cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cure
Di dabeşandina zanistî yê de, navên du parçeyî û wekî peyveka Latînî ji bo navkirina cureyan tên bikaranîn. Navê nivşê li destpêkê tê û tîpa (pîta) destpêkê ji navê nivşî jî bi awayê kapîtal e. Navê cureyê bi awayê tîpên tewandî (îtalîk) li paş navê nivşê tê. Ji bo mînak gurên boz wekî Canis lupus dihên navkirin.
Vienne-en-Val
Vienne-en-Val, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Îtzîk Kala
Îtzîk Kala, anku Îtzîk Keleh (bi îbranî: איציק קלה) stranbêjekî îsraêlî ye ku bi eslê xwe kurdê cihû ye û bi suryanî, kurdî û îbranî distrê. Wî zêdetirî 30 albumên studyoyê derxistine.
Jiyan
Kala li Orşelîmê ji malbateke bi eslê kurd hatiye dinyayê. Gava ku ew zarok bû bavê wî mir. Di sala 1963an de, di 10 saliya xwe de, potansiyela muzîkê ya jêhatî bû ji hêla bard Rahamim Amar ve hat naskirin, ku pê re fêrî lêxistina mandolîn, gîtar, ûd û bûzûkî bû.
Ew bi Ziona Kala re zewicî ye.
Qoçanî (devok)
Qoçanî an qûçanî ji devoka kurmancî ya rûnişvanên bajarê Qoçana Xorasanê li Îranê re tê gotin. Jêrzaravaya kurdên Xorasanê di nava xwe de homojen e, tenê devokên kurdên li Qoçanê û ya êla amerlû xwedî kêm xwemaliyên ferhengî ne. Ev devok ne tenê li Qoçanê, ji aliyê êla zaferanlû ya li û derdora Qoçanê biwar e, tê axavtin. Li Xorasanê çend eşîre hene wek şadî, hewêdan û sêvikan,reşî,topkanlu,milanlu.
Pêjgeha estonî
Pêjgeha estonî gelek di bin bandora pêjgeha rûs, pêjgeha alman û ya skandînavî de maye. Xwarin-vexwarinên Estonyayê gelek dişibin ên gelên cîran.
Cenevre
Jenev bingehê hijmareka mezin ji Rêxistiyên Navneteweyî ye.
Pêjgeha estonî
Heger mirov behsa taybetiya pêjgeha estonî bike, tirşînên ne pirr şor in, goştê berazê, kartol, kuvark û berhemên şîr xwe didin pêş. Estonî jî wekî almanan tirşînên tehma wan ne şor in, heya hinekê jî şîrîn in hez dikin. Alman tirşînê wekî xwarineke neteweyî ya alman didin nasandin, bi taybetî tirşîna kelemê. Dîsa, kremayên tirş, sosîs, şorbe û hêyavk jî tên xwarin.
Estonî ji almanan bêhtir cih didin biharbêhnê (biharat). Biharbêhnê tevlî sosîsan jî dikin. Masî û çêjên deryayê pirr tên bikaranîn. Masiyên xwêkirî, bi kartol xaşandî, kremaya tirş, pîvaza wekî xelekê hatiye hûrkirîn, xwarineke navdar a estoniyan e.
Waşşûkanî
Waşşûkanî paytexta     dewleta Mîtanî bû û gelek mezin bû.
Cih û warê bajarê Waşşûkaniyê roja îro
Angorî çend pisporan navê paytextê bi kurdiya îroyîn dişibe peyva Xweşik-kanî (ango, Kaniya xweşik). Li gorî hin çavkaniyan jî peyva Waşşûkanî dide navê bajarê Sîkan.
Di sala 1500 a berî zayînê, paşayê pêşîn ê bajarê Waşşûkaniyê Kirta bû.
Malkûsan
Malkûsan, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Francis Bacon
Bacon ceribandin û mantik diparast.
Qûyûcaq, Heris
Qûyûcaq gundekî ser bi navenda bajarê Heris li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Qerenaw, Kultepe
Qerenaw, gundekî gundistana Kulltepeya navçeya Zêwyeyê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Zerenisa Jorî
Zerenisa Jorî, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Erdheja Ezirganê 1939
Erdheja Ezirganê 1939 yek ji erdhejên li Kurdistanê bûne ye. Di 26-27ê kanûna pêşîn 1939ê de rûdide.
Hêza wê 7,2 richter bûye. Di dîroka nêzîk a Kurdistanê de erdheja herî mezin ev e. 32.962 kes jiyana xwe jidest didin, zêdetirî 100.000 kes jî birîndar dibin.
Gorî tomarkirinên fermî 116.720 avahî ziyan dîtine. Dewletê alîkariyekê nedaye gel. Piştî vê erdhejê aboriya herêmê xirab bûye, gelê herêmê koçber bûne. Bi dehhezaran kes ji bo jiyana xwe bidomînin diçin bajarên mezin ên Tirkiyeyê.
Xizanî û koçberî
İsmet İnönü ji berê de dixwest sînorên Kurdistanê ji kurdan bên valakirin. Wî digot bila li Erdêxan, Erzîrom, Ezirgan, Meledî, Gurgum û Eskenderûnê nifûsa kurdan bê kêmkirin, heger nikarin jî kurdên van deveran bilez bên asîmîlekirin.
Erdheja Ezirganê rê dide ku bi hezaran romî (tirk) û misilmanên Qefqas, Azerbaycan, Gurcistan ûêd bînin li parêzgeha Ezirganê bicih bikin.
Li ser vê erdhejê gelek stran hatine çêkirin. Bandora wê bi dehsalan li ser gel maye. Kurdên xizan dema dixwazin ji koçberiyê vegerin, rastî astengiyan tên.
CDA
CDA (Yakgirtuy Krîstyan Dêmokrat) partêky Hollendîye (Be Hollendî: Christen-Democratisch Appèl). Lêreda pertuky pîrozy Încîl wek destpêşxerêk bekar dêt.
Mêju
CDA be fermî le 11 Oktober 1980'da damzra. Ke brîty bu le sê party dîke: 1. CHU, Yekêty Mêjuy Krîstyanekan. 2. ARP, Party Dij be Şorriş. 3. KVP, Komelley Krîstyan. Pêştir le 1967'ewe em sê parte xerîky danustandin bun bo yekgirtin û yek lîstî.
Be fermî em parte le 1980'da damezra, bellam le 1977'ewe be lîstêky serbexo bejdary hellbijardnekany kird: Kabîney Dries van Agt (Be Kurdî: Drîs fan Axt): 1. Van Agt I 19/12/1977 - 11/9/1981 2. Van Agt II 11/9/1981 - 29/5/1982 3. Van Agt III 29/5/1982 - 4/11/1982 Kabîney Ruud Lubbers: 4. Lubbers I 4/11/1982 - 14/7/1986 5. Lubbers II 14/7/1986 - 7/11/1989 6. Lubbers III 7/11/1989 - 22/8/1994 Le 1994'da be tewawy şikistyan hêna û le 1998 dubare dengêky êcgar kemyan hêna, 29 le 150. Çune rîzy opozisyon.
Le 2002'da parteka carêky ke dengêky zoryan hêna: 7. Balkenende I 15/5/2002 - 22/7/2002 8. Balkenende II 22/7/2001 - 7/7/2006 9. Balkenende III 7/7/2006 - 22/2/2007 10. Balkenende IV 7/7/2006 - 14/10/2010
Endaman
Le 1/1/2011'da parteke 65.905 endamy heye. Le 1980'da 162.179 endamy hebwe.
Saint-Denis-le-Ferment
Saint-Denis-le-Ferment, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Kelanî-Ebdûyî
Kelûn Abdû navê zaravayeke kurdî li Farsê ye. Gorî zimannasê alman Oskar Mann ev zarava yek ji zaravayên kurdî ye, a ku pirr di têsîra farisî de maye. Kesên bi ve zaravaye diaxivin li gundê Abdû di navbera Kazerun û Şîrazê de rûdinên. Bi texmînî vana kurdên ku ji aliyê Sefewiyan ve ji Kurdistanê hatine mişextkirin in.
Ji du eşîran pêk tê: Kardaran û Ebdûyî
Pontécoulant
Pontécoulant, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Îndeksa birçîbûna gerdûnî
Îndexsa birçîbûna gerdûnî, yan jî pîvana rewşa birçîbûna mirovan li cîhanê, amûrek e ku hewl dide ku li gorî raporên ku hêla saziyên civakiyên sivîl ên ewropî yên Concern Worldwide û Welthungerhilfe ve li herêm û li welatan hatiye amadekirin, birçîbûnê li seranserê cîhanê bipîve û bişopîne. Îndeks salane tê hesab kirin û encamên wê di raporek ku her sal ku di meha cotmehê de tê weşandin de, tê diyarkirin.
Yortan
Yortan, bi tirkî navê wê kirine Yaylacık, gundekî ser Qenxala Sêwasê ye.
Îndeksa birçîbûna gerdûnî
Rapora Îndeksa birçîbûna li cîhanê ya 2022 an li çaraliyê cîhanê rewşek birçîbûna dramatîk nîşan daye. Xebatên gerdûnî ya di bidawîkirina birçîbûnê de nêzîkê rawestanê ye. Di nav sedemên sereke yên birçîbûnê şerên ku di salên dawiyê de rûda dane, krîza avhewa û encamên aborî yên pandemiya COVID-19 hatiye diyarkirin.
Rapora îndeksa birçîbûnê ya cîhanê
Yekem rapora ku di sala 2006an de ji aliyê îndeksê ve hatiye amadekirin di destpêkê de ji hêla Enstîtuya Lêkolînê ya Siyaseta Xwarinê ya Navneteweyî ya Dewletên Yekbûyî (IFPRI) û Welthungerhilfe ya Almanya ve hatiye weşandin. Di sala 2007an de, Saziya civakiyên sivîl ya îrlendî Concern Worldwide dibe weşanger. Di sala 2018an de, IFPRI ji projeyê vekişiya û Îndeksa birçîbûna gerdûnî bû projeyek hevbeş a Welthungerhilfe û Concern Worldwideê.
Îndeksa birçîbûnê ya gerdûnî pîvanek piralî ya birçîbûna neteweyî, herêmî û gerdûnî bi destnîşankirina xalek jimarî ya li ser bingeha çend aliyên birçîbûnê amade dike. Piştre re welat ji hêla xala îndeksê ve têne rêz kirin û li gorî pîvanên berê yên ji sê salan mînak têne berhev kirin (mînak, xalên ÎBG ya 2022an rasterast dikarin bi xalên ÎBG yên 2000, 2007 û 2014 re bêne berhev kirin) ku bi demê re nirxandinek maqûl bêne peyda kirin. Digel pêşkêşkirina xalên îndexê, ÎBG gotarek vedigire ku her sal mijarek balkêş a ku bi birçîbûnê ve girêdayî ye vedihewîne. Rapora sala 2022an balê dikişîne ser çalakiya civakê ku serokên herêmî û hemwelatiyan di başkirina rêvebirin û berpirsiyariya pergalên xwarinê de vedihewîne û pêşnîyarên polîtîkayê dide ka mirov çawa bersivê dide rewşên awarte yên heyî û di heman demê de pergalên xwarinê jî diguhezîne ku ew wekhevtir, berfirehtir, domdarî û zexm bin.
Metodolojî
Ji bo 15e welatan xalên (pûan) takekesî nehatine hesab kirin û ji ber kêmbûna daneyan rêze nehatine diyarkirin. Li gorî daneyên din ên ku hatine weşandin, 8 welat bi giranî bi demkî hatine destnîşankirin. Ji bo 7 welatên mayî jî daneyan têrê nekir ku rê bidin hesabên ÎBGyê yan jî demkî bidin werin kategorîzekirin.
Di navbera salên 2010 û 2022an de mijarên sereke ev bûn: Ji xeynî rapora ÎBG ya salane, Îndeksa Birçîbûnê ji bo Dewletên Hindistanê (ISHI) di sala 2008an de hatiye weşandin û Îndeksa Birçîbûnê ya Bin-Neteweyî ji bo Etiyopyayê di sala 2009an de hatiye weşandin.
Trendên gerdûnî û herêmî yên di derbarê birçîbûnê de
Li gorî pêşbîniyên ÎBG ya sala 2022an, cîhan û bi taybetî 46 welat heta sala 2030an bigihîjin asteke nizm a birçîbûnê. Dibe ku rewş li ber krîza aboriya heyî ya gerdûnî ya li pêy hev xirabtir bibe. Faktorên nakokiyan (şer û pêvçûn), guherîna avhewayê û bandora pandemiya COVID-19 ya li ser aboriyê, dibe sedema herî girîng ên birçîbûnan. Şerê li Ûkraynayê bihayên xwarin, sotemenî û gubreyê yên gerdûnî zêdetir zêde kir û potansiyela wî heye ku di sala 2023an de li welat û li herêmên ku di bin xeterank a birçîbûnê de ye, rewşa giran xirabtir bike. Rewşa birçîbûnê ya gerdûnî ya ku ji sala 2000an vir ve li gorî ÎBGyê çêtir bûye, di van salên dawî de pêşveçûna erênî bi giranî rawestiyaye. Xala ÎBG ya sala 2022an ji bo cîhanê nerm tê hesab kirin lê di 18.2 de, ew ji xala 2014an a 19.1ê tenê kêmbûnek sivik nîşan daye. Dema ku xala ÎBG ya gerdûnî di navbera salên 2007 û 2014an de ji 24,3an daket 19,1ê bi daketina 5,2 xalan ve, ji wî demê ve tenê 0,9 xal kêm bûye. Piştî kêmbûna dehsalan, nîşaneyek ÎBGyê dide nîşan ku berbelavbûna kêmxwarinê, nîşan dide ku rêjeya mirovên ku bi rêkûpêk negihîjin kaloriyên têr zêde bûne. Ev rewş dikare bibe nîşanek ku nîşanên birçîbûnê yên din jî berevajî dibin.
Birçîbûn hem li Asyaya Başûr (ku birçîtî herî zêde ye) hem jî li Afrîkaya Başûrê Çolê (ku birçîbûn di rêza duyemîn de ye) di rewşek tewa (cidî) de ye. Asyaya Başûr xwedan rêjeyên herî bilind ên ku zarok li gorî temenê xwe kurt dimînin û zarokan ku li gorî temenê xwe sivik in. Li Afrîkaya Başûrê Çolê, berbelavbûna kêmxwarinê û rêjeya mirina zarokan ji her deverên din ên cîhanê zêdetir e. Li Parçeyên Afrîkaya Rojhilat yek ji hişkesaliyên herî dijwar ên di 40 salên borî de dijîn ku jiyana bi mîlyonan kesan di xeternakê de ye. Li Rojavayê Asyayê û Afrîkaya Bakur ku birçîbûn nerm e, nîşaneyên bi fikar ên berevajiya rewşa heyî hene. Li Amerîkaya Latînî û Karîb, Asyaya Rojhilat û Asyaya Başûrrojhilatê, Ewropa û Asyaya Navendî rewşa birçîbûnê kêm têne dîtin.
Hailun
Hailun, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Heilongjiangê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2004an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 820.000 kesî
Bassoles-Aulers
Bassoles-Aulers, komunekî departmena Aisneê li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Gevkan
Gevkan, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Bomaweya têkçûnên bezîw ên bi kromozoma X-ê ve girêdayî
Kromozomên zayendê di mirovên nêr de X û Y, di mirovên mê de XX e. Rûxsarên (bi înglîzî: trait) ko ji aliyê genên li ser kromozomên zayendê ve tên kontrolkirin, wekî rûxsarên bi zayendê ve girêdayî (bi înglîzî: sex-linked traids) tên navkirin. Heke allela rûxsarê li ser kromozoma X-ê be, rûxsara girêdayê X-ê, li ser Y-yê be rûxsara girêdayê Y-yê tê navkirin.
