cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kurt Lütgen
Jiyana wî
Kurt Lütgen li ser bingeha Joseph Conrad û  Alfred Ernst Johann nivîsand,  piranî pirtûkên ji bo ciwanan li ser mijarên kêmnas û dîrokî. Serkeftina wî ya mezin a van "pirtûkên ne-felsefî yên ji bo ciwanan" bi berfirehî hatine lêkolîn kirin Kein Winter für Wölfe Kein Winter für Wölfe ( 1955) derbarê rizgarkirina tîmek nehenggiran de ku di nav cemedê de ma ne. Berhema wî ya herî meylkirî Das Rätsel Nordwestpassage (1966). e.
Şilebiran
Şilebiran, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tilgoran
Tilgoran, gundekî bi ser navçeya Wêranşara Rihayê ve ye.
Massingy, Côte-d'Or
Massingy, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Barquş
Barquş, gundekî girêdayî navçe Hezro ya ser bi Amedê ve ye.
Seitingen-Oberflacht
Seitingen-Oberflacht şaredariyeke navçeya (Landkreis) Tuttlingen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Sarah Wayne Callies
Sarah Wayne Callies (z. 1ê Hezîranê, 1977) lîstikvanek Amerîkî ye. Ew pir baş hate naskirin di nav temeşevane de. Dema ku wê rol xwe gêrandî di her 2 rêzefilmên Prison Break û The Walking Dead  de. Bi rol gêrandina Sara Tancredi li kanalê Fox di rêzefîlma Prison Break de her wiha wek Lori Grimes jî li kanalê AMC di rêzefîlmê The Walking Dead  de.
Jiyana Xweyî
Di 21ê Tîrmeh 2002 de, Callies bi Josh Winterhalt re zewicî,. Di 23 Çile 2007 de, reklamnasê wê ragihand ku jin li benda zarokê xweyê yekemin û Keça wan di 2007 de ji deyikbû.paşî Zarokê wanê duyemîn yê kur di sala 2013 de hatî dinê.
Seyîd, Dutax
Seyîd, gundekî bi ser navçeya Dutaxa Agirîyê ve ye.
Joko Widodo
Joko Widodo (z. 21 Hezîran, 1961 li Surakarta, parêzgeha Java Tengah), ku bi navê Jokowi tê zanîn, karsaz û siyasetmedarek Îndonezyayî (PDI-P) e. Ji 20ê Cotmeha 2014an vir ve Serokomarê Îndonezyayê ye.
Jiyan
Joko Widodo daristanê xwend û pargîdaniyek mobîlya damezrand. Ew ji sala 2005 heta 2012 şaredarê bajarê xwe Surakarta bû. Di vê pozîsyonê de bi şêwazê siyasetê yê diyalogê, bi bernameyên li dijî gendeliyê, ji bo plansaziya bajaran û parastina jîngehê hate naskirin. Piştre ew wekî Waliyê Navçeya Paytext (Daerah Khusus Ibukota) Jakarta hate hilbijartin. Ew zû navûdengê neteweyî bi dest xist. Ew ji hêla gelek medyayê ve bi serokê berê yê Dewletên Yekbûyî Barack Obama re hate berawirdkirin ji ber ku dişibihe wî.
Di Adara 2014 de, ew ji aliyê partiya xwe, Partiya Demokrat a Têkoşînê li Îndonezyayê (PDI-P), wekî berendam ji bo hilbijartinên serokatiyê di 9ê tîrmeha 2014an de, ku sêyemîn hilbijartinên serokatiyê yên rasterast li Îndonezyayê ye, hate destnîşankirin. Namzetê wî yê cîgirê serokomar Mihemed Jusuf Kalla (Golkar) bû, ku ji sala 2004 heta 2009 di bin serokatiya Susilo Bambang Yudhoyono de cîgirê serok bû. Li gorî encamên fermî yên komîteya hilbijartinê ya 22 Tîrmeh 2014, Jokowi li hember hevrikê xwe Prabowo Subianto (Gerindra) bi %53,15 dengan bi ser ket. Prabowo di destpêkê de encam nas nekir. Lêbelê piştî biryara Dadgeha Destûra Bingehîn, encam derbasdar hatin ragihandin, piştî ku Prabowo têkçûna xwe qebûl kir.
Di 20ê Cotmeha 2014an de, Jokowi wek heftemîn Serokê Îndonezyayê sond xwar.
Di nîsana 2019an de ew di hilbijartinên serokatiyê de ji nû ve hate hilbijartin, dijber dîsa Prabowo Subianto bû. Anketên piştî hilbijartinan diyar kirin ku Jokowi dê di hilbijartinan de bi ser bikeve, û enstîtûyên rapirsiyê ew ji sedî 55 ê dengan dîtin. Jokowi roja piştî hilbijartinê xwe serketî daxuyand, lê ev yek ji aliyê berendamê dijber Prabowo ve nehat naskirin, wek hilbijartinên berê. Pênc hefte piştî hilbijartinên serokatiyê, Jokowi bi fermî ji hêla komîsyona hilbijartinê ve wekî serketî hate pejirandin. Li gorî vê yekê ji sedî 55,5 ê dengan wergirtiye û dikare heta sala 2024’an rêveberiya xwe bidomîne. Namzetê dijber Prabowo Subianto, ku encama fermî ya dawî qebûl nekir, ji sedî 44,5 derket. Piştî hilbijartinê, Widodo Kabîneya Pêşketî ya Îndonezyayê ava kir, ku di nav de Prabowo Subianto jî wek Wezîrê Parastinê ye.
Joko Widodo zewicî ye û sê zarokên wî hene. Radyo amator e, nîşaneya banga wî YD2JKW ye. Ew misilman e lê tê gotin ku di nêrîna xwe de laîk e.
Binesazî
Pêşkeftina binesaziyê taybetmendiyek bingehîn a siyaseta Widodo ye. Di dema serokatiya wî de projeyên sereke yên rê, rêyên hesinî û benderê hatin destpêkirin. Wekî din, piştî ku di sala 2014 de dest bi kar kir, wî ragihand ku ew ê 50.6 milyar dolarên Amerîkî ji bo berfirehkirina binesaziya deryayî bide. Hema hema nîvê wê ji bo berfirehkirina benderên stratejîk. Projeyek din a mezin jî avakirina girêdana trenê ya bilez a di navbera Jakarta û Bandungê de ye, ku lêçûna wê 6 milyar dolar e. Rêwî dê herî dereng di destpêka sala 2023-an de biqede û ji hêla konsorsiyûmek Sîno-Endonezya ve wekî beşek ji Însiyatîfa Yek Kember, Yek Rê ya Chinaînê tê çêkirin. Di bin Jokowi de, lêçûnên li ser binesaziyê her sal bi qasî 10 mîlyar dolar zêde bûye. Di encamê de deynê neteweyî di çar salên ewil ên wezîfeya wî de du qat zêde bûye.
Siyaseta Aborî
Digel projeyên binesaziyê yên ku hatine behs kirin, Widodo netewebûnek qismî ya çavkaniyên girîng da destpêkirin. Pargîdaniya neftê ya dewletê Pertamina niha hilberandina neftê ji zeviyên ku berê ji hêla Total, Chevron an Inpex ve dihatin birêvebirin, digire. Armanc ew e ku zêdetir petrol û benzîn li welat bimîne da ku kêm were îthalkirin. Di bin kontrola Widodo de, hikûmeta Endonezyayê duyemîn kana sifirê ya herî mezin a cîhanê, kana Grasberg xist bin kontrola xwe. Ev berê ji hêla pargîdaniya Amerîkî Freeport-McMoRan ve hatibû xebitandin. Armanca tedbîran ew e ku rêjeyek mezin a dahatê li welat bixwe bimîne.
