cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qozllû Serû
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qozllû Serû 381 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 93 e.
Estonya
Dîrok
Ji 1561, Estonya di bin Împaratoriya Swêd de bû, lê piştî Şerê Mezin ê Nordîk bû beşek ji Rûsyayê, bi fermî di aştiya Nystad de di 1721 de.
Piştî Şoreşa Cotmehê ya li Rûsyayê, Estonya di 24ê Sibata 1918an de serxwebûna xwe îlan kir, ku bi Şerê Serxwebûnê yê Estonya re hate yekkirin û ji hêla Rûsyayê ve bi Peymana Aştiyê ya Dorpat (Tartu) di 2ê sibata 1920an de hate nas kirin.
Piştî ku Almanyaya Nazî di sala 1939an de Polonya dagîr kir û keştiya rûsî Metalist li peravên Estonyayê binav bû, Yekîtiya Sovyetê ji bo şerê nêzîk daxwaza baregehên hewayî û deryayî yên li ser axa Estonyayê kir. Ev di dawiyê de bû sedem ku leşkerên Sovyetê tevahiya welêt dagir bikin. Parlameneke nû hat destnîşankirin ku tenê endamên Partiya Komunîst dikarin bên hilbijartin. Vê parlemenê bi dû re tevlêbûna Estonya di nav Yekîtiya Sovyetê de îlan kir. Bi tevlêbûna Yekîtiya Sovyetê, Estonya di 21 Tîrmeh 1940 de veguherî Komara Sovyetê-SSR ya Estonî. Di navbera 1941 û 1944 de, Estonya ji hêla Almanya ve hate dagir kirin heya ku di sala 1944an de ji nû ve bi Yekîtiya Sovyetê ve hate girêdan. di nav welatên yekem de ku Estonya wekî beşek ji Yekîtiya Sovyetê nas kir.
Estonya di 20 Tebaxê 1991 de ji nû ve serxwebûna xwe îlan kir. Serxwebûn di 6ê Îlona 1991 de ji hêla Yekîtîya Sovyetê ve hat nas kirin. Piştî vê yekê, Parlamena Estonya entegrasyonê bi Ewropaya Rojava re peyde kir û ev yek bû sedem ku welat di 29 de bibe endamê NATOyê. Adar 2004 û Yekîtiya Ewropî di 1 Gulan 2004. Estonya di 2010 de bû endamê OECD.
Erdnigarî
Estonya li perava rojhilatê Deryaya Baltîkê ye, li beşa bakur-rojavayê Platforma Rojhilata Ewropayê ya ku di navbera 57,3° û 59,5° Bakur û 21,5° û 28,1° Rojhilat de ye. Bilindahiya welat ji asta deryayê tenê 50 metre ye û xala herî bilind a welat Suur Munamägi ye li başûrê rojhilatê ku digihîje 318 metreyan ji asta deryayê.
Depoyên neftê û kevirên kilsinî, ligel daristanên ku ji sedî 47 ê welêt vedihewînin, di aboriya Estonya de rolek sereke dilîzin, ji ber ku welat bi gelemperî xwedan çavkaniyên hindik in. Li Estonya zêdetirî 1400 gol hene, lê piraniya wan pir piçûk in. Gola herî mezin Peipus (Girê Peipsi) ye ku li ser sînorê Rûsyayê ye, 3,555 km². Di heman demê de welat xwedî jimarek marş û 3,794 kîlometre peravê ye, ku ji hêla çend bay, teng û gol ve hatî destnîşan kirin. Hejmara giravan li dora 1,500; du herî mezin, Ösel (Saaremaa) û Dagö (Hiiumaa) wîlayetên xwe ava dikin. Çemê herî dirêj ê Estonyayê Võhandu ye ku 162 kîlometre dirêj e. Çemê herî mezin Narva ye.
Çand
Çanda li Estonyayê ji bo demek dirêj pêşî ji hêla Almanya ve hate nîşankirin - nifûsa bajarî û esilzade Alman (Baltîk) bûn - û Swêd û welatên mayî yên Nordîk, paşê ji hêla Rûsyayê ve. Huner û mîmarî bi giranî tîpîk ên herêma Deryaya Baltîk a serdest a Alman bûn. Lê taybetmendiyek neteweyî, avahiyên bi kevirên kilsinî ne, wek dêrên serdema navîn; li vir hûn dikarin bandora Gotlanda nêzîk jî bişopînin. Di nîvê sedsala 19an de, şiyarbûnek neteweyî pêk hat, û wê gavê bû ku çanda Estonî di nav de, afirandina destana neteweyî Kalevipoeg û sirûda neteweyî dest pê kir.
Kevneşopek muzîkê ya Estonî heye ku bi ya Fînlendî re têkildar e, ji stranên rûnîkî bigire heya amûra kantele (ku bi estonî jê re kannel tê gotin) her tişt heye. Ya herî tîpîk a jiyana muzîka Estonî ji şiyarbûna neteweyî ve, lêbelê, festîvalên stranbêjên mezin in (ya yekem di 1869 de hate organîze kirin). Ew bi kevneşopî li ser sehneyek mezin a derve, Sångarfältet, li Tallinn pêk tên. Modernîzm jixwe di serdema tsarîstan de hatiye Estonya û ji wê demê ve maye. Kompozîtorê hemdemî yê herî navneteweyî yê naskirî Arvo Pärt e, ku karê wî bi gelemperî hestek ortodoks a pîroz heye. Veljo Tormis mîrata muzîka gelêrî ya Estonî di karên koralên mezin de rêvebir û nû kir.
Li Estonya, kevneşopiya stranbêjiyê bi zexmî ve girêdayî ye. Li ser sifrê stran gotin hevpar e. Di salên 1987-1988 de, protestoyên girseyî yên li dijî desthilatdariya Moskoyê, di nav tiştên din de, bi riya xwenîşandanek girseyî ya stranan li Tallinn hatin kirin. Nêzîkî 300.000 kes (ji çaryeka nifûsa Estonyayê zêdetir) beşdarî xwepêşandanê bûn. Bûyer bi navê Şoreşa Stranbêjê hat binavkirin. Edebiyata bi estonî di gotara edebiyata estonî de tê vegotin. Fîlma Estonî di gotara dîroka fîlmê ya Estonî de tê vegotin.
Herêmên Estonyayê
Estonya ji 15 herêman pêk tê û bi maakond (bi kurdî: welat) tên bi nav kirin.
Rich Skrenta
Richard "Rich" Skrenta programevaneke komputerê, û weşînereke ku di salan 1982 da yekemîn virusa komputerê Elk Cloner li makîneyên Apple II de peyda kir.
Navbera salan 1989 û 1991an da ew bi Amiga Unix re ser Commodore Business Machines kar kir. Navbera salan 1991 û 1995an da ew li Unix System Labs da û ji salan 1996 heta 1998an IP-level encryption bi Sun Microsystems kar kir. Skrenta demek din Sun berda û yek jî avakeran Open Directory Project bû.
Salan 1989da ew destbi xebatê listek wek minandina listîkwanê çêkir. Di salan 1994an de listikeke bi navê Olympia dan-bo-listik ji aliya Shadow Island Games çêkir. Ew hîn CEOê rojane bo Topix.net e.
Ferzende Beg
Jiyan
Lawê Silêmanê Ehmed e. Navê diya wî Asya Xanim e. Ji êla Hesenan e. Di dema Osmanîyan de qeymeqamiya Milazgir a Mûşê dikir. Bi damezrandina Komara Romê (Komara Tirkiyeyê) û dest pê kirina siyaseta qir kirina kurdan ve, dest ji qeymeqamiyê vedikişîne û tevlî serhildanên gelê xwe dibe. Ew yek ji pêşawayên Serhildana Agiriyê ye.
Miroveke nûjen, ciwanmerd û zana bûye. Li yekîtiya eşîran geriyaye, xwestiye tevayiya êlên kurd li dijî zordariya Komara Romê bi rêxistin bike. Piştgiririya xizanan dike, piraniya erd û milkên malbata xwe di nava xizanan de parve dike. Diya wî Asya Xanim ji êla Sipkan, keça Hecî Yûsif Paşa ye.
Di serhildana Agiriyê de piştî Îhsan Nûrî Paşa û Biroyê Heskî Têlî (Brahîm Paşa), ew tê. Ew bi lehengên wekî Xalis Beg, Nadir Beg û Memo Beg (zarokên Kor Huseyîn Paşa), Keremê Qolaxasî, Reşoyê Silo, Seyîdxan, Elîcan û Zahir Axa re hevaltiyê dike, bi wan re li artêşên Romê (Tirk) û Farisan dixe.
Derbasî rojhilatê Kurdistanê dibin
Pistî şikestina hêza Serhildana Şêx Seîd bi tevî pêşmergeyên xwe yên siwarî tevlî Serhildana Agiriyê dibe. Di bin fermandariya Îhsan Nûrî Paşa de, li Tirkan dixin. Heya Ezirganê seferan dikin û li baregehên didin. Şerê gerîlla dimeşînin.
Bi têkçûna Serhildana Agiriyê ve îcar jî derbasî Îranê dibin ku bi tevî Kurdên Îranê xwe ji nû ve birêxistin bikin. Lê, artêşa Îranê jî, li ser daxwaza Tirkan li benda wê ne. Wekî her carê, dewletên dagirker dîsa alîkariya hevûdu dikirin. Dewleta Îranê jê daxwaza teslîmbûnê dikin ku rûmeta wan bişkîne. Pêşmergeyên Kurd bi tundî viya red dikin.
Di nava hêzên Farisan û pêşmergeyên Kurd de, şerên dijwarî û têr xwînî pêk tên. Bi texmînî hêza artêşa Îranê 6-7 hezar leşker e. Fermandarê wan jî Kelb Elîxan Nexşîwan bûye.
Hejmara peşmergeyan ku Biroyê Heskî Têlî û Keremê Qolaxasî jî di nava wan de ne, li dora 800 kesî ye ku ji wan jî qismekê ne biçek in, sîvîl û birîndar in. Gorî hin çavkaniyan bes 150-200 şervan in, ên din jin-zarokên ji ber komkujiya Tirkan direvin in.
Ji pêşmergeyan bavê Ferzende Beg Silêmanê Ehmed, Kerem Begê Zirkanî, Ebdilbaqî, Şemsedînê Xalid û li dora 150 sîvîl û pêşmergeyên temenciwan şehîd dikevin. Ferzende Beg jî birîndar dibe.
Pêşmergeyên sax dimînin li dijî farisan taktîkên nûjen ên şer diceribînin û ziyanên mezin didin artêşa farisan. Xwe digihînin Simko Axayê Şikakî. Bi texmînî heya ku xwe dispêrin Simko, 700-800 eskerên farisan, gelek sîvîl û 50-60 jî pêşmerge jiyana xwe jidest didin.
"Ferzende tu li kû yî?!"
Hevjîna wî Besra Xanim çend caran tê dîtina Ferzende Beg lê wê jî qedexe dikin. Bi fermanekê nahêlin Besra Xanim vegere Kurdistana Bakur, nav xizmên xwe. Li Îranê bê pere û bê kes dimîne. Parsê dike û pere ji Ferzende Beg re dişîne zîndanê. Piştre hişê xwe winda dike û tenê gotina "Ferzende tu li kû yî?!" dide ser zimanê xwe.
Aqûbeta Besra Xanimê nayê zanîn. Derbareyê wê û sîvîlên ku xwe ji komkujiyên Tirkan difilitînin û dispêrin Kurdên Îranê de hemî agahî di arşîvên Dewleta Îranê de ne. Mixabin ew jî wekî Dewleta Tirk an wan îmha dikin, an jî dernaxin ronahiyê.
Agahiyên di destên me de hene ji gotin û şahîdiyan, ji nivîsên Îhsan Nûrî Paşa, ji Simko, ji helbestvan Osman Sebrî û stranên dengbêjan in.
Nivîskar: Êlxan Penaber
Dêra Mor Petyûn
Dêra Mar Petyûn dêreke Amedê ya keldaniyên katolîk e.
Ev dêra ku di sedsala 17'mîn de li kuçeya Özdemir a qada Şeftalî hatiye avakirin, ji 8'ê çileyê 1681'ê heya îro wek navenda patrîka keldanî ya asûriyên katolîk tê bikaranîn.
Dêra Mar Petyûn hê jî wek perestgeh ji ayînên olî re vekirî ye.
Milê rastê
Milê rastê an hema rastgerî, di siyasetê de, zaravek e di çarçûvê siyaseta rast-çep de ji bo wesifandina siyasetên wesa dihêt bikaranîn ku kêm-zêde hîmanek ji van hîmanan têda hebit: şopparêzî, keyatîxwazî anko monarşîzm, faşîzm, azadîbaweriya milê rastê, sermayedariya belbeşûxwaz anko anarko-kapîtalîzm, kevneazadîbawerî anko paleolîberalîzm, nûazadîbawerî anko nûlîberalîzm, kevneperêsî anko reaksiyonîzm, keyxwazî anko royalîzm, hindek rengên gelperestî, dînbaweriya milê rastê anko The Religous Right, neteweperêsî anko Neteweperestî, leşkerxwazî anko mîlîtarîzm, xwecihxwazî anko nativism û ketwarhebînî (siyaset) anko realîzm (siyaset).
Birwan Bawe
Birwan Bawe, gundekî bi ser Qerexana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Waalre
Waalre, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Alûçe Qişlaq
Alûçe Qişlaq gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Ters abad xoy
Ters abad gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 571 kes ( 110 malbat) bûn.
Pira Keliya
Pira Keliya yêk ji şînwarên herî kevin yên Kurdistanê ye.
Dîrok
Pira Keliya hatiye avakirin li ser rûbarê Zêyê Mezin di nav Geliye Reşava de li devera Nihêlê. Heta nûke çi lêkolîn ne hatine kirin li ser vê pirê ka jiyê vê pirê vedigere bo kîjan salê û ka di sala çendan de hatiye ava kirin.
Pira Keliya bi muxabinî ve wek gelek ji cih û şînwarên din yên Kurdistanê, hatiye bombebaran kirin ji aliye dewleta Tirk û dewleta Îraqê ve. Ku niha jî dewleta tirk ya berdewam e bi vî karê xirab. Nûke ev pire nahêt bikarînan û maye wek şînwarekê bê xudan.
Keremê Seyad
Keremê Seyad (z. 1938, gundê Heko, qeza Talîn, Ermenistan – m. 28ê adara 2021ê Ermenistan), pêşkêşkar û xebatkarê Radyoya Êrîvanê bû.
Pira Keliya
Çavkanî
Mehêl Nihêlî
Keremê Seyad
Heyat û xebatên wî
Malbata wî sala 1918a ji ber zilmê, ji Qersê koçberî Ermenistanê bûne. Xwendina xwe li dibistana gundê Hekoyê temam dike.
Radyoya Êrîvanê û rojnameya Riya Teze
Di sala 1960an de Xelîl Mûradov wî dawetê Radyoya Êrîvanê dike. Ew di sala 1960an de di Radyoya Êrîvanê de wek spîker dest bi kar dike. Bi gotina xwe ya "Yêrîvan xeber dide" jî tê zanîn.
Piştî belavbûna Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst aboriya Ermenistanê kete haleke nebaş. Di vê demê de Keremê Seyad di radyoyê de tenê ma. Vladîk Zadayan wê çaxê ji ber tinebûna xebatkaran xwestiye ku beşa kurdî ya radyoyê bide girtin, lê Keremê Seyad wê demê kurê xwe Tîtal û keça xwe Leylê jî dixe nav kadroya xebatkaran. Herçiqas birayê wî, wî û malbata wî ji bo îmkanên baş dawetê Rûsyayê kiribe jî ew neçûye Rûsyayê û xebatên beşa kurdî ya radyoyê daye dewamkirin.
