cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Xelacî
Rewşa sosyolînguîstik
Xelacî îroyî li parêzgeha Azerbaycana Rojhilat li şehristana Şabestar û li parêzgeha Astara, gundê Şahağac, li başûrê rojavayê komara Azerbaycanê ji aliyê komeke biçûk ve tê axavtin. Ji axivên Xelecî qasî hezar kesan li Azerbaycanê yên din li Îranê dijîn. Xalecî li Azerbaycanê xwediyê tu statuyeke fermî ninin. Pirraniya wan xeynî zimanê xwe yê zikmakî talişî û azerî diaxivin. Heta nifşa nû tenê talişî û azerî diaxive. Jixwe di navbera xelacî û talişî bendekî kin heye. Li Îranê jî xelacî di nava civaka talişan de dijîn. Ji we yekê ye gelek çavkanî xelacî dipêwendînin.
Hevrastiyên bi zaravayên kurdî re
Ewil Ferdinand Justi diyar kir ku gelekî hevrastiyên xelacî bi dimilî re hene. Ev hevrastiyan ne tenê xwerista ferhengokî (leksik) ne. Ji vî nêrînê de hevrastî û manendî bi hemî zaravayên kurdî re hene. Mînakî paşbendikkirina lekêran wek di dimilî de bi -an'yê tê qedandin. Herwiha pêşbendiken dema bê jî wekî di kurmancî de bi- ne. Daçekên di û de yên ku mirov ji kurmancî nas dike, di xelacî de jî têne bikaranîn. Çend mînak ji xelacî ligel beranberiyên bi kurdî.
Rubîdyûm
Rubîdyûm metalek û elementek e.
Le Nayrac
Le Nayrac, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Nasir Sîna
Di, Sveriges Radioyê de kar dike. Bi bernameyên xwe yên di Radio Zayeleyê de bêhtir nav daye. Li Stockholmê dijî. Bo radyo û TVên bi zimanê kurdî û farisî xebatan dike. Herwiha di fîlmên dokûmantar de cih digire, carnan ji kovar û rojnameyên li Kurdistanê tên weşandin re dinivîsîne.
Vallant-Saint-Georges
Vallant-Saint-Georges, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Zimanê limburgî
Limburgî, zimanê limburgî (bi limburgî: Lèmburgs [ˈlεmbøʁxs]), zimanekî germaniya rojava ye li herêma Limburgê li Holenda û Belçîkayê û li hin herêmên cîran ên Almanyayê.
Serkar
Serkar gundekî navçeya Diha Sêrtê ye. Gund ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye şewitandin.
Reng, Sêmêl
Reng, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Sêmêl a li parêzgeha Dihokê ye.
Geli
Geli, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Dihê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Dîfterî
Dîfterî (Corynebacterium diphtheriae) nexweşiyeke sîstema bêhngirtinê ye.
Di sîstema bêhngirtinê de bi riya bakteriyê toksîn çêdibe û zû derbasî yekê din dibe. Beriya ku derziyên parastinê ewçend nebipêşketîbû vê nexweşiyê canê gelekan digirt. Lê îro pirr kêm e. Li Kurdistanê ji ber xizaniyê û kêmbûna derziyên parastinê dîsa jî canstîn e. Toksîna ku ev bakterî di organîzmayê de dihêle gelek bixetere ye. Heya bigire dikare felcê jî pêk bîne.
Cara pêşîn di sala 1826'î de Pierre Bretonneau ev bakterî binavkiriye. Di sala 1923'î de derziya parastina vê bakteriyê hatiye dîtin.
Hin cureyên dîfteriyê
Her cureyê dîfteriyê gorî xwe hin sîmptoman lidardixe.
Hin sîmptomên dîfteriya zengilokê
Helbet, sîmptom ne standart in û gorî asta nexweşiyê tên guhertin. Dîfterî pirranî dereng pê tê derxistin. Divê mirov derziyên parastinê birêkûpêk bike. Divê mirov li dijî sawê têbikoşe.
Tedawiya nexweşiyê dikare bi qasî 2 mangê bidome.
Ermenakî Xwarû
Ermenak Xwarû gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 515 kes (120 malbat) bûn.
Hicrî
Hicrî, ango Ḧicrî (1928: حجرى / Ḧicrî; 1946: Hicri; ), gundekî bi ser Qubîna Batmanê ve ye.
Pokrent
Pokrent şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Rehmaniye
Rehmaniye, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Sêmêl a li parêzgeha Dihokê ye.
Tuq Caqlûy Mehmûd
Tuq Caqlûy Mehmûd, gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Ribênî
Ribênî, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Sêmêl a li parêzgeha Dihokê ye.
Kurcewik
Kurcewik (bi tirkî: Zincirkıran), gundekî bi ser navçeya Mehmûdîya Wanê ve ye. .
Qotinî
Qotinî, bajarokekî ku bi ser navçeya Norşînê ve ye.
Hewşkê
Hewşikê, Taxeke girêdayî qezaya Sêmêl ê a li parêzgeha Dihokê ye, li başûrê Kurdistanê.
Kelhûk, Qubîn
Kelhûk, Kelhok? (1928: كلهوك / Kelhûk; 1946: Kelhök; ), gundekî bi ser Qubîna Batmanê ve ye.
Schildetal
Schildetal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Reşmezre
Reşmezre, gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.
Vallentigny
Vallentigny, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Settimo Torinese
Settimo Torinese, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye. Settimo Torinese, bi komûnên din ên Leinì, Mappano, Volpiano, Brandizzo, San Mauro Torinese, Gassino Torinese, Castiglione Torinese û Torîno ve hatiye dorpêçkirin.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 47 hezar û 485 kes hatine hêjmartin.
Şêwezarên Îrana Navîn
Şêwezarên Îrana Navîn ji komeke zaravayên îranî re tê gotin. Ev zaravayên ku xwedî gelekî paralelên rêzimanî û ferhengokî bi zimanê kurdî re ne, ji aliye bajariyên bajarokan li navenda bakûrê (Kurdistan: Hamedan, Lûristan) û navenda başûrê Îranê têne axavtin. Zêdetiya axivên van zaravayan zerdeştî ne û ji ber şerên îslamî reviyane Hindîstanê û îro li wir dijîn. Mumkun e ku ev zaravayan jêmayiyên zimanê medî bin.
Eminkendî
Eminkendî gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 22 kes (4 malbat) bûn.
Semsûr
Semsûr bajarekî Bakurê Kurdistanê ye ku navçe û serbajarê parêzgeha Adiyemanê ye. Semsûr di nav sinorên komara Tirkiyê de ye. Çaxa osmaniyan navê xwe Hisnê Mensûr (tr: Hısn-ı Mansur Sancağı) bû.
Nav
Hisn Mensûr (Kela Mensûrê) navê herî kevn ê bajêr e. Piştî avabûna Cumhuriyeta Tirkiyê navê bajar bû Adiyaman. Bi kurdî jê re dibêjin Semsûr. Wekî din çend navê wê yên ku pir nayên zanîn hene weke: Kor Semsûr, Wadî leman, Yadîyeman. Ji gor balekê jî di mehna welatê dayîkê de tê gotin ku "Ya-dê-ya-min".
Ewropaya Navendî
Ewropaya Navendî herêmek e di Ewropayê de cih girtî di navbera du navçeyên din yên ku bi xwe bi awayên ciyawaz dihên pênaskirin: Ewropaya Rojava û Ewropaya Rojhilat. Piştî dawîbûna Şerê Sar û Perdeya Asinî ku ji barê siyasî ve Ewropa du parçe (Rojava û Rojhilat) kirbû, peyva "Ewropaya Navendî" dîsan ket ser zimanan û hat bikaranîn.
