cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cemal Nebez
Jînenîgarî
Cemal Nebez yekemîn kurd e ku hem rejîma totalîter a Rûsyaya Sovyetê û satelaytên wê yên li rojhilatê Ewropayê û hem jî bi giştî marksîzm û komûnîzm bi awayekî eşkerayî rexne kirine û bi zanistî analîz kirine. Dr. Nebez gelek mijar li zanîngehên cihê yên Rojhilat û Ewrûpayê xwendine, wekî fizîk, matematîk, felsefe û pedagojî li Zanîngeha Bexdayê 1950-1955; erebî, ilmê îslamê, îranolojî, pedagojî li Zanîngeha Munich û Würzburgê 1963–1966; îranolojî, ilmê îslamê û pedagojiya berawurdî li Zanîngeha Hamburgê 1967–1970; zanistên siyasî, rojnamegerî û huqûq li Zanîngeha Azad a Berlinê 1970-1979.
Di 1965an de dema xwendekar bû li Munichê, ligel hevalên xwe yên partîzan Brûsk Îbrahîm û Letîf Elî, Yekîtiya Neteweyî ya Xwendekarên Kurd li Ewropayê ava kir. Di 1985an de wî û penaberên din ên ji Kurdistanê, akademîsyen, zanyar, rewşenbîr û hunermendan Akademiya Zanist û Huner a Kurdî li Stockholmê ava kirin. Nebez wekî wergêrekî profesyonel jî xebitiye li dadgehên Almanyayê û noteran, bi zimanên erebî, farisî, kurdî û almanî. Hêj dema li welêt bû hindek berhemên edebî ji Shakespeare û Gogol wergerandin bo kurdî. Profesorê rojhilatnas ê fransî Thomas Bois ew wekî ‘wergêrê bêqusûr’ helsengand.
Di salên 1970î û serê salên 1980î de Cemal li wan karan bûye: 1971-1972 dersdar, Free University of Berlin, Enstîtuya Fîlolojiya Îranî; 1972-1976 berpirsê zanistî di warê Rojhilatnasiyê de li Deutsche Forschungsgemeinschaft (Saziya Lêkolînê ya Almanî); 1978-1982 profesorê alîkar, Îrana îslamî, farisî û zimanên din ên Îranî, Free Universtiy of Berlin; û 1978–1983 sehkerê wergêr û mutercimên zimanê farisî li Berlinê û sehkerê wergêr û mutercimên zimanê kurdî li Munichê (Wezareta Perwerde, Zanist û Kulturê ya Bavaraianê).
Cemal Nebez endamê Deutsche Morgenländische Gesellschaft (Civata Oryantal a Almanî), Deutsche Vereinigung für Politische Wissenschaft (Komela Almanî ya Zanistên Siyasî), Akademiya Zanist û Huner a Kurdî li Stockholmê, Deutsche Gesellschaft für Sprachwissenschaft (Civata Zimannasiyê ya Almanyayê), Societas Îranologica of Europe, û Nichtraucherbund Berlinê ye (Yekîtiya Cigarenekêşan).
Cemal Nebez di roja de li bajarê Berlînê ji ber nexweşiyeke giran li nexweşxaneyê hat razandin û piştî çend rojan ku ket nav komayê ji ber tengenefesiyê, roja  koça dawî kir û xatirê xwe bi yekcarî ji jiyanê xwest û wesiyetnameyek li şûn xwe hîşt.
Gissac
Gissac, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Herten
Herten, bajarekî navçeya (Landkreis) Recklinghausenê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Saint-Chaffrey
Saint-Chaffrey, komuneke li departmena Hautes-Alpes a herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Vivaldi (geroka tevnê)
Vivaldi (geroka tevnê)
Vivaldi gerokeke tevnê ya belaş, platform-derbasbar e ku ji aliyê Vivaldi Technologies ve hatiye pêşve xistin, şîrketeke ku ji aliyê Tatsuki Tomita û Jon Stephenson von Tetzchner ve hatiye damezrandin, ku hev-damezrîner û CEO ya Opera bû. .
Her çend ku ji bo bikarhênerên gelemperî tê armanckirin, ew berî her tiştî ji bo bikarhênerên teknîkî-mêldar û him jî bikarhênerên berê yên Opera ku ji guhertina wê ji motora Presto bo gerokek li ser bingeha Chromium nerazî ne ku di encamê de gelek taybetmendiyên wê yên sembolîk winda kir, tê armanckirin. Tevlî ku li ser bingeha Chromium hatiye avakirin, Vivaldi armanc dike ku taybetmendiyên Opera ya Presto bi guhertinên xwe yên xwedan vejîne.
Vivaldi di 6ê Îlona 2019an de guhertoyek beta ya mobîl (Android) û di 22ê Avrêl, 2020an de guhertoyek birêkûpêk weşand.
Ji Îlona 2021an vir ve, Vivaldi xwediyê bêtirî 2.3 mîlyon bikarhênerên çalak e.
Mêrsîn
Mêrsîn, (bi tirkî Mersin) yek ji wan bajarane ku li ser perava Deryaya Navîn hatiye avakirin.
Erdnîgarî
Bajar di nav parelelên 39° 02´ û 40° 05´ bakûr û merîdyenên 38° 16´ û 40° 45´ rojhilat de ye. Hudûdên bajar li bakûr bi Karaman û Qonya, li rojava bi Antalya ve, li başur bi Deryaya Navîn ve û li rojhilat jî bi Edene ve tê dorpeckirin. Pîvana erda bajêr 15.853 km² ye. Ji vî erdî % 87 wî ji çiyan û % 13 ji deştan pêk tên.
Îklîm (av û hewa)
Îklimek taybet a deryaspi li herêmê heye. Zivistanan germ û þillî û þilopî, havînan jî zede germ u zuha derbas dibe.
Nifûs (2000) û navçeyên bajêr
Tevayiya nifûsa herêmê (tevlî gundan) 2,275,928 e.
Çiyayên herêmê
Çiyayê herî bilind yê herêmê, Çiyayê Medetsiz Tepesi (3.584 m) e. Destpeka Ciyayen Torosan ji nava herêma destpedike.
Deşt, zozan û gelî
Mersin, ji demen antik heya niha bi du besa te naskirin yek Kilikyaya ciyayi (Taseli) yek ji Kilikyaya desti (Cukurova)ye. Desta Tarsus e 85.000 hektar, desta Berdan e 40.000 hektar u desta Anamur e 5.660 e.
Çem û Gol
Çemê Berdan Çayı (268 km) çemê herî mezin e li herêmê. Weki din çemê Göksu (90 km) ji te nasin.
Babeten Indistri u Aboriye
Li herême fabriken mezin wek ji bo rafineya petrole, ji bo kaxiz u tekstile gelek hene. Herem bi masivani, rejberiye u turizme ji gelek peste cuye.
Serwetên bin erdê
Li herêmê pirtir Krom, Hesin, Kuvarsit u Linyit ji bin erdê dertê.
Babeten Rejberiye
Li herêm de narinci, genim u pincar hesinten. Fekiyen ku di klima deryayaspide hene hemu meriv dikare li Mersine bibine.
Ol û civak
Nifûsa herêmê %12 en ku li mersine bune pek te en din ji pirani Kurden ku ji ber sere netewi kocberbune pekte. Nifûs ji muslumanên elevî û sunnî pêk tê. Hinek kembaweriyen din ji hene. Ereb, Kurd, Ermen û Tirkmen civaka herêmê teþkîl dikin.
Nav û kronolojiya bajêr
Navê bajêr yê kevn di çavkaniyên Asûriyan de wek "Chilakka" derbas dibe. Heya komara Tirkiye avabuye nave hereme wek Kilikya dihat zanin.