Keremê Seyad bi qasî 5 salan jî di rojnameya Riya Teze de korêktorî kiriye, xebitiye. Ji xeynî wê korêktoriya bi dehan kitêban kiriye. Herwisa tevî xebatên hazirkirina fîlma kurdî a bi navê "Zerê" jî bûye.
Mirina wî
Keremê Seyad di 28ê adara 2021ê de çû ber dilovaniya Xwedê.
Zimanê filîpîno
Filîpîno an jî zimanê filîpîno (bi filîpîno: Wikang Filipino), di vê bikaranînê de, behsa zimanê neteweyî ya Filipînê ye.
Zanîngeha Silêmaniyê
Zanîngeha Silêmaniyê, anku Zankoy Silêmanî, zanîngeha bajarê Silêmaniyê ye li Başûrê Kurdistanê (Herêma Kurdistanê, Iraq). Kampûsa pêşîn a zanîngehê di 1968an de hate vekirin.
Hilgertshausen-Tandern
Hilgertshausen-Tandern şaredariyeke navçeya (Landkreis) Dachau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Zanîngeha Silêmaniyê
Di sala akademîk 2016-2017an de li zanîngehê 10 925 xwendekarên tamrojî hebûn. 1 898 mamoste û endamên hîndekariyê jî lê hebûn.
Îro li zanîngehê de 19 kolej hene. Pirtûkxaneya zanîngehê Kitêbxaneya Navend a Zanîngeha Silêmaniyê ye.
Bernay-Saint-Martin
Bernay-Saint-Martin, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Suleiman I.
Suleyman ibn Kutalmışoğlu l. di sala 1077 -an de damezrînerê Selçûqiyên Romê bû, ku dûv re dê çend dehsalan li ser axa Anatolyayê hukum bike. Ew kurê Alp-Arslan e, kesayetiyek naskirî yê Selcûqî e.
Huriel
Huriel, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Dêra Çixatanê
Dêrika Çixatanê an jî Dêrika Ktuts (bi ermenî: Կտուց, Ktuts, bi wateya "nikil") yek ji dêr û keşîşxaneyên herêma Wanê ye. Girava ku dêrik li ser e nêzîkî gundê Anavanik ye û ev gund jî girêdayî Wanê ye.
Coynel
Coynel, gundekî bi ser Hacî Omeran a navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Grainville-Langannerie
Grainville-Langannerie, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Garz (Usedom)
Garz (Usedom) şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Fuzûlî, Azerbaycan
Fuzûlî (, — Varanda), bajare li herêma Qerebaxa Jorîn. Li salên 1992-2020 bin kontrola Komara Nagorno Qerebaxê. Ji 8ê çiriya paşîn, 2020 bin kontrola Azerbaycanê dibe. Ji salên 1991 kes li Cebrayîlê namîne, û ev dibe bajarekî mirî.
Charles Rice
Charles Moen Rice III ( jdb: 25ê Tebaxa 1952 ê) ew vîrûsnasekê Amerîkayî ye. Û ji ber lêkolînên xwe yên li ser vîrûsa bi navê Hepatît C karî bi hevparî digel her yek ji Harvey Alter û Michael Houghton Xelata Nobel ya pizişkîyê wergir in. Ew li Zanîngeha Rockefellerê li New Yorkê profesore di biwarê vîrûsnasiyê de.
Jîyanname
Ew li Sakrametoyê li Kalîforniyayê hat dinyayê.
Mafên mirovan
Mafên mirovan, qaîde yan jî mormên exlaqî ne ku ji bo hinek pîvanên tevgera mirovan û bi rêkûpêk di qanûnên herêmî û navneteweyî de têne parastin. Qaîdeyên mafên mirovan bi gelemperî wekî ku nayê guhertin tê pênaskirin. Mafên bingehîn ên mirovan e "ku mirov bi tenê ji ber ku ew mirovek e" û ku ferqa temen, koka etnîkî, cih, ziman, ol, etnîsîte û her rewşek din be. Maf di asta gerdûnîbûnê de li her derê û her dem têne bikaranîn û di wateya ku ji bo her kesî yek in û wekhevîne, têne bikaranîn. Maf wekî ku hewceyê hestiyariyê û serweriya qanûnê hewce dikin û mecbûrî li ser mirovan ferz dikin ku rêzê li mafên mirovan ên kesên din bigirin û bi giştî tê dîtin ku divê ew neyên girtin ji bilî ku di encama pêvajoyek rast de li ser bingeha mercên taybetî.
Noards
Noards, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Mafên mirovan
Hebûn, rewayî û naveroka mafên mirovan hêşta jî cihê gengeşeyên gerim ên siyasî, felsefî û civakî ye. Bi awayekê qanûnî, mafên mirovan di qanûna navneteweyî û di peymanan da û paştir jî di qanûnên navxweyî a hatine diyarkirin. Bi ser vê ra jî, carina mafên mirovan ji astê qanûnî derbaz dibit û awayê têgeheka exlaqî werdigirit û dibit binaxeyê hemî têkhiliyên mirovan bi hevdu ra.
Dîrok
Her gelên gelên kevnar bi heman awayê ku mirov îro li ser mafên mirovan ên gerdûnî nafikirîn, têgeha mafên mirovan di serdemên kevnar û pêş-modern de hebû. Pêşengê rastîn ê axaftinên mafên mirovan têgeha mafên xwezayî bû ku wekî beşek ji kevneşopiya hiqûqa xwezayî ya serdema navîn xuya bûye ku di dema Ronakbîriya Ewropî de girîng bû. Ji vê bingehê, argumanên mafên mirovan ên nûjen di nîvê paşîn a sedsala 20an de derketine holê.
Magna Carta peymanek îngilîzî ye ku bi eslê xwe di 1215an de hatiye derxistin ku bandor li pêşkevtina qanûnên hevpar û gelek belgeyên destûrî yên paşîn ên têkildarî mafên mirovan, wek Qanûna Mafên Mirovan a 1689an, Destûra Bingehîn a Dewletên Yekbûyî yên sala 1789an û Qanûna Dewletên Yekbûyî yên sala 1791an kiriye. Feylesofê Îngilîzî yê sedsala 17an John Locke, di berhema xwe de mafên xwezayî nirxandiye, wan wekî "jiyan, azadî û milk (milkî)" bi nav kir û destnîşan kiriye ku ev mafên bingehîn di peymanên civakî de nayên radest kirin.
Kahû
Bi havînê gupikên xwe vedike, heya 30 – 100 cm bilind dibe. Li Kurdistanê parêzgehên Dîlok, Riha, Îdir, Erzîrom, Wan, Mûşê bo firotinê çandiniya wê tê kirin. Xelk ji bo xwarina malbatê di bostanan de diacon. Ligel gelek vîtamîn û madeyên bikêr, tê de nîtrat jî heye ku ev ne baş e.
