cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lale Muldur
Hîndekariya xwe ya Lîseyê li Koleja Robertê dike. Bi bûrsa helbeste diçe Floransaya Îtalyayê. Di 1977an de diçe Îngiltere û ji Zanîngeha Manchesterê ji beşa Aborîyê lîsans werdigre. Di sala 1983an de bi wênesazê belçîkî Patrick Jacquart re dizewice û diçe Brukselê. Di 1986an de vedigere Tirkiyeyê.
Neqîneyek ji helbestên wê bi navê "Water Music" li Dûblînê hate weşandin. Helbestên ku li ser wêneyên wênesazê fransî Colette Deblé nivîsandibû ji aliyê Enstîtuya Fransayê li bin navê "Keça Baranê Wiha Dibêje" hat weşandin.
Nuha li Stenbolê dijî.
Helbestek Ji Lale MULDUR
DESTÎNA
Şevîdin dema tu di xew de bûy
min navê te pispisand
û çîrokên hêwilnak
yên ajalan têgihand
min av da kulîlkan
dilê min wek stêrkekê
bi te ve hat grêdan
herê ji ber vê
tenê ji ber vê
navekî nû min da te:
bêçare tu wiha
li quncikekê razêy jî nuha
Sieversdorf-Hohenofen
Sieversdorf-Hohenofen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostprignitz-Ruppin li Brandenburg, Almanyayê ye.
Lale Muldur
Helbestek Ji Lale MULDUR
ji ber ku nêzîkî mirinêyiy
Ava Evînê (albûm)
Di vê albûmêde ev stran cîh digrin.
Ev albûm yi aliye Mîr-Musîk û Kom-Musîk ê de hatiye çapkirin.
Lale Muldur
Helbestek Ji Lale MULDUR
ji jiyanê pirtir,
Wêjeya farisî
Dîroka wêjeya farisî dikare ji heta serdema kevnare ve were şopandin. Nimûneyên yekem ên helbestvaniya îranî, ya ku berê modela rewanbêjiya kevneşopî ye, dide nîşandin di Gathayan (stranan), perçeyên kevn ên Avestayê, nivîsara ola Zerdeştî de (binêre jî Zerdeşt). Ji aliyekî din ve, helbestvaniya Farisî behsa tevahî çanda helbesta klasîk a li cihen bilind yên Îranê dike ku bi zimanê nivîskî farisî hate çêkirin. Ew bi jêdera xwe ji devera ku niha Îran, Efxanistan, Tacikistan û Ûzbêkistanê pêk tê, bû. Wekî din, zimanê Farisî ji bo serdemek pir dirêj zimanê çandî û fermî yên Iraqê, Pakistan û bakurê Hindistanê bû. Li vir, di heman demê de, hin helbestvanên herî navdar ên faris jî dijiyan.
Lale Muldur
Helbestek Ji Lale MULDUR
tahlkirine dilê te
Wêjeya farisî
Helbestvanî li qada çandî û zimanî ya farisî de pir bi qîmet e, da ku cihê çanda Farisî hejmarek helbestên navdar û serfiraz hilberandiye. Helbestvanên farisî bi sedsalan bandor li çand û zimanên din kirine, di nav de helbestvanê alman Goethe, ku berhema wî West-östlicher Diwan li ser bingeha helbestvaniya klasîk a farisî ye.
Lale Muldur
Helbestek Ji Lale MULDUR
ez'ê va
Qiliçxan Kendî
Qiliçxan Kendî, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Lale Muldur
Helbestek Ji Lale MULDUR
Lale Muldur
Werger : Dûrzan Cîrano
Goristan Cengî ya Bexdayê ya Deriyê Bakur
Goristana Cengî ya Bexdayê ya Deriyê Bakur goristaneke li paytexta Bexda yê ya Iraqê ye. Ev goristan aramgeha dawî ya 4480 kesî ye, gelek ji wan kesên leşkerî ne yên ku di Şerê Cîhanî yê Yekem û Şerê Cîhanî yê Duyem de li Îraqê hatine kuştin. Di 2012an de bingehên nû yên bibeton yên 511 kêlikan ji aliyê Commonwealth War Graves Commission (CWGC) ve hatine çêkirin û tanên nû li dor hatine avakirin.
Li xeynî gorên kesên leşkerî yên Commonwealtha brîtanî, 127 gorên kesên din ên ku di şerên cîhanî de hatine kuştin, ji nav wan 100 mezelên tirkan û 41 gorên kesên sivîl jî hene.
Goristan ji hêla sê nifşên malbata Ferî ve tê xemilandin û parastin.
Qereqa
Qereqa gundekî ku bi ser navçeya Milazgira Mûşê ve ye.
Tengava Fundy
Tangava Fundy bona kêş û vekêşa xwe ya bilind gelek binavudeng e.
Lelystad
Lelystad, bajarekî herêma Flevolanda Holendayê ye.
Pûjan
Pûjan, tihtavik, mîntavik, nane (latînî: mentha) komeke riwekan ji malbata lamiaceae ye. 20-30 cureyên pûjanê hene ku gelek ji wan li Kurdistanê jî digihên. Pûjan yek ji biharbêhnên sereke yên pêjgeha kurd e.
Xalinde
Xalinde, gundekî bi ser navçeya Mexmûrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Pûjan
Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de
Ji têkelên pûjanê gelek derman dihatin amadekirin. Bo serêş, hezmê gelek bikêr e. Kurman diweşîne. Şewata mîdeyê derdibe, gaza wê vala dike. Di sermagirtinê de kêrbar e, kuxînê kêm dike. Şîrê dê zêde dike, bêhna devê xweş dike.
Canvîslû
Canvîslû gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 481 kes (121 malbat) bûn.
Valensiya (herêm)
Valensiya yan Herêma Valensiyayê (bi ketelanî-valensî: Comunitat Valenciana, spanî: Comunidad Valenciana) herêmeke xweser a Spanyayê ye. Bi ketelanî-valensî mirov jê re jî dibêje País Valencià, ango Welatê Valensî.
Paytexta wê Valensiya (València) ye.
Jishou
Jishou, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Hunanê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 301.460 kesî
Saint-Pey-d'Armens
Saint-Pey-d'Armens, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Jean Anouilh
Jean Anouilh (1910-1987) nîvîskarê lîstikên Fransî ye.
Jean Anouilh di 12 saliya xwe de dest bi nivîsên lîstikên tiyatroyê dike, li zanîngeha Sorbonnê beşa hiqûkê xwendiye, di teatra jouven de nivîskarî kiriye,senaryoyên filma nivîsandiye; giraudoux û pirandello di bin tesîra wan de mane. Di dema xwe de bi lîstikên xwe, nivîskarê wê demê yê herî baş û pêşketiye.
Ser lîstiken wî:
Ji xeynî van 15 lîstik nîvisandine.
Dronten
Dronten, bajarokekî herêma Flevolanda Holendayê ye.
Hamşenî (ziman)
Hamşenî, hemşenî, homşetsî, zaraveyê homşetsî (bi ermenî: Հոմշեցի) an homşetsî lîzû ("zimanê hamşenî") ji zimanê gelê hamşen diaxivin re tê gotin ku yek ji zarave yan devokên kevn ên zimanê ermenî ye. Di nava devokên ermeniya rojava de tê hejmartin. Li ser zarave yan devokbûna wê hêj tê gotûbêj kirin.
Li Tirkiyeyê herçendî zêdetirî 500.000 hamşenî hebin jî axavtvanên vî zimanî gelek kêm e, gorî hin çavkaniyan 15-20 hezar e. Pirraniya hamşenan hatine asîmîlekirin. UNESCOyê ev ziman kiriye lîsteya "zimanên di bin xetereya windabûnê de ye".
Pirraniya nivşên nû ji xeynî çend bêje, têgîn û diyalogan, bi zimanê zikmakî nizanin.
Taronî
Taronî gundekî bi ser navçeya Hewêla Sêrtê ve ye.
Billboard Hot 100 serketîyên lîsteyê û kevirên kilometro
Stranên herî Baş
= Di Zîrveya Heftê de herî serketî =
Li jêrda, lîsteya bi stranên 1 nimre bûye cîh digre.
