cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Utnapîştim
Utnapîştim, tê gotin ku ew Nûh Pêxember a. Nebî nuh, tirba wî, li Cizîra bota ya li ber ava diclê ya. Di nava kurdan de, heta roja me jî, tê bawer kirin ku "nebî Nuh, 960 sala jiyan kiriye".
Ji kêvalbaran hatîya ziman ku bavê utnapîştim jî Ubar-Tutu ya. Ubar-Tutu jî, keyek bûya. Bi teybetî, Di deme xwe de, ji ber diclê heta ku digihijê ber Şrnaxa î ro, di nava sînorê wê de bûya desthilatdar. Wî, di dema xwe de, tê gotin ku gelek bajer-welat gihandana hevdû û konfadarasyonek di nava wan de çêkirîya.
Biraşka goştê kişandî ya bi savarê
Biraşka goştê kişandî ya bi savarê, kebaba Dîlokê ya bi simitê biraşka (kebab) ji goştê kişandî û savara hûrîk (simit) tê çêkirin e. Li gelek parêzgehên Kurdistanê tê xwarin lê ya Dîlokê deng vedaye. Di pêjgeha kurd de cihê savarê gelek mezin e, di kebaban de herwiha tê bikaranîn.
Çêkirin
Goşt û dûmê li makîneyê bidin, bikişînin. Îsota sor û sîrê hûrik hûrik hûrbikin. Savara kufteyê bi avê şil bikin. Melzemeyên (berkelî) xwe bikin badî yan teşteke mezin, îsota sor, îsota reş û pûjanê tevlî bikin, bistrên.
Li ser şîşan bi dirêjkî rêzbikin. Ango dirêjkî bi şîşê ve bizeliqînin, li ser şîşê bipelixînin. Di agirê komirê de (yan dar û elektrîk) bipijînin.
Nepalgunj
Nepalgunj, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Pêncemîn (Province No 5) cîh digire.
Xuk Kilî
Xuk Kilî, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Nepalgunj
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê Nepalgunjê 72 503 kes hatiye tomarkirin
24ê sibatê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Payam Niazmand
Seyed Payam Niazmand (  , jdb 6ê nêsana 1995 li Fardis, Îran ) Lîstikvanek îranî ye. Ew gulparêzê tîma futbol a neteweyî ya Iranê ye.
Qinzhou
Qinzhou, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Guangxiyê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2015an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 4.041.000 kesî
Neu-Ulm
Neu-Ulm bajarokekî navçeya (Landkreis) Neu-Ulm li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Saint-Jean-Delnous
Saint-Jean-Delnous, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Niederpierscheid
Niederpierscheid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Sanitz
Sanitz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Endulus (dewlet)
Endulus navê dewletê ku li girava Îberî ji aliya misilmanan hat ava kirî û navbera 711an de 1492an serwerî ajotî bû.
Tarîq di salên pêş de bi Mûsa bin Nûsayr, parêzgerê Afrîkaya bakur, ve tev jî dewama dagir kirina nîvgirava Îberî kir. Di 714an de lawê Mûsa bin Nûsayr Ebdulezîz bû parêzgerî Endulus û Sevilla jî bû paytexta dewlet e. Ebdulezîz Egilona, jina biya keyî vîzgotan ê dawî Roderich, kira jina xwe.
Dema xelîfe Sahm de, di 720an de çiyayên Pîrenê derbaz kirin û berê çerxa Narbonne û Toulouse kir. Lê bi peymaneke navbera dûkê Frankan ê Eudo re peyman kir şunda vegerî bû.
732an de bi pêşengiya Xafikî de misilmana dîsa çiyayên Pîrenê derbaz kirin û bajarên Arles û Bordeaux dagir kirin. Lê kênge wî berîyî xwe çerxa Tours kir bi artêşa frankan re ceng kir û di wê cengê de jiyan ji dest de û artêşê xwe vegeriya nîvgirava Îberî.
Lê di 735an de artêşa misilmanan di serdariya Ûkbe de şunda derketa sefereke ser Fransayê der xistin. Di wê seferê de wî bajarên Arles, Avignon, Lyon dagîr kirin. Lê Karl Martell nêzik şunda misilmanan dehifandina nîvgirava Îberî. Derve bajarê Narbonne tenê dest misilmanan de ma.
763 de xelifetiya Ebasiyan ji bo wan deran dagîr bike artêşek şande Endulusê. Lê Ebdurrehman ew artêşa bin xist.
Di 785an de frankan Girona, dagîr kirin. Di wan deman de frankan û misilmana ser Pîrenê re êrîşa hev dikirin. Misilmanan di 795an de Narbonne dagîr kirin, lê di 801an de frankan Barselona, 811an de jî Tortosa dagîr kirin.
Di dema Ebdurehman II de, yê di 822an de derbaza textê bûyî, Endulus çendayî hunerî dema xweya herî rind dît.
Di dema xelîfe Ebî Emîr el-Mensûr de, generalekî Hişham II bû, Endulus şunda demake xweya baş dît û wî di 985an de Barselona şunda hundura dewletê kir. Kênge El-Mensûr mir Xelifetî keta cengeke hundur û dewlet bû 12 paran û ew dema wek keyaniya Taifa tê zanîn.
Di 1085an de "El Murabitan" ji Afrîkayê de hatin û kargerî dest xwe xistin. Lê di sedsala 12'an de kargerî derbaza Mûwahîdan bû. Di 1212an de Cenga Las Navas de Tolosa de hevalbendiyên portekîz, kastîlya û hin dewletên din ve Mûwahhîdan bin xistin şunda Endulusê di bin xanêdanê Nasridiyan ji bajarê Granada tenê de ma. Di 1492an de ew dera jî ji aliya kastîlyan hat dagîr kirin û dema Endulusê ya li Spanya dawî bû.
Villiers-le-Morhier
Villiers-le-Morhier, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Arrondîsementên Fransayê
Arrondîsementên Fransayê (, bixwîne: axondîsman, ango "navçe") yek ji parçeyên ku di sîstema parvekirinê kargeriya Fransayê de ye. Ew 100 departmenên Fransayê parve 342 arrondîsementan dikin.
Sernavçe yan navenda arrondîsementan wek subprefecture tê navkirin.
Arrondîsement bi kanton û komunan parve hîn parçeyên biçûk dibin.
Yasînawê
Yasînawê, gundekî gundistana Baskî kollesea bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Yasînawê 23 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 116 e.
Binamliya Mezin
Binamliya Mezin yan jî Binamiya Mezin (bi tirkî: Boyluca), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye. .
Harcourt, Eure
Harcourt, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Jean-du-Bruel
Saint-Jean-du-Bruel, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Russell Alan Hulse
Russel Alan Hulse (jdb. li New York) Yek ji fîzîknasên navdar ên DYAyê ye. Bi tevî Joseph Hooton Taylor Jr. sala 1993 guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatiye dîtin.
Jînenîgarî
Wî li dibistana bilind a Bronx High School of Science û koleja taybet Cooper Union perwerde dîtiye. Piştî bidawîkirina perwerdeya amadeyî û bilind, li Amherstê di Zanîngeha Massachusetts de dixwîne.
Sala 1975 zanîngehê bidawî dike lê hêj xwendekar e, sala 1974 bi tevî Joseph Hooton Taylor li Arecibo-Observatorium gelek keşfan li ser kişandina girseyê û pûlsaran dikin. Ev xebat ji wan re sala 1993ê Xelata Nobelê tîne.
Piştî zanîngeh û xwendina doktorayê 2 salan li National Radio Astronomy Observatory a li bajarê Charlottesville a federedewleta Virginia ye dixebite. Piştre sala 1977 xwe ji bo laboratûara bi navê Plasma Physics Laboratory ya Zanîngeha Princeton dinivîsîne. Lewra ew pêderdixe ku di beşa astronomiyê de derfetên kariyerê ne zêde ye.
Ji sala 2003 ew herwiha li Dallasê di Zanîngeha Texas de wekî dersdarê mêvan dixebite.
Wuzhou
Wuzhou, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Guangxiyê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 3.273.300 kesî
Frankenberg/Sa.
Frankenberg, Saksonya, bajarekî navçeya (Landkreis) Mittelsachsenê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Oberpierscheid
Oberpierscheid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Ea
Ea an jî Enkî yezdanekî sumerî ye ku wekê yezdanê, jîrîtî û avê tê naskirin. Di dema Babiliyan de jî, bi navê xwe yê "Ea" tê ziman. Perestgeha Enkî ya sereke li Erîdû bû. Enkî, kurê Anu ye. Anu, wek tê zanîn bi navê "An" jî bû. An, bavê Enlîl e jî. Enkî, weke yezdanê av û jîrîtiyê ye, lê piştre, hêza çêkirinê jî dike destê xwe de û bereketê jî bide. Şînkirin û zêdebûna sewalan jî, ji wî hatiye zanîn. Bi wê yekê re, hêza wî mezin dibe. Bi taybetî, li ber Dicleyê dijî. Lê bandora wî li ber Firatê jî heye. Du tiştên ku weke sembol bi wî re û bi navê wî re tên ziman, bizin û masî e. Enkî, bi mezinatiya xwe re di dema sumeriyan de, bi Nînhursag re tê zanîn. Lê piştre û heta ku tê dema babiliyan jî, di demên piştre de bi Nînmah re tê zanîn.
Perestgeha wî li Erîdû ye. Ji wir, navê wî belav dibe. Enkî, weke parêzvanê hemû hêzên gerdûnî, ku bi navê "me" jî tên ziman, diparêze. Ewlekariya wan dike.Tenê ew karê wan bikar bîne.
Pênc mîtên ku enkî bi wan weyn leyistîya:
Saint-Jean-et-Saint-Paul
Saint-Jean-et-Saint-Paul, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Joseph Hooton Taylor Jr.
Joseph Hooton Taylor Jr. (jdb. li Fîladelfiya) yek ji stêrfîzîknasên navdar ên DYAyê ye. Ew li Zanîngeha Princetonê dersdariyê dike.
Taylor sala 1993 bi tevî Russell Alan Hulse Xelata Nobelê ya Fizîkê ji ber xebatên li ser keşfa pûlsaran wergirtiye. Wan bi bi bikaranîna vê keşfa xwe pîvandina windakirina wizeya pêlên gravîtasyon gengaz kirine, sazûmaniya cotstêran, têkiliyên wan rohnî kirine, ji dûr ve angaşta relatîvîtiyê piştrast kirine.
Joseph H. Taylor hezkiriyê radyo û bêtêlan e. Ji bo meteorîdan û xetereyên wê bernameyek bi navêWSJT amade kiriye. Herwiha bernameya WSPR jî ya wî ye.
Husên Hesen
Derhêner Husên Hesen ku klîba wî wekî klîba herî serketî hate hilbijartin, bi fîlmê Û Nêrgiz Bişkivîn eleqeyeke mezin dît, niha jî ji bo ku fîlmekî li ser Enfalê bikişîne ji Hikûmeta Kurd li benda alîkariyê ye.
Derhênerê başûrî Husên Hesen bi kişandina klîban nav û dengê wî hat bihîstin. Bi klîba ku ji bo strana Hesen Şerîf "Beyta Laleş" kişandibû di Festîvala Klîban a Zaxoyê de xelata klîbê kerî serketî girt. Ji wê rojê ve derhêner Hesen klîban dikişîne û niha ji bo kişandina hin klîban hat Stenbolê.
Husên Hesen li Stenbolê ji bo strana "Lê bûkê" ya hunermend Rojda, ji bo strana "Mişko" ya Koma Agirê Jiyan û ji bo stranên "Kevokê" û "Asiyên Tebaxê" yên Koma Rewşen klîb kişand. Klîba "Lê bûkê" temam bûye lê yên din dê beşek jê li Başûr jî bê kişandin. Ew li ser klîbên kurdî dibêje, "Ez dixwazim karek baş bikim. Di nav klîbê de xeyal girîng e. Ger stran jî baş be klîbeke baş derdikeve holê" û dide zanîn ku gelek kes jê dixwazin klîban bikişîne lê ji bo stranên ku naecibîne klîban nakişîne.
Graal-Müritz
Graal-Müritz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Çêrahgah Emîr
Çêrahgah Emîr gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Xîzava
Xîzava, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Husên Hesen
Li gor wî rihê klîbên kurdî gihîştiye asta dinyayê lê ji aliyê teknîk û tiştên wisa de hê li paş e.
Husên Hesen tevî Mesûd Arif Salih yekem fîlmê metrajdirêj bi navê "Û Nêrgiz Bişkivîn" kişandibû. Fîlmê ku qala têkoşîna pêşmergeyên kurd ên di salên 1970'yî yên li hember zilma Sedam dikir di 30'emîn Festîvala Montrealê de hat nîşandayîn û gelek eleqe dît. Derhêner Hesen niha dixwaze fîlmekî li ser Enfalê bikişîne. Ji bo kişandina fîlm di sala 2006'an de serî li Wezareta Çandî ya Hikûmeta Kurdistanê daye lê jê gazinc e ku hê alîkarî negirtiye.
Navê fîlm "Her man" daniye û fîlm qala çîrokek keçek kurd a berî Enfalê dike. Fîlmê ku dê çîroka wê heta 1988'an bûyera Helebçeyê jî bê û heta bigihîje qampên ku kurdên Başûr li bajarên Bakur çêkirin, di heman demê de çîrokeke evînî ye. Hesen ji bo projeyê hê li benda alîkariyê ye û wiha dibêje, "Ev salekê ye ez li benda alîkariyê me. Di nav salekê de piştgirî dan 4-5 projeyan lê hê bersiveke erênî nedane projeya min. Hin projeyên piştgirî girtin piştî min serî li wan dabû. Ger ez alîkarî negirim ez nikarim bikişînim. Ji min re gotin, 'Em 150 mîlyon dînar bidin te' lê ev ji bo fîlmê min têrê nake. Butçeya fîlmê min 519 mîlyon dînar e."
Pirsa wekî "Ma pereyên wan nîn in?" wiha dibersivîne Husên Hesen: "Pereyên wan hene nîn in ez nizanim. Dibêjin emê girîngî bidin sînemayê. Lê hin pirsgirêk derdikevin. Dibêjin ev pere pir e. Bi ya min di rewşeke wisa de gere gazî derhêneran bikin û bi wan re biaxivin. Wan nas bikin, ew kî ne, çi dikin, dixwazin çi bikin, li gor wê piştgirî bidin. Divê piştî dan û standineke wisa biryarê bidin."
Li gor gotina derhêner Hesen çawa piştgirî bigire di cih de dê dest bi kişandina fîlm bike. Derhêner Husên Hesen ku di heman demê de kurtefîlman jî dikişîne kurtedemek berê kurtefîlmê wî yê bi navê "Demjimêrek berî niha" li Hewlerê xelata yekemîniyê girt.
Rêveberiya herêmî
Rêveberiya herêmî têgehek gelemperî ye ji bo asta herî jêrîn a rêveberiya giştî di nav dewletek serwer de.
Rêveberiya herêmî bi taybetî behsa asta rêveberiyê dike ku hem ji hêla erdnîgarî ve herêmî ye û hem jî xwediyê hêzek sînordar e. Li hin welatan peyva "rêveberî" bi gelemperî ji bo rêveberiyek neteweyî (hikûmet) veqetandî ye, ku dikare hikûmetek navendî an hukûmetek federal be. Li hemberî vê yekê têgîna rêveberiya herêmî wekî alternatîf û sîstemeke li hember hukûmeta neteweyî tê bikar anîn. Di gelek rewşan de ev tê wateya çalakiyên dabeşên îdarî yên jêr-neteweyî, yên asta yekem, ku bi gelemperî bi navên wekî kanton, parêzgeh, eyalet an herêm têne zanîn. Rêveberiyên herêmî bi gelemperî tenê di çarçoveya hêzên ku bi taybetî ji wan re hatine veqetandin (bi rêya qanûn û/an dîrektîfên asteke bilind a hikûmetê) tevdigerin.
Li dewletên federal, rêveberiya herêmî bi gelemperî rêzek sêyemîn an çaremîn a hukûmetê pêk tîne, lê di dewletên unîter de, rêveberiya herêmî bi gelemperî pileya duyemîn an sêyemîn a hukûmetê digire.
Hecî Zembûr
Hecî Zembûr, kufteya bi zembûrê ya Semsûrê navê kufteyeke pêjgeha kurd e. Pirranî li parêzgeha Semsûrê tê xwarin.
Li rojhilatê Kurdistanê, parêzgehên Amed, Ezirgan, Qers, Sêrt û gelek deverên başûrê Kurdistanê biharbêhna zembûr di kufteyan de tê bikaranîn. Ji zembûrê re herwiha cehter, catirî, awîşen jî dibêjin.
Amadekirin
Ji êvar de nokên xwe bikin avê, bi qasî 8 katjimêrî bila di avê de bimînin. Bi tevî goşt nokan bidin ser agir. Kefa wê bigirin, heya nermijî bûn, bixaşînin. Xwêyê pê werbikin.
Ji têkela kufteyê kufteyên bi qasî bindeqê çêbikin. Di nava ava şor de van kufteyan bi qasî 4-6 deqeyan biqaşînin. Kufteyan berdin nava goştê li ser agir dikele.
Di nava rûn de îsota sor biqijilînin wê jî berdin ser binikan. Êdî dikare bê servîskirin, xwarina we amade ye.
Senden
Senden bajarokekî navçeya (Landkreis) Neu-Ulm li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Butwal
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê Butwalê 118.462 kes hatiye tomarkirin
25ê sibatê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Binamliya Biçûk
Binamliya Biçûk yan jî Binamiya Biçûk (bi tirkî: Dayıdağı), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye. .
Zewaca hevzayendan li Norwêcê
Di sala 2008ê de qanûna zewacê ya ku cudakeriya zayendê nedihêwand ji aliyê parlemantoya qanûndanîn ve hat pesend kirin. 1ê kanûna paşîn a 2009ê de zewaca hevzayendan li Norwêcê merî bû. Norwêc şeşemîn dewlet e ku zewaca hevzayendan qanûnî kir.
Li gorî anketan dora ji %60ê Norwêciyan piştgirî didin zewaca hevzayendan.
Frankenthal (Pfalz)
Frankenthal (Pfalz), bajarekî herêma Rheinland-Pfalz a Almanyayê ye.
Cevaş
Cevaş gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Olmscheid
Olmscheid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Villiers-Saint-Orien
Villiers-Saint-Orien, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Baskerrût
Baskerrût, gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Sêgoşeya pembe
Îro di meşa rûmeta geyan de sembolên ku yên herî populer sêgoşeya pembe û alaya keskesorê ne.
Hevserokatî
Hevserokatî tê vê watê dabeşkirina hêz û pozîsyona serokatiyê (ya partî, sendîka, komel an komîteyên din) di nav ku du kesan de. Bi vî havî hêza herî bilind bi awayeke wekhev ji aliyê du kesan ve (wek mînak jin û mêrek) tê meşandin. Sedemên sazkirina hevserokatiyê dikarin gelek cûda bin: wekheviya zayendî her ku diçe sedemek girîngtir e.
Partiya siyasî ya ku li cîhanê yekem car pratîka hevserokatiyê pêk anî Partiya Keskan a Elmanyayê ye. Piştî ku Partiya Keskan ev sîstem pêk anî, vê modelê îlham da gelek partiyên ku ji bo wekheviya zayendî têdikoşin. Li Tirkiyeyê partiya HDP 15 sal in hevserokatiyê dimeşîne.
Sêgoşeya pembe
Dîrok
Dîroka sêgoşeya pembe berî serdema Şerê cîhanî yê duyem, bi desthilatdarbûna Adolf Hitler destpê dike. Di 1935an de benda 175. a têkiliyên hevzayendîtî qedexe dikir, hat bikeyskirin û wekî qedexekirina maçîkirin, himbêzkirin, tevger û fanteziyên hevzayendîtî bihewîne, hat berfirehkirin. (Ev ben li Almanyaya Rojava heta di 1969an de di meriyetê de ma.)
Kesên ku ji ber vê bendê hat tawanbar kirin di navbera 1937 û 1939an de nêzîki 25 hezar kes, berê hat têxistin girtîgehê piştî hat şandin kampên civînê. Cezayên wan hişkkirin bû û metoda sepanê jî xedimkirin bû. Di sala 1942an de Hitler vê cezayê guherand îdamê.
Mahkûmên li kampên civînê mecbûrbûn ku sêgoşeyek sedema girtina wan aşkere dikir, bi kincên xwe kin. Ev nîşaneyan hiyerarşiya li nav mahkûman jî pêk dianî. Kesên ku sêgoşeya kesk bi xwe dikin mahkûmên sucdara adî; sêgoşeya sor bi xwe dikin mahkûmên siyasî bûn. Du sêgoşeya ku li ser hev du dişibiya stêrka Dawid, sembola Cihuyan bû. Sêgoşeya pembe yên hevzayendan bû. Du sêgoşeya pembe ku li ser hev du buya û dişibiya stêrka Dawid ên hevzayendên Cihû bûn ku di hiyerarşiyê de yê herî ketî ew bûn.
Ji mahkûmên hevzayendan re di kampên civînê de karên herî giran dihat dan; ji xêndî karê ew rû bi rû êrîşên tundî û zayendiyê dihatin ku ji gardiyan, nobedar û mahkûmên din ve dihat kirin. Her çiqas hejmara giştî yên mahkûmên hevzayendan bi xweşî nayê zanîn jî li gorî qeydên fermî yên Naziyan a di navbera 1940-1944an de qal 10 hezar mahkûmên hevzayendan dikin ku li gorî zanyaran ev hejmar ji rastiyê gelek dûr û kêm e.
Vöhringen, Bavyera
Vöhringen bajarokekî navçeya (Landkreis) Neu-Ulm li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Sêgoşeya pembe
Dîrok
Tê îdîakirin ku mahkûmên hevzayendan bi gişî nehat şandin Auschwitzê, lê tê zanîn ku li vê kampê xêndî Cihûyan hevzayendan jî hat qatilkirin. Tê texmînkirin ku di serdema naziyan de li dora 50 hezar gey û li dora 10-25 hezar lezbiyen hat kuştin. Di 2002an de hikumeta Almanya ji ber kuştinên sistematik a hevzayendan, ji civata geyan lêborîn xwest. Di sala 2005an de Parlemena Ewropa Holokostek zilmên li ser hevzayendan jî dihewîne, pejirand.
Sembolbûn
Komên azadîxwazên LGBT di salên 1970an de sêgoşeya pembe di nav tevgera mafên LGBTyan de anîn rojevê. Ji bo balkişandina li ser tundî û cezakirinên bêheqî hat bikaranîn. Di 1980an de AVT UP (AIDS Coalition to Unleash Power – Bo aşkere kirina qewetê Koalîsyona AIDSê) di nav bultenên xwe de destpê bikaranîna sêgoşeya pembe kir.
