cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nûbar (kovar)
Nûbar kovareke hunerî, civakî û sîyasîye ku li Almata ya Qazakîstanê tê weşandin. Bi zimanê Kurdî,Rûsî û Zimanê Qazaxî derdikeve.Alfabeya latînî û Alfabeya Kîrîlî tê bikaranîn. Kovar salê du caran tê weşandin û behsa jiyana Kurdên li çar parçeyên welat, Rûsya û Qafqasya dike.
Anatomiya laşê mirovî
Laşê mirovan ji xane, şane, endam (organan) û koendaman (sîstemên fîziyolojî) pêk tê. Laşê mirovan bi riya zanista anatomî tê xwandin bo beşên geda mirov werê fehmkirin û nexweşiyên neyeksan werê nasîn.
= Endamên (organên) mirovan =
Nûbar (kovar)
Tevahiya nivîsaran bi zaravayê kurmancî têne weşandin. Sedema vê yekê jî ew e ku tevahiya Kurdên Asya Navîn ango Kurdên li Qazakîstan, Ûzbêkistan, Qirgizîstan û Rûsyayê kurmancîaxêv in.
Anatomiya laşê mirovî
Endam an organ beşek e laşê mirov û zindiyên din in. Koma endeman dibin koendam(sîstem) wekî koendama henaseyê, koendama herisê û hwd.
Nûbar (kovar)
Kunya kovarê eve
Redaktorê Sereke: Kinyazê Brahîm, Koma Redaksiyonê: Oljas Sulemenov, Murad Auezov, Safar Abdullo, Kuznetsov E.A., Eskerê Boyik, Hesene Evdoye Eli, Hejmedîne Ehmed, Sewqi Dursunov, Ezîze Ziyo Bedirxan, Bariye Bala. Edîtor: Hejarê Şamil. Redaksiyon û Rêzkirina Nivîsan: Hesenê Hecîsilêman, Marîna Stukalîna.
Anatomiya laşê mirovî
sîstema organan karên endamên leşa mirov dimeşîne û rêzikirin dike (sîstemkirin dike). Bê van sîsteman bedena mirov kar nake û najî. Leşê mirov ji çend koendam an sîsteman hevbend dibe, navên wan:
Nûbar (kovar)
Kunya kovarê eve
Tiraja kovarê 1000'e, ji 96 rûpelê pêk tê û bahayê kovarê 200 Tengeye ku dike 12 Dolara.
Dewleta Qazakîstanê destura weşana Kurdî dide lê alîkarîya aborî nake. Kovar bi alîkarîya karsazên Kurd tê derxistin û belavkirin.
Çend navên ku heta niha wek nivîskar-helbestvan-lêkolîner di kovarêda nivîsîne ev in: Nadir Nadirov, Kinyazê Îbrahîm, Eskerê Boyik, Mihemedê Misto, Hesenê Hecîsilêman, Salihê Seyadî, Gulnaz Qasimova, Bariyê Bala, Hejarê Şamil, Huseyinê Hemîd, Rustem Biroyî, Ferîdûnê Lele, Hesenê Evdo, Mihemedê Silêman, Mecîdê Silêman, Dûrsûnê Têmir, Ûsivê Feqî Evdile.
Deşt (gundistan)
Gundistana Deşt navê herêmeke gundistanî ye li Nahiyeya Silîvanayê ku bi Navçeya Ûrmiye ve girêdayî ye. Herêm dikeve parêzgeha Azerbaycana Rojava ya Rojhilata Kurdistanê
Behlûlê Mahî
Behlûlê Mahî helbestvan û zanayek Kurd e ku wek damezrênerê baweriya Yarsanê tê pejirandin. Di dawiya çarîka sêyemîn a sedsala 8an de li Luristanê li herêma Mahilkûfeyê ji dayik bûye, di heman herêmê de zarokatiya xwe derbas dike û di temenê 8-9an de diçe medreseya Mahîlkûfeyê dest bi xwendin û perwirandinê dike ku hê neqedandî di temenekî piçûk de Rêbaza Yarî ya yekem li Hewremanê dadimezrîne loma wek damezrênerê baweriya Yarsanê tê pejirandin.
Deşt (gundistan)
Gundistana Deşt, di nava gundistanên Mirgewer û Tirgewerê ser bi navçeya Silîvana ye ku dikevin başûra rojavaya Ûrmiyê.
Ev gundistan bajarê Silîvana û gundê Rajanê di xwe de bi cî dike.
Nûbar (kovar)
Çavkanî
http://berbang-nur.kz/
Behlûlê Mahî
Navê wî yê rastî Emer e û navê bavê wî Leheb e, di nava gelê herêma wî de ji wî re Emerê Leheb digotin Behlûl nasnavê wî ye her wiha wek Behlûlê Dane Behlûlê Dîwane, Behlûlê Danende, Behlûlê Yekdane jî tê nasîn. Behlûl û çend hevalên xwe yên Yarî ji bo pêkanîna xwendin û perwirandina xwe ji Loristanê derbasî Bexdayê dibin û li wir di medreseya Cahferê Sadiq de qeyda xwe dikin dest bi xwendinê dike û bi serkeftî diqedîne ku ji wir ber bi Qermasîn (kirmanşah)ê ve diçe ku rêbaza xwe pêş de bibe û belav bike lê belê ji ber rexne û zimanê wî yê tûj xelîfeyê Ebbasiyan Harûn Reşîd fermana kuştina wî dide li ser vê yekê jî Behlûl diçe vê meselê bi seydayê xwe Cahferê Sadiq re dişewire ku dikare çi bike seydayê wî lê tembîh dikeku xwe dînîtiyê dane da jiyana xwe bidomîne Behlûl jî ya seydayê xwe dike û xwe dînîtiyê datîne axir derdor wî êdî wek dîn dizanin heta Harûn Reşîd wî efû dike jiyana xwe wisa didomîne. Behlûl ji bilî helbestên kurdî gelek helbestên Erebî jî vehonandine lê piraniya helbestên wî kurdî ne bes gelekê wan winda bûne yên mayî jî bi saya pirtûka Serencam hatine parastin û gihîştine roja me dîsa li gor vê pirtûka Serencamê Behlûlê Mahî di sala 837an deli Tengegulê koçdawî dike û li gorisatan wê herêmê tê weşartin.
Girêdanên derveyî
Behlûlê Mahî (-835)
Schönecken
Schönecken şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Prison Break
Prison Break (bi kurdî: Ji Zindanê Revîn), rêzefilmeke aksiyonê ya amerîkî ye. Senaryo ji aliyê Paul Scheuring ve hatiye nivîsîn û di sala 2005an de di kanala FOXê de hate weşandin.
Di rolên sereke ya rêzefîlmê de Wentworth Miller, Dominic Purcell, Sarah Wayne Callies û Amaury Nolasco cih digire. Sezona ewil - ko ji 22 beşan pêk tê - li DYAyê di 29ê tebaxê 2005an de ser kanala FOXê dest bi nîşandanê hate kirin
6ê tebaxê 2015an de ji aliyê kompanyaya çêker ve derketina sezona pêncem hate piştrastkirin. Û hate ragihandin ku wê ji 10 beşan pêk bê.
Sezona 1ê
Di vê sezonê de Lincoln Burrows bêsûc ji îdamê re tê mahkûmkirin, û ji aliyê birayê wî Michael Scofield ve ji girtîxaneyê tê revandin. Michael ji bo ku kekê xwe ji girtixaneyê xilas bike sûcekê sexte dike. Û dike ko wî bi kekê wî re bixin heman girtîxaneyê. Girtîxaneyê eyaletê a Fox River li Chicagoyê ye. Her wiha Michael endezyarê avahiyê ye. Michael, di rêzefîlmê de bi zîrekiya xwe balê dikişîne ser xwe, nexşeya girtîxaneyê ji pişt û milên xwe re bi şîfreyek veşartî ser leşa xwe deq dike. Bi saya vê deqê li ser laşa wî carcaran hinek aloziyên biçûk derketibe jî kekê xwe ji girtîxaneyê direvîne.
