cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dalanper
Çiyayê bilindê Dalanper dikeve herêma Mirgewer di navbera sê welatên Îran û Îraq û Turkiyayê. Ev çiya nêzî 3300 metrowan bilinde û tuxîbê sê walatan li serê vê derbaz dibe. Ava xweşa Bênarê li vî çiyayî serekanî werdigire. Di bara koka navê vî çiyayî dikarim bêjim ku Ermeniye. Du rayên min hene ya yekê eve ku dalar (wate kesk) û pel (raz û kevir) ku sercem dibe raza kesk. Raya duyem eve ku dalanpr di Ermenî bi serê xwe wate şûra mezin û pan ya şêr dide, ku dibe ku ji ber pergala tûj ya serê vî çîyayî hati be nav kirin.
ISOCARP
International Society of City and Regional Planners (ISOCARP) Komeleya navneteweyî ya mirovî ye ku di nav plankirina bajarî de dixebite. Ew di sala 1965 de hate afirandin. Niha ji wan welatan ji 80 welatan hene. ISOCARP ji aliyê Neteweyên Yekbûyî û Encûmena Ewropayê ve tê naskirin. Ew bi UNESCO kar dike. Ew di bin kontrola dewletê de ne.
Dortmund
Dortmund (bixwîne Dortmûnd) bajarek li parêzgeha Almanyaya Nordrhein-Westfalen e.
Bächingen
Bächingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Dillingen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Daniel Defoe
Daniel Defoe (ji Daniel Foe jdb. texmînen 1660 li London; m. 24ê nîsanê 1731 li London) nivîskarekî îngilîz ji zûdemiya Serdema ronahîdariyê bû kuê bi taybet bi romana xwe Robinson Crusoe li cîhanê de navdar bû. Daniel Defoe wek yek ji damezrînerên romana înglîzî tê nasîn.
Nav
Daniel Foe ji kurê James Foe donfiroşekî bihal û endamekî Worshipful Company of Butchers (komeleya goştfiroşan) û jina wê Annie hatibû cîhanê. Rojbûn û cihê zayînê ne pêbawere. Çavkaniyên din salên 1659–1662 ihtîmal dibînin. Daniel Foe paşê paşnavê xwe re De biser de kir û navê wê nû Defoe wisa  pejnek bi zadegan hildida.
Xwarina behîvterkê ya Dîlokê
Xwarina behîvterkê ya Dîlokê xwarineke pêjgeha kurd e. Li Dîlokê deng vedaye lê ji herêma Soranê belav bûye. Ji behîvterkê re terbehîvk jî tê gotin
Li Colemêrg, Sêrt û Amedê jî tê zanîn û xwarin. Orjînala wê bi tîkegoştê tê çêkirin lê li hin herêman goştê kişandî jî bikartînin. Li Soranê du cure mergeyê bi hev re bikartînin, a fringîyê û îsotê û carnan hin biharbêhnan jî lê zêde dikin. Li bakurê Kurdistanê biharbêhnê tevlî nakin.
Ravek
Tîkegoştê pakij bişon, heya ava xwe dikişîne sor bikin. Deng jê hat, ango qijilî, mergeya bacanê sor û îsotê tevlî bikin, heya pijiya bihêlin.
Behîvterkan bikin du qetî, berdin nava goşt. Behîvterk pijiyan, sîra teze ya hûrkirî (an jî sîrim) tevlî bikin, ew jî pijiyan îcar alûyan tevlî bikin.
Heger dixwazin hinekê bezê qelandî yan jî kevçiyekê rûnê malê jî lê zêde bikin. Helbet ev di terîfeyê de nîne.
Endam (biyolojî)
Endamên Lawiran
Di laşê lawiran da (ji wan mirov jî) gelek endam hene. Hindek ji endamên giring ev in: dil, sih, çav, aşik, gurçik, cerg, rûvî û pîst,...
Ji endamên hundirîn yên laşê lawiran ra hinav dibêjin.
Qûçan (navçe)
Qûçan yek ji navçeyên parêzgeha Xorasana Rezewî ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Qûçan e.
Endam (biyolojî)
Endamên Giyayan
Endamên giyayan dabêşî du beşan dibin: endamên hişînbûnê û endamên zaûzêyê.
Melêk Qozat
Melêk Qozat gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kûz
Kûz, qûz an kûzeyê daran (Martes martes), cureyekî kûzeyên biçûk ku xweciyê Ewropayê û hinek herêmên Asyayê wek Kurdistan, Tirkiyê, Îraq û Îranê ye.
Şayes
Dirêjiya kûzê nêzî 53 cm û dirêjiya dûvikên wê bi pirç ger 25 cm be. Nêr ji mê mestir e. Giraniya kûzê nêzî 1.5 kilograman. Rengê kûzê qehweyî tarî ye û deqên zer ser qitika wê hene.
Warên sirûştî
Kûz li daristanan dijî ye ku malên xwe di kunên daran de ava dike.
Reftar
= Parêzî = Kûz çûk,hêkên balindeyan, beq,candekên lawirên mirî, mêş û mûr, sihorê gewr û guhandarên biçûktir dixwe.Lê kûz mêwe, hingiv û fistiqan jî dixwe.
Temen
Kûz ta temenê 18 dijî dema ku girtî be, lê li bejî yê ta 8 an 10 salan dijî ye.
Woringen
Woringen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Unterallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Cemilê Seyda
Cemîlê Seyda (1880 li Licê, Parêzgeha Amedê - 1937 li Bismil, Parêzgeha Amedê) yek ji leheng û têkoşerên Bakurê Kurdistanê yê destpêka sedsala 20emîn e.
Ji Licê, lawê Seydayê Licî ye. Di serhildana Şêx Seîd de cihgirtiye. Piştî têkçûna vê serhildanê ji bo nûvejîne vedikişe Kurdistana Sûrî (Binxetê). Di serhildana Agirî de alikarî û keda wî heye. Bi destpêka serhildana Dersîmê veji bo alîkariya serokê Kurd Seyîd Riza bikin, bi tevî komeke têkoşerên din dikevin Bakurê Kurdistanê. Artêşa Tirkiyê pêşî li wan digire û bi rojan şer dikin. Leşkerên Tirk di şer de bi wan nikarin.
Li ser îstixbaratekê Cemîlê Seyda û komeke têkoşerên Kurd di bênderekê nava zeviyeke genim de di xewê de diqefilînin. Agir berdidin bênder û zeviyê û wan di xewê de dikujin. Li ser wan gelek stran hatine afirandin. Kilama Cemîlê Seyda behsa serpêhatiya wî dike.
Consac
Consac, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Gelête
Gelête, gundekî navçeya Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.
Basawa
Basawa, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Bozê Sîna
Bozê Sîna navê çiyayê herî bilind yê Mirgewer e ku li rex çiyayê Dalanper e û dikeve başûrê Mirgewerê. Ser vî çiyayî golên gelek xweş û rêlên pir xweşik hene.
Lormont
Lormont, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan statîstîkên gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Koxhausen
Koxhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Périgny, Allier
Périgny, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Heft nuwazeyên cîhanê
Heft nuwazeyên cîhanê, navê heft avahiyên ku li gorî nivîskarên yewnan ên Antîkê yên herî ecêb û bedew ên cîhanê bûne. Ji ber windabûna piraniya van avahiyan (roja îro bi tenê pîramîdên Gîzeyê dimînin) di sala 2007'an de lîsteyeke nû yên heft nuwazeyên cîhanê hat çêkirin.
Heft nuwazeyên cîhanê li gorî American Society of Civil Engineers (1994)
Di sala 1994'an de Yekîtiya Endazyarên Amerîkayê lîsteya xwe ya Heft nuwazeyên cîhanê pêşkêş kir. Daxwaza wan ew bû ku lîsteya heft nuwazeyên cîhanê modern bibe.