Veguheztina paytext
Piştî ku Widodo di sala 2019-an de ji bo cara duyemîn hate hilbijartin, wî bi sosret veguhestina paytexta Endonezyayê ragihand. Paytexta nû li parêzgeha Kalimantan Tîmûr li girava Borneo ye û dê bi tevahî were avakirin. Widodo hêvî dike ku ev proje dê zexta li ser duyemîn bajarê herî mezin ê cîhanê, Jakarta, kêm bike û xetera karesatên xwezayî kêm bike. Paytexta berê li ser navê Zengala Agir ye, ku bi çalakiya xwe ya bilind a erdhejê û xetereya tsunamis tê zanîn. Wekî din, Jakarta di bin metirsiya binavbûna binê behrê de ye, heya sala 2050-an ji sêyeka bajêr dibe ku di bin avê de bimîne. Lêçûna avakirina bajarê nû 30 mîlyar euro ye.
Reforma Hiqûqa Cezayê
Plana Widodo ya ji bo reformkirina qanûna tawanan protestoyên li seranserê welat derxist. Bi taybetî bendek ku cinsiyeta derveyî zewacê û cinsiyeta hevzayendî sûcdar dike, bi nakok bû. Her wiha di pêşnûmeyê de heqareta li rûmeta Serokatî hate kirin. Kurtajên ku ji ber sedemên wek destavêtin an jî hewcedariya tibbî nayên kirin jî dê bên sûcdarkirin. Pêşnûmeya qanûnê dê rê li ber belavkirina zanyariyên der barê ducaniyê de jî bigire. Piştî nerazîbûn û rexneyên mezin ên ji derve, pêşnûme hat taloqkirin.
Gendelî
Dema ku wî dest bi wezîfeyê kir, Widodo wekî siyasetmedarek ku ji gendeliyê bêpar bû dihat hesibandin. Niha ew bi têkbirina ajansa serbixwe ya dijî gendeliyê (Komisi Pemberantasan Korupsi, KPK) tê tawanbar kirin. Piraniya lêpirsînên KPK endamên partiyên di hevpeymaniya Widodo de ne. Dema ku vê ajansê kurê hevalbendê wî yê siyasî Megawati Sukarnoputri kir hedef, Widodo alîgirê Megawati bû. Pêşnûmeqanûnek hat pêşkêş kirin da ku rayeyên saziya têkoşîna li dijî gendeliyê bisînor bike.
Qanûna Omnibus ji bo afirandina karan
Di 2ê Mijdara 2020an de, Widodo "Qanûna Afirandina Kar" an "Qanûna Omnibus" îmze kir. Ew projeyek sereke ye di serdema wî ya duyemîn de, ku ji bo geşkirina mezinbûna aborî ya welat hatî çêkirin. Bi vê qanûnê 1187 rûpelî zêdetirî 70 qanûnên heyî wê bên guhertin. Ew herwiha rêgezên jîngehê sivik dike, mafên karkeran sînordar dike û armanc dike ku burokrasiyê kêm bike. Banka Cîhanî pêşnûmeya qanûnê erênî dinirxîne. Ji ber vê yekê xwepêşandanên girseyî û grevên rêxistinên hawirdorê û sendîkayan dest pê kirin.
Cezayê îdamê
Di dema wezîfeya wî de, heta Gulana 2019, bi giştî 19 cezayê îdamên darvekirin, bi piranî ji ber qaçaxçitiya narkotîkê û hwd. li dijî Awûstralya, Brazîlya û Nîjeryaner.
Massingy-lès-Semur
Massingy-lès-Semur, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Şixalan
Şixalan, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Daşlî
Daşlî gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
27ê îlonê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
1986 – Natasha Thomas, stranbêj,strannivîs û modela berê ya danîmarkî
Tilcahfer
Tilcahfer an jî Tilcafer, gundekî navçeya Wêranşara Rihayê ye.
Riville
Riville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Talheim, Tuttlingen
Talheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Tuttlingen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Charpont
Charpont, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Niedermurach
Niedermurach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwandorf li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Fîlmçêker
Fîlmçêker an jî hilberînerê fîlman kesek e ku çavdêriya hilberîna fîlman dike. Hilberîner ji hêla pargîdaniyek hilberîner ve an jî bi serbixwe dixebitin, hilberîneran plan dikin û dîmenên cihêreng ên hilberîna fîlimê, wekî hilbijartina fîlmnameyê; koordînekirina nivîsandin, derhêneriyê û sererastkirinê; û sazkirina fînanse.
Di dema "faza vedîtinê" de, derhêner ji bo pêşveçûnê materyalek sozdar dibîne û hilbijart. Heya ku fîlm li ser bingeha fîlmnameya heyî nîn be, derhêner divê senarîstek binirxînin û çavdêriyê li pêşkeftina fîlmnameyê bikin.Carekê fîlmname amade be, hilberîner dê axaftina firotinê pêşde bike da ku piştgiriya darayî bide ("" roniya kesk ") da ku hilberîn dest pê bike. Hilberîner di heman fazên pêşhilberîn, hilberandin û paşhilberîna fîlmçêkirinê jî çavdêriyê dike. Yek ji karên herî girîng kirêkirina derhêner û endamên key crewên din e. Gava ku derhêner di dema hilberînê de biryarên afirîner digire, hilberîner bi gelemperî rêveberiya lojîstîkê û karsaziyê dike, her çend hin derhêneran jî fîlmên xwe hilberînin. Derhêner berpirsyar e ku fîlm bi demê û di nav budceyê de were pêşkêş kirin, û gotinên dawî li ser biryarên afirîner e. Di dawiyê de, hilberîner dê çavdêriya bazarkirinê û belavkirinê bike.
Hilberîner her gav nikare ji ber sedemên cûda çavdêriya tevahiya hilberînê bike. Di vê rewşê de, hilberînerê sereke an rêveberê hilberînê dikare kar rawestîne û ew bi hilberînerên têkildar, hilberînerên alîkar, hilberînerên xeta an rêveberên hilberînê re têkildar bike.
Cureyên hilberîner
Cûreyên cûda hilberîner û rola wan di hundurê pîşesaziyê de îro ev in:
Hilberînerê rêvebir
Hilberînerê rêvebir çavdêriyê dide hemû hilberînerên din ên ku li ser heman projeyê dixebitin. Ewna piştrast dikin ku hilberîner rola xwe ya li ser hilberîna diyarkirî bicîh dikin. Ewna jî bi gelemperî ji birêvebirina darayî ya fîlimê û birêvebirina hemî aliyên karsaziya din ên fîlimê ne.
Di rêzefîlmekî de hilberîner rêvebir an Hev-hilberînerê rêvebir e ku bi gelemperî nivîskarek e rêzdarî di xuyê afirîner de distîn e. Li ser fîlmê mijardar an Fîlm Hilberînerê rêvebir pir caran ew kes e ku rasterast fîlmê fînanse dike an kesê ku veberhênêr an pargîdaniya ku fînanse peyda kiriye dît.
Kratzeburg
Kratzeburg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Şahvêrdî Eher
Şahvêrdî Eher, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Parastina Stalîngradê
Parastina Stalîngradê, parastina li dijî artêşên Almanyaya Nazî li bajarê Stalîngradê ye. Di dîroka şer, çarenûsa Şerê Cîhanî yê Duyem de xwedî ciheke girîng e. Navê bajar ê niha Volgograd e.
Ji gelawêja 1942´î heya destpêka 1943 li bajarê Stalîngradê di navbera hêzên YKSS û Almanyayê de şereke têr bixwîn pêk tê. Ji bo Sovyetistanê ev "Parastina welêt", ji bo Almanan jî "Şikestina şerefê" tê binavkirin. Di parastinê de hêzên YKSSê biserdikeve û ev yeka han qedera şer diguherîne.
Bahroya Jor
Bahroya Jor (bi tirkî: Sularbaşı), gundekî bi ser navçeya Xulamana Xarpêtê ve ye.
Sêfikan (eşîr)
Sêfikan an jî Sêfikî, eşîrekî kurdan ê li Anatoliya navîn. Li sala 1800 ji Semsûr û Gurgumê hatine Anatoliya navîn. Eşîra Sêfikan, yek ji eşîrên Reşwan ê.
Erdnîgarî
Gundên eşîra Sêfikan li ser axên Qonye, Enqere û bajarên dîn belav bûne.
Ol
Eşîra Sêfikan ji berê elewîtî, îroja sunî (henefî) ola ne.
Murat Batgi
Murat Batgi yan jî Murad Batgî, şanoger û lîstikvanekî kurd e ku di 1971ê de li Amedê (Bakurê Kurdistanê) ji dayika xwe bûye.
Gomik, Dutax
Gomik, gundekî bi ser navçeya Dutaxa Agirîyê ve ye.
Murat Batgi
Batgî dibistanên sereta, navîn û lîseyê li Amedê qedandine. Di sala 1990î de jî beşa Iktisatê ya zanîngeha Marmarayê de dest bi xwendinê kiriye. Di heman salê de dest bi xebatên şanoyê dike. 16 salan jî li Navenda Çanda Mezopotamyayê xebatên xwe yên şanoyê didomîne.
Murat Batgî û şanogerî
Ji sala 2002an û vir ve jî bi şêweya stand-up xebatên şanoyê didomîne.
Eyndar
Eyndar, gundekî girêdayî navçeya Hezro ya ser bi Amedê ve ye.
Murat Batgi
Nivîskarê Murad Batgî
Pirtûkeke wî ya bi navê Şûjin (pirtûk) heye.
Murad Batgî û TRT 6ê
Li demên dawî de bo çekirina bernameyan derbasê TRT 6ê bûye. Li wir di rêzefîlmek bi navê Cîran Cîran de aktoriyê dike.
Massingy-lès-Vitteaux
Massingy-lès-Vitteaux, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Limburg, Holenda
Limburg, yek ji 12e parêzgehên îdarî ya Holendayê ye. Parêzgeh dikeve başûrê rojhilata Holandayê û li ser sînorê Holenda û Almanyayê ye. Navenda îdarî ya parêzgehê bajarê Maastricht e.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2019an hejmara gelheya parêzgehê 1.118.223 kes e.
Wehingen
Wehingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Tuttlingen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Kela Çimdîn
Kela Çimdîn, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.
28ê îlonê
Jidayikbûn
1990 – Kirsten Prout, lîstikvana kanadayî
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Robertot
Robertot, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Echt, Limburg
Echt, Limburg, bajarekî bi ser parêzgeha Limburga Holendayê ye.
Grünow, Mecklenburg-Vorpommern
Grünow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Şahmiradlû
Şahmiradlû, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Mauvilly
Mauvilly, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Zoxbirîn
Zoxbirîn, (tr:Kirmataş) gundekî girêdayî navçe Hezro ya ser bi Amedê ve ye. Zoxbirîn xwedî sed û bîst malan e û heftsed kes lê dijîn.
Hoplak
Hoplak, gundekî girêdayî navçe Albistan a ser bi Gurgumê ve ye.
Hêraklios
Hêraklios, Flabios Hêraklios (bi latinî: Flavius Heraclius Augustus; yewnanî: Ηράκλειος, Hērakleios), (z. nêzî 575 - m. 641) yek ji împeratorên Bîzansê di navbera 5ê kewçêra 610 û 641an de kargerî kirî bû.
Malbat
Hêraklios bi malbata xwe ve ji Ermenistanê bû. Hêraklios lawê Heraclius bû û ew generalekî giringê împerator Maurice bû.
Serîhildana li dijî împerator Fokas
Di 608an de bav û law herdu Hêraklios an li dijî împerator Fokas serîhildan. Di wê demê de di 609an de Hêrakliosê biçûk çû Misirê (wê demê Aegyptus) û li wir generalê Fokas (Phocas Bonosus) bin xist û ew navçeya Roma dest xwe xist.
Ji pê wê re Hêrakliosê biçûk di Sîcîlya û Kîpros re derbaza Konstantînopolîsê bû. Li wir bi arîstokratên bajer re beraftin kir û wek împerator da zanîn. Kênge ew gehîşte bajêr hin piştgirtiyên împerator rû li Fokas badan û piştgirî ji Herakliyo re kirin. Herakliyo bi hêsanî kete bajêr û Fokas bi xwe kuşt.
Di 5e kewçêra 610an de şunda hat tackirin û derbaza texta împeratoriye bû.
Cenga li dijî persan
Di wê demê de Hêraklios aşitî xast jî sasaniyan dewama êrîşên xwe kir û di 613an de Şam, di 614an de Orşelîm û di 616an de jî navçeya Misir dest xwe xistin. Wan dewama êrîşên xwe kir û heta hundurên Anatoliya xakên Bîzans dagir kirin û heta bajarekî nêzî paytexta Bîzans Konstantinopolis Chalcedon hatin.
Rewşa împeratoriyê ew qas zor bû ku împerator qala birina paytextê ji Konstantînopolîs de Kartaca dikir. Lê ji pê re Bîzansan êrîşa sasaniyan kir û xakên ji aliya sasaniyan hat dagir kirî bû şunda qezenc kirin. Di wê demê de di 626an de Awaran Konstantinopolis dagir kirn jî ji pê re Bîzansan şunda dest xwe xist.
Artêşên Hêraklios li dijî sasaniyan dewama cengê dikir û di 627an de gehîşte paytexta sasaniyan Ctesiphon û Şahê Sasaniyan ji aliya pêşengên Persan hat ji texte danîn. Paşwerê Xoşrû II Kavadh II bi peymaneke bi Herakleios re lihev hat û xakên Sasaniyan bi tunî dana Bîzansan. Herakliyo xwe li wir wek "Şahanşah" da zanîn jî, di 629an de şuna unvana împeratorên Bîzansên berê "Augustus" unvana Basileus girt û ew nêzî 800 salan heta hilwaşandina împeratorî ma.
Di 630an de jî Herakliyo Orşelîm dagir kir.
Cenga li dijî ereban
Misilmanan ji pê vefata Muhemmed pexember re di 634an de êrîşa Sûrî û Felestîn kir. Di 636an de Cenga Yermuk de misilmanan Bîzans bin xist û Sûrî û Felestîn dagir kirin û çerxa ser Misir bûn. Kênge Hêraklios di 641ê de mir Misir bi piranî hat dagir kirî bû.
Kela Dodika
Kela Dodika gundekî navça Rihayê Wêranşarê ye. Ew gundê cerdewanan e.
Elxiz
Elxiz an jî Qewman, gundekî bi ser navçeya Dutaxa Agirîyê ve ye.
Chartainvilliers
Chartainvilliers, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Kecemaxa
Kecemaxa, gundekî girêdayî navçeya Albistanê ya ser bi Gurgumê ve ye.
Geleen
Geleen, bajarekî bi ser parêzgeha Limburga Holendayê ye.
Tiltirîq
Tiltirîq gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.
Koendama demarê
Ji bilî isfencên deryayê, hemû ajal xwediyê koendama damrê ye. Koendama demarê ya şîrdaran (guhandar) ya herî aloz e.Hemû zîndewer dikarin ji guherînên nav laşê wan an jî yên li hawîrdora wan rû dide pê bihesin. Mirov jî bi alîkariya koendama demarê hay ji hawirdora xwe dibe. Ji xeynî wî, endam û şaneyên laş jî bi navbeynkariya koendama demarê bi hev re di nav têkiliyêde ne. Koendama demar ragihandinan ji beşek laş ber bi beşa din a laş ve diguhêzîne, bi vî awayê çalakiyên mirov rêk dixe. Koendama demarê guherînên hawirdorê yên li ser laşê mirov de bandordar in tespît dike, guherîn ji aliyê koendama demarê ve tê analîzkirin paşê bi gelemperî bi alîkariya koendama hormonan, li dij guherînê bersîva laş ava dike. Guherînên wekî ronahî, germahî, deng, bêhn û livîn guherînên hawîrdorî ne. Guherînên li rêjeya dillêdanê, li rejaya oksîjena nav xwînê, li leza heriskirinê, li leza henasedanê hwd. mînak in ji bo guherînên li nav laş. Çav, guh,ziman, difin û pêstê(çerm) mirov hestewergir lixwe digire. Mirov bi alîkariya van wergiran pê kartekirên hawirdorê dihese. Kartêkir ne tenê ji derveyî laş lê dibe ko di nav laş de jî peyda bibe. Wekî mînak, zêdebûna karbonadîoksîda xwînê, an jî zêdebûna pileya germahiya laş (ta) .Bi kurtasî; Kontrola çalakiyên hizirî (bîr û hiş) û laşî ji aliyê koendema demar ve tê bi rêvebirîn. Koendama demar (Demarekoendam) li dij guherînan, hevsengiya navekî ya laş diparêze. Di jiyana rojane de, mirov çi ji nava laş, çi jî ji hawirdorê gellek kartêkir û hêst digire, piştê nîrxandinê, berteka demarekoendamê bi bersivek guncaw, bi navbeynkariya masûlke û rijênan tê nîşankirin. Bertek dibe ko bi hemdê mirov be, li hin caran bertekên bêhemd jî çê dibe, refleks bertekên wisa ne.
Koendama demarê ji xaneyên demarê û xaneyên glîa pêk tê. Xaneyên demarê sînyalên kîmyayî an jî elektrîkî digirin û dişînin. Xaneyên glîa destek didin xaneyên demarê û çalakiya wan. Li gor anatomiya pêkhateyên wê, demarekoendam dabeşî du beşên serekî dibe, demarekoendama navendî û demarekoendama çêwe.
Demareşanê
Demareşane, şaneya taybet e ji bo demarekoendama navendî û demarekoendama çêwe. Koendama demar bi navbeynkariya demareşaneyê hevsengiya navendî ya laş rêk dixe. Demareşane bi sînyalan( demareragihandin) xane û şaneyên laş ji hev agahdar dike. Demareşane ji du cor xaneyên serekî pêk te; demarexane û xaneyên glîa
Demarexane
Demarexane (bi îngilîzî: nerve cell, neuron) kartêkir werdigire ji derve û hundirê laş. Kartêkir di demarexaneyê de bi şêwêyê elektrîkî û kîmyayî tê şandin ji bo xaneyên din. Demarexane ji sê beşên sereke pêk tê; laşê xaneyê, dendrît(liq û pop) û tewere. Laşê demarexaneyê navik û endamokan lixwe digire. Dendrît niçikên mîna liqên darê ne, ji laşê xaneyê ber bi derve dirêj dibin. Ji hawirdorê an jî ji demarexaneyêk din bi navbeynkariya dendirîdan kartêkir tên girtin û ber bi laşê demarexaneyê ve bi şêweyê elektrîkî tên şandin. Ji laşê xaneyê niçikek derdikeve, ew ji dendrîdan dirêjtir e û wekî tewere tê navkirin. Tewere demareragîhandinan(sînyal) vediguhêzîne dûrê laşê xaneyê. Demarexane girîng e ji bo girtin û ragihandina kartêkiran. Demarexane li gor erkên xwe an jî li gor pêkhate û şêweyên xwe tên polênkirin.
Corên demarexane li gor pêkhate û şêweyê wan
Di vê polenkirinê de, niçikên laşê xaneyê ji bo navlêkirina xaneyan tê bikaranîn. Ji laşê demarexaneyan ve sîtoplazma û parzûna xaneyê wekî niçik ber bi derve direj dibin. Niçikên laşê xaneyê wekî cemser tê hesîbandin. Li gor şêwe û pêkhate, çar corê demarexane heye. Demarexaneya yekcemserî, demarexaneya ziryekcemserî, demarexaneya ducemserî û demarexaneya firacemserî.
Corên demarexane li gor erkê wan
Li gor cih anina erkê xwe û arasteya ragîhandina erkê kar, sê corê demarexane hene ;
Demarexaneya hestê
Demarexaneyên hestê, bi navbeynkariya wergirên hestê ji derve û hundirê laş kartêkir werdigirin û dişînin bo demarekoendama navendî (bi îngilîzî: central nervous system). Ango arasteya demareragîhandinê ji derve an jî ji hundirê laş ve ber bi demarekoendama navendî ye, loma demarexaneya hestê wekî demarexaneya hatî jî tê navkirin.
Demarexaneya navê (navberê)
Demarexaneyên navê an jî demarexaneyên navberê, demareragîhandin ji demarexaneyên hestê werdigirin û diguhêzînin demarexaneyên livînê. Gelemperiya demarexaneyên navê di nav demarekoendama navendî de cih digirin.
Demarexaneya livînê
Demarxaneyên livînê, demareragîhandin werdigirin ji demarekoendama navendî û digihînin xane an jî endamên armanc. Wekî mînak xaneyên masûlkeyan an jî xaneyên rijênan, xaneyên armancin ji bo demarexaneyên livinê. Ji bo demarexaneya livîne navê demarexaneya derketî jî tê bikaranîn.
Anatomiya demarexaneyê
Li gor şewe û erkên xwe gellek corên demarexane heye, lê hemû demarexane sê pêkhateyên hevbeş lixwe digirin; laşê xaneyê, dendrît (liq û pop) û tewere. Navik û piraniya endamokên demarexaneyê di laşê xaneyê de cih digirin. Beşa herî gewre ya demarexaneyê laşê xaneyê ye. Ji sîtoplazmaya demarexaneyê niçikên kin ber bi derve dirêj dibin, van niçikên sîtoplazmayê wekî dendrît tê navkirin. Dendrît ji hestewergiran an jî ji demarexaneyên din kartêkir (demareragîhandin) werdigire. Kartêkir bi şêweyê erkê kar ji dendrîdan derbasî tewereyê dibe. Tewere jî mîna dendrîdan ji niçikê sîtoplazmayê pêk te, lê tewere ji dendrîdan gellek dirêjtir e. Di laşê mirov de hin tewere hene ko dirêjiya wan ji metreyek zêdetir e. Bi gelemperî demarexane yek tewereyek lixwe digirin. Tewere demareragîhandinê ji laşê xaneyê diguhêzîne ber bi xaneyek din. Ango dendrît kartêkirên ji derdora demarexaneyê ber bi laşê demarexaneyê ve dişîne, tewere jî kartêkiran bi şêweyê elektrîkî diguhêzîne dûrê laşê xaneyê. Di nav sîtoplazmaya tewereyê de hin endamok jî hene, mîtokondrî yek ji wan endamokan e. Tewere hin caran wekî rîşalê demar(demarerîşal) jî tê navkirn. Demar (bi îngilîzî:nerve) ji gurzê tewereyan, ango ji gurzê demarerîşlan pêk tê. Parzûna hinek tewereyan tazî ye, lê bi gelemperî demarexaneyên navê û yên livînê bi xaneyên glîa pêçayî ne. Xaneya Schwann û xaneya olîgodendrosîd mînak in ji bo xaneyên glîa. Parzûna xaneyên glîa, madeyek bi navê maylîn lixwe digirin. Maylîn madeyek çewrî ye û bi rengê xwe spî ye. Pêçanên xaneyên Schwann li ser tewereyê bergek ava dike, ev berg wekî bergê maylînî tê navkirin. Xaneyên Schwann tewereyên demarexaneyên demarekoendama çêwe dipêçinin, herwisa olîgodendrosîd jî tewereyên demarexaneyên demarekoendama navendî dipêçînin. Bergê maylînî tewereyan ji hev cuda dike û guhêztina erkê kar leztir dike. Di navbera bergê maylînî yên xaneyên Schwann de hin valahî dimîne, ango xanyen Schwann bi navber rêz dibin li ser tewereyê. Navbera herdu bergê maylînî wekî girêya Ranvier tê navkirin. Kotahiya tewereyê liqdar e. Serê van liqan wekî tewerekotahî an jî demarekotahî tê navkirin. Tewerekotahî bi xaneyên din ve bi navbeynariya gehînkeyê têkilî çê dike.
Fîzyolojiya demarexaneyê
Demarexane sînyalan bi şêweyî elektrîkî û kîmyayî diguhêzîne. Sînyal li seranserê demarexaneyê, ji dendrîdan hetanî kotahiya tewereyê bi şeweyê elektrîkî tên guhêztin. Lê ji demarexaneyêk ber bi xaneyek din ve ragihandina demarî, di gehînkeyê de, bi gelemperî bi şeweyê kîmyayî rû dide.
Şerê Kerkûkê (2017)
Şerê Kerkûkê (2017), beşek ji şerê Îraqî-Kurdî, şandineke leşkerî bû ji aliyê Hêzên Ewlekariya Iraqê ve ji bo vegerandina Parêzgeha Kerkûkê ji destê Pêşmerge, piştî ku Pêşmerge guh neda hişyariyên dubare yên vekişandinê, di navbera her duyan de şer derket. Pêşveçûn di 15 de dest pê kir di Cotmeha 2017an de, bajarê Kerkûkê roja din hatî bin destê Iraqê. Koalîsyona navneteweyî ev bûyer wekî "tevgerên hevrêz, ne êrîş" bi nav kir ku piraniya Pêşmerge bêyî şer vekişiyan tevî ku di navbera 37-117 Kes hatin kuştin.
Rocquefort
Rocquefort, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Koendama demarê
Fîzyolojiya demarexaneyê
Li herdu aliyê parzûnê de cudahiya bargeya elektrîkî dibe sedema çêbûna erkê parzûne (bi îngilîzî: membrane potential). Iyonên sodyum (Na+) û potasyum (K+) iyonên sereke ne ji bo çêbûn û berdewamiya erkê parzûnê. Iyonên Na+ û K+ bi navbeynkariya pompeya sodyum-potasyum, an jî bi navbeynkariya cogên iyonan ber bi derveyî an jî ber bi nava xaneyê li parzûna xaneyê de tên guhêztin. Erkê parzûnê du cor e, erkê bêhnvedanê (bi îngilîzî: resting potential) û erkê kar (bi îngilîzî: action potential). Dema demarexaneyêk ji derdora xwe kartêkir negire an jî demareragîhandin nediguhêzîne, demarexane di qonaxa bêhnvedanê da ye. Ev rewşa xaneya demarê wekî cemsergirî (bi îngilîzî:polarization)tê navkirin. Di qonaxa cemsergirî de, di navbera herdu aliyên parzûna demarexaneyê de cudahiya bargeyê elektrîkê peyda dibe. Aliyê hundirê parzûnê bi bargeya negativ, aliyê derveyî parzûnê jî bi bargeya pozîtiv ve barkirî tê hiştin. Di qonaxa cemsergirî de xestiya potasyuma (K+) nav xaneyê ji xestiya potasyuma derve zêdetir e. Li derveyê parzûna xaneyê de xestiya sodyumê (Na+) û ya klorînê (Cl-) ji ya hundir zêdetir e. Wergirtina ragihandinek, dawî li qonaxa cemsergiriyê, ango erkê bêhnvedanê tîne. Xerabûna erkê parzûnê dibe sedema çêbûna demareragîhandinê. Ji tûmika tewereyê ber bi kotahiya tewereyê li ser parzûna tewereyê de veguhêztina demareragîhandin, wekî erkê kar tê navkirin (bi îngilîzî: action potential). Alûgorkirina iyonên sodyum û potasyumê yên li herdu aliyên parzûnê dibe sedema guherîna cemsergiriya xaneyê. Guherîna cemsergiriyê jî dibe sedema peydabûna herrika elektrîkê, erkê kar ji herrika elektrîkî peyda dibe. Erkê kar li demarexaneyan de dibe sedema çêbûna demareragîhandinê. Bargeyên parzûna demarexaneyê dema erkê kar de, berevajiyê dema erkê bêhnvedanê ye, nava tewereyê pozîtîv, derveyî parzûna tewereyê bi bargeyê negatîv barkirî ye. Di qonaxa erkê kar de, xestiya Na+ li nav xaneyê zêde ye, xestiya potasyumê jî li derveyî xaneyê zêde ye. Ev rewş wekî berevajîbûna cemsergiriyê (bi îngilîzî: depolarization) tê navkirin. Xane tenê di qonaxa erkê bêhnvedanê de ji bo wergirtina kartêkir amade ye, loma divê demarexane demildest vegere qonaxa erkê bêhnvedanê, ango divê li ser rûyê parzûna demarexaneyê de cemsergirî dubare bê avakirin. Ligel cogên potasyumê, pompeyên alûgorkirina sodyum-potasyumê jî kar dikin ji bo vegeriyana cemsergiriyê. Erkê kar ji tûmika tewereyê dest pê dike gav bi gav ber bi tewerekotahiyê didome. Kotahiya tewereyê bi demarexaneyêk din ve di nav têkiliyê de ye. Hin caran jî dibe ko kotahiya demarexaneyê bi xaneya masûlke an jî bi xaneya rijên ve di nav têkiliyê de be. Divê demareragîhandin( erkê kar) ji kotahiya tewereya demarexaneyê derbasî xaneyên din bibe. Ew beşa ko demarexane nezikê hev dibin wekî gehînke an jî gehînkeya demarî tê navkirin. Erkê kar ji xaneyek bo xaneya din, bi navbynkariya gehînkeya demarî tê gihandin. Ji bo pirraniya demarexaneyan, ragihandina erkê kar di gehînkeyê de bi navbeynkariya demareguhêzeran, bi şêweyê kîmyayî rû dide.
Xaneyên glîa
Xaneyên alîkar in ji boy demarexaneyan,palpişta demarexaneyan dikin û wan xwedî dikin. Xaneyên glîa ji demarexaneyan hûriktir in, tewere û dendrîtên wan tune ye. Loma xaneyên glîa ji boy gihandina sinyalên elektrîkî kar nakin. Hin ji xaneyên glîa, xwe li ser tewereyên demarexaneyan ve dipêçînin. Pêçên xaneyên glîa ên li ser tewereyê wekî bergê maylînî tê navkirin. Bergê maylînî çînek negihîner e. Bergê maylînî, tewereyên demarexaneyan ji hev dadibirrine (ji hev cihê dike), bi vî awayê demareragîhandin hêsantir û leztir dibe. Şeş corê xaneyên glîa heye. Ji vana çar heb di demarekoendama navendî de, du heb jî di demarekoendama çêwe de cih digirin.Xaneyên glîa yên demarekoendama navendî; stêrkexane, olîgodendrosît, mîkroglîa û ependîmî ne. Xaneyên peykê(peykexane) û xaneyên Schwann jî xaneyên glîa yên demarekoendama çêwe ne.