Berî Îsa(zayîn) Piştî Îsa (zayîn)
Zahiro
Zahiro di sala 1950´î de li gundê Kinyad a Farqînê ji dayik bûye. Zaroktiya wî li Kinyadê derbas dibe û di 15 daliya xwe de tevi malbata xwe koçberê Kop (bi Tirkî Bûlanik) a Mûşê dibe. Ew jî wekî hemî dengbêjên Serhedê ji dibistana Evdalê Zeynikê ye. Dewleta Tirk navê Zahir Koçu pêvekiriye.
Zahiro ji nifşa dengbêjên wek Reso, Şakiro û Huseynê Mûşî ye. Ev her sê jî çûne ber rihma Xwedê û ji wan Zahiro wek yadîgar maye. Ronakbîrên Kurda, yên dixwazin di warê hunera gelêrî ya Kurda de xebatê bikin, divê zûtirkî biçin cem wî û di bîr û mejiyê wî de çi hene tev berhev bikin ku ew jî mîna yên din xezina xwe bi xwe re nebe gorê! Zahiro niha nexweş e. Mala wî li Îzmîrê ye û rewşa aboriya wî jî ne baş e. Tirsa min ew e ku ew jî wekî Şakiro- kewê ribat- ji xizaniyê bimire... Kurd wê pir poşman bin lê mirî ji gorê ranabin...
Couffé
Couffé, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Ewrîxan
Ewrîxan gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve  ye.
Ronî mîna evînê tarî mîna mirinê (pirtûk)
Ronî mîna evînê tarî mîna mirinê romanekî kurdî û yek ji berhemên Mehmed Uzun e.
Ew roman berhema wî ya şeşem bû û di sala 1998an de li Stembolê hat weşandin. Piştî wê ew roman ji aliyê Muhsin Kızılkaya bi tirkî hat wergerandin û li sala 2000 hat weşandin. Wergera wê ya tirkî gellek ji aliyê xelk ve pêşwazî lê hat kirin û ta niha 19 caran hatiye weşandin.
António Guterres
Bi navê xwe yê dirêjî António Manuel de Oliveira Guterres di sala 30ê nîsana 1949ê jidayik bûye û siyasetmedarekê ji Portekîzê ye. 1ê çileya 2017ê bû sekreterê giştî yê Neteweyên Yekbûyî. António Guterres piştî xelasbûna erka Ban Ki Moon bû 9emîn sekreterê giştî yê Neteweyên Yekbûyî. António Guterres dilsozê penabera ye û gelek xebat jî di derbarê penaberan de kiriyê li cihên şer çêbûyî. Her wisa berî vî erka xwe jî ew Komîserê Giştî yê Penaberan bû di Neteweyên yekbûyî de. António Guterres 30ê adara 2017an bi fermî seredana Başûrê Kurdistanê kir û li gel Mesud Barzanî hevdîtin kirin. Bi dûçûna serokayetiya Başûrê Kurdistanê ev hevdîtin li ser rewşa şerê Îraqê û penaberan bû. Hêjayî gotinê ye ku Başûrê Kurdistanê di 7ê hezîrana 2017an de biryara giştpirsiya serxwebûnê bi fermî da zanîn.
Aylar Lie
Aylar Dianati Lie (jdb. ) lîstikvan, model, stranbêj û pornostêrka berê ya îranî-norwêcî ye.Wê wek lîstikvan û stranbêj di klîbên muzîkê de kar kiriye û di çend klîbên muzîkê yên DJ Basshunterê swêdî de cih girtiye. Ew bi beşdarbûna xwe ya di Big Brother a Norwêcî de hate nas kirin.
Jiyana berî
Aylar Dianati Lie di sala 1984an de li Tehranê hatiye cîhanê. Bavê wê Azerî yê Îranê ye. Di 3 saliya xwe de çûye Norwêcê.Piştî hatina wê ya Norwêcê dê û bavê wê ji hev cuda bûn û Aylar di bin çavdêriya daîreya ciwanan de hat bicihkirin.Piştî çend salan ew di malbatekê lênihêrînê de hate bicihkirin.Aylar beriya ku dest bi dibistana seretayî kiribû hejdeh caran koç kiribû û heta dawiyê wê dê û bavên lênihêrînê dît. Diya wê ya biyolojîk çû Dewletên Yekbûyî, lê bavê wê bi rayedarên norwêcî re di nav têkoşînek domdar de ma. Ew zimanê norwêcî, farisî û îngilîzî  dizane. Di zarokatiya xwe de zimanê azerî jî dizanibû.
Wêneguhêz
(hemî pêşandanên wêneguhêz a norwêcî ji bilî cîhên ku hatine destnîşan kirin)
Leuk
Leuk, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Valais a herêma Leukê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Horb am Neckar
Horb am Neckar bajarokekî navçeya (Landkreis) Freudenstadtê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Friedewald, Hessen
Friedewald şaredariyeke navçeya (Landkreis) Hersfeld-Rotenburg li Hessen, Almanyayê ye.
Senît
Senît an Senit gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Mîrawa Xwarû
Mîrawa Xwarû gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Noşana Jorîn
Noşana Jorîn gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Mizgefta Mezin a Xinûsê
Mezgefta Mezin a Xinûsê (tirkî Hınıs Ulu Camii, mizgefta dîrokî a Xinûsê ye ku di sala 1734an de ji aliyê Eladîn Beg ve hatiye çêkirin.
Şêx Seîd, Şêx Elî Riza û gellek alimên herêmê di vê mizgeftê de nimêj kirine.
Mizgeft ku di newalê de hatiye çêkirin ji ber wî yekê kurdên Xinûsê carna wek ji mizgeftên re dibêjin "Camiya Newalê"
Dirînê
Dirînê, gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve ye.
Brie Larson
Brianne Sidonie Desaulniers yan jî Brie Larson, (Sacramento, Kalîforniya, DYA)  lîstikvan û fîlmçêkerê amerîkî ye. Di ciwaniya xwe de ji ber lîstikvaniyên xweyên piştgiriyê di komediyan de û bi rolên sereke yên dramên serbixwe û rêzên fîliman de, xelatên wekî Xelata Oscarê, Xelata Emmy ya Primetime, û Xelata Kûreya Zêrîn werdigire. Kovara Time wê di sala 2019an de, wê wek 100 kesên herî bibandor ên cîhanê diyar kiriye.
Jînenîgarî
Larson di 1ê Çirî ya sala 1989an de li Sacramento, Kalîforniya, ji dayik û bavê Heather (Edwards) û Sylvain Desaulniers hate dinê. Dêûbavên wê pisporên kirîpraktikên homeopatîk bûn ku bi hev re venêrênvanê didan xebat û keçek wan ên din jî bi navê Milaine heye. Bavê wê Fransî û Kanadayî ye. Larsondi di zaroktiya xwe de bi zimanê Fransî wekî zimanê xweyê yekem diaxivî. Ew bi piranî ji malê perwerde dît û ku wê bawer dikir ku derfetên ezmûnên nûjen û razber dane wê. Larson salixdana jiyana xweya destpêkê, got ku ew "rasterast bi dayika xwe re têkiliyek nêz parve dikir lê jiber gerdîşa civakî şermok bû. Di mehên havînê de, wê fîlimên xwe li malê bi pismamên xwe re li qeraja malê fîlim kişand, nivîsî û derhêneriya fîlmên xwe dikir. Di şeş saliya xwe de, wê diyar kir ku dibe lîstikvan, paşê got ku "hunerên afirîner, wekî tiştek her dem bi min re he bû ".  Di heman salê de li  San Francisco ji bo bernameyek perwerdehiyê beşdarî hilbijartinên konservatuara Consanoyayê bû. Di konservatuarê de xwendekara herî ciwan a hate hêjmartin.