Binswangen
Binswangen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Dillingen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Kaşmer (navçe)
Kaşmer yek ji navçeyên parêzgeha Xorasana Rezewî ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Kaşmer e.
Steinbach-Hallenberg
Steinbach-Hallenberg, bajarekî navçeya (Landkreis) Schmalkalden-Meiningenê li herêma Turîngiyaya Almanyayê ye.
HTML element
HTML (HyperText Markup Language) zimanêke ji bo Nivêsandine mallperr e, û CSS û (emê paşî bi drêjiyê ser axivin). û harîkariyeke digel HTML'da kû tê bekar anîn.
Têbynî 1: Cudahiya website û mallperr e, weku ez pê dizanim ku mallperr bi xwe jî her bi tinê laperreke ji website. Ême niha ji wera dest bi çêkirina mallperrêk î bikin, bes heke tu fêr bwî ka Çawa (HTML û (CSS) û PHP û JavaScript û ewên din tên bikarînan. wê gavê tu di kariyî dest bi çêkirina website  jî bikiyî, ankû bi kurt û  kurimancî website jî ji çend mallperrêke tê çêkirin.
Têbînî 2: ev mallperre hê wê di bin çavdêriyê de ye, û biburin heke bê û hemû Zanyarîyên pêdivî û kamil ji were nêne gotin û zellal kirrin, lê her çawe be emê ji bo we behsa ji hindeke bikin.
HTML (HyperText Markup Language) zimanêke ji bo nivêsandine mallperr e, û CSS ( paşî emê dirêjeyî pê bidin) havkare di gell HTML'da   bekar tê.
Têbynî 1: Cêwaziya û cudahiya website û mallperr, weku ez di zanim mallperr jî bi tinê perreke ji websit. Êm di xwazin nihe çêkirine mallperre zella bikin, bes gava tu fêriyî van çand bernameyan wek (HTML û (CSS) û PHP û JavaScript û wanên din bwî . wê çaxê tu di karî dest bi  çêkirina website'ekî bikî, anku website jî ji çend mallperrêk tête çêkirin.
Têbynî 2: ev mallperre hêşta kar li ser tête kirin û wê bêtir bê zelle kirinê, biburin heke bê û qasî hûn di xwazin hûn feydê jê bi dest ne xin. lê bi her aweyekî hebe, em jî wê ji were ron û zelal bikin.
Website elementen
=Elemente pêşî=
<tt> </tt> perça jêr <tt> </tt>
<tt><meat</tt> zanyariyên perça jêr	<tt>/></tt>
<tt> </tt> tewery mallperr <tt> </tt>
<tt><link rel=’stylesheet’ href=’naw.css’ type=’text/css’></tt>
<tt> </tt> hemû elemente dane vêrê	<tt> </tt>
Bo mînak :
<tt> <!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN"
"http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd">
<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="nl" lang="nl">
<head>
<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=UTF-8" />
<meta name="description" content="</tt>navê mallperreke ji bo saharkirna bernameyên lêgerrandin yên wek Google <tt>" />
<meta name="keywords" content="</tt>babetên, wek, kurd, dîrok, rojname, û, be, faryze, cya, vedikin<tt>" />
<title>nawy mallperr
li vêrê dest be nivêsînê bike.
</tt>
=Çend elementên lênav« body »=
div: pêkvanan
p: parçe
b: stûr
i: xuar
u: xet jêr
s: xeta li ser da
sup: çend ca
sub: jêrca
Hemû element be vê <element > destpêdikin û be </element > xilas dibe. ji bilî le <hr> bo danane xetêke rast û <br> bo cêhêlane ryzek vala. Bo mînak : <p> nusyn </p>.
peyvek an hevokeke reng bikî: <span> … </span> an jî <span class=’###’> … </span>.
Bo mezin kirne pîta: <font size="7"> … </font> (bes li 1-7 heye). ji bo diyarkirin nivêsînekê li demekî de ke jibo mous'eke em diçin ser: <p title=’paştî ku mous’ek çite serê’> nivêsîn </p>
<tt><ol></tt> yan <tt><ul></tt> <tt><li></tt> … <tt></li></tt>
<tt><li></tt> … <tt></li></tt>
<tt></ol></tt> yan <tt></ul></tt>
Têbynî: ol= be jimareye û ul= bê jimareye.
Bo dirust kirdiny lîstêk be parçe nusynêk:
<dl>
<dt> … </dt> be kurtî
<dd> … </dd> drêjey babeteke
<dt> … </dt>
<dd> … </dd>
</dl>
Jîr Jan Amedî
Jîr Jan Amedî, ramanbîr, nivîskar û helbestvanekî kurd e ku di 11ê pûşbera 1971ê de li Amedê hatiye ser dinyayê.
HTML element
Website elementen
=Xişte=
Jîr Jan Amedî
Jiyana wî ya çapemeniyê bi rojname û kovarên bi zimanê tirkî dest pê kir. Di rojnama Gençlik Dünyası, di sala 1989an de dest bi nivîsê dike. Demên dirêj bi tirkî dinivisîne lê belê hinek nivîsên wî di rojnameya Welat de bi kurdî tên weşandinê.
HTML element
Website elementen
<tt><table></tt>
Qesp
Qesp, gesp, gespa Îranê, gespa rastîn an xurme (Phoenix dactylifera) riwekek bibelg (bipel), ji famîleya palmiyeyan (Arecaceae) e. Wekî palmiyeyan ji avhewaya tropîk, nermayî û çolistanî hez dike.
HTML element
Website elementen
<tt><tr></tt>
Jîr Jan Amedî
Bi tirkî pirtûkeke wî ya bi navê Sözün önü heye (Gündüz yayınları, Ankara, 2007). Vê pirtûka wî ya bi tirkî bi navê xwe yê li ser nasnameya xwe nivisiye. Navê wî yê li ser nasnameyê Süleyman Ekmiş e. Wî bi kurdî du pirtûkên helbestê bi navê Girêk û Şopa Bêdengiyê nivîsandine. Heman demê ji bo Kovara Ronahî nivîsên edebî û felsefî dinivîsîne. Demên dirêj bi bazirganî mijûl dibe. Zanîngeha zanîstiya civakî diqedîne û ya rêveberiya gelemperî nîvcû dihêle. Jîr Jan Amedî îro (2013) li Stembolê dijî û berpirsiyariya giştî ya Kovara Ronahî dike.
Qesp
Li Kurdistanê kêm be jî diçê. Bo çandiniya wê herwiha axa bikêr û guprekirî pêwîst e. Azot, potasyûm, hesin, magnezyûm, mis, çînko, manganez, borê dihewîne. Hin behoyên ziyandar hez ji darên gespan dikin, divê di çandiniyê de ev neyê jibîrkirin. Di gespa hişkkirî de 17-28,7% av, 62% şekir (bi învert û sakkaroz), 1,9-3% bûjena azotî, 0,2-1% rûn, 3,6% seluloz, 2,9-3,3% pentozan û 1,2-2% bûjenên mîneralî hene.
HTML element
Website elementen
<tt><td></tt> … <tt></td></tt>
Vankûg
Vankûg (1928: ونكوك / Venquuque; 1946: Venkük; ) gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.
Bottrop
Bottrop (bixwine: Botrop) bajarekî serbixwe li parêzgeha Almanyaya Nordrhein-Westfalen e.
HTML element
Website elementen
<tt></tr></tt>
Jîr Jan Amedî
Çavkanî
Girêk, weşanxaneya kitaphane, Istanbul; 2011 Şopa Bêdengiyê, Weşanxaneya Kovara Ronahî, Stenbol; 2014 Kovara Ronahî, Istanbul www.jirjanamedi.com www.amidakurd.net www.ronahikovar.com
HTML element
Website elementen
<tt></table></tt>
=Wêne=
Le paşy em nimuneye şykirdnewekey dedrêt.
