cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Necmettin Erbakan
Jiyana Erbakan a polîtîk
Di sala 1973î de MSP (Partiya bextewariya neteweyî) dadimezirîne. Li dijî xurtbûn û pêşketina çepgîran û tevgerên Kurdan dewlet alîkariyê dide wî. Di 1974-1978î de di gelek koalîsyonan de wekî cihgirê serok peywirdar dibe.
Di de leşker dîsa dest didin ser desthilatdariyê û Erbakan jî tê girtin. 10 sal cezayê siyasetê lê tê birrîn. Di sala 1987î de cezayê tê rakirin û ew jî ji mêj ve dest bi polîtîkayê dike. Bi damezrandina RP (Partiya refahê) ew di salên 1996-1997 serokwezîrtiyê dike. Lê leşker rika xwe berdidin wî çalakiyên wî bisînordikin. Lewra ew sînorê ku artêşê ji wî re danibû bi hin axavtinên wî dihate xerakirin. Di de leşker xebatên wî qedexe dikin û RP yê jî vedigirin. Erbakan mîtînga Bîngol (Çewlîg) da got; "Çima dibêjin, 'Çi şadî dibêje ez Tirkim' vî wextî biranîna Kurd ji dibêjê 'Ez jî Kurdim, Çi şadî dibêje ez Kurdim!". Ji bo vî gotinan Erbakan hatin binçav kirin.
Erbakan bi navê Fazilet Partisi dîsa partiyek dadimezirîne lê ew jî tê qedexekirin. Li dijî wê gelek doz hatine vekirin. Ji wexta serokwezîrtiye da D-8 (Welatan Yê Qewimîna) civîna Yekîtiya Îslamiye hat vekir. Erbakan di da li bajarê Enqerê jiyana xwe ji dest da. Li bajarê Stembolê di Goristana Merkez efendîda di 1ê adara 2011an da li kêleka gora jina xwe hat definkirin.
Zewaca hevzayendan li Belçîkayê
Di 30yê kanûna paşîn a 2003an de Belçîka piştî Holendayê bû duyemîn dewletê ku zewaca hevzayendan qanûnîkir. Ji 2004an vir ve bi şerta 3 meh li Belçîkayê rûniştin, destûr dide hemû hevzayendan.
Bekirxiştîk
Bekirxiştîk gundekî ser bajarê Melediyê ye
Eisenheim
Eisenheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Xanqa, Meraxa
Xanqa gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Irgûn
Irgûn, bi îvrît: ארגון צבאי לאומי, Irgûn Tzsva’î Le’ûmî‚ rêxistineke çekdarî ya cihûyan bû. Bi kurtî wekî Etzel an IZLê jî tê binavkirin. Navê wê tê wateya "rêxistina çekdarî ya welatê Îsraelê". Peyva "irgûn" jî bi îvrît (hebrayî, îbranî) di wateya "rêxistinê" de ye.
Sala 1931ê de ji aliyê partiya revîzyonîst ve tê damezirandin. Avraham Tehomî yek ji fermandar û damezrînerên vê rêxistinê bû. Di derketina rêxistinê de hin aliyên ku îro jî nayên zanîn hene.
Beriya damezirandina Îsraelê, di nava salên 1931 - 1948ê de li herêmê têdikoşiya. Gorî hinekan wekî rêxistineke terorîst jî tê dîtin. Vê rêxistinê li dijî mêtîngeriya Brîtanyayê têkoşîn dida, lewra wê demê li herêmê brîtanî hebûn. Herwiha li dijî hêzên ereban jî.
Fermandarî
Di bin fermandariya Yabotînskî de rêxistin êrîşên bombeyî yên mezin pêk tîne. Gelek baregehên eskerî yên brîtanî dide ber bombeyan. Sala 1940ê Yabotînskî dimire, hêza rêxistinê jî bidawî dibe. Davîd Razîel bi polîsên brîtanî ve lihev dike. Dûv re ev rêxistin bi brîtanî re hevalbendiyê dike. Rêxistin dala 1948ê sê eskerên Îsraelê jî dikuje.
Bidlîs (parêzgeh)
Bidlîs bajar, navçe û parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye. Serbajarê parêzgehê Bidlîs e.
Dîrok
Dîroknas dîroka Bitlîsê ji demên cûda dest pê dikin. Mîna 5000 sal, 7000 sal dîrok e. Bi rastî, dîroka Bitlîsê vedigere serdema Yenitaş, ku em jê re dibêjin Serdema Neolîtîkê. Pêşîroka nivîskî ya Bitlîsê û herêma wê bêtir tarî ye. Sedemên herî girîng kêmasiya vedîtinên li rûyê erdê û nebûna lêkolînek arkeolojîk a realîst e ku heya roja îro ye. Obsidian (depoyên şûşeya xwezayî) li çiyayên Sûfan û Çiyayên Nemrut ên di nav sînorên parêzgeha Bitlîsê de diyar dike ku dîroka vê herêmê vedigere serdema neolîtîkê, ne ku rasterast be jî. Tê fêhm kirin ku şûşeya xwezayî ya ku ji bermayiyên obsîdyanê hatî stendin li cîh û warên dorpêçê wekî çîpker, birrîn û dirûvek hate bikar anîn. Di encama lêkolînan de, riya bazirganî ya wê serdemê ji rojhilatê Gola Wanê ber bi başûr ve (Kalkolîtîk - Serdema Madenê - herêma niştecihbûnê di nav sînorên parêzgeha Wanê ya îro, Tilkitepe) de, û ber bi rojavayê Amedê ve (Çayönü) diçû. , cîhek neolîtîk a ne-pottery li nêzê Ergani).) dirêj dibe heya
Erdnîgarî
Bitlîs bi giştî ji çiya û deştan pêk tê. Ji ber vê yekê, ew bajarek ji bo xwedîkirina ajalan guncantir e.Ji ber ku avhewa bejayî dijwar e, darên pel-pel ên mîna xurmeyan nikarin li vir şîn bibin.
Dara kevokê
Dara kevokê (bi latînî: Davidia involucrata) an darkotir, dardestmal) kulîlkek tinê ji famîleya Davidia ye. Warê dara kevokê Çîn e. Gulê wan sipî ne.
Soulaires
Soulaires, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
L'Abidjanaise
"L'Abidjanaise" (bi kurdî wateya wê:Dengê Abidjan) sirûda neteweyî ya Peravê Diranfîlê ye. Her çiqas paytexta welatê Peravê Diranfîlê Yamoussoukro jî be di sala 1960'an de sirûd li sernavê Abidjanê dimîne. Ji hêla Mathieu Ekra, Joachim Bony û Pierre Marie Coty ve hatiye nivîsandin û Pierre Marie Coty bi Pierre Michel Pango re besteya wê çêkiriye.
Sulzbach, Birkenfeld
Sulzbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
L'Abidjanaise
Sirûd
<br style="clear:left;">
Gundikê Eskerî
Gundikê Eskerî, mezrayeke Çeqeliyê ye. Li ser girekî ji aliyê kesekî navê wî Eskerî û zarokên wî hatiye avakirin. Li jora wê Çeqeliyê, li jêra wê Melxemîs û li başûrê wê jî Gundikê Hesenê Xal he ye.
Rieupeyroux
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Xelîfan, Kanîreş
Xelîfan, gundekî girêdayî navçeya Kanîreşê ya ser bi Çewlîgê ve ye.
Esferayen (navçe)
Esferayen yek ji navçeyên parêzgeha Xorasana Bakur ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda navçeyê bajarê Esferayen e.
Mehmûdiya Jorîn
Mehmûdliya Jorîn, gundekî ser bajarê Melediyê ye.
Orvieto
Orvieto, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Umbriyayê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 20.253 kes e.
