cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bergiriya xaneyî
Rêbaza çalakbûna bergiriya xaneyî
Li ser rûyê xaneyên T-yê de hin wergirên ji bo dijepeydaker hene. Xaneya T bi navbeynkariya wergirên xwe ji xaneya diyarkirina dijepeydaker ve agahdar dibe û xwe pê ve girê dide. Ji xeynî xirokên sor, li ser rûyê hemû xaneyan de molekulek glîkoproteînî ya bi navê MHC (bi îngilîzî: major histocompatibility complex (MHC)) heye. Kujerexaneya sirûştî bi hebûna molekula MHC xaneyên sax ên laş dinase û êrîşê wan nake. Molekula MHC du cor e, MHC I û MHC II. Hemû xaneyên binavik, li ser parzûna xaneya xwe de molekula MHC I  diyar dikin. Xaneyên dendrîdî û xaneyên hellûşênera gewere, li gel molekula MHC I ê, molekula MHC II jî li ser parzûna xwe diyar dikin. Heke xaneyek tûşî hokara nexweşiyê bibe an jî xaneyên hellûşêner xokara nexweşiyê qût bidin, hin pirtikên hokara nexweşiyê wekî dijepeydaker li ser molekula MHC de cih dikin û ji bo lîmfexaneyan didin diyarkirin. Xaneya T alîkar jî bi navbeynkariya xaneyên diyarkirina dijepeydaker ve tê çalakkirin. Ne hemû xane, lê xaneyên B, xaneyên dendrîdî û hellûşênera gewre dikarin  xaneyên T alîkar û T rawestîner çalak bikin. Loma evan xaneyan wekî xaneya diyarkirina dijepeydaker(XDD) bi nav dibin. Xaneyên T jehravî li gel xaneyên diyarkirina dijepeydaker, ji aliyê xaneyên tûşbûyî jî tê çalakkirin.
Çalakbûna xaneya T jehravî
Xaneyên T jehravî jî mîna xaneyên T alîkar bi sê gavan çalak dibe. Gava pêşîn naskirina dijepeydakera li ser MHC yê, lê ev car ne MHC II lê MHC I armanc e. Gava duyemîn girêdana molekula CD8 (ne CD4) bi molekula MHC II yê. Gava dawîn jî derdana sîtokînan e. Sîtokînên ji aliyê xaneya diyarkirina dijepeydaker û xaneya T jehravî ve tên derdan. Derdana van sîtokînan le ser herdu cor xaneyan jî bandor dike. Ji ber derdana sîtokînan, xaneyên T jehravî çalak dibe ko dabeş bibe û biguhere. Xaneyên T jehravî yên çalak bûyî diguherin, piraniya wan dibin xaneyên T jehravî yên bandordar û hokarên nexweşiyê dikin armanc. Hinek ji xaneyên T jehravî yên çalak jî dibin xaneyên bîrker. Xaneyên bîrker di pêşerojê de ji bo heman dijepeydakerê bersivdana bergiriya duyemîn dabîn dike. Xaneya T jehravî madeyek proteînî ya bi navê perforîn ber dide ser xaneya diyarkirina dijepeydaker. Perforîn parzûna xaneyê kun dike. Herwisa xaneya T jehravî granzîm jî der dide, granzîm ji kuna parzûna xaneyê derbasê nav sîtoplazmayê dibe. Çalakiya perforîn û granzîm dibe sedema destpêkirina apoptosîsê. Apoptosîs mîkanîzimaya xwe kujtina xaneyê ye. Ev kujtin bi awayek kontrolî rû dide, xane gav bi gav ber bi mirinê diçe lê tu ziyan nade xaneyên derdorên xwe. Herwisa xaneyên T jehravî li dij xaneyên bi nexweşiya şêrpence ketine jî tekoşîn dikin û wan dikujin.
Xaneyên T rawestîner
Piştê têkşikestina hokarên nexweşiyê, xaneyên T rawestîner bi derdana sîtokînan çalakbûna xaneyên T radiwestîne.
Eliza Michalik
Elîza Mîxalîk (rojb.1976) rojnamevanê televizyonê, radyo yê û çapemeniyayê Polonya. Di salên 2007-2019 rojnamevanê televizyona Superstacja li ve televizyonê, bernameya rojnamevanî "bez żartów" (bê henek) çekiriye. Ji 2019-an ve, qunciknivîsek ji bo " Gazeta Wyborcza ", NaTemat.pl û Koduj24.pl, û rojnamevanî ji bo Onet Internet TV, û ji 2020-an jî di Radyo Nowy Świat de weşanê dike. Ji 2021, ew her weha podcastên xwe yên li Sekielski Brothers Studio hatine afirandin amade dike.
Jiyana kesane
Ew di malbatek kevneşopî ya katolîk de mezin bûye, lê naha evangelsîtên reformîbuyne bawer dike. Du cara zewac kirîye.
Tilşihîr
Tilşihîr, gundekî bi ser bajarê Mêrdînê ve ye.
Ingendorf
Ingendorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Alizilfiya
Alizilfiya, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Şamaş
Şamaş, xwûdayekî sumerî ku di dema Akad, babil û Asûriyan de jî bûya xwediyê bandorê. Herdemî, bahse wî û bandora wî hatîya kirin. Hem di dema sumerîyan de û hem jî di demên piştre, çandên xwûdayî, ji wê çanê bandûr girtin. Şamaş, weke xwûdayê rojê bû. Bi wê re tê gotin ku xwûdayê dadîyê jî bû. Di dema sûmerîyan de, Jê re "Utu" jî tê gotin. Piştre, ew navê Şamaş dihilde.
Şulbetan
Şulbetan, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Kunemşikê
Kunemşikê, gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Şamaş
Di çandê de, pêşketina baweriyê û bi wê re bawerî bi rojê hanîn, wê pêş bikeve. ev, wê di deme babiliyan de, di parastgahê de jî were dîtin. Di dema babiliyan de, Abû Hababa û li Larsa jî Senkerah bi hemdemiyekê tên ser ziman. Gotina "e-barra" û "ebabbabara", têne wate male ku jê rohnî di çirisê.
Kunemşikê
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kunemşikê 49 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 252 e.
Şamaş
Bi dîroka wê re tişta ku bi vê çanda şamaş re tê gotin ev a. Ku Bi Îştar re Nannar-Sin û bi Şamaş re Anu, û bi Enlîl re Enkî, wê çanda xwûdatiyê tênina ziman. Tişta ku ji tefsîran tê fahmkirin, her navê ku dibê piştre ji holê narabê, navê din yên ku diafirin jî, bi wî re dibina navê serdemekê. Minaq, di dama babiliyan hatina Hamûrabî, wê xwe weke peyamnêrê Şamaş, Enlîl û xwûdayên bi nav bike. Ji van navên xwûdayan ên ku di nava xalên wî 282 xalên destûrî yên ku wî nivîsandina, bi wan pîrozîya wan di denezêne. Şamaş, jina wî, Ay bû. Roj, piştre, hêza Şamaş têne ser ziman. Hêz û dadî, bi hev re wê bi wî re, hewl bê dayîn ku wew salixkirin û were ser ziman û di jîyanê de bi temen û cih bibe.
Şamaş, di dema wî de, Saturn hatîya kifşkirin û têkiliya wî bi Saturnê re tê danîn. Gerwêrka Staturnê, weke tê zanîn gerwêrka herî mezin ji dunyê û gerwêrkên din.