<tt><img src=’#1’ alt=’#2’ width’#3’ height=’#3’ border=’#4’ title=’#5’ align='#6'></tt>
<dl> <dt>img</dt> <dd>kirdnewe</dd> <dt>#1</dt> <dd>cêgay Wêneke le naw komputerekeda, bo nimune: folldery wêne/xêxan/follder1 (../ = bo gerandnewey follderêk) Têbynî: boşayî dirust nye.</dd> <dt>#2</dt> <dd>eger wêneke dernekewt, ewe em risteye derdekewêt</dd> <dt>#3</dt> <dd>gewreîy wêneke be [px] yan [xane]</dd> <dt>#4</dt> <dd>sinûr, ewyş be [px] yan [xane]</dd> <dt>#5</dt> <dd>ke mous’ekey deçête ser</dd> <dt>#6</dt> <dd>[right, left yan middle] cêgay wêneke le naw mallperrda</dd> </dl>
=Hyperlink=
<tt><a href=’#6’></tt> naw <tt></a></tt>
<dl> <dt>#6</dt> <dd>Bo alternatîf, bo nimune: “naw.html" yan eger bitwêt wek name bot bêt “mailto:” naw@hotmail.com</dd> <dt>Babet</dt> <dd>Bo ewey le katy nardiny namekeda nawy babeteke binusrêt, ewe bes "nusyn" detuanyt bigorît: mailto:naw@hotmail.com?subject=nusyn</dd>
=Form=
<tt><form method='post' action='mailto:naw@hotmail.com?subject=’naw’ nctype='text/plain'></tt> "nctype" herwa demênêtewe. yan: tenha <tt> </tt> eger netewêt wek name binêrdrêt.
Pirrkirdnewe:
Melêk Talêş
Melêk Talêş gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
HTML element
Website elementen
<tt><pre></tt> Xane: <tt><input type='text' name='post' value='2' size='20' maxlength='6'></tt> <tt></pre></tt>
Hellbijardin:
<tt><input type='checkbox' name='internet' checked></tt> naw
<tt><input type='radio' name='sex' value='naw' checked></tt> naw
<tt><select name='lîst' size='1'>
</tt> naw1 <tt>
</tt> naw3 yan zyatir <tt> </tt>
boşayî bo nusyn:
<tt><textarea name='pêşbynî' cols='30' rows='10'> </tt>
<tt><input type='bottum' value='nusyn'></tt>
<tt> </tt>
Form-element:
<dl> <dt><tt> </tt></dt> <dd>Form lenaw em du elementeda denusrêt û debêt kotayî pê bênrêt be <tt> </tt>.</dd> <dt><tt>method</tt></dt> <dd>Hemyşe wek name debêt, kewate eme nagordrêt.</dd> <dt><tt>action</tt></dt> <dd>Bo nawnyşany e-mailéket yan bo mallperrêky dy.</dd> <dt><tt><pre> </pre></tt></dt> <dd>Bo formêky rêkûpêk, eger bem du elemente destit pê kird û kotaîyt hêna. Ewe xoy hemu xet û cêgakan rêk dekat. Bêguman detuanyt be bê eme formêk pêkbênyt. </dd> <dt><tt>type</tt></dt> <dd>Bo dabynkirdiny şêwazy formeke. Ke tenha bem çwar elementey xuarewe dabyndekrêt:
Bo pirrkirdnewe <tt>text</tt> bekar dehênrêt.
Bo hellbijardiny frawan: <tt>checkbox</tt>.
Û <tt>radio</tt> eger tenha yek wellamit bo hebêt hellbijêryt ewe bekar dehênrêt.</dd> <dt><tt>bottum</tt></dt> <dd>Bo klîk kirdin: “submit û reset” (submit: nardin) û (reset: gerranewe bo sereta). Le dahatuda detuanyt be JavaScript klîky zyatir drust bikeyt. </dd> <dt><tt>name</tt></dt> <dd>Bo ewey ke le dahatuda bzanyt çy hellbijêrdrawe, lêreda nawêky lê denrêt. </dd> <dt><tt>value</tt></dt> <dd>weku "tekst" çend karêky dyarykrawy heye, ke emaney xuarewen:
Le <tt>text</tt>'da pêşeky şitêk denusyt.
Le <tt>bottum</tt>'da nawekey degordrêt. </dd> <dt><tt>maxlength</tt></dt> <dd>Eger bitewêt le çend wişeyek zyatir nenusêt.</dd> <dt><tt>checked</tt></dt> <dd>Le hellbijardinda daneyek pêşeky helldebjêryt.</dd> <dt><tt> </tt></dt> <dd>Bo kobunewey çend wişeyek</dd> <dt><tt>size</tt></dt> <dd>Çend daneyek ke derdekewin le yek katda.</dd> <dt><tt>optie</tt></dt> <dd>Çend hellbijardeyekin.</dd> <dt><tt> </tt></dt> <dd>Bo pêşbynî, be “cols” yan “rows” rûberekey nyşan dekeyn</dd>
<dt>Bo çwarçêweyeky cwan û baş:</dt> <dd> nawy formeke destpêky formeke </dd></dl>
=Çavkanî=
Gundikê Evdirehmên
Gundikê Evdirehmên, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.
Navgînên hilberînê
Navgînên hilberînê ew navgîn, hecet, makine û tiştên ko karker pê hilberînê pêk tînine.
Ew di teoriya Marksîzmê yê ko ji hêla Karl Marx hatibû salixdan de bi orjînala xwe wek Produktionsmittel derbaz dibe. Marx navgînên hilberînê wek ferdî û civekî dike du paran û ji hev vediqetîne.
Fîstîng
Fîstîng an fist-fucking (bi îngilîzî fist bi wateya mist, ango "mistegan", "misteniyan"), peyveke ku ji bo destekî gî dikine vajîna an jî anûs re tê bikaranîn.
Hevzayendîtî
Hevzayendîtî, hevregezxwazî an jî hevzayendxwazî tevgereke romantîk an jî nêzîkbûneke zayendî di navbera mirovên heman zayendê ne. Hevzayendîtî wekî berpêbûniyeke wisa tê pênaskirin: Çawaniya wî/wê kesê/î ku ya bi piranî yan jî bi giştî bi riyên romantîzmê an jî bi nêzîkbûna zayendiyê ve beraliyî kesên din dibe yên ku di heman zayendê de ne. Di heman demê de van helwest an jî rewşa jî dihewîne: Endamên civaka ku bingehê xwe li ser van tevgeran pêk aniye yan jî kesên ku nasnameyeke têkilîyî van hestên xwe ava kirine.
Hevzayendî, ligel heteroseksuelî û bîseksuelî yek ji nav çeşîtdariya sê hêmanên berpêbûniya zayendî ye. Nerînekê hevpar a zanyaran tuneye ku ka çima mirov berpêbûniyeke taybetî pêşdixin. Li ser jêderka berpêbûniya zayendî çend teoriya biyolojîk ku ji aliyê zanyaran hatine pejirandin, hatine berhemandin; wekî faktorên genetîk, hawira malzaro ya demên zû yan jî kombînasyona her du teoriyê. Piştrastên xurt li ser bandorkirina şiklên mezinkirinên malbatan an jî serpêhatiyên zarokatî ya yekem tune ye. Li gorî hin kesan çalakiya hevzayendî ya dijî xwezayê ye yan jî xerabûyîtiyeke fonksiyonî ye lê belê vekolîn nîşan didin ku hevzayendî çavkaniya xwe ne ji bandorên psîkolojîk a neyînî dibe, ew varyasyoneke erênî û normal a zayendiya mirov e. Hindik caran mirov hestên hilbijartina berpêbûna zayendî ya xwe diceribînin an jî qet naceribînin. Piştrastên destekariya psîkolojîk a ji bo guhartina berpêbûna zayendî tune ne.
