cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mele Xelîlê Sêrtî
Mele Xelîlê Sêrtî an jî Xelîl bîn Huseyîn es-Sêrtî el-Omerî el-Kurdî  (jdb. 1754 Bidlîs – m. 1843 Sêrt) fîlozof, wêjevan  û alimekî kurd bû.
Tilweş
Tilweş, Tilwe'ş , gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Mele Xelîlê Sêrtî
Jiyana Mele Xelîlê Sêrtî
Mele Xelîl di sala 1754an li Xîzanê hatibû dinê. Ew endamê malbateka ku gelek alim û zana derxistibûn. Bavê wî Mele Huseyn û kalê wî Mele Xalîd jî zanayên dînê Îslamê bûn.
Di salên xweyên biçûk de li cem bavê xwe dest bi hînbûna, Qur'anê kiriye. Li bavê xwe şunda li medreseyên din jî ders helgirt û îcazeta xwe ji medreseya Îmadiyê ji Mele Mehmûdê Bahdînî girt. Ji pê re wî meyl û şop da sofîtiyê kir û êntîsaba yek ji şêxên qediriyê Şêx Ehmed Reşîd kir û di terîqetê de derbaza mertebeyên terîqetêyê pêşin bû. Ew li ser fiqih, hedîs û tefsîrê pêşve çû û li medreseyê Meydanê penc salan ders dan. Pê re koça hêlê Sêrtê kir. Wî dest bi nivisîna helbestan ji pê der xistina fermanekê bo birayî xwe Mele Îsmaîlê Hîzanî re dike. Wî di sala 1843an de wefat kir. Wî di jiyana xwe de gelek pirtûkên ku di medreseyên kurdan de dihatinî xwendin nivisîbûn.
Hin berhemên wî
Xelîlê Sêrtî 24 an jî 25 pirtûk nivîsandine, 8 ji wan bi kurdî ne yên bi erebî ne.
Amt Schlaubetal
Amt Schlaubetal şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Oder-Spree li Brandenburg, Almanyayê ye.
Beluke
Beluke herêmeke Başûrê Kurdistanê ye.
Beluke dikevite kuderê?
Weke Wîlayet anko Herêmeke çend Navçeya Anku çend Gunda bi Xo ve digrît çunkî Cihê Eşîreta Rêkanîa hinde berfireh U Asê bu ne di karîn digel Hemu Gndan bi Civin bi tenê Di gel Nunerên Beluka (Mezinê Belukê) Civîn çêdikrin.
Gund
Gundên Beluka Bersîkî 1- Bawan 2- Werexel 3- Hiryaş 4-Sûryan 5- Kula 6- Bêkro
Gundên Beluka Merza 1- Sincê 2- Şamkê 3- Rezge 4- Deelkê 5- Miryava 6- Holî 7- Şabekema 8- Kinîşka 9- Sip
Gundên Beluka Mişarê 1- Kirîadêrê 2- Hinêş 3- Mêz 4- Biyarê
Gundên Beluka Pişta Çiyayî 1- Pêperxa 2- Şaca 3- Kûkerê 4- Duhîk 5- Sarkê 6- Hacîsiva 7- Baxela 8- Bêzelê 9- Bêbakrê 10- Bêsepê 11- Rêncbraxe 12- Çemcu 13- Sîte
Gundên Beluka Rîbarî 1- Hîl 2- Hore 3- Zêwka 4- Ertiş 5- Hos 6- Rêşme 7- Banisra 8- Awkê 9- Balesîna 10- Mazî Jêrî 11-Mazî Jurî
Gundên Beluka Xalka 1 Mamîsa 2- Benistan 3- Xalka 4- Mirwanis 5- Dêrkê 6- Dûhîk 7- Rizê 8- Xîmbîva
Gundên Beluka Şaba 1- Bêde 2- Hîş 3- pîravdela 4- Pîrhesina 5-Feqya 6- Gevzone 7- Mam iysa
Xaş
Xaş an jî Xaşxaşê (bi romî kirine: Eryurdu), gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.
Li gund malbatên Xormeçik, Alkij, Osmanij, Telkij û Qereşij cihwar in. Bi kirmanckî (dimilkî, zazakî, kirdkî, Dersimkî) diaxivin û ji aliyê olî ve Elewî ne.
Dîrok
Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Di salên 1950 de tirkan ev nav guhertine kirine Eryurdu.
Hin dibêjin di salên 1700î de ji parêzgeha Dêrsimê kurdan bar kirine, hatine li vir bicih bûne. Pêşemîn kesê bicih bûye, Gulabî bûye, ji êla Xormekan.
Erdnîgarî
Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 2.300 m ye. Li aliyê başûr ê Çiyayê Bîngolê dikeve. Gundên nêzîk Xwarik, Caneseran û Mûskan in. Axa gund çiyayî ye bo ajalvaniyê gelek baş e lê çandinî dijwar e. Daristanên maziyan hene.
Aborî
Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê û alîkariyên koçberbûyan e.
Avhewa
Bi zivistanan serma û qeşa ye, bi havînan ziwa û tavî. Ji ber bilindbûna ji rûyê avê, zivistan gelek sar û dirêj in. Bi biharan û havînan xweza xwe li vir bêhempa dixemilîne.
Puschendorf
Puschendorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Fürth li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Loke
Loke (linum usitatissimum) navê komekê riwekan ji famîleya zegerekan (Lamiaceae) e. Çend cureyên vê komê li Kurdistanê digihên. 15–60 cm bilind dinin. Li gelek welatan çandiniya wê tê kirin. Di bizirên wê de 40-45 % rûn heye. Ev rûn di hilberîna boyaxan de tê bikaranîn. Bizirên ku rûnê wan hatine girtin, didin ajalên malê.
Heger çandiniya wê bê kirin, li seranser Kurdistanê digihê. Di mehên adar-nîsan û îlon-çiriya pêşîn de tê ajotin. Axa wê bi zibil be baştir e. Bi hezaran salan in çandiniya tê kirin. Rûsya û Poland welatên herî zêde çandiniya lokeyê dikin in. Ji bizirên wê re kirkirk, bizirkitan an bizrê zegerekê dibêjin.
Ginedar Mehabad
Ginedar, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Şêrdal
Şêrdal an grîfon afirindeyekî mîtolojîk e.
Aferîdeya Efsanewî şêrdal Bz. 8000î şûn de aferîdeyên tevlîhev (kompoze) di hunerên Mezopotamya, misir, sûrî derketine holê. Ev aferîde ji ber ku mirovên wê demê xwedayên xwe di sifetê mirovan de dîtine, derketine holê. Ji ajalên herî bihêz ên erd esmanan pêk hatine. Bi armanca xwedayîbûna van aferideyan bên diyar kirin, bi awayeke serxwezayî hatine nîşan dan. Şêrdal, di dîroka hunerê de, navê aferîdeyeke tevlîhev e. Di “Dîroka Heredot” û di “Promêtheûs”a Esxîlos de qala şêrdalê tê kirin û yewnanî jê re dibên “gryps”. Di berhema Esxîlos de tê gotin ku, li welatê Hyberboreyê de ev aferîde rastê êrîşa Arîmaspes hatiye. Esxîlos gotiye ku ev aferîde “kûçikên bi bask in, nikildirêj in lê naewtin. Şopdarê Apolon û xwedayên din e”. Li gorî Kteîas jî ev aferîde “Singsor û pûrtreş in. Li çiyayên Hindistanê xezîneya veşartî diparêzin”. Her wiha li Yewnanistanê “Tasika şeravê ya Dionîsos diparêze û bi Nemesîsê re hatiye yek kirin. Şêrdal aferîdeyeke xeyalî û tevlîhev e. Carina bi bask e, carina jî bêbask e, lê gewdeya wê ya gewdeya wê ya şêr e. Bi piranî di şiklê eyloyê de ye û guhên wê jî ya guhên hesp an jî yên keran e. Ev aferîde, her çiqas aferîdeyên biesl, bihêz, lezgîn û dilsoz bin jî taybetmendiyên wan ên xirab jî hene. Di heman demê de aferîdeyên gunehkar, dirinde, wehşî û xedar in. Ev aferîde wekî aferîdeyên tevlîhev ên din jiyana xwe berdewam dikirin, xwedîzarok bûn û her wiha mîna zindîyên din dimirin. Bi baskên xwe dikaribûn bifirin û bi lingan jî bimeşin. Cureyeke din ya şêrdalan jî heye. Ji vê cureyê grîfon-demon dihate gotin. Serê van aferîdeyên bibask serê çûkan bû, lê laşê wan yên mirovan bû.
