cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jennifer Connelly
Karîyera wê
Gava dayika wê dest bi kişandina guhdarîkirina lîstikvaniyê kir, wê hingê 12-salî Connelly zû hatiye hilbijartin ji bo rolek piştgiriyê wek danser û aktorê Deborah Gelly di epîkên gangterê Sergio Leone de carekê li Amerika (fîlm 1982-83,  berdan 1984). Rola wê hewce dikir ku rêşbazek balîstîkê pêk bîne. Di dema guhdarkirinê de, Connelly, ku perwerdehiya balîfê tune, hewl da ku balerînek mimkin bike. Performansa wê, û şêweya pozê wê ya bi Elizabeth McGvern, ku karakter wek mezinan lîstiye, derhêner piştrast kir ku wê bavêje. Connelly fîlim wekî "danasînek bêhempa ya çêkirina fîlimê" şirove kir. Dema ku Dibe ku Yek carî Li Amerîkaya Fîlimê hatiye kişandin, Connelly berê xwe da televîzyona pêşîn, di şanoya "Stran li Bajarê" de ji rêzikên îngilîzî çîrokên wî bîrnebûnê.
Saint-Jacques, Alpes-de-Haute-Provence
Saint-Jacques, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Jennifer Connelly
Karîyera wê
Rola pêşîn a Connelly di fîlima Phenomena de 1985 giallo-derhêner Dario Argento bû. Di fîlmê de ew keçek ku psîkolojîk bi insanan re têkilî dayîne da ku li pey kuştina xwendekarên dibistana Swîsreyê ya ku ew lê dimîne bişopîne. Connelly dûyem pêşeng di fîlima-Seven Minutes in Heaven de hat, di heman salê de derket.
Di serpêhatiya xwe ya destpêkê de, Connelly got, "Berî ku ez pê zanim, [tevgerîn] bûya ku min kir. Ew awayek pir nazik ku mezin bû, bi kesayetiya min re hevbeş bû." kuşka "di xortaniya xwe de, bêyî ku dem bi tenê bimîne ku bi mijûlbûna ku karîyera wê ji nû ve çêbû bû mijûl bibe.
Gustavo Adolfo Bécquer
Jiyana wî
Di sala 1858an de ew vegeriya Sevilla yê, li ku ew ji ber tûberkûloz an sifilîs nekarî kar bike. Di vê demê de, pêwendiya wî ya bi birayê wî Valeriano re, ku mîna bavê wî wênesaz bûbû, xurtbû. Bécquer di 1861an de zewicî; lêbelê, zewac, ku ji wan du zarok hat, bêhêvî bû û cûdabûn bû. Ji 1864 heta 1868 ew wekî sensûrvanê romanan dixebitî, lê ew xemsar bû û ji ber vê yekê ket bin rexneyê. Dema ku ew 34 salî bû ew li Madrîdê ji ber nexweşiyek nediyar mir.
Titûn
Titûn (bi latînî, Nicotiana tabacum) li Kurdistanê li Pasûr, Amed, Semsur û Mûşê tê çandin. Titûna Mûşê di dinyayê de navdar e. Stalîn jî yek ji hezkirên titûna Mûşê bûye.
Eyn Cesan Weset
Eyn Cesan Weset,  'Eyn Cesan Weset , gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Girê Cindirêsê
Girê Cindirêsê cihê bajarekî kevnar li nêzî bajaroka cindirêsê ye. Di sala 38 berî mesîh li vir cengeke navbara romîyan û parsan peyda bûye û pakur yekem jiyana xwe ji dest daye. Kilîseyeke girêdayê katolîka roman bi navê (Gindarus) li vê bajarê bû.
Gundistana Şûy
Gundistana Neran navê herêmeke gundistanî ye li Herêma Navendî ya Şaristana Baneyê ku bi Şaristanê Baneyê ve girêdayî ye. Herêm dikeve parezgeha Kurdistanê ya Rojhilata Kurdistanê
Oberstaufenbach
Oberstaufenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Aivar Rehemaa
Aivar Rehemaa ( 28ê îlona 1982 li Tartu)  kaşekerekî krosê yê estonî ye. Di Olîmpiyadên zivistana 2006an de, li Turinê bû pêşbaz . Herwiha li ser navê Estonyayê li Venkûverê beşdarî Olîmpiyadên zivistana 2010an bû. Baştirîn performansa wî di Olimpyatên zivistanê de ya 14emîn bû ku 4 x 10 km bû, ew jî di sala  2010an de bû.
Romy Schneider
Romy Schneider (    girêdan=| Li ser vî dengî   ; Rosemarie Magdalena Albach (ji dayik bûn, 23.9.1938 – Mirin 29 Gulan 1982) lîstikvaneka Almanî-Fransî bû. Yekem cara destpêkirina karî Ew  di 15 salî xwe de bû. Û ji 1955 heya 1957, wê  rolê xwe di versiyonek gihaştî de Visconti's Ludwig (1973) gêrandî ye. Û paşî Schneider bar kiriya beriv welatê Fransa, li wir bi hin derhênerên fîlmên herî berbiçav ên wê serdemê re fîlmên serkeftî û rexnegir çêkirine.
Jiyana kesane
Schneider piştî bidawîbûna têkiliya xwe û Delon, di Tîrmeh 1966 de bi derhêner û lîstikvanê Almanî Harry Meyen re zewicî. Kurê hevjînê wî David David Christopher (1966 – 1981) hebû, lê pişt re ji hev cwda bûn.
Bedel
Di 23.9.2020 de, saytê Google di Googlî de 82-emîn rojbûna wê bîranî û pîroz kir.
Wiesengrund
Wiesengrund şaredariyeke navçeya (Landkreis) Spree-Neiße li Brandenburg, Almanyayê ye.
Donzdorf
Donzdorf bajarokekî navçeya (Landkreis) Göppingenê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
ISO 4217
ISO 4217 kurteya Pereyên Welatan e, ku ji aliyê Rêxistina Navneteweyî ya Tesbîtkirina Nirxan ve hatiye destnîşankirin. Ev kurteyên ji bo navê pereyên welatan ji bo naskirin û tesbîtkirina darî çav a pereyên welatan di danûstendina pereyan a navneteweyî de tên bikaranîn.
Îlana Eliya
Îlana Eliya, stranbêjeke kurd a îsraelî ye ku muzîka xwe ya etnîkî û weke hunermenda muzîka cîhanê ya Îsraelê tê naskirin.
Îlana di sala 1992an de yekem albuma xwe ya solo bi navê "Cebaliyo" (ji peyva kurdî-erebî Cebel, ku tê maneya "kurê çiyan" derxist. Taybetmendiya vê albûmê ew e ku hemû stran bi amûrên muzîka klasîk hatine tomarkirin û ji nû ve nehatine çêkirin. Gelek stranên wê yên ku hatine gotin xwe dispêrin muzîka gelêrî ya kurdî û bi şêwaza wê ya nû hatine şîrovekirin. Di stranên Eliya de peyamên siyasî yên weke azadiya Kurdistanê û azadiya jinê hene û stranên din jî li ser evîn û şahiya jiyanê ne ku bi taybetî bi deng û strana wê diyar dibin.
Jînenîgarî
Malbata Îlana Eliya bi eslê xwe ji Başûrê Kurdistanê bû û piştî demeke kurt a piştî damezrandina Îsraîlê koçî Orşelîmê bûne. Di zarokatiya xwe de, bi giranî ji karîyera muzîk û helbestên bavê xwe bi bandor bûye.
Di ciwaniya xwe de tu derfet tune bû ku li Rojhilatê Qudsê perwerdehiya muzîkê bibîne. Ji ber vê yekê, dêûbavên wê ew şandin YMCAyê ku li wir ariyan distira û nivîsara pîroz dixwend.
Wê di wê demê de bal kişand ser muzîka olî ya Cihûyan. Piştre dest bi xwendina etnolojiyê dike û bi koka xwe ya kurdewarî re eleqedar dibe. Herî dawî piştî mirina bavê xwe, di sala 1988an de, eleqeya wê bi muzîka kurdî re zêde dibe, ev jî dibe sedem ku di 37 saliya xwe de dest bi karê muzîkê dike.