Black Eyed Peas - "Boom Boom Pow" (2009)
Bad Kohlgrub
Bad Kohlgrub şaredariyeke navçeya (Landkreis) Garmisch-Partenkirchen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Emerkingen
Emerkingen şaredariyeke navçeya Alb-Donau-Kreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Trippstadt
Trippstadt şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kaiserslauternê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Derdis
Derdis, gundekî giradayê navçeya Westan a Wanê ye.
Heydar Eliyev
Heydar Aliyev ( ango Heydar Alîrizayê Aliyev) (10ê gulanê 1923 - 12ê kanûna pêşîn 2003) sêyemîn serokdewletê Azerbeycan ê ye. Di navbera salên 1969 û 1982an de ew herwiha serokê Komara Sovyet a Sosyalîst a Azerbaycanê bû. Heydar Eliyev li Nexçiwanê hatiye dinyayê û li Cleveland, Ohio ya DYAyê miriye. Bi Zerîfe Eliyeva re zewicî bû.
Qelecix, Tîkab
Qelecix, Tîkab gundekî ser bi navenda bajarê Tîkabê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Tihtavik
Tihtavik (mentha aquatica) wekî nane, mîntavik ûêd cureyek ji pûjanê ye. Pûjan navê koma vê riwekê ye ku ji famîleya gezika derewîn e. Bi almanî ji vê cureyê re Wasserminze dibêjin.
Qelecix, Tîkab
Nifûsa gund
Li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê ya di 2016an de, nifûsa vî gundî 267 kes (66 malbat) bû.
Tihtavik
Ji vê pûjanê re pûjana aviyan jî dibêjin lê ji xwe navê wê di wateya "tixên tayî yên li axa avî hêşîn dibin" e. Tix herwiha ji darikên hevrêsîn, honandinê re jî dibêjin. Dibe ku eslê vê peyvê tixtavî be. Li Kurdistanê jî gelek e, lê bêhtir li Ewropayê tê dîtin.
Ramella
Ramella, paytextê dewleta Filistînê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2015an 57.000 kes lê dijin.
Qete, Çaroymaq
Qete, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Barîke
Barîke, gundekî bi ser Qoretûya navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Bêrîvanî
Bêrîvanî, ji çûyîna bêrî û doşandina pêzan re dihê gotin. Ji jinên kurd ên ku diçin bêriyê û pêz didoşin re jî bêrîvan dihê gotin.Peyvan Bêrîvan bixwe qurma xwe ji Bêrê girtiye ku bêr jî ji hewşa beyaran ku pez ji bo dotinê dixine navê re dihê gotin.
Di hunera kurdî de fîgura bêrîvanê
Di hunera kurdî de bêrîvanî mijara gelek fîlm, gotin û çîrokan e. Fîgura bêrîvanê, ji ber girêdayiya xwe ya ji çand û xwezayê Kurdistanê re weke nasnameyeke pîroz ya jina kurd tê hesibandin. Bi vê yekê bêrîvan jêhatî ye û xweê xuyee rind û serbilind e. Lewra gelek jinên gerîla navê « Bêrîvan » weke navê kod hilbijartine.
Fîgura bêrîvanê di gotinê navdar a bi navê Bêrîvanê de wiha tê nas kirin:
Xorasana Bakur (parêzgeh)
Parêzgeha Xorasana Bakur yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê rojhilata wê welatê. Zêdêtir ji sedî 70 kurd li wir dijîn û li wê herême qasê milyonek û nîv kurd dijîn.
Nawendê wê bajarê Bocnûrd e.
Navçeyên parêzgehê
Navçeyên parêzgehê û bajarên parêzgehê ev in :
Xerabey Carela
Xerabey Carela, Xerabey Careła, gundekî bi ser navçeya Mexmûrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Xorasana Bakur (parêzgeh)
Rêvebirina îdarî
Bi dûçûna rêvebirina îdarî ya Îranê, navên parçeyên dabeşkirî û rêvebirên parçeyan wiha ye :
Dêrbigûz
Dêrbigûz gundekî Stewrê ye.
Alfabeya Fonetîk a Navneteweyî ji bo zimanê kurdî
Alfabeya Fonetîk a Navneteweyî ji bo zimanê kurdî di vê tabloyê de hatiye diyarkirin.
* Dengên [ʕ], [ħ], [ʁ] ji zimanê erebî derbasî zimanê kurdî bûne, lewra zimanzanên kurdî wan dengan wek fonem nanirxînin. Dema ku şûna dengên [ʕ], [ħ], [ʁ] dengên kurdî [æ], [h], [x] tên bikaranîn wateya gotinan nayê guhertin (îstîsna: hûr [huɾ] – ango biçûk û hûr [ħuɾ] – hundurê zikê mirov û ajalan. Bi pêşkeftina wêjeya kurdî dengên kurdî yên resen [æ], [h], [x] careke din tên vejiyandin.
Henry Pelham
Henry Pelham FRS ( – ) siyasetmedarekî whig ê brîtanî bû. Pelham di navbera û  de serokwezîrê Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin bû.
Kopeklû
Du gundên bi vî navî hene
Ekînoks
Ekînoks ew dema salê ku roj û şev wekhev dibe ye. equinox di du wûşeyên latînî "wekhev" û di "şev" de tê ye.
Di rojên ekînoksan de roj 12 seatan, şev jî 12 seatan dajo. An jî di ekînoksan de pertavên roj li ser ekwatorê çik, ango bi 90° niqira têna dinê. Ekînoks destpêka bihar û payîzê ne. Li salê du ekînoks hêne û ewna nêzî 21ê adarê û 23ê îlonê tê dijîn.
Château-Arnoux-Saint-Auban
Château-Arnoux-Saint-Auban, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Erez
Erez, Eres an Ava Reş li Bakurê Kurdistanê dizê û dirije Deryaya Qezwînê. Dirêjiya Erezê 1072 km ye.
Çemê Erezê, li nik kurdan, xwedî wateyeke taybete, ji ber ku Mela Mistefayê Barzanî û hevalên wî, ji wî çemê derbazbûn û gehiştin Rûsyayê.
Eschenlohe
Eschenlohe şaredariyeke navçeya (Landkreis) Garmisch-Partenkirchen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Şikarim
Şikarim gundekî bi ser navçeya Hewêla Sêrtê ve ye.
Hamşen
Hamşen (bi ermenî: Համշենցիները, hamşentsînerî, bi lazî: armenî, sûmexî, bi romî: Hemşinli, rûsî: Амшенцы, amšency) şaxek ji gelê ermenî ye. Li parêzgehên Artvin, Rize, Trabzon yên Tirkiyeyê û Erzîroma bakurê Kurdistanê cihwarbûyî ne.
Gelheya wan 150.000 heya 1.000.000'ê tê îdiakirin. Gorî hin çavkaniyên ewropayî, nifûsa wan 700.000 e. Baweriya îslamê dihewînin, ji aliyê mezhebî ve, sunî ne. Navê xwe dane bajarokê Hemşinê jî. Parek ji wan, xiristiyan in.
Dîrok
Ji ber sedemên polîtîk û olî, hejmara hamşeniyan roj bi roj kêmtir dibe. Gelek ji wan koçberê Rûsya, Ermenistan, Gurcistan û bajarên Tirkiyeyê bûne. Ew jî wekî kurdan li dijî ramyariya pişavtinê ya dewleta Romê têdikoşin. Zimanê wan hamşenî, zimanê ermenî bi xwe ye. Cudatiya wan ew e ku bêhtir di bin bandora asîmîlasyona romîkî (tirkî) de mane, gelek bêjeyên romîkî û erebî ketine zimanê wan.
Piştî Nîjadkujiya ermeniyan (1914 - 1915), tirk ermeniyan wekî dijmin binav dikin. Ermeniyên ji terteleyê filitîne, ji bo xwe biparêzin, jiyana xwe bidomînin mecbûr dimînin xwe di jiyana rojane de şûnve bigirin. Newêrin bi hêsanî di nava gel de bi zimanê xwe bixavin. Ev yeka han asîmîlebûna wan zêdetir dike. Herçendî ji aliyê olî ve misilman in jî, rastî pêkutiyan tên ku bi eslê xwe ermenî ne.
