe ên di derbarê zanist, felsefe, wêje û hunerê de binvîse û di neqandina mijar û şiklê nivîsê de jî xweseriya xwe biparêze. Di vê cureyê de rê û rêbazên zanistî hewce nake bê şopandin ango li gor planeke kifşkirî nivîskar xwe sînordar nake. Nivîskar fikr û ramanên xwe bi vegotineke nêzî ya rojane li gor dil û daxwazên xwe dinvîse. Armanca van nivîsan peyitandin an redkirina hin fikran nîne û nivîskar pey belavkirina ramanekê jî nakeve. Belam xwendevan ji vegotin, naverok û fikrê nivîskar sûd digre û dike ku xwendevan meyldarên fikr û hestên nû bin û nivîskar asoyek berfireh datîne pêşya wan. Nivîsên ceribanê hin caran bi naveroka xwe nêzî cureyên weke rexnekarî, meqale û sohbetê dibin. Ji ber vê yekê hin nivîsên ku destnîşankirina cureya wan zehmete dixin bin sîwana ceribanê. Xwendevanên pirtûkên ceribanê meriv dikare bêje, entelektuel û taybet in. Li welatên rojava pirtûkên ceribanê gelek tên firotin û xwendin. Di van welatan de eleqeyeke mezin ji berhemên ceribanê re heye. Berhemên ceribanê asoya fireh a nivîskar û zanebûna wî/wê ya berfireh nîşanê me dide. Her çiqas di vê cureyê de peyitandin û armancên diyarkirî tune bin jî nivîskar dixwaze xwîner aresteyê qada zanebûnê bike û wan bi metodeke xweserî xwe perwerde bike. Di nav nivîskarên kurd de yên ku nivîsên ceribanê dinivîsin kêm in. Mehmed Uzun pirtûkeke ceribanê weşandiye lê ev pirtûk bi tirkî hatiye nivîsandin. Nivîskar Mustafa Aydogan jî pirtûkeke ceribanê a bi navê,”Berê Gotin Hebû” nivîsiye. Sê cureyên ceribanê hene:
Di wêjeya Rojava de navê vê cureyê essay(ese)ye. Mijara wan pirî caran wêje, huner, zanist û felsefe bû ye. Her çend bi awayekî misoger û vebirî ne be jî hin dîroknasên wêjeyê destpêk û derketina çeşna ceribanê berî wêjeya rojava dibin digehînin Japon, Çîn û Hindistanê. Lê weke çespandin û qebûlbûna cureya ceribandê bi awayekî serbixwe piştî sedsala 16'an e. Di peyitandina vê destpêkê de rol û rista Montaigne gelek e. Ev nivîskar bi pirtûka xwe ya bi navê Ceribanê bûye nûner û pêşewayê herî mezin a ve çeşnê. Nivîskarê îngilîz Francis Bacon bi pirtûka xwe a Ceribanê hem ji aliye vegotinê ve hem jî ji aliyê şêweyê ve geşedanek xurt di vê cureyê de daye çêkirin. Di wêjeya hemdem a îngîlîzî de helbestvan T.S.Eliot û romannûs Aldous Huxley bi ceribanên xwe navdar in. Di edebîyata Yewnana Kevn û edebiyata latîn de jî ev çeşnê edebiyatê hebû. Mîna “Sohbetên Epîketos”, ”Hin Diyalog”ên Platon, ”Hin Berhem”ên Çîçero. Cureya ceribanê di sedsala 18'an de geş û xurt bûye. Nemaze di sedsala 19'an de di edebiyata cîhanê ya hevdem de cihê bi awayekî xurt girtiye.
Di wêjeya kurdan de nivîskarên weke Musa Anter, Mem Mîrxan, Lal Laleş, Suleyman Çevîk, Lokman Polat hwd.. bi terza vê cureyê dinivîsin.
Qionghai
Qionghai, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Hainanê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 483.217 kesî
Champdolent
Champdolent, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Taq
Taq gundekî Omerya ye go girêdayî navçeya  Mehsertê a girêdayî Mêrdînê  ye.
Les Loges-Saulces
Les Loges-Saulces, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Serbîşe (navçe)
Serbîşe yek ji navçeyên parêzgeha Xorasana Başûr ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Serbîşe e.
Gihaşimşîr
Gihaşimşûr, Gihaşimşîr (Gladiolus) (lat. gladius = "şûr") çîneke riwekên famîleya sosinan (Iridaceae) e. Cureyekê vê çînê şimşûrî (Gladiolus illyricus) ku carnan ji ev wekî navê giştî jî tê bikaranîn. Şimşûr navê cureyekê şûran e.
Li Kurdistan, başûrê Ewropa, hin deverên Afrîka, Madagaskar, Rojhilata Navîn û devedorê Deryaya Navîn diçê. Li Ewropayê pirranî bo baxçevaniyê tê çandin. Hin jî tên xwarin.
Sîstematîk
Bi qasî 250 heya 260 cureyên wê hene. Yên navdar ev in:
Molles
Molles, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Derazînka xizaniyê
Derazînka xizaniyê an hêla xizaniyê an tuxîbê xizaniyê qedareyeka dahatî ye ko wesa dihêt berisandin (xeminandin) ko têra standera jiyanê dikit. Her mîna pênasekirina xizanî anko nedariyê, pênasekirina hêla nedarî û xizaniyê jî li welatên werarkirî û welatên werarker da newekhev e.
Hema bibêj, li hemî civak û welatan kesên xizan û nedar anko feqîr û hejar hene, lê pênasekirina derazînka xizaniyê alavekê bihêz yê aborî ye jibo vedîtina wan kesan û vedîtina çareseran jibo bernameyên baştirkirina rewşa jiyana wan (mîna bernameyên jînfirhî (welfare) û ewlekariya bêkariyê).
Derazînka xizaniyê bi hesibandina tevaya mezaxtinên ko kesekê asayî anko normal jibo dabînkirin û ewlekirina pêdvîtiyên herî destpêk yên jiyaneka asayî anko normal dikit dihêt pênasekirin. Ev pêdvîtî ew in yên ko bi kêmanî jiyanê dikin tiştekê tehemulkirinê. Xwarin, vexwarin, kinc, xanî û pêdvîtiyên nivistin û bçhnvedanê, sexbêriya destpêkî ya saxlemiyê, û hwd. ji wan pêdvîtiyan in ko jibo hesibandina mezaxên tevane dihên berçavgirtin. Li piraniya welatan pareka mezin ji mezaxan jibo ewlekirina cihê manê anko xanî ne.
Arîşeyên bikaranîna derazînka xizaniyê
Bikaranîna zarava derazînka xizaniyê bê arîşe jî nîne. Jibo mînak, jiyana hema li serveyî hêla xizaniyê û hema li bin derazînkê ne gelek ji hev cihê ne. Wesa diyar e ko xizanî bi awayekê berdewam, ne dabirkirî, tesîrê li jiyana mirovan dikit. Hemî kes jî bi yek awayî bi wê nahên hingavtin. Lewa niha sirêmek anko hezek heye ko li şûna derazînka xizaniyê zarava nîşanek anko îndeksên xizaniyê bikarbînin. Jibo gengeşeyeka vî babetî, li pîvanên newekheviyên dahatê binihêre.