Di demên piştre, hatina Olên yek-xwûdayî ên weke êzîdîtîyê, Cihûtiyê, Xiristîyanî û Îslamiyetê, wê hin nîşanakên çanda Şamaş, bi bandorî wê di wan de jî were dîtin.
Şulsaga
Şulsaga an jî Sulsaga, xudawendeke mîtolojiya sumeriyan e.
Melayûsif, Merend
Melayûsif gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Melakendî, Îran
Melakendî gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 536 kes (111 malbat) bûn.
Salorî
Saruli, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Jesper Söder
Jesper Söder (bixwîne: Yesper Swêder) ciwanekî swêdî ye ku li Rojavaya Kurdistanê di nav refên YPGê de li dijî çeteyên Daişê şer dike. Ew di 1991ê de li bajarê Trollhättanê yê rojavaya Swêdê hatiye dinyayê.
Jesper Söder yek ji 500 şerrvanên navneteweyî ye yên ku li Rojavaya Kurdistanê têdikoşin. Ew bi riya medyayên civakî jî bûyerên şerrê Rojava bi taybetî li Kobanî û Girê Spî û Hesîçeyê hovîtiya rêxistina terorîst a Daişê parve dike.
Jesper Söder li Rojavaya Kurdistanê
Söder ku li Swêdê li dibistaneke Trollhättanê wekî rêberê xwendekaran (bi swêdî: elevmentor) kar dikir di 19ê gulana 2015an de çû Rojavaya Kurdistanê li dijî Daişê şerr bike. Ew bi xwe dibêje ku mirovxwez e û dixwaze mirovahiyê ji rêxistina terorîst a Daişê biparêze.
Birînbûna wî
Söder di 11ê xizîrana 2015an de li Rojava bi hevalekî xwe yê kurd re karê paqijkirina ji mayinan dikir û mayinek teqiya û Söder bi giranî birîndar bû. Hevalê wî jî di vê diyardeyê de jiyana xwe ji dest da. Pişt re diviya ku ew vegera Swêdê ji bo kontrolkirina birînên xwe.
Li Swêdê, piştî ku birînên wî baş bûn, hevpeyvînek di televîzyona swêdî ya TV4ê de pê re kirine û wî dest bi komkirina pere kiriye bo xelkê Kobaniyê. Söder di hevpeyvînê de got, "wêneyên zordestiya çeteyên Daişê li min bandordar bûn; hebûna vê rêxistina terorîst li dijî prînsîbên min e, ne baş e, divê em wan bisekinîn berî ku ew belav bikin. Li Kurdistanê mirov ji bo jiyana xwe direvin. Peyama min ew e, êdî bes e, ew ne baş e !"
Vegera wî bo Rojavaya Kurdistanê
Di 24ê tebaxa 2015an de Jesper Söder vedigere Kobaniya Rojavaya Kurdistanê û di sala 2015an de di nava refên YPGê de têkoşîna xwe berdewam dike.
Ji bo pereyê komkirî wî bi sedan lîstok ji bo zarokan, nan û xwarinên cuda cuda û 50.000 lître ava zelal ji bo kobaniyan anîne.
Pirtûka wî
Di 2017an de ew vedigere Swêdê. Pirtûka wî ya bi navê När världen tittade bort: svensken som kämpar mot Daesh i Syrien ("Hingê cîhanê çavên xwe digirtin: swêdiyê ku li Sûriyê li dijî Daîşê têdikoşe") di heman salê de tê çapkirin.
Girêdanên derve
SV undefined
Englesqueville-en-Auge
Englesqueville-en-Auge, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Nuska
Nuska, weke katîba Enlîl tê tefsîrkirin. Piştre, weke jina wî ya pêşarojê jî tê ser ziman. Ew jî, li ekurê qeyde wê hatiye kirin.
Kuchelmiß
Kuchelmiß şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Pêjgeha serb
Pêjgeha serb, şaxeke ji pêjgeha balkanî ye. Gelek dijwar e ku mirov xwarin-vexwarinên Serbistanê ji yên kroatî, bosnayî veqetîne. Lewra hersê jî ji yek etnîsîte, ziman û çandê ne. Bandora xwarinên slavî, romî (tirkî), îtalî, macarî, fransî û grekî jî heye.
Nîşanbaz
Nîşangir, nîşanbaz (bi îngilîzî: sniper), navê giştî bo kesên nîşanbaz û hedefên xwe tev li gor nîşanê lê dixin tê gotin. Celebekê leşkerî nava hêzên ewlekarî an jî artêşê de peywirdarî dike.
Bi çekên nîşanbazan ew kesene di demekê dûvdirêj tên perwerde kirin.
Bozqetrê
Bozqetrê, gundekî girêdayî bajarê Mêrdînê ye.
Lalendorf
Lalendorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Bornas
Bornas (bi tirkî: Burnuz), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye. .
Çemê Snake
Çemê Snake yan jî rûbarê Snake (bi îngilîzî: Snake River) çemekî mezin ê herêma mezin a bakurê rojavayê Pasîfîkê ya Dewletên Yekbûyî ye. Bi dirêjahiya 1.735 km, ew mezintirîn çemê Çemê Kolumbiyayê ye, di encamê de mezintirîn çemê Amerîkaya Bakur e ku diherike Okyanûsa Mezin. Çemê Snake li rojavayê Wyoming bilind dibe, piştre di deşta çemê Snake li başûr re diherike. Idaho, kaniya Hells a hişk li ser sînorê Oregon–Idaho û girên Palouse yên Washingtonê yên dizivirin, di çemê Kolumbia de li Tri-Cities li Hewzeya Columbia ya Rojhilatê Washingtonê vala dibin.
Saint-Sever-du-Moustier
Saint-Sever-du-Moustier, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Mûş 1984 Mûşspor
Mûş 1984 Musspor, yek jî tîmên futbolê ya bajarê Mûşê ye ku di sala 2015an de hatiye ava kirin. Ji sezona 2022-2023an vir ve di Lîga 3yemîn da dilîze. Klûb di sala 2015an de bi navê Mus Menderesspor hatiye ava kirin û i dansala salên 2015-2016an de dema ku Mûş di Koma Ayê ya Lîga 1emîn a Amatoran da cih girt dest bi pêşbirkên lîgan kir. Piştî ku heta sezona 2017-2018an di lîgên amator ên Mûşêyê de têkoşiya, di maça play-offê ya Lîga Amator a Herêmê de Mûratsporê 1-0 têk bir û di dîroka xwe de cara yekemîn derket Lîga Amator a Herêmê. Beriya demsala 2021-2022, navê xwe guhert û kir Klûba Futbolê ya Mûş 1984 Muşspor. Di heman demsalê de di pêşbirkên Koma Herêma 1emîn de ku li Yarîgeha Ortahisar Yavuz Selim lîst, koma xwe wek lîder temam kir û bi 4 pûanan wek lîder maçên play-offê temam kir û bû şampiyon.
Idesheim
Idesheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Hendursaga
Hendursaga, xwûdayê dadê ê dema Sumer, babil û Akad a. wekî din jî, li Lagaş û Gudea, jê re hat gotin "peyamnêrê ardê" jî.
Xaçek
Xaçek, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Melayehya Rûsta
Melayehya Rûsta gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Arrach
Arrach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cham li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Cidêdê
Cidêdê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Pêjgeha Romanyayê
Pêjgeha Romanyayê ji xwarin-vexwarinên Romanyayê re tê gotin. Divê mirov bi pêjgeha romanî (çîgan, mitirb, roman) re tevlîhev neke, ti têkiliya wan nîne, tenê herdu bêje dişibin hevûdu. Xwarin-vexwarinên Moldovayê jî heman in. Pêjgeha Romanyayê şaxek ji pêjgeha balkanî ye.