Biloka
Biloka, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Qoserê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.sala 2004 dîsa hat avakirin nuha deh mala nêzîkî penci mirov le dijî tê zanîn şêniyewe sala 1993- 350 kesbû
Dîroka Biloka
Te gotin gunde Biloka berî niha nezîkî 850 salî hebûye. Niştecihên wê ji navçeya Êlihê, Kercewse hatine. Kesên berê hatine, navê gundê xwe yê berê jî bi xwe re anîne û bûye Biloka. Gundî ji êla Kurd, Aşitî ne, ango Aşitiyayî ne.
Li ser Biloka
Gund bi qasî 15 km li bakurê Qoserê dikeve. Di nava cogfafyayeke çiyayî de ye. Li rojavayê wê Girê Şêran, li bakur Latê Gewr û rojhilatê jî Sukura Kevirê heye.
Xwarinên wê yên navdar, goştê sêlê, nanê şilîkî û dimis (mot) e. Xwezaya gund gelek ciwan û balkêş e û ji bo seyranê baş e.
Destana evîndariyê ya binavê "Hesenê mala Mûsa Hedka (Etka) Qaso" tê gotin ku bingeha xwe ji vê gundê digire û bi qasî 300-350 sal berê, li wir serpêhatî pêkhatiye.
Biraşka tîkegoştê
Biraşka tîkegoştê, tîkekebab, kebaba tîkê biraşkeke pêjgeha kurd e. Kurd ji biraşkê re kebab jî dibêjin. Li parêzgeha Dîlokê ji vê kebabê re kebaba tîkê yan kebaba tîkegoştê dibêjin.
Yèvres-le-Petit
Yèvres-le-Petit, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Biraşka tîkegoştê
Navê xwe ji tîkeyên goşt, goştê tîkekirî digire.
Çêkirin
Betanê goşt derînin, pakij bikin. Goşt û dawê tîke bikin. Di badiyekê de bi tevî terbiyeya kebabê li hev bidin. 11-13 katjimêrî bidin rawestandin.
Sê tîke goşt, yek tîke daw, wisa li ser şîşê rêzbikin. Şîşên xwe 10 cm ji ser agir re bigirin. Agirê komirê be. Baş pijiya dikarin bînin ser destexaneyê (sifre).
Mane û Similqan (navçe)
Şaristana Mane û Similqan yek ji navçeyên parêzgeha Xorasana Bakur ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Mane û Similqan e.
Pezmijoka daristanan
Pezmijoka daristanan, Varanus bitatawa an pezmijoka lupî, cureyek e pezmijokên girsin ku mêwexwerin û li ser daran dijîn. Ev pezmijok xwecihê Filîpîn û Îndoniziya yê ye û wek xwarin têne hesibandin li ba gelê orîjenî yê Filîpînê ku navê Butikaw lê dikin.
Şayîs
Ger pezmijoka daristanan ta dirêjiyê 2 m mezin dibe, lê giraniya wê der dorî 10 kg dimîne.
Teftî§
Teftîş gotinek erebî ye wata wê :vejotin e an go dema ku tu mirovekî digirî tu dixwezî binêrî çi vÈre heye wek polîs dema yekî digirin zor sipas ji mamomste Şahîn kalo re ku hev ji min re da nî་şan
Vercevî
Vercevî gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Veitsrodt
Veitsrodt şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
18ê kanûna paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Kupik, Kanîreş
Kupik, gundekî girêdayî navçeya Kanîreşê ya ser bi Çewlîgê ve ye. Li vî gunde hinik şikevt henin û li ser dîwarên Şikevtan hinik verojtinên dema Kevirî henin.
Mandare
Mandare, gundekî ser bajarê Melediyê ye.
Farûc (navçe)
Şaristana Farûc yek ji navçeyên parêzgeha Xorasana Bakur ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Farûc e.
Ispendereya Bala
Ispendereya Bala, gundekî ser bajarê Melediyê ye.
Medenî Duran
Medenî Duran nivîskarekî kurd e.
Medenî Duran di sala 1971an de li Nisêbînê hatiye dinyê. Perwerdeya xwe ya dibistanê li Nisêbînê û Stanbolê qedand. Ji sala 1988 ve mina bi milyonan kurd derketiye derveyî welat. Nêzî 13 salan li Stenbolê jî, di wê demêde jî li Navenda Çanda Mezopotamya MKM karê şanoye kiriye, Di sala 2001an de pirtûka xwe ya yekemîn bi rêya Weşana Perî bi navê Pênûsa Min Azdiyê dinivîse weşand. Ji ber pisgirêken bi vî rengî di destpêka sala 2002an de derkete derveyî welat. Vêga jî li Elmanya li bajarê Meiningenê dijî.
Li Almanya jî karê xweyî nivîsê berdevam dikê û pirtûka xwe ya bi navê Welatêmin Qîra dide dîse bi rêya Weşana Perî weşand. Endamê PEN'a Kurd ya Navnetewiyêxabatkarê MHA Navenda Nûçeyan a mezopotanya ye Nivîskar karê xwe yê rojane di navbera Navenda Nûçeyên mezopotamya (MHA), de dike nivîsê û bi piranî di Özgür Politika,Roja Azadiya Welat, Yenîden Özgür Gündem,de weke nûçe û hevpeyvîn hatine veşandin
Reyhanî
Reyhanlı ( , ar-Rayḥāniyah) bajarok û navçeyeke parêzgeha Hatayê ye li peravên Deryaya Spî ya Tirkiyê, nêzîkî sînorê Sûriyê.
Rignac, Aveyron
Rignac, Aveyron, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Tizyan
Tizyan gundekî bi ser bajarê Stewrê ve ye. Gund di navbera Mêrdîn û Ewîna de ye. Li derdora wê Şivistan, Baqustan heye. Debara gund li ser xwedîkirina heywanan û berhemên rezan e.
David Hume
David Hume (jdb. 7ê gulanê 1711an li Edinburgh – m. 25ê tebaxê 1776an li Edinburgh) fîlozof, dîroknas û aborînasekî skotlandî bû. Ew yek ji nimînerên rêbaza fîlozofiya emprîzmê yê ko di çaxa ronîbûnê de jiya bû. Felsefeya xwe li ser epîstemolojî bandoreke mezin ji fîlozofiya Immanuel Kant ditîbû. Ew li xeynî epîstemolojî li ser pozîtîvîzmê û felsefeya analîtîkê jî xebitîbû. Ew li ser aboriyê jî şixulîbû dostekî Adam Smithî ko li ser vê mijarê xebatên xwe berhevdidabûn.
Jiyan
David Hume di sala 1711an li Edinburghê hatiye dinê. Malbata xwe berê çiqas zadegan bû jî dema ko ew hatiye dinê feqîr bûbû. Di maynê salên 1723an û 1729an de wî li ser dadê xwend. Lê pê xelas kirina wê re ew keta depresyoneke kûr û encax di sala 1731an de li Bristolê şixulî. Di salên 1735an de heta 1737an ewî li Fransayê bû û li wir dest bi berhema xweya bi navê Treatise of human nature kir.
Di salên 1739/40an de pirtûka xweya bi navê A Treatise of Human Nature (Lêkolîneke Xweza Mirov) temam kir û weşand.
Di sala 1748an de wî bi xebata xweya Enquiry concerning human understanding(Lêgerinekê li ser Feresatê Mirov) dewama berheöa xweya A Treatise of Human Nature kir. Ew çû bajarê ko li hatiyî dinê, Edinburghê, û dest bi xebata dîroka Îngîltere  kir û ew xebatên xwe jî navbera salên 1754an û 1761an de weşandin. Ew xebatên xweyên ser dîrok û bi navê The natural history of religion ya ko di 1757an de weşandî, ji hêlê dîroknasan de rexne dîtin.
Ew di 1763an de wek balyoz çû Parisê û 1766an de bi Rousseau ve vegeriya Londonê. Ew di 1776an de li Edinburghê mir.
Fîlozofî
Fîlozofiya Hume yê li ser Epîstemolojî di ekola emprîzmê de tê ditîn hin ji xebatên herî girîngê di wê beşê de ye.
Ekonomî
Hume li ser felsefeya polîtîka û teoriya civatiyê şixulî.