Jibo hesibandina derazînka xizaniyê dahat bi awayekê çendatî anko hijmar û reqeman dihêt hesibandin. Lê standera jiyanê, nemaz eger mirov bixwazit tiştên mîna xwîndin û perwerdeyê anko saxlemiyê jî li ber çavan bigirit, ewqas bi hêsanî bi hijmar û reqeman nahên hesibandin.
Bautzen
Bautzen, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonyayê ye.
Hêybet Bêglû
Hêybet Bêglû gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Ter
Ter gundekî Omeriyan e ku bi ser navçeya Mehserta Mêrdînê ve ye.
Moos, Bavyera
Moos şaredariyeke navçeya (Landkreis) Deggendorf li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Xizanî
Xizanî anko hejarî  yan jî feqîrî zaravek e ko li goreyê gelek nihêrînan û pîvanan bi gelek awayên corbicor dihêt pênasekirin. Bi awayekê giştî, nebûna zad anko xwerekekê têra geşe (jînewerzanist) û saxlemî ya mirovî bikit, nebûna kincên ko mirovî ji tesîra derdorê biparêzin û nebûna cihekê manê û bêhnvedanê ko mirovî ji derdorê biparêzit û destvêranegehiştina bi sexbêrî ya saxlemiyê hemî dikarin wekî hîmanên pênasekirina xizaniyê bihên berçavgirtin. Lê nebûna perwerdeyê, nebûna îmkanên pêşdabirina aiyanên xwe û nebîna îmkanên haydarbûna li ser rewşa xwe jî dikarin di pênasekirina xizaniyê da hebin.
Li goreyê Banka Cîhanî dahata kêmtir ji yek an du Dolarên Emrîkayî wekî xizaniyê dihêt pênasekirin. Li dinyayê xizanîya herî pir li afrîkayê ye
Awayên pîvan xizaniyê
Gelek awayên pîvana xizaniyê hene. Li gelek welatan derazînka xizaniyê wekî alavekî jibo niyasîna xelkên xizan dihêt bikaranîn.
Dêra Surp Gregos
Dêra Surp Gregos an jî Dêra Surp Gregos a Ermeniyan yek ji dêrên navdar û dîrokî yên li Amedê li hundirê Sûra Amedê ye.
Ev dêr li ser kuçeya Yenîkapiyê ye. Li gorî agahiyên tomargehên tapûyan ev dêr ji hêla ermeniyan ve hatiye bikaranîn. Her çiqas niha qubeya wê xera bûbe, hin aliyên wê di rewşeke ne baş de bin jî, bi mîmariya xwe hêjayî dîtinê ye.
Di dîroka yekemîn belgeya ku tê de qala Dêra Surp Gregos hatiye kirin, Seyahatnameya Simeonê polonî ya ku salên 1610-1615'an de hatiye nivîsandin e.
Dêr li ser navê Gregos ê sê salî hatiye çêkirin. Dêr di dema Komkujiya Ermeniyan de ji aliyê dewleta Tirk ve hate rûxandin.
Serpêhatiya Gregos
Gregos (Gîragos ) lawê Hûgîdaya Konyayî ye. Gregos hêj di sê saliya xwe de ji ber pêkutiyên li xristiyanan tê kirin bi diya xwe re direve Tarsûsê. Li wir tên dîlgirtin û dertînin dadgehê. Gelek êşkence li diya wî tên kirin. Dadger di dadgehê de di dileke xemgîn û xapanok li Gregos dinêre. Ev yeka han dilê Gîragos diêşîne. Gregos pirr li ber diya xwe dikeve û tenê wê difikire.
Diya wî di dadgehê de berevaniyê dike û dibêje "Ez Mesîhî me û bawerî bi Îsa tînim". Ev gotina wî dadger diqeherîne. Dadger dixwaze Gregos bixapîne lê Gregos jî herçendî sê saliye jî, gotina diya diqîre. Dadger gelek aciz dibe û Gregos ji pêpelûkên kevirî davêje û dikuje. Piştre diya wî jî di sala 305'î de bi êşkenceyan dikujin.
Nekropol
Nekropol an bajarê miriyan (ji yewnaniya kevn νεκρός nekrós 'mirî' û πόλις pólis, 'bajar') goristan û pîrozgehek mezin a kevnar ya pêşdîrok û dîroka destpêkê ye ku bi avahiyên taybet hatiye sêwirandin. Gava avahî tê de tine bin, ev cihûwar wek goristan tê bi nav kirin. Nekropol gelek caran ji niştecihan dûr dihatin avakirin. Li cihên Yewnanî, Romayî, Finikî û Cihûyan ev helwest ji ber sedemên olî dihatin destnîşankirin.
Misira kevnar
Misira kevnar ji bo gelek necropolan tê zanîn. Pratîkên cenazeyên Misrê yên kevnar û baweriyên li ser jiyana paşerojê bûn sedema avakirina gelek nekropolên berfireh, ji ber ku ew di axretê de ewlekarî û temînkirina miriyan bûn. Ji ber vê yekê ev nekropol ji bo Misirnasiyê cihên arkeolojîk ên sereke ne.
Nekropola Misira kevnar a herî naskirî Nekropola Giza ye. Ev ji ber Pîramîda Mezin a Gizayê ve, ku di nav Heft nuwazeyên Cîhana Kevnar de cih girtibû, navdar e. Nekropol sê gorên pîramîd ên sereke yên padîşahên Keyaniya Kevin û çend pîramîdên piçûktir dihewîne. Ew wek goristana padîşah, û her weha mastabas (tirbeyek padîşah a tîpîk a serdema destpêka Xanedaniyê) û gor û goristan ji bo kesayetên kêmtir hatine çêkirin.
Nekropola Theban hema hema bi qasî ya Giza tê nasîn û li perava rojavayê Nîlê li Thebes (Luxora nûjen) e. Ev nekropol bi gorên kevirî yên Geliyê Padîşahan, Geliyê Qralîçeyan, û gorên cihêreng ên mîran û yên din ên ji Keyaniya Nû û vir ve tê zanîn. Nekropola Theban mala çend gorên Misira Kevnar e ku bi bingehîn saxlem mane heya vedîtina ji hêla arkeologên nûjen ve, di nav de Gorê Tutankhamun û Gora Kha û Merît.
Nekropolek din a Misira kevnar ev in:
Cotek nekropolên piçûk ên gorên kevirî yên bi şêwaza Thebanî li wadiya rojhilatê Akhetaten (Amarna nûjen) di Serdema Amarna ya Padîşahiya Nû de hatin avakirin. Xuya dike ku gor ji bo veşartinê nehatine bikar anîn ji ber hilweşîna rejîma Amarna bi qasî 20 sal piştî damezrandina Akhetaten. Lê xemlên goran gelek agahdarî li ser wê serdema dîroka Misira kevnar peyda dikin.
