cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Komara Gel a Donetskê
Erdnîgarî û demografî
Di nijdara 2019an de, parlamena KGDê îdîa kir ku tevahiya oblasta Donetskê qanûnek li ser sînorên dewletê bi vî rengî pejirand, lê di heman demê de destnîşan kir ku "li benda çareseriya pevçûnê" dê sînorên xwebexş ên siyasî li şûna xeta tevlêbûnê bimeşin.
Yêkmal
Yêkmal, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.
Qurqurik
Qurqurik, gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.
Komara Gel a Donetskê
Erdnîgarî û demografî
Li gorî serjimêriya 2001, bi tevahî ûkrayniyên etnîkî 56,9% û rûsên etnîkî yên kêmîneya herî mezin ji 38,2% ya nifûsa Donbasê pêk tîne.
Rûsên li Donbasê zimanê seretayî ye, ji ber ku 74,9% nifûsa Donbasê bi rûsî wekî zimanê xwe yê yekem diaxivin.
Gelek niştecihên bi eslê xwe yên rûsî li navendên bajarî ne; ji ber vê yekê rûsî bû zimanê herêmê.
Destik
Destik, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Xudan
Xudan, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Dihde
Dihde, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Elver, Gever
Elwer, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Bilbilê
Bilbilê, nahîyek girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Sara (gund)
Sara, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Écardenville-la-Campagne
Écardenville-la-Campagne, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Königstein im Taunus
Königstein im Taunus, bajarekî navçeya (Landkreis) Hochtaunuskreisê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Qoçê Afrîkayê
Qoçê Afrîkayê navçeye Afrîkaya herî başûr rojhilata Afrîkayê ye berve Asyayê der ketiye.
Ew navçeyê qoç navbera Kendava Adenê û Okyanûsa Hindî de li ser xakên Somalyayê ye. Ew dîsa ji bo dewletên Cîbûtî, Etiyopya, Erîtrea û Somalyayê jî tê bikaranîn.
Çibînlû
Çibînlû gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
1702
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Xosar
Xosar, gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.
Hesarlû
Hesarlû gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Çolya
Çolya, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Alba
Alba, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara niştecihên komûnê 31.506 kes e.
Şowag
Şowag, gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.
Nêbar
Nêbari, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Bergrheinfeld
Bergrheinfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schweinfurt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Bîbeka
Bîbeka, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Biîyê
Biîyê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Dîrok
Dîrok lêkolîna zanistî ya demên berê ye ku bûyerên berê li gorî konteksta kronolojiyê û çavkaniyan bi sedem û encamên xwe bi awayekî rexneyî tên nirxandin. Pisporên dîrokê dîroknas (dîrokzan, dîrokvan) in. Dîroknas di lêkolîna demên berê de çavkaniyên dîrokî yên wekî belgeyên nivîskî, serpêhatiyên devkî, nîşanên xwezayî û objeyên maddî wek berhemên hunerî bi kar tînin.
Çaybaxî
Çaybaxî gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Dîrok
Dîroknas bi riya vegotinan hewl didin ku raboriyê fêm bikin û pêşkêş bikin. Bi gelemperî li ser kîjan vegotin bûyerekê herî baş rave dike û li ser giringiya sedem û encamên wan yên cuda nîqaş dikin.
Herodot, dîroknasekî yewnan ê sedsala 5an, di nav kevneşopiya rojavayê de wek "bavê dîrokê" tê nasîn, tevî ku carinan jê re "bavê derewan" jî hatibe gotin. Li gel Tûkûdîdesî, wî bingehên lêkolîna dîroka mirovahiyê ya nûjen damezrand.
Etîmolojî
Peyva "dîrok" herî pêşî di salên 1930î de di wêjeya kurdî de derketiye holê. Du teorî li ser etîmolojiya vê peyvê hene, li gorî yekê ji wan peyva dîrok ji gotina "dûr" tê ku di hin devokên kurmancî de wek "dîr" yan "dwîr" tê gotin. Teoriya din bawer e ku "dîrok" ji gotina "çîrok" hatiye. Peyva "hîstorî" di gelek zimanên ewropî de hem tê maneya dîrokê û hem jî çîrokê.
Danasîn
Dema dîroknas raboriyê şirove dikin û dîrokê dinivîsin, çarçoveya dema xwe û fikrên serdest ên wê demê ber bi çav digirin. Carinan jî ji bo ku civaka xwe dersan peyda bikin dinivîsin. Bi hilberîna vegotin û analîzkirina bûyerên berê yên têkildarî mirovahiyê di zanista dîrokê de "vegotina rast a raboriyê" tê çêkirin. Dîsîplîna dîrokê ya nûjen ji bo çêkirina vê vegotinê hewl dide.
Adeten, dîroknasan bûyerên berê yan bi nivîskî yan jî bi devkî tomar kirine û hewl dane ku bi riya lêkolîna belgeyên nivîskî û vegotinên devkî bersiva pirsên dîrokî bidin. Ji destpêkê ve dîroknas çavkaniyên wekî abîde, kîtabe û wêneyan jî bi kar anîne. Bi gelemperî, çavkaniyên dîrokî dikarin di nav sê kategoriyan de werin veqetandin: ên hatine nivîsandin, ên ku hatine gotin û ên ku hatine parastin. Dîroknas bi gelemperî her sêyan didin ber çavan. Lê nîvîs nîşanek e ku dîrokê ji pêşdîrokê vediqetîne.
Hemîd, Miyanduaw
Hemîd, Miyanduaw gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Dîrok
Dîrok û pêşdîrok
Dîroka cîhanê hemû bîra tecrûbeyên Homo sapiens sapiens ên berê ye, ku ew tecrûbe bi piranî di tomarên nivîskî de hatine parastin. Lê belê pêşdîrok di deverên ku li wir qeydên nivîskî yan çanda nivîsînê hîn tine bû dikole. Bi xwendina nîgar, wêne, neqş û objeyên din ên hunerî re, mirov dikare hin agahî li ser jiyana berî nivîsandinê jî peyda bike.
Hemîd, Miyanduaw
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 765 kes (222 malbat) bûn.
Dîrok
Dîroknivîsî
Dîroknivîsî yan hîstorîografî tê çend maneyên ku têkildarî hev in. Ya yekem, tê maneya dîrok çawa hatiye hilberandin: çîroka pêşxistina metodolojî û pratîkan (mînak, çûyîna ji vegotina biyografîk a demkurt ber bi analîzeke tematîk a demdirêj). Ya duyem, tê maneya çi tişt hatine hilberandin: beşeke taybet a nivîsandina dîrokê (mînak, "Dîroknivîsiya serdema navîn di salên 1960î de" de tê maneya "Berhemên dîroka serdema navîn ên di salên 1960î de hatine nivîsandin"). Ya sêyem, tê maneya çima dîrok tê hilberandin: felsefeya dîrokê.
Rêbazên dîrokî
Rêbaza dîrokî ji wan teknîk û rêgezan pêk tê ku dîroknas ji bo lêkolînê û paşê jî ji bo nivîsandina dîrokê jêderên pileya yekem û delîlên din bi kar tînin. Herodot (484 b.z. — nêz. 425 b.z.) bi gelemperî wekî "bavê dîrokê" tê pejirandin. Lê belê Thukîdîdes (nêz. 460 b.z. — nêz. 400 b.z.) kesê yekem e ku di xebata xwe ya bi navê History of the Peloponnesian War (Dîroka Şerê Peloponnesî) de rêbazeke dîrokî ya pêşketî bi kar aniye. Berevajiya Herodotî, Thukîdîdesî dîrok wekî encama bijarde û kiryarên mirovan hesiband, û li sedem û encamên bûyeran nêrî.