Biraşka sêvaxînê
Biraşka sêvaxînê, sêvaxînkebab, kebaba tîkeyê domeyanî, kebaba sêva binerdê navê biraşkeke pêjgeha kurd e. Bi taybetî li parêzgeha Semsûrê navdar e. Bi latînî jê re Helianthus tuberosus dibêjin.
Devokên kurdî de sêvaxîn
Hin ji vanan cureyên sêvaxînê ne. Xebateke zanistî ji aliyê florîst û zimanzanên kurd ve nehatiye kirin.
Çêkirin
Sêvaxînên xwe pakij bişon, qalikên wan bigirin. Di nava terbiyeyê de li hev bidin. Li ser şîşê rêz bikin.
Pêşniyar
Tîkeyên dawa pez tehmê dide vê kebabê. Ango tîkeyek dawê û ek jî sêvaxînê li şîşê bidin.
Rasyonalîzm
Rasyonalîzm (ji Latînî ratio – ango aqil) yek ji ekolên felsefe û lênerîna jiyanê û dinêyê ko bi aqil realîteyan fehm dike. Ew bi felsefeya xwe li hembera Emprîzmê ko agahiyên mirov bi hesên mirov rave dike dime. Ew herdu ekolan çiqas li hembera hev dimên jî emprîst bitunî realîzmê, realîst jî bitunî emprîzmê red nakin. Di ciyawaziya navbera wan de ewê ko rasyonalîst lênerînê xweya dinê li ber gîşkê didina ber aqil, emprîst jî li ber gîşke lênerîna xweyên dinê didina ber hesan.
Rasyonalîzm di sedsala 17'an de li Fransayê derketibû. Pêşenga vê fîlozofiyê René Descartes bû. Descartes fikrên xwe bi zanyarî û felsefeya ko bi geometrî şirove kirinî der xistibûn. Wî digot ko bingehên feresatê bi êqil pêk tê. Yên li ser wê wan bilind kirin jî, mirov dikare bi têkdehatinê(deduktion) çareser bike.
Fîlozofê Holandî Baruch Spinoza û almanî Gottfried Wilhelm Leibniz rasyonalîzma kartezyênî pêşdexist. Fikrên wan li hembera emprîstîn brîtanî John Locke û David Hume disekinî. Dîsa rasyonalîzm bi armanca xweyê agahiyên vebirî li hembera Skeptîzmê disekinî.
Kitêbeke Hisabî
Perçeyek ji meqele “Klasîkên me – an şahir û edîbên me ên kevin” ya Celadet Bedirxan:
Vê paşiyê kitêbeke kiçik ketiye destên min, Kitêbeke mewzûn. Tê de qala hisabî kirine. Ev in çend beytên wê:
Neh caran neh bi xwe hesêb ke biltemam Heştê û yek in, tu bizan ya ez xulam. Heşt caran çar çend in eya şîrînbira Ew sih û dû ne herçî zêde ji te re. Heft caran pênc çend in eya tiflê piçûk Ew sih û pênc in da ko pê nebî xudûk. Şeş caran sê çend in eya sahib meqal Ew deh û heşt in tu bizan ya pîrê kal. Pênc caran pênc çend in ey mêrê çak Ew bîst û pênc in tu bizan ey canê çak. Çar caran heft çend in tu bêje vê demê Ew bîst û heşt in da tu hilnegrî xemê. Sê caran neh bo te beyan kim ya delal Ew bîst û heft in tu bizane ya heval. Du caran çar çend in min bo te kirye xet Ew heşt temam in der vê nezma pir xelet. Êk caran êk êk e bizan ya nasiha Bo feqîrê koyî bêjin fatiha.
Di dawiya vê kitêbokê de bi erebî şerhek heye. Li gora vê şerhê xwedî kitêba xwe di sala 1345ê romî de nezim kiriye; berî hevdeh salan. Gelo li kû derê? Li Tirkiyê, Iraqê an Sûriyê?
IBM
IBM kurtnav jibo International Business Machines Corporation anko Şerîkeya Navneteweyî ya Makîneyên Karweriyê, şerîkeyeka pirneteweyî ya teknolojî ya kompiyoter û rabêjiyê ye ko binkeyê wê yê serekî li bajarê Armonk li welatê Nû Yorkê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Ev şerîke yek ji wan şerîkeyên tekolojiya pêzanînan e ko ji sedsala 19ê were berdewam kardikit. IBM hişkalav û nermalavên komputerê difiroşit û xizmetkariyên rabêjiyê û mêhvandarîtiyê pêşkêşdikit.
Di dîroka hevçerix da, IBM wekî mezintirîn şerîkeya komputerê li cîhanê dihêt niyasîn. Şerîkeyê zêdetir ji 350,000 karmendan li seranserî cîhanê hene. IBMê zêdetir ji her şerîkeyeka dî ya Amerîkayî mafên pawankirî yên berheman anko patent hene. Wê li zêdetir ji 170 welatên cîhanê endezyar û rabêj hene. Karmendên IBMê 3 Xelata Nobelê, 4 Xelata Turing, 5 Nîşanên Neteweyî yên Teknolojiyê û 5 Nîşanên Neteweyî yên Zanistî wergirtine.
Di 1ê gulana 2005ê şerîkeya Çînî ya Lenovo pişka komputerên kesanî (PC) ya IBMê kirî.
Dîrok
Şerîkeya IBMê li sala 1888ê wekî Herman Hollerith and the Tabulating Machine Company anko Şerîkeya Herman Hollerith û Makîneyên Xişteyandinê hat damezirandin. Şerîke li sala 1911ê bû Computing Tabulating Recording Corporation (CTR) Şerîkeya Tomarkirina Xiştandin a berisandinê. Li sala 1916ê ew çû lîsteya Sûka Pişkan ya Nû Yorkê û dema li sala 1924ê bûye yek ji şerîkeyên Fortune 500, navê IBMê ji xwe ra hilbijart.
Enabkê
Enabkê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Hişkalav
Di zanista komputerê de hişkalav parçeyên fîzîkî yên komputerê ne, mîna kerxên tivilmanî. Ev zarav beranberî zarava nermalav dihêt. Hişkalavên komputerê bilez wekî nermalavn nahên guhartin.
Klasîkên kurdî
Anjî dibê gerek bibin yek
Meqeleya "Klasîkên me – an şahir û edîbên me ên kevin" ya Celadet Alî Bedirxan di kovara "Hawar"ê de.
Em dikin qala klasîkên xwe bikin. Lê berî ewilî divêt em li bêjeya "klasîk"ê hûr bibin. Ji ber ko ev bêje bi me ne nas e. Di edebiyata miletên ewropayî de heyamek heye jê re heyama klasîkan dibêjin. Ew heyama ko tê de şahir û edîbên klasîk rabûne. Ji wan edîb û şahiran bi xwe re jî klasîk dibêjin. Ewan edîbên ha teqlîdî edîb û şahirên yewnan û latînî dikirin û li gora isûl û qeydeyên wan dinivîsandin; gelek bala xwe didan wan isûl û qeydan, yani gelek isûl û şikilperest bûn. Ji edebiyatê pê ve ji her tiştî re ko di wextê kevin de û bi islûleke bijarte hate çêkirin klasîk dibêjin. Di warê mûsîqiyê de jî klasîsm heye. Herçi bestekarên wê heyamê ne ji wan re jî klasîk dibêjin. Mîmariya klasîk jî heye. Xulase herçi fen û sinhetên ko bi wê rêzikê ve çûne ji wan re klasîk dibêjin. Gelo di edebiyatê de klasîkên kurdmancan kî ne? Ew kengê rabûne û bi paş xwe ve çi eser hiştine ?
