cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Serteng, Xelîfan
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Serteng 24 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 4 e.
Misayibî
Misayibî, Musaybî peyveke Erebî ye lê di wateyeke nêzîkî kirîvtî, kirîvatiyê de tê bikaranîn. Pirranî di nava Elewîyan de heye. Mirov miyayibê xwe wekî birayê xwe dibîne û mafên wê/wî diparêze.
Di civaka Kurd de dadmendiya, hiqûqa misayibiyê cihekê girîng digire. Hin caran di nava Kurdên Elewî û Sunnî de jî misayibî tê lidarxistin. Lê pirranî mirov misayibê xwe ji civaka xwe ya nêzîk hildibijêrin.
Semîramîs
Semîramîs, navê şahbûyeke babilî ye. Semîramîs, tê gotin ku şahbanûya Şemşê Adadê pêncan a ku di nava salên 824-811´an de jiya. Navê Semîramîs, bi evîna wê ya ji dil bo Gulistanên Hewserê re bû malê dîrokê. Ew hatiye wir û ji wir pirr bi bandûr bûye û êdî li wir maye. Gulistanên Hewserê li ber geliyê Dicleyê li ber keviya Amedê ne. Semîremîs, bixwe jî, weke jineka pirr xweşîk ku bi xweşîkatiya xwe re nav dabû ya. Jiyana xwe, li ber geliyê Diclê li gulistanên Hewserê dijî. Gulistanên Hewserê, bi xweşîkatiya xwe re pirr navdar bûn. Di nava jiyane li ber Diclê û Firatê de, gulistanên Hewserê ku tefsîra wê hatiye kirin, bi xweşîkatiya wê re hatiye kirin.
Sirûda Neteweyî ya Şîle
Sirûda Neteweyî ya Şîle,, Sirûda neteweyî ya Şîle ye. Ji aliyê Eusebio Lillo di sala 1847'an de hate nivîsandin û ji aliyê Ramón Carnicer di sala 1828'an de hate helbestkirin. Di sala 1847'an de ev Sirûd ketiye birêvebirinê.
== Gotinên Sirûdê ==
<div style="font-family: Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">
I
II
III
IV
V
Hencîrokî Kon
Hencîrokî Kon, anku Hencîroka Kevin, gundekî bi ser navçeya Berdereşê ya parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Sirûda Neteweyî ya Şîle
VI
Tajiya Qazûxa (pirtûk)
Tajiya Qazûxa navê pirtûkê ya nivîskar Hîlmî Akyol e. Cure ya pirtûkê hîcîv e.
Audenja
Audenja (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ya Fransayê ye.
Zîrmanlû
Zîrmanlû gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 74 kes (23 malbat) bûn.
Gültan Kışanak
Gültan Kışanak (jdb. 15ê hezîrana 1961; Elezîz) siyasetmedar û parlamenter e.
Gultan Kişanak endama DTPê bû û niha parlamentera û şaredariya Amedê ya ya berê ye. Gultan Kişanak li Zanîngeha Egeyê beşa ragihandinê qedandiye û ji bo hin rojnameyan rojnamevanî kiriye. Gultan zewicî ye û zarokeke wê heye.
Feratê Dengizî
Jiyan
Di sala 1971'an de bû mamosteyê matematîkê û demeke dirêj li gelek cihan mamostetî kir.
Ji biçûkatiya xwe de têkilî û hezkirina wî li ser zimanê kurdî hebû. Cara yekemîn di sala 1989'an û ya duyemîn jî di sala 1995'an de ji ber ramanên xwe yên siyasî û bi daraza endamtiya PKK, bi tevahî 10 salan di girtîgehan de ma. Kurteçîrok, helbest û gotaran dinivîse. Gelek pirtûk jî ji tirkî wergerandiye kurmancî, lê hê nehatine çapkirin. Bêhtir hişê wî li ser werger, felsefe û mantika zimên heye. Gotar, helbest û kurteçîrokên wî di malper, kovar û rojnameyan de tên weşandin. Nivîskarê Azadiya Welat û xwedî, berpirsiyar û yek ji edîtorê Kovara W'yê ye.
Berhemên neweşandî
Berhemên wî yên ku ji ber sedemên aborî nehatine weşandin jî ev in:
Mossautal
Mossautal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Odenwaldkreis li Hessen, Almanyayê ye.
Pêşmerge
Pêşmerge, hêzên leşkerî ya kurd e ku berpirsê ewlekariya Herêma Kurdistanê (Başûrê Kurdistanê) ye. Hêzên Pêşmerge li gorî Destûra Bingehîn a Iraqê, berpirsê ewlehiyê ya Herêma Kurdistanê ye. Li gorî yasayên Iraqê ya niha qedexe ye ku hêzên çekdar ên Iraqê derbasê herêma ewlehiya berpirs a hêzên pêşmerge (Herêma Kurdistanê) bibin.
Dîroka Pêşmerge vedigere sedsala 18an ku di bin destê Osmanî û Safewiyan de weke hêzeke tund-eşîretî dest pê kir û paşê di sedsala 19an de guherî hêzeke gerîlayî ya bi dîsîplîn û perwerdekirî. Di sedsala 20an de hêzên pêşmerge wekî artêşeke nîzamî berpirsyariya ewlekariya Başûrê Kurdistanê girtiye ser xwe.
Etîmolojî
Peyva "Pêşmerge" tê wateya "pêş girtina mirinê". Valentine diyar dike ku ev nav yekem car ji aliyê Qazî Mihemed ve di dema Komara Mehabadê de (1946-1947) hatiye bikaranîn.
Dîrok
Kevneşopiya serhildanê ya şervanên Kurd bi hezar salan li gel daxwazên serxwebûnê heye û şervanên Kurd ên destpêkê li dijî Împeratoriyên farisî, Împeratoriya Osmanî û Împaratoriya Brîtanyayê şer kirine.
Di dîrokê de Pêşmerge cara yekem wekî rêxistineke gerîlayî hebûn lê di bin Komara Kurdistanê a Mehabadê ya xweser (1946-1947) de, hêzên Pêşmerge bi serokatiya Mistefa Barzanî bû artêşa fermî ya komarê. Piştî rûxandina Komara Kurdistanê a Mehabadê û bidarvekirin serokê komarê Qazî Mihemed, hêzên Pêşmerge dîsa wek rêxistineke gerîlayî derketiye holê.
Li Başûrê Kurdistanê piraniya Pêşmergeyan bi serokatiya Mistefa Barzanî û Partiya Demokrat a Kurdistanê dihate birêvebirin. Di sala 1975an de Pêşmerge di şerê duyem ê Iraq û Kurdistanê de têk çû. Endamê serkirdayetiya PDKê Celal Talebanî di heman salê de ji bo zindîkirina berxwedanê derket û Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê damezrand. Ev bûyer dibe bingehek ji bo nerazîbûna siyasî di navbera PDK û YNKê de ku heta îro hêzên Pêşmerge û piraniya civaka Kurdistanê ku li Kurdistanê parçe bûye.
Piştî mirina Mistefa Barzanî di sala 1979an de kurê wî Mesûd Barzanî cihê wî girt. Ji ber ku alozî di navbera PDK û YNKê de zêde bû, piraniya Pêşmergeyan şer kirin ku herêmekê di bin kontrola partiya xwe de bihêlin û di heman demê de li hember êrişên artêşa Iraqê jî bisekinin.
Di sala 2022an de jibo yekkirina hêzên Pêşmerge niqaş hene.
Bagnot
Bagnot, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Riweknasî
Riweknasî an jî botanîk şaxeyek ji zanistên xwezayî ye, Li jêr kategoriya berfireh ya zanistên biyolojî. Botanîk me bi beşa flora ya xwezayê hîn diket.