Sezona 2ê
Ev sezon bi 8 seet piştî revînê dest pê dike. Gardiyana bi navê Brad Bellick ji bo ku wana bigre û xelatê bistîne dikeve peyî wan. Ajana federal Alex Mahone jî di pey wan de ye, lê ew ji bo The Company (Kompanya)yê dişixule û dixwaza revoka bikuje. Revok dixwazin bikevin peyî 5 milyon dolarê ku li girtîxaneyê ji D. B. Cooperê cihê wî hîn kiribûn. Pare tê dîtin û ji aliyê T-Bag ve tê revîn. Lê T-Bag pareyê wextekê dirêj nikare bipareze û dîsa ji dest wî diçe û lihevçûnûhatin bi vî awayî didome. Mehkûm her wiha bi revînê re jî mijûl dibin. Hinek ji wan direvin Panamayê û li wir tên girtin. Wan dixin Girtîxaneya Sonayê.
Sezona 3ê
Ev beş li Girtîgeha Sonayê (li Panamayê) - ku Michael û T-Bag reviyabûn wir - dest pê dike. Li vê girtîgehê rêzik pir cuda ne. Li vê girtîgehê gardiyan tine û leşker li derdorê ne. Ji bo ku mehkûm, gardiyana wek rehîneyê hilda ne, leşker derdora girtîgehê têla direhi kişandinê û derdora wî girtine. Girtîgeha Sonayê wek cehennemê ye; li wir sîstema edaletê ya Lecheroyê derbasdar e. Ku di navbera du kesî de alozîyek hebe derdikevin duelloyê û heta ku yekî ji wan mir qirên dikin. Micheal Scofield wextê ku plana revînê dikir dît ku leşker ji Girtîgeha Sonayê - ku pir kevn e - derketina derve a mirovekê na mişkekê ku di nav têla da yê jî yekser pê derdixin û wê dikujin. Wezîfeyek Scofieldê heye, kurê kekê wî di dest The Company (Kompanya)yê de ye û ji Scofieldê dixwazin ku ji Girtîgeha Sonayê yekî birevîne derve. Ji Sonayê direvîn û sezona 4ê dest pê dike.
Sezona 4ê
Bi hînbûna Scofield ku Sara nemirîye dest pê dike û 22 beş didome. Di vê sezonê de ekîba ku ajan Don Self çêkirîye, dixwaza ku dîska bi navê Scylla - ku wek kitêba reş a rêkxistin tê zanîn - bi dest bixe. Di vê dîskê de agahiyên pir taybet henin. Ji ber vê yekê wê di vê rêyê de pir kes tê bikoşin. A rastî, diya Scofieldê nemirîye û di sezona 4ê de rol digire. Bi fîlma "Prison Break: The Final Break" (Ji Zindanê Revîn: Revîna Dawî) diqede.
Îzafiyeta zimanî
Hîpoteza îzafiyeta zimanî, wekî hîpoteza Sapir–Whorf jî tê zanîn, prensîpek e ku pêşniyaz dike ku pêkhateya zimanekî bandor li cîhanbînî û têgihiştina axiverên wî dike, bi vî awayî fehma mirovan bi zimanê wan têkildar e.
Ev fikir bi du formên tê zanîn
Kotî
Kotî (Kotnî?), bi tirkî navê wê kirine Alçıören, gundekî Hafika Sêwasê ye.
Celedûr
Celedûr an jî Celedor, gundekî ser bi navçeya Pêrtaga Dêrsimê ve ye.
Babazîk
Babazîk an jî Babezeng, gundekî bi ser navçeya Erdîşa Wanê ve ye.
Xinûs
Xinûs bajerekî herêma Serhedê û bi Erzîromê ve girêdayî ye. Bajarekî gelek kevn û bi dîrok e. 145 km ji Erziromê dûr dikeve. 90 km ji Mûşê dur dikeve
Hin agahiyên bikêr
Di Xinûse de ji zaravên zimanê kurdî zazakî û kurmancî û tirkî tê axavtin.
Xinûsiyan gelek koçber dane. li Îzmîr, Stenbol, Almanya (bi giranî Berlin û Munîh), Fransa (bi giranî Parîs û Marsêy) gelek Xinûs'ê dijîn. Ew ji Xinûsê re pere dişînin, an heger derfet bibînin bi havînan tên herêmê
Li herême eşirên Zirkan, Cemaldînî, Hesenan, Dimilî, Berazî û Sipkan pir in. Eşîrên Xinûsê demekî li ser navê Zirkan Konfedere bûne. Piranîya wan cejna dikin ku eslê xwe Zirkî ne. Axaye Zirikan Keremê Qolaxasî ji herêma Gogsîyê, dema koçrevîye Ermeniyan de bi hengên Hamidiyên be parastina herême kirîye û paşe bi axayên hesenan be, di serhildana hesenan de hatîye şehîdkirin. Navê Xinûsê yek ji bi nave Rêbiraya te zanin. Demeki je re gotine Rêbira Bajer. Serhildana Elîcan jî li herêma Qereyazi, Xinûs û Dûtaxê tekîyaye. Li herême gelekî mezel û vexuyên Ermenîyanen din hene. Tê zanîn ku li herême pêşiya sed salan gelekî Ermenî jî dijîyan. Piştî koçberkirina Ermeniyan zehf eşîrên Kurdan, ên ji Çewlîgê û Qersê hatine Xinûsê û di şûna Ermeniyan de bi cîh û war bûne.
Zozan
Zozanê Şerevdîne û Zozanê Çewligê ên herî navdar in. Dîsa Zozanê Xirxalê û Zozanê Çavreşîye di nava tixûbên navçeyê da ye. ji ber van Zozanan pezen wêyên sor di Serhedê da û hingivên wir li her derê pir navdarên.
Çiya
Çiyayên li dora Xinûse:
Kox (Çîyayê Bîngolê) 3250 m, Çiyayê Çavreşî yê 2793 m, Çiyayê Şerevdînê 2544 m û Çiyayê Qertalixê X m bilind in.
Hilhatina rojê li li dinê du ciyan tê temaşekirin ji van her du ciyan yek jî Kox da ye (Çîyayê Bîngolê). 23 gund pêva girêdayê ne. Çiyayên wekî xamirpêt û Çiya Gewrk jî hene
li sere Çiya Xamirpete, Çiyaye Sipane dibinin
Deşt
Deşta herî mezin Deşta Xinûsê ye
Çand
Her sal li Girê Kox festîvalek tê lidarxistin. Herêma Xinûse kanîya sitran û govendên Serhedê ye. Leyîstika Çepkî navdar e.
Dirok
Dîroka Xinûsê heya Mediyan aşkera bûye. li Xinûsê bermahiyên serdema Urartûyan hene. Pers, Rom, Bîzansî, desthilatdarî kirine. Di navbera Keyaniya Îranê û Osmanîyan de gelek caran Xinûs cih guhêstiye.
li Şerê Çaldiranê a 1514 de, maye di destê Osmaniyan de. Mîrîtiyên Kurdistanê di karên xwe yên navxweyî de azad bûne di dema Osmaniyan de. li Serhildana Şêx Seîd de, Xinûs roleke dîrokî ye. Bi qasî demeke kurt be jî Xinûs azadî tehm kiriye. Dîsa Xinûse di şerê netewî de bûye şahîdê lehengî û îxanetê.
Gorî hin îdîayan navê herêmê di dema ûrartûyan de Horhorîkî bûye. Beriya Terteleya Filehan gelek fileh jî hebûne li herêmê. Gundên ku fileh lê jiyane ji navên wan tê derxistin. Kurd û fileh bi biratî bi hev re li herêmê jiyane. Di Serhildanên Agiriyê, dagirkirina ûrisan hwd de gelek car kurdên Qers, Erdêxan û îdirê koçber kirine rojava û başûrê Bakurê Kurdistanê. Herwekî hatina Xinûse jî.