Semsûr
Dîrok
Dîroka Semsûrê li gorî lêkolînên ku li Şikefta Palaniyê hatine kirin heya berî zayînê(BZ) 40.000’an dihere. Li gorî dîroka nivîskî, tê diyarkirin ku gelê yekemîn ku li derdora Semsûrê cîwar bûye, yek ji gelên qewmên Hînd-Ewropî gelê Hîtîtî ye. Piştî Hîtîtiyan jî li herêma Semsûrê gelek şaristanî bûne desthilatdar û bajar di tesîra van şaristaniyên hatî û çûyî de maye.
Dema Hîtîtiyan (BZ 1650-1340):
Di dema Key Telepinusê yekem de Şaristaniya Hîtîtî desthilatdariya xwe li Anatoliyê bi hêz kiribû. Li gorî nivîskên Bogazkoyê, Semsûr jî di vê demê de diket nava sînorên Şaristaniya Hîtîtiyan. Piştî Telepinus serweriya Hîtîtîyan li herêmê qels bû.
Ewropaya Navendî
Dewletan
Hinek caran, ji ber sedemên dîrokî an çandî, parçeyek ji welatên cîran jî dikevin nava hermê:
Semsûr
Dîrok
Dema Hûrrî û Mîtanniyan: (BZ 1340-1000) Hûrriyan BZ sedsala XIV’an de Hûrriyan desthilatdariya herêma Semsûrê bi dest xistin. Tê îdîakirin ku şikeftên li Çiyayê Nemrûd bermayiyên Hûrriyan in. Mîttaniyan desthilatiya Hûrriyan têk bir û serweriya herêmê bi dest xist. Tê zanîn ku BZ di navîna sedsala 15’emîn de, Mîttanî li herêma Meletiyê desthilatdar bûn.
Keyaniya Kummuh: (BZ 1000-708)
Keyaniya Asûran: (BZ 708-605)
Fanta
Fanta markaya kompaniya Coca Colayê ye û di 1940î de dest bi çêkirinê re li Almanyayê hatiye nasandin û hilberandin.Piştî Şerê Cîhanî yê Duyem ji aliyê DYAyê ve hatiye kirîn û 1960an de jî hêmaya Markaya Tescîldarê hilgirtiye. Zêdetirîn vexwarinên biporteqalan hildiberîne. 180 weletan tê firotin. Navê şirketê jî ji zimanê almanî Fantasie (Fantazî) yê tê.
Semsûr
Dîrok
Di BZ 708’an de di navbera Keyaniya Kummuh û Asûriyan de şerê rû da û Keyaniya Kummuh têk çû. Keyê Asûran Sargonê II. herêm bi dest xist û piraniya niştecihan sirgûnî Mezopotamya Başûr kir.
Dema Persan: (BZ 553-333) BZ 553’an de hikumdarê Îranê Keyxusrew sînorên Anatoliyê yên heya Qizilirmakê bi dest xistin. Bi vê yekê re Semsûr jî tevî sînorên Persan bû.
Dema Helenîstîk: (BZ 333-323)
BZ 333’yan de Îskenderê Mezin hikumdarê Persan Dariusê III. têk bir û axa Persan a li Anatoliyê tevî ya Împaratoriya Îskender bû.
Keyaniya Selokîd: (BZ 305- BZ 69)
Piştî mirina Îskenderê Mezin, di navbera kurên wî de pevçûna desthilatdariyê derket. Ji kurên wî Selevkosê I. BZ 305’an de bi tevahî bû desthiladarê dewletê û li herêma ku Semsûr jî tê de Keyaniya Selokîd damezrand.
Keyaniya Komagênê: (BZ 69-PZ 72)
Dîroka Komagênê bi serhildanekê dest pê dike. Piştî ku serhildan hate serkutkirin jî Komagênê ji bo serfiraziya xwe ketin nava hewldanan. Mîtradates I Kallinikos bi keça keyê Împeratoriya Seleukî, Laodikê re zewîcî û kurê  Mithradates Antîoxos I Theos BZ 69’an de derket ser text û ew dem weke dîroka damezrandina Qraltiya Komagênê hate pejirandin. Lê di dema Antiochosê IV. de navbera Împaratoriya Roma û Keyaniya Komagênê xera bû û Roma, Antiochosê IV. ji desthilatdariyê xist û di PZ 72’an de Komagênê weke parêzgehekê bi Sûriyê ve girêda.
Dema Împaratoriya Romayiyan: (72- 395)
Piştî ku desthilatdariya Komagênê qediya, Împaratoriya Roma li Semsûrê li hemberî Persan gelek lejyon( yekîneyên leşkerî) bi cih kirin. Di vê demê de Samsat jî kirin baregeheke leşkerî.
Dema Bîzansiyan: (395-636)
Di 395’an de Împaratoriya Roma weke Romaya Rojhilat û Romaya Rojava bû du perçeyan. Romaya Rojhilat navê Bîzans wergirt û bû desthilatdarê herêmê.
Dema Emewiyan: (670-758)
Artêşa Emewiyan di sala 670’an de kete herêma ku Semsûr jî tê de ye û cihên sereke yên weke Semsûr û Samsatê hatin bidestxistin. Piştî ku Emewiyan Semsûr bi dest xistin îcar bêgav man ku bi Abbasiyan re mijûl bibin.
Dema Abbasiyan: (758-958)
Piştî ku Abbasiyan Emewî têk birin, Semsûr kete bin desthilatiya Abbasiyan. Lê di sedsala X. de desthilatdariya Abbasiyan hilweşiya û bandora Selçûkiyan dest pê kir.
Dema Selçûkiyan:
Di 1066 de serfermandarê Selçûkiyan Derdora Semsûrê bi dest xist lê ji ber geremolên derketî neçar ma ku bi şûnde vegere. Piştî Şera Melezgirt Selçûkî bi hêztir bûn û di 1082’an de Semsûr bi dest xistin. Di 1239’an de Baba Îshak li hemberî Selçûkiyan li Semsatê serhildanek li dar xist û Selçûkiyan serhildan bi zorê serkut kirin.
Di 1243’yan de Selçûkî li hember artêşa Moxolan têk çûn û bi vê yekê re Moxolan gelek der bi dest  xistin. Di 1250’an de herêma Semsûrê kete bin desthilatdariya Moxolan. Memlûkan piştre bi alikariyê, herêma Semsurê dîsa bi dest xistin. Dulqediriyan di bin desthilatiya Memlûkan de serweriya xwe li derdora Semsûrê îlan kir.
Dema Împaratoriya Osmaniyan: Têkiliya Semsurê bi Împaratoriya Osmaniyan re yekem car di 1398’an de bi êrîşa Beyazidê I. dest pê kir û di 1516’an de dema Yavuz Selîm Amed zeft kir Semsûr bi tevahî ket bin destê Împaratoriya Osmaniyan. Di bin desthilatdariya Împaratoriya Osmaniyan de Semsûr piştî 1516’an weke sencaxekê bi parêzgeha Mereşê ve hate girêdan. Di 1531’an de weke qezayekê bi sencaxa Elbîstanê ve hate girêdan û piştre jî di 1563’an de dîsa bi Mereşê ve hate girêdan. Piştî Tenzîmatê di 1849’an de weke sencaxekê bi vîlayeta Amedê ve hate girêdan. Di 1859’an de bi sencaxa Meletiyê û di 1883’an de bi vîlayeta Elezîzê ve hate girêdan.
