cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gurçik
Gîhandina xwînê di gurçikan de
3. Xwînberên navbera pilan xwînê digihîjinin tûkilê gurçikê. Li tûkil, xwînber he pirtir şax didin û dibin xwînberoka hatî, xwînberoka derketî û mûlûleyên xwînê. Xwînberoka hatî xwînê digihîjinê giloka mûlûleyan (glomerul), xwînberoka derketî jî xwînê ji gloka mûlûleyan dûr dixe.
4.Xwîna parzûnbûyî bi navbeynkariya xwînberokên derketî ji giloka mûlûleyan ber bi xwînhênerên navbera pilan. ji wir jî derbas dibe nav xwînhênerên pila. Xwînhênerên pilan jî digihîjin hev û wekî xwînhênera gurçikê ji gurçikê derdikevin, bi vî awayê xwîna parzûnbûyê tevlê xwînhênera sereke ya jêrîn dibe.
Erkên Gurçikan
Karê serekî yên gurçikan rêkxistina şileya derveyê xaneyan (plazma û şileya navber) e. Hevsengiya şileya hawirdora navî bi çêkirina mîzê tê dabînkirin.
Gûrçik gava mîzê ji xwînê parzûn dike;
1. Qebareya plazmayê û pestoya xwînê,
2. Xestiya paşmayiyên nav plazmayê,
3. Xestiya iyonên wekî sodyum, potasyum û bîkarbonata nav plazmayê,
Quzêrîb
Mehlên gund
Mehla Rûta (Kurra Rûta), Mehla Resûlkê, Mehla Şexo...
Gurçik
Erkên Gurçikan
jî rêk dixe
Quzêrîb
Herêmên gund
Pala Derikê, Aşkê Cina, Cirdê Kesko, Cirdê Hevşiya, Giyarê Xelîloka, Gola Xetiko, Rabetîn, Erdê Înter, Çala Bedirka, Mîrê Ereb, Newalka, Dara Bûbo, Darikê Melê, Hejîra Reş, Newala Simaqan, Hejîra Nordo, Guhera Mehmê Hedo, Şikefta Aliya, Şikefta Mendikê, Şikefta Hisî, Şikefta Topo, Guherê Dimiliya, Newala Çala, Gola Kelem, Şikeftên Cemo, Erdê Rewdê, Kurra Rûta, Kurra Sînka, Kurra Ortê, Kurra Çeloguriya (Qerhêtiyan), Gakêviyê, Nezarê Reş, Ziyaretka Kerro, Şikefta Mêzesorê, Bêrimkê Elo, Kendalê Sor...
Dahl û giha
Dahl û gihayên ku li gund û derdoran wê şên dihên ev in: berû, guvîj, behîv, hejîr, tehû, trîreşk; pizîlaqa bizinan, pizîlaqa miyan, pizîlaka kûçikan, teqînok, xelîlok, xerdel, gangulok, nîsanok, botav, bojna, gihabîbo, gonîkirrkorr, dûberxok, serspîk, pîvok, movik, solyasik, doberankerbeş, devreş, spilok, cedas, genimok, zîwan, xwurên, helawa keran, qabqabiktahlî, kereng, kulîlka bûk û zavê, perîtok, kerbeşa çavbelek, gûriz, pepikê kewê, pîrqelaçk, gîhakê sêvo, xilindor, kulîlka bûk û xwesiyê, xiyarok, derzîdank, baqilên ga, baqilên xatûnî, bakilên maran, baqilên hespan, baqilên psîkan, baqilên keran, nokreşk, kuncî, dermanreşk, cihok, indeko, nefel, kereng, qîvar û gelekî din.
Gurçik
1. Erkên bo hevsengiya navekî
Dabînkirina hevsengiya navekî karê serekî yê gurçikan e. Hevsengiya navekî bi çêbûna mîzê rû dide. Bi çêbûna mîzê gurçik hin çalakiyan laş rêk dixe, bi vî awayê hevsengiya nevekî dabîn dike.
Quzêrîb
Aboriya gund
Aboriya gund bi çandinî, xwedîkirina heywanan (yên wek çêlek, mî, berx, bizin, hesp, qantir û ker) û frotina çilo, hejîr û trî ye. Ciyê trî û esirandina wî ya payîzâ li ser mahseran wek ritûelekê grîng e. Di sala 2009an de li gund kooperatîvek jî vebûye.
Gurçik
A. Deravêtina madeyên paşmayî
Ji ber zîndeçalakiyan di laş de madeyên paşmayî an jî madeyên bêkêr peyda dibe evan madeyan ji aliyê gurçikan ve ji laş tê deravêtin.
Quzêrîb
Lîstikên gund
Xarmenaj; dar û pil; kab û pere, birrê; heftok; çakûç û herî; gok; morik, Kerikê kerajotî, Husomeyn, Destmalê, Bizina Kejo, Holê, leyistina hêkan û her cejna remezanê û cejna qurbanê bi Dêrîşiyan re li derdora Pala Dêrikê şerkirina bi keviran.
Gurçik
A. Deravêtina madeyên paşmayî
Hin paşmayîyên tên deravêtinê;
Quzêrîb
Hobiyên gund
Seyda (Nêçîr) kewan û keroşkan û xwedikirina kewan. Kew di çanda gund de ciyekî giring digirin.
Malbatên Quzêrîbê
Malbatên ku ji vî gundî ne yan jî ji vî gundî belav bûne: malbata Resûlkê, malbata Şêxo,malbata Pîrê, malbata Rûta (Necîmoxliyên Dêrikî); malbata Çelogurrî (li kerhêta û Xerebazinê dijîn); Sînkî (nuha li Dêrîş, Kelêya Pozreş û li beriya Mêrdînê dijîn); malbata Hesen Bajarî (li Tepêya baravan dijîn);Malbata Avşaran (li Qoruxçî dijîn).
Gurçik
A. Deravêtina madeyên paşmayî
a. Ure (paşmayiya metabolîzmaya asîdên amînî)
c. Kreatîn (paşmayîya metabolîzmaya masûlkeyan)
d. Bilîrûbîn (paşmayîya hilweşîna hemoglobînê)
e. Paşmayîyên ji metabolîzmaya madeyên din.
Gurçik li gel van madeyan madeyên kîmyayî yên zîyanbexş ên wekî jehr, derman, metalên giran û hvd jî derdavêje.
B. Dabînkirina hevsengiya avê.
Gava av di laş de zêde be, gurçik avê di nav mîzê de an jî bi xwêdanê ji laş dûr dixe. Lê heke di laş de av kêm bibe, rê li ber deravêtina avê digire, avê di laş de dihêle. Bi vî awayê hevsengiya navekî ya avê dabîn dike. Hevsengiya avê bi navbeynkariya hormona dijemîztin tê dabînkirin. Gava di laş de asta avê kêm be, ji hîpofîzê derdana hormona dijemîztin (bi înglîzî: antidiuretic hormone) (ADH) ) zêdetir dibe. ADH bi navbeynkariya xwînê digihîje gurçikan. ADH di gurçikan de dubaremijina avê dide zêdekirin. Ji lûlekên nefronan û ji cogên berhevkirinê, av ji mîzê cihê dibe, tevlê xwînê dibê. Bi vî awayê rê li ber kêmbûna ava laş tê girtin. Mîza kêmav a bi xestiyek bilind û bi rengê zerê tarî ji laş tê deravêtin. Lê heke di laş de asta avê bilind be, derdana ADH tê kêmkirin. Dubaremijîna avê tê kêmkirin, ava zêde di nav mîza ron a bi rengê zerê vekirî ji laş tê deravêtin.
C. Dabînkirina hevsengiya elektrolîdan
Heke xestiya osmozî ya ava laş kêm bibe, gurçik sodyumê di laş de digire, lê heke xestiya osmozî ya ava laş zêde bibe vê gavê gurçik sodyumê ji laş davêje.