Bextiyarî
Bextiyarî an jî loriya bextiyarî zaravayê xelkê bextiyaran e. Xelkê bextiyar li ser hisaba xelkê lor e ku jê re lorên mezin tê gotin û li başûrê rojavayê Îranê dijîn. Her wisa gelek peyvên bextiyarî dişibin peyvên kurdî.
Li gor Şerefxanê Bidlîsî ku di pirtûka xwe ya Şerefname de nivisîye Bextiyariyan yek ji hozên/êlên rûniştiyên Çiyayê Simaqê, Kurdistan bûn ku koçê Luristan (erdnîgarî) ê bûne ye.
Şêrdal
Şêrdal cara yekem li ser axa Mezopotamya derketiye holê. Lê ne tenê li Mezopotamya, di hunera misir, mîken, gîrît, yewnan, îran, anatoliya û sûriyê de jî hatiye bikaranîn. Di encamên lêkolînan de tê zanîn ku motîfên çûkan bz. di salên 4000î de hatiye bi kar anîn. Di serdemên Ûrûk û Cemdet Nasrê de, li ser mohrekî gilover ya ku li bajarê Sûsayê hatiye dîtin motîfa grîfonê heye. Di vê motîfê de serê şêrdalê serê çûkê ye lê pirça stiyê wê pirça şêr e. Ev cure şêrdal paşê winda biye. Li dereke din nehatiye dîtin. Di serdema Ûran de mohreke din ya ku aferîdeyekî hatiye teswîr kirin. Ev aferîdeya bibask û bidûv ya ku ji devê wê agir derdikeve, heta dawiya serdema Akadan her tim bi xwedayê hewayê re hatiye teswîr kirin. Di vê derê tê xuyan ku grîfon erebeya şer dikişîne lê wekî aferîdeyeke şerûd nehatiye teswîr kirin. Di hunera navîn ya asûrê de şêrdal-demon gelek hatiye bi kar anîn. Beriya zayînê di navbera salên 883 û 859an de li beşên taybet yên seraya Asûrnasîrpalê de rolyefên şêrdal- demonê hene. Li bajarê nîmrûdê jî rolyefeke kevirîn heye. Di vê rolyefê de di destê grîfon-demonê de ji bo paqijiyê satil û gûzik heye. Di nivîsekê qala şerên key tê kirin. Di serdema Asûriyan de şêrdal-demon bi parastina hêza jiyanê ya ku li dara pîroz e peywirdar e. Carina ev peywira xwe dewrê şah dike li pişt key disekine (mohra key Tûkîltî-nînûrta). Piştî ku Tîglatpleserê 3. Li sûriyê seray dide çêkirin di bandora hunera sûrî li ser hunera asûran çê dibe. Di wêneyên wê demê aferîdeyên parastvan dihate teswîr kirin. Her çiqas şêrdal hatine bikaranîn jî wekî hêmanên xemlê bûne û zêde grîngî nehatiye dayîn. Li ser mohra ku di serdema asûriyan de hatiye çêkirin pênc motîvên şêrdalê hene. Yek ji van grîfonan eyloyê duserî ye û yek jî şêrdal-demon e.
Bextiyarî
Dîroknasê Osmanî Ahmed Cevdet Paşa Pirtûka xwe ya bi nav “Tarih-i Cevdet = Dîroka Cevdet Paşa” wiha dibêje:
Şêrdal
Şêrdal piştî wêneyên dîwarê, yên dema key Tûkîltî-nînûrta di hunera asûriyan de hatiye pejirandin û bz. di sedsala 8an de bi berhemên nîmrûdê ên ku ji diranê fîl hatine çêkirin berdewam kiriye. Li ser mobîlyaya ku di serdema Asûra Nû de hatiye çêkirin grîfoneke ku serê wê ber bi jor ve ye hatiye çêkirin. Devê wê şêrdalê vekiriye û lingekî wê bilindkirî ye. Li dora şêrdalê jî xemlên riwekî hene. Hunera Mîtaniyan bandora xwe li ser Hunera Asûriyan kiriye. Hunera Mîtaniyan li gelek erdnîgariyeke fireh de, xwedîbandor biye. Ev huner ji bakûrê mezopotamyayê bigre heta rêzeçiyayên Torosan, ji Amedê bigre ta bajarê Humsê fireh e.
Bextiyarî
“Lur, Bextiyarî, Guran/Goranî û Lak/Lek bi eslê xwe ve kurd in û ji heman rehê tên. Her wiha di her yekê de binekomên wan hene”.
Şêrdal
Di hunera Mîtanî û Sûriyan de, grîfon an jî şêrdalên-demonên ku li ser mohran hatine neqişandin bi gelenperî serqertel û ser bi kumik in. Nikilên wan vekirî û tûj in. Rûniştî hatine teswîr kirin û baskên wan hene. Berhemên ku ji diranfîlan li Megîddoyê hatine çêkirin şêrdal vezelandî hatine teswîr kirin. Serê wan ber bi jor ve ye û baskên dirêjtir hatine neqişandin. Li Sûriyê şêrdal weke hêmaneke xemlê hatine bi kar anîn û tenê li Sûriyê li serê wan kumik heye.
Li Misirê şêrdal cara yekem di serdema Xanedaniyên pêşîn de li ser kevirekî hatiye neqişandin û di dema Xanedaniya 5an de jî peywireke pîroz bi cîh tîne. Di îkonografiya misirê de wekî parastvanê key tê nasîn û li hemberî dijminê key şer dike. Di şerê ku li Benî Hassanê qewimiye alikariya keyê misirê kiriye. Ji ber vê yekê ye, ji bo grîfonê, di wateya şkestok de navê “tsts” hatiye bi kar anîn. Li ser stelekî bi sêr de, grîfonê bi navê “hh” êrîşê erabeya Xwedayê Şad kiriye. Di berhemekî ku di serdema keyaniya kevn hatiye çêkirin de şêrdal laş-şêr, bidûv û bibask hatiye teswîr kirin. Dîsa li Benî Hassanê di wêneyekî gorî de dûvê şêrdalê bi lotûsê ve zeliqî hatiye nîşan dan. Her çiqas li misirê di cihana baweriyên misiriyan de şêrdal tune be jî, bi peywir û taybetmendiyên xwe, weke semboleke fermî dihate pejirandin. Ji ber ku xwedayê şer ê bajarê Tebê	re biye	yek, di hunera misiriyan de serê wê serê baz e hatiye nîşan dan. Li ser gerdeniya zêr ya Sesostrîsê 3. de şêrdal hatiye teswîr kirin. Di ve teswîrê de şêrdal du mirovên çokdayî dipelixîne. Her wiha li Tel Beît Mîrsîmê, di dema Hîksosê de li ser niviştekî de bi awayeke dekoratîf hatiye neqişandin. Li ser vê niviştê navê şêrdalê bi nivîsa hiyeroglîfê hatiye nivîsandin.