Ji bo pênasiya hevzayendan çend têgîn tên bikaranîn. Ji bo pênasî hevzayendên jinan ji salên 1800an û vir ve peyva lezbiyen û ji bo zilaman (piştî demekî ji bo jinan jî) ji salên 1960an û vir ve bi jêderka fransî, peyva gey tên bikaranîn. Peyva gey (kurdî: gey an jî gêy, fransî: gai, îngilîzî: gay) piştî çend salan ji bo hevzayendên jin û mêr hatiye bikaranîn. Ji ber berpêbûniya zayendî bi riya devkî yan fizîkî bi tundî çûna ser hevzayendan, gotinên bi wateya hevzayendî bikaranîna bi mebesta xeberdanê an jî ji bo biçûkxistinê li çend dewletên pêşveçûyî de di nav sûcên nefretê tê hesibandin û van tawan bi danekirina cazayî tê muamelekirin.
Her çiqas tenê serjimarî yan jî şert û mercên polîtîkayê ya xuyanîtiya wan hêsan bike jî gelek gey û lezbiyen hevratiyên giran avadikin. Di navbera van pêwendî û têkiliyên heteroseksuelan de tu cudatî ji hêla kespê psikolojîk a kesên ku li nav pêwendî de tune ye. Bizav û pêwendiyên hevzayendan, di nav dîroka bi qeydkirî de, li gorî şeklê wan a li nav ew çandê de, carinan hatine pîrozkirin û carinan jî hatine darizandin. Ji sedsala 19. vir ve xêndî zêdekirina naskirin û xûyanîtiyên wan, ji bo biserketina mafên zagonî têkoşînekî mezin tê dan: wekî zewac û pêwendiyên şarmend, ewlad ji xwe re kirin û dêûbavitî; pesendkirina leşkerî û ewlehiya karê û gihaniya xizmetên tenduristiyê.
Dîrok
Hevzayendî yê ku mîna tiştekî dibe başkirin, bi metodên dûrî aqil ku ji berê ve tê bikaranîn û di bijîşkî de rê dan/dide nîqaşan, di zemanê modern de ji aliyên zanyaran ve ji nexweşiyan nayê hesibandin. Ev 35 sal e ku psîkolog û psîkiyatr pesend kirine ku hevzayendî ne nexweşî yan xerabûyîtiya rûhî yan jî pirsgirêkeke dilînî ye. Cara yekem di sala 1973ê de Heyeta Rêveberiyê ya American Psychiatric Association (Yekîtiya Psîkyatrîk a Amerîkî) derxistina hevzayendî ji kategoriya nexweşiyê pesendkir. Li komcivîna ku di sala 1974ê de hat lidarxistin, ji aliyên piraniya endamên komelê ve jî hat pesendkirin. Komel li komcivîna ku di sala 2006an de hat lidarxistin, vê biryara xwe carekî din bi raya giştî re parvekir. Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê (WHO) jî di de mîna Komela Psikiyatrî ya Amerîkî, hevzayendî ji kîsta nexweşiyan derxist. Ev biryar di sala 1992ê de bi raya fermî li lîsta ICD-10ê (Senifandina Nexweşiyan a Navnetewiyê) hat tomarkirin.
Di 1ê kanûna paşîn a 1993ê de Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê (WHO) hevzayendî ji “Senifandina Nexweşiyan a Navnetewiyê” derxist. Ji 1994ê û vir ve dewletên ku endama WHOyê destpê bikaranîna vê lîstê kirin. Ji hêla zanyarên bijîşkê ve hatiye zeftkirin ku hevzayendî ne nexweşî, ne xerabûyîtî û ne kêmasî ye. Hevzayendî yek ji nav çeşîtdariya sê hêmanên berpêbûna zayendî ye û mirov nikare vê taybetî hilbijêrin, ji ber ku ev çawanî ji zayînê heta 3-4 salî diyar dibe. Piştî vê qebûlê piraniya welatên pêşveçûyî mafên hevzayendan -heta ku zewacê- wekhevî kirine mafên heteroseksuelan.
Yekîtiya Psikiyatrî ya Amerikan (APA) jî, di sala 1973ê de hevzayendî ji “Rênîşa Istatîstîk û Teşxîs a Nexweşiyên Hişî”yê derxist. Pozîsyona APAyê îroyîn ev e: xebatên zanyariyê ku bi objektîf û baş hatine plankirin û lîteratura klînikê rê dide ku hevzayendî cureyeke zayendiya mirovan a “erênî û pozîtîf” e. Li gorî APAyê sedema ku di paşerojê de hevzayendî yek ji nexweşiyên hişiyê hatibû qebûlkirin, ev e ku hişyarkirina xelkê ji aliyê paşdarazîbûn û alîgirbûna profesyonelên ku li beşa nexweşiyên hişê de dixebitîbûn. Benda ICD-10ê bi vî rengê ye: Berpêbûniya zayendî, nayê pejirandin ku bi serê xwe nexweşî ye.
Rewş û etîmolojiya berpêbûniya zayendî
Li pêlingên civakî de jin wekî pasîf û negatîf aliyê din zilam aktîf û pozîtîf tê watedarkirin. Peyvên aktîf û pasîf ji ber vê yekê rewşekî biçûkxistî yan jî mezinahî dide fikirîn, ji sedema vê ev peyvan di van çendan de nayê xwestin ku bê bikaranîn.
Pîvanga Kinsey (Kinsey scale)
Pîvanga Kinsey ku bi navê Heterosexual–Homosexual Rating Scale (Pîvanga Bipelkirina Heteroseksuelî-Hevzayendî) jî tê zanîn, dixwaze ku paşeroja yan jî beşên paşeroja çalakiya zayendiyê ya kesan pênas û şîrove bike. Bipelkirin ji 0 (sifir)ê heta 6ê ye. 0 bi temamî tê wateya heteroseksuelî, dijî wê 6 jî bi temamî tê wateya hevzayendî. Li pîvangê ji bo aseksuelan terîfbike, nîşana “X” hatiye bikaranîn.
Berpêbûnî û tevger
Berpêbûniya zayendî ji aliyê American Psychological Association (Yekîtiya Derûnnasî ya Amerîkî), American Psychiatric Association (Yekîtiya Psîkyatrîk a Amerîka) û National Association of Social Workersê (Saziya Karkerên Civakî ya Netewî) ve ne tenê taybetiyeke cihêbûyî, ji xêndî wê wekî gerdûna kesên ku dixwazin bi kesên din re ji bo tetmînbûnê têkiliya zayendî avabikin, pênasdikin.
Coming Out
Li gori Rosario, Schrimshaw, Hunter û Braun (2006) nasnameyên zayendî ya kesên lezbiyen, gay û bîseksuel(LGB) kompleks e û ew ji pêvajoyên zehmetî derbas dibin. Li dijî eqliyetên din (wekî mînak eliyetên etnîk û nijadî) piraniya LGB, li nav civakên ku qala nasnameyên xwe ji wan agahî an jî alikarî bistînin, mezin nabin. Loma li nav civatên ku ya dijminê hevzayendî yan jî ji hêla agahî ve nezan mezin dibin.
Outing ("Derxistin"), bêdilî eşkerekirina berpêbûna zayendiya keseke ye. Berpêbûna zayendiya gelek siyasetmedar, navdar, kesên li xizmeta leşkeriyê dixebitin û alimên dînî bê dilê wan bi nêtên xerabî, rewiştî an jî siyasî hatiye eşkerekirin.