Di heft saliya wê de dê û bavê ji hev qetiyan Larson jiber travmaya psîkolojîk vê pêvajoyê giran derbaskir. Bi bavê xwe re têkiliyek bê fonksiyon hebû; wê bi bîr xist, "Dema ku ez zarok bûm min hewl da ku wî fêhm bikim û rewşê fam bikim. Lê wî ji xwe re başiyek nedikir. Ez nafikirim ku ew bi rastî dixwest bibe bavê malbatê" Piştî ji hev qetandinê, Heather Larson (dayika wê) û bi du keçên xwe re koçê Los Angelesê bûn. Derfetên wan ên darayî kêm bûn û li Burbank di xaniyek piçûk a li nêzê gelek studyoyên Hollywoodê diman. Dayika Larson rewşa jiyana xwe wiha anî ziman: "Xaniyek yekode ya qeşeng hebû ku nivîn ji dîwêr derdiket û her yek ji me sê cil û bergên wê hebû." dayika wan ji bo ku jiyana wan baştir be çi ji destê wê hat jibo wan dikir.
Ji ber ku bilêvkirina paşnavê wê zor bû, wê navê pileya Larson ji pîrika xweya swêdî û her weha ji xwe re dûkek Keçek amerîkî ya bi navê Kirsten Larson ku ew di zaroktiya xwe de stendibû, pejirand. Karê wê yê yekem pêkanîna parodiyek bazirganî bû. Wê paşê di gelek rêzefîlmên televîzyonê de bi navê rolên Touched by an Angel û Popular wek lîstikvana mêvanî rol wergirt.
Belbeuf
Belbeuf, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Hargicourt, Aisne
Hargicourt, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Saint-Clément-sur-Durance
Saint-Clément-sur-Durance, komuneke li departmena Hautes-Alpes a herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Le Croisic
Le Croisic, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Qaşim
Qaşim gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Qadîcelal
Qadîcelal (, bi tirkî: Kadıcelal), yek ji gundên bajarê Erzîromê û navçeya Xursinê ye. 107 km ji navenda bajarê Erzîromê û 28 km navçeya Xursin durtir e. Li gorî jimartina sala 2000î, 657 kes tê da dijîn. Qadîcelal gunde dengbêjê navdar ê Mistefayê Xelle Heyran e.
Epîdemîolojî
Epîdemîolojî, (bi îngilîzî epidemiology) zanisteke bijîşkî ye ku lêkolîne li ser berbelavîya nexweşiyên di civakê de dike. Pirbûna dîtina nexweşî yê û faktorên ku nexweşîyê zêde dikin, lêkolîn dike û analîza tevgerên nexweşîyan dertînê holê.
Etîmolojiya peyvê
Xeyn ji van epîdemîolojiya ajalan, epîdemîolojiya nebatan, epîdemîolojiya mîkrobiyolojî, epîdemîolojiya ceribandinkar, epîdemîolojiya klînîk, epîdemîolojiya karsazî û hawîrdor ku şaxên zanistiyê bi navê epîdemîolojiyê heye.
Şirîn û Xusrew
Şirîn û Xusrew pirtûka nivîskarê kurd a Xanayê Qubadî ye
Qeymez
Qeymez gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Bitzen
Bitzen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Huadian, Jilin
Huadian, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Jilinê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 464.000 kesî
Eberbach
Eberbach bajarokekî navçeya (Landkreis) Rhein-Neckar-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Kempa Qoretû ya Awareyan
Kempa Qoretû ya Awareyan (bi îngilîzî: Qoratu IDP Camp), xîvetgeheke awareyan e ku dikevite qezaya Xaneqînê, li parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê).
Commelinaceae
Commelinaceae (famîleya komelînayan), famîleyeke riwekan ji desteya komelînayan (komelinakî) Commelinales e. Navê xwe ji riweknasên holandî Jan Commelin (1629–92) û Caspar Commelin (1667–1731) girtiye. Çend ji celebên vê famîleyê li Kurdistanê digihên ne diyar e.
Li cihên subtropîk û tropîk cihwar e. Çandiniya hin endamên vê malbatê tê kirin. Herwiha hinekên wan jî baxçeyan dixemilînin.
Sîstematîk
Du binekomên vê famîleyê hene. Her yek ji wan du şax û bi qasî 40 celeban dihewînin. Bi giştî 652 endamên vê famîleyê hene (agahiya dawî, tîrmeh 2009):
Hauneck
Hauneck şaredariyeke navçeya (Landkreis) Hersfeld-Rotenburg li Hessen, Almanyayê ye.
Taufkirchen (bei München)
Taufkirchen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Munîh li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Lauren Cohan
Lauren Cohan lîstikvanek Brîtanî-Amerîkî ye û bi rola xweya bi navê Maggie Greene di rêzefîlma tirsnak a The Walking Dead  de hatiye naskirin.
Jiyan
Cohan dem û xebata xwe di navbera London û Los Angeles de dabeş dike. Ew bi devoka xweya veqetandî ya Mid-Atlantic tê nas kirin.
Emmett Till
Emmett Louis "Bobo" Till (jdb. 25ê tîrmeha 1941an, Chicago, DYA - m. 28ê tebaxa 1955an, Money, DYA) kurekî afroamerîkî bû ku ji ber sedemên nijadî li bajarê Money, Mississippi, bi hovane hate kuştin.
Mirina wî wekî yek ji bûyerên sereke, yên ku tevgera mafên sivîl a afroamerîkî xurt kir, tê bibîranîn. Gumanbarên sereke hatin beraet kirin, lê paşê wan sûcê xwe qebûl kirin.
Till li goristana Burr Oak li Alsip, Illinois hat veşartin. Lêpirsîna kuştina wî bi fermî di gulana 2004ê de hat vekirin, û di çarçoveya lêpirsînê de laş ji bo otopsiyê hat derxistin. Piştre cenaze ji aliyê malbatê ve hate definkirin.
Mîr Hêsam
Mîr Hêsam gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Lichtensteig
Lichtensteig, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona St. Gallen a herêma Toggenburgê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Qorqurik
Qorqurik gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Berkelê
Berkelê, gundekî bi ser navçeya Mizûrî Bala ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Noşana Jêrîn
Noşana Jêrîn gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 206 kes (40 malbat) bûn.
Qehwe
Kurdên YKSSê, bêjeya kofî û li hin deverên Kurdistanê kafê bi kar tînin. Lê ji ber asîmîlasyon û bandora zimanên serdestên Kurdistanê, bêjeya qehwe bêhtir tê zanîn.
Tiraş anko dara qehweyê bi qasî 4 heta 6 metiran (12-20 pêyan) dirêj dibe û kulîlkên spî yên gelek bêhnxweş dide ku tenê çend rojekan dimînin. Fêkiyê dara qehweyê ku wekî helalokan şirîn e wîşî-wîşî şîn dibe û du dendik têda hene. Du cureyên berniyasên qehweyê hene: Qehweya Erebî (Coffea arabica) Qehweya Lîberyayî (Coffea liberica).
Jîngeha qehweyê
Dara qehweyê gelek baş li gizirtên Cava û Somatrayê, li Nîvgizirta Erebistanê, Hindistanê, Afrîkayê û parzemîna Amrîkaya Başûr şîn dibin.
Dendik an hema yekser li zeviyê yan jî li meştelekê tên çandin. Du şêwazên dirûnê hene. Yek ji wan çinîna bi dest e û ya din jî hejandina daran û vewerandina qehweyê ye.
Şerê Granîkosê
Şerê Granîkosê navbera Îskenderê Mezin û Împeratoriya Hexamenişî ve di gulana 334a berî zayînê pêk hatiye. Îskender bi hêzên hemû helenan re derket parzemîna Asyayê. Armanca wê : Hember Darîûsa sêyem serbikeve û Împeratoriya Persiyan feth bike. Li berava çemê Granîkosê(çemê Bîgayê) di hemberê satrapên împeratoriyê serkeftinekî mezin di destxist. Piştî vê şerê Îskender û Persiyan du car din jî derketin hemberê hev. Ev bi dorê ve Şerê Îsosê û Şerê Gaugamelayê bûn.