Şêwaz
Şêwaza muzîka Îlana Eliya ji muzîka etnîkî, bi folklora kurdî û muzîka cîhanê ya Îsraîlî ve têkel e. Gelek caran stranên kevneşopî yên kurdî bi şêweyekî nû û hinek bi bandorên mûzîka Îsraîlî distirê ku ji ber vê yekê ye, stîla wê di muzîka kurdî de taybetmendiyeke taybet çêkiriye. Ji ber ku di stîla Eliya û koma wê, şêwazên rojhilatî û rojavayî tevlî hev e, bandora muzîka kurdî û îsraîlî di berhema wê de têne naskirin.
Çiğdem Kılıçgün Uçar
Kurtejiyan
Dibistana seretayî, navîn û amadeyî li Erzinganê qedand. Di sala 1999an de li Zanîngeha Stembolê Fakulteya Wêjeyê beşa Dîroka Zanistê qedand. Di sala 1999an de di rêxistina HADEP a navçeya Bakirkoyê de dest bi karê siyasî kir. Demekê li Stembolê mamostetî kir.
Di sala 2009an de bi pêkanîna sîstema hevserokatiyê ya ku di Partiya Civaka Demokratîk a Stembolê de li ser esasê parêzgehê hatiye bicihkirin, weke yekem hevseroka parêzgehê hate hilbijartin. Dema ku DTP hate girtin, heta sala 2011an wekî Hevseroka Giştî ya Partiya Aştî û Demokrasiyê ya eyaleta Stembolê heman wezîfe pêk anî. Di 22yemîn Kongreya Awarte ya HDPê de di 22ê hezîrana 2014 an de wekî endama PMê hat hilbijartin.
Piştî endamtiya PMê ya HDPê weke endamê Meclîsa Giştî ya Kongreya Demokratîk a Gelan û di Meclîsa Gel û Baweriyan de xebitî. Di avakirina Înîsiyatîfa Hevgirtina Jinê ya Sultangazî de cih girt.
Di 2. Kongreya Awarte ya Partiya Çep a Kesk a ku di 16ê çiriya pêşîn 2022an de pêk hat, bi Îbrahîm Akin re weke hevberdevk hat hilbijartin.
Stephen Kern Robinson
Di koma 15em a NASAyê de cihgirtiye. Heya sala 2006î sê carî derketiye valahiyê û 34 roj 15 kat 44 deqîqe domiye. Di 1997, 1998 û 2005î de derketiye valahiyê.
Dusîne, Bane
Dusîne gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Çeperlî
Çeperlî, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Avayî
Avahî an jî avayî ,hemû berhemên avahîsazî û endezyariyê yên mîna xanî, pir û hwd. ên ku ji aliyê mirovan tên çêkirin. Bi mebesta hêwirandin û hêsankirina jiyanê ye.
Çiyayê Lêlûn
Çiyayê Lêlûn çiyayeke li rojhilatê herêmê Efrînê ye. Li rojavaya wî Çemê Efrîn.warê Êlê kurd Robaran (Robarî) û Şêrewan ne. Gelek gund û cihên kevnar lê ne.
Gundên Çiyayê Lêlûn
Beradê, Bircê Hêdrê, Basûfanê, Kîmarê û gelek gundên din.
Lovî
Lovî, fasûlî, lobiye yan lobî (bi latînî, Phaseolus vulgaris) ji navenda parzemîna Amerîkayê derketiye. Li cihên germ û avê tê çandin. 80 cure yên loviyê hene.
Zimanê pesendkirî
Di zimannasi yê de, zimanên pesendkirî ew ziman in (sax yan mirî) ku hatine belgekirin wî heta îroj jî mane. Berjeng jî dikarin tomarkirin, nivîs, wêje yan jî nivîstek bin. Berevajî, zimanên nepesendkirî ku dibe ku ti berjeng li ser hebûna wan tune be yan jî hemû berjeng wenda bûbin yan jî bi awayekî farazî wek proto-ziman li gorî veavakirina zimannasî hatibe çêkirin.
Di zimanê pesendkirî de şêweyin taybet yên peyvan hatine bikaranîn ku tê zanîn ku di wêje, nivîs an axaftinên nivîskî de hebûn wek teşeyên pesendkirî tên binavkirin. Lê teşeyên nepesendkirî bi awayekî farazî li ser bingehên berjengên nerasterast (wek şêweyên etîmolojîk) hatine bidestxistin. Di zimannasiyê de pirraniya teşeyên nepesendkirî bi nîşana stêrkê (*) tên diyarkirin.
Insul
Insul şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Gundistana Pişt Aşbaba
Gundistana Pişt Aşbaba navê herêmeke gundistanî ye li Herêma Armerde ku bi Şaristanê Baneyê ve girêdayî ye. Herêm dikeve parezgeha Kurdistanê ya Rojhilata Kurdistanê
Yehya Elewîferd
Yehya Elewî Ferd (1973, Bocnûrd Xorasana Bakur) yek ji helbestvan, rojnameger û nivîskarên kurdên kurmanc ê li Îranê ye. Di sala 1973'ê de, li gundê Baxçiq a ku li ser Bocnûrd li parêzgeha Xorasana Bakurê li Îranê ji dayîk bûye. Ew heta klasa pêncemîn li dibistana gund dixwîne, dû re xwendina xwe li dibistana bajarê Bocnûrd ê didomîne, ku bajarê Îraniyan bû. Di sala 2009'an de fakûlteya wêje û zimanê farsî ya Înstîtûta Qomê ya pêdagogiyê temam dike. Ev 20 sal in helbestên zarokan bi zimanê farisî û kurmancî dinivîsîne. Wî bêhtirî 10 xelatên helbestan li Îranê hilgirtiye. wî li ser modirnkirina sêxiştiyên kurdên xorasanê hinek nivîsar nivîsîne û gelek Sêxiştiyên Modern jî çê kirine. îro sêxiştiyên modern bi navî wî tên naskirinê. Ew niha li bajarê Qomê jiyan dike. Heta nika bêhtirî deh pirtûkên wî li Îranê, Îngilistanê , Iraqê û Tacîkistanê hatine çapkirin.
Berhem
Hinek pirtûkên wî
Pîranşar (navçe)
Dabeşkirina navçeyê
Du nahiye û ? bajar li navçeya Pîranşarê hene :
Lacan
gund
Sefiyedînê Ûrmewî
Sefiyedînê Ûrmewî (1216-1294) Mûzîknas û bestekarê yê ji bajarê Ûrmiyeyê ye. Navê wî yê rastî  Sefiyedînê Ebdulmumin bin Yûsif bin Fahir e.
Tê gotin ku Wî perdehiya xwe li Bexdayê girtiye. Ji bilî muzîkê perwerdehiya huner, wêje, matematîk jî girtiye.
Li ser muzîka Kindî, Farabî û Îbn Sîna xebat kiriye. Sefiyedînê Ûrmewî yek ji muzîknasê herî giring yê Serdema Zêrîn a Îslamê ye.
Sefiyedînê Ûrmewî di 28'ê çilê sala 1294'an li bajarê Îsfehanê mir.
Saal an der Donau
Saal an der Donau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kelheim li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Baleke (gundistan)
Gundistana Baleke navê herêmeke gundistanî ye li Herêma Armerde ku bi Şaristanê Baneyê ve girêdayî ye. Herêm dikeve parezgeha Kurdistanê ya Rojhilata Kurdistanê
Saint-Jeannet, Alpes-de-Haute-Provence
Saint-Jeannet, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Kürtler (pirtûk)
Kürtler (Tarih) (bi kurdî: Kurd: dîrok), pirtûkeke bi zimanê tirkî ye ji aliyê Prof. Dr. Adnan Demircan û Mehmet Akbaş ve hatiye nivîsandin. Pirtûk li ser dîroka kurdan e.
Çaykendî
Çaykendî, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Turnow-Preilack
Turnow-Preilack şaredariyeke navçeya (Landkreis) Spree-Neiße li Brandenburg, Almanyayê ye.
Dûlerzen, Bane
Dûlerzen gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Dorfen
Dorfen, bajarekî navçeya (Landkreis) Erdingê li herêma Bavyeraya Almanyayê ye.