Pirraniya genên bi zayendê ve girêdayî, li ser kromozoma X-ê de cih digirin. Kromozoma Y-yê ji kromozoma X-ê gellek piçûktir e, allelên li ser kromozoma Y-yê hindik in.
Hin taybetmendiyên bomaweya têkçûnên bezîw ên bi kromozoma X-ê ve girêdayî
• Ji ber ko kur kromozoma Y-yê ji bavê xwe werdigirin, nexweşî ji bavê tûşbûyî naguhaze kuran. Ango kur, allela têkçûyî bi kromozoma X a ji dayika xwe werdigirin.
• Nexweşiyên ji ber allela bezîw ên bi kromozoma X-ê ve girêdayî, di nav nêran de hê pirtir peyda dibe. Nêr tenê kromozomek X-ê lixwe digirin, loma gava kur ji dayika xwe kromozoma X-ê ya allela bi nexweşiyê werdigire, tûşê nexweşiyê dibe. Heke ji dayika xwe kromozoma X-ê ya bi allela sax werbigire, tûşê nexweşiyê nabe. Ango ji bo nexweşiyên girêdayê X-ê, nêr an nexweş in an jî sax in, rewşa hilgirbûn rû nade.
• Mê cotek ji kromozomên X-ê lixwe digirin. Heke mê ji herdu bavanan allelên bezîw werbigirin, tûşî nexweşiyê dibin. Mêyên ko ji bo allelên nexweşiyê dureg in, ango li gel allela bezîw allela zal jî lixwe digirin, tu nişanên nexweşiyê li wan xuya nabe, lê ew mêyên hilgir in.
• Sîfetên bezîw ên bi X-ê ve girêdayî dibe ko di nav hin kesên nifşa yekem de derkevin, di kesên nifşa duyem de xuya nabin û di nav kesên nifşa sêyem de dîsa peyda bibin. Ango kurê bapîrê tûşbûyî sax in, kêçên wî jî hilgirin lê ji ber keça hilgir, nexweşî di nav neviyên wî de dîsa derdikeve
Rengkoriya sor û kesk, hemofîlî û distrofiya masûlke hin mînakên sereke ne bo bomaweya allelên bezîw ên bi kromozoma X-ê ve girêdayî
Dîstirofiya masûlkeyê
Nexweşiya dîstrofiya masûlkeyê (bi înglîzî: muscular dystrophy) bi gelemperî ji ber têkçûna gena dîstirofînê rû dide. Gena dîstirofîn genek bezîw e û liser kromozoma X-ê de cih digire. Gena dîstirofîn proteîna dîstirofîn dide çêkirin. Proteîna dîstirofîn di bin parzûna xaneyê ya masûlkexaneyê (sarkolema) de cih digire. Proteîna dîstirofîn masûlkerîşalokan bi peykerê xaneyê ve girê dide bi vî awayî destek dide masûlkexaneyan. Têkçûna gena dîstirofîn, dibe sedema kêmasiya proteîna dîstirofîn. Ango mutasyona di gena dîstirofînê ziyan dide masûlkerîşalan (xaneyên masûlkeyê). Masûlkerîşal dimirin, li dewsa xaneyên mirî bestereşane û çewriyeşane cih dibe.
Gellek corên nexweşiya dîstirofiya masûlke heye, lê pirraniya dîstirofiya masûlkeyê ji dîstirofiya masûlkeyê ya Duchenne (bi înglîzî: Duchenne muscular dystrophy) û dîstirofiya masûlkeyê ya Becker (bi înglîzî: Becker muscular dystrophy) pêk tê. Ev herdu cor nexweşî jî ji ber têkçûna gena bezîw a bi kromozoma X-ê ve girêdayî ve rû dide.
Di nexweşiya dîstirofiya masûlkeyê de peykeremasûlke û dilemasûlke lawaz dibin, ev rewş dibe sedema mirina ji ber nexweşiyên dil an jî ji ber nexweşiyên henaseyê. Nîşanên nexweşiyê di temenê 2 heta 6 saliyê de xuya dibe. Kesên bi nexweşiya dîstirofiya masûlkeyê, temen kin in. Kesên nexweş bi gelemperî heta 30 salî dijî.
Rengkoriya sor û kesk
Li mirov de têkçûna bînîna rengîn a ji ber tunebûn an jî kêmbûna yek an jî zêdetir corên pîgmentên bînînê, wekî rengkorî (bi înglîzî: color blindness) tê navkirin. Nexweşiya rengkoriya sor û kesk, nexweşiyek bomaweyî ye, ji aliyê allêlên bezîw ên li ser kromozoma X a herdu bavanan diguhaze weçeyan. Kesên rengkor, hin rengan ji hev dernaxin. Herî zêde rengê sor ji rengê kesk dernaxin.
Hemofîlî
Hemofîlî (bi înglîzî: hemophilia) nexweşiyek bomaweyî ya xwînberbûnê ye, ji ber kêmasiya çêkirina hokarên xwînmeyînê peyda dibe. Li gor neasayîbûn an jî kêmasiya hokarên xwînmeyînê du cor hemofîlî di kromozoma X-ê de ji ber neasayîbûna allela ko proteînên xwînmeyînê dide çêkirin peyda dibe. Neasayîbûn an jî kêmasiya hokara VIII (bi înglîzî: Factor VIII) dibe sedema hemofîliya A. Kêmasiya hokara IX ( Factor IX) dibe sedema çêbûna nexweşiya hemofîliya B.
Nexweşî bi tevahî nayê başkirin, lê heke hokarên xwînmeyînê bidin kesen nexweş, bandora neyînî ya nexweşiyê kêm dibe.
Hokara VIII an jî hokara IX a ji mirovên sax hatiye bidestxistin, bi derzîkirinê tevlê xwîna nexweşê dikin. Herwisa hokarên VIII û IX ên xwînmeyînê, bi xebatên endezyariya bomaweyî (bi înglîzî: genetic engineering) bi rêbaza teknolojiya ADN-ya dubare pêkhatî (bi înglîzî: recombinant DNA technology) jî li derveyî laşê mirov, bi alîkariya bakteriyan tê berhemkirin.
Zirare
Zirare, gundekî bi ser navçeya Mêrgesorê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Nancras
Nancras, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Bêdan
Bêdan, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Villamblain
Villamblain, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Pont-l'Évêque, Calvados
Pont-l'Évêque, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Lingen, Ems
Lingen, Ems, bajarekî navçeya (Landkreis) Emslandê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Villemandeur
Villemandeur, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Navgûzan
Navgûzan, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Minzîlwêran
Minzîlwêran an jî Menzîlwêran, bi tirkî navê wê kirine Onaran, gundekî ser Qenxala Sêwasê ye.
Ensîklopedî
Ensîklopedî, ji zimanê yewnanî enkyklios paideia, ango daîreya perwerdehiyê, yan jî zanistname hewla berhevkirina hemû zanîna ser mijarekê an hemû zanîna cîhanê ye.
Dîrok
Di dîrokê de gelek zanistname hatin nivîsandin. Zanistnameyên bi nav û deng ji aliyê Arîstotelês, Îbn Sîna, Francis Bacon (Dara Zanîna), Jean Baptiste le Rond d’Alembert û Denîs Dîderot (Encylopédie) hatin weşandin.
Îro Zanistname ên Ensîklopedîa Britannica, Encarta, Brockhaus û Wîkîpediya ensîklopediyên girîng in.
Zanistnameyên kurdî
Wîkîpediya kurdî zanistnameya yekem a bi zimanê kurdî ye, derve vê Ansîklopediya Zarokan jî heye.