Nasnameya zayendê
Li berê berpêbûniya hevzayendî bi zayenda kesî/ê re hatiye girêdan. Wekî mînak hatiye fikirîn ku taybetiyên jinê ku têkilî nîşan dide jinekê, mêrokî(maskulen) ye; an jî taybetiyên zilamê ku têkilî nîşan dide zilamekî din jî jinokî(femînen) ye. Lê belê di nav sedsala 20. de nasnameya zayendê ji berpêbûniya zayendî ve hat qetandin û wekî diyardeyekî azad hat pejirandin.
Her çiqas belavbûna rêjeya berpêbûna zayendî li nav kesên ku bi nasnameya zayendê û transgender re ahengdar in, ji hev du cudabin jî ew kes dikarin/dibe ku têkilî bi jin, mêr an jî ji her du zayendê re nîşan bidin. Kesên heteroseksuel, hevzayendî û bîseksuel mumkûn e ku bibin mêrokî yan jinokî yan jî ew dikarin her du taybetî rêbidin. Xêndî vê, sterotipên “hevzayendê/a bêahengî zayendê xwe” û “hevzayendê/a ahengdarî zayendê xwe” di endamên civatên gey û lezbiyen de hene. Lêbelê vekolîn ê ku ji aliyê J. Michael Bailey û K.J. Zucker hatiye çêkirin, dîtine ku gelek gey û lezbiyen di zaroktiya xwe de bi zayendê xwe re demên bêahengî jiyîne.
Gey (nêrxwaz, hevzayendxwaz, hevregezxwaz)
Bêjeya gey di ferhenga îngilîzî ya Oxfordê de bi pênasa “kesê/î hevzayend(gelemperî mêr)” hatiye ravekirin. Gey, berê ji ber ku kêmasiya bêjeyeke pênaskirina hevzayendên mêr tunebû, hatiye bikaranîn û bere bere destpê nîşandana “kesê/î hevzayend”ê jî kiriye.
Jêderka bêjeya “gey” “gai” a fransî ye. Bi eslê xwe ev peyv dihat wateyên “kêfxweş, xemok” û “bi rengê rojen, mirêsdar”ê. Lê piştî salên 1960ê ji aliyê hevzayendên mêr ve ji bo nîşanî xwe hat bikaranîn. Di Ingilizî de wateya din a bêjeya gey ber bi hişk bûnê ve çûye.
Lezbiyen (mêbaz)
Lezbiyen ji salên 1800î û vir ve ji bo nîşanî hevzayendên jin tê bikaranîn.
Jêderka vê bêjeyê ji navê welatê Sapphoyê, Lesbosê tê. Sappho di helbestên xwe de qala hestên xwe yê ji bo jinan kiriye. Bi hêla zimannasî ve wateya lezbiyen ji Lezbosî ye.
Bîseksuel
Bîseksuelî, candarên ku ji aliya hestî û berpêbûna zayendî ve têkiliyî him zayendê xwe û him jî dij zayendê xwe nîşan didin.
Kesên ku xwediyê vê nasnameya berpêbûna zayendî, hewce nakin ku di heman demê de têkiliyî him jinan û him mêran bikin. Hin bîseksuel, neketine têkiliyî zayendî bi zayendên civatiya xwe an jî dijî zayendê xwe (an jî bi her du re). Wekî heteroseksuel û hevzayendan jî derbasdar e ku tevgera cazîbeya zayendî di her xwestinê de nayê kirin.
Hevratiya hevzayendî
Kesên ku xwediyê berpêbûniya hevzayendî ne, ji bo ravekirina zayendiya xwe dikarin ser li rêyên curedar bikin an jî xwe ravenekin.
Pîvanga Kinsey, dixwaze ku paşeroja yan jî beşên paşeroja çalakiya zayendiyê ya kesan pênas û şîrove bike. Bipelkirin ji 0(sifir)ê heta 6ê ye. 0 bi temamî tê wateya heteroseksuelî, dijî wê 6 jî bi temamî tê wateya hevzayendî.
Vekolîn rêdinin ku gelek gey û lezbiyen hevratiya temendirêj dixwazin Wekî mînak li gorî encamên pirsnameyan rêdidin ku ji navbera ji %40 û ji %60a gey, ji navbera ji %45 û ji %80a lezbiyen li wê demê de di hevratiyeke romantîk de ne.
Li gorî daneyên pirsnameyan li Amerîkayê hevbera gey li navbera %18 û %28 û hevbera lezbiyen li navbera %8 û %21, deh sal zêdetir pev re dijîn. Vekolîn dîtine ku hevberên hevzayendan mîna hevberên heteroseksuelan hev du têrdikin û pêwendiyên giran avadikin. Giraniya pêwendî û ji têkiliyê têrbûn, baştir îstatîstîk ji temen û zayendê û berpêbûna zayendiyê didin. Hêla din heteroseksuel û hevzayendî ji hêvî û bendewariyê hevpar dibin ku ev hevparî bi hêsanî tê ber hev du.
Demografiya hevzayendî
Ji bo polîtîkayên raya giştî daneyên ewlemendî ya qala gelheya gey û lezbiyen gelek girîng e. Wekî mînak demografî alî biryardana hevpariya xwecihî, zagonîkirina mafê hevzayendan a ji xwe re ewlad kirinê, hesibandina maliyet û kêrhatîbûna polîtîkaya Nepirse-Nebêje ya li artêşa Amerikan, dike. Agahiyên li ser gelheya gey û lezbiyen alî fêmkirin û biryardana pirsgirêk û mijarên bijartina bazarên karkeran a zanyarên civaknasan, koma sermaye ya mirov, pisporbûna li ser gelê malbat, cudakerî û rewşa erdnîgarî jî dike.
Pîvandina belavbûna hevzayendan gelek zehmet e. Gelek mirov xwediyê tevger û taybetmendiyên hevzayendiyê bibin jî pêkan e ku ew xwe wekî hevzayendî an jî bîseksuel nebînin.
Vekolîn mecbûr in ku him mînakên tên pênaskirin û him jî yên nayên pênaskirin, bipîvin. Dibe ku hejmara kesên xwediyê dilbijiya hevzayendî ji yên hejmara ev dilbijiyên xwe dipeyitin, zêdetir bibe. Her wiha hejmara kesên dilbijiyên xwe dipeyitin jî dibe ku ji hejmara kesên ku xwe wekî nasnameya gey, lezbiyen û bîseksuel dibînin, zêdetir bibe.
Alfred Kinsey piştî vekolînên ku di navbera salên 1948 û 1953an de çêkirîbû, ragihandibû ku ji % 46 kobayên mêr reaksiyon nîşanî her du zayendê daye; ji % 37ê wan jî herî kêm carekî ketiye têkiliyeke hevzayendî. John Turkey, ji ber ku Kinsey kobayên ne rasthatî, bi yên pêketî bi kar aniye, wî rexnekiribû. Vekolîna dawiyê, bi tunebûna alîgira mînakê ve gihiştibû encamên hev. LeVay ragihandiye ku divê encamên Kinsey ji bo ravekirina vekolînên demografiyê bên.
Vekolînên girîngî rê didin ku ji % 2 heta ji % 11a mirov, di paşerojên xwe de ketine çalakiyeke hevzayendî.
Dema tevger û/an jî cazibeyên hevzayendî tê ragihandin rêje derdikeve heta % 16-21ê. Vekolîneke di 2006an de hatiye çêkirin, rê daye ku ji % 20a beşdarên ku tevlî vekolînê bûne, hin hestên hevzayendî ecibandiye lê tenê ji % 2-3 xwe wekî hevzayendî hesibandiye.
Pirsnameyek di sala 2008an de hatiye çêkirin, dîtiye ku ji % 13ê Brîtanyayî ketiye têkiliyeke hevzayendî lêbelê yên ku xwe bi nasnameya hevzayendî an jî bîseksuel dibînin ji % 6 in. Pirsnameya ku ji aliyê Ofîsa Statîstîk a Netewî (ONS) gihiştiye ku ji % 1.5ê Brîtanyayî xwe bi nasnameya hevzayendî an jî bîseksuel dihesibînin.