Dema Komara Tirkiye: Semsûr di 1’ê Berfanbarê 1954’an de ligel navçeyên Besnî, Gerger û Kolikê ji bajarê Meletiyê veqetî û bû bajar.
Parêzgeha Semsûrê
9 şaredê/navçe, 19 şaredarî û 427 gund heye.
Kronolojiya bajêr
Berî Îsa(zayîn) Piştî Îsa (zayîn)
Sînorên Bajêr
Bajar di nav parelelên 37° 25' û 38° 10' bakur û merîdiyenên 37° 25' û 39° 15' rojhilat de ye. Sînorên bajêr li bakûr bi Melediyê, li rojava bi Meraşê, li başûr bi Ruhayê, li rojhilat bi Amedê u rojavayê başûr ji Eyntawê ra tê girêdan.
Taybetiyên erda bajêr
Pîvana erda bajêr 7.614 km² ye. Belavbûna erdê li gora şeklê ser erdê wiha ye: deşt ji % 10,7, zozan ji % 3, plato ji % 34,1 û çiya ji %52,2. Ji % 88 yê gel bi çandinîyê re mijûl dibe. Li herêmê behîv, genim, fistiqên şamî, tirî û titûn herî pirtir tên çandin.
Avhewa
Li bajêr avhewa (îklîm) Behra Sipî serdest e. Havînan hewa germ û ziha û zivistanan jî sar û bi şilî û şepelî derbas dibe.
Çiyayên herêmê
Çiyayê Bezar (1.050 m) Çiyayê Reş (1.115 m), Çiyayê Boz (1.200 m), Çiyayê Borik (2.110 m), Çiyayê Nemrûd (2.150 m), Gordik (2.206 m), Dîbek (2.549 m), Çiyayê Spî (2.551 m)
Deştên Herêmê
Deşt li heremê kêm in, tenê deşta Kaxta (Kolik) û Semsûrê mezinbûna wan digihîje 800 km² yê.
Çem û gol
Ferat, Sofraz, Kaxta û Aqsû çemên herî mezin in ku li herêmê diherikin. Li herêmê tenê çar golên biçûk hene. Di wan golan de mehsî jî tên girtin. Golbaşî an Sergol (5 km²), Azaplî (4 km²), Îneklî (3 km²), Abdulherap (2,5 km²).
Serwetên bin erdê
Madenên herî pir ku li herêmê ji bin erdê dertên; sifir û krom in. Van salên dawiyê li herêmê damarên petrolê jî hatine dîtin. Dewlemendiyên Binerdê: Devera Semsûrê ji aliyê madenan dewlemend e. Di serî de neft, sifir hesin,manganez,fosfat,gil,rêjî tê derxistin.Ji van ê herî pir tê hilberandin neft e. Li gelek herêmên bajêr bîrên neftê hene. Hêştiran,rojavayê Firatê,Akpinar,Kifrî,Tûreşk,,Karakuş, Lîlan bîrên sereke yên neftê ne.Di salên dawîn de hilberîna neftê her çiqas kêm bûye jî disa rêjeya hilberînê girîngiya xwe diparêze. Ji bilî neftê li
Ciyên turîstîk û gerê
Ji alî dîrokê ve bajar pir dewlemend e. Çiyayê Nemrûdê ciyê herî pir naskirî ye ku turîst ji her deverên dinyayê tên û çiya ziyaret dikin. Ciyên wek Golbaşî, Orenli û Başpinar jî ji bo ger û seyranan musaîd in. Wekî din; Girê Qereqûş, kelha Kolikê, Arsemiya, Perre (bajarekî antîk ku di demê Komeganyan de mayî ye, 5 km dûrî bajêr li aliyê bakûr ve), Dêrik (kelheyek li Gergerê) Şikefta Palaniyê, Goristana Turişê (di demê Roma yê de maye, goristan hemû li berên qewirî pêkhatine.) Kelha Hisni mansûr ê, Pira Cender ê, Kaniya zerban ê, ava sipî û hwd.
Ol û civak
Piraniya nifûsê misilman e, pir kêm xiristiyan jî hene. Kurd (zaza û kurmanc) piraniya gelheyê (nufûs) tînin pê. Wekî din tirk jî li herêmê pir kêm hene.
Bi taybetî gelê Semsûr ê nûfûsa wê sedî re 25 Elewî ne, siniyên wan jî henefî ne.
Xwarinên herêmê
Kutilkên dagirtî, Çîgê goşt(çiğ köfte), nahna kifte, danreş, bilxurê sîrê, kifta bi mast xwarinên herêmî e ku yên herî pir tên xwarin li herêmê.
Parsûyên dagirtî, parsûyên vale, Şorbe meyr, dew li ser, tevlihev,hewrişk,şilikî, hesîde, Cemêlî, ardemot, kuncemot, tophelwa,mencik, bostanî,Cacixa pirparê(Ew gelek meşûre û teybetî Semsûrê ye, dançîgî nîskan, gêrmiya mirîkê, tirşikê balcana,Qulotik,pehnkî,tirşikê kulindira, cacixê qişikan, qatmê siwaran, qatmê sîrîm, qatmê pincêr.sîre mast, tirşikê qalikan, qêyxane.
Kincên herêmê
Kincên herêmê, wek mina bajarên kurdistanî ye. Mêr û jin herdu tev jî şal li xwe dikin. Jin serê xwe, bi kitana spi, digrin.
Lîsteya gundan
Erikli - Berbût
Sarıca - Serice
Tütenocak - Bersomîk
Bağbaşı - Pilêş
Esendere - Kilîsk
Damlacık - Tawsî
Çavsere
Çavsere (bi tirkî: Dolutaş), gundekî bi ser navçeya Mehmûdîya Wanê ve ye. .
Semsûr
Lîsteya gundan
Sırakaya - Kakşêr
Gölgeli - Bervedol
Akdoğan- Xeştûr
Koçtepe - Hopak
Kayadibi - Pevrikan
Bölükyayla-Mazêl
Boğazkaya- Xemşüg
Yedioluk - Şexmîr
Derinsu - Şêxan
Kozan - Qozan
Pınaryayla - Artan
Kaşköy - Sermikan
Olgunlar - Harun
Toptepe - Simîli
Kemerkaya - Axgewr
Kömür - Komîr
Düzce - Keluz/Millik
Yenice - İgundi
Serhatlı - Madun
Çemberlitaş - Hêştiran
Uzunpınar - Çarkezi
Gözebaşı - Hosmosu
İnceler - Tirintil
İpekli - Elîfî
Sarıharman - Selamût
İncebağ - Çavişi
Kuştepe - Hozrin
Aydınlar - Pêşpinî
Karahöyük - Girê Reş
Karakoç - Qereqoc
Aydınçoluk - Terman
Kavak -
Doğanlı - Şehinkan
Çatalağaç - Şêxmûr
Gökçay - Kerikan
Bağlıca - Bûbikan
Koçali - Qoçelî
Ağaçkonak - Kurêmilî
Varlık - Kurab
Çamlıca - Dol
Uzunköy - Tilkiyan
Çamyurdu - Gomikan
Tekpınar - Balyan
Kuşakkaya - Şêxlera Jorîn
Kayaönü - Ferxikan
Ahmethoca - Malabavê
İndere - Zey
Yeşiltepe - Albîr
Kayatepe - Rezib
Esence - Tayyibiye
Karakoyun - Axikan
Taşgedik - Haydaran
Ormaniçi - Alxan
Koruköy - Koru
Yenigüven - Misûrkan
Örenli - Piran
Esentepe - Kerkişin
Ulubaba - Çinarik
Dardağan - Qırıklı
Durukaynak - Pişinîk
Ataköy - Dilqicix
Tekpınar - Kûlika Reş
Başpınar - Kûllûm
Bağdere - Mezgitli
Çobandede - Îzdik
Bağpınar - Çalxan
Yazıca - Çençen
Bozhüyük - Girê Boz
Yazlık - Kerdiz
Taşpınar - Xosirge
Beşyol - Axçik
Lokman - Lokman
Vartan - Vartan
Güzelyurt - Kilîsik
Hacıhalil - Hecîxelîl
Gümüşkaya - Palaş
Durak - Gemrik
Üçdirek - Kuristan
Ilıcak - Firlaz
Elmacık - Xorraf
Yayladamı - Kom
Yarmakaya - Çeqal
Alıbey - Girê Gulaf
Ugurca - Ennab
Battalhüyük - Girê Betal
Caylı - Qaqûrtlî
Göztepe - Gergeran
Yaylakonak - Balyan
Palanlı - Palaniyê
Bebek - Bêbek
Kuyucak - Qucaq
Ağcin - Axcin
Ekinci - Koşin
Eümansur- Hisnîmensûr
Hasancık - Hesencix
Dandırmaz - Tolemez
Karagöl - Axdikan
Börkenek - Borgenek
Çamgazi - Çamqazî
Kındırali - Qindiralî
Paşamezrası qereqoca jor?
