cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nîbhaz
Nîbhaz (bi îbranî: Barker), Weke xwûdayekî tê ser ziman di Mitolojiya sumerîyan de. Di şeklê Sayekî de hatîya dîtin.
Aran ve Bîdgol (navçe)
Aran ve Bîdgol yek ji navçeyên parêzgeha Îsfehan ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Aran ve Bîdgol e.
Tewîl
Tewîl gundekî Hênê ye. 5 km ji navendê dûr e. Goma Hecî îbrahîm mezraya Tewîlê ye. Hejmara xaniyan 106 û ya şêniyan 545 e. Dibistan girtî ye. Çandiniyê dikin.
Qorîderiq
Qorîderiq gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 178 kes (35 malbat) bûn.
Kus
Kus, xwûdayekî dema Sumerîyan a. Di dema Akad û babiliyan de jî, hatîya kifşkirin.
Stäbelow
Stäbelow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Daragol
Daragol, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Lahan
Lahan, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Jimare 2 (Province No 2) de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê Lahanê 33 hezar 653 kes hatiye tomarkirin
Laleşê Nûranî
Laleşê Nûranî, pêxemberê ola êzîdî ye. Ew, li gorî bawermendên êzîdî, pêxemberê ku xwûdê şandiya ser rûyê erdê ye. Êzîdîti, olekê ku herî kevnara ye. Dîroka wê ya olî ji hemû olên din yên ku hatine û çûne re bûye Ilham. Ji ber ku ola êzîdîtiyê berî hemûyan derketiya û hebûya, ji wan re pêşengîtî kiriya ji pêşketina wan re û bi temen bûna wan re.
Bi kurtasî dîroka wî
Li gorî hemû olên dinmirovahî ji Adem û Hewa zêde bûye; li gorî baweriya êzîdiyan mirovahî ji Adem û Hewa ye lê Êzîdî ji Adem û Hewa nîn in. Ji ber ku temsîla mukemeliyetê ne ji Şehîd binî Car in. Êzîdî ji aliyê Xwedê ve wekî qewmê bijarte hatinedestnîşankirin.
Irsee
Irsee şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Laleşê Nûranî
Bi kurtasî dîroka wî
Pêxemberê êzîdiyan Şêx Adî ye. Ji bo ku ev ol bê îlankirin Laleşê Nûranî ku bi navê Melekê Tawus navkirin hatiye peywirdarkirin. Ew nivîskarê Kitêba Cilwe ye. Mishefa Reş jî ji aliyê Şêx Hesen ve hatiye nivisandin.
Kitêba Cilwe (Kîtaba Wahiyê) fermanên Melekê Tawus yanî laleşê Nûranî vedibêje. Mishefa Reş jî rêzik û rêgezênvê olê û avabûna dinyayê, bingeha mirovahiyê, çîroka Adem û Hewayê vedibêje.
Mêruz
Mêruz, gundekî bi ser navçeya Mizûrî Bala ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Ehlê Pirtûkê
Ehlê pirtûkê an Ehlê Kîtab (erebî: اهل الكتاب; ehl el-kîtab) têgeheke îslamî ye ku behsa wan olên ku Misilman dihesibînin ku bi ayetên berê hatine rêberî kirin, tevî ku paşê dê kafir bin jî. Di Quran behsa dînên wek Cihû, Xirîstiyan, Zerdeştî, Sabî behs dike.
Di dîrokê de, civakên olî yên ku ji hêla Misilmanan ve wekî Ehlê Pirtûkê hatine nas kirin, statuya qanûnî ya ku bi navê Zimma tê zanîn, bi wan re hate dayîn ku îmana xwe bikin û civata xwe îdare bikin, li hember dayîna baca taybetî ya bi navê Cizyet.
Hisêmîn
Hisêmîn, Huseymîn, gundekî bi ser navçeya Tilbişara Dîlokê ve ye.
Taliban
Talîban, hereketeke Sunî Îslam li Efxanistanê ye. Gelê wan Peştûn e. Piştî herba Sovyetan xelas bû di sala 1989an de talebeye medreseya Şerîet û Peştûnwalî gelê wan peştû vê tevgerê ava kirin. Di navbera 1994-96an de kontrola piraniya Efxanistanê bi dest xistin. Di 2001an de Amerîka bi Elqaîde re ji ber Êrîşên 11ê Îlonê şer kirin. Talîban îro, şerê xwe ya bi NATO û Amerika re berdewam e.
Spîdarê, Gewirkî nellên
Spîdarê, gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Spîdarê 19 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 119 e.
Balfis
Bavsê gundekî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya parêzgeha Mêrdînê ye. Nivîskar Firat Cewerî ji vî gundî ye.
Gorewîlk
Belavbûna erdnîgarî
Gorewîlk li Kurdistan, Tirkiye, Îraq, Îran, Sûrî, Urdun, Libnan, Îsraîl, Felestîn, Erebistana Siyûdî, Oman, Yemen, Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî, Tirkmenistan, Qazaxistan, Efxanistan, Pakistan, û Hindê li Asyayê tê dîtin. Gorewîlk li gelek welatên Afrîkayê tên dîtin li Misr, Cezayir, Libya, Tunis ji xeynî Sahara û Afrîkayê navîn.
Rewşa parastinê
Gorewîlk hatiye lîstekirin bi riya IUCNê wekî cureyê kêmtirîn metirsî ye di sala 2002an de, lê li Afrîkayê bakurî di bin hinek herrêşeyan de ye.
Etîmolojî (Bêjenasî)
Bêjeya caracal (wekî karakal bixwîne) ya latînî ji bêjeya kara kulak ya zimanê tirkî hatiye ku wateya wê "guh-reş" e.
Şayes
Gorewîlk ji pisîkên kovî, ku bi riya purtê reş û dirêj ku li ser herdu guhan tên nasîn. Mezinahiya laşê gorewîlkê navîn e. Lingên wî dirêj in û dûvika wî kurt e. Rengê kurkê soravî ye, lê di hinek binecureyên wî de gewr û rengê qehweyî wekî axê jî heye. Deqên sipî di bin lingan û ser sîngê gorewîlkê hene. Kiloxê gorewîlkê bilind û glover e. Çeneyê wê kin an kurt e, lê tijî diranên girs û xurt e. Dirêjiya gorewîlkê nêr di navbera 75 - 107 cm bê dûvikên wî. Dirêjiya dûvika wî di navbera 23,1 ta 34 cm. Giraniya nêr di navbera 8 -20 kg. Dirêjiya gorewîlkê mê di navbera 69 - 102 cm bê dûvikan, lê dirêjiya dûvikan di navbera 19,5 - 34 cm. Giraniya mê di navbera 7 - 15,9 kg.
Reftar
Gorewîlk dikanê ta demek e dirêj bê av bimîne.
Xwarin û parêzî
Gorewîlk nêçîriyên ku giraniyê wan ji 5 kg kêmtir digire wekî mişk, cirdê çolê, kergoşkê kovî û balindeyan. Lê gorewîlk dikanê hinek cureyên gakovîyê nêçîr bike.
Tiletîn
Tiletîn gundekî Hênê ye. 16 km ji navendê dûr e. Hejmara xaniyan 119 ye û ya şêniyan 676 e. Dibistan heye. Nexweşxane girtî ye. Ji derî ajêl xwedî kirinê çandiniyê dikin.
Amol (navçe)
Amolyek ji navçeyên parêzgeha Mazenderan ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Amol e.
10ê nîsanê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Zanîngeha Complutense ya Madrîdê
Zanîngeha Complutense ya Madrîdê (bi spanî: Universidad Complutense de Madrid) zanîngehek e li Madrîda paytexta Spanyayê. Zanîngeha herî mezin a Spanyayê ye. Bi eslê xwe li Alcalá de Henares di 1499an de hate damezrandin, lê di 1836an de ji Madrîdê re hate veguheztin.
Belana
Belana gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Provence-Alpes-Côte d'Azur
Provence-Alpes-Côte d'Azur (bixwîne: Provens Alp Kotdazûr) yek ji herêmên Fransayê ko li beravên Deryaya Navîn li başûra welatê dikeve. Serbajarê herêmê Marseille e. Ew ji Départementên Alpes-de-Haute-Provence, Alpes-Maritimes, Bouches-du-Rhône, Hautes-Alpes, Var û Vaucluse pêk tê.
Erdnîgarî
Ew herêma li başûr bi Deryaya Navîn, li rohelat bi Îtalya li roava jî bi deltayê devê çemê Rhône tê sînor kirin. Li bakur herêma Rhône-Alpes ko bi çiyayên Alpan li hev vediqetin dimê. Côte d’Azur (bi kurdî: Beravên Heşîn) ew navê beravên Fransayê ko li vir ber Deryaya Navîn dimê ne. Ew li Fransî wek Riviera tê nav kirin.
Baset
Baset, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Ascoux
Ascoux, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Vaureilles
Vaureilles, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Negun
Negun (Lîsîn), xwûdayeka jin ya dema sumerîyan a. Zêde di derbarê teybetmedîya wê de tiştek nayê zanîn. Lê tê gotin ku têkiliya wê Sîrara re heya. Ku weke Birayê wê hat kişfkirin bi bajarên Aşgî, li Edeb û Keş re tê girêdan.
Ziesendorf
Ziesendorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Şelê
Şelê gundekî Hênê ye. 16 km ji navendê dûr e. Bi navê Cahîd mezrayeke wê heye. Hejmara xaniyan 59 e û ya şêniyan 507 e. Ji derî ajel xwedî kirine, fesûlyê gund bi nav û deng in. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.
Kûpik
Kûpik gûndekî dîrokî yê bajerê Dêrsim ê li Bakûrê Kurdistanê girêdayê Navçê Mêzgirê ye. Gund ji aliyê Gundên Qurqurik'ê (Bakur), Şowag (Rojhilat), Lodek (Rojava) û Dawalî (Başur) ve hatiye dorpêş kirin.
Gund di bin Çiyayê Curnikan de hatiye ava kirin û ji şeş Gom (zom)an pêk tê. Navê gomên wê Nava gund (navenda gund), Gom, Mala Wîyalî, Goma Karê, Kortareş, Sêdikan û Mala Welîyêhesê ne.
Du newalên gund hene. Yek Newala Beravê ye ku di nava gund de derbas dibe ku navê xwe ji berava gundiyan distîne. Newala duyemîn Newala Gola Miyan e. Ku di navbera Kupikê û gundê Lodekên de diherikê.
Gund ji Du bavên hatiye. Yêkem: Derwêşgewrî, Dûyem: Bamasûrî
Bamasûrî di nava xwe de çar Ezbetin. Seynûriyan, Seydawasan, Mala Êliyê Seyda Mistefayê, Mala Welîyêhesê (Safiyan) ne.
Dewrêşgewrî: Mala Karê, Mala Macê, Mala Cakê, Mala Awês in.
Kûpik, li herêmê yek ji çar gûndên pîr'an e. Li gorî baweriya Elewîtiya Kurd di birêvebirina bawerî de çar tofiyên bingehîn hene û ji van pêve jî tu tofiyek nayê pejirandin.
Yekem û herî bingehîn:
Taliw e ku ew her tiştin. Lewra ew bawerkirin. Ku ew nebin dîn, an jî ol nabin. Gel'in. Asta rênîşandan û rawekarî yan jî leşkere kirinê de weyn û pêgeh yê Raywer e. Raywer, pêxamberê pîr e û gotin û şîret/ogit ên pîr bi taliwan rê leşkere dike; dide fêhm kirin.
Pîr, pîr sazîgêr herî bibandor ya gelemperiya (tevahîya) Elewîtiye. Hersal di demsaleke guncaw de li nav taliwên xwe digere û pirsgirekên wan çareser dike. Di vê gerê de her pirsgirekên civakê tê Civat ê û li wir teqez tê çareser kirin.
Pîr civatê birêve dibe her mala taliwê xwe zêwî dike, Gulbanga wan dide û taliw jî Çiraheq / Çiralixa xwe ya salê didin Pîr. Her Pîrek di hîm xwe de gere tenê neçe taliwan. Divê li cem Koçekê xwe pê re be. Koçek ji ber çi sedemê derketiye nehatiye tomar kirin û loma jî di demên dawî de tenê wekî alîkarê bar û giraniyên pîr hatiye fêhm kirin. Pir girîng e ku mirov bêje ku Koçekî di baweriya Êzîdîtî de jî bi eynî navî weyn digire. Li di Êzdîyatî de qedr û payeyê koçek gelekî bihêz û biqedr e.
Tofiya dawî jî Mîrşûdê. Ev pêgeh, pêgeh ê pîr ê pîrên e. Li nerîtê de wekî parêzwanê baweriyê ye û hin pirsgirekên ku pîr sererast nekiriye digire dest û wekî pêgehê dawî şîrove dike û rê nîşan dide. Li ji ber ku di Elewîtiya Kurdên de ew jî xwedî pîr in bi awayekî çerx li hev dizivir e. Dîsa hêjayê gotinêye ku di Baweriya Êzîdayetî de jî Mîr heye. Mîrê baweriya Êzdayetî li cem Elewîtî çawa bûye Mîrşûd nayê zanîn. Yan jî Mîrşûd ê Elewîtî çawa buye Mîr ew jî nayê zanîn.
Kupik, gundêki xweşîk girêdayî Bajêroka Moxindî yê ye. Ji Moxindî bi rêya erebê derûdorê 7 km dûr e. Li bi pêya 3,5 – 4 km ye. Navberê de Deşta Sûlavê heye. Rêya Erebê bi du awayî diçe Moxindî. Ya yêkem rêya bi li ser Şowagê re ya duyemîn jî li ser Lodekên, Şîlk, Dawalî, Çet ê ve ye. Ya herî kêzîn jî eva rêya ye. Li gorî daneyên erdnîgarî Kûpik li ser Berwar ê Bakûr yê 38 pîle 9 deqe, û dagerê bî jimare ya 39 pîle 7 deqe 5815° hatiye avakirn. Bilindahiya gund ji asta Behra biqasê 1520 mîtroyan e.
Li Kupikê zêwîya bi navê Qorî heye. Ku li herêmê gelekî navdar e. Heman demê de cîhekî gelek bilind e. Ji ber ku li ser Qorî, Deşta Oxî (DEP), Xiran, Mamekî, û çiyayên Miradê tevahî xuya dikin.
Jengen
Jengen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Nawçelê
Nawçelê an Navçelê, gundekî bi ser navçeya Herkî Binecih ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Yêkan Sedî
Yêkan Sedî gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Qerecem, Dûbis
Qerecem, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Spîdarê (Darme), Gewirkî nellên
Spîdarê (Darme), gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Belik
Belik (bi tirkî jî Belik) gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Spîdarê (Darme), Gewirkî nellên
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Spîdarê (Darme) 28 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 152 e.
H. G. Wells
Herbert George Wells  (herî zêde bi kurtenavê H. G. Wells tê nasîn; jdb. 21ê îlona 1866an li Bromley ; m. 13ê tebaxa 1946an li London) nivîskarekî îngilîz û pêşewayê wêjeya honaka zanistî bû. Wells ku dîroknas û civaknas jî bû bi taybetî bi romanên xwe yên honaka zanistî weke The War of the Worlds (Şerên Cîhanan) û  The Time Machine  (Makîneya Demê) biserkeftî bû.
Mîrektiya Mukriyan
Herêma Mukriyan yek ji herêmên Rojhilata Kurdistanê (Îran) e.
Taybetî ji bo herêmên Kurdnişîn yên başûrê Rojhilata Azerbaycanê tê bikaranîn. Ev herêm ji Şino dest pê dike û heta Bokan diçe. Di vê herêmê de Bajarê Şino, Nexede, Serdeşt, Pîranşar, Mehabad, Miyanduaw, Bokan hene.
Aîas
Aîas an jî Aîasê Mezin lehengekî Şerê Troyayê, kurê Telamon û Perîboeayê.
Jeannie Hsieh
Jeannie Hsieh (bi çînî: 謝金燕; jdb. 25ê kanûna pêşîn a 1974an li Zuoying, Kaohsiung, Taywan) strannivîsa stranbêjî, lîstikvan û modeleke taywanî ye. Ew ji ber nivîsandin û performansa muzîka ku teknolojî û hip-hop bihevre dike, bi gelemperî li Taiwanese Hokkie tête zanîn, lê carinan bi zimanên mandarîn, kantonî û îngilîzî re tevlihev. Vîdyoya muzîkê ya pêşîn a Hsiehê ya bi navê "Sister" (姐姐, Xwişk, 2013) li ser YouTubê zêdetirî 33 mîlyon carî hat dîtin.
Aîas
Şerê Troyayê da
Aîas kesekî wêrek, bihêz û heman demê de xwedî aqilê şerê jî bû. Leşkerên xwe ra ferman da ku mertalên tunc û heft cara laşên çêlekê wêranî bikar bînin. Sedema giringiya Aîasê, ew tu car xwedawendan alikarî ne standi bû û tu carê birîndar jî ne bibû.
Ji bilî kesên din Aîas di şer de ne erîşkirinê, di parastinê dihat xuyakirin. Bi taybetî şerê nêzîkê keştîyên Akayîyan û parastina laşê Patraklosê da cihek girîng girt. Ew agahiyên paşketina Akayiyan û erîşên siwariyên Troyayî dibêje her kesê.
Jeannie Hsieh
Di 14ê gulana 2016an de, Hsieh di dema konserê de li Taywanê ragihand ku ew ji bo karsaziya diya xwe dest bi vekêşana karsaziya pêşandanê bike. Di adara 2017an de, Hsiehê û bavê xwe, entertainer Chu Ke-liang, ragihand ku pevçûnek dirêj di navbera wan de, û ew ji hevûdu re lêborîn xwestin. Chu pişt re di gulana 2017an de mir. Jeannie Hsieh dayika keçek û kurê xwe ye.
Aîas
Mirina Aîasê
Dema Axîleûs ji aliyê Parîs tê kuştin, Aîas û Odîseûs bi hevre ji bo filitandina laş û çekên wê êrîşekî li hember siwariyên Troyayê diken. Laş û çekên Axîleûsê ji destê Troyayiyan xilas diken û wan tênin keştiya.
Piştî şîna Axîleûsê Aîas jî Odîseûs jî dixwazin mertala Axîleûs yên wan bî. Ji ber ku ew mertal aliyê Hêfestos li Çiyayê Olîmpêyê hatibû çêkirin. Aîas û Odîseûs pêşbaziyek navbeyna xwe da çêkirin. Aîas bi hêzbûna xwe û xilaskirina keştîyan, îdîaya destxistina mertalê xurttir dikir.Lê Odîseûs xweşik bûna axaftina xwe û heman demê de alikariya Atênêyê jî , biryara konseyê aliyê wê dibe. Konsey mertalê dide Odîseûsê.Ajaks vê yekê pir aciz dibe dixwaze ku tola bistîne.
Aîas dema Akayî radizên erîşê wan dike lê Atênê nahêle hişê wê şaş dike, pezên destketî wek hêzên Akayiyan dibîne û wan dikuje. Sibeyê vê yekê dibîne pir poşman dibe. Tekmessayê ku nava şer de kir bû jina xwe û zarokekî wan jî hebû ba wê bû, lava kir Aîas xwe ne kuje. Lê Aîas gotina wî nekir xwe avête ser şura Hektor ji wê ra diyar kirî û mir.
Piştî mirina Aîasê Agamemnon û Menelaos qebûl nakin ku laşê wê bête binaxkirin.Lê birayê wê Teucer vê yekê qebûl nake û bi alîkariya Odîseus jî Key Agamemnon û birayê wê vê fikrê berdiden.Aîas li wir tê weşartin.
Kobrayê tifok
Kobrayê tifok (Naja nigricollis), cureyekî marên jehrî ji cinsê kobrayan (Naja) ji famîleya marê mertal (Elapidae)e.
Şayes
Dirêjiyê kobrayê tifok qasî 1.2-2.2 m.
Xwarin û parêzî
Kobrayê tifok, kojerên biçûk dixwe.
Reftar û Jehr
Çaxê kobrayê tifok dikeve bin herrêşeyê, jehr ji dirantûjên xwe tif dike. Eger ev jehr, çermê mirov diheyîjî ne û carinan çavan kor dike. Jehrê kobrayê tifok bi awayakî yekta ye ji nêv marên mertal yên din. Jehr ji madeyê sîtotoksîn çêdibe.
Mîra, Îtalya
Mîra, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Venetoyê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara niştecihên komûnê 38.39 kes e.
Solar Impulse
Solar Impulse, dirêj-cur, bi xebatkarekî projeya balafira ezmûnî ya bi enerjiya Rojê, di heman demê de jî, bi navê du balafirên çêkirin di bin projeyan e. Proje bi psîkiyatrîst Swîsreyê Bertrand Piccard bi karsazê André Borschberg re hate îdarekirin. Piccard, bi balafirê co-pîlot ya li çar aliyê cîhanê bê sekinandin alîkarê pîlot a bi balon re bû. Bi piştgirî ya ji aliyê enerjiyê solar tenê beşek ji vê projeyê de tê payîn ku bi balafirê ji bo gera xwe bi temamî li seranserê cîhanê bê kirin.
Mukriyan, Hênê
Mukriyan gundekî Hênê ye.
Ji Hêne 6 km dûr e. 230 mal in, 1332 şênî ne. Dibistan li gund heye. Ajel xwedî dikin û bi çandiniye re mijûl in. Rezên wan bi nav û deng in. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.
Beyrok
Du gundên bi vî navî hene :
Allendorf, Giessen
Allendorf, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Hesseyê ye.
Simnan (navçe)
Simnan yek ji navçeyên parêzgeha Simnan ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Simnan e.
11ê nîsanê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Nîkîta Krûşçev
Nîkîta Sergeyevîç Krûşçev [a] (15 Avrêl [O.S. 3 Avrêl] 1894 - 11 Îlon 1971) ji sala 1953 heta 1964 Sekreterê Yekem ê Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê û ji sala 1958 heta 1964 jî serokê Encûmena Wezîran bû.
Di dema desthilatdariya xwe de, Xrûşçev bi şermezarkirina sûcên Stalîn cîhana komunîst matmayî hişt û bi hevalbendê xwe yê sereke Anastas Mikoyan re dest bi polîtîkaya bêstalînîzekirinê kir. Wî piştgirî da bernameya fezayê ya pêşîn a Sovyetê, û pêkanîna reformên lîberal ên di siyaseta navxweyî de. Piştî hin destpêkirinên derewîn ên ku hindik ma bûne sedema şerekî navokî li ser Kûbayê, wî bi Dewletên Yekbûyî re danûstandinên serketî kir da ku tansiyonên Şerê Sar kêm bike. Di sala 1964an de, serokatiya Kremlînê ew ji desthilatê derxist, li şûna wî Leonid Brezhnev wekî Sekreterê Yekem û Alexei Kosygin wekî serokwezîr hate danîn.
Birc
Sê wateyên vê peyvê hene:
Bayî
Bayî navê eşîrekê ye. Endamên vê eşîrê bi piranî li gundên Şemzînan û Mirgewerê dijin.
Desteya Bilind a Kurd
Desteya Bilind a Kurd, bi kurtî DBK, rêxistineke siyasî û rêveberî ya kurdên Sûriyê ye. Desteya Bilind a Kurd di 11'ê tîrmeha 2012'an de bi encama Rêkeftina Hewlêrê hat damezrandin ya ku bi alîkariya serokê herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî bû. Endamên desteyê deh kes in, ya ku bi nîvî navbera Meclisa Gel a Rojavayê Kurdistanê (MGRK) û Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê (ENKS) hatî parvekirin.
Yalqûzaxac, Merend
Yalqûzaxac gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kaltental
Kaltental şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Bizdoxan
Bizdoxan gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Attray
Attray, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Azîmua
Azîmûa, Xwûdayaka jin ya dema Sumerîyan a. Yek ji wan şeş xwûdayên ku ji nexweşîya Enkî afîrîna na. Ew jina Ningişzida bû. Nîngîşzîda, bi navekî din yê Ninazimua tê naskirin.
Partiya Kesk a Ewropayê
Partiya Keskan a Ewropayê (EGP), ku wekî Keskên Ewropî jî tê binav kirin, partiya siyasî ya ewropî ye ku nûnertiya partiyên neteweyî yên ji seranserê Ewropayê dike, yên ku nirxên keskan parve dikin. Keskên Ewropî ji nêz ve bi Koma Parlamena Keskan-Hevbendiya Azad a Ewropî (Kesk/EFA) re li Parlamena Ewropayê kar dikin. Ev kom ji aliyê endamên partiya Keskan ên bijartî ve tevî Hevbendiya Azad a Ewropî, Partiya Korsan ya Ewropî û Volt Europa hatiye avakirin. Di nav hevalbendên keskên Ewropî de baskê wê yê ciwanan Federasyona Keskên Ciwan ên Ewropî (FYEG), Weqfa Keskan a Ewropayê (GEF) û malbata Keskên Global hene.
Hirboç
Hirboç, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Herag
Herage an jî Herag, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. Herek li bakurê rojavayê Licê li herêma Sîwanê dikeve û bi sînorê Hênê ve ye û 20 km ji Licê dûr e. Sê gomên li ser hene. Bi zaravayê dimilî dipeyivin. Dewletê navê Şenlik lê kiriye.
Zahedan (navçe)
Zahedan yek ji navçeyên parêzgeha Sîstan û Belûçistan ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Zahedan e.
Navkurika
Navkurika, gundekî bi ser navçeya Mizûrî Bala ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Verrières, Aveyron
Verrières, Aveyron, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Amt Am Peenestrom
Amt Am Peenestrom şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Bizmaro
Bizmaro gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Kraftisried
Kraftisried şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Hîpe
Hîpe an Hûpe, gundekî bi ser navçeya Gerdî ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Versols-et-Lapeyre
Versols-et-Lapeyre, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Çiyayê Kurtik
Çiyayê Kurtikê çiyayek li Bakurê Kurdistanê, di ber bajarê Mûşê de ye. Lûtkeyeke Çiyayên Xaçreşê ya ku ji rêzeçiyayên Torosêye ye.
Bajarê Mûşê di ber qûntara Çiyayê Kurtikê ya bakur de ye. Bilindahiya çiyê 2.645 m ye. Di dîroka Kurdistanê de xwedî ciheke mezin e. Di serhildanên Kurdan de bûye wekî qadeke şer. Niha bûye wargeheke werzişên zivistanê.
Damon
Damon, di dema sumerîyan de, weke ku navê "şaytan" re tê gotin, weke ku di dojeh de weke cihê damon´an tê ziman.
Star Wars
Star Wars ("Şerên Stêrkan") ji aliyê George Lucas ve hatiye çêkirin, pêşiyê bi fîlmên xwe hatiye naskirin, salên pey jî bi xêzeroman, lîstikên xêvjimêrê û wek çêkirinên televîzyonî da berhema xwe pêşxistiye û ew markeke gerdûn û pevbestîn e. Rêzeya fîlm di ji aliyê şirketa fîlmê 20th Century Fox ve weşandî bû û cîhanî fenomeneke çanda popûler bûye.
Du fîlm jî her sê salan hatin weşandin. 16 sal piştî weşandina fîlma paşîn a sêyîneya esasen, yekem fîlmê sêyemîn a "pêşane" hate weşandin û dîsa du fîlmên din dê sê sal ji hev bên derxistin û du fî û rêzeya fîlman bi fîlma nehem de bi dawî dibe. Fîlma Obi-Wan Kenobi de di an de derkeve peşberî temaşevanan
Belluno
Belluno, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Venetoyê ye.
Teşeyên helbesta kilasîk
Helbesta kilasîk a kurdî, li gor belge û helbestên nivîskî ku destê me de mane helbesta kurdî bi Eliyê Herîrî destpê dibe û bi hatina Melayê Cizîrî û Xanî xurt dibe û heya îro li nav hemû dewerên kurdnişîn de didome. Dema em basa helbesta kilasîk dikin em ji alî şikl û sûretê helbestê ve li helbestê dinêrin û wate û derûniya helbestê ne pirr girîng e, yanî em tenê qala helbestên kevnar yên ku zêde olî û irfanî ne nakin û her helbesta ku taybetmendiyên helbesta kilasîk berçav bigire di nav mijara me de cih digire, niha wate dixwaze ol û irfan be, dixwaze evîn be, dixwaze mijarên nûjen û modern bin yan her mijareke din. Helbesta kilasîk gelek qalibên taybet bi xwe hene ku hinek ji wan zêdetir hatîne bikaranîn û zêdetir nasiyar in. Berî em biçin ser qalibên helbesta kilasîk em ê bizanin ku helbesta kilasîk ji kîjan pêkhateyan pêk hatiye.
Belluno
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara niştecihên komûnê bi qasî 35.539 kes e.
Anklam
Anklam, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Mecklenburg-Vorpommernê ye.
Serî mêrganî nellênê
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Serî mêrganî nellênê 13 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 97 e.
Teşeyên helbesta kilasîk
Rêzik (misre'i)
Kurttirîn û piçûktirîn pêkhateya helbestê ye û bi tena serê xwe nikare were. Di helbesta kilasîk de du rêzik gel hev malikekê çêdikin. Dawiya her rêzika cot jî bi redîf yan qafiyeyê diqede.
Mînak: (Şêx Evdirehmanê Axtepî)
Pur hezîn im, dûridest im, xurbetê dil kir kebab (Rêzika yekem)
Dûr û mehcûr im ji yara nazika alîcenab (Rêzika duyem)
(Seydayê Tîrêj)
Bes e cilka xewê bavê, li te şerm e tu razabî (Rêzika yekem)
Bizane ku cîhan dewr e, divê her dem tu pê ra bî (Rêzika duyem)
Malik (beyt)
Kêmtirîn pêkhate ye ku dikare bi serê xwe helbest bête hesibandin û helbest dikare tenê yek malik jî bibe. Malikek ji du rêzikan pêk tê û çawahiya hatina qafiye û redîfê di dawiya malikan de qalibê helbestê diyar dike.
Mînak:
Namtar
Namtar (an jî "namtara "Namtaru"), weke navê wî yê din a. Namtar, tê wate "baxt" jî. Namtar, di mitolojiya Mezopotamya de, xwûdayakî Dojehê û mirinê bû. Namtar, weke peyamnêrê An, Ereşkîgal,aû Nergal.
Namtar (an jî "Namtaru", "Namtara"), kurê Enlîl û Nînlîl bû. Piştî ku bû, Enlîl ew ji bo nexweşî û sawalên birîndar bi berpirsîyar kir. di laşê wî de ku jev nayê beşkirin, ku di awayê Damonan de heftê nexweşî hebûn. Lê ew, ji bo ku wan nexweşîyan pêşî li wan bigirê bû. namtar, xwediyê zanebûna wan nexweşîyan jî bû. Ew, bi navê xwe heta dema Babil, akad û asûrîyan jî tê ziman û bawerî pê tê hanîn.
Teşeyên helbesta kilasîk
Malik (beyt)
Îd e û her kes ji dîdara te lê pîroz e îd
Namtar
Bi bawerî, dihat gotin, ew nexweşî hemû, ji bo hinekan, "ew nexweşî gîyanên xirab" bûn. Bi vê yekê, her nexweşî, weke jîndîyekî hatîya tefsîrkirin û hatîya ser ziman. Piştre ew, weke kurê hêzkirî yê Bêl jî hat ziman.
Teşeyên helbesta kilasîk
Malik (beyt)
Ez tenê mehrûmê dîdar im bi sed menzil beîd
Namtar
Piştre ser ziman ku dema ku ew hata ser rûyê ardê, wê Îştar, Cinûs kir û şêst nexweşê kira laşê wê. Navlêdan ji wan nexweşîyan bi ling, dest, çav û dil bûya.
Haiyang
Haiyang, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Shandongê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 658.000 kesî
Teşeyên helbesta kilasîk
Malik (beyt)
(malika yekem)
Her seher dinhêrim ez cana bi ahan ra ji dil
Barek-el-barî bi îs’adin eleyha yewme îd
(malika duyem)
Dergehê lutfa te xanim ma li mehrûman vebî
Înne kelben basîten dehren zîra en bîl wesîd
(malika sêyem)
Redîf
Bi peyvên hevwate û wekhev ku di dawiya malikan de tên redîf tê gotin. Hebûna redîfê di helbestê de ne îcbar e û bi heskirina helbestvan redîf dikare hebe yan nebe. Dema helbestekê de redîf hebe dibe peyvên pêş redîfê de tên hevqafiye bin, yanî redîf bê qafiye û bi tenê nikare were.
Mînak: ( Ehmedê Xanî )
Serwa me bi zerzeng û hezar îşwe û meş hat
Aşiq kirin ehya li reqîban ku nexweş hat
Sunbul kemilandin gul û lale xemilandin
Reyhan şitilandin li roxan taze binefş hat
Ten der ve nebû qet nedida bexti guşadek
Rû da me şukur keibeyê talii ku du şeş hat
…
Di vê helbestê de peyva Hat wek redîf hatiye bikaranîn û her wek tê dîtin peyvên beriya wê hevnewa û hevqafiye ne.
Qafiye
Bi peyvên hevnewa ku herî kêm du tîpên wan yên dawiyê weke hev bin û di dawiya malikan de tên qafiye tê gotin.
(Mînak sêvan û destan û berxan ne hevqafiye ne)
(Tehsîn Doskî)
Cejn e û alem hemû rabûne keyf û xwoşiyê
Bes dilê jar û reben yê kevtiye bêhoşiyê
Newa (wezn, kêş)
Çawahiya rêzbûna kîteyên kurt û dirêj û rîtm û awaza ku di her rêzika helbestê de heye newaya helbestê diyar dike û di helbesta kilasîk de newa û kêşa hemû rêzikên yek helbestê dibe mîna hev be. Mînak tewayî dîwana Mem û Zînê ser yek newayê hatiye hûnandin. Mijara Kêş û newaya helbesta kilasîk gelek berfireh e û em ê di beşek cida de li ser wê bisekinin.
Mînak: (Melayê Cizîrî)
ke, sê, mih, net, di, yû, fir, qet, ve, xwa, rî, cur, e, ya, hic, rê
-///, -///, -///, -///
Girî wan tê bi halê min di vê hicran û cecrê da
Gi, rî, wan, tê, bi, ha, lê, min, di, vê, hic, ra, nû, zec, rê, da
Mesnewî
Mesnewî ew cur helbest e ku her malika wê qafiyeya serbixwe heye, yek ji qalibên herî kevnar e û taybet ji bo hemase, çîrok, destan û serbihorî û mijarên dirêj tê bikaranîn. Mînakên pirr zêde ji bo qaliba mesnewî di nav helbesta kurdî de hene ji wan mirov dikare Mem û Zîn a Xanî, Seyfilmilûka Siyahpûş, Mewlûda Melayê Bateyî, Dîwana Mele Ehmedê Palo, Dîwana Şêx Eskerî û hwd nav bibe. Çawahiya hatina qafiyeyê di qaliba mesnewiyê de viha ye:
Qesîde
Qesîde ew cur helbest e ku rêzika wê ya yekem di gel hemû rêzikên cot hevqafiye be û hejmara malikên wê ji pazdeh malikan zêdetir be. Mijara qesîdeyan di helbestên kilasîkên berê de zêde medh û sena, şîret û nesîhet, hîkmet û îrfan û … ye lê helbestvanên hevdem mijarên civakî û siyasî û … jî di qalibên qesîdeya de hûnandîne. Feqiyê Teyran gelek qesîde hûnandine û zêdeyî helbestvanên kilasîk kêm û zêde qesîde jî di nava helbestên xwe de hene. Çawahiya hatina qafiyeyê di qaliba Qesîdeyê de viha ye:
Mînak:
Xezel
Çawahiya hatina qafiyeyê di qaliba xezelê de mîna qaliba qesîdeyê û viha ye:
Mînak:
Mustezad
Peyva mustezadê bi wateya zêdebûyî ye û helbesta mustezad di şiklê xwe de wek Xezelê ye lê nîvrêzikek bi dawiya her rêzikê we zêde dibe û qafiyeya nîvrêzikê mîna rêzika pêşiya xwe ye.
Çawahiya hatina qafiyeyê di qaliba mustezad de viha ye:
Mînak:
Musemmet
Musemmet helbestek e ku ji çend riste û bendan pêk tê. Her riste dikare ji du heya zêdetir ji 10 malikan pêk were û qafiyeya hemû malikên her risteyê dibe mîna hev be lê qafiyeya risteyên cida ne mîna hev e. di dawiya her risteyê de jî malikek bi navê bend tê û qafiyeya hemû bendan jî wekî hev e.
Çawahiya hatina qafiyeyê di dawiya riste û bendên qaliba musemmet de viha ye:
Fenerbahçe SK (futbol)
Fenerbahçe yaneyeke futbolê ya Tirkiyê ye. Di sala 1907'a de hatiye damezrandin.
Teşeyên helbesta kilasîk
Musemmet
Mînak:
Çarîn (rubaî)
Çarîn (rubaî ) ji çar rêzikan pêk tê û rêzika sêyem gelek caran qafiye tineye. Mijara wê evîn, îrfan an felsefe ye.
Çawahiya hatina qafiyeyê di helbestên çarîn de viha ye:
Fenerbahçe SK (futbol)
Xwedî yarigehek bi navê Yarigeha Şükrü Saracoğlu ya Fenerbahçe ye. Di lîga 1emîn a Tirkiyê de cih digire û yek ji sê tîmên Stenbolê ye. Heya niha 19 carî şampiyoniya Sûper Lîga yê Tirkiyeyê bidestxistiye.
Teşeyên helbesta kilasîk
Çarîn (rubaî)
Mînak:
Cureyek ji çarînan jî heye ku jê re Dubeytîtê gotin ku ew jî eynî mîna çarînê bi çar rêzikan çêdibe û zêdetir di nava gundî û mirovên helbesthezên ne pispor de hatiye bikaranîn. Mînaka herî navdar bo vê helbestê Baba Tahirê Uryan e.
Mînak: (Baba Tahir)
Dilim ez derdê te daîm xemîn e
Audeville
Audeville, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Teşeyên helbesta kilasîk
Çarîn (rubaî)
Hemîn cûr mim kê mû te dost dîrim
Audeville
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Tenûr
Tenûr an tendûr çandeke kurdewariyê ye û li her deverên Kurdistanê têne bikaranîn. Du çeşnên tenûrê hene: tenûra nan û tenûra parêvê ye.
Teşeyên helbesta kilasîk
Çarîn (rubaî)
Zi her kêet dost dîre hal în e
Tenûr
Tenûra nan
Tenûra nan ji axa spî tê çêkirin tevlî axa sipî jî ka jî tê bikaranîn da ku tenûr zû bi zû neşeqite. Tenûra nan bi giştî li ser axê ye mêtroyek ji erdê bilind firehiya wê jî mêtroyek heye lê ji erdê heya tenûrê firehî biçûktir dibe. Devê tenurê nîv mêtroye û tenûr bi pejink û darên hişk tê germ kirin.
Teşeyên helbesta kilasîk
Çarîn (rubaî)
Wek pêşiyê de me got gelek qalibên helbesta kilasîk hene lê hinek ji wan di nav helbestvanên kurd de kêmtir hatîne bikaranîn. Di dewamê de em ê bi kurtasî li ser hinek qalibên din jî bisekinin.
Tenûr
Tenûra parêvê
Çeşna din tenûra parêvê ye. Ev tenûr sê mêtro li bin erdê ye û firehiya wê mêtroyek e. Ev tenûr bi tenê ji bo pehtina parêvê tê bikaranîn. Derdora vê tenûrê bi tuxleyên sor tê çêkirin. Ji bo tenûr germahiya xwe baş biparêze, li der dora tenurê xwê tê tije kirin. Ev xwê ya li derdora tenûrê ji ber germahiyê piştî demekê dihele û wekî tehtê lê tê û ji tu deveran ve germahî bernade. Ev tenûr bi taybetî li Sêrt û Bedlîsê têne bikaranîn.
Teşeyên helbesta kilasîk
Qit'e (qet'e)
Qit'e herî kêm ji du malikan pêk tê û tenê rêzikên cot hevqafiye ne. Mijara wê li ser yek tiştî ye û zêdetir exlaq û civak û şîret tê de tê berçav.
Çawahiya hatina qafiyeyê di qaliba qit'eyê de viha ye:
Mufred (tekbeyt, ferd)
Mufred (tekbeyt, ferd ) tenê yek malik e û durêzikên wê carna qafiye hene û carna nînin. Helbestvan hemû mebest û armanca xwe tenê di yek malikê de dibêje û zêdetir ji bo şîretên exlaqî tê bikaranîn.
Mînak: (Helbestvan: Nediyar)
Taxar
Taxar bi çêkirina parêvê de tê bikaranîn. Qazanek gelek mezine û ji bo pehtina goştê bi hestî tê bikaranîn. Taxar ji sifir ji alî hedadan ve tê çêkirin. Bi taybetî li bajarê Sêrtê ji alî parêvçêkeran ve bikaranîn.
Teşeyên helbesta kilasîk
Mufred (tekbeyt, ferd)
Pirr bixwîne kêm bizane qur bi ser
Kêm bixwîne pirr bizane gul bi ser
Wate: Xwendina baş ev e ku xwîner bi başî tişta xwendî fêr bibe ne ku ger mirov rojê 1000 rûpelan bixwîne û çi tiştî jê fêr nebe kareke bêsemer e.
Tercîibend
Tercîibend helbestek e ku ji çend xezel an qesîdeyên hevnewa û hevwezn lê bi qafiyeyên cuda pêk tê û malikeke bi qafiyeya cuda di navbera hemû xezelan de tekrar dibe.
Çawahiya hatina qafiye û bendan di qaliba tercîibend de viha ye:
Mînak:
Terkîbbend
Terkîbbend helbestek e ku ji çend xezel an qesîdeyên hevnewa û hevwezn lê bi qafiyeyên cuda pêk tê û malikek di navbera hemû xezelan de her car bi qafiyeyeke cuda tê. Tenê ferqa wê di gel tercî'bend ev e ku di terkîbbendê de malika navbera xezelan de xweser e.
Çawahiya hatina qafiye û bendan di qaliba terkîbbend de viha ye:
Koendama henaseyê
Pêdiviya hemû xaneyên me bi enerjiya ATPyê heye. ATP(Adenozîna sê fosfatî) di nav xaneyê de ji xurekên herisbûyî tê bi destxistin. Lê ji boy destxistina ATPyê, divê xurek bi gaza oksîjenê ve bikeve reaksiyonê. Loma li gel xurekan, divê hertim bi têra xwe oksîjen jî di xaneyê de hebe. Gava oksîjen xurekan têkdişkîne boy ATP yê, gaza karbona dîoksîd jî peyda dibe, lê ev gaz, gazek ziyanbexş e ji boy xane û şaneyên mirov, divê bi demildest ji laşê mirov bê dûrxistin. Bi xebata koendama henaseyê oksîjen û karbona dioksîd di navbera hewa û xaneyên laş de tê alûgorkirin. Ango bi henasegirtinê oksîjen ji hewayê dikeve nav laş, bi henasedayînê, karbona dîoksîd ji laş ber bi hewayê tê dûrxistin. Di laşê mirov de du cor henasedan rû dide, henasedana derve û henasedana navî. Di navbera hewa û xwînê de alûgora gazan wekî henasedana derve tê bi navkirin. Henasedana derve bi navbeynkariya coga henaseyê, di pişikan de rû dide. Di navbera xwîn û xaneyên laş de alûgora gazan jî wekî henasedana navî bi nav dibe. Henasedana navî bi navbeynkariya koendama dilelûleyê pêk tê.
Coga henaseyê
Coga henaseyê beşek ji kondama henaseyê ye. Erka coga henaseyê, guhaztin û alûgorkirina gazan a li navbera hewa û koendama dilelûleyê ye. Coga henaseyê ji difin û devê mirov dest pê dike hetanî pişikan dirêj dibe, di kotahiya coga henaseyê de sikildanokên hewayê heye. Rûyê navî ya coga henaseyê bi rûkeşexaneyan ve dapoşî ye. Di nav rûkeşexaneyan de hin xaneyên derdanî hene, navê van rûkeşexaneyan “xaneyên goblet” e. Xaneyên goblet lîncemade(bi îngilîzî: mucus) der dide. Rûkeşexaneyên difnekelên, borrîhewa û liqê borrihewa xaneyên kûlkdar(bi îngilîzî: ciliated cell) lixwe digirin. Qirrik, borrîhewa û liqê borrîhewa pêkhateyên kirkiragî ne. Li gor cihên pêkhate û endaman, coga henaseyê dabeş dibe du beşan.
Jorê coga henaseyê
Difinekelên, gewrî û qirrik wekî beşa jorê ya coga henaseyê tê bi navkirin.
Xwarê coga henaseyê
Borrîhewa, liqê borrîhewa û pişik jî wekî beşa xwarê ya coga henaseyê tê bi navkirin. Pişik, borrîkehewa û sikildanokên hewayê lixwe digire.
Qirrik
Qirrik an jî zengilok beşa serî ya borrîhewa ye, gewriyê bi borrîhewayê ve girê dide. Bi henasegirtinê hewa ji difin û dev de arasteyê gewrî dibe. Gewrî ji boy xurek û hewayê coga hevbeş e. Ango serê soriçik û borrîhewayê di gewriyê de digihîjin hev. Qirrik ji neh heb kirkiragên bi şêweya lûleyî rêzbûyî pêk tê. Riya qirrik û borrîhewayê ji ber desteka kirkiragan hertim vekirî ye. Li qirrikê de kirkiragê tîroîdê, yê herî gewre ye, niçikek ji beşa pêşî ya kirkiraga tîroîdê dirêj dibe. ew niçik wekî sevê Adem tê bi navkirin. Sevê Adem ê qirrika zilaman ji ya jinan gewretir e. Li ser devê qirrikê, bi kirkiragê tîroîde ve girêdayî, kirkiragek heye bi şeweyî kevçî, navê wî zimanê kirkiragî ye. Zimanê kirkiragî, ji xeynî dema daqurtîna xwarin û vewxarinê, ji serê qirrikê dûr e. Ango coga henaseyê ji bilî dema daqurtina xurekan, hertim vekiriye. Rûyê navî yê qirrikê bi rûkeşexaneyên kûlkdar û xaneyên goblet dapoşî ye. Dengê mirov di qirrikê de peyda dibe, loma navê qirrikê wekî sindoqa dengê (voice box) jî tê zanîn. Beşa qirrikê ya deng peyda dike wekî zengîlok( bi îngilîzî:glottis) bi nav dibe.
Pişik(Sî)
Pişik, sî, an jî sîh endama bingehin a koendama henasê ye. Alûgorkirina gazan di navbera xwînê û hewaya derve, di nav pişikan de rû dide. Cotek pişikên mirov heye, di nav sîngekelênê de. Dilê mirov di navbera herdu pişikan, nezikê pişika çepê de cih digire. Loma pişika çepê ji ya rastê piçûktir e. Pişka rastê sê pil, pişka çepê du pil e. Dora pişikan bi perasûyan û navpençikê dagirtî ye. Pişik pêkhateyek nerm e, dişibe îsfencê û hertim bi hewayê tijî ye. Pişik rasterast bi sîngekelênê ve giridayî nin in, derveyê pişikan bi perdeya pilûr ve dapoşî ye. Perdeya pilûr ji du çînan pêk tê. Çînek pilûrê bi pişikan ve, çîna din jî bi diwarê sîngekelên û navpençikê ve girêdayî ye. Valahiya navbera çînên pilûrê, wekî kelêna pilûr bi nav dibe. Xaneyên pilûrê şileyek der dide nav kelênê, ev şile di navbera pişik û derûdora pişikan de lêkxişandinê kêm dike. Di nav pişikê de liqê borrîhewayê borrîkehewayê û sikildanokên hewayê hene. Dîwarê liqê borrîhewa yên stûr, kirkiragî ye, lê yê borrîkehewayan bêkirkiragin. Ji ber hebûna borrîkehewa û sikildanokan rûyê navî yên pişikan bi qasî 70 m2 fireh dibe. Ev rûyê fireh alûgora gazan hêsantir dike. Guhaztin û alugorkirina gazên oksîjen û karbona dîoksîdê di navbera xwîn û hewayê de, karê sereke yê pişikan e. Xwîna kêmoksîjenî, bi navbeynkariya xwînber û xwînberokên pişikê, ji dil digihîje sikildanokan. Xwîna têroksîjenî jî ji pişikan bi rêya xwînhênerok û xwînhênerên pişikê ber bi dil ve tê guhaztin. Pişik ne bi tena serê xwe, lê bi alîkariya navpençik û masûlkeyên parsûyan, guhaztin û alûgorkirina gazan dike.
Sikildanokê hewayê
Li kotahiya borrîkehewayê de kîsikên piçûk heye, ev pekhateyan wekî sikildanokên hewayê tê bi navkirin. Alûgora gazan a di navbera hewa û xwînê, di nav sikildanokên hewayê de rû dide. Bi şaxdayina borrîkênhewayê, cogên sikildanokan peyda dibe. Sikildanokên hewayê li devê cogê de wekî mîna gûşiya tirî girêdayî ne. Gûşiya sikildanokên hewayê wekî kîsikê sikildanokê tê bi navkirin. Kîsikê sikildanokê ji 20 heta 30 sikildanokên hewayê pêk tê. Di herdu pişikên mirov de bi qasî 300 mîlyon sikildanokê hewayê heye. Ji ber hebûna sikildanokên hewayê, pêkhateya pişikan dişibe îsfencê(lûfik).Sikildanokên hewayê bi tora mûlûleyên xwînê dorgirtî ne. Dîwarên mûlûleyên xwînê ji çînek xaneyên rûkeş(rûkeşexane) pêk tê, ango pir tenik e. Dîwarê sikildanok û lûleyên xwînê, rasterast temasê hev dikin. Ev herdu dîwar bi hev re wekî “perdeya henaseyê” tê bi navkirin. Tora mûlûleyên xwînê yên derdora sikildanokan, xwîna xwe ji xwînberok û xwînhênerokên pişik digirin. Xwîna nav xwînberokên pişikê kêmoksîjenî ye. Dema mirov henase digire, sikildanok dibin sikildanokên piroksîjenî. Ango xestiya oksîjena nav sikildanokên hewayê, ji ya xwînê zêdetir dibe, loma oksîjen ji kîsikê sikildanokan derbasî nav xwîna mûlûleyan dibe. Herwisa di nav mûlûleyên xwînê de xestiya karbona dîoksîde ji ya hewa ya nav kîsikê sikildanokan zêdetir e, loma karbona dîoksîd ji xwînê derbasî nav kîsikê sikildanokan dibe. Bi vê awayê asta rêjeya oksîjena nav mûlûleyên xwînê zêde dibe, karbona dîoksîda wê jî kêm dibe.
Mekanîzmaya henasedanê
Peyva henasedan, ji boy karê alûgora gazan a navbera xaneyên laş û hawîrdorê tê bi karanîn. Henasedan ji du gavên sereke pêk tê. Gava yekem girtina hewayê boy pişikan an jî dûrxistina hewayê ji pişikan e. Gava duyem jî, alûgorkirina gazan e. Navbera xwîn û hewayê de alûgorkirina gazan, di pişikê de, di nav sikildanokên hewayê de rû dide.Kiryara livîna hewayê bo nav pişik û derçûna wê ya ji pişik boy derve, wekî mekanîzmaya henasedanê tê bi navkirin. Mekanîzmaya henasedanê du cor e; henase wergirtin û henasedayîn. Ji derve bi navbeynkariya dev û difin, ber bi pişikan ve çûyina hewayê wekî henase wergirtin bi nav dibe. Herwisa ji pişikan derkirina hewayê jî wekî henasedayîn tê bi navkirin.
Henasewergirtin
Masûlkeyên navbera parsû yên derve, girj dibin, qefesa sîngê ber bi jor û pêş ve bilind dibe û fireh dibe. Di heman demê de, navpençik jî girj dibe. Navpençika negirjbûyî ber bi sîngekelêne ve qoqiz e, bi girjbûna masûlkeyan, navpençika qoqiz ber bi zikekelênê ve tê paldan û pahn dibe. Bi vî awayê sîngekelên dirêj dibe û fireh dibe. Ji ber ko pişik bi dîwarê sîngekelenê ve zeliqi yê, pişik jî fireh dibin. Ji ber firehbûna sîngekelenê, pestoya nav sîngekelenê û pişikan ji pestoya atmosferê kêmtir dibe. Hewa ji hêla pestoya bilind (ji amosferê ) ber bi cihê pestoya nizim ve diherrike û pişik bi hewayê tijî dibin. Ev rewş wekî henasewergirtin bi nav dibe.