Destpêka Şer
Piştê mirina bavê xwe Phillip II yê Makedonî Îskender çav berda li ser Împeratoriya Farisan û ji bo tolhildanê. Lê hin pirsgirêkên wî li Yewnanistanê hebû. Hin sîteyan serî hilda bûn. Paşê aramkirina şert û mercên serhildanê di nav sîteyên Yewnanistanê de, wî Hellespont derbas kir û li peravên bakur ên Anatoliyayê (Tirkiyeya îroyîn) geriya û ji rêzeçiyayên çiyayên bilind ên bakur dûr ket cihê Troya kevnar. Faris hindik wî nas dikir û şah Darius ji bo naskirina wî pir eleqedar nebû. Ew ber çavên şah ne kesekî girîng bû. Ji ber vê yekê bawer dikir ku fermandarê wî yê pêbawer, Memnon, û parêzgerên herêmî (an satrap) dikarin li hemberê ciwanek nû serkeftî bin. Jixwe keyê nû hatî bêtir bi serhildan û nerazîbûnên gengaz ên di nav satrapên herêmî de têkildar bû.
Binama, Bismil
Binama gundekî Bismilê ye. Li derdora wê Qoşê, Melemûs û Gundikê Melê hene.
Şerê Granîkosê
Destpêka Şer
Dîroknas Plutarch derheqê gera wê ya Troyayê wisa got: Wî Hellespont derbas kir, û li Troyayê qurbanî ji Minervayê re kir, û bîranîna lehengên ku li wir hatibûn veşartin, pê meyan rûmetyarkir, bi taybetî jî Axîlês, ku kevirê gora wî rûnkirî bû, û bi hevalên xwe re, li gorî adetên kevnar, tazî bazda. gora wî, û ew bi gulbendan tac kir, û diyar kir ku wî çiqas bextewar bi wî dihesiband, ji ber ku di dema ku ew dijiya hevalek wusa dilsoz û dema ku ew mir, helbestvanek wusa navdar ku kiryarên xwe eşkere dike.
Çaxê Îskender li Troyayê digeriya satrapên Farisan civîneke pêk anîn. Memnona leşkerê bi pereyî yê Yewnan di vê civînê pêşniyar kir ku zevî û gundan bişewitênin ku Îskender bila xwarineke nebîne. Lê ew pêşniyar nehat qebûlkirin. Ji ber wê biryar dan, ew bi şerekî re bersiva Îskenderê bidan. Li hemberê çemê Bîgayê mane benda Îskender.
Baweriya xwe çemê di anîna. Ava çemê xweş diherikiya. Astengên berava jî ji bona xwe avantajekî din didîtana. Di şerê de avantaja cografîk di destê Farisan de bû.
Îskender ji bo fethkirina Rojhelata dizaniya hewcedarê çavkaniyên ekonomîk bû. Ew çavkanî jî di rojavayê Anatoliyayê bû. Ji ber vê yekê Îskender mecbûr bû hêzên di nêzîkê çemê kom bibûn têk bibe. Hêzên Farisan wê nasnedikiran ji ber wê ji wê netirsiyan. Şer piştî nîvroyê dest pê kir.
Şer
Her du hêz hemberê hev rawestiyan. Îskender rojavayê çemê bû, Farisan jî rojhelatê çemê. Fermandar Parmedion rastê, Îskender jî çepê hêzên Makedonî rêve dibir. Hêzên Farisan jî merkeza leşkerên Memnon rêve dibir. Her du hêz di nav çemê de destpê şer kirin. Erd şil bû û şer dijwar bû. Wextekî kurt de haja kesî ji Îskender nema.
Pê dengê trompetan Îskender û hêzên wê kete nava çemê û beşdarî şer bû. Diroknas Arrian wisa behsa wê demê kir:
Wî bi xwe jî bi dengê boriyan ve milê rastê bi rê ve bir, û zilaman hawara şer ber bi Enyallus ve bilind kirin. Ew ket nav rêkê, rêza xwe her gav bi awakî berbi ber bi wî alî ve dirêj kir ku kaniya xwe lê dizivire, ji bo ku Faris bi ser wî de nekevin dema ku ew bi zilamên xwe yên stûnî re ji avê derdiket, lê ew bi xwe dikare, bi qasî ku pêkan be, bi xêzek berfireh re rû bi rû bimîne.
Roja zimanê kurdî
Roja zimanê kurdî yan jî Roja cejna zimanê kurdî, her sal di 15ê gulanê de ji aliyê partî û saziyên kurd ve tê pîrozkirin. Di pîrozbahiyan de bal tê kişandin li ser zextên asîmîlasyonên ku li ser zimanê kurdî tê kirin. Bi taybetî rewşa zimanê kurdî, asîmîlasyon û astengkirin ên li hemberî zimanê kurdî ku li Bakurê Kurdistanê ye, ji aliyê partî û saziyan ve tê niqaşkirin.
Şerê Granîkosê
Şer
Îskender derket disa ser axê şerê mil bimil destpêkir. Hin miriyen hêzê Yewnaniyan çêbû lê dîsa jî avantajekî dest xistin, Faris paşve kişiyan. Payedaren di nava hêzên Farisan de ne lepitîn. Îskender hêdî hedî ser diketa, zavayê Şahê Mithridatesê dît êrîşê wî kir. Rûyê wê birî. Satrapekî Farisan Rhoesaces vê yekê dît, şûrê xwe veweşande Îskender ê kumzirxa Îskenderê şikand û pirça ser kumzirxa wê jî birî. Fermandarekî Farisan Spithridates jî ji bo êrîşê şûrê xwe rakir lê Cleitusê reş destê wî birî, Îskenderê ji mirinê filitand. Hin mirinên fermandarên jî leşkerên Farisan belav bûn û revîn. Îskender bala xwe da leşkerê bi pereyî yê Yewnanan, dixwast ku ew jî beşdarî hêzên wî bin lê leşkerên bi pereyê qebûl nekirin. Îskender hinek ji wan kuşt yên din jî kir xulam û şande Teselyaya Yewnanistanê.
Roja zimanê kurdî
Dîrok
Di 15ê gulana 1932an de li paytexta Sûriyê Şamê ji aliyê Mîr Celadet Bedirxan ve yekemcar Kovara Hawar tê çapkirin. Kovara Hawar, 23 hêjmarên destpêkê bi tîpên erebî bi kurdî û 34 hêjmarên dawî bi tîpên latînî bi kurdî dertê. Di sala 1987an de Firat Cewerî diçe Şamê û hemû hejmarên kovarê di du cîldan de kom dike û di 15ê gulana 1998an de ji ber ku ev salvegera derketina kovarê ye diweşîne. Ev roj her sal ji aliyê saziyên çandî û partiyên siyasî ve wekê roja cejna zimanê kurdî tê pîrozkirin.
Şerê Granîkosê
Şer
Di encama şer de Îskender û Lîga Helenan serkeftinek bidestxistin û rêya Şerê Îsosê jî vebû.
Roja zimanê kurdî
Daxûyaniyên saziyan
Di pîrozbahiya Cejna zimanê kurdî de gelek sazî û partiyên siyasî yên Bakurê Kurdistanê bal dikişînin ser zextên ku ji aliyê dewleta Tirkîyeyê ve li ser zimanê kurdî tê bikaranîn, tînin ziman. Ji aliyê partî û saziyan ve daxwaza perwerdeya bi zimanê kurdî û daxwaza rawestandin a asîmîlasyona li dijî zimanê kurdan tê kirin
Di derbarê perwerdehî bi zimanê zikmakî bangawazî û daxwazên çend sazî û partiyên siyasî yên Bakurê Kurdistanê ya sala 2021an ev in:
Merwan Osman
Merwan Osman an Royarê Amedî an Bêwar (bi van navan tevan nivîsandiye ji ber sedemên hebûna rêjîmeke dikator û ne demokrat li sûryayê ) helbestvan û siyastemdar e.
Di sala 1959an li gundê Talikê, yê ku bi bajarê Amûdê girêdayî, ji dayik bûye.