Beriya zayînê di salên 1600î de peywira şêrdalê parastvaniya goran e. Şampiyonê Fîrewn û parastvanê key e. Li ser bivirekî şer ya ku Bz. di sala 1550 de hatiye çêkirin grîfon bikumik hatiye nîşan dan. Şêrdala ku bi vê taybetmendiya xwe dişibe şêrdalên sûriyê. Di vê berhemê de baskên şêrdalê ber bi paş ve bi awayeke dekoratîf vekiriye.
Yaşar Aslan
Yaşar Aslan (jdb. 1973 li gundê Hatxê yê Nisêbîna Mêrdîn), nivîskarekî kurd e. Yaşar Aslan dibistana seratayî û lîsê li navçeya Nisêbînê xwendiye xwendina xwe ya zanîngehê li Zanîngeha Dîcleyê dest pê dike. Di sala 1992yan de dema ku li Amedê Zanîngeha Dîcleyê beşa Hiqûqê dixwend tevlî gerîlayên PKKê bûye.
Şêrdal
Şêrdal li Anatoliyayê cara yekem di serdema koloniyên Asûriyan de derketiye holê (Bz. 1900-1800). Ev aferîde ji Mezopotamyayê derbasê Anatoliyayê biye. Li ser mohrên ku di vê serdemê hatine çêkirin, motîfên grîfonê hene. Di van mohrên ku di stîla Sûriyê de hatine teswîr kirin de grîfon ji çûk û şêr pêk tê. Porê şêrdalê wekî şêrdalên dema mîkenê ber bi paş ve şehkirî ye. Di hin motîfên şêrdalê de li serê şêrdalê kumika sêtîş heye. Di mohrên Hîtîtiyan de carina du şêrdal li hemberê hev sekinandî ne û bi gelemperî jî heraldîkin. Li Kargamişa ku yek ji bajarên girîng ê bajarê serdema Keyaniyên Hîtîtiyan e (Bz. 1180-700), grîngiya şêrdal an jî şêrdal-demonên ku Bz. di sedsala 8an de hatine çêkirin, di asta duwemînde ne. Li ser orthostata ku di vê serdemê de hatiye çêkirin du grîfon-demonên hevbîn(sîmetrîk) hene. Di vê berhemê de grîfon-demon baskên xwe vekirine, lê serê baskên wan ber bi jêr de ne.
Yaşar Aslan
Ji sala 1993yan û vir de di zîndanê de ye. Niha li girtîgeha tîpa F ya bi nimreya 2yan a Tekirdağê dimîne. Berhema wî ya pêşîn di 2014an de tê çapkirin.
Şêrdal
Her wiha li ser orthostateke din ya li bajarê Zîncîrliyê teswîreke din şêrdal-demonê heye. Di vê teswîra şêrdal-demonê gewde û stû ji yên cihên din dirêjtir e. Ev yek taybetiya bajarê Zîncîrliyê ye. Baskên wê yên yekpare ber bi jor ve vekirî ne û ji hev re paralel in. Li ser orthostata ku Bz. di sedsala 8an de, li seraya bajarê Sakçagozu şêrdal-demon hatiye neqişandin. Di vê berhemê de, çeneya şêrdalê ne wekî nikilê ye. Ev şêrdal dişibe çûkmirovên Hîtîtî û Asûriyan. Di vê berhemê de, di destekî şêrdal-demonê satil di destê din de jî gûzik heye. Devê wê vekirî ye û diranê wê ya tûj û zimanê wê ya ku dişibe zimanê mar derketiye der ve. Guh û porên wê dişibin ên hespan. Serê vê şêrdal-demonê yê eylo ye. Lê gewdeya wê him dişibe ya şêr him jî dişibe ya hespê. Mirov tê der naxe. Li bajarê Zîncîrliyê berhemeke din heye. Di vê orthostatê de grîfon û sfenks bi hev re hatine neqişandin. Her dû jî bi baskên û her wekî bimeşin hatine teswîr kirin. Serê dûvê her duya jî dişibê serê werdekê. Ji ber van taybetmendiyên xwe berhemeke cuda ye.
Li Keleha Axînê(Toprak Kale) li ser orthostateke ku di sedsala 8. ya serdema Hîtîtan ya Dereng de hatiye çêkirin de motîfa şêrdal-demonê heye. Di vê berhemê de şêrdal bicilûberg, bibask û devvekirî hatiye teswîr kirin. Desteke wê ber bi jor ve bilindkirî ye. Di desteke wê de bloka kevir, di destê din de jî satilekî heye. Dîsa li bajarê Zîncîrliyê şêrdaleke cuda heye. Li ser deriyê derve ya bajêr li ser rolyefekî şêrdal hatiye neqişandin. Ji ber ku di vê rolyefê de erebeya şer dişibe erebeyên Kargamîşê bi îhtîmaleke mezin ev berhem ya serdema Hîtîtan ya paşîn e. Di hunera Asûriyan de her çiqas erebeyên şer ên bi zincîr hebin jî protomên şêrdal tune ne. (3)
Kûrane, Sîlvana
Kûrane, Sîlvana gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 51 kes (22 malbat) bûn.
Şêrdal
Teswîrên şêrdalan di hunera Persiyan de cihekî grîng digirin. Li seraya Daryûs ya li bajarê Sûsayê, fîgurên mezin ên ku ji tuxleyê hatiye çêkirin hene. Ev berhem di bin bandora hunera Babîla Nû de ne. Ji bilî leşkeran figurên ajal û şêrdalan hatine rêz kirin di van berheman de. Şêrdala biqiloç, di van rolyefên rengîn de her wekî bimeşe hatiye teswîr kirin. Devvekirî ye û bi bask e. Dûvê şêrdalê ber bi hundir ve badayî ye. Di mînakekî din de du şêrdalên ku li hemberî hev in tê dîtin. Di navbera wan de kulîlk heye û lingekî her dû şêrdalan li ser vê kulîlkê ye. Şêrdal di hunera Persan de bi gelek awayan hatiye bikaranîn. Rîtona ku di gencîneya Oksûsê hatiye dîtin dişibe rolyefa ku li seraya Darîûs bi tuxleyan hatiye çêkirin. Her wiha li ser tasa araqê de motîfa şêrdalê heye. Tenê pêşiya laşê şêrdalê xwiya dike di vê berhemê de. Lingên pêşîn ên şêrdalê ber bi pêşiyê ve razandî ye. Di vê berhemê de jî wekî berhemên din ên persan şêrdal biqiloç hatiye teswîr kirin. Devê şêrdalê dîsa vekirî ye û ev yek grîfonê bêtir tirsnak dike.
Di karên zêrîngeriya persan de gelek mînakên şêrdalê hene. Berhemeke din ya gencîneya Oksûsê jî bazinekî ye. Her dû seriyên bazinê de du teswîrên şêrdalê hene. Lingên pêşîn ên van şêrdalan ber bi pêş ve dirêjkirî ne lê nagihîjin hev. Di nav van her dû şêrdalan sîmetrî heye û mîna rîtonê dişibin şêrdalên seraya Sûsayê. Baskên wan ber bi stuyên wan de badayî ne. Ev şêrdal bi awayeke stîlîze bi bazinê ve zeliqandî ye. Di van mucevheran de şêrdal bi awayeke dekoratîf hatiye bi kar anîn. Li ser mohra persiyan de jî teswîrên bazê û Grîfona biqiloç hene. Lingên pêşîn li hewayê ne û ber bi pêş ve ne. Lê lingên paşîn li erdê ne. Berê baskên wan ber bi hundir ve ne. Li ser mohra ku li Sardesê hatiyê dîtin de jî şêrdal biqiloç, stûbipirç, nikila wê vekirî û tirsnak hatiye teswîr kirin. Şêrdal di hunera Gîrîtiyan de cara yekem beriya mîladê di salên 1700î de hatiye dîtin. Li ser mohr û freskên mînyatur de hatiye neqişandin di wê serdemê de. Di van mohran de ajal û nebat bi awayeke tevlîhev hatine teswîr kirin. Li Gîrîtê bandora hunera sûrî li ser şêrdalê heye. Lê bi misir û mezopotamyayê di heman demê de derketiye holê. Li ser mohrên Zakroyê şêrdal, sfenksa mê û şêrdal-demon bi hev re hatine neqişandin. Li Knossosê, grîfon li ser mohrên sûrî bi gelek aferîdeyên din re hatiye teswîr kirin. Di van berheman de grîfon devvekirî û bi bask e. Her wekî xwe ber bi jêr ve dirêj kiribe, hatiye neqişandin. Grîfonên ku li salona text ya seraya Knossosê li ser dîwar hatiye neqişandin wekî parastvan dihate dîtin. Bandora hunera misirê tê dîtin. Li hemberî hev in û runiştî ne. Baskên wan tune ne lê stuyên wan bipirç hatiye teswîr kirin.
