cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bavley Sêydan
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 43 kes (17 malbat) bûn.
Dampierre-en-Yvelines
Dampierre-en-Yvelines, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Fata Reş
Fata Reş Xanim seroka hozeke Mereşî bû. Fata Reş sedsala 19an de jiyaye. Lê dîsa agahiyên jiyana wê ne zelal in. Dema mêrê wê, ku serhoz bû, diket dîliyê Fata Reş di şera Qirimê de rêberiya hêzekî kurd dikir û wisa ew dixwast dilsoziya xwe ji Împeratoriya Osmanî bîne selmandin.
Li gorî dîroknasê herêmî Cezmi Yurtsever ji devera Mereş-Edene, Fata Reş (Kara Fatma) (1820-1865) bernavkê Asiye Xanim ji Andirînê bû ku di dema şerê Qirimê de şer dikir. Ew di nûçeyên kovara The Illustrated London News a 22ê nîsana 1854ê de, ku li ser hatina wê, bi retîngek mezin a şervanên siwî yên ji hoza xwe, li Stembolê ve, nivîsek dirêj û tevne-rûpel vedibêje.
Jordi Tejel Gorgas
Jordi Tejel Gorgas, rojnamenivîs û doktorê civaknasî û dîrokê û kurdnasê ketelan e. Tejel di 1971ê de li Viladecans, Ketelonyayê, ji diya xwe bûye. Roja îro (2012) li Swîsreyê dijî û kar dike. Tejel çend pirtûk û gelek nivîsên hêja li ser Kurdistan û kurdan derxistin, bi taybetî derbarê kurdên Binxetê de.
Flamets-Frétils
Flamets-Frétils, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Kirovî Xerbî
Kirovî Xerbî, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Kolebihî
Kolebihî navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Kolebihî 276 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 61 e.
Qilbîn
Qilbîn, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye.
Altshausen
Altshausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ravensburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Kemançe
Kemançe yek hi sazê îranê ye ew yek ji wan sazan e ku aşiq li bakûra xorasanê lêdixin. Kemançe hem ji sazên ku li hundir malê tê lêxistin û hem jî li dereva îstifade dibin e. Dengê kemançê carina jî li merasimên xemgînîyê belav dibe. Kemançe li bakûra xorasanê pirtir tê dîtin û her çi ku rû li jêrtir li xorasanê herî (meselen li şehrî Nîşabûrê) va saza kêmtir tê dîtin û şayed jî hêç nêbe dîtin. Kemançên bakûra xorasanê sê sîm hene lê îro carina kemançên çar sîmî jî îstifade dibin. Sazên zerbî ku bi kemançê ra tên lêxistin Def (dayre) yan jî Dihol e ku ew jî bi destên Aşiqan têne lêxistin.
Belavbûna îslamê
Belavbûna îslamê an Fetihên misilmanan (erebî: الغزوات,al-Ġazawāt an jî: الفتوحات الإسلامية, al-Futūḥāt al-Islāmiyya) îslam di sedsala 7'an de ji aliyê Muhemmed pêxember ve û piştî wefata Muhemmed ji aliyê xelîfeyan ve hate belakirin.
Sierre
Sierre, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Valais a herêma Sierreyê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Belavbûna îslamê
Îslam li Mekeyê derket, pêşyê tenê li Medîneyê pêşve ket û mezin bû, piştî demekî Mekeyê fetih kirin û dûre hemî Erebistana Siûdî hate belakirin. Di dema Muhemmed de Erebistanê temamî bûbûn misilman. Piştî wefata Muhemmed Ebûbekir, Omer, Osman û Elî îslamê belakirin.
Blaia
Blaia (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ye li herêma Akîtanya Nû (Nòva Aquitània, Nouvelle-Aquitaine) ya Fransayê.
New York
New York an jî Nû York yek ji 50 dewletên DYAyê ye. Bajarê wê yê herî mezin New York City ye.
Rinchnach
Rinchnach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Regen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Hüffelsheim
Hüffelsheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Deham Ebdulfettah
Deham Ebdulfettah (jdb. 1942 li Amûdê, Rojavayê Kurdistanê), mamoste û zimannasekî kurd e.
Qoşme (aleta muzîkê)
Qoşme, aleta mûzîka bayî ya Kurdên xorasanê, ku li menteqên Kirmanşan û Îlam pê ra duzile (du nêy) dibêjin, yêk ji sazên din e ku li bakura xorasanî bi destên Aşiqan tê lêdixin.
Deham Ebdulfettah
Deham Ebdulfettah di 1942an de li Amûdê hatiye dinyayê. Xwendina xwe heta lîseyê li xwendingehên parêzgeha Hesîçeyê qedandiye. Pişt re li Zanîngeha Helebê, beşa ziman û wêjeya erebî bi dawî kiriye. Nêzîkî 25 salan wek mamosteyê ziman û wêjeya erebî karmendî kiriye.
Amt Wittenburg
Amt Wittenburg şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Vuillery
Vuillery, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Chazilly
Chazilly, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Xaneya T
Xaneya T an jî lîmfexaneya T xaneyên bergiriya taybet e. Laşê mirov li hember hokarên nexweşiyê bêdeng namîne. Heke hokarek nexweşiyê tûşî laş bibe, bergiriya laş çalak dibe. Bergiriya taybet du cor e, bergiriya xaneyî û bergiriya derdanî. lîmfexaneyên T bergiriya taybet a xaneyî dabîn dikin. Lîmfexaneyên T jî wekî mîna hemû xaneyên xwînê, di moxê hestî de dirust dibin. . Xaneyên T yên nû bi navbeynkariya xwînê ji moxê hestî derbasê rijêne tîmusê dibin. Hormona tîmuzîn ji aliyê rijenê tîmusê ve tê berhemkirin, derdana vî hormonê handera geşebûn û peresîna xaneyên T dike Je ber ko xaneyên T di rijênê tîmusê de diperisin û diguherin, xaneyên T navê xwe jî ji tîmusê digirin. Dema xaneyen T ji rijênê tîmusê tên derdan, êdî xaneyên gihîştî ne. Lê divê neyê jibîrkirin ko xaneya T ya çalak, tenê li dij corek dijepeydaker (hokara nexweşiyê) bergiriyê dabîn dike. Loma ji bo her corek dijepeydaker, di rijenê tîmusê de divê xaneyêk T bê dirustkirin. Wekî mînak, heke xaneyek T ji bo nasîkirina vîrusa hepatît C yê hatibe dirustkirin, ev xane ji bilî vîrusa nexweşiya hepetît C yê, tu hokarên nexweşiyê nas nake.
