cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gite, Silopî
Cihên kevnar li gundê Gite
Ev kanîyên ku me li jor navê wan dest nîşan kirîn hemû kaniyên dîrokî ne û dîroka wan kes nizanit yan ji gundî nizanin ka yên kî serdemîne.
Platforma Abantê
Platforma Abantê komeke xebatê ye ku bi piştgiriya Weqfa Rojnameger û Nivîskarên Tirkiye hatiye damezrandin.
Civîna 17. ya Platforma Abantê li ser kêşeya kurd bû.
Ev civîn bi navê "Kêşeya Kurd: Lêgerîna aştî û pêşerojê bi hevdû re" di navbera 4 û 6ê tîrmeha 2008'an hate çêkirin.
Serhildana Hekariyê
Serhildana Hekariyê Piştî têkçûna Serhildana Şêx Seîd, dewleta Tirkiyeyê xwest demografiya Kurdistanê biguherîne, ji ber wê dest bi polîtîkayên sirgûnkirina kurdan kir. Li herêma herêma dîrokî ya Hekariyê nerazîbûnên eşîran destpê kir. Li Başûrê Wanê eşîrên Nordûziyan, Şerefan, Mamxûran û Gewdan, li Elkê eşîrên Goyî û Jîrkiyan, li Hekariyê jî eşîrên Ertoşiyan dest bi çalakiyên çekdarî kirin. 6ê çiriya pêşîn a 1926ê êrîş birin ser baregehên artêşa Tirkan. Heta adara 1927ê dewam kir. Paşî tirkan bi hêzeke mezin ev serhildan vemirandin.
Dêra Devs, Silopî
Dêra Devs gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Silopiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Hellertshausen
Hellertshausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Serokkomar
Serokkomar, serokê komarekê ye. Bi piranî serokkomar an ji aliyê Parlamena dewletekî ve an jî ji aliyê gel ve tê hilbijartin. Lê serokkomar, di parlamenê de jî tê bijartin. Serokkomar, serokê komarê ya. Di welatên ku bi awayê komar ava na de, ew û pergala wî heya. Lê li welatên weke Fransa û hwd serokkomar heya. Li welatên weke Amerîka û Îngilistan ku xwediyê Pergale serokwezîrtiyê hena, li wan serokwezîr li cihê wî, xwediyê hemû erk û berpirsîyaran a.
Serokkomar, çend ku pergale komarê ya jî, li welatên ku ne komar û weke komar nayêna dîtin ên weke Elmanya û hwd jî tê dîtin. Di rejimên ku di wan de Pergale serokwezîrtîyê heya, di wan de serokkomar manêne. Hemû erk û berpirsîyar di destê serokwezîr de tê li hevkirin. Ji ber vê yekê, pergale serokwezîrtiyê, ne di temenê pergale komariyê de xwediyê awayê pêşveçûnê ya. Li welatekî ku pergale serokwezîrtiyê hat ava kirin, wê bi destûrî ji bingihînî ve bê guharîn û wê serokkomar ji holê were rakirin û an jî ku divê ku were guharîn. Li welatên weke Almanya jî, sazîya serokkomariyê, ne bi navê serokkomarîyê lê bi navê Serokwelatîyê tê binav kirin. Weke ku li welatên îskandînav jê re gotin jê re "Statsminister" tê gotin. Serokwelatî, yê li ser serê welêt ku ji hemû kar û erkên destûrî bi berpirsîyar a re tê gotin.
Birabê
Birabê (bi erebî navê wê kirine Khan Yunis), gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
Saint-Sauveur-Marville
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Siegen
Siegen, bajarekî navçeya (Landkreis) Siegen-Wittgensteinê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Trento
Trento, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê ye. Di heman demê de bajêr navenda parêzgeha Trentînoyê ye.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Çîmzer
Çîmzer (bi tirkî: Gökdoğan), gundekî bi ser navçeya Misirca Sêrtê ve ye. .
Gelhe
Gelhe an nifûs, li welatekî, bajar, navçe an saziyekî (mina dibistan, zanîngeh û hwd) hijmara mirovan e. Her dewlet ji çend salan carê ji bona tespîtkirina nifûsa xwe hijmartina mirovan dike.
Qeratlû, Meraxa
Qeratlû gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
SRTM
SRTM (bi ingilîzî: Shuttle Radar Topography Mission), rêxistinekê ji aliyê NASAyê ve ji bo lêkolînkirina nexşeya rûerdê û çiyayên cîhanê hatiye peywirdarkirin. Agahî û dîmenên ku werdigre, belavî hemû cîhanan dike. Navenda wê rêxistinê li DYAyê ye. Li ser şikl û awaya cîhanê ya fîzîkî xebatan dike.
C. V. Raman
Jiyan
Bavê wî jî akademîsyen bû. Di dema perwerdeya xwe ya zanîngehê de di wezareta aborî ya Hindistanê de dixebite. Li laboratûarên fermî yên li Kolkatayê derfeta lêkolînan dîbîne. Sala 1917î dest bi dersên fîzîkê li zanîngehê dike. Sala 1933î dibe profesor û dest bi xebatê li Enstîtuya Zanistî ya Bangaloreyê dike.
Sala 1926î kovareke fîzîkî dertîne û birêvebiriya wê dike. Biraziyek wî Subramanyan Chandrasekhar jî di sala 1983î de heman xelatî digire.
Xebat û girîngiya Raman
Li ser cîhana tîrêjan lêkolînên zîrekî kiriye. Bi navê Erka Raman prînsîbekî wî heye. Dîsa bi navê Ramanspektroskopî rêbazeke lêkolînên molekûl û fîzîka parçeyan çêkiriye. Ev rêbaz ji bo binavkirin û kategorîzekirina materyalan gelek bikêr e. Wî ji bo xebatên li ser dîfûzyona tîrêjan Xelata Nobel wergirtiye. Sala 1954î nîşana Bharat Ratna wergirtiye.
Mont Iboundji
Mont Iboundji ango kurdî Çiyayê Iboundji lûkteya herî bilind ya Gabonê ye, nêzî 1.575 m ango (5.168 ft) yê ye. Li gor daneyên SRTMê wê angaştê piştrast dike. Hinek çavkaniyên din jî lûkteya herî bilind ya Gabonê Mont Bengouéyê nîşan dide.
Navê Iboundji jî li tevgera caza nûjen a Gabonê kirine.
Pezmijoka dêwlaş
Pezmijoka dêwlaş (Varanus giganteus), cureyekî pezmijokên mezin, wek ji navê wê xuya ye. Pezmijoka dêwlaş xwecîhê Awistraliya ye.
Şayes
Dirêjiya pezmijoka dêwlaş digihîje 2.5 m û giraniya wê qasî 15 kg, lê carinan digihîje 20 kg.
Xwarin
Pezmijoka dêwlaş (Varanus giganteus) bigelemperî gelek cureyên caneweran dixwe wek:
Palçiqlû, Meraxa
Palçiqlû gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kopernîsyûm
Kopernîsyûm (, ji navê "Nicolaus Copernicus") metalek û elementeke kîmyawî ya radyoaktîv e. Navê wê ya berê ûnunbyûm bû.
Simmern/Hunsrück
Simmern, bajarekî navçeya (Landkreis) Rhein-Hunsrück-Kreisê li herêma Rheinland-Pfalz a Almanyayê ye.
Pîrik
Pîrik an Pirik (bi erebî navê wê kirine al-Jisir), gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
Acar (gel)
Acar (bi gurcî: აჭარლები) navê berekê gurcî ye.