Yek e ji bingehdarên koma serxwebûn a floklorî û rewşenbîrî li amûdê. Yek e ji damezrênerên kovara pirs e û endamê desteya wê ya rêvebir e.
Di sala 1988an de di 11 heyva sebatê de hate girtin ji hêla hêzên ewlekariya leşkerî ya sûryayê û dîwanek wî û ew herdû shano û destnivîsa şanoyeke din hat zemtkirin ji hêla hêzên ewlekariya leşkerî.
Di sala 1990î çend rojan hate binçavkirin dîsa ji hêla hêzên ewlekariya leşkerî û gelek eşkence lê hate kirin ji ber eşkenceyê sê movikên pişta wî ziyan xwarin.
Di sala 2002an di roja gerdûnî ya dazanîna mafên mirov ew mamoste Hesen Salih wek du endamên komîteya navendî û polîtîkbîroya partiya yekitiya kurd li sûryayê serdariya xwepêshindanekê kirin û bi wê sedemê hatin girtin û sê sal hukum li wan hate birîn lê ji ber zexteke cemawerî û navneteweyî piştî salekê û sê heyvan hatin berdan di 24.02.2004 de
Di 01.09. 2004an borseya feylesûfa elman Hannah Arendt li bajarê Hannover stand
Crossac
Crossac, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Hêmin Mukriyanî
Hêmin, Hêmin Mukriyanî, Muhemedemînî Şêxelîslamî Mukrî (1921 – 1986) helbestvan, nivîskar û wergêrekî kurd ê Rojhilata Kurdistanê bû.
Hêmin li gundê Laçînê ser bi mukriyan, li Sabilaxê (Rojhilata Kurdistanê, Îran), ji dayik bûye. Digel hevalê xwe Hejar tevlî endambûna Komeley Jiyanewey bû. Li Komara Kurdistanê nasnavê helbestvanê netewî dihat naskirin.
Kurte
Ew yek ji helbestvan û nivîskarên kurd ên sedsala 20an bû ku mafê parastin û vejandina ferheng û wêjeyê daye miletê xwe, ji ber ku di sibeha tarî û zelal a jiyana xwe de, komunan kom dike. Wêje û lêhûrbûnên kurdî ji gotinên wê, bi çewisandin û sorkirina zimanê kurdî, hatine bikaranîn û heta gul nehatine avêtin û paşeroja wê li xelkên din nehatiye vegerandin
Destpêka jiyanê
Heman kurê Saîd Hesen el-Mukrî bû û ji malbata Mele Cemî Çûrî bû. Navê diya wî Zînab û keça Şêx Burhan bû û niha jî malbateke mezin a Mukriyan in. Di bihara 1300î de di şeva cejna Beratê de li gundê Laçînî yê girêdayî bajarê Mehabadê rastî gerdûnê hat Şîrê dayîkê wê, wê bi şîrê jineke din ziwa bibe û piştî wê jî dayika wê laşê xwe yê saxlem nabîne.
Dema zarok bû, li çîrokên dayika xwe guhdar dikir, ku li cîhanê pîrek dîtibû û gelek tiştên hêja jê hîn bûbû. Elfabê dixwîne û bê Ebdulla Mistefa (Seîd Nakam) û berî ku ew fêrî alfabeyê bibe bizin û pezê Hisên Husnî Mukryanî dixwîne û jê derdiket û ji helbestên Şêx Razî û gelek tiştên din ders distîne û piştre jî xwendina xwe didomîne, bavê wî wî dişîne Mehabadê û li dibistana Sedadat a bajêr dest bi xwendinê dike Xortekî gundî ji bilî kurdî tiştekî din nizanibû, û tu kes di wê dibistanê de nedikarî bi kurdî bipeyive. Zarokan tinazên xwe pê dikirin û jê re digotin Kurmancî, ji ber ku di wê demê de dihatin cem xelkê Mihabadê. Kurmancî ku îsal her tim bi serkeftineke mezin dixwîne, havînê vedigere gund, bi bavê xwe re dixwîne û rêzikên nivîsandinê dixwîne. Dema bavê wî dizane bextewar e, dest bi xwendinê dike û dibêje: "Here dersa mele bixwîne" Qet kêfa wî ji meleyan re nehatiye, Ew ji vê taliyê dikişîne û ev çar sal in li Xaneqa Şêx Burhan dixwîne, lê ev lêkolîn wê bi kêrî tiştekî neyê, ji ber ku bi henekî çar sal henek kiriye xan. Şêxê Burhanî dê neh kes bin, ji bilî feqîr û belengazan ew ê bibin hemû pismam û pismam û pismam û paşê herin cem Mamoste Fewzî û rêya jiyanê nîşan bidin û bi wî re sal û nîvekê bixwînin
Di danasîna Encumena Seyîfulquzat de Hejar behsa xwe û Hêmin dike:
Piştî Şoreşa Îslamî ya Îranê
Hêmin xwe datîne û di bihara sala 1964an de kevirê bingehîn ê kovara Srwa li bajarê Urmiyeyê ava dike û hejmara yekem a kovarê di destpêka havînê de giha destê xelkê û her tim dibêje: Ez hêvî dikim ku ev stran dilê wan vejîne û gulan bîne û kurdan şad bike.
Sarayî Hêmin
Mala Hêmin weke navendek ji bo parastina bermahiyên ferheng û hunera navdar a bajarê Mehabadê hatiye vekirin
Saray hemin (Mala Mamoste hêmin)
Li Sarayê Hemen peykerê mamoste hêmin
Peykerê Mamoste hêmin ku hunermendê şêwekarê kurd yê navdar e, di 10 ê çiriya pêşîn a 2013an de ji perdeyê hate rakirin.
Li Sarayê hêmin peykerê mamoste hêmin, wênekêş : Karwan Durandiş
Kempa Elwend 1 ya Awareyan
Kempa Elwend 1 ya Awareyan (bi îngilîzî: Al Wand IDP Camp), xîvetgeheke awareyan e ku dikevite qezaya Xaneqînê, li parêzgeha Diyalayê (Başûrê Kurdistanê).
Mafên mirovan li Tirkiyeyê
Mafên mirovan li Tirkiyeyê bi gelek peymanên navneteweyî tên parastin, ku li gorî xala 90'î ya Destûra Bingehîn a sala 1982'an, pêşî li zagonên neteweyî digire Peymana navneteweyî ya mafên sivîl û ramyarî (ICCPR) berî sala 2000ê ji aliyê Tirkiyeyê ve nehatibû navîşandin. Lê îro Tirkiye ji 18 endamiyên peymanên navneteweyî yên mafên mirovan ên Neteweyên Yekbûyî endamê 16 peymanan e. Pirsgirêka mafên mirovan ji bo danûstandinên bi Yekîtiya Ewropayê re xwedî girîngiyeke mezin e.Pirsgirêkên mafên mirovan ên tûj bi taybetî statûya Kurdan li Tirkiyeyê dihewîne.Pevçûna Kurd-Tirk bi salan bûye sedema gelek binpêkirinên mafên mirovan.Li welêt gotûbêjên li ser mafê jiyanê, îşkence, azadiya ramanê û azadiya ol, civîn û rêxistinbûnê berdewam dibin.
Curitiba
Curitiba [] paytextê federedewleta Brezîlê Paraná e, bajarê herî mezin ê herêma başûr Brezîlê. Gorî hejmartinên sala 2007´î hejmara niştecihan 1.788.559, bi tevî metroyên xwe 3.595.662 e. Bajêr bi tevî devedora xwe li ser 434,967 km² hatiye avabûn. Bilindahiya axa wê ji rûyê avê 934 m ye.
Saint-Crépin, Hautes-Alpes
Saint-Crépin, komuneke li departmena Hautes-Alpes a herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Golinhac
Golinhac, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Golesor
Golesor gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Golinhac
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Harly
Harly, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Flakavatnet
Flakavatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Buskeruda Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 16.47 km ye û bilindahiya ji asta deryayê 1,453 mêtre ye.