Erdheja Gimgim û Xinûse
Dîsa navê Gimgim û Xinûsê gorî hin angaştayên, ji ber erdhejan derketiye. li 31.05.1946´de bi hêza 5,7 erdhejek mezin li Xinûsê pêkhatiye û 839 kes mirine. 19.08.1966´de bi hêza 6,9 erdhej çêbûye û 2.394 kes jiyana xwe ji dest dane.
Şax, Wan
Şax yek ji navçeyên Wanê ye. 87 km ji Wanê dûr dikeve. 26 gund û 96 mezre bi navçeyê ve girêdayî ne. Bilindahî ji rûyê avê 1.512 m, rûber 2.200km² ye. Navçe di bin desthilatdariya Împeratoriya Osmaniyan de bi Hekariyê ve hatiye girêdan. Beriya Terteleya Filehan li vir ermenî jî hebûn. Gel tenê ji kurdan pêk tê. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye.
Nonant
Nonant, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Lübben (Spreewald)
Lübben (Spreewald) bajarokekî navçeya (Landkreis) Dahme-Spreewald li Brandenburg, Almanyayê ye.
Cexnab
Cexnab gundekî ser bi navenda bajarê Heris li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Viyetnam
Viyetnam an jî bi fermî: Komara Sosyalîst a Viyetnamê, welatekî li başûrê rojhilatê Asyayê ye. Paytexta Viyetnamê Hanoi ye. Nifûsa wî nêzikî 81 milyonê ye.
Tenolkeyê gurçikê
Tenolkeyê gurçikê an jî tenolkeyê Malpîgî (bi latînî: renal corpuscle / malpighian corpuscle) pêkhateyek bi şêweyî gogî ye di tûkila gurçikê de.
Her gurçikek mirov malavaniya bi qasî milyonek nefronan dike. Her nefronek ji du beşên serekî pek tê; tenolkeyê gurçikê û lûleka gurçikê. Ango di her gurçikek mirov de bi qasî hêjmara nefronan tenolkeyên gurçikê heye. Di gurçikan de parzûnkirina xwînê di tenolkeyan de rû dide.
Pêkhateya tenolkeya gurçikêde
Tenolkeyê gurçikê di tûkila gurçikê de cih digire. Du cemserê tenolkeyê gurçikê heye, cemsera lûleyî (bi înglîzî: vascular pole) û cemsemra lûlekî (bi înglîzî: tubular pole). Xwînbera hatî û xwînbera derketî ya glomerulê di cemsera lûleyî de dikeve nav tenolkeyê. Ji cemsera lûlekî, lûleka badayî ya nêzikî ji tenolkeyê der dikeve. Tîreya tenolkeyê bi qasî 200µ e.
Tenolke ji glomerul û qepsûla Bowman pêk tê.
Glomerul, gilokek ji tora mûlûleyan e. Bi şaxdayîna xînberoka hatî, mûlûleyên glomerulê pêk tên. Glomerul di navbera xînberoka hatî û xwînberoka derketî de cih digire.
Erkê sereke yê glomerulê parzûnkirina plazmaya xwînê ye. Glomerul mîna amarekî bêjingê ye. Çawa ko tiştên hûrik di bêjingê de derbas dibin û yên gir li ser bêjingê de dimîne, herwisa madeyên hûrik ên nav plazmaya xwînê jî di glomerulê de derbas dibin lê proteînên gir û xaneyên xwînê derbas nabin.
Qepsûla bowman bi eslê xwe beşek ji lûleka nefronê ye. Serê lûleka nefronê (lûleka gûrçikê) girtî ye (kor e) kotahiya lûleka nefronê jî bi coga berhevkirinê ve girêdayî ye. Serê kor bi şêweyê kovik an jî bi şeweyê fîncanê ye, glomerulê dipêçîne û wekî qepsûla Bowman tê navkirin.
Voussac
Voussac, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Çom Zilkê
Çom Zilkê, gundekî bi ser Qesra navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Ni'met
Ni'met  (1928: نعمت / Niméte; ), gundekî Kaniya Xezalan e.
Saint-Martin-d'Abbat
Saint-Martin-d'Abbat, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Sirinçk
Sirînç (Sirîncik) ( bi  tirkî: Düzce ) gundekî girêdayî navçeya  Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye.
Shuklaphanta
Shuklaphanta, bajarekî welatê Nepalê ye û li herêma Sudurpashchim Pradesh de cih digire.
Aßling
Aßling şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ebersberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Sirwan
Sirwan gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.
Tengava Koreyê
Tengava Koreyê tengaveke Deryaya Rojhelata Çînê û Deryaya Japon bi hev ve girê dide ye. Ew li bakur bi Nîvgirava Koreyê, li başûr bi giravên Japonyayê Kyuşu û  Honşū tê dorpêç kirin.
Qentirman
Qentirman, perestgeh û gundekî ku bi ser navçeya Xelfetiya parêzgeha Rihayê ve ye, ji nêzîkê 100 mali pêk zêdetir e.
Tengava Koreyê
Kûrahiya wê nêzî 90 mitir e û bi giravên Tsuşima tê parva kirin. Ew tengava bûyê du paran li rojhelat ew hin caran tengava Tsuşima, li rojava jî wek Tengava Chosen tê navandin.
Qentirman
Dîroka gundê Qentirmanê
Gundî pîr û nêzikî… bi zarokan re ye. Her çend jimara xaniyên digihîje gelek pir e, ji ber vê yekê jî ku prosedurên pêwîst di wextê xwe de nehatine pêkanîn, lê heya sala 2019an wek bendav hilweşe. Ji ber vê yekê, serekê gund serê mêşên dakêşî bû, lê serayê gund Yûsuf Sonmez di sala 2019an de bû. Beşek ji piraniya ciwanan, ku di axê de zeviyê wan tune, ji ber xebata xwe koçî Dilok û derveyê welêt (Ewropa) kirine.
Meriv pir hêsantir e ji ber ku bayê li ser riya Xelfetî - Rihayê ye. Li rojavayî Gogana Jêrîn (Asagi Goklu), li aliyê bakur û rojava Sercî (Saruca), li bakur Sêrmaliya (Sarmali), li rojhilat Qelxan (Kalkan) û li başûr Melem.
Xana Qentirme
Ev eser di herêmê nas be jî, di sala 1999an de cara yekemîn ji aliyê lêkolînerên ewrûpeyî hate kesfkirin. Li gorî lêkolîneran, dibe ku qentarme besa jêr a mîmareke romayiyan e û berê li ser de xaneyeke (mezin a) depî sekiniyaye. Dibêjin bazirganên Rêya Ebreşûmê wextê ku ji Eyno cûne Edessayê ji vir ve derbas dibûne.
Dahme, Brandenburg
Dahme, yek ji bajarên navçeya (Landkreis) Teltow-Flämingê li herêma Brandenburg a Almanyayê ye.
Marignac, Charente-Maritime
Marignac, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Norolles
Norolles, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Peçesûr
Peçesûr, gundekî gundistana Kulltepea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Peçesûr 36 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 7 e.
Wu'an
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 819.000 kesî
Pêngava Şehîd Fermandar Rûbar Qamişlo
Pengava Şehîd Fermandar Rûbar Qamişlo operasyoneke leşkerî ya Rojavaya Kurdistanê ye. Operasyon di gulana 2015an de hat destpêkirin. Armanca vê pengavê azadkirina Girê Spî (Rojava) ji rêxistina terorîst a Daişê bû.
Encama Pengêv
Pengava Şehîd Fermandar Rûbar Qamişlo di du mehan de temam bû. Di encamê wê de Girê Spî ket destê YPG-YPJ û Burkan el-Firat (rêxistina Volkana Firatê).
Çavkanî
Kategorî:
Tengava Davis
Tengava Davis (bi fransî: Détroit de Davis, bi inglîzî: Davis Strait, bi danîmarkî: Davis Strædet) tengava di navbera Grînlenda û girava Baffin ya Kanadaya de ye li navçeya Nunavutê.
Tengav bi navê dahênerê ingilîz John Davis (1550–1605) binavkirî ye.
