cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gincla
Gincla, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Pîrtac
Pîrtac, navê yek ji bajarên li parêzgeha Kurdistanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.
Hêzên Bejayî Tirkiyeyê
Navê hêzên bejayî yên hêzên çekdar ên tirkiye yê. Ji sala 2020-an de 600,000 endamên wê hene.
Aysel Tugluk
Aysel Tugluk (jdb. a li Elezîzê) siyasetmedareke kurd e û parlamentera Amedê ye. Aysel Tugluk endama DTPê ye û niha parlamentera Amedê ya DTPê ye. Demekê Aysel Tugluk hevseroka DTPê bû. Aysel Tugluk li Zanîngeha Stembolê beşa hiqûqê qedand û parêzer e.
Saint Asaph
Saint Asaph (Llanelwy "dêra li Elwyê" ) bajarekî Walesê ye. Di serjimêriya 2011an de nifûsa wê 3.355 bû ku ji hêla nifûsê ve duyemîn bajarê herî biçûk ê Brîtanyayê. Ew li wîlayeta dîrokî ya Flintshire ye.
Surberg
Surberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Traunstein li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Barış Manço
Mehmet Barış Manço (bi navê Tosun Yusuf Mehmet Barış Manço; jdb. 2ê rêbendanê 1943 – m. 1ê reşemiyê 1999), muzîkjenê rockê, stranbêj, bestekar, lîstikvan û hilberînerê televîzyonê ya tirk e ku bi navê xwe yê hunerî Barış Manço tê naskirin. Di dema xwendina di Lîseya Galatasarayê de dest bi kariyera xwe ya muzîkê kir, li Tirkiyeyê pêşengê muzîka rockê bû û yek ji damezrînerên celebê Rocka Anatolyayê bû. Manço derdora 200 stran çêkirî û di nav hunermendên tirk heya îro de herî zêde hatine firotin û xwediyê xelatên herî zêde ye. Gelek stranên wî hatin wergerandine bi zimanên din jî, di nav de inglîzî, fransî, japonî, yewnanî, îtalî, bulgarî, rûmenî, farisî, îbranî, urdû, erebî û almanî. Manço bi bernameya xwe ya televîzyonê 7'den 77'ye (Ji 7 heta 77an) li cîhanê geriya û li gelek welatan mîvanî kir. Ew piştî mirina xwe yek ji navdartirîn kesayetiyên giştî yên Tirkiyê dimîne.
Mirin
Di 1ê Sibata sala 1999an de, Bariş Manço ji bo mirina masûlkeyên dil mir.
Li goristana Kanlıca ya Stembolê hat definkirin.
Solo
Bi Harmoniler
Bi Les Mistigris re
Bi Kaygısızlar re
Top Aqac
Top Aqac, navê yek ji bajarên li parêzgeha Kurdistanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.
Barış Manço
Solo
Bi Bariş Manço Ve
Bi Moğollar re
Annapolis, Maryland
Bajarekê keştîgehî ye û gelheya wê nêzîkî 35.000 e. Di sala 1649'î de bingeha bajêr ji aliyê koçberên Brîtanî ve hatiye avêtin.
Barış Manço
Solo
Bi Kaygısızlar / Les Mistigris
Bi Kurtalan Ekspres re
Ploisy
Ploisy, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Salasc
Salasc, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Yênikce, Serab
Yênikce, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Rocka Anatolyayê
Rocka Anatolyayê (bi tirkî Anadolu rock), şêweyekî muzîka tirkî ye ku têkeliyekî rockê bi muzîka Anatolyayê re ye. Ew di nîvê salên 1960an de, piştî ku komên rock li Tirkiyê populer bûbûn derketiye holê.
Hin muzîkvanên beşdarî cureyê Rocka Anatolyayê
Endamên herî naskirî yên vê cureyê muzîkjenên tirk wekî Bariş Manço, Cem Karaca, Erkin Koray, Selda Bağcan, Fikret Kızılok li gel komên Moğollar, Kurtalan Ekspres û 3 Hürel hene.
Seyidxan Sevinç
Seyidxan Sevinç, ( li Sêrt, Bakurê Kurdistanê) hunermendekî kurd e ku cûreya muzîka reggae ê bi kurdî dibêje.
Jînenîgarî
Seyidxan Sevinç, hunermendekî kurde û bi eslê xwe ji bajarê Sêrtê a Bakurê Kurdistanê ye. Seyidxan, ji zarokatiya xwe ve bi sendroma touretteyê ye. Wî aniye ziman ku ji ber nexweşiya xwe "bi civakê re di tekoşînê de" ye. Di sala 2020an de albûma xwe ya yekemîn bi navê "Bîr" derxistiye. Di derbarê albûma xwe de aniye ziman ku wî di albûma xwe de cih daye berhemên kevneşopiya kurdî yên berê û motîfên hêja yên çanda kurdî. Seyidxan Sevinç, jiber pêşdarazî ya di civakê de perwerdeya xwe ya zanîngehê di pola çaran de bidawî kiriye. Piştê bidawîkirina perwerdeya xwe ya zanîngehê dest bi karê muzîkê kiriye.