Her wiha li Knossosê li ser gustîlka Nestor de teswîra şêrdalê heye. Li gor Arthur Evans wekî fîgureke cîhana binerdan dihate pejirandin di wê serdemê de. Ev gustîlk, qala jiyana piştî mirinê dike. Şêrdal li ser textekî rûniştî ye û wekî ruhstîn(ezraîl) hatiye teswîr kirin. Li pêşiya wê du heb grîfon-demon heye. Şêrdal jî wekî sfenks, şêr û parastvanê xwedayan, cih, gencîne an jî tiştan di parastin. Grîfona Gîrîtê jî tevî van peywiran di heman demê de mirî û xwezayan diparêzin her wiha xizmetkarên xwedayan in. Li ser mohra ku li şkefta Dîktayê hatiye dîtin de, grîfon wekî parastvanê xwedawendê hatiye teswîr kirin. Li ser lahîdeke axîn ya ku li Palaîkastroyê hatiye dîtin miriyan diparêze. Li Gîrîtê şêrdal ji profîlê dihate teswîr kirin. Serê şêrdalê bi gelemperî serê eyloyê ye, nikila wê girtî, bi bask û laşê wê jî laşê şêran e.
Şêrdala Mîkenê wekî şêrdala Girîtê ye. Di navbera wan de tu cudahî tune ye. Li mîkenê jî wekî mohrên Zakroyê şêrdaleke êrîşkar hatiye teswîr kirin. Di beriya mîladê di sedsala 14an de li ser qutîya mucevheran ya ku ji diranfîlê hatiye çêkirin de, êrîşkariya şêrdalê ya bi ser xezalê de, hatiye teswîr kirin. Beriya mîladê di sedsala 15an de jî li pylosê li ser mohreke zêrîn de şêrdal vezelandî hatiye neqişandin. Berê dûvê wê ber bi hundir ve ye û baskên wê ber bi jor ve berzkirî ye. Serê wê jî ber bi baksan ve zivirandî ye. Ev berhem dekoratîf û xwedî hostehiyek e mezin e. Li mîkenê mînakên şêrdalê ya li ser wazoyan jî hene. Li ser wazoya ku li Euboeayê hatiye dîtin şêrdal hatiye bi kar anîn. Li ser wazoya alabastron de li ser foneke reş bi xêzên spî du heb şêrdal hatine neqişandin. Ev her dû şêrdal têjika xwe têr dikin. Fîgurên wazoyê stîlîze ne û bi xêzên tîkane hatine teswîr kirin. Baskên wan tune ne lê li ser serê wan zêdehî xwiya dike.
Nîşe:
Çavkanî
1- Darga, Muhippe, Hunera Hîtîtan, Weşanên Anadolû Sanat, 1992, r209
2-Darga, Muhippe, r:303
3-Akurgal,E., The Art of Greece, its origins in the Mediterianean and Nera East, Crown Publishers,New York, r:101
4-Nisson,M.D., The Minoan and Mycenaen religion and its survival in Grek Religion, Lund,1950, r:369
5-Higgins,R.A., Grek and Roman Jewellery, Menthuen and Co.Ltd., London, 1961, r:122
6-Erhat,Azra, Ferhenga Mîtolojiyê, Weşanxaneya Remzî, 1984, r: 128
7-Grimal,P., The Concise Dictionary of Classional Mythology, Basil Blackwell,1990, r:166
8-Black,J., Gods,Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia,British Museum Publications,London,1992,r:101
9-Frankfurt,H., The Art and Architecture of Ancient Orient, Penguen Books, 1958,
10-Jairazhby,R.A., Oriental Influences in Western Art, Publishing House,Bombay, 1965, r:254
11-Frankfurt,H., “Notes on the Createn Griffins” Annual of British School in Athens, 1936, r:297
Werger: Qedrî Nêçîrvan
Xakis
Xakis, gundekî navçeya Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.
Şêrdal
Çavkanî
Nivîskar: Nalan YILMAZ
Girêdanên derve
http://www.lebriz.com/pages/lsd.aspx?articleID=361&sectionID=12&lang=TR
Mehmet Şimşek
Mehmet Şimşek (bilêvkirina bi kurdî: Mihemed Şîmşek) (jdb. 1967 li gundê Kercewsê, navçeya Batmanê, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedarekî romî (tirk) yê bi eslê xwe kurd e. Ji 1ê gulanê 2009ê ve wezîrê darayî yê hikûmeta AKPê bû.
Sala 1988ê li zanîngeha Enqereyê dest bi xwendina aboriya neteweyî dike. Sala 1990î bi bûrsê diçe Brîtanyayê, li wir, sala 1993yê li University of Exeter perwerdeya xwe bidawî dike. Di UBS, Deutsche Bank, Merrill Lynchê de dixebite. Sala 2007ê li ser navê AKPê wekî parlamenterê Dîlokê tê hilbijartin û dikeve meclîsa tirkan. Di hikûmetê de wezîrtiya dewletê dike.
Di 8ê kanûna paşîn 2010ê de bo cara duyemîn, marî dibe (dizewice). Hevjîna wî ya yekemîn amerîkayiyek bû. Xanima wî ya duyemîn Esra Kara, endezyareke tirk e. Mehmet Şimşek him hevwelatiyê Tirkiyeyê ye, him jî yê Brîtanyayê.
Ehingen
Ehingen (Donau) bajarokekî navçeya Alb-Donau-Kreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Antoine Griezmann
Antoine Griezmann (jdb., Fransa) lîstikvanekî futbolê yê neteweyî yê fransî ye ku ji bo Futbol Club Barcelona dilîze. Li herêma çepê dilîze.
Hasûna
Hasûna (bi tirki: Tatlıca), gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ye.
Salnameya julianî
Salnameya julianî an salnameya juliyen, bi kurdî salnameya romî jî tê gotin, dema Julius Caesar de bi fermana wî hat perisandin û ew heta sedsala 20an li hin dernên cîhanê dihat bikaranîn. Ew di sedsala 16an de bi fermana papa Gregor XIII hat çerixa salnameya gregorî kirin. Di wê salnameyê de salên normal ji 365 rojan û 12 mehan pêk hatî bû. Li çar salan de salek jî wek sala bermayî dihat hejmartin û rojak dihat serve sibat kirin û ew sala 366 rojan de dawî dibû. Yanê salên Salnameya julianî wek 365,25 rojan dihat hesandin.
Dîrok
Li împeratoriya Romê berê pêş de salnameya heyvê ji yewnaniyan standî bûn dihat bikaranîn. Lê, wê demên dirêj de bi salnameya rojê ve gelek şaşî dide. Ji bo vê sedemê Julius Caesar ji astronomînasekî Misirî yê bi navê Sosigenes de ji bo salnameyeke nû xebat xwest. Di 46 b.z. de bi dawî hat û dest bi bikaranîna wê kirin. Ew salnameya ji 365 rojan, 12 mehên 30 an 31 rojan de pêk hatî bû. Navên mehan jî wiha bûn: Ianuarius, Februarius, Martius, Aprilis, Maius, Iunius, Quintilis, Sextilis, September, October, November, û December. Lê hin mehên ji pê re bi navên împeratoran wek Julius û August hat navendin.