Her wesa ev zanist, morfolojî, anatomî, fîzyolojî û sîstematîka giyayan bi me didet nasîn. Zanyarê bi 'esle xwe kurd Dînewerî li botanîkê xwedî zanîst bû.
Oblasta Sûmiyê
Oblasta Sûmiyê (bi ûkraynî: Сумська область, Sums'ka oblast' ) parêzgeheke Ûkraynayê ye.
Altenbamberg
Altenbamberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Hêyderabad Sofyan
Hêyderabad Sofyan, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tatarlî
Tatarlî, gundekî bi ser navçeya Ceyhana Edeneyê ve ye.
Nezir Karabaş
Nezir Karabaş siyasemedarekî kurd e.
Nezir Karabaş endamê DTP'ê ye û niha parlamenterê Bidlîsê yê DTP'ê ye.
Kela Zerzewan
Kela Zerzewan, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Dîroka Kela Zerzewanê
Keleha Zerzewanê, yek ji berhemên Împeratoriya Romayê ye. Xwezaya Kurdistanê ji ber ku li nîveka dilê dinyayê cihê xwe vegirtiye, hemû deverên wê yên sererd û binerd ji bermayên dîrokî dagirtî ne. Yek ji wan berhemên mêjûyî Keleha Zerzewanê ye. Keleha Zerzewanê di navbera Amed û Mêrdînê de ye û li ser girekî zinar ku bilindiya wî 124 metre ye, avabûye.
Keleh dema Imperatoriya Romayê di sedsala sisyan de hatiye avakirin û wek leşkergeh hatiye bikaranîn. Ev keleha ku bi navê "Samachi" hatibû binavkirin, niha bi kurdî jê re "Kela Zerzewanê" dibêjin.
Qada kelehê bi mezinatiya 60 donimî ye. Bilindiya dîwarê wê li dor 15 mereyan e û dîwarê sûra li dora wê 1200 metre dirêj e, bilidiya dîwêr jî 20 metre ye. Li ser dîwêr cihê nobetdaran heye. Di nava kelehê de perestingeh, avahiyên malbatan, embarên çek, gorên kevirî, kunkên avê û 54 sarincên ava baranê hene. Di binê kelehê de cihê veşartina 1000 kesî jî heye.
Dema ku Împeratoriya Romayê hatiye Kurdistan vegirtiye, vê kelehê û gelek kelehên wisa yên dî ava kirine.
Villeneuve-lès-Béziers
Villeneuve-lès-Béziers, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Xola Afrîkaya Başûrî ya Futbolê
Xola Afrîkaya ya Futbolê, galek ya zirake. De gal Kasen Cîhanê ket bo 2010.
Adlkofen
Adlkofen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landshut li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Xola Afrîkaya Başûrî ya Futbolê
2009 (1 December 2009)
Goalci:
Difa:
Niveda:
Hejom:
Sirûda neteweyî
Sirûda neteweyî yan marşa neteweyî ji stran an melodiya fermî û herî pîroz a welatekê re tê gotin.
Wekî dab û nêrîtek, hemî welat xwedî sirûdek neteweyî ne. Ji bo nimûne; sirûda neteweyî ya Kurdan "Ey Reqîb" e. Di sirûdên neteweyî de hezkirina welêt tên dîyarkirin. Sirûdên neteweyî dikarin bi tenê bi melodiyê jî bin.
Fahrenbach
Fahrenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neckar-Odenwald-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Mîxaîl Bûlgakov
Mîxaîl Bûlgakov yan jî Bûlhakov (z. 15'ê gulanê, sala 1891 li Kîyêvê − m. 10'ê adarê 1940 li Moskvayê) nivîskarekî rûs bû û weke yek ji bavên wêjeya rûsî ya nûjen tê binavkirin. Hewisa wek derînerê şano, dramnivîs, şanoger û afirînerekî peyivên opera tê nasîn.
Bûlgakov afirînerê romanên wisa ye wek: «Dilkê Kûçikê», «Bîrnameyên Hekîmê Ciwan», «Romana şano», «Pasevaniya Spî», «Hêkên Kujer», û roman kîjan wî di nav hemû cîhanê de navdar kir — «Mamoste û Margarîta».
Çukeş
Çukeş (bi azerî: Çükəş) navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Çukeş bi gundê Sîpiyepart girêdayî ye.
Partiya Kedê ya Gel
HEP (, Partiya Kedê ya Gel) partiya pêşîn a legal e ku li çareseriya kêşeya kurdan li Tirkiyeyê digere.
Di sala 1990î de ji aliyê parlamenterên kurd ên ku ji SHP' yê veqetiyane ve hate damezrandin. HEPê 19 parlamenterên kurd xistine parlamena Tirkiyê. Ji ber ku Leyla Zana bi zimanê kurdî di got "Bijî biratiya kurd û tirk" êrîşên tund li dijî HEPiyan hat. Parlamenterên kurd bi zor û pêkutiyan hatin zîndanîkirin. Dewleta Tirk HEP' ê wekî dijmin nîşan da û HEP mecbûr ma ku were girtin. Di 25ê nîsana 1993an de ji dêvla HEPê ÖZEP (Özgürlük ve eşitlik partisi, "Partiya azadî û wekheviyê") hate damezrandin. Îro rêça ku HEPê vekiriye HDP Û DBP dimeşîne.
Alexander Sutherland Neill
Alexander Sutherland Neill (jdb. 17 çiriya pêşîn 1883 li Forfar, Skotlenda - m. 23 îlon 1973 li Aldeburgh, Îngilistan) perwerdenasekî Brîtanyayê bû. Ew birêveberê Dibistana Dêmokrasî li Summerhill bû.
Sabahattin Sugvaci
Sabahattin Sugvaci siyasemedarekî kurd e.
Sabahattin Sugvaci endamê DTP'ê ye û niha parlamenterê Colemêrgê yê DTP'ê ye.
Bordeaux-Saint-Clair
Bordeaux-Saint-Clair, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Feqî û sofî (pirtûk)
Feqî û Sofî navê pirtûkê ya nivîskar Hîlmî Akyol e.
Çavkanî
https://www.amazon.ca/Feqi-U-Sofi-Hilmi-Akyol/dp/6054427768
Qabilcewz
Rûberê navçe 710 km² ye. Gorî hejmartinên sala 2000'î hejmara niştecihên navendê 9.825 û bi giştî jî 37.122 ye. Aborî li ser çandiniyê, xwedîkirina ajalan, karê mozhinguviyê, hilberîna gûzan û titûnê ye.
Dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cudatir e. Bi belavbûna ola Îslamê û hatina artêşên ereban ve navê navçeyê bûye Qabilcewz, ango "wargehê gûzan". Navê navçeyê di qeydên dîrokî de wekî bajar derbas dibe û bingeha vê navê ji dema ûrartûyan tê. Di dema osmaniyan de bi Amedê ve, bi avabûna Komara Tirkiyeyê re bi Sêrtê û di sala 1990'î de jî bi Êlihê ve hatiye girêdan.
Îro di gundên navçeya Qabilcewzê bi piranî Kurd û kurmançî diaxivin. Di hinêk Gund de ji bi Zimanê erebî te diaxivin.
Oblasta Lvîvê
Oblasta Lvîvê (bi ûkraynî: Львівська область, L'vivs'ka oblast' ) parêzgeheke Ûkraynayê ye.
İbrahim Kalın
İbrahim Kalın (jdb. 15ê îlona 1971an) akademisyen, burokrat û zanyarekî zanistên îslamî ye.
Kalın niha berdevkê serokomariyê ya Serokatiya Tirkiyeyê ye. Di sala 2018an de ew wek cîgirê serokê Encumena Ewlehî û Siyaseta Derve ya Serokatiya Tirkiyeyê hat tayînkirin û şêwirmendê serekî yê serokê Tirkiyeyê, Recep Tayyip Erdoğan e.