Pfeffelbach
Pfeffelbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Zhalantun
Zhalantun, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Inner Mongoliayê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 448.000 kesî
Adnan Demircan
Adnan Demircan, di sala 1964an de hatiye dinyayê, Nivîskar û akademîsyen e. Bi piranî li ser Dîroka Îslamê serdema Belavbûna Îslamê dinivîse. Du berhemên wî jî li ser Dîroka kurdan e. Yek Kürtler li ser dîroka kurdan e. A din jî li ser dîn û civakê ye
Êrîvan
Êrîvan, Rewan yan jî Yêrêvan (bi ermenî: Երևան an jî Երեւան, Yerevan) paytext û bajarê herî mezin ê Ermenistanê ye ku yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî bûye niştecihê mirovan. Erîvan li kêleka Çemê Hirazdanê hatiye avakirin û wekê bajarê sereke navenda îdarî, çandî û pîşesazî ya Ermenistanê ye. Bajêr ji sala 1918an vir paytexta çardem di dîroka Ermenistanê de ye û paytexta heftemîn e ku li Deşta Araratê hatiye avakirin. Bajar di heman demê de wekî navenda Diyanûsa Papa ya Araratê ye ku mezintirîn Dêra Ermenî û yek ji kevintirîn dêrên cîhanê ye.
Dîroka Êrîvanê vedigere sedsala 8ê ku bi damezrandina Keleha Erebûnî ya di sala 782 ê  de ji aliyê keyê Urartûyê Argişta Yekem ve li rojavaya Deşta Araratê hatiye avakirin. Keleha Erebûnî "wek navendek mezin a îdarî û dînî, bi tevahî wekê paytexta padîşah hatiye sêwirandin." Di dawiya padîşahiya kevnar a Ermenistanê de, paytextên nû hatin damezrandin di wê demê de girîngiya Êrîvanê kêm dibe. Bajêr di bin desthilatdariya Îran û Rûsyayê de, ji sala 1736 heta 1828an navenda Xanetiya Erîvanê û ji sala 1850 heta sala 1917an jî bajêr wekê navenda parêzgeha Erîvanê ye. Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem, Erîvan bûye paytexta Komara Yekemîn a Ermenîstanê ku bi hezaran kesên ku ji Nîjadkujiya Ermeniyan a li Împaratoriya Osmanî rizgar bibûn hatine herêmê. Di sedsala 20an de dema ku Ermenistan beşek ji Yekîtiya Sovyetê bû, bajêr bi awayekî bi lez berfireh dibe. Di çend dehsalan de, Erîvan ji bajarekî parêzgehan di nav Împaratoriya Rûsî de dibe navenda sereke ya çandî, hunerî û pîşesazî ya Ermenistanê û di heman demê de bajêr bûye navenda hikumeta neteweyî.
Bi mezinbûna aboriya Ermenistanê re Êrîvan bi mezinbûna aboriya Ermenistanê re mezin dibe. Ji destpêka salên 2000an û vir ve gelek avahî li seranserê bajêr hatiye avakirin û firotgehên firotanê xwaringeh, dikan û qehwexaneyên kolanan zêde bûne. Di sala 2011an de nifûsa Êrîvanê 1.060.138 kes bû ku ji %35ê nifûsa Ermenistanê pêk aniye. Li gor daneyên fermî ya sala 2022an nifûsa bajêr ya niha 1.092.800 kes e. Erîvan di sala 2012an de ji aliyê UNESCOyê ve wek Paytexta Pirtûkan a Cîhanê hatiye binavkirin. Bajêr endamê hevkarê Eurocitiesê ye.
Robin Williams
Robin McLaurin Williams (21ê tîrmehê, 1951 – 11ê tebaxê, 2014) aktor û komedyenekî amerîkayî bû ku di 21ê tîrmeha 1951ê de li Şîkagoyê (DYA) hatiye dinyayê.
Eyn Zale, Şingal
Eyn Zale,  'Eyn Zale , Eynzale, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Goran Haco
Goran Haco helbestvanekî kurd e.
Di sala 1958'an de li gundê Dirbêspiyê ya Qamişloyê ji dayik bû ye. Heta sala 1974'an ango heta ku xwendina xwe ya lîseyê qedand, li Qamişloyê bû. Piştre ji bo xwendina xwe ya bilind çû Helebê û li wir Fakulteya Endezyariya Elektrîkê xwend. Piştî çûyîna leşkeriyê, bi qasî du salan li Dirbêspiyê di Daîreya Elektrîkê de xebitîm. Di dawiya sala 1985'an de jî derbasî Ewropa welatê Norwecê bû.
Ji gelek helbestên wî ji aliyê pismamê wî hunermend Ciwan Haco ve stran hatiye çêkirin.
Li Norwecê yek ji berpirsên 'Pirtûkxaneya Deîchmanskeyê' beşa 'Pirzimanî li derveyî zimanên norwecî' ye
Niha li paytexta Norwec Osloyê dijî.
Pagagadûk
Pagagadûk (bi romî: Bölmeçalı), gundekî giradayê navçeya Payîzava ya Wanê ye.
Gundistana Bevalelhesen
Gundistana Bevalelhesen navê herêmeke gundistanî ye li Herêma Nemşîr ku bi Şaristanê Baneyê ve girêdayî ye. Herêm dikeve parezgeha Kurdistanê ya Rojhilata Kurdistanê
Tûnis
Tûnis (, al-Jumhuriyat at-Tunisiyyah) dewletek li Afrîkaya Bakur ye. Li wir nêzîkî 10.982.754 (sal: 2014) kes hene. Paytextê xwe Tûnis e.
Sazî
Dewleta Kartacayê di 9'emîn sedsala b.z. an 8'emîn sedsala b.z. ji aliyê fenîkiyan ve li bajarê Sûrê (Tyre, Libnan) hatî bû sazandin. Ew wek Qart-Hadast ango wek dewleta Nû hatî bû navandin. Gorî hin arkeolojîk delîlan saziya wê wek 814 b.z. tê dîyarkirin.
Dema fenîkiyan
Di herdu sedsalên pêşin kartacayiyan li Sûr serbixwe bûn. Paş welatê fenîkiyan di 6'emîn sedsala b.z. de ji aliyê persan ve hat dagir kirin şûnda ewna ji fenîkiyên kevin bi tûnî bû bûn. Ji pê re wan bi Komkeştîya xweya bihêz li Sîcîlya, Sardînya, Korsîka, Balearan, beravên Afrîkaya Bakur, beravên Spanyaya li başûr Deryaya Navîn kolonî peyda kirin. Dema bi Yewnana Antîk têkoşîn kirin jî wan hêza xwe dewam kirin. Wan bi etruskan ve li ser yewnanan bandoreke mezin kir.
Dewletê hêza xwe ji komeştîyen xwe distand. Di 4'emîn sedsala b.z. û 3'emîn sedsala b.z. de kartacayiyan bi 400.000 nitewarên xwe ve dewleta herî dewlemenda dor Deryaya Navîn de bû.
Ji pê sê Cengên Pûnîk hembera Romayan re dewleta Kartacayan hilweşî bûn. Şerê Pûnîk ê pêşin (264 b.z. - 241 b.z.) romayiyan ji kartacayiyan Sardînya û Korsîka standin.
Şerê Pûnîk ê duyem de (218 b.z.– 202 b.z.) ji pê der ketina sefera Hannibal (Hanîbal) ser Romayê re derket. Wî bi artêşa xwe ve li Îtalyayê êrîşa Romayê kir û gelek cengan de bin xistin. Ceng li Afrîka dewam kir û Romayê bi dawî artêşa Hannibal li wir bin xist.
Şerê Pûnîk ê sêyem (149 b.z. - 146 b.z.) bi dorpêçkirina romayiyan a bajarê Kartacayê re dest pê kir. Ji pê dorpêçkirineke sê salan re Romayê bi serdariya Publius Cornelius Scipio Aemilianus Africanus Kartaca di 146 b.z. de Kartaca, paytexta dewletê, dagir kir. 50.000 dimatiyên dana Romayan û ji pê re jî wek sklav hatin firotin. Bajar bi tûnî hat talan û xopan kirin. 122 b.z. de kartacayiyan dîsa hembera Romayê serîhildan. Bi dawî Julius Caesar pê derbaza textê bû re 46 b.z. de Kartaca şûnda saz kir. Di 29 b.z. 3000 kes li Kartacayê bicih bûn.