Bi tenê sala 46 b.z. bi armanca salê roj û bi salnameya berê wekhev bikin, ji sala normal 355 rojan de hat dirêja 445 rojan kirin.
Sersala Salnameya Julianî li Împeratoriya Romê bi tûnî dihat bikaranîn jî sersala salname navçe bi navçe ji sedemên olî de ciyawazî he bû. Li Misir 29ê tebaxê, Konstantînopolîs ango Bîzansê û Rûsyayê 1ê îlonê, welatên rojavaya Deryaya Marmara 25ê kanûna pêşîn bû.
Salnameya Gregorî
Ji bo sala Salnameya julianî 365,25 rojan dajot, lê bi rastî dinê dor roj re hindik kêm wextê de, nêzî 11 hûrdeman, çerx dibû di sedsala 14an de ciyawazî êdî gelek mezin bibû. Wê salname bi rastî re 128 salan de rojek şaşî dikir. Di sedsala 16an de ciyawazî wiqas mezin bû ku, biharê êdî şuna 21ê adarê di 11ê adarê de dest pê dikir. Di 1582an de papa Gregor XIII Salnameya pê re bi navê xwe hat navandînî salnameya gregorî perisand. Ji bo ciyawaziya salnameya julianî û rastî mezin bûyî were girtin jî wî 4ê îlonê 1582an wek 15ê îlonê 1582an guhert. Sala Bermayî jî êdî na li her çar salan carakê 400 salan de 93 salan dihat dîtîn. Lê ew Salnameya bitenê welatên katolîk hat bikaranîn. Li welatên protestan Salnameya julianî heta sedsala 18an hat bikaranîn. Hin dewletên xiristiyanên ortodoks wek Rûsya û Serbistan, hîn jî cejnên xwe gorî salnameya julianî pîroz dikin. Ji bo wê sedemê ewna cejna Noelê di 7ê kanûna paşîn de pîroz dikin.
Saint-Martin-du-Puy, Gironde
Saint-Martin-du-Puy, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Sewiz Bulax
Sewiz Bulax, gundekî bi ser Qoretûya navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Burgkirchen an der Alz
Burgkirchen an der Alz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Altötting li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Nasir Pûrpîrar
Nasir Pûrpîrar (farisî: ناصر پورپیرار) mêjûnas, dîroknas û nûserêkî nawdar û hawçerxî Erebe Îranî ye. Li zincîre kitêbe rexnegirane mêjuyiyekanî da gelêk razî mêjûnase biyanî u herweha êraniyekanî bo drûst kirdinî mêjuwiyekî saxte bo farsekan dirkand u êstaş bew hoyewe le layen farse şovîniyekanewe be deyan car hereşey kuştinî lêkirawe.
Qulderey Serû
Qulderey Serû gundekî ser bi navenda bajarê Tîkabê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê ya di 2016an de, nifûsa vî gundî 227 kes (48 malbat) bû.
Judith Cloud
Judith Cloud awazçêker, stranbêj û perwerdekareke Amerîkayî ye.
Cloud li Karolînaya Bakur di malbateke muzîkhez de ji dayik bû. Di hevpeyvînekê de wê wisa got " orgjenê dêra me, tevahiya mala bir bajaarokê xwe ji ber ku xwest em di koroya wê de bistirên". Wê li Koleja huneran ya Kalîfornaya bakur û Zanînge Dewletî ya Florîdayê xwend.
Kurdên Awistiryayê
Kurdên Awistiryayê (bi almanî; Kurden in Österreich, Österreichische Kurden an jî Österreich-Kurden, zaraveyê awistirî; Kurd‘n in Östareich) kurdên etnîkî ne ku xwedî welatînameya Awistiryayê ne yan jî li welatê Awistiryayê dijîn. Kurd li seranserê welêt bi cî bûne, kêmîneya herî mezin jî li paytextê Viyanayê ye ku enstîtuya çanda kurdî ya herî mezin li Awistiryayê tê de ye. Enstîtuyên din ên ku kurd birêve dibin li bajarên Graz, Linz, Sulzburg, Innsbruck, Bregenz, Klagenfurt û St. Pölten in. Li aliyê saziyên biçûk ve li seranserê welêt belav bûne. Kurdên navdar a yekem li Awistiryayê ya sedsala 20an helbestvan Cahit Sıtkı Tarancı bû ku li Viyanayê dijî. Herwiha, fermandar û şoreşgerê kurd Ebdurehman Qasimlo di sala 1967an ji Îranê koçeriya Awistiryayê kir û heya mirinê li Viyanayê jiya.
Judith Cloud
Sala 2009an de bû serkeftiya Sorel Medallion in Choral Composition ji bo awaza xwe ya bi navê Anacreontics.
Soredêr
Soredêr, gundekî giradayê navçeya Elbak a Wanê ye.
Kurdên Awistiryayê
Piraniya kurdan ji Bakurê Kurdistanê ji herêmên wekî Dîlok, Riha, Amed, Mêrdîn, Şirnex, Qerekose, Semsûr, Dêrsim, Ezirgan, Bazarcix, Xarpêt, Mûş, Erzîrom an Sêwasê tên. Her wiha gelek ji Anatolya Navîn bi piranî ji bajar û parêzgehên Qonye, Axsere û Enqere ne.
Piştî Şerê navxweyî yê Sûriyê di sala 2011an de, hejmareke mezin ji koçberên kurd jî hatine Awistiryayê.
Ji Iraq û Îranê jî hindikahiyên kurd hene ku ji ber sedemên aborî û siyasî reviyane.
Laura Shepherd
Laura Shepherd zimannaseka amerîkî ye ku li ser zaravayên kurdî lêkolîna dike. Destpêkê de di nav penaberên kurd ên li Amarîkayê de hînî kurdî dibe, paşê di wan karên xwe pêş dixe. Wê heta naha der barê zaravayên kurmancî û soranî de çend berhem amade kirîye.
Pîrqulî
Pîrqulî, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kûrane, Somabiradost
Kûrane, Somabiradost gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 455 kes (89 malbat) bûn.
Yevgenî Yevtuşenko
Yevgenî Yevtûşenko an jî Yevgenî Aleksandrovîç Yevtûşenko (bi rûsî: Евге́ний Алекса́ндрович Евтуше́нко, Evgenii Alexandrovich Evtushenko) (z. 18'ê tîrmeha 1933'an, li Zîma, herêma Îrkutskê, Rûsya) helbestvanekî rûsî ye.
Amt Scharmützelsee
Amt Scharmützelsee şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Oder-Spree li Brandenburg, Almanyayê ye.
Îşkok
Îşkok (polygonum) komekê riwekan ji famîleya polygonaceae ye. Di hin devokan de îşkik, îşkîşk jî dibêjin. Li Kurdistanê di warê bijîşkiya gelêrî de tê bikaranîn. Carekê bê ajotin, çend salan li ser koka xwe digihê. Li ser qemçikekê yek an gelek gupik vedidin.
Li ser 3 rehan nêzîkî 300 cureyên wê digihên, lê florîstên nûjen niha hejmarê wekî 65 didin, ên din wekî hev dibinîn. Hin ji cureyên wê ev in:
Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de
Vê riwekê li ber tavê hişk dikin, dipişirînin. Li dijî ragirtinên riya mîzê, kanalên gurçikê bikartînin. Di nava xwarinê de didan zarokan jî. Lê têkela wê çawa bû niha kêm kes dizanin.