Etrurya
Etrûskan têgeha "bajarê miriyan" bi awayekî rasteqîne girt. Gora tîpîk a li nekropola Banditaccia ya li Cerveteri ji tumulusek pêk tê, yê ku ji yek an jî çend gorên binerdî yên kevirî pêk tê. Van goran gelek odeyên wan hebûn û bi hûrgulî mîna xaniyên hevdem hatibûn xemilandin. Lihevhatina tumulî di nav şebekeya kolanan de dişibin bajarên zindiyan. Dîroknasê hunerê Nigel Spivey navê goristanê ji bo cihûwarên wiha têr nahesibîne û amaje dike ku tenê têgeha nekropol divê li van cihên goran ên sofîstîk were bikar anîn. Nekropolên Etrûşî bi gelemperî li ser çiyayan an jî quntarên dihatin avakirin.
Mykenae
Di serdema Yewnaniya Mykenayî ya beriya Yewnanistana kevn de, şîn di nava bajêr de dihatin kirin. Mînakî, li Mykenae, gorên padîşah li deverek di nav sûrên bajêr de bûn. Ev di serdema Yewnaniya kevnar de guherî. Lêbelê, di cîhana Yewnaniya kevnar de dîsa hin cûdahî hebû. Sparta ji ber berdewamkirina avakirina goran di nav bajêr de navdar bû.
Persia
Neqşê Rustem nekropolek kevnar e ku bi qasî 12 km bakurê rojavayê Persepolis, li parêzgeha Fars, a Îranê ye. Rolyefa herî kevin li Naqsh-i Rustam ji 1000 sal berî zayînê ye. Her çend ew pir zirar dîtibe jî, ew wêneyek zirav a zilamek bi serê xwe yê ne asayî nîşan dide û tê texmîn kirin ku bi eslê xwe Elamî ye. Teswîr beşek ji wêneyek mezintir e, ku piraniya wê bi fermana Bahram II hatiye rakirin. Çar gorên padîşahên Axamenîsî li ser rûyê zinar bi bilindahîyeke berbiçav hatine xêzkirin. Gor li herêmê bi navê "xaçên farisî" tên binavkirin, piştî şiklê rûyên goran. Paşê, padîşahên Sasanî rêze rolyefên zinarî li binê goran zêde kirin.
Çîn
Li çola çînî ya Lop Norê goristan û nekropolên ji serdema Bronz û ya hesinî hatine dîtin. Vedîtinên ji serdema bronzî de nekropola Ördek li Xiaohe (175 km li rojavayê Loulan), cihê nekropola Qewrîgul li ser Kuruk Darya (70 km li bakurê rojavayê Loulan) bi mûmyaya "Bedewiya Loulan" û mûmyayên din ên Tarim, nekropola Gumugou bi "gorên rojê" (70 km li bakurê rojavayê Loulan) di delta Kuruk Darya de.
Teyar
Di sala 1979 li gundê Dadalî (Herêmê Kobanî - Surî) Teyar ji dayik bû û sala 1990 wî li bajarê Kobanî Xwendina Xwe ya serete bi serî kir, di sala 1991 hate bajarê Helebê ji bo xwendinê, û wê gavê dest bi fêrbûna muzîkê û strana kir, di newroza sala 1993 (14 salî ) yekemîn carbû ku ew derket ser şanogehê.
Heya sala 1999 Teyar beşdarî gelek konserên kurdî bû bi taybet jî konserên newrozê, di vê salê de ew qebûl bû di zanîngeha Helebê de wek xwendekarê wêjeya Erebî.
Di van salê zanîngehê de Teyar bi ferehî di muzîkê de diçû û hêdî hêdî taybetiya xwe distend, di vî warî de ew bû destpoşê Tembûr û Bilor û Ûdê heya ku "Aleta " Ûdê bû hevala awazên wî, ji ber ku wî karibû li Helebê vê Aletê bi awayekî Akadîmî fêr bikê, di destpêkê de li ser destê mamûsteyê mûzîkê Reşîd Sûfî û paşê di Înstîtyûta Heleb ya Mûzîkê de xwendina Ûd bi serî kir.
Di sala 2001 tev hevalên xwe di Zanîngeha Helebê de wek Hisên Seyda, Teyar Koma Cenga Jînê pêk anî û konserên xwe li hemî herêmên Sûriyê li dar xistin.
Di havîna 2004 da wî kaseta xwe ya yekemîn derxist bi navê " Hey Jînê " û berî ku Lîsansa Wêjeya Erebî bistînê bi demek kurt wî keçek kurd naskir, Êmoş xwendekara Kîmya di Zanîngeha Helebê de di 20 / 08 / 2005 de Teyar û Êmoşê hev xwestin.
Di destpêka sala 2005 de Teyar bû endam di Komîta Rewşenbîrên Serbixwe û bû berpirsyarê karê hûnerî, di bin siya vê komîtê de Teyar û hevalên xwe hunermendê deşta sirûcê Baqî Xido xelatkiri di konserek mezin de, û hîn çalakên wan bi hev re berdewamin.
Ana Teyar Kaseta xwe ya duyemîn " Tu Çuyî " amade dikeye.
Dirîn
Dirîn, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Monestier, Allier
Monestier, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Bizot
Bizot, Ji darê êzinga ku ar pêketî û baş şewitî ye Herwiha jêre sotik, piling, peleng jî tê gotin.
Mizgefta Hezretî Silêman
Mizgefta Hezretî Silêman yek ji mizgeftên dîrokî yên li Kela Hundirîn a Amedê ye. Ji aliyê ola Îslamê ve mizgefteke girîng e.
Servius Tullius
Servius Tullius keyê Keyaniya Romê yê şeşem bû.
Mizgefta Hezretî Silêman
Ji aliyê mîrên Kurdan ve bo xatirê lawê serfermandarê artêşa Îslamê yê Amed dagirkiriye Xalid bin Welîd, di nava salên 1155 – 1169'î de hatiye çêkirin. Lawê Xalid Bîn Welîd, Silêman di dagirkirina Amedê de jiyana xwe jidest dida. Gorî hin qeydan mîrê Kurd Ebûl Qasim Nîşanî camî ne çêkiriye lê ji nû ve temîr kiriye.
Servius Tullius
Piştî key Tarquinius Priscus zavayê wê Servius Tullius bû key. Ew jî wek xêzûrê xwe ji qewmê etrûskan bû. Lawê xulamekî bû. Wek xêzûrê xwe li dijî Etrûskan şer kir. Di şeran de serkeftî derket. Pê xezîneyên destxistî jî li der dora heft girê Romayê dîwara bi navê Pomeriumê çêkir. Qanûna bingehîn çêkir, ew derheqa maf û hedê hemwelatiyên nîşan kir. Hemwelatiyan kire pênc beşên aborî. Yekemîn hejmartinên gelhêyê çêkir. Meclîsa Centuriate avakir. Hemwelatiyan bajarê kire çar eşîr ew beş li gorî cîhên wan bûn. Meclîsên eşîran jî bi wê awayê avakir. Perestgeha Dianayê ku li ser Girê Aventineyê dihata çêkirin venihartina wê çêkir.
Mizgefta Hezretî Silêman
Ji aliyê dewleta Mervanî ve mizgeft hatiye nûkirin. Li nêzîkî mizgeftê goristanên mezinên artêşa Îslamî ya bo dagirkirina Amedê hatibûn, hene. Ev goristan e ji aliyê bawermendên Îslamê ve wekî ziyaretgeh tên dîtin û ji gelek deveran bawermend bo serîlêdana wan tên. Herwiha mizgeft jî di dilê wan bawermendan de xwedî cihekê taybet e.