Acar pirranî li herêma otonom a Acaristanê dijîn ku di dema YKSSê de ji wan re otonomî hatibû danîn. Li Tirkiyê bajarê Artvin û li Kurdistanê li Mezra, Erdêxan, Îdir û Erziromê hatine bicihkirin. Li Kurdistanê ji wan re pirranî Mihacir tê gotin. Osmaniyan û dewleta Tirk pêl bi pêl kom û berên Tirk an misilman anîne li Kurdistanê bicihkirine. Yek ji wan jî Acar in. Li Kurdistanê gundên mihaciran xwedî elektrîk, rê, dibistan û hemî pêdiviyan in lê mixabin ên Kurdan ne wisa ne. Ev yeka han di nava gelan de tamsariyê pêktîne.
Gelê Acar zimanê Acarî diaxivin ku ev zaraveyekî gurcî ye. Ji aliyê olî ve misilman û sunnî ne. Hin ji wan ên ku li Tirkiyê dijîn xwe wekî "Tirkên xas" binavdikin û di nava sazûmaniya dewletê de cihên bilind bidest xistine.
Kur, Çewlîg
Kur gundekî ku bi ser navenda Çewlîgê ve ye. Gund 29 km dûrî bajarê Çewlîgê ye. Hejmara gundiyan 488 kes in.
Mont Bengoué
Mont Bengoué (bi kurdî: Çiyayê Benguyî) Çiyayê herî bilind ya Gabonê ye. Li bakurê Gabonê bajarê Ogooué-Ivindo Provinceê ye.
Crouay
Crouay, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Gundikê, Zaxo
Gundikê, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
27ê kanûna pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Taliban, Misirc
Taliban (bi tirkî: Bozhöyük), gundekî bi ser navçeya Misirca Sêrtê ve ye. .
Kêsîreg
Kêsîreg (bi tirkî: Gümüşlü) gundekî girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Qedabela
Qedabela (bi tirkî: Güngören) yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Ogooué-Ivindo (parêzgeh)
Ogooué-Ivindo Province parêzgeheke Gabonê ye li bakurê welatî cih digire. Herêma herî dewlemend a Gabonê ye.
Ehmed Mehemed Îsmaîl
Ehmed Mehemed Îsmaîl nivîskarekî kurd e.
Ehmed Mehemed Îsmaîl di sala 1943an de li bajarê Kerkûkê hatiye dinyayê. Wî di destpêka salên heftêyan de çîrokên xwe di kovar û rojnameyan de dane weşandin û mîna çîroknivîs deng daye. Heta niha çar kitêbên wî ên kurteçîrokan hatine weşandin û hin berhem jî ji tirkî wergerandine kurdî.
Padganê Êslamî Êmam Rêza
Padganê Êslamî Êmam Rêza gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Herborn, Rheinland-Pfalz
Herborn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Seravik
Seravik, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Silopiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Bolzano
Bolzano, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê ye. Bolzano di heman demê de navenda parêzgeha xweser a Bolzanoyê ye.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Eman
Eman qanûnek îslamî ye ku ewlehiya mustemin an komek mirovan ji bo demek diyarkirî garantî dike.
Muhammed ji Misilmanan re soza ewlehiyê da kesên nemisilman, û bingeha peymanên ewlehiyê yên ku ji bajaran an miletên ku teslîmî xîlafeta misilmanan bûne, û ku van koman di bin qanûnên îslamî de diparêzin, çêkir. Eman dikare ji misilman û nemisilmanan re were pêşkêş kirin.
Mamahar
Mamahar (bi tirkî: Karababa) gundekî girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Dî Zoxan
Dî Zoxan, Gafoyan (bi tirkî: Göçeruşağı) yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Ji Erxewanê 32 km dûr e. Gundekî kevn û dîrokî ye. Di dema Osmaniyan de ew jî di lîsteya "gundê dijmin" de cihdigirt. Bi damezrandina Komara Tirkiyê ve dewletê polîtîkaya asîmîlasyonê di bin navê "Laîsîzm"ê de meşand û bi taybetî di nava komên ku ne Sunî ne de biserket.
Ji ber xizanî û kêmbûna avê gund gelek koçberî dide. Niha li derûdora 40-50 mal lê hene. Serjimara wê li derûdora 400 kesî ye. Berê xwedî daristaneke mezin û bêhempa bû. Dewleta Tirk ji ber sedemên ewlekariyê daristan rûxand, ê mayî jî gundiyan talankirin. Aborîya gund piranî li ser xwedîkirina ajalan e.
Li axa gund gelek bermahiyên dîrokî gelek in. Mixabin li ser wan lêkolîn nayên kirin. Hemî dêr û nîşaneyên Ermeniyan hatine talankirin û tehrîpkirin.
Derbeya leşkerî
Derbeya leşkerî, kodetaya serbazî an kodeta ev bûyer e ku li welatekî hêzên bi çek dest didin ser rêvebirinê.
Maman, Erxewan
Maman (bi tirkî: Güveçli) yek ji gundên ser bi Erxewana Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Serokwezîr
Serokwezîr, serokê û rêvebirê hikûmetê ye. Serokwezîr ji aliyê gel ve mîna mebûsekî tê hilbijartin û piştre bi destûra Serokkomar hikûmetê ava dike. Serokwezîrtî, weke mirovê ku welêt bi rê ve dibê ê pêşî û ankû ê yekemin jî tê dîtin. Minak, li Amerîka, "pergala serokwezîrtiyê" heya. Weke ku li welatên weke Fransa û Almanya jî ku heya, welatên ku Komar in jî, bi destûrî serokwezîr girêdayî Serokkomar a. Serokkomar, weke yê li ser ku li gorî destûrê dişopêne ya. Ji ber ku serokkomar, yê ku dinerê ku ka li gorî destûra bingihîn tê kirin, ku piştî ku wî zagonên ku serokwezîr di parlamanê de buhurand in, êdî piştre dikevina merîyetê de.
Serokwezîr, di dem û pergalên tîran û ankû monaşî de jî heya. Li ber destê key, ku kar û barê welêt bi rê ve dibe û li hemû kar û kirina dinerê û ji wan bi berpirsîyar tê dîtin heya. Li ber destê key, gelek şêwirmend hena. Lê di roja me de, her şêwirmendekî weke yê wê demê, êdî bi karekê hatîya bi erkkirin û kar dike. Minaq, Wezîrê karê derve, wezêrê karê hundur, Wezîrê dadê, Wezîrê aborîyê û hwd, hena. Ev, weke sazî û ankû erkna ku welêt bi rê ve dibin in.
Serokwezîr, weke yê ku li parlamane li gorî destûrê ku tê bierkkirin û hikimetê ava dikê ya. Hikûmet, ji parlamenê tê ava kirin. Hikûmet, êdî bi vê yekê li ber parlamanê biberpirsîyar a ku di derbarê hemû kirinên xwe de hesab bide parlamane.
Danesor
Danesor, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Silopiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Gundê Heyatê
Gundê Heyatê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Herrstein
Herrstein şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Mam Îsa
Mam Îsa (bi tirkî: Koçak) yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Baxûs
Baxûs (bi erebî navê wê kirine Ghaza), gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
Palonî
Polanî (bi tirkî: Çakıllı), gundekî bi ser navçeya Misirca Sêrtê ve ye. .
Bezgin
Bezgin, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Silopiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Bharat Ratna
Bharat Ratna, navê nîşaneya sîvîl a herî bilind û binirx a Hindistanê ye. Tenê kesên wisa birûmet û qedirbilind dikarin vê nîşaneyê werbigirin.