Dirkepetik
Dirkepetik gurzek şaneya demarê ye di nav hestiyên birrbirrê de, ji qedê demax dirêj dibê heta jêrê qefesa singê. Dirkepetik, di navbera demax û demarekoendama çêwe de navbeynkariya ragihandinê dike. Ji bilî veguhêztina demareragihandinan, dirkepetik wekî navenda refleksên livînê jî kar dike. Refleks tevgera masûlkeyan a lezgîn ve û bêhemd e. Refleks ne li bin bandora demax, lê di bin kontrola dirkepetikê de çê dibin. Dirêjiya dirkepetikê bi qasî 45 cm ye. Birgeha panî (bi înglîzî: cross section) ya dirkepetikê bi du çînî ye. Çîna derve bi rengê spî, çîna navî jî bi rengê gewr e. Beşa gewr wekî madeyê gewr tê navkirin. Madeyê gewr ji tewereyên ne maylînî, laşê demarexaneyan û xaneyên glîa pêk tê. Madeyê gewr bi madeyê spî dorpeçî ye. Şeweyê beşa gewr dişibe perperperokê, an jî pîta H yê. Beşa gewr li gel hin beşên demarexaneyên hestê û livînê, demarexaneyên navê lixwe digire. Demarexaneyên navê, demarexaneya hestê bi demarexaneya livînê ve girê dide. Beşa spî ya dirkepetikê ji tewereyên bi maylînî pêk tê. Rîşalên(tewere) demarexaneyên hestê ji laş ber bi demax ve rişalên demarexaneyên livînê jî ji demax ber bi laş ve dirêj dibin. Herwiha rîşalên demarexaneyên navê jî di nav madeyê spî de cih digire. Beşên madeyê spî li gor stûnan (bi îngilîzî: column) tê polenkirin. Di nav van stûnan de rîşalên koendama demarê yên ber bi demaxê hildikêşin, ji endamên hestê ragihandinên hestê diguhêzînin ji boy demaxê. Herwîsa stûnên ji demaxê dadikêşin ji bo masûlkeyan sinyalên livînê diguhêzînin.
Demax
Demax (bi înglîzî:brain) navê gelemperî ye ji bo pêkhateya nav kilox. Herwisa beşê serekî yê demarekoendama navendî ye. Pir caran ji dewsa demax peyva mejî(bi îngilîzî: cerebrum) tê bikaranîn, lê bi eslê xwe mejî beşek ji demaxê ye. Demax ji çar pişkan pêk tê; mejî, demaxê navê, qedê demax û mejik. Demax çavdariya kiryarên laşî yên rojane dike. Çêbûna raman, hest, bîranîn, huner û ji hawirdorê agahdarî bûyîna mirov, xavbûn û girjbûna masûlkeyan û livîna mirov bi destê demaxê pêk tê. Erkê sereke yê demaxê ji bo kar û xebata laş û avakirina hevsengiya navîn a laş e. Demax ji demarexane, xaneyên glîa û demarexaneyên bineretî pêk tê. Giraniya asayî ya demaxê mirovek gehiştî, bi qasî 1300 gram e û zêdetirê 100 bîlyon(mîlyar) demarexane lixwe digire.
Mejî
Mejî (bi îngilîzî: cerebrum, telencephalon) beşa herî gir e di demaxê mirov de. Navanda çêbûna hizir, hest, bîrhatin, hînbûn, peyvîn, dîtin û kontrola masûlkeyan e. Ji derdor û nav laş de ragihandin û kartêkir ji aliyê demarexaneyên hestê ve tên şandin bo demax. Mejî ji aliyê derve ve werpêçik e. Mejî ji du pişkan pêk tê, nîvê rastê û nîvê çepê. Herdu nîvên mejiyê bi navbeynkariya tenê req, bi hevre girêdayî ne. Her nîvek mejiyê dabeşê çar pila dibe. Her pilek ji hev cudaye li gor erkê xwe. Navbera pilan de xetek berçav tune ye. Pila li aliyê herî pêşî ya li kiloxê wekî pila eniyê (navçavepil) (bi îngilîzî: frontal lobe) tê navkirin. Li paş navçavepilê de pila tasê (dîwarepil) (bi îngilîzî: parietal lobe) cih digire. Li paş dîwarepilê de pila patikê (patikepil) (bi îngilîzî: occipital lobe) heye. Li bin navçevepil û dîwarepil de pila cênikê (cênikepil) (bi îngilîzî: temporal lobe) cih digire. Her nîvek mejiyê ji aliyê derve madeyê gewr lixwe digire. Ev beşa gewr wekî tûkil tê navkirin. Tewereyên demarexaneyên tûkila mejî ne maylînî ne.
-Hestkirin ango girtin û şîrovekirina hesten wekî mînak hêstkirina êşê, germahiya hawirdore, tahmkirina xurekan, bêhngirtina kulîlkan.
-Kontrola çalakiyên masûlkeyên kakûtê,
karên sereke yên têkiliye bi tûkila mejî ne:
Nîvên mejiyê ji aliyê hundirê ve madeyê spî lixwe digirin. Madeyê spî ji tewereyên bi maylînî pêk tê. Tewerêyên bi maylînî di navbera beşên demaxê de girêdan ava dike. Tewereyên madeyê spî bi şeweyê gurzkî li ba hev dirêj dibin.
Demaxê Navberê
Navberedemax di navbera mejî û beşên din ên koendama demarê de girêdanan ava dike, belavkirina agahiyên ji mejî an jî ber bi mejî li vir rû dide. Ango ji bilî hestê bêhngirtinê, agahiyên ji dirkepetik û demarekoendama çêwe, pêşî li vir tên tekûzkirin û yekkirin paşê tên şandin ji bo mejî. Talamus û hîpotalamus beşên demaxê navberê ne û pêwendiya wan raste rast bi koendama demarê heye. Hestewergir ji her aliyê laş de demareragihandin werdigirin, bi navbeynkariya demarexaneyên hestê, demareragihandin tên şandin bo talamusê. Talamus ragihandinan ji hestedemarexane yên hatî digire, ragihandinan tekûz dike. Li talamusê ragihandinên(kartêkir) girîng ji yê ne girîng tên cihê kirin. Hêza (bandora) ragihandinan tên kêmkirn an jî zêdekirin. Piştî polenkirinê, talamus ragihandinan dişîne boy beşa guncav a tûkila mejîyê. Hîpotalamus kontrola berhremkirin û derdana hormonan dike. Loma di navbera koendama demar û koendama hormonan de navbeynkarî dike. Karê esasî ya hîpotalamusê rêkxistina hevsengiya navî ya laş e. Ta (germahî) ya laş, xwarin û vexwarin ji aliyê hipotalamusê ve tê rêkxistin.
Qedê demax
Qedê demax (bi îngilîzî: brain stem) ji pirik, demaxê naverast û lakêşemox pêk tê. Qedê demax demaxê bi dirkepetikê ve girê dide. Navendên xewê û hişyariyê li qedê demax in. Henasedan, heriskirin, rêjeya lêdana dil, daqurtîn, pestoya xwînê, meşîn, ji hawirdorê agahdarbûn hin ji erkên bingehîn ên laş in ko bi navbeynkariya qedê demax ve tên rêkxistin.Demaxê naverast (bi înglîzî: midbrain), mejikê bi beşên jêrê laş û dirkepetikê ve girê dide. Ji bo refleksên bihîstinî û dîtinî rola demaxê naverast girîng e. Pirik (bi îngilîzî:pons) bi gelemperî ji rîşalên demarê, ango ji madeyê spî pêk tê. Hinek ji van rîşalan di navbera herdu nîvên mejiyê de girêdanê ava dike, hinek ji rîşalên demar jî ji mejî dirêj dibin ber bi dirkepetikê. Girêdanên di navbera qedê demax û mejikê jî ji aliyê pirikê ve tê çêkirin. Lakêşemox (bi îngilîzî: medulla oblongata), navendên giring ên wekî navenda dilelûleyan, navenda henasedanê, navenda refleksên vereşînê, kuxikê, daqurtîne, bêhnijînê (pişkinîn) di lakeşemoxê de cih digirin û tên rêkxistin.
Mejîk
Her wekî mejî, mejîk jî ji du pişkan pêk tê. Heke mejîk bi dirêjkî were jêkirin, şêweyê nexşên birgeha dirêjkî ya madeyê spî ya nîvê mejikê dişibe darê, loma her yekê van beşan wekî dara jiyanê ( bi latînî: arbor vitae) jî tê navkirin.Mejîk ji masûlkeyan, jêyan, gehan, çavan û ji guhan demareragihandinên hestê werdigire, bi vî awayê ji rewşa laş agahdar dibe ü karê masûlkeyan rêk dixe. Ji bilî wê mejîk ji tûkila mejî jî demareragihandinên livîne werdigire. Piştî tekûzkirina van ragihandinan, mejîk demareragihandinên livînê bi navbeynkariya qedê demax dişîne masûlkeyan.