D. Dabînkirina hevsengiya pH yê
pH ya xwînê dive li derdora 7.4 be û pir neguhere. Di laş de ji ber zîndeçalakiyan, asîdiya hawirdora navî zêde dibe. Gurçik û pişik rê li ber zêdebûna asîdiya laş digirin.
Îyonên bîkarbonat (HCO 3 −) û îyonên hîdrojenê(H+) kar dikin bo dabînkirina hevsengiya pH ya xwînê. Heke asîdiya xwînê bilind bibe, ango pH ya xwînê ji 7.4ê nizimtir bibe, ji lûlekên nefronan dubaremijîna îyonên bîkarbonatê zêde dibe, îyonên hîdrojenê bi derdanê ji xwînê ber bi lûlekên nefronan tê avêtin û di nav mîzê de ji laş tê dûrxistin bi vî awayê asîdiya xwînê kêm dibe, pH ya xwînê ber 7.4ê bilind dibe. Na heke pH ya xwînê ji 7.4ê bilintir bibe, vê gavê dubaremijîna iyonên bîkarbonatê tê kêmkirin, iyonên bîkarbonatê tevlê mîzê ji laş tê deravêtin. Herwisa derdana iyonên hîdrojenê jî tê kêmkirin. Ev rewş dibe sedema kêmbûna alkalîbûna xwînê û pH ya xwînê ber bi 7.4 ê dadikeve.
2. Erkê çêkirina xwînê
Gurçik hormona eritropoietîn (bi latînî: erythropoietin) der dide, ev hormon çêbûna xirokên sor han dide. Herwisa gurçik hormona trombopoietîn (bi latînî: thrombopoietin) jî der dide bo berhemkirina perikên xwînê.
3. Erkê derdanê
Gurçik gellek hormon der dide. Hormonên gurçikê;
Elîkufans
Elîkufans, gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.
Gurçik
3. Erkê derdanê
Eritropoietîn (erythropoietin): Bo berhemkirina xirokên sor
Renîn (renin): Hormona renîn hin caran wekî enzîm jî tê navkirin. Renîn bo bilindkirina pestoya xwînê kar dike.
Kalsîtrîol (calcitriol): Bo zêdekirina rêjeya kalsiyuma xwînê.
Prostaglandîn (prostaglandins): bo zêdekirina deravêtina xwêyê. Bandor li çalakiya renîn û erîtropoîetînê dike.
Gavên çêbûna mîzê di gurçikan de
1. Parzûnkirin (bi înglîzî: filtration):
Xwîn di nefronên gurçikan de tê parzûnkirin. Ji bilî xaneyên xwînê û proteînên plazmayê, pirraniya pêkhateyên plazmaya xwînê, ji mûlûleyên xwînê derbasî nav lûlekên nefronan dibe.
2. Dubaremijîn (bi înglîzî: reabsorption)
3. Derdan (bi înglîzî: secretion):
Derdan, tevgera madeyan a ji xwînê ber bi şileya derveyî (bi înglîzî: extracellular fluid)ye. Madeyên hatine derdan ji şileya derveyî derbasî lûlekên nefronan dibin. Bi gelemperî madeyên jehrî bi derdanê ji xwînê tên dûrxistin.
Nexweşiyên gurçikê
Nexweşiya şekir, xwîna bi pestoya bilind, girêkên li gurçikê, hin derman, kulbûna nefronan an jî xwîna bi pestoya nizm û zanyariya bomaweyî ya mirov hin sedemên serekî ne bo nexweşiya gurçikan. Dibe ko hin caran gurçikek mirov ji kar bikeve, mirov dikare bi gurçikek sax jî bijî.
Diyalîza gurçikan
Makîneya diyalîza gurçikê bi eslê xwe gurçikek destkarî e. Madeyên paşmayî û yên bêkêr di makîneya diyalîzê de ji xwînê tên cihê kirin. Herwisa heke di xwînê de kêmasiya hin madeyan hebe, madeyên pêwîst jî dîsa di makîneya dîyalîzê de tevlê xwînê dibin. Bi vî awayê xwîna paqij a bi pH ya guncav ji makîneya diyalîzê vedigere nav laşê nexweşê.
Mirovên nexweş bi gelemperî hefteyek de sê car bi diyalîza gurçikan xwîna xwe dide paqijkirin. Lê ji bo hin nexweşan, pêdiviya diyalîzê rojê carek e.
Çandiniya gurçik ji bexşerê tendurist
Hin caran li herdu gurçikên mirov jî têkşikestin rû dide. Di rewşek wisa da çareseriya herî baş çandiniya gurçik e. Ji mirovek tendurist û guncav gurçikek tê girtin û wekî gurçika sêyem di laşê nexweşê gurçikê de tê çandin. Ji bo çandinek serkeftî, divê zanyariyên bomaweyî (genetîk) yê bexşînerê gurçik û yê gurçikwergir li hev werin, an na lihevnehatina şaneyan rû dide. Bi gelemperî gurçikên endamên heman malbatê li aliyê bomaweyî de hê pirtir dişîbin hev, loma şaneyên gurçika bexşîner û şaneyên gurçikwergir ên heman malbatê jî hê pirtir lihevhati ne.
Bavan Somabiradost
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.098 kes (261 malbat) bûn.
Hadamar
Hadamar, bajarekî navçeya (Landkreis) Limburg-Weilburgê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Mezra, Bêgirî
Mezra, gundekî girêdayî navçeya Bêgirî ya Wanê ye.
Aethopyga
Aethopyga, celebek çûkên biçûk e ku ji famîleya Nectariniidaeyê ye.
El-Durr el-semîn fî şerhî Mem we Zîn (pirtûk)
Eldur Elsemîn fî şerhî Mem we Zîn navekî erebî ye ji şiroveya Mem û Zînê re, wateya vî navî: mirwariya bi nirx di şirove ya Mem û Zînê de. Wergera yekem a bi zimanê erebî ji Mem û Zînê re ji aliyê Dr Elbûtî ve di salên pênciyan de li Şamê çap bû. Di wê wergerê de hinek kêmanî hebûn û ji ber sansûrê pêşgotina Mem û Zînê ya derbarî milletperweriyê û pirsên felsefî û dînî ve nehate belavkirin. Lê wê wergera Elbûtî roleke mezin lîst û bi saya wê çavên xwendevanên ereb di tevaya cîhana erebî de li çand û wêjeya kurdan vebû. el-Durr el-semîn ji aliyê nivîskarê kurd Jan Dost ve hatiye nivîsîn û sala 2006an li Dihokê ji hêla Spîrêzê ve, hate belavkirin. Li ser vê wergera Jan Dost a bi erebî rewşenbîrê ereb yê mezin û gorbuhuşt Hadî el-Elewî dibêje: "tu wergerên erebî ji Mem û Zîne re, nagihin wergera Jan Dost ku lêkolîneke berfireh û pêşgotineke dirêj jê re danîye û şiroveyên têrwate ji peyvên wê yên mijokî û sembolên wê re daniye ku destnîşanî pêkanîna Jan Dost ya çanda sofîzmê dikin."
Ottersheim bei Landau
Ottersheim bei Landau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Germersheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Komunên departmena Alpes-de-Haute-Provence
Li jêr 198 komunên departmena Alpes-de-Haute-Provence ya Fransayê hatiye nivîsandin.
Saimbeyli
Saimbeyli yan jî Xaçîn, yek ji navçeyên parêzgehê Edeneyê ye.
Hagen
Hagen, bajarekî li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Saimbeyli
Gelhe
''Li gorî daneyên sala hêjmara gelhe ya navçeya Xaçînê
Erdnîgarî
Xaçîn, yek ji navçeyên çiyayî ya parêzgeha Edeneyê ye û dikeve bakurê rojhilata parêzgeha Edenê.
Fredersdorf-Vogelsdorf
Fredersdorf-Vogelsdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Märkisch-Oderland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Xirbe
Xirbe, gundekî girêdayî navçe Kopa bi ser Mûşê ve ye.