Henasedayîn
Xavbûna navpençik û masûlkeyên navbera parsû yên derve, qonaxa henasedayînê dide destpêkirin. Gava navpençik xav dibe, ber bi sîngekelêne ve bilind dibe, ji ber qoqiziya navpençikê, qebareya sîngekelenê kêm dibe. Herwisa di heman demê de masûlkeyên navbera parsû yên derve jî xav dibin. Bi xavbûna masûlkeyan qefesa sîngê ber bi jêr ve dilive û qebareya sîngekelênê kêm dibe, sîngekelên zorê dide ser pişikan loma qebareya pişikan jî kêm dike. Ji ber kêmbûna qebareyê, pestoya hewa ya nav pişikan ji atmosferê zêdetir dibe. Wek encam, henasedayîn rû dide.
Rêkxistina henasedanê
Henasedan ji aliyê koendama demarê ve bi awayek demarî, herwisa ji aliyê kîmîkewergiran jî bi awayek kîmyayî tê kontrolkirin. Hejmara henasedanê ya di dirêjiya xulekek de, rêjeya henasedanê diyar dike. Rêjeya henasedana zarokan ji ya mirovên têgihîştî bilintir e. Ji xeynî dema  mirov xebatên  giran dike, rêjeya henasedanê  ya asayî ya mirovê têgihîştî 12-15 henesadan/xulek e. Di heman rewşê de rêjeya henasedana zarokek 10 salî 18-30 henasedan/xulek e.
Rêkxistina demarî ya henasedanê
Ahenga henasedanê ji aliyê navenda rêkxistina henasedanê ve tê kontrolkirin. Navenda rêkxistina henasedanê di lakêşemejî(mejiyê lakêşe)û pirikê de cih digire. Lakêşemejî (bi latînî:medulla oblongata), pirik(bi latînî:pons) beşên qedê demax e (bi îngilîzî:brain stem). Ji navenda rêkxistina henasedanê bi awayek rêzikî, bi navbeynkariya demarên ragihandinê, sînyal tên şandin ji boy masûlkeyên parsû û navpençikê. Şandin û rawestandina sînyalan ji aliyê sîstema sîmpasawî û parasîmpasawî ve tê kontrolkirin.
Rêkxistina kîmyayî ya henasedanê
Rêkxistina kîmyayî ya henasedanê bi navbeynkariya kîmîkewergiran(bi îngilîzî:chemoreceptors) pêk tê. Li ser diwarê kewanê şahxwînberê de, di nav şileya mejî û di nav şileya striyekelênê (bi îngilîzî: spinal canal) de kîmîkewergir hene ji boy rêkxistina henasedanê. Hekê di laş de rêjeya karbona dioksîdê zêde bibe, kîmîkewergir pê dihesin û navenda rêkxistina henasedanê agahdar dikin. Bi hîşarkirina kîmîwergiran, rêje û kurahiya henasedanê tê zêdekirin. Dema xestiya karbona dioksîda nav laş û xwînê zêde dibe, di heman demê de pH a hawirdorê jî dadikeve. Daketina pHa xwînê jî kartêkirin e ji boy kîmîkewergiran.
Alûgorkirina gazan
Armanca serekî ji boy henasedanê ew ko, oksîjena atmosferê bigihîjîne hemû xane û şaneyên laş û di heman demê de karbona dîoksîda nav xaneyan jî ji laş dûr bixe. Xwîna mirov di nav lûleyên xwînê de diherike û têkiliya wê ya rasterast bi atmosfer û xaneyan nîn e. Loma ji boy guhaztina gazan, divê pêşî, oksîjen an jî karbona dîoksîdê bikeve nav xwînê, paşê bi herikîna xwînê xwe bigihîne xaneyan an jî pişikan. Gazên henasedanê, ango oksîjen û karbona dîoksîda nav xwînê, li du cihan de tên alûgorkirin.(ango beramber cih diguherînin). Alûgorkirina yekem di navbera sikildanokên hewayê û xwînê de rû dide. A duyem jî di navbera xwînê û xaneyên laş de pêk tê. Atmosfer gîraweya gazî ye. Her gazek gîraweyê dibe sedema peydabûna pestoyê. Pestoya gazek a nav gîraweya gazî de wekî pestoya qismî tê bi navkirin. Pestoya atmosferê, ji tevahiya pestoya qismî ya gazên atmosferê peyda dibe.
Ango pestoya atmosferê(Patm) = PO2 +PCO2 +PN2 + PH2O = 760 mm Hg ye.
Ji ber ko xestiya gazên atmosferê ne wekhev e, pestoya ji aliyê wan gazan ve tê peydakirin jî ne yeksan e. Ango her gazek li gor xestiya xwe pestoya qismî peyda dike. Gaz ji hêla pestoya bilind ber bi hêla pestoya nizm ve belav dibin. Asta pestoya qismî ya gazên henasedanê li tevahiya şaneyên laş de ne yeksan e. Pestoya qismî ya oksîjenê li hinek deverên laş de bilind ê lê bi gelemperî di nav xaneyan de gellek nizm e. Cudahiya asta pestoya qismî rê li ber alûgorkirina gazan ve dike. Gazên henasedanê ji hêla pestoya qismî ya bilind, ber bi hêla pestoya qismî ya nizm ve belav dibin ev rewş wekî belavbûnî (bi îngilîzî: diffusion) tê binavkirin.
Çemê Miradê
Çemê Miradê yan jî Çemê Muradê, yek ji robarên mezinên li Bakurê Kurdistanê ye. Ji ber ku gelek şaxên wî hene wekî Çemê Muradê jî tê binavkirin. Çemê Miradê bi yekbûna şaxên ku ji Giyadîn a navçeya Agiriyê li bakurê Gola Wanê dest pê dike û ji piştre bi yekbûna du şaxên din destpê dike.
Dia
Dia yan jî dua (ji erebî du'â), pêdiviyeke olî ye. Bi kurdî diroz, dirozge yan parîn jî dibêjin. Baweriyekî oliye ku kes daxwazên xwe bi axaftin ji Xwedê dixwaze.
Koendama henaseyê
Henasedana derve
Kiryarê alûgorkirina hewayê ya navbera laş û atmosferê, di sikildanokên hewayê de rû dide. Di navbera sikildanokên hewayê û mûlûleyên xwînê de alûgorkirina gazan wekî henasedana derve bi nav dibe . Dîwarê sikildanokên hewayê ji çînek xane pêk tê. Ev çîna tenik a sikildanokên hewayê, ji aliyê derve, bi mûlûleyên xwînê ve dorgirtî ye. Dîwarê mûlûleyên xwînê jî ji çînek xane pêk tê. Ango oksîjena di nav sikildanokên hewayê ji xwînê bi qasî stûriya du xaneyan dûr e. Pêkhate û rêjeya hewayê nav sikildanokan neguherbar e û ji ya atmosferê cuda ye. Ji ber hebûna hilma avê, di nav sikildanokên hewayê de pestoya qismî ya oksîjen û nîtrocenê dadikeve. Lê pestoya qismî ya karbona dîoksîda nav sikildanokan ji ya nav atmosferê bilindtir e.
Çemê Miradê
Ji berfa çiyayan sûdê werdigire û hêza hieîkançemêwê digihîje heta 2.500 m³/s. Hinek ji çemên ku digihîjin wê ev in: Çemê Heftreng, Çemê Lîzê, Çemê Şehîd, Çemê Badîşah, Çemê Goşkarbaba (Koçkarbaba) hwd in.
Koendama henaseyê
Henasedana derve
- PO2= 100 mm Hg ye û ji PO2 ya atmosferê kêmtir dibe.