Bidlîs
Bidlîs an Bilîs (carina weke Bedlîs jî tê nivîsandin) bajarekî li Bakurê Kurdistanê ye. Bidlîs bajarek ji erdnîgara Kurdistanê ye. Li rojavayê Gola Wanê cih digre û di sînorê Agiriyê de ye.
Hamşen
Siyaset
Heya salên 1990'î gorî bîrdoziya fermî ya tirk ew jî wekî kurd, terekeme ûêd tirkên çiyayî bûn. Berê tirk bûne, di nava ermeniyan de heliyane. Di sedsala 15em de ola îslamê pejirandine, lê her li ser zimanê ermenî mane.
Bidlîs
Nav
Navê bajêr yê kevn ji alî Îskenderê Zulqerneyîn ve wek bad- lis hatiye danîn. Piştre nav wek Bit-lîz û Bitlîs hatiye guhartin. Di çavkaniyên ermeniyan de navê bajar wek Paxiş derbas dibe.
Li gorî hin jêderkên din jî, navê Bidlîsê ewil 'Bêtirs' bûye. Bi kurdî tê wateya lehengî û bêtirsî. Lê di pêvajoyê de guheriye û bûye Bidlîs.
Dîrok
Di dever de herî pirr titûn şîn dibe. Ji bilî viya Bidlîs bi bexçê meyweyan û ji alî dexl (zad) de gellek dewlemend e. Avhewa wî gellek hişk e.
Dîroka dever, bi dîroka Aryan destpê dike. Li gor lêkolînan hebûna wî digihîje beriya zayinê, salên 5000ê. Xerakirina mezin a li ser navçe, li gor hin çavkaniyan ji alî Asûriyan pêk hatiye. Ew dem jî dema desthiladariya Mîtaniyan e. Ji ber ku Mîtanî, zimanê Xurrîkî bikar dianiyan, ji vê kargeriyê re Împeratoriya “Xurrî-Mîtanî” tê gotin. Beriya zayinê di sedsala 13an de piştê helweşîna Mîtaniyan, di sedsala 12an de ya Hîtîtiyan, li rojhilatê, di nêvendên çiyayî de gelê Aryan bicih bûne. Di sedsala 9an de gelê Aryan federasyonekî ku navenda wî Tûşpa ye, desthiladariya Urartû saz kirine. Bi talanên Asûran Urartû gellek hêz wenda dike. Ji ber ku van êrîşan bidawî bikin Aryan, di sedsala 7an de li Îrana Rojava, bi Medan re digihîjin hev. Keyê Med Keyaksares, welat ji hemî talankeran paqij dike û heta Behra Sor Aryan di bin alekî de digihîjîne hev.
Di sedsala 6an de Persiyan wek derb, tên ser artêşa Med. Her çiqas bikevin nêvenda rêvebirina wan a ramyariyê jî pirr bihêz nîn in, ji ber vî yekê beriya zayinê, di sala 333an de artêşên Persan bi cenga Îssas ji alî Keyê Makedonyayê Skender têk diçin. Ji vir û pê ve navçe di nav sînorên Gordyene de dimîne. Ji sedsala 1.’ê pê ve her çiqas artêşên Romayê du car êrîşê van axan bikin jî, pirr nikaribûne li vir bisekinin û vegeriyane.
Zanînên li ser dîroka Bidlîsê, bi taybetî di pirtûka Şerefname de jî hatiye komkirin û hatiye weşandin. Li gor vê pirtûkê jî di wê demê de, di vî herêmê de 25 eşîrên Kurd ku ji hev cuda dijîn, tên ba hev û biryara bihevrebûnê digrin. Wê demê hukumdarê Gurcî, Tadît li herêmê serwer e. Eşîr êrîşê artêşên vî hukumdarî dikin û kelê û bajar bidest dixin. Van 25 eşîrên ku eşîra Rojkan pêk tînin û bi navê Rojkan hatine binavkirin, navên wan ev in: Qeysan, Baykan, Modkan, Zoqeysî, Zeydî, Keleçeri, Xirbelan, Balkan, Xiyartan, Geuwri-Gewrek, Bireşan, Sekran, Garisî, Bêdoran, Belakurdan, Zerdûsan, Endakiyan, Pirtayan, Qewalisî, Girdîkan, Suhrewerdiyan, Kaşaxiyan, Xaldan, Istûkan û Ezîzan.
Li dûv vê hevgirtinê, Bîzans û Sasanî tên herêmê, lê pirr na mînin. Di sedsala 11ê de dagera tirkmenên bi navê Selcûqiyan tên zanîn pêk tê. Navçe ku di nav sînorên Dugela Merwanî ya Kurd de ye, di sedsala 13an de rûqalê dagira Moxolan tê. Piştê van dageriyan Bidlîs di nav Împeratoriya Eyûban de dimîne. Bidlîs piştê dagera Tîmûr jî derbas dike êdî di bin birêvebirina Şerefxaniyan de bi sedsalan dimîne.
Di dema Hz. Umer de Bidlîs mislimaniyê nas dike û di vê demê de gel dibe misliman. Bidlîs di bin birêvebirina Emewiyan, Ebasiyan, Merwaniyan de jî maye û di sala 1537an de bûye bajarê Osmaniyan. Di sedsala 16ê de Bidlîs bi tevahî girêdayê Osmaniyan e. Heta sala 1894an ji alî Şerefxaniyan tê birêvebirin. Di sala 1915an de bi dagîriya Rûsan rû bi rû tê. Ev dagîrî di Bidlîsê de hilweşînekî mezin pêk tîne. Di sala 1916an de bi saya axa, beg û hemî gelê Kurd, Bidlîs ji dagîriya Rûsan xelas dibe. Lê her çiqas ji dagîriyan xelas bibe jî herêm li gor demên berê nîn e. Lewra rûqalê gelek dagîriyan hatiye û gelek wendabûnên wê hene. Berê gelhê Bidlîsê qasê 60 hezaran e, piştê van talanan, bi taybetî piştê dagirkeriya Rûsan hejmara gelhe dikeve hejmarên hezarê. Di sala 1929an de Bidlîs dibe navçeya Mûşê, lê di sala 1936an de dîsa dibe bajar.
Bi taybetî jî Bidlîs; ji alî hunermendiyê gelek pêş ve çûye. Di sedsalên 17, 18, û 19an de bûye navenda çand û hunermendiyê. Her çiqas ji gelek talanan derbas bibe jî, ji vê taybetiya xwe tiştek wenda nekiriye. Bi sedsalan avahiyên Bidlîsê; mizgeft, tirbe, serşok, mescîd, xan û bi gelek avahiyên xwe bal kişandiye.
Navçeyên Bidlîsê: Elcewaz, Xelat, Çuxûr (Norşîn), Xîzan, Motkî û Tetwan in.
Mizgeftên herêmê
Mizgeftên li Bidlîsê ev in: Mizgefta Mezin, Mizgefta Gokmeydan, Mizgefta Kizil, Mizgefta Şerefiye berhemên girîng ên mirov divê bibînin in. Mizgeftên dinên jî vana ne: Dortsandik, Ayne'l Bedrîd, Şêx Hesen, Alemdar, Kûreyşî, Taş, Xatûniye û Mizgefta Kalealti.
Avgermên herêmê
Li navend û dora Bedlîsê gelek avgerm hene û vana li ser xêza fay in. Ji vana hinek navê wan wusa nin: Guroymak, Ilicak , Çiyayê Nemrûd, Alemdar, Koprualti , Çîm Colmugu , Pira Ereb, Yilan Dîrîlten , Aci Sû.
Serwetên bin erdê
Asin, krom, asbest, fosfat, perlît û kevirê ponz li herêmê ji bin erdê dertên.
Kelehên parêzgeha Bidlîsê
1- Bidlîs 2- Elcewaz 3-Adîlcewaz Kef 4-Kela Exlat ya Berav 5- Kela Exlat 6- Tetwan 7- Zeydan 8- Kelhok 9- Derî Ezdînan 10- Dolek 11- Tax 12-Kelha Sîndbadî
Keleha Bidlîsê
Wek tê zanîn di dema Ariyan de ev kelhe hatiye çêkirin.