Hasankendi - Hesenkêndî
Kızılcahöyük - Qizilciq
Atakent - Qarîciq
Vallières, Aube
Vallières, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Derbeya 28ê sibatê
Derbeya 28ê sibatê, bîrnameya leşkerî ya 1997ê, pêvajoya 28ê sibatê, derbeya postmodern ji pêvajoya ku artêşa Romê (Tirkiye) û hêzên veşarî yên dewletê bi guhertina hikûmetê biencam dane, dewlet ji nû ve û gorî berjewendiyên leşkeran û sazkirine re dibêjin.
Artêşê heya wê demê di derbeyan de dest dida ser dewletê, partî, parlamen digirt, bi xwe dibû hikûmet. Lê di vê derbeyê de leşker, di palnkirina pêvajoyekê de, hêdî hêdî gel ji derbeyê re amade dike, bi memorandûmekê jî digihê armancên xwe, hikûmetê betal mecbûrê îstîfayê dike.
Seehof, Almanya
Seehof şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Derbeya 28ê sibatê
Refah Partisi ya Necmettin Erbakan di hilbijartinên sala 1995ê de wekî partiya yekem tê ser desthilatdariyê. Refah Partisi bi DYPê re koalîsyonê çêdike. Erbakan hinekê zêde guh dide daxwaziyên karsazên Anatoliyayê ku hêdî hêdî ew jî dewlemend bûbûn. Lê ev li dijî siyaseta klasîk a Tirkiyeyê bû. Li Tirkiyeyê sermayeya peravan hebû û ew hevkarê sazûmaniya kemalîst, elîte û serwêrisî (weyasethez, wesayetparêz) bû.
Sayinqela
Sayinqela, Bajarekî Rojhilatê  Kurdistanê ye.
Derbeya 28ê sibatê
Artêşê biryar da ku pêşî li guhertinan bigire, rê nede sazûmaniya statukoparêz bikeve xetereyê. Ji ber ku Erbakan û partiya xwe xwe wekî îslamîst didan nasandin û bi vê îmajê deng digirtin, artêş jî viya li dijî Erbakan bikartîne. Şerê psîkolojîk destpê dike. Tank derdikevin kolanan, medya û çapemenî dikevin propagandaya reşkirinê.
Fadime Şahin jî di nav de aktorên medyatîk, propagandaya "laîktî ji dest diçe, şerîet tê" tê kirin. Gel li îslamîstan tê sorkirin. Di rastiyê de Erbakan û partiya wê ne şerîetperwer bûn, bi vê îmajê dixwestin werin ser hukim û riya sermayaya Anatoliyayê vekin.
MGK fermanan dide
Di 28ê sibatê 1997ê de leşker gava dawî jî davêjin û pêvajoyê bi ser dixin. Lijneya Ewlekariya Neteweyî (MGK) memorandumekê îlan dike. Bal dikişîne ser prînsîbên Mustafa Kemal Atatürk. Di belavokê de çarçove jî tê kivşekirin. Divê statukoya heyî were parastin, kes ji riya Atatürk dernekeve.
Erbakan di 13ê adarê 1997ê de vê memorandûmê îmze dike, ango dipejirîne. Di 18ê hezîranê de Erbakan ji serokwezôrtiyê îstîfa dike. Hikûmetê Mesut Yılmaz ava dike (30ê hezîranê 1997), wî dikin serokwezîr ku ew ji statukoparêz bû. Yekem derbeya post modern a ku leşkeran bi memorandûman û şerê psîkolojîk pêk anîne wiha bi ser dikeve.
Dêrik Kilîk
Dêrik Kilîk, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Sêmêl a li parêzgeha Dihokê ye.
Cewelbor, Qerehesen
Cewelbor, gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Seîdabad Bostanabad
Seîdabad Bostanabad, gundekî ser bi navenda bajarê Bostanabadê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Mahîdeşt
Mahîdeşt an Maydeşt navê gundistaneke li parêzgeha Kirmaşanê ye. Di 2006an de gelheyê vê gundistanê ji 21.399 kesan, 4.885 malbatan, pêk hatiye. Navenda gundistanê bajarokê Robatî Mahîdeştê. Vê deverê navê xwe ji gelê medî girtiye. Mahîdeşt tê wateya deşta medan (māh < māδa-).
Sandberg, Bavyera
Sandberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhön-Grabfeld li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Dulbê
Dulbê, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Sêmêl a li parêzgeha Dihokê ye.
Arsim
Arsim, persim, grîp an jî înfluenza nexweşîna ku bi sedema vîrusekê dadikeve nav mirovan. A rastî her yek navê cureyekê grîpê ye.
Arsim di serdema navîn de nexweşiyeke canstîn bû. Îro herçendî derziyên parastinê hene jî, sedî sed naparêze. Lewra vîrus hergav xwe nû dike. Nexweşiyeke bisaw e û bi taybeti li cem zarokên nûçêbûyî, kesên NDD (nexweşiyên dil-demar) pê re hene û temendirêjan pirr bixetere ye û heya bigire canstîn e. Bi hezaran cureyê grîpê hene. Pirranî ji dermanan bêhtir, bêhvedan û bihêzkirina laş nexweşiyê têkdibe.
Zimanê slovakî
Zimanê slovakî (bi slovakî: slovenčina ) zimanekî hindûewropî ye ku bi zimanên çekî û polonî re ji beşa zimanên slavî yên rojava ye.
Slovakî li Slovakya (ji aliyê 5 milyonan), DYA (500.000), Çekya (320.000), Serbistan (60.000), Îrlenda (30.000), Romanya (22.000), Mecaristan (20.000), Polonya (20.000), Kanada (20.000), Kroatya (5.000), Awistralya, Awistirya, Ûkrayna, û Bulgaristanê tê axaftin.