Serhollan
Serhollan, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Serhollan 44 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 6 e.
Pêşkîdax
Pêşkîdax, gundekî girêdayê navçeya Cîmîn ya Erzînganê ye.
Ûmmî
Ûmmî an jî Ûmî kesê ku xwendin û nivîsandinê nizane, bi gelemperî ji bo pêxemberê misilmanan Muhemmed tê bikaranîn.
Dayikî, yê ku wek hê nû ji dayik bûye xwendin û nivîsandinê nizane (yan jî rind nizane), ku di dema Muhemmed pêxember de, piraniya qebîla Qureyş ûmmî bûne; Muhemmed jî ûmmî bûye.
Black Mirror
Black Mirror (bi kurdî: Neynika Reş) rêzefîlmeke antolojiyê ya honaka zanistî ya brîtanî ye ku ji aliyê Charlie Brooker ve hatiye afirandin. Brooker û Annabel Jones wek çêkerên rêzefîlmê dixebitin. Rêzefîlm tehlîla civaka nûjen dike, nexasim di derheqê encamên nehêvîkirî yên teknolojiyên nû de. Beşên rêzefîlmê serbixwe ne û bi gelemperî di demeke alternatîf an jî paşerojeke nêzîk de derbas dibin. Atmosfera beşan gelek caran nediyarî û hîcîwî ne, dîsa jî hin ji wan ezmûnî û siviktir in.
Rêzefîlm di Channel 4ê ya kanalê brîtanî de di kanûna pêşîn a 2011an de hatiye pêşnîşandan. Piştî zêdebûna katalogê di kanûna pêşîn a 2014an de, ji aliyê Netflixê ve di îlona 2015an de hatiye kirîn. Netflixê 12 beşan sîparîş dan û paşhingê ev beş wekî sezona seyem di 21ê çiriya pêşîn a 2016an de û sezona çarem di 29ê kanûna pêşîn a 2017an de, derxistine. Fîlmekî înteraktîv a serbixwe bi sernava Black Mirror: Bandersnatch di 28ê kanûna pêşîn a 2018an de derketiye. Sezona pêncem bi sê beşan di 5ê hezîrana 2019an de derketiye.
Hardheim
Hardheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neckar-Odenwald-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Zîve
Zîve, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Oblasta Çerkasiyê
Oblasta Çerkasiyê (bi ûkraynî: Черкаська область, Çerkas'ka oblast' ) parêzgeheke Ûkraynayê ye.
Morfolojî
Morfolojî ji wêjeya Yewnanî morfè hatiye girtin, bi manaya form û şikil e. Li gelek deravên zanistî da bi kar têt, weko:
Zînalû
Zînalû gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 559 kes (153 malbat) bûn.
Baruch Spinoza
Baruch Spinoza (24ê çiriya paşîn a 1632ê Amsterdam – 21ê Reşemeh 1677ê Lahey) feylesofekî holandî yê ko bi eslê xwe cihuyê sefardî bû.
Saint-Algis
Saint-Algis, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Baruch Spinoza
Bandora wî ya mezin li paş mirina wî, dema kitêba wî Opera Posthuma belavbûy, diyar bû. Ew wekî rêxweşkerekê ruhnhizriyê anko enlightmentê li sedsala 18ê û wekî rexnegirê nûdem yê Tewratê dihat naskirin
Jînenîgarî
Débavên cihû yên Spînozayî ji tirsa hindê ko bizor nebin Fele (Xiristan) ji Portûgalê revîn û çûn Holendayê. Spinoza kurê bazirganekê dewlemend ê Portekîzî bû. Di 6 saliya xwe da malbata xwe winda kir û li Amsterdamê li dibistaneka Cihûyan hat qeydkirin.Ji ber ramanên wî yên dijî dînî, di navbera wî û xwendekarên dî û berpirsiyarên dibistanê da arîşe derkevtin û li sala 1656ê ji dibistanê hat derkirin.
Li sala 1656ê ji ber bawerî ya bi hindê ko Xudê mêkanîsma hebûnê ye û çi kesayiyeka diyarkirî wekî ko dihêt fêmkirin nîne û Tewrat kitêbek e bi zimanekê mecazî hatiye nivîsîn, ji civaka dînî ya cihûyan hat derêxistin.
Spinoza demekê li vê dibistanê ma û latînî û yewnanî ya xwe pêşve bir.
Spinoza ji dibistanê veqetya û di atolyekê da xebitî. Piştî atolyê, li gundekî biçûk akincî dibit û het du sê salên dawî ya jiyana xwe xebatên xwe li vî gundî meşandin.
Spînoza li Laheyê jiyana mir.
Havriyek li Felsefeya Wî
Li berahiyê Spînozayî wekî Dekartî bawer dikir ko mirov ji du pêkhateyên cida pêkhatiye: Can û Laş. Lê paşî qayîlbû ko ew herdu aliyên ji hev cida yên yek tiştî ne. Wî bawerî bi hindê hebî ko Xudê û Hebûn (Kewn) du aliyên yek tiştî ne. Wî ji wî tiştî ra digot substans, lê ramana vê peyvê li nik wî ne madde bû. Ramana ko wî pê mebest bû bin û koka her tiştî bû.
Biebelsheim
Biebelsheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Reichelsheim (Odenwald)
Reichelsheim (Odenwald) şaredariyeke navçeya (Landkreis) Odenwaldkreis li Hessen, Almanyayê ye.
Hêyderabad Tesûc
Hêyderabad Tesûc, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bîrakepra
Bîrakepra, gundekî bi ser navçeya Mêrgesorê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye, yek ji gundên eşîra zêbarî ye.
Balinde
Firrinde yan balinde yan çûk an jî teyr û tû (Aves), birra ku hemû canewerên bi per yên ku difirine.
Di gelek devokên kurdî de ji bo firrinde yan balinde an çûk û teyr jî tên bikaranîn lê bi rastî çûk firrindeyên biçûk in. Navê xwe ji biçûkiyê xwe tê. Teyr jî firrindeyên mezin in. Ji wan gelek cure yên neçîrvan in. Pê re dibêjin firindeyên dirende balindeyên dirende an teyrên seyfî.
Anatomî
Bi giştî nikulên balindeyan yên bi jêrda xwar in. Di çenda Kurdan da bi pozên şîrin ra dibêjin pozê teyrînî, yanê pozê wek mîna nikula balindeyan şîrin.
Reftar
Balinde çêlikan nakin, hêkan dikin. Bi giştî derê ku lê dijîn bi pûş û pelax çêdikin bi ev şûnan re dibêjin hêlin.
Dilawer Zeraq
Dilawer Zeraq (jdb. 1965, li Farqînê, Diyarbekir Bakurê Kurdistanê), edîtor, wergêr, nivîskar û akademîsyenê kurd e.
Dilawer Zeraq di sala 1965an de li Farqînê ji dayika xwe re çêbû. Ji sala 1996an û vir de ye bi kurdî çîrok û roman û di warê rexneanalîza wêjeyê de gotaran dinivîse. Zeraq, ji dibistana seretayî heta lîseyê xwendina xwe li Farqînê temam kiriye û di sala 1985an de Zanîngeha Dîcleyê Beşa Matematîkê qedand. Di kovarên wekî Jiyana Rewşen, Rewşen Name, Kulîlka Ciwan, Kovara W, Tîroj û rojanmeya Welatê Me û Azadiya Welat de nivîsiye. Di sala 2004an digel komek nivîskar di derxistina Kovara W de cih girt û heta hejmara 13an edîtoriya vê kovarê kir. Digel ku berhevkariya biwêjên kurdî dike jî, pê re jî, li ser rênîşa kurmancî û standardîzasyona kurmancî xebatên lêkolînî dike û gotaran dinivîse. Di sala 2021ê de jî li ser ziman û wêjeya kurdî bawernameya doktorayê wergirt.
Dilawer Zeraq li Amedê dijî.
Berhem
Kakil, kurteçîrok, Weşanên Sî, Stenbol, 2002.
Bişirîna Şermînî, kurteçîrok, Weşanên Aram, Stenbol, 2003.
Çilkên Pênûsê, kurteçîrok, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2009.
Mirina Bêsî (Sêyîneya Winda, pirtûka duyemîn), roman, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2011.
Nexşên Li Giyan (Sêyîneya Winda, pirtûka sêyemîn), roman, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2014.
Ferhenga Termên Matematîkê (Bi Mem Wenda re), ferheng, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2015.
Ferhenga Biwêjan, Kurdî, (3. cild) ferheng, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2015. Bêjara Neteweparêz Di Kovara Hawarê De Weşanên Lîs, (Analîza Sosyolojîya Wêje û Zimên), Diyarbekir, 2017
Bêhna Dara Sincê roman, Weşanên Lîs, Roman, Diyarbekir, 2018
Ruhe Xwebûnê, rexne-analîz, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2021.
Rengê Hebûnê, rexne-analîz, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2022.
Wergerên wî
Ejdehayê Sêserî (ji Leyla Erbîl), Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2007.
Jiyanê Li Îstasyonê Dest Pê Kir (ji Jaklin Çelik), Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2007.
Mirina Li Madrîdê (ji Oya Baydar), Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2007.
Gelaciyên Bajarê Nû (ji Müge İplikçi), Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2007.
Şahiya Hêrsê (ji Jaklin Çelik), roman, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2012.
Bêsîber (H. Ali Toptaş) Roman, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2019
Ji Dinyayê Jêrhêl (Gaye Boralıoğlu) Roman, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2022.
Çîyayê Digirî Çemê Dengbirî (Ayçegül Devecioğlu) Roman, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2022.
Serêşîya Dinyayê (Ayfer Tunç) Roman, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2022.
Li Dûr (Mine Soysal) Roman, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2022.
Oblasta Xmelnitskiyê
Oblasta Xmelnitskiyê (bi ûkraynî: Хмельницька область, Khmel'nyts'ka oblast' ) parêzgeheke Ûkraynayê ye.
Saint-Aubin, Aisne
Saint-Aubin, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Aham, Almanya
Aham şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landshut li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Dengbêj û çîrokbêjên Amedê 1 (pirtûk)
Dengbêj û Çîrokbêjên Amedê 1 navê pirtûkê ya nivîskar Hîlmî Akyol e. Cure ya pirtûkê Jînenîgarî ye.
Çavkanî
https://books.google.com.ua/books/about/Dengb%C3%AAj_%C3%BB_%C3%A7%C3%AErokb%C3%AAj%C3%AAn_Amed%C3%AA.html?id=N0uGAQAACAAJ&redir_esc=y
Bornambusc
Bornambusc, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Haßmersheim
Haßmersheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neckar-Odenwald-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Qizilbaş
Qizilbaş, kumsor, sersor an jî kimsor ji kesên ola yan baweriya Elewitiyê dihewînin re tê gotin.
Heya sedsalên 17-18'an peyva elewî ewçend nehatiye bikaranîn, ji bo wan di zimanê tirkomanî (ji ber ku pirraniya tirkomanên Anatoliyayê elewî bûn) de qizilbaş, kimsor, sersor dihate gotin. Keyên osmaniyan komkujiyên mezin li dijî kimsoran li dar dixistin û her carê ew dibûn mesele di nava şerên osmanî û şahên Îranê de. Paşayê osmaniyan ê navdar Yawiz Siltan Selîm ê ku bi komkujiya kimsoran tê nasîn, gihîşte wê encamê ku êdî pişt û hêza qizilbaşan hatiye şikestin, li întegrasyona wan bi sunîtiyê geriya. Keyên osmaniyan di sedsalên dawîn de xwastin qizilbaşan bixin sunî. Ji ber wê gelek pêşengê wan bi dirav û tawîzan kirin wekî xwe. Ji ber wê êdî peyva qizilbaş bi kar neanîn û di şûna wê de elewî bi kar anîn. Elewî ango "Kesên Elî dihewînin". Gorî siyaseta wan bêjeya elewî baştir bû û qizilbaşan nêzîkî sunîtiyê dikir.
Çend êlên kurdan jî di nav qizilbaşan de hebûne, wanan êla Çemişgezeg, Pazûkî û Xinûs bû ne.
Villeneuve-lès-Maguelone
Villeneuve-lès-Maguelone, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Augusta
Pir wateyên Augusta hene.
Borno (parêzgeh)
Parêzgeha Bornoyê, parêzgehekî (wîlayet) Nîjeryayê ye. Paytexta wî Maiduguri ye. Borno, herwiha wekî Parêzgeha Bornoyê jî tê zanîn, parêzgehekî li bakura rojhilatê Nîjeryayê ye. Parêzgeh di sala 1976'an de bi veqetandina Parêzgeha Bakur-Rojhilatê (North-Eastern State) hatiye avakirin. Heta sala 1991'an parêzgeha Yobeyê jî dihewand.
Deverên hikûmeta hêremî
Parêzgeha Bornoyê ji bîst û heft (27) deverên hikûmetê yê hêremî pêk tê. Ew jî wek sê qezayên senatorî hatiye komkirin (li xwarê rûerdên wan tevî hejmara nifûsa 2006 tê nîşandan)
Oblasta Volinê
Oblasta Volinê (bi ûkraynî: Волинська область, Volyns'ka oblast' ) parêzgeheke Ûkraynayê ye.
Soylemeza Jor
Soylemeza Jor (romikî: Asagi Söylemez) yek ji gundên Qereyazîya Erziromê ye.
Sorpîran
Sorpîran, gundekî girêdayê navçeya Cîmîn ya Erzînganê ye.
Jaguar Cars
Jaguar an go bi navê fermî Jaguar Cars marqeyekî wesayitan ya Jaguar Land Roverê ye. Li Îngilîstanê bajarê Coventryê cîh digire. 9 nîsan sal 1945an de hatiye ava kirin û heta niha trimbêlên lûks hildiberîne.
Dîrok
Jaguar berî hilberandina trimbêlên rêwiyan sal 1922an de ji aliyê Swallow Sidecar Companyê çêkirina selikên motorsîkletan (sidecar) dikir. Piştê Şerê Duyemîn ya Cîhanê navê şîrketê weke Jaguar hatiye guhartin. Sal 1990an de xweyî şîrketê British Leyland Jaguarê ji Fordê re firot. Jaguar heta sala 2008an bin banda Fordê hatiye hilberandin. Piştre Jaguar ji aliyê merqeya trimbêlan a Tatayê hatiye kirîn.
Siyaqollî xwarê
Siyaqollî xwarê, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Siyaqollî xwarê 65 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 7 e.
Zîwe, Ûrmiye
Zîwe gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 362 kes (89 malbat) bûn.
Herbert Altrichter
Herbert Altrichter (z. sala 1954 li Viyana) perwerdenasek û mamosteyekî zanîngehê yê Nemsa ye. Ew profesorê perwerdenasiyê yê zanîngeha Johannes Kepler Universität Linz ê ye û li wir birêveberê dezgeha perwerdenasî û psîkolojîyê ye.
Girêdana Hybrid
Girêdana Hybrid avahekî kompleksî ya li Pekîn, Çînê ji aliyê mîmar Steven Holl ve hatî çêkirin. Ew bi sêwirana xweya hawîrdorê tê nas kirin û ji bo sarbûn û germkirinê bîrên jeo-termal bikar tîne. Girêdana Hybrid di sala 2009an de ji aliyê Encumena li ser Avahiyên Bilind û Jîngeha Bajar ve gelek xelat wekî Xelata Giştî ya Avahiya Bilind a Herî Baş bidest xistiye.
Taybetmendî
Girêdana Hybrid ji sala 2003 heta 2009an hate çêkirin. Zêdetirî 2500 şêniyên wê hene. Ew 750 daîreyan, qadên bazirganî, parkkirinê, otêl, sînema, û tesîsên perwerdehiyê di nav de baxçeyek zarokan û dibistana Montessori vedihewîne.
Tîl, Şeboster
Tîl, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Çawuş
Çawûş an Çaûş (romikî:Çavuş Köyü) gundekî li Qereyazîye.
Dêrav
Dêrav (tirkî:Dereiçi), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Hezbanî
Hezbani (Kurdi:hecbani,ھەزەبانی) Ew xanedanek kurdên sunî ye ku li herêmên Hewler, Hosni û Urmia yên Navend û Bakûrê rojhilatê Kurdistanê hatî damezrandin.
Kanîspî, Çinar
Kanîspî, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Huseynê Farî
Huseynê Farî dengbêjê kurd ê binavûdeng e ku di 1939an de li gundê Farê (Diyarbekir, Bakurê Kurdistanê) hatiye dinyayê.
Dengbêj Huseynê Farî di 2000î de çû ber dilovaniya Xwedê.
Feilbingert
Feilbingert şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Ernest Hemingway
Nivîskarê nemir di 21ê tîrmeha sala 1899an li Oak Pak/Illinoisê hatiye dinê. Ernest kurê Clarence Edmond û Grace Hallê bû. Bavê wî bijîşk û diya wî stranbêja operayê bû.
Hemingway li ser serboriyên xwe yên şerê yekemîn ya cihanê pirtûka bi navê orîjînal "A Farwell to Arms" (Bi Xatirê Çekan) nivîsand û di sala 1929an de jî ji hêla Charles Scribner ve li New Yorkê hate çapkirin.
Di 2ê tîrmeha sala 1961an de bi awayekî xwekuj dawiya jiyana xwe tîne.
Bi kurdî
Ta niha romanên wî yên Bi xatirê sîlehan (Farewell to arms) û Kalemêr û Behr (The Old Man and the Sea) li kurdî hatiye wergerandin
Ji bilî van romanan, hin kurteçîrrokên wî jî bi kurdî derketine.
Dashiqiao
Dashiqiao, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Liaoningê de cih digire.
Groucho Marx
Julius Henry "Groucho" Marx (1890 - 1977) komediyen û aktorek emerîkayî bû.
Dashiqiao
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 698.000 kesî
Mîrze Mihemed û Çapik Ehmed (pirtûk)
Mîrze Mihemed û Çapik Ehmed navê pirtûkê ya nivîskar Hîlmî Akyol e. Cure ya pirtûkê çîrok e.
Saint-Bandry
Saint-Bandry, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Bosc-Bérenger
Bosc-Bérenger, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Mirîşka zelkav
Mirîşka zelkav, mirîşka avî an jî mirîşka zilek (bi latînî: Gallinula chloropus) cureyekî mirîşkên avî (Rallidae) ye.
Şayes
Çûkekî gewdreş û nikulsor û zer e. Ciwanên wan rengvekirî ye, rengê gewdê ciwanan qehweyî, rengê nikulê wan reş e.
Gom
Peyva Gom (romikî: Kom) ji zimanê ermenî ketiye kurdî û tê wateya:
Mirîşka zelkav
Jîngeh û reftar
Li nav zilên golan, çeman yan jî li nav yên çiravan dijî. Bi giya, serik û bizirên zilan, bi kêzên nerm yên navavî, kurmik û çêçikên beqan xwedî dibin.
Di navbêhna gulan û tîrmehê de hêkan dikin û qurp dikevin. Di dema qurpketinê de di hêlînê de di navbera 7 û 10 hêk he ne. Qurpikî 17-22 roj didome û dîk û mirîşk bi dorê li ser hêkan rûdinên. Çêçik bi giştî reş in, tenê nikulên wan zer e.
Li peravên çemê Dîcle bi hezaran dijîn.
Zoregvan
Zoregvan, gundekî bi ser navçeya Mêrgesorê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye, yek ji gundên eşîra nizarî ye.
Eliyê Teremaxî
Eliyê Teremaxî (jdb. 1591 Teremax, Miks (Herêma Hekariyê) – m. 1653 Teremax, Miks) alimê Îslamê û zimannasê kurdî ye. Ew bi navê gundê xwe hatiye naskirin. Teremaxî yekemîn rêzimannivîs û pexşannivîsê kurd e
Jiyana wî
Teremaxî ji gundê Teremaxê ye ku ev gund di navbera bajarê Hekarî û navçeya Muksê de ye. Ciyê jidayikbûn û mirina wî ev gund e. Di hinek berheman de wekî “Termûkî”, “Termûxî” û “Termakî” jî derbas dibe. Teremaxî piştî ku xwendina xwe ya medreseyê li deverên mîna Mûsil, Besra, Bexdad û zanîngeha Elezherê ya Misirê tamam kiriye, vegeriyaye gundê xwe û li wê derê ji bo dersdana feqiyan mizgeft û medrese ava kirine. Di dema Eliyê Termexî de feqî û şagirdên kurdan di medreseyan de destûra zimanê erebî ji pirtûkên ku bi erebî hatine nivîsandin hîn dibûn. Lê Teremaxî bi armanca ku hînbûna destûra zimanê erebî ji bo feqiyên kurd yên ku hîn nû dest bi xwendinê dikin hêsantir bike, di sala 1000ê koçî de, ku beramberî bi 1591-1592 yê zayinî dike, bi kurmancî pirtûkek bi navê “Destûra Zimanê Erebî Bi Kurdî Digel Hinde Nimûneyêd Farisî û Kurdî” nivîsandiye. Ev zimannasê kurd di vê pirtûka xwe de gava di hinek babetan de li ser rêçikên rêzimana erebî sekiniye, wekî muqayese rêçikên rêzimanê farisî û kurdî yên di wan babetan de jî diyar kiriye.
Dîroknasê kurd ê navdar Mele Mehmûdê Bazîdî di sala 1274ê koçî de, ku beramberî bi 1857-1858ê zayinî dike, pêşgotinek li ser vê pirtûkê nivîsandiye û pirtûk wekî destnivîsek teslîmî Qonsolosê Rûsî yê bajarê Erziromê Aleksander Jaba kiriye. Marif Xeznedar ev destnivîsa ku li Lenîngiradê di Pirtûkxaneya Amojgeha Rojhilatnasî ya girêdayê bi Akademiya Zanistî ya Sovyetê de bi hejmara C1958 hatibû qeydkirin, di sala 1971ê de bi dest xistiye û di eynî salê de bi navê “Destûra Zimanê Erebî Bi Kurdî: Eliyê Teremaxî” li Bexdadê daye çapkirin.
Reşîd Findî, rêçikên ku Elî Teremaxî di vê pirtûkê de derbarê rêzimana kurdî aniye zimên, di pirtûka xwe ya bi navê “Eliyê Teremaxî Yekemîn Rêzimannivîs û Pexşannivîsê Kurd e” (Bexda, 1985) de kom kirine û bê ku dest bide orijînala wan, bi alfabeya kurdî ya Başûr bi tîpên erebî nivîsandiye. Findî di vê pirtûka xwe de -çaxa ku ji navê wê jî tê fêmkirin- pêşniyaz dike ku Teremaxî wekî yekemîn rêzimannivîsê kurd bê damezrandin.
Kanî Pexik
Kanî Pexik, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çinarê ye.
Eliyê Teremaxî
Jiyana wî
Pirtûk wî herî dawî ji aliyê Zeynelabidîn Zinar ve ji alfabeya erebî hatiye tipguhaztin ê ji aliyê PENCÎNAR Weşanxaneya Çanda Kurdî ve li Swêdê hatiye çapkirin.
Berhem
Ji bilî Serfa Kurmancî bi navê berhem nivîsiye lê wendakirî ne.
Höpfingen
Höpfingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neckar-Odenwald-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Kendava Suweyşê
Kendava Suweyşê rojavaya dawiya Deryaya Sor e. Li rojhilata wê kendavê Kendava Eqebeyê ye. Dirêjahiya kendavê bi Kanala Suezê ve nêzî 280 km ye. Kendav navbera Afrîka û Asyayê de dirêj dibe.
Bahoza tropîkal a Allison (2001)
Bahoza Allison ber bi bakur ve derbasî nav eyaletê bû, berê xwe da başûr û dîsa ket Kendava Meksîkê. Bahoz li rojhilata bakurê rojhilat ve berdewam kir û gihîşt Louisianayê û dûv re derbasî başûrê rojhilata Dewletên Yekbûyî û devera Mid-Atlantic bû. Allison ji Tofana Tropîkal Frances a sala 1998an pê ve bû bahoza yekem ku li deverên perava bakurê Texasê xist.
Dîroka meterolojî
Pêleke tropîkal di 21ê gulana 2001ê de ji peravên Afrîkayê derkete holê û ber bi rojavayê Okyanûsa Atlantîk ve çû û li ser rêya xwe konveksyonek piçûk hişt. Piştî ku li ser Amerîkaya Başûr û Deryaya Karibik a başûr-rojavayî geriya, pêl di 1ê hezîranê de kete Okyanûsa Pasîfîk a Bakurê rojhilat. Di 2ê hezîranê de dema ku ew li başûrê rojhilatê Salina Cruz (370 km) bû tirajîneke kêm-ast pêş ket. Herikîna ber bi başûr û bi ber bi bakur ve bi hêz bû û pêl di 3yê hezîranê de derbasê nava Meksîkê bû. Tîraja nizm belav bû lê tirajîna asta navîn berdewam kir. Bahoz, di 4ê hezîranê de derkete Kendava Meksîkê û li aliyê rojhilat ve bi zivirînek kûr pêş ket. Destpêka 5ê hezîranê, wêneyên satelîtê da nîşan ku depresyonek tropîkal li bakurê rojavayê Kendava Meksîkayê çêdibe û ji hêla raporan ve pêşveçûna bahozên bayê bi qasî 60 mph (95 km / s) e û pergal tenê çend sed metreyan ji rûyê erdê bilind e û ber bi aliyê rojhilat ve tê.
Pergal, di 5ê hezîranê de bi tevliheviyek û belavbûnek fireh, di asta nizm de pêş xist û wekî Bahoza Tropîkal a Allison, tofana yekem a dansala Bahoza Atlantîkê ya sala 2001an hate binavkirin. Hinek tundbûn hate pêşdîtin, her çend tê payîn ku dê ji ber germahiyên rûyê deryayî yên sar ên behrê were asteng kirin. Ji ber xwezaya sar-core ya navendê, Allison di destpêkê de xwediyê taybetmendiyên subtropîk bû. Tevî vê yekê bahoz bilez bihêz bû ku bigihîje bayê domdar ê 60 mph (95 km /s)ê û bi bayê tofa-tropîk heya 230 mîl (370 km)yê li navenda rojhilat de dirêj bû û zexta navendî ya pergalê herî kêm gehişte 1000 mbar ê. Tofan di destpêkê de pir hindik bar kir, û hebûna çend vorbeyên piçûk ji hundurê konveksa kûr bu sedema dijwariya diyarkirina cîhê rastîn a navendê. Di nava rojê de, gelek pêşbîniyên cuda derekte holê. Yek senaryoyek din jî hate dîtin, ku bahoz berbi rojavayê Meksîkayê ve biçe. Pêşdîtinek din jî hate texmînkirin ku bahoz ber bi başûrê Louisiana ve here aylê rojhilat ve. Wê demê, hat destnîşankirin ku baran an bayê hindik li nêzîkê navendê, lê bêtir li bakur û rojhilat berdewam dike. Di bin rênçên rêwerzê yên zozanê subtropîkal de ku li rojhilat-rojava û li başûrê rojhilata Dewletên Yekbûyî dirêj dibe, Allison, dema ku nêzîkê perava Teksas bû lewaz bû. Li nêzê Freeport, Teksas bi zexta 50 mph (80 km /s) xist. Li navxweyî, tofan bilez lawaz bû, û Navenda Bagerê ya Neteweyî, şêwirmendên 6ê hezîranê da rawestandin. Piştî demek kurt ji ber depresyonan tropîkal kêm bû, çavdêriyên rûyê erdê bi navendek nebaş a diyarkirî da nîşan ku ji nû ve nêzikî konvensiyon kûr bû û rêwîtiyek dirêjkirî nîşan da.
Depresyon heta ku gihaşt Lûfkîn a Teksasê, ber bi bakur ve diçû, ji ber sîstema zexteke zêde ya li bakurê Teksasê sekinî. Dema ku li ser Teksasê sekinî, bahozê baraneke zêde barî û li bakurê rojavayê wîlayeta Jefferson ê bi qasî 40 înç (1,033 mm) baran barî. Di 7ê hezîran de subtropikal li milê Florîdayê sist bû lê li mîlê rojavayê Teksasê zext a xwe zêdekir. Bahoz, ji aliyê saetê ve çerxekê çêkir û ber bi başûrê rojava ve dest bi tevgerê kir. Dema ku navend bahoza gihîşt Huntsville, Teksasê, ji Louisiana west ve ber bi wîlayeta Liberty, Teksasê ve çû û bû sedema taviya baran û lehiyekî zêde. Di wê demê hêza zexta navendî ya pergalê herî kêm bi qasî 1004 mb bû û wezîn a bayê bi qasî 10 mph (16 km/s) bihêz bû. Di dawiya 9ê hezîranê û destpêka 10ê hezîranê de berbi êvarê de, Allison dîsa ketin kendava Meksîkayê û li ser behrê dîsa kete tevgerê. Nizm careke din dîsa gihişte hêza nêzîkî 60 mb (100 km/s) ê. Li başûrê Galveston a Teksasê tevî bayê astê jorîn a bi kêrhatî, nîşanên ji nû ve pêşveçûnê da nîşan. Ji ber ziwabûna hewayê û westiyariya nerm, bahoz veguherî sîkloneke subtropîk. Dema ku depresyona subtropîkal ber bi rojhilat ve bi rêwîtiyek nû ya nizm a nû li rojhilat dewam kir û Allison di 11ê hezîranê de li Morgan City, Louisianayê dîsa bihêz bû. Di heman demê de bahozê berê xwe da rojhelata-bakur. Tîrêjên bihêz li ser tîrêjê ji nû ve geş bûn, û Allison li ser başûrê rojhilatê Louisiana yê bahoza subtropîkal bihêz kir. Bahoz bêtir zêde bû û bi tevgera bayê bi qasî 45 mph (70 km/s) û kêmtirîn zexta barometrî ya nêzîkî 1000 mbê bû li McLain, Mississippi, zexta wî ji nû ve zêde bû.
Bandorên li ser deveran
Bahoza Tropîk Allîson di tevahiya rêya xwe ya ji Teksasê heta nîvî Atlantîkê karesateke mezin a lehiyê bû. Herî xirab a lehiyê li Bajarê Houston ê Teksasê ku ji 35 înç (890 mm) zêdetirî baran barî. Allison bi qasî 8,5 milyar dolar zirar da (2001 USD) dewletên yekbûyî. Bi hawîrdora tropîkal a herî biha ye ku tu carî di nav qada Atlantîkê de bahozeke wiha mezin çênebibû. Di Bahozê de 27 jê xeniqîn, bi giştî 41 yek kes jiyana xwe ji dest da. Allison di sala 1917an de wek bahoza tropîkal a duyemîn ku bandorê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike. Bahoza Allison ya tropîkal carekê din li Florîdaê di sala 1925an xwe da nîşan di encamê de 73 kesan jiyana xwe ji dest dabû.
