cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hawar Kurdistan Media Group
Girêdanên Sereke ya Hawar Kurdistan Media Group
Malpera Dezgehiya HKMG http://www.hkmg.net
HAWARDENGÛBAS http://www.hawardengubas.com
Hûn dikarin di malpera dezgehiya HKMG http://www.hkmg.net de navnîşanên hemû malper û weşanên HKMG bibînin
Koma berbiran
Koma berbiran (Saxifragales) komeke riwekan e. Li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) tê hejmartin.
Sîstematîk
Ev famîleyên riwekan di koma berbiran (Saxifragales) de cih digirin:
Ernst von Feuchtersleben
Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben yek ji bijîşk, helbestvan û ronakbîrên navdarê nemsa bû. Di 29ê nîsanê 1806 de ji dayik bûye û di 3ê çiriya pêşîn 1849 de jiyana xwe ji dest daye.
Pilûre, Merîwan
Pilûre gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Merîwanê ye.
Hechecikê malan
Hechecikê malan, an jî perresêlkeyê paşellspî (Delichon urbica), cureyekî dûvmeqesk an hechecikan (Hirundinidae) e.
Lesges
Lesges, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Calvin Coolidge
Calvin Coolidge (jdb. – m. ) serokdewletê 30em ê DYA'yê ye. Ew parêzerê aligirê komarger bû. Di 2ê tebaxa 1923an de dibe serokdewlet û heta 4ê adara 1929an li ser postê xwe dimîne. Ji sedema mirina Warren G. Harding a ji nişka ve, ew dibe serokdewlet. Bi Grace Coolidge (berê Grace Goodhue) re zewicî û du zarokên wî çêbûn. Coolidge di sala 1933an de li Northampton a Massachusettsê çû ser dilovaniya xwe.
Sîsîlya
Sîsîlya girava herî mezina Deryaya Navîn de ye û yek ji navçeyên otonom ên Îtalyayê ye. Ew li başûr rojavaya nîvgirava Apennîn (an nîvgirava Îtalya) dikeve ye.
Rûerda Sîsîlya 25.709 km² ye û nêzî 5 milyon kes li dijî ye. Paytextê navçeya otonom Palermo ye. Hin bajarên xweya dinên gerin Catania, Messina û Sîrakus ye.
Erdnîgarî
Teşeyê sîcîlya wek sêgoşeya û ew ji bo vê sedemê di dema antîk de wek Trinakria dihat navandin. Li beravên wêya bakur deryaya Tîren, li yên rojhelat jî deryaya Îon heye. Navbera beravên başûr û beravên Tûnisê di parzemînê Efrîkaê de Tengava Sîsîlyayê (bi îtalî: Stretto di Sicilia), yê ku dera xweya herî teng 3 km, heye.
Beravên giravê li ser hev dorî 1 000 km ye. Li dor wê hin giravên biçûk ên wek girava Eolie (Isole Eolie), Ustica, girava Egadî (Isole Egadi), girava Pantelleria û giravên Pelagî (Isole Pelagie) hêne.
Çiya
Çiyayê herî bilindî li giravê bi 3 345 m Etna ye û ew êtûna (volkan) herî mezin û çalak e. Li giravê hin volkanên din ên çalak ên wek Strombolî û Vulcano hene.
Dîrok
Sîsîlya di dîrok de giravake gerîng bû û ji aliya gelek gelan de hat dagir kirin. Li sedsala 10an b.z. de dimatiyên giravê sikanî, sikulî û elîmiyanbûn. Li pê wan di sedsala 8an b.z. de, girav ji aliya fenîke, yewnan û kartacayan wek kolonî hat kergar kirin. Di sedsala 3an b.z. ew di cenga Punîş a pêşin de derbaza bin destên romayan bû. Ji pê împeratoriya Romaya Rojhelat di sedsala 5anan de hilwaşiya re ew derbaza vandal û vîzîgotan bû. Sedsaleke ji pê re jî ew derbaza Bîzans bû. Ew di sedsala 9an de ji aliya ereban hat dagir kirin. Ji pê wan re aragonî, spanî savoyi û awistriyan kergar kir.
Paş Îtalya yekîtî hat pêk anîn şûnda ew di 1861an de derbaz bin destên îtalyanan bû. Ew di 1946 virde jî wek navçeyake otonom tê îdarekirin.
Gel
Bi berbilavîyake 195 ke/km² gelê Sîsîlya bi piranî ji îtalyanan de pê tê ye. Li sedan 95ên sîsîlyanî ji dêrê romayî-katolîk e. Archimedes, bestekar Vincenzo Bellini û Salvatore Schillaci hin kesên navdarên ji Sîsîlya der ketina.
Fîlm
Fîlmên li ser mafya ji bo Sîsîlya, newnetewî gelek keftî ditî bûn. Yek ji wan berhevoka sêromanî ya Mario Puzo ya bi navê The Godfather di 1961an de hat kişandin.
Spor
Li giravê wek gelek welatan û bi taybetî wek Îtalya spora herî dildar fitbol e. Êpê dem li serie a (lîga pêşinê îtalyayê futbol e) tu tîmên sîsîlya tine bûn. Ji pê US Palermo û FC Messina re Catania Calcio jî niha li serie a sîsîlya dinimî ne.
Hêz
Yekê hêzê Newton e, nîşanê xwe F (ji inglîzî force) e.
One Piece
One Piece ( Wan Pīsu) animeyek e, navê xwe ji rêzeya manga girtiye ku ji aliyê Toei Animation a Fuji Television ve hatiye weşandin. Beşa yekem di 20ê çiriya pêşîn a 1999an de hat belavkirin. Ji niha nişandin 600 beş, 12 fîlm, 6 beşên taybet û 3 OVA ve berdewam dike.
Bîcend
Bîcend, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Guçiklî
Guçiklî gundekî Keleyê ye. Yî li başûrî Kele li nêzikî Ava Reş e. Xelkî xwe Kurdî ermeninen
Mîrvanîs
Mîrvanîs, gundekî girêdayê navçeya Têrcan a Erzînganê ye.
Bénouville, Seine-Maritime
Bénouville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Hasanoğlu
Hasanoğlu gundekî Keleyê ye. Xelkî xwe Tirkî Elewî ye.
Orsières
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Xaneqîn (navçe)
Xaneqîn, yek ji navçeyên parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Xaneqîn di 2018an de ji nahiyeyên Bemo, Meydan û Qoretû pêk dihê.
Hohenwart
Hohenwart şaredariyeke navçeya (Landkreis) Pfaffenhofen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Halûsînasyon
Halûsînasyon, pêşrew an jî rewrewk baweriya nexweşan a bi bihîstin û dîtinên nerastegîn û xeyalî ne. Bo mînak herçendî ti sedemekê nebe jî nexweş di wê baweriyê de ye ku dengan dibîhîse, dîmenan dibîne.
Freimersheim
Freimersheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Alzey-Wormsê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Mehmet Celal Bucak
Mehmet Celal Bucak, (jdb. 1936, Sêwreg, Riha - m. 16ê tîrmeha 1983an), siyasetmedarekî Tirkiyeyê ye. Heta dibistana navîn xwendibû. Di Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê de du caran bûye parlemneterê Rihayê.
Dengê Zîlanê (kovar)
Dengê Zîlanê, kovarekê ku tenê bi zimanê kurdî weşana xwe berdewam dike. Navend li bajarê Wanê ser navçeya Erdîşê ye. Di adara 2013an de dest bi weşanê kiriye. Dengê Zîlanê, di pêşengtiya Kurdî-Der şaxa Erdîşê tê birêvebirin. Kovar salê carekî derdikeve pêşberî xwendevanên xwe.