Di nav her du avên Bidlîsê de ku di cihekî de digihîjin hev, li ser zinaran ev kelhe hatiye avakirin. Kelhe, çargoşe ye. 670 berkazên wê hene. Di alî rojhilat û rojavaya wê de cihê du bircê ji bo raçaviyê hatiye çêkirin.
Dora kelhê 2800 m ye, bilindiya wê 56 m û firehiya wê jî 7 m ye. Di nav kelhê de 800 mal, xanek mezin, qesr, depoyên qût (erzaq) û embarê çekan hene. Wek tê zanîn di sedsala 10an de di nav rojekî de wan eşîrên ku ji bo yekîtiyê hatibûn ba hev, li vê Kelhê hevdîtinên xwe pêk anîne û biryara yekbûnê di vê Kelhê de dane. Medrese, mizgeft, xan, kerwanseray, serşok, qesr, mal, pirtûkxane û gellek hunerî ji van deman maye.
Nava kelhê bi axê tije ye. Ji ber vê yekê mirov nikare di nav de bigere, lê li lûtkeya kelê dema bê nêrîn dîmenek di xweşiyek derasayî de tê dîtin.
Kelhe ji ber ku li ser lûtkeyek ku hilkişandina wî dijwar hatiye çêkirin, li dora wê çala parastinê tuneye. Di dema me de, tenê kelhe heye û bi restore kirinan rewneqdariya xwe nîşan nade. Ji bilî kelha Bedlîsê, lûtkeya Dîdeban jî hebûye, lê niha tenê jêmayên wî hene.
Medreseyên wê
Navên medreseyên wê wusa ne:
Tevlî guhartina erdnîgara me, digel parçekirina erdnîgarê, pişt re ji bo jibîrkirina dîrokê jî sazûmanê hewlên herî mezin danî, sazûman bi viya jî nema. Îro ne ji bo zanîna hemî van bûyerên dîrokê xebatek, ne jî ji bo restorasyon û nûkirina van avahiyên hêja tu hewlekariyek tuneye. Ev ji xwe sekna sazûman a hemberê gelê Kurd nîşan dide. Lê divê em Kurd li van nirxên xwe heta dawiyê xwedî derkevin û kirinên ji bo me qet ji bîr nekin. Di vê navberê de ger hûn herin Bedlîsê;
Erdnîgarî û sînorên bajêr
Bajar di nav parelelên 37° 54´ û 38° 58´ bakûr û merîdyenên 41° 33´ û 43° 11´ rojhilat de ye. Sînorên bajêr li bakûr bi Agirî, li rojava bi Mûşê, li başur bi Sêrtê, û li rojhilat jî bi Gola Wanê tê girêdan.
Taybetiyên erda bajêr
Pîvana erda herêmê qismek (1.874 km²) ji Gola Wanê 8.551 km² pêk tê. Ji kismê reşahiyê ji %71 çiya, ji %10 deşt, ji %3 zozan û ji %16 jî plato ye. Ji vê erdê ji %80 ji bo çandiniyê kêrhatî ye. Tûtin, gûz, genim û çewder ên herî pir li herêmê tên çandin in.
Çiyayên herêmê
Sîpan (4.058 m), Ziyaret (3.002 m), Nemrûda Bidlîsê (2.935 m) û Turşik (2.828 m) çiyayên herî bilind ên herêmê ne.
Çiyayên Nêmrûd û golên wî yên krater
Axên bajarê Bidlîsê pirê wî, ji çiyayên dijwar û ji yê bilind hatiye pêkanîn. Li bakûrê bajêrî, Çiyayê Nemrûd ku bilindiya wî 2935 m ye û di nav sînorê navçeya Tetwanê de ye çiyayek bi agirpij e. Ji ber teqandina agirpijan gelek golên kraterîn di nav çiyayî de peyda bûne. Ya balkêş ew e, ku Gola Sar (şîn) û Gola Germ (kesk) her çiqas nêzikê hev bin jî, di Gola Sar de, zebeş di avê de diperçive û di Gola Germ de jî hêk di demekî kurt de ji kela avê dipije.
Gola Nemrûd ku di nav nêvenda çiyayê kratera Nemrûd de ye, ji alî meziniyê de di dinê de ya duyemîn e. Çiyayê Nemrûd ku di nav xweza de rewneqdar e, her sal bi taybetî di mehên havînê de ji alî pir mirov û mirovên biyanî de tê gerîn.
Efsaneya Nemrûdê
Dema keyê Nemrûd ê zordest ku di heyama xwe de dijiya, çiyayê ku li nêzê Tetwanê ye wek zozan bikar aniye. Dema teqîna agirpija çiyayê destpê dike, agir ber bi ser gundên nêzê çiyayê Nemrûdê ne tê. Di vî navberê de zordestiya Nemrûd ku ji Pêxember Îbrahîm re kiriye, tê hişê gel û ji alî gel ve li hember ziyana Nemrûd ku vî çiyayê wek zozan bikar dianiya wusa hat gotin: “Bû wek zilma Nemrûd.” Li ser vî bûyerê, navên çiya wek Nemrûd dimîne.
Çiyayê Sîpan
Ji van çiyayan yek jî çiyayê Sîpan e, Li bakûrê Gola Wanê ye û bilindiya wî 4058 m ye. Lûtkeya wî bi qeşayiyan hatiye rûkişandin.
Navenda Temaşekirina Çivîkan
Di sînorên Bidlîsê de navenda temaşekirina çivîkan a Gola Nemrûdê, navenda çivîka Gola bi Soda (Sodaligol) û nêvenda çivîka Gola Wanê hene.
Deşt û zozan
Ji ber çiyabûna herêmê deşt û zozan li herêmê kêm in. Deşta Revha, Ahlat, Arîn û Elcewaz deştên biçûk ên herêmê ne
Nivîsara sernameyê
Bilindbûna zozanên herêmê jî digîhîjin 1.900 m yî.
Çem û gol
Li herêmê gola herî mezin Gola Wanê ye. Wekî din li herêmê golên krater jî hene. Wek Nemrûd, bilindbûna wî ji behrê 2400 m ye. Mezinbûna golê jî 10 km² ye. Mezinbûna Gola Nazlûk 3,5 km² û ya Arînê jî 13,5 km².
Babetên heywanan
Herêm ji bo nêçira berazên kovî, gur, hirç, werdek, kew û bizinên çiyayî musaîd e. Di çem û golên herêmê de mehsî jî tên girtin.
Sermijar û Navçeyên Bajêr (2013)
Tevahî ya sermijar herêmê (tevî gundan) 337.156 e.
Serwetên bin erdê
Hesin, krom, asbest, fosfat, perlît û kevirê ponz li herêmê ji bin erdê dertên.
Cihên turîstîk û gerê
Heta hûn vana nekin venegerin:
Xwarênên herêmê
Şekalok: nîsk û nok di beroshê de tê kelandin. Qaşilkên hişk (zuha) yê xiyaran di beroşek din de tê kelandin. Kiftên ji qîme û bulxur çêkirî dikeve nav beroşa ku nîsk û nok tide dikele. Hinek av û xiyarên hişk dikeve navê û piştre rûnê sorkirî bi ser tê reşandin û tê serwîs kirin.
Kifta Bidlîsê, Tutmanc, Çortî û Biryanî xwarinên din yê herî naskirî yê herêmê ne.
Xwarinên Wê Yên Navdar: Li devera Bedlîsê kebaba Buryan xwarinekî gelek navdar e. EV xwarin e,ku ji goştê karikê tê çêkirin, di mehên hezîran, tebax û tîrmehê de tê xwarin. Yên karibin ji xewna xwe fedakarî bikin, dikarin serê sibê seet 05:00an de ji xwarina “avşor” tam bikin. Şekalok, Kifta Bedlîs, Tutmanc û Çortî xwarinên din yê herî naskirî yên herêmê ne.
Kincên herêmê
Zilam "şal û şapik" (ku ji mû yê bizinan çêdibe) li xwe dikin. Bi ser şal û şapik de kefiyek li pişta xwe girê didin. Kefî yan jî "egal" didin serê xwe. Pêlava ku dikin nigê xwe li herêmê ji re dibijin "xarik". Gorên ku dikin nigê xwe ji hirî tên çêkirin.