Servius Tullius
Reformên Servius Tullius di jiyana Romayê da bû sedema guhertinên mezin. Mafên mirovan zêdebû. Xweşiyên aborî bû sedema piştvaneka zengînan. Heman demê de key piştevaniya pola Plepan dikir, pola Patrîsiyan vê yekê aciz dibûn.Bi dawiya 44 saliya desthilatdariya xwe, aliyê keça xwe Tullia û zavayê xwe Luciûs Tarquiniûs Superbûs ve hate kuştin. Piştî mirina wê zavayê wê heman demê de kujerê wê bu key.
Chaniers
Chaniers, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
La Pyle
La Pyle, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Lenkeran
Lenkeran (hw Lenkoran yan jî Lenkon; bi azerî: Lənkəran) bajarekî li başûrê rojhelatê Azerbaycanê ye û li ser Zeryaya Xezerî ye. Lenkeran paytexta nefermî ya Talişistanê ye û 35,9% ji xelkê ku li bajar dijîn ji gelê talişiyan ne.
Trafîk
Trênek heye ku bi şevê diçe Astara û ji vir diçe Îranê. Li Rojavayê bajêr balafirrgehek heye
Adil Tekin
Adil Tekin (jdb. 1910 li Pasûr a Amedê) yek jî fotografîstên Amedê ye.
Niederrieden
Niederrieden şaredariyeke navçeya (Landkreis) Unterallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Banepa
Banepa, bajarekî welatê Nepalê ye û li herêma Bagmati Pradesh de cih digire.
Remzi İnanç
Remzi İnanç (jdb. 1935 li parêzgeha Amed) rojnamevan û nivîskarekî Amedî ye.
Bayreuth
Bayreuth, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Bavyerayê ye.
Banepa
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 24.764 kes hatiye hejmartin
Remzi İnanç
Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî li Amedê, ji bo perwerdeya dadnasiyê diçe Enqereyê. Di saziyên wekî Türk Kültür Dernekleri - Saziyên Çanda Tirk, TDK (Saziya Zimanê Tirk) de wekî birêvebir dixebite û xizmetên giranbiha ji bo çand û zimanê tirkî dike. Bi navê Toplum û Memleket weşanxaneyan dadimezirîne û pirtûkên giranbiha bi zimanê tirkî diweşîne. Ew ji yek kesên navdar ê ku zimanê tirkî dewlemendkiriye ye.
Di sala 1963î de dikeve TİPê (Partiya Karkerên Tirkiyê). Heya niha bi zimanê tirkî ji sedî zêdetir pirtûk nivîsîne.
2 (cudakirin)
Ji yekê bêhtir wateyên 2'ê hene.
Darê
Çend cihên bi vî navî hene:
Binz
Binz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Qaso
Qaso (navê fermî: Kasım Ataç) (jdb. li gundê Qulan a Gimgimê, parêzgeha Mûşê - m.) serdarekî osmanîyan bû. Hevçengê (hevzava, hevling, hevbûk) pêşawayê kurd Şêx Seîd bû. Sîxuriya komara romiyan (tirk) a nû hatibû avakirin dikir.
Sala 1918yê wekî serdar ji artêşa osmaniyan malnişînî (teqaût) dibe. Li Gimgimê bicih dibe, sîxuriya dewletê dike. Jê re Qasoyê dirêj jî dibêjin, lewra bejna wê gelek dirêj bûye. Piştî sirgûnê, sala 1950yê vedigere Kurdistanê, bo demekê li Xarpêtê jî dimîne. Hevjîna wî Gulê, bi kerb û qehiran dimire lewra Qaso birayê wî jî daye kujtin.
Şêx Seîd û serokatiya serhildanê nedixwestin beriya ku amadekariyan bidawî bikin, li dijî tirkan serî hildin. Lê sîxur û zilamên dewletê provokasyonan lidardixin, kurdan zû radikin serhildanê. Serhildan bisernakeve. Şêx Seîd dixwaze xwe û serokatiyê bifilitîne, herin rojhilatê Kurdistanê (yan jî binxetê-Sûrî) li wir bo serhildaneke nû amadekariyan bikin. Lê sîxurê dewletê Qaso cihê wan gilî dike û serokê kurd û hevalên wî li ser pira Evdirehmanpaşa dide girtin.
Tirk Qaso sirgûn dikin
Piştî têkçûnê, tirk canê Qaso efû dikin lê wî sirgûnê nava tirkan, navçeya Aydınê Sökeyê dikin. Qaso û malbata wî li Kurdistanê bêrûmet dibin, nikarin bijîn. Navê wî dikin Qasoyê kor, Dêlo Qaso û di gelek stranan de cihê xwe digire.
Ji qeymeqamê Sökeyê re îtîrafan dike, paşê ev îtîraf hemî wekî pirtûk tên weşandin.
"Kurmê darê"
Kurmê darê ne ji darê be, dar narize. Ev gotineke pêşiyên kurdan e. Dema di civatekê de behsa vê gotinê bê bikirin, navê Qaso jî derbas dibe. Wê demê yek ji endamên dadgeha serxwebûnê ya rojhilatê jî Elî Salîbê kurê Emînê Rewanî jî kurdekî ji Kerkûkê bû. Elî Salib dibe parlamenterê tirkan ê Rihayê.
Kevneşopiya kurdan
Kurd dema yek ji neteweya xwe re îxanetê bike navê wî di nava xwe de qedexe dikin, nadin zarokan. Bo mînak Rayber, Bekoyê Ewan jî ji ber ku îxanet kiribûn, kes navên wan li zarokên xwe nake.
Mehmûd Qizil
Mehmûd Qizil (Mahmut Kızıl) dengbêjekî kurd e.
Qizil di sala 1939'an de li Diyarbekirê hatiye dinê û vê gavê jî jiyana xwe li wê derê didomîne. Li gorî ku ew dibêje, di sala 1965'an de bi awayekî profesyonelî, ji bo dengbêjiyê dest bi xebatê kiriye û di heman salê de plaq ango sêlika xwe ya 45'î derxistiye. Dengbêj Qizil, heta sala 1974'an bi rêk û pêk karê xwe yê dengbêjiyê domandiye û heta wê mêjûyê 53 heb sêlikên 45'î derxistiye. Li hêla din şayanî gotinê ye ku Mehmûd Qizil, li bakurê welêt yekem kes e ku plaqa bi kurdî çêkiriye. Dîsa li gorî gotina wî, Eyşana Elî (Eyşe Şan) ya dengzêrîn, piştî wî bi salekê plaqa xwe derxistiye. Ew, ji sala 1974'an heta 1999'an ji ber hin sedemên ku naxwaze vebêje, dest ji kar û barê dengbêjiyê berdide. Qizil, di dawiya sala 1999'an de, 'rojiya xwe! ya strandinê dişikîne û bi navê "Ax Ciwaniyê" kaseteke nû derdixe. Mehmûd Qizil, di dengbêjiya Diyarbekirê de bi serê xwe ekolek e. Di nav kilam û gotinên Mehmûd Qizil de ligel xemgînî, evîndarî û hesreta welêt; dijberî ango muxalefeteke xurt jî tê dîtin. Ev muxalefet û dijberî, ne bi tenê ji bo bindestiya hezar salan e; her wiha wî her daîm tîrên xwe arasteyî beg, şêx û axayên herêmê ku xwîna gel mijandine, kiriye. Tu car nebûye stûxwar û bendewarê van mijokan. Jixwe cudatiya di navbera Mehmûd Qizil û dengbêjên herêmê de jî ev e. Her wiha şayanê gotinê ye ku kilama "Lîdero" ku ji devê Mehmûd Qizil belav bûye, bi taybetî li herêma Diyarbekir û Xerzan di nava gel de bûye benişt û geriyaye. Wekî tê zanîn kilama "Lîdero" piştî mirina parlamenter û Wezîrê Tendirûstiyê Dr. Yusuf Azîzoglu ji hêla vî dengbêjê dengxweş ve hatiye çêkirin û gotin.
Çavkanî
(Ji gotareke Salihê Kevirbirî ku di pirtûka wi ya bi navê "Gera Pênûsê", Wesanên Sî 2003 Stenbol hatiye wesandin de hatiye wergirtin)
Dêrhaf
Dêrhaf an jî Dêrhav (1928: Dérhaf; 1946: Derhaf; ), gundekî bi ser Heskîfa Êlihê ve ye.
Taik
Taik, gundekî girêdayî Navçeya Agirî Xemûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Serdema Bihar û Payiz
Serdema Bihar û Payiz (çînî: 春秋时代, " Chūnqiū Shídài", B.Z. 722- B.Z. 481 ), serdemeke dîrokî ya Çîn e. Dema navbera salên B.Z. 722- B.Z. 481an e. Ev serdem navê xwe ji pirtûk a Konfusyus "Qeydên Bihar û Payizê" hil dide.
Rewşa awarte
Rewşa awarte, di hin halên îstîsnaî yên wek nexweşiyên xeter, krîza cidî yê ekonomîk, waqiayên tundiyê yên berbelav ku nîzama giştî dixin xetereyê de îhtîyacî bi cîbicîkirina prosedura rêvebirinê ya taybet çêdibe. Ji aliyê hiqûqa naveneteweyî ve di rewşên awarte de azadî û mafên însanan dikarin bên sînordarkirin.
Serdema Bihar û Payiz
Di Serdema Bihar û Payizê de, Çîn li 170 dewletên piçûk hatibu parvekirin. Şer û erîş di navbera van dewletanda pêk dahat.
7 (cudakirin)
Pir manên 7 hene.
Serdema Bihar û Payiz
Binêre
Lîsteya Monarşiyên Çînê
Homay Olya
Homay Olya gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Xirbê Belik
Xirbê Belik  gundekî girêdayî navçeya  Mehsertê   a girêdayî Mêrdînê  ye.
Ziyareta Bamuskê
Zîyaret li gundê hêştrekê li ser riya xanika ya.Tê gotin go qencekî xwedê berya pêxember lê meftune.
Şevket Baysanoğlu
Bi xwe perwerdeya dadnasiyê dîtiye lê ew bi nivîskariya xwe tê nasîn.
Libourne
Libourne, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Mûsabeg
Mûsabeg, gundekî girêdayî Navçeya Agirî Xemûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Zoro
Zoro (bi romî kirine: Esenler), gundekî girêdayî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
Erdnîgarî
48 km ji Gimgim, 96 km ji Mûşê dûr dikeve.
Aborî
Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê, çandinî û şandinên koçberbûyan e.
Monétay-sur-Allier
Monétay-sur-Allier, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Mixareyên Dîcle
Mizgîn/Hêjmara 21 - Wekê dine xatîrê zarotiyê. Saf, me´sûm û qutsî bîranînên zarotî ... Çima ye nizanim, gava zarotî tê gotin tim miqqêdessa wehşî tê bîra min; hêzek wehşiya xweşik ji kurî, leyistik û revandina zarotî... Ez; li Geliyê Botan mezin bûm... Ava dayîka Dîcle û herdem çemê wehşî Botan... Zarotiya min bi vê çemê wehşî (Botan) bihuriye bejim ciyê wiye... Bîranînin min ê bi matem li qeraxê Botan bihurî... Evanên rind bidin min; heşta ji we ra demedek ji ê bi matem: Di zarotiya min da çend menzereyên ku ez şahid bibûm, îro jî li ber çavê min tên û diçin. Zarokek welatim û ez şerm dikim bi navê însanetiye, qehr dibim bi navê dîn, kultur û bi navê pêwistiya ku însanê bixwazin bibin ehsen´ê teqwîm...
Dîcle ji cemmê der dikeve. Kaniya wî ji zozanê çetex dikele, di ber Perwarî ra di geliye Botan di bûhure Dîcle... Hê ku mezin nebûbe û nebûye Dîcle, âwil çemê Botan û ev mixarê ku Botan di ber vanra di bûhure bîraveriyên wan mixara win kes dizanin?
Ez şeş-hâft salî zarokek bûm, li mixarê Botan henek kesan bi lingê lez li piya diçun dihatin û tişta dixwandin. Gava min wan tiştan ditît, ji xwe mezintira ra min di pirsî van civanan çi dikin? Ewan jî li derû dorê xwe dinhêriya bi xof û bi dengê kêm "Evan Qur´an hîmdibin. Ji bû ku dîn bi âlimînin ârebî hîmdibin." di gotin. Ez bi qafê xwey zarotî min zâf tiştek fehm ne dikir, "Çima li mizgefta na, çima li medrese û li mekteba na, hetta çima di mala da na, çima di mixara da van degerême ê pîroz dahatin hîmkirin." Âlimandina degera ku ji mera lazimbûn âceb evkas âcêbbûn ku wan di mixaran da hâpskiribûn? Çelişkî kî divan tiştê ku dihatin kirin da ti ne be? Tiştê ku dahatin hîmkirin gava degerin; çima ji wan dahatin tirsandin! Deger (bawerî) ji bû ku jiwan werin tirsandin, an ji ku bi saya van meriv dighîje serbestî u azadî degerin! Kes tunebûn ku mâ´na degera mizanibin? Geliyê Botan îdî bûye beyar; îdî wek mîna berê girêdayî bi degera medeniyet (şarezayî) bilind nabin li qeraxê Botan...
Hey kalê çem!.. Beşer çi zu bîrvakirin li qeraxê keça te Dîcle hîre hira hespê mûcahîda ku ji bû degera bi çargav direviyan? Başe ku bîrva kirine diroku maziyê. Çun kî gava îro bi dîtina, ji bû tê hêwiyek (çêmek) çê di bû, ji hêstirqê musilmanan ku wek mîna xwîna qetran!.. Qeraxê te kiribû wek mîna gulîstan Dara Îslamê! Ji hundir da hatibû kutin ji teraf kurmê darê Laik (Kemalis´t )´ an... Naxwazim navê van bijmêrim û xetira qirêjbikim. Ewha di qeraxê Botan da ê ku xwe avîtibûn mixara ji jâ´ra gura (kuştinê...) xelasbibûn, lê ji tehlika (işkence) perçebûnê hê xelas ne bibûn wan fîlizan...
Ev degeran; sîlehân wî ku em nizanin hene âceb ku ji wan dahatin tirsandin? An jî ew deger, wek mîna li Mekkê di çiyayê Nur da li mixarê hatibû! Tim li mixara dahat hîmkirin? Eman ya Râbbî ev çê tesaduf bû? Mixare: Medresa ku kevin nabe a yên degerên pîroz!.. Pexember, li mixarê hildabû pexemberî ya xwe... Çiyayê Nur, mixara Hîra, medresa Pexember... Pexemberî wâhiy bû kontrol dikir Nurê... Dostê mixaran dizanin vê Nurê... Mixaran... Ê kû ferqa tarîtî û Nurê ne bîstine ni karin ji hev derbixin mixara...
Lewra ev hiîkmet (âdalet) û zanînbûna ku li ser erda dinya yê barî bû, hewayê çola cehaleta laiklikê wan (raman) a heşkkirin. Wisa heşkkirin û xistin çorax ku; mâr û mişk û bihok jî, ji zulma wan axu wax kirine(û el an ji hê dikin.)!...
Ji ber va zulma bû ku Îslam xwe avîtibû mixareyên Dîcle... Ji zulma laikên hov (ew ji xwera dibêjin çaxdaş) reviyabûn û bi tâbîra cemme ji wan ra dibin "Feqî" halê wan ehlê mixara gava difikirim; wek laîkê modern ku ji zulmkirina bawermanda zewq digirtin! Di donema klasîk laika da ji tirsa bibûn ehlê mixaran yanê Êshabê Kehf têne bîramin. Xwîn digirîm ji bû halê me û terixame! Li dura bi zanînbûna ziman û lehçeyên ku ez dizanim lâ´net dixwînim ji wan ra ê ku wek mina me xwe dabûn nîşandan û wan zulma li barê me kiribûn û dikin!..
Ewha bûn mixarên Dîcle û qehremanên xwedî hîkmet û baweriya pîroz ! Va maqale ji "Nehirlerin Dili" (Prof. İhsan Sureyya Sirma) min vegerandiye zimanê Kurdî.
Tilebircê
Gundê Tilêbirce, eslê xwe Rojavaya Kurdistanê, Kurdên Anatoliya Navîn û ji herêma Botan wan hatiye ev gundê avakirina. Gundên Tilêbirce hemû Kurd in.
Bebra
Bebra, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Hesseyê ye.
Quatremare
Quatremare, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Xirbê Kêvir
Xirbê Kêvir gundekî Omeriya ye ku girêdayî navçeya  Mehsertê   a girêdayî Mêrdînê  ye.
Milîmetre
Milîmetre yekeya pîvana dirêjiyê ya sîstema metreyî ye. Hezar milîmetre dikin metreyek. Kurtenavê wê mm ye.
Sansha
Sansha, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Hainanê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2013an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.443 kesî
Xirbê Mamitê
Xirbê Mamitê gundekî girêdayî navçeya  Mehsertê a girêdayî Mêrdînê  ye.
Chantemerle-sur-la-Soie
Chantemerle-sur-la-Soie, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Kozlo
Kozlo, gundekî girêdayî Navçeya Agirî Xemûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Sosin (stranbêj)
Sosin stranbêjeke kurd e.
Albûma yekemîn ya stranbêj Sosin piştî xebateke salekî derket. CD û kasêta ku navê wê "Reşeba" ye, bi hevkariya Kom Muzîkê û Mîr Muzîkê li Tirkiye û Elmanyayê li çar studyoyên muzîkê yên cûre hatiye amadekirin.
Berhema ku derhênertiya wê Hisên Çîftçî kiriye ji 11 stranan pêk tê. Herweha di berhema Sosin ya bi navê „ Reşeba“ de muzîkjenên mîna Fîkret Dag, Yasîn Poyraz, Ertan Tekîn û gelek muzîkjenên din yên ji neteweyên cûda li enstrumentan xistine.
Sosin bi payizoka bi navê "Seydikê Min" dide îspat kirin ku ne tenê mêr, herweha jin jî dikarin bi rehetî payizokan bistrênin. Herçiqas lawika bi navê „Bêrîvan“ nû hatibe afirandin jî, ew lawik bi awayê payizokan hatiye strandin û taybetmendiya hilbijartina stranan ya Sosin jî bi wî awayî kifiş dibe. Strana gelerî ya herêma Botanê ya bi navê "Hêjîra Çiyayî" ku ji berya niha hunermendên mîna Alî Baran, Aynur Dodan û Koma Amed jî di albûmên xwe de strandibûn, Sosin jî beyî ku bi orjîniya stranê bileyize strandiye.
Di albûmê de du stranên bi zaravayê Soranî jî hene. Sosin stranên bi navên „Newbehar“ û „Zîlan“ bi Soraniyek paqij û zelal strandiye û bikaranîna telafûzê diyar dibe ku hunermend Sozin hikimdarê zaravayê Soraniye jî. Herweha li gor pisporan strana bi navê „Zîlan“ wê ji ber performansa muzîkê, naverok û xweşşîrovekirinê di muzîka kurdî de cihekê taybet bigire.
Sosin strana bi navê "Newbehar" diyarî gelê Memûre kiriye û li ser bergê di bin nivîsa stranê de ev mesaj jî nivîstiye:
Estekî Berga berhema Sosin ya bi navê „Reşeba“ hevqasî deng û stranên wê balê dikişîne li ser xwe û profesyonaltiya wêneger û grafîkerên Sosin bi her awayî diyar dibe.
Hunermend Sosin ji bo muzîkhesan hunermendeka nas e û heya niha wê di gelek çalekiyên çandî, di bernameyên televizyon û radyoyan de cîh girtiye.
Sosin li Silêmaniyê û Ewropayê dersên enstrumentan û ya şanê jî standiye.
Xana Delîlan
Ji aliyê mîrên Kurdan ve di salên 1200'î de hatiye çêkirin. Mixabin derbarê avakirina wê ya pêşîn de agahiyên rastîn nayên zanîn û kêm lêkolîn hatine kirin. Ji aliyê Husrev Paşa ve di sala 1527'î de hatiye temîrkirin. Wekî hoteleke niha, xaneke bêhnvedanê bûye. Rêwiyên diçûne serîlêdana heca Îslamê li vir bêhna xwe vedidabûne.
Angaştek li ser navê xanê
Tê gotin ku di serdema navîn de ji rêberên komên rêwitiya hecê re wê demê bi Erebî "Delîl" dihatibûye gotin û navê xanê jî wisa maye. Lê di nava gel de gelek binavkirinên wê yê din jî hene: Xirabeyê Heciyan, Xana Husrev Paşa hwd.
Xan li nêzîkî Deriyê Mêrdînê ye. Cihên bo ajalan yek-qatî, yên din du-qatî hatine çêkirin. Ji kevirên reş û spî hatiye avakirin. Li qatên binî dikan hene. Îro xan wekî hotel tê bikaranîn. Di arkîtektiya wê de nexş û ristinên ciwan ên Kurdewarî tên parastin.
Oberrieden, Bavyera
Oberrieden şaredariyeke navçeya (Landkreis) Unterallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Boşrûye (navçe)
Boşrûye yek ji navçeyên parêzgeha Xorasana Başûr ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Boşrûye e.
Bazara Ûrûsî
Bazara Ûrûsî, yek ji bajarên nas ên Wanê ye.
Hûn dikarin sûkên bi navê bazara ûrisî û bazara ewrupayê bigerin û tiştên ji bo diyarî û li tiştên curbicur lê binêrin. Di van sûkan de peydakirina rûnê hêkên moriyan jî pêkan e. Ev rûnê ku kêri hin nexweşiyan tê, çêkirineke Îranî ye. Ziynetên zîv, bi teknîkeke kevn a bi navê “savat” tên nexşandin û ji bo diyariyan alternetîfeke xweş pêşkêş dike. Her wiha xalîçe û berikên Wanê jî hêjayî dîtinê ne.
Li vê derê tişta herî baş ew e ku heke hûn ji wênekêşiyê hez bikin hûnê wenêkêşekê bi destê xwe bigrin, sûk û kolanên Wanê bigerin. Pêkan e ku mirov li vê derê rastî gelek avahî û berhemên kevin bê.
Homay Sofla
Homay Sofla gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Doma Duderî
Doma Duderî, gundekî girêdayî Navçeya Agirî Xemûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Robert Koçaryan
Robert Sedraki Koçaryan (, ; jdb. 31ê tebaxa 1954 li Stepanakert, Oblasta xwesera Qerebaxê, Komara Sovyet a Sosyalîst a Azerbaycanê, Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst) serokkomarekî berê yê Ermenistanê bû.
Îslam û zanist
Îslam û zanist an Îslam û teknîk, Îslam û teknîk çiqas nêzikî hev in? Îslam dijî teknîk û fennê ye, an nêzîk e û teşvîq dike? Gelo di Qur'an û hedîsên Muhemmed de behs û teşwîqa teknîkê ya zanistiyê heye? Bi kêmasî be jî, di dema ku misilman bi hukmên Îslamî dihatin îdarekirin, rewşa zanyarên Îslamî û pêşketina teknîkê çawa bû? Îro çima dewletên Îslamî di warê zanistî û teknîkê de li paş mane?
Di destpêkê de dikarim bêjim ku Qur'an, ne pirtûka teknîkê ye. Qur'an sîstema îdarê ye, ya ku mirovatî pê xwe, malbata xwe, civaka xwe, dewleta xwe û cîhanê xwe îdare bike. Lê di Qur'anê de ayetên ku dîrekt an jî bi îşaret bala mirov dikşînin ser zanistî û teknîkê, gellek in. Ez dixwazim pêşî çend mînakan bidim ku van mînakan hinek ji wan di vê esra me de derketine û hinek ji wan jî hêj derneketine û roj hebe wê derkevin. Wê demê wê dîsa hinek zanyarên Îslamê bêjin ku vana ji berê de di Qur'ana Pîroz de hebûn û wê hinekên din jî bêjîn ka we çima berê behs nedikir? Mînak: Neqla Bêhnê: Di Qur'ana Pîroz de behsa neqla bêhnê tê kirin. Di Sûreta Yûsif, ayeta 94'an de Hz. Yaqûb ji wan ên derdora xwe re dibêje ku "Bêhna Yûsif tê min, lê ger hûn ji min re nebêjin tu xirifîyî!" Hz. Yaqûb vê gotinê dema ku karwanê zarokên wî ji Misrê derdikeve dibêje û ew bixwe jî li Filistîn bûye (Qisesul-enbiya r.119). Dema zarokên Hz. Yaqûb ji Misirê dertên, Hz. Yûsif kirasê xwe dide wan û dibêje, "Dema hûn çûn cem bavê min, viya bavêjin ser çavên wî (di çavên wî din) -lewra ji kerba Yûsif, bav (Yeqûb) ji herdu çavan bibû- wê çavên wî vebin.'
Di halê ku ewqas teknîk pêşketiye jî, mirovatiyê hêj neqla bêhnê nikaribûne çêkin, lê roj hebe wê ew jî pêk bê, lewra di Qur'ana Pîroz de heye.
Neqla Eşya: Di Qur'ana Pîroz de behsa neqilkirina eşya jî derbas dibe. Di Sûreta Neml, ayeta 38/40'an de Hz. Silêman ji cemaeta (muşawirên) dora xwe re dibêje ku "di beriya ku hêj ewana teslîm nebûne û nehatine cem min, kî dikarê ji min re textê wê (melîke) bîne? ….. "Ewê ku xwedan îlim bû (yanî zanyarekî) got ku bi qasî çavgirtinekê (yani te hêj çavên xwe negirt û venekir) ezê wî (text) ji te re bînim". Ew çawa gotinê xwe diqedîne Hz. Silêman dibîne ku text li ber serê wî sekiniye.
Bûyer pirr balkêş e. Wek di pirtûkan de tê diyarkirin, Hz. Silêman li Filistîn û Melîke (Belqis) jî li Yemenê bûye. Di beriya wî zanyarî de îfrîtek ji cinna dibêje ezê bînim, lê zanyar ji cin siviktir dertê û text tîne. Ev nîşan dide ku dema zanistî û teknîk pirr pêşkeve, wê mirovatî bikaribe neqla eşya jî bike.
Temen Dirêjkirin: Qur'ana Pîroz di Sûreta Beqere, ayeta 259'an de behsa xewa sedsal, di Sûreta Kehf, ayeta 25'an de jî behsa xewa 309 (sêsedûneh) salan dike. Di Sûreta Beqere de mirovek (îhtimala herî mezin ku Hz. Uzeyr e) sed salî radizê, dema radibe dibîne ku xwarin û vexwarina wî hêj teze ye. Ev îşaretê ku teknîk pêşkeve mirov dikare xwarinê sed salî mihafeze bike, ya din jî mirov dikare hinekan sed salî bike xew, piştî sed salî carek din hişyar be û jiyana xwe bidomîne.
Di Sûreta Kehf de jî, behsa razana Eshabul-Kehf tê kirin û Qur'an dibêje ku ewana 309 sal razayî mane!.. Tengbûna sing, yanî zorbûna dayîn û sitendina nefesê ku mirov biçe jorê erdê!
1400 sal berê ne kes dikaribû bifiriya û ne jî kesî dikaribû balafir çêkin û derkevin ezmana!.. Ku ev ne mimkun ba gelo kê dikaribû bigota ku dema mirov çiqas derdikeve jorê dinê, ewqas bêhna mirov diçike; mirov nikare bêhn bistîne, nefes êdî dernakeve? Lê Qur'an evê bûyerê jî tîne holê û di Sûreta En'am, ayeta 125'an de wusa dibêje "Xweda bixwaze kê bîne hidayetê, singê wî ji Îslamê re vedike û bixwaze kê jî bibe delaletê (yanî wan li ser kufra wan bihêle), singê wî wek kesên ku dertên esmana teng û rencîn (rencûr-bîhnteng) dike."
Süderholz
Süderholz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Îslam û zanist
Bilindbûna ji rûyê erdê û tengbûna bêhnsitendinê, tenê bi teknolojiyê tê zanîn. Di wê demê de van tişta bi teknolojiyê nedihat zanîn, lê Qur'an ji bo teşwîqa îlmê teknolojiyê, îşaretekê dida mirovatiyê.