Palavas-les-Flots
Palavas-les-Flots, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Xelata Juno
Xelatên Juno (wekî JUNOS tê şêwazkirin), xelatên ku ji hêla Akademiya Huner û Zanistên Tomarkirinê ya Kanada ve têne pêşkêş kirin da ku destkeftiyên berbiçav di pîşesaziya muzîkê de nas bikin. Di destpêkê de ji wan re Xelatên Pelên Zêrîn dihatin gotin, û trofe dişibihe metronomek. Digel Xelatên Screen Canadian, ew yek ji pêşandanên sereke yên xelata şahî ya kanadayî ya salane têne hesibandin. Yekem merasîma Xelatên Juno di 23ê sibata 1970an de ji bo rêzgirtina destkeftiyên muzîkê yên hunermendan ji bo sala 1969an hate lidarxistin. Endamên nû yên Music Hall of Fame ya Kanada jî wekî beşek ji merasîmên xelatan têne destnîşan kirin.
Pilîyandir
Pilîyandir gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Merîwanê ye.
Psîkopatî
Psîkopatî bi Grekî tê wateya "azarkişandina ruh". Tê zanîn ku psîkologî yek ji ciwantirîn şaxên zanîstiyê ye û peyvên psîkologiyê hin caran tên tevlîhevkirin. Ji bo ku mirov wateya wê rave bike, divê mirov behsa ûjdan, empatî, antipatî, psîkopat hwd bike. Kesên ku ûjdana wan an ruhê wan êdî li derê ûjdan û ruhê kollektiv ê mirovahiyê ye. Helbet ev nixandineke tûj e û di zanistiyê de mirov nikane ûjdana civakê herdem mafdar jî bibîne.
Psîkopatî tabloyeke nexweşiyên psîkologîk û psîkiyatrîk e. Kêmketina ûjdan û xerabûna empatî du elementên girîng ên psîkopatiyê ne.
Dwight D. Eisenhower
Dwight David "Ike" Eisenhower (jdb. – m. ) serokdewletê 34em ê DYA'yê ye. Ew di artêşa amerîkî de generalê xwediyê pênc-stêran bû. Di dema Şerê cîhanê yê duyem de wî generaltiya artêşa hêzên Hevalbendan kiriye. Ew herwiha bûye generalê yekem ê NATO'yê. Di 20ê kanûna paşîn a 1953an de dibe serokdewlet û heta 20ê kanûna paşîn a 1961ê li ser postê xwe dimîne. Bi Mamie Eisenhower (berê Mamie Geneva Doud) re zewicî û du zarokên wî çêbûn. Eisenhower di sala 1969an de li Washington, D.C. çû ser dilovaniya xwe.
Falsetto
Falsetto (bi îtalî: [falˈsetto]; biçûkkirina peyva falso, "derew") tê wateya dengê derewîn û qala dengê li jorî dengê modal dike. Ew bi gelemperî ji dengê modal yek oktav bilindtir e.
Xozerik
Xozerik, gundekî girêdayê navçeya Têrcan a Erzînganê ye.
Muhammed Ali
Muhammed Ali, ango Cassius Marcellus Clay Jr. (z. 17ê kanûna paşîn a 1942an de li Louisville, Kentucky - m. 3ê hezîranê 2016an de li Scottsdale, Arîzona) bokskerekî amerîkî bû û bi tenê, di sernav a Şampiyona boksa bêgengeşî sê caran ji bo bi ser ketina kariyera xwe bû.
Concord, Nû Hampshire
Concord paytextê federedewleta DYAyê Nû Hampshire e û li parêzgeha Merrimack County de ye. Gelheya wê nêzîkî 40.000 (2000) e.
Behrêman
Behrêman, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Aşme
Aşme, gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Qerekoseyê ye.
Pîrxizran
Pîrxizran gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Merîwanê ye.
Empatî
Empatî tê wateya hevhestîbûn. Ango di têkiliyên mirov de ji derûniya hevûdu têgihîştin, ji hestên hevûdu fêhmkirin e. Mirov ji bo hin heval an nasên xwe dibêje "Ez û wê/wî em ji hev pirr zêde baş fêhmdikin. Bêî axavtin em bi rewş û daxwazên hevûdu têdigihîjin. Em wekî nîvên sêvê ne". Di vê mînakê de wateya empatiyê baş tê ravekirin. Berevajiya empatiyê antîpatî ye.
Muhammed Ali
Muhammed Ali di sala 1964an de hîna 22 salî bû bi S. Liston ve boks kir û bi serve ket wê demê bû misilman û navê xwe kir "Muhammed Ali".
Muhammed Ali di 3yê hezîrana 2016an de mir.
Petershagen
Petershagen, bajarekî navçeya (Landkreis) Minden-Lübbeckeê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Komelgeha Bakirmê
Bakirme, komelgeheke wilayeta Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1976an de hatiye avakirin. Di sala 1998an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 1.050 kesan.
Qancas
Qancas (, bi tirkî navê Sallıca lê kirine), gundekî navçeya Tetwana ser bi Bidlîsê ve ye.
Lesquielles-Saint-Germain
Lesquielles-Saint-Germain, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Pardailhan
Pardailhan, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Ostermundigen
Ostermundigen, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Bern a herêma Bern-Mittellandê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Sardaw
Sardaw an Sardav, gundekî bi ser navçeya Dolemerî ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Komelgeha Qerewila
Qerewila, komelgeheke wilayeta Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1976an de hatiye avakirin. Di sala 1998an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 275 kesan.
Wäschenbeuren
Wäschenbeuren şaredariyeke navçeya (Landkreis) Göppingenê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Montrelais
Montrelais, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Pasaporta almanî
Pasaporta almanî ji bo seyaheta navneteweyî ji bo hevwaltiyên Almanyayê dihête dayîn. Pasaporta almanî, ji xeynî karta nasnameya almanî û Belgeya Rêwîtiya Acîl a Germenî (bi navê Reiseausweis als Passersatz), belgeya tenê ya din e ku bi fermî hatî pejirandin, ku rayedarên Alman wê bi rêkûpêk wekî delîla nasnameyê ji bo welatiyên Almanî dipejirînin.
Ji bilî ku ew wekî delîl ji nasname û pêşbîniya neteweya almanî re xizmetê dikin, ew pêvajoya ewlehiya alîkariyê ji karmendên konsolxaneya Almanya li derveyî welêt te (an jî endamên din ên Yekîtiya Ewropî di doza ku sazgehek konsolxaneya Almanya tune ye) hêsan dikin. Pasaportên Almanî ji bo 10 salane (ji bo kesên ji 24 salî mezintir) an ya 6 sal lî heye (ji bo kesên di bin 24 salî de ne) derbasdar in û nexşeya standardkirî û sêwirana sor a burgundy bi pasaportên din ên EU re parve dikin. Her hevwelatiyekî Alman di heman demê de hevwelatiyê Yekîtiya Ewrope jî ye. Pasaport, digel karta nasnameya neteweyî li her eyaletên Yekîtiya Ewropî, Qada Aborî ya Ewropî, Swîsre û Keyaniya Yekbûyî mafên serbest ên tevger û rûniştinê vi xwera dihêle.
Lîsteya gundên Hezexê
Lîste ne temam e.
Pax Romana
(27 BZ - 180 PZ) bi latînî tê wateya Aşitiya Romê. Ew ji bo serdema aramî ya dirêj a împeratoriya Romê tê bikaranîn. Ev gotin ji hevahengiya carinan hişk a serokên serhildêr û dewletên ku di navbera wan de di bin serweriya erî û zagonên Romî de şer dike de derket. Augustus Caesar, serokê li Romayê yê ku "" peyda kir.