1877
Cîhan
21ê çiriya paşîn – Thomas Edison, da zanîn ku wî fonograf îcat kiriye.
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Xwecihên Awistralyayê
Xwecihên Awistralyayê yan jî aborijîn ji kevnexwediyên parzemîna Awistralya û giravên herêmê re tê gotin.
Bharat Ratna
Kalîbreya pokala nîşaneyê li dora 35 mm ye. Li ser wê dirûvê rojê heye û bi Hindî navê nîşaneyê lê hatiye nivîsîn.
Cara pêşîn ev xelat di sala 1954î de hatiye dayîn. Berê ev nîşane tenê ji bo Hindistaniyan hatiye plankirin. Sala 1980î dane Mader Teresa ku ew jî hevwelatiya Hindistanê bû û paşê jî nîşane bo herkesî hatiye dayîn.
1877
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Orta Qişlaq Olya
Orta Qişlaq Olya gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Sinzig
Sinzig, bajarekî navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li herêma Rheinland-Pfalz a Almanyayê ye.
Dêra Sor, Silopî
Dêra Sor gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Silopiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Gundê Hesen
Gundê Hesen, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Xwecihên Awistralyayê
Peyv aborijîn bi latînî ye û wateya wê ab origin - "ji orijînê, ji destpêkê" ye. Ango gelê ku ji berê de li wir dijîn. Parzemîn cara pêşîn ji aliyê deryavanê brîtanî James Cook ve di sala 1770î de tê keşfkirin û ew roj dibe destpêka dagirkeriya rojavayiyan. Wê demê li dora 1 milyon kevnexwedî li parzemînê dijiyan. Îro hejmara wan ji nîv milyonî kêmtir e. Tê gotin di pêvajoya dagirkeriyê de 90% gelê herêmê ji aliyê dagirkeran ve hatine tunekirin. Hêj jî pirsgirêkên aborijînan hene û di bin nîjadperestiya brîtaniyan de ne.
Çîrok
Aborijînan xwedî taybetiyên civakî ne. Pirr zêde ji polîtîkayê heznakin. Qîmetê nadin jiyana ku ji sirûştê dûrketiye. Li cem wan xaltî wekî dê, ap (mam) wekî bav tê dîtin. Lêzîmatî ne ji xwînê lê ji civakîbûnê tê. Di zewacê de zagonên gelek kompleks hene.
Zimanê wan ji zimanmalbata Awistralyayê ye. Gelek ziman û zaravê vê malbatê hene. Arkeologan tesbît kirine ku ji vir 50.000 sal berê jî komê mirovan li vê parzemînê hebûne û hebûna wan hêj kevntirîn e.
Aborijîn li welatê bav-kalên xwe di sala 1961î de mafê hilbijartinê bi dest xistine. Heya salên 80î zarokan nedigirtin dibistanên brîtaniyan. Îro ji aborijîn di bin xetereya hebûnê de ne.
Ainû
Ainû li wateya mirov (bi zimanê ûtarî) jî hevalbend e. Ew bi zimanê ainû diaxivin ku ev zimanekî taybet e û ti nêzîkayî bi zimanên devedorê nîne. Îro li dora 27.000 ainuyî li Japonyayê dijîn. Tê gotin ku bi hatine berên Japon a giravan pêl pêl gelê ainû heliyaye û hatine tunekirin.
Dîsa tê gotin ku ainû bi deh hezaran salan berê ji bakurê Asyayê çûne Japonyayê û bi mongolan re lêzîm in. Lê ji aliyê fîzîkî û jenetîk ve naşibin wan. Lêkolîn berdewam in.
Gelê ainû bi xurtî xwedî li dab û nêrîtên xwe dertên. Ji aliyê çanda gelêrî ve gelek dewlemend in.
Şîrnan, Çewlîg
Şîrnan gundekî ku bi ser navenda navçeya Çewlîgê ve ye.
Kirchheim, Frankonyaya Jêrîn
Kirchheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Saint-Victor-de-Buthon
Saint-Victor-de-Buthon, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Hesena
Du gundên bi vî navî hene
Holzkirchen, Frankonyaya Jêrîn
Holzkirchen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Georges Aleka Damas
Georges Aleka Damas (18 çiriya paşîn 1902-04 gulan 1982) nivîskarê sirûda neteweyî ya Gabonê ye.
Mahtufe
Mahtufe, Maḧtufe, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Soest
Soest, bajarekî navçeya (Landkreis) Soestê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Girabiya
Girabiya, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Silopiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Solingen
Solingen, bajarekî serbixwe ye li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
La Concorde
La Concorde sirûda neteweyî ya Gabonê ye, ji hêla Georges Aleka Damas ve hatiye nivîsandin û bestekirin. Piştî serxwebûna Gabonê di sala 1960'an de hate pejirandin.
Ebdulbaqî Huseynî
Ebdulbaqî Huseynî (Abdulbaqi Hussaini), nivîskarekî kurd e ku di sala 1961ê de li Qamişloka binxetê hatiye dinyayê. Wî xwendina xwe a sereke, navîn û lîse li Qamişlokê xwendiye.
Pişê li Zanîngeha Şamê di navbera salên 1979–1985an de xwendina xwe di fakulteya çandiniyê de wek endezyarê çandiniyê xelas kir.
Ji sala 1999an û vir ve li Norwêcê dijî. Di sala 2006-2009 Master di warê duristkirina Stadyoên Golf de ji Zanîngeha Oslo xelaskir.
Berhemên wî
Çîrokên mîran, pirtûkeke folklorî ye ku ji 20 çîrokan pêk tê. Di sala 1991ê de li Beyrûdê çap kiriye.
Berpirsyariya kovarên kurdî Gurzek Gul (1989–1991) û Zanîn (1991–1997) dikir. Ji sala 2011 ve serokê Hevbenda nivîskar û rojnamevanên kurd li Suriya ye (HNRKS). Berpirsê beşê kurdî ye a rojnameya (Pênûsa Nû) bû.
Hin berhemên wî li ber çapê ne.
Ew niha gotarên xwe bi zimanên kurdî û erebî di rojname, kovar û malperên Înternetê de belav dike.
Rovereto
Rovereto, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê ye. Rûerda komûnê 50 kîlomîtro çarçove ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2018an hêjmara niştecihên komûnê 39.915 kes e.
Mehra
Mehra, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Silopiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Oxçî
Oxçî gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Cenderlî
Cenderlî gundekî bi ser navçeya Wêranşara Rihayê ve ye.
Lutz Mackensy
Lutz Werner Mackensy ( jdb. 11ê adara 1944 li Hameln, Almanya) lîstikvanê, axiverê şanoyên radyoyê û dûblajvanekî alman e.
M. Emmet Walsh
Michael Emmet Walsh (jdb. 22ê adara 1935 li Ogdensburg,New York ) lîstikvan û komedyenek amerîkî ye ku di zêdeyî 200 fîlm û rêzefîlmên wêneguhêzî de, di nav de rolên piştgirî yên piçûk, lê girîng ên bi dehan taybetmendiyên mezin ên studyoya 1970 û 1980an de, xuya kiriye. Ew di fîlma yekem a Birayên Coen, Blood Simple (1984) de derket. w di fîlimên din de wekî komediya The Jerk (1979), Carl Reiner, drama Ordinary People (1980), fîlma honaka zanistî ya Ridley Scott Blade Runner (1982), steampunka western a Barry Sonnenfeld Wild Wild West (1999) û fîlma anîmasyon a Brad Bird The Iron Giant (1999).