Li Bêrûtê di sala 2009'an de zanistnameyeke kurdî bi 10 berg û 18 beş hate amadekirin. Serokê Komîsyona Bilind a Amadekirina Ansîklopediya Kurdî Ebdullah Elyawayî bû.
Zerk
Zerk, bi tirkî navê wê kirine Çaltepe, gundekî ser Qenxala Sêwasê ye.
Tsunamî
Tsunamî peyveke japonî ye, ya ku tê wateya pêla benderê (lîmanê). Ji 15ê hezîrana 1896an û bi vir de ye ku ev peyv ketiye nav zimanên cîhanê. Wê demê li Japonê tsunamiya mezin ya Meiji pêk hat û 21.000 kes mirin.
Tsunamî li Asyayê (26.12.2004)
Piştî karesata tsunamiyê ya li Asyayê, peyva “tsunamî”yê bû peyva ku herî pirtir li cîhanê hat axaftin. Di vê karesata dawiyê de li derdora 157 300 (11.01.2005) mirovan jiyana xwe ji dest da. Di nav wan de mirovên ji gelek neteweyên têvel hebûn. Ji wan neteweyan yek jî swêdî bûn. Ji 20 hezarî pirtir swêdî wek turîst li wê herêmê bûn. Termên hin swêdiyan hatin dîtin. Lê li derdora 2000an hîn jî wenda ne.
Piştî ku vê duşemiyê xwendegeh vebûn, di hemû xwendegehan de ji bo karesata tsunamiyê û swêdiyên ku wenda ne, merasim hatin li darxistin. Di dersên kurdî yên vê hefteyê de mamoste û şagirdên dersa kurdî jî behsa vê karesatê kirin.
Em pê nehesiyane ku di nav yên mirî yan jî wendayî de kurd jî hene. Lê gelek hevalên zarokên kurd yên ku diçin heman xwendegehan yan wenda yan jî mirine.
Tsunamî çawa diqewime?
Tsunamî, di bin okyanûs yan jî behran de; di encama erdhej yan jî teqandina volkanan de erd dihedime yan jî dişemite. Bi van tevgerên erdê re enerjiyeke mezin peyda dibe. Ev enerjî di behrê de pêlên mezin yên peryodîk ava dike. Ji van pêlan re tsunamî tê gotin.
Ferqa pêlên ku piştî tsunamî pêk tên ji yên din ev e: dema ku pêlên tsunamî tev digerin, molakulên avê bi xwe re kaş dikin. Ev kaşkirin tevgereke zêdetir dide pêlan. Bandora van pêlan di ava kûr de diyar nabe. Dema ku digîjin ava bibinî; di peravên tîk û kendavên teng de bi qasî 30 metroyî bilind dibin.
Tsunamiya vê dawiyê di çend saetan de gihaşt ku û çend kes mirin?
Linnich
Linnich, bajarekî navçeya (Landkreis) Dürenê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Tsunamî
Tsunamî çawa diqewime?
Ku sîstemeke hişyariyê hebûna, evqas kes dê nemirana. Lewma niha ji aliyê Yekitiya Neteweyan (YN) hewldana avakirina sîstemeke hişyariyê dest pê kirîye. Tê ragihandin ku ev sîstem dê di sala 2007ê de têkeve faliyetê.
Mirov çawa dikare xwe ji tsunamiyê biparêze?
1. Dema ku mirov bixwaze li qeraxa behrê ji bo cîwarbûnê cihekî bikire, divê mirov ligel erdhej, ba û lehiyê; fikra tsunamiyê jî bike. Ev yeka ha di pirsa parastinê de xala herî girîng e.
2. Di erdhejeke biçûk de jî dikare tsunamî pêk bê. Tavilê ber bi cihên bilind baz din.
3. Ku li nêzî behrê kendalên bilind hebin, herin ser wan.
4. Piştî ku pêla tsunamiyê ya peşî derbas bû, nefikirin ku talûke derbas bûye. Carna pêla duyem dikare ji ya yekem mezintir be.
Saint-Didier-des-Bois
Saint-Didier-des-Bois, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Tsunamî
Mirov çawa dikare xwe ji tsunamiyê biparêze?
5. Ji radyoyê li nûçeyên tsunamiyê guhdar bikin.
Bazoches-et-Saint-Thibaut
Bazoches-et-Saint-Thibaut, komunekî departmena Aisneê li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Tsunamî
Çavkanî
Ji: Dibistana Kurdî
Qişlaq payîn
Qişlaq payîn gundekî ser bi navenda bajarê Heris li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kurken
Kurken, gundekî gundistana Kulltepea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kurken 292 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 58 e.
Alantûs
Alantûs, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Tirîfe Doskî
Tirîfe Doskî helbestvaneke kurd e ku di sala 1974an de li Dihokê hatiye dinê. Wê Peymangeha Mamosteyan a Dihokê kuta kir û nika wek mamoste kar dike.
Tirîfe Doskî di dumahika salên 90an de dest bi nivîsînê kir û di sala 2005an de pirtûka xwe bi navê "Êvariyeka kesk" derxist. Ew endama Êkîtiya Nivîskerên Kurd (Yekîtiya Nivîskarên Kurd) a liqa Dihokê ye.
Esmanger
Esmanger an jî stêreger beşdarê sefereke mirovî ya li valahiyê ye. Yekemîn esmanger Yurî Gagarîn bû ku di 12ê nîsana 1961ê de, carekê li dora erdê geriya. Li gorî rêxistina valahiyê, esmanger wekî kozmonot (Yekîtiya Sovyetê, Komara Demokratîk a Almanyayê, Roskosmos/Rûsya) an astronot (mînak NASA, Ajansa Valahiyê ya Ewropayê, CSA, Ajansa Lêkolînên Valahiyê ya Japonê) têne binavkirin. Welatên din jî têgehên din bi kar tînin (mînak Taikonaut li Komara Gel a Çînistanê, Spationaute li Fransa, Angkasawan li Malezya û Wiomanaut li Hindistanê).
Qubala
Qubala, bajarokekî girêdayî navçeya Mêrdînê ya girêdayî Mêrdînê ye.
Afşarwêran
Afşarwêran, bi tirkî Avşarören, gundekî ser Qenxala Sêwasê ye.
Şavûte
Şavûte, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Zirgeta
Zirgeta, gundekî bi ser navçeya Mêrgesorê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Port-en-Bessin-Huppain
Port-en-Bessin-Huppain, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Qişlaq Bala
Qişlaq Bala gundekî ser bi navenda bajarê Heris li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Order of the Companions of Honour
Order of the Companions of Honour li Brîtanya û li welatên Împeratoriya Brîtanî ya kevn xelata rûmetê ye. Tenê şêst û pênc kes dikarin bi vê xelatê di demekê de heye. Padîşahê yekem ê ku xelat da George V bû (1917).
Qerecewêran
Qerecewêran, bi tirkî navê wê kirine Karacaören, gundekî ser Qenxala Sêwasê ye.
Cîhên dîrokî yên Amedê
Gelek cihên dîrokî yên Amedê hene:
Pêjgeha spanî
Pêjgeha spanî ji xwarinên-vexwarinên Spanyayê re tê gotin. Di nava herêmên Spanyayê de ji aliyê xwarin-vexwarinan ve gelek cudatî hene. Masî û çêjên deryayê cihekê sereke digirin. Ji zebzeyan kartol û berê beqleyan navdar in.
Sosîs û jambon
Ji benî û sosîsan re bi spanî embutidos dibêjin. Hin ji wan ev in:
Pêjgehên herêmî û yên gelên Li Spanyayê dijîn
Li Spanyayê jî wekî Tirkiye, Îraq û Îranê ne tenê neteweyek dijî. Li Spanyayê ji xeynî spaniyan baskî, katalanî gelên din jî hene.
NGC 24
NGC 24 galaksiyeke pêçokeyî ya komstêrka Skulptorê ye. Galaksî di de ji aliyê stêrnasê brîtanî yê bi eslê xwe alman William Herschel ve hate vedîtin.
