cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Îdeolojî
Hizra îdeolojiyê
Îdeolojî, awayê hizrê şanî mirov dide. Lê di vir de gelek îdeolojî bûn heya. Ew ji bi gelek hizire û ramanan diafirê û tê ser ziman. Mînak, îdeolojiyên pêlitik. Di aliyê hizrê de xata wê heya. Xataya xwe ya ku heya serdest dike. Minaq, îro îdeolojiya kaptalist serdest e. Li Sovyetê ji îdeolojiya sosyalizim hebû. Deme ku hizre wê tê ser ziman ji gelek aliyan ve tê ser ziman, Ji aliyê nirx û çandê ve û girenbuhabûnê ve ji têne ser ziman. Deme ku hizre bi awayê îdeoloji hata afirandin, ji gelek awayan ve şîrove û anîna wê ya ser ziman dibe. Xweza, mirov, hizir, zanist û hwd. Di hundurê hizre îdeolojî de gelek nêzîkati hene. Lê du nêzkati hertimî mazin dereketina pêş. Nêzîkatiya pozîtîv û ya nêzîkatiya negatîv. Nêzkatiya pozîtîv baş dîtina û ya negatîv ji ne baş dîtina. Li gor wê hizre rastiyê tê kifşkirin. Şerên di nav îdeolojiyan ve weke yê di nav kapîtalîzmê û marksîzmê de, dibe. Kapîtalîzm ji û marksîzm ji du îdeolojiyê jev cude ne, dijî hevdû ne.
Îdeolojiya Kapitalist
Îdeolojiya kapitalist, hizre xwe li gor hizre ku jê re dibêje "lîberal" ava dike. Hîmê ya deme hemdem, piştî pişketina deme ronasansê piştre pêşket. Berê wê hersê demên demên navîn, jê re dibine hîm. Bi Kirîn û firotinê re hizre mazin dike. Piştî sadsala 17 wan pêde, ku di dest de girtin bû û li hev gaha hevdû, êdî hin bi hin kapitalizime roje me awa stand. Hîmê wê di dest de girtina.
Piştî sadsala 17 wan pêde mirovên weke Adam Smith û Dawid Ricardo hizire wê ya demî afirandin. Pêre êdî pêşketin aawa bû. Pêşketiona wê ji, li ser di destê komaka ku jê re dibêjin burjuva yên de dewlemend de girtina awa ya. Ev kom pêşdikeve û serdestiya siyesî ji dike destê xwe de bi hewgirtina didestê xwe de. Bi vê yekê çanda xwe ji ava dike. Bi vê yekê serdest dike. Di vê yekê de pergalak ji tê avakirin. civak bi komên xwe re di bin serweriya wê koma dewlemende dimeşê. Ew li ser baxt û wariya wî kifş dike. Di hundurê kapatiyalizmê de du hizrên girên hene. Kapitalizm, serweriya dewlemendan rast dibîne.
Hîmê kapitalizmê li ser çinkirinê ava ya. Derketina hizre çinî û hebûnê wê, ku mirov li dîrokê meyîzenê, diçê ta deme Sumeriyan. Di wê demê de Sumeriyan de dewleteke çinî awa kirin. Bi hizre xwe ya çinî re şaristaniya xwe ava kirin. Lê bi hizre olê ev yek kirin. Pişt wan de demên koladariyê hatin, û piştre koladariyê de demên demên navîn hatin. Pişt demên navîn re deme ku jê re hata gotin kapitalizim hat.
Îdeolojiya marksizim
Îdeolojiya marksizim, di sadsaal 17 de ji dijî îdeoloji û pêşketina kapitalizmê derket. Yê ku ev îdeoloji ji çêkir û afirand ji Karl Marks bû. Pêre Friedrich Engels hebû. Herdûkan hewl da ku hizrek wan komên civakê yên di bin dest de çêkin û belav bikin. Wan hizir kir ku ci vakakê ya ya herî kifşdar komên civakî yên karkar in. Wan ji van komar got "proleterya". Di bin destê karsazekî de gelek karkar kar dikin. Lê mafê karê xwe yê ku dikin na hildin. Marks û Engles, hizre xwe li ser vê yekê ava kirin. Wekhevî anîn ser ziman.
Çine serdest, ya ku xwediyê hemû tiştî bû. Yê xwediyê kar, gelek mirov li ber destê wî kar dikin, vê yekê dikir ku di destê wî de gelek li hew bigihê hevdû. Wan ji hizirkir ku divêt ku ewqas gelek ji yekî ne mêne. Di civakî de kî çi karî dike, ku mafê xwe yê beremberî kirina xwe hilde, wê di destê yekî de wilqasî li hevdû na gihê hevdû. Wan hizre vê yekê çêkirin. Di deme wan de sadsala 18 bû deme şerên di nav karkar û karsazan de. PIştre deme tekoşîna neweteyan pêşket, pêve.
Bi vê îdeolojiyê li ser têkiliya di nav meta, kirin û bikar anîn de sekinîn. Hizre vê yekê hata avakirin. Pirtûka marks ya herî bingeh ya "kapîtal" e. Li ser vê yekê di rawastê.Li bûjenîye rastaha. Îdeolojiya alman ya ku Hegel anî ser ziman, pir ser sekinî û şîrovekir û anî ser ziman. Aboriya Îngilistanê pir şîrove kir û anî ser ziman. Pêketin hizrî bi felsefe re ku şoraşa Firansa ji di nav de şîrove kir û anî ser ziman. Felsefe demê ya hemdem afirand û weke îdeolojiya marksizmê hata ser ziman.
Zanist û îdeoloji
Haya roje me, ez hemu gelle turknim sê awayên îdeolojiyan serdest bûn. Weke ku li welatên ereban û li Îranê Îdeolojiya olî serdest bû. Li Îranê ji û li welatên ereban ji Îdeolojiya îslamê serdet heye. Weke ku li Tirkiyeyê jî îdeoloji Qawmî an ji Netewperestî serdest bû. Û weke ku ji sadsala 17 wan dest pê kir li Ewropa ku Rusya ji di nav de îdeolojiya Kapitalizim û îdeolojiya Sosyalizm serdest bû. Di naqabina zanist û îdeolojiyê de hertimî sînorek hata dîtin. Zanistên weke Biolojî, Psîkolojî û whd pir nîqaş hatina kirin. Marks bi xwe ji deme ku şîrove bike, li hevberê xalatiyan zanistê didêne. Bi vê yekê, xwest zanistiya wê hizre dêne hole. Lê di naqabîna bêja îdeolojiyê û zanistê de hertimî li ser hebûna rastteqîniyê de li serhevdû de ne çûnek bû. Felsefe weke riyaka gahandinê weyn leyist. Lê di sadsala 20 de di beşa wê ya dawiyê de zanistê derkete pêş û bêja îdeolojiyê êdî wilo zêde ne hata ser ziman. Ev yek, weke dawiyekê hata ser ziman.
Li ser vê yekê, dijîtiya zanistê ya li îdeolojiyê hata rojeve û weke zanistê ew bi binkir hata ser ziman. Di vê demê de hizrên ku weke ku ji wan dihatina gotin "post-modern" hatina rojeve. Pêşketin. û pir di rojeve de hatina hiştin. Li gor ku hata ser ziman Marks dijîtiya xalatiyan bi zanistiyê nîşanda, ev yek weke bitimî dîjiytiya zanist-îdeoloji hata şrovekirin û erê kirin.
Hizre dawiya Îdeolojiyan
Piştî ketina (xuruxandin) sovyetê, êdî hata gotin ku dawiyê hizre îdeolojiyan hat. Ev yek weke hizreke ebedî hata ser ziman. Edî wê hertimî wilo berdewam bike. Bi hizre hizre herkesekî bi bandûr kir. Li gor vê hizre siyeset tenê tekoşîneke desthilatdariyê ya. Ya deme kapitalizmê ya. Hizrên hebûnê derketina pêş. Li fransa weke komên ku mirovên ku weke Jean Paul Sartre derketin û pêşketiya wê kirin. Vî hizre, hizre teherî ji bandûr kir. Mirovên weke Fukuyama pirtûk bi navê "dawiyê Dîrokê" nivîsandin. Ev hemû ji armanca wan ew bû ku vê hizre biddine erêkirin.