Hejmar
(1) jeden (jedno (notr), jedna (mê)),
(2) dva (dve (notr, mê)),
(3) tri,
(4) štyri,
(5) päť,
(6) šesť,
(7) sedem,
(8) osem,
(9) deväť,
(10) desať, (11) jedenásť, (12) dvanásť, (13) trinásť, (14) štrnásť, (15) pätnásť, (16) šestnásť, (17) sedemnásť, (18) osemnásť, (19) devätnásť, (20) dvadsať, (21) dvadsaťjeden,... (30) tridsať, (31) tridsaťjeden,... (40) štyridsať,... (50) päťdesiat,... (60) šesťdesiat,... (70) sedemdesiat,... (80) osemdesiat,... (90) deväťdesiat,... (100) sto, (101) stojeden,... (200) dvesto,... (300) tristo,... (900)deväťsto,... (1,000) tisíc,... (1,100) tisícsto,... (2,000) dvetisíc,... (100,000) stotisíc,... (200,000) dvestotisíc,... (1,000,000) milión,... (1,000,000,000) miliarda,...
Kiz
Gêj êlekî li Herêma Germyan in. li nahya qadir kerem djin
Emîrawa Zerîne
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 684 kes (226 malbat) bûn.
Dêrcindî
Dêrcindî, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Sêmêl a li parêzgeha Dihokê ye.
Papa Benedîkt I
Benedîkt I, Benedîktê 1'em, Benedîktê yekem dema jidayikbûn: 2´ê hezîrena 575, mirin: 30. tirmeh: 579´a. Kurê mirovekî ku bi navê "Bonifatius" bû. Tê gotin ku girekîyan bi navê "Bonosus" bakirinê de. Çar sal û 28 rojan weke papa ma. Karên kifşkirinê ê keyê romayî ê demê wî jî di wan weyn leyistiya.
Parma
Parma, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Emîliya Romanyayê ye.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Barinc
Barinc (1928: بارنج / Barinc; 1946: Barinç; ), gundekî bi ser Qubîna Batmanê ve ye.
Zanîngeha Osloyê
Zanîngeh di sala 1811an de temenê wê hat avêtin û avakirin. Di demên xwe yên piştre, hin bi hin ava dibe û bi zanîn û beşên xwe dewlemend dibe. Ev zanîngaha ku ji heşt fakûlteyên mezin pêk tê, di nava zanîngehên cihanê de yên giring de cih digire.
Nîstî Stêrk
Nîstî Stêrk an Nisti Stêrk (jdb. ) aktrîs û komedyeneke kurd-swêdî ye.
Doudeauville-en-Vexin
Doudeauville-en-Vexin, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Nîstî Stêrk
Sala 2009an Stêrk di kanala TVê ya dewleta tirk, TRT 6ê de, bi navê Gulfiroş Talk Showekê amade dike (bi tevî Berdan Mêrdînî).
Deştiyan
Deştiyan, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Sêmêl a li parêzgeha Dihokê ye.
Finik
Finik an xirbeyên Finikê cihêkî dîrokî yê kevnare ye nêzîkî gundê Basan ê Şirnexê (Bakurê Kurdistanê).
Xirabeyên Finik, 35 kîlometreyan li aliyê başûrê rojavayê Şirnexê ye. Di dewama çiyayê Gabar de, di cihê hevbirîna çiyayê Gabar û ava Dîcle, di devê niwalekê de, beriya zayînê 4 hezar salan ji aliyê Gudiyan ve hatiye avakirin. Bermayên wê gihane heta salên me yê paşî. Bi kevirên sipî hatîye avakirin. Kelhe, bi seraya di nava xwe de, zindan, serhinç û kûna di daxwûşê ser avê ve ciyek yê rûniştinê yê antîk e. Di zemanê dawî de bi texrîbatan derbeyên mezin xwarîne. Di salên 1990'an de, demê ji aliyê dewletê ve hate valakirin, eserên dîrokî hêjî bêhtir hatin texrîbkirin.
Pîra Finikî
Li gorî rîwayetan, li Finikê bi navê Pîra Finikî pîrejineke hikumdar jiyan dikir. Di demekê de xeraç dayîna Împeratoriyê red kir, împeratoriyê bi leşkerek giran êrîşê li ser Finikê kir. Ev fermandara pîrejin xwe di kelha xwe de parast û împeratoriyê jî ji bona wê êxsîr bike bi mehan kelha wê êxist bi muhaserê de. Ev dûrpêçkirin heta nîvê zivistanê berdewam dike. Ji ber vê qasê leşkerê wê dikeve tengasiyeke mezin ya birçîbonê de. Di kelheyê de ji ajalan kûçikek ya mê tinê li ser linga mayîbî. Fermandara pîrejin ewê kûçikê di dûşe û şîrê wê dike mast û bi hinek pîvazên mayîn kelhê de ve dirêke ji fermandarê diminê xwe re. Fermandarê dijmin pêşberê vê tewrê de şaş dibe û dûrpêçkirina leşkerî ya li ser kelhê dirake û şûnde vedigerê.
Piştî Tûfana Nûh Pêxember, ewa di pirtokên pîroz de mîtolojiya wan hatiyî diyar kirin, zayîna mirovatiyê ya duwem çêboyî û heta roja me ya îro, di her bostek axa vî welatî de mûmkine mirov rasta berhemên şaristaniyên kevin û antîk bê. Di çiyayê Gabarê de, ko tê bawer kirin ji aliyê hêzên sermirovî Harîkûlade ve hatiye çêkirin, bajarê Dara û sûrhên li dora bajarî hatin çêkirin, Di çiyayê Cûdî de jibermayên Bajarikard û Girê Çolya jî, hindek ji wan jibermayiyên kevnare û antîk in. Di navbeyna Şirnex û Cizîrê de, di nav wan jibermayiyên ji şaristaniya Gutiyan mayîn tê qebulkirin de, di derkeve holê ko kevir hatîne kolandin û cûwa avê têre hatiye birin. Di boxaza Qesrikê de heykelekî şervanekê li ser hepsî siwar, ko berî hezaran salan hatiye çêkirin û heta demê nêzîk jî saxlem mayîbî, di şerê qirêj de berî çend salan boye hedefa guleyan û zerar gihiştiyê.
Schönau an der Brend
Schönau an der Brend şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhön-Grabfeld li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Gilgil
Gilgil (bi latînî: Sorghum) sernavê riwekeke bi toxim e. Ji riwekê gilgil re dibêjin sap jî. Li Kurdistanê sapê gilgil ji bo ajalên kedî diçînin. Li Kurdistanê bi giştî toximê xwe nayê xwarin lê wextekê ku xela rabûye mirovan ji toximê vê riwekê nan çêdikirine. Bi vî nanî re dibêjin nanê gilgil. Cureyên xwe pir in, lê li Kurdistanê ter pir garisê stû xar diçînin. Çima ku çûk jê hezdikin tim li ser dadinin. Mirov jî li ser wan dehfan vedigire. Dehfê gêris ji dihêlên (pirça boçê) hespan çêdibe. Ji kokê jî zarok ji xwe re şeqeşeqan şêdikin. Kokê dibirin û parçêyên ku qut birinî dikin navbêrê qelşê û dadgirin diavên.
Bêjenasî
Ev peyv wek peyva pehlewî, gahl e.
Dêwik
Dêwik, gundê Dêwkê  gundekî girêdayî navçeya Dihê nabeyna  gundê Dêrawid Milan deye. Dema darbeya 12'ê îlonê de hatiye valakirin.