Di destpêka serdema navîn de Augustînus li ser ramana xiristiyanî û ewropayî bibandor bû. Di serdema navîn û ronesansê de dîrok bi nêrîneke dînî dihat lêkolandin. Li dora 1800an, fîlozof û dîroknasê alman Georg Wilhelm Friedrich Hegel awireke laîk, û felsefeyê anî xebatên dîrokî.
Dîroknas û civaknasê ereb Îbn Xeldûn di pêşgotina pirtûka xwe ya Mûqadîme (1377) de dîqatê dane heft xeletiyên ku li gorî wî dîroknasan gelek caran dikirin. Di vê rexneya xwe de, Xeldûnî gotiye raborî tiştekî ecêb û hewcedara şirovekirinê ye. Xeldûnî digot ku divê nirxandina materyaleke dîrokî li gorî cudahiya çandî ya serdema xwe were pêkanîn, divê ji bo nirxandinê hin prensîb werin bijartin, û di dawiyê de, ji bo ku çandeke raboriyê binirxînin divê hewcedariya tecrûbeyan û herwiha prensîbên maqûl hebin. Îbn Xeldûnî gelek caran "xurafeyên batil û pejirandina daneyên dîrokî bêyî tenkîdê" rexne kiriye. Di encamê de Xeldûnî rêbazeke zanistî ya lêkolîna dîrokê pêşkêş kiriye û bi gelemperî jê re "zanista min a nû" gotiye. Rêbaza wî ya dîrokê bingehek ji bo çavdêrîkirina rola dewlet, ragihandin, propaganda û pêşhikûma sîstematîkî amade kiriye. Lewra ew wekî "bavê dîroknivîsînê" an "bavê felsefeya dîrokê" tê hesibandin.
Li Ewropayê, dîroknas di sedsalên 17 û 18an de, nemaze li Fransa û Almanyayê, rêbazên nûjen ên dîroknasiyê bi pêş xistin. Di xebatên nûjen de pirsên li jêr ên ku ji aliyê Gilbert J. Garraghan û Jean Delanglez ve wek rexneya çavkaniyê hatiye pêşkêşkirin tên bikaranîn:
Çar ji yên pêşîn wekî rexneya bilind; pêncem, rexneya jêrîn; û bi hev re wekî rexneya derveyî tên zanîn. Ji lêpirsîna şeşem û ya dawîn a derbarê çavkaniyekê de re rexneya navxweyî tê gotin. Bi hev re ev lêpirsîn wekî rexneya çavkaniyê tê zanîn. Rexneya çavkaniyê (an nirxandina agahiyê) pêvajoya nirxandina kalîteyên çavkaniyeke agahiyê ye, wekî rastî, pêbawerî û pêwendiya wê bi mijara di bin lêpirsînê re.
Senifandina beşên dîrokê
Ji ber ku dîrok zanisteke pir berfire ye
Ji ber ku dîrok zanisteke pir berfireh e, piraniya dîroknasan û berhemên wan li ser beşeke dîrokê radiwestin.
Dîrok dikare li ser van beşan were parvekirin::
Oh Uganda, Land of Beauty
Oh Uganda, Land of Beauty sirûda neteweyî a Ûgandayê ye. Piştî serxwebûna Ugandayê sal 1962an de sirûd hate qebûl kirin. Nivîskarê gotin û muzîkê George Wilberforce Kakoma.
Dîroka sumeran
Dîroka sumeran, dîrokekî mirovahiyê ye ku di hezarsala 5 û 3yê li Başûrê Mezopotamyayê qewimiye û serdemên Ubaîd û Urûkê ya pêşdîrokî vedigire. Şaristaniya sumeriyan, şaristaniya herî kevn ê herêmê yê ku bi hilweşîna Xanedaniya Sêyem a Ûrê re li dora sala 2004 de bi dawî bûye. Piştî heyama sumeriyan, heyamek veguhêz a dewletên Amorî yên beriya geşedaniya Babîlê, di sedsala 18an a de derketine holê.
Bajar-xanedanên pêşîn
Dibe ku jiyana bajarî ya daîmî yên li seranserê salê, bi pratîkên çandiniyê yên zexm ve derketiye holê. Xebatên ku jibo cihûkên avdanê hatiye kirin, dibe sedema xwarin û çandiniya zêde û di vê encamê de jî nifus ên bajarî yên daîmî her ku diçe zêde bûne. Navendên Erîdû û Urûk, ku du ji bajarên herî pêşîn in, li pey hev kompleksên perestgehan ên mezin ên ku ji kerpîçan hatine çêkirin, hatine avakirin. Wekê perestgehên piçûk ên bi niştecîhên herî pêşîn ve, di heyama Xanedaniya Destpêka I de, bûne avahiyên herî bi heybet li bajarên xwe yên pîroz ku her yek ji xwedawendê xwe re hatiye bijartin. Ji başûr ber bi bakur ve, perestgeh-bajarên sereke, kompleksa perestgeha wan ên sereke û xwedawendên ku ji wan re xizmet dihate kirin ev in:
Beriya 3000 salên ê jiyana siyasî ya bajêr ji aliyê padîşah (ensî) ve bi alîkariya meclîsa rûspiyan û li ser bingeha van perestgehan dihat meşandin lê nayê zanîn ku li bajaran çawa di demên despêkê de mîrên sekuler bi navûdeng bûne. Pêşveçûn û pergala rêvebirinê dibe sedem ku tabletên arkaîk li dora 3500 û 3200 salên ê de û nivîsandina îdeografî (z. 3100 ) li dora 2500 salên ê de di nivîsandina logografî de hatiye pêşve xistin. Wekî ku sumerolog (sumernas) Christopher Woods di Nivîsara Mezopotamya ya Destpêkê de destnîşan dike: "Dîroka rastîn a nivîsarên kevnar ên kunîfîk ne diyar e, ji ber ku hema hema hemî tablet di çarçoveyek arkeolojîk a duyemîn de, bi taybetî, di nav hemberiyên ku analîzên stratîgrafîk ên rast red dikin, hatine keşfkirin. Tabloyên axê yên ku bi tava rojê hatine hişkkirin ku bi eşkereyî ji kêrhatina xwe derbas bûne, digel bermayiyên din, wek çîpên kerpîç, moriyên ax û kerpîçên heriyê yên şikestî, hatine bikar anîn, ji bo ku bingehên avakirina nû dagirtin - ji ber vê yekê, nayê zanîn ku were destnîşankirin ka tablet kengî hatine nivîsandin û hatine bikaranîn." Bi vê yekê re, tê pêşniyar kirin ku ramanên nivîsandinê li seranserê deverê pêşkeftî, li gorî Theo J. H. Krispijn, di çarçoveya dema jêrîn de ye:
Kronolojiya stratîgrafiya têkildar
C: c. 3240 : Nivîsar (Phonogram); D: c.  3000 : Nivîsara ferhengî
Serdema Xanedaniyên Destpêkê
Serdema Xanedaniya Destpêkê piştî veqetînek çandî bi serdema pêşîn a Jemdet Nasr re dest pê kir ku bi radyo-karbonê ve bi qasî 2900 salên ê di destpêka Serdema Destpêka Xanedaniya I de hatiye damezrandin. Hêj ti nivîsar nehatine dîtin ku tu navên padîşahan ku dikarin bi serdema Xanedaniya Destpêka I-ê re têkildar bin, verast bikin. Serdema ED I ji heyama ED II bi morên silindir ên teng ên serdema ED I û morên firehtir ên ED II yên ku bi dîmenên ziyafetê an dîmenên pêşbaziya heywanan hatine xemilandin ji heyama ED II tê cûda kirin. Serdema Destpêka Xanedaniya II-yê dema ku Gilgamêş, padîşahê navdar ê Uruk, tê bawer kirin ku padîşah bûye. Nivîsên ji serdema ED II hêj jî nehatine fêm kirin. Nivîsên paşerojê ku hatine dîtin hinek navên Xanedaniya Destpêkê II ji Lîsteya Qeralên Sumeran hildigirin. Serdema Destpêka Xanedaniya IIIa, ku wekî serdema Fara jî tê zanîn, di dema nivîsandina sîllabî de dest pê kiriye. Tomarên hesabkirinê û nivîsarek logografî ya ku nehatiye eşkerekirin, berî Serdema Fara hebûn, lê herikîna tevahî ya axaftina mirovan yekem car li ser 2600 sala ê de, di destpêka Serdema Fara de hatiye tomar kirin. Serdema Destpêka Xanedaniya IIIb wekî serdema Pêş-Sargonîk jî tê zanîn.
Hegemonyaya ku ji aliyê kahniya Nippur ve hat dayîn, di nav çend xanedanên hevrik de cih girtiye, ku ji bajarên-dewletên Sumeran ên kevneşopî Kîş, Ûrûk, Ûr, Adab û Akshak û her weha hinek ji derveyî Başûrê Mezopotamyayê, mîna Awan, Hemazî û Marî, heta ku Akadiyan, di bin Sargonê Akkadî de, bi ser herêmê de girtine dewam dike.
Xanedaniya yekem a Kîş
Dibe ku mînaka herî kevn a nivîsandinê ya naskirî ye. Navê Xanedaniya herî kevn a di navnîşê de ku ji çavkaniyên din ên efsanewî tê zanîn Etana ye, ku jê re dibêjin "şivanê ku hilkişiyaye ezman û hemî welatên biyanî hevgirtî". Ew ji hêla Roux ve tê pêşbînîkirin ku nêzîkî 3000 salê ê jiyaye. Di nav 11e padîşahên ku li pey wan hatine, çend navên Akadî yên Semîtîk hatine tomar kirin, ku destnîşan dike ku van kesan rêjeyek mezin a nifûsa vî bajarê bakur pêk tînin. Di lîsteyê de padîşahê herî pêşîn ê ku hebûna wî ya dîrokî bi rengekî serbixwe bi nivîsên arkeolojîk ve hatî pejirandin, En-me-barage-si yê Kîş e (2600 salê ), tê gotin ku Elam têk biriye û perestgeha Enlîl li Nîppurê ava kiriye. Tê gotin ku cîgirê Enmebaragesi, Aga, bi Gilgamêşê Urûk, padîşahê pêncemîn ê wî bajarî re şer kiriye. Ji vê demê û vir ve, ji bo demekê Urûk li Sumerê bûye xwedî hegemonyayeke. Ev qelsiya lîsteya padîşahên Sumeran nîşan dide, ji ber ku hevdem pir caran di xanedanên li pey hev de têne bicîh kirin, ji nû ve avakirinê dijwar dike.
Xanedaniya yekem a Urê
Xanedaniya yekem a Urê di beriya zayînê di sedsala 26an de ye. Meskalamdug yekem padîşahê arkeolojîk (Lugal ji lu=man, gal=mezin) a bajarê Urê ye. Di cihî wî de kurê wî Akalamdug û di cihî Akalamdug de jî kurê wî Mesh-Ane-pada bûye padîşah. Mesh-Ane-pada yekem padîşahê Ur e ku di navnîşa padîşah de tê navnîş kirin û dibêje ku wî Lugalkildu yê Urûkê têk biriye. Her weha dixuye ku wî Kîş xistiye bin fermana padîşahiya xwe, paşê ji bo xwe sernavê "Padîşahê Kiş" wergirtiye. Ev sernav ji hêla gelek padîşahên xanedanên seretayî ve piştî demek şûnda hatiye bikaranîn. Qeralê Kîş Mesilim ji nivîsarên Lagaş û Adab tê zanîn ku wî li wan bajaran perestgehan çêkiriye, dixuye ku wî hinek bandor li wan kiriye. Her weha ew di hinek bîranînên pêşîn ên Lagaş de tê gotin ku ew wekî kesê navberdîtina nakokiyek sinorî di navbera Lugal-sha-engur, ensi (serokkahîn an parêzgar) Lagaş û ensi dijberê wan ê sereke, bajarokê cîran a Umma yê ye. Ji ber nebûna navên hevdem ên din di nivîsan de û nebûna wî ji lîsteya padîşah, cihgirtina Mesilim berî, di dema, an jî piştî serdestiya Mesannepada li Ûrê ne diyar e.
Xanedaniya Awan
Dîroka vê xanedaniyê di sedsala 26an ê berî zayînê de ye û di heman demê de di dîroka vî xanedanê de bi awayekî zelal behsa Elam jî tê kirin. Li gorî lîsteya şahên Sumeran, Elam, cîranê Sumer li rojhilat, li Sumerê ji bo demeke kurt padîşahiyê kir û navenda xanedaniyê li bajarê Awanê bû.
ISO 639
ISO 639, sîstemeka koda navnetewîye ku ji aliyê ISO hatiye diyarkirin ji bona navê hemû zimanê dinyayê bi kurtenavên ji 2 an jî ji 3 tîpa pêk tê bê nîşandin.
Dîroka sumeran
Împeratoriya Lugal-Ane-mundu ya Adab
Piştî vê serdemê, herêma Mezopotamya dixuye ku ketiye bin sîwana dagîrkerekî Sumerî yê ji Adab, Lugal-Ane-mundu ku li ser Urûk, Ur û Lagaşê hikum dike. Li gorî nivîsaran, wî ji Kendava Besrayê heta Deryaya Navîn û heta Çiyayên Zagrosê ku Elam jî di nav de ye, hikum kiriye. Lêbelê, împeratoriya wî bi mirina wî re hilweşiya; lîsteya padîşahan diyar dike ku Marî li Mezopotamya Jorîn bajarê din ê ku hegemonyayê girtiye.
ISO 639
Vê gavê ISO 639-1 û ISO 639-2 standardên fermîne û ji aliyê ISO bi avayeki fermî tên bikaranîn. ISO 639-3 jî tê amadekirin.
Dîroka sumeran
Kug-Bau û xanedaniya sêyem a Kîş
Xanedaniya sêyem a Kişê ku tenê ji hêla Kug-Bau an Kubaba ve hatiye birêvebirin, di rastiyê de bêhempa ye ku ew yekane jina ku di navnîşa padîşahan de navê wî wekî "padîşah" hatiye binavkirin. Navnîş tîne ziman ku ew beriya ku hegemonyaya Mari hilweşîne û bibe padîşah, xwediyê meyxaneyê bû. Di sedsalên paşerojê de, ew wekî xwedawendek piçûk, nemaze li Qerqamîşê, hate perizîn, ku di serdema Hûrî û Hîtîtan de hinek statu bi dest xistiye. Di serdema Frîgya ya piştî Hîtît de jê re Kubele (latînî Kîbele), wekî Dayika Mezin a Xwedawendan hatiye binavkirin.
ISO 639
Koda ISO 639-1 ji 2 tîpa pêk tê. Koda ISO 639-2 ji 3 tîpa pêk tê.
Dîroka sumeran
Xanedaniya Ekşakê
Berî ku di Xanedaniya Çaremîn a Kişê de ji hêla serdestan ve were têkbirin. Xanedaniya Ekşakê jî bi rêzek serwerên ku ji Puzur-Nirah, Ishu-Il û Shu-Suen, kurê Ishu-Il dirêj dibe, serxwebûna xwe bi dest xistiye.
ISO 639
wekok:
Dîroka sumeran
Xanedaniya yekem a Lagaşê
Xanedaniya yekem a Lagaşê di beriya zayînê di sedsala 25an de ye. En-hegal wekî yekem serwerê naskirî yê Lagaşê hatiye tomar kirin, ku bi Urûkê ve girêdayî ye. Li pey hegemonyaya Mesannepada ya Ur, Ur-Nanshe li cihî Lugal-sha-engur bû serokkahînek nû yê Lagaşê û serxwebûna xwe bi dest xist û dibe padîşah. Wî Urê têk bir û padîşahê Umma Pabilgaltuk girt. Di bermahiyên avahiyek ku ew bi perestgeha Ningirsu ve girêdayî ye, rolyefên bass ên terrakota yên padîşah û kurên wî û her weha lewheyên onîksê û serê şêran ên di onîksê de hatine dîtin ku karê Misirê tîne bîra mirovan. Di nivîsekê de tê gotin ku keştiyên Dilmunê (Behreyn) ji welatên biyanî dar wek bac anîne.
ISO 639
Lîsta ISO 639-1 û ISO 639-2;
Dîroka sumeran
Xanedaniya yekem a Lagaşê
Eannatum, neviyê Ur-Nanshe, bi bajarên Urûkê re (ji aliyê Enshakushana) li Ur, Nîppur, Ekşak û Larsa, li tevahiya navçeya Sumerê dibe padîşah. Li Ummayê sîstema bacê hate bikaranîn - ji her kesê li vir dijîn hinek genim dihat standin ku diviyabû bihata xezîneya xwedawenda Nina û xwedawenda Ningirsu. Tevgerên Eannatum ji sinorên Sumer derbas bûn û wî beşek ji Elamê dagir kir, bajarê Az li ser Kendava Besrayê girt û bac stand heta Marî yê lêbelê gelek warên ku wî zeft kiribûn gelek caran li hemberî wî di serhildanê de bûn. Di dema desthilatdariya wî de, perestgeh û qesrên li Lagaşê û cihên din hatin restorekirin yan çêkirin. Bajaroka Nîna yan jî Nînowaya paşîn, ji nû ve hate avakirin û kanî û avgehên nû hatin kolandin. Li cihê Eannatum birayê wî, En-anna-tum I hat. Di dema desthilatdariya wî de, Umma careke din serxwebûna xwe di bin serweriya Ur-Lumma de destnîşan kir, ku êrişî Lagaşê bi ser neket.
ISO 639
ISO 639-1
Tenê hinek ziman tê de hene. Êdî hew tê mezinkirin û kodên ku niha tê de hene wê heta heta wê ew bin.
Dîroka sumeran
Xanedaniya yekem a Lagaşê
Kurê wî û cîgirê wî Entemena carek din dîsa prestîja Lagaşê vegerandin. Illi ya Umma, bi alîkariya hevalbendê xwe Lugal-kinishe-dudu yan jî Lugal-ure yê Urûkê, cîgirê Enshakushana ku di heman demê de di navnîşa padîşah de bû, wî bindest kirin. Wisa dixuye ku Lugal-kinishe-dudu di wê demê de kesayetek berbiçav bû, ji ber ku wî jî îdîa dikir ku hikumdariya Kîş û Urê dike.
ISO 639
ISO 639-2
ISO 639-2/B û ISO 639-2/T hene. Versiyona B hinek kodan li ser navên înglîzî çêdikê lê versiyona T hemû kodan li ser navê ziman yê di wî zimanî de çêdikê. Yanî ji ber ku navê almanî bi înglîzî German e û bi almanî Deutsch e, koda B "ger" e û koda T "deu" e.
Dîroka sumeran
Împeratoriya akadî
Serdema Akadî b. 2334–2147 ê (kronolojiya navîn). Li jêr navnîşek padîşahên naskirî yên vê serdemê heye:
ISO 639
ISO 639-2
Kodên B zêde nayên şuxilandin û ISO 639-3 bingeha kodên xwe ji 639-2/T tênê, ji ber vê çêtir e yek T bişuxilînê.
ISO 639-3
Kodên zimanan û zaravayan dihewînê.
Bêxçe
Bêxçe, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Hêyderawa, Miyanduaw
Hêyderawa, Miyanduaw gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1616 kes (444 malbat) bûn.
Girê Spî, Şirnex
Girê Spî, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Xirêwe
Xirêwe, gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.
Berezan
Berezan, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Gomemêş
Gomemêş an jî Gomemiş, gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.
Nefertîtî
Nefertîtî jina navdar ya key Axenaton, yek ji keyên herî dawî yên dînastiya XVIIIan ya Misirê ye.
Nefertîtî bi xweşikbûna xwe û bi rolê xwe yê polîtîk dema amarniyan deng daye. Berî niha bi pêlekê dema ku komek arkeologên emerîkî dest bi tamîra pîrozgiha Atonê kir, Arkêologan dîtin ku li ser dîwarê mozaîk ku mêziniya wî nêzîkê 6 hezar ton e wêneyên Nefertîtî ji yê key Axenaton pirtir hatine neqişandin, ji vê yekê ew pir şaş man. Di neqşan de şahbanû tevlî key li cihê fîrewnan, li pêşiya xwedayê xwe xwiya dikin, dema ku şahbanû dijminê misrê ceza dike. Di hin şeklên din de cohtê key bi tevlî şahbanûyên piçûk xwiya dikin. Hemî şekl nîşan didin ku Nefertîtît xwedî hêzek mezin e.
Nav û pênase
Nav û pênaseyên Nefertîtî
Dingolshausen
Dingolshausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schweinfurt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Rojhilata Kurdistanê
Rojhilata Kurdistanê perçeyê Kurdistanê ye ku di nav sînorên Îranê de ye. Jimara nîştecihên vê perçeya Kurdistanê, zêdetirî 10,000,000 kes e ku nîzêkî 1,500,000 kurd li herêma Xorasanê dijîn.
Ziman
Zarava gelê Rojhilata Kurdistanê soranî, kelhorî, kirmancî, hewramî, lekî û Lurî ye.
Dîn
Dînên xelkê Rojhilata Kurdistanê sunî, şîe, Alevî, yarsan û cihû û Zerdeştî ne.
Erdnîgar
Ev par ji Kurdistanê ji 11 herêman pêk tê: herêma Mukriyan, herêma Erdelan, herêma Kirmaşan, herêma Hewraman û herêma Lekistan, herêma îlam. û herêmaLoristan. û herêmaHemedan. û herêmaŞarîkurd. û herêmaXuzistan. û herêmaYasûc. û herêma Kazrun û Genave.
Dîrok
Rojhilata Kurdistanê meko ya şoreş û serhildanê ye ku di sala 1945an de yekemîn partiya siyasiya kurdî di vê perçe ji Kurdistanê li navenda Nationalism a kurdî, bajêra Mehabad ê ava bû û di sala 1946an de jî tenha komara kurdî bi nava Komara Kurdistan li ser destê Qazî Muhemmed di navenda Rojhilata Kurdistan, bajara Mehabad hat ragehandin.
Rewşa niha
Rojhilata Kurdistanê di halê hazir de di nav axa dewletê Îranê de ye. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên Azerbaycana Rojava, Kurdistan, Kirmaşan, Îlam, Hemedan pêk tê. Her wisa parêzgeha Xorasana Bakur jî kurd in, lê ji ber sedemên cografî di nav Kurdistanê de nayê hesibandin.
Rûerd
Rûberê Rojhilata Kurdistanê 204.352 km2 ye. Rojhilat herêmke çiyayî ye. Rojhilata Kurdistanê ji van navçan pêk tê: Ji bakur ber bi başûr ve navçeya Mako, Urmiye, Somabiradost, Bêlewer, Mukriyan, Erdelan, Hewreman, Kirmanshah, Îlam û Lekistan û Loristan û Hemedan û Xuzistan û Şarîkurd û Yasuc û Genave û Kazrûnin. Heger mirov wekî ku di balafireke de be fi bi jor ve, li herêma Rojhilat mêze bike, çiyayên bilind û daristanên gurr dibîne.
Piranî darên mazî û berû ne. Di nav wan de darên mêwe ji hene. Wekî enab, beyîv û hirmiyê kovî, aqasya, erxewan, spîndar, soreçinar, berû mazî û mêxik. Herweha tû, mêw, xox, qeysî, gûz, hinar, hirmî, guyîj, belalûg, sêv, gelaz, bîhok û sincû ji hene. Li herêma çiyayên Qendil û Zagrosê baran zêdetir dibare. Hebûna baran û berfê li çiyayên Kurdistanê bûne sedem ku çem û kanî pir bi av in. Havînan li Kirmanşahê germahî digihe 35-45 pileyî. Germtirîn bajarê herêmê Qesrêşêrîn û Mêhran in. Sartirîn bajar Bokan û Sine in. Zivistanan li van bajaran serma dikeve binî -30-35 pileyî.
Zincîra çiyayên Zagrosê
Çiyayên Zagrosê ji geliyê şîn heta geliyê Alan ji Kurdistana Rojhilat û Başûr re dibe wekî tixûb. Zagros rêzçiyayên Kurdistanê ne. Ew ji bakur ve ber bi bashûr, ji Agirî heta Luristanê dom dikin. Ew heta herêma shirazê diçin. Dirêjiya Zagrosê ji 1000 km zêdetir e. Bilindiya wan li Wuştrankêw 4700 metreyî derbas dike. Divê herêmê de, ji bakur, ber bi başûr ve çiya paralel in. Li bakur çiyayên Sahend û Sebelan bi berf in. Berfên wan ji payîza pêşîn heta dawiya biharê dimîne. Rêza Zagrosê ber bi Mezopotamyayê ve, di navbera geliyê Şîn û Alan de/ bilind û tûj in. Lê, di navbera Badînan û Mûsilê de nizim dibin. Dadikevin 450 metreyî. Li aliyê rojhilat Ji 1000 metreyî bilintir cîh hene. Geliyê Şîn 2860 metre ye. Ji ber vê yekê di hindava Mûsilê de çemên Rojhilata Kurdistanê dadikevin Başûrê Kurdistanê. Bi taybetî Zêyê Biçûk li herêma Mukriyan û Bane gelek av û çemên din jî berhev dikin û di herêma Serdeştê de ji geliyê Alan derbasê Başûr dibe.
Av û bendav
Gola Urmiyê, dikeve rojhilatê bajarê Urmiyeyê. Qerexê rojavayê wê besşek ji tixûbê Rojhilata Kurdistanê ye. Dirêjayiya wê nezîkî 140 km û firehiya wê jî 50 km ye. Qada wê 6.000 km2 ye. Kûriya wê 6 û hinek cîh digîhe 15 metreyî derbas dike. Di nav golê de çend girav hene. Lê, ya herî mezin girava Şahiye ye. Gola Zirêbarê, li nêzîkî bajarê Merîwan e. Dor û berê wê deşt û çiya ne. Bi dar û devî ne. Dirêjiya wê 5 km û firehiya wê jî 2 km ye. 15 metre kûr e. Ava gola Zirêbar şêrîn e û masî tê de dijîn.
Herêmên Rojhilata Kurdistanê
Di sîstema îdariya Îranê de şûna sîstema wîlayetan de herêm hene. Herweha Kurdistan dibe şeş herêm.
Herêma Bakur
Ev herêm ji çemê Aras dest pê dike û heta Deştebêl dom dike. Di ve herêmê de navçeyên Urmiye, Bazirgan, Mako, Şot ,Soma, û Salmas hene.
Herêma Mukriyan
Pîranşar, Mahabad, Bokan, Serdeşt, şino, Miyanduaw, Nexede, Tîkab û Şahîndij.
Herêma Erdalan
Ev herêm ji Saqiz dest pê dike û heta Kamyaran dom dike. Di vê herêmê de bajarên Saqiz, Bane, Dîwandere, Bicar, Sine, Merîwan û Kamyaran hene.
Herêma Kirmanşahê
Ev herêm ji Kamyaran dest pê dike û heta Şahabad diçe. Di vê herêmê de bajarên Bêstûn, Pawa, Sonqur, Rewanser, Sahane, Serpêlzahaw, Mahîdeşt, Kirênd, Qesrê Şîrîn, Hersîn, Gîlangerb, Şahabad û Cwanro] hene.
Herêma Îlamê
Ev herêm ji Şahabad dest pê dike û heta Serpêl û Zahaw dom dike. Divê herêmê de bajarên Îlam, Neftêsha, Mihran, Melikşahî û Eywandesht hene.
Herêma Lekistan
Ev herêm ji Sine dest pê dike û heta Kûdeşt dom dike. Di vê herêmê de bajarên Sine, Hersîn, Kûdeşt, Nûrawa, Aliştir, Kengawer, û Dirişer hene.
Herêma Gûran
Herêma Gûran ji bakurê rojavayê parêzgeha Kirmaşan û devera Xaneqînê li Başurê Kurdistanê pêk tê. Bajarên giring ên vê herêmê Xaneqîn, Serpêlzahaw, Kirênd, Gîlangerb û Qesrê Şîrîn in. Ev herêm bi kevneşopî warê kurdên kelhûrî, lekî û hewramîaxiv ên yarsan e, yên ku xwe xwemalî wek "gûran" binavdikin.
Bajarên Rojhilat
Mirov dikare bajarên Rojhilat ji bakur ve ber bi başûr ve weha rêz bike: Bazirgan, çaldıran Qutûr, Mako, Urmiye, Şino, Nexede, Pîranşar, Mehabad, Shahîndij, Bokan, Tîkab, Seqiz, Serdeşt, Bane, Dîwandere, Bîcar, Merîwan, Sine, Qurwe, Pawe, Rewanser, Kamyaran, Sonqur, Serpêlzahaw/ tüysarkan  Kirin, Mayîdeşt, Kirmanşah, Sehene, Kengawer, Hersîn, Şahabad, Nefteşah, Îlam, û Mêhran.Xurmabad, Hemedan , Yasûc , Şarîkurd , Dezfûl , Kazrûn , Genave
Xanedana Sadaqiyan
Xanedana Sadaqiyan (dem. 770 - 827/8), mîrgehekî kurdan bû ku di deme xwe de, bandora wê pir mezin e. Navende Rojhilatê Kurdistanê bajarê Ûrmiyeyê bûye. navê vê mîrgeha kurdan, ji navê mîrê wê Sadaqê Elî tê.
Dirok
Harûn Reşîd ku weke xelîfe jî, navê wî heya, bi wan re tevgeriya ya û alîkarî ji Sadaqiyan girtiye. Bi destê wan, kiriya ku kontrola xwe li ser herêmên din dêne. Herêmên weke Salmas û Tewrêzê jî, û hê gelek herêmên din, bi destê sadaqiyan hatina bindest kirin û ketina bin destê hêza xalifetiyê de. Ew Artêşa Sadaqiyan ku wan şand ku wan deran bike bin destê wan de, di bin fermandariya Khazîm de bûye.
Li gor hin belgeyna jî Sadaq bixwe bi navê "Zardîq" hatiya nasîn. Û tê gotin ku ew yekî ku fermandar û bizane bûya. Wî, di bin destê xwe de, artişaka mezin ava kirîya û bi wê, li herêmê dewletek ava kiriye û mazin bûye. Lê li gor hin belgeyna jî, tê gotin Zardîq, kurê Sadaq bûya ku piştî wî re hatîya û ew artîşa mazin ava kirîya û ew dewlet ava kirîya bi wê. Hemû axênku îro li ser Ermenistan ava û heta ku digihijê herêmên Qafqasya hemûyan dike bin destê xwe de. Zardîq, di nava salên 824-827 de hatîya. Ji vê dîrokê jî, mirov bi giranî karê fahm bike ku Zardîq, kurê Sadaq bûye.