Jiyana berê
Walsh li Ogdensburg, New York wek kurê Agnes Katharine ( bi navê keçiktiyê Sullivan) û Harry Maurice Walsh Sr., karmendê gumrikê, ji dayik bû. Ew bi eslê îrlandî ye. Ew jiyana xwe li gundewarê Swanton, Vermont derbas kir û beşdarî Zanîngeha Clarksonê bû.
Ew di 1958an de mezûn bû (B.A., Rêveberiya Karsaziyê). Di sala 1998 de, Komeleya Alumni ya Clarkson Xelata şovalyeyê zêrîn pêşkêşî wî kir.
Yenîş
Yen, Yenş, Yenîş (bi îngîlîzî Yeniche) gelekê koçer li Ewropa ye.
Hejmara Yenîşan
Herwekî li Fransa, Sirbistan, Estonya hwd jî komên wan henin. Jiyana xwe bi gerê didomînin. Rastî gelek nîjadperestiyan tên. Li Almanya di dema Nazî de pirraniya wan hatine tunekirin. Ew jî wekî Çîganan karê mûzîk û çandê dikin û bi wê jiyana xwe didomînin. Gelekê aştîxwaz e.
Koçerên îrlendî
Koçerên îrlendî yan jî pavee (bi îngilîzî: pavee, traveller, bi îrlendî: an lucht siúil) navê berekê koçer li Îrlenda û Brîtanyayê dijî ye.
Koçerên îrlendî ji binemala kelt e. Lêzimatiya wan a etnîkî bi romanan re nîne. Li ser bingeh û dîroka wan kêm agahî hene. Di serdema 13em de navê wan hat tomarkirin. Ew jî wekî roman û hindikayiyên din li Ewropa di bin parastina YEyê de ne. Ziman, çand û bermayiyên wan tên parastin. Lê di jiyana rojane de rastî nîjadperestiya gelên serdest tên.
Ew ola katolîk û anglîkan dihewînin. Li DYAyê jî dijîn. Hejmara wan bi tevayî li dora 50.000 e.
Bafûn
Bafûn metalek û elementek e.
alumin danek la bashterin felezatah bo sazkerdeni sazai sok bo
Blika
Blika, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Silopiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Kist, Bavyera
Kist şaredariyeke navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Qadir Beg
Qadir Beg (bi erebî navê wê kirine al-Qadriya), gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
Zevik, Misirc
Zevik (bi tirkî: Yoldurağı), gundekî bi ser navçeya Misirca Sêrtê ve ye. .
Mêş
Mêş an jî buxikên bi du perîkan (Diptera), komek gelek mezin ji Kêzikên perîk wek betan zirav ku difrin û xwarinên xwe ji kêzikên frînde yên din cudatir (ji dervî kermêşê bi xortomê dimije) bi devan dixwin.
Wezîrê Eşo
Kurtejiyan
Ew di sala 1953an de li fakulteya tarîxê ya Zanîngeha paytextê Ermenistanê Êrîvanê tê pejirandin û gava ew xelas dike, di navbera salên 1958–1961ê de li gundê Pampê wek serokê dibistanê kar dike. Salên 1961–1963an wek berendamê doktorayê beşa kurdzaniyê ya Enstîtuya Rohilatzaniyê de li Lenîngradê (niha Sankt–Pêtêrsbûrg) di nava tarîxa Kurdistanê de kûr dibe. Salên 1964–1983an weke redaktor û redaktorê sereke yê polîtîkî di radyo, televîzyon û weşanên Ermenistanê de kar dike. Salên 1983–1994an karê redaktorîkirinê û wergeriyê di beşa weşanên kurdî ya Radyoya Êrîvanê de bi cî tîne.
Mêş
Şayes
Du bazikên wan, du çav, du antên, şeş ling û di eniya wan de du gupikên wan he ne. Bi hêkan zêde dibin. Gelek cûre mêş he ne. Hinek ji wan, mînak mêşa hunguv ji ber qalindbûna antênan dikevin koma mozan lê li nav gel ew jî weke mêş hatine bi nav kirin.
Wezîrê Eşo
Kurtejiyan
Weke rojnamevan zêdeyî hezar gotar û şiroveyên wî li ser rûpelên rojnameya Rya Teze û gelek rojname û kovarên Ermenistanê û Moskovayê yên navendî de hatine weşandin, lê welê jî di radyoyê de hatine weşandin. Ji ber vê kedê ew kirine endamê Yekîtiyên nivîskar û rojnamevanên Ermenistanê û yê Yekîtiya Sovyeta berê. Wezîrê Eşo di sala 1991ê de hêjayî xelata Yekîtiya Nivîskarên Ermenî û Seksyona nivîskarên kurd ya bi navê Erebê Şemo bû.
Mêş
Reftar û jîngeh
Li ciyê germ dihên dîtin û bi granî bi şîrikên kulîlkan û bi tiştên şêrîn û bi xwînê xwedî dibin.
Wezîrê Eşo
Kurtejiyan
Wezîrê Eşo heta mirina xwe li Belçîkayê di kar û mijûliyên nivîskariyê de berdewam bû. Ew di 23ê kanûna mezin a 2015an de li Brûkselê çû ber dilovaniya Xwedê.
Mêş
Girêdanên derve
Gelemper Alîkariya saloxandinê Anatomî Daneyarên navên mêşan
Devis
Devis, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Silopiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Yekeya pîvanê
Yekeya pîvanê mezinahiyeke diyarkirî ji çendîniyeke fizîkî ye ku weke standardek bo pîvandina heman çendîniya fizîkî tê bikaranîn. Yeke bi rêkeftin an ji layê qanûnê ve dihên diyarkirin.
Bo nimûne, dirêjahî di fizîkê de çendîniyek e. Metre yekeya dirêjahiyê ye ku bi xwe dirêjahiyeke li pêş ve diyarkirî ye. Dema ku em dibêjin 10 metreyan (an 10 m), mebesta me 10 caran ew dirêjahiya li pêş ve diyarkirî ye.
Yeke
Yeke, pîvan û qeysa tiştan e.
Marsîsê
Marsîsê, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Bûnisra
Bûnisra, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Cizîrêyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Aşkalî
Aşkalî navê gelekê li Balkan e.
Pirranî bi zimanê Albanî diaxivin û ji aliyê olî ve misilman in. Di dema Osmaniyan de hatine li Balkan bicihbûne. Tê payîn ku bingeha wan ji Misir, Tirkiyê û Çîganan tê. Pirranî wekî Çîganan tên hesibandin.
Hin berên Aşkaliyan wekî zimanê zikmakî bi Tirkî diaxivin û dibêjin em Tirk in. Piştî belavbûna Yûgoslavya berê, dewleta Tirk jî xwe di nava kom û berên Balkan de bicihkir. Herwekî di nava Aşkaliyan de jî.
Ji wan gelek anîne li Tirkiyê bicihkirine yan hatine bicihbûne. Gelê Aşkalî di bin xetereya jiyanê de ye. Rastî nîjadperestiya gelên serdest tên. Hinek ronakbîrên Tirk dibêjin Mustafa Kemal Atatürk ne Alban lê ji gelê Aşkalî ye. Dîsa serokwezîra berê Tansu Çiller jî bi eslê xwe Aşkalî ye. Hin ronakbîrên Tirk Aşkaliyan wekî berekî Tirk destnîşandikin. Lê ji aliyê fîzîkî ve naşibin Tirkan. Porzer û çavşîn in.