Auw an der Kyll
Auw an der Kyll şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Bruck, Bavyeraya Jorîn
Bruck şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ebersberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Ygrande
Ygrande, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Canqûr, Heris
Canqûr gundekî ser bi navenda bajarê Heris li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Ziegenrück
Ziegenrück yek ji bajarên navçeya (Kreis) Saale-Orla-Kreisê li herêma Turîngiyayê ya Almanyayê ye.
Saint-Martin-sur-Ocre, Loiret
Saint-Martin-sur-Ocre, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Pêjgeha Kîprosê
Pêjgeha Kîprosê yan xwarin-vexwarinên girava Kîprosê, şaxek ji pêjgeha Deryaya Navîn, parçeyek ji pêjgeha yewnanî e. Herwiha di bin bandora gelek xwarin û vexwarinên gelên herêmê de maye.
Îro li girava Kîprosê 80 % ji gelheyê, yewnan, 20 % jî romî (tirk) in. Girav di çerxa dîrokê de di bin deshilatdariya romayî, bîzansî, asûrî, îranî (faris, kurd, gilakî ûêd), ereb û gelekan de maye. Sala 1571'ê osmanî giravê dagir dikin, sala 1878'î jî brîtanî. 1960'ê girav serbixwe dibe.
Podensac
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Erak
Erak (bi farisî: اراک) bajarek li bakûrê Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 438,338 kes lê dijin.
Qelate Simorê
Qelate Simorê, gundekî bi ser Qesra navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Aubenton
Aubenton, komunekî departmena Aisneê li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Luckau
Luckau bajarokekî navçeya (Landkreis) Dahme-Spreewald li Brandenburg, Almanyayê ye.
Nivîskên Bêstûnê
Nivîskên Bêstûnê ( bi farsiya kevn: Bagastana, tê maneya "Cihê Xwedê") nivîseke pirzimanî û rolyefeke kevirî ya mezin e û li ser zinarekî li Çiyayê Bêstûnê li bajarê Kirmaşanê yê parêzgeha Kirmaşanê ya Îranê ye. Rolyef ji aliyê Daryûsê Mezin (s. 522–486 b.z.) ve hatiye avakirin. Ew ji bo deşîfrekirina nivîsên mîxî girîng bû ji ber ku nivîs sê versîyonên heman nivîsê dihewîne, ku bi sê zimanên cuda hatine nivîsandin: farsiya kevn, elamî û babilî (cureyekî akadî). Kevirê Rosettayê ji bo hiyeroglîfên misrî çiqas girîng be, Nivîskên Bêstûnê jî ew qas ji bo nivîsên mixî girîng in ji ber ku ew belgeya ku pergaleke nivîsînê ya windabûyî deşîfre dike ye.
Wergera kurdî
[[Wêne:Behistun Inscription Eger.png|thumb|300px|
Ji Bêstûnê: Teswîrkirina serhildêrên ku bûbûn bendeyên Daryûs ji Gomada yê li bin piyê Daryûs ber bi rastê ve navên serhildêran: 1. Gomada, yê magî (herwiha medî bû) 2. Açîna, yê elamî 3. Nîdîntu-Bêl, ê babîlî 4. Frevertîş, ê medî 5. Martiya, yê persî 6. Şîçataxma, yê sagartî 7. Vahyazdata, yê persî 8. Araxa, yê ermenî li babîlê 9. Frada, yê margawî 10. Skunxa, serkirdeyê îskîtî ]]
Ev nivîskên li jêr ku wergerandina wan a kurmancî hatiye kirin, ji versiyona wergera L.W. King û R.C. Thompson sûd hatiye wergirtin. Ev nivîsk li bajarê Bêstûnê yê li parêzgeha Kirmaşanê ne.
Kuştina Bardiya û Serhildana Gomada
Dildar Mîtanî
Hollê Xanim
Hollê Xanim ( bi almanî Frau Holle ) çîrokeke almanî ye ku ji hêla Birayên Grimm ve di Çîrokên Zarokan û Malan de di sala 1812an de hatî berhevandin (KHM 24) Ew ji Aarne-Thompson tîpa 480 e. Çîrok ji aliyê Rezoyê Osê ve ji bo Kurdî hatiye wergerandin.
Naverok
Jinebiyek ji keça wê ya har, xedar û ne stûyê bedew, zexmkar hez dike. Ew neçar e ku li binê darikê rûne û bizivire heya ku tiliyên wê xwîna xwe diqewimin, dema ku yê din li malê tiştek naxweze. Dema ku paqijkirin, pincara xwînê di nav şahiyê de dikeve. Mêrik dixwaze wê vegerîne, bikeve nav gûzê û di berbangê de hişyar dibe. Li wir ew bi daxwazê ​​daxwaz dike ku nan ji sûkê derxe û sêvan ji dara hiltîne. Ew jina pîr Hollê bi diranên xwe yên mezin re xizmet dike, bi nermî nivîna xwe dihejîne, pişt re jî li dinyayê berf dibare. Di dawiyê de ew dixwaze ku here malê, Hollê Xanim wê di nav deriyekî re vedike, li wir zêr li wê tê û her weha reelê xwe dide wî. Jinebî jî keça xwe li wir dişîne, lê ew lal e ji ber ku ew qet fêr nekir ku meriv çawa bixebite. Ji ber vê yekê, ew li gorî daxwazên nan, sêv û ne jî yên Hollê Xanim tevnagere. Wekî ku xêrxwazî, zeft li ser wê dikeve ku jê dernakeve.
Nêtrofîl
Nêtrofîl an jî bi inglîzî Neutrophil, yek ji sê cureyên xirokên spî yên danikî ye.
Di nav xirokên spî de xaneya nêtrofîl bi hejmara herî zêde ye. % 50-70 yê xirokên spî ji nêtrofîlan pêk tê. Danikên nêtrofîlê herî baş bi boyaxên nêtar (ne asîdî ne jî bazî) de xuya dibin, loma ev cureya xiroka spî ya danikî, wekî nêtrofîl tê binavkirin. Di xaneya nêtrofîla asayî de navik ji du heta pênc loban pêk tê, lê lobên navika nêtrofîla pîr, dibe ku ji pêncan pirtir be. Hin bakterî mirov tûşî nexweşiyê dikin. Dema di laşê mirov de bakterîyên hokarê nexweşiyê peyda dibê, pêşî nêtrofîl erîşê bakteriyan dike. Danikên nêtrofîlê gelek lîzozom, enzîmên herisînê û hîdrojena peroksîd (H2O2) lixwe digirin. Nêtrofîl bi fagosîtozê bakteriyan dadiqurtîne, paşê di nav sîtoplazmaya xwe de bi enzîmên herisînê bakteriyan têkdişkîne.
Advance-Rumely
Ev traktora bi navê OilPull ji ber bihêzbûna xwe di bazarê de biserdikeve. Ji ber wê ji salên 1920'î ve traktorên mezin û bihêz navdar dibin.
Rumely Toro-Traktorê dikirre û ji sala 1928'ê ve navê markaya xwe dike DoAll. Karê Rumely baş nameşe, Rumely sala 1931'ê fîrmaya xwe difiroşe Allis-Chalmers.
Bîseksuelî
Bîseksuelî navê daxwaz û pêkanîna têkiliya seksî bi herdu cinsiyetan e.
Cudakerî
Di nava civaka Kurdan de rewşa azadiya cinsiyetan nebaş e. Li Kurdistanê bi çaveke erênî li azadiya cinsiyetan û têkiliya seksî nayê nêrîn. Herçendî seksualîte tiştekê taybetî ye jî, gelek kurd ên homoseksuel an bîseksuel nikarin li welatê xwe Kurdistanê bi azadî di nava civakê de bijîn. Li aliyekê zilma dagirkeran, li aliyekê din jî zilma civaka xwe jiyana wan dixe nola dojehê.
Şiwêşk
Şiwêşk gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.
Tevahiya zimanê Dayîkê ê şêniyen gund Kurdî ye le piranîya gundîyan bi zimanê Tirkî jî zanin.
Rêveberî ya gund (Gundik/Mezra) tûne ye girêdayî rêveberiya/mixtarê gundê Tilyaqûb’ê ye.
Di gunde yek dibistana kû bi zimanê Tirkî perwerdê didê heye û wek din yek Mizgeft jî di gunde heye û şêniyên gund gişt misilmanin. (Her çiqas qewmê şêniyen Gund bi tevahî Kurd bin jî wek piraniya herêmên Kurdan li vir jî ji bo Çand û zimanê Kurdî ti hewldanên komî tune ne şêniyên vî gundî jî ji aliye rêveberiya hukumetê ve rastî asîmîlasyona sîstematîk tên)
Debara şêniyên gund bi cotyarî, xwedî kirina pez û dewaren dibe.
Amsterdam
Amsterdam li ser peravê Çemê Amstelê ku ji bo kontrolkirina lehiyê bendav lê hatibû girtin hatiye avakirin ku navê bajêr ji guhertoya zimanî ya herêmî ya peyva bendavê tê. Amsterdam di dawiya sedsala 12an de gundekî piçûk ê masîvanan bû ku bajêr di serdema Zêrîn a Holendayê ya sedsala 17an de dema ku Holenda hêzek aborî bidest dixe bajêr dibe benderek mezin ê cîhanê. Amsterdam her çiqas navenda sereke ya darayî û bazirganiyê be jî di heman demê de navenda hilberîna hunera sekuler a welêt e. Bajêr di sedsalên 19an û 20an de berfireh bûye û gelek tax û taxên nû hatine sêwirandin û hatine avakirin. Qenalên Amsterdam û Xeta Parastinê ya sedsala 19an û 20an a Amsterdamê di Lîsteya Mîrata Cîhanî ya UNESCO de ne. Bajar xwedan kevneşopiyek dirêj ê lîberalîzm û toleransê ye. Duçerxe ji bo karaktera nûjen a bajêr re girîng e ku li bajêr gelek rêyên duçerxeyan heye ku li seranserê bajêr belav bûye.
Cihên balkêşên sereke yên Amsterdamê qenalên bajêr ên dîrokî; Rijksmuseum ku muzexaneya dewletê ya bi berhevokek mezin a hunera Serdema Zêrîn a Holendî ye;  Muzeya Van Gogh;  Qada Dam ku Qesra Qraliyetê ya Amsterdamê û şaredariya berê ya bajêr (stadhuis) lê ne; Muzeya Amsterdamê;  Muzexaneya Stedelijk ku bi hunera nûjen tê zanîn; Hermitage Amsterdam, salona konserê ya Concertgebouw;  Mala Anne Frank; Het Scheepvaartmuseum, Ezmûna Heineken, Natura Artis Magistra;  Hortus Botanicus, NEMO, navçeya ronahiya sor û gelek dikanên (kanabis) qehweyan e.
William Cullen
William Cullen FRS FRSE FRCPE FPSG (jdb. li Hamilton, Lanarkshire; m.  li Kirknewton, Midlothian) bijîşk û kîmyagerekî navdar ê skotlendî bû.
Jiyan û girîngî
Sala 1751 Cullen dibe profesorê bijîşkiyê li Zanîngeha Glasgow, 1755 jî profesorê kîmya û bijîşkiyê li Zanîngeha Edinburghê. Di nava sala 1773 de dibe serokê Royal College of Physicians in Edinburgh û 1777 bo Fellow of the Royal Society of London tê hilbijartin. Cullen di riya Robert Whytt (1717–1766) de diçû. Wê demê Zanîngeha Edinburghê li seranser Ewropayê di warê bijîşkiyê de pêşeng bû.
Whytt riya bavê neurolojiyê Thomas Willis (1621–1675) û Thomas Sydenham (1624–1689) geş kiribû ku van kesan angaşta tûrenasiyê, norologiyê ava kiribûn. 1776 Cullen têgîna neurozê dertîne. Ev kesan tûrenasiyê ji bandora serdema navîn azad dikin.
Mickey Mouse
Mickey Mouse karakterek fîlmê karton û xêzeçîrokan e ku di sala 1928an de ji hêla Walt Disney û Ub Iwerks ve hatî çêkirin. Wek maskota Pargîdaniya Walt Disney, Mickey mişkek antropomorfîk e ku bi gelemperî şortên sor, pêlavên zer ên mezin, û lepikên spî li xwe dike. Mickey ji kesayetiyên fîlmên bêdeng ên wekî Trampa Charlie Chaplin îlhamê digire, bi kevneşopî wekî karakterek sempatîk ku bi zirav û jêhatîbûnê derbas dibe tê destnîşan kirin. Karaktera mişkek piçûk bi bejna wî ya tenik hate kesayet kirin û bi dengê falsetto ji hêla Disney ve hatî peyda kirin. Îro Mickey yek ji karakterên xeyalî yên herî naskirî û gerdûnî yên hemî deman e.
Mickey şûna karakterek berê ya Disney, Oswald The Lucky Rabbit, hate afirandin û cara ewil di kurtefîlma Steamboat Willie (1928) de hate dîtin, ya ku yek ji yekem karîkaturên bi deng bû. Karakter bi eslê xwe xwediyê navê "Mortimer Mouse" bû, heya ku Lillian Disney di rêwîtiyek trênê de li şûna wê navê "Mickey" pêşniyar kir. Karakter li zêdetirî 130 fîlman derket, di nav de The Band Concert (1935), Brave Little Tailor (1938) û Fantasia (1940). Mickey di serî de di kurtefîlman de xuya bû, lê carinan di fîlmên dirêj derket ekranan. Deh fîlmên kartonê yên Mickey ji bo Xelata Oscarê wek Baştirîn Kurtefîlma Anîmasyonî hatin berbijêrkirin û yek ji wan, Lend a Paw, di sala 1941an de xelat wergirt. Di sala 1978an de, Mickey bû yekem karakterê fîlmên kartonê ku bibe xwediyê stêrkek li Hollywood Walk of Fame.
Di destpêka sala 1930an de, Mickey di heman demê de bi berfirehî di komîk strîp û xêzeromanan de hate pêşandan. Komîk stripa Mickey Mouse, ku di serî de ji hêla Floyd Gottfredson ve dihat kişandin, bo 45 salan hate weşandin. Di heman demê de Mickey di xêzeromanên cûrbicûr de jî derket. Mickey di rêzefîlmên televîzyonê yên wekî The Mickey Mouse Club (1955–1996) û yên din de jî cih digire. Ew di medyayên din ên wekî lîstikên vîdyoyê û her weha bazirganiyê de xuya dike û li parkên Disney karekterek bingehîn e.
Ebdurehman Qasimlo
Ebdurehman Qasimlo (jdb. 22ê kanûna pêşîn 1930 li Ûrmiyeyê – m. 13ê tîrmehê 1989 li Viyanayê), siyasetmedar û rêberê Kurdistana Rojhilat bû. Qasimlo serokê PDK-Îran bû û li Viyanayê ji aliyê dewleta Îranê ve hate kuştin.