Erdheja Licêyê 1975
Erdheja Licêyê 1975 yek ji erdhejên li Kurdistanê bûne ye. Di 6ê îlonê 1975ê, katjimêr 12:20ê de li Licê û gundên wê rûdaye. Bi qasî 23 çirke berdewamkiriye. Gorî çavkaniyên fermî yên Romê (Tirkiye), hêza erdhejê 6,6 richter bûye.
2.385 kesan jiyana xwe jidest dane, bi hezaran kes jî birîndar bûne. 8.149 avahiyan ziyan dîtine. Tirkiyeyê di demê de ti alîkarî neda mexdûran. Gel bi hêza xwe û alîkariya kurdan devedorê li çareya serê xwe digere.
Ziyana erdhejê, kêm be jî, li Riha, Mêrdîn, Sêrt, Mûş û Mezrayê dikeve. Kurd dewletê protesto dikin ku çima alîkariyekê nade. Bi vê mebestê meşekê tê lidarxistin. Gel 3 rojan berî bi Enqereyê dimeşe.
Dîsa alîkariyê nadin kurdan
YKSS, Îtalya, Almanya, Fransa, Îran, NY alîkariya diravê didin. Dibêjin bi wan alîkariyan dikaribûne 50 hezar avahî bên çêkirin.
Xaça sor a Japonê 10 hezar Dollar, saziya veguhastina hewayî ya Îranê 500 hezar Riyal, DYA 25 hezar Dollar, fîrmaya petrolê Shell 500 hezar Lira alîkariyê didin Tirkiyeyê daku bide mexdûran. Lê ev alîkarî nayên dayîn. Bi salan şûnde dewlet li hin gundan çend xanî û bareqeyan çêdike.
Kama
Kama têkelek ji tarîgan (çewder), şoqil (baqilê xatûnî, polik), ceh û xamkêsanê (baçîk, xirpûk) ye. Li herêmên Estonyayê, amadekirina vê xwarinê de hin cudatî hene.
Kama, berkeliyeke (melzemeyê xwarinê) sereke ye di pêjgeha estonî de. Li Estonayayê di taştêyê di bi şîr, rûnê nivîşkî yan kefîrê tê amadekirin û xwarin. Şekir, hingiv bo şîrînkirinê, îsota reş jî bi tûjkirinê (no) tê pêwerkirin.
Hegang
Hegang, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Heilongjiangê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.058.665 kesî
Qeremehmedî
Qeremehmedî, bi tirkî Karamehmetli, gundekî ser Qenxala Sêwasê ye.
Qizilce Xerabe
Qizilce Xerabe gundekî ser bi navenda bajarê Heris li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tübingen (dever)
Tübingen yek ji çar navçeyên îdarî (Regierungsbezirk) yên Baden-Württemberg, Almanya ye.
Binqelat
Binqelat, gundekî bi ser Simîlana navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Şîraz (Îran)
Şîraz (bi farisî: شیراز) bajarek li başûrê rojavaê Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2009 an 1.455.073 kes lê dijin. Şîraz, paytexta parêzgeha farsê ye.
Ponts sur Seulles
Ponts sur Seulles, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Eynik, Misirc
Gundê Eynikê (tirkî:Gürgöze) girêdayî navçeya Misircê ye û ji şaredariya Misircê 3 km dûr disekine. Eslê gundiyên Eynikê tê gotin ji Eruhê ye û ewan ji eşîra Heciyan e (ev eşîr bi giranî xwe li Eruh û Mûşê bi cih kiriye).
Li gund ziyareteke pîroz heye û weke Ziyareta Şêx Ereb tê binavkirin. Gel bawer dike ku ax û ava ziyaretê ji nexweşiyên zerekeran baş e.
Du mezrayên Eynikê hene, navê wan jî Birkê û Bireynê ne.
Rûdaw
Rûdaw, heftenameyek û kenala televizyonê ya kurdî ye ku li Başûrê Kurdistanê û Ewropayê derdikeve.
Tora Mîdyayî Rûdaw li Başûrê Kurdistanê bi zaravayê soranî û kurmancî, bi tîpên erebî û latînî derdikeve. Ji 6ê tîrmeha 2009an ve Rûdaw li Ewropa jî derdikeve û ji bilî Almanya, li gelek welatên Ewropayê tê belavkirin. Navenda Çapa Ewropayê li bajarê Almanya Kölnê ye. Rûdaw ji 32 rûpelan pêk tê û 15 rûpel kurmancî, yek bi zazakî û 16 ê din jî soranî ne. Rêvebirê beşa kurmancî Nasredîn Akyol û yê beşa soranî jî Hêmin Ebdullah e.
Pîrînasî
Pîrînasî beşa dermanzanînê ku li ser nexweşî û tengasî ên pîr û kalan dixebite. Eva beşa piştgirîa psykologikÎ dide pîr û kalan û bi avayî xizmetê wana dike.
Erdheja Pilemorê 1967
Erdheja Pilemorê 1967 yek ji erdhejên li Tırkıyeyê bûne ye. Di 26ê tîrmehê 1967ê, katjimêr 20:53ê de li parêzgeha Dêrsimê, navçeya Pilemorî û devedorên wê rûdaye. Hêza erdhejê 6,5 richter bûye.
Di erdhejê de 97 kesan jiyana xwe jidest dane, bi sedan kes birîndar bûne. 1282 avahiyan ziyan dîtine. Pilemorî jî wekî Ezirgan, Gimgim, Wanê li ser xeta bixeter a erdhejê ye.
Erdheja 2003
Di 27ê kanûna paşîn 2003ê de li heman herêmê erdhejeke din jî dibe. Hêza wê 6,5 richter bûye.
Alt Zauche-Wußwerk
Alt Zauche-Wußwerk şaredariyeke navçeya (Landkreis) Dahme-Spreewald li Brandenburg, Almanyayê ye.
Migrakom
Migrakom bajarokeke bi ser navçeya Dêrxasa Mûşê ve ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara gelhe ya bajarokê 2,138 kes e
Néré
Néré, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Şûrê
Şûrê  gundekî girêdayî navçeya Rişmilê ya girêdayî Mêrdînê ye.
Erdheja Çewlîgê 1971
Erdheja Çewlîgê 1971, yek ji erdhejên li Kurdistanê bûne ye. Di 22'ê gulanê 1971, katjimêr 16:43'ê de li parêzgeha Çewlîgê rûdaye. Hêza wê 6,8 richter hatiye pîvandin.
Di vê erdhejê de 878 kesan jiyana xwe jidest dane, 700 birîndar bûne, 9.111 avahiyan ziyan dîtine. Bandora xwe li parêzgeha Ezirganê jî dide. 10 roj beriya wê li bajarê Tirkiyeyê Burdurê erdhejek dibe.
Gelek alîkarî tên berhevkirin lê pirraniya wan bo mexdûran nayê terxankirin. Gelê herêmê bi alîkariya kurdên devedorê li çareya serê xwe digerin.
20 (cudakirin)
Pir manên 20 hene.
Kehrîz
Kehrîz (bi tirkî: Muhacirosman), gundekî bi ser navçeya Şahînbega Dîlokê ve ye. .
Kakesiyaw
Kakesiyaw, gundekî gundistana Saḧêwa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Benjamin Banneker
Bejamin Banneker (jdb. 9ê çiriya paşîn 1731 – 9ê çiriya pêşîn 1806) yek ji stêrnas, matematîknas û weşangerê navdar ê DYA ye.
Kakesiyaw
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kakesiyaw 367 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 75 e.
Benjamin Banneker
Ew bi xwe bingeh-Efrîqayî bû. Wî di jiyana xwe ya têr serkeftî de têkoşîna wekheviya mirovên reş û spî jî daye. Rastî gelek astengiyên nîjadperstî hatiye lê bi zîrekî û keda xwe biserketiye.