Bersiva vê pirsiyariyê ne hêsanî ye û jê re xebateke zor divêtin. Ji xwe ji eserên beriya islamiyetê hesêb tiştek ne maye. Piştî islamiyetê ji nav kurdan gelek şahir, edîb û peyayên zana rabûne, lê eserên xwe bi piranî bi erebî, bi farisî an bi tirkî nivîsandine; û ji wan milet û edebiyata wan re xizmeteke mezin kirine. Herçî şahirên tirkan ên mezin yên ko serê tirkan bilind dikin Nabî û Nefî her du jî kurdmanc in. Yên ko bi kurdmancî nivîsandine gelek hindik in û wan jî bala xwe ne daye zmên û çêtir kêfa xwe ji pirsên erebî û farisî re anîne.
Digel vê hindê ev çend eserên ko pêşiyan ji me re hiştine edebiyata me a klasîk ditînin pê û di nav wan de eserine kûr û hêja hene. Ji xwe herçî folklora me ye, yanî edebiyata xelkê, di nav folklorên dinyayê de bi bijarteyî dikeve rêza pêşîn. Di rohelatê nîzing de folklora tu miletî ne gihaştiye dereca folklora me.
Herçî klasîkên me, herwekî me got ev behseke dirêj û zehmet e, û jê re wextekî fireh divêt. Ev ne îşê bendekê an du bendan e. Heke îro em vê bendê dinivîsînin mexseda me ne ew e ko em li vê behsê hûr bibin û klasîkên xwe bisenifînin. Bi tenê em dixwazin vê behsê vekin; bi hêviya ko hinên din pê mijûl bibin û tiştekî tekûz bi ser xin.
Di vê babetê de di destên me de tu wesîqe nînin. Tiştên ko ez pê dizanim, min pirê wan ji şêxê rehmetî, Evdirehmanê Garisî bihîstine. Ji milê din di kitêba kurdîzanê ûris Eleksandr Jaba de der heqê edebiyeta kurdî hin not hene. Jaba ji melakî kurdmanc re di heqê edebiyata me de bendek da bû nivîsandin. Melayê kurdmanc, ji xêra Xwedê re, benda xwe ne bi erebî, ne bi farisî û ne jî bi tirkî, lê bi kurdmancî nivîsandiye. [Mebest ji Melayê kurdmanc Mele Mehmûdê Bazîdî ye û di wê demê de Celadet-Alî Bedir-Xanî nedizanî ka navê wî melayî çi bû. Mele Mehmûdê Bazîdî gelek destnivîs û belgeyên dî jî dane Alexander Jabayî, ravekirina Arif Zêrevanî.]
Ewî melayî di benda xwe de qala tarîxa bûn û wefata her şahirî jî kiriye. Lê wer dixuye ko mela di van tarîxan de şaş e. Melê ew bêî ko bi rastiya wan bizane, ji ber xwe de û bi texmîn gotine, û li hev siwar kirine. Digel vê hindê em gotinên melayê Jaba weke xwe diguhêzînin stûnên xwe. Di benda melê de tiştine xelet hebin jî ew bend di celebê xwe de esereke yekta ye. Herweki Xanî gotiye: »Kurdmancî ye ew qeder li kar e«.
Cenxi
Cenxi, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Guangxiyê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 903.000 kesî
Cot
Cot di werzigariya berê de bi karê şo (şuxm) kirina zeviyan bi du ga an kellan dibêji ku bi nîrekê (yox) patika wan bi hev ve girê dane û li nîrî ve jî gasin girêdane û bi wan erdî dikêlin. Bi kesê vî karî dike dibêjin cotyar an cotkar û bi vî karî dibêjin cotkarî. Ji bo ku patika kellan birîn nebe di bin nîrî de hin parçe dadinên ku bi wê dibêjin borr.
Hilbijartin (şano)
Hilbijartin, lisîtkekî şanoyê ye.
Leyîstik a Şano. Ji aliyê Mehmet Sait Alpaslan ve hatiye nivîsandin û di sala 2004 an de beri hilbijartina şaredariyan, ji aliyê Şanoya Şaredariya Sûrê ve hatiye lîstin.
Talecer
Talecer, gundekî bi ser Herîra navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Behrî
Behrî, gundekî ser bajarê Melediyê ye.
Cacerm (navçe)
Cacerm yek ji navçeyên parêzgeha Xorasana Bakur ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda navçeyê bajarê Cacerm e.
Corciano
Corciano, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Umbriyayê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara niştecihên komûnê 21.357 kes e.
Serhad B. Rênas
Serhad B. Rênas rojnamegerekî kurd e. Damezrînerê malperekî kurdî ya online HAWAR NETê ye.
Ji navçeya Erxenî a bajarê Amedê ya Bakurê Kurdistanê ye. Perwerdehiya xwe ya akademîk di Zanîngeha Dîcleyê de li beşa Endezyariya Makîneyê pêk anîye. Yekem car di sala 2001an de dest bi weşandina hin gotar û helbestên xwe yên kurdî kiriye. Piştî sala 2003an dest bi weşandina lêkolînên xwe kir û di gelek rojname, kovar û malperên kurdî û tirkî de nivîs, lêkolîn û hûrnêrînên wî hatin weşandin. Bi taybetî li ser dîroka medya, muzîk, sînema û çanda kurdî hûrnêrîn û nivîsên wî hatin weşandin. Di hin weşanên kurdî de peyamnêriyê kir. Di qada medyayê de jî di sala 2005an de rojnameya dîjîtal HawarNetê damezrand. Herwiha di karên wekî vebûna beşên kurdî û wergerandina ji bo zimanê kurdî ya weşanên navneteweyî ên wekî Google, Facebook, Wikipediya û hwd. de jî cîh girtiye.
Pirtûka wî ya bi navê "Medyaya Kurdî û Medyaya Nû" ku tê de bi berfirehî girîngî û bandorên vê pergala nû ya medya û ragihandinê ya li ser civaka kurd û têkoşîna rizgariya Kurdistanê dinirxîne di sala 2014an de ji Weşanxaneya Ronahî ku navenda wê li Amedê ye derket.
Berhem
Medyaya Kurdî û Medyaya Nû, Weşanxaneya Ronahî 2014 (ISBN: 978-605-5855-29-68)
Sours
Sours, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Ispendereya Jêrîn
Ispendereya Jêrîn, gundekî ser bajarê Melediyê ye.
19ê kanûna paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Gurle
Gurle, gulle, gloverk navê pêlîstokek zarokan e.
Li hin deverên Kurdistanê bi navên din jî tê binavkirin. Berê zarokan bi qanqolan (kankol) dilîstin. Gurle ji hestî, hesin an camê tê çêkirin û glover e. Di sedsala 18emîn de ji kevirê marmorê jî dihatibûye çêkirin. Niha pirranî ji camê û rengîn tê çêkirin.
Nîr
Nîr an cûk, dareke ku dadinên ser patika gayên ku cot dikin û her duwan bi hev grê didin û cot jî bi wê ve grê didin. Nîr çevenga çewisandin û sitemê e.
Gurle
Zarok bi gurleyê bi dehan cureyên lîstinê lidardixin. Gurle bi pekîn, çirtik û bêçiya (teliya/tiliya) navendî ya dest tê avêtin. Gorî lîstikê armanc daxistina gurleya hember, morî, gûz, bişkok an tiştekê din e.
Rivière-sur-Tarn
Rivière-sur-Tarn, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Germe (navçe)
Şaristana Germe yek ji navçeyên parêzgeha Xorasana Bakur ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Germe e.
Giwens
Giwens an Givenis, gundekî ser bajarê Melediyê ye.
Raz û Cergelan (navçe)
Şaristana Raz û Cergelan yek ji navçeyên parêzgeha Xorasana Bakur ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Raz û Cergelan e.
Îro (albûm)
Îro kaseta hunermend û Hozan Zîlan ya yekemîne. Di sala 1990'an de ji aliyê Koçer Muzik ve li Stenbolê da derketiye.
Stran
Stranên ku tê de cih digirin:
Tirliyê çavzer
Tirliyê çavzer, çûkekî teşik dirêj û çav zer e. Li erdê dijî.
Şayes
Rengê wî bi granî qehweyê vekirî ye. Li ser serê wî xêzikên ber bi spî ve he ne. Rengê teşikên wî zer in. Çûkekî bizdonek e. Dema ku ditirse çokên xwe dişkîne û xwe dixe haweyê raketiyan.
Reftar
16-17 salan temen derbas dike. Di qurp ketinê de 2-3 hêkan dike û çêçik derxistina wê 25 rojan dibîne. Li gorî rewşa hewayê yan di meha adarê de yan jî di a nîsanê de bi rêya koçê dihê û li çol û çepelên bi tûmik, bi kevir ku nêzî avan e xwe bi cî dike. Çileyê xwe li Afrîkayê derbas dike. Navê xwe ji dengê xwe girtiye.Dengê wî wuha ye:Tirrrrr lîî,Tirrrrr lîî.
Kerxa tivilmanî
Yek ji bingehîntirîn parên her kerxeka tivilmanî dergehê mantiqî ye. Bi komkirina çend dergehên mantiqî (ji dehan heta sed hizaran) dergehên mantiqî yên aloztir peyda dibin.
Telabîn
Telabîn, gundekî ser bajarê Melediyê ye.
Tirliyê çavzer
Reftar
= Parêzî = Nêçîra xwe bi şevê dike û bi granî kêzik, kurmik, nermok, beq û mişkan dixwe.
Vollmersbach
Vollmersbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Rimini
Rimini, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Emîliya Romanyayê ye. Bajarê Rîmînî di heman demê de paytexta parêzgeha Riminiyê ye
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara niştecihên bajarê 151.200 kes e.
Komkujiya Qerqeliyê 1943
Komkujiya Qerqeliyê, komkujiyek e ku di sala 1943an de li Qerqeliya Wanê çêbû. Di çapameniyê de car bi car weke "Bûyera Muxlalî" jî hat binavkirin.
Di nava kurdan de, weke "Komkujiya Qerqeliyê" jî, hat zanîn û binavkirin. Lê piştî ku helbestvanê bi eslê xwe kurd Ahmed Arîf ku li ser komkujiya Qerqeliyê helbesteke bi navê "Sih û Sê Gule" nivîsand, êdî di çapameniyê de dem bi dem weke "Bûyera Sih û Sê Gule" jî hatiya binavkirin.
Di wê demê de, dewleta tirk, bi armanca tafisandin û tirsandin kurdan bi leşkerî li herê diçê bi ser gundan de. Di wê demê de generalê tirk yê serokê artêşa sêyem Mistefa Muxlalî, agahiyê di hilde ku gelek gundî ji sînor buhurtina û çûna mêhvandariya xizmên xwe yên aliyên din yên sînor. Ev generalê tirk, ji bo çavê xalkê bide tirsandin û careka din êdî ti kesek weke wan nekê û sînor derbas nekê û neçê aliyê din ê sînor, wan li berçavên herkesekî li ber hêt dide rêzkirin û wan dide gulebarankirin û dikujê. Ev komkuji jî, piştre, di çapemeniya tirk de, weke "hin kaçakçî di deme ku sînor derbas kirine hatine kuştin" hat nivîsandin. Lê ev gotin û nivîsandin, hemû jî, derew bûn. Ew, ji bo ku çavên hemû kurdên ku li ber sînor dijîn bê tisandin bi plan program hatibû kirin.
Komkujiya Qerqeliyê, hewl hat dayin ku ser werê girtin û ew were nixûmandin. Di sala 1950´î de, di deme ku partiya DPê, ji bo ku di nava gel de li herêmê alîgiriyeke xwe çêkê, û wê dijberiya di nava gel de hinekî jî li dijî dewletê ku afiriya ji holê rakê, mijar hanî roja meclisê. Lê di wê deme ku mijar wê hanî rojava meclisê, ne bi armanca kujarên wê bêde derizandin bû. Piştre, ji ber ku êdî li herêmê, bertek zêde bûn, êdî ji bo ku pêşiya wan bertekan bidina girtin, bi awayekî li berçav, dozek hat vekirin û Mistefa Muxlalî, hat derxistin li pêşiya dadgehê ji bo komkujiya Qerqeliyê. Lê di deme ku ku doz hat vekirin, dewlet, ji bo ku ti rayadarên wê ji komkujiya kurdan, newina mahkumkirin, bi awayekî bi gûman, Mistefa Muxlalî di deme ku girtî di girtîgeha leşlerî de mir. Çend ku piştre, dadgeha tirk, bi awayekî li berçav ji bo kuştina 33 mirovan 20 sal danê de jî, piştre, ew ceza jî, dadgeha bilind xira kir.
Edlê (albûm)
Edlê kaseta hunermend û Hozan Zîlan ya Duwemîn e. Di sala 1999'an de ji aliyê Aşanlar Muzik ve li Stembol a Tirkiyê derketiye. Stranên ku tê de cih digirin:
Rodelle
Rodelle, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
20ê kanûna paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Hevêrkan
Hevêrkan Konfederasyoneke eşîran e li Tora Hevêrkan.
Konfederasyona Hevêrkan ji 24 eşîrên, yan jî ji êlên biçûk û mezin pêk tê. Her eşîrek girêdayî serokekî ye û di dawiyê de jî tevde girêdayî axayekî ne. Axa, yan jî serokê Hevêrkan di dest pêkê de Mala Osmanê Xelîl î Dêrhavî ne. Piştre serokatiya konfederasyonê dikeve destê Mala Osmên - Haco, Çelebî, Saroxan, Xelefê Circo û di dawî de jî Elîkê Batê. Serokatiyê gelek caran dest guhertiye, lê her car di destê kurên Osmên de maye û navend jî gundê Mizîzexê bû ye. Konfederasyona Hevêrka jî weke gelek êl û eşîrên din ên Kurdên, girêdayî Mîrê Botan bû.
Hidûdên Tora Hevêrka
Sinorên Tora Hevêrka, li rojava ji Qilitê vedigerê. Li qublet, heta bi hesinê trênê ye, xeta navbera binxet û serxetê. Rojhelat, digihê Newala Cehnemê. Sînor li wir heta bi herêma êlên Mema, Sohra û Hevêrînê ye. Ji aliyê herêma Dekşûriya ve Hevêrka heta bi Qamê Selhê ye û li bakur jî digihê heta bi Ava Mezin (Dîcle), sinorê Mala Eliyê Yûnis.JI êşîrên Konfederasyona Hevêrka, du - sê nav kêm hatine nivîsandin. Êşîrên weke, Hevêrka, (gundên wê, Mizizex, Êwert, Taqa, Xirbih, Zînewl, Xerabya, Kefrê û Dawrîkê), Hesina û Dasika kêm hatine nivîsandin. Şaşiye jî ewe ku di nava êrîşên Konfederasyonê de, navê Malbatê, yan jî bavikê Çomera hatiye nivîsandin. Çomera ne eşîr, malbateke fereh ku gund ji wan çêbûne ye.
Herêma Midyadê:
Yekser girêdayî Mala Osmên bû. Ji Mizîzexê, Kevnasê, Dênwanê, Qertmînê, Zînewlê, Xirbihê Alêtê, Taqa, Xerabya û Êwertê hatin pêk tê. Di vê herêmê de Ernas, Selhê, Batê û Hepisnas jî hene ko Mala Şemê û Mala Temir mezinên wan bûn.
Delmemika:
Kevirzê, Xanika, Helex, Behwar û hinek zivingên biçûk, heta bi Zêliyê, Kerkin, Êsê, Kiferbê. Mezinê Delmemika Mala Smayîlê Werdê li Kevirzê ne.
Alika:
24 gundên Zaxuran. Navenda Zaxuran Xerabê Reş e. Mezinên Zaxuran Kinhanka (Kenanka) ne. Ji xeynî van gundan, 12 gundên Seyîdan jî girêdayî Zaxuran bûn. Serdêfê, Kefsengê, Gundikê Xecê, Gundikê Elîyo, Bamezrût, Şeta û Bêla, Zaz, Hax, Dêrik, Derikfan, Xerabê Qesrê û Hermês jî gundên Alika ne. Mala Ezem(Cimo) û Mala Evdile (Hito) mezinên Alika ne.