Mafên mirovan
Danezana gerdûnî ya mafên mirovan
Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan (UDHR) danezanek ne-girêdayî ye ku di sala 1948an de ji hêla Civata Giştî ya Neteweyên Yekbûyî ve hatiye pejirandin ku beşek ji bo bersivdana bûyerên Şerê Cîhanê yê Duyemîn e. UDHR ji dewletên endam daxwaz dike ku gelek mafên mirovî, sivîl, aborî û civakî bi pêş bixin û destnîşan dike ku ev maf beşek in ji "bingeha azadî, dadmendî û aştiya cîhanê" ye. Daxuyanî yekem hewldana qanûnî ya navneteweyî bû ji bo sînordarkirina reftarên dewletan û piştrastkirina ku ew erkên xwe li hember welatiyên xwe li gorî modela dualîtiya maf-erk pêk tînin. ...pejirandina rûmeta cewherî û mafên wekhev û nenas ên hemû endamên malbata mirovan bingeha azadî, dad û aştiya cîhanê ye. (Pêşgotina danezana gerdûnî ya mafên mirovan 1948) Bi seroka Eleanor Roosevelt ku di sala 1947an de dest bi nîqaşkirina Qanûnek Mafên Navneteweyî kir, UDHR ji hêla endamên Komîsyona Mafên Mirovan ve hate damezrandin. Endamên komîsyonê di cih de li ser awayê qanûnek weha ya mafan û gelo, yan çawa were bicîhanîn li hev nekir. Komîsyonê dest bi çarçoweya UDHR û peymanên pê re kir. Profesorê hiqûqê yê Kanadayî John Humprey û parêzerê Fransî René Cassin bi rêzê berpirsiyarê piraniya lêkolînên navneteweyî û avahiya belgeyê bûn ku li vir şirovekirên madeyên deklerasyonê û prensîba giştî ya pêşgotinê bûn. Belge ji aliyê Cassin ve hatiye amadekirin da ku di her du bendên yekem de prensîbên bingehîn ên rûmet, azadî, wekhevî û biratiyê bihewîne, li dûv wê jî mafên kesane bi awayekî serkevtî hatine bicihkirin ku tê de mafên kesan li hember hev û bi koman re; mafên giyanî, giştî û siyasî û mafên aborî, civakî û çandî hebûn. Di sê bendên dawîn de, li gorî Cassin, mafan di çarçoveya sînor, erk û nîzama civakî û siyasî ya ku tê de têne bicihanîn de cih digire. Humphrey û Cassin xwestin ku mafên di UDHR de bi hinek awayan bi qanûnî bêne bicîh kirin, wekî ku di benda sêyemîn a pêşgotinê de hatiye diyar kirin: "Ji ber ku ger mirov neçar bimîne ku wekî çareya dawî serî li serîhildana li dijî mêtingerî û mêtingeriyê bide, pêdivî ye ku mafên mirovan bi qanûnê bêne parastin. (Pêşgotina danezana gerdûnî ya mafên mirovan 1948)"
Kahû
Başûrê Ewropa, Hindistan, Asya nêzîk, bakurê Afrîka ji berê de cihên lê xas dihatiye çandin e. Di demên antîk de herwiha dihatibûya xwarin. Ji ber etenê zû kartû dibe, divê mirov bi tezeyî bikarbîne.
Chuelles
Chuelles, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Yûnoren
Yunoren, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Berazû Gewre
Berazû Gewre, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Sêrî
Sêrî, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Amêdiyê ye.
Neemetallah nihêlî helbestvan
Ellek
Ellek, bajarokekî bi ser navçeya Harûniyeya Osmaniyeyê ve ye.
Dûrzan Cîrano
Dûrzan Cîran fotografer û wênegirekî kurd e ku di 1968an de li Quzêrîba Stewrê hatiye ser dinyayê. Dûrzan dibistana seretayî li Farqînê xwend û di pey de li Amedê xwendiya xwe ya lîseyê kir. Ji dema ku hevalekî birayê xwe kamerayeke dijîtal jê re aniye û vir ve bêwestan wêneyan digire. Motîvên wî yên taybet, mirov, zarok, sirûşt, heywan, balinde, kêzik û gulên li derûdorên wî ne. Dûrzan bi cih û warên xwe dizane û pisporê navên kurdî yên cografya û fauna û floraya welatê xwe ye.
Dûrzan bi sedan wêneyên xwe diyarî kirine bo Wikimedia Commonsê û pişkdarê projeya Wîkîpediya kurdî ye.
Pêşaneyên şexsî yên Dûrzan Cîrano
Di 14-21ê nîsana 2012an de li Navenda Çend û Hunerê ya Cegerxwîn pêşaneya wî ya pêşîn a bi navê "Çûkên Kurdistanê" hatiye sazkirin. Di heman salê de di 7-10 hezîranê de wî bi sponsoriya Kongreya Tibbê pêşaneya xwe ya bi navê "Zarokên Kurdistanê" pêşkêş kir.
Dûrzan Cîrano û Koma Wêneistanê
Dûrzan Cîrano danerê koma fotograferan a bi navê Wêneistan e ku di 2011an de li medyaya civakî ya Facebookê hat sazkirin. Îro (2013) 1523 endamên wê hene.
Fotograferê kurd Dûrzan Cîrano nuha li Bismila Diyarbekrê dijî.
Aqababa Feramerzî
Aqababa Feramerzî gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Peter Dinklage
Peter Hayden Dinklage (jdb.11ê hezîrana 1969an) lîstikvanekî amerîkî yê fîlm, televîzyon û sehneyê ye. Wî ji ber rola xwe ya Tyrion Lannister di rêzefîlma televîzyonê ya HBOyê ya Game of Thrones (2011–2019) de gihişt navdariya navneteweyî û ji bo vê yekê wî xelata Primetime Emmy çar caran wergirt.
Yarbaşî
Yarbaşî, bajarokekî bi ser navçeya Harûniyeya Osmaniyeyê ve ye.
Kazım Karabekir
Musa Kâzım Karabekir (jdb. 1882 li Stenbol - m. 26ê kanûna paşîn a 1948 li Enqere) hevalê nêzîk ê Mustafa Kemal Atatürk, generalê artêşa Osmanî, yek ji serokên Parlamena Tirkiyê, yek ji damezrênerên Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (Partiya Komara Pêşverû) ye.
Di dawiya Osmaniyan û damezrandina Komara Tirkiyê de xwedî cih û roleke girîng e. Tevlî hemî şerên Osmaniyan ên beriya têkçûnê dibe û têkiliyên Mustafa Kemal Atatürk û YKSSê birêvedibe. Piştî damezrandina komarê nakokî di navbera wî û Atatürk de derdikevin û hemî erk û peywirdariyên wî jê tê girtin. Heya bigire Atatürk qesta kuştina wî û nivîskarê sirûda neteweyî ya Tirkiyê Mehmet Akif Ersoy, Rafet Bele hwd gelekên ku berê hevalên Atatürk ên nêzîk bûn dike.
Di dema Şerê Cîhanî yê I. de yek ji fermandarên mezin ê Osmaniyan li Kurdistanê ye. Tevlî şerê Osmanî û Rûsan dibe. Derbarê pirsgirêka Kurdistanê de nêrînên wî û Atatürk hevûdu nagirin. Wî wekî keyên Rûsan û gelên bindest ên li Rûsyayê mînak digirt û ne li dijî Kurdistaneke sist û qels bû. Lê Atatürk pişavtina Kurdan û Tirkkirina wan digot.
Atatürk û Karabekir an Stalîn û Troçkî
Gorî hin rewşenbîrên Tirkiyê rewş û têkiliyên wan dişibiyan hevûdu. Herdû mînak jî ji bo berjewendiyên ferdî û nêrînên egosantrîk destdirêjiya hevalbendên xwe dikir. Karabekir ji ber ku fermandarê mezin ê artêşa Tirk li Kurdistanê bû di pirtûkên xwe de gelek behsa Kurdan û Kurdistanê dike û ji bo dîroknasên Kurd girîng e. Heya bigire ji aliyê İsmet İnönü ve bi "Kurdperweriyê û têvlîbûna serhildana Şêx Seîd" ve jî tê tewanbarkirin.
Woensdrecht
Woensdrecht, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Grainville-sur-Odon
Grainville-sur-Odon, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Kurko
Kurko, gundekî girêdayî bajarê başûrê Kurdistanê Amêdiyê ye.
Cléry-Saint-André
Cléry-Saint-André, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Fersex
Fersex, gundekî bi ser navçeya Harûniyeya Osmaniyeyê ve ye.