Naskirina hokara nexweşiyê
Li ser rûyê hokarên nexweşiyê de dijepeydaker heye. Li ser rûyê lîmfexaneyên T yê jî proteînên wergir hene. Heke lîmfexane rastê dijepeydaker were, bi alikariya proteînên wergir dijapeydakerê dinase û xwe bi dijepeydakerê ve girê dide. Anko corek xaneya T, yek cora proteînên wergir ên diyarkirî li ser parzûna xaneyê digirin. Gava lîmfexane cara pêşîn rastê hokara nexweşiyê tê, wê gavê li dij hokara nexweşiyê çalak dibe. Xaneya T her tim raste rast bi hokara nexweşiyê ve tekilî çê neke, di nav laş de bi navê xaneyên diyarkirina dijepeydaker hin xane hene (bi îngilîzî: antigen presenting cells ), van xaneyan alîkariya xaneyên T dikin ko ji hebûna hokara nexweşiya ji derveyê laş hatiye agahdar be. Li ser rûyê xaneyên diyarkirina dijepeydaker de hin proteînên taybet hene ev proteîn wekî pêkhateyên MHC (bi îngilîzî: major histocompatibility complexes) tê binavkirin. Dijepeydaker xwe li ser MHC girê dide, xaneyên T jî bi vî awayê ji dijepeydakeran agahdar dibe. MHC du cor e, MHC I û MHC II. Gellek corên xaneyên diyarkirina dijepeydaker heye, xaneya hellûşênera gewre yek ji van xaneyan e. Xaneya hellûşênera gewre (xaneya makrofaj) beşek ji bergiriya giştî ye, lê ji bo bergiriya taybet jî kar dike. Hellûşênera gewre hokara nexweşiyê qût dide (diqurtîne) û di nav xaneyê de diherisîne. Piştê hilweşîna hokara nexweşiyê, hin pirtikên (perçeyên) dijepeydaker li ser rûyê parzûna xaneya hellûşênera gewre de, li ser proteînên MHC de cih dibin. Anko xaneya xaneya hellûşênera gere dibe xaneya diyarkera dijepeydaker. xaneya diyarkirina dijepeydaker, hokara nexweşiyê (dijepeydaker) li ser protînên MHCyan de bi xaneyên T ve dide naskirin. Ev pirtikên li ser rûyê hellûşênera gewre xaneyên T çalak dikin, Xaneyên T dabeş dibin û hejmara xwe zêde dikin. Xaneyên T xwe bi pirtikên dijepeydakerên li ser MHCyan ve girê didin. Dibe ko ji xeynî xaneyên hellûşênera gewre, pirtikên dijepeydaker li ser rûyê xaneyên tûşî hokara nexweşiyê bûyî jî hebin. Vê demê xaneyên T xwe bi van xaneyên tûşbûyî ve jî girê didin. Di nav xaneyên asayî de gelek corên proteîn tê dirustkirin. Xane ji hemû corên proteînan perçeyek li ser parzûna xaneya xwe de cih dike. Xaneyên T ev hemû perçeyên proteînan nas dikin, li hember wan bergiriyê dabîn nakin. Heke hin şaneyên laş tûşî nexweşiya şêrpenceyê bibe, li ser rûyê xaneyên şêrpenceyî jî pirtikên biyanî (dijapeydaker) peyda dibin. Ji ber ko ev pirtik li ser parzûna xaneyên asayî de tune ye, xaneya T van xaneyên bi şêrpenceyî jî wekî hokara nexweşiyê dehsibîne û li hember van xaneyan bergiriya taybet dabîn dike.
corên lîmfexaneya T
Sê corê xaneyên T heye; xaneya T alîkar (T yarîdeder), xaneya T jehravî û xaneya T rawestiner (T serkutker)
Xaneya T alîkar (T yarîdeder)
Sîtokînên wekî înterferon û înterlêkîn der dide. Xaneyên B û Xaneyên T jehravî çalak dike.
Xaneya T jehravî
Madeyên jehrî der dide. Parzûna xaneya tûşbûyî kun dike, xaneya tûşbûyî têk dişkîne.
Xaneya T rawestiner (T serkutker)
Çalakiya limfexaneyan rêk dixe, piştê têkşikestin û ji navbirina hokarên nexweşiyê, çalakiya lîmfexaneyan radiwestine.
Deham Ebdulfettah
Di 1988an de dest bi nivîsîna bi kurdî kir û hêj li ser wê rêbazê berdewam e.
Rho
Ro yan rho (bi herfa mezin Ρ, bi herfa biçûk ρ) tîpa hefdehem a alfabeya yewnanî ye.
Transkrîpsiyona kurdî r ye.
Bikaranîn
Rho di fîzîkê da ji tîrbûnê tiştan ra tê bikaranîn.
Kongreya Neteweyî ya Afrîkayê
ANC (Kongreya Neteweyî ya Afrîkayê) ji partiyeka li Afrîkaya Başûr a bi navê African Native Congress (SANNC) bingeha xwe digire. Sala 1923î de hatiye damezirandin.
Hêza wê ya çekdarî ya bi navê Umkhonto We Sizwe ji aliyê Nelson Mandela ve hatiye avakirin. Li dijî sazîmaniya rasîst (nîjadperest) a Efrîqaya Başûr a çermespiyan hatibû avakirin û bi wan re têdikoşiya. Piştî şîkestina vê sazûmaniya rasîst, ev rêxistin jî êdî hewceyiya xwe windakir. Di dema şerê sar de rêxistin polîtîkayên Marksîst dihewand. Gelek mîlîtan û alîgirên wê têne kuştin, êşkencekirin û zîndanîkirin.
Di de rêxistin tê qedexekirin û ev qedexe heya sala 1990î didome. Dema ku sazûmaniya rasîst di de têkdiçe ANC jî bi awayeke îndîrekt tê ser desthilatdariyê.
Bedirawa
Bedirawa gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 71 kes (10 malbat) bûn.
Selmanê Farisî
Selmanê Farisî (Farisî: سلمان فارسی Salmān-e Fārsi, jdb. 568 - m. 656) yek ji sehabeyên pêxember Muhemmed bû. Ew farisê pêşîn bû ku dînê îslamê dipejirand
Dannemarie, Yvelines
Dannemarie, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Pirêjiman
Pirêjiman, Pirêjmo, gundekî ser navçeya Pîrana Diyarbekrê ye.
Miçingax
Miçingax, gundekî girêdayê navçeya Egîn a Erzînganê ye.
Amtzell
Amtzell şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ravensburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
IPhone SE 2
IPhone SE 2 , wekî iPhone SE 2 an jî 2020 iPhone SE jî tê zanîn), telefoneke teknolojîk û multîmedî ku ji hêla Apple Inc. ve hatî çêkirin, pêşvexistin û bazarê ye. Ew beşek ji nifşa 13-an e, digel iPhone 11 û 11 Modelên Pro / Pro Max. Di 15ê nisana 2020-an de hate ragihandin, iPhone SE rasterast li şûna iPhone 8 series, di heman demê de jî serketîbûna iPhone SE-ya nifşên piçûk û siviktir e. Pêş-ferman ji 17-ê nisana 2020-an de dest pê kir, û têlefonî piştre di 24-ê nisana 2020-an de hate berdan. Ew bi destpêka bihayê 399 $ Amerîkî hat berdan, û wekî têlefonek têlefonê hate destnîşan kirin.
Li dû şêwaza ku ji hêla iPhone SE-a nifşê yekem-ê ve hatî çêkirin (ku dimen û faktora formê ya iPhone 5S, bi ya hişmendiya navxweyî ya iPhone 6S re parve dike), modela nifşê duyemîn dimen û faktora formê ya iPhone 8-ê parve dike, dema ku pargîdaniyên bijare yên hundurîn ên ji xala iPhone 11 parve kirin, di nav de pergala A13 Bionic-on-chip (wekî ku li dijî pergala A11 Bionic-li-çîp tê dîtin ku di rêzikên iPhone 8 de tê dîtin).
Dîrok
Serkeftinek ji nifşa yekem a iPhone SE-ê ji sala 2017-an ve, salê ku cîhaz hate berdan, ji çavkaniyek nerazî bû. Nav jî bû mijara spekulasyonê. Guesses tevnebûne (ya herî berbiçav) iPhone SE 2, iPhone SE 2020, û iPhone 9 ji ber sêwirana sêwirana bi iPhone 8 re.
Di 15ê nîsana 2020, iPhone-yê nifşê duyemîn di daxuyaniyek çapameniyê de li ser malpera Apple hat ragihandin. Ew wekî "Di nav sêwirînek populer de hêzek nû ya bihêzkirî" hate firotin, û di 24-ê nîsana 2020-an de li seranserê cîhanê hat berdan.
Mezinayî
Bi dîmenderek dîmenderê 4.7 di (120 mm) de, nifşa duyem a iPhone SE di dema berdana wê de di nav piçûkên sereke yên hilberînê yên herî mezin de bû. Lêbelê, ew hîn jî ji sedî sêyemîn mezintir e ji nifşa yekem, ku diagonalê dîmendera wî 4 (100 mm) pîvandin. Dan Seifert ji The Verge ji bo têlefonên piçûk SE-ya nifşê duyemîn "gozek li kefîrê" kir.
Kamîra
IPhone SE xwedan kamerayek 12 MP ya paşîn e, bi lensek yek, mîna pergala kamera lensê ya yek ya iPhone 8, ku bikaribe vîdyoya 4K (li 24, 30, an 60 FPS) tomar bike, vîdyoyek 1080p HD (li 30, an 60 fps), an vîdyoya HD 720p (bi 30 FPS). Kamera xwedan dîwêrek of / 1.8, otomatîk, stabilîzasyona wêneya optîkî, û çarşekek LED Tone True Tone heye.
Telefon dikare di nav 63 MPê de panoramayan jî bigire, û di moda birûskê de wêneyan bikêşe. Kamera pêşîn 7 MP e ku dîmenek f / 2.2 û otomatîk heye, bi vîdyoyek 1080p HD dikare bi 30 FPS bigire. Navbera kamerayê ji "11" û "11 Pro" "Quicktake" dipejirîne, ku bikarhêner dihêle ku bişkojka qulikê dirêj bike da ku vîdyoyek bigire. Fonksiyona teqînê niha dikare bi zivirîna qutiya qepikê bigihîje çepê.
Pêvajoya nîşana wêneya nû û motora neuralî ya SE piştgirî dide gelek fonksiyonên kamerayê yên ku ne li ser iPhone 8. ne hatine piştgirîkirin. Wekî iPhone 11 û 11 Pro, kamera paşîn jî piştgirî dide nifşek din Smart HDR.
Flocques
Flocques, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Chemin-d'Aisey
Chemin-d'Aisey, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Metînan, Pîran
Metînan, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye.
Belarûs
Belarûs an jî di hin zimanan de Rûsyaya Sipî (bi belarûsî: Беларусь, Belarus; rûsî: Белоруссия, Belorussija) welatekî li Ewropaya Rojhilat di navbera Polonya, Ûkrayna, Rûsya, Letonya û Lîtvanyayê de ye.
Nav
Navê "Belarûs" bê gumanî ji "Bely" û "Rus" derketiye. "Bely" berê ji bo rojavayî dihate bikaranîn, ango bêlarûs "rûsê rojavayî" ye. Lê ew wek Rûsyaya Sipî derbazî zimanên din bûye.
Erdnîgarî
Rûsyaya Sipî bi aqare xwe sêzdehemîn welatê herî mezin ê Ewropayê ye. Firehbûna welatê herî mezin 560 km, bejna xwe jî 650 km ye.
Çemên mezin ên Belarûsê evna ne: Dnyepr, Byaresina, Prypyaz û Memel. Gola wê ya herî mezin Naraç e.
Nifûs
Rûsyaya Sipî 9,7 milyon rûniştvanên wê hene. Ji wan nêzîkî 11% rûsî ne. Ji rûsan bêtir polandî (3,9%), ûkraynî (2,4%) jî hene. Gelanî Rûsyaya Sipî nêzîkî 80% xiristiyanên ortodoks e. Ê din katolîk, protestan, cihû û misilman in.
Nifûs -0,15% kêm dibe. Mirov bi nîvek heta 68,14 salan dijî ye; mêr 62,06 û jin jî 74,52 salan dijîne.
Sîstema kargeriyê
Rûsyaya Sipî hatiye parve 6 navçe bûye. Minsk ne teva wan 6 navçeyan be.
Lacanî
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Lacanî 241 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 47 e.
Amt Stralendorf
Amt Stralendorf şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Famîleya tolgîn û derzîlokan
Hin endamên vê famîleyê li Kurdistanê jî digihên. Hin ji endaman riwekên salane, hin jî pirrsalane ne. Pelên wê bipirtik in. Dijî sermayê pihêt in. Di zanistiyê de di bin navê geranium (ango derzîlok) de hatine rêzkirin. Lê kurd hinekê vê riwekê wekî kulîlkeke, riwekeke cuda binavdikin, ew jî tolgîn e.
Wassigny
Wassigny, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Thomas Müller
Thomas Müller (, Weilheim, Almanya) futbolîstê alman ê ku ji bo tîmê Bundesliga Bayern Munchen pêşbirkê dilîze.
Keferberê
Keferberê, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye.
Rojanmevan
Rojnamevan ew kes e ku ji bo berhevkirina/komkirina agahiyan bi awayê nivîs, deng an wêne hatiye perwerdekirin, wan di formeke layiqî nûçeyê de hildiweşîne û ji raya giştî re belav dike. Ji kiryar an jî pêvajoya ku bi giranî ji aliyê rojnamevan ve tê kirin, rojnamegerî tê gotin.
Faris Bavê Fîras
Faris Bavê Fîras an Faris babê Fîras. ( Rojbûn 1954’an de li gundê Tenûriyê yê rojhilata bajarê Qamişloyê ji dayîk bûye) di 1981ê de yekem car dest bi sitran gotinan dike. 50 kasetên wî hene, di hin kasetan de 8 sitran û di hinan de 12 sitran hene. Ew di bêje nêzî 500 sitranên wî hene.
Jiyan
Çawa ku temenê wî dibe 10 sal, dest bi sitranbêjî û sazbendiyê dike. Di 12 saliya xwe de hewildanên wî yên nivîsîna helbestê hebûn.
H.Faris Bavê Fîras, cara pêşîn gotin û awazên xwe sitrane; sitranên wî yên pêşîn: “Dostê Xelkê bi Sedan Bûn” û “Koça Bar Kir” bûn .Lê belê paşê gotinên helbestvanên mezin ên mîna: Seydayê Cegerxwîn, Seydayê Tîrêj, Melê Darî û Mihemed Eliyê Hiso bi awaz kirine û sitrane. Hetanî aniha 36 albom berhem dane û 15 albomên wî yên taybet jî ku di şahîyan de dagirtine, hene.
Davron
Davron, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Artos
Artos, Artoşt an jî Çiyayê Çadîr, yek ji volkanên vêsandî yên Kurdistanê ye. Artos li berava rojhilatê Gola Wanê ye.
Bilindaya çiyayê 3.550 metr e. Artoşt warê perîdankên cuda ye.
Kim Dae Jung
Kim Dae-jung (jdb. li girava Hauido, îro Koreya Başûr) ramyarekî Koreya Başûê ye.Bo demekê dirêj pêşengiya opozîsyonê kiriye. Sala 1997î dibe endamê serokkomariyê. Ji sala 1998 heya 2003î serokkomariyê dike. Hinde politîkayên serbixwe li dijî DYAyê û Ewropayê dimeşîne. Hin kes ji ber wê wî wekî "Nelson Manela yê Asyayî" binavdikin. Sala 2000î Xelata Nobel a aşitiyê girtiye.
Pablo Picasso
Pablo Ruiz Picasso (25'ê kewçêrê 1881 - 8'ê avrêlê 1973) wênesaz, peykersaz, çapker, seramîkîst û sêwiranerê şanoyê yê spanî bû ku piraniya jiyana xwe ya mezin li Fransayê derbas kir.
Ew yek ji hunermendên herî bibandor ê sedsala 20an e, ew bi hev-damezrênerkirina tevgera Kubîst, dahênana peykerên çêkirî, hev-îcadkirina kolajê, û ji bo cûrbecûr şêwaz tê zanîn, ku wî alîkariya pêşkeftin û lêkolînê kir. Di nav berhemên wî yên herî navdar de Les Demoiselles d'Avignon a proto-kubîst (1907), û tabloya dijî şer Guernica (1937), wêneyek dramatîk a Guernica ye, bajarê ku ji hêla hêzên hewayî yên Alman û îtalî ve di dema Şerê navxweyî yê Spanyayê de dihate bombebarandin.