Erebiya:
Mezinê Erebiya, Mala Evdilkirîmê Eliyê Remo ne. Deywan, Kerboran, Şibêbî, Gêra Cahfer, Zêwik, Herdex, Zivinga Çêlik, Çêlik, Basiqil, Miştê, Banê Hebanê, Kopraz, Derêca, Hetma, Zengan, Amara, Germav û Merané dikevine herêma Erebiya. Li vê herêmê Xelîlî jî hene û xwe weke eşîreteke xweser dibînin.
Beravî:
Nêzîkî 30 gundên herêma Beravê hene. Dêrhav, Xendûk, Miştê, Kefer Elb, Batêrgiz hinek ji wan in. Mezinê wan Mala Osmanê Xelîl in ko li gundê Zazê rûdiniştin.
Omerka:
Eşîra Omerka, ji Navenda Kerboran, tevlî Hezex û heta bi gûndên Qamişlo belavbûyî bune. Li derûdore Newala Qorîyê (Cehennem Vadisi-Deresi) weke gundên Îwan, Ancikê, Sêmalka, Serêkanîyê, Memedora, Dînara, Gizrê, Gelîkur, Ezdîna, Werzikê û Roverê gundên Omerka yên li Kerboranin. Mirik, Hedil, Hespist û Fîl gundên Omerka ne. Mezinatiya Omerkan ji Hedil'ê te meşandin... Ji gundên Eşîra Omerkan gişt Hevêrkîne, lê belê ji van gundÊn kêm mal dekşurî hene.(Meyzênin: İdil-Şırnak Haberli Beldesi)(Nivîs: Prz.Heqî îwanî)
Dorikan Xaltan, Xwahrîk, Kefşin, Beşirye, Bazgûr, Xana Heso (Xana Doreka), Muzeka, Zivinga Dirêj, Giremira, Dugire, Hêştirek, Doreka, Nizaran, ...... 147 Gunden Eşira Dorikan le har çar parce Kurdistane hene. Seroke aşira Dorika Malbata Abbas le Dugire.
Çomera:
Pîrkan, Diben, Nemirdan, Marîn, Mendikan, Qesrik, Erbet û Dêra Çomeran.
Saliha:
Gundên Dasikan, Sohran, Kekwan, Firfêl, Xerabê Ripin, Sarê, Basibrîn dikevinê. Mezinê her gundî heye. Weke mînak Mala Çeçanê Remezên mezinê Dasikan, Mala Sarîkê Tehlo mezinê qismekî ji Sohranê, Mala Mirêd yê qismekî ji Saliha ne. Lê hemû girêdayî Mala Gewro (Suryanî), li Basibrînê ne, kiwax:Gunde Ezidia.Kiwaxi`ji haslexa salihina.
Domana:
Ereban, Kefsûr, Temerz, Bêzikir, Basaq gundên Domana ne. Mezinê wan Mala Qubêt bûn û ew jî girêdayî Mala Edê yî Suryaniyên Midihê ne.
Dêra:
Zinarex, Axrît û heta bi Hacîkesan mintîqa Dêra bû û mezinên wan jî Mala Mihemayê Êlo ne.
Rayît:
Dikeve binya Mizîzexê û ji Xerabê Alê, Badibê, Xirbihê Mişka, Sêderî, Xerabê Kefrê, Arbo û Hibabê hatin pêk tê. Mala Etoyê Evdella mezinê Rayîtê ne.
Elîka:
Nibil, Hevêrîn, Miqrê, Sîtê gundên Elîka ne. Mezinê Elîka Mala Hecî Hiseynkê û Mala Sekvên in.
Şemika:
Bacin, Nihil, Dalîn, Kerşaf, Barbûnis û beşek ji navenda Midyadê. Mezinên wan Mala Mehmed (Nûriyê Ezîz) û Mala Nehroz (Xelefê Nehroz) in.
Herêma Mehelmiya:
Xelîlbegî û Îsabegî: Evşê (ya du tax), Kindêrîb, Kefir Hewar, Şorizbeh, Mesken, Heldeh, Kefirellab, Sa`rê, Dêrizbîna, Rîş. Îsa û Xelîl jî weke mala Osmên malmîratên hevin, birayê hev in lê ji hev cuda bûne û bûne du beş.
Konfederasyona Hevêrkan û toleransa ol û nijadê
Li Tora Hevêrka, mezinatiya eşîrê ne li gorî ol yan jî nijadê ye. Weke xuya dike, hejmarek ji axayên Hevêrka Suryanî ne. Tolerans û hevaltîya di nav nijad û olên cûda de ko li Torê hene, li hemû Kurdistanê mînakeke balkêşe.
Dîse balkêşe; dema serê Haco II li Çiyayê Mava tê jêkirin, pê re Qasimê Taqî ko Êzîdî ye û dema Elîkê Batê jî li Midihê tê kuştin, bi wî re jî Bino yê Qelêç î Midyadî ko Suryaniye tê kuştin. Li Hevêrka hemû kes li her deverê bi hev re ne. Ji xwe hemû kesî nav û dengê mêrxasê Hevêrkî, Şemûnê Henê Heydo bihîstiye.
Wekî din gelek êl û izbetên biçûk wekî Bûta yê Kevnasî (mezinên wan Mala Şemûnê Evdella), Elîreşana yê Dênwanî (mezinên wan Mala Elîkê Silo û Mala Safê), Bacola (mezinê wan Gundorê Ferho), Salîka (Taqa û Xerabya, mezinên wan Ristoka û Etoka -Mala Pûrtî), Kelikî yê Kîwexî (mezinê wan Mala Hiseynê Hesenîk), Peleşû, Mişawil, Girefş, Pîrelîka, Xastu yê Bahminminî, Dasika (Bazar, Mezrê, Qolika, Sêrwan, Kemîna, Kwînar, Fisqîn, Şûşanî, Mitwên, Şemaxî û Zîrik- mezinên wan Mala Şemdînê Çolî), Mihoka (Geliyê Sohra, Berhok, Mezrê, Bîrguriya, Xerab Şemdîna) û Şifqetayê kurdên Êzîdî hene ko rasterast girêdayî mala Osmên û Mizîzexê bûn.
Hevêrkî û Dekşûrî
Di bêhtirê gundên Torê de niha beşek ji Hevêrkan ji xwe re dibêjin Dekşûrî. Lê di rastiyê de ne wilo ye. Di herêma Hevêrka de Dekşûrî nînin, lê hevalbendên Dekşûriyan hene, ku bi Çelebî re gihane Dekşûriyan. Dema ko Çelebî hevaltî da serokê Dekşûriyan Mala Hesen Şemdînê Kercosî, beşek ji Hevêrkian jî bi Çelebî re derbasî aliyê Dekşûriyan bûn.
Kunifir
Kunifir an Kunufur, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Stewrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Gund,li ser rêya Mêrdîn û Stewrê ye.Li nêzî gundê Elfan û mezreya Dengiza Delav e.
Debara gund li ser rezvanîyê,çandinî û heywan xwedî kirinê ye...
Frickenhausen am Main
Frickenhausen am Main şaredariyeke navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Kongreya Gelê Kurdistanê
Kongreya Gelê Kurdistanê, bi kurtasî Kongra-Gel, di sermawezê 2003'an de di kongreya xwe ya damezrandinê de li çiyayên Qendîl hat avakirin. Kongra-Gel piştî belavkirina KADEK'ê hat afirandin. Kongra-Gel rêxistinek ji kevneşopa PKK'ê ye. Kongra-Gel parlamenta Koma Civakên Kurdistanê e.
Wek serokê Kongreya Gelê Kurdistanê Zübeyir Aydar hat hilbijartin.