Kakka
Kakka, ji dema sumerîyan navê wî maya, di tefsîra wî de, weke alîkarvan û refeqatvan û wezîr jî hatîya ziman. Di kêvalbarên ku bahse Nergal û Ereşkîgal dikin de navê wî heya.
Zimanê holendî
Holendî yan jî nederlendî (bi zimanê holendî: Nederlandse taal), zimanekî germanî yê rojavayî ye, derdorên 25 mîlyon mirovî wek zimanê dayikê li seran serî cîhanê pê diaxivin.
Tîamat
Tîamat (Bi akadî: 𒀭𒋾𒊩𒆳 DTI.AMAT an 𒀭𒌓𒌈 DTAM.TUM, Bi yûnanî: Θαλάττη Thaláttē), di baweriya Babîla kevnar de xwedawendeka pêşî ya deryaya xwêyî bûye. Ji bo ku xwedawendên teze çêbike, bi Abzû re dizewice. Ji dema sumerîyan e. Navê dê û bavê wê Lahmu û Lahamu ya. Destpêka bûn û hebûnê bi wê tê destpêkirin. Ew destpêk jî, bi "Abzû" re tê destpêkirin. Abzû, tê wate "ava germ". Li gorî wê, çêbûn û hebûn, bi vî rengî çê dike. Ya tirs yanî "xwê" û ya şêrîn yanî "Şîran" tevlî hevdu dibe. Bi hev re zawacekê dikin. Ew, zewaca pêş ya pîroz e. Ji wê zewacê gelek tişt û zindî diafirin. Ejdarha jî wêl bibin. Ew bûyin hemû bi navê Enûma Elîş tê binavkirin û ser ziman.
Şêxbaba
Şêxbaba gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.
Tîamat
Bi rêzî, hinek komkirinên dibin, ev jî bi vî rengî. Pêşî Abzû, Lahmu, Lahamu û Tîamat tê. Piştre "Anşar" yanî azman û Kîşar yanî "ax û ard" tê. Piştre Enkî ku tê tevlîheviyê derdixe. Hin Tîamat, bi hîddetî deng dide û diqîre. Abzû, piştî ku bi awayekî kozmîk, her der tijî av kir û xwest ku hemû xwedawendên din bixwe, êdî Lê enkî Abzû dikuje. Piştre zaroyên Tîamat, agahî didin dê. Ew jî ji binê ardê mişt, mar, dupişk û şeytan derxistin. Piştre xwedawend digihin hevdû ku li ber Tîamat şer bikin. Marduk, bi bayekî ku derxistin, pêşî aligirê Tîamat Kîngu kuşt. Piştre Tîamat, piştre ji herdû çavên Tîamat, ava ku herîkî Dicle û Firat çêkirin.
Nîqaşên ku li ser Tîamat dibin
Ji ber ku hê gelek beşê Tîmat, ne safî ne û vegotina wê di nava xwe de lev jî nake, pirr nîqaş dibin li serê. Lê di serî de Tîamat, weke ya pêşî tê qebûlkirin û pejirandin.
Kurdo
Kurdo bi navê rastî Kurdo Celal Omer Ebdulqadir (jdb. 29ê çiriya paşîn 1988 li Silêmanî, Herêma Kurdistanê) rapvanekî iraq-kurd e, ku niha li bajarê Heidelberg a Alemania dijî.
Jiyana wî
Dema Kurdo heşt salî bu ji Iraq bi penaberî koçberî Almanya bu. Di sala 2011an de ji ber Platforma Vîdeo a YouTube hate naskirin û herwiha di sibata 2012an de bi etîketa Azzlackz ji Haftbefehl bin peymanê îmze kir. Di Media-Control-Newcomercharts a MixTape de Kurdo xwe gihand ser cîhê 4an. Di wekî salê de bi derxistina Albuma Debût ya Slum Dog de bi piştgiriya ji Rap-hevalên xwe Eko Fresh, KC Rebell, Mosh36, Nazar û Kontra K anîn ser xilas kirinê.
Kurdo, di 10ê çiriya pêşîn 2014an de li ser rûpel a Facebookê etîketa xwe ya Almaz Musiq ava kir. Bi ev xebatê Kurdo li Almanya hilket ser 3. cîh û li Swîsre hilket ser 1. cîh.
Girêdanên derveyî
Malpera Fermî
Burgberg im Allgäu
Burgberg im Allgäu şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Dolgen am See
Dolgen am See şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Melhemlû
Melhemlû gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 170 kes (37 malbat) bûn.
Zagê
Zagê (bi tirkî: Kızılin), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye. .
Lêvenî
Lêvenî, şorbeya serlêvî, navê şorbeyeke kurdî ye ku ji hebên biçûk ên kufteyan (kutilkan) tê çêkirin. Navê xwe ji hebên kufteyan ên wekî leblebiyan tên ser lêva mirov digire.
Ziyaret
Çend cihên bi vî navî hene:
Lêvenî
Berkelî
Bo kufteya wê:
Bo şorbeya wê:
Amadekirin
Ji melzemeyên kufteyê kufteyên biçûk çêbikin. Hemiyan li ser sêniyekê raxin û di sarincokê de bidin sekinandin.
Mast, riz, hêk û kevçiyekê ardê tevdin û bikelînin. Dema şorbeya we keliya nokan tevlî bikin. Heya birinca we nerm bû wisa bidomînin.
Dema şorbeya we dikele 2 kevçî runê gulberojkê berdin rûnbirêşkekê. Rûnê we qijilî kufteyên xwe berdin navê û biqijilînin. Carnan taweya xwe bihecînin ku baş biqijile.
Şorbeya we keliya û kufteyên we qijilî, bi qasî nîv katjimêrê (saetê) bidin rawestandin. Xwêya xwe bavêjinê. Beriya hûn bixwin runê nivîşkî û zeytê di rûnbirêşkê de biqijilînin, pûjana xwe bavêjinê û vê çênca xwe berdin ser xwarina xwe. Êdî amade ye bê ser destexaneyê.
Zigrê
Zigrê an Ziẍrê, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Englesqueville-la-Percée
Englesqueville-la-Percée, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Moxolû
Moxolû gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Hemzeyn
Hemzeyn gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.
Karl May
Karl Friedrich May ( jdb. 25'ê reşemiya 1842 li Hohenstein-Ernstthal, Almanya; m. 30'ê adarê 1912 li Radebeul (Almanya) nivîskarekî alman bû.
Karl May yek ji nivîskarên herî berîner yê romanên serpêhatî ye û yek ji nivîskarên ku herî zêde têne xwendin û, li gorî UNESCO, yek ji nivîskarên ku herî zêde wergerandine alman e. Çapên cîhanî yê berhemên wî bi 200 mîlyonî heb têne hesibandin, ji wan 100 mîlyon heb li Almanya.
Ew herî baş ji bo çîrokên xwe yên rêwîtiyê, ku bi piranî di sedsala 19an de li Rojhilatê, Dewletên Yekbûyî û Meksîkê de cih digirin, çêtirîn dihat zanîn. Romanên di derbarê çermsor Winnetou de, ku di sê beşan de qusandin bûne, bi taybetî navdar bûn. Piraniya berhemên wî hatin e fîlmandin, ji bo şanogehê hatin adaptekirin, di nav lîstokên radyoyê de hatin çêkirin an jî wekî xêzeroman hatin e bicihkirin.