Dîng
Dîng, gundekî Kurdên Keleyê ye. Ew li nêzikî Ferat û Çemê Hecî ye. Cîranê Qotelan, Sirgûcê, Şêxdawid û Lordînê ye. Nêzikî wî gundî, navbera wî û Sirgûcê de mezrekek Botaşê heye. Di salên 1980'an da boriya petrolê qul bû çend heftên petrola reş teva Çemê Firatê bû.
Pasaporta almanî
Rûpela agahdariya nasnameyê
Du rûpelên yekem ên pasaporta Almanî ewlekirî ne, û rûpela duyemîn jî bo daneyên jêrîn digire navên xwe:
Rûpela li gorî standarda ICAO 9303, bi herêma ku 2-rêze tê xwendin makîne diqede. Koda welat ne DEU ye wekî koda standard a welatîbûnê ji bo Almaniya ye (li gorî ISO 3166-1 alpha-3 ), lê D. Ev koda yekane welat / welatî ye ku ji 3 tîpan pêk nayê.
Pax Romana
Taybetmendî
Di vê demê de, Romayiyan hêj şerê dewletên cîran û eşîrên, nemaze eşîrên Germiyan û Farisan berdewam kirin. Di heman demê de, aloziya siyasî di nav malbatên rû spî de berdewam kir. Lêbelê, "" serdemek aramî ya li Romayê ye, ne jî şerên medenî yên mezin hebûn ku bi berdewamî dişewitin mîna di sedsala 3-an AD.
Pasaporta almanî
Rûpela agahdariya nasnameyê
Di Çiriya paşîn 2001 de, bi navê Identigram tê gotin taybetmendî hate zêdekirin - hejmarek hêmanên ewlehiyê yên holographic, di nav wan de ajonek sê- dimensîon, kopiyek holografîk a wêneyê xwediyê xwedan (navê wî wêneyê Hîgrafî Shadow ), kopiyek holografîkî ya qada ku ji hêla makîneyê ve tê xwendin, holographic microprinting, û hêmanên kinematic.
Pax Romana
Taybetmendî
Tê texmîn kirin ku ew serdema bi ragihandina dawiya "Civilerê Navxweyî yê Mezin ê Roman" di sedsala 1-an B.Z di 27 B.Z de dest pê kiriye, û mirina Împerator Marcus Aurelius di 180-an de qedand an mirina kurê wî Commodus 192-an. Di vê heyamê de, bazirganiya li Romayê bêyî ku ji aliyê piratîkan ve were asteng kirin an jî ji hêla hêzên dijmin ve hatibe talan kirin hate kirin. Lêbelê, aştî her gav neda. Her çend serhildan bi gelemperî xuya dikirin, ew tavilê hatin tepisandin. Ji bo nimûne, eşîrên Brîtanî (Boudica û Iceni) li dijî desthilata Roman mirovkuj serî hilda di 60 bz de, û bi kêmî ve 150,000 kes, mirin ji bilî ji bo wan kesên ku sworded û birçîna bûn piştî Brîtanya Mezin têkçûna.
Pasaporta almanî
Ziman
Rûpelê agahdariyê / rûpelê agahdariyê bi almanî, îngilîzî, û fransî tê çap kirin. Li ser bergê duyemîn (rûpelê agahdariyê) û Rûpelên 2, 4, 5, û 32 an 48 her 24 Zimanên fermî yên ji Yekîtiya Ewropî hene ku agahdariya bi zimanên din ên Yekîtiya Ewrûpayê vedibêjin, mînakî peyva Romanî ya ji bo desthilatdariyê Autoritatea emitentă ye. (Rûpel pasaporta almanî 4/5 hejmar 9),
Pax Romana
Taybetmendî
Wekî din, di vê demê de pevçûn û serketinên Roman li her du sînoran berdewam kirin. Traianus di serdema hukumdariya xwe de bi Farisan re di nav têkoşînek cidî de bû, û hema hema hemî deh salên dawîn a serdema Marcus Aurelius derbas kir, parastina helwestên împeratoriyê. Bi rastî, meriv dikare bibêje ku Romê li seranserê di pevçûnê de ye. Lêbelê, dewletên navxweyî bi piranî ji şeran dûr bûn, da ku di nav împeratoriyê de wêneya aşitiyê biser bikeve.
Qişlaqa Şikur
Qişlaqa Şikur gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 104 kes (25 malbat) bûn.
Pasaporta almanî
Pêvajoya derketinê
Pasaportên almanî, mîna kartên nasnameya almanî, ji hêla nivîsgehên tomarkirina şaredariya herêmî ve têne derxistin. Divê serîlêderan serî li pasaportek nû bidin û daneyên di pasaportên ku nû hatine weşandin de birastî kopiyek pejirandî ya daneya kesane ye ku di belgeyên tomarî yên bi cîhkirî de hatine dîtin e. Pasaport paşê li Bundesdruckerei ya Berlînê bi navendî têne çêkirin.
Ger hewcebûn wê were îsbat kirin, ji yekê zêdetir pasaportê re derbasdariyek hevgirtî dikare were dayîn (mînakî dema ku hûn diçin welatên Erebî bi mohra Israel ya di pasaportê tê deyin, an jî dema ku ji ber sedemên profesyonel hewce dike). Di teoriyê de, kesek dikare bi hev re heya 10 sala pasaportan bigire. Di pasaportên din de li şûna 10 sal derbasdar 6 sal heye.
Pasaporta Elmanî (32 rûpel, di nav mehekê de radest kirin, ji kesek 24 salî û mezin tir tê dayîn) ew bi 60 Euro ye. Pasaportek ji bo kesek di bin 24 saliyê de, ya 6 salî ye tê dayîn heye 37,50 €. Mesrefa pasaporta 48 rûpelî prîma 22 €, heqê radestkirina eşkere 32 € ye.
Cahferkê
Cahferkê, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
B
Pir manên B (ya b) hene.
B dwem pîte le elfbay zimanî kurdî
Pinneberg
Pinneberg, bajarekî navçeya (Landkreis) Pinnebergê li herêma Schleswig-Holstein a Almanyayê ye.
Leuilly-sous-Coucy
Leuilly-sous-Coucy, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Mouais
Mouais, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Ilmmünster
Ilmmünster şaredariyeke navçeya (Landkreis) Pfaffenhofen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
D
Pir manên D (ya d) hene.
Ari Jan
Ari Jan an Ari Jan Sarhan (jdb. li Sûriyê), popbêj û hunermendekî kurd ê Rojavaya Kurdistanê ye û xwedî çendîn stranên kurmancî ye. Di gelek stranên xwe de, ew bi di dû qolî strana digel keçan dibêje.
Kedîwan
Kedîwan, gundekî navçeya Tetwana ser bi Bidlîsê ve ye.
Komelgeha Bêguva
Bêguva, komelgeheke wilayeta Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1976an de hatiye avakirin. Di sala 1998an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 4.480 kesan.
Kînasor
Kînasor (, bi tirkî navê Yediveren lê kirine), gundekî navçeya Tetwana ser bi Bidlîsê ve ye.
Wangen (Göppingen)
Wangen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Göppingenê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Pîrsefa, Merîwan
Pîrsefa gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Merîwanê ye.
Ferhengê Îdyomanê Kurdkî
Ferhengê Îdyomanê Kurdkî yew xebata Roşan Lezgînî ya.
Roşan Lezgînî nê ferhengî de 2700 tene îdyomê kirmanckî (kurdîya zazakî) arêday û manaya înan îzeh kerda. Vervateyê kitabî de vano, “Îdyomî (bi tirkî "deyim") zafê înan sey cumle, tewr tay du çekuyan ra virazîyênê û qalibêko xusûsî gênê."
Wahlheim
Wahlheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Alzey-Wormsê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
E
Pir manên E (ya e) hene.