Çem (komstêr)
Çem an jî Erîdanus komstêreka li başûra ekwatora ezmên e.
Çem komstêreka mezina li ezmên berbelav e. Ew wek zincîrekê ji Oryonê de ber bi jêrên nîvkada başûra ezmên dikişe. Çima ku tenê çar stêrên wê ji 3. sinifa qedra zahîrîya stêran geştir e. Li Ewropaya navîn pê ve tenê beşa wê ya bakur dîtbar e. Stêra ε çem tenê 10,7 salên roniyê dûrî dinê ye û ew yek stêrên herî nêzika rojê ye.
Çem yek ji 48 komstêrên ku Batlamyûs qalê kiribû.
Di mîtolojiya yewnanî de Erîdanus çemekî mîtolojîk ê ku ji avên Aquarius dizê bû. Ew di efsaneyeka din de ew bi Phaeton, lawê xwedawendê rojê Helios, ve tê eleqedar kirin. Gava rojeke Phaeton erebeya bavê xwe ya rojê bi dest dixe û rastî bêtarê tê. Ew rê şaş dike nêzika dinê dibe û çermê xelkên li Efrîqayê Bakur dijî direwisîne û çermê wan reş dibe. Zeusê hêrsbûyî bi brûskekê ve Phaeton dikuje. Komstêra çêm va rêya ku erebeyê di mideta vê seyhatê çûyî nîşan dide.
Esasen komstêra çêm bi stêra Axrnehr (θ Eridani) ve xelas dibe û navê wê ji erebiyê bi mehneya dawiya çêm tê.
Selah Emîn
Selah Emîn an Selah Emin (Rojbûn 0000 li dihokê) stranbêjekê kurd e. û gelek berhem u stranên wî hene û li kanalên weka TRT kurdî û Vîn tv û Kurek tv û gelek lenalê din berhemên xwe yên hunerî belav kirî ye.
Qobîk
Qobîk gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Breitscheidt
Breitscheidt şaredariyeke navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Erebkirina Başûrê Kurdistanê
Erebkirina Başûrê Kurdistanê cerîmeyên nijadî yên ji aliyê rejîma be's a Iraqê ve ne ku li Başûrê Kurdistanê li dijî kurdan û miletên din pêk hatî. Partiya Be's dixwast li temamê Iraqê bi darê zorê bike ereb.
Qazîcelal
Qazîcelal, (bi tirkî: Kadicelal), gunde kî bi ser Xursina Erzîromê be ye û 107 km jî navenda bajarê Erzîromê û 28 km jinavçeya Xursin dûr e. Li gorî jimartina sala 2000an hêjmara gelhe ya gund 657 kes e. Qazîcelal gunde Dengbêjê navdar Mistefaye Xelle Heyran e.
Haunetal
Haunetal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Hersfeld-Rotenburg li Hessen, Almanyayê ye.
Zulkufê Qado
Dengbêjiya xwe di serî de ji diya xwe Senem Xanimê hîn dibe. Ew jî wekî hemî dengbêjên Serhedê ji dibistana Evdalê Zeynikê ye û bê enstrûmanan distrîne. Bi kilama Silo Bego dest bi dengbêjiyê kirîye. Piranî kilamên mêraniyê dibêje. Gorî gotina wî nêzikî 40 kilamên dirêj dizane. Xêncî vana 60 kilamên ku piranî qala bûyerên siyasî û kesan dike nivîsiye. Mînak: kilamên ku ji bo bîranîna Apê Mûsa û Ferhat Tepe nivîsîye.
Montblanc, Hérault
Montblanc, Hérault, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Aranjvan
Aranjvan, (bi îngilîzî arrangement) kesê ku stranan bi giştî anjî bi qismî sererast dike, herikandin û lihevhatina enstrûmanan û dengê çêdike. Bi giştî kompozîsyonên nivîsî sererast dike. Lihevhatina muzîkê armonîk, melodîk û rîtmîkê çêdike. Helbestên ku bi dest dixe forma dawîyê li dar dixe û muzikê ji bo piyaseyê wî amade dike.
Çavkanî
https://www.britannica.com/art/arrangement
Tomleya Jêrîn
Tomleya Jêrîn, Tomle, gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Mîryûsif Serû
Mîryûsif Serû gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Bendava Ataturkê
Bendava Ataturkê an jî Bendava Rihayê, navê wê yê berê Bendava Qerebaba , yek ji 21 bendavên Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP) ya ku di navbera salên 1983 û 1992'an de li ser avroya jor a rûbarê Firat hatiye avakirin. Li bakurê rojavaya 24 km dûrî gundê Hewenca Rihayê ye. Mebesta bendavê avdanî û çêkirina wizeya elektrîk e û berhemhêneriya îstgeha hîdroelektrîk a bendavê li dema salekê 8.900 GWh e.
Nezeravaya Jorîn
Nezeravaya Jorîn gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Zimanê bav û kalan
Zimanê bav û kalan, zimanê dayikê, zimanê maderî, zimanê pêşîn ev ziman e ku zarokên ji dê û bavên xwe hîn û fêr dibin. Peyva zimanê zikmakî ne di cîh de ye. Jiber ku zarok di zikê dayika xwe de ziman fêr nabe. Ev yek li gor lêkolînên zanistî jî hatiye pejirandin. Zimanê dayikê, zimanê mirov ji dê û bavên xwe dihilde. Zimanê kurdan ê dayikî zimanê kurdî ye.
Roja cîhanî ya zimanê bav û kalan
Zimanê dayikê, rojek bo bîrhanîn û pîroz kirina wê hatîya kifşkirin. Ji aliyê Neteweyên Yekbûyî (NY) re roja 21'ê sibatê weke "Roja Cîhanî ya Zimanê Dayikê" hatiye erêkirin û pejirandin li giştiya cîhanê. Ew roj, di encama xwepêşandineke li Pakistanê ku ji bo zimanê dayikê ciwanên xwendevan li dardixistin ku li darxistin û di xwepêşandanê de çend ciwan jî hatibûbûne kuştin, di encam de hatiye denezendin.
Roja zimanê dayikê di sala 1999´an de weke roja cîhanî ya zimanê dayikê ji aliyê UNESCO'yê ve hat erêkirin.
Dîroka bûna zimanê dayikê
Roja zimanê dayikê ji aliyê UNESCO'yê ve hat herê kirin di sale 1999´an de. Di vê rojê de di sale 1952´an de, dema ku ciwanên xwe xwandavan li dijî rejima Pakistanê ku xwepêşandin li dar xistin ku bû ku zimane bengledî weke zimanê dayikê ê wan were kirin xwepêşandin werina li darxistin. Hingî li paytexta Bangladeşê li Dakayê di encama wê xwpêşandinê de, piştre hêzên pakîstanî gûlayan di reşênina li ser xwandavanan û di ancama wê gûla reşandinê de 5 ciwanên xwendavan tên qatil kirin. Piştre jî, Bagladeş dema ku serbixwebûna xwe bidestxist, ev roj weke "roja pakrawanên ziman" hersal pîroz kir. Piştre di sale 1999´an de rayadarên bengladeşî ew roj ji sazîya Unesco a neteweyên yekbûyî re pêşnîyar kirin ku weke roja zimanê dayikê li cihane were herê kirin. Unesco jî ev pêşnîyar nirxand û piştre pejirend û regihand li cihane weke roja zimanê dayikê here kir.
Li Kurdistanê pîrozkirina vê roja zimanê dayikê
Li Kurdistanê, bo ku zimanê kurdî ji aliyê rejima tirk ve hatiye qedexekirin, êdî ev roj di hersala ku zimanê wan qadaxa bû de pîroz kirin bigirseyî. Bi taybetî di sale 2013´an de, bigirseyî li hemû bajar, navçe û hemû deverên wê hat pîrozkirin. Di aslê wê de, ev roj, weke "roja tekoşîna bo zimanê dayikê" care pêşî Unesco herê kiribû.