Merano
Merano, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê ye. Rûerda komûnê 26,34 kîlomêtro çarçik e.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2018an hêjmara niştecihên komûnê 40.500 kes e.
Tatkinikan
Tatkinik (bi tirkî navê wê neguherîne, herwiha Tatkinik e) an Tatkinikan yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Eliyê Ebdilrehman
Eliyê Ebdilrehman nivîskarekî kurd e.
Eladîn Secadî
Eladîn Secadî, ankû Elauddîn Seccadî, nivîskarekî kurd e ku di sala 1907an de li Başûrê Kurdistanê hatiye dinyayê.
Di sala 1938an de destûra meletiyê wergirtiye û li Bexdayê, li Mizgefta Neîme Xatûnê meletî kiriye. Di 1939an de ketiye nav qada rojnamevaniyê, di 1941ê de bûye berpirsiyarê kovara Gelawêj û heta 1949an dewam kiriye. Di sala 1948an de kovareke bi kurdî û erebî ya bi navê Nizar derxistiye. Di navbera salên 1958-1974an li Zanîngeha Bexdayê mamostetiya edebiyat û dîroka edebiyata kurdî kiriye.
Çendîn ji berhemên Secadî
Eladîn Secadî di 13ê kanûna biçûk a 1948an de çû ber dilovaniya Xwedê û li Bexdayê, li Goristana Şêx Evdilqadirê Geylanî veşartî ye.
Eliyê Ebdilrehman
Eliyê Ebdilrehmanê xwendinhez tavilê dest bi xwendinê dike, ji bilî zanistgeha Yêrêvanê ew herweha li Bakûyê enstîtuya pedagojiyê jî xelas dike.
Sala 1955an li Yêrêvanê dîsa rojnama Rya Teze tê çapkirin. Eliyê Ebdilrehman, di vê rojnamê de digel gotarên civakî gotarên edebî jî dinivîsîne. Riya Eliyê Ebdilrehman ya edebî ji vê rojnamê dest pê dibe.
Kitêba wî ya pêşî di sala 1959an de çap dibe. Di berhevoka Xatê xanim de çar afirandinên cihê hene. Ew di derheqê jiyana kurdan ya doh û îro de ne.
Melha
Melha (bi tirkî: Çalıdüzü), gundekî bi ser navçeya Misirca Sêrtê ve ye. .
Ozbek, Meraxa
Ozbek gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Ernebat
Ernebat (wek Arnebat jî tê nivîsandin) gundekî girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Galyûm
Galyûm (, ji Gallia) metalek û elementek e.
Kleinrinderfeld
Kleinrinderfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
28ê kanûna pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Talibxan
Talibxan gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tansu Çiller
Tansu Çiller (jdb. li Stembol) serokwezîrekê jin a yekem a Tirkiyê ye.
Ji sala 1993 heya 1996 serokwezîrtî kiriye. Herwekî di nava salên 1993 - 2002 de serokatiya DYP (Partiya Riya Rast) kiriye. Ew bi xwe hemwelatiya DYE bû. Gorî zagonên Tirkiyê bûyîna wê ya serokwezîrtiyê ne gengaz bû. Lewra kesê ku hemwelatiya welatek biyan bi wan re hene, nikarin bibin wezîr an serokwezîr. Lê bû.
Wê bi qasî demekê wezîrtiya karê derve jî hilwergirt (1996 - 1997). Piştî xwandina xwe ya dibistana amadeyî li Robert College li Zanîngeha Bosforê i beşa aborînasiyê biserîdike. Dû re li DYA bicih dibe û dibe hemwelatiya DYAyê. Li zanîngeha Yale û Connecticut berdewamiya bilind a perwerdeyê dike.
Çiller di polîtîkayê de riyeke pragmatîst dimeşîne. Ji aliyê ronakbîran ve pirr dihat rexnekirin ku ew wekî malbat, li pey berjewendiyên xwe ne. Dîsa navê wê tevî firotina kokaîn û eroîn bû. Li Almanyayê di dadgehê de ji ber kiryarên kirêt hat darizandin.
Çiller herwekî dijminatiya Kurdan dikir. Di dema desthilatdariya wê de bi hezaran gundên Kurdan hate rûxandin, bi hezaran mirovên Kurd ji aliyê hêzên tarî yên dewletê ve hatin tunekirin. Li Kurdistanê navê wê kirin "Mîreya ku bi xwîna Kurdan dijî". Çiller yek ji endamên dewleta kûr a Tirkiyê bû. Rastgîrên Tirk wê wekî "Mezina sedsala dawî, asenaya diya Tirkan" dinirxînin. Tê gotin ku malbata wê bingeh Aşkalî ne.
Bakertal
Bakertal, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Cizîrêyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Tazêkend Nesîrpûr
Tazêkend Nesîrpûr gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bressanone
Bressanone, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê ye. Rûerda komûnê 84,86 kîlomêtro çarçik e.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2015an hêjmara niştecihên komûnê bi qasî 21.416 kes in.
Mamdiye
Mamdiye, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Hettenrodt
Hettenrodt şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Kürnach
Kürnach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Yûsifabad Bostanabad
Yûsifabad Bostanabad, gundekî ser bi navenda bajarê Bostanabadê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tazêkend Golçivan
Tazêkend Golçivan gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Derrick Davenport
Derrick Davenport (jdb. 14 kanûna paşîn 1978) modelek î zilam ê porno yê amerîkî ye, ku wek Zilamê Salê ( Man of the Year ) yê sala 2006an li kovara Playgirl tê zanîn.
Baziftê
Baziftê, Bajarok e. girêdayî navçeya Şirnexê Cizîrêyê
Gelhe 2.102 hezar
Başût
Başût an jî Başot (bi erebî navê wê kirine Dayr al-Balah), gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
Bagok
Bagok an jî çiyayê Bagokê çiyayekî Bakurê Kurdistanê ye. Li bakûrê Nisêbînê ye.
Hebler
Hebler gundekî girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Zanîn (kovar)
Zanîn kovareke torevanî û çandeyî bû ya ku li Qamişlokê ji aliyê Ebdulbaqî Huseynî û Ferhad Çelebî ve derket. Hejmara pêşîn di sala 1991ê de derket û di sala 1997an de sekinî. 12 hejmar ji kovarê derketin.
Îndiyûm
Îndiyûm (, ji navê çivît ê: ) metalek û elementek e.
Mercî
Mercî (bi tirkî: Toytepe), gundekî bi ser navçeya Misirca Sêrtê ve ye. .
Anazarbos
Anazarbos bajarekî kevnare yê Kîlîkyayê bû.
Ézy-sur-Eure
Ézy-sur-Eure, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Emîrê bawermendan
Emîrê bawermendan (bi erebî : أمير المؤمنين) têgeheke îslamî ye ji bo xelîfe û mîrê misilmanan, pêşî li Umer îbn el-Xettab û piştre jî ji bo mîrên din ên misilman hatiye bikaranîn.
Villemoiron-en-Othe
Villemoiron-en-Othe, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Şêx Îlyas
Şêx Îlyas, alimekî Îslamê ku di sedsala 17an de jiyaye û bavê Ehmedê Xanî e. Li gundê Qizildîzeyê qazitiyê kiriye.
Di derbarê jiyana wî de agahî kêm e. Hevotina dîn a pêşîn wî da Ehmedê Xanî. Navê bavê Şêx Îlyas "Eyaz" e û navê kalikê wî jî "Rustem" e.