Jinên Bidlîsî piranî fîstan û entarî li xwe dikin. Jinên malên dewlemend carna çend fîstan bi ser hevde li xwe dikin. Êlegek ku ji mû tê çêkirin jî bi ser fistan re li xwe dikin. Di bin fîstan de jî derpiyek ku ji re dibêjin "direl" tê li xwe kirin. Di niga de çarox û gorên ji hirî çêkirî hene. Şarpeyek ku ji re dibêjin "laçik" bi kefî re li serê xwe girê didin. Kefî bi perê hesin yan jî zêr tê xemlandin.
Noordoostpolder
Noordoostpolder, şaredariyeke herêma Flevolanda Holendayê ye.
Saint-Pey-de-Castets
Saint-Pey-de-Castets, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Alexander Selkirk
Alexander Selkirk (jdb. 1676 – m. 13ê kanûna pêşîn 1721) deryavanekî skotlandî ye ku çar salan bi tenê li girava Robinson Crusoe jiyan kiriye. Di sala 1709an de ji aliyê Woodes Rogers ji giravê hatiye xilaskirin. Tê bawerkirin ku romana navdar a Daniel Defoe ya bi navê Robinson Crusoe ji sêrpêhatiya Alexander Selkirk best girtiye.
Saint-Pey-de-Castets
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Xorasana Başûr (parêzgeh)
Parêzgeha Xorasana Başûr yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve rojhilata wê welatê.
Nawendê wê bajarê Bîrcend e.
Nane
Nane (Mentha spicata), wekî tihtavik, pûng ûêd cureyek ji pûjanê ye. Li Kurdistanê ji xeynî naneyê, cureyên pûjanê yên navdar tihtavik (Mentha aquatica), pûjana ajgulî (Mentha longifolia), mîntavik (Mentha x piperita), pûng (Mentha pulegium) û pûjana çîmenê (Mentha arvensis) ne. Navê famîleya wan famîleya gezika derewîn (famîleya lamiyasiyan, Lamiaceae) e.
Cureyê herî naskirî yê pûjanê ev e. Di macûna diranê, benîşt de bikartînin. Tevlî şîraniyan dikin. Nêrî û pelên wê tên hişkkirin û hêrandin ku wekî biharbêhn an di dermanan de bikartînin. Wekî çay vedixwin, tevlî sosan dikin.
Dillingen an der Donau
Dillingen an der Donau, yek ji bajarên navçeya (Landkreis) Dillingenê li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Sala duşeşî
Sala duşeşî, salek e ku ji 366 rojan pêk tê, ango li gorî salên normal rojekê zêde didome. Di zimanên ji malbata hind û ewropî de ew sal wek sala du şeşan (bisextilis) tê binavkirin.
Sala duşeşî çar salan carekê dubare dibe. Di salnameyê de li meha reşemî rojek tê zêdekirin û ew meh 29 rojan didome.
Salên duşeşî di salên bi 4an tên parkirin de tên dîtîn. Mînak: salên 1600, 1996 û 2000 salên duşeşî bûn, lê salên 1700, 1800, 1900 ne salên duşeşî bûn. Sala ku bi 100î par dibe û bi 400î par nabe ew sala ne sala duşeşî ye. Dîsa salên 2100, 2200, 2300 ne salên duşeşî ne, lê sala 2400 sala duşeşî ye.
Li gorî salnameya Julianî salek ji 365 rojan pêk tê, lê di rastiya xwe de dinê li dor rojê 365,24219 (nêzî 1/4 rojekê) rojan dizivire. Ji ber vê yekê 4 salan carekê li salnameyê rojek tê servekirin, da ku dengeya salê çêbibe. Eger salên duşeşî nebûna, her çar salan carekê bihar wê rojeke pêş de destpê bikira. Mînak: piştî 120 salan salname wê 1 Adarê nîşan bikira, lê di rastiyê de wê 30yê Çileyê bûya.
Cara dawî sala 2012an sala duşeşî bû, piştî wê sala 2016 wê bibe sala duşeşî.
Lazwan
Lazwan gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.
Qizilqeye
Qizilqeye, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Zernitz-Lohm
Zernitz-Lohm şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostprignitz-Ruppin li Brandenburg, Almanyayê ye.
Tolebaş
Tolebaş, gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ye.
Salnameya heyvê
Salnameya heyvê ew salnameyên ku li gorî heyvê tên hejmartin.
Salên heyvê ji mehên heyvê yên ji bo tevgerê heyvê yê dor dinê re de pêk tên. Salek 12 an jî 13 mehan û 354 an 355 rojan diajo. Di navbera salên heyvê û salên rojê de 10-12 rojan ciyawazî heye.
Heyv dor dinê re dizivire û vê tevgerê xwe navbera 29,27 û 29,83 rojan de temam dike. Ji bo vê sedemê mehên salnamayên heyve ji 30 an jî 29 rojan de pê tên. Salnameya Hicrî û salnameya di împeratoriya Romê bêr salnameya julianî dihat bikaranîn salnameya heyvê bû.
Di salnameyê heyvê de mehek pê heyvik hat dîn şûnda dest pê dike.
Darçîn
Darçîn, (cinnamomum) navê darekê ji famîleya qaran e ku li Kurdistanê jî ji aromaya wê sûd tê wergirtin. Bi hezaran salan in, wekî biharbêhn (biharat) tê zanîn û bikaranîn. Ji sedsala 16em heya 18em biharata herî biha bû li Ewropayê. 300-350 cureyên vê darê hene.
Qalikên darê tên bikaranîn. Qalikan hişk dikin. Biharbêjn ji nava qalikan tê çêkirin. Bêhna wê xweş, tehma wê talşîrîn e. Fêkiyên wê jî heman in. Fêkî di çêkirina şîranîyan de kêrbar e. Darçîn di hin vexwarinan de herwiha tê bikaranîn.
Nan
Nan xwarinek e ji hevîrê ardê (arvan) tê çêkirin. Nan di firneyê de, di tenûrê de yan jî li ser sêlê tê pêjan. Niha bi sedan cureyên nanê tên xwarin. Berê li Kurdistanê bo nanê pirranî ardê genim, lazûtê dihate bikaranîn.
Nan gorî melzemeyê xwe dikevin bin koman. Heger ji şikevayê (pelhevîr) be dibe kilor, heger li ser xwarin an sos hebe dibe patîle yan pîza, tenê ji hevîrê be dibe kate, heger şîrîn be dibe kulîçe. Kurd ji nan, nanê ku tê ser destexaneyê (sifre) û bi wê xwarin tê xwarin, fêhm dikin. Ên din wekî kilor, kulîçe, kate yan patîle binavdikin.
Nanên cuda cuda
<Gallery> Wêne:Nan Bismil 2010.JPG|Nanê Kurdistanê Wêne:Strucla sweet bread02.jpg|Nanê şêrîn ê ewropî Wêne:Four loaves.jpg|Çar semon Wêne:French bread DSC09293.jpg|Kerek nanê frensî Wêne:Breads and rolls.jpg|Nan li firneyekê Wêne:Continental italian bread.jpg|Nanê îtalî Wêne:Tin vienna bread.jpg|Nan ji Viyanayê Wêne:Bread in a traditional oven.JPG|Nan ji tenûrê Wêne:Brood.jpg|Nanê kerkirî Wêne:Bread rolls.jpg|Babolkên nanî Wêne:Various grains.jpg|Xwê, don, zeyt û av çêjê didin nan </Gallery>
Stelzenberg
Stelzenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kaiserslauternê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Leiyang
Leiyang, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Hunanê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.150.241 kesî
Spencer Perceval
Spencer Perceval KC ( – ) siyasetmedarekî ê parêzer brîtanî bû. Perceval di navbera û  de serokwezîrê Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Îrlendayê bû.
Bostanqeya
Bostanqeya gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ye.
Makîneyên Elektrîk
Makîneyên ku enerjîya elektrîkê dizvirînin enerjîya mekanîk an jî enerjîya mekanîk dizvirînin enerjiya elektrîk. 3 bêşên van makîneyan hene:
Kotis
Kotis, gundekî giradayê navçeya Westan a Wanê ye.
Eynûnê
Eynûnê gundekî Stewrê ye. Li ser rêya Bismilê, di navbera Ehmedî û Stewrê de ye. Ev gund ji aliyê hinek Dengiziyên Malbata Fermano yên ku gundê wan hatibû valakirin ve hatiye avakirin.