Şêxbûban
Şêxbûban, weke Şêxbûba dihêt xwendin, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.
Chéry-lès-Pouilly
Chéry-lès-Pouilly, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Naftali Bennett
Naftali Bennett (, Heyfa, Îsraêl) siyasetmedarekî Îsraêlî ye, ji Hezîrana 2021 wek serokwezîrê niha yê Îsraêlê dest bi kar bû.
Ekîker
Ekîker gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.
Naftali Bennett
Jiyana wî
Sala 1972ê li Heyfayê ji dayik bûye. Ji 2013-2019 wek wezîrê karûbarên dîasporayê kar kirî ye, 2015-2019 bû ye wezîrê perwerdehiyê, ji sala 2018-2020 wezîrê parastinê bû ye. Ji 2018 an ve serokê partiya Rasta Nuh ye, pêşda serokê Partiya Mala Cihûyan bû ye, li 13ê Hezîrana 2021 wek serokwezîrê nû hat hilbijartin.
Marina Abramović
Marina Abramović, wekî Marîna Abramovîç bixwîne (z. 30'ê mijdarê 1946 li Belgrad, Yûgoslavyaya berê), hunermendeke sirbî ya Performance Art (hunera performansê) ye.
Jiyan
Ji sala 1990'î heta 1991'ê Marina Abramović wê di Académie des Beaux-Arts de li Parîsê weke profesoreke mêvan perwerdehiyê kir. Ji 1992'an heta 1996'an ew li Hochschule für Bildende Künste Hamburg profesor bû, ji 1997'an heta 2004'an jî wê li Hochschule für Bildende Künste Braunschweig perwerdehiya hunera performansê kir.
Wê li New Yorkê ji bo armanca pêşkêşkirina platformekê bona hunermendên ciwan û jêhatî yên hunera performansê komeke bi navê Independent Performance Group (IPG (Koma Performansa Serbixwe) damezirand.
Abramović di sala 1975'an de mala xwe bara Amsterdamê kir: we di sala 1987'an de li wir malek ji xwe re kiribû be jî, ew di pirraniya dema xwe de ji bo pêşangehan li ser seyranan bû. Di payîza 2005'an de wê mala xwe ji Amsterdamê bara New Yorkê kir. Ew di sala 2005'an de bi peykertirajê îtalyan Paolo Canevari zewicî û hê jî pê re zewicî ye. Di sala 2007'an de Independent Performance Group belaw bû û Abramović navenda Marina Abramovic Foundation for Preservation of Performance Art damezirand. Di sala 2012'an de ew weke juriya Leystokên Mîhrîcana Fîlmên Navneteweyî ya Venedîgê hat hilbijartin.
Xebatên wê
Piştî yekemîn performansên xwe yên bi rîsk en derbarê sînorên fizîkî û pirsa hebûnê, hevkarî û performansên hevpar ên digel Ulay destpêkirin. Ew heta demekê tevlî Aborigenes û gelê tîbetî bûn û weke koçber jiyan. Ji bo performanseke sê mehî ya li ser dîwarê çînî ew ji hev veqetiyan. Ji wê rojê pê ve Marina Abramović xebatên girêdayî objeyan amade dike. Di sala 1984'an de ew tevlî pêşangeha komî ya bi navê Von hier aus - Zwei Monate neue deutsche Kunst in Düsseldorf bû. Di sala 1997'an de wê di çarçoveya Biennala Venedîgê de Şêrê Zêrîn stend ji bo performansa wê ya vidyoyê Balkan Baroque. Ew xebat nasmameya montenegrî ya hunermendê û şerên Yûgoslavyaya berê dike mijar. Di çarçoveya pêşangeheke ku ji projeksiyonên vîdyoyan pêk hat, Abramović li wê derê, weke beşeke performansê, bi saetan xwe bi paqijkirina hestiyên teze yên gayan mijûl kir û kilamên lorînê yên welatê xwe xwend.
Ji bo xebata Human Nests (2001) wê heft şikeft dakolande dîwarê zinarekî. Ji her şikeftan ve silmeke bi bend dadikeve jêr sewa ku meriv karibe têkevê û li hundirê binêre. Di heman demê de divê meriv ji ber tengbûna şikeftan hişyar be ku nekeve jêr. Bi vî havî meriv tê de him xwe parastî, him jî bêewlî hîs dike. Di xebata xwe ya The House with the Ocean view (Malika bi dîmena behrê, 2002) hunermend dozdeh şev û roj li Sean Kelly Gallery di hundirê sê odeyên ku pêşiyên xwe ji temaşevanan re vekirî ye de ma bêyî ku tiştekî bixwe, bêje, binivîse û bixwîne (wê tenê avê mîneralê vedixwar). Ji bilî vê yekê ew her roj tenê heft saet raza û rojê sê car xwe şuşt. (S. 97)
Di sala 2003'an de Abramović ji bo The House with the Ocean View  xelata Bessie Axard wergirt û doktoraya rêzgirtinê ji bo School of the Art Institute of Chicago stend. (S. 123)
Di sala 2005'an de wê Seven Easy Pieces careke din li Muzeya Solomon R. Guggenheim, New York, pêşkêş kir û bi vê yekê guftûgoyên derheqê ji nu ve pêşkêşkirinê, hêvişandina zanîna çandî û parastina mafên hunermendên performansê wek derhêner da destpêkirin.
Li hemberî rê û rêbaza ku performansek girêdayî bedenê hunermendê ye û lewra nikare bê dûbare kirin, hunermendên performansê divê li ser dûbarekirin û ji nû ve pêşkêşkirina hunera xwe niqaş bikin, ji ber ku performansek medyûmeke avakirin û parvekirina zanîna çandî ye û xwediyê umreke bi sînor e - û heger ne wisa bûya, wateya xwe ya çandî wê wenda bikira.
Li gorî wê, stabîlîzekirineke ev cûreya hunerê pêwîst e: Di cîhanekê de ku tê de dîjîtalîzebûn zêdetir dibe û her tişt ji aliyê tişteke din ve kare bê guhertin, divê mafên hunermendan û bidestxistinên wan li dijî tehrîf û kedxwariya tîcarî bên bihartin.
Di heman demê de Seven Easy Pieces pirsên derheqê dubarekirin û parastina awayê performansên hunerî wek hunereke bi wadeya kin jî dikolîne. Ev xebat ji heft beşên dîrokî yên derbarê şeş performansên dîrokî yên sala 1960'î û 1970'yî pêk tê û ji xebateke wê ya serbixwe:
Di heman salê de wê fîlma hunerî ya bi navê Balkan Erotic Epic amade kir. Ev kurtefîlm kevneşopên seksuel û berhemdarî yên li Balkanê dike mijar.
Di sala 2008'an de wê ji aliyê serokkomarê awistriyayî Heinz Fischer nîşaneya zanist û hunerê wergirt. Ji 14'ê adarê heta 31'ê gulana 2010'an li New Yorkê di Museum of Modern Art (MoMa) de pêşangehek hate lidarxistin ji bo nêrîneke gelemperî li ser xebatên wê.
Di heman demê de performanseke din a wê ya bi navê The Artist is Present (Hunermend li vir e) hat pêşkêşkirin.
Di çarçoveya vê pêşangehê de Marina Abramović li ber maseyekê rûdinişt û bêdend dima, li hemberî wê jî kursiyeke vala hebû ji bo ku mêvanên muzeyê karibin li ser rûnin. Bi vî havî hevdîtineke bêdend di nava hunermend û temaşevanan pêk dihat. Piştî 721 saet û 1565 temaşevanên li hemberî wê cîh girtin performans qediya. Sharon Stone, Tilda Swinton û Björk tenê çend navên ku li ser kursiyê rûniştin in.
Hoppegarten
Hoppegarten şaredariyeke navçeya (Landkreis) Märkisch-Oderland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Lam (tîp)
Lam ( ل ) herfa bîst û sêyem a alfabeya erebî ye.
Înikan
Înikan, wek Înikan tê xwendin, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.
Beçeçîk
Beçeçîk gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 515 kes (125 malbat) bûn.
Alexis Ford
Jiyana wê
Alexis Ford li Ridgewood, navçeyek Queens li New Yorkê ji dayik bû û mezin bû. Ew li dibistanek katolîk li New Yorkê û li  dibistanek hemşîretiyê li Miamiyê xwend.
Wê kariyera xwe wek danser, xwerûskar û modelê dest pê kir. Ew ji bo hezîrana 2012ê Penthouse Pet ya Mehê ya kovara Penthouseê bû.
Dîşans
Dîşans, gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.
Rheurdt
Rheurdt şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kleve li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Mihemed Elî Şakir (kurmancî)
Mihemed Elî Şakir hunermendekî kurd e ku di sala 1946an de li Dirbêsiyê (Rojavaya Kurdistanê, Sûriyê) hatiye dinê. Hunermend Mihemed Elî Şakir, di sala 1946an de li navçeya Dirbêsiyê ya parêzgeha Hesekê ya Sûriyê (beşa kurdî ya girêdayî dewleta Sûriyê) ji dê û bavên ku ji neteweperweriya xwe ya kurdî hez dikin, hatiye dinê. Bapîrê wî ji aliyê bavê xwe ve mirovekî dîndar û muezzinê mizgeftê bû, bi dengekî awaz û mezinbûna wan bi perwerdeyeke dînî bû. Bavê wî yê ezîz jî bi muzîkê re têkildar bû û li tenbûrê dixist. Dibêjin ku bavê wî bandoreke mezin li ser heza wî ya muzîkê kiriye û bi saya xwendina dînî ya bapîrê xwe hunermend jêhatîtir bûye. Mihemed Elî Şakir, jiber kirin û xwendina Quranê bi dengê xwe yê xweş di rojên dînî de û li dibistanê digot.
Ji ber şert û mercên zehmet ên aborî û jiyanê, bavê wî dest bi karê çandiniyê kir. Di demên havînî de alîkariya bavê xwe dikir û bi wê re jî xwendina xwe domand. Di sala 1968an de malbat koçî bajarê Serêkaniyê kirin; Xwendina mamostetîyê bi dawî kir, û pişt re tevlî beşa îngilîzî ya Zanîngeha Helebê bû, û piştî bidestxistina Lîsansê ya zimanê îngilîzî ew 12 salan li dibistanên Serêkaniyê bû mamosteyê zimanê îngilîzî.
Jiyana hunerî ya hunermend Mihemed Elî Şakir ji zarokatiya xwe de dest pê kiriye, hezkirina wî ya li hember mûzîkê, weke ku di hevpeyvîna xwe de dibêje, bandoreke malbatî bû. Dengê bapîrê wî xweş bû û di heman demê de bavê wî jî wisa bû. Ji zarokatiya xwe ve li bilûrê dixist û carinan stranên dînî digotin, lê êdî kêfa wî ji bilûrê re nedihat. wan bi xerciya xwe ûdekê kirîn û bi birayê xwe re dest bi karê ûdê kirin bi tena serê xwe û bê rahêner heta ku şarezayiya lêxistinê bi dest xistin.
Heke em di derbarê bandora hunerî ya mûzîkê ya li ser Mihemed Elî biaxivin, em dikarin behsa du sedeman bikin: Ya yekem ji malbatê bû (bavê wî), ji bilî jîngeha derdora wî, wek stranên dîlanê û stranên folklorî yên kurdî; Ya duyem jî li beşa kurdî guhdarkirina wî ya radyoya Bexdayê bû ku demekê tenê rêya şahî û derbaskirina demê, radyo bû. Hunermend bi xwe jî di vê derbarê de dibêje: “Em her roj bi dilgermî li benda weşana Kurdî bûn, ez û bavê xwe û birayê xwe Mehmûd, bi hisret bûn ku em tiştekî bi zimanê xwe bibihîzin, di demekê de ku her tiştê Kurdî qedexe bû. ev alava ku şêrîntirîn û xweştirîn stran û awazên kurdî yên qedexekirî diweşand bi me zor xweş bû, bi zanîna ku weşana wê dihat astengkirin û tevî wê yekê jî bi berdewamî û bi serbilindî me li radyoyê guhdar dikirin.”
Ji radyoyê hunermend Mihemed Elî Şakir ji hunermendê mezin ê kurd Mihemed Arif Cezrawî hezkir û herwiha jî sazvanê soranî Şemal Saib, Fûad Ehmed û Celal Cemal ketiye bin bandora wan de; Ji bilî nêzîkbûn û hezkirina wî ji stranên kurdî re, ew nêzîkî stranên erebî û hevdem bû û ji navdartirîn dengbêjên ereb hez dikir û stranên wan digotin, mîna Ȗm Kelsûm, Ferîd El Etreş, Mihemed Ebdulwehab. Malbata Rehbanî, Feyrûz û yên din.
Hunermend Mihemed Elî Şakir di sala 1969an de, piştî ku helbestvanê mezin Yûsif Barazî berhevoka herî xweş pêşkêşî kir, di sala 1969an de dest bi nivîsandina helbest û awazê kir.
Ev stran ji birayê wî hunermend Mehmûd Ezîz Şakir re hatin şandin ku di radyoya Bexdayê de bistirê û bûne yek ji xweştirîn stranên wê demê û heta niha, wek: (Şîn bû rîhan, Gulîzar, Hebs û zîndan, rabe ji xwe) û yên din.
Destpêkirina hunermend Mihemed Elî Şaker bi nivîsandina stranên xwe yên yekem, ku ew strana Zeynebê (1969) bû, piştre stran li pey xwe anîn û bi jîrbûna xwe jêhatiya xwe ispat kir, û stranên herî xweş pêşkêşî me kirin wek: Gewrê, Zava, Ber Dilê Min Pir Şêrîn e, Şivan Pêz Daxist Ji Çîyê û gelek stran, ku hemû ji sala 1969an heta 1979an li Radyoya Bexdayê û bi dengê birayê wî Mehmûd Ezîz hatin weşandin.
Gelek hunermendên kurd stranan ji saz û helbestên wî gotine, wek: Mihemed Şêxo, Gulîstan Perwer, Ronî Can, Husên Şakir, Mistefa Xalid, Zoya û yên din; Hunermend Mohamed Ali Shakir, ji bo tu hunermendekî ji nifşê nû û her weha yê kevin ji stranên xwe kêm nekiriye.
Hunermend Mihemed Elî Şakir di sala 1975an de li bajarê xwe Ras al-Ainê dizewice û 4 zarokên wî hene: Sê xort û keçek; Di sala 2012an de piştî dagirkirina bajarê wî Serêkaniyê (Ras al-Ain) ji aliyê Cebhet El-Nusra ve, neçar dimîne ku bireve bajarê Amûdê, paşê rizgarkirina wê ji El-Nusra ye û vedigere bajarê xwe; Lê koçberî dubare bû û koça wî ya dawî bû heta mirina wî. Hem pir bandor li wî kir hem jî pir êşand.Hunermend Mihemed Elî Şakir bi darê zorê ji bajarê xwe derket û li şûn xwe hiştin komek helbestên xwe yên di kompîtera wî de bû li gel amûrên xwe yên muzîkê, ku vê koçê bandor li derûniya wî kir, û tenduristiya wî têk çû. Bi nexweşiya Koronayê ket, û di 24ê Kanûna Pêşîn a 2020an de, piştî salek zordarî û xemgîniya li ser bajarê xwe SerêKaniyê, çû ser dilovaniya xwe. Hinekan jê re digotin kaniyê Stranan, ji ber ku gelek hunermendên kurd û ji her çar parçeyên Kurdistanê (Sûriye, Iraq, Tirkiye û Îran) helbestên wî gotine.