Refleks
Refleks, perçekirdar (bi îngilîzî:reflex) bertekên bêhemdî yê laş.
Li dij kartêkiran, berteknîşandana masûlkeyan a ji nişke ve û bêhemdî, wekî refleks (perçekirdar) tê navkirin. Navenda kontrolkirina refleksan dirkepetik û qedê demax e. Dirkepetik demareragihadinan ji laş ber bi demaxê dişîne, an jî ji demaxê aresteyê laş dike, lê yek ji karê sereke yê dirkepetikê kontrolkirina çalakiya refleksan e. Di endamên hestê de wergirên hestê hene. Ji hawirdor kartêkir bi navbeynkariya wergirên hestê tên girtin û ber bi demarexaneyên heste ve tên şandin. Hestedemarexane bêyî ko demareragihadinan bişînê demaxê, di dirkepetikê de, raste rast arasteyê demarexaneyên livînê dikin, loma bi navbeynkariya refleksan berteknîşandan hê leztir çê dibe.
Di coga herisê de an jî di coga henasedanê de hebûna tiştek an jî madeyek ko nerehetî dide laşê mirov, navenda refleksan a lakêşemoxê çalak dike. Lakêşemox bi refleksên verişînê, kuxikê an jî bêhnijînê bertek nîşan dide û hewl dike ko ew tiştê nerehetî dide mirov ji laş dûr bixe.
Kevanê refleksê
Bertek nîşandana bi rêya refleksan, gellek bi lez e, lê çalakiya piraniya refleksan gellek aloz e. Ji hawirdorê wergirtina kartêkirê, di dirkepetikê de tekuzkarîkirina demareragihandinê û bertek nîşandana bêhemdî wekî kevanê refleksê(bi îngilîzî:reflex arc) tê navkirin.
Gavên kevanê refleksê:
1. Kartêkir ji hawirdorê bi navbeynkariya hestewergirên li endamênên hestê de tê wergirtin.
2. Hestewergir, karikirê bi şêweyê demareragihandin diguhezîne demarexaneya hestê.
3. Demrexaneyên hestê demareragihandinê diguhezînin bo demarexaneya navê ya li dirkepetikê.
4. Tekûzkariya demareragihandinê li dirkepetikê de çê dibe.
5. Bi navbeynkariya demarexaneya livîne, demareragihandin tên şandin ji bo masûlke an jî rijênê guncav.
6. Wekî bersîv ji bo demarexaneya livînê, masûlkeya guncav girj dibe an jî rijênê guncav dest bi derdanê dike.
Demar
Demar, damar yan tamar (bi îngilîzî:nerve) beşa demarekoendamê ye, demax û dirkepetikê bi hemû beşên laş ve girê dide. Gurza tewereyan a li demarekoendama çêwe(DKÇ) wekî demar tê navkirin. Demar ji demax û dirkepetikê dirêjê hemû beşên laş dibin. Demar li gel şaneya demarê, bestereşane û lûleyên xwînê jî lixwe digire. Bestereşane beşên demarê dipêçîne û bi hev re girê dide, lûleyên xwînê jî ji bo demarê xurek, oksîjen û madeyên pêwist dabîn dikin. Bi gelemperî demar ne ji gurzek, lê ji gurza, gurzikên tewereyê demarexaneyan pêk tê. Ango gurza demar hîn ji pîçûktir gurzên demaran pêk tê, gurzên pîçûk jî ji tewereyên demarexaneyan pêk tê. Demar bi kîjan beşa demarekoendama navendî ve girêdayî be li gor wê beşê tê polenkirin. Hin demar bi demaxê ve girêdayî ne û wekî demaxedemar (kiloxedemar) tê navkirin. Hinek demar jî bi dirkepetikê ve girêdayî ne, ji wan demaran re jî dirkedemar tê gotin. Demaxedemar 12 cot in û ji demaxê ber bi serî, stû, sing û zikê ve dirêj dibin. Hinek ji van cotan, demarê hestê ne, hinek demarên livînê ne û hinek jî demarên têkel in. Tewereyên hestedemarê, dirêjê nav demax dibin û bi demaxê ve girêdan çê dikin. Tewereyên demarên livînê ji demax derdikevin, bi masûlkeyên serî, stû an jî dil û rûvî ve girêdayî ne. 31 cotên dirkedemarê, ji herdu aliyên dirkepetikê derdikevin û demarekoendama navendiyê bi masûlke, rijên û hestewergirên laş ve girê didin. Dirkedemar bi yekbûna hezaran tewereyên demarxaneyên livînê û yên hestê çêbûyî ye. Hemû dirkedemar, ji demarên têkil pêk tên. Ango Hemû coten dirkedemarê ligel tewereyên demarexaneyên hestê, tewereyên demarexaneyên livînê jî lixwe digirin. Dirkdemarên ji endamên hestê ragihandin tînin dirkepetikê, wekî demarên hatî ( bi înglîzî: afferent nerve) tên navkirin. Demarexaneyên demara hatî jî,wekî demarexaneyên hatî tên navkirin. Hin ji dirkedemaran demareragihandinên ji DKN diguhêzînin masûlke û rijênan, ji van demaran re demarên derketî(bi îngilîzî: efferent nerve) tê gotin. Di laşê mirov de belavbûna 31 cotên dirkedemar û navkirina koma wan bi vî awayî dibe;
Demarên piştê 12 cot
demarên kêlekê 5 cot
Demarên sêbendê 5 cot
Demarên kilêceyê(kilejî) 1 cot
Demarekoendama çêwe
Demarekoendama çêwe (DKÇ) (bi îngilîzî: peripheral nervous system (PNS)) beşa koendama demarê ya ji demax û dirkepetikê belavê laş dibe. DKÇ, kartêkirin ji hawirdorê ber bi DKN ve dişîne, bersîva DKN jî diguhêzîne xaneyên armanc ên masûlke an jî rijênan. Ango DKÇ di navbera DKN û laş de navbeynkarî dike. Çalakiya DKÇ bi navbeynkariya du cor demarexane pêk tê, demarexaneyên hestê û demarexaneyên livînê. Li tewerekotahiya demarexanyên hestê de hestewergir hene, demarexane bi alîkariya van wergiran kartêkiran ji hawirdorê werdigire û dişîne DKN, loma demarexaneyên hestê wekî demarexaneyên hatî (bi îngilîzî: afferent neuron) jî tên navkirin. Ragihandinên DKN, bi navbeynkariya demarexaneyên livînê ji bo masûlke û rêjênan tên şandin. Laşê demarexaneyên livînê di DKN de, tewereyên wan di DKÇ de cih digire. Ji ber ko demarexaneyên livînê ji DKN dirêjê derûdorê dibe, wekî demarexaneyên derketî (bi îngilîzî: efferent neuron) jî tên navkirin. Demarekoendama çêwe bi demax û dirkepetikê ve bi şeweyê cotên demarî girêdayî ye. DKÇ ji 43 cotên demar pêk tê. 12 cot demar li hêla demaxê de girêdayî ne, ji van 12 cot demaran re demaxedemar tê gotin. 31 cot demar ji bi dirkepetikê ve girêdayîne. Ji van demaran re dirkedemar tê gotin. Dirkedemar ji demarên hestê (demarên hatî) û demarên livînê (demarên derketî) pêk tên. Her yek ji dirkedemar bi du regan, singereg û zikereg bi dirkepetikê ve girêdayî ne. Demarên hatî li pişteregê, demaren derketî jî li zikeregê de cih digirin.
Beşên demarekoendama çêweyê
Li gor çalakiya demaran, DKÇ dabeşê du beşa dibe.