Di dawiya Sedsala 20'an de zanist ji her awayî û alî ve serdest bû. Zanist û riyaka ku jiyan pê were ser ziman û nirxandin. Civaknasî û derketina pêş. Têgihiştina îktisadî derkete pêş. Hin bi hin ji raxnakirin bû. Raxnakirina îdeolojiyan bû. Di îdeolojiyan de mijaraka ku herî mazin tê nîqaşkirin ji rexnakirin û nerexnakirin e. Li ser vê yekê pir dihata sekinandin. Di îdeolojiyê de rexne heya an ji ku hebe bi çi awayî ya. Çawa rexne pê kirin?. Di dawiya sadsala 20 de û piştre weke têgihiştinekê derkete pêş, ku zanist îdeolojiyê rexne dikêt. Bi vê yekê, êdî hebûna zanistê mazin hata ser ziman. Nêzîkatiya maks ya ku li hevberê xalatiyan zanistê danîn ji i vê yekê re weke temenêkî hata dîtin û pê hat xwestin ku bê gotin ku zanist û îdeoloji jev cude li dij hevdû ne.
Di vê demê de piyasa derkete pêş. Hizre wî mazin pêşket. Êdî demeke nû her weha dest pê kir. Deme mayindakirina desthildariyê ji bo kapitalizmê dest pê kir.
Dewewêran
Dewewêran, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Şidada
Şidada (1928: شداد / "Chédad" (Şedad); 1946: Şeddat; ), gundekî navçeya Bismila Diyarbekirê ye.
531
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Hirschberg, Turîngiya
Hirschberg, bajarekî navçeya (Landkreis) Saale-Orla-Kreisê li herêma Turîngiyaya Almanyayê ye.
Pêdigan
Pêdigan, gundekî girêdayê navçeya Egîn a Erzînganê ye.
Champeau-en-Morvan
Champeau-en-Morvan, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Lichtenau, Baden-Württemberg
Lichtenau bajarokekî navçeya (Landkreis) Rastatt li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Bîbekran
Bîbekran navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Bîbekran 214 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 35 e.
Sienna Miller
Sienna Miller (28'ê berfanbarê, 1981 li Nû York) lîstikvan û modeleke îngilîz-amerîkan e.
Li New Yorkê hatiye dinyê. Yekem filma xwe di 20 saliya xwe de di sala 2001 'an de kişand. Ji xeynî filmên xwe bi kiryarên xwe yên sansasîyonelî û magazînî jî hate rojevê. Her wiha Sienna Miller bi şêwaza xwe ya kinc li xwe kirinê jî bal dikşîne.
IMDb
{{Infobox malper }} The Internet Movie Database (kurtkirin: IMDb) danegeheke serhêl ji zanyaran e li ser filman, bernameyên radyo û televizyonî, vîdyoyên malan û lîstikan, jiyannameya lîstikvanên fîlman, karbidestên berhemînanê, kurtiya çîrokên wan, tiştên balkêş li ser wan, têbînî û piledayînên hezkeran têda hene. Di destpêkê de malper ji aliyê hezkeran ve bi rêve diçû, lê niha ew malê şîrketa imdb.com-ê ye ku yek ji kompaniyên Amazonê ye. Heta niha, 5.300.000 serenav (bi xelekên cidacida yên rêzefilman ve) û 9.300.000 kesatî di nav vê danegehê da hene. Herweha, 83 milyon karberên wê hene.
Xalidava, Şino
Xalidava gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Stortissvatnet
Stortissvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye. Gol li başûrê golê Laksjøen û li bakurê gola Holdenê cih digire.
IMDb
Girêdanên derve
Malpera fermî
Xalidava, Şino
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 119 kes (25 malbat) bûn.
Tûs
Tûs qatekî zirav yî ser çêrm e. Ku meriv tazi li ber ro roj pir dimê, roj li merivan dixe, tûsî merivan radibe. Hin ajal wek maran û hin kêzan tûs diavên, yanê çermî ser nu dibe. Mirdê (Pityriasis capitis) serî mirov jî hawiyakî tûs e.
Nistiya Tûs
Li nav Kurdan nistîyak li ser tûsî mara heye. Zarokên Kurdan yên por zer tûs bi porî xwe didin. Gorî nistiyê tûs porî merivan reş dike.
Viffort
Viffort, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Dêra Saint George, Amed
Dêra Saint George an jî Dêra Sencorc dêreke li hundirê Sûra Amedê ye.
Dîroka avakirina vê dêra li Kela Navîn nayê zanîn. Lê belê dêr di navbera sedsala 4-5'an de bi şêwaza Bîzansiyan ji kevirên reş hatiye çêkirin û berê wê li çemê Dîcle ye. Nayê zanîn ka dêra kîjan mezheba xiristiyaniyê ye û îthafî kîjan ezîzî hatiye kirin. Hinek kes dibêjin ku dêr aîdî civata pîrê katolîkiyê Batrî ye. Navê avahiyê wekî "Manastira Jinan" jî derbas dibe. Ji ber ku dêr demeke dirêj di nav Girtîgeha Saraykapi ya Fermandariya Cendirmeya a Bajêr de ma, wekî îbadetxane nehat bikaranîn.
Dimûrlî
Dimûrlî, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Ehmedê Fermanê Kîkî
Ehmedê Fermanê Kîkî dengbêjê kurd bû. Tê gotin ku ji Mêrdînê bûye. Bi xwe ji eşîra kîkî ye. Mehmed Uzun di berhema xwe a Dengbêj de behsa wî kiriye.
Champignolles, Côte-d'Or
Champignolles, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Curnê Reş
Curnê Reş yek ji navçeyên Rihayê ye. 55 km ji Rihayê dûr e. Rûberê wê 1.278 km² ye. Gorî hejmartinên fermî yên dûgela tirk hejmara navendê 16.205 û bi giştî hejmara niştecihan 38.411 kes e. Di sala 1926an de bûye navçe û bi Rihayê ve hatiye girêdan. Bilindahî ji rûyê avê 600 m ye. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. 2 nehiye, 62 gund û 33 mezre girêdayî navçeyê ne. Pirraniya mezreyan ji aliyê dewletê ve hatine valakirin.
Pandora
Afirandina Pandorayê
Peywira afirandina mirovan dabûn Promêteusê. Piştî afirandina wan Promêteus qedera ku ji aliyê Xwedawendan da dabûn mirovan razî ne bû. Divê ji bo wan tiştekî bikira. Melheze kir ku agir dikariya wan ji vê qedera ne baş bifilitîne. Ji bo ku agirê bidize çû atolyeya Atênê û Hêfestosê li Çiyayê Olîmpê. Ji wir agirê dizî bire mirovan xêra agirê mirov dest bi pîşeyê metalan jî bûn.
Piştî dizîn agirê Promêteûs ji hêla Zeusê ve hat cezakirin. Ew pê zincîrekî ji zinarekî re hat giredan û eyloyek jî her roj dihat kezeba wî ya reş dixwar. Lê Zeus piştê bikaranîna agirê dixwast ku neqenciyek ji bi de mirovan ji ber wê ferman da Hêfestosê Pandorayê çêke. Hêfestos ji ax û avê Pandorayê çêkir. Her xxwedawend diyariyek da Pandorayê wisa oxir kirin. Atênê ji wê ra zineatên hûr nîşan da û cilekî ji zîvê diyarî kir, Afrodît ê ji wê re afirandina daxwaz û şehwetên bi şewat nîşan da, Hermes jî ji wê ra kesayîtekî diz û eqlê kuçikê nîşan da û derew û peyvên qurnazî tije kire singa wê. Xarîtan û Peitho jî wê pê zînetan xemilandin. Hêfestos benporkekî zêr serê wê girê da. Bi dawiyê jî da Hermes navê wî da u got Pandora. Elbikekî jî dane destê wî û hişyarî dane wî ku wê elbikê veneke ew lîteratûrê da wek Elbika Pandorayê tê zanîn.
Pandora û elbika wê
Xwedawendan Pandorayê piştî wan amadekariyan şandin ba Epîmîtêfsê birayê Promêteûs. Epîmîtêfs dizaniya diyariya Xwedawendan nayê redkirin. Wê kire mêvan û demekî şûnde ji wê re zewicî. Keça wan Pîrra hate dinê. Demekî şûnde Pandora nekarî tatêla xwe têk bibe çû elbikê vekir, di nav elbikê da nexweşî, xirabî, bêehlaqî, îzayi hemû derket belavê rûyê erdê bû. Peşbinî hate cihê xwe, cudahiyên di nav mirov û xwedawenda dîsa zêde bû.
Sermeydan
Sermeydan, gundekî bi ser Navenda Şeqlaweyê ya navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Berçîs
Berçîs, Perçîs an jî Jupîter, gerstêrka herî mezin a di rojbendê de ye. Li gorî durahiya ji rojê ew gerstêrka pêncem e. Ji ber pir mezin bûyîna wê û pêkhatiya wê ya ji gazê wek dêwê gazê jî tê binavkirin. Di pergala rojê de wekî wê, gerstêrkine ji gazê pêkhatî hene: Keywan, Ûranûs û Neptûn.
Girseya Berçîsê nêzîkî 1.8986×1027 kg e û 318 qat ji erdê girantir e. Ev nirx, du qata girseya hemu gerstêrkên rojbendê ye. Berçîs bi çavan kare bê dîtin. Berçîs, li gorî sayiyê gerstêrka sêyem a rojbendê ye. Bi tenê heyv û Gelawêj ji wê sayîtir e. Herî kêm 67 peyka Berçîsê hene. Lê 55ê ji wan biçûk in û berfirehiya wan ji 5 kmyê kêmtir in. 4 peykên wê yên herî mezin Io, Europa, Ganymede û Callisto ne. Ji vê çar peyka mezin re, ji ber ku ji aliyê Galileo Galilei ve hatine dîtin, wekî Peykên Galilei jî têne gotin. Ganymede peyka herî mezin a rojbendê ye. Her wiha eşkêla Ganymedeê ji Tîrê mezintir e.
Binyata wê
Berçîs gerstêrka herî mezin a rojbendê ye û eşkêla wê 142.984 km ye. Ev nirx, 11 qat ji eşkêla erdê mezintir e.
Atmosfer
Atmosfera Berçîsê ya nêzê rûxara wê, ji sedî 88-92yê wê ji Hîdrojen, ji sedî 8-12ê wê ji helyûm û ji sedî 1ê wê ji gazên din pêk tê. Atmosfera kêm pir germ dibe û pesto qasî ku helyûm dagerê şileyê, zêde ye. Li gerstêrkê carinan baran dibare. Berçîs, li gorî spektroskopiyê, wiha tê dîtin ku wekî Keywanê ji heman gazan pêk hatiye. Lê ji Neptûn û Ûranûsê cûda ye. Di van her du gerstêrkan de pir kêmtir hîdrojen û helyûm hene. Li ser pûxteya hundirî a nenasbar, pûxteyeke derveyî heye. Pûxteya derveyî a berçîşê stûr e û ji hîdrojena şileyî pêk hatiye. Pesto qasî ku hîdrojenê bipeyitîne, zêde ye lê bi saya tînê dihele.
Girse (bariste)
Berçîs, qasî 2 qat ji gerstêrkên din yên rojbendê mezintir e. Firehiya wê 11 qatê erdê ye û li gorî girseyê jî ew 318 qatê erdê ye. Qewareya berçîsê 1.317 qatê qewareya erdê ye. Bi gotineke din, 1.317 heb erd dikare bikeve nav berçîsê.
Nihomên hewrê
Piraniya hewrên berçîsê ji amonyayê pêk tên. Dibe ku wekî hewrên dinyayê ji hilma avê pêk bên. Wesaîtên fezayî yên wekî Voyager 1, li ser gerstêrkê birûsk dîtine. Zanyaran raman dikin ku ew ji hilma avê pêk hatiye. Çunkî birûsk hewcetî pê hilma avê dibîne. Ev birûskên pir mezin, hezar qat ji yên dinyayê mezintir in.
Deqa sor a mezin
Yek ji gewşînên herî mezin yên atmosfera berçîsê, deqa sor a mezin e. Ev bahozek e ku 4 qat ji erdê mezintir e. Di sala 1665 'an de ji aliyê Robert Hooke ve hatiye çavdêrîkirin û yê herî kêm, ew 340 sal e ku berdewam dike. Bahozan car caran bi saetan car caran jî wekî deqa sor a mezin bi sedsalan berdewam dikin.
Holka miqnatisî
Berçîs xwediye holkekê miqnatisî ya wekî dinyayê ye lê 11 qat hêzdartir e. Di heman katî de jî manyetosferekê wê yê ji dinyayê mezintir û hêzdartir heye. Ew qasî ku wesaîtekê fezayiyê biavêje xetereyê, hêzdar e. Holka miqnatisî bi îhtimaleke mezin ji hîdrojena metalîk a şileyî ku di pûxteya berçîsê de dîmîne, pêk hatiye.
Çivîka malan
Çivîka malan, beytika malan an çivîka navmalan (Passer domesticus), cureyekî çivîkên Cîhanê Kevn an beytikan (Passer) û yek ji çûkên herî nav û deng e.
Pirbûn
Hêlînên xwe yan di nav zad û kewşan de yan jî di sifîrnekên xaniyan de çêdikin. Buharê hêkan dikin û axilbe 4-5 heban derbas nabin.
Azadî (felsefe)
Azadî şiyana bê berbest ya bicihkirinê ye.
Çivîka malan
Parêzî
Çivîka malan dendik an toximan dixwe.
Çayana Jor
Çayana Jor, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Schloßböckelheim
Schloßböckelheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Çivîka malan
Belavbûn û jîngeh
Çivîka malan ji çivîkên Cîhanê Kevn in ku li gelek welatên Asyay, Afrîka û Ewropayê tên dîtin.Li bajar û gundan dijî.
Hevwate
Bi kurdî, gelek navên wê hene, bo nîmûne,
Azadî (felsefe)
Di warê zevtkirina xwe da, azadî wekî biryardana çarenivîsê, desthilata li ser xwe û xweserî jî dihêt famîn.
Çivîka malan
Hevwate
Bi kurmancî:
Bi soranî:
Azadî (felsefe)
Parastina azadiyên navbera kitkesan babetê lêkolînên civakî û siyasî ye. Lê binaxeyê metafîzîkî yê azadiya hundirîn pirseka felsefî û revanzanistî ye. Ji ber hindê ko bihayên hundirîn û derveyî di germegerma xweguncandinê û şerê jibo desthilatê da tevli hev dibin, herdu teherên azadiyê di kitkesî da digehin hevdu.
Famîleya botavan
Famîleya botavan, famîleya talikan, famîleya kazilan (Hypericaceae) famîleyeke riwekan e. Navê vê famîleyê ji botavê tê. Navên din ên botavê, talik, darzil, dezîzer in lê di rastiyê her yek, cureyek e. Kulîlka botavê bo derkirina bêhna eyarê bikardianîn. Lê îro li Kurdistanê eyar (çermê ajalan ê bêpirç), post, meşk ûêd kêm in, nivşên nû nizanin.
Sîstematîk
Famîleya Hypericaceae sala 1789'ê ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu ve, di Genera Plantarum, r. 254'ê de hatiye binavkirin. Navê din ên vê famîleyê Ascyraceae Plenck e. Demekê celebên vê malbatê dikirin endamê Clusiaceaeyê, bi taybetî Wurdack at al. Lê ev ji aliyê navendên riweknasiyê ve nehat pejirandin.
Neh heya deh cins, bi qasî 560 cureyên vê malbatê hene:
Hirschhorn (Neckar)
Hirschhorn (Neckar), bajarekî navçeya (Landkreis) Bergstraßeê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Nancy Ajram
Nancy Ajram an jî Nansî Nebîl Ecrem (bi erebî: نانسي نبيل عجرم, Nansî Nabîl 'Ajram) stranbêjeke libnanî ye. Ew li taxa Aşrefiyeya Beyrûtê di 16ê gulana 1983an de ji dayik bûye.
Ligel albûma xwe ya "Ya salam" serkeftineke girîng bi dest kir. Di sala 2003an da li "Sharam El Sheikhê" di mîhrîcana "Oscar Video Clipsê" da nasnava stranbêja herî baş a ereb girt. Niha li Libnanê bajarê Newşeylayê bi malbata xwe ra dijî.
Turoyo
Turoyo, an jî bi navê xwe yî din Surayt, zimanekî ji Aramîya Modern ya Navendî ye ku li başûrê rojhilata Tirkiyeyê û bakûrê Sûriyê ji aliyê Suryaniyan ve tê axaftin. Gelek axiver Suryankiya Klasîk ji bo wêje û peristinê bi kar tînin.
Axiverên Turoyo hê jî bi piranî endamên Dêra Ortodoks ya Suryaniyan in, lê endamên Dêra Katolîk ya Keldaniyan ku bi zimanê Turoyo xeber didin jî hene, bi taybetî ji bajarokê Midyadê û yên Dêra Asûriyan ya Rojhilatê. Her çiqas weke zimanekî şikestinbar bê hesibandin jî hê jî li Dîasporaya Suryaniyan tê axaftin.
Axiverên zimanê Turoyo nikarin ji zimanê Aramiya Nûjen ya Rojavayî ku beriya hezar salan ji hev veqetiyane fêm bikin. Lê herwiha dikarin ji zimanê Suryankiya Nûjen û ji Keldankiya Nûjen heta radeyekê fêm bikin.
Berevajî wateya van navan, ew ne aîdî dêreke taybet in, ew nayê vê wateyê ku endamên Dêra Suryaniyan ya Rojavayî û Dêra Katolîk ya Keldaniyan tenê bi devokên Suryankî diaxivin, û endamên Dêra Ortodoks ya Suryaniyan tenê bi Turoyo diaxivin.
Etîmolojî
, ji peyva ' bi kurdî ''‘çiya, zimanê çiyayî yê Tûrabdîna li başûrê rojhilata Tirkiyeyê ye. Navekî din ê vî zimanî jî Surayt e ku ji aliyê gelek axiveran ve û herwiha di programeke ji aliyê Yekîtiya Ewropayê ve tê piştgirîkirin de li şûna  ji bo vejandina vî zimanî tê bikaranîn. Ji ber ku Surayt navekî dîrokî yê vî zimanî ye ku ji aliyê Suryanîyan ve tê bikaranîn lê Turoyo navekî akademîk e ku ji bo veqetandina ji zimanên Aramîya Nûjen û ji Suryankîya Klasîk tê bikaranîn. Di gel vê yekê, bi taybetî li dîasporayê, ev ziman pirrî caran wek ‘’Surayt, Suryoyo’’, an jî ‘’Suroyo’’ (an jî Sureyt, ‘’Sŭryoyo, Süryoyo’’ li gorî devokê), di wateya ‘’Suryankî’’ de tê binavkirin. Turoyo carinan jî wek ‘’Suryankîya Rojavayî’’ tê nîşandan.
Dîrok
Turoyo ji cureyên axaftinê yên Aramîya Rojhilatî, yên ku li Tûrabdinê û derdora wê ji destpêka ketina Aramî ya wê herêmê pê ve û ji hezar salan zêdetir hatine axaftin, hatiye perisîn. Di gel vê yekê, Turoyo di bin têsîra zimanê Suryankiya Klasîk ku devokeke Aramiya Navîn ya Rojhilatî li bajarê Edessayê dihat axaftin de maye. Ji ber sînordaşiya di navbera Tur abdîn û Edessayê de, û nêzîkiya zimanên wan yên dayikê, Turoyo ji devokên Bakura-Rojhilatî yên Aramîya Nûjen zêdetir bi Suryankiya Klasîk re mînahiyeke nuwaze dihewîne.
Welatê Turoyo herêma Turabdîn ya li başûrê rojhilata Tirkiyeyê ye. Ev herêm keleheke kevneşopî ya Dêra Suryaniyên Ortodoks e. Serjimera axiverên Turoyo beriya qirkirina Suryaniyan piranî li gorî Dêra Suryaniyên Ortodoks tev digeriya. Di sala 1970an de dihat texmînkirin ku li wê herêmê hê jî 20,000 axiverên Turoyo hebûn, lê belê, hêdî hêdî wan koçî Ewropaya Rojavayî û cihên din yên dinyayê kirine. Niha diasporaya axiverên Turoyo wek 40,000 kesî tê texmînkirin. Li civakên diasporayê, Turoyo bi gelemperî zimanekî duyem e ku ji aliyê zimanên serekî ve tê timamkirin. Ev ziman ji aliyê UNESCOyê ve wek zimanekî di bin talûkeya wendabûnê de tê hesibandin. Lê hewldanên ji aliyê civatên axiverên Turoyo ve ji bo berdewamiya bikaranîna vî zimanî mîna bikaranîna wî ya li malê, dawiya hefteyê hînkirina wî ya li dibistanan û kampên havînî hê jî tên kirin. Îro li Tur Abdinê tenê bi sedan axiver mane.
Heta van rojên dawî jî, Turoyo zimanekî axaftinê bû û qet nehatibû nivîsandin: Suryankiya Klasîk ango Suryankiya Kitabî zimanê nivîsandinê bû. Di salên 1880an de, hin hewldan bi alîkariya mîsyonerên Rojavayî bo nivîsandina Turoyo bi alfabeya Suryankiya Klasîk – Serto û "Estrangelo" – hatine kirin.
Û herwiha, bi tevlîheviyên li welatê wan ên sedsala 21em, gelek axiverên Turoyo koçî derdora dinyayê (bi taybetî Sûrî, Libnan, Swêd û Almanya) kir. Rêbaza perwerdehiyê ya hikûmeta Swedê, ku her zarok wê bi zimanê xwe yî dayikê perwerdehiyê bibîne, kir ku materyalên hînkirina Turoyo bên amadekirin. Ji ber vê sebebê Yusuf Ishaq alfabeye Latînî bo Turoyo amaade kir. Li Almanyayê jî Silaz Üzel ji bo Turoyo alfabeyeke din a Latînî amade kir.
Gelek pirtûkên xwendin û pratîkê ku pêşkêşiya alfabaye Ishaq dikin wek Toxu Qorena!, an jî "Were, Em Bixwînin!" tên binavkirin. Herwiha vê projeyê ferhengeke Swedî-Turoyo ku ji 4500 entriyan pêk tê derxist holê: Svensk-turabdinskt Lexikon: Leksiqon Swedoyo-Suryoyo. Mamosteyekî din î pîr, nivîskar û wergerê Turoyo Yuhanun Üzel (di sala 1934an de li Midihê hatiye dinyayê), di sala 2009an de wergera Peshittaya ya bi Turoyo bi Benjamin Bar Shabo û Yahkup Bilgic re wergera Peshittayê bi alfabeya Serto (Rojava-Suryankî) û bi alfabeya Latînî xelas kir, bingehek ji bo "zimanê Aramî-Suryankî".
Zarava
Turoyo ji zimanê erebî, kurdî, ermenîkî û tirkî hin peyv stendine. Zaravaya sereke ya Turoyo devoka Midyadê (Mëḏyoyo) ye, li bajarê Mêrdîna Tirkiyeyê. Her gund xwedî zaraveyekî cihê ye (Midwoyo, Kfarzoyo, `Iwarnoyo, Nihloyo and Izloyo, li gorî rêzê). Hemû axiverên zaravayên Turoyo ji hev fêm dikin. Di navbera bajarokê Midyat û gundan de cihêbûneke dîyalektîkî heye, û di navbera gundan de jî cudahiyên piçûk hene. Ziman an jî zaravekî nêzî Turoyo, Mlaḥsô ku li du gundên Diyarbekirê dihat xeberdan niha wek zimanekî mirî tê hesibandin.
Alfabe
Turoyo bi karakterên Latînî jî Suryankî (Serto) jî tê nivîsandin. Ev ortografiya li jêr di Konferansa Navnetewî ya Suryankî ku li Zanîngeha Cambridgeê hatibû sazkirin (27-30 Tebax, 2015) de derket holê.