Çendîn stranên wî yên navdar
Hunermend Mihemed Elî Şakir di 24ê kanûna pêşîn a 2020an de li Qamişlokê çû ber dilovaniya Xwedê. Ji bo stranên wî yên herî navdar ên ku di Radyoya Bexdayê (beşa Kurdî) de hatin weşandin ku ji aliyê birayê wî hunermend Mehmûd Ezîz Şakir ve hatine gotin: Ber Dilê Min Pir Şêrîn e   12.08.1971. Zava   16-10-1971 Zeynebê    25-11-1968 Dengê Vî Dilî     01-12-1969 Xwedya kezî     12-041970 Şivan Pez Daxist    27-09-1970 Gulînar    19-02-1972 Gewrê      20-07-1970
Derbarê strana wî Keça Kurd de jî, destûr nehat dayîn ku di radyoyê de were weşandin, ji ber ku naverokeke wê ya siyasî hebû û kesayetiya rêberê nemir Mele Mistefa Barzanî pîroz dikir, ev jî komek ji stranên wî yên herî xweş, ku di nav kurdên Rojava de belav bû: Rêwiyo    20-08-1972 Dayê    18-09-1972 Eyd û Erafat     10-10-1970 Narê   15-02-1991 Newroza me hatî  18-12-1991 Cejna Newrozê  17-03-1985 Dotmam  01-12-1982 Derî Li Min Veke  01-11-1982
Qaldîrim
Qaldîrim, gundekî bi ser navçeya Ayasa Edeneyê ve ye.
Partiya Demokrat a Pêşverû ya Kurd li Sûriyê
Partiya Dîmoqratî ya Pêşverû ya Kurdî li Sûriyê, anku Partiya Demokrat a Pêşverû ya Kurdî li Sûriyê (bi kurtasî; PDPK-S), partiyeke siyasî ye ku di 14ê hezîrana 1957an de li Sûriyê ji aliyê Osman Sebrî, Hemîdê Hecî Derwêş, Hemze Niwêran û çend rewşenbîr û welatperwerên din ên kurd ve hatiye damezirandin.
Piştî dabeşbûna partiyê di 1965an de jiber gelek egeran, bû du partî; yek ma li ser navê xwe lê li kolanan dihat naskirin bi navê "Rast" û ya din hate naskirin bi navê Partiya Çep a Kurdî li Sûriyê, ya "Çep". Her wiha ta sala heftiyê ji sedsala bîstan partiyeke nû hate damezirandin xwe da naskirin weke partiyek bêalî Hiyad, ew jî weke "Berzaniyan" dihat naskirin.
PDPKS kar dike ji bo pêkanîna mafên rewa ên gelê kurd li Sûriyê di çarçoveya welatekî demokratîk de bi rengekî aştiyane bi şêwazên xebata demokratîk, baweriya wê partiyê heye bi biratiya hemû pêkhatiyên Sûriyê û wî warî de xebatek giring şopandiye di karê xwe yê siyasî de, hêjaya gotinê ku PDPKS tê bi rêveberên ji aliyê sikreterê giştî ê wê partiyê mamoste Hemîdê Hecî Derwêş ji piştî dabeşbûna yekem heta dema îro, her weha hêjaye gotinê ku ew partî bi siyasetek cuda xebata xwe dişopand û li ser partiyên nerm ên kurd dihat hêjmartin û di pila siyan de tê hêjmartin di warê cemawerî de.
Zeiskam
Zeiskam şaredariyeke navçeya (Landkreis) Germersheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Gehînkeya demarûmasûlke
Gehînkeya demarûmasûlke cihê taybet e ko tewerekotahiya demarexaneyê û masûlkerîşal rastê hev tên.
Gehînkeya demarûmasûlke, gehînkeyek kîmyayî ye di navbera demarexane û masûlkexaneyê de. Peykeremasûlke di bin bandora koendama demarê de kar dikin. Demareragihandinên ji demax an jî ji dirkepetikê dibin sedema girjbûna peykeremasûlkeyê. Rîşalên demarexaneyê bi masûlkerîşalan ve gehînkeya kîmyayî ava dikin. Di her masûlkerîşalek peykeremasûlkeyê de, ji bo girêdana demarexaneya livînê, gehînkeya demarûmasûlke heye. Ango her peykeremasûlkeyek ji aliyê demarexaneya livinê tê kontrolkirin. Demarexaneyên livînê ji demax an jî ji dirkepetikê ragîhandinên demarî digihînin masûlkerîşalan. Dawiya beşa tewereyê demarexaneyê wekî tewerekotahî tê navkirin. Beşa sarkolemaya masûlkerîşalê ya ko bi kotahiya tewereyê ve di nav têkiliyêde ye wekî lewheya serê ya livînê tê navkirin.
Pangram
Pangram ew riste ne ku ji gişt tîpên alfabeyê pêk tên. Pangrameke kurdî ev e: "Cem vî Feqoyê pîs zêdetir ji çar gulên xweşik hebûn" ku ji 42 tîpan pêk tê û gişt 31 tîpên kurdî dihundirîne.
Alfaya Kentaurî
Ew sîstema stêran a tewrî nêzikê rojê ye. Wek stêrcêwî bi qedra zahîrî ya teva −0,27 ve ew geştirîn cîsmê di komstêrê de ye û sêyem geştirîn ê di ezmana şev de ye. ‘’Alfaya Kentaur A’’ ya geştir e ku stêrcêwiyê bitenê xwedî qedra zahîrî ya −0,01 e û bi vê ve ew dibe çarem geştirîn stêra ezmana şev. Stêra nêziktirîn a dinê Proksîmaya Kentaurî ya bi dûriya 4,22 di vê sîstemê de ye an na biniqaş e.
Ew bi stêra Betaya Kentaurî ve Xaça Başûrî îşaret dike û bi hêlkariya wan meriv dikare bihêsanî Xaça Başûrî bibîne. Sîstema stêrcêwî herdu tev xwedî qedreka zahîriya 4,1 in. Bi çavên rût meriv ji erdê nikare tekên stêrcêwiyê A û B ji hev veqetîne.
Alfaya Kentaurî A
Alfaya Kentaurî A, bi qedra zahîrî ya 0,00 ve ew ji Qurix (−1,46), Suheyl (−0,72) û Nêrevanê Bakur (−0,05) şûnde û li pêşiya Veqî (0,03) çarem geştirîn stêra ezmên e.
Alfaya Kentaurî B
Alfaya Kentaurî B bi qedra zahîrî ya 1,33 ve ew 21’em geştirîn stêra ezmana şev e. Giraniya wê bi qasî 0,93 carî ya rojê ye û çapa wê jî 0,86 carî ya rojê ye.
Tevlêbûna Proksîmaya Kentaurî ya sîstemê
Aîdbûna Proksîmaya Kentaurî (bi dûriya 4,24 salên roniyê, stêra nêziktirîna dinê ye) ya vê sîsteme heta îroj zelal nebûye. Pirranî stêrnas bawer dikine ku Aîdbûna Proksîmaya Kentaurî di bin bandora kişandina Alfaya Kentaurî A û B de ye. Mesefaya Proksîmaya Kenturî ya Alfaya Kentaurî A û B nêzî 15.000±700 YA (YA, 1 YA=149,6 milyon kîlometre, wekheva mesefeya navbera dinê û rojê) an 0,21 sala roniyê ye. Ew mesefeyake bi qasî 1000-caran ya navbera Alfaya Kentaurî A û Alfaya Kentaurî B de an jî 500-caran ya navbera Rojê û Neptûnê ye. Ew li ezmên 2,2 dereceyan dûrî Alfaya Kentaurî A û B dimîne (qandî çarcaran mezinahiya heyvatijî).
Hereket
Alfaya Kentaurî berve rojê nêzik dibe û ew dûriya di navbera xwe û rojê de bi lezeka 22 km/s ve kêm dike. Di hezar salî de Alfa Kentaur li ezmên dereceyeke (qandî mezinahiya du heyvên tijî) hereket dike û 4000 hezar salî şûnde ew ê bi Hedar ve stêrcêwiyeke pêk bîne.
Ezman wê li ser Alfaya Kentaurî çawa xwiya bûbûya
Ezmana di sîstema Alfa Kentaur de xwiya bibe hemahema mîna ya ku ji dinê xwiya dibe ye. Gelek komstêrê eynî mîna halê xwe yê li dinê bimînin, lê di komstêra Kentaur de stêra geştirîn, Alfaya Kentaurî bixwe, nabe. Rojê di komstêra Zat el Kursî (komstêr)(Cassiphoea) de wek stêra geştirîna di komstêrê de xwiya bibe. Stêrên nêzikên wek Qurix, Teyr û Prokyon ê li cihên xwe yên li dinê xwiya dibin cihêtir xwiya bibin. Qurixê di komstêra Oryon de xwiya bibe û mîna ku li dinê geş xwiya dibe xwiya nabe.
Kuyê
Kuyê, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.
Girikê Fariz
Girikê Fariz an jî Girê Fariz, berê Girê Hacî Farisî, gundekî Bismilê ye ku ji Dêrîş zêde bûye. Li derdora wê Mezra Hûto, Girikê Izêr, Dêrîş, Gundikê Hemo, Seledûn û Dêrbendê heye. Debara gund bi çandinî xwedikirina heywanan û bi cerdevaniyê ye.
Rêya ku ji Bismilê diçe Stewrê di vî gundî re derbas dibe.
Herêmên gund
Mexelê Keran, Textê Elîko, Simogir, Hoqa, Newala Çala Bênderan, Kurrêvîka, Newala Loda, Açimê, Newala Daweta, Girê Qaloqê, Hewşika Kalo, Delavê Tahtîn, Delavê Ga, Zorkê û Xirbezoq.
Malbatên gund
Malbata Hecî Mahmûd, Malbata Hecî Suleyman, Malbata Namet
Civaknas
Civaknas mirovê ku ew bi aqilê civakê re tîne ser ziman a. Mirovê civaknas, mirovê ku civakê bi dîroka wê re lêkolîn dike. Pêşketin û pêşveçûnên nava civakê bi hemû rewş, bûyar û bûyînên ku dibin re dike ku fahm bike û bîne ser ziman. Her civak, xwediyê dîrok, jîyan û pêşketina bi xwe re ye. Kar û xabeta civaknas, ew e ku civakê û civaknasiyê bi hemû aliyên wê re hilde li dest û fahm bike. Dîroka civakê a civaknasîya wê fahm bike û binivîsîne.
Dîdanos
Dîdanos, gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.
Birawa Mehabad
Birawa, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Tintenfisch
Çavkanî
Krüger, M und Wagenbach, K (Weşêner); Tintenfisch 1: Jahrbuch für Literatur (Supya 1: Salname ji bo wêjeyê ), Berlîn 1968, r.68.
Chéry-lès-Rozoy
Chéry-lès-Rozoy, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Letschin
Letschin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Märkisch-Oderland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Şêxhemze, Pasûr
Şêx Hemze, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.
Svorksjøen
Svorksjøen, goleke di nava sinorê parêzgeha Sør-Trøndelaga Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 6 kîlomêtreyan dikeve rojhilata gundê Svorkmo û bi qasî 10 kîlomêtre li başûrê rojavayê gundê Korsvegenê ye.
Ote
Ote, gundekî bi ser navçeya Bêgirî ya Wanê ve ye.
Mezra Hûto
Mezra Hûto (berê Mezra-i Kebir), gundekî navçeya Bismilê ye. Li ser rêya Bismilê û Stewrê ye. Li derdora wê gundê Girikê Fariz, Girikê Izêr, Kemberlû, Xirbê Hina, Seledûn, Embarçiya û Meterê he ye.
Debara gund bi çandinî, xwedî kirina heywanan û cerdevaniyê ye.
Bedilbo
Bedilbo gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 347 kes (80 malbat) bûn.
Decehrek
Decehrek, gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.
Temirana Mezin
Temirana Mezin an jî Temirankebîr, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.
Aiglun, Alpes-de-Haute-Provence
Aiglun, komunek li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Mîm (tîp)
Mîm ( م ) herfa bîst û çarem a alfabeya erebî ye.
Arsuz
Arsuz navçeyeke ser Xetayê ye. Li navçeyê tirk û kurd rûdinin.
Danzota Jor
Danzota Jor, gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.
Sarıçam
Sarıçam, yek ji navçeyên navend ya bajarê Edenê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala hêjmara gelhe ya navçeya Sarıçamê
Erdnîgarî
Sarıçam, navçeyeke navend a ya bajarê Edenê ye. Li rojhilatê navçeya Ceyhan, navçeya Îmamoglu li bakur, navçeya Yüreğir li başûr, li rojava navçeyên Karaisalı, Çukurova, û bendavên Seyhanê û Çatalan cîh digire.
Hagenow
Hagenow, bajarekî navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchimê li herêma Mecklenburg-Vorpommern a Almanyayê ye.
Uedem
Uedem şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kleve li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Barîn
Barîn, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.
Porto Alegre
Porto Alegre (bajarekî bi ser parêzgeha Rio Grande do Sul a Brezîlê ve ye.
Ûncelî
Êncelî, gundekî girêdayî navçe Kopa bi ser Mûşê ve ye.
Çand
Lî gûndê Êncelî çanda Kûrd û Terekme/Qarapapax xwe nîşan dike. Berîya sürgüna Filleyan gûnd dest Kûrda û Filleyan dabû.
Erdnigarî
Gûndê Êncelî navbera çemê Murat û çemê Avakor daye.
Chevennes
Chevennes, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Xuchang
Xuchang, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Henanê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2007an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 4.450.000 kesî
Çopûrkens
Çopûrkens, gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.
Qelemlî
Qelemlî, gundekî bi ser navçeya Ayasa Edeneyê ve ye.
Bibihîse Îsraêl
Helbesta Erich Fried Höre Israel (Bibihîse Îsraêl) sala 1968'an di pirtûka bi navê 'Tintenfisch' (Bi Kurdî tê wateya Supya) de hate weşandin. Helbest di hejmara pêşî de hate weşandin (Krüger, M und Wagenbach, K (Weşêner); Tintenfisch 1: Jahrbuch für Literatur "Supya 1: Salname ji bo wêjeyê", Berlîn 1968, r.68.) wergera Kurmancî ya Höre Israel, wisa ye:
Bibihîse Îsraêl *
ez yek ji we bûm
Lê ez çawa dikarim yek ji we bimînim
Jin, Jiyan, Azadî
Jin, Jiyan, Azadî, dirûşma siyasî û civakî ye ku cara yekem li Bakurê Kurdistanê ji aliyê jin ên kurd ve hatiye bikaranîn. Slogan piştre jî di şerê li dijî DAÎŞê de û herî dawî di serhildana pê pêşengiya jinên kurd ve bi kurdî û ji aliyê jinên faris ve bi farisî di sala 2022an piştê kuştina keça kurd Jîna Emînî ku ji aliyê polîsên exlaqê ve li Tehranê hatiye kuştin, hatiye bikaranîn.
Bibihîse Îsraêl
ger hûn bibin stemkar?
Jin, Jiyan, Azadî
Mijara bingehîn
Tevgera Rizgariya Kurdistanê ya bi pêşengiya Neteweyên Yekbûyî û Abdullah Öcalan tevgera azadiya jinên cîhanê ye. Ocalan di dîrokê de weke yekemîn neteweya koledar jin bi nav kir û piştî ku di sala 1998an de îdeolojiya azadiya jinê pêşkêş kir got, "Heta jin azad nebe civak azad nabe."