Îro sêgoşeya pembe ji bo gelek kesan nîşaneya bîr û piştevaniya hevzayendan e. Xêndî van wateyan nîşaneya destûr nedan bo komkûjiyeke din e jî.
Dehlîkê
Dehlîkê, Deḧlîkê, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Lagos
Lagos (bi îngilîzî: Lagos; bi zimanê edo: Èkó) paytextê berê û bajarê herî mezin ê Nîjeryayê ye. Xwedî keştîgeheke mezin e.
Portûgaliyan di sedsala 15em de li vir navendeke berhevkirina koleyan avakiriye. Di sedsala 19em de brîtaniyan li vir desthilatî kiriye. Aboriya bajêr li ser masîvanî, veherîna otomobîl û keştiyan, lastîk, sabûn û hilberîna bîrayê (pîvo) ye.
Li bajêr xizanî û bêkarî gelek e. Bingeha bajêr ne zexm hatiye danîn, binavayî têr nake. Hewaya wê pirr germ e. Sala 1991ê de serbajariya wê hate betalkirin. Serbajarê niha yê Nîjeryayê Abuja ye.
Bi texmînî heşt milyon kes lê dijîn. Rûerda parêzgehê 787 km² ye.
Kolostîko mastîko
Wateya navê kufteyê
Kolostîk ango kolosê tîk, kolosê xilçkî, ji şibandinê ye. Bo mînak kufteya kolostîk navê xwe ji bacanreşkên ku wekî kolosê mêran ê tîk sekiniye, digire. Kurd gelek xwarinan bi şibandin, rengdêr û henekên civakê binavdikin. Mastîko jî li dengê kolostîko hatiye anîn, tê wateya "bi mast".
Amadekirin
Savara hûrik û dan bi qasî 1/2 SA avê şil bikin, xwê pê werbikin. Devê wê bigirin, heya hinekê nepixî (gij bû), bihêlin. Ard tevlî bikin, bistrên.
Kufteyên hûrik çêbikin, di nava ava dikele de bixaşînin. Mastê di nava ava kufteyan de ron bikin. Sîrê bi xwê bikutin, tevlî mast bikin. Kufteyan li binikên servîsê parve bikin, sîrmastoka xwe berdin ser binikan.
Dummerstorf
Dummerstorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
William Saroyan
William Saroyan (bixwîne: Wilyam Saroyan; bi Ermenî: Վիլյամ Սարոյան; 31'ê gelawêjê, 1908 - 18'ê gulanê, 1981), nivîskarekî ermenî bi eslê xwe Bidlîsê ye lê malbata wî koçberî Emerika yê kirîye u ev jî li wê derê ji dayîk buye. Di sala 1939 de xelata Pulîtzerê standiye lêbelê ev xelat red kirîye.
Çavkanî
Wikipediya Îngîlîzî
Qeses
Qeses sûreyek e ji Qurana Pîroz û li bajarê Mekê hatiye danin. Ji 88 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji peyva zimanê erebî "Elqeses" (al-Qasas) di ayeta 25em digirî. Qeses bi kurdî tê mana "bûyer, çivrok" û ji bûyerên di Quranê da tê gotin. Di sûreyê da zarokatiya Hz. Mûsa, pêxambertiya wî, derketina wî bi Zarokên Îsraêl ji welatê Misirê û xendiqandina Fîrewn û artêşa wî derbaz dibin. Dû re jî Sûre qala Karûn dike, ku yê gellekî dewlemend bû û ji bona mal û milkê xwe li dijî Xwedê derket.
Çaykesen
Çaykesen gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Saint-Juéry, Aveyron
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Richard Simmons
Milton Teagle "Richard" Simmons (z. 12ê tîrmehê 1948'an li Nû Orleans, Louisiana, DYA) aktor û mirovekî navdar ê şowên televîzyonê û fitnessa amerîkî û medyayên sosyal e.
Harem
Harem ( an ), di çanda Ereban de cihê taybet ku lê têkiliyên taybet tên kirin e. Bi destê Tirkên Osmanî navdar bûye.
Wekî peyv ji "Heram - qedexe" tê û tê wateya "Cihê qedexekirî, cihê taybet, cihê veşartî hwd". Li civaka Ereban kesên dewlemend in berê xwedî harem bûn lê niha gelek kêm e. Ji bandora Ereban ev tradîsyon derbasî Tirk, Faris, Cihû û civakên misilman ên li Asya nêzîk jî bûye. Civakên ku qîmeta jinan kêm e, mêr serdest e, li wan civakan kesên dewlemend li ser laşê jinan tasarûfê dikin, jinan wekî meta û tişta ku pê dem debasbibe dibînin. Herwekî li wan civakan jî harem an kerxanê hene.
Divê mirov şaşiyekê sererast bike ku Erebên ku xizanin jî peyva haremê bikartînin lê di wateya "nava malê, cihê taybet" de. Ê ku tradîsyona haremê navdar û bipêşxistî kiriye Osmanî ne. Hin keyên Osmaniyan xwedî hezaran jinan bûn û wan di hareman de di bin mercên dîltiyê de dihewandin. Dema ew jinan pîr dibûn, ji haremê dihatin verêkirin û di nava civaka têr feodal de yan dihatin kuştin an jî di jiyaneke awarte de dijiyan. Paşayên Osmaniyan ji Balkan, Qefqas û cihên din bi hezaran keçik dîl digirtin û bi vê yekê pesnê xwe didan. Zarokên ji wan peyda biban dikirin leşker. Kêm ji wan dibûn key an di palasê de cihdigirtin. Tê zanîn ku diyên tevahiya paşayên Osmanî ji hareman bûn. Jinên haremê milkê paşa bûn û herçendî bi hinekan re mara olî çêdikirin jî, hin caran ji mêvanên xwe re jî pêşkêş dikirin. Li ser hareman gelek fîlm û pirtûk hene. Tirkan wan bi navê "odalik - a hozê", "Kadin - jin" binavdikirin. Kadinên haremê gelek caran di bin êşkenceyê de diman û bi hezaran ji wan dihatin kuştin. Hin zanyar dibêjin bingeha tradîsyona haremê ji Misira antîk derbasî Cihûyan, ji wan jî derbasî Ereb û Tirkan bûye.
Nêrgîzyanî
Nêrgîzyanî navê seleteyeke pêjgeha kurd e. Ji parêzgeha Amedê belav bûye, wekî seleteyeke Amedê tê zanîn.
Çêkirin
Hêkan hinekê pirr bixaşînin, qalikên wan bigirin û sar bikin. Tîke bikin, û têxin badiyeke mezin. Pîvaz û bexdenûsa hûrkirî tevlî bikin, xwê û îsotê pê werbikin û bêî ku hêkan bipişirînin, hindik tevdin.
Li ser daxwazê hûn dikarin rûnê zeytê, ava lîmonê yan biharbêhneke din lê zêdebikin.
Bismil (kirmanckî)
Bismil yew qezay Amedê yo. Di serî 1936'îd beno qeza. Erdê xo 17.000 km² gird û nifûsê xo zî 102.000 o. Namê qezay zaf kemn o. Farisan vano "Pîs Mîl".
Diyarê Dêrê
Diyarê Dêrê gundekî Mêrdînê ye.