Hês
Hês, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Çavkanî
Eşîreta gondê Hes Pinyanişî ne. Navdarên Hês H.Hasan TOZUN
Navdarên Hês H.Hasan TOZUN
Dibistan
Dibistan, Mekteb, Medrese (Yewnanî σχολή), Bi giştî ciyê ku ji bo perwerdehiyê, bi avayekî taybet hatiye avakirinra tê gotin. Armanca dibistana perwerdehiya şakirtane.
Dibistan ne tenê ji bo hînkirina zanînê zanistîye, lê herwiha ciyê çand, huner, muzîk û ...hwd ye jî.
Li piraniyê welata sistema perwerdehiyê bi giştî fermiye. Piranî dibistanên fermi hene. Dibistanê taybet ji hene û evana jî bi girêdayî zagonane.
Dibistan ji aliyê dewlet an jî ji aliyê xêrxwaza tê çêkirin.Hemû dibistan xwedanekî navekîye. Di hundirê dibistananda wanegeh, odê mamosta, laboratûar, destgeh û ...hwd hene. Kesên ku di dibistanêda tişta fêrî şagirta dike,ji wan re mamoste tê gotin.
Li Komara Tirkiyeyê ev dibistan hene;
Kuzey Irak
Kuzey Irak (bixwînin: Kûzey Irak tê wateya "Bakurê Îraqê"), navê ku dewleta tirk (Tirkiye) li Herêma Kurdistanê (başûrê Kurdistanê) kiriye ye.
Ji ber ku navê "kurd" û "Kurdistan"ê di çapemaniya romiyan (tirk) de demekê dirêj qedexe bû û niha jî bi dilxwazî nayê bikaranîn, binavkirina Kuzey Irak bû serdest. Tirk ji Herêma Federal a Kurdistanê re jî "birêveberiya bakurê Îraqê" dibêjin. Gelek caran wekî heqaretê, ji rayedarên birêveberên başûrê Kurdistanê re "serokên pêşmergeyan" an "serokên eşîretê" dibêjin. Herçendî piştî 2009'ê ev hinekê kêm bûbe jî, didome.
Dîsa di dadgehên tirk de, ji dêvla zimanê kurdî, "zimanî nayê zanîn" dihate bikaranîn. Ji ber ku navê zimanê kurdî neyê bikaranîn û nebe fermî, di tomarkirinên dewletê de cih negire, wisa tevdigeriyan. Hin dadgehan binavkirina "zimanê kurdî" bikaranîbe jî, ev qedexe jî hêj didome. Carnan dadgeh bo kurdî "zimanê jê nehat têgihîştin" jî bikartînin.
Pişavtin û înkarkirina kurdan di dema hikûmetên AKPê de kêm bûbe jî, didome û siyaseta klasîk a dewletê ya bo kurdan, neguheriye.
Reşo Zîlan
Reşo Zîlan (bi tîpên swêdî: Reso Zilan) (jdb. 1947 li Bazîd, bakurê Kurdistanê) nivîskarekî kurd-swêdî ye. Sala 1973yê çûye Swêdê, li wir bi cih bûye. Di Enstîtuya Kurdî ya Parîsê de xebat kiriye.
Zickhusen
Zickhusen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Vanlay
Vanlay, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Prudemanche
Prudemanche, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Arsima balindeyan
Arsima balindeyan an grîba çivîkan yek ji cureyên nû hatiye keşfkirin ê arsimê ye.
Cara yekemîn di sala 2004´î de li Asya dûr (Çîn, Japon, Kore û hwd) hatiye tasbîtkirin û navê Înfeksiyona H5N1 pêve hatiye danîn. Vê arsimê gelek can standin. Ji bo saw ji mirovan ti agahî bidestneketine. Tenê bi riya meytên balindeyan digihê mirovan. Heya niha gelek cureyên arsima balindeyan hatine dîtin û çareya wan jî pê re. Lê çareya H5N1´ê hêj nehatiye dîtin.
Tê texmînkirin ku di destpêka sedsala 20emîn de cureyên pandemiya H1N1 bûye sedemê mirina nêzîkî 50 milyon kesî. Lê îro nebixetere ye. Dîsa pandemiyên (H2N2), (H3N2), (H1N1) û H3N1 ji rêza bixeterebûnê hatine derxistin.
Hin sîmptomên arsima balindeyan
Ji ber ku ev nexweşî hêj nû ye û çareya wê sedî sed nehatiye dîtin, çêtir e mirov xwe ji berateyên balindeyan dûr bigire, biparêze. Dîsa divê mirov ji bo bi sawê nekeve têbikoşe.
Nîgar
Nîgar, wênekirina bidest e. Nîgar, nîgarvanê wê mirovê ku xiyal û jîra xwe bi hev re dirijêne ser rûpel e. Nîgarvanên weke Michelangelo Buonarrotti yên ku di deme Ronesansê de jiyana yên navdar yên ku weke nîgarvanên ku binavê xwe re mohr li dîrokê dana têne zanîn.
Nîgar, ji mijareke evînê ku weke evîna kurd ya navdar ya Mem û Zînê û hwd û an jî weke lehengên weke yên Rûstemê Zal û an jî dîmenek ji xwezaya li berçav û hwd, wênekirina wê ya bi pênûsê, nîgarê dihêne li holê.
Marmaroka dîwaran
Marmarok, marmaroka dîwaran, kelpezer, meqezer an jî maqîze (Lacertidae), famîleyek xijendeyî wek maran, ji canewerên pelikdar in ku pir cins û cureyên wan hene.
Şayes û reftar
Du lingên wê yên ku bi "lep" hene. Çend ku lepên wê weke ku bi sê tilîyan jî bin, karê weke yê mirovekî bi kar bêne. Weke çavên wê ew lapên wê jî pir bi bal in. Çiqasî û çend sal bi ser ve herin jî, marmarok, wê sê çar na jî herî zêde ji pênc teliyan zêdetir maztir û dirêjtir nebe. Çermê wê, di dişibe yê Mar. Lê ku kete du saliya xwe de êdî çermê wê dibe weke Sûsmar. Axlebe jî xwediyê xamleka belek a. Weke margîse, karê rengê xwe bi erdê re bike yek û xwe bi wê ji berçav vedişêrê.
Ew kurmê kêzan dixwin. Piraniya marmarokan li herêmên germ dijîn.
Dabeşandin
Dabeşandina marmarokên dîwaran li binefamîle,êl,cins û cureyan hatiye belavkirin ji aliya Arnold et al., 2007,gor anlaysîza fîlocenetîkî.
Fmîleya marmarokan an Lacertidae
Papa Bonîfas VI
Papa Bonîfas VI, Bonîfasê 6em, Bonîfasê şeşem der barê dema wî ya bûyînê de tiştekî pir nayê zanîn. Di 11ê nîsana 896an de weke papa hat hilbijartin. Tê gotin ku di 26ê heman mehê di çûye ser dilovaniya xwe. Di 898î de, di bin papa Yûhena IX, ew weke yê ne fermî hat bijartin, lê navê wî di lîsta papayan de heye. Hat gotin ku piştî ji aliyê yê ku piştî wî re tê Stefan VI ve hat kuştin. Lê ew ne hat zanîn û ne hat kifşkirin. Weke din jî tê gotin ku bi enfeksîyonekê miriye. Yanî bi nexweşîyekê ket û ji wê xilas nebû û ne jiya.
Mizgefta Mezin a Cizîrê
Mizgefta Mezin a Cizîrê li Cizîrê mizgefteke bi nav û deng e.