Bibihîse Îsraêl
Kesera we ew bû ku
Jin, Jiyan, Azadî
Mijara bingehîn
Ev slogan pêşî ji aliyê şervanên jin ên kurd ve hate qêrîn û piştre di xwepêşandanên din ên li cîhanê de cih girt bi vî rengî ku di 25ê mijdara sala 2015an de, di kombûnên ku bi boneya Roja navneteweyî ya li dijî zordariya li ser jinan li gelek welatên Ewropayê hatin lidarxistin de hatiye bikaranîn.
Efxanistan
Di 20ê Îlona 2022an de, jinên efxanî di xwenîşandanekê de ji bo piştgirîkirina jinên ku li Îranê protesto dikin slogan qîriyan.
Almanya
Wezîra Derve ya Federal Annalena Baerbock di cotmeha 2022’an de di konferansa partiya Keskan de wiha gotibû: “Jin, jiyan, azadî. Ew pîvana siyaseta me ye, divê ew pîvan ji bo hemî hukûmetên li çaraliyê cîhanê be."
Axçesêr
Axçesêr, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.
Bibihîse Îsraêl
yên ku hûn kuştin
Jin, Jiyan, Azadî
Fransa
Di Festîvala Fîlman a Cannesê ya 2018an de, lîstikvanên fîlmê Keçên Rojê bi qîrîna dirûşma "jin jiyan azadî" qîriyan. Rojnameya fransî Libération di îlona 2022an de li ser rûpela xwe ya pêşîn, li kêleka wêneyê jinên xwenîşanderên Îranî yên bê çarşef, slogan bi farisî û fransî (Femme, Vie, Liberté) çap kir.
Îran
Slogan di dema xwenîşandanên ku piştî mirina Jîna Emînî di Îlona 2022an de pêk hat, zêdetir deng veda. Pêşî di merasîma cenazeyê Emînî ya li Saqqezê de hate gotin û piştre di xwepêşandanên yekem ên piştî cenazeyê li Senandajê de hate bihîstin. Di 21ê Îlonê de, xwendekarên Zanîngeha Tehranê qêriyan, û di rojên piştî xwenîşanderan de li seranserê welêt hate qêrîn. Di 28’ê Îlonê de û di xwepêşandanên piştre de, xwendekarên Zanîngeha Zanistên Bijîşkî û Xizmetên Tenduristiyê ya Şîrazê, li gel versiyoneke nû ya bi vî rengî dirûşma “Jin, jiyan, azadî; Mirov, welat, dewlemendî.” kirin.
Piştî ku xwepêşandanên Îranê li bajarên din ên cîhanê belav bûn, li bajarên cuda mîtîngên hevgirtinê hatin lidarxistin û xwepêşanderan dirûşma "Jin, Jiyan, Azadî" li gel sloganên din bikar anîn. Di dawiya strana "Baraye" ya Şervîn Hacîpûr de jî hatiye bikaranîn, ku ji ber pêşwaziya stranê ya cîhanî hatiye binçavkirin. Stran paşê di mîtîngên cîhanî yên pro-Îranê de di 1ê cotmeha 2022an de li nêzîkî 150 bajarên cîhanê hate gotin.
Bibihîse Îsraêl
Êdî hûn bûne weke wan
Çargerdele
Çargerdele, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Bibihîse Îsraêl
Hûn ji destê wan rizgar bûn
Xaltîka pîvaz
Xaltîka pîvaz cure kutilkeke Serhedî ye. Navê xwe ji dîwanê digire û bi henekî (qerfî) ye. Kutilkeke (dolmeh) pîvazê ye. Navê xwarinê ya dirêjî, kutilka pîvazê ya bigoşt e. Helbet ev kutîlk ne tenê li Serhedê tê xwarin, li tevayiya herêmên Kurdistanê tê zanîn. Li hin herêman kutilka/dolmeha seriyên pîvazê jî dibêjin.
Çêkirin
Herdu seriyên pîvazan jêbikin (ji binî û serê), qalikên wan derînin, bişon. Quşxaneya xwe bînin, 2 stekan (qedeh) av, 1 kevçî xwê bikinê û bikelînin. Pîvazan bavêjin nava ava kelî, bi qasî 15 deqeyan bixaşînin.
Bi baldarî zîlkên nava pîvazê (cûcik) bi tiliyan dehf bidin, derînin. Ango nava wan derînin. Riza xwe bişon, bidarivînin. Ji wê navên pîvazê hinekê bînin, hûrbikin. Bexdenûs û hêlizê jî hûrbikin. Pîvaz, riz, bexdenûs, goştê kişandî, xwêya ji ber maye, îsota reş, çaryeke stekanê av û rûnê tevlîhev bikin. Bi vê têkelê pîvazan dabigirin, tije bikin. Dolmehên xwe di nava quşxaneyê de rêz bikin. Ava xaşandinê bikelînin û rokin ser dolmehan. Heya hebên birincê dirêj û nermijî bûn, nêzîkî saetekê bikelînin.
Hêkê di nava badiyekê de bi ava lîmonê biçirpînin. Dolmehên xwe ji nava avê bigirin, têkin binika servîsê. Ji ava xwarinê hinekê berdin nava hêk û ava lîmonê ya we amade kiribû, germijî bikin. Viya berdin ser kutilkan, ava xwarinê jî bi ser dolmehan de bikin, hêlizê pêwerbikin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).
Berasb
Berasb gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Allemagne-en-Provence
Allemagne-en-Provence, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Berasb
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.031 kes (131 malbat) bûn.
Bibihîse Îsraêl
ewên ku ji we re xwînxwar bûn
Niha xwînxwariya wan
Gelo di we de berdewam dijî?
“Pêlavên xwe ji piyên xwe bikin”
Mîna sere gunehan we ew
Gebolan
Gebolan (bi tirkî: Cankurtaran), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.
Artêşa Rizgariya Neteweyî (Kolombiya)
Artêşa Rizgariya Neteweyî rêxistina komekî çekdarên li Şerê Çekdariya Kolombiyayê ve didome, ku ji sala 1964an ve li Kolombiyayê de çalak e.
Bibihîse Îsraêl
mişextî çolê kirin
yên şimikên wan qûm bûn
lê wan tawan nepejirand
Jin, Jiyan, Azadî
Tirkiye
Li Tirkiyeyê ev slogan ji aliyê Dayikên Şemiyê û jinên Kurd ve gelek caran hatiye bikaranîn. Di 21’ê Îlona 2022’an de jî xwepêşanderên Tirk ên li Tirkiyeyê dema ku li ber sefaretxaneya Îranê kom bûn, vê sloganê avêtin.
Neuburg am Rhein
Neuburg am Rhein şaredariyeke navçeya (Landkreis) Germersheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Bibihîse Îsraêl
ewa ku we dixwest bixin stuyên wan
Ew dîmena lingên xwas
di qûma çolê de
dê ji şopa
bûmbe û panzêrên we bêhtir bimîne
(Wergera wê ji aliyê Luqman Guldivê ve hatiye kirin)
Nûn (tîp)
Nûn ( ن ) herfa bîst û pêncem a alfabeya erebî ye.
Persolan
Persolan, gundekî girêdayî navçeya Bêgirî ya Wanê ye.
Baqsî
Baqsî, gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.
Bircû Mehabad
Bircû, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Haiger
Haiger, bajarekî navçeya (Landkreis) Lahn-Dill-Kreisê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Banîder
Banîder, gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.
Husên Şah Muhemedî
Husên Şah Muhemedî di 2’ê Gulana 1969’an de li gundê Kemeçal ji dayîk bûye û dibistana amadeyî ya Suhrwerdî Lahîcanê di beşa wêjeyê de qedandiye.
Jînenîgarî
Husên Şah Muhemedî piştî wergirtina dîplomaya edebiyatê, çû Meşhedê û li wir bi rêvebirê galeriya Mirk Mihemed Sadeqpûr re hevdîtin pêk anî. Ji ber vê yekê, wî ragihand: Ez dixwazim bibim wênesaz.