Dûgirtikanî Husên
Dûgirtikanî Husên, Dûgirtikanî Ḧusên, gundekî bi ser navçeya Mexmûrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Şahrux Xan
Şahrux Xan (bi ûrdû: ‏شاه رخ خان‎ ) (Hîndî: शाहरुख़ ख़ान, Shāhrukh Khān; 2'ê sermawezê 1965, Delhiya Nû/Hindistan), Roja mê da hêlketiya Hunermêndê Bollywood ê. Dawiya 12 Sal'an yêk Perüye Fîlmê Rêzê qezênc kir.
Du Fîrma ê Xêlêkê Shahrukh Khan heye. Filmê Dreamz Umlîmîted: Phir Bhi Dil Hai Hindustani, Asoka u Chalte Chalte digel Fîlmê Khan ê Serkevtin xweş bun. Bi Jina xwe rê di Fîlma Red Chillies Entertainment Xêlêka Main Hoon Na, Paheli u Om Shanti Om ê bi Serkevtin qezênc kir. Hevale êw Karan Johar digel çêkiriya Fîlma Kaal Red Chillies Entertainment'de bi kar anîn. Li vê Fîrmêda Hevalen êw Juhi Chawla, Aziz Mirza, Karan Johar u Farah Khan digel şixulîndin.
Shahrukh Khan di sala 2008’de Hevale vê Nêz Fîlma Kismat Konnection Aziz Mirza rê bihev rê Dêngdan. Serkevtina mezinê Sînemaye Rab Ne Bana Di Jodi'de girtin u di sala 12.12.2008'de Fîlm derdikeve. Dîsa Fîrmeya xwe rê Fîlma Bîllu Barberî girtin.
Shahrukh Khan di sala 2009'de Serkevtina mezin bu My Name is Khan ê bi Hevale xwe şixul Kajol ê Lîsten. Derhenan Karan Johar 4.Fîlm ê. Fîlmê dine Kuch Kuch Hota Hai, Kabhi Khushi Kabhie Gham u Kabhi Alvida Naa Kehna bihev rî bun.
Dewre
Dewre, gundekî bi ser Qoretûya navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Ettal
Ettal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Garmisch-Partenkirchen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Salnameya gregorî
Salnameya gregorî (wekî salnameya gregoriyen û salnameya mîladî û salnameya zayinî jî dihêt naskirin), bi navê Papa Gregor XIII hatiye navkirin û îro salnameya herî belav ya dinyayê ye. Ew li sedsala 16'an wekî berdêlek ji bo rastvekirina kêmasî û şaşîyên Salnameya julianî hat pejirandin. Ew ji 12 mehan pêk dihê û dirêjahiya wan mehan wiha ye:
Ew wekî rastvekirin û deqîqtirkirineka Salnameya Jûlîyanî hat danan û dirêjîya salê bi qasî 0.002% deqîqtir dipîva. Armanja wê guhartinê ew bû ko cidatî û jihevtirazana salnameyê û destpêkên werzan, nemaze destpêka biharê ko ji bo dîyarkirina roja gêjin anko cejna Qîyametê an Hêkesorê giring bû, nehêle.
Şêwra yekem a Nîkeyê, li sala 325, ji bo roja pîrozkirina cejna Hêkesorê wek yekşema pê hîva tijîya pêşîna pê biharê destpêkir (Newroz, Ekinoksa pêşin) şunda hat dîtîn re hat bîryar dan. Di 325an de biharê di 21'ê adarê de destpê kir. Wê demê salnameya julianî dihat bikaranîn û ew salên normal ji 12 mehan û 365 rojan pêk hatî bû. Lê bi rastî salak wek 365,25 rojan, 365 rojan 6 saet, hatî bû hejmartin. Ji bo wê sedemê li çar salan rojek serve salên normal dikirin û ew sala 366 rojan dajot. Bi wan salên 366 rojan dajot re sala bermayî dihat gotin. Lê bi rastî salek 365,242190517 rojan dajo. Ew 365 rojan, 5 saetan, 48 hûrdeman û 45,25 çirkan ve yek e.
Gorî salnameya julianî salek ji 365,25 rojan pêk dihat. Navbera salên salnameya julianî û rastî de nêzi 11 hûrdeman ferq he bû. Ji bo wê ferqê 11 hûrdeman 128 salan de rojek pir dihat hejmartin. Di sedsala 16'an ew ferqa 11 hûrdeman wiqas mezin bû ko, biharê 1582'an êdî 11'ê adarê de dest pê dikir.
Ji bo bihar di dema rast de di 21'ê adarê dest pê bike û cejna Hêkesorê di dema rast de were pîroz kirin di 1582an de berwara 4'ê kewçêrê hat wergera 5'ê kewçêrê ye kirin û roja hefte hat neguhertin. Pê wê saz kirine re di 1583an de biharê şunda di 21'ê adarê dest pê kir. Êdî gorî salnameya gregorî sal wek 365,2425 dihat hejmartin û li 400 salan de 303 sal normal 97 sal wek salên bermayî dihat hejmartin. Gorî sala julian li 4 salan salek sala bermayî bû. Gorî salnameya gregorî dîsa 4 salan de salek sala bermayî ye, lê salên bi 100 î par dibin û 400 î par nabin (wekok 2100, 2200) wek sala bermayî nehejmartin û 29'ê reşemiyê tune ye. Lê salên bi hem 100î hem jî 400î tê par kirin (wekok 2000, 2400) dîsa sala Bermayî tê hejmertin û di wan salan de 29'ê reşemiyê he ye. Yanê,
Lê gorî hejmertinên astronomî, yanê bi rastî, sala gregorî jî 0,000310 (= 27 çirkan) roj li rastî zêdetir e. Ji bo wê sedemê li 3230 rojan şunda ekînoks pêşin, ango destpêka biharê, dîsa dikê rojekê pêş de pê bike.
Ebdulhemîd Hemdî
Destûrdarê Medreseyê ye. Sermamosteyê Bürhan Terakki İbtidai Mektebi, mamosteyê farisî li Askerî Rüştiye, mamosteyê tirkî bo asta navîn, nivîsmendê dadgeha Şer’iye, cîgirê dadwerî bû û herwiha mamostetiya  dersên dîn, erebî, farisî, wêje, felsefe û tirkî kiriye. Parlementerê werçerxa yekem ya Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê kiriye. Şeş zarokên wî hebûn.
Şerîf Avşar
Şerîf Avşar, welatparêzê kurd, ji gundê Babaxakîya ku bi Bismilê ve girêdayî ye. Di 23ê avrêla 1994an de li Amedê ji aliyê hêzên dewletê û cerdavanan ve hate revandin û kuştin.
Histrek
Histrek, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.
Gundê Hêştrekê, gundeke jî yên Eşîra Dorikan ye. Piranîya hemwelatiyên Hiştrekê Dorikane û hin ji Eşîra Atmankî/Etmankî ne.
Ligor lêkolînan, Navê gundê Hiştrekê yê kevin "Eştrako" ye, tê bi wate "yekîtî". Ligor hin çavkanîyan din, Navê gund xwedavendê ( Tanriyê ) bi navê Akad- "Aştar" u "Aştrek" hatiye binavkirin.
Ligor lêkolîner Abdulrahman Turgay: "Navê Aştrek ji navê Eşîra Aştrakî hatiye". Eşîra Aştrak beşek ji Eşîra Mîr Dorik bü, li herêma gundê Hiştrekê diman u bi Mîr Dorik re, berî 500 salî çüne Rojhilatî Kurdistanê.
Ez û Tu (albûm)
Ez û Tu, albûma seyemin a Hozan Kawa ye.
Di vê albûmêde ev stran cîh digrin.
Walsleben
Walsleben şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostprignitz-Ruppin li Brandenburg, Almanyayê ye.