Li gorî mijara xwe helbesta kurdî
Helbestên lîrîk : Ev helbest heyecanê ku ji dil tê bi zimanekî coşî tîne ziman. Helbestvanê her netewî ên berê berhemên xwe bi saz û tenburê dixwendin. Ji bo ku lîr jî tembureka bi têl e loma ji vî helbestî re, helbestê lîrîk hatiye gotin Hemu dengbêjê me yên ku berê kilam û sitranê xwe digotin dikevin vê sinifê. Dengbêjê me di van sitranê xwe de qala evînê, fîrqetê, hesret û bîrkirinê dikirin. Di edebîyata klasîk de şaîrên me jî, gelek berhemên vî curî dane. Ji vana ê herî mezin Feqiyê Teyran e.
Helbestên dîdaktîk: Helbestên ku Ji bo fikrekî bi yekê bide qebulkirin, yajî di mijarekî de şîretan li yekî yajî derseka ehlakî jê derbixîne loma hatine nivîsandine
Helbestên epîk: Ev helbestanan mijara wan şer, meranî û mêrxasî û welatparêzî ye. Carnan buyereka dîrokî yajî mirovekî ku ji dîrokê re buye mal bi zimanekî coş tîne îfadekirin.
Helbestên satîrîk: Helbestên ku kêmasiya civak û mirovan hicv dike û wan dide ber keviran e.
Helbestên dramatîk: Di civakê de buyerên bi êş û keder, bi kul û xem tîne ziman. Di vê mijarê de helbestvaniya kurdî pirr dewlemend e. Ji bona ku em di nava derd û bîrînan da ne û bindestin di vê mijarê de bê hejmar helbest hatiye nivîsandin.
Helbestên zarokan: Di van şiîran de qala mijarên taybet bi zimanek taybet bi zarokan dike.
Karlsfeld
Karlsfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Dachau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
La Noë-Poulain
La Noë-Poulain, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Zivinga Çelo
Zivinga Çelo  gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî  Mêrdînê  ye.
Balaruc-les-Bains
Balaruc-les-Bains, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Tiberius
Tiberius navbera salên 19 û 37 de împeratorê Romê bû.
Xingren
Xingren, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Guizhouyê de cih digire.
Kamminke
Kamminke şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Aştiyan (navçe)
Aştiyan yek ji navçeyên parêzgeha Merkeziyê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Aştiyan e.
Gerardus 't Hooft
{{jînedank
Gerardus 't Hooft (jdb. {{Jidayikbûn|5|tîrmeh|1946}} li Den Helder) fizîknasekî Holandî ye. Sala 1999î bi tevî Martinus J.G. Veltman, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Jînenîgarî
Gerard 't Hooft perwerdeya xwe ya amadeyî sala 1964î li Dalton Lyceum li Den Haag bidawî dike. Heya 1966î li zanîngeha Utrecht, perwerdeya matematîk û fîzîkê dibîne. Sala 1969î perwerdeya xwe ya bilind jî li heman zanîngehê dike.
Saka 1972î bi Albertha Anje Schik re evînmarî bûye (zewiciye) û bi navên Saskia Anne û Ellen Marga du keçikên wî hene.
Xebat û girîngî
Di zanînên li ser qûarkan de reformên nû pêk aniye. Teoriyên Yang-Mills ên derbarê birrînên sîmetrîk ên spontan îsbat kiriye. Dîsa bal kişandiye ser angaşta qûantan a bi navê azadiya asîmptotîk.
Bi tevî Leonard Susskind li ser Gravîtasyonteorî rawestîne û prînsîpên holografîk keşfkirine. Ew endamê akademiyên keyserî yên Beljîk û Holandî ye. Herwiha endamê akademiya zanistî ya fransî ye jî.
Asteroîd 9491, bi navê wî Thooft hatiye binavkirin.
Mindelheim
Mindelheim bajarokekî navçeya (Landkreis) Unterallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Teglik xoy
Teglik gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Dêra Mor Gewergîs
Dêra Mor Gevergîs an jî Mar Gevergîs dêreke nestûriyên Amedê ye.
Dema avakirina ev dêra nestûrî ya ku li ber kuçeya Kela Navîn hatiye lêkirin naye zanîn, lê tê zanîn ku mesîhiyên nestûrî wê ji sedsala 2'yan û pêde wek perestgeh bikartînin.
Dêr di sala 2005'an de ji aliyê Şaredariya Mezin ya Amedê hate restorekirin û îro ji bo pêşangehan tê bikaranîn.
Ḧanemîran
Ḧanemîran, gundekî gundistana Îmama navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Erak (navçe)
Erak yek ji navçeyên parêzgeha Merkeziyê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Erak e.
Dêra Bartolomeyo
Dêra Bartolomeyo (bi ermenî: Surb Bartoghomeos) yek ji dêrên ermenî yên parêzgeha Wanê ye.
Xirbeyên dêr û manastira kevn îro nêzîkî gundê Dêra Elbakê ne. Dibêjin girê ku dêr ser hatiye avakirin cihê şehîdketina şandî Bartolomeyo bû. Ev bûyer di sala 71'ê de çêbûye û pişt re şandî li wir veşartine. Paşê jêmayên Bartolomeyo birine Romayê.
Tê texmînkirin ku ev dêr di navbera salên 17’an û 19’an ji aliyê ermenên gregorî ve hat avakirin. Dibêjin jî ku adetekî manastirê xwedîbûna gamêşekî spî û çavşîn bû.
Nûr Elî Îlahî
Jînenîgarî
Fîlozofê kurd ê îranî Ustad Îlahi, di sala 1895'an de li gundê kurdan Ceyhûnabadê (wê demê gundek bû) ku nêzîkê Kirmaşanê ye ji dayîk bûye. Ew lawê kurdê derwêş ê bi navê Hecî Nemet e ku bavê wî ji bo bawermendên Yaresan weke ezîz tê qebûlkirin. Piraniya jiyana xwe, ligel malbata xwe li bajarên wek Kirmaşan û Sinê yên Rojihalatê Kurdistanê borandiye. Xususiyeteke Ustad Îlahî jî heye ku heta dawiya jiyana xwe, qet di konserek û civakêk de muzîka xwe pêşkêş nekiriye. Wî hertim, muzîka xwe di civakeke teng de ku ji nas û dostan pêkhatiye de pêşkêş kiriye.
Hunermend hê di zarokatiya xwe de hînî tembûrvaniyê dibe û li gor agahiyan, tembûrvanî şopeke malbatî ya malbata wî ye. Lê, Ustad Îlahî vê tembûrvaniya malbatî nûjen dike û bi teknîkeke nûjenî, deh teliyên her du destên xwe jî bikar tîne. Muzîka wî, bi melodiyên mîstîk e û helbestên wî jî, ji şopa kevnare tên.
Ustad Îlahî, di zaroktiya xwe de bi dîsîplîneke ruhanî perwede dibe û ligel perwerdeyiya klasîk dersên olî jî werdigre. Îlahî, di 24 saliya xwe de ji malbatê vediqete û diçe li Tehranê kolêja dadgeriyê dixwîne û di sala 1933'an de kolêja dadgeriyê xilas dike û wek dadger dest bi kar dike. Îlahî, ligel dadgeriyê wexta xwe ya herî mezin ji muzîk, felsefe û teolojiyê re vediqetîne. Îlahi, piştî ku teqawud dibe, di şaxên zanyariya olî û otantîk de du berhemên girîng derdixe.
Di nav berhemên Ustad Îlahî de şîroveya Quranê ku bi zimanê kurdî hatiye kirin û herwiha helbestên wî ku ji aliyê malbat û dostên wî ve hatine berhevkirin jî, hene. Herweha, berhemeke wî ya bi navê “Vedîtina Rastiyan” heye ku ji gotin, fikir û ramanên wî pêk tên, heye.
Ustad Îlahî di sala 1974'an de li bajarê Tehranê diçe ser dilovaniya xwe. Aramgeha wî li bajarê Heştgerda li nêzîkê Tehranê ye.