Wekî tê gotin Mizgefta Mezin ya Cizîrê berî îslamiyetê dêr bû. Di sala 639'an de wextê îslamiyet hat Cizîrê ev dêr hatiye guhertin, bûye mizgeft. Di demê Ebasîyan de Emerê kurê Ebdilezîz bûye waliyê Cizîrê û ev mizgeft ji binî xirakirîye û li ser eslê wê yê kevin ji nuve ava kirîye. Piştî wê di sala 1160'an de ji aliyê atabegê Zengî yê Cizîrê Ebûlqasim Mehmûd ve hatiye xirakirin û li gorî aslê wê yê kevin dîsa hatiye avakirin. Li ser deriyên navîn yê mizgeftê li aliyê çepê de ev tiştên he bi nivîsandin he ne. Ji bilî wê jî li ser vê mizgeftê di nivîseke dî de:
hatiye nivîsandin. Wergera wê bi kurdî ev e:
Li ser deriyê Mizgefta Mezin ya Cizîrê, doqikêk yê ejder bi kompozîsyonên şêr û teyr ji aliyê zanyarê mezin yê fen, otomat û sîbernîtîkê, Ebû l-'Iz Îsmaîlê kurê Rezazê Cizîrî (1153-1233) ve bi madenê tûnçî hatî çêkirin heye.
Li ser herdû aliyên derî tam pêşberî hevdû dû doqikên ejderan sekinî ne û di nava wan de jî kompozîsyona serê Şêrekê heye. Herdû ejder jî cavên wan behîvî ne, gûhên wan sertîj û hatîne şibhandinê afirîdeyên bi per.
Bejna wan bi kolandinê pûl bi pûl, bi mar hatîne şibihandin. Li aliyê jêr ve dûvên wan li hevdû hatîne alandin û serê dûvê wan wekî serê teyran hatiye dûmahîdan. Dirêjiya bejna wan 27 cm, pehnahiya wan 24 cm û stûrahiya wan jî 3 cm ne.
Şatax
Şatax an Şax, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.
Çilwan
Çilwan, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Sêmêl a li parêzgeha Dihokê ye.
Emîrawa Barûq
Emîrawa Barûq gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 50 kes (9 malbat) bûn.
Pirxûs
Pirxûs, bajarokekî ku bi ser navçeya Xelatê ve ye.
Jean-Marie Gustave Le Clézio
Jean-Marie Gustave Le Clézio (, li Nice) xelatgirê Xelata Nobelê ya wêjeyê sala 2008an e.
li Nice hatiye dinyayê. Koka dê û bavê wî ji Mauritiusê ye. Le Clézio di heşt saliya xwe de bi malbata xwe re bar dike Nîjeryayê. Piştî Şerê cîhanî yê duyemîn bavê wî wek doktor li wir dimîne. Rêwîtiya wî ya ku bi keştîyê mehekê diçe Nîjeryayê, Dibe destpêka kariyera wî ya Nivîskariyê. Di vê rêwitiya xwe ya dûr û dirêj de, du pirtûkên biçûk bi navê Un long voyage och Oradi noir bi berhev aniye û daye weşandin.
Le Clézio bi nivîsandina essay, novel û romanên xwe kariyera xwe avakiriye. Bi nivisandinên xwe yên pêşîn li ser xeteka romana nû "nouveau roman" nêzî Sartre û Camus dibe.
Mijar û vebêjerên berhemên wî bêtir ên gelên bindest, kolonî û derbederên welatên xwe ne. Le Clézio bi ruh û rastiya mijar û vebêjerên xwe rexneyên vekirî û veşarî li welatên ewrûpî dike ku ew bi ruhên xwe, bi mentaliteyên xwe nikarin ji kaînetê û ji çandên cihêreng hez bikin.
Le Clézio bi romana xwe ya Désert (1988) kariyera romanivîsiya xwe xwûrttir kir û bi wê romana xwe jî xelata Akademiya Fransayê wergirt.
Xelata Nobelê ya wêjeyê ya sala 2008an jî girt.
Olemps
Olemps, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Seyder
Sayder (ji Şah Hayder) an Seycan (mehlasa wî), dengbêjekî zarê Kirmanckî ji Dêrsimê.
Seyder bi xwar û jêr di sala 1885an (jidayikbûna vî bi duristî naye zanîn) li Pilemoriyeyê li gundê Goma Seydû, nahiya Pirdo Sur, ji dayik bûye. Ji malbata wî re, ya ku bi esle xwe ji ocaxa qizilbaşan a Qurêşanî bû ye, 'Çê Avasî Meşî' hatiye gotin. Di zarotiya wî de malbata wî barê gundê Ciwarikê li qeza Qişleyê dikin. Sayder li vî gundê mezin dibe û neviya helbestvanê navdar Sey Qajî re dizewice. Tê gotin ku Seyder şagirtê Sey Qajî bû ye.
Lêkolîner Huseyin Akar dibe Seyder helbestvanê evînê yê Dêrsimê ye, ji ber ku evîn motîfeke mijarî ya helbestên wî ye. Mebesta wê dilketiyekî cîwanî bûye. Seyder di ciwantiya xwe sewadaliye keçekî dibe, evîna wê jiyan û şiwîna Seyder nişan dike. Di ciwantiya xwe de li ser Trabzonê re diçe Stenbolê ku pere qezenc bike. Ji dilketiya xwe re gotiye:
''Ezê biçime Stenbolê, pera qezenc bikim, ji xwe re parêzerekî bigirim, ezê li ser navê dil, evînê li hember te biparêzim.''
Çawa ji helbestên Sey Qajî têye femkirin, Seyder ji Şerê cîhanê yê yekem birîndar dizivirê Dêrsimê û bi emrê 30-31 salî ve dimire. Gelek stran û kilamên Seyder ji aliyê stranbêjê kurd Sait Baksi hatin berhevkir û di kasetên wî hatin bidengkirin.
Çemreş
Çemreş, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Sêmêl a li parêzgeha Dihokê ye.
Eskerawa
Eskerawa gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 89 kes (20 malbat) bûn.
Vercelli
Vercelli, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye. Vercelli yek ji bajarên herî kevnare Îtalyayê ye. Li gorî dîroknasan bajêr, B.Z di salên 600an de hatiye avakirin.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 46.552 kes e.
La Puisaye
La Puisaye, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Sondheim vor der Rhön
Sondheim vor der Rhön şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhön-Grabfeld li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Çemkurk
Çemkurk, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Sêmêl a li parêzgeha Dihokê ye.
Çempaşayî
Çempaşayî, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Sêmêl a li parêzgeha Dihokê ye.
Biella
Biella, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye. Di heman demê de bajêr navenda parêzgeha Biellayê ye û Komûn, li ser deverê Çemê Cevro hatiye avakirin.
Çemê Berekat
Çemê Berekat, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Sêmêl a li parêzgeha Dihokê ye.
Stockheim, Frankonyaya Jêrîn
Stockheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhön-Grabfeld li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Elîbilaxî, Miyanduaw
Elîbilaxî, Miyanduaw gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 250 kes (50 malbat) bûn.
Blowatz
Blowatz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Cidîde
Cidîde, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Sêmêl a li parêzgeha Dihokê ye.
Reggio nell'Emilia
Reggio nell'Emilia, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Emîliya Romanyayê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên bajarê 171 hezar û 944 kes e.
Gurcîbilax
Gurcîbilax, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.