ONS îdîa kiriye ku ev encam bi encamên vekolînên din re ahengdar e ku ew di navbera % 0.3 û % 3ê de ne.
Pirsnameyê ku di sala 2008an de li Amerîkayê di roja hilbijartina serokî de hatiye çêkirin rêdide ku ji % 4ê hilbijêrên Amerîkayî xwe wekî gay, lezbiyen û bîseksuel dibînin. Ev rêje wek rêjeya 2004ê ye.
Hevzayendî û derûnnasî
Derûnnasî yek ji beşên zanyarî ye ku yekem car hevzayendî wekî berpêbûniyeke cuda vekolandiye. Li nav nexweşiyan de senifandina hevzayendî ji aliyê seksologên Ewrupayê ve hat çêkirin. Di sala 1886an de seksolog Richard von Krafft-Ebing di pirtûka xwe ya bi navê Psychopathia Sexualisê de çalakiyên zayendî ya bêzêdebûnê bi dawî dibin ku hevzayendî yek ji wan e, di bin beşa rêşaşbûna zayendî de rêzkir. Li gorî wî hevzayendî him ji dayikbûnê tê û him jî bi dû re tê bûn û bi xelaskirina masturbasyonê û tedawîkirina nevrozê hevzayendî wê ji holê rabe.
Li gorî baweriya Sigmund Freud, hevzayendî di zarokatî de yekgirtina zarok bi dêûbavê re ku bi bandora yê xwediyê dijî zayendê wê/wî, pêkbûye û ew wekî encama lihevxistina geşedana psîkoseksuel pênaskiriye.
Heta di nav sedsalên 20an de modelên patalojîk a hevzayendî standard e.
Daxuyaniya American Psychological Association (Yekîtiya Derûnnasî ya Amerîkî), American Psychiatric Association (Yekîtiya Psîkyatrîk a Amerîkî) û National Association of Social Workersê (Saziya Karkerên Civakî ya Netewî) wanî ye:
“Li ser hevzayendî nêrîna hevpar a beşên tevgerîtî û zanyariyên civakî û derûnnasî ev e ku tevgerên hevzayendî û hestên romantîk a li hemberî hemcinsên mirov, varyasyoneke normal e û erênî ya zayendiyeke mirov in.”
Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê hevzayendiyê ku di sala 1977an de di ICD-9ê de wekî nexweşiyeke derûnî senifandibû, bi pesendkirina Kongreya Tenduristiyê ya Cîhanê a 43. ve ji ICD-10ê derxist.
Li ICD-10ê berpêbûna zayendî ya egodîstonîkê pê ve kiriye ku ev tê wateya ji sedema xerabûyîtiya tevgerî yan jî derûnî xwestin ku berpêbûna zayendiya xwe an jî nasnameya zayenda xwe biguhere.
Saziya Psîkiyatrî ya Çînê, piştî xebat û lêkolînên 5 sal dewamkiriye, di sala 2001ê de hevzayendî ji senifandina nexweşiyên derûnî derxist.
Daxuyaniya Komela Psîkiyatrên Brîtanyayê wanî ye: “Vekolîn rêdidin ku gey, lezbîyen an jî bîseksuel bûn ahengdarî tenduristiya derûnî ya normal e. Ji ber ku lezbîyen, gey û bîseksuel ji aliyên civak, malbat û heval tên vederkirin û dûrxistin, li nav wan rêjeya pirsgirêkên derûnî bilind derdikeve. Her çiqas komên kevneşopên Amerîkayê îdîa dikin ku ev pirsgirêkên derûnî ji ber hevzayendiyê pêk tê, delîl û îspata wan tune ne.”
Piraniya lezbiyen, gay û bîseksuel, bi heman sedemên(stres, zehmetên pêwendiyê, li hawira kar û civakê gurivîn hwd) heteroseksuelan dixwazin psîkoterapî bistînin.
Girîngiya berpêbûniya zayendiya wan li ser tedaviyê dibe ku pir be, hindik be yan jî qet bandora wê tune be.
Mimkûn e ku lezbiyen, gey û bîseksuel rûbirû bi xetera anti-gay bimînin. Ev tevgerên derûnnas çavkaniya xwe ji agahiyên pirtûkên ku di sedsala 19. Û 20. de hatiye nivîsandin, distîne. Wekî mînak Richard von Krafft-Ebing û Sigmund Freud.
Faktorên biyolojîk
Lêkolîner çend faktorên ku mimkûn e têkiliyê wan bi berpêbûna zayendî ve hebin, pênaskirine, wekî gen, hormonên berê zayînê û bastûra mejiyê.
Zanyar fikirîne ku berpêbûna zayendî bi ne tenê faktorek hema bi hevpariya faktorên genetîk, hormonal û hawirî diyar dibe û ew bawerkirine ku berpêbûna zayendî girêdayî di dema malzarokê de hevbandora kompleksê ya faktorên biyolojîk û genetîkê ye û ji yên din zêdetir van teorî pejirandine.
Li gorî zanyaran berpêbûna zayendî ne encama bijartin e. Kes heteroseksuel, hevzayend, bîseksuelyan jî aseksuel bûnê bi xwe hilbinajêrin.
Delîl û îspatên girîng a bandordarbûna serpêhatiyên zarokatî, şikla mezinkirinên malbata, tacîz û bûyerên xerabî ji berpêbûna zayendî ve tune ye.
Lê belê bandora ramanên dêûbav a qala berpêbûna zayendî li ser ecibandina tevgerên berpêbûna zayendî ya zarokê heye ku zanyar ev tişt bi encamên vekolînên xwe dîtine.
Ramanên berê ya bi qala berpêbûna zayendî ya mirov, mîna serpêhatiyên xerabî ya zarokatî û geşedana çewtî ya psîkolojîk, piranî xwe dispêrin agahiyên çewt û pêşbiryaran.
Vekolînên nuha bandora faktorên biyolojîk li ser pêkhatina berpêbûna zayendî digerin. Lê vekolînên zanyarî yê hatiye dubarekirin qet piştgirî nadine hebûna etiyolojiya taybet a berpêbûna zayendî. Aliyê din vekolînên zanyarî rêdane ku cudahiyên biyolojîk di navbera kesên heterosksuel û hevzayendî de hene. Ev cudahiyên biyolojîk mimkûn e ku dispêrin di heman sedemên pêkhatina berpêbûna zayendiyê.
Vekolînên genetîk
Çend xebatên li ser cêwiyan bi armanca berawirdkirina girîngiyên faktorên hawirî û genetîk çawa bandorî li ser pêkhatina berpêbûna zayendî dikin, hatiye çêkirin.
Bailey û Pillard bi encamên vekolînên xwe yê di sala 1991ê de çêkirin, gihaştin ku ahengiya hevzayendî di cêwiyên lawikên a monozygotic de rêjeya ji % 52 ye û di cêwiyên lawikên a fraternal de ji % 22 ye. Vekolîna Bailey, Dunne û Martinê jî ku di sala 2000ê de li ser 4901 cêwiyên Awistiryayî hat çêkirin, heman encam da. Ew dîtin ku di cêwiyên lawikên a monozygotic de rêjeya ji % 52 û di cêwiyên keçikên a fraternal de rêjeya ji % 24 ahengî hene.
Vekolînên berê ya Bearman û Brücknerê (2002) ji ber ku hejmarên kobayan(100) hindik bûn, hatine rexnekirin. Bearman û Brückner, vekolîna xwe ya li ser 289 cêwiyên monozygotic û 495 cêwiyên fraternal çêkirine, di cêwiyên monozygotic de tenê ji % 7.7 û di cêwiyên keçikan a fraternal de % 5.3 ahengiya hevzayendî dîtine.