Mirov
Mirov, merî an jî meriv (bi latînî: Homo sapiens) cureyê bi tenê yê giyanewerên ji cinsê Homo ye ku di destpêkê de ji Afrîkayê hatine û li hemû cîhanê belav bûne. Li gorî zanyaran, anatomiya mirovê îroyîn berî 300.000 salan çêbûye û 50.000 salên ku reftara nûjen a mirov diyar bûye.
Ji 27ê Nîsan ya sala 2020'an û saet 22:30an pê ve li Cîhanê 7.780.672.100 mirov heye.
Anatomiya laşê mirov û Fîziyoljî
Laşê mirovan ji xane, şane, endam (organan) û koendaman (sîstemên fîziyolojî) pêk tê. Laşê mirovan bi riya zanista anatomî tê xwandin bo beşên geda mirov werê fehmkirin û nexweşiyên neyeksan werê nasîn.
The Weeknd
Abel Makkonen Tesfaye (jdb. 16ê sibata 1990an), ku bi navê Weeknd jî tê zanîn, hunermend, stranbêj û strannivîsekî kanadayî ye. Ew kesayetiyek navdar di muzîka populer a hemdem de ye û ji ber hilberîna muzîka xwe ya nekonvansîyonel, nûvekirinên hunerî, û dengê wî yê falsettoyê tê zanîn. Gelek xelat wergirtiye, di nav wan de çar Xelatên Grammy, 20 Xelatên Muzîkê yê Billboard, 22 Xelatên Juno, şeş Xelatên Muzîkê yên Amerîkî, du Xelatên Muzîka Vîdyoyê ya MTV, xelatek Latino Grammy, û namzediyên ji bo Xelata Oscar û Xelata Primetime Emmy.
Kurtejiyan
Tesfaye ku li Torontoyê ji dayik bûye û mezin bûye, di sala 2009an de bi weşandina muzîkê li ser YouTubeê dest bi kariyera xwe kir. Du sal şûnda, wî etîketa tomarê ya XO damezrand û demoyên House of Balloons, Thursday û Echoes of Silence derxist, ku ji ber şêwaza R&B ya hemdem û alternatîf û nasnameya xwe ya balkêş hate naskirin. Di sala 2012an de, wî bi Republic Records re îmze kir û albûma berhevokê ya Trilogy derxist. Wî albûma xwe ya pêşîn a stûdyoyê Kiss Land di sala 2013an de derxist, ku yekem car di Billboard 200 ya Amerîkî de di rêza duyemîn de derket. Piştî derxistina albûmê, Tesfaye dest bi beşdariya sountrackên fîlmê kir, û bi single a xwe "Earned It" ji fîlma Fifty Shades of Grey (2015) ku Xelata Grammy ya Baştirîn Performansa R&B wergirt. Stran di heman demê de ji bo Xelata Oscarê ji bo Strana Herî Baştirîn Ya Orjînal jî hate berbijêrkirin.
Tesfaye bi albûma xwe ya duyemîn a pop Beauty Behind the Madness (2015), ku li DYAyê gihîşt jimareya yekê, serkeftinek rexneyî û bazirganî bi dest xist. Albûm li Dewletên Yekbûyî gihîşt jimareya yekê û stranên wî "Can't Feel My Face" û "The Hills" ket nava stranên billboard Hot 100 yên DYAye. Wî her wiha Xelata Grammy ya Baştirîn Albûma Hemdem a Bajar wergirt û ji bo Albûma Salê hate berbijêrkirin. Albûma wî ya sêyem a stûdyoyê Starboy (2016) serkeftinek bazirganî ya bi heman rengî dît û number-one single a DYAyê ya bi heman navî û "Die For You" tê de cih girt. Wî Xelata Grammy ji bo Albûma Hevdem a Baştirîn a Bajar jî wergirt. Tesfaye bi albûma xwe ya çaremîn a stûdyoyê ya After Hours (2020) derxist ku stranên "Blinding Lights" û nuber-one single a DYAyê "Heartless" û "Save Your Tears" vedihewîne. Albûma wî ya pêncemîn a îlhama dans-popê Dawn FM (2022) stranên "Take My Breath", "Sacrifice", "Out of Time", û "Less than Zero" vedihewîne.
Tesfaye di nav hunermendên muzîkê yên herî serkeftî ên cîhanê de ye. Heta niha bi zêdetirî 75 mîlyon tomarên wî hatine firotin, û ew xwediyê rekora çend tomarên streaming û chartên Billboardê ye. Ew yekem hunermendê kanadayî ye ku çar single yên almasê ji Komeleya Pîşesaziya Tomarkirinê ya Amerîkî (RIAA) bi dest xistiye, û her weha hunermendê yekem e ku di heman demê de sê xalên jorîn di nexşeya Hot R&B/Hip-Hop Songs de digire. "Blinding Lights" di dîroka Spotify de bû strana ku herî zêde tê weşandin, û di dîroka Billboard de wekî strana Hot 100 ya herî mezin tê rêz kirin. Tesfaye di sala 2020an de ji hêla kovara Time ve wekî yek ji mirovên herî bibandor ê cîhanê hate navnîş kirin, û di sala 2023an de ji hêla Guinness World Records ve wekî "hunermendê herî populer ê cîhanê" hate binav kirin.
Qişlaqa Terzlû
Qişlaqa Terzlû gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
The Weeknd
Kurtejiyan
Ew ji bo wekheviya nijadî û ewlehiya xwarinê têdikoşe û di sala 2021an de wekî Balyozê Niyeta Baş a Bernameya Xwarinê ya Cîhanê hate tayîn kirin.
Qoto
Qoto, gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Qerekoseyê ye.
Qişlaqa Terzlû
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 487 kes (89 malbat) bûn.
Herbelî
Herbelî, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Komunên departmena Aude
Li jêr 433 komunên departmena Aude ya Fransayê hatiye nivîsandin.
Leury
Leury, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Gêlinbûxday
Gêlinbuxday gundekî Keleyê ye. Li ser riyê Dîlokê li ber çîyayî Qeredaxê ye.
Zaza
Zaza, dimilî, kirmanc yan jî kird, kurdên   ku bi kurdîya zazakî (kirdkî, kirmanckî, dimilî) dipeyivin û bi taybetî li Bakurê Kurdistanê dijîn.
Deverên ku Zaza lê dijîn
Zaza bi taybetî li van bajaran dijîn, lê di van demên dawî de gelek ji wan ji ber zordariya Kurdistan koçî bajarên bakurê Kurdistanê û Ewropayê bûne:
Nav
Kurdên ku bi kirmanckî diaxifin, li her herêmê, xwe bi eynî navî bi nav nakin; cuda-cuda navên etnîkî didin xwe û zimanê xwe: kirmanc, kird, dimilî û zaza.
Lokasyona cografîk
Herêmên ku kirmanc (zaza) tê de dijîn; Çewlig (Bingöl), Dêrsim (Tunceli), Erzingan (Erzincan), Erzirom (Erzurum), Barbut (Bayburt), Qers (Kars), Mûş, Xarpêt (Elazığ), Diyarbekir, Ruha (Urfa), Semsûr (Adıyaman), Bedlîs (Bitlis) û Sêrt (Siirt) e. Dîsa, li hinek bajarên Tirkîyê, wek Qeyserî (Kayseri), Nigde, Gümüşhane û Sêvazê (Sivas) ji mensûbên ve grûbê hene. Di van herêman de kirmanc tenê li Dêrsim û Çewligê piranî ne, li cîyên din ji kurmancan kêmtir in.