Jînenîgarî
Ebdurehman Qasimlo 22ê kanûna pêşîn sala 1930an li bajarê Ûrmiyê di malbateke dewlemend û navdar de ji dayik bû. Wî xwendina xwe ya serete û navendî li bajarê Ûrmiyê kir û pişt re ji bo dewamkirina xwendina xwe çû bajarê Tehranê. Ebdurehman Qasimlo ji zarokatiyê de, bi hûrbîniyên xwe yên kûr, zû pê hesiya ku gelê wî di rewşeke kambax û dijwar de dijî. Herçend bavê wî Mihemed Axayê Wisuq yek ji dewlemend û feodalên herî mezin bû li herêma Ûrmiyê, wî jiyana xwe qet ji derd û xemên jiyana xelkê reş û rût cuda nedidît. Ew ji wan jî dûr neket û ji bona standina mafê wan heta canê xwe bexşî. Çalakiyên wî yên siyasî sala 1945an, dema ku hê 15 salî bû, bi pêkanîna (Yekîtiya Ciwanên Demokratên Kurdistana Îranê) li bajarê Ûrmiyê dest pê kir. Piştî ku Komara Kurdistanê (Mehabad, 1946) bi hevkariya hêzên biyanî û xiyaneta Yekitiya Sovyeta (Sovyetistana berê) têk çû, Dr. Ebdurehman Qasimlo bi hevkariya gelek hevalên xwe yên din xebata xwe ya siyasî bi rengekî nihînî û berfireh dîsa da destpêkirin. Pişt re ew bû endamê fêrmî yê Hizbî Demokratî Kurdistan. Bi vî rengî wî arman û riya xwe ya dûr û dirêj hilbijart. Di kar û xebata siyasî de dayika kurd Mîna Qazî jî gelek hevkariya wan dikir û bi hemû îmkanên xwe yên maddî û manewî hevkariya HDK-I û ciwanên kurd dikir.(1)
Ebdurehman Qasimlo di temenê 18 saliya xwe de ji bo xwendina bilind çû welatê Fransayê. Piştî demekê ji wir çû Çekoslovakya û piştî ku li zanistgeha Pragê lîsansa xwe ya di warê siyasî - civakî de stand, sala 1952an di çaxê desthilatdariya Dr. Muhemmed Museddiq de vegeriya Îranê. Li wir di xebata dijî emperyalîzmê ya ji bo millîkirina petrola gelên Îranê de li rex hêzên opozîsyonên rijîma şahîtiya M. Reza Pehlewî cih girt. Qasimlo herçend bi temenê xwe ciwan bû, lê li wir ji bo siyasetvanên Îranî hat xuyanî kirin ku Qasimlo di kar û xebata siyasî de mirovekî jîr û jêhatî ye. Yanî wî bi prensîp û terza xebat û nirxandinên xwe yên siyasî-zanistî bala herkesî kişand ser xwe.
Emperyalîzma Amerîkayê wê demê Îran kiribû navenda xebata xwe ya dijî bizavên antî-emperyalîst û azadîxwaz li Rojhilata Navîn. Mihemed Riza şahê Pehlewî jî bi hevkariya Amerîka û welatên rojava bûbû cendirmê herêmê û mîna xûlamekê, fermanên wan ên qirkirin û serkûtkirina hêzên azadîxwaz cî bi cî dikirin. Ev ji aliyê şahê bê îrade ve bersivek bû ji bo wan xizmetên bêgane û emperyalîzma Amerîka ku bi jinavbirina Komara Demokratîka Kurdistan û têkçûna dewleta Dr. Mihemed Musediq bi hemû şêweyan hevkariya wî û vegera wî ya ser kursiya seltenetê kiribûn û berevajî xwesteka piraniya gelên Îranê, bi pîlanên çewt careke din ew vegerandibûn ser desthilatdariyê.
Piştî ku pênc salan li dijî emperyalîzmê xebitî, Dr. Qasimlo careke din vegerî Çekoslovakya û karî di sala 1962an de ji zanistgeha Pragê doktora xwe ya di para aborî de jî bistîne.
Karê herî girîng di jiyana Dr. Qasimlo de ew bû ku ji sala 1976an heya 1978an di para ziman û bajarvaniya Kurdan de di zanistgeha Serbonne li Parîsê, mijûlî dersgotinê bû. Wî bi nivîsandina çend babetên cur bi cur di rojname û kovarên ewropî de li ser jiyana civakî, dîrok û rewşa siyaseta kurdan di wê demê de karî heya radeyekê dîrok û pirsgirêka gelê kurd baştir bi raya gişti ya Ewropayê bide nasandin.
Dr. Qasimlo li Ewropayê mîna kesayetiyek siyasî û zana di mafê pirsgirêka gelê Kurdistanê de dihat nasîn û dewletên ewropî di vê xusûsê de dîtin û nirxandinên wî mîna serokaniyekê dihesibandin.
Li 11ê marsa sala 1970î dewleta Beesiya Îraqê neçar ma ku bi kurdên başûrê Kurdistanê re gotûbêjan bike. Dewleta navendî ya Îraqê bangek ji bo xweseriya başûrê Kurdistanê da xuyakirin. Wê demê para parastina Îranê anku SAWAKê li hemû Îranê û bi taybetî jî li rojhilata Kurdistanê bîr û rayên azadîxwaziyê di mejî û singê hemû gelên Îranê de berbest û zindanî kiribûn. Dr. Qasimlo vegeriya Îraqê da ku çalakiyên HDK ji berê baştir organîze bike û li wir bi hevkariya hevalên xwe karî di demek kêm de kar û barê xwe yê rêxistinî derbasî herêmên rojhilata Kurdistanê bikin.
Piştî ku Mihemed Riza şah Pehlewiyê sala 1979an gor bi gor ji Îranê reviya, Dr. Qasimlo vegeriya Rojhilata Kurdistanê û xebata xwe ya siyasî bi rengekî berfireh li hemû Kurdistana Rojhilat da destpêkirin. Piştî serhildana hemu gelên Îranê, Kurdistan ket destê şoreşgerên Kurd û xelkê welat xwe azad û serbest hîs kirin.
Rêberê Gel
Piştî ku sala 1979an bi têkoşîn û xebata hemû gelên Îranê dawî li desthilatdariya 2500 salî ya şahên Îranê hat, meleyekî paşvero yê bi navê (Ruhillah Xumêynî) ji paytexta Fransê (Parîs) vegeriya Iranê û bi damezrandina komara Islamî di hemû waran de bû serdestê çarenivîs û qedera hemû gelên Iranê. Wî bi navê îslamê hêdî-hêdî berevajî daxwazên gelên Iranê, ku li benda reform û azadiyên siyasî-cîvakî bûn, dîktatoriya xwe ya paşvero bi darê zorê di Îranê de damezrand. Wê demê piraniya xaka Rojhilatê Kurdistanê bi hêz û hevkariya her du rêxistinên Kurdan yên serekî (Komele û HDK-I) ji bin desthilatdariya dewleta Pehlewî hatibû azadkirin. Gel piştî bi dehan salan bi rihetî bêhna bayê azadiyê kişandibû û qedrê azadiyê li ba wan ji berê bêtir hatibû xuyakirin. Kar û barê welatê Kurdan ketibû destê her du rêxistinên navbirî.
Piştî serhildana Simkoyê Şikak (1920-1930) û pêkhatina komara Kurdistanê ya kêmtemen (Mehabad, 1946), ev sêyemîn car bû ku kurdan xwe azad didîtin.
Mixabin ev rewşa xweş jî zêde nedomî û rejîma paşvero ya Îranê nedixwest rastiya pirsgirêka gelê Kurd bipejirîne û çareseriyekê ji vê problema dîrokî re bibîne. HDK û KOMELÊ dixwestin bi gotûbêj û hevdîtinan bi hikûmeta merkezî ya Iranê re pirsgirêkê çareser bikin, lê artêş û pasdarên Komara Îslamî bi hevkariya cehşên welatfiroş û hinek aliyên xwefiroş dest bi hêrişên xwe yên dijwar kirin û Kurdistan dîsa bû qada şerên bixwîn û malwêranker. Pasdarên komara Xumêynî bi hemû hêza xwe nekarîn pêşmerge û hêzên gel li Rojhilatê Kurdistanê toşî şikestê bikin. Rejîma desthilatdara meleyan (Xumêynî, Refsencan, Xelxalî û hwd) dema zanîn ku bi şerê çekdarî nikarin li hemberî berxwedana gelê Kurdistanê şerê xwe yê gemar bidomînin, bi riyek din li dijî kurdan dest bi kar bû û ji sîleha dînî, paşverotiya civakî û cudahiya mezheba Kurd û Farisan mifa wergirt. (2)
Xumêynî, ku xwe wek rêberê cîhana îslamê bi raya giştî dida nasîn, di 19. Agusta (19. 08. 1979an) de li dijî gelê Kurdistanê CÎHAD (zibare) îlam kir. Dr. Qasimlo pir xebitî da ku bi rêya hevdîtin û danûstandinên siyasî pirsgirêka Kurdistanê bi rejîma îslamî re çareser bike, lê mentiqa karbidestên komara îslamî ne di wê pîvanê de bû ku perspektîvên Dr. Qasimlo, yên li ser çareserkirina pirsgirêka kêmnetewên Iranê, bipejrînin. Ew di cîhana siyasî de du dinyayên ji hev cuda bûn. Dr. Qasimlo mirovekî demokrasîxwaz û maqûl bû.