Hewldanên nivîsandina Turoyo di sedsala 16em de, bi adaptasyon û wergerên Cihû-Aramî ji pirtûka pîroz, şîrove, û herwiha çîrok û pirtûkên hagîografiyan, û meselokên bi devokên Filehan destpê kiriye. Herwiha Metranê Nastûrî Mar Yohannan jî, ku bi mîsyonerê Emerîkî Rev. Justin Perkins re dixebitî, di sala 1836an da hewl da ku versiyonên nivîsên olî yên bi zimanê axaftinê binivîse, û di dawiya vê xebatê de kartên-dibistanan derketin holê.
Di salên 1970î de, li Almanyayê endamên Tevgera Protestanî ya Suryaniyan (Aramäische freie Christengemeinde in German) ji bo nivîsandina çîrokên kurt û stranan Turoyo bi kar anîn. Herwiha Tevgera Protestanî ya Suryaniyan di sala 2012an de di xebateke bi navê Kole Ruhonoye de ji 300î zêdetir sirûd çap kirin û herwiha heta niha çar pirtûkên Mîzgîniyê bi tev Mark û John wergerandin.
Fonolojî
Ji aliyê fonolojiyê ve Turoyo gelekî dişibe Suryankiya Klasîk. Lê fonemên mîna /d͡ʒ/ (wek di judge), /t͡ʃ/ (wek di church de) /ʒ/ (wek di azure de) ku tenê di peyvên biyanî de, ku ji zimanên din ketine Turoyo, tên dîtin.
Dengdêr
Turoyo xwedî van komên dengdêran e:
Veqetînera fonolojiya Turoyo di kîteyên girtî de bikaranîna dengdêrên lawazkirî ye. Qîmeta dengî ya van kîteyên lawazkirî hem li gorî qîmeta dengdêra orjînal hem jî lo gorî devoka ku tê axaftin diguhere. Zarayava Miḏyoyo herwiha beriya kîteyên vekirî ên streskirî jî dengdêran lawaz dike. Ev yek dike ku wek kîteyeke schwayek derkeve holê (di Suryankiya Klasîk de, schwa ne kîteyek e).
Peyvsazî
Pergala lêkeran a Turoyo dişibe wê pergala ku di wan zimanên din ên aramî de tê bikaranîn. Di Suryankiya Klasîk de, formên demên perfect û imperfect bi rêzê bûn dema borî û dema bê, û demên din jî bi bikaranîna qertafên kesanê bi participlean re tên avakirin an jî formên kurt ên lêkera hwā (‘bûyîn’'). Pirraniya zimanên Aramî yên Modern bi tevahî demên berê terikandine û niha hemû deman bi rêya rayeka ku bingeha wê participle e ava dikin. Qertafên klasîk bi temamî bûne wek perçeyeke lêkeran, û dikarin wek kêşanan bên hesibandin.
Herwiha Turoyo bikaranîna cînavkên şanîdane ji wan hemû zimanên din yên aramî zêdetir pêş ve bir. Di Turoyo de, ev bûne artîkelên binavkirî:
Vigneux-Hocquet
Vigneux-Hocquet, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Oşkiwank
Oşkiwank (bi tirkî: Çamlıyamaç), gundekî bi ser navçeya Azorta Erzîromê ve ye. .
Zime
Zime gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 396 kes (66 malbat) bûn.
Çiryava
Çiryava navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Air Canada
Hewayiya Kanadayê an jî Air Canada ji aliyê mezinahî û rêwiyan ve hilgira ala û mezintirîn balafirgeha Kanada ye. Air Canada navenda xwe li navçeya Saint-Laurent, Montreal, Quebec diparêze. Rêwîtî, di sala 1937an de hate damezrandin. Rêwî û barhilgiran ji bo 222 cîhên cîhanê veguhestina hewayî ya plansazkirî û charter peyda dike. Ew endamê damezrînerê Hevbendiya Star e. Navendên sereke yên Air Canada li Balafirgeha Navneteweyî ya Montréal–Trudeau (YUL), Balafirgeha Navneteweyî ya Toronto Pearson (YYZ), Balafirgeha Navneteweyî ya Calgary (YYC), û Balafirgeha Navneteweyî ya Vancouver (YVR) ne. Karûbarê herêmî ya Balafirgehê Air Canada Express e.
Rêwîtiya neteweyî ya Kanadayê ji damezrandina 1936an ya Hikûmeta Federal a Kanadayê ya Trans-Canada Air Lines (TCA) derket holê, ku di sala 1938an de dest bi xebitandina riyên firîna nav qareyî xwe ya yekem kir. Di sala 1965an de, TCA piştî pejirandina hikûmetê Air Canada guheztand. Piştî di salên 1980an de, bazara firokeyên Kanadayî hate hilweşandin, di sala 1988an de firokexane hate taybet kirin. Di 4ê Çile 2000an de, Air Canada hevrikê xwe yê herî mezin, Canadian Airlines girt. Di sala 2003an de, firokexaneyê doza parastina îflasê kir û di sala paşîn ve di bin pargîdaniya ACE Aviation Holdings Inc derket holê û ji nû ve organîze kir. Di sala 2017an de, Air Canada 48 mîlyon rêwiyan firandin, ji ber ku firoke 80 saliya xwe pîroz kir. Di Cotmeha 2021an de, Hikûmeta Kanadayê ji sedî % 6.4 Air Canada bi dest xist û veberhênana bêhtir red nekir.
Air Canada fîloya Airbus A330, Boeing 777 û Boeing 787 Dreamliner li ser riyên dûr û dirêj dike û firokeyên malbata Airbus A320 (di nav de guhertoyên A320 û A321), Boeing 737 MAX 8 û Airbus A220-300 firokeya li ser riyên kin bikar tîne. Dabeşên xebitandinên barhilgir, ku di nav de Kargoya Air Canada, Air Canada Express, Air Canada Jetz (çarterên jetên taybet) û Air Canada Rouge (firokeya dema vala) dike. Pargîdaniya wê, Air Canada Vacations, ji zêdetirî 90 deveran pakêtên betlaneyê peyda dike. Bi hevkarên xwe yên herêmî re, balafirgeh rojane zêdetirî 1,613 seferên plansazkirî bi navînî dixebitîne.
Peymanên Parvekirina Kodan
Air Canada kodan bi van firokeyên jêrîn re parve dike:
Nexweşiya xaneya dasî
Nexweşiya xaneya dasî (bi înglîzî: sickle cell disease) nexweşiyek bomaweyî ya sîfeta laşî ya bezîw e (bi înglîzî: autosomal recessive), ji ber mutasyona nukleotîdek pêk tê.
Helaw
Helaw, helwa, Sayle an jî Sêllê xwarineke ji koma şîraniyan e, di pêjgeha kurd û gelên rojhilata navîn de navdar e.
Nexweşiya xaneya dasî
Di mirov de bi allelên bezîw ên li ser kromozomên laşî de ji bavanan diguhaze weçeyan.
Air Canada
Peymanên Navxetî
Air Canada bi van firokeyên jêrîn re peymanên Navxetî dike:
Helaw
Tê gotin ji ereban belav bûye û peyva helwa (حلوى "Halwa") bi erebî tê wateya "ya rindik, xweşik". Îhtîmalek e ku helaw bêjeyeke îranî be ji îraniyan, bi pejirandina îslamê ve derbasê ereban û herêmê bûbe. Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin.
Air Canada
Gemîwane
Ji Çileya 2022an ve, Air Canada fîloya 168 balafiran, hemî Airbus û Boeing, digel 114 turboprop û Jetên Herêmî yên di bin margeya Air Canada Express de difirin, dixebitîne.
Nexweşiya xaneya dasî
Gava weçe ji her bavanek allelek têkçûyê werdigire, di weçeyê de nexweşiya xaneya dasî peyda dibe. Ango kesên bi vê nexweşiyê ne, ji bo vê sîfetê yekreg in. Nexweşî ji ber mutasyona gena li ser kromozoma 11mîn pêk tê.
Helaw
Helawên pêjgeha kurd û yên li Kurdistanê tên xwarin
Ji ardik, xwê, darçîn, şekir û avê tê çêkirin. Helawên niha yên di fabrîkan de tên çêkirin ne sade ne, gelek tişt tevlî ne. Bi têkirina dims, lîmon, madeyên rengdêr ûêd helawên îro pirr bi tehm bin jî ne ewçend li tenduristiyê tên.