Dîn û ayîn
Kurdên ku lehça wan kirmanckî (zazakî) ye, ji alîyê dînî de du beş in: Misilmanên sunî û elewî. Meriv ku xeta Xarpêt û Mûşê esas bigire, başûrê wê xetê sunî, bakurê wê jî elewî ne. Yek îstîsna Bongilan (Solexan) a Çewlîgê ye. Qismek ji vê qezayê li bakûrê xetê ye û sunî ye.
Payerne
Payerne, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Vaud a herêma Payerneyê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Boks
Boks cureyekî werziş e. Maça boksê ji du kesan pêk dihê, yên ku lepikên boksê li xwe dikin. Pişt re bi kulman ve li hevûdû dixin heta ku yekî ji hişa xwe diçe û dikeve. Ew kesên ku vê xebatê dikin ji wan re boksor an boksker tê gotin. Yek ji bokskerên herî navdar ên cîhanê yê amerîkî Muhammed Ali bû.
Zell unter Aichelberg
Zell unter Aichelberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Göppingenê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Les Moutiers-en-Retz
Les Moutiers-en-Retz, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Zîvker
Zîvker, gundekî bi ser navçeya Giyadîna Agiriyê ve ye.
Ecem
Ecem navek e ku bi wateya "kesekî ji xelkên Îranê" ye; ereban ji kesên neereb re ecem digotin. Di nav gellek neteweyan de ev peyv tê bikaranîn; mîna kurd, ereb û hinek ji welatiyên bakûrê Efrîqayê.
Li Kurdistanê, bi taybetî ji kesên azerî û terekemeyan re ecem dibêjin. Di nav kurdan de ecem wekî navê kur û keçan jî tê bikaranîn.
Tezeawa, Merîwan
Tezeawa gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Merîwanê ye.
Şahmonis
Şahmonis (, bi tirkî navê Bolalan lê kirine), gundekî navçeya Tetwana ser bi Bidlîsê ve ye.
Îsqeyel
Îsqeyel, gundekî bi ser navçeya Dolemerî ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Zeynel
Zeynel, gundekî bi ser navçeya Giyadîna Agiriyê ve ye.
Berberidopsidales
Berberidopsidales komeke riwekan e, di nava riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) de cih digire. Komeke biçûk e, tenê 2 famîleyên riwekan girêdayî vê komê ne.
Di xwezayê de tenê li Şîle û Awistraliyayê tên dîtin lê niha li gelek cihan tên çandin. Riwekên wê, dar û devî ne. Pelên wan sade ne.
Sîstematîk
Koma Berberidopsidales bi Santalales, Caryophyllales re lêzim e. 2 famîleyan dihewîne:
Komelgeha Şêladizê
Şêladizê, komelgeheke wilayeta Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1977an de hatiye avakirin. Di sala 1998an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 13.700 kesan.
Paulhan, Hérault
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Edip Yüksel
Edîp Yuksel, (jdb. 20ê kanûna pêşîn, 1957 Norşîn) nivîskar, lêkolînerek kurd e ku li DYAyê dijî.
Jiyana wî
Di sala 1957an de li Norşên a Bidlîsê hatiye dinê. Kurê Sadrettin Yüksel û birayê Metîn, Mufîd, Sureyya û Nedîm Yuksel e. Berî derbeya 12e îlonê li bajarê Stembolê, bi navê komeleya Akincilarê beşdarê çalakiyan bû.
Piştî derbeya 12e îlonê hatiye dadwerkirin. Di wan salan de di nav civaka Îslamî de nivîskarek ciwan û popûler bû. Edîp Yuksel, di tîrmeha sala 1986an vir de dest bi belavkirina ramanên xwe yên "reformîst" kir. Ev reform ji aliyê kesên hedîs, sûnnet û îcmayê (yekfikrên mucdehîdan ve) wekî hînkirinên mezhebî û hevparê daraza Xwedê hatiye îlankirin.
Ji bo vê fikrê, ji aliyê zanyarî îslamî ya mezheba sûnnî, ku bavê wî jî tevlî vê civakê ye, îlankirin ku Edîp Yuksel ji derdora îslamê derketiye. Ji ber vê yekê Edîp Yuksel koçê DYAê bû û bû xwendevanê Reşad Xelîfe. Piştî demekî koçê Tucsonê bû û li vir di qada hiqûqê de sernava doktorî girt û di United Submitters Internationalê de bû endamekî naskirî. Di sala 1993an de bû hevwelatiyê DYEyê. Ji bo ramanên xwe binivîse li ser tora înternetê websîteyên xwe weşand û pirtûkên xwe nivîsî û li Tirkiyê beşdarî çend bernameyên nîqaşan bû.
Edîp Yuksel, zewicî ye bavê du zarokan e û li Arîzona yê di saziyek de mamostetiya felsefeyê dike.
Pirtûkên wî
Bi zimanê tirkî
Komelgeha Dêrelûkê
Dêrelûk, komelgeheke wilayeta Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1977an de hatiye avakirin. Di sala 1998an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 9.300 kesan.
Tillmann Damrau
Tillmann Damrau (rojbûn 1961 li Freudenstadt, Almanya) wênesazekî alman e. Ji 2016an û pê ve, ew li Zanîngeha Teknîkî ya Dortmundê profesorê nîgarkêşiyê ye.
Leuze, Aisne
Leuze, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Ya Star
Ya Star peyveke derbirîna daxwazeke ji dil ya parastinê ye. Bi dibêtiyeke mezin koka peyvê xwe digihîne xwedawend Star (Îştar) ku di dîroka şahristaniyên destpêkê yên li Rojhilata Navîn de gelek car rola xwe û xisletên xwe guhertine. Dema mirov dibêjin Ya Star jî bang li vê xwedawenda kevin dikin da ku wan ji belayê bistire û wan biparêze. Her weha bi dibêtiyeke mezin lêkera 'stirîn'ê jî ji navê xwedawendê tê.
Komeleya Perwerdeya Demokratîk a Bilind a Enqereyê
Komeleya Perwerdeya Demokratîk a Bilind a Enqereyê komeleyek e ku ji aliyê serokê PKKê Abdullah Öcalan û komek ji xwendekarên marksîst 1975an de hatiye damezirandin.
Derbarê wê
Komele, ev komele di 1975an de Abdullah Öcalan û endamên niha di Komeleya Civaka Kurdistan (KCK) birêvebirin, Cemil Bayık, Duran Kalkan, Rıza Altun, Mustafa Karasu û hin kesên şehîd ketine Kemal Pir, Mazlum Doğan, Haki Karer, Hayri Durmuş hatiye damezirandin. Xwendevanen Zanîngeha Enqereyê û gellek xwendevanen dibistanên bilind û zanengeha endamê wê komeleyê bûn. Piştî derbeya 12ê adarê di nava zanîngehan de avakirina rêxistina demokratîk a yekem bû. Sekreteriya wê giştî  Öcalan dikir. Di komeleyê de nîqaşên politîk dihat meşandin û bi dû van nîqaşan de teza ku Kurdistan mêtingeh e derket holê û biser vê bingeha politîk xebatê avakirina Partiya Karkerên Kurdistan (PKK) destpêkir. Di wê serdemê de ew kom bınavê apocîya dıhat nasîn.
Offenheim
Offenheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Alzey-Wormsê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Çiyayê Etna
Çiyayê Etna çiyayekî volkanîk (êtûnî) ê çalak e û li beravên rojavayê Sîcîlya nêzî Messina û Catania ye. Bilindahiya wî 3.357 m ye û ew çiyayê volkanîkî ewropayeyî herî çalak e. Ew li Îtalyayê çîyayê herî bilind li başûra Alpan e.
Etna niha jî çalak e û ew çend salên dawî de jî gelek caran teqî ye.