Picasso di salên xwe yên destpêkê de jêhatîbûna hunerî ya awarte nîşan da, di zarokatî û xortaniya xwe de bi rengekî xwezayî xêz dikir. Di dehsala yekem a sedsala 20an de, şêwaza wî guherî dema ku wî bi teorî, teknîk û ramanên cûda ceribandin. Piştî sala 1906an, xebata Fauvist a hunermendê piçekî kevintir Henri Matisse, Picasso teşwîq kir ku şêwazên radîkaltir bikole, lewra ew dest bi hevrikiyek fêkî di navbera her du hunermendan de kirin, yên ku paşê bi gelemperî ji hêla rexnegiran ve wekî serokên hunera nûjen dihatin hev kirin.
Karê Picasso bi gelemperî di serdeman de têne dabeş kirin. Navên gelek serdemên wî yên paşîn têne nîqaş kirin, di nav wan de demên herî gelemperî yên ku di xebata wî de têne pejirandin Serdema Şîn (1901-1904), Serdema Gulê (1904-1906), Serdema bi bandor a Afrîkayê (1907-1909), Kubîzma Analîtîk (1909-1912), û Kubîzma Sentetîk (1912-1919) ne, Serdema Kubîzma Sentetik wek serdema Krîstal jî tê binavkirin. Piraniya xebatên Picasso yên dawiya salên 1910 an û destpêka salên 1920 an bi şêwazek neoklasîk in û xebata wî ya di nîvê salên 1920-an de bi gelemperî taybetmendiyên Surrealîzmê hene. Xebata wî ya paşîn bi gelemperî hêmanên şêwazên wî yên berê tevdigere.
Picasso di dirêkiya hemû jiyana xwe de, bi taybetî bi serfirazî, ji ber serkeftinên xwe yên hunerî yên şoreşgerî navûdengek gerdûnî û dewlemendiyek mezin bi dest xist û bû yek ji kesayetiyên herî naskirî yê hunera sedsala 20an.
Elihu Root
Elihu Root (jdb. li Clinton, Federedewleta New York); m.  li New York City) dadnas û polîtîkerekî DYAyî bû. Sala 1912î Xelata Nobel a aşitiyê girtiye.
Argenschwang
Argenschwang şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Serkevir
Serkevir, gundekî bi ser navçeya Mêrgesorê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye, yek ji gundên eşîra nizarî ye.
Argenbühl
Argenbühl şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ravensburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Hopek
Hopek, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye.
Kindalê
Kindalê, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Besta binavî ya mezin
Besta Mezin a Mercanî yan Girebesta Mezin a Mercanî yan jî Resîfa Mezin (bi îngilîzî: Great Barrier Reef) navê kome-besteke binavî ya peravên Awistraliyayê ye. Resîfa herî mezin a erdê ye. Sala 1981ê ji aliyê UNESCOyê ve wekî mîrasê xwezaya erdê hatiye binavkirin. Carnan wê wekî "yek ji heft nuwazeyên cîhanê" jî binavdikin. 11ê hezîranê 1770 deryavanê brîtanî James Cook vedîtina vê bestê dike.
Çiye best, resîf?
Bana binavî ye. Çawa li rûyê erdê bilindahî, newal, ban, zixur, gelî ûed hene, li binê avê jî wisa ye. Besta binavî dikare kûr an ji bendên biçûk dorgirtî be.
Taybetiyên gir-bestê
Ev besta mezin ji 2.900 best, 900 giravan pêk tê. Rûerda wê lo dora 344.400 km², dirêjiya wê 2.600 km ye. Li Deryaya Mercanê ku li bakurê rojhilatê Awistraliyayê dikeve ye.
Li vê kome-resîfê ekosîstemeke taybet heye. Gelek cureyên hûf (balîna), pişemasî (medûz), mircan (cure masiyek, pagrus pagrus), li dora milyonek cureyên masiyan ûêd dijîn. Ji aliyê tûrîzma deryayê ve balkêş e.
Blesinhac
Blesinhac (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ye li herêma Akîtanya Nû (Nòva Aquitània, Nouvelle-Aquitaine) ya Fransayê.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê tê diyarkirin:
Bundesliga
Bundesliga navê lîga futbolê ya Alman e.Bundesliga bi Almanî tê wateya Lîga Federal.Her çend Bundesliga hemî lîgên li Almanyayê digire nav xwe, ew bi gelemperî ji bo danasîna lîga jorîn tê bikar anîn.Di bundesliga de 18 tîm hene.
Ruhmannsfelden
Ruhmannsfelden şaredariyeke navçeya (Landkreis) Regen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Birahîmawa
Birahîmawa gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 25 kes (4 malbat) bûn.
Gundê Reşo
Gundê Reşo li aliyê Qulfayê 5 km dûrî Farqînê ye. Gundekî gellek bi hêşînahî, bi dar û ber e di cihekî çal de dimîne. Çar aliyê gund girê bilindin. Du çem di vî gundê de derbas dibin. Çemê Zivingê û Çemê Farqînê. Ev herdû çem li ber mizgefta gund digihîjin hev. Piştî zivistanê, biharê ku baran dibare û berfê dihelîne di newal û mesîlan de kanî didin der û aveka zelal û bi tehm û çêj di her newalê de diherike. Çemekî biçûk ku jê re ava çemê Kûrika tê gotinê ku li başûrê gund dimîne, ji biharê hetanî serê havînê bêyî ku zûwa bibe diherike. Ji ber hebûna avê a li vî gundê di demên berê de du heb aşê avê hebûne ku hêjî avahiyên wan li piya ne bi tevî aşedor û bîrên xwe. Navê van herdû aşa: Aşê Jorîn û Aşê Jêrîn e. Tê gotinê ku berê ji her derî heremê xelqê genim û cehên xwe dianît van herdû aşa diherişandin. Li satar û gazên gund gelek darên berû(belot, gelberû) û gûvîj û newîşkan hene.
Di axa bejî de bi piranî genim, ceh û nîsk û nok şin tên. Di axa Avî de pembû, tutûn û gilgil tê avêtin.
Chenôve
Chenôve, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Watigny
Watigny, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Dutar
Dutar, ji sazên nav mal û colegan e (ji sazên çiyayî û zozanî nîne) û bi destên bexşîyan tê lêxistin. Dutar li nav  Kurdên Xorasanê du cûr kok dibin: yêk li bira çarim ya din jî li bira yan nisbeta pêncim e. Bi dîtina cenabê Alî Xolamrezayî (honermendê Almecoqî) bi koka çarim ra koka Newayî û bi koka pêncim ra koka Kurdî dibêjin û hengên Farisî ya bakûra xorasanê jî bi koka pêncim îcra dibin. Cenabî Mihemed Yêgane (Dutarvanê Hostakar) li vê bawera ye ku, kokên dutarê yêk Kurdî ye û a din jî Tirkî ye. Bi kokên Kurdî hengên Kurdî mîna: Ela mezar (ela / la / lo mezar), durne (quling), Lo, Ceferqolî, û … îcra dibin, bi kokên Tirkî jî hengên mîna; Giraylî, Tecnîs, û … tên îcra kirin. Li meclîsên şadî û dawetan li destpêka şevê sa çêkirina lîstik û heyecanê ji Zirnê û Dihol û Qoşmê îstifade dibe, û li axira şevê (dû / dawîya şevê) jî Bexşî li hundirê malê Dutarê lêdixin û kilaman
Dutarên zemana berê
Dutarên zemana berê (qedîm) li bakûra xorasanê ji sazên îro qiçiktir bûne. Kasik û rûpel a dutarê pirtir ji dara Tûtê (dartû) û destê dutarê jî pirtir ji dara zerdalû (qeysî)yê çê dibin. Li zemana berê li şûna sîm ji hevrîşim (ebrîşim / herîr) îstifade dikirine. Li bakûra xorasanê qîyas û modilên Dutarê ti standardek bêlû tune. Dutarên îro, yazdeh û carina jî duazdeh perdên xwe hene. Perdên dutarê li navbeyna nîv-perdê pir deqîq û serast nayên girêdan û navberên qiçiktir ji nîv-perdê li perdebendîya dutarê tune ye.