Nexweşiya xaneya dasî
Ji ber ko mê û nêr herdu jî vê kromozoma laşî lixwe digirin, rêjeya peydabûna nexweşiyê di weçeyên nêr û mêyan de wekhev e. Ji herdu bavanên hilgir, bi egera %25ê zarokê bi nexweşiya xaneya dasî pêyda dibe.
Helaw
Helaw hinekê jî pîroz e?
Di rojên şahî û şînê de dibe ku bi bandora ola Îslamê be, hin kes helawê çêdikin û belav dikin.
Nexweşiya xaneya dasî
Nexweşiya xaneya dasî hin caran wekî kêmxwîniya xaneya dasî jî tê navkirin, lê bi eslê xwe kêmxwînî yek ji nîşaneyên nexweşiyê ye. Nexweşiya xaneya dasî, ligel kêmxwîniyê, dibe sedema têkçûna dil, gurçik û hin endamên din.
Ellecourt
Ellecourt, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Nexweşiya xaneya dasî
Pêkhateya hemoglobîna nexweşên xaneya dasî
Hemoglobînên kesên bi nexweşiya xaneya dasî, hemoglobînên neasyî ne. Ji ber mutasyona nukleotîdek, li dewsa asîda glutamî (bi înglîzî: glutamic acid), asîda amînî ya bi navê valîn (bi înglîzî: valine) bi zîncîra β-globinê ve tê girêdan. Hemoglobîna ko β-globin a mutant lixwe digire, wekî hemoglobîna-S (bi înglîzî: hemoglobin S (sickle cell hemoglobin)) tê navkirin.
Asîda glutamî avxwaz e (bi înglîzî: hydrophilic), lê valîn dijav e (bi înglîzî: hydrophobic) loma cihguhertina van asîdên amînî, şêwe û erkê hemoglobînê diguherîne.
Ji ber guherîna asîda amînî, molekulên hemoglobînê li hev dizeliqin, di nav xirokên sor de pêkhateyek rîşalî pêk tê. Xirokên sor ên asayî bi şeweyê xepleyî ne, xirokên sor ên bi hemoglobîna neasayî bi şeweyê dasî ne.
Gava hemoglobîna-S di hawirdorek kêmoksîjenî de be, wekî mînak dema oksîjen ji xirokên sor diqetin û dikevin xaneyên laş, hemoglobîn di nav xirokên sor de belurên (krîstal) dirêjkî çê dike, dirêjiya beluran hin cararan bi qasî 15 mîkrometre ye, loma şeweyê xirokên sor êdî ne bi şeweyî xepleyî lê bi şêweyê dasî xuya dibe.
Kêmxwîniya xaneya dasî
Di xwîna asayî de temenê xirokên sor bi qasî 120 roj e, lê temenê xaneyên dasî bi qasî 2 hefte ye, loma di kesên bi nexweşiya xaneya dasî de nexweşiya kêmxwînî jî rû dide.
Herwisa kesên bi vê nexweşiyê ne, di gehên laşê wan de êş peyda dibe, dibe ko evan kesan bi zerikê bikevin an jî di kîsikê zeravê wan de kevir çê bibin.
Avantaja duregbûnê
Di kesên bi hemoglobîna S dureg in, ango hilgir in, allela asa dikare nîvê hemoglobîna asa çê bike, loma di kesên hilgir de nîşanên nexweşiyê xuya nabe.
Herêmên di bin bandora nexweşiyê
Nexweşiya xaneya dasî bi gelemperî di parzemîna afrîkayê de û li parzemîna amerîkayê de jî di nav mirovên bi eslê afrîkî de belavbûyî ye. Li hin beşên afrîkayê de %45ê gelheyê (nifûs) hilgirê vê nexweşiyê ne, %6ê wan jî herdu allelên nexweşiyê lixwe digirin, yekreg in, ango nexweş in. Herwisa neweşiya xaneya dasî Li hindistan û rojhilata navîn jî belavbûyî ye.
Tarxanik
Tarxanik, gundekî girêdayê navçeya Egîn a Erzînganê ye.
Champrenault
Champrenault, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Çaqirfeqîr
Çaqirfeqîr, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Tendûrek (cudakirin)
Tendûrek, navê volkanek û çend gundan e:
Êloz
Êlozê, gundekî Kercosê ye.
Humlegården
Humlegården ("Bexçeya leblebûyê", "Leblebûstan") park û seyrangeheke mezin a taxa Östermalmê ye li Stokholm, Swêdê. Li parkê Kitêbxaneya Neteweyî ya Swêdê (bi swêdî: Kungliga biblioteket, "Kitêbxaneya Qiralî") ye.
Storvatnet (Indre Fosen)
Storvatnet (Indre Fosen), goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 10 kîlomêtre li rojhilata gundê Årnset û bi qasî 5 kîlometre li bakurê gundê Vanvikanê ye.
Humlegården
Parka qiralî
Humlegården di destpêkê de Bexçeyê fêkiyan ê malbata qiral bû, ku di sedsala 17an de ji aliyê keyê swêdî Johan III ve hate çêkirin. Bi swêdî humle tê wateya leblebû, ya ku yek ji nebatên ku li baxçeyê hêşîn dibûn. Di 1686-87an de, keybanûya swêdî Ulrika Eleonora ya Danîmarkayê li wir ji xwe û zarokên xwe re pavyoneke bi navê Rotundan ava kir.
Seyrangeha rekreasyon û dema vala
Jixwe di sedsala 17an de, beşên parkê ji gel re hatin vekirin. Di 1764an de, park ji bo şahiya gelemperî hate vekirin. Ji 1773 ta 1780î, li Rotundan, di pavyona berê ya şahbanûyê de, şanoyeke bi navê Humlegårdsteatern (Şanoya Humlegårdenê) hate çêkirin. Ji 1853 ta 1877an jî, şanoya Humlegårdsteatern dîsa hat bikaranîn.
Parkeke giştî
Park ji sala 1869an ve bi tevahî ji gel re hate vekirin. Îro park ji bo niştecîhan cihekî rekreasyonê yê populer e. Li parkê, ji xeynî çîmenên berfireh, qadeke futbolê, rampayeke skateboardan û cihên lîstikê ji bo zarokan hene.
Bîrdar û peykerên parkê
Humlegården warê çend peykeran e. Di navenda parkê de Linnémonumentet heye, bîrdara mezin a botanîst û zoologîstê swêdî Carl von Linné (1707-1778) e. Bîrdar ji aliyê Johannes Frithiof Kjellberg (1836-1885) ve hat dîzaynkirin û di sala 1885an de hat pêşkêşkirin.
Peykerên din ên Humlegårdenê ew in: yên dîroknas Anders Fryxell (1795–1881), kîmyanas Carl Wilhelm Scheele (1742–1786), nivîskara swêdî Fredrika Bremer (1801–1865) û keşeyê lûterî Peter Wieselgren(1800-1877).
Boqije
Boqije an bûqije (Turdus pilaris), cureyekî fîkar an balindeyên wîçwîçok e.
Şayes
Meziniya wê 25 cm e.
La Ville-aux-Bois-lès-Dizy
La Ville-aux-Bois-lès-Dizy, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Lîtvanya
Lîtvanya an jî Komara Lîtvanya (bi lîtvanî: Lietuvos Respublika) dewleteke rojhilatî ya Ewropa ye an jî gelek caran mîna dewleta bakurî ya Ewropa tê nasîn. Lîtvanya li rojhilatê başûrê Deryaya Baltîk dimîne û ew yek ji Welatên Baltik e. Li bakur Letonya li rojhilatê başûr Belarûs li rojavayê başûr Polonya û Rûsya bi tixubên xwe dorpêçkirine.