Hunera wî ku bi tembûrê îcat kiribû, ji aliyê Saziya Çand, Zanyarî û Perwerdehiyê ya Neteweyên Yekbûyî (UNESCO) ve, weke mîrata çandî ya dinyayê hat qebûlkirin û girt binê parastinê.
Li Fransayê bi navê “Wexqfa Ustad Îlahî” weqfek jî heye ku di sala 2000'î de ji aliyê Behram Îlahî ve hatiye avakirin. Di sala 1995'an de bi egera sedsaliya ji dayikbûna Ustad Îlahî, ji aliyê UNESCO, Wezareta Çandî ya Fransayê û Zankoya Sorbonnê ve sempozyumeke mezin jî hatibû lidarxistin.
Herweha hunera Îlahî ya muzikê, ji aliyê UNESCO'yê ve bû xwediyê patenteke taybet û li ser hat nivîsandin ku “ev, nayê dizîn û nayê teqlîtkirin” Piştî vê sempozyuma li Fransayê, li gellek zankoyên Amerîka û Ewropayê jî¸ sedsaliya jidayikbûna Ustad Îlahî, hat pîrozkirin.
Jiyana Dadgeriyê
Dema Ustad Îlahî dest bi xwendina beşa dadgeriyê bike li Îranê reforma nûjenkirina hîmên dadmendiya welêt pêk tê. Di vê demê de, Îlahî xwendina sê salan tenê di 6 mehan de diqedîne û di 1934'an de bi cudahiyeke serkeftî destûrnameya xwe werdigre.
Piştî vê re Îlahî 23 salan karê dadgeriyê didomîne. Bi awayekî serkeftî karê xwe li gelek deverên Îranê didomîne û mafê wekheviya jin û mêran gelek xebatan dike. Di sala 1957'an de teqawît dibe û li Tehranê bicih dibe.
Birwan Birayim
Birwan Birayim, gundekî bi ser Qerexana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Nûr Elî Îlahî
Jiyana Dadgeriyê
Di dema karê xwe yê dadgeriyê de, ew herwiha bi fîlozofî û muzîkê re jî mijûl dibû.
Fîlozofiya wî
Fîlozofiya Ustad Îlahî li ser lêgerîna bersivên, pirsên di derbarê çêbûn û hebûna mirovan, mebesta jiyanê û dawiya cihê rêwîtiya jiyana mirovan de ava bûye. Ramana wî girîngiyê dide hebûna mirovan a ruhanî û fîzîkî ya li derdora fikrên metafîzîkê. Wî bawer dikir ku ji bo dabînkirina xwe bi xwe divê baweriyên mirovan bi serpêhatiyên jiyanê werin piştrastkirin. Xebatên Îlahî yên devkî û nivîskî bi giştî li ser tecrûbeyên wî yên jiyanê dihatin avakirin.
Nivîskariya wî
Ustad Îlahî di warê nivîsandinê de, piştî teqawîtbûna ji dadweriyê derkete pêşiya mirovan. Piştî sala 1957'an Îlahî du berhemên li ser zanista dînî û ruhaniya otantîk, herwiha şîroveyek jî li ser nivîsên bavê xwe, Hacî Nemat, nivîsandin. Hinek destnivîsên Îlahî hene ku weke Kashf al-Haqa'iq ango Vedîtina Rastiyan, ku nehatine çapkirin. Ev berhem li ser mijarên afirandina gerdûnê û hebûna mirovan e.
Berhema yekemîn a Ustad Îlahî di sala 1963'an de bi navê Eşkerekirina Rastiyê (Burhān al-Ḥaqq) hatiye çapkirin. Ev berhem li ser nêrînên mîstîk ên baweriya Yarsaniyê hatiye nivîsandin. Zimanê berhemê farsî ye, lê herwiha têde gelek hevokên kurdî û erebî jî hene.
Berhema wî ya duyem Şîroveya li ser Pirtûka Qralên Rastiyê (Ḥaqq al-ḥaqāyiq yā Shāhnāmah-ʾi ḥaqīqat) ye ku di sala 1966'an de hatiye çapkirin. Di vê berhemê de Îlahî li ser pirtûka bavê xwe şîroveyên xwe nivîsandine.
Berhema sêyem ya bi navê Zanîna Ruh (Maʻrifat al-rūḥ) bi mijareke fîlozofîk hatiye nivîsandin û di sala 1969'an de tê çapkirin.
Jiyana muzîkê
Muzîk ji bo Ustad Îlahî dihate wateya gihandina windabûna di nav raman û diayan de. Wî qet di nav gel de konser nedan û berhemên xwe li studyoyên profesyonel tomar nekirin.
Muzîka Îlahî xwediyên rehên kevneşopî û gotinên pîroz bûn. Îlahî hostayê tenbûra kurdî bû. Ustad Îlahî di şeş saliya xwe de dest bi lêdana tenbûrê kir û di neh saliya xwe de bû hostayê wê. Wî bi zindîkirina rehê hunera dîrokî bêhtirî 100 berheman bi şêweyê xwe bestekirin.
Ji bibîranîna sedsaliya jidayîkbûna wî ve, neh CD'yên ji berhemên pêk tên hatine derxistin.
Îlahî repertûara berhemên xwe yên tembûrê gihandine kurê xwe yê herî biçûk ê bi navê Dr. Şahruh Îlahî, wî jî hinek berhemên bavê xwe yên vîdeoyî tomar kiribûn.
Realîzm (siyaset)
Realîzma siyasî di çarçoveya pêvendiyên navneteweyî de gelek teorî û boçûnan vedigire, hemî di vê de hevpar in ku dewlet bi awayekî destpêkanî bi hez û xwestekên leşkerî û aborî û desthilat û tenahiyê dixebitin. Xebata wan ne tiştekî bîrûbaweran an exlaq û sincî ye. Ev cureyê nihêrîn gelek caran hevramana siyaseta desthilatê tê hesibandin.
Saloxetên hevpişik
Teoriyên li dor realîzmê di van saloxetan da hevpişik in:
Mijarên têkildar
Realîzma êrîşber
Hans Joachim Morgenthau
Raymond Aron
Mala Wîyalî
Mala Wiyalî (wî alî), perçeyek ji Mala Êlî Seyda Mistefayê ye. Ew mal, eslê xwe ji gundê Qurqurik'ê hatiye. Li piraniya vê malê li gundê Qûrqûrikê man e, û îro jî hîna wekî Mala Îmamê tên nasîn. Seyda Silêmanê Îmamê kesekî navdar ê û ji vê malê ye. Seyda Silêman, li derûdorê xwe wekî mirovekî zana dihate dabilandin.
Ew heman demê de, dengbêjekî sereke yê baweriya Elewîtî, û merivekî ser girane. xwediyê hin besteyên xurt li ser baweriya Elewîtî ye. Mala Îmamê û Mala Wiyalî hîna jî wekî meriyên hev piştgiriya hev û dû dikin. Piştî Zagona Paşnav dayînê Mala Îmamê bi Paşnavê Şahîn, Mala Wiyalî jî bi paşnavê Yılmaz hatin tomar kirin
Mala Êliyê Seyda Mistefayê koçber jî daye derveyî Kûpik'ê. Hindik ji wan, li Têrcan, Gimgim, Stenbol, Eregliya Zonguldak'e û hin jî li bajerên din bi cîh bûne.
Ji vê malê, meriyê herî binav û deng Seyda Mistefa bi xwe ye. Eşq û evîna wî û dildara wî Axçe, li derûdorê pîr menşûr e. Ew çîrok wan, wekî çîroka Ferhedî û Şîrînê, wekî Keremî û Eslê tê gotin.
Di dîroka gûndê Kûpikê de du kesên ku ji zanîngehê destûryar bûne yêk ji vê malê ye. Parêzer Kazım Yılmaz û Dursun Şahin ji yêkemîn nifşên ku zanîngeh xelas kirinê ne. Mala Bavo, Mala Beyteş, Mala Qemer, Mala Welî û kevirên hîmê Mala Wiyalî ne.