Jiyana wî
Karl May ji malbateke hejaran bû, ew zarokê pêncemîn bû, di nav 14 zarokan de, ku 9 ji wan yekûyek ji ber hejariyê, nexweş ketin û mirin. Dilê wî di ciwaniyê de li ser musîk û helbestê bû, fantaziya wî bi zûkî diyar bû, û dest bi xwendina xwe ya wêjevanî di sala 1865 li Waldenburgê kir, hema ji ber ku wî şeş mûmdan diziyan, ew ji dibistanê hate avêtin. Pişt re ew pir caran ji ber diziyê an bedkariyan hate zindankirin, û di zindanê de dema xwe bixwendina pirtûkan derbas dikir, û bêtir pirtûkên ku misiyoner û rêwiyan, dîroknas û olnasan, li ser gelan û welatên dûr dinivîsandin… Weku ew bi zûkî pir caran hatibû girtin û tawanbarkirin, wilo jî, demekê pişt re, wî bi zûkî baştirîn xelatên wêjevaniyê standin. Bi ser de jî, li Amerîka belgenameya Doktoriya Rûmetê (Doctor honoris causa) ji aliyê zanîngeha Amerîkî ya Almanî ve, li Chicago, bo wî hate dayîn.
Arzberg, Oberfranken
Arzberg bajarokekî navçeya (Landkreis) Wunsiedel li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Nînkurra
Nînkurra, di dema sumeriyan de jiya û xwûdayeke jin bû. Nînkurra, keça Enkî û Nînsar e. Bi navê dayika Uttu jî navê wê heye. Xwûda ye, uzvê zeyendî yê jinê ye. Berekete cihê têkiliya zeyendî ya jinê çêdike. wekî din jî, berekete wê sembol dike.
Alabengi
Alabengi, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Idenheim
Idenheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Xelata Hugo
Xelata Hugo (bi rastî: Science Fiction Achievement Award) xelatekî xwendevane û ji sala 1953an ve tê dayîn. Xelat navê xwe ji Hugo Gernsback digire -weşanger û nivîskarekî amerîkî.
Kolkerreşêy xwarê
Kolkerreşêy xwarê, gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kolkerreşêy xwarê 5 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 26 e.
Saint-Symphorien-de-Thénières
Saint-Symphorien-de-Thénières, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Hohen Sprenz
Hohen Sprenz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Reco
Reco (yekcaran jî Raco, Recê, Racu, Radjou, bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Rajo; ) bajarokekî li ser girekî zinarî û hewreyî ye di orta bilindiya Baylan de li Çiyayê Hawarê, beşekî bilind e ji Çiyayê Kurmênc (Kurdaxê) ye, û bi qasî 585 meteran bi ser asteya behrayê ve dikeve; ferehiya devera Reco (yanê bajarok bi 65 gund û baxçe yan Baylanên derdorê wê ve) bi qasî 352 kilometrên ciwarkuşe ye. Li Reco di roja şemiyê ji pir zû de de bazarekî mezin çêdibe, şêniyên gundên derûdora wê dihên wir, kirîn û firotanan, yanê karên bazariyên xwe li wê derê dikin. Hejmara nîştewanên Reco berve 4.000 kesan ve diçe. Di Reco re ji sala 1912 rêza trêna Berlîn-Bexdayê derbaz dibe. Gundên bi nêzîkî li derûdore Reco ev in: Hec Xelîl, Kûra, Atmana, Maseka, Mûskê, Memila, Hopka û Banîkê.
Zeyton
Zeyton gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.
Bêdyal
Bêdyal, Bêdyał (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Bedyal, gundekî suryanî ye bi ser navçeya Barzan ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Dîroka gundê Bêdyalê
Dîroka gundê Bêdyal bû 800 sal pêş niha vedigere û ew bi tinê gundeke li devera Barzan kû xelkê wê xiristiyan in.
Blaibach
Blaibach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cham li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Bixêdîk
Bixêdîk gundekî girêdayî bajarê Mêrdînê ye.
Qerzîn
Qerzîn (bi tirkî: Nahırtepe), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye. .
Milkawa
Milkawa gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 910 kes (213 malbat) bûn.
Dietmannsried
Dietmannsried şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Kendalê
Kendalê, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Elizabeth Reaser
Elizabeth Ann Reaser (jdb. 2 tîrmeh 1975) aktereka fîlimên amerîkî ye. Xebata wê de van fîlim de bûye Stay, The Family Stone, Land Sweet, Against the Current, The Twilight Saga, Young Adult û Ouija: Origin of Evil û the series TV Saved, Grey's Anatomy, The Ex-Lîsteya, Jina xweş û Detektîvek rastîn, çîroka Handmaid û Haunting of Hill House.
Pêjgeha Kosovayê
Pêjgeha Kosovayê ji xwarin-vexwarinên Kosovayê re tê gotin. Pêjgeha Kosovayê ji yên gelên cîran ne cudatir e. Şaxek ji pêjgeha balkanî ye. Di bin bandora xwarin-vexwarinên albanî, yewnanî, romî (tirkî), slavî, îtalî û gelên cîran serb, kroatî û bosnayî de rengê xwe girtiye.
Kosova dewleteke serbixwe ya nû ye. Berê parek ji Yûgoslavyayê bû. Niştecihên vî welatî pirranî alban in.
Tava e Prizrenit
Ji xwarinên osmanî ye. Ji goştê berxê, bacanreşk, fringî, pîvazê ye, bi germî tê xwarin. Cureyek ji tiyanên Anatoliyayê ye û gelek tiyanên (taweya firneyê) wiha yên kurdî jî hene.
Ronesans
Ronesans, ronêsans (, ji ) demek e ku di navbera sedsalên 15'an û 16'an de ajot. Ev dem, weke dema "ji nû ve bûyîn" û ankû weke dema Reformasyonê jî tê zanîn. Berî zayinê di dema antikê dema Atena de, bi felsefê re demeka pêşketî jîya bû. Piştre ku dem tê serdema navîn, wê bandûr û afirînerîya wê demê, wê weke ku ji holê ra bibe. Bi wê re, serdema navîn, ku ji sadsala 5'an û heta sadsala 13'an û ankû sadsala 14'an ku tê hasibandin, wê tenê bixwandin û fêrbûna li ser pirtûk, nivîsar û hwd ên wê dema antikî re bi buhurê. Di wê demê de awandanî û ankû mîmarîtî, felsefe, zanist û çand û hwd wê pêş bikeve. Lê piştre, ku ev dema serdema navîn b uhurt, êdî wê demeka nû destpêkê bike û jêre were gotin Ronesans. Ev dem, wê bi teybetî, wê di destpêekê de weke ku wan demên berê bibîr dike, pirtûkên wan dixwêne û ji nû ve dike ku weke wê demê bi zanebûn jî, ji ber vê yekê, jê re tê gotin ronesans û ankû bi wate gotinê vejiyan an jî jinûvebûyîn.
Destpêka Ronesansê û pêşketina wê
Destpêka Ronesansê, li bajarên wê demê ên ku di rêye xwe ya pêşketinê de bûn, ên weke Firenze, Wênîs û hwd de destpê dike û piştre hin bi hin li hemû rojava belav dike. Piştî ku paytaxta Romê Konstantînopolîs hat fetih kirin, êdî hemû zanist û zaynariyên wir jî, barî rojava dikin, wê bandûra vê jî di wê pêşketina ronesansê de bibe. Ji ber ku piştî fetihkirina Konstantînopolîsê êdî ti zanist li vir ji xwe re mafê xwe hanîna ser ziman û pêşketinê nabînê.