Mm
Manê mm ya Mm pirin.
Îslam û zanist
Wek tê zanîn, mirov çiqas derkeve jor, ji erdê dûr keve, ewqas çewsan kêm dibe û bêhn dayîn û sitendin jî ewqas giran dibe. Ku bilindayî ji 20.000 mêtroyî zêdetir be, jixwe bê alet û cîhazên taybet, bîhnsitendin bê îmkan dibe û mirov dimire.
Alema mirovatiyê, encax di esra 19. de bal kişandiye ser vê mijarê!. Lê Xwedayê Teala di Sûreta Qiyame, ayeta 4'an de wusa ferman kiriye: "Em dikarin serê pêçiyên wî jî carek din serast bikin (dîsa wek berê biaferînin)."
Wê demê dewsa (şopa) tiliyan, ewqas bal nedikşand. Lê niha di karê kirîmînal de dewsa tiliyan pirr girîng e. Lewra tawanbar û yên din, bi dewsa tiliyan ji hev tên naskirin!
Taybetîkî serê tiliyan heye ku Xwedayê Teala bi taybetî behsa wê dike, an çima negotiye serê poz, serê guh an serê tiştek din!
Hereketa Roj, Hîv û Dinyayê: Qur'ana Pîroz di hinek ayetan de bal dikşîne ser îlmê astronomiyê jî. Tê bîra min heya salên 1970'an zanistiya rojava digot roj di ciyê xwe de sabît e, tevnagere, bes dinya tenê li dor wê digere!.. Hal ev e ku Qur'ana Pîroz hereketa roj, heyv, dinya û stêrkên li ezmana pirr vekirî tîne ziman. Belku wan deman hinek mufessîran jî baş nizanibûne meselê şirove bikin; lê yên xweş şîrove kirine jî hene. Wek mînak Îmam Xezalî di salên 1100'an de hîvgirtin û rojgirtinê wek zanistiya niha şîrove dike!.. Quran dibê çi?
Changunarayan
Changunarayan, bajarekî welatê Nepalê ye û li herêma Bagmati Pradesh de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 32.522 kes hatiye hejmartin
Îslam û zanist
"Roj jî di rêgeha xwe (ya taybetî) de dikşe (digere û diçe)." (Yasîn, 38)
Herdu bêjeyên ku Qur'an wan bikar tîne di zimanê erebî de wata wan wusa ye: Yesbehûn (En-am): Yanî melevaniyê dike, subarî dike, yanî him bixwe hereket dike û him jî diçe! Ne ku sekiniyê û quwetek din wî dibe! Her wusa "Tecrî" (Yasîn): Diherike, dikşe, diçe, lihev dikeve û diçe, wek ava carî dikşe!
Ji van herdu ayetan baş tê famkirin ku dinya, roj û hîv, him di rêgeha xwe de hereket dikin û him jî bi alîkî din ve diçin, wek hîv li dora dinyayê, dinya li dora rojê. Roj jî bi tef sîstema xwe ve bi alîkî din ve (hin dibên bi alî stêrka Vegayê ve) diçe!
Zanistiya îro, ev derxistiye holê, lê ka roj li ku ve diçe, encam dibe çi hêj ne kifş e!.. Di derheqa gellek mijarên din de jî mînak hene, lê ji ber nivîs dirêj nebe ez naxwazim hemiyan bi nav bikim. Wek keştiya Nûh Pêxember (a.s.) ku ji her çeşit mexlûqatî cotek kiriye hundir, ka mirov texmîn dike ku çiqas mezin bûye?
Hima mirov dikare bêje di her warî de pêşketina îlim û teknîkê di dewra pêşketina Îslamê de dest pê kiriye. Hemî lêkolîn, îcadên nû dîsa ji hêla alimên Îslamê ve hatine kirin û hatine dîtin. Wek mînak mirov dikare bêje:
Bîrûnî 600 sal di beriya Galileo Galilei de gerîna dinyayê îsbat dike. 700 sal di beriya Newton de modina dinyayê hesab dike.
Îbn Nefîs 300 sal beriya Ewropiyan yanî di salên 1200 de keşfa sîstema xwînê ya biçûk dike. Di sala 794'an de li Bexdayê febrîqa kaxizê çêdibe.
Longueville, Calvados
Longueville, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Îslam û zanist
Xazînî 500 sal beriya Isaac Newton, keşfa quweta ku cisman ber bi navenda erdê ve dikşîne, dike!
Îbn Sîna (980-1037) di warê tibbê de mirov dikare bêje Seydayê yekem e. Pirtûka wî ya bi navê El-Qanûn fî Tib heya sedsala 19. jî, li Ewropa di dibistanan de wek pirtûka dersê dihat xwendin.
Mihemed bin Hemze 1390-1460 (Seydayê Sultan Mehmedê Osmaniyan, ji ber kincên sipî lixwe dikir, jê re Aqşemsedîn dihat gotin) ku bi gor riwayetan eslê wî kurd e. Ewî 500 sal berê terîfa mikrobê kiriye û wusa dibêje "Nexweşî bi alîkariya hinek zindiyên ku biçav nayên dîtin, ji însanan derbasî însanan dibe." Mirov dikare mînakan zêde bike lê bawer im bo fahma meselê ewqas bes in.
Çavkanî
Muhammed Nureddin YEKTA
Derîmte
Derîmte, taxekî Bajarê Nû yê Diyarbekirê ye.
Cm
Pir manên Cm ya cm hene.
Monétay-sur-Loire
Monétay-sur-Loire, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Ferschweiler
Ferschweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Heşîna bêrîvanan
Heşîna bêrîvanan, sifreya bêrîvanan, dolmeha bêrîvaniyê, kutilkek (dolmeh) e kurdî ye. Di pêjgeha kurd de dolmeh ne tenê bi îsot û pelên rezê tên çêkirin, kundir, bacanreşk, fringî, pîvaz ûêd gelek zebze tên bikaranîn. Li tevahiya herêmên Kurdistanê dolmehên wiha tên xwarin.
Gasor
Gasor an jî sersorê serhijikan (Lanius senator), cureyekî çûkên ku koçber e.
Heşîna bêrîvanan
Çima gotine ya bêrîvanan?
Heger di yek xwarineke dolmehê de, çend zebze bi hev re bên bikaranîn di wêjeya devkî de jê re heşîna, dolmeha bêrîvanan, sifreya bêrîvanan dibêjin. Ev nav çawa derketiye nayê zanîn.
Quillebeuf-sur-Seine
Quillebeuf-sur-Seine, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Salihê Kevirbirî
Salihê Kevirbirî nivîskar û rojnamevanekî kurd e.
Gasor
Şayes
Ser serê wî sor, pişta wî reş, zikê wî û nav milên wî spî ye. Ser serê mêyan û ciwanan qehweyî ye.
Salihê Kevirbirî
Di sala 1973 de li Batmanê hate dinyayê. Bi eslê xwe ji Misricê (Kurtalan) ya Xerzan e. Xwendina xwe ya destpêkê, navîn û lîseyê li navçe û bajarên wekî Batman, Farqîn, Misirc û Edeneyê kir.