La Liga
La Liga,Primera Division Ew lîga jor a lîga futbolê ya Spanî ye.Ew hemî lîgên xwe digire, her çend bi gelemperî ji bo lîga jorîn, Lîga 1-an tê bikar anîn.
Haciyana Moniyan
Haciyana Moniyan, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye.
Amed Çeko Jiyan
Amed Çeko Jiyan di sala 1980î de li Misirca Sêrtê hatiye dinyayê. Dibistana seretayî li Misircê, dibistana navîn li Sêrtê li Îmam hatîbê, lîseyê li Misircê, dibistana bilind beşa elektrîkê li Zanîngeha Amedê û li Zanîngeha Elezîzê li Beşa Mamostetiya Karên Metalî xwendiye. Ji ber sedemên cuda zanîngeh kuta nekirin.
Di sala 2004an de li Elezîzê serkêşiya derxistina fanzîna bi navê Çirûsk ku bi 4 hejmaran derçû, kir. Di damezrandina Koma PCKurdê de cih girt û di serî de Mozilla Firefox, gelek bernameyên komputerê wergerandin kurmancî. Di demên dawî yên Mehmed Uzun de jê re asîstanî kir. Ji destpêka sala 2008an ve li rojnameya Azadiya Welat wekî edîtorê rûpela zarokan, edîtoriya malperê dike û di beşa redaktoriyê de cih digire. Çîrok werger û gotarên Amed Çeko Jiyan di weşanên wekî Çirûsk, Kulîlk, Kulîka Ciwan, Kovara W û Azadiya Welat de weşiyane. Bi dehan fablên Ezop wergerandine kurdî û di rojnameya Azadiya Welat û Kovara Peyv de weşandine.
Secereya Amed Çeko Jiyan
Amed Çeko Jiyan kurê Hacî Hikmet (Mîthat) kurê Hesen kurê Elî kurê Silêman kurê Cindî kurê Qasim kurê Eledîn (?) kurê Evdal (?) e.
Amed Çeko Jiyan hê jî li Amedê dijî û karên xwe yên li ser kurdî dewam dike.
Çavkanî
http://www.kurdilit.net/?p=2872&lang=en
Lorzini
Lorzini navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye. lorzini wate zîniya nû li ermenî nav standiye. lorzînî di bin baniya pan û berîna zîniyê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Lorzini 851 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 125 e.
Şîrmêj
Guhandar, guhanî an jî memikdar (Mammalia), çînek movikdar in ku mêyên wan ji bo zadpêdana zaroyên xwe di memik an guhanên xwe da şîrî çê dikin. Memikdaran mû an hirî heye, sê hestiyên biçûk di nav guhên wan a hene, di mejiyê wan da çîneka nû ya korteksê heye, didanên wan taybetmend in, xwîngerm in anko germî ya laşê wan di hundir da tiraz dibit û li goreyê germiya derdorê nahêt guhartin. Piraniya wan hevalzaro heye. Mejiyê wan germiya laşê wan û gera xwînê bi rêya dilekê çar odeyî tiraz dikit.
Rehîmî Qazî
Rehîmî Qazî nivîskar û akademîsyenê kurd.
Şîrmêj
Dabeşandin
Di xwezayê da, nêzî 5.800 cure an tuxmên memikdaran hene ku di navbera 1.200 cins an nivşan (mirov jî ji wan in) û 152 famîle û 46 kom an tîreyan da hatine dabeşandin. Ev dabeşandina biyolojîk ya guhandaran bi riya Malkom Makkinna û Sûzan Bell hatiye danîn di sala 1997an de:
Weqfa Wîkîmedyayê
Weqfa Wikimedyayê (bi îngilîzî: Wikimedia Foundation Inc.), saziyeke ku bi alîkariya diravî ya dilxwaziyên Wîkîpediyayê ve tê fînansekirin. Navenda saziyê li bajarê San Francisco ya Kalîforniyayê ye. Ev bingeh di Hezîrana 2003an de ji aliyê Jimmy Wales ve hat avakirin. Ji Adara 2016an û vir ve rêvebera giştî ya weqfê ye Katherine Maher e. Weqfa Wîkîmediyayê 12 projeyên ku li jêr hatine lîstekirin bi rê ve dibe. Ev proje jibo piştevaniya pêşvebirina projeyên din têne bikaranîn. Projeya herî girîng ya saziyê wîkîpediya ye.
Şîrmêj
Dabeşandin
Çîna Mammalia
Rehîmî Qazî
Di sala 1925an de li gundê Gwîgcelîyê ku bi ser Mukriyan ve ye hatiye dinê. Ji bo perwerdekirinê ji aliyê Komara Kurdistanê ve li Bakûyê tê hinartin li wir li Zanîngeha Kirovê beşa dîrokê dixwîne. Di sala 1954an de teza xwe ya doktorayê ya bi navê "Tevgerên Azadiya Kurd û Qazî Mihemed" dinivîsîne. Demekê li heman zanîngehê di beşa dîrokê de mamostetiyê dike.
Drocourt, Yvelines
Drocourt, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Rehîmî Qazî
Malbata wî
Rehîmê Qazî birayê Seyfî Qazîyê Wezîrê Parastinê û pismamê Qazî Mihemedê serokkomarê Komara Kurdistanê bû.
Xelîkan
Du wateyên Xelîkan hene:
Fontaine-en-Bray
Fontaine-en-Bray, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Baienfurt
Baienfurt şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ravensburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Êrîşa li ser Konsolxaneya Îsraêlê
Di 17ê Sibata 1999an de alîgirên PKK'ê êrîşî Konsolosxaneya Îsraêl e li Berlîn ya Almanya kirin.
Paşî
Di çiriya pêşîn a 1998an de rêberê PKK'ê Abdullah Öcalan neçar ma ku ji Sûrîyê derkeve û çû Mosko, Rûsyayê, li wir destûr nedan ku bimîne, berî ku biçe Romaya Îtalyayê. Hikûmeta Îtalyayê nexwest ku Ocalan bimîne. Ocalan piştî ku ketina Almanya, Holenda û Fransayê nehate astengkirin, di 1'ê Sibata 1999'an de çû Yewnanistanê. Di 15'ê Sibata 1999'an de dema ji sefaretxaneya Yewnanistanê ya Nairobî Kenyayê sewqî balafirgeha navneteweyî ya Naîrobî dihat kirin, di operasyonekê de hate girtin. MIT, bi alîkariya CIA û Mossad.
Êrîşê
Piştî nûçeya girtina Ocalan a ku li Kenyayê ji aliyê îstîxbarata Tirk ve bi hevkariya Yewnanistanê pêk hat, li cîhanê çalakiyên protestoyî derketin. 55 heta 200 alîgirên PKKê bi hesinên hesinî di 17ê sibatê de avêtin ser konsulxaneya Îsraîlê ya li Berlînê, bi tometa ku Mossad di revandina Ocalan de alîkariya hikûmeta Tirkiyê dike. Dema ku xwepêşander karîbûn refên polîsan bişkînin û derbasî avahiya konsolosxaneyê bibin, asayîşa Îsraêlê gule li êrîşkaran reşandin û di encamê de 3 kes mirin û 14 kes jî birîndar bûn.
Piştî
Benjamin Netanyahu piştgirî da kiryarên pasdarên Îsraêlî û got ku xwepêşanderan hewl dan ku çekekê ji yek ji hêzên ewlekarîyê bistînin. Îsraêlê ewlehiya hemû avahiyên xwe yên li derve zêde kir.
Solothurn
Solothurn, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kanton û herêma Solothurnê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Tehran
Tehran an jî Taran (bi farsî: تهران), paytext ku mezintirîn bajarê Îranê ye û mezintirîn bajarê parêzgeha Tehranê ye. Bajar bi nifûsa derdora neh milyon li bajêr û bi nifûsa 16 milyonê li metropola Tehrana Mezin, Tehran bajarê herî qerebalixê Îran û Asyaya Rojavayî ye. Piştî bajarê Qahîreyê duyem mezintirîn metropola li Rojhilata Navîn e. Li gel komên din ên etnozimanî yên li bajêr ku bi zimanê farisî diaxivin û bi kesên asîmîle bûyî re, piraniya nifûsa bajêr faris in ku bi rêjeya 99% ji wan bi zimanê farisî diaxivin.