Pehlan Mûsa Xemîs
Pehlewanê Mûsa Xemîs Garzdînwend ku bi Pehlewanê Garzdînwend tê naskirin, yekem pehlevan Îranê û yek ji behlevanên  bi nîşana pehlevanîya Îranê di serdema Feth Elî Şahê Qacar de bû, yekem pehlevanê naskirî di serdema Qacaran de, kû bi eslê xwe kurd bu ,   ser eşîra Malikşahî û fermandarê artêşa Îranê di şerê bi Împaratoriya Osmanî re bû. ] ]
malbat
pehlevan Mûsa Xemîs Garzdînwendî kurê Emîr Xemîs kurê Şeh Mîr e. Ev malbat bi eslê xwe ji neviyên emîrê kurd Melikşah Çemşgezk e.    Li gor nivîsarên ewliya Çelebî di seyahatname a ewliya Çelebî de, ew bi Cemşîd, şahê efsanewî yê Îranê ve girêdayî ne di vegotinekê de jî neviyên Sultan Melik Şah têne hesibandin. Şerefxanê Bidlîsî, nivîskarê Şerefnameyê û Îslam Xerabî El-Ebasî, jînenasê Misrî, vê malbatê ji neviyên Ebbas bin Ebdulmuttelib apê Muhemmedê Pêxemberê Îslamê ku ji Benî haşim bû, dihesibînin. . Cefer Xital û Haşim Tebatebaî nîjada wê ji  Elama kevnar dihesibînin.
zarokên xemîs
Pehlevan Melêgeh Xemîs : Ji malbatên BaqirXan, Mihemed Elî Xan û Elî Mihemed Xan pêk hatîye û li bajarên Erkûvaz, Îlam, Tehran û gelek bajarên din ên welatê Iraqê dijîn. Namdar, Şehbaz, Şîrxan, Sahab û Abbas Azîzîyan ji vê eşîrê ne. Malbatên Rehîmî, Ezîziyan, Mîrzayî û Tab ji vê malbatê ne.
Xemîs Şah Mîr, serokê serhildana eşîrên fîlî ên Pûştkuhê
Di dawiya dewra Efşarîyeyê û Zendîyeyê de, "Xemîs" serokê eşîra Melekşahiyan û kurê mezin ê Şah Mîr, ji ber hêza xwe ya bedenî (mucîzevî) a awarte di nav birayan de navdar bû. walî ÎsmaîlXan mîrê roristan u îlama niha ew wek fermandarekî leşkerî tayîn kir û Hesen Xan mîr neviyê xwe şand cem wî ku serhildana eşîra Maliman (Mal Hûman) bitepisîne. Herwiha Xemîs mirovekî dilrehm û xêrxwaz bû û piştî tepeserkirina serhildana eşîra Malîman (Mal Hûman) nehişt ku “Xorge” kurê serokê eşîra Malîman (Mal Hûman) bê kuştin. û ew ji mirinê xilas kir. Di vê heyamê de Xemîs serokê eşîra Malekşahî ya Çemzî bû.
Di dawiya serdema Nadir Şahê Efşar de, Xemîs – serokê êla Melekşahiyan – ji ber barê giran ê bacê yê Nadir Şah Efşar serîhilda û pêşengiya serhildana eşîrên fîlan kir. Di pirtûka dîroka Naderî ya bi navê cehangoşa de wiha tê gotin; Komek ji serokên eşîra Fîlî [bi serokatiya eşîra Malkşahî, Xemîs Şah Mîr], nêzîkî bîst bacgirên Nadir Şah kuştin, û dema ku eşîrên din ji vê kiryara Malişahîyan agahdar bûn, ewan jî bacgirên xwe kuştin. Mervî di Araî Naderî de li ser vê mijarê wiha dibêje: ji ber ku destpêkirina tundiyê û siyasetê gihîştiye sînorê tundiyê, komek ji serokên eşîra Filî [Il Malekşahi û di serî de Xemîs Şah Mîr] li hev kirin, bi qasî 20 bacgirên devleta Naderşah kuştin Gava eşîrên din ew tevger dîtin, hma her kesî jî bacgirên xwe kuştin, ew jî tevlî civata navborî bûn.
Fatehname
Ev zevî bi rûbera 36.000 hektar milkê bav û kalên Hac Fermerz Esedî bûn, ku ji aliyê Feth Elî Şahê Qacarî ve û bi îmzeya Mîr Mihemed Elî Mîrza Dolatşah, kurê mezin ê Şah hatiye îmzekirin. Namah di nav mezinên malbata Malikşahiyan de), Di tarîxa Zul-Hicayê sala 1236 Hicrî ya ku li gorî sala 1199 Hicrî de ji ber mêrxasiya malbata Malikşahiyan di şerê bi êrişkerên Osmanî re û dagirkirina Silêmanî, Zor û Mûsilê de., Kerkûk û Samerra û dorpêçkirina Bexdayê ji bajarên Împaratoriya Osmanî ji qehreman Mûsa Xemîs Ced Bozor Hac Faramerz Esedî û Îl Malekşahî re hat dayîn. Hêjayî gotinê ye ku mezinên êla Malkşahî guhên rastê yên hemû girtiyên artêşa Osmanî jêkirin û xistin kefa wan a rastê û şandin paytextê.     Di vî şerî de çar hezar leşkerên ji eşîra Malekşahî Çemzeyî, di nav wan de sed siwarên navdar ji eşîra Malekşahî Çemzeyî û sed çekdarên mêşhingiv ji eşîra Malekşahî Çemzeyî (ku piştre bi mêrxasiya xwe û bikaranîna kulm û mêşan hatin naskirin. di vî şerî de û şerên wan ên berê yên bi êrişkerên Osmanî re, ew bi navê eşîrên Garzdînvend hatin nasîn, ku ev eşîretên Xemîs, Kazim Beg, Neqî, Husên Beg, Rustem Beg, Melgeh, Şekarbeg û Xudadad) û sê hezar û heşt sed peya di bin destê fermandariya "Pehlan Mûsa" li ser serê leşkerê îranê.wan kirin. Ji bo naskirina vê rûmetê, rolyefên van mêrxasên hanê li Baxçeya Nazar a Şîrazê û Muzexaneya Parsê hatine parastin.    Mezinên sipî û mezinên êla Malekşahiyan wiha vedibêjin: Şervanên Garzdînwendê di vî şerî de şer kirine. Tê gotin ku di vî şerî de zêdetirî sîh birîndar li ser laşê têkoşer Mûsa Xemîs hebûye, lê vî şervanê Reşîd di qada şer de gav paşde neavêtiye.  Piştî derbeya leşkerî ya sala 1332’an a Rojî, Hac Feramerz Esadî li gorî belgeya hejmar 566 a roja 13’ê Hezîrana sala 1335’an a Rojî, ev erd li ser navê xwe tomar kiribûn. Lê piştî şoreşê ev zevî ji aliyê Rêveberiya Çavkaniyên Xwezayî ya Parêzgeha Îlamê ve bê sedemek yasayî hatin desteserkirin û radestî kesên din hatin kirin.
Not
<references group="یادداشت" /> <references group="یادداشت" />
Mîr Muhemmed
Mîr Muhemmed an Mîr Mihemed yan Mîr Muhemmedê Rewandizî yan jî Mamed Paşa (z. 1783 li Rewandiz - m. 1838 li Deryaya Reş) yek ji mîrên kurd ên Soran bû.
Mîr Muhemmed kurê Mîrê Soran Mistefa Beg bû. Di dawiya sedsala 18an de hatiye dinyayê. Ji dersdarên taybetî ders girt û perwerdeyeke baş dît. Di gelek qedemên Mîrîtiya Soran de wezîfe stend. Di sala 1814 /1820an de bû Mîrê Soran. Di demek kurt de Mîrîtiyên derdora xwe jî tevlî mîrîtiya xwe kir. Li ser navê xwe pere derxist û xutbe da xwendin.