Endezyarî
Endezyar (bi înglîzî engineer) karbendekî teknîk û diperise. Cûrên endezyarîyê pirin. Hinek ji vana, endezyarên kareba yê, endezyarên avahî yê û hinek mînakên din. Endezyarî ji bo ku jiyana mirova hêsan bike û bi vî hawî wan dilşad bike heye. Her çiqasî endezyarî mîna pîşeyên ku ji bû mirovahiyê û cîhanê gelekî pêwîstin nînbe jî, qasî dîroka mirovahiyê kevne. Ji şikeftên ku di heyama(çağ) bestelekê(qeşayî) da hatine çêkirin heta balexaniyên rojane, ji dîtina karebayê heta amêr(cîhaz)ên nanoteknolojîk, ji îcadkirina giloverok(tekelek) heta makîneyên ku bi jîrayiya çêkirî dixebitin, ji projeyên makîneyên ku Îsmaîlê Cizîrî anjî Da Vîncî çêkiribû heta amrazên(hacet) fezayî û gelekî pêşketinên mîna vana bi tevahî newazeyên endezyariyê ne. Mirovên endezyar zanista matematîk û fizîkê tevî hev dikin û amêrên(cihaz) ku bi kêra mirovahiyê tên disêwirînin.
Di dirokêde beşa endezyariyê ya herî kevn endezyariya avahiyê ye. Rê û pir û kel û mal û çihên avdanê bi destên van endezyaran hatîne çêkirin. Beşa yekemîn ku digûhere û ji endezyarên avahiyê diqete endezyariya makîneyan e. Vana ji beriyê xwe zêdetir mekanîk û dînamîkê dixebitînin û roj bi roj ji avahiyên sekan(statîk) dûr dikevin. Pişt re endezyariya karebayê, endezyariya elektronîkê, endezyariya endustriyê û gelekî cureyên endezyariyê derketine holê û endezyarî zef pêş ket.
Salih Muslim
Salih Muslim Mihemed (jdb. Adar 1951an li Kobanî, Kurdistan) siyasetmedarekî kurd û serokê Partiya Yekîtiya Demokrat (PYD) e, partiya hikûmdarê Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê.
29ê kanûna pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Roger Federer
Roger Federer (8'ê gelawêjê 1981, Basel) lîstikvanê tenîsê yê swîsrî ye ku niha di rêza duyem a cîhanê de ye. Di sala 1981'an de li bajarê Baselê ji dayik bûye. 19 caran li Grand Slamê pileya yekem bi dest xistiye. Li gorî gelek zanayên tenîsê ew li cîhanê lîstikvanê herî serkeftî yê tenîsê ye.
Enwer Mehemed Tahir
Enwer Mehemed Tahir çîroknivîsekî kurd e. Enwer Mehemed Tahir di sala 1949an de li gundê Êtîtê, nêzîkî bajarê Duhokê hatiye dinyayê. Serî, navî û berhevî li Duhokê xwendiye û di sala 1974an de beşê kurdî li zanîngeha Bexdayê bi dawî aniye. Wî destpêkê bi zimanê erebî dinivîsî û yekem çîroka xwe di sala 1967an de belav kiriye. Paşê dest bi nivîsîna kurdî kiriye û yekem çîroka xwe di sala 1972an de, di kovara Hîvî de –li Duhokê derdiket– belav kiriye. Gotarên rexneyî û nivîsînên xwe di kovar û rojnameyên kurdî de belav kirine, di festîvalên edebî de, li Kurdistana Başûr, beşdarî kiriye.
Pirtûk
Her wisa berhemên wî yên amade ji bo çapê ev in:
Ew endamê Yeketiya Nivîskarên Kurd e û niha jî li Kurdistana Başûr dijî.
Soltau
Soltau, bajarekî navçeya (Landkreis) Heidekreisê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Konz
Konz, bajarekî navçeya (Landkreis) Trier-Saarburgê li herêma Rheinland-Pfalz a Almanyayê ye.
IMessage
iMessage platformeke şandina peyaman a rasterast e ku ji aliyê Apple ê ve tê pêşvebirin û di sala 2011ê de hatiye bilavkirin. iMessage tenê li ser sîstemên Appleê kar dike: macOS, iOS, iPadOS û watchOS.
Talyûm
Talyûm (, ji ) metalek û elementek e.
IMessage
Ji taybetmendiyên sereke yên iMessageê ku li ser her pergaleke palpiştkirî kar dikin: şandina peyamên nivîskî, wêne, vîdyo û faylan; agahî derbarê gihiştin û xwîndina peyaman; û şifrekirina peyaman da ku ti aliyekê nikare wan bixwîne, Apple bi xwe jî.
Li paş bilavkirina wî di sala 2011an de, di sala piştê wê de li ser macOS hat berdestkirin, di 2020ê jî iMessage li ser macOSê hat nûkirin û çend taybetmendiyeke nû hatin zêdekirin.
Seravê
Seravê gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Cizîrêyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Mewlewiyê Kurd
Mewlewî Tawegozî an jî Mewlewiyê Kurd (jdb. 1806 - m. 1882), yek ji helbestvan, alimê îslamê û fîlozofê kurd e.
Jiyana Mewlewiyê Kurd
Li herêma Tawegoz a Başûrê Kurdistanê li bajarê Helebçeyê gundê Serşatey Xwarû ji dayîk bûye. Zaroktiya wî gundê Bîcavê yê nêzîkî Helebçeyê derbas bûye. Xwendina Xwe ya ewil li ber bavê xwe kir. Piştî perwerdeya olî û fîlozofî di dibistanên Baban de, dest bi karê wêjeyî dike. Wî helbestên hêja afirandine. Di aliyê fîlozofiyê de riya neqşîbendiyan acotiye.
Quito
Quito navê wê ya fermî (San Fransisco de Quito), paytexta Ekuadorê ye. dê bê tijî kirin.
Kanîmitirb
Kanîmitirb (bi erebî navê wê kirine al-Kazmiya), gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
Yênigce Ebas
Yênigce Ebas, gundekî ser bi navenda bajarê Bostanabadê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
30ê kanûna pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Xîsxîs
Xîsxîs (bi tirkî: Gözpınar), bajarokekî bi ser navçeya Misirca Sêrtê ve ye. .
Mîrkê
Mîrkê, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Hannes Hegen
Hannes Hegen (navê rastî Johannes Eduard Hegenbarth, jdb. 16ê gulana 1925 li Česká Kamenice, Çekoslovakya - m. 8ê çiriya paşîn a 2014 li Berlînê, Almanya), xêzkar û karîkaturîstê alman bû û ji bo afirandina xêzeroman a Komara Demokratîk a Almanyayê Mosaik û serlehengên wê yên rast, Digedags, tê nasîn.
Jiyana wî
Hegen di sala 1943/44 de li Zanîngeha Hunerên Bikarkirî ya li Viyenayê û li Akademiya Hunerên Grafîkê ya Leipzigê ji 1947 heta 1950 xwend. Dûv re ew ji bo rojname û kovaran, wek kovara satirîkî Frischer Wind û berdewamiya wê Eulenspiegel  xêzkarî dikir. Di sala 1955an de ew ramana ji bo kovara wêneyan a ji bo zarokan hebû û ev pêşkêşî weşangerê Junge Welt kir, kovara Mosaîkê  wî di heman salê de derket ser sûkê. Xêzkar xwe ji wê demê de bi navê Hannes Hegen kir û di navbera 1955 û 1975 de bi xêzeromana Digedags xebata jiyana wî afirand. Hegenbarth xwe di maleke ku berê ji hêla Artêşa Sovyetê ve li Waldowallee 15 li Berlîn-Karlshorst  bikaranî bû, malbarî kir. Di heman demê de tîmê ku orjînalên mozaîk derdixe jî li vir dixebitî. Hegen li vê xaniyê xwe de ew xwe heya adara 2012an vekişandî bû û piştre jî çû xaniyê hemşîre.