Heta sedsala 13emîn Lîtvanya welatê mezintirîn ê Ewropa bû. Belarûs, Ûkrayna û hin beş ji Polonya û Rûsya dibin hikûmeta Lîtvanya ya mezin de bû. Di 1569 de Polonya û Lîtvanya bûne dewleteke hevbeş (Yekbûyîna Lublînê).Ev devleta hevbeş di sala 1795 de ji aliyê cîranên vê dewletê va hate dagirkirin. Piraniya welatê Lîtvanya kete bin destê împaratoriya Rûsyayê ta serxwebûna 16 ê sibata 1918a ku vedamezrandina Lîtvanya nû hat danezanîn. Di navbera 1940 û 1945an de Lîtvanya ji aliyê Yekîtiya Sovyetan û Elmanya ya Naziyan ve hate dagirkirin. Nêzîkî dawiya Şerê cîhanî yê duyemîn de (1944) Lîtvanya ket bin destê Yekîtiya Sovyetan de. Di 11ê adara 1990î de Lîtvanya bû dewleta yekemîn ku ji Yekîtiya Sovyetan veqetiya û ve-serxwebûna xwe diyarkir. Lîtvanya di 21ê kanûna pêşîn a 2007a de bi temamî bû endamê Yekitiya Ewropayê. Di 2009a de Lîtvanya wê 1000 saliya navê xwe pîroz kê.
Dîrok
Cara pêşîn navê Lîtvanya di dest nivîseke Almanî de, di 14ê sibata 1009a de derbas dibe. Welatên Lîtvaniyan di sala 1236 de ji aliyê Mîndaugas ve hatin civandin. Dîroka tac lixwe kirina Hikûmdarê Lîtvanya; 6ê tîrmeha 1253ya ye. Di dema hikûmdarî ya Gedîmîniyan (1316-1430) de, herêmên Rûsya Sipî, Ûkrayna û hin beş ji axa Polonya û Rûsya ku niha serbixwene hatin dagirkirin. Di dawiya sedsala çardemîn de Lîtvanya dewleta herî mezin a Ewropa bû.Tixûbên welat di dema Mîrîtiya Mezin a Lîtvanya de bi beşek a mezin a Ewropa,ji Deryaya Baltik ê digihişt heta Deryaya Reş. Zadeganên Lîtvanya di sala 1386a de Xirîstiyanî qebul kirin.Di sala 1410a de artêşa Polonya û Lîtvanya serkeftineke mezin li dijî şovalyeyên Katolîk di Şerê Grunwaldê de; ku şerê mezintirîn e di Çaxa Navîn de li Ewropa hatiye kirin. Di sala 1569a de Lîtvanya û Polonya bû yek û komara yekbûyî ya Polonî-Lîtvanî hat damezrandin. Lîtvanî weke endamekî di vê sîstemê de xwedî artêş, dirav û mafên xwe bi xwe yên zagonî bûn. Di sala 1795a de ev yekîtî ji aliyê împaratoriya Rûsan we hate hilweşandin û ji %99 axa Lîtvanya ket bin destê Rûsan û ya mayî jî bû para Prûsya. Piştî sedsaliya dagirkirina Lîtvanya di 16ê sibata 1918a de ji nû ve serxwebûna xwe dazanîn. Di 1940î de Lîtvanya dîsa hat dagirkirin di dema Şerê Cîhanî yê Duyemîn de. Cara talî Lîtvanya ji bin desthilatiya Sovyetan di 11ê adara 1990 de derket û rizgar bû. Di 4ê sibata 1991î de îslanda wekî dewleta pêşîn serxwebûna Lîtvanya pejirand.Lîtvanya di 17ê îlona 1991î de bû endamê Neteweyên Yekbûyî û di 1ê gulana 2004a de bû endamê Yekîtiya Ewropayê.
Erdnîgarî
Lîtvanya di kevê bakurê Ewropa. Rûerda wê 65,200 km² ye û tixûbên wê bi temamî 1,273 km ye. Cîranên tixûbê Lîtvanya: Rûsya Sipî 502 km,Letonya 453 km,Polonya 91 km û Rûsya 227 km xwedî tixûbin bi Lîtvanyare. Rûbara wê ya sereke Rûbara Neman e. Li ser cokên vê rûbarê bazirganiya bi keştiya tê kirin. Cihê herî bilind ê Lîtvanya Girê Aukštojas e û xwediyê bilindahîyek 294 metreye. Ji %31 ê axa Lîtvanya daristanin û ji %39 axa wê kêrî çandiniyê te. Paytexta Lîtvanya,Vilnius li gorî daneyên erdnîgarî tenê bi çend kîlometreyan bi başûr ve dikeve Navrasta Erdnîgarî ya Ewropa.
Ol
Di 2005a de ji %79 gelê Lîtvanya oldarên Dêra Katolîkên Romayê bûn. Ev civak ji destpêka xirîstîyankirina Lîtvanya di dawiya sedsala 14em û destpêka sede ya 15emve xwedî hebûnekê ye li Lîtvanya. Di sedsala 16em de bandora Luterîtî li cîranên wê Lîvonya û Prûsya peyde bû. Di çaryeka sedsala 20emîn de endamên Protestanên Lutherî nêzîkî 200.000 kesî bû. Komên biçûk ên Protestanan li beşên bakur û rojava yê Lîtvanya belavbûn. Dêr/civak ên curbicur ên Protestanan li Lîtvanya ji salên 1990î ve hatin damezrandin. Di nifûsa Lîtvanya de ji %4.9 Ortodoksên Rojhilatî, ji %1.9 Protestan û ji % 9.5 bê ol in. Li welat her wiha Cihû, Misilman û alîgirên Karaîzmê jî nêzîkî %1.6 ê nifûsa Lîtvanya yê ne.
Polînezya
Polînezya (bi yewnanî : πολύς "polys" pir + νῆσος "nēsos" girav) navê yek ji sê kom giravên Okyanûsa Mezin e. Biçûk-mezin nêzîkê 1000 giravan li Polînezya hene. Giravên sereke yê li herêma Polînezya ev in :
La Celle-Saint-Cloud
La Celle-Saint-Cloud, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmara gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Kim Kardashian
Kimberly Noel "Kim" Kardashian, stêrkeke amerîkî ya magazînê ye. Di 21 çiriya pêşîn a 1980î de li Los Angeles, Kalîforniya, DYA, hatiye dinyayê. Bavê wê ermenî-amerîkî ye û dayika wê jî holendî-amerîkî ye. Bernameyên wê yên televîziyonê binavûdeng in, yek ji wan "Keeping up with the Kardashians" e.
Eyaz Yusiv
Hunermend Eyaz Yûsûf li sala 1961an li Taxa Qesaban ya bajarê Zaxo’yê hatiye diniyayê.Eyaz qonaxa seretayî û navendî li Zaxo xwendiye, amadeyiya çandê jî her li Zaxo qedandiye. Wê demê herkesê xwendin qedandibana an jî temenê wî gihabana 18 salî yê, diviya çûbuya leşkeriyê. Ji ber wê jî Eyaz neçar bû biçe leşkeriyê û bimêne heta li leşkeriyê pileya serleşkeriyê wergirt. Eyaz Yûsif roja 20/01/1986an li bajarê Mûsil ê jiyana xwe ji dest da û roja 21/01/1986an jî li Zaxo hat veşartin.
Chanceaux
Chanceaux, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Dêra Surp Sarkîs, Amed
Dêra Sarkîs Sûrp dêreke li hundira Sûra Amedê ye.
Sankt Katharinen, Bad Kreuznach
Sankt Katharinen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Dêra Surp Sarkîs, Amed
Ev dêra ku nêzîkî Deriyê Mêrdînê ye, ya ermeniyên katolîk e. Wisa tê bawerkirin ku dêr di sedsala 16'an de hatiye çêkirin. Malzemeyê bingehîn ê vê dêrê kevirên reş ê bazalt e. Ev dêr bi stûnên xwe yên du tebeqeyî û çar rêz kemberên xwe, ji pênc nefan pêk hatiye.
Ludwigslust-Parchim
Ludwigslust-Parchim, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Qela Tesur
Qela Tesur, gundekî bi ser Navenda Şeqlaweyê ya navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Cala
Cala (bi tirkî: Çaybaşı), gundekî bi ser navçeya Azorta Erzîromê ve ye. .
Cingiş
Cingiş, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Huangshi
Huangshi (çînî: 黃石; "Huángshí") bajarek di parêzgeha Hubei ya Çînê da ye. Bajar, 100 kîlometre li başûr-rojhilatê serbajarê Wuhan e. Rûerdê bajar 4,582 km² û di 2010an de hejmara niştecîhên bajar digihe 2.429.318 kesî.