Teksas
Çend nexweşxane li navenda ya Teksasê ku mezintirîn kompleksa bijîşkî ya cîhanê ye, ji ber bahoza ku êvara Înê bi lez û bez bi hêrseke nediyar gehişte kompleksê û zirareke mezin derkete holê. Kolêja Baylor ya Dermanê zirarek mezin dît û zirar bi tevahî 643 mîlyon dolar hate peytkirin. Dibistana lêkolîn a bijîjkî de 90.000 ajalên lêkolînê, 60.000 nimûneyên tumor, û daneyên lêkolînê yên 25 salan hate winda kirin. Navenda Zanîsta Tenduristiyê ya Zanîngeha Teksasê houston ku li seranserê kolanê ye, bi hezaran ajalên laboratûvarê windakir û li seranserê Navenda Bijîşkî, zirar bi tevahî 2 milyar dolar (2001 USD) hate peytkirin.
Louisiana
Dema Allîson cara yekem ku derbasî qada axê bû, barîna baranê gelek avahî û karsaz manê bin lehî ye de. Bayên biçûk li Cameron Parish zîyan gihande babê 10 xaniyan. Bi zêdebûna lehiyê re li Louisiana Highway 82 hinek çih man di bin avê de. Dema ku pergal vegeriya, barîna baranê zêde bû, li bajarê St. Tammany Parish li 1000 xanî man di nin lehî yê de. 80 xanî li Saint Bernard Parish û bi sedan xanî li deverên din ên eyaletê man di bin lehî yê de. Ji ber bandora lehiyê 1800 welatî di xaniyên xwe de li Rojhilatê Baton Rouge Parish neçar man. Di encama lehiya çem bilind bû sedema girtina gelek rêyan. Çemê Bogue Falaya yê li Covingtonê du caran ji bilindahiya xwe gehiştand astên nêz ên rekorê. Çemên Amite û Comite ji sala 1983an û vir ve gihişte asta herî bilind. Wekî din, lehî li kêleka Bayou Manchac şikest û li lehî ji ser rê û gelek xaniyan rabû. Zirara li Louisiana bi tevahî 65 mîlyon dolar (2001 USD, 84 milyon 2012 USD). hesabkirin.
Dewletên Yekbûyî yên başûr
Bahozê bi pergala zexta bilind re zextek xurt hilberand, di encamê de girdavên bihêz li peravên Florîda pêk hat. Bi vê yekê re sîrenên ku bi awayekî asayî ji bo hişyariya bahozê li herêma Pensacola Beach ê hate xebitandin. Jiber pêgerên rîpê 5 kes li peravên Florîda jiyana xwe ji dest da. Ji bahozê, bandên baranê yên derve di rojekê de 11 inç (280 mm) li seranserî Florîda Panhandle barî. Balafirgeha Herêma Tallahassee di 24 saetan de 10,13 inç (257 mm) baran tomar kir û rekora kevn a 24 saetan ku di sala 1969an de hat tomarkirin, derbas bû. Allison, 10 avahiya hilweşand û li Leon County yê de li navnîşanên 599 û 196a de zirarek girseyî da. Jiber bahoza Allison li Florîdayê 8 kesan jiyana xwe jidest da û bahoz bû sedema zirara 20 mîlyon dolar (2001 USD, 26 milyon 2012 USD) an.
Atlantîk a Navîn
Bi Bahoza Allison re barîna baranê li seranserî başûrê rojhilatê Pensilvanyayê barî, li Chalfont li Bucks County û li ser 3 inç (76 mm) li herêmên Fîladelfiya. Barîna baranê bû sedema rabûna çeman, li langhorne krîka Neshaminy 16.87 feet (5.1 m) Çend çem û çemên din ên li başûrê rojhilatê Pensilvanyayê li ser 10 lingan (3 m) bilind bûn. Jiber baranê gelek darên qels û xetên elektrîkê daketin û di dema bahozê de 70 hezar kes mane bê elektirîk. Lehiyê gelek rê û pir ji wan çend xetên rêya hesin ya SEPTA yê hilweşand. Bi barîna baranê û bi zexta bahozê 241 avahî hatin wêran kirin û Hezar û 386 kesan jî ziyan dîtin. Bi sedan mirov neçar man ji avahiyên ji avên lehiyê zerar dîtine bên rizgar kirin. Lehî li jêrzemîna avahiya "A" ya Kompleksa Apartmana Grîn ya gundê Moreland Township a Jorîn, cilûbergek daliqand û xeta gaza xwezayî şikand. Di encama lêçûna gazê de teqîn pêk hat û di encamê de agir pêk ket û di vî bûyerê de 6 kesan jiyana xwe ji dest dan. Ji ber ku avahî bi temamî bi avên lehiyê hatiye dorpêçkirin, agirkujan nekarîn alîkariyê bidin. Her wiha kesek di wesayîta xwe de di çem de xeniqiye. Li Pensîlvanyayê zirar gihîşt 215 milyon dolar (2001 USD, 279 milyon 2012 USD). heta hesabkirin.
Piştî bahozê
Di çend hefteyên karesatê de, serokê wê demê George W. Bush li 75 bajarên li Teksasê, başûrê Louisiana, başûrê Mississippi, bakurê rojavayê Florîdayê, û başûrê rojhilata Pensîlvanya wekî deverên karesatê îlan kir. Di daxuyaniyan de welatiyên ku jiber bahozê ji zirarê dîne, alîkariya ji bo xaniyên demkî, çêkirina xaniyên lezgîn û lêçûnên din ên maddî ji bo karesata giran bistînin. Ajansa Rêveberiya Awarte ya Federal (FEMA) jî ji sedî 75 ji bo lêçûnên rakirina bermahiyan, servîsên lezgîn ên têkildarî karesatê, çêkirin an jî li cihê avahiyên ku zirar dîtine, wekî rê, pir û amûr peyda kir.
Piştî Allison, çend hefte FEMA şeş navendên alikariya karesatê li seranserê başûrê rojhilatê Teksasê vekir û ev yek jî agahiyên xwe xilaskirinê da kesên ku ji bo alîkariya karesatê serlêdan kirin. Saziya Xaça Sor û Artêşa Rizgariyê 48 stargeh vekir. Sîstema Medîkal a Karesata Neteweyî bi 88 pisporan re nexweşxaneyeke demkî ya li Houstonê bi cih kir û alîkariya nêzî 500 kesî kir.
Li Teksasê, 35 saziyên xizmetê yên dilxwaz ji bo kesên ku jiber lehiyê xaniyên wan zirar dîtine tevî xwarin, kinc û dilxwazên ji bo çêkirina xaniyan, alîkarî pêşkêş kirin. Piştî şeş mehan ji bahozê, derdora 120.000 welatiyên Teksasê ji bo alîkariya karesata federal serlêdan kirin, bi tevahî 1.05 milyar dolar alîkariya madî li welatiyan hate belavkirin. (2001 USD).
Wekî Teksasê, li Louisiana jî şewba mêşê qewimî. Tenê dermanên kêzikan ku ji hêla Ajansa Parastina Hawirdorê ya Dewletên Yekbûyî û Karûbarê Masî û Jiyana Kovî ya Dewletên Yekbûyî ve têne qebûl kirin destûr hat dayîn ku werin bikar anîn. Karbidestên FEMA xwedan xanî li ser xeteriyên ava lehiyê, di nav de qalib, mêş û bakterî hişyar kirin.
Fritz Beckert
Fritz Beckert (jdb. 17 nîsan 1925 li Reichenhain, Elmanya) perwerdenasekî Elmanya ye.