Tenê lênûskên yekemên Mosaîkê rasterast ji aliyê Hegen ve hatin. Lênûskên din ji hêla Hegen û tîma mozaîk ve bûn, ku mînaka Lothar Dräger (nivîs), Horst Boche, Lona Rietschel, Irmtraud Winkler-Wittig (Xêzkirin), Jochen Arfert (rengkirin), Manfred Kiedorf (model û xêzkirin) û gelek yên din bêtir, sêwirandin ., Rûpelên sernivîsê pirtûkên mozaîk de wiha dixwînin: " Mosaik von Hannes Hegen (Mosaika Hannes Hegen) ".
Piştî cedelek di navbera Hegen û Junge-Welt-Verlag, ku sedemên wan bi eşkere cûdahî di navbera naverok û daxwazên darayî yên Hegen de hebûn, Mosaika Digedag hatiye paşve xistin.
Piştî bi saleke vêsiyê tîma Mosaikê   bi  Abrafaxan ve wek serlehengan  Mosaikeke bi xwe derxistin. Hegen bi zagonî li hember Mosaika Abrafaxan diçû dadgehê, ku ew wî kopiyek ji Digedagsên xwe dît, kir û di heman demê de dixwest ku bi karanîna sernavê "Mosaik" qedexe bike, lê bi ser neket.
Wênesaz Emanuel Hegenbarth (1868-1923) û grafîker Josef Hegenbarth (1884-1962) apên  wî yê mezin ne, ew kesûkarê  lîstikvan Wolke Hegenbarth (jdb. 1980) bû.
Hannes Hegen bi sêwirana kostûman a Edith Hegenbarth bi paşnavê zayînê. Szafranski (jdb. 19 ê kanûna paşîn a 1924, m. 7 ê gulana 2008) zewicandî, ku wî di adara sala 1957 de wekî karkarek di tîma mozaîka de hildida. Edith Hegenbarth ji bo Mosaikê re gelek fîgûran afirand.
Villemorien
Villemorien, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Hannes Hegen
Jiyana wî
Piştî mirina jina wî, Hannes Hegen li 2009 arşîva xwe ya berfireh bi hezaran nexşeyên resen  Zeitgeschichtliches Forum Leipzig re diyarî  kir.
1783
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Basîsik
Basîsik, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Cizîrêyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Hannes Hegen
Jiyana wî
Hannes Hegen di 8ê çiriya paşîn a 2014an de, li 89 saliya temenê xwe li Berlînê wefat kir. Ew di 18ê çiriya paşîn a 2014an de li goristana Karlshorster û ya nû yê Friedrichsfelder li Berlîn-Karlshorst hatiye binaxkirin.
1783
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Hannes Hegen
Xelatên wergirtî
Hegen di sala 2008an de Xelata Max û Moritz wergirt, xelata herî girîng a Alman ji bo hunermendên xêzeromanê ji aliyê Salona Xêzeromanê Navneteweyî ya Erlangenê ve.
Di sala 2010an de, wî ji bo xebata xwe ya afirîner, Nîşana Sezaweriya Komara Federala Almanyayê wergirt.
Lolan, Erxewan
Gundekî mezin bû, lê ji ber xizanî û polîtîkaya ewlekariyê ya dewleta Tirk, gelek koçberî daye. Niştecihên gund bi eslê xwe Dersîmî ne lê gelek assîmîle bûne. Niha li dora 300 kes lê dijîn. 10 km ji Erxewanê û 70 km jî ji Meletiyê dûr e. Li gund pisrgirêka ava paqij heye. Heya niha gelek kes ji ber ava gund a nehîjyen jiyana xwe jidestdane.
Yênigce Ocan
Yênigce Ocan, gundekî ser bi navenda bajarê Bostanabadê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Silehî
Eşîra silehîyan eşîrek girêdayî pinyanişîyên colemêrgêne. Başûrê Navenda parêzgeha colemergê pişta kêrîyê silehîyan herêma silehê û xenanisa jorî û merzana jorî dimînin.eşîra silehîyan gorî zanînên ne teqez nêzîke deh- bîst hizar kesan pêktêt.hejmara kesan ya herî zêde herêma silehan û Navenda parêzgeha colemergê dimîne. Herêma silehê gundên silehîyan pêktêt û hemî kesên van gundan jîyana xwe didomînin xwe wekî silehîyan dane naskirin. Binevana nifşêwan bigehe eşîrên di jî buy silehîyan nasnameya silehîtîyê serekeye, Û nasnameya binevana malabata wan plana dûyemîne.
Gundên Silehî lê niştecih
Gundên herêma silehîyan nizarî û berojî têne zanîn. Gundên beroj bêlanê,xirane,adema,sergelî,zerene`ye yên nizar sadîna ,dandirka,oyayê,dêrse,îskîte,gelî,gare (gawe) ne. Berojî û nizarî nav alê xweda nêziktirê hevdu ne.lê belê navbera hevdu da çû pirsgirîk nînin, sedema vê cûda buna wan zozanin, ji ber ku zozanên berojîyan dimîne rojavayê silehê yên nizarîyan dimîne rojhilatê silehê. Qadên navhevdu bikevin gelek kêmin. silehê xwedanê şeredarîyê ye û tirkî navê Şaredariyê "Durankaya" tê navkirin.
31ê kanûna pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Dêra Bilind
Dêra Bilind, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Cizîrêyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Nihonîyûm
Nihonîyûm (, ji ) metalek û elementek e.
Fains
Fains, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Tazêkend Qerenaz
Tazêkend Qerenaz gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Yeleqarşo
Yeleqarşo, gundekî ser bi navenda bajarê Bostanabadê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Zixat
Zixat anku Ziẍat (bi erebî navê wê kirine al-Yanbu' ), gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
Ûsû
Ûsû (bi japonî: 有珠山) volkanek di giravê japonî bi navî Hokkaidō da ye. Ew 731 m bilinde.
Di rojê 31'ê adarê 2000 da aş û dûman ji Ûsûyê derdiket.
Dêra Jêr
Dêra Jêr gundekî girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve di sala 1989'an de hatiye şewitandin.
Li vî gundî suryanî dijiyan, niha piraniya wan li Ewropayê ne.
Gelawêj (kovar)
Gelawêj kovareke çandî, torevanî, serbixwe û rewşenbîrî ya giştî ye ku hejmara wê ya yekem li Qamişlokê di sala 1978 /1979 an de derket. Ji hêla Partiya Demokrat a Kurd li Sûriyê ve derdikeve û heta îro (2011) 33 hejmar ji kovarê derketine.
Xeyêrmescêd
Xeyêrmescêd, gundekî ser bi navenda bajarê Bostanabadê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Alfabeya yewnanî
Alfabeya yewnanî alfabeya ku ji sedsala 9an b.z. vir de bi destê nivîskarên zimanê yewnanî tê bikaranîn. Ew ji alfabeya fenîkî pêş ve çûye û bûye alfabeya yewnanî. Alfabeya latînî û alfabeya kîrîlî jî ji alfabeya yewnanî hatine çêkirin.
Maregîska rast
Belavbûn
Ev binefamîle, li parzemînên Asya, Afrîka û Ewropayê dijî, lê ne li Madageskarê ye.