Di serdema kevnar a klasîk de, beşek ji axa Tehrana îro ji bajarê Rageş (bi navê îro Ray) ku bajarekî navdar ê Medyayê bû di êrîşên serdema navîn ên ereb, tirk û mongolan de hatiye wêrankirin. Bajarê kevnar Rageş û bi navê îro Raya nûjen di nav devera metropolê ya Tehrana Mezin de niha winda bûye.
Ernesto Teodoro Moneta
Ernesto Teodoro Moneta (jdb. 20ê îlonê 1833 li Mailand; m. 10ê sibatê 1918 li heman derê) weşanger û polîtîkerekî Îtalî bû.
Ençîtî
Ençîtî, gundekî girêdayê navçeya Egîn a Erzînganê ye.
Ernesto Teodoro Moneta
Ji bo damezrênerî, serokatî û têkildariya xwe di lîga aştiyê ya bi navê „Unione Lombarda per la Pace e l'Arbitrariato“ de, di sala 1907î de bi tevî Louis Renault (Dadnas) guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tê dîtin.
Spontaneous (fîlm)
Spontaneous: ew fîlmekî komedî ye yê reş a romantîk a çîrokeke zanistî ye ya sala 2020an e, ku ji hêla Brian Duffield ve hatiye nivîsîn û derhêner kirin. Di wî filmî de Katherine Langford, Charlie Plummer, Hayley Law, Piper Perabo, Rob Huebel û Yvonne Orji dilîzin.
Tehran
Tehran cara yekem di sala 1786an de ji aliyê Axa Mihemed Xanê xanedana Qacaran ve wek paytexta Îranê hatiye diyarkirin. Ji bo ku xwe ji aliyên dijber ên xanedanên îranî yên berê yên desthilatdar dûr bixin, piştre di dema Şerên Rûs û Îranê de ji Îranê veqetiyan. Di dîrokê de li Îranê paytext gelek caran hatiye guheztin, lê Tehran 32em car e ku ji aliyê farisan ve wekê bajarê paytext hatiye dîyarkirin. Xebatên avahîsaziyê yên mezin di salên 1920an de dest pê kirin û Tehran ji sedsala 20an vir ve bûye cihek koçberên girseyiyê navxweyiyê li seranserê Îranê.
Li Tehranê gelek şûnwarên dîrokî hene ku di nav de kompleksên padîşahên Golistanê Sa'dabad û Niavaran ku her du xanedanên dawî yên Dewleta Împeratoriya berê ya Îranê di nav de ne.
Nîşaneyên Tehranê ev in: Birca Azadî, bîrdariya ku di bin serweriya Mihemed Riza Şahê Xanedaniya Pehlewî de di sala 1971ê de bi boneya 2500 saliya Împeratoriya Farisî hatiye çêkirin, Birca Mîladê ku şeşemîn birca herî bilind a cîhanê ye di sala 2007an de hatiye temam kirin û Pira Tabîatê jî di sala 2014an de hatiye temam kirin.
Veguhastina Tehranê ji hêla Balafirgeha Navneteweyî ya Îmam Xumeynî ve ku li kêleka Balafirgeha Mehrabad a navxweyî ye rawestgehek trenê ya navendî, Metroya Tehranê, pergala derbasbûna bilez a otobusê, trolleybusan û bi toreyek mezin a otobanê tê pêkanîn.
Planên veguhestina paytextê ji Tehranê ji bo herêmeke din ji ber qirêjiya hewayê û erdhejan heta niha nehatine pejirandin. Lêkolînek sala 2016an li ser 230 bajaran li çaraliyê cîhanê ku ji hêla Mercerê ve hatiye lêkolînkirin Tehran ji hêla kalîteya jiyana mirovan ve di rêza 203an de hatiye tomar kirin.
Etîmolojî
Derbarê koka navê Tehranê de teoriyên cihêreng hatine pêşniyarkirin. Zimanzanê îranî Ehmed Kasrewî di gotara xwe ya bi navê “Şêmîran-Tehran” de pêşniyar kiriye ku Tehran û Kehran tê wateya “cihê germ” û “Şemiran” tê wateya “cihê hênik”. Wî bajarên bi heman bingeh û paşgiran rêz kir û li ser pêkhateyên peyvê di zimanên kevnar ên îranî de lêkolîn kiriye û gihîştiye wê encamê ku Tehran û Kehran di malbatên zimanên cuda yên îranî de heman wateyê ne, wekî berdewamiya "t" û "k". di van zimanan de nêzî hev in. Her wiha wî belgeyan pêşkêş kiriye ku bajarên bi navê "Şemiran" ji yên bi navê "Tehran" yan "Kehran" sartir in. Wî teoriyên din ên ku dîroka kevnar a zimanên îranî ku bal nekişandiyên wekê teoriya "Tirgan" û teoriya "Tahran" jî nirxandiye.
Teoriyeke din jî ev e ku "Tehran" ji Tîran/Tirgan, ji peyva "cihê Tîrê" tê ku hevwateya Hermesî ya Zerdeştî ye. Bajarê kevnar ê Parthiyan Tîranê cîranekî bajarê Mehranê bû ("cihê Mehr/Mithra", tava Zerdeştî/firişteya dadweriyê). Ev her du jî tenê gundên li taxên bajarê mezin Rageşê (Ray) bûn. Mehran hêj jî wekî navçeyek niştecîbûnê li Tehrana Mezin û her weha Ray ku taxên başûrê Tehranê pêk tîne hebûna xwe diparêze.
Malpera fermî ya bajarê Tehranê dibêje ku "Tehran" ji peyvên farisî "Tah" tê ku tê wateya "dawî" yan "binî" û "Ran" bi wateya "çiyayê çolê" - wateya temamî wekê "binê çiyê" rave dike. Ji ber ku bajarê Tehranê li quntara Çiyayên Alborzê hatiye avakirin ev teorî derketiye holê.
Teoriya toponîmî ya herî balkêş a navê Tehranê ji aliyê zimanzanê Îranî yê li Norwêcê Zana Pîranşehrî (Dana Pêşdar) ve hatiye pêşniyarkirin. Li gorî Dana Pişdar, divê koka etîmolojîk a navê Tehranê di zimanên kevnar ên îranî yên wekî medî û avestayî de bêlêgerîn. Ji ber ku di serdema berî îslamê de bajarê Reyê û herêma Tehranê mezintirîn bajarên herêma Medyayê bûn û di serdema Zerdeştî de jî bajarekî pîroz dihat hesibandin û navenda hikûmeteke teokratî ya mîna dewleta Vatîkan a nûjen bûye ev pêşniyar li cih hatiye dîtin.
Li gorî dîtina Dana Pêşdar navê Tehranê ji du hêmanên ferhengî “Teh” û “Ran” pêk tê. Her wiha paşgira “Ran” di gelek navên navçe û gundên Tehrana îro de ku ne bêgirêdayî ne, wek Şemîran, Niavaran, Cemaran, Qesran û Şehranê xuya dibe. Di zimanê Avestayî de û her weha di pirtûka Avestayê de "Ran" maneya "Piştî" û "deşt"ê heye ku hinek jî bi navê bajarê Rey ve girêdayî ye. Medên Zerdeştî ji bajarê xwe yê herî mezin û herî girîng re digotin Rhaga yan jî Rey, yan jî bajarê ku li deştê û li ser çiyayekî ye. ji ber ku her du jî li ser zozanan û li deştê ne, ji ber vê yekê peyvên "Rey" û "Ran" bi maneya zozanan in û sedema toponîmî ya vê yekê jî cihê erdnîgariya Rey û Tehranê ye.