Kurd, ev roj, weke roja tekoşîna bo zimanê xwe yê dayikê bi girseyî di vê rojê de xwepêşandinên girrseyî bi milyonan kurdan re li darxistin. Ji xeynî Başûrê Kurdistanê, li piraniya Kurdistanê navê "kurd" û "Kurdistanê" qedexe ye.
Kurdan, bi dirûşma "zimanê me rûmeta me ya", bi dehan xwepêşandin bo ku ew qadaxaya li ser zimanê wan were rakirin li darxistin.
Zimanên dayikê li cîhanê
Li cihanê, heta niha bi hezaran ziman, ji aliyê rejimên serdest ve hatin tûna kirin û ji dîrokê birin. Li gorî zaneyên UNESCO, tê bawer gotin ku tenê di sedsale me ya ku em têde na û ya berî ya me de, bi hezaran ziman ji ber ku êdî nema hatina bikarhanîn tûna bûna û ji dîrokê çûna.
Li Tirkiye jî, îro, tê gotin ku 29 ziman hê ku ji aliyê mirovan ve tên bikarhanîn. Lê ji wan, tenê çend ziman dikarin bijîn. Hemû zimanên din li ber tûnabûnê na. Li tirkiya, tevî ku gelek ziman dijîn, tenê zimanê tirkî weke zimanê fermî heya û li ser hemû mirovan tê ferz kirin. Ji bilî zimanê tirkî, hemû zimanên din qadaxa ku di beşên jiyanê de werina bikarhanîn li Tirkiye.
Giringiya zimanê bav û kalan
Dema ku mirov bahsa ziman û dayikê bikê, bêguman, wê gelek tişt hebin ku mirov bêje. Bêja ziman û ya dayikê bi serê xwe ji, her yekê pir watên wan hene û girîngin. Ziman, hebûna mirova. Bê ziman ne jiyan dibe û ne ji pêşketin dibe.
Lê divêt ku mirov vê yekê ji bo zimanê dayikê bêne ser ziman. JI ber ku zimanê dayikê pir girîne. Zimanê dayikê hîme pêşketine mirov çêdike û avadike û dide der bi mirov re. Dema ku mirov bahsa ziman bike, Divêt ku mirov bahs û qanc zanibe ku ziman pir girînge.
Divêt ku mirov di derbarê hebûne wê de baş bi zanebûn bê. Naxasim vêce zimanê dayikê. Iro pir lêkolin ji aliyê lêkolînvanan ve li ser ziman têt kirin. Di hemû lêkolînên ku têne kirin de ji, girîngîye zimanê dayikê derdikeve hole. Mirovekî ne serdestî ziman xwe yê dayikê bê, di serî de temenê xwe û pêşketine windakirya. JI ber vê yekê ji divêt ku mirov baş û qanc li ser zimên birawastê. Bi vê yekê re, divêt ku mirov bêje ku çend dem têve çû û pêşketin mezin derketine hole, êdî wê girîngîtiye zimên wê xwe hê bêhtir bide ber çavan.
Dîroke ziman ku mirov li ser rawastê, divêt ku mirov dîrokeke mezin ya mirovahîye bêne ser ziman. Temenê hebûn û pêşketine dîrokê mirovahiye ji, ziman çêdike. Ji ber vê yekê ziman pir girînge. Ziman, ku mirov bahsa wî kir, divêt ku mirov di du beşan de wê bêne ser ziman. Beşa pêşî, ya axiftinê ku mirov bêjan bi kar têne ya. Ya din ji, beşa bîolojîke. Bêşa biolojikî, hîme ya din çedike. Ji ber vê yekê divêt ku mirov pir gîringiyê bide wê beşe. Mirov, hê ku di zikê dayike xwe de ya, zimên fêr dibe.
Çi ziman, dayike wî zanibe, ew ji wî zimanê dihilde û pê bi pêşdikeve. Hê ku bitik di zikê dayike xwe de ya, dayike wê/wî çi zane û çend bêjan ji zane, hîme wan bi bitikê re çêdibe. Ew hîm ji, piştre, dibe hîmê pêşketine wî. Di vir de divêt ku mirov bêje ku zimanê dayikê zimanê dayikê pir girînge. Bi vê yekê re ku têt gotin bişavtin dijminê mirovahiyê, ne gotineke xalat têt ser ziman. Gotineke rast têt ser ziman. Ji ber ku, bişavtin, mirov ji zamenê dayike mirov dûr dike, bi vê yekê re ji, ji hebûn û pêşketine mirov dûr dike. Zimanê dayikê, divêt ku mirov baş li ser bisekinê. Divêt ku mirov mazin hebûne wê bîne ser ziman. Bi vê yekê re, divêt ku mirov bêje ku ziman, ne tenê ji hinek bêjeyan pêş têt.
Zimanê dayikê û genetîk
Ji ber ku ziman, wekî din ji, genetîke ji. Divêt ku mirov ji aliyê genetîke ve ji lê meyîzenê. Genetîk, di hundurê beşa xwe ya hucrê de gelek afirandina bi zimên dide çêkirin. Bi vê yekê re, hêjeye ku mirov bêje ku mirovekî ku bitememî hati bişavtinkirin ji, zimanê dayike wî di aslê xwe de di wî de pêşketine xwe pêre berdewam dike. Lê belê, ji ber ku rê nabîne ku xwe bide der, êdî tevlîhevbûn derdikeve hole. Bi vê yekê re, divêt ku mirov aliyê biolojikî girîniye wê bêne ser ziman. Lêkolîn li ser divin. Pêşketinên ji dema iro pêde, bi zêdeyî, yên kînetîkin. Ji ber vê yekê di pêşketinên kînetîkî de zimanê dayikê pir girînge û xwe yê vêneye kifşkirinê ya ji. Ji ber vê yekê ji divêt ku mirov pir li ser bisekinê. Bi vê gotinê re, em girîngiyê ziman dayikê careke dî bênine ser ziman.
Ziman û nasname
Divêt ku mirov bêje ku ziman, ne tenê weke nasname mirova. Ji xaynî wê yekê ji, hebûn rastiye mirov û pêşketine mirova. Dema ku mirov li pêşketinên mezin dimeyîzene mirov zimanê dayikê di hime wê de dibine. Zanistvanên mazin ji, yên ku heri mazin karîn zimanê dayike xwe bi kar bênin in. Çend ku karin bikar bênin, avçend ji karin biafirênin. Afirandin, di hime xwe de zimanê zikmakî di pareze.
Ku mirov li demên berî demên Neolîtîkê meyîzenê, mirov bibine ku çend ku mafê axiftinê bidest ket, pêşketin û bipêşketin bi rê ve çûyin çêbû. Dîroke zimanê dayikê, bi dîtina xwe re têgihiştinê re dest pê dikê. Piştre, biafirandin bêjeyan re berdewam dike. Piştî wê re ji, bi axiftin, xwandin û nivîsandinê re berdewam dike. Zanistê kurd Êlî Herîrî, pir li ser xweşik axiftinê di sekinê. Piştre yên piştre tên ji, wî fahm dikin û weke wî girîngitiyê didine xweşik axiftinê. Xweşik axiftinê, ew ji rastiyêke mirov dibine. Ji ber vê yekê re girîngiyê didiyê de.
Zimanê dayikê û klasîkên kurd
Wekî di ji, Êlî Herîrî, di xweşik axiftinê de rastteqinîyeke dibînê. Ji ber vê yekê ji, pir li ser di sekinê. Li gor wî, axiftineke bitêgihiştin û zelal, dîrokeke mirov bixwe ya. Bi vê yekê re li ser di sekinê. Weke wî, yên ku pişt wî re tên weke Melayê Cizîrî û Feqiyê Teyran ji wî girîngitiyê didine axiftinê. Ew bixwe, divêt ku mirov bêje ku zanistvanên zimên ji bûn. Di roja me de, iro pir teknolojî bi pêşketiyê, Bi kar anîne wê ji, dise bi zimanê dayikê ve girêdayî ya. Ku mirov ne serwerî zimanê dayîke xwe bê, wê nikaribe bi tememî wê teknolojiyê ji bikar bêne. Bi teknolojiyê, bi serketin ji, bi zimanê dayikê ve girêdayî ya. Afirandina wê ji bi zimanê dayikê ve girêdayî ya. Bi vê yekê re, ku mirov bêje teknoloji, ji aliyekî ve, encameke zimanzaniyê ya ji, wê ne xalat bê.