Qeregoz
Qeregoz, gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê ye.Li ser rêya Amedê ya kevn e.
Xola Holendî ya Futbolê
Xola Holendî ya Futbolê, galek ya zirake.De gal Kasen Cîhanê ket.Bo 2010.
2009 (1 December 2009)
Goalci:
Difa:
Niveda:
Hejom:
Xalidava, Ûrmiye
Xalidava gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 238 kes (77 malbat) bûn.
Qereborg
Qereborg, gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê ye.
Zargotina Kurdî, ji devê Hawîşana Reşît û Emîna Brahîm û Salika Feyzî (pirtûk)
Zargotina Kurdî navê pirtûkê ya nivîskar Hîlmî Akyol e. Ji devê Hawîşana Reşît û Emîna Brahîm û Salika Feyzî gotinên Kurdî hildaye û nivîsîye.
Çavkanî
https://www.amazon.com/
Givîj
Givîj, gîvij, guhîj an gîjok, dareke bi histrî ya bi fêkî ye. Fekiyên wê qasa nukan gir dibin. Di hundir de du dendik hene. Fêkiyên ewê wek baxnikan di dêzi ra dikin û difroşin. Ev dar li derê bejî diçê. Ji darê ewê loliw û kêriyê meşkan çêdikin.
Pîrîz
Pîrîz, gundekî girêdayê navçeya Mose ya Erzînganê ye.
Ginestas
Ginestas, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Xelîfe Yûsif
Xelîfe Yûsif (1885 Bazîd, Agirî -1965) alim û helbestvaneke kurd ê Bazîdê ye.
Ellwangen (Jagst)
Ellwangen bajarokekî navçeya (Landkreis) Ostalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Weidenthal
Weidenthal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Dürkheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Zeviya Alikan
Zeviya Alikan?, Zêvî? , gundekî bi ser Êliha Batmanê ve ye.
La Salvetat-sur-Agout
La Salvetat-sur-Agout, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Brachttal
Brachttal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Main-Kinzig-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Çenare
Çenare, navê yek ji bajarên li parêzgeha Kurdistanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.
Dezec
Dezec, navê yek ji bajarên li parêzgeha Kurdistanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.
Xîzan
Xîzan yek ji navçeyên Bidlîsê ye. Di sala 1936'an de bû navçe. Hejmara niştecihên navendê û bi giştî nayê zanîn. Gorî texmînan li navendê 12.000 û bi giştî jî nêzîkî 45.000 kes dijîn. Gel ji kurdan pêk tê. Hemî daristanên herêmê yên mayî ji aliyê hêzên ewlekarî yên dûgela Tirk ve hatine rûxandin.
Xelat
Xelat, yek ji navçeyên Bedlîsê ye. Rûber 1.044km² ye. Hejmara niştecihên navendê 23.000 û bi giştî jî nêzîkî 45.000 e. 26 gund û 2 mezreye wê hene. Gel ji Kurdan pêk tê. Di salên 60´î de dewleta Tirk navên erdnîgarîk ên Kurdî qedexe kiriye û navên bi Tirkî pêve daniye. Seyda Mehmûd Birifkanî,di pirtûka xwe bi navê  Birifkan Seydaları  da weha goti: '' Çar hêzar sal berê dema Huriya ev bajar ava kir. Her du tiştê kû jê hez dikirin kû ax û çiya bû bi heve zeliqandin û gotin Xelat yanê (ax) û (lat). Her wek tê zaninê alîki Xelatê çiyayê Sîpani û alîki wi ji ax. Xelatê navê xwe girtiye. Her wek tê zaninê Huri bapirê Kurdane.
Di tomarên dîrokî de navê Xelatê wekî Xelat, Xalads, Axlat, Şaleat (Ermenî), Kelath (Aşûrî), Xîlat (Erebî) derbas dibe. Piştî ava bû na Komara Tirkiyê di sala 1924'î de dibe navçe.
Navdarên Xelatê
Ev zat kurê Seyyid Elî'yê Xorasanî ye. Navlêke wî Bave Lûre ye.Di 682'ê Hicrî da li Axlat'ê çûn li ser mafeya xwe. Şêxê terîqeta Suhreverdî bû ye.