Payizbûna xanedan
Tê gotin ku tenê li herême Mûsîle, Yunisê Azdî yê kurê Seydî hebûye. Piştre, Zardîq, artîşak şandîya ser wî û musil bi xwe ve girêdaya bi têk birina wî re. Ev şerê di navbera artişa Zardîq û Yunis azdîyê kurê Seydî jî di sale 827 de dibê.
Zorava
Çend cihên bi vî navî hene:
Miçîç
Miçîç, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Berkaşê
Berkaşê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Gastrît
Gastrît (Gastritis) nexweşiyeke madeyê ye û bi werimgirtina mûkoza madeyê xwe dide der.
Hin elementên kîmyayî dengeya baz û asîtê ya organîzmayê xerabdikin lewra ew li dijî amadekirina sirûştê ne. Bo mînak alkol, sîgara, xwarinên têr hormonî hwd mûkozaya madeyê dixurifînin, ziyanê didin. Dîsa hin nexweşiyên mîkrobîk û alergîk jî ditetikînin.
Dittelbrunn
Dittelbrunn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schweinfurt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Gastrît
Xwe bi êşa madeyê, madelihevketinê, bêmadeyî, verêş û bêaramiyê nîşandike. Gorî sedemê terapî tê amadekirin. Heger sedem bê zanîn terapî hêsan e. Hin caran xwe bi êşa organên din dide der lê ev kêm e. Bo mînak êşa singê, êşa dil hwd.
Heger nexweşî dijwarî terapî dibe û domdar e, bijîşk dikevin şikên din. Wekî kêmbûna xwînê, kêmbûna hesin di xwînê de hwd. Dengeya baz û asît û jinûveavakirina wê bingeha terapiyê ye.
Hêyderbaxî
Hêyderbaxî gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 329 kes (77 malbat) bûn.
Çalalû Badyanlû
Çalalû Badyanlû gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Yoweri Museveni
Yoweri Kaguta Museveni, di sala 1939'an de ji diya xwe bûye, serokdewletê Ûgandayê ye. Ji ber ku aramî û azadiyê anîye welatê ji hêla welatiyên Ûgandayê gelek tê hezkirin.
Nexweşiya parkinsonê
Nexweşiya parkinsonê yek ji nexweşiyên neurologîk e û mixabin sedî sed terapiya wê hêj nîne. Bi xerabûna fonksiyonên mejî xwe dide der. Pirranî li temendirêjan peyda dibe.
Cureyekê felcê ye. Heger sedem bê zanîn jê re "sendromên parkinsonien", heger neyê zanîn "îdyopatîk parkînson" tê gotin.
Sedemên ku vê nexweşiyê ditetikînin an çêdikin
Ev nexweşî cara yekemîn di sala 1817'î de ji aliyê James Parkinson ve hatiye keşfkirin û bi navê wî hatiye navkirin.
Terapî di hin kesan de qe bersîvê nade lê di gelekan da dide. Pirranî dermanên ku neuroyan ditetikînin tê bikaranîn. Dîsa cihê ku problem heye tê tunekirin ku ev tenê êşa nexweş kêm dike. Bi operasyonan nexweşî tê ceribandin. Alîkariya sosyal pêwîst e.
Bêrsivê
Bêrsivê, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Kanî Ferske
Kanî Ferske, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Memkava
Memkawa, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Donnersdorf
Donnersdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schweinfurt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Xoşê
Xoşê, gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.
Namoş
Jiyan û xebat
Bi tevî heşt xwişk-birayên xwe li Mundelsheimê mezin dibe û ji sala 1999'an ve li Berlînê dijî. Namosh muzîka xwe wekî "organîk-elektronîk bi Singsang, rapa evînê, Jazzgrunge, Hardcore-a-cappella binav dike. Ew hilberîma albûmên xwe jî bi xwe dike. Di nava salekê de li dora 100 konsert daye.
Namosh bi hunermend û muzîkkarên wekî Wolfgang Müller, Angie Reed, Peter Thomas û Le Hammond Inferno xebitiye yan dixebite.
Cêyran Olya, Meraxa
Cêyran Olya gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Écauville
Écauville, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Skandiyûm
Skandiyûm (, ji navê ) metalek û elementek e.
George Wilberforce Kakoma
George Wilberforce Kakoma (jidayîkbûn: 1925 – 2012) nivîskarê sirûda neteweyî ya Ugandayê ye. Destûryarê (mezûn) Zanîngeha Durhamê ye.
Berbenê
Berbenê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Piling (Panthera tigris)
Piling an jî, bi taybetî li Başûr û Rojhilata Kurdistanê, babir, bebir, bewir, behwer (bi latînî: Panthera tigris), cureyekî pisîkên mezin ji cinsê Panthera ji famîleya pisîkên Felidae ye. Ew guhandareke kovî û goştxwer e li bejiyê parzemîna Asyayê dijî.
Anoreksiya nervoza
Anoreksiya (bi grekî: ανορεξία, anorexía - bêmadeyî) yan Anoreksiya nervoza yek ji nexweşiyên bingeh-psîkolojîk e. Nexweşiya xwarinê ye.
Nexweşî dikare bixetere bibe û can bistîne. Pirranî li jinên temenciwan peyda dibe. Nexweş ji bo ku kîloyên zêdenegire êşkenceyeke mezin dide laşê xwe. Nexweş dixwaze madeyê xwe kontrol bike lê rojek tê êdî bêmadeyî lê peyda dibe.
Hêyran, Miyanduaw
Hêyran, Miyanduaw gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 317 kes (66 malbat) bûn.
Gewreke
Gewreke an jî Gewrek, gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.
Hobekoxan
Hobekoxan gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 50 kes (14 malbat) bûn.
Erdelan
Erdalan yek ji herêmên Rojhilata Kurdistanê ye.
Ev herêm ji Seqiz dest pê dike û heta Kamyaran dom dike. Di vê herêmê de serdema qacar 18 Bluk ( Navçe)hebu.
1.bajarê Sine
2.Esfend Awa
3.Seqiz
4.Bane
5.Marîwan
6.Hewraman Text
7.Hewraman Lon
8.Cewanrû
9.Xorxore
10.Keraftu
11.Ubatû
13.Klaterzan
14.komasí
15.Rewanser
16.Qerarure,Saral,HusainAwa
17.Bêlewar,MirAwa,Palingan
Bêşilkê
Bêşilkê, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Mîr Ceferê Dasnî
Mîr Ceferê Dasinî (jdb. ? - m. 841, li herêma Dasinê) kurê Mîr Hesenê Dasinî yê ji malbata Pîr Hesin Meman bû, û yek ji mîrên devera Dasinê (Dihoka Dasiniya) bû.
=Jiyan= Ji malbateka pîra yê ji gundê Mehetê hatiye dinyayê ye. Piştî mirina babê xwe mîrtiya deverê kiriye û navûdangê wî li deverê belav bûye. Di serdema xwe de Mîr Cehfer ketiye di gelek şer û êrişan de. Lê Mîr Cefer bi hemû şiyanên xwe ve li ber sînga wan êrişan girtiye û kariye heya demekî dirêj devara dasiniyan biparêze. Ji wan êrîşa jî êrîşa Dewleta Ebasî ya li ser destê Ebdullayê kurê Elisê Mûsilî li sala 833 zayînî. Bi leşkerkî 70 hazar şervan ve têne devera dasiniyan û di encamê de Mîr Cehferê Dasinî serkeft û Ebdullayê kurê Elisê Mûsilî tê kuştin. Lê ji ber giringiya dever dasinî ji Ebasiyan ra. Dîsan piştî du salan şer careke din li sala 834 zayinî de Ebesî bi êrişeka mezintir ve bi serokatiya Îtaxê Turkmanî ve li serdemê xelîfa Mûhtafil bila de êriş tîne bi ser devara dasiniyan ve. Îtaxê Turkmanî bi serokî kirine leşkereke mezin ku ji 150 hezar şervanê pêk dihat tê devera dasinî. Lê ji ber wê hêza meazin ya dijmin Mîr Cefer neçar dibe ber bi çiyên asê yên Kurdistanê ve here hey herdu leşker li devera Bêtnasê digihin hev û di şerekî 3 mehî de, dawî car leşkerê Mîr Cehfer dişikê û Mîr Ceferê Dasinî ji ber wê kuştin ku bi serê xelkê de hetî û wê ziyan û zerera li deverê ketî. Bi vexwarine jehrê dawiyî bi jiyana xwe tîne. Li leşkerê dijmin bi mîretiyî jî cenazeyê Mîr Cefer dibin Semirayê û li wê derê cenazeyê Mîr Cefer ku bi jehrê dawî bi jiyan xwe anî bû li sê dar didin. Ji ber merdî û xwergiriya Mîr Cehferê Dasinî heya roja îro jî bi dehan stran û çîrok li ser tên gotin.