Villeneuvette
Villeneuvette, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Fritz Beckert
Jiyan
Fritz Beckert 5ê nîsanê sala 1925 li Reichenhain dayikbûye. Ji sala 1932 heta sala 1943 diçû dibistanê. Piştre di atêşa elmanî kar dikir. Sala 1945an bû mamoste li Chemnitz û piştî salekê bû birêveberê dibistanê. Di sala 1950 de psîkolojî xwend, piştre bû mamosteyê dezgehan û zanîngehan.
Villeneuvette
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Imran
Imran, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çinarê ye.
Oscar Wilde
Berhemê wê ya bi navê "Portreya Dorian Gray" serê nivîskar têdixe bela û aliyê dadgeh vê pirtêk bêsinc dibîne. Li gorî nêrîna dadgehê Wilde hevzayend bû û ew hevzayendî ya xwe meşru dikir. Ji bo vî havî du sal girtîgehê dimîne. Oscar Wilde hevzayendî (homoseksûelî) ya xwe kiribû felsefeya jiyana xwe.
Altdorf, Bavyeraya Jêrîn
Altdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landshut li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Teqîna Mezin
Teqîna Gewre/Teqîna Mezin (bi îngilîzî: Big Bang), xwexwe avabûna gerdûn û teoriyên Stephen Hawking e. Ew modela kozmolojîk a serdest e ku bûneweriya gerdûna çavdêrîkirî ji serdemên naskirî yên pêşîn bi rêya pêşkeftina wê ya çapfireh a paşîn ve rave dike. Model diyar dike ka gerdûn çawa ji rewşek destpêkê ya tîrêj û germahî ya bilind berfireh bûye,  û raveyek hemûgir û gelemperî ya diyardeyên çavdêrîkirî ya cûrbecûr pêşkêş dike, di nav de jî pirbûna hêmanên sivik , tîrêjandina paşxaneya mîkropêla kozmîk (CMB) , û pêkhateya çapfireh.
Ya girîng, ev dîtane ya bi zagona Hubble Lemaître re hemahenge, ku tê de dibêje ku çiqas komstêr dûrtir be, ewqas jî leza dûrbûna wê ya ji zemîn ê zêdetir dibe.
Bi ev xwendina me yê berfirehbûna gerdûnî ya berê bi rêya karanîna zagonên fizîk ên naskirî re, ew dîtaneya gerdûnek ku bi awayek zêde navendîbûyî vedibêje, ku yekjimarîbûnek beriya wê tê ku tê de cih û dem wateyên xwe winda dibin (bi giştî bi navê "yekjimarîbûna teqîna gewre" tê nasîn). Pîvandinên hûrgilî yên rêjeya firehbûna gerdûnê yekjimarîbûna teqîna gewre derdora berî nuha bi 13.8 milyar sal cih digire, ev jî weke ku tê zanîn temena gerdûnê ye.
Abgê
Abgê, gundekî girêdayê navçeya Cîmîn ya Erzînganê ye.
Teqîna Mezin
Sedemên ku em dibêjin, Teqîna Mezin, qewimiye, çi ne?
Encamên 3 lêkolînên ku di sedsala derbasbuyî ji aliyê stêrnasan va hatine gotin, bû sedema vê yekê ku em misoger bibin ku gerdûn bi Teqîna Mezinê despêbuye. Ya yekem ev e ku gerdûn, bi derbasbûna demê ra, berfireh dibe, ev jî tê vê wateyê ku fezaya navbera kehkeşanan, timotim mezin û mezintir dibe (ji despêkê heya niha û virha jî). Berfirehbûna gerdûnê jî bû sedem ku em qebûl bikin ku beriya berfirehbûnê, her tişt di derekê da li cem hev bûye. Ya duda jî ev e ku, teoriya Teqîna Mezinê, dikare zêdebûn û belavbûna Helyûm û Dotrium (îzotopa Hîdrojenê) di gerdûnê da, pir baş şirove bike. Germahî, çigalî (bariste) û diyaspora berfirehbar ya gerdûna despêkê, jibo berhemhatina pir zêde ya dendikên ku aniha em dibînin, rewş û haleteke zef baş buye. Sedema sisyan jî ew e ku estêrnasan, karîne Tîrêjên (şewqvedan yan tabişên) background’a gerdûnê û tîrêjên piştî teqîna despêkê yên her aliyên gerdûnê, bibînin û resed bikin. Tîrêjên (tabişên) background’a gerdûnê yan jî şewqvedana (tabişên) background’a gerdûnê, sedema misoger ya pejirandina despêka gerdûnê bi qewimîna teqînekê va ye. Stephen Hawking, derbarê vê yekê da dibêje: Ev keşfa nuwaze, keşfa sedsalê ye.
Encam
Di sedsala bîstan da, em şahidê pêşketineke mezin di warê nasîna gerdûnê bûn. Me di demên pir nêz da wisa dizanî ku gerdûn neguher e. Kehkeşanên pir ji me dûr ku rojbiroj jî, ji me dûrtir dibin jî, bi me dan zanîn ku gerdûn vaye berfirehtir dibe. Bi rêvîtiya ber bi rabirduya vê gerdûna berfirehbar, emê bigihîjine gerdûna despêkê ku zev zef givişî û germ e. Me di nîveka sedsala bîstan da têderxist ku reaction’ên dendikî ku di gerdûna despêkê qewimîne, nîşaneya zêdebûna Helium û Dotrium, nîsbet bi elementên din e. Bi pêşdetirçunê, em karîn, şewqvedana piştî Teqîna Mezinê ku milyar salan beriya niha qewimîne, eşkere bikin. Di dawiyê da jî, ev gerdûna ku bi Teqîna Mezinê despê buye, mumkine ku wek keşfên din, neguher bimîne. Herçend ku Teqîna Mezin, xeyala mirovan ji gerdûnê ye. Lê niha fîzîkzanên zerreyan di hewla pêşniyarkirina teoriyeke din liser dîrok û tarîxa gerdûnê di çend tirilyoniyoma saniyeyê, piştî Teqîna Mezinê ne. Ew dikarin teoriyên xwe bi riya Lezderên(accelerator) zerreyan, test bikin û qewimînan(yên bi enerjiyên mezin jî) wek ya gerdûna despêkê jî, sîmûlêyt bikin. Jibo fehmkirina vê yekê ku gerdûn çawa despê buye, divê ligor teoriya nisbiyeta gîştî( jiber cazibeya pir pir mezin ya gerdûna despêkê) û mekanîka kuwantomê( jiber çigalî û givişîna gerdûna despêkê) be. Hedefa fîzîka niha, pêşvebirina teoriya kuwantoma cazibeyê ye û divê me bigihîne derek wisa ku em qewimînên dema peydabûn, avabûn û çêbûna gerdûnê, fehm bikin.
Beresor
Beresor herêmeke li rojhilata Kurdistanê ye.
Beresor peyvikek Kurdîye û li du peyvika çêdibît, ber û sor. Beresor, ku li 37º25´57.59” bakur û 44º47´29.28” rojawa yê li rojawaya bajarê Urmiyê ye. Dewrê Mîremadîn, pêşnîva sedsalêt 19-ê, 300 ĥeta 400 mal hebûye û navenda navçêt Tergewer, Deşt û Mergewer bûye. Wi dewri xelkê Urmiyê 25000 kes bûye. Wi dewri xwendegeh (dibistan), necar, nalbend, asinkot (ĥedad), şikestebend, tevinker, pereker, pînedûz, terzî û noşdar û herweto tewaw tiştê jîn û jîyanê li wi dewri, li Beresori hebûne. Beresor navenda hatuço û kirîn û firotinê li gel navçêt Şemsdîna û Ûrmiyê û navbenda wan herduka bûye. Bo nimûne xê, run, hingwîn, qûmaş û paşî, paşnîva sedsalêt 19-ê, tûtin yê hatiye kirîn û firotin.