Piştî ku Xumêynî Kurd wek kafir û dijberên şoreşê bi alîgirên xwe dan nasîn, êrişên weke yên Mongolan li dijî Kurdan dest pê kirin. Berxwedana şervanên kurdî karekî dîrokî bû, lê şêweyên hov û xeddar ku ji aliyê pasdar û artêşa xwînxwara Komara Îslamî ya Îranê ve dihatin lidarxistin û kirin, HDK û KOMELE neçar kirin ji Rojhilatê Kurdistanê derkevin. Xuya ye ku di vê vekişîna hêzên siyasî yên Kurdan de tesîreke mezin ya xiyaneta caş û hinek Kurdên xwefiroş jî hebû. Piştî vê valabûnê bi hezaran Kurd ji aliyê beşa parastin(êtila'at)a dewleta Îranê ve hatin tîrbaran kirin û daleqandin. Girtîgehên hemû Îranê bûbûn mala Kurdên şoreşger. Hemû Kurdistan mîna zindaneke mezin di bin çekmeyên xwînmêjên komara Xumêynî de bûbû meydaneke tijî xwîna keç û xortên welatparêz yên Kurdistanê.
Şerê partîzanî yê hêzên Kurdistanî li dijî komara îslamî
Piştî ku komara îslamî bi hemû şêweyan şerê xwe yê dijî Kurdan dest pê kir, HDK û KOMELÊ şerê xwe yê çekdarî bi şêweyên partîzanî û bi berfirehî di hemû deverên Kurdistanê de berdewam kirin. Ev siyaseta şehîdê nemir Dr. E. Qasimlo bû û vê taktîka Kurdan dewleta Îranê xiste nava tengaviyên mezin û pirsgirêka Kurdistanê di qada navnetewî de dengek mezin veda. Şerên partîzanî ku bi piranî li her du wilayetên Ûrmiyê û Sinendecê diqewimîn, xisareke canî û aborî ya pir mezin dida rejîma Xumêynî. Beşa êtila'at (êstixbarat)a Komara Îslamî ji bo vemirandina vê bizava Kurdan dest avête hemû şêwe kiryarên terorîstî. Bi taybetî di Kurdistanê de diravekî bêhisab xerckirin ku sîxorên xwe di nava Kurdan de zêde û zêdetir bikin. Kurdistan mîna kawilxane(xirabe)kê, wêran bûbû û bi hezaran gund hatibûn şewitandin û wêrankirin. Rewşa aboriya gel bi şêweyek berçav hatibû xwarê ku heta roja îro jî şûnewarên vê siyaseta çewt li ber çavan in. Birsîtî(birçîbûn), zindan, daleqandin, kuştin û birrînên bê mehkeme, bêkarî û malwêranî di jiyana Kurdan de bûbû tiştekî rojane.
Ji bilî wê, îstixbarata Komara Îslamî ya Îranê bi rengekî nêhînî û veşartî di nava ciwanên Kurd de tiryak, eroîn(narkotîk) û vexwarinên elkolîk belav dikir. Mixabin niha jî ev siyaseta wan li hemû Kurdistanê didome û heya radeyekê jî ew di siyaseta xwe ya nemirovane de bi ser ketine. Ev karê wan ji bo tunekirina balê herî bitesîr ê şoreşê bû, yanî ji bo tunekirina hêza ciwanên Kurdistanê, da ku bîr û ramanên Kurdayetî û şoreşgeriyê ji mejiyê wan derxînin. Armanca wan ji navbirina mejiyê şoreşê bû. Ji bo ku ew bikarîbin îradeya berxwedana gelê Kurd bişkînin û pêşeroja hereketa millî ya Kurdistanê toşî şikesteke dîrokî bikin, hemû siyasetên bêexlaq bi kar anîn. Wan bihayê giran yê heroyînê di Kurdistanê de erzantir kirin da ku mejiyê ciwanên Kurd bi yekcarî felc bikin. Lê bihayê tiryakê ku mîna heroyînê ne giran(ne bi qîmet)bû, sal bi sal li hemberî bihayê heroyînê girantir kirin. Bi vî rengî wan bera her kesî dan kişandina heroyînê ku li ser sîstema mejî û di nava xwîna mirovan de cîgir dibe.
Rojhilatê Kurdistanê bi nisbeta herêmên din yên Îranê xwediyê yek ji paqijtirîn civatên Îranê bû. Lê mixabin niha bi vê siyaseta çewt a Komara Islamî, rewşa civata Kurdan jî pir hatiye şêwandin û şepirzeyiyek xirab ketiye nava malbatên Kurdan.
Komara Îslamî ji bilî berdewamkirina vê siyaseta xwe ya gemar li Rojhilatê Kurdistanê, çalakiyên xwe yên terorîstî derbasî dervey sinorên Îranê jî kirin û hê jî li ser çalakiyên xwe yên bi vî rengî dixebite. Bi dehan kardo û alîgirên HDK û KOMELÊ li Îraq û Başûrê Kurdistanê (bi taybetî li herêma Silêmaniyê) bi destê xulamok û terorîstên îstixbarata komara Îslamî ya Iranê hatin şehîdkirin. Lê berevajî daxwaza komara îslamî şerê partîzanî li Kurdistanê didomî û hakimiyeta dewleta navendî li Kurdistanê hê jî lawaz bû. Ji bo wê jî Refsencanî, Xaminêyî û berpirsyarê giştiyê îstixbarata Îranê (Elî Felahyan) hatin ba hev û ketin wî fikrê ku bi navê diyalogê xwe nêzî serokê giştiyê HDK Dr. Qasimlo bikin û mejiyê hereketa kurdên Rojhilatê tune bikin.
Yekemîn car li kanûna pêşî a sala 1988an û cara duyemîn li kanûna paşî sala 1989an Dr.E. Qasimlo û nûnerên Komara Îslamî hatin ba hev. Ji destpêkê û di yekemîn dîtin de armanca berdevkên Komara Îslamî kuştina serokê Kurd Dr. Qasimlo bû, lê her du carên destpêkê derfet çênebû vê armanca xwe ya çewt cî bi cî bikin. Armanca wan ew bû ku serokê hêza herî mezin ya li Rojhilatê Kurdistanê razî bikin ku bikeve xizmeta wan û qet behsa xwestekên Kurdan yên dîrokî nekin. Lê Dr. Qasimlo berevajî vê xwesteka wan bi şêweyek maqûl û zanistî berevaniyê ji xwestekên Kurdan yên meşrû û dîrokî dike.
Şehadeta Qasimlo
Kurdan di seranserê tarîxê de her tim xwestine bi rengekî aştiyane û bi biratî bi cîranên xwe re bijîn, lê mixabin ew dewletên ku Kurdistan dagîr kirine ti caran nexwestine li daxwazên netewa Kurd binêrin û lêkolîneke kûr li ser vê pirsa girîng bikin. Dr. Qasimlo yek ji wan kesan bû ku ji bo cî bi cî kirina vê daxwaza dîrokî pir xebitî û bi hesreta gihiştina vê xwesteka mirovane heta canê xwe jî fîda kir.
Wek hat diyar kirin cara yekê li kanûna pêşî ya sala 1988an rûniştina bi nûnerên komara Îslamî ya Îranê û sekerterê giştî yê Hizbî Demokratî Kurdistan nemir Dr. Qasimlo dest pê kir. Di vê rûniştinê de terorîstên komara paşvero ya Îslamî nekarîn armanca xwe ya gemer pêkbînin.