Lijneyên giştî
Di 5’emîn Lijneya Giştî ya Kongra-Gel ku di 16 û 22’yê gulanê de li qadên gerîla pêk hat navê Koma Komalên Kurdistanê (KKK) hat guhartin, bû Koma Civakên Kurdistanê (KCK).
Yulin, Shaanxi
Yulin, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Shaanxiyê de cih digire.
Qizilce sefaye
Qizilce sefaye gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Yulin, Shaanxi
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2015an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 3.401.000 kesî
Qizilce sefaye
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 465 kes ( 87 malbat) bûn.
Dergehê mantiqî
Dergehê mantiqî kiryareka mantiqî li ser yek an zêdetir derxweran (input) dikit û derdayîyekî (output) didit. Mantiqê ko bi awayekê edetî bikardihêt Mantiqê Bûlî ye û piranî di kerxên tivilmanî da bikardihên. Dergên mantiqî zêdetir bi awayekê elektronîkî û bi rêya dayodan û tranzîstoran dihên bicihkirin. Lê bicihkirina wan bi rêyên velerandin a karevayî-asinrevayî, şileyîk anko fluidics, ruhnîk anko optîks û mekanîk jî dibit.
Azerşehr (navçe)
Azerşehr yek ji navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojhilat ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Azerşehr e.
Narni
Narnî, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Umbriyayê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê bi qasî 19.252 kes e.
Chongzuo
Chongzuo, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Guangxiyê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 2.347.700 kesî
Terminiers
Terminiers, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Weiden, Rheinland-Pfalz
Weiden şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Birîfkan
Birîfkan, gundekî li Başûrê Kurdistanê ye. Ev gunde dikeve nav çiyayên navçeya Behdînan ên pişta Şêxanê.
Osku (navçe)
Osku yek ji navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojhilat ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Osku e.
Birîfkan
Geleke mirovên zana ji vê gundê derketine.
Eher (navçe)
Eher yek ji navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojhilat ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Eher e.
Hozan Zîlan
Zîlan (Dilek Küçüker) Muzîkzan, stranbêj û hunermendeka kurd e.
Zîlan Di sala 1972'an de li Amedê ji dayikê bûye. Xwendina xweyi pêşîn û navîn li Amedê bir seri. Di sala 1989'an de bi azmûnekê kete koroya muzîka gel ya şaredariya Amedê. Di sala 1992'an albûma xwê ya yekem Îro derket lê ji aliyê mehkemê ve hate qedexe kirin. Di sala 1999'an de kaseta wê ya duwem Edlê derket.
Xalîkan
Xalîkan, gundekî ser bajarê Melediyê ye.
The Guardian Weekly
The Guardian Weekly, rojnemayeke brîtanî ye ku hefteyî derdikeve û girêdayî The Guardianê ye. Dîroka destpêka waşandina wê piştî şerê cîhanî yê duyem, sala 1919'an tê zanîn.
Mantiqê Bûlî
Mantiqê Bûlî pergal an dozeneka tivav û kemilan ya kiryarên mantiqî ye. Navê wê ji Corc Bûl dihêt ko jibo cara pêşîn li nîvî ya sedsala 19ê pergaleka cebrî ya mantiqî pênasekirî. Mantiqî Bûlî di elektronîk, nermalav û hişkalavên kompiyoterê da gelek mifa hene û bingehê elektronîka tivilmanî ye. Li sala 1938ê, Klod Şanunî nîşada ka çawa kerxên elektronî yên ko dihên velerandin dikarin bibin modelên mantiqê Bûlî. Ev rastî bi peydabûna kompiyoterên elektronî gelek verêjdar bû.
Qelinçûk, Kanîreş
Qelinçûk, gundekî girêdayî navçeya Kanîreşê ya ser bi Çewlîgê ve ye.
Peykervan
Dîroka peykervaniyê, diçêt ta demên Berî demê Şaristaniyê. Di deme ku mirov bicih bû, êdî bidest awa û şekil dane kevir û text kir. Pêşî, Kêr û Şûrên xwe yên ku bi wan nêçîrvanî bi wan dikin çê dikin. Piştre, tiştên ku dibînin, awa û sûretê wan çê dikin. Her wênakirina bi peykerîyê re, teybetmendiyeka mirovî bi xwe re tînê. Peykervanî, di serî de, pêşî têgihiştina xweşikbûnê kifş dike. Xoslet û teybetmendiyên wê kifş dike û wê bi wêne dike. Bi awayekî din ku mirov bibêje, tişta ku bi xwe re bi têgihiştin kir, ji wê têgihiştina wê wênekirinê bi qawartin û çêkirîya qawartinê çêdike.
Peyk (teknolojî)
Di sadsale me de, ji bo têkilî û danûstandinê Tekonolojî tê bikarhanîn. Peyik, lingekî ku di temenê wê têkilî û pêşketina bi tekonolijiyê re cih digirê ya. Peyik, sandina wan ya li asîmanan jî, bûya weke sektorekê. Ji wê re tê gotin Binasazîya Teknolojiyê. Lê mixabin, hê heta vê roja me, çend ku kurd, ser 50 milyonî re li cihanê dijîn, hê Peyikeka xwe jî ne şandina asîmanan. Çend ku herî zêde pêdivîya wan bi wê heya. Rêveberîya Başûrê Kurdistanê, bi rêveberî karê wê bişênê. Lê hê ne şandina.
Peyik, temenê binasazîya pergala Telefonê, ya Televîzyonê û hwd, ku hê gelek aliyên din mirov karê di nav de bêne ser ziman. Bi teybetî, di zanistê de jî dihên bikarhanîn. Minaq, Peyikên zanistê jî hena. Bi saya serê wan, erdhej, di roja me de, bûna wan û şideta wan tê kifşkirin. Bi wê re, mirov karê bêje ku î ro bi dehan peyikên zanistê ku bi wan zanist tê kirin hena.
ROJ TV, ji ber ku hê peyika kurdan nîn a û li ser peyikên din weşanê dike, minaqeka ku herî zêde li berçav a ku rastî astangîyan tê. Kurd, pêdîvîya wan bi peyikaka mazin ya ku bi wê re temen û binasazîya pêşketina xwe ya li ser teknolojiyê re çêkin, pêdivîya wan pê heya.
Cîbas
Cîbas, gundekî ser bajarê Melediyê ye.
Asteroîd
Asteroîd an jî gerstêka biçûk a heyvê cîsmekî esmên e yê ku rûerdê gerstêrkê dişibe heyvê û ji ber vê yekê "heyva biçûk" jî tê gotin.
Li fezayê zêdeyî 200 asteroîd hene.
Bêjenasî
Bi grekî Asteroeides, navê xwe ji grekî distîne (aster = stêrk) + (eidos = şêwe, şikl) piştre jî derbasî zimanê îngilîzî bûye asteroid.
Ji meteoran yên herî mezin in û ji gerstêrkan jî biçûktir in, ji ber wê hinek cara navê planetoìd (gerstêrok) tê bikaranîn.
Heta dawiya sala 1851'ê 15 asteroîd dihatin zanîn, ew asteroîd bi sembolên xwe yên dîrokî ve li jêr in :
21ê kanûna paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Foulbec
Foulbec, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Gelchsheim
Gelchsheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Peyker
Peyker, ji aliyê hunerî û tevgerî ve ku bi dest tê çêkirin û awa lê tê dayîn. Yê ku peykeran çêdike jî, jê re peykervan tê gotin. Bi taybetî, ji aliyê, teybetmendiyan ve ku li berçavan tên girtin û li gor wan awa tê dayin û bi wê re tê sûretkirin a. peykerê mirov, peykerê sawêl û hwd, ku li gorî teybetmendiyên jîndî tê afirandin a. Bi vê yekê, êdî peykerî û an jî peykerîtî weke nirxekê dihê li holê û diafirê. Berî zayînê, Di deme sumeriyan de, li sawalan dihat nerîn û ji kevir dihat çêkirin. Pişt re, li mirov dihat nerîn û peykerê wan dihat çêkirin. Mirov û an jî jîndiya din, ku rabûyî, an jî, rûniştî û an jî çûwan û an jî pîrr û hwd, teybetmendî û xoslet li berçav dihatina girtin û dihatina çêkirin. Ji aliyê nirxî ve wateya wê, wênekirina rewşa mirov ya wê kêlîkê û an jî wê rewşa ku ew tê de dijî û hwd, bi wê re peyker êdî dibê berhemeka çandî û nirxî.