Di demên kevnar de, Tûnis bi sereke ji aliyê Berbers ve hatibû rûniştin. Koçberiya Phoenician di 12a Sedsala BZ de destpê kir; Ev koçberan Carthage ava kirin. Hêza mercantileya mezin û dijberiya leşkerî ya Komara Romayê, Carthage ji hêla 146 BC di Împeratoriya Romê şewitandin. Piştî ku gelek hewldanên 647-ê dest bi dest pê kir, misilman tevahî Tunisia ji hêla 697 ve hat serkeftî, piştî şoreşa Osmanî di navbera 1534 û 1574. Ottomans ji bo sê sed salan vekişîn. Dabeşkirina fransî ya Tûnis di 1881 de bû. Tûnisî bi Habib Bourguiba re û serxwebûna Tunisî ya di sala 1957 de ragihand. Di sala 2011 de, Şoreşa Tunisî di encamê de serokwezîrê Zine El Abidîn Ben Ali hilweşand. Welat ji bo 26ê cotmeha 2014ê de, ji bo û parlamenê li 23ê çiriya paşîna 2014ê de parlamenê.
Tûnis heta dawiya sedsala 20emîn de ji layê begên Tûnisê ve bi awayek xweser di nav Osmaniyan de dijiyan lê li sala 1881ê de ji layê Fransayê ve hate dagir kirin.
Erdnigarî
Erdê Tûnisê 163.610 km² ye. Tûnis digê Deryaya Navîn (Deryaya Sipî). Ew digê Cezayirê û Lîbyayê.
Dîn
Li Tûnisê dora 98% misilman in, yên din xiristiyan û cihû ne.
Xar
Xar, amûrek leystokê ye ku biçûk û gulover e û yan ji keviran yan jî ji camê hatiye çêkirin. Ji yên camî re xarik yan jî xarikê dîndoqî dihê gotin.
Tûnis
Tekilîyen Dewlet
Tûnis nûnerê nîv-serokatiyek yekîtiya komara demokrasiyê ye. Ew tenê demokrasî di cîhana erebî de tête dîtin. Lîsteya pêşveçûna mezin a mirovî ye. Peymana peymana ku bi Yekîtiya Ewropayê heye; Endamê La Francophonie, Yekîtiya Ewropa Mediterranean, Yekîtiya Lîberê Ereb, Lîgar Ereb, OIC, Zeviya Bazirganiya Azad ya Erebî, Civaka Sahel-Saharan, Civaka Yekîtiya Afrîkayê, Tevgera Niştimanî ya Niştimanî, Koma 77 û helwesta ne NATO yê ya Dewletên Yekbûyî qebûl kir. Ji bilî Tunisia jî endamê Neteweyên Yekgirtî û partiyek Dewleta Yekîtiya Rûmetê ya Dadgeha Cezayê ya Navnetewî ye. Têkiliyên nêzîkî bi Ewrûpayê-taybetî bi Fransayê re û bi Îtalyayê - bi rêya hevkarîya aborî, pispor û pîşesazîkirinê têne kirin.
Xar
Xarikên camî di vê sedsala dawî de derketine û tenê ji aliyê zarokan ve bikar dihê. Lê xarên kevirî ji demên kevn ve he ne û mezin biçûk, di gelek leystokan da, ji aliyê herkesî ve dihê bikaranîn.
Çêkirina xara kevirî
Pêşî kevirekî Dêrîşî, kevzgalî yan jî yekî xuristanî bi kevirê hestem dihê perçekirin û ji van perçeyan yê herî çê û xweşik dihê neqandin û veqetandin û dîsa bi vî kevirî ji bo gulover kirinê bi seetan dihê kutan. Piştî ku bi vê kutanê kevirê xarê gulover bû û bi biçûkbûniya xwe hate qeysa nav du tilîkan, îcar jî ji bo rast kirin û şayîk kirinê dihê xistin nav qaliban. Qalib(Kevirê Qerejdaxî) jî destarekî biçûk e, ji kevirekî reş û qulqulî hatiye çêkirin ku dişibite penêr. Pîştî bi qalip şayîk kirinê kevir dihê xistin nava potikekî bi rûn ku bi birqe û rengên navîn der bibin. Rojek du roj di nav vî potikî de li ciyek tahrî dimîne û bi temami dibe xar.
Leystokên bi xar û xarikan
Xarmenaj, xar û pere
Xarmenaj wuha dihê leystin
Çend kes ketibin leyistokê ewqas pereyên hesin lî dûv hev her yek bi qasî du metre ji hev dûr bi hawekî qûçkirî dihê niçikandin û rêzkirin, û ji ciyekî bi qasî sê metreyan dûrî pereyan ku jê re serek dihê gotin, xar bi tilîkan bi xwêr re diavêjin wan ku li wan ke ve û bi qulipîne. Kî perê kî biqulpîne wî pereyî dixwe berîka xwe.Ango dibe jê re. Kî xara xwe li serê xara kî xe wî dikuje, ango têk dibe; bi vî hawî jî pereyê qûçkirî ji kesê têkçûyî diçe.Kî têk biçe ji leystikê heyta careke din derdikeve û leystik bi yên mayî(nemirî) dom dike. Ji ber vê yekê jî leystikvan heyta ku derfet he be xarên xwe nayinin nêzî hev.Piştî ku pere giş hatin qulipandin,yan jî ji dervî yê dawî gişên leystikvanan kengî hatin kuştin,leystik bi dawî dibe.
Ev leyistok di salên dawî de hilat.
Zimanê ajalan
Zimanê ajalan
Her koma ajalên ku jiyanek civakî jiyan dikin (Mêrû, hingiv, meymûn, û hwd.) Di navbêna endamên xwe de navgînek ragihandinê û zimanê têgihiştinê heye, û têkilî an pêwendî asta rêxistinbûnê di komê de zêde dike, û ew di navbêna wan de hevkariyê pêk tîne, heywanan di dewra xwe de zimanek heye ku diaxive lê ji layek din e, wekî deng, bêhn, tevger û çalakiyên din.
_ Mêrû, bi bîhn û têkiliyê re di axivin
_hingiv, bi hereke û bêhnê danûstandinê dikin.
_Meymûn, bi qîrînê diaxifin.
_Gurg, bi qîrînê danûstendinê dikin?
_Beq, bi çîçikê diaxifin.
_Teyr bi deng, reng û bêhnê danûstendinê dikin.
Pir zimannas li dijî hindê ne ko heywan di gel yek bi axivin, û ew ziman tenê ji bo mirovan taybetmendiyek rastîn û bingehîn dibînin. Zimanê mirovan tenê ye û ev zimane ji bo heywanan bikêr nahêt.
Michael Adams
Michael James Adams (jdb. li Sacramento, California; m. ) testpîlotekî DYAyî yê firokeyên X-15 bû.
Piştî bidawîkirina dibistanê di sala 1950î de Michael Adams dikeve artêşa hewayî ya DYAyê. Ew li Texasê perwerdeya pîlotî dibîne û wekî firokevanê şer tevlî Şerê Koreyê dibe.
Adams di ceribandinekê de jiyana xwe jidestdide.
Êmaret
Êmaret, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Siegenburg
Siegenburg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kelheim li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Teichland
Teichland şaredariyeke navçeya (Landkreis) Spree-Neiße li Brandenburg, Almanyayê ye.
Kurdên Azerbaycanê
Kurdên Azerbaycanê navê yek ji komên diyasporayên kurdên li Qefqasyayê ye.
Dîrok
Dîroknas dibêjin ku hebûna kurdên li Azerbaycanê digihêje heta 9emîn sedsalê. Li gorî vê yekê eşîrên kurd ên koçer di sedsala 9em de xwe li herêma di nava Qerebax û Zengezur de bi cih kirine. Di wê demê de 600 malbatên kurd di bin pêşgirtina Mihemmed Sefî Siltan de ji împeratoriya îranî koçî xanişîna Qerebaxê dikin. Herwiha, komeke din a kurd di sala 1885'an de ji Împeratoriya Osmanî koçî heman herêmê kirine. Îhtîmal e ku ev kom bi awayeke fireh li herêmê belaw bûne (bi taybetî li Laçîn, Kelbajar û Qûbadlî) û bi vî havî pirraniya kurdên ku îro li Azerbaycanê dijîn ji wan pêk tê.
Wek kurdên Xorasanê, kurdên Azerbaycanê jî misilmanên şiî ne. Ji ber ola hevpar a di nava gelê azerî û kurdên Azerbaycanê de û ji ber hin perçeyên wekhev ên hunerê gelheya kurd a li Azerbaycanê zû rastî asîmîlasyonê bûn. Lewra pirraniya wan di dawiya sedsala 19. de asîmîle bûn. Îstatîkên ji sala 1886'an nîşan didin ku gelek kurdên li Cebrayil, Araş û Ciwanşêr (Javanshir) zimanê azeriyê weke zimanê yekemîn/zikmakî bikaranîne. Piştî yekemîn jimariya gelheyê ya sovyeta sala 1926'an, ji 37.200 kurdên Azerbaycanê tenê 3.100 (8%) bi kurdî axivîn.
Ji sala 1920'an bi şûnde jimara kurdên Azerbaycanê dîsa kêmtir bû, ji ber ku beşeke mezin koçî Ermenistanê kirin û li wir gundên nû yên kurdan avakirin. Di heman demê de kurdên Azerbaycanê li Laçînê (rojavayê Qerebaxê) bûbûn xwediyê herêmeke xwe û navê Kurdistana Sor lê dan. Bi rastî jî, gelheya Laçînê (digel bajarên wek Kelbajar, Qûbadlî, Karakuşlak, Koturli, Murad-Qanlî û Kurd Hecî) bi pirranî ji kurdan pêk dihat. Di sala 1930'an de Kurdistana Sor hat belawkirin û hevwelatiyên wê jî êdî wek azerî hatin hesibandin.
Rewşa Kurdên Azerbaycanê îro
Li hevnehatina çavkaniyên azerî û yên kurdî ji siyaseta azeriyan a li dijî kurdan pêk tê, ya ku pir dişibe siyaseta dewleta tirk. Lewra teknîkên vê siyasetê jî li ser bişavtin, manîpulasyona jimarên fermî, tune hesibandina kurdan û qedexekirina zimanê kurdî wek zimanê perwerdehiyê pêk tên. Ewqas ku, rewşenbîrên kurd ên wek Şerefxanê Bedlîsî û Ehmedê Xanî - û heta xanedana Şedadî (Shaddadid) - wek azerî tên hesibandin.
Kurd hê jî tên heramoyî kirin: gelek kurdên ku di nasnameya wan de kurdî wek zimanê zikmakî hatiye nivîsîn nikarin kar bibînin.
Herweha serokê komlela Azerbaycan Heydar Eliyev got "Kürd xalqı mübariz və qəhrəman xalqdır" (bî kurdiya kurmancî: gelê Kurd gelekî têkoşer û gernas e).
Pêlava Birîndar (pirtûk)
Pêlava Birîndar pirtûkek ji Evdile Koçer e. Weşanxaneya ku ev pirtûk çapkiriye "Weşanên Han" e.
Pêlava Birîndar ji 49 kurteçîrokên biçûk pêk tê.
Nivîskar di kurteçîrokên xwe de bi sembolên cihê ve xwendevanî ber bi şopa şerê dawî yê Kurdistanê ve dibe.
Kurteçîrokên Evdile Koçer gelekî kurt in, carina ji pênc şeş hevokan, carina jî ji bîst hevakon pêk tê. Piraniya kurteçîrokan rewş û derûniya şerê dawî yê ku ser rihê însanan şopa xwe hiştiye vedibêje.
Nivîskar di çîrokên biçûk ên di Pêlava Birîndar de, bi "pêlav"ekê ve birînên şer, bi "gule"yekê ve şopa şer, bi "masî", "kusî", û "pêlîstok" ve çend dîmenên piştî şer yên ku li ser civakê hiştiye nivîsandiye. .
Koçer, di "Pêlava Birîndar" de wekî her car dîsa bi zimanekî şêrîn û sade ve û bi vegotineke kurt ve behsa rastiyên mezin ên civakê dike, lê ser û binê çîrokan jî ji bala xwendevanî re dihêle û wan dixe nav rêwîtiyeke dûvedirêj.
Kurteçîroka bi navê 'Pêlava Birîndar
Dema ku polîsan xalê min girtin, bi henekî wiha jê pirsîn, "Em pêlavên te yekoyek ji serê çiyê top dikin, tu çima xwedî li pêlavên xwe dernakevî, şev ji nigê te derdikevin û her yek dikeve nigê terorîstekî..."
Ji bo ku her kes bitirse, deh pêlavên wî yên ku ji serê çiyê top kiribûn li gundiyan belav kirin û cendekê wî avêtin ser sergoyê gund. Ji tirsa kesî li cendekê wî jî nepirsî. Dû re hate bîra min... Ez hingê zarok bûm. Xalê min bi pêlaveke xwe ya nû ve ji mal derketibû û bi pêlaveke peritî ve vegeriyabû.
Wê şevê jinxala min pê re şer kiribû, "Tu yê serê me bixî belayê heyran, heke sibe kesek vê qulelê di serê pêlavê de bibîne, wê sedîsed fêm bike ku guleyek lê ketiye..."
Xwedê zane ku yekî ew pêlava ku gulê lê ketibû dîtibû û paşê giliyê xalê min kiribû.
Wê zivistanê her kesî bi tirs behsa pêlavên xalê min kirin.
Pêlavên birîndar ên xalê min dû re ketin nav xewnên min jî.
Aîryanem Vaeceh
Aîryanem Vaeceh, airyanem vaejah, Êranvej (di kurdiya îro de: Welatê Firehê(dûrê) Ariyan) di pirtûka pîroz a Zerdeştîtîyê de navê welatê îraniyan ango ariyan e.
Bêjeya Vaejah an Vaeceh di wateya firecih de ye. Hin zanistên rojavayî bingeha bêjeyê di zimanê vedî de digerin. Di zimanê vedî de vij tê wateya tov, candarên biçûk. Aîrya yan Ariya di wateya îraniyan de ye. Şahê farisan ji bo tevahiya dîrok û dewlemendiya Zerdeştîtî û îraniyan bikin para farisan, ji ber ku xwedî dewlet in, navê welatê xwe dikin Îran, ango welatê Îraniyan. Lê ne tenê faris îranî ne, kurd, belûçî, mazenderanî, efxanî ûêd jî îranî ne.
Erdnîgariya Ariyayê
Hêj jî baş nayê zanîn ku sînorên Ariyaya di Avestayê de behsa wê tê kirin, li kû ne. Avesta behsa 16 herêm an welatan dike. Gelek zanistên rojavayî bakurê Îranê nîşan didin. Hin kes Efxanistanê, hin bakurê rojhilatê Kurdistanê nîşan didin.
Kudurruyê Gulayê
Kudurruyê Gulayê, kevirê kudurru yê Gulayê, kevirekî sînorê yê xudaya jin a bi navê Gula ji sedsala 14em û 13em a berî zayînê ye. Di tefsîre wê de ku Kudurruyê bi Gulayê re li ser rûniştgehê ye. Lê di tefsîrê de weke ku bi sayakî re rûniştîya tê nîşandin. Ji ber vê yekê mirov karê bêje ku heya ku kudurru tê wateya "kevir" jî. Lê kudurru, navê kevirekî taybet ku weke destûrên nivîskî li ser hene jî. Navê xudaya jin Gula di deme qasîtan jî heye. Bandora çanda Gulayê, di wê dema qasîtan de tê berçav.
Saint-Julien-d'Asse
Saint-Julien-d'Asse, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Kudurruyê Gulayê
Navê Kudurruyê Gulayê, weke ku tê wateya "kevirê Gulayê".
Mustafa
Mustafa navê van kesa ye:
Yekmal, Azarpêrt
Yekmal, gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.
Dormagen
Dormagen, bajarekî navçeya (Landkreis) Rhein-Kreis Neussê li herêma Nordrhein-Westfalen ya Almanyayê ye.
Pincar
Pincar hemû gîhayên ku ji pelçan şîv çêdibe ye. Di hin devokan ku wateyê peyvê çiqas teng bûye û ew ji bo silkê hatiyê bi kar anîne jî wetayê xwe ya rastî gîhayê xwarinê ye. Cudatiya pincêr ji riwekên bi fêkî ew e ku fêkîyî pincêr tunneye û pelçên pincêr tên xwarinê. Pincar xamxamî jî tê xwarinê an jî dibe şîv. Hin pincar li Kurdistanê ew in.
Apple, Inc.
Apple (an jî Şirketa Apple, înglîzî: Apple, Inc., berê Apple Computer, Inc.) şirketê amerîkan yê ku hilbirandinê eşyayên elektronîk û bername û komputer. Yên din şirket iPod û iPhone û iPad jî çêdike.
Yên bernameyên şirketê herî navdar ku hat nivîsandinê ew in:
Apple bi navê Apple Computer, di berwara 1'ê îlona 1976'an de li Kalîforniyayê hat sazkirin. Paşê şirket navê xwe da computerê derxist û bû Apple paşê 30 salan. Ji bo dîzayn û hîtabê xwe, şirket Sêva Adem sembola xwe kiriye. Di wê sembolê de sêvekî gezkirî heye û navê şirket li wira tê.
Dûlegewêr, Bane
Dûlegewêr gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Gundistana Neme Şîr
Gundistana Nemşîr navê herêmeke gundistanî ye li Herêma Nemşîr ku bi Şaristanê Baneyê ve girêdayî ye. Herêm dikeve parezgeha Kurdistanê ya Rojhilata Kurdistanê
Bremgarten
Bremgarten, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Aargau ya herêma Bremgartenyê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Pêjimar
Di matematîk û zanista komputer de, pêjimar an reqem dawereke (sembol) ku bo nimandina hejmaran tê bi kar anîn.
Hemû hejmar bi pêjimaran çêdibin. Yanî hejmar bi alîkariya pêjimaran tên nivîsandin û nîşandan. Deh pêjimar hene.
0-1-2-3-4-5-6-7-8-9
Hemû pêjimar ev in, ji vana pêştir tune ne.
Remikan
Remikan an jî Remika, gundekî li ser girêdana navçeya Zêtka (Elajgir) ye.
Hevalê Bargiran im (albûm)
Hevalê Bargiran im duyemîn albûma hunermendê kurd Şivan Perwer e.
Hevalê Bar Giranim di sala 1976an de derket di albûmê de neh stran hene. Albûm li Tirkiyê duyemîn car di sala 1997an de ji aliyê Ses Plak ji nû ve hatiye çapkirin. Di albûmê de tenê amûra tembûrê hatiye bikaranîn.
Girêdanên derve
https://music.apple.com/us/album/heval%C3%AA-bar-giran-im/1077744407
Rammelsbach
Rammelsbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Êskanlûyê Olya
Êskanlûyê Olya, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Pîrebada
Pîrebada (bi tirkî: Pirabat) gûndeki li ser navçeya Zêtka ye. Gund 14 km yê durê Zêtka ye.
Mîr Farîz
Mîr Ferîz, di destana Binevşa Narîn û Cembelî Mîrê Hekarî de bavê Binavşê ye. Her wisa, mîrekî kurd e jî.
Android
Android (ji peyva yewnanî androides bi wateya wek mirovan) yek ji pergala xebitandinê ji bo guhêzbar e wek smartphone û komputera tablet. Ev pergaleke Open Source e, ji aliyê Open Handset Alliance ve hatiyê pêşvêbirin û bi Google tê birêkirin. Bingeha xwe Linux-Kernek e.
Larry Page di 13ê adara 2013an de aşkere kir ku êdî li hemû cîhanê ji 750 mîlyon pirtir guhêzbar bi rêya Androidê dixebitin û Eric Schmidt di nîsala 2013an de diyar kir ku ev jimar her roj bi 1,5 mîlyon guhêzbarên nû zêde dibe.
Puldeşt (navçe)
Puldeşt yek ji şaristanên parêzgeha Azerbaycana Rojava û Rojhilatê Kurdistanê ye. Navenda vê şaristanê bajarê Puldeşt ye.
Korit, Payîzava
Korit, gundekî giradayê navçeya Payîzava ya Wanê ye.
Android
Dîrok
Yekem guhêzbarê ku bi alîkariya pergala xebitandinê ya Android kar dikir smartphone a bi navê HTC Dream bû û ev di 22ê çiriya pêşîn 2008an de li DYAyê bi rêya T-Mobile G1 kete piyasê. Yek ji taybetiyên vê smartphoneê ev bu ku karibû Global Positioning System bikarbîne û xwediyê sensorên hereketê bû jî. Herwiha, ev taybetî heta îro beseke bingeh a Androidê ye. Ji wir û pê ve gelek guhêzbarên reng bi reng ên sîrketên cuda hene û bi Androidê kar dikin. Ji sala 2010an heta îro Google êdî guhêzbarên xwe yên Androidê jî bi xwe amade dike, wek guhêzbarên Nexusê.
Puldeşt (navçe)
Dabeşkirina navçeyê
? nahiye û ? bajar li navçeya Puldeştê hene :
Aras
gund
Android
Ekran û bikaranîna wê
Bikarhênerên Androidê wê bi rêya touchscreen (ekrana destdayînê) û çend tûşên software an jî hardware bikartîne. Ji vê bêhtir gelek sepanên cuda hene, yên ku digel birêvebirîna axaftinê karin bên bikaranîn. Rûyê bingeh ê ekranê ji 3 heta 7 ekranên destpêkê pêk tê û her yek ji wan rûyê guhêzbarê tijî dike.
Kenarê jorîn wek 'perpaza agahiyan' kare bê dîtin: Li milê xwe yê rastê agahiyên derheqê saet, rewsa sarjê, girêdana înternetê, bluetooth û WLANê nîsan dide. Li milê xwe yê cepê jî agahiyên derheqê pergalên aktîf û peyamên cûr bi cûr (wek ên pergalê) hene.
Teugn
Teugn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kelheim li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Amerîkaya Başûr
Amerîkaya Başûr an jî Emerîkaya Başûr parzemînê çarî di cîhanê da ye. Asya, Afrîka û Amerîkaya Bakur ji vê parzemînê mezintirin. Rûberê xwe 17.843.000 km² ye û li wir nêzîkî 355.070.000 kes hene.
Dewletên Amerîkaya Başûr da
Di Amerîkaya Başûrê da çarde dewlet hene. Ew evin:
Dornburg-Camburg
Dornburg-Camburg, bajarekî navçeya (Landkreis) Saale-Holzland-Kreisê li herêma Turîngiya ya Almanyayê ye.
Eyn Fethî
Eyn Fethî,  'Eyn Fetḧî , gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Zanîngeha Kurdistanê - Sine
Zanîngeha Kurdistanê - Sine an jî Zankoy Kurdistan - Sine, li Rojhilata Kurdistanê zanîngeheka Îranê ye. Li Sineyê di sala 1974an de hatiye avakirin.
Zanîngeha Kurdistanê êsta xwediyê 80 beşî di heft fakulteyan de, 350 kes endamê lîjneya zanistî û nizîkî 10000 kes xwendekar di qonaxên karzanî, lîsans, lîsansa bilind û doktorayê ye.
Beşa Ziman û Wêjeya Kurdî ji bo cara yekem li Îranê di vê zanîngehê li sala 2013an de bi pejirandina 40 xwendekaran vebû.
Silk
Silk an silq (bi latînî, Beta vulgaris) riwekeke pelçgir e. Ji pelçên silkê sarme çêdibin. Fêkiyê silkê wek kertolan di bin erdê de girdibe û ew di hilberîna şêkir de tê bikaranîn.
Elîbezirgan
Elîbezirgan gundekî bi ser navçeya Erzîromê ve ye.
Yekmal
Çend cihên bi vî navî hene:
Mazdek
Mazdek (m. 524 an jî 528), fîlozofekî Îranî bû.
Di teşedana raman û felsefeya Mezopotamyayê û Rojhilata navîn de em li ser du fîlozofên kurd sekinîn yê yekemîn Manî bû, yê duyemîn jî Niha em dê li ser fîlozofê sêyemîn Mazdek rawestin.
Her sê fîlozofên medyayî li ser ramana cîhanê gelek bandordar bûne. Fîlozofên dû wan bi pirranî bandor ji wan girtine. Ji ber Zerdeşt û Manî li dû xwe berhemên nivîskî hiştibûn me bi hêsanî behsa felsefeya wan kir û di derbarê jiyana wan de jî agahiyên misoger em dikarin bidin dest xwendekarên xwe. Lewra serqisê kitêba Zerdeşt avesta heye û di wê pirtûkê de zimanê Zerdeşt zimanê kalikên Kurdan avestayî ye. Zerdeşt bi wî zi Manî felsefeya xwe haniye ziman. Manî jî dîsa bi zimanê Kurdî yê kevnar şeş pirtûk nivîsîne (zimanê Manî bêtir nêzî Kurdiya nûjen e). Ji ber vê yekê meriv di di derbarê her du fîlozofan de dikare bi hêsanî bibe xwedîzanîn. Lê Mazdek ne wisa ye. Di warê jiyana wî de çavkanî gelek kêm in. Çavkaniyên ku hene jî behsa felsefeya wî dikin û ji bo nijada wî jî dibêjin îraniye. Jixwe ne ji bo wî tenê ji bo Zerdeşt û Manî jî wisa dibêjin pirraniya çavkaniyan. Lê dema hûn lêbikolin hûn dê bibînin ku her sê jî Kurd in. Niha em ê di vê nivîsê de qasî ku me lêkolaye û xwe gihandiyê, ji we re jiyan û felsefeya Mazdek bi kurtasî binivîsin.
Bîrûnî navê Mazdek weka “mazdak bin hemedadan” dide, û dibêje ji nasa ya hemedanê ye. Di gelek çavkaniyên din de jî Mazdek wisa tê danasîn. Navê bavê wî bandad e. Di dîroka Mezopotamyayê de bandora Mazdek gelek mezin e. Bandora ramana wî hê jî di nava Kurdan de heye. Wekmînak Mazdek hê jî li Kurdistana başûr di nava êla xoşnavan de weka ezîzekî tê zanîn. Mazdek navekî Kurdiye. Serqisê di Kurdiyê de navê xwedê yezdan, êzdan, ezdan, xweda ye. Dema hûn li rehên van peyvan binêrin hûn di bibînin ku ev peyv ji van peyvan pêktê:ez-da ango wî ez dame, xwe-da ango wî min bixwe daye, maz-da ango em dane, ango ezdan jî xwedan jî tê wê wateyê ku wî ez dame an em dane. -ek û -ik jî weka ku hûn dizanin di Kurdiyê de qertafa biçûk kirinê ye. Ango Mazdek tê wateya xwedayê biçûk. Dîroka ji dayîkbûna wî baş nayê zanîn di vê mijarê de her çavkaniyek dîrokekê dide. Lê di sedsala pêncan de jiyaye û di çar sed u nod u nehan de hatiye kuştin.
Mazdek di avakirina felsefeya xwe de her çiqas bandor ji Zerdeşt û Manî girtibe jî wî felsefeya xwe di qadeke cûda de pêkhaniye. Niha em derbasî felsefeya wî bibin. Mazdek bavê ramana komûnîzmê ye. Di cîhanê de yekem car ramana komînîzimê bi Mazdek destpê kiriye. Di dîrokê de wekheviya mirovan û hevpariya mal û milk yekem car ji alî Mazdek ve hatiye parastin. Li gorî Mazdek weka avê, axê û hewayê divê mal û milk, dirav jî hevpar biya di nava mirovan de. Vê ramana Mazdek ne tenê li Mezopotamya û li rojhilata navîn di heman demê de li cîhanê jî di nava gelek fîlozof û ramangêran de hate parastin. Wekmînak Thomas Moore, Karl Marx û Babuef jî dû re heman raman parastine. Dîsa li gorî Mazdek divê malê kesî ji kesî ne zêtir be. Divê malê her kesî hebûna her kesî weka hev be. Divê desthilatdariya mirovan li ser mirovan tunebe. Tev wekhev û hevpar bin. Ji bo vê yekê jî divê meriv ji dewelemendan bigire û li hejaran belav bike.
Mazdek ji ber van ramanen xwe gelek zext û astengî dît. Him ji alî keşîşên Zerdeştiyên ku bikarhanîna perestgeh û axên perestgehan di dest wan de ne, him jî ji ali xwediyê axên fireh dikhan'an ve bi nave zindîqiyê hate binavkirin. Lewra di wê civakê de ew xwedî mal û milk bûn û bawerî û felsefeya Mazdek jî li hember rewşa wan bû Lewra heke bi gotina Mazdek biya diviyabu dikhan û keşîşan mal û milken xwe li hejaran belav bikirana.
Di baweriya Mazdek de du rêgezên destpêke hene. Ronahî û tarîtî. Ronahî zanayiyê, hestê û vîna azad dide pênasîn. Bi gotineke din van têgehana bi ronahiyê tên destxistin. Tarîtî jî nezanî û korahî ye an jî afirînerê nezanî û korahiyê ye. Di mazdekîzmê de sê hêmanên bingehîn hene. Av, agir û ax. Ronahiyê û yén ku ji ronahiyê pêk tên xweda diafirîne. Tarîtiyê û yên ku ji tarîtyê pêktên jî şeytan diafirîne. Xwedayê ronahiyê li cîhana herÎ jorîn li ser textê xwe rûniştiye û li pêş wî jî çar hêz hene. 1- Darizandin 2- Fehmkirin 3- Veşartin 4- Coş (şahî) van her çar hêzên xwe jî daye çar kesan 1- Mobad (darêzgerê sereke) 2- Herbad (rê dide ber fehmkirinê) 3- Serpahhad (serfermandar) 4- Ramîşgar (hosteyê kêf û coşê)
Xwediyê van her çar hêzan,bi heft wezîrên nava xêzika (ku dwanzdeh hêzên giyanî wan digerine) kargeriya cihanê dikin.
Mazdek bi tayibetî bi arava ramanên xwe yên civakî xwe bi komên mezin daye pejirandin. Şahê sasaniyan Kawayê I. jî di pêşiyê de li Mazdek xwedî derket u fikrên wî pejirand. Lê Mazdek bi fikrû ramanên xwe edî hingî mezin bûbû ku bawermendên wî hema bêjin li piraniya Kurdistan, Îran, Azerbaycan, Teberistan û Anatolyayê çê bûbûn. Mazdek êdi ji Kawe jî mezintir bûbû bi hêa xwe. Di 469'an de Mazdekiyan Kawe ji text daxistin û xistin zindanê. Kawe bi awayekî ji zindanê revî û xwe avêt paş Heftalîtan (akhunlar). Di 499'an de Heftalîtî bi sîh hezar leşkeran çûn ser Mazdek û alîgirên wî. Mazdek hate girtin ew û alîgirê xwe hatin kuştin.
Mazdek li dû mirina xwe bandoreke mezintir afirand. Li dû mirina wî raman û felsefeya wî ji alî jina wî Xurrem ve hate belavkirin di nava gel de. Bi arava Xurremê fikrên Mazdek ji nû ve belav bûn. Li dû mirina Xurremê navê Mazdekîzmê weka Xurremiye hat binavkirin. Baweriya Xurremiyeyê di dema îslamê de bandoreke mezin li ser rojhilata navîn kir. Wekmînak Babekê medînanî ji vana yek e. Babek bi ramanên Mazdekî-Xurremî qasî bîst salan bû bela serê Ebbasiyan.
Kurta qisê ji fîlofên medyayî yên beriya îslamê yek jî Mazdek bû. Mazdek ji sê fîlozofên mediyayî yê sêyemîn bû. Her çiqas niha neyê zanîn jî, Mazdek jî herî kêm weka Zerdeşt û Maniyê Medyayî di teşedena ramana cîhanê de roleke gelek girîng lîstiye. Bi fikr û ramanên xwe yên wê demê weka avakarê komînîzima kevnar hatiye naskirin Mazdekê Medyayî.