Nav
Etna di dema Romaya antîk de wek Aetna dihat dizanîn û ew bi gumanî ji wîşeyê aitho ji zimanê yewnanî de hat afirandî bû ew tê maneyê "hovî dişewite". Ereban ew wek Cebel Ûtlemat ("çiyayê agir") navendî bû û ew ji pê re çerxa Mons Gibel bû. Herêmî etna wek bi zimanê sîcîlyanî: Mongibeddu û tê navendin.
J
Pir manên J (ya J) hene.
Munzur Çem
Munzur Çem (jdb. 1947 - m. 11 kanûna pêşîn 2022  ), rojnamevan, nivîskar, wergêr, zimannasê kurdê zaza bû.
Li gundê Qurzê ku berê gundekî Dêrsim ê bû û piştre girêdayî navçeya Gêxî/Kêxî ya Çewlîkê bû, hate dinê. Navê wî yê rastî Hûseyîn Beysûlen/Hüseyin Beysülen e. Di deh saliya xwe de li gundê cîran, Sêterê dest bi dibistana seretayî kir. Dibistana navînê li navçeya Nazimiye ya Dêrsimê xwend. Di sala 1966an de Koleja Tenduristî ya Diyarbekirê qedand. Dema ku karmendê tenduristiyê bû, di heman demê de beşdariya beşa şevê ya Koleja Taybeta Enqereyê ya Aborî û Zanistên Bazirganî kir. Di sala 1971ê de vê dibistanê qedand. Di sala 1975an de îmtîhana komîserê çavdêriyê ya Sazîya Çavdêriya Bilind (Sayıştay) derbas bû û heta sala 1980ê ​​di vê saziyê de xebitî.
Munzur Çem ku ji destpêka salên 1970yî ve dest bi nivîsîna gotaran dike, ji bo kovara mehane ya Rêya Azadiyê (Özgürlük Yolu) ku di sala 1975an de dest bi weşana xwe kir û ji bo rojnameya kurdî-tirkî Roja Welat a 15 rojîn ya ku di sala 1987an de derdiket, nivîsa xwe domand. Hewldanên nivîskar yên ji bo nivîsandina bi zaravayê kirmanckî/zazakî/dimilkî bi van salan re hevdem in.
Demek beriya derbeya leşkerî ya 1980yî li Tirkiyê, ku ji ber xebat û nivîsên xwe yên siyasî ji aliyê polîsan ve dihat xwestin, çû derveyê welat. Ji dawiya sala 1980î heta dawiya sala 1983an, dema ku wekî edîtoriya rojnameya mehane ya Dengê Komkar ku li Almanyayê derdiket, xebatên xwe yên siyasî domand. Di mehên pêşî yên sala 1984an de çû Swêdê û li vî welatî bi cih bû. Munzur Çem niha hemwelatiyê vî welatî ye.
Gelek kitêb, broşur û gotarên wî, li gorê serdemê, bi nasnavên cuda wek "Hüseyin Toprak”, “Ahmet Taş”, "Mirzali Çimen", "B. Şîlan", "S. Dîlan", "Derweşê Mîrza", di kovar û rojnameyên cuda de hatine weşandin. Di van salên dawî de zêdetir wext daye xebatên li ser kirmanckî (zazakî), endamê Koma Stockholmê ye ku di vî warî de dixebite.  Ew bi awayekî aktîf beşdara xebatên kovara kirmanckî ya çandî Vate, ku li Swêdê derdikeve, dibe.
Ji sala 1970yî ve roman, çîrok, serpêhatî û gotaran dinivîse. Li ser çand, aborî û siyasetê gelek nivîsandiye. Di heman demê de kitêbeke rêzimana zazakî jî nivîsandiye, yek ji damezrînerên Kurd-PENê ye. Nivîskar niha li Berlînê dijî; Li ser roman, çîrok, serpêhatî û gotaran xebatên xwe didomîne.
Berhemên nivîskar ku hatine çapkirin:
1- Çeka Bûrjûwaziyê ya jengîn, Kemalîzm (Burjuvazinin paslı silahı Kemalizm, A. Taş, Komkar, 1981.)
2- Kurdistana Tirkiyê: Avahiya Aborî û Civakî (Türkiye Kürdistanı: Ekonomik ve Sosyal Yapı (Türkçe)). A. Taş, Özgürlük Yolu Yayınları, 1985.
3- Bişirî Ey Dersim (Gülümse ey Dersim. Munzur Çem. Vate Yayınları, 2019.)
4- Pirsgirêka “Paşverûtiyê” Bi Rabirdû û Niha ve (Dünü ve Bugünüyle "Gerikalmışlık" Sorunu. Mirzali Çimen, Munzur Çem. Öz-Ge Yayınları, 1991.)
5- Heftê Salên Usivê Qurzkizî (Hotay Serra Usivê Qurzkizî, (Kirmanckî/Zazakî) Weşanên Roja Nû, 1992. Stockholm.)
6- Hewara Dêrsimî (helbest). Weşanên Deng. 2003.
7-  Ferheng: Kurdi-Tırki, Zazaki. Munzur Çem. Selbstverl.
Xacîxelid
Xacîxelid, gundekî bi ser navçeya Giyadîna Agiriyê ve ye.
Qişlaqa Mihemedqulî
Qişlaqa Mihemedqulî gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Munzur Çem
Berhemên nivîskar ku hatine çapkirin:
8- Li Ser Pirsgirêka Elewîtî û Serhildana Dêrsimê de. (Alevilik sorunu ve Dersim ayaklanması üzerine. Mûnzûr Çem (pseud.)M. Çem, 1995.)
Porrentruy
Porrentruy, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Jura ya herêma Porrentruyyê ye.
Munzur Çem
Berhemên nivîskar ku hatine çapkirin:
9- Banga Serhildanê: roman (İsyana Çağrı: roman. Munzur Çem. 1996.)
Qişlaqa Mihemedqulî
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 145 kes (49 malbat) bûn.
Munzur Çem
Berhemên nivîskar ku hatine çapkirin:
10-  Zimanê daristanê: Çîrok (Ormanin dili: Hikayeler. Mûnzûr Çem (pseud.). 1996.)
Porrentruy
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Munzur Çem
Berhemên nivîskar ku hatine çapkirin:
11- Elewîtî li Dêrsimê ( Dersim'de Alevilik. Pêrî Yayınları. 1999.)
12- Heta Nan jî Şewitandin: roman (Ekmeği de yaktılar: roman. Pencinar Yayınları. 1997)
Eggenfelden
Eggenfelden, bajarekî navçeya (Landkreis) Rottal-Innê li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Munzur Çem
Berhemên nivîskar ku hatine çapkirin:
13- Luye be biza kole ra: Saniki. (bi Zazakî) Weşanên KOMKAR, Ekim 1998, Köln,
14- Kulê 38i: Roportaji.‎ Munzur Çem. Weşanên Komkar. 1998.
15- Eva Rudolph, Halo Berzînjayî, Îbrahim Okuducî, Kurden im 20. Jahrhundert ( karê komek ya bi Almanî). Munzur Çem. 2002, weşanên Kurdîstan AG-FU Berlîn.
16- Rêzimana Kirmanckî (Zazakî) bi şiroveya Tirkî (Türkçe Açıklamalı Kirmancca (Zazaca) Gramer. Munzur Çem. Deng Yayınları, 2003.)
17- Antolojîyê Hîkayanê Kırmanckî (Zazakî). Munzur Çem. Enstituya Kurdi ya Stenbolê, 2004
18- Hewnê Nêwroze (Çîrokên Kirmancki) Munzur Çem. Vate Yayınları. 2019.
19- Gula çemê pêrre: roman. Munzur Çem. Vate Yayınevi, 2007.