Muzîkvan
Muzîkvanek ku alavek muzîkê dilîze jî wekî alavkar an jî behaneyîkar tê zanîn. Muzîkvan dikarin bi her şêwazê muzîkê re pispor bibin, û hin muzîkvan bi şêwazên cûrbecûr ve girêdayî li gorî çand û paşxaneyê cihê xwe digirin. Nimûneyên hunera mûzîvan ya pêkanîna hunerê, pêşandanê, stranbêjiyê, rapkirinê, hilberîn, bestekarkirin, aranekirin û orkestrasyona muzîkê pêk tîne.
Enstîtuya Çanda Kurdî ya Viyanayê
Enstîtuya Çanda Kurdî ya Viyanayê (navê fermî ) dezgeheke çanda kurdî ya serbixwe ye. Ew di sala 2017an de ji aliyê hin rewşenbîr, hunermend û akademîsyenên kurd ve li welatê Awistiryayê bi armanca parastina kelepor û zarê kurdî hatiye damezrandin.
Mebestên sereke yên Enstîtuya Çanda Kurdî ya Viyanayê ew in ku bikare çand, tore, huner û zimanê kurdî bi xelkê awistiryayî bide nasîn û têkiliyan di navbera welatiyên Awistiryayê û kurdan de biafirîne û xurt bike.
Çalakiyên Enstîtuyê
Giringtirîn çalakiyên Enstîtuya Kurdî kursên fêrkirina zimanê kurdî ji bo revenda kurdî li Awistiryayê û şagirtên kurd û yên biyanî yên Zanîngeha Viyanayê ne. Enstîtuya Kurdî kursên zimên bi her du zaravên kurmancî û zazakî pêşkêş dike. Kurmancî û zazakî jî li ser sê astan tên hînkirin. Heta aniha Enstîtuya Kurdî karîbû bi sedan kesî fêrî zimanê kurdî bike.
Ji bilî kursên fêrkirina ziman Enstîtuya Kurdî çalakiyên çandî û hunerî jî li dar dixe, wek danasîna pirtûkên kurdî yên nû û birêvebirina guftûgoyan li ser wan. Enstîtuya Kurdî bi mêvandarîya nivîskar, helbestvan, romannivîs û rojnamevanên kurd ve radibe û derfetê ji wan re bi rêya konferans û hevdîtinan re peyda dike, da ku ew berhemên xwe bi kurdên diyasporayê re parve bikin.
Sînemaya kurdî jî cihekî girîng di nav karûbarên Enstîtuya Kurdî de digire. Hin fîlmên kurdî ji alîyê Enstîtuya Kurdî ve hatin pêşandan. Herwiha Enstîtuya Kurdî piştgiriyê dide lîstikvan û derhênerên kurd yên ciwan, yên ku dixwazin bi fîlm û berhemên xwe sînemaya kurdî bi pêş ve bixin.
Her sal Enstîtuya Kurdî aheng û konsêrtan ji bo revenda kurdî li dar dixe, da ku têkilî di navbera mirovên kurd de çêbin û hevgirtinek di navbera malbatên kurd de were avakirin.
Koma Xwendinê ya Viyanayê jî projeyeke ji nav projeyên Enstîtuya Kurdî ye. Armanca vê komê bipêşxistina xwendinê di nav keç û xortên kurd de li welatê Awistiryayê ye. Herwiha Enstîtuya Kurdî piştgiriya ciwanên kurd dike bo xwendina bilind li zanîngehên Awistiryayê.
Waldkirchen
Waldkirchen bajarokekî navçeya (Landkreis) Freyung-Grafenau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Petershagen-Eggersdorf
Petershagen-Eggersdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Märkisch-Oderland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Berg, Germersheim
Berg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Germersheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Alicia von Rittberg
Alicia von Rittberg yan jî Alicia Gräfin, ( li Munich, Almanya) lîstikvaneke alman e ku piştî gelek rolên di fîlim û rêzefilmên televîzyonên almanî de, bi rola xwe ya kurt a Emma di fîlima Fury ya sala 2014an de bal kişandiye. Rittberg, bi rola xweyê sereke ya bi navê Ida Lenze di rêzefîlma almanî ya Charité a sala 2017an de Xelata Bambiyê wergirtiye.
Jînenîgarî
Alicia von Rittberg wekî keça malbata esilzade ya Rittberg hatiye dinyayê û li Munîhê bi sê birayên xwe re mezin bûye. Rittberg, beşdarî Gymnasiumê bûye ku bi perwerdeya zanistên mirovî ve girêdayî ye û ji sala 2000an û vir ve bi xwendekariya xwe re dest bi kariyera xwe ya sînemayê kiriye. Ji bo rola xwe ya di fîlima ZDF TV ya 2012an de xelata Hunermendê Ciwan a sala 2013an li Xelata Televîzyona Bavyerayê wergirt.
Di sala 2014an de, wê bi rola bi navê Emma ligel Brad Pitt, Logan Lerman û Shia LaBeouf di fîlima şer a amerîkî Fury de, ku ji aliyê David Ayer ve hate derhênerkirin, rol werdigire. Di sala 2016an de fîlimek thriller a sîxuriyê ya ku ji hêla Susanna White ve hate derhênerkirin Our Kind of Traitor de lîstiye. Wê di sezona 1em ya rêzefîlma televîzyon a alman Charité de rola sereke ya Ida Lenze lîst û di sala 2017an de jibo performansa xwe ya di vî rêzefîlmê de Xelata Bambiyê, di kategoriya lîstikvana herî baş a alman de wergirt.
Allons, Alpes-de-Haute-Provence
Allons, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Våvatnet
Våvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Sør-Trøndelaga Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 11 kîlomêtre dike başûrê gundê Krokstadøraê, 15e kîlomêtre li başûrê rojhilata gundê Ytre Snillfjordê û 10  kîlometre dikeve aliyê rojavayê gundê Gjølmeyê.
Berberan
Berberan gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 173 kes (33 malbat) bûn.
Steve Coast
Steve Coast (20ê berfanbara 1980) avakere OpenStreetMapê ye.
Ey Reqîb
Ey Reqîb helbestek e ku ji aliyê helbestvan Dildar ve (1918-1948) di sala 1946an di zindanê de bû, hatiye nivîsandin. Sirûda Ey Reqîb bi soranî hatiye nivîsandin piştre ji bo zaravayên din hatiye tercimekirin. Ev helbest di sala 1946an dema Komara Mehabadê tê sazkirin, dibe sirûda (marşa) vê dewletê û heta niha jî wek marşa kurdan ya neteweyî tê bangkirin.
Dîrok
Di sala 1938an de di zindanê de ji hêla helbestvan û çalakvanê siyasî Dildar ve hate nivîsandin. Strana bi eslê xwe bi soranî hatibû nivîsandin, lê niha bi kurmancî jî tê gotîn. Ev helbest di sala 1946an dema Komara Mehabadê tê sazkirin, dibe sirûda (marşa) wê dewletê. Strana li ser sosyalîzma şoreşger û dîroka cewherî ya kurda ye û gelek caran bi şêwazek kevneşopî tê çêkirin. "Ey Reqîb" ji hêla Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve jî hat pejirandin.
Çavkanî
<references group="lower-alpha"/>
Şemsedînê Merdûxî
Şemdedînê Merdûxî an jî Şêx Şemsedîn Weliyê Merdûxî, Shams al-Din Mardoukhi (jdb. 1506 - m. 1577 Uraman, Rojhilata Kurdistanê) zanyarê matematîk û stêrnasiyê ê kurd e.
Navê bavê wî Şêx Ebdulxefar Merdûxî Erdelanî ye. Ji ber ku pirsrast û dîndar bû jê re gotine Welî. Ji gellek ciyan ji bo hînbûna îlim hatine cem wî. Di sala 1577an de li Rojhilata Kurdistanê li nêzîkî Uramanê wefat kiriye. Xûya dike ku berhemên wî negihiştîne roja me.