Di encama daneyan hatiye îdîa kirin ku bêyî hawira civakî bandora genetîk tuneye. Di vekolîneke ku di sala 2010an de li Swêdê hatiye çêkirin, hatiye dîtin ku tevgerên hevzayendî mimkûn e ku him bi faktorên genetîk û him jî bi faktorên hawirî ya ji kesê/î re xweser (hawira malzaro ya demên zû, nexweşî û tramva, komên heval û serpêhatiyên zayendî) bê diyarkirin. Di heman demê de ev vekolîn dîtiye ku faktorên hawirî wekî hawira malbatî û helwesta civakî jî her çiqas hindik be jî bandor dikin.
Faktorên genetîk pir hindik bandorî berpêbûna zayendiya jin dikin ya mêr qet bandor nakin. Li gorî daneyên modela biyometrîk, faktorên genetîk di nav mêran ji % 34-39, faktorên hawirî ya parvekirinê ji % 0, faktorên hawirî ya ji kesê/î re xweser ji % 61-66 bandorî li ser berpêbûna zayendî dikin; dîsa faktorên genetîk di nav jinan ji %18-19, faktorên hawirî ya parvekirinê ji %16- 17, faktorên hawirî ya ji kesê/î re xweser ji %64-66 bandorî li ser berpêbûna zayendî dikin.
Xebatên pêwendiya kromozom û berpêbûniya zayendî hebûna faktorên genetîk rê didin Dean Hamer û hemkarên wî di sala 1993an de daneyên analîza li ser 76 gayên bira hev du û malbata wan weşandiye. Hamer û hemkarên wî dîtine ku mêrên hevzayendî li gorî aliya bavê, ji aliya dayik ve xwediyê gelek xalê/n gey û zarokên xalê ya gey in. Bi van birayên gey ên binemala dayikî nîşan didin, pêwendiya kromozom a X bi bikaranîna genên nîşankirî hatiye testkirin.
Di vekolîneke din de (li ser 40 birayên cêwî hatiye çêkirin) di 33 birayên cêwî de alelên wek hev du di herêmên dûrî Xq28ê, hatiye dîtin. Ev rêje ji bo birayên lawik gelek bilind e. Ev encam ji aliyê gelek kesan ve wekî “gena gey” hatiye bi nav kirin û bû sedema nîqaşan. Her çiqas daneyên li ser pêwendiya kromozom encamên girîng rê didin jî ji bo diyarkirina faktorên genetîk a bi tenê serê xwe bandorî pêkhatina berpêbûna zayendî dike, divê genên din jî bê kifşkirin.
Di vekolîneke de (li ser 894 heteroseksuel û 694 mêrên hevzayendî hatiye çêkirin) pêwendiya kromozom nehatiye dîtin.
Vekolîn û teoriyên epîgenetîk
Vekolînek pêwendiyeke di navbera bastûra genetîk a dayik û hevzayendiya lawikên wan dîtiye. Jin xwediyê du kromozoma X in û yekî jê tê înaktîve.
Bocklandt û hemkarên wî dîtine ku înaktîvasyonên kromozoma X a dayikên ku xwediyê lawikên hevzayendî ne, bi rêjeyeke gelek bilind ji dayikên ku ne xwediyê lawikên hevzayendî ne, asîmetrî rêdidin.
Ji % 4ê dayikên ku ne xwediyên lawikeke hevzayendî ne, di înaktîvasyonên kromozoma xwe ya Xê de asîmetrî rêdidin. Aliyê din asîmetrî rêdan di dayikên ku xwediyê lawikekê hevzayendî ne, ji % 13 ye û ev rêje di dayikên ku xwediyê zêdetir lawikên hevzayendî ne, dibe ji % 23.
Di dema avisî û piştî zayîn, kontrola epi-marksên li ser derbirinên gen, bi demeke diguhere. Epi-marks, modîfikasyona komên metil û asetil in ku ew xwe bi histonên DNA û proteînên histon grêdidin. Ew peywira proteîn diguherin û bandorî li derbirina gen dikin.
Epi-marks ji bo fetus têkeve geşedaneke zayendî, alî wê dikin. Lê dema mitosis pêka e ku ev derbasî zarok bibin. Eger ev epi-marks ji dê derbasî lawik an jî ji bav derbasî keç bibe, pêkan e ku taybetmendinên jin maskulen; yên jin jî feminen bibin. Çepgerîna feminenbûn û maskulenbûn dibe ku bibe sedema çepgerîna berpêbûna zayendî jî.
Hormonên berê zarokanînê
Teoriya hormonal a berê zarokanîn, dibêje ku hormonên binîşan mîna bandorkirina fetus li cudabûna zayendê, bandorî berpêbûniya zayendiyê jî dikin. Hormonên berê zarokanînê pêkan in ku diyarkerên yekemîn a eşkerebûna berpêbûna zayendê ne yan jî ligel gen, faktorên biyolojîk, helwestên hawirî û civakî faktoreke alîkar in.
Mihanî Licokic
Mihanî Licokic dewa Licoke ya Licê de ameyo dinya. Badê cûntaya leşkerî ya êlula 1980 zilmê tirkan ver şîyo welatanê Ewropa. Nika Swêd de maneno.
Hevzayendîtî
Hormonên berê zarokanînê
Tê bawerkirin ku hormonên ligel şaneyên mejiyê ya pêşdikevin re hevbandorî ne û cudatiyên li bastûra mejiyê ya gen bandorî wan dikin, bingehên tevgerên bêjimar mîna berpêbûna zayendî ne. Hormonên berê zarokanînê, dibe ku bandorî tevgerên li zayendên zarokan tê (sex-typed behaivor), bikin. Ev hîpotez, piştî bi encamên xebatên ku li ser ajalên şîrdaran hatiye çêkirin, hatiye darpêşkirin.
Mihanî Licokic
Mihanî Licokic zafane bi arêdayîşê folklorî û şaîriya xo yeno şinasnayîş. Şîîranê xo bi kirdkî nuseno.
Hevzayendîtî
Vekolînên neurologî
Di sala 1991ê de Simon LeVay, 4 komên neuronan ku bi navê INAH1, INAH2, INAH3 û INAH4 in, vekolandiye. Ev beşa mejiyê girîng e. Ji ber ku hatiye peyitandin ku ev beş li darxistina tevgerên zayendî yên ajalan roleke dilîze û hatiye rapordan ku li jin û mêran cudatî rêdide. Simon LeVay, dîtiye ku mezinahiya INAH3 ya mêrên heteroseksuel du qet ji yên mêrên hevzayendî û jinên heteroseksuel mezin in.
Mihanî Licokic
Ey Mewlûdê Kirdkî yê Seydayî Xasî alfabeya erebkî ra transkirîbeyê alfabeya latînkî kerdo. Qapaxa peyêne ya çapa latînkiyê Mewlûdê Kirdkî de yew şîîra ke ey Seydayê Xasî ser o nuşta weşanîyaya.
Hevzayendîtî
Faktorên hawirî
Lêkolînerin dibêjine ku faktorên hawirî ji faktorên hormonal cuda ne û hinek jî dibêjine faktorên biyolojîk mîna hormonên berê zarokanîn yek ji beşên faktorên hawirî ne. Vekolîn nîşan didin ku pêkan e ku berpêbûna zayendî kombînasyona faktorên genetîk, hormonal û hawirî ne.