1.Damarên laşî (bi îngilîz: somatic nerves): Ji demarekoendama nevendî, demareragihandin diguhêzînin ji bo livîna masûlkeyên peykerê, an jî ji hestewergiran ragihandin dişînin bo DKN. Herwisa evan demaran wekî “beşa laşî” an jî “demarekoendama laşî “jî tên navkirin.
2.Demarên xweyî (bi îngilîzî: autonomic nerves): Demareragihandinên ji DKN, dişînin bo lûsemasûlke, dilemasûlke û rijênan. Beşa demarên xweyî wekî “demarekoendama xweyî” (bi îngilîzî: autonomic nervous system) tê navkirin.
Beşa laşî
Ev beş hin caran wekî demarekoendama laşî tê navkirin. Çalakiyên beşa laşî ji aliyê hestewrgir, xaneyên hestê û xaneyên livînê ve tê rêkxistin. DKN bi alîkariya beşa laşî, li dij kartêkir an jî guherînên derûdora laş bertek nîşan dide. Bi gelemperî beşa laşî ji bo çalakiya masûlkeyên xwewîst û demarên hestê, navbeynkarî dike. Demarexaneyên hestê ji hestewergiran agahî digire û dişîne DKN. Li demarekoendam navendî agahiyên ji hestewergiran tê şîrovekirin û bersîva guncav bi şeweyê demareragîhandin, bi navbeynkariya demarexaneyên livînê ji bo endama armanc tê şandin. Bersîva demarekoendama navendî ji bo girjbûn an jî xavbûna masûlkeyên peykerê ye. Lê hin refleks jî ji aliyê beşa laşî ya demerekeondama çêwe ve tên kontrolkirin. Wekî mînak heke derzî an jî dirî di tiliya mirov de biçe, mirov bê hemdê xwe destê xwe dikişîne ev dest kişandan refleks e, ji aliyê dirkepetikê ve tê kontrolkirin. Di refleksa destkişandinê de hestewergir, demarêxaneyên hestê û demarexaneyên livînê beşa laşî ya demarekoendama çêwe ye.
Beşa xweyî
{Gotara bingehîn| Demarekoendama xweyî}
Beşa sêyem a demarekoendama xweyî, beşa enterî ye, ev beş ji tora demarexaneyên ko li derûdora coga herisê de cihbûyî pêk tê. Derdana enzîmên herisê û çalakiya lûsemasûlkeyên coga herisê ji aliyê beşa enterî ve tê kontrolkirin.
Tayfê Xelîfelû
Tayfê Xelîfelû, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Çinaq
Çinaq gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Akkaya
Akkaya, gundekî girêdayî navçe Albistan a ser bi Gurgumê ve ye.
Engene
Egene (bi tirkî: Çataklı), gundekî bi ser navçeya Xulamana Xarpêtê ve ye.
Laufenburg, Almanya
Laufenburg bajarokekî navçeya (Landkreis) Waldshut li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Mavilly-Mandelot
Mavilly-Mandelot, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Matthias Krings
Matthias „Metty“ Krings (jdb. 13ê îlona 1943 li Gerolstein, Almanya; bi rastî Peter Paul Krings) pêşkêşvan, stranbêj, lîstikvan û hilberînerê televîzyona alman e. Ew ji 1997 ve hemwelatiyê Luksembûrgê ye.
Jiyan
Krings li Fremersdorf li Saarland mezin bû û çû dibistana navîn li Dillingen. Piştî xilaskirina dibistana navîn, ew yekem li Dibistana Hunerê ya Saarbrücken grafîk xwend û bû mamosteyê hunerê. Karê wî yê dawîyê wekî mamoste li dibistana navîn a Saarburg bû.
Hêkesork
Hêkesork , cejna vejînê, cejna rabûnê,  zadik  an jî paskalya cejneke xiristiyanî û betlaneya çandî ye ku vejîna Îsa ji nav miriyan tê bibîranîn, ku di Peymana Nû de tête diyar kirin ku di roja sêyem de piştî veşartina wî piştî xaçkirina wî ji hêla Romayiyan ve li Çiyayê Golgotayê  li dora 30 PZ. Ew lûtkeya Derdên Îsa Mesîh e, ku berî Deynê (an jî Rojiya Mezin), heyamek rojî, parîn û tobeyê ya 40 rojî ye.
Helhel
Derûdora Helhelê
Cîranên Helhelê ji aliyê rojhelat ve gundên Sinê (ser bi bajarê Licê ve) û Şimşimê, ji aliyê başûr ve jî gundên Dedaş û Îndarê ve hevsînor e. Ji aliyê rojavavê gundên Zengê û [Kerwes]]ê ve û ji aliyê başûr ve jî gundên Mişirfê, Intaxê û Şatihê ve (vana gundên ser bi Licê ve ne) dorpêç kiriye. Helhel gundek bi erdê xwe ve jî mezin e.
Kaniyên Helhelê
Li Helhelê hema bêje her cûre darê. Fêkiyan hene. Lê muxabin gundî pir kêm darê. Fêkiyan pirtir dikin.
Li biniya gundê Helhelê hema bêje di rêzekê de çar kaniyên avsar û kaniyeke avgerm jî henin. Ava ku ji van kaniyan derdikevin dibin destpêka çem. Di nav çemê Helhelê de sê aşên avê hene. Ji berê de genimê gundên derdorê livir dihatin hêran.
Her weha gundî pez û dewaran jî xwedî dikin. Rez û darên gûzan jî têra xwe hene. Darên hewran jî jibona keresteyan û xeratan tên xwedî kirin. Dibistanek seretayî ji sala 1961ê vir de li gund heye. Telefon û elektrî hatiye gund. Rêyeke erebeyan ya pir xirab jî ji Hezroyê heta Deşta Fîsê ji gund dibuhure.
Şêniyên Helhelê
Piraniya şêniyan bi eslê xwe (80%) kird (zaza) in, lê niha tenê çend mal bi kirdî dipeyivin yên din bi kurmancî dipeyivin.
Kurdistana Sor
Kurdistana Sor (bi rûsî: Красный Курдистан, Krasniy Kurdistan; bi azerî: Qizil Kürdistan) otonomiya kurdên YKSS'ê ku di nava salên 1923 heya 1929'an de berdewam kiribû.
Kurdistana Sor projeyeka Lenîn bû ku Lenîn beriya mirina xwe ew pêk anî. Ji bo kurdên di nava Azerbeycan û Ermenistanê de dijîn herêmeke serbixwe avakir. Lenîn alîkariya neteweyên kêmnifûs dikir ku di bin şovenîzma neteweyên zêde nifûs de neyên pişavtin û li wan pêkutî neyên kirin. Ew cihên ku kurd lê dijiyan ji xwe cih û warê kurdan bû, ku ne bi koçberî hatibûn wir. Bajarên Laçîn, Qûbadlî, Kelbajar hwd parçeyek ji axa Kurdistanê bûn.
Hin agahiyên derbarê Kurdistana Sor
Kurdisyana a Sor a ku 1923- an de li ser erdnîgarîya Kurdistana kevnar û dîrokî de hatibû damezirandin û di sala 1929-an de bê sebeb tê rûxandin. Di sala 1937-a kurdê Kafkazîyayê bi fermana Stalîn bê sebeb, bê qanûn nava 24 seeta de li bin şert mercên giran û dijwar de surgunî Asîya Navîn û Kazaxistanê dikin.
Kurdistana Sor (ango bi tîpên kîrîlî, Кӧрдьстана Сор) ji aliyê Josef Stalin ve li ser daxwaza Tirkiye û Îranê tê hilweşandin û kurdên herêmê yên ku dewleta xwe diparêzin tên kuştin an sirgûnkirin.
Ji salên 1940-1950 î ji bo parastina maf ê gelê xwe ên sîyasî, cîvakî, aborî, çandî Mehmedê Siloyê Bava destbi têkoşînê dike.