Bi armanca dewleteke serbixwe tevgeriya. Dewleta Osmanî ji bihêz bûna Mîrê ditirsiya. Bi hemû hêzên xwe êrîşî ser Mîr kir. Mîr, di sala 1934ê de leşkerên osmaniyan welêt qewirand. Osmaniyan jî ser vê yekê bi Îranê re hevkarî danî û ji Brîtanya yê jî alîkarî girt. Osmaniyan bi vê sayê, di sala 1836ê de hêzên mîr belav kir. Osmaniyan Mîr vexwendin Stenbolê bo lihevhatinê. Lê li ser sozên xwe nasekinin wî li vegerê di Deryaya Reş de davêjin avê, dixeniqînin.
Jiyana Mîr Muhemmedê Rewandizî
Mîr Muhemmed ji êla rewadî ku digihên hezbaniyan bû. Hezbanî, ji eşîra şadiyan bûn ku navê xwe ji mîrê dewleta kurd şedadiyan (an şadiyan), Mîr Mihemedê kurê Şedadê digirt. Dewleta şedadiyan an şadiyan di sala 951ê de li Başûrê Qefqazê ku wê demê parek ji Kurdistanê bû hatiye damezrandin.
Mîr Muhemmed sala 1783ê li Rewandizê hatiye jiyanê. Di sala 1838ê de jî li Deryaya Reş ji aliyê osmaniyan ve hatiye şehîdxistin. Mîr Muhemed ji keştiyê avêtine deryayê û xeniqandine. Kurê Mistefa Paşa yê mîrê Mîrnişîniya Soran bû. Sala 1830î de li dijî osmaniyan dest bi serhildanê dike. Armanca wî serbixwekirina Kurdistanê ji osmaniyan e. Serhildana herî mezin a sedsala 19em tê zanîn. Artêşa Mamed Paşa ku bi artêşa Mîrnîşîniya Soran ve bûbûn yek, di bin fermana Mamed Paşa de bêhna osmaniyan diçikîne. Ji Rewandizê heya Silêmaniyê, ji Mûsilê heya Mêrdînê, Ranya, Cizîra Botan, Akrê, Hewlêr, Koysencaq hwd, tenê hikmê Mamed Paşa derbas dibe, osmanî direvin û tirsa bi tevayî windakirina Kurdistanê dikeve dilê wan.
Sedemê serhildanê jî osmanî bi xwe bûn. Lewra împeratoriya osmaniyan piştî 300 salan, peymana ku bi mîrên kurd re mor kiribû, yekalî xirab dikir, dixwest dawî li otonomiyên Kurdistanê bîne, desthilatdariyeke navendî ava bike. Ev yeka han li dijî realîteyê bû. Kurdan ti carî viya nedipejirandin.
Hewldanên dewleteke serbixwe
Mîr Muhemmed di demekê kurt de yekîtiya pirraniya mîrên kurd ava dike, sazûmaniyeke nûjen a dewleta kurd birêxistin dike. Atolyeyên hilberîna çekan ava dike û top-tivingan çê dike. Ev gelek girîng bû ku kurdan bi xwe top û tivingên xwe çêdikirin, ji kesê nedikirrîn. Li ser navê xwe dirav dide çapkirin.
Mîr Muhemmed ne tenê li dijî osmaniyan, herwiha dijî eceman jî şer dike. Lewra ew li serbixwebûna Kurdistanê digeriya, doza welateke serbixwe dikir. Di demekê kurt de artêşa kurd gelek herêmên rojhilatê Kurdistanê azad dikin. Tirsa Mîr Mihemed dikeve dilê şahê Îranê jî. Îran soz dide ew dê hêdî hêdî ji tevayî Kurdistanê vebikişin lê bo viya hinekê wext dixwazin.
Dek û dolavên osmaniyan û bikaranîna biratiya Îslamê
Wê demê herçendî desthilatdarî di destên mîrên kurdan de bû jî, bandora osmaniyan li ser gelek şêx û melayên kurd zêdetir bûn. Şêx û melayan dixwastin wekî her demê ji mîr û axayan serdesttir bin. Nakokiyên di navbera şêx û mîran, mela û axayan de, her hebiye li Kurdistanê.
Şerê birakujiyê
Dîsa osmanî û oldarên soranan ên din bin fermana wan de bûn, gelek derew û şiltaxiyan dixin stûyê wî. Parêzgarê osmaniyan ê Bexdayê Elî Riza Paşa, dixwaze mîrnişînên kurd ên cîran li dijî Mîr Mihemed rabike, lê ewçend biser nakeve. Di nava gel de dibêjin ew çavnebar, hesûd e. Dixwaze mîrnişîniya soranan bixwe bin kontrola "kafiran". Osmanî, malbata Mîr Mihemed jî li wî dikin dijmin.
Osmanî dixwazin pirsgirêkên navbera kurdên misilman û êzîdî jî bikar bînin. Li provokasyonan digerin. Serokeşîrê Mizuriyan ji aliyê êzdiyan ve tê kuştin. Wê demê dostanî di navbera eşîra Mizûrî û Mîr Muhemmed de hebû. Osmanî destên xwe dixin nava wê jî û vê dostaniyê dixwurînin. Dixwazin Mîr berdin ser êzdiyan ku wî qels bixînin. Mixabin biser jî dikevin. Şerê birakujiyê gurr dibe, kurdên misilman û êzdî bihev dikevin. Salên 1831 - 1832 dibe salên birakujiyê.
Wezîrê darayiyê Evdilah, bi alîkariya osmaniyan dixwaze jehrê bide Mîr Mihemed. Apê wî Têmûr Axa û kurapên wî bi hêza çekdarî dixwazin wî dîl bigirin û teslîmê osmaniyan bikin. Lê Mîr Muhemmed li berxwe dide, bi wan re dikeve şer. Şerê birakujiyê de du apên wî tên kuştin. Apên Mîr Mihemed ji osmaniyan soz girtibûn, heger ew Mîr teslîm bikin dê osmanî wekî mîr wan nasbike, 10 salan ji wan bacê negire û gelek pere û xelatan bide wan.
Osmanî herwiha ji îngîlîzan jî alîkariyê dixwazin, hin rayedarên îngîlîzan jî ji ber ku ji serxwebûna kurdan nerazî bûn, li kuştina serê Mîr digerin. Bijîşkekî îngîlîzan tevli vê karê provokasyonê dibe.
Mîr diçe Stembolê
Osmanî plana duyem, taktîka xwe ya klasîk diceribînin. Ango riya dîplomasî û xapandinê. Qasida dişînin ku wan daxwazên Mîr Muhemmed pejirandine û wî vedixwînin palasa (qesra) paşayên osmaniyan li Stembolê. Mîr viya dipejirîne û tedbîrên xwe jî digire. Li ser daxwaza wî, hêzeke taybet a çekdar pê re tê Stembolê.
Osmanî wî bi seremoniyan pêşwazî dikin, qedrê wî digirin. Nîşaneya "beylerbeyi - begêbegan" didin wî hemî daxwazên wî qebûl dikin.
Osmanî ji wî dixwazin ku ji bo ewlekariyê ew bi riya deryayê here Trapezonê û ji wir derbasî Kurdistanê, bajarê Erzîromê bibe. Lewra Trapezon nêzîkî Erzîromê ye û piştî wê ji xwe Kurdistan e, ji bo Mîr bi ewle ye. Mîr viya qebûl dike, dikeve serê wî. Lê osmanî di amadekariya kujtina wî de ne. Mîr davêjin deryayê dixeniqînin. Hinek jî dibêjin ew nehatiye xeniqandin lê di keştiyê de ew kujtine.
Osmanî bi fermî dibêje ku ti elaqeya wan bi kujtina Mîr re nîne. Wan Mîr vexwendine û daxwazên wî pejirandine, ti sedem nîne ku ew Mîr bikujin. Osmanî herwiha didin xuyakirin ku ti agahiya wan ji aqûbeta Mîr nîne. Kurd jî bi vê daxuyaniyê bawer dikin û Mîr tê jibîrkirin.
Piştî kuştina an gorî osmaniyan windabûna Mîr Mihemed îcar birayê wî Resûl Paşa tê ser text. Lê osmanî paşê bi derketina şerê osmanî û rûsan ve, Resûl Paşa dikişînin nava şer. Artêşa kurd di bin fermana Resûl Paşa de îcar ji bo "biratiya Îslamê" şûr dikişîne rûsan. Kurd wekî her carê dîsa bi navê biratiya îslamê xwe malmîrat dikirin, xelk dikirin xwedî tac û text lê ocaxê xwe jî kor dikirin.
Frankfurt (Oder)
Frankfurt (Oder), bajarekî herêma Brandenburg a Almanyayê ye.
Kûbik
Kûbik (bi tirkî: Tosunlu), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye. .
Bab
Bab navçeyeke bi ser Helebê ve ye. Gelhê wê 140.000 e. Piraniya navçeyê kurd in.
Dîrok
Navçe di sala 2013'an de kete bin destê çeteyên DAÎŞ'ê.
Di sala 2016'an de jî dewleta tirk û çeteyên el-Nisra vê navçeyê careke din hat dagîrkirin.
Half-Life
Half-Life lîskeke komputerê ye, ku ji Valve Software ve hatiye pêşdebirin û ji Sierra Studios ve hatiye derxistin. Ev lîstik ku li 19ê çiriya paşîn a 1998 derketîye, bi versîyoneke pir guhartî ya motora Quake dixebite. Ji dema derketina wî pêde, 8 mîlyon bêtir kopiyên Half-Life hatine firotin. Wirde ev di dîrokê de first-person shooter a herî firotî ye. Lîstik jî ji PlayStation 2 re li 15ê çiriya paşîn a 2001 hatiye derxistin.
Di Half-Lifeê de, lîstikvan rola Dr. Gordon Freeman dileyîzin. Ew fîzîkzanekî teoriyê (theoretical physicist) ye, û di destpêka lîstikê de divê ew ji karxaneke derkeve, ku ji alîen û leşker ve hatîye dagerkirin. Ev lîstik bû yê herî pêşîn ku têde çîrokeke zîndî hebû, bê ku sînematîk tên bikaranîn. Half-Life 50 bêtir xelatên 'Lîstika Salê' birin, û ji PC Gamer ve 'Lîstika PC ya herî baş di dîrokê de' jê re li çiriya paşîn a 1999, çiriya pêşîn a 2001 û nîsana 2005 hatiye gotin.
Di salên paşê derketina wê de, Half-Life bandurî pêşdebirina lîstikên first-person shooter pir kirîye, û jê re dayim tê gotin ku di curê xwe de ev lîstik mîna şoreşekê bûye.
Serfiraziya Half-Life ji boy salan domand bi lîstikên mîna 'Half-Life: Opposing Force', 'Half-Life: Blue Shift', û modên mîna 'Counter-Strike', 'Team Fortress Classic', 'Deathmatch Classic', 'Ricochet' û 'Day of Defeat', û bi doma wî 'Half-Life 2 jî. Ji Half-Life û dom û lîstikên pê ve girêdayî, mîna Counter-Strike an Day of Defeat, bi temamî 15 mîlyon bêtir lîstik hatine firotin.
Pintesfeld
Pintesfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Hebe Camargo
Hebe Maria Camargo (bixwîne: Ebî Maria Kamargû, *8'ê adarê 1929’a li Taubaté, Sao Paolo, Brezîl) aktrîs û stranbêjeke brezîlî ye.
Bawe
Bawe, gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Bawe 35 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 172 e.
Çinar (kirmanckî)
Çinar yew qezay Amedê yo.
Siwarî
Siwarî an jî Hevidiya Mezin, bajarokeki bi ser Bêsniyê ve ye. Navê "Suvarliyê" li dema osmaniyan navçeya Hevedî bû. Bajarok merkeza welatê Hevedan e ku ew eşîr di sedsala 17an de li navçeya Silîva û Qulpê hatibû û li Bêsniyê niştecih bû. Siwarî dema te gotin tîpa "i" nê gotin ji çê dibe. Wisa te gotin: "swarî". Bi Tirkî "süvari" ye. "Swar" di Tirkî de "binmek" e. Yanî koka "süvari" ji kurdî hatîye.
Ehmediyê
Ehmediyê gundekî girêdayî bajarê Mêrdînê ye.
Rindalyan
Rindalyan yek ji gundên Gimgima Mûşê ye.
Vitray-en-Beauce
Vitray-en-Beauce, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Rindalyan
21 km ji Gimgim, 69 km ji Mûşê dûr dikeve. Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê û alîkariya koçberbûyan e.
Gundên nêzîkê Rindalyan in, Hebîban (Hebîbaba), Darebî (bi tirkî Dutözü), Goma Hus in.
Seydayê Rindalyan
Li herêmê bi serê vê malbatê tê sond xwarin. Seydayê Rindalyan navê mirovek zanyar, olzan, fîlozofekî ye. Ji bera şêxan in. Ji malbata wan re Mala Seydayê Rindalyan tê gotin.
Seyda bawermendekî gelek hezkirî bûye. Ol ji kevneperestî û berjewenperestiyê parastiye, bi gel daye hezkirin. Miroveke birehm, dadperwer bûye. Xelkê ji hezkirina xwe navê Seyda pîroz kiriye û pê sond dixwin. Dibêjin Seyda bi xwe gelek ji tiştinên wisa aciz bûye, nedixwestiye xelk wisa bikin. Beytên Seyda hene, destnivîsên wî hene.
Bi havînan derdikevin zozanên Şerevdînê, Warê Rindalyan.
Bi kirmanckî (dimilkî, kirdkî)
Rindalyan (bi tirkî: Buzlugöze) yew dewê Gimgimê (Varto) yo. Cay xo zerî tixûbê (sinirê) Gimgim a Mûşê dera.
Şankuş (kirmanckî)
Şankuş (tirkî: Çüngüş) yew qezaya Amedî yo. Erdê xo 1.032 km² gird û berzîneya xo 700 m yo. Nifûsa xo 45.570 yo.
Di tarîx de Şankuş rê Aberne zî vajîyayo. 76 dew, 41 mezreyê xo estê. Şar bi zaravayanê Kirmanckî û Kurmancî qisey keno.
Dharan
Dharan, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma numare 1 (Province No 1) cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê Dharanê 141.439 kes hatiye tomarkirin
Çingûş (kirmanckî)
Çîngûş (tr. Çüngüş) yew qezay Amedê yo. 37 dew, 32 mezreyên xo estê. Erda xo 489 km² gird o. Nifûsê xo 15.308 o.
Şefîq Qezaz
Şefîq Qezaz serokê Akademiya Kurdistanê û amadekarê ferhenga kurdî The Sharezoor e.
Camê Bozorg Rûsta
Camê Bozorg Rûsta gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Weißenhorn
Weißenhorn bajarokekî navçeya (Landkreis) Neu-Ulm li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Hardencourt-Cocherel
Hardencourt-Cocherel, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Just-sur-Viaur
Saint-Just-sur-Viaur, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Pîran (kirmanckî)
Pîran (tr. Dicle) yew qezay Amedê yo. Cayê serokê kurd Şêx Seîd o.
Kaniya Şêx
Kaniya Şêx gundekî girêdayî bajarê Mêrdînê ye.