=Çavkanî=
Qaj
Qaj, lorik, darlorik (Larix) navê cinsekê riwekan ji famîleya qajan (Pinaceae) e. Çam û qaj cuda ne, lê gelek caran tên tevlîhevkirin. Çam jî endamê vê malbatê ye. Pirranî li daristanên kevnare yên nîvkada bakur cihwar in. Qaj darekê kêrbar e, ji bo pêdiviyên mirovan tê çandin jî.
Sîstematîk
Di tasnîfkirina qajê de hin cudatî hene. Riweknas hene cinsên wê bi qasî 10 nîşandidin, hin jî 20. Nakokî pirranî ji binekoma Larix gmelinii derdikevin.
Cêyran Sofla, Meraxa
Cêyran Sofla gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Jules Verne
Jules Gabriel Verne (jdb. 8 sibat 1828, li Nantesê, li devera Pays de la Loire, Fransa - m. 24 adar 1905 li Amiens ê li devera Picardie, Fransa) nivîskarekî fransayî bû. Jules Verne wekî  Hugo Gernsback ,Kurt Lasswitz  û  H. G. Wells   yekek ji nivîskar ên mezinê wêja honaka zanistî  tê nasîn.
Jiyan
Jule Verne li navçeya barkirinê ya bajarê Nantes wekî mezintirîn zarok di nav pênc zarokên parêzvan û jina wî ji pargîdaniyên armatoriyê mezin bû. Dema ku ew yanzdeh salî bû, tê gotin ku ew bi dizî hewl daye ku rêwîtiya deryayî wek kurikek keştiyê çêke, lê di hûrdema dawî de ew ji keştiyê hatibû derxistin.
Ew salên dibistana xwe li dibistanên Katolîk ên taybet li bajarê xwe jiya kir û li wir di sala 1846an de li zanîngeha dewletê qedand. Dûv re ew çû dibistana dadrêsiyê ya Parîsê, ji ber ku ew divê li ser pratîka dadrêsiya bavê xwe biserkeve.
Bi kurtî xwendekar, lêbelê, ew dest bi nivîsandinê kir û bi têkiliya cîhana wêjevanên Parîsî re, têkilî dan di nav wan de Alexandre Dumas, yê ku wî hinek parast, û kurê wî, Alexandre Dumasê ciwan ku wî re bû heval.
Verbania
Verbania, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 30.827 kes e.
Tûmor
Tûmor ji sedema zêde pirrbûna selûlayan (hucreyan) pêk tê û di bijîşkiyê de cihekê wê yî girîng heye.
Ûr, girê, kulgirê, werimok hwd jî tê binavkirin. Du cureyên tûmoran hene:
Tûmora kedîkirî na lê ya nekedîkirî li organîzmê nayê û bixetere ye. Di zanistiyê de ji girêyê re neoplazî tê gotin. Tûmor bi serê xwe mijara beşekî bijîşkiyê ye. Wekî tê zanîn kanser jî bi xwe ji tûmoran dibe. Ango tûmorên nekedîkirî, tûmorên biyan sedemê kanserê ne. Wekî selûlayan tûmorên nekedîkirî jî zêdedibin û ji viya re metastaz tê gotin.
Îtriyûm
Îtriyûm (, ji navê, Swêd) metalek û elementek e.
Beradê
Beradê, gundekî girêdayî Efrînê başûr rojavayê Kurdistanê ye.Gundek gelek kevnar e.
Sarîgûnî
Sarîgûnî, gundekî ser bi navenda bajarê Bostanabadê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Zifka
Zifka, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Gula Zêrîn
Gula Zêrîn xelata xwerû zêr a papayan e ku her sal ji bo pîrozkirinê tê amadekirin. Ev xelat ji bo rêzgirtin û qîmetdana dêr û cihên pîroz tê dayîn. Herwiha xelat ji bo hemû key, keybanû, prens, prenses, general, mirovên taybet ên katolîk û bajaran dihate dayîn. Ji ber ku ev xelat di roja yekşemê de hatiye pîrozkirin weke "Gula Yekşemê" jî tê zanîn.
Dîroka destpêka Gula Zêrîn baş nayê zanîn. Li gorî baweriyekê ji dema Charlemagne (742-814) destpêkiriye û li gorî baweriyeke din di dawiya sedsala dozdehan de şêweyê îroyîn pêk hatiye. Lê herwiha Pope Leo IX (1051) di dema xwe de qala vê gulê dike.
Hasan Hüseyin Deveci
Hasan Hüseyin Deveci an bi navê din Malmîme, hunermend, terapîste Huner, Pädagoge Huner, Rexnekire Hunere ye. Hemu li kelâke wan tişten Malmîme, Muzexane di başê, Pop Art, Expressionism û Kunst des Mittelalters (Hunera Serdema Navîn) bispore.
Deveci di sala 1972’an li Anatolya Navîn, li gundekî kurdên Qonyeyê ji dayîk bû. Hunermend nave Malmime ji nave malbate xwe girtiye, nave malbate wi Malemime ye. Sala 1994’an koçî Almanyayê kir. Xwendina xwe ya wênesaziyê li bajarê Kölnê qedand. Malmime heta niha beşdarî çendîn peşengehan bûye û bi şêweyê xwe bal kişandiye. Deveci salâ 2009 tevî sêzdeh hunermendên ji herçar beşên Kurdistanê yekemcar beşdarî pêşangeha navnetewî ya Venedik, Biennalê bû. (53. Venedig Biannale 2009)
Hunermend li Kölnê li ser Therapîye Huner û Pädagojiye Huner xwendiye.
Ew endamê çendîn rêxistinên wênesazan yên navnetewî mina iGBK, Association Internationale des Arts Plastiques û AIAP ye (UNESCO).
Revêbire Hunere Le Monde Diplomatique Kurdî ye.
Li ser Youtube bi nave Malmime dikarin video ye hunermend binerxînen.
Cend minak ji Pesêngehe hunermend
Qizilcix
Qizilcix, gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.
Îbrahîmawa
Îbrahîmawa gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 937 kes (203 malbat) bûn.
Deryê Kera
Deryê Kera, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Bênê
Bênê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Écouis
Écouis, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Cehangîr Kendî
Cehangîr Kendî gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Gundikê Ûso
Gundikê Ûso, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Savaş Buldan
Savaş Buldan (jdb. 1964 li parêzegha Colemêrgê - m. li axa parêzgeha Boluyê) karsaz, ronakbîrekî kurd bû. Ji aliyê hêzên veşarî yên dewleta Romê (Tirkiye) dîl tê girtin, bi êşkenceyê tê kujtin. Buldan bi tevî Adnan Yıldırım û Hacı Karay, ji ber hotêla bi navê Çınar Hotel a li Yeşilyurtê (li Stenbolê), di de tên revandin. Du roj şûnde meytên wan li nêzîkê gundê Yukarıkaraş a Boluyê tên dîtin. Paşê dewletê jî îtîraf kir wan dane kujtin.