20- Bi Bingehîya Dêrsimê ve Elewîtiya Kurdan: nijad, baweriya olî, çand û berxwedan (Dersim Merkezli Kürt Aleviligi: Etnisite, Dini İnanç, Kültür ve Direniş. Munzur Çem. Vate Yayınları, 2015.)
21- Nehênîya Hewraman-Dersim (Hewraman-Dersim Sırrı. Munzur Çem. İsmail Beşikçi Vakfı, 2017.)
Bşkend, Serab
Bşkend, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Çepenya
Çepenya, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Lîsteya qeşayên Afrîkayê
Va ye lîsteya qeşayên Afrîkayê. Li Afrîka, nemaze li Afrîkaya Rojhilat, ji 10 000 - 15 000 salan ve herêmên bi qeşayên mezin hene. Berfa berdewam li ser lûtkeyên herî bilind ên Afrîkaya Rojhilat heye. Herweha li rêzeçiyayê Drakensberg û çiyayên Stormberg yên Afrîkaya Başûr û çiyayên Atlasê yên Marokoyê tê dîtin. Heta roja îro jî girseyên qeşayê yên rastîn bi tenê li ser çiyayê Kilîmanjaro û çiyayê Kenya û çiyayê Rwenzori mane.
Çiyayê Kenya
(Hemî li quntarên jorîn ên çiyayê Kenya ne )
Komelgeha Kanî
Kanî, komelgeheke wilayeta Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1977an de hatiye avakirin. Di sala 1998an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 5.200 kesan.
Hewra
Hewra, anku sînagog tê wateya "Civîn", avahiya ji bo civîn, perestiya hevpar û pir caran jî wekî xaniyek xwendinê ya civakek cihû tê bikar anîn. Di Cihûtiyê de saziya herî girîng e û bi girîngî bandor li îbadeta hevparê dînê Xiristiyanî û Îslamî kiriye.
Di bûyerên pirtûkên yewnaniya kevnar de wekî "συναγωγή" (synagōgē) avahiya ji bo komkirin û pêkanîna kiryarên olî destnîşan dike û ev di lêkolînê de bi qasî dema çêbûna kenîseyên yekem nîqaş e. Delîlên arkeolojîk û nivîskî hebûna avahiyên hewrayê di dema perestgeha duyemîn de (nêzîkê 500 sal berî zayînê) hem li Erdê Îsraêl û li Dîaspora Cihûyan de gengaz dike.
Hewrayên Kurdistanê
Hewrayên Kurdistanê gelek kevn in. Di nav yên herî kevnar Hewra Musilê, di sala 1210'an de hate avakirin û Hewra Amediyê di sala 1228'an de hate avakirin.
Herwiha di nav baweriya 200.000 kesên kurdên cihû jî hene
Wate
Sînagog (bi yewnaniya kevnar συναγωγή synagōgē, latinîkirin "synagoga") bi rastnivîsên cihêreng di zimanên nûjen de navê herî hevparê avahiya pîrozî ya cihû ye. Bi îbraniya nû de wekî "בית כנסת - bet knesset", tê wateya mala civînê an "בית תפילה - bet tefillah" mala duayê tê binavkirin. Di Serdema Navîn de bi îtalî jê re digotin "schola", paşê digotin "scuola". Cihûyên bi eslê xwe li Ewropaya Navendî û Rojhilat timûtim zimanê yîdîşî wekî "schul" û di hin devokan de "schil" bikar dianîn. Di Cihûtiya Reforma sedsala 19'an û destpêka sedsala 20'an de axaftina Cihûyên Almanî re digotin perestgeh. Ev peyvek derveyî ortodoksiya Cihûyên li Amerîkaya Bakur pir hevpar e. Bav û kalên cihûyên sefardî ji Spanya û Portûgalê ne. Di kevneşopiya cihûspanî wekî "esnoga" bikar dianîn, heta ku li Îranê wekî "kenisa" gelemperî bu. Cihûyên Haşdî yên qedirbilind nedan kenîseyên spehî, xaniyên nimêja xweya piçûk wekî "stibl" (ode) an "Klaus" (heramaj) bi nav dikirin.
Bernières, Seine-Maritime
Bernières, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Klamek ji bo Beko (fîlm)
Klamek ji bo Beko yek ji fîlmên herî pêşîn ên kurdî ye.
Şikesteka rojhilatê Anatolyayê
Şikesteka rojhilatê Anatolyayê yan jî Qelşa rojhilatê Anatolyayê, şikestekek li Bakurê Kurdistanê ye ku ji bi meyla ji bakur ve ber rojava ve yan jî ber bi Deryaya Navîn ve diçe. Şikesteka rojhilatê Anatolyayê di navbera Lewheya Anatolyayê û Lewheya Erebistanê ya ku ber bi bakur ve diçe, sînorê tektonîkî yên tîpa veguherînê pêk tîne. Bi Şikesteka bakurê Anatolyayê re lihevketina Lewheya Awrasyayê û Lewheya Anatolyayê û şidandina Lewheya Anatolyayê ku ji aliyê Lewheya Ewrasyayê pêk tê, tevgera Lewheya Anatolyayê ya ber bi rojava ve pêk tîne.
Klamek ji bo Beko (fîlm)
Mijara fîlmî li ser rêwîtiya dirêj ya lehengê fîlmî, Beko ye. Beko li birayê xwe yê ku ji girtîgehê reviya ye digere. Destpêka fîlmî li Kurdistanê derbas dibe û di dawiyê de bi hatina Elmanya ya Beko bi dawî dibe. Fîlm bi zaraveya kurmancî hatiye kişandin û beşdarî gelek festîvalên navnetewî bû ye. Herwiha Klamek ji bo Beko gelek caran di televîzyonên kurdan û Ewropiyan de jî hate pêşkêşkirin.
Şikesteka rojhilatê Anatolyayê
Şikesteka rojhilatê Anatolyayê ji sêxala Mereşê ya li dawiya bakurê Veguherîna Deryaya Mirî dest pê dike ber bi bakurê rojhilatê ve diçe û li sêxala Kanîreşê diqede û li wir digihêje Şikesteka bakurê Anatolyayê.
Erdhejî
Ji sala 1939an heta 1999an rêzek erdhejan ber bi rojava ve ji Şikesteka bakurê Anatolyayê ve ber bi Şikesteka rojhilatê Anatolyayê ve çûn. Lê ji sala 1998an vir ve li ser rêzeke erdhej li ser Şikesteka rojhilatê Anatolyayê hebûn. Ev bi erdheja 1998an a Edene-Ceyhanê dest pê kirin û di nav van erdhejan de Erdheja Çewlîgê ya sala 2003an, Erdheja Xarpêtê ya sala 2010an, Erdheja Xarpêtê ya sala 2020an û Erdheja Pazarcixê sala 2023an pêk hatin.
Klamek ji bo Beko (fîlm)
Nasname
Derhêner: Nizamettin Ariç
Derhênêrê Dîmenê: Thomas Mauch
Senaryo: Nizamettin Ariç û Christine Kernich
Lîstikvan: Nizamettin Ariç (Beko), Bezara Arsen (Zînê), Lusîka Hesen (Zeyno), Cemalê Jora (Cemal)
Welat: Ermenistan û Elmanya
Dirêjahî: 110 dq.
Sal: 1992
Cûre: 33 mm/rengîn
Carson City
Carson City ji sala 1851'î virde paytextê federedewleta DYAyê Nevada ye. Gelheya wê 52.457(2000) e.
Partiya Azadiya Kurdistanê
Partiya Azadiya Kurdistanê an PAK partiyeke li rojhilata Kurdistanê yê. Serokê partiyê Elî Qazî Muhemmed e. Partî Azadî Kurdistan, heta kongreya xwe ya yekemîn bi navê Yekêtî Şoreşgeranî Kurdistanewe xebat dikir. Partî Azadî Kurdistan niha bi rêberiya fermandar Huseyîn Yezdanpena li sengerên Mûsil û Kerkûk li dijî DAÎŞê şer dikin.