Navê wî yê eslê Seyda Muhemmed e. Navlêka wî Hacî Nizameddîn e. Kurê Seyda Ehmedê Xelatî ye. Di sala 751'ê Hicrî da çûn li ser mafeya xwe. Tirbe wî li Taxa dere e ye. (Wadi) Lê nixabin di kurê bubeler eftax xera bû ye. Niha bi ve nave taxaki weha nîne. Dibe ku eftax Xerabe Bajêr an ji taxa Qale ye be. Şêxê terîqeta Suhreverdi ye.
Kurê Heci Nîzameddîn Axlatî ye. Şêxê terîqeta Suhreverdi ye. Di 781'ê Hicri da li Xelat'ê çûn li ser mafeya xwe.
Ev zat di îlmê zahir û batin da mahir bû. Di terîqeta Suhrewerdî da bi kutub bû di zanistîyê da feylesof bû. Giştî bû nepen û esrarê İmam'ên Ehlêbeytê. Ji ber vê yekê jêra dihat gotin İmam Hisên Xelatî. Di sala 808'ê Hicrî da li Misrê li Qahîreyê çûn li ser mafeya xwe. Tirbe wî li menteqe ya İmamên e. Çar kurê wî hene, Seyda Bave Mensûr û Seyda Bave Mekqsûd û Seyda Mîr Hesen û Seyda Mihemmed. Malbata Birîfkaniya ji Seyda Bava Mensûr tê. Navê kurê Seyda Bava Mensûr, Seyda İsheq Xelatî bû ye. (890 H.) Navê kurê wî Seyda Ebdûlgani Xelatî (926 H.) Navê kurê wî Seyda Silêman Xelatî bû ye (961 H.) Navê kurê wi Seyda Mûsa Xelati bû ye.(995 H.) Navê kurê wî Seyda Ebdilkerim Xelatî ye. (1027 H.) Navê kurê wî Seyda Şemsedin qutbê Xelati Birîfkanî ye. Hemû Birîfkanî ji werta Seyda Şemsedin e. Nêha Birîfkanî li İraq'ê û Tirkiye'yê  Xelat - Amed - Erzirom - Wanê û Sûrî (Hama)  dijîn.
Dawidî
Çend cihên bi vî navî hene:
Ginoles
Ginoles, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Tacherting
Tacherting şaredariyeke navçeya (Landkreis) Traunstein li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Xanşan
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 295 kes (96 malbat) bûn.
Maqamet
Maqamet navê pirtûka Eliyê Herîrî ye. Eliyê Herîrî, dema ku pirtûka xwe dinîvîsîne, piştre diçê Bexdayê. Li wir, hizre xwe bi pirtûka xwe re dide nîşandin. Tê gotin, dema ku aliman pirtûka wî dixwandin, pir li xweşik nivîsîne wî dimênin acêmayî, ku hingî wî xweşik, xweş û bizane nivîsandiya. Eliyê Herîrî di pirtûka xwe de zimanekî pir xweşik bi kar aniya. Ew pir girîngiyê dide xweşik axiftinê. Wî pirtûka xwe bi kurdî nivîsandiya. Metnê wê yê asil bi kurdî ye.
Elmshorn
Elmshorn, bajarekî navçeya (Landkreis) Pinnebergê li herêma Schleswig-Holstein a Almanyayê ye.
Neidenfels
Neidenfels şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Dürkheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Qamişlû
Qamişlû, gundekî Bismilê ye. Di navbera Bismilê û Farqînê de li ser rê ye. Gundê şêxan e. Li gund medreseyek û goristaneke dîrokî heye.
Dakuk
Daqûq qesebayeke mezin li Iraqê di navçeya Kerkukê de ye.
Tê de bi pirranî kurd hene lê hinekî ereb û tirkmen jî dijîn ew qesebe berê di Dewleta Enazî de cîheke girin buye.
Plomion
Plomion, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Wîkî
Wîkî malperek e ku bikarînerên wê mafên nivîsandin, sererastkirin û jêbirina nêverokan hene.
Yekem wîkî di sala 1994an de hatiye çêkirin, û tiştên tê de bi awayekî sade dihatin nivîsandin.
Zargotina Kurdî, ji devê Nêrgiza Hemê û Hawîsana Pale û Zîna Elîxan (pirtûk)
Zargotina Kurdî navê pirtûkê ya nivîskar Hîlmî Akyol e.  Ji devê Nêrgiza Hemê û Hawîsana Pale û Zîna Elîxan gotinên Kurdî hildaye û nivîsîye.
Çavkanî
https://www.amazon.com/
Lønavatnet
Lønavatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Hordalanda Norwêcê de ye. Gola Lønavatnetê bi qasî 4 kîlomêtre li aliyê bakurê gundê Vossevangenê dikeve û pîvana perava golê 8,37 kîlomêtre ye.