Mihanî Licokic
Mewlûdê Kirdkî ra
Se selam û hem sipas to Xasî rê
Hevzayendîtî
Bergehên werarî
Hîpoteza apê gey îdîa dike ku kesên ku nexwediyê zarokeke, bi riya peydekirina tiştan (xwarin, lê xwedî derketin, parastin, temînkirina penagehê hwd) ji bo zarokên merivên xwe yên nêzîk, dikarin genên xwe yê malbatê ji nifşên nû re veguhêzin. Ev hîpotez, firehkirina teoriya hilbijartina mervatî (kin selection theory) ye. Hilbijartina mervatî ji bo şîrovekirina çalakiyên fidakarî yên binîşan ku wekî bêahengî xuyadikin, hatiye perisandin.
Mihanî Licokic
Mewlûdê Kirdkî ra
Pênusa to hindî xizmet qey milet
Hevzayendîtî
Bergehên werarî
Vekeolîneke di sala 2008an de hatiye çêkirin, rê daye ku zarokanîna jinên ku ji aliyê dayik merivên hevzayendî ne gelek bilin in.
Îdîa û xebatên bo guhartina berpêbûna zayendî
Xebatên guhartina berpêbûna zayendî (SOCE), metodên ku dixwazin kesên hevzayendî ne û bîseksuel biguherînin heterosksuelî.
Mihanî Licokic
Mewlûdê Kirdkî ra
Pê aye bê kirdî zî bibê dewlet
Hevzayendîtî
Îdîa û xebatên bo guhartina berpêbûna zayendî
Ev xebat pêkan in ku teknîkên tevgerî (mîna terapiya rastkirinê), teknîkên psychoanalytic, rêbazên bijîşkî û amûrên olî û derûnî bikarbînin. Li hin cihên cîhanê mîna “tecawiza rastkirinê” (tecawiza ku ji bo jinên lezbiyen bibin heteroseksuel) tundiya zayendî jî tên bikaranîn.
Mihanî Licokic
Mewlûdê Kirdkî ra
Sebê neftî, sebê don û mehdenî
No dîno pak kewto destê nepakan
Hevzayendîtî
Îdîa û xebatên bo guhartina berpêbûna zayendî
Vekolîneke li ser serkeftina SOCEyê tune ye ka bi rastî jî dikarin berpêbûna zayendî biguherin an na. SOCE li nav gengeşiyek e ji ber ku giraniya di navberên komelên mafên LGBT û qedr û qîmetên komelên olî ku diparêzin û komelên profesyonel û zanyarî.
Mihanî Licokic
Mewlûdê Kirdkî ra
Kewto destê sexte û ummethelakan
Dîno nazik şanayo verê lingan
Hevzayendîtî
Îdîa û xebatên bo guhartina berpêbûna zayendî
Li ser hevzayendî nêrîna hevpar a beşên tevgerîtî û zanyariyên civakî û derûnnasî ev e ku tevgerên hevzayendî û hestên romantîk a li hemberî hemcinsên mirov, varyasyoneke normal û erênî ya zayendiya mirov in.
Selete
Selete ji xwarinên teze yan konservekirî yên pirranî bi sarî tên xwarin re dibêjin. Dema mirov behsa seleteyê bike, bêhtir kidak (hêşînnahî, zebze) û fêkî tên bîra mirov.
Mihanî Licokic
Mewlûdê Kirdkî ra
Mishef wedarto bi zorê tifingan
Hevzayendîtî
Îdîa û xebatên bo guhartina berpêbûna zayendî
Royal College of Psychiatrists, daxuyaniyeke li ser van kom û kesan daye. Li gorî wan ev komel, pêşbiryarî û cudakerî li hemberî hevzayendî zêde dikin û divê ji aliyên komelên zanyarî ve neyê alîkirin.
Selete
Wateya bêjeyê
Bêjeya "selete" ji zimanê fransî tê. Îtalyayî jê re insalata dibêjin ku ji zimanê latînî derbas bûye. Tê wateya "xurdemeniya xwêkirî". Bi hezaran salan in, mirovahî vê teknîkê bikartînin ku temenê xurdemeniyan dirêj dike.
Mihanî Licokic
Mewlûdê Kirdkî ra
Ti qelay edlî yê, ez zana ey Rebî
Hevzayendîtî
Qayîşokiya berpêbûniya zayendî
Vekolîneke di sala 2004an de hatiye çêkirin, encam daye ku hestên zayendî ya jinên heteroseksuel û lezbiyen a piştî temaşekirina fîlmên erotîk a jin-mêr, jin-jin, mêr-mêr, ji hev du ne pir cuda nin. Lê hestên zayendî ya mêrên heteroseksuel piranî ji fîlmên jin-jin, mêrên hevzayendî jî ji filmên mêr-mêr, zêde bilind bûne. Vekolîner dîtine ku jin ne wek mêran in ku hestên zayendî ya wan ew bi işq naşîne zayendeke. Hestên zayendî ya wan li nav demê de diguhere.
Weşanên J&J
Weşanên J&J, weşanxaneyeke kurdî ye ku di 22ê avrêla 2011an de ji aliyê Azad Zal ve bi munasebeta weşandina J&J Ensîklopediya Kurdî hat damezrandin. Navenda Weşanên J&J li Amedê ye, gerînendetî û berpirsiyariya giştî ji aliyê Azad Zal ve tê kirin.
Hevzayendîtî
Dê-bavitiya hevzayendî
Di 2005an de Charlotte J. Patterson ji bo American Psychiatric Association vekolîneke li ser zaokên hevzayendan çêkiriye. Di encamê vê vekolînê de hatiye dîtin ku zarên hevzayendan rêjeyeke mezin hevzayendîtî rê nadin.
Qanûniya hevzayendîtî
Piraniya welat, têkiliya zayendiyê ya kesên ku reşît in û ne merivê hev du ne, qedexe nakin. Welatin ji hevparên hevzayendan re îmtiyazin didin wan, mîna mafên wekhevî ya heteroseksuelan, parastin û zewicîn. Welatin jî tevger û têkiliyên hevzayendî qedexe dikin.
Pêkan e ku mîna li welatên Îran û hin herêmên Nîjeryayê ji aliyên misilmanên kevneperest ve cezayên giran wekî kuştin, ji kesên ketine têkiliyên hevzayendî re bê dayîn. Lê bi gelemperî di navbera rêzikên fermî û peyitandina cezayan hinek cudatî hene.
Rih
Rih, ruh an giyan gorî dîtinê gelek ol û felsefeyan beşa mirovê bêbûjen e. Dibe ku gor dîn, bawerî û nêrînan curecur bê fêmkirin. Di îlahîyatê de rih alîyê mirov, yê îlahî temsîl dike; pişt mirina beden hebûna mirov bi rihê wî berdewam e. Di warê zanistnî de rih pir caran bi maneya psikolojî jî tê bilêvkirin.
Hevzayendîtî
Qanûniya hevzayendîtî
Tevgerên hevzayendî, her çiqas li hin welatên rojavayê de ji nav sûcbûnê hatiye derxistin jî (wekî mînak Polonya di 1932ê, Danmarka di 1934ê, Swêd di 1944ê, Brîtanya di 1967ê de) bi destxistina mafinên sînorkirî ji bo hevzayendan piştî di navbera salên 1970ê de destpê kiriye.
Weşanên J&J
Nav
Di zimanê kurdî de peyvên ku bi Jyê dest pê dikin, ango peyvên ku J di wan de hebe wateya çavkanî, jêderk, zayîn, aferînî didin. Peyvên wekî jiyan, jin, jîr, jan, jentin, vejen, ji, jê û hwd. Ji ber wê jî J&J di kurdî de xwedî wateyeke girîng e.
Rih
Gorî her sê olên semîtîk, rihê mirov heye û ew namire. Gorî îslamê rihê mirov dikalûbela de hatiye afirandin. Ew di kardanka/hemla dayikê de dikeve bedena mirov û mirinê re jê vediqete û ewê di axretê de jî şunda pêgêhê.