Beşên îdarî
Bajarê Huangshi, ji çar nahîye, yek bajaroka asta navçeyê, yek navçeyî û yek herêma pêşveçûna aborî pêk tê.
Çavkanî
http://www.citypopulation.de/php/china-hubei-admin.php http://www.britannica.com/EBchecked/topic/274373/Huangshi
Şêrşê
Şêrşê gundekî li herêma habizbiniyan girêdayî Kercewsê ye. Li jora newalekê bi keviran hatiye avakirin. Niştecihên gund Aslanlar in.
Famîleya lavlavkan
Famîleya lavlavkan (Araliaceae) famîleyeke riwekan e. Di binekom, 43 heya 55 cins û bi qasî 1450 cureyên vê malbatê hene.
Marê avî
Marî avî an marê giya (Natrix natrix), sernavê cureyên maran yên ku di avan de û kêlekên avan û ser giyanan dijî ne. Li Kurdistanê çend cureyên xwe hene hîn ne diyare.
Şayîs
Drêjahiya wan 120 cm an jî dibîne. Her çiqas cihikên jehriyê di çeneya wan de he be jî, diranên wan yên jehriyê tune ne. Jehriya wan bê bandor e. Rengê wan axilbe kesk, keskoşkî, gewroşkî û qahweyê zeroşkî ye. Li ser pişta wan deqên tîr he ne. Li pişt stûyê wan jî deqên weke "V" ya vajî nexişandî he ye. Di serê wan de deq tune ne. Nava wan ji aliyê pêş ve bi deqên biçûk yên reş, ji paş ve jî bi yên spî tije ne. Nava wan ji pêş ve zeroşkî yan jî sore ye, ji paş ve reşoşkî ye.
Reftar
Bi masîyên biçûk, beq û canewerên avê yên din xwedî dibin. Giş bi hev re li kêleka çeman dikevin xewa çile û bi mehan di xew de dimînin. Mêyên wan di carekê de di navbera 5 û 25 hêkan dikin. Çêlemar li gorê mercên derdorê di navbêna salek û sê salan de distewin.
Xwarin
Marê avî beq û beqên axê dixwe.
Belavbûna erdnîgarî
Marê avê xwecîyê welatên :Albanya; Cezayîr; Ermenistan ; Awistirya; Azerbeycan; Belarûs; Belgium; Bosniaû Herzegovina; Bulgaria; Çîn; Kroatiya; Kîpros; Çêk; Denmark; Estonia; Finland; Fransa; Georgia; Germany; Yewnan; Hungary; Îran, Îtalya; Qazaxistan; Latvia; Lithuania; Luxembourg; Macedonia, Moldova; Mongolia; Montenegro; Morocco; Holanda; Norway; Poland; Portugal; Romania; Rûs Serbia, Slovenia; Spain; Sweden; Switzerland; Sûrî; Tunîs; Tirkiye; Turkmenistan; Ukraine û Brîtaniya.
Bûxaz
Bûxaz, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Storvatnet (Nærøy)
Storvatnet (Nærøy), goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye. Gol golek bi qasî 10 kîlomêtre li bakurê rojhilata gundê Salsbruketê cih digire
Boncixlî
Boncixlî, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Regen
Regen bajarokekî navçeya (Landkreis) Regen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Tenîn
Tenîn anjî Tenîna Sindiya çiyayekî bilind e, dikeve bakurê Kurdistanê. Ev çiyaye kûstanin û zozanên Sindiyan in, lewra jêra dibêjin Tenîna Sindî ya, li havînan jî berf li aliyê nizarî dimîne heta peyîzê. Ji ber ku Sindî Kurd in, dewleta Tirk nabêje Tenîn a Sindî ya, tenê dibêje: Tenîn Dagî.
Hubei
Hubei (çînî: 湖北, Húběi) parêzgeheke ku li herêma navîn a Çînê ye. Ew navekî kevnar e ku ji dema Xanedana Qin ve heta niha hatiye bikaranîn. Navê Hubei tê wateya "bakurê golê". Hubei li bakurê Gola Dongting e. Paytexta Hubeiyê Wuhan e.
Cîranên Hubeiyê li bakur Henan, li rojhilat Anhui, li başûr-rojhilat Jiangxi, li başûr Hunan, li rojava Chongqing û li bakur-rojava Shaanxi ye. Bendava sê Goravan (Three Gorges Dam), ku bendava herî mezin a dinyayê tê hesibandin li rojavayê Hubei yê li Yichangê ye. Beşeke mezin ji parçeyên hundir û rojhilatê Hubei, li ser rastiya Jianghanê ye. Ber bi rojava ve, erdnîgarî çiyayî ye û çend rêzeçiya hene, wek rêzeçiyayê Wudang.
Giuseppe Pellizza da Volpedo
Giuseppe Pellizza da Volpedo (jdb. 28ê tîrmeha 1868an, li Volpedo, Îtalya - m. 14ê hezîrana 1907an, li Volpedo) wênesazekî îtalyan bû.
Hubei
Ji ber ku berê welatekî bi navê "Dewleta Chu" li vir hatiye damezrandin, bi awayeki ne fermî ji Hubei ra "Chu" jî tê gotin. Wekî din, Hubei bi gelemperî wekî "warê mesî û riz" tê binavkirin. Berhemên çandiniyê riz, genim, pembû û çay ye. Li Hubeiyê, pîşesaziya otomotîv û metalurjîk û tekstîl heye. Shennongjia ku herêma daristanî ya Hubeiyê ye, herêmeke girîng a çandî ye.
Rûerdê parêzgehê 185.900 km² ye, hejmara niştecîhan 58.500.000 e.
Singara
Singara (bi yewnanî: τὰ Σίγγαρα, tà Síngara) keleheke li bakurê Mezopotamyayê bû, ku demekê ji hêla romê ve hat dagirkirin wekî koloniyeke pêşkeftî ya li dijî farisan. Ew kampa legio I Parthica bû.
Cih
Cihê Singara ji hêla nivîskarên kevnar ve li başûrê rojhilata Nisebînê hatiye diyarkirin. Stephanusê bizansî jê re bajarekî Erebistanê gotiye û Betlemyûsî ew li ser Dîjleyê bi cih kiriye. Lêbelê, şik tune ye ku ew û çiyayê nêzîkê wê (, Ò Síngaras óros) pêşiya Şingalê nûjen û Çiyayê Şingalê li Iraq ê îroyîn bû.
Dezgir
Dezgir, navê yek ji gundên gundistana Deşt li navçeya Silîvanayê ye. Silîvana girêdayî Ûrmiyeyê ye. Dezgir bi wateya destçîkirî ye. di Farsiya Derî de destgirt bi wateya erd û zevîyên xaliseye. di Farsiya kevn de girt ya jî kirt wate çêkirî. Dez jî ji dest hatiye girtin.ku di terkîbê de wate zevîyên xalise. Muerreba wê jî dibe destcird دستجرد ku di Îranê de hin gund û bajar bi vî navî hene. Dibe ku gir a dawiya dezgir wateya telanê jî hebe lê di vê hevedudaniyê de bêwate derdikeve.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Dezgir 525 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 92 e.
Exnik
Exnik, gundekî girêdayê navçeya Egîn a Erzînganê ye.
Îsmaîl Deniz
Li Kurdistanê jî neferên di nav mal û malabata evdê/a mirî de bihindikayî heta çil rojî şîn dikirin. Ji xwe li hinek herêman jî heta çil roja kesa/ê mirî ne diqediya, evdên mêr por(muh- pirç) û ruyên xwe ne diqusandin û jinan jî ji xeynî libasên xurû reş pêştir tû libasekî ji rengên dinê li xwe ne dikirin.
Gelek ji me dizanin di mîtolojiya me ye kevn de jî hatiye gotin û em vêga hêjî dibêjin ku, ruhê miriyan tûcarî namire. Ez bawerim ew 300-400 jin û mêrên ku di civîna çil rojiya bibîranîna Pêşîmam Îsmail Deniz de amade bûbun, ewan jî ev zindîbûna miriyan bi çavên xwe dîtin.