Pearl S. Buck
Pearl Sydenstricker Buck (Nameyê çînî: 賽珍珠 Sai Zhenzhu; navandin: John Sedges; jdb. li Hillsboro, West-Virginia; m.  li Danby, Vermont) yek ji nivîskarên jin ên DYAyê ye û xwedî Xelata Nobelê ya wêjeyê ya sala 1938î ye.
Baroveya Îrmayê
Baroveya Îrmayê hewayek pir zehf e, ku Giravên Leewardê û Porto Rîko bandor dike û li herêmên Kûba û başûrrojhilatê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê jî gelekî xurt Baroveya gefan e. Li derveyî Karîbê û Kendava Meksîkê ew hêşînek bihêztir e, ku hîn di nav baskê Atlantîkê de ye. Barove, di çîna 5emîn kategoriya xwe de cih digre. Lez, di saetê de 185 mîlometre hate pîvankirin.
Flörsbachtal
Flörsbachtal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Main-Kinzig-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Xizirabad, Serab
Xizirabad, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Elsdorf (Rheinland)
Elsdorf, bajarekî navçeya (Landkreis) Rhein-Erft-Kreisê li herêma Nordrhein-Westfalen ya Almanyayê ye.
Delberan
Delberan, navê yek ji bajarên li parêzgeha Kurdistanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.
Taching am See
Taching am See şaredariyeke navçeya (Landkreis) Traunstein li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Îvan Bunîn
Îvan Alekseyevîç Bunîn (bi rûsî: Иван Алексеевич Бунин, Ivan Alexeyevich Bunin), jdb. 10'ê kewçêrê / 22'ê kewçêrê 1870 li Voroneşê; m. 8'ê sermawezê 1953 li Parîsê) nivîskar, wergêr û lîrîknivîsekî rûs bû. Sala 1933'î guncavê Xelata Nobelê ya wêjeyê hatiye dîtin.
Mijara wî ya sereke Şoreşa Çiriya Pêşîn bû. Kevneşopiya wêjeya rûsî di bin realîzmeke nûjen de radixist û berhemên bêhempa dinivîsand. Bûnîn herwekî di warê helbestê de jî xwedî heman afirandêrî û hostatiyê bû.
Kawa Nemir
Kawa Nemir ( li Îdirê) helbestvan û wergêrekî kurd e.
Kawa Nemir di sala 1974an de, li Kurdistana Bakur, li bajarê Îdirê ji dayik bû. Helbestvan, wergêr û edîtor e. Di 2004an de, Weşanxaneya Bajar damezirand, piştî çapkirina çend pirtûkên werger û telîf, weşanxane feramoş kir. Nêzîkî heft salan edîtoriya kovarên mehane yên wêjeyî, Jiyana Rewşen û Rewşen-Nameyê kir.
Wî heya niha ji gelek helbestvan û çîroknivîsên îngilîz, îrlandî û amerîkî helbest û çîrok wergerandine kurmancî. Li gor daxwiyaniyên Kawa Nemir bi xwe, wî ji sê hezar û pêncsedî zêdetir helbest wergerandine bo kurdî. Kawa Nemir heya niha bi tenê ji îngilîzî 54 pirtûk wergerandine. Her wiha li gel van jî, wî şeş cild antolojiyên helbestan amade kiriye, ko her ji wergerên wî pêk tên. Antolojiya Helbesta Îrlandî, Antolojiya Helbesta Îngilîzî, Antolojiya Helbesta Amerîkan.
Niha hê jî, ligel weşangeriyê, karê wî yê esasî helbest û werger e. Kawa Nemir niha Weşanên Lîsê de editoriyê dike.
Hecîbegtaş
Hecîbegtaş yan jî Goma Hecîbegtaş, gundekî girêdayê navçeya Mose ya Erzînganê ye.
Gourvieille
Gourvieille, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Perîşan
Perîşan, gundê Perîşanê, gundekî Bismila Diyarbekirê ye. Li pişt Dewrêşiyê ye.
Xanqa, Ûrmiye
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 498 kes (80 malbat) bûn.
Perîşan
Debara gund li ser çandinî û xwedîkirina heywanan e.
Dehgulan
Dehgulan an jî Dêwlan, navê yek ji bajarên li parêzgeha Kurdistanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Dêwlan li navenda desta leylax hatîye ava kirin. nifusa bajarê dêwlan 52701 kese u hemî kurdin. Dêwlan 1800 mitir ji asta derya bilinde u yek ji bajarê sar ya Kurdistan u îranê ye. Piranîya gelê herêmê cotkarin u genim u pîvaz u petato yek jî berhemin vî bajarêye. Girêdayî dewleta Îranê ye.
Sewalava
Sewalava, navê yek ji bajarên li parêzgeha Kurdistanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.
Saturargues
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Nordmannslågen
Nordmannslågen, goleke di nava sinorê parêzgeha Hordalanda Norwêcê de ye. Gola Nordmannslågen, gola herî mezinê parêzgeha Hordalandê ye. Gol, li Parka Neteweyî ya Hardangervidda û li Deşta Hardangerviddaê cih digire. Bi qasî 35 kîlomêtre dikeve aliyê başûrê rojhilata gundê Eidfjord û bi qasî 50 kîlomêtre dikeve aliyê bakurê rojhilata bajarê Oddayê.
Ji devê jinan stranên dawetê (pirtûk)
Ji Devê Jinan Stranên Dawetê  navê pirtûk ê ya nivîskar Hîlmî Akyol e.  Stran ên Kurdî berhevkirîye.
Çavkanî
https://www.pirtukakurdi.com/ji-deve-jinan-stranen-dawete-3388-en?search=hilmi%20akyol
Serîş Abad
Serîş Abad, navê yek ji bajarên li parêzgeha Kurdistanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.
Elsfleth
Elsfleth, bajarekî navçeya (Landkreis) Wesermarschê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Sentrozom
Erka Sentrozomê
Sentrozom navenda organîzekirina mîkrotubulan e. Mîkrotubul di nav sîtoplazmayê de mîna tor belav dibin û di çêkirina kakûtê xaneyê (cytoskeleton) de par digirin.
Xaneyên Wekî xaneya masûlke, xaneya hêka, xaneya rehikê, hin xaneyên ajalan jî bêsentrozom in. Çi riwek be, çi ajal be, ku di çerxa jiyana wê de xaneyên bi dûçik an jî bi rîşik hebe, xaneyên ew zîndewer bi sentrozom in.
Xelat Ehmed
Xelat Ehmed helbestvaneke kurd e.
Xelat Ehmed sala 1972 li Dêrika Hemko çêbûye, ji sala 1999an ve li Swîsre dijî. Şi‘rên xwe bi zimanê kurdî û erebî dinivîse, wergerandinê ji herdu zimanan dike.
Berhem
Pirtûkên wê yên heta niha hatine çapkirin ev in:
Edward Jenner
Jînenîgarî
Edward li Berkeley a Gloucestershire a Înglistanê hat dinyayê û her li wêderê jî dest bi xwîndina xwe kir. Wî ji jiyê 13 saliya xwe, jibo heyama 8 salan li ber destê Dr. Ludlowî li Sodbury li ser pizişkiyê rahînan kirin. Paşî li sala 1770ê ew çû Londonê da li Zanîngeha Sent Corc a Londonê li ber destê niştergerê navdar Can Hanter û yên dî zêdetir hînî pizişkiyê bibit. Sê salan paştir ew vegeriya Berkeleyê û hingî pizişkekê pîşekarê serkevtî bû.
Rize
Rize (bi lazî: Rizini), navê bajar û parêzgehekê Tirkiyeyê ye. Li bakurê rojhilata Tirkiyeyê, li perê Deryaya Reş dikeve.
Navçeyên Rizeyê: Navenda bajêr, Ardeşen, Çamlıhemşin, Çayeli, Derepazarı, Fındıklı, Güneysu, Hemşin, İkizdere, İyidere, Kalkandere û Pazar in.
Li vê parêzgehê piranî laz dijîn. Aborî li ser masîgerî, çandiniya çay û bindeqê ye.
Cezayir (bajar)
Cezayir an Alcer (, an go "bajarê Cezayir", ) paytexta yek ji dewletên Mexrib, Alcerya li bakura Afrîka dikeve ye. Ew bi nifûsa 3.415.811 kesan (2011) bajarê herî mezina welatê ye û bi aborî, çendayî jî navenda dewletê ye.
Li aglomerasyona bajarê da nêzîkî 5.700.000 kes dijî ye.
Erdnîgarî
Bajarê Cezayirê 10 m li ser rade derya re li beravên Deryaya Navîn li navçeya bi hevşêwe navî Cezayir ye.
Zimanê huriyan
Zimanê huriyan an jî zimanê xuriyan (bi zimanê huriyan: hu-ur-ri )zimanekî ku berî zayînî di nava du hezar û yek hezarî de jiya ye û nuha mirî ye. Zimanê hurî, weke zimanekê "kurdiya kevn" jî tê zanîn. Zimanê huriyan, ku mirov wê kifş dike, mirov dibîne ku pirr gotinên ku em di îro de bikar tînin jî tên dîtin.
Taybetmendiyên zimanê huriyan
Zimanê huriyan, hin bêjeyên wê ên ku di dema me de ji nivîsên bizmarî ên ku ji dema wan hatîna xwandin, tên dîtin ku î ro jî di kurdîya îro de tên bikarhanîn. Mînak "tişî", weke ku îro di kurdî de heya û di wate "dagirtinê" de ya, di wê demê de di heman wate de heya. Bi kurdî tişî ankû bi zimanê hurî tiššan e. Xwandina tiššan" jî, "tişan" e. Di dema hûrîyan de, gotina "war" jî weke ku di roja de heya, bi heman rengê û wateyê heye. "war", an jî "awarê", ji dema huriyan bi rengê "war" û ankî "awar-re" maya. Gotina "welat" jî, ku di kurdî de di wate navê walet de ya ji aliyê fonolojî û etîmolojiya ve ji vê demê û gotinê û koka wê tê.
Hin cînavkên ku ji dema wan mana ev in: "nna", "..îtannî", "..îlannî", "..îstanî", "ê", "na","nn", "mn", "ana", "iya", "ama", "lla" hûriyan lêkolînên ku hatina kirin û kifşkirinên ku bûna dane nîşandin ku zimanê hûrî kurdiya berê ye. Mînak, gotina "laleşê" ji wê demê tê. Gotina Laleşê, rengê wê yê ku di dema hûrîyan de heya, bi rengê Lālašha ya. Îro kurd wê bi navê "Laleşê Nûranî" dizanîn û tênin ser ziman weke navê cihê bergê ê ola êzidî. Di wê demê de jî bi vê rengê û wateyê bû. Hingî jî, navê cihê bergê ê ola êzidî bû.
Mele Perîşan
Mele Perîşan yan jî Perîşan Dînewerî (jdb. 1356, Kirmaşan, Rojhilata Kurdistanê - m. 1416) helbestvanekî kurd e. fa:ملاپریشان Mele Perîşan ji Herêma Dînewerê ye ku bi ser Kirmanşanê ve ji dayik bûye. Ew bi Perîşanê Dînewerî jî tê nas kirşn. Ew heta niha bi helbestvanê yekê yê ku bi kurdiya goranî pesna mezhebê şiî daye tê nasîn.
Dîwana wî ya bi sernavê "Dîwana Mela Perîşanê Kurdî" di sala 1916-yê de li Kirmanşanê hatibû çap kirin. Pênasname û Saqîname du berhemên wî yên hêj neçapkirî ne. Kartêkirina rêbaza sofîtiyê »Elhirûfiye« ya şîî ya wî wextî li ser helbestên wî diyar e. Ji helbestên wî xwiya ye ku wî hem zimanê erebî û hem zimanê farisî jî baş zanîbûye.
Lindenberg, Rheinland-Pfalz
Lindenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Dürkheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Gramazie
Gramazie, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Milan Kundera
Milan Kundera (jdb. 1'ê nîsana 1929'ê - m. 12 tîrmeh 2023) nivîskar û romannivîsê navdarê Fransî-Çekyayî bû. Ew yek ji romannivîsên herî navdar li nîviya duyê ya sedsala 20'ê bû. Navdarî ya wî zêdetir ji ber romana wî Sivikî ya ji tehemulkirinê der ya bûnê bû.
Jînenîgarî
Ew li sala 1929'ê li bajêrê Birno li Çekoslovakyayê hat dinyayê. Ew li malbateka rewşenhizira Çêkî hat dinyayê. Bavê wî Lûdvîk Kundêra (1891-1971) şagirdekê msîqakarê navdar Leoš Janáček bû. Ew ji sala 1948'ê heta 1961'ê serokê Akademî ya Mûsîqa ya Birnoyê bû. Mîlan li nik bavê xwe fêrî piyanoyê bû û paştir mûsîknasî xwend. Mûsîqayê tesîreka mezin li ser wî hiştîye û evê tesîrê di romanên wî jî da rengvedaye.
Wî xwendina dibistana navîn li sala 1948'ê qedand. Heyamekê edebiyat û heyamekê jî film xwend. Di bin kartêkirina Şerê Cîhanî yê Duyem da, her ji sinêleyî ya xwe bû endamê Partiya Komunîst a desthilatdar. Li sala 1950'ê ji ber çalakiyên dijberî Partîyê ji partiyê hat derêxistin. Wî ev bûyer kir muhaneya nivîsîna romana xwe ya binavê Henekê (the Joke an Žert, 1967). Ew ji bo heyameka kurt dîsa vegeriya nav Partiyê, lê ji bo caran dûmahiyê li sala 1970'ê hat derêxistin. Digel hindek nivîskarên dî yên mîna Vatslav Havil li sala 1968'ê pişikdarî Bihara Pragê bû. paşra Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst Çekoslovakya dagir kir. Ew ji 1975'ê were li Fransayê dijît û ji sala 1981'ê were welatîyekê Fransayê ye.
Berhemên wî
Mîlanî berhemên xwe yên destpêkê bi zimanê Çekî nivîsîne û yên dawîtir bi fransî. Tiştê herî balkêş ew e ko wî heta niha jî nehêlaye hindek ji romanên wî yên ko di koka xwe da bi zimanê fransî hatine nivîsîn bo ser zimanê wî yê daykê bihên wergerandin.Ev bûye sedema nerazîbûneka mezin li Komara Çekyayê.
Xanqa, Elvac
Xanege, Xanega Elvacê gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1790 kes (378 malbat) bûn. Zimanê xelkê Xanegê Kurdî, zaravayê Kurmancî ye.
Freigericht
Freigericht şaredariyeke navçeya (Landkreis) Main-Kinzig-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Elsterberg
Elsterberg, bajarekî navçeya (Landkreis) Vogtlandkreisê li herêma Saksonya ya Almanyayê ye.
Lodek
Axa gund, li jor ji heta binê gund xwelî (ax)a reş ê. Ji wê pêve jî xweliya kil e. û Gund tevahî li ser zemîna kevir hatiye ava kirin. Lê hema ji bin malên gunde axa kîl
Gundên Lodekan, Kupik, Qurqurik û Şowag li gorî baweriya Elewîtî, pîr û raywer tên qebul kirin. Bi gotinek din, însanên van gundan ji xwe re dibêjin seyîd.
Li gorî niştevanên van her çar gundan, gelek cih û warên pîroz hene. Li Lodekan Kaniya Şaharê, Dara Pozik, Kaniya Kortê. Li Kupikê Qorî, Heyder Bawa, Tawur, Avdilmusa, Dara ziyaretê, Kevirê Kilîsê, Mezela Spî, Çavî, Kevirê Şîrê, hwd.
Sahêw
Saheb, navê yek ji bajarên li parêzgeha Kurdistanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.
Lodek
Di van sê çar salên dawî de bi xêra Hesenê Rizayê Bavikê disa vegera gund destpê kir. Her sal hejmara vegeriyan zêdetir dibe.
Lodek, jî kîjan tarîxê ve ji aliyê kêve hatiye ava kirin kes nizane. Lê li gorî îddîayên Lodekiyan gund, ji yan aliyê Bamasûr ve yan jî bi versiyonek din: lawên wî Weyîs û Kekil ve hatiye ava kirin. Bi rastiya xwe de jî li vî gundî, tenê du ezbet hene ku ji wan re: Seyweyîsan û SeyKekilan tê gotin.
Lodekiyan girêdayê Diwarê Moxindine ji hêla tradisyonê ve. Û xwe xwediyê wir dibînin. Lê ji ber ku li ser dergahê ji Ezbeta Seyweyîsan Mala Seyusên û brayê wî Seymemed hene zêdetir yê wî alî xuya dike. Lê ew derve wîsa xuya dike. Ji aliyê hiyerarşiya Olî (dîn) ve Lodekiyan di destê Seysawûnan de ne.
Ji bilî wan wekî din tu ezbet yan jî eşîrek din tune. Ezbeta SEYKEKILAN, ji Bavên wekî Mala Mehemed, Mala Dinya, Mala Seybawê, Mala Mehemed, Mala Heyderê Qicik,Mala Musa (...) pêk tên.
Ezbeta SEYWEYISAN, ji Bavên: Mala Seysilêmîn, Mala Beyteş, Mala Îwikê, (ev beş wê dewam bike)
Li vê herêmê însan gelekî nermin. Heta hin gund hene ku, ji sed sal virve qet însanek ji ber pevçûnekî ne miriye û nehatiye kuştun. Gundê Lodekan jî ji 1967an vir de tu kesek li vî gundî ji ber sedemên eşîr yan jî sedemên şexsî nehatine kuştin.
Lodek, gundekî xwende ye. Gelek mamoste, endazyer û hwd. hene. Nifşên (generasyona) nu li metropolan bi gelemperî dixwînin.
Di salên dawî de gelek Lodekî derketine derveyî welêt jî. Ewropa: Elmanya, Fransa, Hollanda, Brîtanya, Swêd Canada çend ji wana ne.
(mijar wê bidone)
çavkanî: Dizgûn Deniz
Sakarya
Sakarya yan Adapazarı navê bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye. Li herêma Marmarayê dikeve.
Navê bajêr ji zimanê grekî tê, Saccaria. Niha navê navendê kirine Adapazarı. Li vê parêzgehê gelek kurdên ku ji ber pêkutiyên dûgela Tirk reviyane jî dijîn.
Sibtoros
Sibtoros, gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Pommiers, Aisne
Pommiers, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Fêhristsaz
Kesê ku lîsteyên sîstematîk ên hêmanan, bi taybetî çavkaniyan an jî di nav berhevokekê de dixebite, berhev dike. An jî, mirovek, bi asayî di pirtûkxaneyekê de,  ku materyalên wêjeyî katalog dike. Bi inglîzî "cataloguer" an jî "cataloger" e.
Kanîdinar
Kanîdinar, navê yek ji bajarên li parêzgeha Kurdistanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.
Dengbêjiya hûriyan
Helbest li ser kevir bi nivîsa mixî hatiye nivîsandin, helbesta wan ya ku bi dengbêjî hatî gotin hat dîtin. Pê re jî, tê gotin ku di zimanê hûriyan de helbest hatine gotin. Helbesta ku hat dîtin jî tê gotin ku ji aliyê Hans-Jochen Thiel ve hatiye wergerendin li zimanê îngilîzî.
Nadir Nadirov
Nadir Kerîm Nadirov (6ê kanûna paşîn 1932; Sederek, Naxçivan, YKSS) endezyarekî kurd ji Qazaxistanê ye. Li Naxçivanê hatiye dinyayê tevî malbata wî li Qaxaxistanê hatin sirgûnkirin. Ew serokê Komeleya Kurdên Qazaxistanê (Berbang) û cîgirê serokê yê yekem ê Akademiya Endezyarî ya Qazaxistanê ye. Ew jî rêveberê navenda zanistiyê a Neft e. Di sala 1992 de, wî hesabên dersînorkirina kurdên Yekîtiya Sovyeta berê di salên 1930an û 1940an de pêşkêşî raya giştî kirin.
Girêdanên derve
Hevpeyvînek li gel Nadir Nadirov
Granès
Granès, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Teodosius I
Theodosius I an Theodosiusê Mezin (wekî Teodosiyo I an Teodosiyoyê Yekem jî tê nivîsandin) bi navê tam (11ê kanûna paşîn 347, Hispania-17ê kanûna paşîn 395 Mîlano), yek ji împeratorên Împeratoriya Romê bû. Ew di navbera 379an û 394an de împerator bû û hikumdarê împeratoriya Romê ya dawî bû. Li wî şûnda êdî împeratorî bi tunî û bi dawî bû du paran.
Di dema hikumkirina Theodosius I de xiristiyanî li împeratoriyê bû olê fermî.
Jiyan û împeratorî
Di 376an de Theodosius leşkerî ber da û çû diyara xwe ya ji dayik bûyî, Hispania. Gorî hin gotinan, ew ji bo bavê xwe wê salê de hatî kuştî bû vegeriya Hispaniayê. Lê ew nê vebirî ye bi çi sedem vegeriya. Ew li wir bi Aelia Flacilla re zewiciya. Ji wê de 2 lawên Arcadius, Honorius û keçaka xwe Pulcheria bû.
Wî Tesalonîkî kira paytexta xwe û êrîşên Gotan li Balkanan û Trakya heta 380 rawestandin û wê salê de keta Konstantinopolis. Lê, pê re ew hembera wan bin ket. Wî ji împeratorê Rojava Gratianus alîkarî xwest. Gratianus alîkarî kir jî Makedonya beşdariya împeratoriya rojava kir. Wê çaxe, di demekê de Theodosius gelek nexweş bû.
Di 3. kewçerê 382an de ew bi Gotan va ji bo peymanakê li hev hat. Gorî wê peymanê Got dikir li dor Tuna bicih bina û dema şêran de jî bi leşkerê Roma bû ne. Bi wê peymanê re di dîroka Roma de Germen car herî peş de wek niştewar hat pejirandin. Balkan wek otonom û Got niştewarê dewletê bûn, lê dikir bi jinên Roma re nikanîna bizewîcin e.
Yek kirina împeratoriyê
Di 383an de împeratorê rojava Gratianus di serhildanakê de li Lyonê hat kuştin. Serhildar Magnus Maximus li rojava derve îtalya împeratorî bi tunî dest xwe xist. Li îtalya jî birayê Gratianus Ualentinianus II derbaza textê bû.
Ji bo ew di amedekirna seferakaka Sasanî de bû, balaxwe ne da Magnus Maximus. Di 387an de Theodosius bi Sasanîyan re peymanaka aşitîye kir. Gorî wê Ermenistan navbera Roma û Sasaniyan hat par ve kirin.
Di 388an de wî bi dawî êrîşa Magnus Maximus kir. