cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Keleha Kurdan
Dîrok
Li gorî dîroknasê ereb a sedsala 13an Îbn Şedad, di sala 1031ê de, mîrê Mirdasiyan ên Heleb û Humsê Şibledewle Nesr, li cihê kelehê ji eşîrên kurdan re rûniştgehek ava kir ku di wê demê bi navê wargehê Ḥiṣn el-Safḥ (Hisnu's-Sefh) bû. Piştî ku wan Hisn Îbn Ekkar di sala 1029an de ji Fatimiyan winda kir. Nesr Hisnu's-Sefh vegerand ku alîkariya Mirdasiyan bike ku ji nû ve xwe bigihîjin beravên Trablusê. Ji ber ku Nesr ji leşkerên kurd re li wê derê kom kiribû, keleh bi navê Ḥiṣn al-Akrād ("Keleha Kurdan") hatiye binavkirin. Keleh ji aliyê stratejîk ve li kêleka başûrê çiyayê Elewiyin (Alawīyin) bû û li ser rêya di navbera Hums û Trablusê de serdest bû.
Sadîzm
Sadîzm berevajiya mazoşîzmê ye. Hestê êrîşkariya êşkencekar e. Êş û azar dakişandin e.
Navê xwe ji Marquis de Sade, ji pirtûka wî ya bi navê "120 rojên Sodom" digire. Sade di vê pirtûka xwe de şîroveyeke pirr baş a sadîzmê kiriye. Kesên sadîst dixwazin êş û azar bidin kişandin. Xwedî hest û kesayetike êşkencekar in. Pirranî ev hest û kesayetî bingeha xwe ji zaroktiyê digirin.
Mirovên ku zaroktiyeke normal nejiyabin û ji bo şîddetê hatibin motîvekirin, dikarin ziyanê bidin. Bo mînak di Osmanî û dewleta Tirk de tradîsyona "devşîrme-guhertina mirov" jî wisa ye. Zarokên bê dê-bav digirin û bo şîddetê pewrwerde dikin. Ew kesana li Kurdistanê sadîzmeke bêhempa dikin.
Arif Hîto
Arif Hîto, anku  'Arif Ḧîto (jdb. 1968 li gundê Baleta, parêzgeha Dihokê, Başûrê Kurdistanê), nivîskarekê kurd ji parêzgeha Dihokê ye.
Jiyan
Dr. Arif Hîto di sala 1968an de li gundê Baleta li parêzgeha Dihokê ji dayik bûye û di sala 1992an de koleja doktorî li Zanîngeha Mûsilê bi dest xistiye. Di sala 2001ê de dîplomaya bilind ji bo çareseriyên derûnî yên zarokan û sinêlan li weltê sûyidê bi dest xistiye.
Di sala 1993an de yekem berhem xwe yê helbestan belav kiriye. Her wesan di salên 2005 û 2006 û 2007an de bûye sekretêr û nivîserên çendîn govar û rojnameyan weka govarên Peyv û govar Seykolociya. Niha jî ew rêveberê giştî yê wezareta karûbarên civakî ye li Hevlêrê.
Helebce
Helebce (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Halabja), bajarekî Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê ye. Helebce (هەڵەبجە, Helebce) bajareke li Herêma Kurdistanê û paytexta Parêzgeha Helebcê ye, li başurê Kurdistanê ye (li iraqê 150 mi) Bi bakurê rojhilata Bexdadê dikeve (Baghdad) û 9 mi ji sînorê Îranê ye.
Muqedîma Ilmê Serfê û Be'dê Usûlê Lazîmeyê Tealîmeyê bi Zimanî Kurmancî
Muqedîma Ilmê Serfê û Be'dê Usûlê Lazîmeyê Tealîmeyê bi Zimanî Kurmancî, ev kitêb di eslê xwe yê Eliyê Teremaxî ye. Lê Mele Mehmûdê Bazîdî ew ji nû ve bi rêkûpêk kiriye û nivîsandiye û pêşgotinek jî jê re amade kiriye. Dixuyê ku Eliyê Teremaxî ev kitêb di destpêka sedsala 17'an de nivîsandiye. Çunkî Vladîmîr Mînorskî di Ansiklopediya Îslamê de dibêje: “Eliyê Teremaxî di sala 1591î de hatiye dinê".
Ferhad Pîrpal di kitêba xwe ya navborî de, di vî warî de agahdari dide û wiha dibêje: “A. Jaba di du nameyên xwe yên tarîxa wan 17.06.1858'an û 02.04.1859'an de, ku ji rojhilatnasê Elmanî Lerinhardet Dorin re dişîne wiha dibêje: Ev destnivîsa hêja beriya sala 1857'an li ba melayekî xelkê Hekariyê bû, min jê daxwaz kir ku bide min an bifroșe min, lê wî nefiroșt. Navnîşana destnivîsê ya Fransizi ev e: Gramaire Kurde par Ali Teremakhi offert a l'Academie Imperial des Sciences a St-Petersbourg, par A. JABA". Lê piştre em j1 meqaleyekê ku di berhema Mele Mehmûdê Bazîdî ya bi navê “Cami'eyê Risaleyan û Hikayetan" ku ji çil çirok û sê maqaleyên ji aliyê wi bive xwe ve hatine nivîsandin pêk tê -yek ji wan maqaleyan a ku em dikin- û ji aliyê A. Jaba ve wergera wan a Fransizî hatiye kirin û li Petersburgê bi pêşgotinekê re ji aliyê Peter Lerch ve Kurdi û Fransiziya wê hatiye weşandin, hîn dibin; Mele Mehmûdê Bazîdî diçe li ba wî melayê xelkê Hekariyê û ew kitêba Eliyê Teremaxi jê werdigire. Piştre ji ew bi xwe về destnivisê ji nû ve vedijîne û ew bi pêşgotineka di warê jiyana dîni û rewşenbîri ya di nav mizgeftên wî wextê yên Kurdistanê de, awayê xwendina dersê û bi kurteyek di warê jiyana Eliyê Teremaxî de teslîmê A. Jaba dike.
Belê, xuya dike ku cara ewil e Mele Mehmûdê Bazîdî ev berhema Eliyê Teremaxî ya hêja û yekemîn car bi kurdî nivîsandina rêzimanêkê, peyde dike û piştre jî ew ji nû ve divejîne û dixe li ber destê xwendevanên kurd. Heta niha çend kesan di der barê vê kitêbê de hinek agahdarî dane. Yek ji wan edebiyatnasê hêja Marûf Xeznedar e.
Helebce
Bajarê Helebce bi cihê ku wek Hewraman tê zanîn di sînore iraq û îranê da pêda pêda dirêj dibe. Helebce alîyê Bakurê rojhilat de bi Hawraman û Shnrwe ve hatîye dorbeç kirin, Balambo Rêzeçîya li başûr û Çemê Sîrwanê li rojava yê Helebce ye. Kurdên li bajarê Helebcê Piranî bi devoka Sorani ya kurdî diaxive, lê hinek gundên li derdorê bi zimanê Hewrami jî diaxive.
Dîroka Kevnar
Helebce xwedî dîrokek kevne. Kolîna herî nêz a arkeolojîk li Bakr Awa piştrast dike.Di gorisatnê de gorên gelek şexsîyetên dîrokî hene, wek Ahmed Muxtar Jaff, Tayar Beg Jaff and Adila Khanim. Di tebaxa 2009, li bajarê Ababile sê goristanên sedsala 17emîn hatibû dîtin.
Hinek çavkanî pêşniyaz dike ku ev bajara, xwedî dîroka gelekî kevnare,bi gotina çavkanîyê ku ev bajara bi alî Osmanîan ve li der dora 1850î hatîye ava kirin. Lê, pêşketinên nûdem di dawîya sedsala 20emîn de destpê kirîye. Yekemîn Postexane 1924 de hatîye vekirin û yekemîn dibistan di salên pêy da vebûye. Firoşgehên Qaysari Paşa û Hamid Beg di sala 1932 de hatîye ava kirin. Elektrîk, negihîştîbû bajêr hetanî 1940.
Di destpêka sedsala 20emîn de, gelek Leşkerên Birîtanî li bajarên Helebcê bûn. Dema  Yekemîn Şera Cîhanî de, Adela xanim jiyana gelek leşkerên Birîtanî parastîbû, Birîtanîya wek navê Khan Bahadur bi rûmet qala wê dikirin, Keçmîra Cesûr. Ew bi ava kirina zindanên nû jî berpisyar bû, bi cih kirina dadgehên Edaletê, kû ew serokê yekemîne û firoşgehên nû ava kirîye.
Di demaKomkujîya Enfal a dewleta iraqê de, di dema Adar 1987 û Gulan 1989, Di Gulan a 1987 de ji bo hemberîdana  Pêşmerga, Kanî Ashqan û Mordana bi temamî hatibû jêbirin. Lê Helebce gelekî zorkêş di dema kampanya Enfalê de dît, Saddam Hussein bi awayekî dijwar dixwest Şoreşa Kurdan biqedîne.
Komkujiya Helebceyê
Di 16'ê Adara 1988'an de balafirên şer yên artêşa Îraqê bombeyên kîmyawî barandin ser bajarê Helebce. Di nava çend saetan de li Helebce û derdora wê bi hezaran kurd mirin û bi 10 hezaran kurd jî seqet man.
Êrîşa Kîmyayî
Gerîlayên Kurd peshmerga, bi sedema piştgirtina îranê (Iran, ایران) di dawîye şera Iraq-îran ê de hatibû girtin. Şera Iraq-îran. di seat 11:00 AM, di Adara 16, 1988, piştî du rojan bajar hatibû topbaran kirin, Balafiirên Iraqê Bombeyên Kîmyewî li ser bajêr da barandin. Bajar û derdora bajêr bi bombeyan tuşbûyina erîşan hatibû, Agirê Topan û  çekên kîmyewî dihate barandin, li dawîyê hate piştrast kirin kû ev wêrankirine herî mezin bû. Bi kêmanî 5,000 kesan Jiyana xwe ji dest da û di encama êrîşa kîmyayî de bi texmîn 7,000 kes jî birîndar bûn anjî kêşa nexweşîyên dirêj lê qewimî. Gelek qurbanê li Bajarê Helebcê Kurd bûn.
Hewa
Havîn germ derbas dibin. Zivistan jî şilî û xweş derbas dibe.
Kurdistana xweserî
Li çîyan hetanî Rojhilatê Helebce, hinek Çekdarên Islamist, Ansar al-Islam, deverek biçûk di 2000–2003 dagir kiribûn. Peşmergeyên Peshmerge yên ji PUK-Partîya Yekitîya Kurdistan, bi alîkarîya   Emerîka ve, di destpêka 2003 de erîş birin ser heremê. Bajar weke navenda ola îslamê ma, lê. ji ber kû Kurdan di 1991 de hinek xweserî li Kurdistanê  qezenc kirin, Helebce jî di nav de, bajarekî Nû hate ava kirin ku piştre gelek penaberên kurd li wir hatin bi cih kirin. Bajarê Nû wek bi navê Halabja Taza (anjî Helebca nû) îro der dora  9,000 malbat lê dijîn.
Herema Kurdistanê, hinekî hewl dan kû cardin bajêr ava bikin. piştî 2003 cardin avakirina hinek malan destpê kir û rêçek ji bo Helbece pêraxistin. Monûmnetek jî ji bo bîranîna kesên tuşbûyina erîşa kîmyayî hatibû hate ava kirin. Lê, Kesên li Helebce dijî ji bo kêmasîya xizmeta hêsan gazinde dikirin.
Dema Nûjen
Di 2008 de, Bernam hatin ragihandin kû wê ji bô Helebcê Balafirgehekê ava bike.
12 2017 di seat 21:18 Çileya paşî de Erdhêjek rû da, Erdhej   32 km li  başûr-Başurêrojava yê helebce.
Hêzgeha nukleerî
Hêzgeha nukleerî, yek ji cûreyên santralên vejen ê ye ku bi bikaranîna tîn ê ya ji reaksiyonên nukleerî kareba peyda dike. Ev reaksiyon di nav reaktor ekê de çêdibin. Di heman katî de li hêzgehê makîne hene ku bi wan, tîn ji reaktorê tê girtin û li tûrbîna hilmî tê şandin. Karebayê ku ji hêzgeha nukleerî hatiye peydakirin, wek hêza nukleerî tê binavkirin.
Hêzgehên nukleerî bi piranî nêzîkî cihên av î tên sazkirin ku bi vî awayî tîna zêde ya ji reaktorê derketî, ji holê tê rakirin. Hinekî yê wan jî ji bo sarkirinê, barû bikartînin ku ji bo van barûyan "barûya sarkirinê" tê gotin. Hêzgehên nukleerî bo sotemeni yê uranyûm bikartînin. Wexta ku reaktor vekirî be, gerdîle yên uranyûmê lete dibin û piştî letebûyînê ew li derdora xwe tîneke gelek zêde belav dikin. Ji bo vê bûyera letebûyînê re jî Fîzon(kerîbûn) tê gotin. Ji bo fîzonê gerdîleyên herî baş uranyûm û plutonyûm e. Ev herdu atom piçek tîrêjçalak(radyoaktîf) in. Lê wexta ku ew lete dibin, gerdîleyên nû yên gelek tîrêjçalak peyda dibin. Îro, fîzon bi tenê di nav reaktorên nukleerî de çêdibe.
Li ser cîhan ê ji meha nîsana sala 2017an pê ve, 449 hêzgeha nukleerî hene û 60 hebê nû jî di bin çêkirinê de ne. Piraniya wan li DYA, Fransa û Japon ê ye.
Holyan
Holyan, Holê, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Xaldar
Xaldar gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 309 kes (55 malbat) bûn.
Kelî Jor
Kelî Jor, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
1406
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesên ku di vê salê de bûnî tune.)
Mazoşîzm
Mazoşîzm, berevajiya sadîzmê ye. Hestê êş û azar xwastinê ye. Ango mazoşîst dixwazin li wan êşkence were kirin, êş û azarê bikişînin.
Masoşîzm navê xwe ji Leopold von Sacher-Masoch (bilêvkirin: masox) distîne. Di romanên vî nivîskarî kesên masoşîst derbas dibin.
Bingeha xwe ji zaroktiyê digire. Mirovê ku egoya wan ne xurt û pêşketîne, di bin bandor û desthilatiya îd û superegoyê de dimînin. Ji ber ku egoya wan ango ezeya wan nikare xwe biparêze, ji şîddeta bingeha xwe ji îd (ajez) û superego (ezder) digirin re vekirîne.
Sadîzm û mazoşîzm ji tabloyên nexweşiyen psîkologîk in.
Montville, Seine-Maritime
Montville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Amilly, Eure-et-Loir
Amilly, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Hecîsam
Hecîsam (bi tirkî: Hacısam), gundekî bi ser navçeya Qowanciyana Xarpêtê ve ye.
Amilly, Eure-et-Loir
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Sarayevo
Sarayevo, paytexta û bajarê têr mezîn ya Bosna Hersekê ye.
7ê tîrmehê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Mirin
1930 – Arthur Conan Doyle di 71 saliya xwe de wefat kir.
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Faleyras
Faleyras, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gaildorf
Gaildorf bajarokekî navçeya (Landkreis) Schwäbisch Hall li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Tipîk Dere
Tipîk Dere gundekî ser bi navenda bajarê Ecebşîr li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kenbidan
Kenbidan, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Destana Kela Dimdimê A Mele Mehmûdê Bazîdî
Destana Kela Dimdimê A Mele Mehmûdê Bazîdî Ev çîrok di nav Cami'eyê Risaleyan û Hikayetan de cih digre. Çîrokeke lehengî û berxwedanê ye. Di dawiya çîroka xwe de Bazîdî jî zikir dike ku ev destan ji hêla Meleyê Bateyî jî û ji devê dengbêjan jî hatiye ristin û di meclîsan de hatiye xwendin guhdarî kiriye. Dû re bi vê mijarê Mustafa Salîh Kerîm di sala 1960î, Ordîxanê Celîl di sala 1966an Ereb Şemo di sala 1966an û Jan Dost jî di 2011ê de berhemên xwe weşandin.
Swîsre
Swîsre yan jî Konfederasyona Swîsreyî (bi almanî: Schweizerische Eidgenossenschaft, fransî: Confédération suisse, îtalî: Confederazione Svizzera, retoromanî: Confederaziun svizra, latînî: Confoederatio Helvetica) welatekî bejahiyê ye ku li hevberdana rojava, navîn û başûrê Ewropayê ye. Welat komarek federal e ku ji 26 kantonan pêk tê û rayedarên federalê li bajarê Bernê ye. Swîsre li aliyê başûr bi Îtalya, aliyê rojava bi Fransa, aliyê bakur bi Almanya, li aliyê rojhilat bi Awistirya û Liechtenstein re sinorê wî heye. Welat ji aliyê erdnîgarî ve di nav Deşta Swîsre, Alp û Jura de tê dabeş kirin ku bi tevahî 41.285 km² û qada axa welatê 39.997 km² rûerd vedigire. Bi 7,8 mîlyon hemwelatî û bi rûbarê 41.285 metre çargoşe, Swîsre piçek ji Holendayê biçûktir e û yek ji welatên Ewropayê ye, yê ku xwediyê meztirîn gurimtiya gelhe ne.
Herwiha, Swîsre weke welatek bêalî tê dîtin û ne endamê tu rêxistinên cihanî ye.
Dîrok
Di sala 1798an de hêzên Şoreşa Fransayê Swîsre zeft kirin û destûreke bingehîn nû ferz kirin. û hem axa Mulhouse û hem jî geliyê Valtellina ji Swîsreyê hatin veqetandin. Rejîma ya nû, ku bi navê Komara Helvetic dihat naskirin, pir ne populer bû. Ew ji hêla artêşek dagirker ve hatibû ferz kirin, adet û kevneşopiyên sedsalan hilweşand û Swîsre kir dewletek satelîtê ya Fransa. Zordestiya xurt a ku ji hêla Fransa ve di dema serhildana Nidwalden de (Îlon 1798) hate kirin, mînakek ji hebûna zordar a artêşa Frensî û berxwedana herêmî ya li hember dagirkeriyê bû.
Swîsre neçar ma ku biketa bloka parzemînî ku di heman demê de zirar da û pîşesaziya wê teşwîq kir û neçar ma ku leşkeran peyda bike. Di destpêkê de 16 hezar mêr ku di sala 1811an de hate 12 hezar kesê lê tevî teşwîqên ku hatine pêşkêş kirin û gefên leşkerkirina bi zorê, hêjmara wan qet negihişte hejmara pêwîst.
Dema ku di navbera Fransa û hevrikên wê de şer derket, hêzên Rûsya û Awisturya êrîşî Swîsreyê kirin. Gelê Swîsreyê red kir ku bi navê Komara Helvetic bi Fransiyan re şer bike. Di sala 1803 de, Napoleon li Parîs bi serokên siyasî yên Swîsre re hevdîtinek pêk anî; Encama vê civînê belgeya bi navê Act of Mediation bû, ku bi piranî xweseriya Swîsre û Konfederasyona 19 kantonan vegerand. ji bo hevsengiya kevneşopiya kantonên xweser bi pêwîstiya rêveberiyeke navendî re.
Dîroka nûjen
Di her du şerên cîhanê de jî Swîsre nehat dagirkirin. Di dema Şerê Cîhanî yê Yekem de, Swîsre mafê penaberiyê da Vladîmîr Îlyîç Ûlyanov (Lenîn) ku heta sala 1917 li wir ma. Di 1919 de bêalîbûna Swîsreyê bi skandala ku Robert Grimm û Arthur Hoffmann, dema ku wan hewl da ku agirbestek di navbera Rûsya û Almanya de pêk bînin. Lêbelê di sala 1920an de, Swîsre ket nav League of Nations ku navenda wê li Cenevre bû, bi tenê şertê ku ew ji hemî hewcedariyên leşkerî ye bêpar be.
Di dema Şerê Cîhanî yê Duyem de, Artêşa Alman planên dagirkirinê yên berfireh çêkir (Operasyona Tannenbaum) lê tu carî Swîsreyê dagir nekir. Welat karibû parastina serxwebûna xwe bi saya hevgirtineke jinavbirina leşkerî, tawîzan ji Almanyayê re û bextewariyek pir baş di operasyonên leşkerî de ku êrişa Alman dereng xist. Ji aliyê Swîsreyê Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst jî hewldan hatin kirin ku welat bi Almanyayê ve girêbidin, lê bi ser neketin. Çapemeniya Swîsreyê bi tundî Împeratoriya Sêyem rexne kir, gelek caran heqaret li Führer wê kir. Swîsre di dema pevçûnê de ji bo her du aliyan bingehek girîng a sîxuriyê bû, û her weha pir caran navbeynkariya danûstandinên di navbera Hevalbend û Hêzên Axe de bû. Xaça Sor a Navneteweyî ku navenda wê li Cenevreyê ye, di van pevçûnan de û yên din de rolek pir girîng lîst.
Bazirganiya bi Swîsreyê re ji aliyê Hevpeyman û welatên Axiyê ve hat astengkirin. Hevkariya aborî û dirêjkirina krediyê ji Reichê Sêyemîn re li gorî xetera dagirkirinê û hebûna hevkarên din ên bazirganiyê diguhere. Ev tawîz gihiştin lûtkeya xwe piştî ku xeteke trênê ya ku welat bi Vîchy France ve girêdide hat qutkirin, hişt ku Swîsre bi tevahî ji hêla Axê ve were dorpêç kirin. Di pêvajoya şer de, Swîsre pêşwaziya zêdetirî 300,000 penaberan kir, ku 104,000 ji wan leşkerên biyanî bûn, ku li gorî "Maf û erkên welatên bêalî" hatine pejirandin, belgeyek ku di Konferansa Laheyê de hat îmzekirin. 1899 û 1907; 60.000 ji penaberan sivîl bûn ku ji çewisandina National Sosyalîstên Alman rizgar bûbûn. Ji vana, nêzîkî 27.000 Cihû bûn. Lêbelê, polîtîkayên hişk ên koçberî û penaberiyê, û her weha têkiliyên darayî bi Almanyaya Nazî re, nakokî peyda kirin. Di dema şer de, Hêza Hewayî ya Swîsreyê bi balafirên ji herdu alî. Di gulan û hezîrana 1940an de, wan yanzdeh Luftwaffe firokeyên ku qada hewayî ya Swîsreyê dagir kiribûn xistin xwarê, û balafirên din ên dagirker neçar kirin ku piştî guhertina polîtîkaya têkiliyên bi Almanya re vekişin. Zêdetirî sed bombeavêjên Hevalbendiyê û ekîbên wan di dema şer de hatin bicihkirin. Di 1944 de, Hevalbendan bi xeletî bajarên Schaffhausen (çil kes kuştin), Stein am Rhein, Vals û Rafz (bi hijdeh kuştî) bombebaran kirin. , her wiha Basel û Zurich di 4ê adara 1945an de.
Kanton di sala 1978an de hate damezrandin, dema ku ew ji kantona Bernê hate veqetandin û bi fermî di sala 1979 de beşdarî Konfederasyona Swîsre bû. Di sala 1959an de jinan li hinek kantonan mafê dengdanê bi dest xistin û piştre jî di sala 1971an de ev maf bû qanûneke federal. Di sala 1963an de Swîsre tevlî Encûmena Ewropayê" bû. . Di dawiya 1970 de, beşek ji kantona Bernê hate şikandin û kantona Jura ya nû hate afirandin. Di sala 1984 de, Elisabeth Kopp bû jina yekem di Encûmena Federal a Swîsre de û di sala 1999 de bû ku jina yekem, Ruth Dreifuss bû serok. Di 18'ê nîsana heman salê de gelê Swîsreyê dengê erê ji nûvekirina temamê destûra federal re da.
Di 2002an de, Swîsre bû endamek tam a Neteweyên Yekbûyî û Bajarê Vatîkan wek yekane dewleta naskirî ku ne girêdayî wê rêxistinê ye hişt. Swîsre yek ji damezrînerên EFTA bû, lê ne endamê Herêma Aborî ya Ewropî (EEA) ye. Di Gulana 1992'an de serîlêdana endametiyê ji Yekîtiya Ewropayê re hat şandin, lê dema ku di Kanûna wê salê de bi referandûmekê hat redkirin tevlîbûna EEA'yê nehat şopandin. Ji hingê ve, çendîn referandum û dengdan li ser ketina Swîsra bo nav Yekîtiya Ewropî pêk anîn, lê ji ber bertekên curbicur ên xelkê, proseya endambûnê hat rawestandin. Lêbelê, zagona Swîsreyê gav bi gav diguhere da ku li gorî tiştê ku Yekîtiya Ewropî û hikûmeta Swîsre dibêjin, bi îmzekirina dualî. Swîsre û Liechtenstein ji dema endambûna Awistirya di 1995 de bi tevahî ji hêla Yekîtiya Ewropî ve hatine dorpêç kirin. Di 5ê hizêrana 2005 de, 55% ji dengdêrên Swîsreyî qebûl kirin ku beşdarî Peymana Schengen bibin. Encama ku ji hêla Yekîtiya Ewropî ve wekî nîşanek piştgirîya Swîsreyê hatî katalog kirin, welatek ku bi kevneşopî wekî serbixwe an îzolasyonîst tê dîtin.
Komên etnîkî û ziman
Swisrî 69.3%, Alman 4.2%, Îtalyan 3.2%, Portûgalî 2.5%, Fransayî 2.1%, Kosova-Alban 1.1%, Tirk 1%, ê din 16.6% (2019 taxmîn.)
Erdnigarî
Welatê Swîsreyê yê bê bej di navbera paralelên 46 û 48an de ye û serê çemên ku diherikin Deryaya Bakur, Deryaya Navîn û Deryaya Reş heye. Berfirehiya bakur-başûr ya herî zêde 220,1 kîlometre ye (ji Bargen heta Chiasso), dirêjahiya herî mezin a rojava-rojhilat 348,4 kîlometre ye (ji Chancy heta Val Müstair). Xala herî bilind a Swîsreyê 4634 m ji asta deryayê bilind e. M. bilind Dufourspitze li ser sînorê Îtalyayê, xala herî nizm perava Gola Maggiore ye 193 m ji asta deryayê. Li ser sînorê Îtalyayê jî. Cihê herî bilind ê kantona Graubünden, Juf, 2126 m ji asta deryayê bilind niştecihên herî nizm ên li derdora Gola Maggiore li kantona Ticino ku 196 m ji asta deryayê bilind Navenda erdnîgarî ya Swîsreyê li kantona Obwalden a li ser Alp Älggi ye. Sînorê Swîsreyê bi dirêjahiya giştî 1935 kîlometre ye. Bi dirêjahiya 782 kîlometreyan, sînorê neteweyî yê herî dirêj ew e ku bi Îtalyayê re li başûr e (→ sînorê di navbera Italytalya û Swîsre de). Li rojava, Swîsre ji 585 kîlometreyan zêdetir bi Fransa re hevsînor e (→ sînorê Fransa û Swîsreyê); li bakur ji Almanyayê zêdetirî 347 kîlometran, ku piraniya wan li rex Rhein (→ sînorê di navbera Almanya û Swîsreyê de) dimeşin. Li rojhilat, Swîsre bi 180 kîlometre (→ sînorê di navbera Avusturya û Swîsre de) û bi 41 kîlometreyan li ser Mîrektiya Liechtenstein (→ sînorê di navbera Liechtenstein û Swîsre de) sînordar e.
Kurdepe
Navê Kurdepe, ku li nîvê navenda bajarê Dîlokê ye, di dema derbeya 1980an de bû Türktepe. Kamber Üçdere 72, rûniştevanê Kurdepe, diyar kir ku navê Kurdepe di tomarên fermî de derbas dibe.
Xirapa
Xirapa gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 206 kes (33 malbat) bûn.
Kurdepe
Dîrok
Dîroka Kurttepeyê ku li navenda bajarê Dîlokê ye 150 sal e. Navê Kurttepeya ku bi salan bû wargeha Kurdên Dîlokê di derbeya 1980yî de hat guhertin. Tê diyarkirin ku beriya ku kurd li Kurttepeyê bi cih bibin, nebat ji dara Kamalak (Sedar-Tar) pêk dihat. Dara Kamalak ku nebateke endemîk a herêma Deryaya Spî ye, ji ber ku li çiyayên Lubnanê jî şîn dibe, sembola wê li ser ala Lubnanê heye. Di dema Selîmê Sêyem de bi fermaneke ku ji bo parastina qada daristanê hatiye dayîn, dane malbateke ku di nav gel de bi navê “Kamalakzadeler” tê naskirin. Kurttepe demeke dirêj di nav malbata Kamalakzadeler de bû, piştre di çar malbatên bi navên Turunçlu, Katiler, Kızkapanlılar û Kabalar ên ji kurdên herêma Pazarcika Mereşê bi cih bû. Navê kampusa ku di navberê 150 salan de timî wek Kurttepe dihate naskirin, di derbeya 1980yî de wek Türktepe hat guherandin. Rêveberê Komeleya Ramana Azad Abdulkadîr Ozkara ku der barê kampusê de xwedî agahî ye jî wiha got: "Dema ku malbatên kurd li vir bi cih bûne navê wê Kurttepe lê hatiye kirin. Ev 150 sal in ku bi vî rengî tê zanîn. Berê hemû şikeft bûn. Berê kurd li wir dijiyan, niha li her derê avahiyên nû çêkirine û tu şopek ji ya berê nemaye.“
Hewl didin ji dîroka Kurttepe bê derxistin
Ozkara, da zanîn ku gelê Dîlokê demeke dirêj ev der weke Kurttepe nas dike û wiha got: "Di salên dawî de hewl didin ku navê wê bikin Tûrktepe. Ev tablo ye, ne tiştekî din e. Ev polîtîkayeke bi zanebûn a dewletê ye. Çawa ku navên gundên Kurdan tên guhertin, ev rewş bi heman zihniyetê hatiye guhertin û wiha got: "Armanc li vir tirkkirina vê derê ye. Pişt re hin malbat bi zanebûn tên bicihkirin. Cihên jiyanê yên Kurdan tên darizandin. ku were tengkirin.Lê gel bi salan e ku ev der wek Kurttepe nas dikin, wek wargeheke kurdan tê zanîn, niha jî nayê qebûlkirin, navê wê hatiye guhertin û hewl tê dayîn bê rakirin. ji dîroka xwe."
Ev erd milkê Kurd û Ermeniyan e
Welatiyê bi navê Kamber Ûçdere ê 72 salî jî diyar kir ku 48 sal in li Kurttepe dijî, diyar kir ku di derbeya 1980'yî de navê Kurttepe ji aliyê Kenan Evren ve hatiye guhertin. Ûçdere, anî ziman ku Kenen Evren wê demê navên gelek cihan guhertiye û got ku navê Kûrttepeyê di qeydên fermî yên kevn de hatiye dîtin. Ûçdere destnîşan kir ku guhertina navê kampusa Kurttepeyê di encama polîtîkayên asîmîlasyonê yên bi salan hatin pêşxistin pêk hat û wiha got: "Piştre bi zanebûn hewl hat dayîn ku malbat bên bicihkirin. Lê ji ber ku gel weke Kurttepe qebûl kir, bi ser neket. Bi salan heqaret li wan tê kirin, ev erd milkê kurdan û ermeniyan e, paşê hêzên dagirker ev der dagir kirin, hewl dan me tune bikin, niha jî hewl didin ku bikin, niha jî hinekî bi kurdan dizanin, lê Bi saya Abdullah Ocalan bû. Heta niha me nikarîbû bi zimanê xwe yê zikmakî biaxivin. Werin em dîroka xwe biparêzin."
Jinan
Jinan (çînî 济南; " Jǐnán"), serbajarê parêzgeha Shandong ya Çînê ye. Li rojavayê parêzgehê cîh digire. Ew navendek girîng a aborî, siyasî û çandî ye.
Çavkanî
https://web.archive.org/web/20061004062741/http://jinan.gov.cn/
Lacanche
Lacanche, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Bîrokan
Bîrokan, gundekî bi ser Hîrana navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
În (cudakirin)
Çend wateyên vê peyvê hene:
Neutraubling
Neutraubling bajarokekî navçeya (Landkreis) Regensburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Topê
Topê, gundekî bi ser navçeya Dutaxa Agirîyê ve ye.
Gerabronn
Gerabronn bajarokekî navçeya (Landkreis) Schwäbisch Hall li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Pîltinis
Pîltinis, gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye. Pîltinis gundê kurdan e. Eşîrên cur bi cur bi hevre dijîn. Gund pir nêzîkê navenda Wan û Westanê ye. Piraniya gundîyan koçê bajarên wekî Stenbol, Îzmîr, Enqere yê bûne.
Masîxwer
Şaqavî an masîxwer (Ardeidae), famîleyek balindeyên beraviyên dirûvê keraviyan (Pelecaniformes) e ku bi jîndarên avê yên wek masî, beq û kurmikan û hwd xwedî dibin.
Marquis de Sade
Donatien Alphonse François le Marquis de Sade (1740-1814), yek ji nivîskarên arîstokrat ên Frensî ye.
Ji çîna serdest e. 29 sal di zîndanê de maye. Li zîndanê bi navê "120 rojên Sodom" pirtûkek nivîsiye û pirranî bi vê pirtûkê tê naskirin. Sade di vê pirtûkê de pirr baş şîroveya sadîzmê dike. Ji ber wê zanîstan navê wî bi sade+îzm > sadîzmê ve kirine. (120 days of hewal)
Beyt
Beyt an beyit stran û helbestên olî ne. Carna weke "Îlahî" tê gotin. Îlahî tê wateya Ey Xweda. Nivîskarên beytan dinivîsînin di beytan de qala Xwedê Pêxemberan dikin û besna wan didin.
Kesên ku beytan dibêjin ji wan re beytbêj tê gotin. Elî Herîrî û Yunus Emre gellekî beyt nivîsîne.
Kende
Kende, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Cefikan
Cefikan (bi tirkî: Yenidam), gundekî bi ser navçeya Qowanciyana Xarpêtê ve ye.
Meclîsa Azadiyê (rêxistin)
Meclîsa Azadiyê ji aliyê hinek serokeşîrên kurd Mela Mistefa Barzanî jî tê de û ji aliyê endamên Hîwa (rêxistin) li sala 1945ê hatiye damezrandin.
Leyla û Mecnûn A Mele Mehmûdê Bazîdî
Berhema şiîrî ya Haris Bidlîsî Rudenko 1960î de digel pêşekekê li Moskowê diweşîne. Jaba ji bo Leyla û Mecnûna Bazîdî kiriye çîrok dibêje Bazîdî ji ber mesnewiya Fizûlî; Rûdenko dibêje ji Harisê Bîtlîsî wergirtiye. Ev destnivîsa Bazîdî dendikek li pirtûkxaneya Petersbûrgê bi jimara Kurd- 31ê tê parastin, yek jî li Parîsê ye. Ev destxeta çîroka duyemîn a kurdî ye.
Hîş
Hîş, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Fargues, Gironde
Fargues, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Xirinc
Xirinc gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 685 kes (116 malbat) bûn.
Røyrvatnet
Røyrvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 4 kîlomêtreyan li başûrê gundê Straumenê ye.
Fatma Şahin
Fatma Şahin (jdb. 20ê hezîrana 1966an li Dilok) endezyara kîmyewî û siyasetmedareke tirk e. Ji 6ê tîrmeha 2011an heya 25ê kanûna pêşîn a 2013an, ew di kabîneya sêyemîn a Erdogan de bû. Ji 30ê adara 2014an ve Şaredara bajarê Dîlokê ye.
Egirvan
Egirvan an jî Agirvan Navekiyî kurmancîya, û nevekî dû çiqe, Anku hem bo mêr dihê û him bo jinê. watiya nav eweye ewê liber Agir an agir dadia. anjî agir kûj ewên agir di twmirînin gave agir bi derkê dikeva.
=Çavkanî = http://mamosteye-zimane-kurdi.blogspot.com/p/naven-lawan-bi-kurdi-naven-zarokan-bi.html?m=1
Shaka Zulu
Shaka, Shaka Zulu (Şaka Zûlû tê xwandin) yan Shaka ka Senzangakhona (jdb. 1787 li nêzîkî Melmoth a îro paşê bû Natal; m. li KwaDukuza) yek ji key, mezin û lehengê bera Efrîqayî Zûlûyan e.
Shaka di dema desthilatiya xwe de ji derfetên piçûk hezeke mezin afirandiye, qebîleyên Zûlû birêxistin û biçek kiriye. Herwekî di warê leşkeriyê de şoreşên mezin pêk aniye. Gelek taktîk ên şer wî bi xwe afirandiye. Cara yekemîn wî li Efrîqayê leşker bi ûnîform kiriye. Leşkerên Shaka dikarîbûne di yek rojê de 80 km peya biçin û dijminên xwe şaş bikin. Wî ji bo leşkerên xwe têkiliya cinsî qedexe kiriye.
Shaka îro jî wekî sîmboleke li dijî dagirkeriyê tê bilêvkirin.
Ilshofen
Ilshofen bajarokekî navçeya (Landkreis) Schwäbisch Hall li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Mafên kesên LGBT li Tirkiyê
Di sala 1858an de Împeratoriya Osmanî - ya ku beriya Komara Tirkiyeyê ya îroyîn bû - zagonek nû ya cezayê pejirand, ku êdî tu maddeyên eşkere yên ku homoseksueliyê sûcdar dikin, tunebû. Qanûna Cezayê ya Osmanî ya 1858an bi giranî di bin bandora Qanûna Napolyonî de bû, wekî beşek ji reformên berfirehtir ên serdema Tanzîmatê. Li gorî Peymana Cenevreyê ji sala 1951ê û vir ve LGBT mafê penaberiyê li Tirkiyeyê heye, lê ji bo hevzayendan heman parastinên qanûnî ji bo hevjînên heteroseksuel nayên dayîn. Ji sala 1988an û vir ve destûr tê dayîn ku mirovên transgender zayenda xwe ya qanûnî biguherînin. Tevî ku parastina cihêkariyê ya di derbarê meyla zayendî û nasnameya zayendî an îfadeyê de bi qanûnî hate nîqaşkirin, lê hêj nehatiye qanûnkirin.
Dîrok
Di salên 1980an de, hikûmeta neteweyî, çi bi awayekî demokratîk hatibe hilbijartin an jî di encama derbeyekê de, li dijî hebûna civakeke LGBT ya xuya bû, nemaze di çarçoveya siyasî de.
Di salên 1980an de hin kesên homoseksûel ên eşkere karîbûn serketî bin.Murathan Mungan di tevahiya jiyana xwe ya pîşeyî de wekî helbestvan û nivîskarek serfiraz eşkere homoseksûel bû. Lêbelê, gelek mêrên hevzayend û bîseksuel ên ku di vê serdemê de jiyane, ji hingê ve di hevpeyivînan de gotine ku ew ji hêla helwestên civakî û siyaseta hikûmetê ve têne zext kirin ku di derheqê nasnameya xwe ya zayendî de bimînin.
Di salên 1980an de, Partiya Keskan a Radîkal Demokrat piştgirî da mafên hevzayendan, di nav vê yekê de xebata komek mirovên transgender ji bo protestokirina tundiya polîsan jî hebû. Dîsa heta salên 1990î gelek endamên civaka LGBT li Tirkiyeyê ji bo mafên xwe yên mirovî dest bi rêxistinbûnê kirin.
Di sala 1993 de, Lambda Istanbul ji bo kampanyaya li ser navê mafên kolektîva LGBT li Tirkiyê hate damezrandin. Di sala 1994an de, Partiya Azadî û Hevgirtinê cihêkariya li ser bingeha meyla zayendî û nasnameya zayendî di nava partiyê de qedexe kir û Demet Demir, ku dengê pêşeng ê civakê ye, destnîşan kir ku bi serkeftî bibe namzetê yekem transgender ji bo hilbijartinên meclîsên herêmî li Stembolê.
Di sala 1993an de, destûr ji organîzatoran re ji bo lidarxistina defîleya serbilindiya LGBT nehat girtin. Di salên 1995 û 1996an de ji bo festîvala fîlmên LGBT û konferansa akademîk jî dijberiya bi heman rengî ji aliyê hikûmetê ve hatibû nîşandan. Karbidestên hikûmetê qanûnên nezelal ên ku ji bo parastina exlaqê giştî hatine çêkirin wekî hincet ji bo redkirina destûrdayîna van bûyerên giştî destnîşan kirin.
Di sala 1996an de Dadgeha Bilind bi hinceta ku hevzayendî "bêexlaqî ye" biryara dadgeheke jêrîn betal kir û zarokek ji dayika wê ya lezbiyen derxist.
Di salên 1990î de, di raporên İHD (Komeleya Mafên Mirovan a Tirkiyeyê) û rêxistinên mafên mirovan ên navneteweyî yên weke Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî de, hat gotin ku kesên transgender gelek caran ji aliyê polîsan ve rastî tacîz û lêdanê hatine. Di gotarekê de jî hate gotin ku polîs agir berdan xaniyekê ku tê de gelek kesên transgender lê dijîn.
Raporên tacîz û şîdeta li dijî kesên LGBT hîn jî di sedsala bîst û yekê de diqewimin. Di 2008an de, xwendekarekî kurd-tirk yê hevzayend, Ahmet Yıldız, li derveyê kafeyekê ji aliyê bavê xwe ve hat gulebarankirin û piştre li nexweşxaneyê mir. Civaknasan vê yekê wekî yekem kuştina namûsê ya homoseksûelan a Tirkiyê bi nav kirin.killing. Xwestina dewleta Tirk a ku bikeve nava Yekîtiya Ewropayê, hin zext li hikûmetê kir ku bi fermî mafên kesên LGBT qebûl bike. Rapora pêşketina Tirkiyeyê ya ji bo endambûna Yekîtiya Ewropayê ya di 14ê cotmeha 2009an de, Komîsyona Ewropî ji bo berfirehkirinê wiha nivîsand:
Çarçoveya qanûnî bi têra xwe bi qaîdeyên YEyê re li hev nayê...
Tirkiye bû yekemîn welatê ku piraniya wan misilman in ku tê de meşa serbilindiya hevzayendan hat lidarxistin. Li Stembolê (ji sala 2003an ve) û li Enqereyê (ji sala 2008an ve) her sal meşên hevzayendan bi hejmareke zêde tê lidarxistin. Meşa serbilindiya hevzayendan li Stembolê di sala 2003an de bi 30 kesî dest pê kir û di sala 2010an de gihîste 5 hezaran. Di sala 2011 û 2012an de pêşandanên şanaziyê zêdetirî 15.000 beşdar bûn.
Di 30ê hezîrana 2013an de, defîleya serbilindiyê ya Stembolê (Gay Pride) nêzîkî 100.000 kes beşdar bû. Xwepêşander tevlî xwepêşanderên Parka Gezî bûn, ku 2013 Stenbol Pride bû mezintirîn çalakiya serbilindiyê ya ku heya niha li Tirkiyê hatiye lidarxistin. Serbilindiya Stenbolê ya 2014-an zêdetirî 100,000 kes kişand. Meşên serbilindiyê yên salên 2015, 2016, 2017 û 2018'an ji aliyê rayedarên herêmî ve hatin qedexekirin û beşdar bi êrîşên polîsan re rû bi rû man. Di hezîrana 2013an de yekem Serbilindiya Îzmîrê bi 2000 beşdaran pêk hat. Di 3ê hezîrana 2018an de, 6emîn Dewreya Serbilindî ya Îzmîrê bi awayekî aştiyane bi beşdariya zêdetirî 50,000 pêk hat. Şanaziyeke din jî li Antalyayê pêk hat. Siyasetmedarên partiya sereke ya muxalefetê CHP û partiyeke din a muxalefetê BDP jî piştgirî dan xwepêşandanê. Meşa serbilindiyê ya li Stenbolê ne ji şaredarî û ne jî ji hikûmetê nayê piştgirî kirin.
Di 21'ê Îlona 2011'an de Wezîra Malbat û Polîtîkayên Civakî Fatma Şahîn bi rêxistineke LGBT'yî re hevdîtin pêk anîbû. Wê got ku hikûmet dê bi rêxistinên LGBT re bi awayekî aktîf bixebite. Wê pêşniyarek ji bo qebûlkirina kesên LGBT di makezagona nû ya ku Meclîs plan dikir di sala pêş de amade bike pêşkêş kir. Wê bang li parlementeran kir ku pêşnûmeyê bi erênî binirxînin. Wê destnîşan kir ku "eger azadî û wekhevî ji bo her kesî be, divê cudakariya meyla zayendî ji holê bê rakirin û mafên van welatiyên LGBT bên naskirin."
Di 9 Çile 2012 de, qunciknivîsê bi navê Serdar Arseven di rojnameyeke îslamî ya bi navê Yeni Akit de gotarek nivîsand û tê de kesên LGBT wek „pûşt” bi nav kir. Dadgeha Cezayê Giran ji ber gotinên nefretê 4 hezar TL cezayê pere li Yenî Akît û 2 hezar TL ceza li Serdar Arseven birî.
Di gulana 2012 de, BDPê ji nivîskarên destûra nû ya Tirkiyê xwest ku zewaca hevzayendan di wê destûrê de cih bigire. Ew ji aliyê mezintirîn partiya di Parlamena Tirkiyê de, AKP, û partiyeke muxalefetê, MHP, hat redkirin, di heman demê de ji aliyê partiya sereke ya muxalefetê, CHP, hat piştgirîkirin.
Di 12 Tebax 2013 de, Komîsyona Lihevkirina Destûra Bingehîn, ku destûreke nû ya Komarê amade dikir û ji çar partiyên sereke yên parlementoyê ku Kurd, laîk, îslamîst û netewperest di nav wan de bûn, pêk dihat, qebûl kir ku parastina destûrî li hember cudaxwaziyê ji bo kesên LGBT peyda bike. Pêşnûme paşê hat betal kirin.
Di 17'ê tîrmeha 2014'an de Dadgeha Bilind a Tirkiyeyê biryar da ku binavkirina homoseksûelan wekî "pûst" tê wateya axaftinên nefretê.
Di mijdara 2016an de Tirkiye, ligel Gurcistan, Îsraêl, Japon, Mongolya, Nepal, Filîpîn, Koreya Başûr, Srî Lanka, Taylenda, Tîmora Rojhilat û Vîetnam, welatên tenê yên Asyayî yên di Neteweyên Yekbûyî de bûn ku dengê erê ji bo tayînkirina pisporekî serbixwe dan, da ku hişyariya cihêkariyê bo civaka LGBT bilind bike û rêyên rast ji bo parastina wan bibîne.
Yeni Ülke
Yeni Ülke rojnameyeke heftaneme ye ku ji 1990 ta 1993 li Tirkiyê weşan kir.
Mafên kesên LGBT li Tirkiyê
Dîrok
Di hezîrana 2018an de, balyozxaneya Tirkiyê ligel balyozên 51 welatan nameyek vekirî ya piştgirîkirina mafên LGBT li Polonyayê îmze kirin.
Yeni Ülke
Di 20'ê Cotmeh sala 1990`î de, heftenameya «Yenî Ulke» dest bi weşana xwe kir. Bi giranî cîh dida rastiya li Tirkiyê û pirsgirêka Kurd. Rojname ji ber van armancên xwe, di sala 1993an de jî hate girtin.
Di 24`ê Sibata sala 1992an de jî nûçegîhanê Yenî Ulkeyê Cengîz Altun ji hêla kontrayan ve li Êlîhê hate kate şehîdkirin.
Mafên kesên LGBT li Tirkiyê
Qanûnîbûna têkiliyên hevzayendî
Aktîvîteyên zayendî ya homoseksûel a di navbera mezinan de di jiyana taybet de li Tirkiyeyê sûc nîne.Di zagona tawanan de her weha li ser "pêşangehparêziya gelemperî", û "sûcên li dijî exlaqê giştî" hene ku dikarin ji bo tacîzkirina mirovên homoseksûel û transgender werin bikar anîn, fermo di hin deveran de bi rengekî nezelal qedexe hene. Ji bajarok û bajarokan re hin rê tê dayîn ku qanûnên herêmî derxînin ji bo parastina 'exlaqê giştî'.
Xizmeta leşkerî
Di cotmeha 2009an de di rapora Komîsyona Yekîtiya Ewropayê ya li ser Berfirehbûnê de wiha hat gotin: "Hêzên çekdar ên Tirkiyeyê xwedî rêziknameya tenduristiyê ye ku homoseksûeliyê wekî nexweşiyek 'psîkoseksuel' pênase dike û homoseksûelan ji bo leşkeriyê neguncav dide nasîn. Leşkerên ku hevzayendîtiya xwe eşkere dikin, neçar in ku delîlên wênegiriyê bidin.  Jimarek hindik neçar mabûn ku bi muayeneyên bijîjkî yên biçûkxistinê re derbas bibin.”
Di mijdara 2015’an de, Hêzên Çekdar ên Tirk xala ku gotibû divê kesên leşkeran bişopînin divê homoseksûeliya xwe “îspat bikin” rakirin. Pêşnûmekar dikarin biryar bidin ku zayendiya xwe bi devkî eşkere bikin û di dema muayeneya bijîjkî de 'raporek neguncan' bistînin ku wan ji karûbarê dûr dixe. An jî heke doktorê leşkerî razî bibe ku 'raporekê guncayî' bide wan û ew ji leşkeriyê neçar bike, divê ew salek bi tu awayî meyldariya xwe eşkere nekin. Kesên ku homoseksueliya xwe eşkere dikin û 'raporek neguncayî' werdigirin, dibe ku di pêşerojê de di jiyana giştî de rastî cûdakariyê werin ji ber ku qeydên artêşê yên homoseksuelan di prosesa pêşnûmeyê de bûye sedema çend bûyerên eşkerekirina gelemperî. Homoseksuelî di çarçoveya Qanûna Disîplînê ya Hêzên Çekdar ên Tirk de ji bo efserên wezîfedar, nefermî û xwendekarên leşkerî kare bibe hinceta dersînorkirinê.
Piştgiriya qebûlkirinê di nav artêşê de gelekî biçûk e;  di lêkolîneke sala 2015an de ji 1300 efseran hat pirsîn: "Gelo divê destûr bê dayîn ku homoseksuel di artêşê de xizmetê bikin", û ji sedî 96,3% bersiva neyînî dan.
Parastina cudakariyê
Hîn li Tirkiyeyê qanûnên ku LGBTiyan ji cihêkariyê di kar, perwerde, xanî, lênêrîna tenduristiyê û derên giştî de biparêzin, tune ne. Di cotmeha 2009 de rapora Komîsyona YE ya li ser Berfirehbûnê wiha got:
Di sala 2011an de, Öykü Evren Özen, jineke transgender a ji parêzgeha Bûrsayê ya li bakurê rojavayê welêt, bû berendama parlamenteriyê ji partiya sereke ya muxalefetê, Partiya Gel a Komarî, ango CHP. Di hilbijartinên giştî de ew yekem parlamentera transgender a Tirkiyê bû.
Muxalefeta sereke, CHP, di 14 Sibat 2013 de mafên homoseksûelan ji parlamena Tirkiyê re pêşniyar kir.
Lezbiyen, hevzayend, bîseksuel û transgender (LGBT) îro li Tirkiyeyê di nav penaxwaz û penaberên herî mexdur de ne. Li Tirkiyeyê ji ber hestên dij-penaberî û dij-LGBT yên aktorên dewletê û raya giştî, gihandina maf û xizmetên wan bi sînor e.
Çalakvanê tirk Can Çavuşoglu wek yekem namzedê şaredariya Tirkiyê yê homoseksûel kampanyayek da destpêkirin. Çavuşoglu di hilbijartinên herêmî yên Adara 2014an de li herêma Behra Reş, bajaroka Bulancak a Gîresûnê ku nêzî 60 hezar kes lê dijîn, xwe namzed nîşan da.
Di Sibata 2015’an de muxalefeta sereke CHP’ê pêşnûmeqanûnek ji bo qedexekirina cihêkariya li ser bingeha meyla zayendî û nasnameya zayendî ya di sektorên giştî û yên taybet de amade kir. Di pêşnûmeqanûnê de ji bo leşkerkirin, mûçe, terfî, ji kar avêtinê û di Qanûna Disîplînê ya Hêzên Çekdar ên Tirk de reformên wekhev tên xwestin, ku dê bihêle endamên artêşê jî bi eşkereyî xizmetê bikin.
Di Çileya 2019an de Dadgeha Kar a 34emîn a Stembolê der barê sê zilamên çopê yên ku ji aliyê şaredariyê ve bi îdiaya ku bi yek ji hevkarên xwe re têkiliyeke homoseksuel kirine ji kar hatin avêtin de biryara yekem da.Dadgehê der barê yek ji bersûcên bi navê R.S. de biryar da û destnîşan kir ku peymana wî bi neheqî hatiye betalkirin. Sê şofêrên kamyonên çopê yên Şaredariya Kagithane ya Stembolê, ji ber ku par hatibû îdiakirin ku bi çopê berhevkarek 27 salî re di nav têkiliya homoseksûel de ne, ji aliyê kardêrê xwe ve ji kar hatin avêtin. Çopberê bi navê M.Ş., ji rayedaran re gotibû ku bi 3 ajokarên kamyonê re "dem bi dem" têkiliya zayendî kiriye. Ajokarên ku emrê wan di navbera 43 û 51 salî de ne, di nîsana 2018an de doz li şaredarî û taşeronê wê dabûn, bi hinceta ku wan wekî betalkirina peymana xwe bi neheqî binav kir.
34'emîn Dadgeha Kar a Stembolê di 29'ê Çile de der barê yek ji dozgerên bi navê R.S. de biryar da ku peymana wî bi neheqî hatiye betalkirin. Parêzerê wî ji dadgehê re gotibû ku dozger "tu eleqeya wî bi wê bûyerê re tune ye", parêzerên pargîdaniyê jî îdia kiribûn ku ji kar avêtina wî beşeke "qedexekirina mafdar" e ji ber têkiliya cinsî ya li ser kar. Ger biryar di pêvajoya îtirazê de jî were pejirandin, dê taşeron neçar bimîne ku dozger vegerîne karê wî yê berê an jî tazmînata wî bide. Rûniştina yek ji du dozên din, ku hîn jî berdewam dikin, di meha Sibatê de hate kirin.
Qaîdeyên medyayê
Fîlmên bi temaya LGBT li Tirkiyeyê ne qedexe ne. Wek mînak Çiyayê Brokeback bêyî sansura dewletê di sînemayên Tirkiyeyê de hat dîtin. Her kesê hejdeh salî an mezintir dikaribû bilêtek ji bo temaşekirina fîlmê bikire.
DVD-yên bi temaya LGBT-ê dikarin li Tirkiyê jî bi qanûnî werin firotin, her çend DVD-yên bi naverokên cinsî yên eşkere tenê dikarin ji kesên hejdeh salî an mezintir re werin firotin.
Di sala 2013an de, firoşkarekî tirk bi firotina DVD-yên "bêexlaqî" hat sûcdarkirin, ji ber ku di fîlmên DVDyê de naveroka zayendî ya homoseksûelan hebû. Dadger Mahmut Erdemli ji dadgeha Stembolê vê biryarê betal kir. Wî biryar da ku seksa hevzayendan xwezayî ye, diyar kir ku divê rêz li meyla zayendî ya ferdî were girtin, û mînakên zewacên hevzayendan ên li Ewropa û Amerîka destnîşan kir.
Sînorkirina îfadeyê
Li Tirkiyê mafê herkesî yê ku bi destûrî hatiye parastî ye ku bêyî destûra berê xwenîşandaneke aştiyane li dar bixe, heta ku mijara xwenîşandanê bi qanûnê bi awayekî eşkere qedexe nebe. Tevî ku ti zagonên ku bi awayekî eşkere protestoyên têkildarî LGBT qedexe dikin tune ne jî, meşa serbilindiyê ya Stenbolê ya di hezîrana 2015an de, ku bi meha rojiya pîroz a Remezanê re derbas bû, ji hêla Walîtiya Stembolê ve çend demjimêran beriya bûyerê ji ber "fikrên ewlehiyê" hate qedexe kirin. Piştî demekê, di dîroka xwe ya 13 salan de yekem car bi destwerdana polîsan hat girtin. Defîle sala borî di Remezanê de bê pirsgirêk pêk hatibû. Di sala 2016’an de dîsa hat qedexekirin û ji ber ku beşdaran hewl dan ku mîtîngê li dar bixin, bêyî ku qedexe li ber xwe bidin, hatin girtin. Di sala 2017’an de careke din hate qedexekirin, di sala 2018’an de jî dîsa hate qedexekirin û ji ber ku beşdaran hewl dan ku bêyî ku qedexe li dar bixin, çalakî pêk anîn. Di sala 2019-an de dîsa hate qedexe kirin. Di sala 2020-an de, ji ber pandemiya COVID-19, bêyî destwerdana fermî serhêl hate girtin.
Kengulava
Kengulava, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Mafên kesên LGBT li Tirkiyê
Sînorkirina îfadeyê
Di hezîrana 2019’an de 17 kes di daxuyaniya çapemeniyê de ji ber qedexeya Prideyê hatibûn binçavkirin.Polîsên Tirk girseya ku li bajarê Îzmîrê ji bo daxuyaniya çapemeniyê ya giştî li ser qedexeya şanazî ya walîtiyê kom bû, belav kir û 17 kes binçav kirin.
Walîtiya Mêrsînê di 25'ê Hezîrana 2019'an de li gorî Qanûna Civîn û Xwepêşandanan a Tirkiyeyê "bi armanca parastina aramiya gel û aştiya gel" û „parastina tenduristiya gel, exlaqê giştî û ewlehiya can û malê welatiyan" hemû çalakiyên LGBT'yî yên li parêzgehê ji bo 20 rojan qedexe kir.   Qedexe di 5’emîn Hefteya Rûmetê ya Mêrsînê de ku di navbera 1-7’ê Tîrmehê de bihata lidarxistin ket meriyetê.
Raya giştî
Li gorî anketa ku di sala 2016’an de ji aliyê Zanîngeha Kadir Has a Stmnbolê ve hatiye kirin, ji sedî 33’ê mirovan gotiye ku divê LGBT bibin xwedî mafên wekhev. Ev yek di sala 2020'an de zêde bû û gihîste ji sedî 45. Lêkolîneke din a Zanîngeha Kadir Has a sala 2018'an diyar kir ku ji sedî 55,3 ê mirovan cîranekî homoseksûel naxwazin. Ev di sala 2019an de daket ji sedî 46,5.
Li gorî lêkolîna Pew ya 2020’an, %25’ê Tirkan gotine ku divê homoseksuelî ji aliyê civakê ve bê qebûlkirin, %57 jî li dijî wê derketine. Qebûlkirin di nav kesên xwende (%41) ji yên ciwanên tirk (34%) de zêdetir bû.
Şert û mercên jiyanê
Homoseksûelî li Tirkiyeyê mijareke tabû ye û çanda "kuştina namûsê" di malbatên civaka Tirkiyeyê de tê dîtin. Ev tê vê wateyê ku endamên malvatê (bi gelemperî jin) li ser navê namûsê têne kuştin.Kuştina Ahmet Yıldız, hevzayendekî Kurd-Tirk ê 26 salî yê ji Şanliurfayê, dibe ku mînaka yekem a naskirî ya kuştina namûsê ya bi mêrekî hevzayend re be. Lêkolînên salên 2007-2009 ku ji aliyê Foruma Tirkiyeya Demokratîk a Almanyayê ve hatine amadekirin, di sala 2007 de 13, di 2008 de 5, di 2009 de jî herî kêm 4 kuştinên têkildarî nasnameya zayendî ya mexdûran nîşan didin. Di 21ê gulana 2008 ande rêxistina Çavdêriya Mafên Mirovan ku bingeh li New Yorkê ye, raporek bi sernavê "Ji bo Rizgariyê Pêdiviya me bi Qanûnek heye" weşand. Rapor belge dike ku merivên homoseksuel û transgender çawa bi lêdan, dizî, tacîza polîsan û gefa kuştinê re rû bi rû dimînin. Çavdêriya Mafên Mirovan dît ku, di pir rewşan de, bersîva rayedaran ne bes e, heke ne tune be. Di doza cînayetên nefretê yên li dijî homoseksûelan de, dadgeh şertê "provakasyona giran" û cezayên kêm dikin.
Li Tirkiyeyê pêşdara4ziya li hember homoseksuelan di gelek waran de berbelav e. Ji ber pêşdaraziyên hevpar ên li hemberî homoseksûelan, ji destpêka salên 2000-an vir ve, saziyên îdarî gelek pêkanînên cihêkariyê yên wekî êrîşên polîsan ên li ser barên hevzayendan, girtina komeleyên LGBTI+, serdegirtina malên hevzayendan, kovar û sansurkirina malperan pêk anîne. Bi heman awayî, di salên 2010-an de, li ser hemî bûyerên LGBT yên li parêzgehan qedexe kirin. Li gorî lêkolîna KAOS GL, ji sedî 27ê LGBTyên ku nasnameya xwe ya zayendî veneşartibûn, di pêvajoya peywirdarkirinê de di sala 2017an de ji sedî 8, di sala 2018an de ji sedî 11, di sala 2019an de ji sedî 11 hatin cudakirin. Di lêkolînê de hat diyarkirin ku LGBTyên ku difikirin saziyên serî lê didin alîgir in, ew bêtir meyla xwe didin ku nasnameya xwe ya zayendî veşêrin. Ger serlêder ji kardêran re vebin dê ev rêje zêdetir be.
Rêxistinên mafên sivîl ên LGBT
Rêxistina mafên medenî ya bingehîn a civaka LGBT KAOS GL ye, ku di sala 1994an de li Enqereyê ji hêla xwendekarên di nav wan de Yasemin Öz ve hatiye damezrandin. Li Lambdaistanbul, endamê ILGA-Ewropa, ku di sala 1993 de li Stenbolê hat avakirin, bi sûcdariya ku li dijî exlaqê gelemperiyê tevdigere, doz hat vekirin. Dozgeriyê destnîşan kir ku nav û çalakiyên wê "li dijî hiqûq û exlaqê ne." Ew biryar, bi tundî ji aliyê Human Rights Watch ve hat rexnekirin, di dawiyê de ji aliyê Dadgeha Bilind a temyîzê ya welêt di 22 Çile 2009 de hat betalkirin.
Çirê
Çirê, gundekî bi ser navçeya Dutaxa Agirîyê ve ye.
Mafên kesên LGBT li Tirkiyê
Rêxistinên mafên sivîl ên LGBT
Di destpêka salên 1990î de, pêşniyarên rêxistinan ji bo hevkariyê ji aliyê Komîsyona Mafên Mirovan a Hikûmetê ve hatin redkirin. Nîsana 1997, dema ku endamên Lambda Stenbolê ji bo Kongreya Neteweyî ya li ser AIDS-ê hatin vexwendin, cara yekem bû ku rêxistinek LGBT ya Tirk di asta hukûmetê de dihat temsîl kirin. Di destpêka salên 2000î (dehsalan) de, ji bilî Stembol û Enqereyê li bajarên din rêxistinên nû dest pê kirin, wek Komeleya LGBTyî Jiyana Pembe li Enqereyê, Koma Rainbow li Antalyayê û Însiyatîfa LGBTÎ ya Diyarbekirê Piramid li Amedê.