Dîrok
Bermahiyên arkeolojîk ên ji bajarê kevnarê Rayê destnîşan dikin ku rûniştina li Tehranê heta 6000 salan diçe.
Serdema klasîk
Tehran li herêma Medyayê ya dîrokî ya (bi farisiya Kevin: 𐎶𐎠𐎭 Māda) li bakurê rojavayê Îranê ye. Di Vîdevdata Avestayê (i,15) de, bajarê kevnar a Rageşê wekî 12em cihê pîroz e ku ji hêla Ahûra Mezda ve hatiye afirandin tê binav kirin. Di nivîsên farisî yên kevin de bajarê Rageş wek parêzgehek xuya dibe. (Bistun 2,10–18). Ji Rageş, Daryûs I hêzek ji bavê xwe Vîştaspa re şand ku serhildana li Perthava bitepisîne. (Bistun 3,1-10). Tevî ku dîroknasên nûjen bi gelemperî jidayikbûna Zerdeşt li parêzgeha Xorasanê bi cih dikin, hinek nivîsarên farisiya navîn Rageş wekî cihê jidayikbûna Zerdeşt didin nîşan.
Çiyayê Demanvan ku lûtkeya herî bilind a Îranê ya li nêzîkî Tehranê ye, cihekî girîng e di Şahname ya Firdewsî de ye ku destanek îranî yê li ser efsaneyên kevnar ên Îranê ye. Ev çiya di destanan de wekî welatê Protoplast Keyumars ku cihê jidayikbûna Qral Manuchehr e ku Padîşah Fereydun îblîsa ejderha Aždahāk (bivarasp) girêdaye û cihê ku Araş tîra xwe lê xistiye tê behskirin.
Serdema navîn
Berî ku bireve Xorasanê, di sala 641an de, di serdema Împeratoriya Sasaniyan de, Yezdgerd III bangewaziya xwe ya dawîn li Rageş ji milet re kir. Rageş di bin serweriya Mala Mîhran a Partan de bû û Siyavaxş – kurê Mehran, kurê Behram Çobîn – ku li hember êrişa misilmanan a sedsala heftemîn a Îranê li ber xwe da bû. Ji ber vê berxwedanê, dema ku Ereban Rageş dagirkirin, ferman dan ku bajar bi destê arîstokratê xayîn Ferruxzad ve were hilweşandin û ji nû ve were ava kirin.
Di sedsala nehan de, Tehran gundekî naskirî bû lê ji bajarê Rageşê biçûktir bû û wekê Rageşê nedihat naskirin. Rageş ji hêla erdnîgarên misilman ên sedsala dehemîn ve bi berfirehî hate vegotin. Li gel eleqeya ku Erebên Bexdayê li ser Rageşê nîşan da, hejmara Erebên li bajêr kêm ma û nifûsa wê bi giranî ji îraniyên ku ji hemû çînan e pêk dihat.
Tirkên Oxuzî di sala 1035an de û di sala 1042an de careke din êrîşî Rageşê kirin lê bajar ji bin destê Selçûqiyan û Xwarezmiyan de hate rizgarkirin. Nivîskarê serdema navîn Necm od Dîn Razî nifûsa Rageşê beriya êrîşa Mongolan nêzî 500.000 kesan ragihandibû. Di sedsala 13an de, mongolan êrîşî Rageşê kirin, bajar wêran kirin û gelek şêniyên bajêr qetil kirin. Şêniyên din ên ku sax mabûn reviyan Tehranê.
Di tîrmeha sala 1404an de, balyozê Castilian Ruy González de Clavijo di rêwîtiyek xwe de çû Semerqendê ku paytexta dagirkerê Tirk-Mongol Tîmûr bû ku hikumdarê Îranê yê wê demê bû. Wî ew di rojnivîska xwe de herêmê wek herêmeke bê dîwar bi nav kiriye.
Serdema nûjen a destpêkê
Gerokê îtalî Pietro Della Valle di sala 1618an de di şevekê de di Tehranê re derbas dibe û di bîranînên xwe de navê bajarê wekê Taheran binavkiriye. Gerokê Îngîlîz Thomas Herbert di sala 1627an de derbasî Tehranê bûye û bi navê Tîroyan behsa bajêr kiriye. Herbert diyar kiriye ku li bajêr nêzîkî 3 hezar xanî hene.
Di destpêka sedsala 18an de Kerîm Xanê Xanedaniya Zendan ferman da ku qesrek û ofîsekê hikûmetê li Tehranê were çêkirin dibe ku bajêr wekê paytexta xwe îlan bike lê paşê wî hikumeta xwe bire bajarê Şîrazê. Di dawiyê de padîşahê Qacaran ​​Axa Mihemed Xan di sala 1786an de Tehranê wek paytexta Îranê diyarkir.
Hilbijartina Tehranê ya Axa Mihemed Xan ji bo paytextê xwe li ser bingehê nîgeraniyek bi heman rengî ji bo kontrolkirina her du bakûr û başûrê Îranê bû. Haya wî ji dilsoziya rûniştevanên paytextên berê yên Îsfehanê û Şîrazê bi xanedanên Sefewî û Zendiyan hebû û ji hêza navdarên herêmî yên van bajaran endaze bû. Dibe ku wî nebûna avahiyên bajarî ya Tehranê wekî fersendeke dît. Nebûna avahiyên bajarî berxwedana li hember desthilatdariya wî kêm kiriye.
Piştî 50 salan ji desthilatdariya Qacaran, bajar hinek bi zorê digihîje 80.000 şêniyan. Heya salên 1870an, Tehran ji keleha bi dîwar, bazarek bi ban û sê taxên sereke yên Udlajan, Chale-Meydan û ji taxa Sangelajê pêk dihat ku piraniya gel li van taxan dijiyan.
Yekem plana geşepêdana Tehranê di sala 1855an de li ser avahiyên kevneşopî ya bajêr hate tekez kirin. Plana duyem jî di bin çavdêriya Dar ol Fundin de ku di sala 1878an de hatiye plankirin, dîwarên bajêr ya nû ku di forma heştqozî de bêkêmasî de bi rûbera 19 kîlomêtre çargoşe rûerd werdigire wekê bajarên Ronesansê yên Ewropayê hatiye plankirin. Tehran 19.79 kîlomêtre çargoşe bû û ji çar caran zêdetir berfirehtir bû.
Serdema nûjen a dereng
Zêdebûna hişmendiya mafên medenî di sala 1906an de Şoreşa Destûrî û yekem destûra bingehîn a Îranê encam da. Di 2 hezîrana sala 1907an de, parlamentoyê qanunek li ser rêveberiya herêmî ku bi navê Baladie (qanûna şaredariyê) tê zanîn, pejirand ku qanûn destûra pêşkêşkirina bi hûrgilî ji mijarên wekî rola meclisên di nava bajêr de, şarezayiya endaman, pêvajoya hilbijartinê û pêdiviyên ji bo mafê dengdanê dide. Padîşahê Qacaran a wê demê Mihemed Elî Şah di 23ê hezîrana sala 1908an de bi alîkariya Tûgaya Kozak a di bin kontrola Rûsyayê de destûra bingehîn a Îranê betal kir û parlamentoyê bombe kir. Di 13ê tîrmeha sala 1909an de bajar ji aliyê hêzên şoreşger Elî-Qoli Xan (Serdar Esad II) û Mihemed Valî Xan (Sepahsalar e Tonekaboni) ve hate desteser kirin. Di encamê de padîşah hate sirgûnkirin û kurê wî Ehmed li cihê wî hat bicihkirin û parlamento ji nû ve hate avakirin.
Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem, meclisa damezrîner Riza Şahê Xanedaniya Pehlewî wekî padîşahê nû hilbijartin ku di cih de qanûna şaredariyê ya sala 1907an rawestand, li cihê meclîsên nenavendî û xweser ên bajaran nêzîkatiyên navendîparêz ên rêveberî û plansaziyê danî.