Bi vê yekê re, divêt ku mirov li ser girîngiyek din bi sekinê.Ew girîngi ji xalatiyeke ku di ziman têt bi kar anin.Hinek dibêjin, ku mirov dema ku hata dinyê ku mirov bi zimanekî mezin bû, ew ziman wê bê weke zimanê dayike mirov.Ev nêzîkatî, nêzîkatiyeke pir xalata. Ji ber ku ziman, ne tenê bi bêjeyan û bi kar anina wan heya.Bi genetîkê ji heya.Divêt ku ev yek ji, li ber çavan bêt girtin. Mirov, hingî, karê zimanê ku mirov pê mazin bûya, baş bi kar bêne, têde hinek afirndinan ji çêbike.Lê belê wê ev yek, ti carî nebe weke zimanê zikmakî yê dayikê.
Ku mirov bi zimanê dayikê ji mazin bû, hingî ku mirov zimanê xwe bikar anîn, hingî di afirandinê de, zanebûne meye ziman û zanebûne genetike mirov bi hev re dibe yek û di mirov de dibe temenê afirandinan.Ji ber vê yekê zimanê zikmakî pir girînge. Bi vê bêje weke ku di çanda kurdan de ji demên berê heya iro berdewam kiriye, ew rêze li hevberê dayikê divirde em careke di bênine ser ziman û destê dayike xwe maç bikin..Kurdi û dîrokê wê ya bi kurtî..Bi vê yekê re divêt ku mirov hinekî li ser zimanê kurdi ji bisekinêhaya nahaka şîrove ku me kir, hinek xosletên zimanê kurdi ji dide dest.
Zimane kurdî, zimanekî ku pir kevne.Bi pêşketinê xwe ya bi pergal re ne bin deh an pazdeh hezar salî re ya.Her weha xwediyê hebûn û dîrokeke ku kevne.Ji ber vê yekê, divêt ku mirov bêje ku di xwe de gelek pêşketin û pêvajo afirandiya. Her pêvajiye wê, demeke wê ya pêşketinê têne ser ziman.Bi vê yekê re divêt ku mirov bêje ku zimanê kurdan, çend ku mirov ji axê bûya dest pê kiriya.Her wiha baweriyek ji xwe di nav kurdan de heya.Di zimanê kurdan de, dema şariştaniyê di dema sumeriyan de dest pê dikê.Di wê demê de, pêşketin, mezin di zimên de derdikeve hole.
Hebûne şariştaniye di zimên êdî têt ser ziman. Lê berî wê demê, ziman bi temen saz bû ya.Dema neolîtîkê divêt ku mirov baş û qanc ji bo wî zimanê şîrove bike û bêne ser ziman.Minaq, bêjeyên weke bêjeyên ´şivan´, ´koçeri´,´ax´, ´agir´, ´mal´, ´cih´, ´war´,´wan´û hwd, di wê demê de bûne û bûne navê hine sazkirinan.Bêje ´mîr´ hê di wê demê de mezin hatiyê ser ziman û navê serekê koman bûya.Piştre di demên piştre de ji, ev yek berdewam dikê.Li ser wan hîmên ku têne avakirin û diafirin, pêşketin piştre mezin hebûne xwe berdewam dikê.Di dema sûmeriyan de, ev bêjyan û ku hinekî bêjeyên din ji, dibine bingihe pêşketinê û sazkirinê. Bêje ´pergalê´ ji ´b(p)êrxit´kirinê têt.B(p)êrxit ji, navê bi sazî rûniştandinê ya.Di dema sûmeriyan de têt bi kar anîn.Zimanê kurdi, piştre dibe temenê pêşketinê gelek zimanê din.Zimanê Mezopotamya, ku li wan têt meyîzendin, têt dîtinn hema bêja hemû ji wan, bêje û wateyê ne dûrî hevdû bi kar tênin.Zimanê wan ne dûrî hevdû ya.
Zimanê kurdan, di dema Medan de ji, dema xwe ya hemdem û nûjen dide dest pê kirin. Di wê demê de ziman, mezin bi pêş dikeve.Dema Medan, weke dema Ewropa ya iro ya ji bo Kurdan.Bi vê yekê re, divêt ku mirov bêje ku pir girînge.Dema Medan, demeke pergaltiye zimên, ku dibe ya jiyanê.Bi vê yekê re mazin pêşketin derdikeve hole.Êdî weke ´zimanê rojê´ têt nas kirin.Wate bûne zimanê rojê ji, bûna zimanê jiyanê ya.Îbrahîm xalil, Yunis û Yûsif û hê gelekên din bi kar aniya. Zimanê Zerdeşt bû ya.Wan, ziman mezin di nav xalkê de bicih kiriya.Wan di jiyanê pêxamberti kiriya,lê bi vê yekê re, pêxambertiye wî zimanî ji kirina. Ji ber vê yekê, ev ziman, êdî di jiyanê de mazin bicih dibê û têt bi kar anîn.Mirovên weke wan nivîsanên xwe bi kurdi di nivîsenin.Bi vê yekê re êdî ziman mezin di nav xalkê de bicih dibe û bi pêş dikeve.Demên pişt wan re, demên bicihbûne hizre wana.
Bi vê yekê re yên pêşketine ne.Bi vê yekê re ji, yên pêşketine zimanê kurdi ne.Di dema xiristiyanete de ji mezin bi pêşdikeve.Gelek bêjeyên kurdi, bi wê rê yê digihinê îngilîzî ji, Weke bêja ´nû´.Lê dime Misilmanetiyê de zêde bi pêş ne keve. Ji ber ku bûya zimanê olên weke Êzidîtiyê û manîtiyê, û êdî ev ola ku ji nû ve derdikeve ji, li hevberê wan olan bidest şer dikê.Bi vê yekê re, ku ew ji têt diçin, êdî ew têkçûna wan, bandûre xwe di zimên de dide nişandin.Ola nû bi ziman Arabî bi pêş dikeve. Êdî ev ziman, dibe ziman dinyeyî.Bi vê yekê re mirov karê bêje ku zimanê kurdi, hebûne xwe di pareze. mazin bi pêş dikeve.JI ber ku di demên pêş mezin û bi pergal bi kar hatiye anîn, ew hebûn hebûne xwe di pareze.Di vir de, divêt ku em weke kurdekî bêjin, bi ti kurd dilê xwe ji me ne girin, lê iro ji ti kurd, weke Êlî herîrî û Feqiyê teyran zimanê kurdî nikarîn bi pergal bi kar bîkar bênin. Dev ji wê ji em berdin, hê bi tememî ne hatiyê fahm kirin ku wî û Feqiyê teyran, çawa û çend bi pergal bi kar anî ya ji.Ew pergala zimanê wan, ne hatiya têgihiştin.
Ew pergala zimanê wan, hê li bendî têgihiştine xwe ya. Zimanê Zerdûst yê kurdi, çend bi pergal bû?Bersive vê pirsê hê ji nayê dayîn.Iro, di roje me de, Ziman, mazin bi peşdikeve.Gelek rê û rêbazên pêşketin ji bo ziman derketine hole.Lê wan mirovan tenê rê û rêbazek bi kar anîn. Ew rê û rêbaz ji, mejî bû.Zimanê kurdi, pêşketinê wê, hê di wan mirovan de veşartiya.Divêt ku werê fahmkirin û têgihiştin.