Germanyûm
Germanyûm (, ji ) metalek û elementek e.
Zenganêmamo
Zenganêmamo (bi tirkî: Yakıttepe), gundekî bi ser navçeya Misirca Sêrtê ve ye. .
Çemê Gabonê
Çemê Gabomê an jî Kendava Gabonê (bi ingilîzî: Gabon River-Gabon Estuary), rojavayî Gabonê cih digire. Ber bi Kendava Gînêyê ve diherike. Gelên ku li vir dijîn çemê, kendav binav dikin.
Heyal (balinde)
Heyal, Hewîrde an jî sûsk, grûpekî çûkan ku di bin koma balindeyên dirûvê mirîşkan an Galliformes tê dabeşandin.
Reftar
Ev balinde dema mirov di nav zeviyan de dimeşe ji nişka ve ber piyên mirov difire û direve.
Apartheid
Apartheid navê sazûmaniya kolonyalîstan a berê ya li Afrîkaya Başûr li ser desthilatiyê bû ye. Bêje ji zimanê afrîkaanî tê û wateya wê "Bi taybetî veqetandin" e. Îro ji bo tevgerên dijmirovane û cudaxwaz ên nîjadperestiyê tê bikaranîn.
Tê zanîn ku beriya ku Nelson Mandela û ANC a ku hevyekiya nîjadan diparastin bibe desthilatdar bi dehan salan li vî welatî mirovên çermereş ji dagirkerên çermespî yên bermahiyên kolonyalîstan bûn, dihatin veqetandin.
Pergine Valsugana
Pergine Valsugana, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê ye. Rûerda komûnê bi qasî 54,4 kîlomêtro çarçik e.
Apartheid
Bingeha vê rejîmê kana xwe ji dagirkeriyê digirt. Brîtanî, Holandî û berên din Ewropayî wekî kolonyalîst çûbûn wir û dixwastin heya heyiyê ev yeka han bidome. Ji bo parastina vê sazûmaniya ne-dadî ji êşkence û kuştinê, heya ceribandina komkujiyan her tişt bikardianî.
Pergine Valsugana
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê bi qasî 21.433 kes e.
Apartheid
Ji aliyekî ve jî nerazîbûnên hundurîn û derveyî jî xwe birêxistin dikirin. Serî de ANC û tevgerên aştîxwaz ên çermesoran, li seranser cîhanê tevgerekî xurt li dijî rejîmê derket holê. Sala 1961î de Afrîkaya Başûr ji Civata Îngîlîz a neteweyan (Commonwealth of Nations) hatiye derxistin.
Sala 1986î rejîm mecbûr ma ku hin gavan bavêje. Lê ev gav ên piçûk bûn û serokê efsaneyî yê ANC hêj zîndanî bû.
NY gelek ambargo ji bo vî welatî danîn. Van ambargoyan û têkoşîna aştîxwazên cîhanê biserdikeve û di nîsana 1990î de Nelson Mandela tê azadkirin.
Di hilbijartinên 27ê nîsanê 1994î de ANC û çermereş serkeftinê bidestdixin û Nelson Mandela jî dibe serokkomar.
Gundê Çiyê
Gundê Çiyê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Xerab Reşik
Xerab Reşik (bi erebî navê wê kirine as-Siwaydiyat sharqi ), gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
Sondershausen
Sondershausen, bajarekî navçeya (Landkreis) Kyffhäuserkreisê li herêma Turîngiyaya Almanyayê ye.
Tazêkend Olya, Meraxa
Tazêkend Olya gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Dêra Jor
Dêra Jor, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Cizîrêyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Ebasiyan, Erxewan
Ebasiyan an jî Ebasî gundekî girêdayî Erxewana Meledîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Mehmediye
Mehmediye yan jî Harem, navçeyeke ser sînorên Îdlibê ye.
Mîrge Şîş
Mîrge Şîş, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Pezmijoka Bengalê
Pezmijoka Bengalê an pezmijoka Hindî (Varanus bengalensis), cureyek e pezmijokên girsin ku berfirehî li Başûra Asyayê têne dîtin û bi taybetî Hind û Bengalê.
Şayîs
Dirêjiya pezmijoka Bengalê dighêje nêzî 175 cm ,ku qasî dirêjiya ji herêma pozê ta pêş dûvikê 75 cm û dirêjiya dûvikên qasî 100 cm. Bi gelemperî nêr ji mê mestir e. Giraniya pezmijokekê dighêje nêzî 7.2 kg, lê ji vê giraniyê bêtir dibe ku dema tê girtin.
Belavbûn û jîngeh
Belavbûna binecureyên pezmijoka Bengalê ji Îran ta Java li Indoniziya yê heye,ku ew belavbûna tewrî berfere di nav cureyên pezmijokan. Pezmijoka Bengalê li newalên çeman li rojhilatên Îran, Efxanistan, Pakistan, Hind, Nepal, Srî Lanka, Bengal û Burma têne dîtin. Binecureya Varanus bengalensis nebulosus an pezmijoka ewravî ,li başûra Burma, Viyetnam, Kamboca, Taylenda, Malezya, Sumatra, Java û Giravên Sunda têne dîtin, lê li Giravên Andaman nehatibû dîtin.
Belavbûna cure û binecureyên pezmijoka Bengalê bi giştî di blindbûnek e jêrîn e. Pezmijoka Bengalê, li çolên ziwa û daristan ên şil dijî. Piraniya caran li herêmên çandinê têne dîtin û li asteya bilindî qasî 1500 cm dîsa têne dîtin.
1386
Cîhan
21ê çiriya paşîn – Tîmûrleng bi hêzên xwe re bajarê Tibîlîsî dagir kir.
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Sonneberg
Sonneberg, bajarekî navçeya (Landkreis) Sonnebergê li herêma Turîngiyaya Almanyayê ye.
Bakosk
Bakosk, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Cizîrêyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Tazêkend Sofla
Tazêkend Sofla gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kendava Gînêyê
Kendava Gînêyê, li başûr rojavayî Parzemîna Afrîkayê cih digire. Lir Xêza ekvatorê diraweste. Perava sê welatan ji wê kendavê re heye, Gînê-Bissau, Gînê, Gabon û Gînêya Rojbendî nin.
Amed (pirtûk)
Navê pirtûkê Amed, erdnîgarî, dîrok, çand e û ji aliyê Amed Tîgrîs û Yildiz Ҫakar ve hatiye nivîsandin. Pirtûk ji aliyê weşanxaneya Şaredariya Bajarê Mezin ê Amedê ve hatiye çapkirin û îhaleya ҫapê jî Weşanxaneya Lîsê girtiye.
Pirtûk ji du beşan pêk tê: beşa yekem navenda bajêr û gundên wê û beşa duyem jî hemû bajarok û gundên wê ne. Pirtûk 652 rûpel e û bi tevayî rengîn e. Di pirtûkê de agahiyên dîrokî, erdnîgarî, ҫandî, aborî, civakî, demografî, etnografi, mîtolojî, perestgeh, ziyaretgeh û biyografî hene.
Di pirtûkê de bajarok bi bajarok, tax bi tax, gund bi gund, gom (mezre) bi gom hemû bi taybetiyên xwe ve bi kurtî hatine nivîsîn. Parlamenter, şaredar, nivîskar, hunermend, navdar û dengbêjên amedî ji kîjan bajerok an jî gundî ne kurtejiyana wan hatine nivîsîn û navên berhemên wan hatine destnîşankirin.