Ji salên 1920an heta 1930an, di bin desthilatdariya Riza Şah de, bajar bi bingehîn ji nû ve hate avakirin. Çend avahiyên kevin ku di nav wan de beşên Qesra Golistanê, Avahiya Şanoya Dewletê û Meydana Topxanê jî hene, bi avahiyên nûjen ên ku ji mîmariya klasîk a Îranê bandor bûne hatin guhertin. Bi taybetî avahiyên Banka Neteweyî, navenda polîsan, ofîsa telegrafê û akademiya leşkerî hatine guhertin.
Guhertinên tevna bajarî bi qanûna firehkirina kolanan a 1933an dest pê kir ku wekî çarçoveyek ji bo guhertinên li hemî bajarên din dewam kir. Bazara Mezin di nîvî de hat dabeşkirin û gelek avahiyên dîrokî hatin hilweşandin, li şûna wan rêyên rast û fireh hatin danîn û tevna kevneşopî ya bajêr bi kolanên xaçerê hatiye guhertin.
Şêx Ebdurehmanê Taxî
Şêx Ebdurehmanê Taxî, an jî bi tenê Taxî (jdb. 1831 Xîzan - m. 1886 Norşîn) alim, nivîskar û helbestvanekî kurd ê klasîk yê Bidlîsê ye. Bi xwe ji terîqeta Neqişbendî û ji çiqilan Xalîdî te.
Dîwanek wî yê helbestê bi zimanê kurdî ne. Ebdurehmanê Taxî di sala 1831î de Xîzanê tê dinyayê navê bavê wî "Mele Mehmûd", navê kalikê wî "Ebdulxefûr" û navê diya wî jî "Meyasîn" e. Xwendina xwe li Xîzanê girtiye dûra diçe Norşînê jiyana xwe li wêderê didomîne, di sala 1886an de diçe ber rehma Xwedê.
Li gorî Ensîklopediya Diyanetê a Tirkiyê Ebdurehmanê Taxî bi li xwe Sêrtê hatiye dinyayê.
Xelîfeyên Şêx Ebdurehmanê Taxî
Muhemmed Samî Erzîncanî, Îbrahîmê Bûlanixî, Îbrahîmê Çoqreşî, Xelîlê Çoqreşî, Mistefayl Bidlîsî, Silêmanê Bidlîsî, Yûsifê Bidlîsî, Seyid Tahirê Aberî, Ehmedê Taşkesenî, Ebdullahê Xîzanî, Ebdullahê Nurşînî, Reşidê Nûrşînî, Şêx Seyîdê Sêrdî, Ebdulhadî Çarçahî, Şêx Ebdulqeharê Zokaydî Sîîrdî, Şêx Ebdulhekîmê Sêrdî, Şêx Ebdulqadirê Melekendî, Şeyh Yûsifê Xinûsî, Şêx Fethullah Werqanisî.
Girêdanê derve
Lîsteya zanyarên kurd
Koço Xerbî
Koço Xerbî, anku Koço Ẍerbî, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Tehran
Serdema nûjen a dereng
Wekî hewldanek ji bo afirandina torgilokek nû ji bo veguheztina hêsan di nav bajêr de, keleha kevn û dîwarên bajêr di sala 1937an de hatin hilweşandin, li cihê wan kolanên fireh ên ku tevna bajarî dibirin hatin çêkirin. Nexşeya bajarê nû ya Tehranê di sala 1937an de bi giranî di bin bandora şêwazên plansaziya modernîst ên bi rêyên torgilok de bû.
Di Şerê Cîhanê yê Duyemîn de leşkerên Sovyetê û Brîtanyayê ketin bajêr. Di sala 1943an de Tehran cîhê Konferansa Tehranê bû ku Dewletên Yekbûyî jî beşdar bibû.
Erdnîgarî
Tehran li başûrê Çiyayê Alborzê hatiye avakirin û 66 kîlomêtre li bakûrê rojhetalê Çiyayê Demawendê ye.
Bajêr li ser 22 navçeyên şaredariyê hatiye dabeşkirin û her yek navenda wê ya îdarî heye. Ji 22 navçeyên şaredariyê, 20 navçeyên ser bi navçeya Navendî ya parêzgeha Tehranê ve ye û herêma yekem û 20 herêm bi ser navanda Şemîranat û Rayê ve ne. Her çend ji hêla îdarî ve ji hev cuda bin jî, bajarên Ray û Şemîran bi gelemperî beşek ji Tehrana Mezin têne hesibandin.
Bakurê Tehranê beşê herî pêşketiyê bajêr e ku ji navçeyên curbecur ên wekî Zaferaniye, Urdun, Elahiye, Pasdaran, Kamraniye, Ajodaniye, Farmaniye, Darros, Niavaran, Cemaran, Aghdasieh, Mahmoodiye, Velenjak, Qeytariyeh, Ozgol û ji Ekstiariyê pêk tê. Li navenda bajêr wezaret û baregehên hikûmetê û navendên bazirganî li bakurê bajêr e.
Avhewa
Herêma bakurê Tehranê xwedan avhewa Deryaya Navîn (Köppen dabeşkirina avhewa: Csa), li deverên din avhewayek nîv-ziwa û sar heye ku de demsalên havînan de hewayek hişk ên germ û zivistanên sar ên bi baran hene. Avhewaya Tehranê bi giranî ji hêla cîhê wê yê erdnîgarî ve tê diyar kirin ku Çiyayên Alborzê li bakurê bajêr û deşta navendî ya welêt li başûrê bajêr heye. Avhewaya bajêr bi gelemperî di mehên bihar û payîzê de nerm, di mehên havînê de germ û hişk, di zivistanê de sar û şil tê binav kirin.
Narîn (xwarin)
Narîn, norîn, serûpêya filehan, serûpêya koçerkî navê cureyekê xwarina ser û pêyan e. Ji ber ku goştê wê bêbaldarî û şelgirî hatiye birrîn, jê re bi îronîk gotine "narîn". Hin kes norîn jî dibêjin. Nor di zimanê ermeniyan da tê wateya "nû, ya nû". Navê vê xwarinê bi kurdî ye yan ermenî, ne diyar e.
Çêkirin
Ser û pê baş tê pakijkirin, mûyên pêyan tên kizirandin. Heger daxwaz be pê tên çermkirin, wekî serûpêya klasîk. Serê ajalê (pez, dewar) bi taybetî tê amadekirin. Ser û pê di stîl an quşxaneyê de heya êdî goşt û hestî ji hev dikevin tê kelandin.
Gorî daxwazê bexdenûsa tîkekirî û biharbêhn tê tevlîkirin. Carnan rişte (erişte)yê jî dixinê.
Piştî kelînê li ser nanê sêlê, goştên serûpêyê tê raxistin. Pîvazê risteyî hûr dikin, tevlî dikin. Serê ajalê yê kelandî datînin navendê. Wisa ziwa, li nanê tenîk pêçandî yan bi tevî ava xwe di badiyan de dixwin.
Li Kurdistanê li Erdêxan, Qersê gelek tê kelandin. Hin deveran nabêjin narîn, tenê dibêjin serûpê. Lê cudatiya viya ji serûpêya klasîk ew e ku goştê viya mezin tê birrîn û pirranî bêî ava wê tê ser sifreyê.
Dehûl
Dehûl, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye.
Berdereşan
Berdereşan gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 0 kes (0 malbat) bûn.
Jody Williams
Jody Williams (jdb. li Brattleboro, Vermont) mamosteya perwerdeyê û çalakgera mafê mirovan a DYAyî ye.
Ji ber xebatên xwe yên bo qedexekirina mînên (mayînên) reşayiyê di sala 1997î de Xelata Nobel a aşitiyê werdigire.
Dune (fîlm)
Dune: Gerstêrka Çolê di pêşerojek dûr de, çîroka Paul Atreides vedibêje ku malbata wî xwedî kontrola gerstêrka çolî ya Arrakis e. Mijara fîlmê ji romana navdar a Frank Herbert ya bi heman navî ku disala 1965'an de derketiye hatiye veguhestin.