Şûşang
Şûşang (1928: Şûşeng ; bi tirkî: Bakırlı), gundekî ser bi navçeya Pêrtaga Dêrsimê ve ye.
Sainte-Colombe-près-Vernon
Sainte-Colombe-près-Vernon, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Eynqesir
Eynqesir gundekî girêdayî navçeya Misircê ya ku bi ser Sêrtê ve ye. Eynqesir gundê Mala Faro ye. Dibêjin ku qesir û qonaxa Bişarê Çeto û Cemilê Çeto li wî gundê bûye.
Sûdan
Sûdan welatekî li Afrîkayê ye.
Dîrok
Welatê Sûdan li sala 1899ê de bi alikariyê Misirê ji aliyê Brîtanyayê ve hate dagir kirin û hikûmeteke anglo-misirî hate ava kirin. Sala 1955ê de Misirê û Brîtanyayê hêzên xwe vekêşandin û dewleta Sûdanê hate ava kirin. Lê ev jî bo pêşeroja dewleta Sûdanê destpêka rojên reş bû. Li parêzgehên başûrê Sûdanê serhildan û şerên gerîllayî hatin destpê kirin.
Neuillac
Neuillac, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Geesthacht
Geesthacht, bajarekî navçeya (Landkreis) Lauenburgê li herêma Schleswig-Holstein a Almanyayê ye.
Birayetî, Simîlan
Birayetî, gundekî bi ser Simîlana navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Villemurlin
Villemurlin, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Zaravanasî
Zaravanasî an diyalektolojî,zimanan li gor belavbûna wan ya erdnîgarî û taybetmendiyên têkildar dikole. Zaravanasî cudahiyên di nav du( an jî bêtir) zaravayan dikole. Zaravanasî bêtir pêwenddarî cudahiyên rêzimanî, ferheng, û fonolojî an ( dengnasî )yê û têkiliya wê bi herêmên erdnîgarî ye. Li ser zimanê niştîcihên herêmekê ku ji nifşên kevin de li wê derê dijîn, dikole, lê belê li koçberên ku zimanên xwe bi xwe re anîne wê herêmê jî dikole. (bnr têkiliya zimanî)
Konseptên giştî yên vekolîna zaravanasiyê van bendên jêrîn dihundirîne:
Hans Kurath û William Labov du lêkolînerên navdar in divê mijarê de.
Dihevdûgihiştin
Hinan hewl da ku bibêjin ku pîvana vawêrkirina zaravayan ji zimanan dihevdûtêgihiştin e, anku eger kes di ehv dû tê bihigên naxwe ew zaravayên zimanekî ne, eger di hev dû de negihên naxwe ew du zimanên cuda ne. Ev angaşt di zimanên spanî û îtalî de dixuyên. Li gel ku axêvêrên herdû zimanan heya cihekî ji hev fêm jî dikin lê gelekî kêm in ew kesên ku bibêjin ku ew zaravayên zimanekî ne. Li gel ku axêvêrên herdû zimana gelek tiştên hevpar ji hev fêm dikin jî ,lê morfolojî, dengsazî, û hevoksazî zêde ji hev cuda ne ku nahêle mirov bibêje ku ew zaravayên yekzimanî ne. (Lê hevrehên zimanê latînî yê kevin in). Di nav Kurdan de ev kêşe hîn dijwartir e, ji ber geleg angaştên cuda hene, yên ku dibêjin Kird ne Kurd in, an dibêjin Soranî zimanê kurdî ye û yên dî ne kurdî ne.
Du şêwezimanî
li vir de gava du şêweyên zimanî hebin bi taybetî ku yek ji bo çîna payebilind û yek jî bo payenizim Ez nizanim bê mînakên wisa di Kurdî de hene an na; çîrokin ku hene, ku kirdikî zimanê qesr û koşkên melikên kurdan bû.
Berdewamiya Zaravayan
Têkiliya zaravayan bi mesafeyê û erdê ve girê dide, dibêje ku ziman berdwam e, anku di herêmên nêzîkî hev dikarin ji hev fêm bikin lê ew fêmkirin kêm dibe her ku dûrî hev dikevin.
Zimanê pirnavendî
Ew jî gava do şêweyên fermî ji zimanekî ku di genetîka xwe de hebe, bi giştî di zimanên ku di nav du dewletên siyasî de hatine perçekirin tê dîtin.
Ev jî di kurdî de ji xwe xuya ye. Him di nav çar dewletan de û hin bi du şêweyên "fermî" tên nivîsîn û him jî kes li kesî nake.
Serberan
Serberan, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Qeregûnî, Heris
Qeregûnî gundekî ser bi navenda bajarê Heris li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Sainte-Geneviève-lès-Gasny
Sainte-Geneviève-lès-Gasny, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Villeneuve-sur-Conie
Villeneuve-sur-Conie, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Sarican
Sarican (1928: Sarûcan; bi tirkî: Sarıcan), bajarokekî navçeya Depe ya ser bi Elezîzê ve ye. Li ser rêya Çebexçûr (Çewlîg)ê ye. Piraniya nifusê ji zaza û kirmancan pêk tê.
Laren, Holenda Bakur
Laren, Holenda Bakur, bajarekî bi ser parêzgeha Holenda Bakur a Holendayê ve ye.
Beaumont-en-Beine
Beaumont-en-Beine, komunekî departmena Aisneê li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Potigny
Potigny, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Qirace, Heris
Qirace gundekî ser bi navenda bajarê Heris li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Meryemana, Qoçgîr
Meryemana, bi tirkî navê wê kirine Alişir, gundekî Qoçgîra Sêwasê ye.
Beaurevoir
Beaurevoir, komunekî departmena Aisneê li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Geestland
Geestland, bajarekî navçeya (Landkreis) Cuxhavenê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Hewrane Bor
Hewrane Bor, gundekî bi ser Simîlana navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Qestel
Qestel an Qestela Cindo (erebî: قسطل an قسطل جندو, Qastal) gundekî bi ser Şeraya Efrînê ve li başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Li çiyayê Persê ziyareta Xatûna Fexra ye.
Siko
Siko, gundekî bi ser navçeya Mêrgesorê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Kemerîz
Kemerîz, bi tirkî navê wê kirine Gümüşçevre, gundekî Qoçgîra Sêwasê ye.
Misir
Misir welatek e li bakurê rojhilatê Afrîkayê. Welatê Misirê mezintirîn welat e li nav cîhana erebî ji bo serjimêriya daniştiyan. Herwiha Misir Serperiştiya Welatên Yekgirtiya Ereban diket. Misir ya navdare ji ber ku paşmawên Şanşîna Fîrewnî, pîramîdan. Çemê herî dirêj a cîhanê Nîl di nav erdê Misrê de derbas dibe. Misir welatekî li parzemîna Afrîkayê ye ku li dora bajarê Qahîre yê û hinek derên din bi Îsraelê ve sinor e. Jiber vê yekê Misir li parzemînên Afrîka û Asyayê de ye. Misirê wekî hêza herêmî ye ku li Afrîkaya Navîn, Rojhilata Navîn, Cihan a misilman û hêza navendî ya cîhanê ye. Aboriya Misirê yek ji aborî ya Rojhilata Navîn e û pir girîng e ku di sedsala 21an de yek ji aborî yên herî ku mezin dibe. Di sala 2016an de, Misirê Afrîkaya Başûrê vekir û yek ji aboriyên herî mezin ya Afrîkayê (piştî Nîjeriya) bû. Misirê endamê damezirandina Yekîtiya Neteweyên Yekbûyî, Tevgera Ne-Aligned, Yekîtiya Ereb, Yekîtiya Afrîkayê û endamê Hevkariya Îslamî ye.
Dîrok
Mizgîniyê û Misir Babetên sereke: Misrê û Misirê Misirê. Li gorî kelepên kevir ên li ser Nîranên çol û li çiyayên çol hene hene. Di sala 10-a-millennium de, çanda kulturê ku hunermend û masîgiran veguherînek çandek bi xemgîniya çandî-ê ve hate guhertin. Guherînên avhewa an jî nêzîkî 8000 BC bû dest pê kir ku erdên dahatiyên Misir, Misrê ava dikin. Niştecîhên pêşî yên koçberê Nîl koçber kir ku ew aboriya çandiniyê û civakek navendî bêtir ava kirin. Bi nêzîkî 6000 BC, çandek Neolithîk di nav Neryaya Nîlê de vekirî ye. Di dema dema Neolîtîk de, çandên gelek pêşîn ên serbixwe di Misra Jorîn (başûr) û Misra Jêrîn (bakur) de pêşveçûnek. Çanda çandî û sererastiya Naqada ya gelemperî bi awayekî pêşniyarên ku ji bo Misirê dahatir tê têne kirin. Li malpera herî navîn yê navdar yê Misrê, Merimda, ji sedî heft sedsala Bad Badiyê pêşî dike. Hevpeymaniya civakên Misrûpayê yên ku bi hevpeymanên xwe yên başûr re ji hêla du hezar salan ve dabeş kirin, çandî çandî dimîne, lê bi berdewamî bazirganiya têkiliyên bi bazirganî re biparêzin. Pêwîsteyên belaş ên naskirî yên nivîsên hieroglyphic di dema dema pêşîn de, li ser Naqada III xwarinên xwarinê, li ser nêzîkî 3200 BC bû.
Welatê Misir bi rêya walîyekî ve girêdayî Osmaniyan bû. Lê li salên 1860an de bi rêveberiya xelefê Mihemed Elî Paşa,Îsmaîl welatê Misirê bi awayeke nefermî ji osmaniyan veqetî û bi serbixwe tevger dikir. Li sala 1869ê de bi alikariya Fransayê hikûmeta Misirê, Kanala Suweyşê ava kir. Di van deman de mesrefên dewleta Misirê zêde bûn û ji ber van deynan li Kanala Suweyşê desthilata Brîtanî-Fransayî destpê kir. Li sala 1882ê de jî Brîtanyayê Misir dagir kir.
Li sala 1928ê de li Misirê komeleya Brayên Misliman ji aliyê Hesen El Benna ve hate ava kirin.
Sala 1951ê de di navbera şervanên Misirî û leşkerên Brîtanyayê de pevçûn derket. Di kanûna paşîn a 1952ê ye xwepêşandanên gel çêbûn û di encamê de bi rêberiya Cemal Ebdulnasir komara Misirê hate îlan kirin û key ji kar hate dûrxistin. Pirsgirêka Sûdanê di navbera her du dewletan de hate çareserkirin. Lê ji bo pirsgirêka leşkerên Brîtanya yên li Kanala Sûveyşê hevdîtin her dewam dikirin. Di hevpeymanekê ku di sala 1954ê de hatiye destnîşankirî de Brîtanyayê qebûl kir ku dê ji derdora kanala Sûveyşê hêzên xwe vekêşe, lê dema êrîş hat ser welatên Ereb an Tirkiye dikare cardîn vê noqteya leşkerî bikarbîne.
Di navbera salên 1955ê û 1961ê de krîzên mezin li herêma Rojhilata Navîn de qewimîn. Misirê dixwast projeyeke mezin ya avdanê ava bike û ji ber wê jî Amerîkayê soz dabû ku dê alîkariyê bike lê Amerîkayê soza xwe bicih neanî. Ji ber vê sedemê Hikûmeta Misirê,li 1956ê de dest dana li ser şîrketa Kanala Sûveyşê û kir malê dewletê. Ev pêngava Cemal Ebdulnasir bû sedema krîzeka nû ku Fransa û Brîtanya ji vê rewşê nerazîbûn. Her wisa Îsraîl jî ji ber meseleya Filistinî dijberê Misirê. Ji ber van sedeman Fransa, Brîtanya û Îsraîl di çiriya pêşîn a 1956ê de dest bi dagirkirina Misirê kirin. Gelek cihên Misirê hatin dagir kirin lê Amerîka û Sovyet dijî vê pêngavê bûn. Ji ber givaşa van her du dewletan her sê dewletên dagirker hêzên xwe ji Misirê vekişandin. Ev êrîş her çend bêhêzbûna Misirê nîşan bide jî, popûlariteya Cemal Ebdulnasir li nav Ereban zêdetir lêhat û têkildarî wî gelek guherîn li Rojhilata Navîn çêbûn. Li Sûrî derbeya leşkerî çêbû û terefdarên Cemal Ebdulnasir bûn desthilat. Di reşemeha 1958ê de Sûrî û Misirê bi navê Komara Yekgirtî ya Ereb ava kirin. Li Îraqê jî derbeya leşkerî çêbû. Key Nurî Seîd bi malbata xwe ve hatin qetilkirin.
Krîza di navbera Misir û Îsraîlê de her roja diçû zêdetir dibû. Binketina şerê 1948ê û krîza Sûveyşê hêj di dilê Cemal Ebdulnasir de mabû. Dixwast tola van şeran bistîne û axa Ereban ji Îsraîlê bistîne. Her wisa Îsraîlê jî dixwast hemû Filistînê bixe nav dewleta xwe. Li sala 1967ê de Misirê astenga Akabeyê ji bo rêgirtina sefîneyên Îsraîlî girt. Di vî wextî de Urdun û Suriyeyê bi Misirê hevpeymanên şerî kirin. 5 xizîrana 1967ê de hêzên hewayî yên Îsraîlê hemû hêzên hewayî yên Misirê îmha kirin. Îsraîlê nîvgirava Sînayê, Kanala Sûveyşê, Quds, Xeze, Urduna Rojava û Girên Colanê dagir kirin. Lê bi dûçûna peymana Neteweyên Yekgirtî dê Îsraîl ji axên dagir kirî derkeve. Lê dê bi temamî derkeve an ji hindek cihan derkeve zêde aşkera nekiribûn.
Sê sal piştî şerê 1967ê Cemal Ebdulnasir mir. Ebdulnasir hêvîya gelê Ereb bû. Bi vê mirinê hemî gelê Ereb xemgîn bû, merasîmên mezin bo mirina wî hatin danîn. Piştî mirina Ebdulnasir, hevkarê wî Enwer Sedat bû desthilat.
Îrîştêr
Îrîştêr gundekî bi ser navçeya Dêrxasa Mûşê ve ye.
Misir
Dîrok
Li sala 1973ê de Misirê ji nişka ve êrîş bir ser leşkerên Îsraîlî yên li derdora Kanala Sûveyşê. Di vî wextî de jî leşkerên Suriyê êrîş bir ser girên Golanê. Bi alikariya DYAyê ev rewş guherî û bi serketina Îsraîlê bidawî bû. Ji ber vê helwesta DYAyê dewletên Ereb û OPECê ambargoya petrolê dana ser dinyayê û bahayê petrolê zêde bûn. Li sala 1978ê de di navbera Misir û Îsraîlê de hevdîtin hatin kirin û Îsraîl ji nîvgirava Sînayê hêzên xwe vekişand û Misirê jî Îsraîl nasî.
Enver Sedat li sala 1981ê de ji aliyê hindek îslamîxwazan hate kuştin û şûna wî Husnî Mibarek bû serokê Misirê.
Aborî
Aboriya li Misrê, ku ji aliyê erdnîgarî ve wekî Jor û Jêrîn tê pênase kirin; Tûrîzm li ser hinardekirina Gizayê, pembûya dirêj a herî bi kalîte ya cîhanê, û hilberên tekstîl yên ku li peravên Nîlê û li ser axên berdar aluvial çêdibin, bingeh digire. Qahîre bi otêlên 5-stêrk ên zincîreyên herî mezin ên cîhanê re derfetên rûniştinê yên zexm hene.