Ez û Tu (albûm)
Produksiyon: Mîr Muzîk û Kom Muzîk 2006 Birêvebir: Turhan Yapiştran Aranje: Naîl Yurtsever, Kemal Sahir Gürel, Turhan Yapiştran Keman aranje: Adnan Karaduman Stüdyo 1: Sound Istanbul Tonmeister: Nail Yurtsever, Sedat Bider Stüdyo 2: Mîr Tonstudio (Düsseldorf) Tonmeister, mix, mastering: Metin Kalaç Stüdyo Demo kayit: Ciftciler Siegburg Grafik: Bulent Kiliç
ORKESTRA Baterî: Turgut Alp Bekoglu Bass Gîtar: Îsmaîl Soyberk Elektro, Akustîk, Klasîk Gîtar: Erdînç Şenyaylar Perkusyon: Mehmet Akatay, Soner Akalin Baglama, Buzikî: Çetîn Akdeniz Selpe Baglama: Kutsal Evcûmen Baglama, Cura, Elektro B.: Turhan Yapiştran Kaval: Osman Aktaş Mey, Zurne: Ertan Tekîn Kanun: Halîl Karaduman Ud: Yildiran Güz Ney: Eyyüp Hamiş Kemanlar: Gündem: Yaşar Okyay, Îsmet Okyay, Kadir Okyay, Şaban Okyay, Kemal Okyay, Fahri Karaduman, Tarkan Bergamali, Timur Atasever û Sînan Acar (Stranên Husna û Lawiko)
Koro: Xelîl Xemgîn, Eylem, Seyîdxan, Beser Şahîn, Diyar, Sosin, Cewad Merwanî, Xemgîn Bîrhat, Peyvan Arjîn û Turhan Yapiştran.
Saint-Philippe-d'Aiguille
Saint-Philippe-d'Aiguille, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Elite (rêzefîlm)
Elite (bi spanî: Élite) rêzefîlmeke televîzyonî ya drama ciwanan a spanî ye ku ji hêla Carlos Montero û Darío Madrona ve ji bo Netflixê hatiye afirandin.
Rêzefîlm li lîseyeke elît a xeyalî bi navê Las Encinas tê sazkirin û li ser têkiliyên di navbera sê xwendekarên ciwan ên sinifa karkeran ên ku bi navgîniya bernameyeke xwendekariyê li dibistanê qeydkirî û hevalên wan ên dewlemend vedigere. Di rêzefîlmê de castek ensembleyê heye. Gelek ji lîstikvanên ku berê di karên din ên Netflixê de li Spanyayê û Amerîkaya Latîn hatine hilberandin an belavkirin.
Sezona yekem, ku ji heşt beşan pêk tê, di 5ê çiriya pêşîn a 2018an de li ser Netflixê hate weşandin. Ew ji rexnegiran re nirxandinên erênî wergirt û gelekan rêzefîlmê wekî "kêfxweşiyek sûcdar" dinirxînin, û pesnê nivîsandin, lîstikvanî û xêzkirina mijarên gihîştî didin. Di çiriya pêşîn a 2018an de, rêzefîlm ji bo sezona duyemîn hate nûkirin, ku di de hate berdan. Sezona sêyemîn di tebaxa 2019an de hate ferman kirin û di de hate berdan. Di gulana 2020an û sibata 2021ê de, Netflix rêzefîlm nû kir. ji bo sezona çaremîn û pêncemîn. Sezona çaremîn di de, digel sezona pêncemîn di 8ê avrêla 2022an de hat berdan. Di çiriya pêşîn a 2021ê de, Netflix rêzefîlmê ji bo sezona şeşemîn nû kir, ku dê di 18ê çiriya paşîna 2022an de were berdan.
Mijar
Çîroka Elite li cîhê dibistana taybet a Spanyayê, Las Encinas, tê danîn. Li vir tenê zarokên kesên herî dewlemend û bibandor ên welêt dikarin biçin dersan. Tesîs ewqas bi prestîj e. Lêbelê, rojek, avahiya dibistana San Esteban li beşek xizan a bajêr hildiweşe. Di encamê de, sê xwendekar Samuel, Nadia û Christian li Las Encinas bûrsek wergirtin.
Her sê ji hêla hevalên xwe yên pola xerabûyî û dewlemend ve bi xirabî têne pêşwazîkirin. Her ku sala xwendinê pêşve diçe, ew neçar in ku xwe îspat bikin û di nav bahoza cûdahiyên şêwaza jiyanê, nehezkirin, çavnebarî, raz û peywendiyên cinsî de bikevin.
Lê paşê rojekê kuştinek hovane diqewime û xwendekarên li Las Encinas dikevin nav bûyerek bêbext. Naha ne tenê navûdengê dibistanê di xetereyê de ye, lê her weha jiyana xwendekaran jî, ku her ku diçe di tevna derewên xwe de winda dibin. Gelo ew bi rastî sûcdar in an bûne mexdûrên sûceke meztir?
Vatîkan
Vatîkan an jî Dewleta Bajarê Vatîkanê (bi îtalî: Stato della Città del Vaticano) li paytexta Îtalyayê Romayê ye. Navenda katolîk a mezheba xiristiyaniyê ye. Di 2008'an de nifûsa wê 824 kes bû. Di sala 11'ê reşemiya 1929'an de hat avakirin. Paytexta Vatîkanê Sîteya Vatîkanê bi xwe ye. Zimanên fermî latînî, îtalî, fransî û almanî ne. Rûerdê vir 0,44 km² ye. Serokê vî dewletî Papa ye.
Zeewolde
Zeewolde, şaredariyeke herêma Flevolanda Holendayê ye.
Shuttarna II
Shuttarna II (bi kurdî: Şuttarna) di serê sedsala 14ê berî zayînê de padîşahê keyaniya hurrî a mîtannî bû.
Robert Wadlow
Robert Pershing Wadlow (jdb 22ê sibata 1918 – m. 15ê tîrmeha 1940), ku wekî Alton Giant û Giant of Illinois jî tê zanîn, zilamekî amerîkan bû ku di dîroka tomarkirî de kesê herî dirêj bû ji bo wî delîlên bênavber hene. Ew li Alton, Illinois, bajarekî piçûk nêzîkê St. Louis, Missouri, çêbû û mezin bû.
Shuttarna II
Shuttarna neviyê padîşahê mîtanî yê mezin Artatama I. Ew hevalbendê Fîrewnê Misirî Amenhotep III bû û danûstandinên dîplomatîkî yên padîşahan bi kurtahî di nameyên Amarna de têne tomar kirin. Keça Shuttarna Kilu-Hepa (carinan Gilukhepa nivîsandî) bi Amenhotep III hate dan da ku hevalbendiya di navbera her du malên keyanî de di 10-emîn salê Fir’ewnê ya Fir’ewn de mohr bike, û doxînek mezin bi xwe re bir.
Horacio
Navê Horacio (wekî Orasyo bixwîne) ne bi rêk û pêk li  Amerîkaya Navîn û Amerîkaya başûr peyda dibe.
Shuttarna II
Di serdema Shuttarna de, mîrektiya Mitanni gihîşt bilindahiya hêz û serfiraziya xwe. Ji Alalakh a li rojava, Mitanni li Rijavayê kurdistanê, bi qasî çemê Orontes, bi Misrê re sînorê xwe parve kir. Dilê keyaniyê li hewşa Çemê Khabur bû ku paytext Washshukanni lê bû. Asûr û her weha Arrapha li rojhilat keyaniyên vasal ên Mitanni bûn. Hîtît hewl dan ku biçin ser erdên bakurê Mitanni, lê bi Shuttarna têk çûn.
Robert Wadlow
Wadlow di mirina xwe de di 22 saliya xwe de gihîşte bilindahiya 2.72 m û 199 kg. Mezinahiya wî ya mezin û mezinbûna berdewamiya wî di mezinbûnê de ji ber hîpertrofiya glanda hîpofîzaya wî bûn, ku encamek anormalî asta bilind a hormona mezinbûna mirovî (HGH). Heya dema mirina wî jî, ne diyar bû ku mezinbûna wî bidawî bû.
Horacio
Jêder
Navê lawikan Horacio \ho-ra-cio\ awayekî cuda ji Horace yê re ye.
Shuttarna II
Ew di bin rewşên gumanbar de ji hêla kurê wî, Tushratta, an jî dibe ku Artashumara hat şandin.