Pirtûkên Aristo, Platon, wê weke ku ji nû ve werina kifşkirin û xwandin. Wê dibistanên bi navê wan di wê demê de ji nû ve werina vekirin. Zanyarin weke Aresmus wê derkevin. Avadanî, û ankû mîmarî, çand û huner û hwd wê ji nû ve bidest pêşketina xwe bide. Mirov, wê weke ku ji nû ve ji xewê rabê wê lê were.
Bi olê re jî, oldarên weke Martin Luther, wê destpêka protestantiyê ku weke mezhebê xiristiyanîtiyê re û li dijî keyê Şarkhan bi xwepêşandinê dest pê dike, û êdî bi wê re wê navê protastan li xwe bike wê pêş bikeve. Li ser wê re ol, wê êdî bikeve pêvajoya xwe re raformê de. Şerên Sihsalî, wê di wê demê de destpêkê bikin û mirovên weke Thomaz Munzer, wê di wê demê de weyneke xwe bileyizin. Ev hemû, wê bina temenê raformê. Piştre, êdî felsefe pêşketina xwe dike û êdî pêşşengtiya wê rewşê dike. Êdî bi aqil û mentiq, wê ji nû ve bêne ser ziman. Li ser wê re, weke ast û pîvana mirov, wê mentiq, were derxistin li holê û bi wê werênin ser ziman. Bi vê re, êdî pêşketina zanistê hin bi hin wê destpê bike. Dem, ji nû ve weke ku aqil kifş dike û bi kifşkirina wê û nivîsandina wê re, êdî xwe ji nû ve weke ku di afirêne ji her aliyê ve.
Michelangelo
Michelangelo Buonarroti yan jî bi tenê Michelangelo (wekî Mîkelancelo bixwîne, jdb. 6ê adara 1475 – m. 18ê sibata 1564), di dema ronesansê de jiyaye, avahîsaz, peykelvan û nîgarvanekî îtalyan bûye.
Navê wî bi temamî jî Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni ye. Michelangelo, di 6ê adara 1475an de, li Arezzo li nêzî Caprese tê dunyê. Hê di zaroktiya wî de malbata wî barî Floransê dike. Dayika wî ku hê ew 6 salî bûya mirovya; piştî mirina dayika xwe, heta 13 saliya xwe li Floransa li cem Domenico Ghirlandaio xwandikê dike. Di dema Bertoldo di Giovanni de, ku malbateka Medici ya, li cem wan baxçevaniyê dike ku li wir di wê demê de bi Lorenzo re ku ew jî Medici ya hevnasiyê dike.
Hê ku 6 û ankû 7 saliya peykelê dawûd çê dike. Bi wê re balê dikişêne ser xwe. Ev peykel, weke berhemeka dema ronesansê ya pirr gihanguha jî tê dîtin. di 1505an de, ku ankû di dema Papa Julius II de, li dêrê bidest çêkirina nîgarkirinê dike. Hizrên di incilê ên di derbarê Adem û Hewa de li wir xîz dike. Di derbarê tûfana nûh jî xîzkrinê di wan nîgarên xwe yên dêrê de dike. Peykel û nîgarên ku ew çê dike, bi vê yekê re, wê êdî di temenekî pîroz de, heyîna xwe bi parêzên û barî pêşarojê bikin û wê qadrê wî jî maztir bike. Wî di hemû nîgarên xwe de, tiştên ku di pirtûkên pîroz de di buhurin xîzkirin.
Şewazê Michelangelo li ser hunermendên din mîna Raphael bû bandor û wekî din bandorê Michelangelo li ser şewazê çekirina dêrên Xristîyan bandorekî mêzin çekir.
Beroş
Beroş cureyekê quşxaneyê ye. Ji quşxaneyên hinekê mezin re tê gotin ku pirranî di malbatan de (malbatên nifûsa wan pirr e) tê bikaranîn. Lewra hinekê mezin e.
Li Kurdistanê beroş di dîlan û şînê de, bi sîtil, qulpok û distan re tê bikaranîn. Beroş ji sîtil, qulpok û distê biçûktir, ji verok û quşxaneya normal mezintir e. Hinekê kûr e.
Di zimanê kurdî de gorî mezinî û kêrbariya xwe bi navên taybet tên binavkirin. Ev jî dibe sedemê tevlîheviyan. Navê vê firaqê yê giştî quşxane ye. Quşxane herwiha bo quşxaneyên normal (ne mezin, ne jî biçûk) ên di jiyana rojane de tên bikaranîn re jî tê gotin.
Maria Goeppert-Mayer
Maria Goeppert-Mayer (jdb. li Kattowitz, Oberschlesien; m.  li San Diego, California) fîzîknaseka navdar a alman-amerîkayî bû, guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatibû dîtin.
Jiyan
Goeppert-Mayer sala 1906 wekî yekemîn zaroka profesorê pedîatriyê Friedrich Göppert (1870–1927) û hevjîna wî, mamosteya ziman û mûzîkê Maria Göppert tê jiyanê. Bapirê wî profesorê dadê bû, Heinrich Robert Göppert (1838–1882), bavbapîrê wî profesorê botanîkê bûye, Heinrich Göppert û bavbavbapîrê wî jî profesorê dermannasiyê bûye.
Bi tevî dê-bavê xwe sala 1910 bar dikin Göttingenê. Piştî dibistana amadeyî sala 1924 dest bi perwerdeya fîzîkê dike. Sala 1930 doktoriya xwe li ser qûantan dide, li cem xelatwergirê Nobelê Max Born.
Bi Joseph Edward Mayer (1904–1983) re marî dibe (dizewice), ku ew paşê dibe serokê Civaka Fîzîkhezên Amerîkayê, diçe DYAyê. Du zarokên wan çêdibin. Sala 1940 bi tevî hevjînê xwe pîrtûka bi navê Mekanîzma Statîstîkî diweşîne.
Di salên 30yî de bi tevî Karl Herzfeld dixebite. Herwiha bi Herzfeld re li ser çêkirina çekên atomî jî dixebite. Sala 1946 dibe profesor li Zanîngeha Chicago.
Xebat
Ew sala 1949 bi bandora Enrico Fermi dest bi fêhmkirin û tesbîtkirina hejmarên bisêhr ên fîzîkê dike ku zû de bû bi stabîlîteya dendikên atomî dihate zanîn. Bêî wê J. Hans D. Jensen jî dixwest tesbît bike. Ew bi hev re sala 1955 pirtûka bi navê „Elementary theory of nuclear shell structure“ dinivîsînin.
Tarîxa edebiyata kurdî (pirtûk)
Tarîxa edebiyata kurdî, berhemek ji berhemên hêjatirîn ên Prof. Dr. Qanatê Kurdo ye. Qanatê Kurdo ev berhema xwe bi navê Gulçîna Gulistana Helbestvanên Kurdan bi nav kiriye. Berhem ji du cild pêk hatine. Cilda yekem (1983) û cilda duyem (1985) çap bûne.