Girêdanên derve
http://www.haberdiyarbakir.com/images/news/12576.jpg
Dême, Bane
Dême gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Famîleya sosinên înka
Famîleya sosinên înka (Alstroemeriaceae) navê famîleyeke riwekan e, di desteya sosiweran (sosinkî) Lilialesê de cih digire. Du şax, çar cins (celeb), 170 cureyên vê malbatê hene.
Ji ber ku bi vedîtina parzemîna Amerîkayê re gelek cureyên wê derbasê Ewropa bûne, hin riweknasan bi navê înka bi nav kirine. Hin cureyên vê malbatê, ketine xetereya tunebûnê. Li Kurdistanê kîjan cureyên wê tên naskirin an çandin ne diyar e.
Sîstematîka sosinên înka
Barthélemy Charles Joseph Dumortier sala 1829ê famîleya Alstroemeriaceae wekî binekomekê Iridarieae tomar kiriye. Bi Alstroemeria salsilla sala 1762yê, cinsê Alstroemeria ji aliyê Carl von Linné ve di bin navê Planta Alströmeria hatiye rêzkirin û ji bo bîranîna Claus Alstroemer (1736–1794), navê wê di riweknasiyê de Alstroemeriaceae maye.
Badîşin
Badîşan gundekî bi ser navçeya Erzîromê ve ye.
Usbekan
Usbekan berekî eşîra kûran e. Zimanê wan kurmanci ye. Usbekan li Wêranşarê dijîn.
Êskanlûyê Sofla
Êskanlûyê Sofla, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tauer
Tauer şaredariyeke navçeya (Landkreis) Spree-Neiße li Brandenburg, Almanyayê ye.
Gundistana Bewîn
Gundistana Bewîn navê herêmeke gundistanî ye li Herêma Nenwer ku bi Şaristanê Baneyê ve girêdayî ye. Herêm dikeve parezgeha Kurdistanê ya Rojhilata Kurdistanê
Mem
Mem, navê kurmîrekî kurd ê di destana Mem û Zîn de ye. Li gorî destanê Mem kurê Alpaşa (paşayê Muxur Zemînê) bû.
Rojî Kurd (kovar)
Rojî Kurd, anku Roja Kurd, kovareke kurdan a bi kurdî û tirkî bû.
Kovara Rojî Kurd di sala 1913'an de li Stenbolê bi kurdî (kurmancî-soranî) û tirkî derket. Xwedî îmtiyaz û mudîrê wê yê mesûl: Evdilkerîmê Silêmaniyê bû. Di bin navê kovarê de bi tirkî weha hatiye nivîsîn: "Şimdilik ayda bir neşr olunur" (Nika mehê carekê derdikeve). Li ser bergê hejmara pêşîn a kovarê wêneyê Selahedînê Eyûbî, li ser hejmara diduyan wêneyê Kerîmxanê Zend, li ser ya sisêyan wêneyê Huseyin Ken'an Paşayê Bedirxanî (1857-1913, kurê Mîr Bedirxan bû, li girava Kretayê ji dayik bûye) û li ser ya çaran jî rismê bajarê Erzerûmê hebû.
Her sê hejmarên pêşîn ên kovara Rojî Kurd, ji aliyê Cemal Xeznedar ve, di 1981'ê de li Bexdayê ji nû ve wek cild hatin çapkirin. Pişt re di 2005'an de Ebdulla Zengene, li Silêmaniyê her çar hejmar bi hev re çap kirin.
Her hejmareke wê 32 rûpel bû. Ebada wê (li gor çapa nû): 24,2x17 cm bû.
Rojî Kurd, organa Civata Telebeyên Kurdan Hêvî (Kurd Talebe-î Hêvî Cemiyeti) bû. Ev cemiyet jî di 1912'an de li Stembolê hatiye damezrandin.
Kovara Rojî Kurd zêde dewam nekiriye hetanî çar hejmaran derketiye dûre kovar hatiye rawestandin, lê li şûna wê kovara Hetawî Kurd dest bi weşanê kir.
Hejmarên Rojî Kurd
Tarîxa derketina her çar hejmaran weha ye:
Saint-Julien-du-Verdon
Saint-Julien-du-Verdon, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Govenda Azadîxwazan (albûm)
Govenda Azadîxwazan yekemîn albûma hunermendê kurd Şivan Perwer e. Albûm di sala 1975an de derket û di albûmê de 9 stran cih digrin. Albûm di sala 1997an de ji aliyê SES PLAK ve ji nû ve hate çapkirin.
Çiftlik, Erzîrom
Çiftlik  gundekî bi ser navçeya Erzîromê ve ye.
Dornhan
Dornhan, bajarekî navçeya (Landkreis) Rottweilê li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Train, Bavyera
Train şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kelheim li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Ortûk
Ortûk, gundekî giradayê navçeya Payîzava ya Wanê ye.
Amborella trichopoda
Amborella trichopoda, ji malbata Amborellaceae riwekek e tekane ne, monotîpîk e. Biçûk, her dem hêşîn e, heya hişk bibe. Pelên wê dikarin hinekê ji hev cuda bin. Fêkiyên wê dema digihên sor dibin. Li Kurdistanê digihên an çandiniya wê tê kirin, ne diyar e.
Gundistana Nenwer
Gundistana Nenwer navê herêmeke gundistanî ye li Herêma Nenwer ku bi Şaristanê Baneyê ve girêdayî ye. Herêm dikeve parezgeha Kurdistanê ya Rojhilata Kurdistanê
Gulî, Erzîrom
Gulî gundekî bi ser navçeya Erzîromê ve ye.
Changshu
Changshu, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Jiangsuyê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.510.453 kesî
Manga
Manga (bi japonî: 漫画), peyveke ji aliyê japonan ve ji bo xêzeroman tê bikaranîn û ev cure bi huner û metodên anîmeyan tê xêzandin. Lê belê xêz û şêweyên manga, ji anîme bêhtir fîşal in.
Peyvnasî
Bêjeya manga di salên 1770î û vir ve tê bikaranîn. Di sedsala 19an de ev bêje bi taybetî ji bo blokên daran ku li ser wan karîkatûr hebûn, hatiye bikaranîn. Ev bêje di sala 1819an de berê ji wateyên xwe yên din ji bo xêzkişan û pêşnûma û karîkatûrên ku ji aliyê Hokusai Katsushika û xwendekarên wî hatiye afirandin, hatiye gotin.
Hokusai ev pêşnûmayên xwe bi bêjeya manga binavkiriye ku ew bi du peyvên çînî, 漫 man" (bêxem) ve "画 ga" (wêne) pêktê.
Reşkî, Bane
Reşkî gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Tamhejmar
Ji her endamê vê komê re tamjimar (herwisa: tamhejmar, hejmara tam ; bi soranî: jimarey tewaw, ژمارەی تەواو) tê gotin. Herwisa ku xuyaye, koma tamjimaran ji hejmarên xwezayî, negatîfa wan, û sifir pêk tê. Sifir bi xwe, ne pozîtîfe ne jî negatîfe.
Nîşana koma hejmarên tam pîta Z e ku yekem pîta peyva Zahlen e. Zahlen di Almaniyê de tê wateya hejmaran.
Tamjimarên pozîtîf (Erênî)
Hejmarên ku ji sifirê mezintir in pozîtîfin. Jimarxêz ji sifirê dest pê dike û bi du aliyan ve diçe, yek jê yek bi yek ji sifirê mezintir dibe. Ev aliyê pozîtîf e. Ya herî biçûk yek (1) e. Ji yekê (1) dest pê dike û heta bêdawîyê diçe. Di vê koma hejmaran de sifir (0) tune ye.
Tamjimarên negatîf (Nerênî)
Hejmarên ku ji sifirê biçûktirin negatîfin. Aliyê negatîf di jimarxêzê de, aliyê çepe. Mezintirîn tamjimara negatîf -1 e.
Saint-Jurs
Saint-Jurs, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.