Vauchassis
Vauchassis, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Hesenan (eşîr)
Giranîya êla Hesenan dikeve aliyê Muş û navçeyên Muş'ê Milazgir, Xinûs û Kop, Panos, Erdiş û Elbak(Başkale) ê ye. Lê belê Hesenan ne tenê li van deveran e. Di heman demê li hin deverên Riha, Mêrdîn, Amed û Erzerom'ê jî belav bû ne. Pênc çiqên Hesenan hene. Vana evin:
Êla hesenan l çenid deverên îraqê îranê û Sûrî dibelavin.
hesenan êk bû j êlên pşkdar d Serhildana Dêrsimê
Bedeliya
Bedeliya, gundekî bi ser Sêmêla parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.
Elîbeglû
Elîbeglû gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1005 kes (255 malbat) bûn.
Gen
Cihê her genek li ser kromozomê de taybet e. Ev cihên genan wekî lokus tê navkirin. Hemû zîndewer xwediyê genan e. Xaneyên navikrasteqîn (êkaryotî), genan li ser ADN ya nav navika xwe da digirin.
Riz
Riz an birinc (bi latînî, Oryza) giyayek ji famîleya Poaceae ye.
Riz yek ji xurdemeniyên bingehîn ê gelek kulînên cihanê ye. Cara pêşîn li Asyaya Dûr hatiye nûveçandin û ji wir belav bûye.
Bêjenasî
Peyv birinc ji peyva pehlewî brinj tê. Ew peyv di farisî de berenc di tirkî de pirinç
Cureyên rizê bi zimanê zanistî
Bo çandina rizê axa avîn û germhewa pêwîst e. Li Kurdistanê çandiniya birincê li hin deveran gengaz e, lê nehatiye ceribandin. Kurd rizê ji Îranê dikirin. Rizê Îranê navdar e. Zanist di wê baweriyê de ne ku orgîna rizê ji Koreyê ye.
Prunay-le-Gillon
Prunay-le-Gillon, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Pisîk
Pisîk, pisîng, kitik an pisîka malan (bi latînî, Felis silvestris catus), pisîkeke kedî ye. Nêzîkî 9.500 sal e ku mirov û pisîk hev dimînin.
Li Kurdistanê pisîka Wanê heye. Ew gelek ji avê hez dike û mirov jê re dibêje pisîka melavan.
Perciformes
Perciformes ("wekî qişliyan") komeke masiyan e. % 40 ji hemû masiyan dikevin vê komê.
Strahlungen
Strahlungen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhön-Grabfeld li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Baxtimê
Baxtimê, gundekî bi ser Sêmêla parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.
Vauchonvilliers
Vauchonvilliers, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Bazelan
Bazelan, gundekî bi ser Sêmêla parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.
Angola
Angola welatekî li başûrî rojavayê Afrîkayê ye. Bi welatên Namîbiya, Zambiya û Komara Demokratîk a Kongoyê re cîran e.
Navê wê ji zimanê Bantû ji peyva Ngola tê. Berê wekî koloniyeke Portûgalê bû. Di sala 1975´î de azadiya xwe bidestxist. Mixabin li vê welatê şerê birakujî yê navxweyî hêj berdewam e.
Herêmên Angolayê
Angola ji 18 herêman pêk tê:
Canbolad
Canbolad (romikî: Canpolat) navê ezbetek Kurdan a arîstokratan e.
Boiensdorf
Boiensdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Xirbeyên Fitnê
Xirbeyên Fitnê li Dêrika Çiyayê Mazî ye
Xerabbajarê Fitnê li binya Gundê Fitnê ye û bi qasî 13 km yan li bakurê rojavayê Dêrikê dikeve. Ev Xerabbajar di newalekê de ye û ji bakur ber bi başûr ve fireh dibe. Dirêjbûna newalê bi qasî KMê û fireh bûna wê jî bi qasî 500 metreyî ye.
Di vî Xerbbajarî de, xirbeyên dêran, serayan û hejmareke zêde xaniyên xerabe henin. Bi taybetî, xirbeyên dêra mezin xuya dike ku ev bajar bi teknîk û zanebûneke pêşveçûyî hatiye ava kirin. Kevirên avahî pê hatiye çekirin pir giran in û bi sitîleke pir bedew hatiye neqişandin. Pilana bajêr û sitîla çêkirina avahiyan xuyadike ku ev bajar di dewra Bîzansiyan de hatiye ava kirin.
Ev bajarê mezin û mûazem ji ber afatên Îlahî û ji destê defînegeran, di dema me de, ketiye rewşeke pirî xerab.
Kela Dêra Metînan
Keleya Dêra Metînan bi qasî 20 km li bakurê rojavayê Dêrika Çiyayê Mazî ye û gundê ku Kele lê ye bi Şermixê ve girêdayî ye. Kele di dewra Bîzansiyan de, li ser girekî ku bilindahiya wî li dor 150 m ye, hatiye ava kirin. Kesên ku ev Keleya çêkiribûn, rêya karwanan jî xistibûn bin kontrola xwe. Nêrîngeha Keleyê li ser 8 bircan hatiye çêkirin. Hew deriyakî wê heye û ew jî li bakur dinêre û derî li ser rasta meydana keleyê ye.
Di hundirê keleyê de sarîncên avê, embarên zexîreyê û avahiyên xerabe henin. Bilindahiya nêrîngehê 20 m, ya bircan 15 m û ya bedenê jî 10 m ye. Kele û avahiyên hundirê wê di rewşeke xerabdenin.
Antîgua û Berbûda
Antîgua û Berbûda, welatekî li deryaya Karîbê ye. Ji du gravên serekê ên bi navê Antîgua û Berbûda pêk tê. Ji xeynî van gravan çend gravên biçûk jî hene. Seqa û hewaya van gravan germ û tropîkal e. Antîgua û Berbûda koloniyek Brîtanyayê bû.
Herêmên Antîgua û Berbûdayê
Antîgua û Berbûda ji 6 herêman pêk tê:
Ethem Xemgîn
Ethem Xemgîn dîroknas û nivîskarekî kurd e. Li ser dîrok û mitolojiya kurdi ji lêkolînên wî bûna. Li ser dîroke Kurdistanê ji bi sê bergan pirtûk nivisand.
Sezyûm
Sezyûm (, ji ) metalek û elementek e.
Dilber
Dilber, navekî lehengî yê ku weke ku çawa ku bi Ehmedê Xanî re Mem û Zînê heye tê ser ziman, ew jî bi Feqiyê Teyran re heye û tê ser ziman. Di qasîda û helbestên Feqiyê Teyran de tê ser ziman. Feqiyê Teyran, wê wilqasî xweşik weke yeke jînbûya. Li herême botanê, di nav seyde û meleyên ku di medresayên kurdî de xwandina û mezin bûna de, bi gotinaka bi êmin ew tê ser ziman û tê gotin ku "jînbûya". Di nav xelkê de Dilberê, bi êşa ku dîtî û kişandî û eleme dilê xwe re tê ser ziman. Ji aliyê zanebûna xwe ve hertimî weke "minaqekê" hatiya ser ziman. Evîna dilberê jî, weke ya Mem û Zînê evinaka ku ne digihiştiya miradê xwe. Di nav xelkê de ku tê ser ziman û tê bi navkirin, Dilberê Hêz kurmamê xwe "Dilşad" Dike. Bi vê yekê re ku nav evîna wê tê kirin tê gotin "dilê Dilberê yê Dilêş yê bievîna Dilşad ku negihiştiya miradê" tê ser ziman.
Elîyarkendî
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 378 kes (74 malbat) bûn.
Sulzdorf an der Lederhecke
Sulzdorf an der Lederhecke şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhön-Grabfeld li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Qadyan
Qadyan, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Vaucogne
Vaucogne, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.