Pêşgotin
Nivîskar di pêşgotina Tarîxa Edebiyata Kurdî de sebeba vî navî wiha aniye ziman:
“Ev nav nîşan dike ku ji gulistana helbeskarên kurdan gul hatine çinîn, gulên herî geş, ku her helbestkarek guleke geş î navdar e, giş bi tevayî ji bax û gulistanê ne. Bi rastî gotî min hemû gul ji wî baxî çinîne; di vî baxî de bi sedan gulên bêhnxweş, gulgeş hene, min nikaribû di derheqa wan gişan de binivîsiya, nav û nîşanên wan û nimûneyên afirandinên wan binivîsiya û bianiya ber çavên xwendekar û xwenedvanên delal. Ez lava ji wan dikim vê kêmasiya min bibexşîne min. Ez hêvîdar im li paşî vê xebata min, zanyar û hozanên kurdan ê rabin û bi şarezatiya xwe gulistana hemû helbestkarên kurd binivîsin û xezîneya helbestkarên me nîşan bidin”
Beşên pirtûkê
Qanadê Kurdo edebiyata kurdî dike du beş: edebiyata bi zaravayê kurmancî û edebiyata bi zaravayê soranî.
“Heta nuha bi kurmancî qed xebatek derheqa dîroka edebiyata kurdî de çap nebûye, ku pirtûkên çapkirî yên derheqa wê de bi tîpên erebî bi soranî çapkirî ne. Ew pirtûk ev in: Eladîn Secadî, Mêjûy Edebî Kurd, Refîq Hilmî, Edebî Kurd, Kerem Sareza, Koyî û Şarekanî û çend pirtûkên din…” Di pirtûkê de 6 partên bingehîn hene:
Petûnya
Petûnya (bi latînî: Petunia), hevnavê malbatekê kulîlkan e.
Tarîxa edebiyata kurdî (pirtûk)
Beşên pirtûkê
Dîroka Lêgerîna Edebiyata Kurdî Li Nava Kurdan û Li Ûris Qanadê Kurdo bi helbestek Ehmedê Xanî dest bi vî beşî kiriye. Gotinên wî yên berî helbestê jî hêjayî helsegandinê ne: “Berê pêşîn, sertacê edebiyata kurdî, binyat û binaxedarê bîr û baweriya Kurdewarî, kurdperwerî û welatparêziya serxwebûna Kurd û Kurdistanê, helbestkarê Kurd ê mezin û bi nav û deng, Ehmedê Xanî, di Mem û Zîna xwe de nivîsiye ku beriya wî helbestkar û nivîskarên Kurdan hebûne, lê navên wan hatine jibîrkirin, çimkî kesek tunebûye navê wan bi bîr bîne û binivîse, ku kurd jî xudanên helbestkar û nivîskaran bûne, ku helbestkarên wan jî hebûne.”
Petûnya
Navê wê ji zimanê Çermesoran e, di wateya titûnê de ye. Di dema mêtingeriyê de ev nav derbasê Ewropayê bûye. Heger baş li kulîlkê bê nêrîn, bi salan li cihê xwe aj dide. Lê pirranî bo salekê tê heşînkirin.
Tarîxa edebiyata kurdî (pirtûk)
Çapên pirtûkê
Berga pêşîn a Tarîxa Edebiyata Kurdî sala 1983an li Swêdê di nav weşanên Roja Nû da weşiyaye. Berga duduyan piştî du salan, di 1983an da di nav weşanên heman weşanxanê da li Swêdê weşiyaye. Çapa duduyan di 1992an da li Enqerê ji aliyê weşanxana Öz-Ge ve hatiye weşandin. Çapa Sisiyan di Kewçêra 2009an da, di nav weşanên Lîs de li Amedê weşiyaye. Pêşgotina wê ji aliyê amadekarê pirtûkê Kawa Nemir ve hatiye nivîsandin.
Petûnya
16 cureyên wê hene, ji başûrê parzemîna Amerîkayê belav bûye. 14 cureyên wê di zanistiyê de hatine tomarkirin, ji heya şaneyan hatine rohnîkirin.
Hin cureyên wê ji aliyê molekûlar ve hatine analîzkirin lê hêj li ser koma jor nehatine hesabkirin. Xebatên biyologan didomin.
Sala 1985 H. J. W. Wijsman û J. H. de Jong lêkolînek dikin li ser vê komê, petûnyayan di binê du binekomê de tomar dikin.
Bikaranîn
Yekemîn cureyê hatiye çandin bi texmînî Petunia axillaris e. Îro pirranî di baxçeyan de bo xweşikiyê tê çandin.
Kelkom
Kelkom, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Hînîc
Hînîc gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.
Şeqlan
Şeqlan gundekî girêdayî bajarê Mêrdînê ye.
Sîrara
Sîrara, xwûdayaka jin a ku di deme Sumer, babil û Akadîyan de jîya. Enkî berpirsîyarî dayê de ku Bahre ku î ro dibêjinê de "bahre hurmuz" bi parêzê.
Xêza xwar (xalbendî)
Xêza xwar (/), (bi îngilîzî: Slash) yek jî karakterên romî ye. Ev xwêz ji bo fêm anînê wek bi wateyan û/an jî û di nivîsbarî û di matematîkê de têbikaranîn.
Şara
Di kurdîya î ro de jî hê jî gotina "şer", tê bikarhanîn. Gotina "şer, weke ku ji navê xwûdayê şer "şara" hatîya deranîn.
Wardow
Wardow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Dardaxan
Dardaxan, ango Dardaẍan gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.
Safirnuta Hizni
Safirnuta Hizni, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Merkîd
Merkîd gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Xerabderbê
Xerabderbê gundekî girêdayî bajarê Mêrdînê ye.
Memedil
Memedil gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 3821 kes (731 malbat) bûn.
Zergîl
Zergîl (bi tirkî: Keklik), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye. .
Chamerau
Chamerau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cham li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Hüttingen an der Kyll
Hüttingen an der Kyll şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Muşdamma
Muşdamma, xwûdayê Waqif û xanîyên bilind a. Muşdamma, xwûdayek ji wan şeş xwûdayên ku ji aliyê Nînhursag hatîya afirandin a. Kabta jî, birayê wî ya û xwûdayê Pirîkêtan a.
Safirnuta Tiraka
Safirnuta Tiraka, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Nînkarnunna
Nînkarnunna, xwûdayê sumer, babil û akadan a. ew dewama Nînurta ya.
Benan
Benan, gundekî bi ser navçeya Mizûrî Bala ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Alt Sührkow
Alt Sührkow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Durach
Durach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Miguel de Cervantes
Miguel de Cervantes Saavedra (z. 29'ê îlona 1547, li Alcalá de Henares, Kastîlya − m. 23'ê nîsana 1616), rewşenbîrek û fîlozofekî bi eslê xwe spanyolî bû. Herî zêde, bi pirtûka xwe ya bi navê Don Kîşot re hat naskirin. Di dema xwe de ew bûye leşkerekî ku li dijî osmaniyan tekoşiyaye û di pevçûna Lepantoyê (Înbextiyê) de ji singê xwe jî birîndar bûye.
Safirnuta Merga Bota
Safirnuta Merga Bota, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Mehbûbabad, Merend
Mehbûbabad gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Encoz
Encoz, ango  'Encoz  gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.
Gurgurîn
Gurgurîn gundekî girêdayî bajarê Mêrdînê ye.
Emer
Emer, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Saint-Victor-et-Melvieu
Saint-Victor-et-Melvieu, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Terabersivîn
Terabersivîn (bi Inglîzî transducer) amûrek e ko jibo meremên mîna pîvanê an veguhastina pêzanînan (informasiyonan) teherekê wize anko enerjiyê dikit teherekê dî yê wizeyê. Ev amîr piranî karevayî, elektronîkî, elektromîkanîkî, karevayî-asirevayî, fotonîk anko fotovoltaîk in. Bi awayekê giştîtir, terabersivîn her amîrek e ko îşaretekê ji teherekî dikit teherekê dî.