Ji Mala Qemer jî kes tûne. Ew jî, li Stenbolê û hin bajerên din yên Tirkiyê bi cîh bune.
Mala wan di nava gundî û derûdorê de malbatek gelek henekbaz û bextiyar tên nasîn. Afirandina qerfên de gelekî pêşketî ne.
Babenhausen, Bavyera
Babenhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Unterallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Balaruc-le-Vieux
Balaruc-le-Vieux, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Rencber Ezîz
Rencber Ezîz (Aziz Rencber) (jdb. 1955, Çewlîg - m. 1988 li Hannover aAlmanya) yek ji hunermendên kurd ên navdar e.
Balaruc-le-Vieux
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Rencber Ezîz
Ji gundê Wusfan  a girêdayî Çewlîgê ye. Perwerdeya olî dîtiye. Bi Tirkî, Kurdî (Dimilî û Kurmancî) stran digot. Ew pirranî bi stranên xwe yî Dimilî tê naskirin. Di stranên xwe de behsa şoreşgeriya Kurdistanê, pêkutiyên cûntaya leşkerî ya 1980î li Tirkiyeyê, xizanî û hesreta welat dike.
Li Stenbolê ji ber tewanbarkirina "Kurdperweriyê" carekê heft meh û neh roj di zîndanê de dimîne.
Rençber Eziz sala 1978î derdikeve derveyî welêt û li Almanya bicihdibe. Gelek kasetên wî hene. Ezîz bi bûyerekê bişik jiyana xwe jidestdide.
Tê zanîn wî de yek saliya xwe de ji ber nexweşiyeka mîkrobîk çavên xwe windakiribû ango çavên wî nedidîtin û ew ji avahiyekê bilind de dikeve erdê. Nehate ravekirin ka ew çi digeriyabûye li ser avahiyê û aya ketiye yan hatiye avêtin.
Baqilê xatûnî
Baqilê xatûnî, polik, bezelî (Pisum sativum) riwekek ji famîleya baqilan (Fabaceae) ye. Pirranî biharê wekî sebzeyên din ên beragî, nûber tên çandin. Çend cureyên hene. Kulîlka wê spî yan di rengê binevşê de ye. Li Kurdistanê kêm be jî çandiniya wê tê kirin. Di kurdî/îraniya kevn de ji cureyekê wê re besîle digotine.
Ji vir 10 hezar sal berê jî dihatiye xwarin. Li bakurê Mezopotamya, Zagrosan belav bûye. Gorî Berthold Laufer di sedsala 3em de derbasê navenda Asyayê. Di zimanê hîtîtî de navê wê gu-tur bûye. Fosîlên wê yên herî kevn li Sûrîyê hatine vedîtin. Cureyên wê yên bejî jî hene û li Kurdistanê jî tên dîtin.
Mem û Zîn (fîlm)
Mem û Zîn fîlmandina berhema bi eynî sernav a Ehmedê Xanî ye. Fîlm di sala 1991 ji aliyê Ümit Elçi ve dihat deranîn û hilberandin. Fîlmnameyê ji aliyê Hamza Özbal nivîsandî bû. Yalçin Dümer ( Mem) û Meltem Doganay ( Zîn ) rolên herdu evîndaran lîstin. Musa Anter di fîlmê de rola vebêjerê kal girt.
Naverok
Di şeva Newrozê, cejna bihar û sersala Kurdan de, zilamek kal çîroka Mem û Zînê vedibêje. Rojek keçek bedew di xewnekê de ji xortê Mem re xuya dike. Li aliyê din keçika Zîn di xewna xwe de xortek dibîne. Gava ku ew di rastiyê de hevdîtin dikin, ew dizanin ku ew ji bo hevdu têne armanc kirin. Lê şert û mercên nebaş û ewanekî xirab nahêle ew bizewicin. Tenê di mirinê de ew di gorek hevpar de têne ba hev. Di dawiyê de, Bekoyê Ewan  li ber lingên wan tê defin kirin.
Paşxan
Fîlm li Hewlêr, Cizîr, Mêrdîn, Midyat, Nisêbîn û Heskîf hat kişandin. Bi fermî, "Mem û Zîn" neçar bû ku bi tirkî were deranin, ji ber ku zimanê kurdî bi fermî heta nîvê salên 1990î qedexe bû. Dûv re ew bi Kurdî hat kişandin.
Ji bo Kurdan, Mem nîşana gelê Kurd û Zîn welatê Kurd e, ku ji hev cihê ne û nikarin bibin yek.
Salname
Rojên salê li gora sîstemen cur be cur tên hesîbandin. Ji van sîsteman re salname an teqwîm tê gotin.
Salnameya kurdî
Sersala Kurdan her 21ê adarê ye. Salnameya Kurdan ji salan 612          berî zayîn tê, û ev gelek kevn. yanî 31ê adarê 2014'ê = 1emin newroza 2628'ê Newroz (li başûrê Kurdistan ji meha Adarê re Newroz dibêjin) rojeke kifşe û di salnama Kurdî de bi "Sersalî" hatiye edilandin. Kurdan bi vê rewşê bi cîranên xwe daye nasîn jî. Ji xwe navê wê her karî ronahî dike û bi Kurdî ye: new= nû, roz= roj, newroz= nû roj yanê roja nû, ne ku meha nû ye.
Gelek navên curbecur ji bo mehan tê bikaranîn. Navên mehên Kurdî yên ji alê Enstîtuya Kurdî (Stenbol) ve hatine pejirandindin û di salnama Enstîtuyê de hatine weşandin ev in: Adar, Avrêl, Gulan, Pûşper, Tîrmeh, Gelawêj, Rezber, Kewçêr, Sermawez, Berfanbar, Rêbendan û Reşemî.
Ev nav hemî Kurdî ne, kevn in, û têgihdar in jî. Xweza di her mehê de li gor werza xwe têgih distîne. Bi kurtî têgiha navên wan ev in:
Salnameya Julianî û navên mehan
Piraniya mirovan heta dema Împaratorê împaratoriya Roma Gajus Julius Caesar b.z. 100-44, dem bi Salnameya hîvê dihejmartin. Gava hîv difitilî û dîsa dibû wek bilindbûna xwe ya cara çûyî, ew wext, wek “hîvekê” dihat dîtin û qebûlkirin. Ji ber wilo ye ko hîna jî di gelek zimanan de ”hîv”, meh e.
Hîvek, 29,5 rojên royê ye, salek 354 roj e. Li gora hin hesaban, hîvek 27,5 ya jî 27,2 rojên royê ye. Ji ber wilo, gava ko saleke wextê hîvê diçû, hîna sal nefitilîbû wextê destpêka salê û wext di hev dernediket.
Lê Misiriyan hîna berî wî çaxî bi gelekî, wext li gora ”gera” royê û gera stêrika bi navê Sîrîus dihejmartin. Sîrîus, gava sala xwe dikir, dîsa av û merdî dida Nîlê. Ew dem û cîh jî kifş û pîvayî bû. Ew bêtir nêzîkî rastiyê bû.
Misiriyan, zaniyariyên xwe yên stêrikzaniyê-astrolojiyê, ji astrolojiya mezopotamya girtibûn û li ser a wan ava kiribûn. Mezopotamiyan berî Misiriyan şiklên komên stêrikan dîtibûn û organize kiribûn.
Yûnaniyekî bi navê Ptolemaios ew zaniyarî baştir organîze kirin, li ser nexşeyan raxistin û ragihandin Yûnaniyan. Ptolemaios li Aleksandria dima û ji Misiriyan fêr bûbû. Ew fêrbûna Yûnaniyan, îro hîna bingehê astrolojiya dinyayê ye. Romî jî ji Yûnaniyan fêr bûbûn.