Jiyan
Beriya derbeya 12ê îlonê (1980) li Colemêrg û seranser Botanê xebata şoreşgeriyê dikiriye. Piştre xwe dide karsaziyê, dibe yek ji karsazên navdar ên kurdan. Wê demê dewleta romiyan (tirk) lîsteyên karsazên kurd belav dike, wan dike hedefa hêzên veşarî. Serokwezîra wê demê Tansu Çiller dibêje "di destê me de lîsteya karsazên kurd ên alîkariyê didin PKKê heye". Bi fermana dewletê karsazên kurd yeko yeko tên kujtin.
Bêrî Bihar
Bêrî Bihar nivîskar û helbestvanekî kurd e ku li gundekî Êliha (Batmanê) ji dayîk bûye.
Savaş Buldan
Jiyan
Berê di Kapali Çarşi ya Stenbolê de ku wekî navenda zêrfiroşiyê tê zanîn, pirraniya dikanan ên kurd û suryaniyan bûn. Herwiha îhaleyên herî mezin ên şaredariya Stenbolê kurdan digirtin. Kapîtalîstên kurd du gelek waran de sermayeya xwe di wada navneteweyî de jî didan xebitandin. Ev yeka han dewleta tirk ditirsand ku kurd di aliyê aboriyê de bibin hêzekê. Biryar hat stendin ku samana, sermayeya kurd bê wêrankirin, karsazên kurd bên jiholêrakirin.
Bêrî Bihar
Bêrî Bihar di sala 1995 an de Enqere Zaningeha Gazî beşa mamostetiyê kuta kiriye. 5 salan wek mamoste xebitiye, da ku kirasê karmendiya dagirkeran ji tengahî we haniye ber fetisandine, ewê dev ji vî karî berdaye û jîn û dema xwe ber bi Kurdewariyê ve ajotiye. Mijara helbestên wê piranî jîn û jiyana jina Kurde. Heya niha du Dîwanên wê bi navê Qeşem û Buwariya Hestên Lerizi hatine çapkirin.
Li gel karê helbestvaniyê çîrok jî ji mezin û piçûkan ra dinivîsîne. Çîrokên zarokan weke rêzepirtûk ku ji pênc çîrokan pêk te li ber çapê ne. Helbestên Bêrî Bihar di gelek rojname, kovar û malperan mîna Kovara Pênûs, Rewşen, Hîwa, Rojnama Agirî ya Hewlerê, Kovara Soera li Holendayê, Malper Kaniya Helbestan, Mehname û wekî din de hatine weşandin.
Wezareta Ewlekariya Komara Çîn
Wezareta Ewlekariya Komara Çîn (WEKÇ), (bi çînî: 中华人民共和国国家安全部/中華人民共和國國家安全部, Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó Guójiā Ānquánbù) wezaretak bo ewlekariya Çîn peywridar e ye. Navê saziya sîxuriya derveyî ya Çîn e.
Saziya sîxuriyê ya herî mezin a cîhanê ye. Endamê saziyê xwedî mafê binçavkirin, lêpirsînê ye jî. Ev yeka han pirranî ne karê saziyên sîxuriyê ye. Armanca saziyê wekî hemî saziyên din ên cîhanê, sîxurî (îstîhbarat) e.
Çîn li dinyayê xwedî rê û teybetiyeke mezin e. Çîn xwe wekî xwediyê îdeolojiya Mao dibîne û dixwaze serokatiyê ji bloka welatên serbixwe re bike. Herwekî dixwaze mezintiya xwe ya cografîk, gelheyî û aborî bo berjewendiyên xwe bikarbîne û xwe biparêze.
Armanc û fîlozofiya WEKÇê parastina berjewendiyên Çîn li seranserê cîhanê ye. WEKÇ, gelek caran ji aliyê saziyên mafê mirovan ên rojavayî ve tê rexnekirin ku mafê mirovan binpê û êşkenceyê dike. Saziyê xwe wekî 12 şaxan bi rêxistin kiriye.
Ew jî wekî saziya sîxuriyê ya Dûgela Rom (Dewleta Tirk), xwe di nava însîyatîfên civakî de vedişêre (Heyva Sor a Tirkiyê, komeleyên olî, tûrîzm, rojnamevanî hwd)
Modela rêxistina WEKÇê
Sê bûroyên din ên derbarê wan de kêm agahî hene:
Perex
Perex, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Selîm Sadak
Selîm Sadak (jdb. Sala 1954 li Bafê, Parêzgeha Şirnexê) siyasetmedarekî kurd e.
Selîm Sadak di sala 1954'ê li gundê Bafê (Şirnex/Hezex) hat dinyayê. Zewicî ye û bavê 10 zarokan e. Zimanên Kurdî, Tirkî, Erebî û Îngilîzî dizane.
Velehrad
Velehrad (bi kurdî wateya wê: keleha mezin) navê gundekî li bajaroka Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wî 1.316 kes e û 6 km dûrî Uherské Hradiště ye. Di serdema împeratoriya Moravyaya Mezin de Velehrad navenda bajarê sereke yê Velîgradê bû. Ji bo xiristiyanan cihê herî pîroz ê li Çekyayê ye. Xiristiyan bazîlîkaya Kîrîl û Metodiyos weke cihekî hecê bi kar tînin. Lewma her sal 5ê tîrmehê mirov diçine vî gundî.
Kenîşteya Velehradê
Kenîşteya Velehradê, kenîşteya herî kevnare ya baweriya sîstersiyanî ya li Moravyayê ye. Li kenîşteyê herwiha bazîlîkaya firîna bihiştê ya Meryem û Kîrîl û Metodiyos heye. Metranê Olomoucê dixwaze ku li cihê îroyîn kenîşteyek were avakirin lewma di salên 40î yên sedsala 13an de kenîşte tê avakirin. Kenîşte bi awayê hunera romanesk hatiye avakirin û bandora hunera gotîk jî li ser avahiyê tê dîtin. Di sala 1421ê de kenîşte ji aliyê Hussîte yên Moravyayî ve tê şewitandin. Di dawiya sedsala 16an de avahî tê nûkirin, lê di dema şerê sih salan de ji aliyê hêzên Transîlvanyayê ve du caran rastî êrîşan tê. Piştî van êrîşan di navbera salên 1629-1635an de bi şêwazê barok tê nûkirin. Di sala 1681ê de agir bi avahiyê dikeve û dîsa tê nûkirin. Di sala 1890î de baweriya kenîşteyê ji sîstersiyanî bi ser baweriya civata îsewiyan ve tê guhertin. Di dema serweriya vê civatê te herêma kenîşteyê du caran tê kolandin. Mebesta kolanê dîtina avê ya di bin erdê de bû. Di sala 1950 de ji ber êrîşeke navbera polîs û civatê de kenîşte ji destê civata îsewiyan tê derxistin. Piştî sala 1990î civata îsewiyan vedigere kenîşteyê û di heman salê de ji aliyê papa ve tê ziyaretkirin.
Bazîlîkaya Kenîşteyê
Di 27ê sermaweza 1228an de bi daxwaziya Metran Robert dêrek tê avakirin. Şêweyê dêrê yê roja me piştî şewata 1681î tê avakirin. 14 beşên îbadetê tên avakirin. Dêr bi şêwazê romanesk-gotîk hatiye avakirin. Dirêjiya wê di navbera 86-100 metreyî de ye. Di kewçêra 1735an de carekê tê nûkirin. Piştî sala 1927an dêr ji aliyê papa ve weke bazîlîka tê binavkirin û di sala 1985an de xelata Gula Zêrîn ji bo vê bazîlîkayê tê dayîn.
Enel Tendûr
Enel Tendûr (bi tirkî: Akören) Gundekî girêdayî Erxewan a Meledîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.