Kozmogonî
Kozmogonî yan jî çêbûna gerdûnê, navê têgîn û an jî zanista di derbarê fezeyê û gerdûnê de ye. Teoriyên di derbar fezeyê, destpêk û fehmkirina wê de ye. Têgîn û teoriyên di derbarê afirîna fezeyê de têne ser ziman. Derka kozmogonî ji fra girêka kevn tê, κοσμογονία (an jî κοσμογενία), ji κόσμος, kosmos, ango "dunya", û bêjîna kokî γί(γ)νομαι / γέγονα, "ya ku bûyî", "çêbûyî", "guharîna xwe" û hwd. Bi têgîna xwe ya taybet a di derbarê fezeyê de zanîn û stêrnasî de jî derka wê di koka têgîna afirandinê û pergale rojê de jî ye. Kozmogoniyê, divê ku mirov, wê û gerdûnnasî weke hevdû neyêne ser ziman. Gerdûnnasî jî derk û zanîna gerdûnê a derbarê koka wê de têne ser ziman.
Gûle Mehabad
Gûle, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Bruchmühlbach-Miesau
Bruchmühlbach-Miesau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kaiserslauternê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Çolbistan
Çolbistan, herwiha Çolbestan, gundek di navbera Dirbêsiyê û Hesekê de ye.
Ziring
Ziring, (bi romî kirine: Kayalık) gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.
Dîrok
Osmanîyan piştî şerên bi Rûsan re (bi taybetî 1878) ji Qefqazê gelek misilman anîne li Kurdistanê bicih kirine. Axa herî bikêr daye wan û Tirkên misilman (herwiha Terekemeyan jî). Yek ji van gundan jî Ziring e. Osmaniyan gelek malbatên Çaçan li vir bicih kiribû.
Navê gund bi kurdî tê wateya "cihê axa wê semaxkirî ye, bikêrtir e". Koka bêjeyê 'Zir an Zîr" e. Wateya sert jî dide. Bi texmînî navê gund ê herî berê Zireng bûye. Ziring herwiha navê mêran e jî. Îhtîmalek din jî, wextekê bi navê Zireng/Ziring mirovekî bingeha gund avêtiye.
Aborî
Şer bûye sedem ku xelk ji gund bar bikin. Berê gundekî dewlemend bû. Kurd û Çeçen bi hev re bi biratî dijiyan, biratiya wan her xirab nebûye. Berê gundên devedorê ardê xwe dianîn li aşên Ziringê dihêran. Kûltûra Qefqasê xwe bi her awayê dida der. Bo mînak wan li gel tendûran, di sobeyên ji axê çêkirî de, nanên gelek tehmxweş dîpêjan. Mixabin niha ew rewşa berê nemaye.
Changning, Hunan
Changning, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Hunanê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 810.447 kesî
Canekî
Canekî an Canêkî navê eşîreke li parêzgeha Îranê, Xuzestanê ye. Her çiqas di hin çavkaniyan de wek kurd derbas bibejî, Canekî bi eslê xwe Bextiyarî ne. Canekî heta sedsala 19'mîn torinê êla bextiyarî bûne. Paşê ji bextiyaran qetiyane û li bakurê Xuzestanê bicîhbûne.
Storkow (Mark)
Storkow bajarokekî navçeya (Landkreis) Oder-Spree li Brandenburg, Almanyayê ye.
Hatun Sürücü
Hatun Aynur Sürücü (bilêvkirina bi kurdî: Xatûn Aynûr Surucu) (z. 17ê kanûna paşîn 1982 li Berlîn, Almanya - m. 7ê sibatê 2005 li heman cihê) jineke alman a bi eslê xwe kurd bû. Li îstgeheke otobusan hatiye kujtin.
Zewaca bi zorê, şaşik, namûs û medya
Li Ewropayê cinayetên namûsê birêkûpêk bo reşkirina kurdan, xirabkirina îmaja wan tê û hatiye bikaranîn. Sedemê kuştinê "namûs" hate nîşandan û li Almanyayê, bi tevlîbûna balyoz û komeleyên tirkan, ev bûyer li dijî kurdan hat bikaranîn, xwestin bi viya kurdên Almanyayê terorîze bikin, navê wan xirab bikin.
Malbata Sürücü bi eslê xwe kurd e. Li taxa Kreuzberga Berlînê ku carnan wekî Harlema New Yorkê jî tê binavkirin, dijiyabûn. Tê gotin malbata wê, xwestine wê bi zorê bidin ciwanekî li Tirkiyeyê dijî, bi riya zewacê zava bibin Almanyayê. Nakokî û pirsgirêk ji wê derketine, Sürücüyê nepejirandiye, xwestiye bi dilê xwe bizewice. Hevjînê xwe yê bi zorê terikandiye, bicanî maye. Herwiha dibêjin malbata wê bi zorê turban (cemedan, şaşik) dane serê wê, bo navê olê jiyana wê asteng kirine.
Sürücü bi sê guleyan hatiye kuştin. Polîs wekî kujer birayên wê digirin. Berê jî gelek caran Sürücüyê giliyê malbata xwe bi polîs ve kiriye.
Emmanuel Macron
Emmanuel Macron Banker, burokrat û siyasetmedar. Di hilbijartina serokatiya Fransa ya 2017an de namzet bû û wek serok hate hilbijartin.
Bûşehr (parêzgeh)
Parêzgeha Bûşehr yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve başûrê wê welatê.
Nawendê wê bajarê Bûşehr e
Dabeşkirina parêzgehê
Navçeyên parêzgehê û bajarên parêzgehê ev in :
Rêvebirina îdarî
Bi dûçûna rêvebirina îdarî ya Îranê, navên parçeyên dabeşkirî û rêvebirên parçeyan wiha ye :
Škofja Loka
Škofja Loka (bixwîne: Şkofya Loka), şaredar iyeke herêma Gorenjska ya Slovenya yê. Berfirehiya wê 145 km² ye, gelheya wê di sala 2010an  22,668 bû.
Bajarên bira
Škofja Loka bi van bajarên li jêr re hevpeymana bajarên cêwî heye. Herwiha Škofja Loka, endama hevpeymana  Douzelage ye ku ew hevpeymana biratiya bajaran e.
Pîrezîz
Pîrezîz, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Roßtal
Roßtal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Fürth li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Champtercier
Champtercier, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Herrenberg
Herrenberg bajarekî navçeya Böblingenê ya herêma Baden-Würtemberg a Almanyayê ye.
Samsung Galaxy S
Samsung Galaxy S smartphone -ya Android -ê ya ku ji hêla Samsung Electronics ve hatî çêkirin ; ew yekem smartphone ya series Samsung Galaxy S bû.. Di Adara 2010'an de ji çapemeniyê re hat rûnîşakirin û di Hezîrana 2010'an de ji bo firotanê derket. Ji ber kêmbûna dîmenderên Super AMOLED, Samsung-ê cîgirê cîhaza bi navê S scLCD an SL derxist û hilberîna modela orjînal I9000 rawestand.
Samsung Galaxy S II
Samsung Galaxy S II smartphone -ya Android -ê ya bi ekran-çalak e, bi formata slate -ê ye ku ji hêla Samsung Electronics ve hatî çêkirin, pêşxistin û firotanê, wekî smartphone duyemîn a rêzikên Samsung Galaxy S., Samsung Galaxy S. S II bi Android 2.3 "Gingerbread" re kardikri.bi nûvekirinên Android 4.1.2 "Jelly Bean" hate destpêkirin.
Laçîn Mehabad
Laçîn, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Saint-Martin-Lacaussade
Saint-Martin-Lacaussade, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Listeya berbelaviya gelheya dewletên cîhanê
Listeya Berbilaviya Gelheya Dewletên Cîhanê bi kes/km² tê hejmertin. Berbilaviya dewletên serbixwe yên cîhanê li gorî nifûsa xwe ya 2005'an wiha ne:
Emeringen
Emeringen şaredariyeke navçeya Alb-Donau-Kreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Seyid Sexî
Seyid Sexî, gundekî bi ser Qoretûya navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Gundê Teze
Gundê Teze (bilêkkirina bi tirkî: Yeni Konakkuran), girêdayî Dignûge gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ye.