Caesar, sala 46 b.z. hejmartina demê bi salnameya rojê, sal kir dozeh meh, 365 roj û her ji çar salan jî rojeke zêde wek sala bermayî ditîn. Ew tê digihije ko saleke rast, wilo ye. Û her wilo wî nav li mehan kir. Ji ber ko Caesar wî çaxî li Misirê bû, Kleopatra VII. ji xwe re anîbû û bi nîvê Misrê re hîna di şer de bû, sîstema xwe ya nû pêşî salekê li Misirê ceriband û piştî wê li Roma bikar anî.
Demjimara Julius Caesar ko jê re Salnameya Julianî tê gotin, dor 1550 salan rast hat qebûlkirin. Lê saleke royê, di rastiya xwe de ji demjimara wî dirêjtir e. Her ji çend salan dor saniyeyekê wenda dibû. Wî çaxî Pop û Vatikanê biryar da ko komîsyoneke nû bê avakirin û demjimareke nû bê hesabkirin. Tiştê ko wê komîsyonê derxist, wek a niha ye. Lê dîsa jî saet û demjimar, rastiya dirêjbûna sala royê dernaxin. Her ji sedsalekî çend saniye wenda dibin. Carê rêxistinên demjimariya dinyê li hev dikin û wext rast dikin.
Caesar, serokê dewleta Romî bû. Navê Caesar, navê payedariyê û mezinbûnê bû. Wek ko mirov bibêje şah, mîr, paşe, ya jî key. Ji xwe gotina qeyser, Kaiser, Kejsare û Tsar ji gotina Caesar tê. Caesar di nav salên b.z. 100-44 de jiya. b.z. 44-an hat kuştin.
Li gora sîstema mehan a ko wî ava kiribû, navê mehan wilo ye.
1. Januari, îngilizî. january: (Çileya Paşîn, Rêbendan) ji navê xweda Janus tê. Janus, xwedayê Romiyan ê mezin e û li Îtalya dimîne. Ew, xwedayê pêşî û destpêka jiyanê ye. Gotina pêşî, di maneya deriyê destpêka jiyanê yê pêşî de fam bikin. Mezinatiya Janus carê dema meha januarî tê pîrozkirin. Navê wî ji gotina ko navê derî ye tê. Bi latînî ji derî re janua tê gotin. Ji ber wilo heta niha jî li Emerîka ji nobedarê deriyan re janitor tê gotin. Janus bi piranî bi du rûyan tê sûretkirin. Her rûyekî wî li aliyekî dinere. Yek li pêşerojê, yek jî li paşerojê. Navê rûyê Janus ji wir tê. Tê mana duhêli.
2. Februari, ingl. february: (Sibat, Reşemî) ji gotina latînî februare tê. Februare tê mana pakkirinê, xwe pakkirinê. Li Roma kevn, ji bo rûmeta hatina sala nû, cejna pakkirinê dest pê dikir. Romî hemû diketin karê pîrozkirina wê cejnê; xwe, mala xwe, kuça xwe û bajarê xwe pak dikirin. Xweda Lupercus, xwedayê şînkayiyê, wî çaxî dest pê dikir û bihar diyarî mirovan dikir. Sala nû wilo dest pê dikir. Ji şahiyên pakkirinê yên ko ji bo spaskirin û rûmetgirtina xelatên xweda Lupercus ko dibûn sedema hatina sala nû re, Februus dihat gotin. Februus heta gava nav li mehan hat kirin, hêdî hêdî bûbû wek navê Lupercus ê din. Bi wî awayî gava navê meha salê a dawî kirin februari, him navê wî û him navê cejna biharê lê hat kirin.
3. Mars, ingl. march: (Adar) ji navê xwedayê Romiyan Mars tê. Mars, navê Ares ê bi latînî ye. Ares, bi esil xwedayekî Yûnanî ye, ew lawê Zeus û Hera ye, xwedayê şeran û şervanan e. Li ba Yûnaniyan ne xwedayekî gelekî birêz û qedirbilind e, pir jê nayê hezkirin. Lê li ba Romiyan mezin e, dihat bawerkirin ko ew parêzgerê bajarê Roma ye, sitara wî li ser bajêr heye. Ji ber wilo Ares ew rûmeta taybet girtiye û navê wî li meha pêşî ya salê hatiye kirin. Ji ber ko di demhejmariya Romiyan de Mars meha salê a yekem bû.
4. Aprîl, ingl. april: (Nîsan, Avrêl) ji gotina latînî aporos tê, tê mana bi dû re, a bi dû re. Yanî Aprîl meha bi dû a yekem de bû, aporos bû. Hinên din dibêjin ko ji gorina aperiere tê. Ew jî tê mana vekirinê.
5. Maj, ingl. may: (Gulan) ji navê xweda Maja tê. Maja, Yûnanî ye, ew xweda bereketê ye. Li ba Romiyan xweda şînkayiyê jî ye. Maja yek ji Pleîadan e, keça Atlas e, dotmama Zeus e. Zeus ji wê hez dike, wê ji xwe re tîne. Maja jê re xwedayê rêber, xweda Hermes tîne. Hermes yek ji xwedayên Olympos e.
6. Juni, ingl. june: (Hezîran, Pûşber), ji navê xweda Juno tê. Juno, navê xweda Hera yê bi Romî, latînî ye. Romî jê re Matrona jî dibêjin. Juno, keça Kronos û Rhea ye, yek ji xwedayên Olympos ên mezin e, banûya gerdûnê ye, xuşk û jina Zeus e.
7. Juli, ingl. july: (Tirmeh, Temmûz) ji navê Julius Caesar tê. Ji ber ko wî, ya jî pêşevaniya karîna dewleta Romî a di dema wî de nav li mehan kiriye, navê xwe li vê mehê kiriye.
Her wilo gotina Temmûz jî, navê xwedayekî mezopotamiyan e. Ew bi Yûnanî Adonîs e, xwedayekî xort ê nêçîrvan e, delalê Afrodîthe ye. Yûnanî, bi piranî jî pîrek rûmeteke mezin didin wî û wî bi gul û çîçekan bi bîr tînin.
8. Augusti, ingl. august: (Tebax, Gelawêj) ji navê qeyserê dewleta Romî ê pêşî Augustus tê. Ew xwarzêyê Caesar bû û mîratxurê wî bû. Augustus, wilo piştî Caesar hat ser text. Gotina qeyser a bi formên guherti ko îro di zimanên Ewropî de heye, ji Caesar tê. Ji xwe ew gotin li ba Romiyan jî nevê mezinbûnekê bû. Wek gotina mîr, siltan û şah. Ew gotin bi Augustus re bû navê serokê dewletê.
9. September-september- ( Îlon. ) Navê vê mehê, ji gotina latînî septem, yanî heft tê.
10. Oktober-october- ( Cotmeh. ) Ocktober wek navê mehê, ji gotina latînî octo, yanî heşt tê.
11. November-november- ( Mijdar. ) Ji gotina latînî novem, yanî neh tê.
12. December-december- ( Çileya Pêşîn-Rezber. ) Ji gotina latînî decem, yanî deh tê.
Ayet el-Kursî
Ayet el-Kursî, Ayetu'l-Kursî, Ayetulkursî, ayetê sureya Beqereyê ê 255an e.
Şîtka
Şîtka, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Gokçayir
Gokçayir, gundekî bi ser navçeya Harûniyeya Osmaniyeyê ve ye.
Bêrt
Bêrt gundekî girêdayî navçeya  Mehsertê   a girêdayî Mêrdînê  ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Xondab (navçe)
Xondab yek ji navçeyên parêzgeha Merkeziyê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Xondab e.
Bad Saulgau
Bad Saulgau, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Baden-Württembergê ye.
Zundert
Zundert, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Beton
Beton di avadaniyê de kereseyeke bingehîn e. Navê wê ji bêjeya fransî le béton tê.