Horacio
Herwiha binere
Navên ku bi heman awayî tên kitandin Horatio
Robert Wadlow
Jiyana berî
Wadlow li Alton, Illinois, di 22ê sibata 1918 de, ji Harold Franklin û Addie May (Johnson) Wadlow re çêbû, û ji pênc zarokan mezintirîn bû. Ew di 8 saliya xwe de ji bavê xwe dirêjtir bû, û di dibistana seretayî de maseyek taybetî ji bo wî hate çêkirin. Dema ku mezûnbûna xwe ji Lîseya Alton di 1936 de, ew 254 cm bû. Wî bi mebesta xwendina dadrêsê li Koleja Shurtleff tomar kir.
Salmezinî û mirin
Wadlow dema rêve diçû bendên lingan dixwest û di ling û lingên wî de hestek piçûk hebû. Wî çu carî erebeya seqetan bikar neanî.
Wadlow piştî gera xweya 1936 ya Dewletên Yekbûyî bi Ringling Brothers Circus re bû navdar, li zencîreya Madison Square Garden û Boston Garden (qet li tenişta pêşan) xuya kir. Di dema xuyangkirinên xwe de, wî cilên xweyên rojane li xwe kir û daxwaza sîrkê red kir ku ew kumek û dûvikên jorîn li xwe bike.
Di 1938 de, wî bi Pargîdaniya Navneteweyî ya Pêlavê, ku wî pêlavan belaş pêlav peyda kir, dîsa tenê di kincên wî yên kolanan ên rojane de, geryanek danasînê dest pê kir. Wadlow xwe dît ku di reklamê de dixebite, ne wekî fenek pêşangeh. Wî xwedan hêzek mezin a fîzîkî bû çend rojên dawî yên jiyana wî. Wadlow girêdayî Fermana DeMolay bû, rêxistina ji hêla mêrên ciwan re ji hêla Masonan ve hatî piştgirî kirin, û paşê Mason bû. Çiriya paşîn 1939, Wadlow di bin hukmê Grand Lodge of Illinois A.F. û A.M. de Master Mason bû.
Salek berî mirina wî, Wadlow John Rogan wekî kesê herî mezin ê her demê derbas kir. Di 27ê hezîrana 1940an de (18 roj berî mirina wî), bijîşkan ew pîvand ku ew 8 lingên 11,1 inches (2,72 m) e.
Schopp
Schopp şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kaiserslauternê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
La casa de papel (rêzefîlm)
La casa de papel (bi kurdî: Mala ji pereya kaxiz, bi îngilîzî: Money Heist) rêzefîlmek televîzyonê ya drama sûcê dizî ya spanî ye ku ji hêla Álex Pina ve hatî afirandin.
Robert Peel
Sir Robert Peel, duyemîn Baronet, FRS ( – ) siyasetmedarekî Conservative Party ê brîtanî bû. Peel di navbera û  de serokwezîrê Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Îrlendayê bû. Peel ji heya  ji bo cara duyemîn serokwezîr bû.
La casa de papel (rêzefîlm)
Di rêzefîlmê de du dizên dirêj-amadekirî yên ku ji hêla Profesor (Álvaro Morte) ve hatine amadekirin, yek li ser Royal Mint of Spain, û yek li Bank of Spain. Ew ji perspektîfa yek ji dizan, Tokyo (Úrsula Corberó) tê vegotin. Çîrok bi şêwazek rast-dem-ê tê vegotin û xwe dispêre paşvekêşan, zeman-bazirganî, motîvasyonên karakterên veşartî, û vebêjerek ne pêbawer ji bo tevliheviyê.
Rêzefîlm di destpêkê de wekî rêzefîlmek sînorkirî hate xwestin ku ji du beşan were vegotin. Ew ji 2 Gulan 2017 heya 23 Mijdar 2017 li ser tora Spanî Antena 3 ji 15 beşan pêk dihat. Netflix di dawiya sala 2017-an de mafên weşana gerdûnî bi dest xist. Ew rêzefîlmê ji nû ve kir 22 beşên kurt û ew li çaraliyê cîhanê berdan. Ew bi sezona yekem di 20 Kanûn 2017 de dest pê kir, dûv re sezona duyemîn di 6ê Avrêl 2018 de. Di Nîsana 2018-an de, Netflix rêzefîlm bi budceyek pir zêde ji bo 16 beşên nû bi tevahî nû kir. Sezona 3, bi heşt beşan, di 19 Tîrmeh 2019 de derket. Sezona 4, ew jî bi heşt beşan, di 3-ê Avrêl 2020-an de hate weşandin.
Belgefîlmek ku hilberîner û lîstikvan tê de beşdar bûn di heman rojê de li ser Netflix, bi navê Money Heist: The Phenomenon (bi spanî: La casa de papel: El Fenomeno) pêşan da. Di Tîrmeha 2020-an de, Netflix pêşandan ji bo sezona pêncemîn û ya dawîn nû kir, ku bi rêzê di 3-ê Îlonê û 3-ê Kanûna 2021-an de di du cildên pênc-episodan de hate berdan. Wek Money Heist: The Phenomenon, belgefîlmek du beş ku tê de hilberîner û lîstikvan tê de beşdar dibin, di heman rojê de li ser Netflix hate pêşandan, bi navê Money Heist: Ji Tokyo ber Berlînê. Rêzefîlm li Madrîd a Spanyayê hatiye kişandin. Beşên girîng jî li Panama, Tayland, Îtalya (Florence), Danîmarka û Portekîz (Lîzbon) hatin kişandin. Remake/berdewamek bêserûber ku li heman cîhanê hatî danîn, Money Heist: Kore - Qada Aborî ya Hevbeş, di 24ê Hezîrana 2022-an de hate berdan, dema ku spin-offek rasterast, Berlîn, digel Pedro Alonso ku rola xwe ji nû ve vedihewîne, di pêşkeftina çalak de ye, ava dike. gerdûnek hevpar.
Mijar
Li Madrîdê, zilamek nepenî ku bi navê "Profesor" tê nasîn komek ji heşt kesan, ku navên bajaran wekî navên xwe hildibijêrin, vedihewîne, da ku planek ambargoyê pêk bîne ku tê de têkevin kanzaya Keyaniya Spanyayê, û bi 984 mîlyon € birevin. Piştî ku 67 kes di hundirê Mint de dîl girtin, tîm plan dike ku 11 rojan li hundur bimîne da ku pereyê çap bike ji ber ku ew bi hêzên polîs ên elît re mijûl dibin. Di bûyerên piştî talankirina destpêkê de, endamên komê neçar dimînin ku xwe veşêrin û ji bo dizîna duyemîn amade bibin, ligel hin endamên din, vê carê armanc dikin ku bi zêr ji Banka Spanyayê birevin, ji ber ku ew dîsa bi rehîne û hêzên polîs re mijûl dibin.
Fotêr
Fotêr, fedor(a), borsalîno serpoşeke ewropayî ye. Di nava salên 1910-1920'ê de derketiye û wê demê bûye moda. Versiyonekê serpoşan ê dişibe viya, di sedsala 18em de hatiye bikaranîn. Orjînala wê ji kulavê ye.
Navê xwe ji ji lîstika Victorien Sardou ya sala 1882'yê digire ku di wê lîstikê de karaktera bi navê keybanî Fédorayê serpoşeke heman dida serê xwe. Di fîlman de karakterên ganster, sîxur viya didin serê xwe. Di salên 1950-1960'î de qîmeta fotêran kêm bû. Di salên 1980'yî de Michael Jackson hinekê da hezkirin.
Xorasana Rezewî (parêzgeh)
Nawendê wê bajarê Meşhed e.bajarên nêyşabûrê u sebzêvarê u turbetê hêyderîyê u kaşmerê u quçanê ji mezintirîn bajarên vê parêzgehê ne.kurdên vê parêzgehê li bajarên qûçanê u deregezê u kelatê u cuvêynê u çinaranê u meşhedê u hinek jî li nêyşabûrê u sebzêvarê dijîn.
Bollywood
Bollywood li Mumbaî (dêrîn Bombay) produktîona navenda Fîlma Hîndîstan ê bikaranîn, ji Hollywood û Bombay ê zêk hemwate çêkir. Li Dinyayê Dewleta Hindistan ê gellek pir Fîlman çaran heta yekemîn bertekişandin.
Mele Elî, Milazgir
Mele Elî gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ye.