Linderniaceae
Linderniaceae famîleyeke riwekan e, di koma gezika derewîn (Lamiales) de cih digire. Kêm-zêde li seranser erdxanê tên dîtin. Gihayên salane û pirrsalane ne.
Sîstematîk
Di famîleya Linderniaceae de 13 cins, bi qasî 195 cure hene:
Wêne
Torenia fournieri:
Qulderey Xwarû
Qulderey Xwarû gundekî ser bi navenda bajarê Tîkabê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê ya di 2016an de, nifûsa vî gundî 323kes (77 malbat) bû.
Koma Qamişlo - Dayê
Hunermendên Koma Qamişlo (Koma Dengê Qamişlo) strana bi navê “Dayê” di sala 1986 derxistin. Strana Dayê di sala 1991’an de ji aliyê hunermendê welatpareziya Tirk Mustafa Yıldızdoğan bi navê strana Ölürüm Türkiyem ve hate dizandin.
Gotinên Stranê
Dayê ji bîrkirin hin li min ketiye
Yalê
Yalê, (bi romî kirine: Yayla) gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.
Koma Qamişlo - Dayê
Gotinên Stranê
Wê bi serkêş kezeba min hin rastiye
Yalê
Erdnîgarî
23 km ji Gimgim, 83 km ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 2.015 m ye. Koordînat: 41° 17' 25 Rh, 39° 7' 8 Bk.
Dillenburg
Dillenburg, yek ji bajarên navçeya (Landkreis) Lahn-Dill-Kreisê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Yalê
Avhewa
Axa gund zozanî ye. Zivistan dirêj û sar in. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye.
Aborî
Axa gund bêhtir bo xwedîkirina ajalên malê bikêr e. Aboriya gund ji ber qedexekirina zozanan xirab bû.
Koma Qamişlo - Dayê
Gotinên Stranê
Wa bibîne cerga min xal
Pir sotiye, dayê dayê
Hin rastiye, lê lê dayê
Hin rastiye, dayê dayê
Tu li min berxê li nav vê gola xwînê da
Min kir navê li ber xêrê min qorê da
Bibim qurban lê lê dayê vê dozê da
Dayê dayê, vê dozê da
Lê lê dayê
Düzen Tekkal
Düzen Tekkal rojnamevaneke alman, bi eslê xwe kurda êzdî ye. Li bajarê Hannoverê hatiye jiyanê.
Li zanîngeha Hannoverê perwerdeya germanîstîk, zanînên polîtîk û wêjeyê dîtiye. Wekî şîrovekara bernameya Extra di kanala almanî RTLê de dixebite.
Nîkos Gatsos
Nîkos Gatsos (8'ê berfanbarê 1911- 12'ê gulanê 1992 ), helbestvanekî yewnan e.
Helbestek JI GATSOS
HEYVA JI HENEKAN
Bahr wê çivîkan bihêne
ba wê stêrkên zêrîn
ji bo porê te miz
destê te maç bikin
ji kaxizê ye ev heyva biçûk
ji heneka ye kêleka bahrê
lê carekê tu bawerî min bikî
wê giş bibin bera
bêyî heza te
dem diherike û diçe
cîhan biçûktir e
Nîkos Gatsos Wergêr: Dûrzan Cîrano
Qubad Talebanî
Qubad Talebanî (jdb. li Şamê) berpirsiyarê hikûmeta Herêma Federal a Kurdistanê yê DYAyê ye. Lawê serokkomarê Îraqê Celal Talebanî ye.
Jînenîgarî
Qubad li Surrey/Brîtanyayê li cem bapîrê xwe (yê aliyê dê) Îbrahîm Ehmed mezin dibe. Li ser endezyariya makîneyê li  University of Surrey perwerdeyê dibîne. Di salên 90ê de wekî endezyar di fîrmayên otomobîlan Lancia, Suzuki û Maserati de dixebite, zanîna xwe bipêşdixe.
Ji sala 2004an ve li DYAyê, nûnertiya YNK û hikûmetê dike. Bi xanim Sherri Kraham re marî bûye (zewiciye). Ji yaneya werzîşê Manchester Unitedê hez dike.
Thiago De Mello
Thiago De Mello helbestvanekî brezîlî ye.
Rafael Orozco Maestre
Rafael José Orozco Maestre (jdb. 24ê adarê 1954 li Kolombiya - m. 11ê hezîranê paşîn 1992), yek ji mezintirîn stranbêjên muzîka vallenata ên kolombiyayî; stranbêjê koma vallenato a Binomio de Oro bû.
Thiago De Mello
Helbestek Ji Mello
XALA I.
Li gorî vê zagonê
ya grîng rastî ye ji nuha pê ve
ya grîng jiyan e
dest bi dest
ji bo jiyana rast wê bihête xebitîn
xala II.
li gorî vê zagonê
mafê sêşemên biewr jî he ye
ku bibe şeveqek lahdê
XALA III.
wê gulên berbiro hebin di her şibakê de
ji gulên berbiro re jî hatiye naskirin
mafê di siyê de vekirinê;
Têlemaxos
Têlemaxos di mîtolojiya yewnanî de mîrzayê keyaniya Îtakêyê û lawê Odîseûs û yê Pênelopê ye. Ew karakterekî navendî ya Odîseya ya Homêr e. Dema Têlemaxos gihîşte dema berbextiyê, ew ji bo lêgerîna bavê xwe yê gerok çû serdana Pîlos û Sparta. Wexta ku ew vedigere Îtakêyê, dibîne ku Odîseûs beriya wî hatiye malê. Çar pirtûkên pêşîn ên Odîseyayê balê dikişînin ser rêwîtiyên Têlemaxos di lêgerîna nûçeyên li ser bavê xwe, yê ku hê ji Şerê Troyayê venegeriye malê û bi kevneşopî bi sernavê Têlemaxia tê zanîn.
Thiago De Mello
Helbestek Ji Mello
şibak wê gişê rojê vekirî werin hiştin
Têlemaxos
Bêjenasî
Navê Têlemaxos bi yewnanî tê wateya "dûr ji şer" an jî dibe ku "ji dûr ve şer bike" wekî ku tîrvanek dike.
Thiago De Mello
Helbestek Ji Mello
li şênahiya ku hêvî lê qam drêj dike
Têlemaxos
Odîseya
Di Odîseya ya Homêr de, Têlemaxos, di bin şîretên Atênêyê de (ku di dema lêgerînê de ligel wî ye), çar pirtûkên pêşîn derbas dike ku hewl dide zanîna bavê xwe Odîseûs, ku dema Têlemaxos hê pitik bû, çû Troyayê.Di destpêka rêwîtiya Têlemaxos de, Odîseûs bîst sal ji ber şerê Troyayê û destwerdana Posîdon ji mala xwe ya li Îtakêyê dûr mabû.Di dema tunbûna wî de, mala Odîseûs ji hêla gelek daxwazkarên ku ji bo destê Pênelopêyê hevrikî dikirin, dagir bû. Têlemaxos cara ewil diçe serdana Nestor û ji aliyê kalê ve bi qencî tê pêşwazîkirin, yê ku wî bi çîrokên rûmeta bavê xwe kêfxweş dike.Piştre Têlemaxos bi kurê Nestor Peisistratus re, ku bi wî re diçe li salonên Menelaos û jina wî Helenê.Li wir Têlemaxos dîsa wekî mêvanek birûmet tê pejirandin, dema ku Menelaos û Helenê çîrokên temamker lê nakok li ser egîtiya bavê wî yên li Troyayê vedibêjin.Têlemaxos jî ji Menelaos jê agahdar dibe ku bavê wî herî dawî li Ogygia derket reşahiyê.
Thiago De Mello
Helbestek Ji Mello
dilê mirov wê li mirov neşeit e
wê mirov, bi mirov ewle be êdî
weke dahla ku bi bayê ewle dibe,
weke bayê ku bi hewê ewle dibe,
weke hewaya ku ewle dibe
bi zeviya ezmanê hêşîn
PARAGRAF I.