Coreyên Terabersivînan
Hinek ji terabersivînan ev in:
Îşareta analog
Îşareta analog (bi înglîzî analog signal) îşareteka berguhêr e ko ji aliyê demê û mezinahiyê ve berdewam e. Bervajî vê, di îşareta tivilman da biçûktirîn guhartin guhartineka ramandar e. Behsa anaolgiyê piranî di karevayê da dihat kirin, lê sîstemên mîkanîkî, avikanî (haydrolîk) û bayanî (pneumatik) jî dikarin îşaretên analog vebiguhêzin.
Jibo mînak, di tomarkirineka analog ya dengî da, guhartina pesta dengî di mîkrofon anko guhokekê da dibit sedema guhartina mezinahî ya voltînî ya sirêma karevayê ko ji guhokê derbaz dibit. Zêdebûna mezinahî ya dengî dibit sedema guhartina voltînî ya karevayê bê guhartina nizim anko rîtma wê.
Hütterscheid
Hütterscheid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Bîftek
Bîftek, çêtîk, steak, pariya goşt a pelî, ziman ji çêtiyên goştê golikê yan dewarê yên pirranî pan in (pehn) re dibêjin. Bîftek bêjeyeke fransî ye, derbasê romiyan (tirk), ji wan jî derbasê kurdan bûye. Ji bo biraştinê ye, goştê biraşte ye. Herwiha tê qelandin, davêjin firneyê jî.
Bîftek ti marketan de pakêtkirî jî tê firotin. Li Ewropa, Rûsya, Çîn û bakurê Amerîkayê bêhtir tê xwarin, lewra jiyana nûjen mirov mecbûrê fastfood û biraşteyan dike. Li Kurdistanê jî fastfood roj bi roj bipêşdikeve, pariyên kurdî cihê xwe ji bîftekên pakêtkirî yên marketan re dihêle.
Çima gotine ziman?
Li Ewropa û DYAyê aşxaneyên xwerû bîftekan difiroşin hene û bazara bîftekan mezin e. Bîftekên kurdî pelîn û tenik in. Berê bêjeya çêtîk û ji ber ku dişibe zimanê jî, ziman dihate bikaranîn. Bo mînak; "Ka zimanekê sor bike!".
Hêyavk
Hêyavk di zimanê kurdî de ji bo koma xwarinên quşxaneyê yên avî, ron ên zebzeyan tê bikaranîn.
Tirşik tenê navê komekê hêyavkê ye
Di hin devokan de peyva tirşik, di wateya hêyavkê, xwarinên quşxaneyê yên avî de tê bikaranîn, lê ev ne rast e, ji ber taybetiyên, hêyavkên herêmê ev binavkirin serdest bûye. Bi taybetî li parêzgehên Mêrdîn, Amed, Rihayê tirşik bo tevahiya hêyavkan tê bikaranîn. Heya bigire hin caran bo şorbeyê jî bêjeya tirşikê bikartînin.
Türlü ya tirkî dişibe hêyavka kurdî
Bi îngilîzî peyva herî nêzîk Hodge-Podge (soup) ye. Îngilîzan ew kirine binê koma şorbeyan. Lê di îngilîzî de bo xwarinên zebzeyan ên hebikên wan saxî ne yan mezin hatine hûrkirin, binavkirinek nîne. Almanî Eintopf dibêjin lê ev ji bo tevahiya xwarinên quşxaneyê (çi avî-ron çi ne) ye. Bi romî (tirkî) Türlü dibêjin. Türlüya tirkî û hêyavka kurdî ji aliyê mentiqê ve gelek hevpar e.
Mînak bo hêyavkên kurdî
Gelek caran şorbe, hêyavk tên tevlîhevkirin. Mixabin li ser pêjgeha kurd ti xebateke zanistî nehatiye kirin. Zimanzanan jî gorî mentiq û fîlozofiya pêjgeha kurdî, xwarin-vexwarin bikategorî nekirine.
Elegez
Elegez (bi ermenî: Ալագյազ, Alagyaz; bi kurdî: Elegez, herweha bi tîpên romanî wek Alagëz; heta 1938, Camuşvana Mezin) bajarokekî parêzgeha Aragatsotn a Ermenistan e.
Li dorê 11 gund hene. Pirraniya niştîvanên Elegezê êzîdî ne. Li Elegez kurmancî tê axavtin. Straneke rockê a Koma Wetan li ser Elegezê navdar e.
Li bajêr karxaneyeke penîr heye.
Abu
Abu, yezdanekî piçûk ê dema sumeriyan e ku ew weke yezdanê riwekan tê zanîn. Ew, yek ji wan heşt yezdanên ku di nexweşiya Enkî de bûne ye.
Gocek
Gocek, gundekî girêdayî bajarê Mêrdînê ye.
Safirnuta
Safirnuta, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Melkişî (kirmanckî)
Melkişî (tr. Çemişgezek) yew qezay Dersîm o. Şarê Melkişî Dersimkî (Kirmanckî) û Kurmancî qesey kena.
Kaxtin
Kaxtîn (bi tirkî: Erenköy), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye. .
Kîfarawê
Kîfarawê, gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Mecîdabad, Merend
Mecîdabad gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Dersîm (kirmanckî)
Dersîm, Dêrsim (bi tirkî: Tunceli) yew sûka Kirmanciye ya Kurdistanê yo. Namey merkezê xo Mamekiya yo. Dêrsim de tewre Kurd estê. Şarê Dersîm Kirmanckî (Kirdkî, Dimilkî hwd) û Kurmancî qesey kena. Dinê xo Yîtîqadê Dersîm o.
Kîfarawê
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kîfarawê 4 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 38 e.
Memekendî
Memekendî gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 42 kes (6 malbat) bûn.
Qaser
Qaser, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Dîbek (giya)
Dîbek giyayek di nav bexçan de şên dihê û zirerê dide şitilan.
Dahmen
Dahmen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Eschlkam
Eschlkam şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cham li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Bêdawê, Hewlêr
Bêdawê an Bêdavê, gundekî bi ser navçeya Herkî Binecih ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Hîlkecîk
Hîlkecîk yan Hêlkecîk Aksaray de yew mintiqa ya ke tede kurdî ciwîyenê.
Na mintiqa nameyê xo koyê Hîlkecîkî ra girewto. 39 dewanê Hîlkecîkî de bi kurdkî qisey beno. Nînan ra 24 hebî bi kurmancî, 15 hebî zî bi dimilkî qisey kenê. Dewa Qilorî (tr: Gökkaya) girêdayeya Ortaköyî (Kürt Mahmadlı) ya. Dewê bînî pabesteyê merkezê Aksaray ê.
Qele
Qele (bi tirkî: Kale), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye. .
Asarka
Asarka, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Fischen
Fischen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Heilenbach
Heilenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Tilêflê
Tilêflê gundekî girêdayî bajarê Mêrdînê ye.
Dalkendorf
Dalkendorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Komputergeriya kurdî
Komputergeriya kurdî, xwedî dîrokeke nû ye. Amadekirin û wergera bernameyên komputergeriyê ji bo kurmancî di sala 2003 û 2004'an de dest pê kiriye. Di sala 2005'an de bi avabûna Koma PCKurd re vê pêşveçûnê hêz standiye. Bi vebûna malperên kurdî yên komputergeriyê jî çapemeniya komputergeriya kurdî hêdî hêdî derketiye holê.