Carson City
Di sala 1851'î de ji aliyê koçberên Ewropayî ve hatiye avakirin û navê xwe ji Kit Carson digire. Aboriya bajêr pirranî li ser tûrîzmê ye.
Partiya Azadiya Kurdistanê
Piştî bûyera Ferînaz Xûsrewanî, endamên Partî Azadî Kurdistan di beyanên xwe de gotin ku ew ê gelê Rojhilatê Kurdistanê biparêze. Piştî newroza 2016ê Şoreşa Rojhilatê Kurdistanê bi çalakiyeke vê partiyê destpê kir.
Serokê partiyê Elî Qazî Muhemmed li ber sedemên nexweşiya xwe dest ji serokayetiya partiyê berda. Huseyîn Yezdanpena bu serokê nû yê vê partiyê
Pêşmergeyên vê rêxistinê li dijî şerê DAÎŞê ji aliyên dewleta DYA û hevalbendên wê hatin perwerde kirin. Bi dûçûna serokê vê partiyê Huseyîn Yezdanpena, ew ji aliyê dewletên rojavayî hatîne nasîn di şerê daişê de û got ku şerê li dijî daişê ji bo wan nabe alternatîfek ku şerê li dijî rêjîma Îslamî ya Îranê berdin. Her wisa lêzêde kir û got ku wan di sala 2016ê de kêmanî 6 çalakî li dijî dewleta Îranê kirin e. Her wisa got ku di sala 2015ê de li nêzîkî Kerkûkê, şêwirmendên Amerîkî sê caran ew perwerde kirin e.
Ûlikend
Ûlikend, gundekî bi ser navçeya Giyadîna Agiriyê ve ye.
Lêrsimaq
Lêrsimaq, gundekî bi ser navçeya Dolemerî ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
L
Gelek wateyên Lyê (ya L) hene.
Deştebêl
Deştebal herêmeke li bajarê Şinoyê, li Rojhilata Kurdistanê ye.
Tezeawa Sofîbelê
Tezeawa Sofîbelê gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Merîwanê ye.
Pirmasens
Pirmasens, bajarekî serbixwe ye li herêma Rheinland-Pfalz a Almanyayê ye.
Pégairolles-de-Buèges
Pégairolles-de-Buèges, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Metin Yüksel
Metin Yüksel (z. 1958, Bitlîs - m. 1979, Stembol), çalakvanê xwendekarên Îslamîst ê bi eslê xwe kurd e. Bi fikr û ramanên xwe rê li pêşiya gelekî xwendekaran vekiriye. Kurê Sadrettin Yüksel û birayê Edip Yüksel e. Di sala 1979an de li derdorê Mizgefta Fatîhê a Stembolê ji aliyê MHPyiyan ve hate kuştin. Ji ber wê carna jê re "Şehîd Metin Yüksel" dibêjin.
Zivirar
Di fîzîkê da, zivirar, an jî wekî zêdetir bi navê livarê dihêt niyasîn, bi awayekê nefermî hêza zivirandinê anko hêza goşedar e ko dibit sedema hindê ko zivirîna tenekî bihêt guhartin. Ev hêz bi awayê mitirê Newton e.
Levergies
Levergies, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Čorotjávri
Čorotjávri, goleke di nava sinorê parêzgeha Finnmarka Norwêcê de ye. Gol, li Deşta Finnmarksvidda cih digire û 30 kîlomêtre dikeve bakurê gundê Kautokeino yê. Pîvana perava golê 15,25 km û bilindahiya ji asta deryayê 474 mêtre ye.
Baftan, Serab
Baftan, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Pratteln
Pratteln, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Basel-Landschaft a herêma Liestalê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Kilorîk
Kilorîk, kilora bi kuncî, simît, tevrek, pirranî wekî kilorekê tê pijandin.
Kilor, kulîçe yan nan e?
Tirk, balkanî, qefqazî, faris, kurd, yewnan, suryanî û qismen ereb baş dizanin û dixwin. Kilorîka yan simîta herî çêjdar û navdar li Tirkiyeyê tê çêkirin. Herwisa jî wekî xwarineke romiyan (tirk) tê zanîn, lewra ya herî bitehm li bajarên tirkan tê çêkirin.
Di hin devokan de ji kilorê re kulor dibêjin. Tirk simit (sîmît), yewnan κουλούρι (kulûrî) dibêjin. Hin îdia hene kû ev kilor ji balkanê, bi taybetî ji serbistanê belav bûye.
Çêkirin
Hevîrtirş di avê te helandin, bo biwerime 2-3 katjimêr tê rawestandin. 1 stekan (qedeh) ava şîregermê de 2 kevçî dimis (mot) tê helandin. Ard /arvan di teştê yan kodikê de bo strînê tê amadekirin. Nava, orteya ardê tê vekirin û hevîrtirş bi tevî xwê (solin) tê berdan.
Ava bi dimis hindik hindik tevlî tê kirin. Hevîrekê ne pirr ronm ne jî tîr tê çêkirin. Hevîr amade bû, ji girikan di dirûvê xelekê de simît tên çêkirin. Di badiyekê kuncî, di yekê de ava bi dimis heye. Xelekên hatine amadekirin carekê dikin nava ava bi dimis, carekê ji dikin nava badiya bi kuncî.
Di germiya 200 pileyê de bi qasî nîv katjimêrê tên pijandin û paşê jî servîskirin.
Xelata Oscar
Xelata Oscar, ku wekî Oscar an jî Academic Awards jî tê zanîn, xelata hêjayî hunerî û teknîkî ye ji bo pîşesaziya fîlmê û wek xelata herî girîng a fîlmê tê hesibandin. Ew her sal ji bo pejirandina serfiraziya destkeftiyên sînemayê ji hêla Akademiya Huner û Zanistên Sînemayê (AMPAS) ve tê pêşkêş kirin. Xelatên Akademiyê ji hêla gelek kesan ve wekî xelatên herî bi prestîj ên di pîşesaziya şahiyê de li DYAyê û li seranserê cîhanê têne hesibandin. Peykera Oscarê şovalyeyekî bi şêwaza Art Deco nîşan dide.
Qişlaqa Mîrzaelî
Qişlaqa Mîrzaelî gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 80 kes (22 malbat) bûn.
Komelgeha Azadî
Azadî, komelgeheke wilayeta Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1992an de hatiye avakirin. Di sala 1998an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 800 kesan.
Eggesin
Eggesin, bajarekî navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswaldê li herêma Mecklenburg-Vorpommern ya Almanyayê ye.
Ober-Flörsheim
Ober-Flörsheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Alzey-Wormsê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Airoux
Airoux, komuneke li departmena Aude ya herêma Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Himîrey Biçûk
Himîrey Biçûk, Ḧimîrey Biçûk, gundekî Tazexurmatûyê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Tûtika Jorîn
Tûtika Jorîn, gundekî bi ser navçeya Giyadîna Agiriyê ve ye.
Hesexan
Hesexan gundekî li ser girêdana navçeya Başanê ye. Ew gund 16 km dûrê navçeya Başanê û 22 km jî dûrê bajarê Îdirê ye.
Komelgeha Misêrîkê
Misêrîkê, komelgeheke wilayeta Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1975an de hatiye avakirin. Di sala 1998an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 15.400 kesan.
Îhsan Fuad
Îhsan Fuad (z. 1937 Silêmanî − m. 2'ê pûşperê 2008 Silêmanî) nivîskar, rojnamevan û mamosteyekî zanîngehê ê kurd bû.