Mirov wê bi mirov ewle bibe
weke zarokê ewle dibe bi zarok
XALA V.
Li gorî vê zagonê,mirov rizgarbûne
ji bindestiya viran.
Tukes ne mecbûr e li xwe bipêçe êdî
mertalê bêdengiyê,
yan jî çeka peyvan.
ber mirovê li ser sifrê
XALA VI.
wê pêk were xewna pêxember:
gur wê bi miyê re biçêre
çi ekl stendibin ji xwarinên xwe,
wê dîsa heman eklê bistînin.
XALA VII.
wê rastî û ronahî bin yê desthilatdar
û dilşadî wê bibe alek
ku di zikê mirov de bi camêrî diheje
.....
XALA X.
Li gor vê zagonê,herkes
kengî xwest wê karibe li xwe ke
cilên eydê
XALA XI.
Li gorî vê xalê,
heywanê hezker e mirov
xweşik e
MELLO
Werger : Dûrzan Cîrano
Kelhûr
Kelhûr anku Kelhor navê êleke kurda ye. Kelhûr li herêmên Îlam û Gûran dijîn û bêguman êla gelê kurd a herî mezin e. Ev serzaravayek kurdî ya taybet a ku navê xwe ji vê êlê girtiye diaxivin, bele hin şaxên kelhûran li Kalhor û Lekistanê hene, evan lekî û Kurdi (bextiyarî) diaxivin.
Nav
Di derbarê etîmolojiya navê kelhûran de heya îroj du hev teorî têne niqaş kirin. Yek ji wanan gelekî mîstîkî ye û ji Şerefnameyê hatiye girtin. Gorî mîr Şerefxan navê kelhûr ji  keyayên hûriyan  ango  yên ku ji hûriyan/milyaketan mane hatiye afirandin. Bavê kurdolojiya nûjen Mînorsky dibê gengaz e ku navê kelhûran ji  kelxwar , ango  yên ku gamêşan dixwîn  bê.
Molla Mehmet Karayılan
Molla Mehmet Karayılan, (jdb. 1888 li Bazarcixê - m. 1921 li Dîlokê, Bakurê Kurdistanê, Tirkiye) fermandarekî osmanî-kurd bû wekî aliya Şerê Rizgariya Tirkiyeyê li hemberî kolonîzmê Fransayê di navbera salên 1918an heya 1921ê fermandarî kiriye. Mele Mihemed bi îxaneta xwe yê li gel leşkerên dewleta tirkî ku li hemberê serhildêrê kurd Bozo axa kiriye, tê naskirin.
Jiyan
Mele Mihemed di sala 1888an de 40 kîlometre dûrî Dîlokê, li gundê Elîfler di navçeya Bazarcixa Mereşê, di malbatekî Kurd hatiye dinê.
Karayilan ji malbateke xwedî keriyên ajalan bû û li gorî jîngeha xwe dewlemend dihat hesibandin.
Xwe fêrî xwendin û nivîsandinê kir. Demekê melayê gund kir. Di Şerê Cîhanî yê Yekem de li Sarîqamişê li dijî rûsan şer kiriye. Di şer de gelek feydeyên xwe nîşan da û bû çawîş. Di vî şerî de ji lingê xwe birîndar bû. Pêşî li Erziromê paşê jî li Nexweşxaneya Meletiyê hat dermankirin. Piştî tedawiyê vegeriya gundê xwe.
Dema Dîlok ji aliyê dijmin ve hat dagirkirin, tevlî Kuvayî Milliye bû. Derba yekem li Karayilan bi çeteyên xwe li dijmin xist. Paşê hat gundê Dûlûkê. Ew çembera fransiyan a li dora bajêr şikand û kete Dîlokê.
Pêşî Bekir Beg û dû re jî mizgefta Karagoze wekî navenda xwe bi kar aniye. Di şerên bajaran û derveyî bajaran de beşdar bû. Li çiyayê Şihîn (Girê Sîr) fermana paşvekişandina fransiyan hat dayîn.
Di 24ê gulana 1920an de di vî şerî de jiyana xwe ji dest daye.
Encamên wi
Bûyerek ku van rojan mirovan bi ekranan ve girê dide heye û binavê rêzefîlma Karayılan e. Ev rêzefîlma nû ya populer a ATV yê û qala berxwedana gelê Dîlokê ya li dijî dagirkeriya fransiyan a di bin serokatiya serokekî eşîrê de di dema Şerê Rizgariyê de dike.
Parastina bajarê Dîlokê ya ku di salên Şerê Rizgariyê da pêk hat û niha di pirtûkên dîrokê da bûye derseke dîdaktîk, bersiveke pir baş dide kesên ku 90 sal berê ji ber cudahiyên dînî, ziman û etnîkî hev dixwin. Yên ku ev bersiv dan zarokên herêmekê ku tirk, ermen û kurd lê dijîn, ji xeynî azweriya welat û azadiyê tiştekî din nizanibûn. Tevî hemû xizanî û bê derfetiyan, wan şerekî bajarekî nedîtî li dijî artêşa fransî ku di Şerê Cîhanê yê Yekem de bi ser ket, bêyî ku ji tu deverî alîkariyê hebe, kirin. Gelê Ayintapê ku 11 mehan bi hemû hêza xwe li ber xwe da û bi artêşa Fransayê re bajarê xwe paşve vegerîne, bi lehengiyên xwe ne tenê bajarê xwe, tevahiya Başûrê Rojhilatê Anatolyayê ji dagirkeriyê rizgar kirin. Di nava 6317 sivîlên di Parastina Gazîentabê de jiyana xwe ji dest dan de, yekem tişta ku tê bîra me Molla Mehmet ê ku bi piranî nasnavê wî "Karayılan" e.
Kovara Aktûelê li gundê Elîfliyê yê navçeya Bazarcixê keça Mela Mehmet a 88 salî dît û bi keça wî re hevpeyvîn kir. Çîroka rastîn a Karayılan, ji devê Selvi Karayılan: "Bavê min Molla Mehmet di Şerê Cîhanê yê Yekemîn de li eniya Rûsya şer kir û ji Sarikamişê xilas bû. Dema vegeriya bavê min kirin eşîra eşîrê. Dibêjin Karayılan "şivan" bû. kedkar e, lê bavê min serokê eşîra Kabalar e. Dema bihîst ku dijmin tê Ayintapê (Nave Dîlokê ya kevn), hemû milkê xwe firot û çek kirî."
Karbon
Karbon (,, ji ) hîmanekê anko elementekê kîmyayî ye ko çevenga wê "C" û hijmara atomî a wê jî 6 e. Karbon di xwezayê da hîmanekê mişe û zehv e û pêkhateka serekî ya endamwerên jînewer e. Karbon hîmanekê nemertal û çarvalayîk e ko gelek alîtrop anko allotrop ên wê hene.
Cilşok
Cilşok, ji makîneya cilan (ango kincên qirêj bûne) dişo re tê gotin. Herwiha makîneya cilan, kincşo, makîneya potan jî dibêjin. Li herêmên Kurdistanê bi navên cuda tên binavkirin, lewra ji ber ku saziyeke fermî yê zimanê kurdî kontrol dike nîne, di bikaranîna teknîkên nûjen de carnan tevlîhevî derdikevin.
Cil, kinc, pot, cilşok
Cil, kincên ku qirêj bûne re dibêjin. Herwiha di wateya merş û tejan de ye (kîlîm) lewra berê kinc jî bi destan dihatin ristin, ew jî li ser kergên cilçêkirinê dihatin ristin. Xasma xwakirinên çorsane û stûr bûn (wekî sako, şapik), zû qilêr dibûn. Ji ber wê, ji kincên divê bên şûştin re, cil dibêjin.