Medyaliyan, di dema xwe de, keyên wan, ji kevir peykerên xwe dane çêkirin. Bi xwe re peykerê şêr û teyrê baz jî di rex xwe de dane çêkirin. Di deme grekiyan de, peykerê Zeus û hwd, hatiye çêkirin. Mirovan, her peykerê ku di kîjan demê de çêkiriye, li gorî demê hin xoslet jî li wan çêkeriyên xwe yên peykerî kirina. Hin teybetmendiyên ku wan hizirkirine, dane wan. Minaq, hewl dane ku mirovekî ku bi hêz bê, wê çawa bê. Jineka xweşik çawa ya, hewl hatiye dayin ku bi xweşikatiya wê re, ew were ser ziman. Bi vê yekê re, peyker, hertimî, bûya sembola hin teybetmendî û xosletna ku mirov xwestîya ku wan bide domandin û an jî bijî.
Mil
Thou ji aliya Îngîlîzan mil jî ji aliya emerîkanan tê bikaranîn.
Formel
Formelê xwe ev e:
Weitersbach
Weitersbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Bostanabad (navçe)
Bostanabad yek ji navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojhilat ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Bostanabad e.
Baqeysê, Stewr
Baqeysê (1928: باقايس / Baqays; 1946: Bakayıs; ), gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Stewrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Cihadiye
Cihadiye, gundekî ser bajarê Melediyê ye.
Erzûrûg
Erzûrûg, gundekî li ser navçeya Elezîzê ye.
Fouqueville
Fouqueville, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Lily Rabe
Lily Rabe (jdb. 29ê hezîrana 1982an li New York City) aktrîseke amerîkî ye.
Bonab (navçe)
Benab yek ji navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojhilat ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Benab e.
Çamûrlî, Meledî
Çamûrlî, gundekî ser bajarê Melediyê ye.
Tîsfûn
Tîsfûn bajerekî dîrokî li Mezopotamyayê bû û demeke nêzî 800 sal paytexta eşkaniyan û paşwerê wê sasaniyan bû. Tîsfûn li berava Dîcle û hembera Seleukeia bû. (Seleukeia di serdema helenîstîk de paytexta împeratoriya Seleukî bû.) Bajarên cîranên Tîsfûn û Seleukeia navek hevpar dikin.
Ew tê bawer kirin ku Tîsfûn navbera 570an û 637an de bajarê herî mezinî dinê bû
Şûna erdnîgarî
Tîsfûn 20 km li başûr rojhelatê Bexdayê beravên Dîcle ye. Ew li ser 30 kilometirê çargoşe bû.
Dîrok
Cara pêşin Tîsfûn di dema eşkaniyan de bû paytexta wan û keyên xwe bi gelemperî li wir rûdiniştin. Ji bo bajarî li rojhelat bi Împeratoriya Romê û ji pê re jî Bîzans girîng bû gelek caran hat dagirkirin. Ew di dîroka xwe de 5 caran ji aliyê Romê û apşwera xwe Bîzans hat dagirkirin û li wan 3 di sedsala 2'an de bû. Împerator Traianus ew di 116an de dagir kir. Lê saleke ji pê re di 117an de paşwerî wî Hadrianus bajar ji eşkaniyan re ber da. Di 164an de Romê bajar dema cengekê navbera eşkaniyan û Romê de şûnda dagir kirin, lê bi dawiya cengê re bajar şûnda terk kirin. Di 197an de, împrrator Septimius Seuerus bajar carekî din dagir kir û dimatiyên bajar ji bajêr derxistin û ji wan nêzi 100.000 kes wek xulam firotin.
Di sedsala 3'an de ji pê eşkaniyan hilwaşiyan ew bû paytexta sasaniyan, lê cengên ji bo bajêrê navbera îraniyan û Romê dawî nebûn. Di 295an de li dera bajêr sasaniyan, Galerius bin xistin. Lê Galerius salekî din şûnda vegeriya û bajar ji bo cara paşîn dagir kir. Lê wî bajar berambera Ermenistanê ji sasaniyan re ber da.
Împeratorê Romê Iulianus cengeke li Tîsfûnê di 363an de li der bajêr hat kuştin. Di 627an de Heraclius bajar dorpêç kir jî ji pê sasaniyan peymana bihoyên wî pejirend wî dorpêç kirin ra kir.
Tîsfûn ji aliyê ereban ve di 637an de bi pêşengiya Se'ad îbn Ebî Weqqas hat dagir kirin. Lê ji pê dema ebasiyan de di sedsala 8'an de Bexda hat ava kirin, Tîsfûn giringiya xwe bi tûnî wunda kir. Tê bawerkirin ku Îsbanir, bajarê ku di Hezar û yek şev de derbaz dibe Tîsfûn bû.
Bajar îroj bi tenê ji bo lêkolînên arkeolojîk tê bikaranîn.
Giebelstadt
Giebelstadt şaredariyeke navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Michelle Trachtenberg
Michelle Christine Trachtenberg (jdb. 11ê çiriya pêşîn 1985 li New York City, New York, DYA), lîstikvan û modeleke amerîkan e. Ew ji bo rola Dawn Summers di rêzefîlma wêneguhêzê Buffy the Vampire Slayer de hate naskirin.
Theuville, Eure-et-Loir
Theuville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Qelencux, Gimgim
Qelencux, Qelinçûk, Şawêrana Kevn, Gundê Mala Swêr (bi romî kirine: Kalecik) gundekî girêdayî Gimgim a Mûşê ye.
Dongxing, Guangxi
Dongxing, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Guangxiyê de cih digire.
Qelencux, Gimgim
Dîrok
Beriya ku Tirk navê gund biguherînin û bikin bi tirkî, pirranî navê Gundê Mala Swêr û beriya wê jî Şawêran (Kevn) dihate bikaranîn. Bi bandora tirkî niha pirranî Qelencux an Qelinçûk tê gotin. Gundî ji êlên Ezdînî, Moxilî û Axayan in (bu tesîra tirkî Axler dibêjin).
Şawêran navê mêrxas û olzanek e. Malbata wî li herêmê desthilatdar bûye. Palasa wan û bo parastinê jî keleyek wan hebûye. Dibe ku bi mîrîtiyên berê yên Kurd re têkiliya wan hebe. Gund navê xwe ji wî digire. Goristana wî li daristana Şawêranê ye ku heya niha jî darên wê daristanê pîroz tê dîtin. Bi texmîni ew şehîd ketiye. Gund li cihekî stratejîk e. Lewra jî di serîhildanên Kurd, şerê Osmanî-Rûsan de bûyerên girîng li vir pêk hatine. Dewleta Romê ji ber keleha Şawêranê, navê Kalecik (ango keleha biçûk) dane vî gundî.
Wextekê ji gund re Gundê Mala Swêr (dibe ku Siwar an Sor be û nav hatibe tewandin) digotibûne. Ev êl ji aliyê Botanê hatine. Dûv wan re Mala Feqîr hatiye bicih bûye. Mala Feqir bi zêran axê ji Mala Şeşo dikirin ku ew malbat jî diçin aliyê Mûşê. Dewlet dixwaze êl û malbatên gund bike dijmin lê biser nakeve.
Erdnîgarî
12 km ji Gimgim, 65 km ji Mûşê dûr dikeve. Nêzîkê gundên Goma Gorgol, Rindalyan, Hebîban e. Di ber devê avê de ye. Bi havînan derdikevin zozanên Çiyayê Şerevdînê. Daristanên mezin hebûn li dora gund, mixabin niha li ber tunebûnê ne.