Soranî
Komên kurditgroup û zkurd xwediyên gelek xebatên binirx in.
Malpersazî
Dû re bi wergera Mambo hinek malperên kurdî bi Mambo peyda bûbin jî, ev malper bi qasî Php Nuke zêde nebûn.
Bi wergera Joomla! re tevgreke nû kete malpersaziya kurdî. Joomla li gor scriptên din bêhtir bi lez belav bû, e-pirtûkên wê bi kurdî hatin weşan û malper û beşên taybet ji bo wê hatin vekirin. Lê wergerandina modulên Joomla ji bo kurdî pêşve neçû û malpereke ku xizmetek çalak bide derneket holê, ên ku derketin jî nedomiyan.
Di kurdî de scrîpta bi navê Karger ku di sala 2010'an de wekî Pergala Rêveberiya Naverokan (Content Management Systems -CMS) hate afirandin. Karger ne ne pergala yekemîn a ku bi kurdî hatiye afirandin e, lê wekî pergala herî pêşketî ya kurdî derket pêş. Guhartoyên Kargerê ji aliyê malperên kurmancî û zazakî yên kurdan ve hate bikaranîn.
Epeyam
Her wekî Gmail, hotmail û yahoo bingeheke e-peyamê ku kurmancî bi kar tîne nîn e. Bikarhênerên kurd bi piranî di nivîsandina e-peyamên xwe de zimanên wekî îngilîzî, tirkî, erebî, farisî, almanî û hwd bi kar tînin.
Cara yekem ji bo vê yekê Squirrel Mail li kurdî hatiye wergerandin. Squirrel Mail hem bi kurmancî ye, hem jî bi tîpên latînî ye.
Squirrel Mail jî nivîsbariyeke azad e û kesên ku Linuxê bi kar tînin, wê bi kar tînin. Lê kesê ku Windowsê bi kar tînin jî bi hêsanî bi Squirrel Mail'ê bi kar tînin.
Bernamenûsî
Bernamenûsiya kurdî gelekî lawaz e. Bernameyên ku bi kurdî tên bikaranîn bi piranî ji zimanên biyanî li kurdî hatine wergerandin.
Gerok
Cara yekem Opera 5.74 li kurdî hate wergerandin. Dû re Avant Browser li kurdî hatibe wergerandin jî Avant Browserê kurdî destek nekir û neweşand. Lê bi wergera Koma Pc Kurd a Firefox re di cîhana komputergeriya kurdî de paceyeke nû vedibe.
Şidandin
Her çiqas bêhtir bernameyên WinZip û WinRar bên naskirin jî, bernameya 7-Zip gelek cureyên şidandinê nas dike û hem yekemîn, hem jî tekane bernameya şidandinê ye ku li kurdî hatiye wergerandin. Lê em dibînin ku van salên dawîn de pir bername tên Kurdîkirin. Bernameyên WinZip WinRar IZArchive TUGzip UniversalExtractor WINUHA ji aliyê Occo Mahabad ve hatin Kurdîkirin...
Zîrokuj
Worm, an jî zîro mijareke girîng a rojên bi tirs ên têkilhevbûna komputerê ne. Gelek bername hene ku li jî van êrîşan hatine amadekirin. Bernameya zîrokuj a bi navê Ad-Aware li kurdî hatibe wergerandin jî vê bernameyê kurdî destek nekiriye û ji ber vê jî kurdiya wê belav nebûye.
Editor
Bernameyên edîtor ku ji bo nivîsandina bername, script û hin wekî din tên bikaranîn di kurdî de ji bilî PSPad peyda nabin. Ev bername bi gelek guhertoyên xwe bi kurdî derketiye û hîn jî derdikeve. Lê ji xêynî vê bernameyê bernameya Notpad2 jî hat Kurdîkirin...Bername dîsa ji aliyê Occo Mahabad ve hat Kurdîkirin. Niha li ser malpera bernamegeh bi serbestî tê daxistin.
Viruskuj
Bernameyên Esed Nod û Esed Smart Securitiy ji aliyê Occo Mahabad ve hatin Kurdîkirin. Ev bernameyan li ser malpera http://www.bernamegeh.org/ tên belavkirin.Hûn dikarin van bernameyan ji vê malperê bibînin,daxin û bi kar bînin...
FTP
Wekî bernameyeke FTP îro FileZilla li kurdî hatiye wergerandin. Lê ev bername hêj bi awayekî fermî nehatiye weşan.
Office
Bi wergera Abiword re cara yekem Word a kurdî hatiye amadekirin. Abiword ku ji aliyê Koma Pc Kurd ve hate wergerandin ji bo rastinivîsa kurdî jî bû hêviyek.
Pergalên xebatê
Cara yekem ji aliyê Kadir Dilsiz ve kampanyaya Linuxa Kurdistan hatibe destpêkirin jî ev kampanya hîn dewam dike. Ew kampanya gihîştiye armanca xwe û gelek kompîturgerên kurd kişandiye ser vê mijarê. Bi destpêka kampanya Koma Pc Kurd a Linuxa Kurdî re cara yekem wekî Pergala Xebatê Linux Ubuntu li kurdî hatiye wergerandin û guhertoyeke wê bi kurdî derketiye.
Perwerde
Di kurmancî de hêj wekî pirtûk materyalên perwerdehî ji bo komputergeriyê nîn in. Bi taybetî ji bo kurmanciya latînî mirov dikare vê bêje. Her çiqas li Başûrê Kurdistanê di warê komputergeriya kurdî de bi tîpên erebî û zaravayê soranî pêşketin hebin jî, ev yek bandora xwe qet li ser komputergeriya kurmancî nake.
Di kurmancî de heta niha çend e-pirtûk der barê malpersaziyê de hatine weşan. Ev jî:
Girêdanên derve
Çavkanî:
Çendek Malperên Karger Bi Kar Tînin:
Bernameyên kompîturê
Xiwarî
Xiwarî, gundê Xiwarî dikevîte Herêma Kurdistanê, parêzgeha Dihokê, devera Rêkanî ya li ser sinorê Tirkiyeyê, êk e ji kevintirîn gundên deverê yê berniyas e bi berhemên xo yên kiştokalî û şînwarên kevin herwesa yê berniyas e bi ava kaniyên zelal û sar u siruştê xo yê ciwan. Ev gund pêk dihêt ji 75 serokxêzana û nifûsa gundî nêzîkî 300 kes e. Li sala 1976'ê hatîne rakirin li ser gundî û noke piranya wan li nehiyeya Şêladizê dijîn û hindek jî li Dihokê û hindek ji wana çoîne ji derveyî welatî.
Girdemşik
Girdemşik, gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Girdemşik 29 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 132 e.
Tûreşk
Tûreşk (bi latînî: Rubus sectio Rubus e ji koma Rubus caesus, jê re jî dibêjin tûdirik, trîreşk, dirîreşk,dirişk dirînermk, temeşk, dendûreşk û cinisrî), navê fêkiyeke hejikên deviyan e. Fêkiyên wê sor an reş in, bi xavî tên xwarin yan wekî marmelad (rîçal) tê bikaranîn. Ji aliyê mîneralên bikêr ve gelek dewlemend e.
Li her deverê Kurdistanê bi navekê tê binavkirin, lewra gelek cureyên wê hene. Li Ewropa, bakurê Afrîka, Asya û bakurê Amerîkayê gelek e. Kêm an zêde diriyên wan di bin. Kîjan fêkiyên wê berê heşîn bûne, ew berê reş di bin, heya payîzê jê tê sûdwergirtin.