Cara duyemîn li kanûna paşî ya sala 1989an dîsan peywendî hatin çêkirin, lê di vê peywendiya bi nav siyasî de jî, dîsan mirovkujên komara Îslamî ya Îranê nekarîn armanca xwe ya hovane cî bi cî bikin.
Roja 12 û 13ê Mai sala 1989an (12 û 13. 06. 1989) bo sêyemîn car dema ku berdevkên Komara Îslamî Hacî Mistefa Lacwerdî (serokê îstixbarata Îranê di hemû herêmên Rojhilatê Kurdistanê de), Ceefer Sehrarûdî (cîgirê beşa istixbarata hêzên pasdarên Îranê di Rojhilatê Kurdistanê de) û zilamek din bi navê Emîr Mensûr Borzorgyan ji bo gotûbêjê li Viyena paytexta Awistirya hatibûn dîtina Dr. Qasimlo, ji nişkê ve zimanê silahên wan xwînrijan peyivî û bi du guleyên ku ji demanceya yek ji nûnerên dewleta Îranê derket Dr. Qasilo hat şehîd kirin. Piştre her du hevalên wî Dr. Fazil Resûl(3) û Ebdullah Qadirî Azer nûnerê HDK.I li Ewropa jî hatin şehîd kirin.
Di vê bûyerê de herçend Ceefer Sehrarûdî jî birîndar bûbû û tiştekî eşkera bû ku destê wî û hevkarê wî Hacî Mistefa Lacwerdî di vê cinayeta hovane de heye, lê mixabin bi bêy ku îdareya asayiş û polîsên Awistirya di pratîkê de ji bo girtina wan karekî bikin, Cefer Sehrarûdî piştî tedawiyê (di nexweşxaneyeke paytextê Awistiryayê de) çû balyozxaneya Îranê û roja 22. 07. 1989an bi bê asteng ji vî welatî derket û çû Tehranê ku ji Refsencanî û Xaminêyî re bibêje: Me fermana we baş cî bi cî kir û her tişt li gor daxwaza me bi rê ve çû.
Emîr Mensûr Bozorgiyan jî çend rojan ji aliyê polîsê Awistiryayê ve hat girtin û hikmê girtina wî jî bi fêrmî hat dayîn, lê dewleta Awistiryayê hikmê girtina wî hilanî û ew jî ber bi Tehranê hat bi rêxistin.
Belê bi vî rengî serok û nûnerekî din ê şoreşa Kurdistanê di welatekî Ewropa de ku her roj zêdetir ji xwarina rojane navê mirovperwerî û demokrasiyê tînin ser ziman û li ser qanûnên wê diaxivin, bû fîdayê protokolên aborî. Xêzana Dr. E. Qasimlo û Hizbî Demokratî Kurdistan li dijî vê cinayetê şikayetnameya xwe teslîmî dewleta Awistiriya kirin û dadgeh heya niha hê jî bêsûd didome.
Berhem
Berhemê herî navdar û girîngê Dr. Qasimlo ku têza doktoraya wî ye, pirtûka wî ya bi navê Kurdistan û Kurd e ku bi şêweyek akademîk û zanistî lêkolînên wî di vê pirtûkê de hatine nivîsandin. Ev pirtûk yek ji çavkaniyên herî ilmî û baş e ji bo nasandina dîrok, aborî û xebata siyasiya Kurdan bi gelên cîhanê ku bi awayekî berfirehtir pirsgirêka gelê Kurdistanê nas bikin.
Kurdistan û Kurd heya niha bi çendîn zimanên zindî yên cîhanê (inglîzî, erebî û farisî) hatiye wergerandin.
Dr. Qasimlo bi hûrbîniyek temam hemû aliyên pirsgirêka Kurd di vî berhemê xwe yê pirbar de şirove kirine.
Marsais
Marsais, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Doxikan
Doxikan, gundekî ser bi navçeya Pêrtaga Dêrsimê ve ye.
Noron-l'Abbaye
Noron-l'Abbaye, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Yzeure
Yzeure, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Zortil
Zortil, Zortol, gundekî bi ser navçeya Erdîşa Wanê ve ye.
Silîvana
Silîvana, navê yek ji bajarên navçeya Ûrmiyeyê li parêzgeha Azerbaycana Rojavayê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.
Silîvana gundekî kêm male ku bûye bajar. Ev gund dikeve başûra rojavaya Ûrmiyê ku ji aliyê rojava digihîje çiya û ji aliyê rojhilatê baraj e, û navenda gundistana Deştê ye.
Şemlik, Şahînbeg
Şemlik (bi tirkî: Ortaklar), gundekî bi ser navçeya Şahînbega Dîlokê ve ye. .
Hacî Hesen, Kultepe
Hacî Hesen, Ḧacî Ḧesen, gundekî gundistana Kultepeya navçeya Zêwyeyê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Dahn
Dahn, yek ji bajarên navçeya (Landkreis) Südwestpfalzê li herêma Rheinland-Pfalz a Almanyayê ye.
Hacî Hesen, Kultepe
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Ḧacî Ḧesen 153 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 30 e.
Bîlvêrdî
Bîlvêrdî gundekî ser bi navenda bajarê Heris li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Dêlikan, Kop
Dêlikan, gundekî bi ser navçeya Kop a Mûşê va ye.
Panauti
Panauti, bajarekî welatê Nepalê ye û li herêma Bagmati Pradesh de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 27.358 kes hatiye hejmartin
Zimanê sîwendî
Sîwendî zimanekî îranî ye. Di sala 2000î de li bajarê Sîwenda herêma Farsê (Îran) li dor 7030 kesan pê diaxivin. Sîwendî bi hewramî û zazakî pirr nêzîk e.
Beilingen
Beilingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Egmating
Egmating şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ebersberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Pomerol
Pomerol, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Sværsvann
Sværsvann, goleke di nava sinorê parêzgeha Osloya Norwêcê de ye.
Beşîr, Heris
Beşîr gundekî ser bi navenda bajarê Heris li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Herforst
Herforst şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Pompéjac
Pompéjac, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Mejî
Mejî an demax Mejî beşa sereke ya pergala demarî ya laşê mirov e. Mejiyê mirov yek ji organên herî hestiyar û tevlîhev e di laşê mirov de, ji sedî 2 ê giraniya mirovan pêk tîne, lê rojane zêdetirî ji sedî 30 enerjiya mirov dixwe. Piraniya vê enerjiyê ji karbohîdratan (glîkoz) tê û zû dişewite. Di dema xewê de jî mejî ji hemû organên din zêdetir oksîjenê bi kar tîne.noyron dihewîne, û hejmara texmînkirî ya neuronan di mêjî de 55-70 mîlyar e. Her neuron bi sînapsan bi çend hezar neuronên din ve girêdayî ye. Ev norûn bi gelemperî bi navgînên fîberên dirêj ên bi navê axons ku bi pêlên sînyalê yên bi navê potansiyela çalakiyê vediguhezin deverên dûr ên mejî yan jî laş ku hucreyên wergirên taybetî hedef digirin, bi hev re diaxivin.
Aubigny-aux-Kaisnes
Aubigny-aux-Kaisnes, komunekî departmena Aisneê li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Xezebên Karên Şoreşê yên Îsraêlê li Îsraêl
Xezebên Karên Şoreşê yên Îsraêlê li Îsraêl (Victims of Acts of Terror Memorial in Israel - אנדרטת חללי פעולות האיבה) ji hêla terorîst di nav 1851ê de Îsraêl ji bo mexdûrên memoran e. Memorial di Orşelîmê de ye. Di bîranîna navên Cihûyan û ne-Cihû de hene ku di çalakiyên terorê de hatine kuştin.
Zaro TV
Zaro TV kanaleke hikûmî ya taybet a bi zarokan a Başûrê Kurdistanê ye. Baregeha wê li bajarê Hewlêrê ye, ser bi Wezareta Rewşenbîrî û Lawan a Hikûmeta Herêma Kurdistanê, di roja 22.12. 2013 li bajarê Hewlêrê dest bi weşana xwe kir. Li Kurdistana Iraqê cara ewil bi awayeke fermî ji bo zarokan kanalek bêt vekirin.