Dirûsk
Dirûsk, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Kerboranê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Behram, Merend
Behram gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Famîleya berbiran
Famîleya berbiran, famîleya kevirşikênan (Saxifragaceae) famîleyeke riwekan e, di desteya berbirkiyan Saxifragales de cih digire. Bi taybetî li nîvkada bakur tê dîtin. Tenê li bakurê Amerîkayê 23 çîn û 158 cureyên vê famîleyê hatine tomarkirin. Bi giştî 33 heya 38 çîn, 540 heya 600 cureyên malbatê hene.
Keret
Keret (bi tirkî: Adaklı), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye. .
Famîleya berbiran
Sîstematîk
Famîleya Saxifragaceae sala 1789'ê bi navê „Saxifragae“ ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu ve, di Genera Plantarum, rûpel. 308'ê de hatiye binavkirin û tomarkirin. Li ser hin endamên vê malbatê gotûbêj hene, hin kes bi awayeke din didin nasandin, gotûbêj bidawî nebûne.
Tolmiea menziesii Torr. & A.Gray)
Zêwik
Zêwik gundekî girêdayî navçeya Cizîrê ye ku di sala 1993'an de ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.Lê sala 2003'an de  li ser riya Cizîr û Hezexê dîsa hatiye avakirin. Zêwik gundekî dîrokî ye.
Şêniyên wê ji êla Memanê ne. Li rojhilatê bi Çemêbadolê re, li bakurê bi Zêwika kevin re, li başûrê bi Seqlên re û li rojavayê jî bi Hoser re cîran e.
Broderstorf
Broderstorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Kühlungsborn
Kühlungsborn, bajarekî navçeya (Landkreis) Rostockê li herêma Mecklenburg-Vorpommern a Almanyayê ye.
Franzburg
Franzburg, bajarekî navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügenê li herêma Mecklenburg-Vorpommern a Almanyayê ye.
Plütscheid
Plütscheid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Dêmke
Dêmke, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Erxenî (kirmanckî)
Erxenî (tr. Ergani) yew qezay Amedê yo. Nifûsê xo 122000 (2008) o. 81 dew, 2 nehiye û 103 mezreyên xo estê. Erda xo 1.489 km² gird o.
Eqres
Eqres (1928, bi tîpên erebî Eqres û bi tîpguherîna fransî Acrasse; 1946 , bi tîpên tirkî Akras; bi tirkî: Akbağ) gundekî bi ser bajarê Mêrdînê ve ye.
Tsung-Dao Lee
Tsung-Dao Lee (* 24ê çiriya paşîn 1926 li Şanghay, Çîn) fîzîknasekî çînî-amerîkayî ye, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye. Herwiha hevwelatiyê DYA'yê ye jî.
Jiyan
Tsung-Dao Lee 24ê serwameza sala 1926an ji şeş zarokên bazirgan Tsing-Kong Lee (bi pinyin: Li Junkang) û xanima wî Ming-Chang Chang, yê sêyan e.
Sala 1943, dibistana navendî li Ganshou bidawî dike. Xwe li bajarê Hangshoû li Zanîngeha Zheyiangê qeyd dike. Ji ber şerê Japon û Çîn ê duyem direve Kunmingê ku li wir Chen-Ning Yang nas dike. Ji ber ku xwendekarekî gelek zîrek û jêhatî ye dewlet wî dişîne Chicago, li Zanîngeha Chicagoyê dixwîne.
Piştî doktoriya xwe çendekê li li Lake Geneva di Yerkes Astronomical Observatory dixebite. Sala 1950 heya 1951 li Zanîngeha California dersdarî dike û li wir carnan bi Chen-Ning Yang re lêkolînan dike. Heya sala 1962 bi giranî endamê Institute for Advanced Study e. Sala 1953 li Zanîngeha Columbia dibe profesorê fîzîkê.
Lee sala 1950 bi Hui-Chung Jeannette Chin re marî dibe (dizewice) û du lawên wan dibin, James (profesorê dîroka Çîniyan li Caltech) û Stephen.
Xebat û girîngî
Lee bi giranî li ser mekanîka statîstîk, fîzîka parçeyên elemantan û angaştên bi têkildarê kûantan in re bilî bûye. Li ser astrofîzîkê jî xebitiye. Ew bi xebatên xwe yên mekanîka statîstîk ku bi Chen-Ning Yang re dikir, navdar bû, bi taybetî xebata Modela Ising.
Bengîn
Bengîn gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Akademiya Kurdî ya Hewlêrê
Akademiya Kurdî (bi soranî: Ekadîmyay Kurdî) saziyeke Hikûmeta Herêmî ya Kurdistanê li Hewlêrê ye. Akademî bi pirsgirêkên zimanê kurdî re mijûl e. Serokê Akademiya Kurdî Şefîq Qezaz e.
Voise
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Hênê (kirmanckî)
Hêni (tr: Hani) yew qezaya Amedî yo. Nifûsê xo 28.489 û erda xo zî 415 km² yo.
Müslüm Doğan
Müslüm Doğan (jdb. 15ê cotmeha 1959an) siyasetmedarekî kurd e ku di hikûmeta hilbijartinê ya demkî ya ku di 28ê tebaxa 2015an de ji aliyê serokwezîr Ahmet Davutoglu ve hatibû avakirin de wek wezîrê pêşketinê xebitî. Di hilbijartina giştî ya hezîrana 2015an de wekî parlamenterê herêma duyemîn a Îzmîrê hat hilbijartin û di 22ê îlona 2015an de ji kabîneya hilbijartinê ya demkî îstifa kir û Cüneyd Düzyol li şûna wî cih girt.
Frauenstein, Saksonya
Frauenstein, Saksonya, bajarekî navçeya (Landkreis) Mittelsachsenê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Bizd û bad
Du lîstikvan çend gavan ji hev dûr derin û berê xwe didin hev. Bi dorê yek piyekî davêje û dibêje: "Bizd im!" Yê din piyekî davêje û dibêje: "Bad im". Bi vî avahî qinika "Biz dim, bad im, yasîn im, kir misîn im, hatime te di xesîn im" tê gotin. Piyê kê, berê bigihihêje yê din ew ji pîriktiyê rizgar dibe.
La Harengère
La Harengère, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Peymana Kevin
Peymana Kevin navê çîrokên olî û pîroz ên ayîna filehtiyê ne û beşa pêşîn a Kitêba Pîroz e. Beşa wê ya diduyan Peymana Nû an jî Încîl e.
Pirtûkên Peymana Kevn
39 pirtûkên Peymana Kevin ev in:
Tevahiya van pirtûkan hem ji aliyê cihûyan ve, hem jî ji aliyê hemû bawermendên filehan ve tên pejirandin. Herweha hin pirtûkên din jî hene ku bi tenê ji aliyê xiristiyanên ne protestan (mîna katolîk û ortodoksan) ve tên pejirandin.
Pirtûkên Peymana Kevin berî hatina Îsa Mesîh bi zimanê îbranî an aramî hatine nivîsandin.
27ê sibatê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Enstîtuya Kurdî ya Amedê
Enstîtuya Kurdî ya Amedê, ango Peymangeha Kurdî ya Amedê, di sibata 2004’a li Amedê hatiye avakirin û dest bi xebatên xwe kiriye. Bi vebûna kursên zimanê kurdî re ji raya giştî re hatiye diyarkirin. Ji wê rojê vir ve li ser ziman û wêjeya kurdî xebatên xwe didomîne. Serokê enstîtuyê heta 2006a Nesip Gültekin bû. Jê bişûn de Ebûbekîr Çelebî bû. Piştî civîna giştî ya dawîn biryarê ji nû ve birêxistinê hatiye girtin û Înstîtût wekî Lijneya Rêveberiyê xwe birêxistin kiriye.
Saint-Laurent-de-Lévézou
Saint-Laurent-de-Lévézou, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.