Li Misrê ku têra xwe neftê erzan pêşkêşî gelê xwe dike, mûçe pir kêm in. Lêbelê, hewcedariyên bingehîn ên ku ji bo domandina jiyanê hewce ne jî pir erzan in. Ji ber ku di van salên dawî de taybetkirina ku hatiye kirin bêkarî zêde kiriye, ji bo ku teqîneke civakî pêk neyê hêdî hêdî pêş dikeve. Bi giştî kar ji aliyê dewletê ve tê dayîn. Saetên xebatê; Ji ber taybetmendiyên avhewayê bi giştî serê sibê saet di navbera 8 û 15'an de ye. Saetên kar li sektora taybet dirêj in. Derfetên kar ji bo nifşa nû mezûnên zanîngehê kêm in. Her çend bi daxistinan û îmtiyazên bacê yên ku veberhênana rasterast a biyanî teşwîq dike de têgehek girîng hatibe peyda kirin jî, dijwariyên ku di peydakirina karmendên jêhatî de têne ceribandin bandorek neyînî li ser veberhêner dike. Di van demên dawî de hat dîtin ku komên girîng ên tekstîlê yên Tirkiyeyê li Misrê li herêmên azad ên bi kalîte li ser veberhênanê dixebitin.
Dêr û kinîştên ku li kêleka mizgeftan hatine çêkirin, ku her yek ji wan xwedî taybetmendiyên mîmarî yên cihê ne, wêneyekî tevna olî ya balkêş dide. Roja hefteyê ji bo Misilmanan Înî ye, lê welatiyên Xiristiyan û Cihû yên Misrê roja Şemî û Yekşemê betlaneyê ne. Bank roja Înî / Şemiyê girtî ne.
Demografîk
Misir welatê herî qelebalix ê cîhana erebî û sêyemîn welatê herî qelebalix ê parzemîna Afrîkayê ye, bi nifûsa xwe ji sala 2017-an vir ve nêzî 95 mîlyon e. Nifûs, pêşkeftinên bijîjkî û Şoreşa Kesk ji 1970 heta 2010 bi lez mezin bûye ji ber zêdebûna hilberîna çandiniyê. Dema ku Napoleon di sala 1798-an de welatê Misirê dagir kir, nifûsa Misrê dora 3 mîlyon bû.
Nifûsa Misrê pir bajarvanî ye, li ser Nîlê (bi taybetî Qahîre û Eksandria), Delta û li nêzî Kanala Sûweyşê ye. Misrî ji hêla demografîk ve têne dabeş kirin ku li navendên mezin ên bajaran dijîn, fellahîn, an cotkarên ku li gundên gundan dijîn. Tevahiya qada niştecihbûnê tenê 77.041 km² ye, û dendika wê ya fîzyolojîk Bengladeş dişibihe, bi zêdetirî 1,200 niştecîh li her km².
Komên Etnîkî
Misiriyên etnîkî koma etnîkî ya herî mezin a welêt e, ji sedî 99,7ê nifûsa giştî pêk tê. Di nav hindikahiyên etnîkî de Abaza, Tirk, Yewnan, Eşîrên Erebên Bedewî, ku li çolên rojhilat û li Nîvgirava Sînayê, Siwa Oasis Zimanê amazigh bi Siwî diaxivin û Nubî civakên ku li kêleka Nîlê kom bûne.
21 (cudakirin)
Pir wateyên 21'ê hene.
Hedil
Hedil gundekî navçeya Hezex e. Gundekî eşîra Omerka ye û tê gotin ku di dîrokê de navenda eşîra Omerka Hedil bû. Ji Hezexê 10-12 km dûr e û li aliyê Hezexê newal heye. Li derdora wî Mirik, Xenduk, Fîl, Kefşin, Kevsur û Gizre heye. Bi Lata sa, Kaniya Moziyê, Deviya Fadil û Erdên Rast û Ferih navdar in. Ji bo vê yekê pevçunka Hedilê bi Kevsur, Xenduk û Gizre re didomîne. Berê fileh jî tê de hebûn û hê jî dêra wan dimîne.
Îsbatrîn
Îsbatrîn (bi tirkî: Sarıbaşak), gundekî bi ser navçeya Şahînbega Dîlokê ve ye. .
Préaux-Bocage
Préaux-Bocage, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Xwaringeh
Xwaringeh karsaziyek e ku xwarin û vexurik ji xerîdaran re amade dike û pêşkêşî wan dike. Xwarin bi gelemperî li ser deveran têne serve kirin û xwarin, lê gelek xwaringeh jî karûbarên rakirin û gihandina xwarinê pêşkêş dikin. Xwaringeh di xuyang û pêşniyaran de pir diguhere, di nav wan de cûrbecûr cûrbecûr xwarin û modelên xizmetê, ji xwaringehên xwarina bilêz û kafeteriyayên erzan, bigire heya xwaringehên malbatê yên bi bihayê navîn, heya sazgehên luks ên pir biha. Li welatên rojavayî, li piraniya xwaringehên navînmezin heya biîdia vexwarinên alkolî yên wekî bîra û şerabê serve dikin. Hin xwaringeh hemî xwarinên mezin, wekî taştê, firavîn û şîvê (mînakî, zincîreyên xwarina bilêz ên mezin, xwaringeh, xwaringehên otêlê, û xwaringehên balafirgehê) didin. Dibe ku xwaringehên din tenê xwarinek tenê bidin (mînakî, şilikîxane dikare tenê taştê bide) an jî ew dikarin du xwarinan bidin (mînakî, firavîn û şîvê).
Navparêz
Navparêz, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Villereau, Loiret
Villereau, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Saint-Élier
Saint-Élier, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Gefell
Gefell, bajarekî navçeya (Landkreis) Saale-Orla-Kreisê li herêma Turîngiya ya Almanyayê ye.
Gewher, Qoçgîr
Gewher, bi tirkî Göhertaş, gundekî Qoçgîra Sêwasê ye.
Saksonya
Saksonya bi fermî Dewleta Serbixweya Saksonyayê,, (sorbî: Swobodny stat Sakska) yek ji Herêmên Almanyayê ye. Ew li bakur Brandenburg, li bakur rojava Saksonya-Anhalt, rojava dewleta serbixweya Turîngiya û başûr rojava dewleta serbixweya Bavyera tê sînor kirin. Dîsa sînorên wê başûr bir Çek û rojhelat Polonya re heye. Paytexta wê Dresden e.
Bajarên wê herêmêyî herî mezin Leipzig, Dresden û Chemnitz in. Ji pê yekbûna Almanyayê re nifûsa wê nêzî 600.000 kes kêm bû.
Bafelûn
Bafelûn (bi erebî: بافليون) gundekî Efrînê ye. Li wir nêzîkî 600 kes dijîn. Bafelûn nêzîkî gundê Qitmê û bajarê E'zaz e. Bafelûn li ser Çîyayê Bafelûnê ye, ji ber ku wê jî li wir pir caran bayî hênik heye.
Entax
Entax an Entaq, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Li herêma Licê wek bajar ciyê herî kevn û dîrokî yek jê jî Entax e. Di dîrokê de navê wê Atax, Ataq û Hetax derbas dibe. Entax îro gundekî Licê ye. Ew dikeve başûrê rojhilatê Licê û bi qasî 15–20 km yî ji Licê dûr e. Ne awayekî dîrokî û zanyarî lê li gor gotinên bav û kalên liciyan, licî ji Entaxê koçkirine û hatine li ciyê Licêya îroyîn bi cî bûne. Ji ber vê yekê jî tukes nizane kîjan sal û dem ji Entaxê hatine û Licê ya îroyîn avakirine. Lê bi awayekî dîrokî û zanyarî nayê zanîn ku dema Entax sancaxa (qezaya) Farqînê bûye, gelo wê demê rewşa Licê çi bûye. Dibe ku Licê wê demê gund be û bi Entaxê ve girêdayî be. Li ser Licê dokumenta herî kevn a nivîskî ya ku li ser camiya Mezin a Licê ye di sala 1540î hatiye nivîsin, e.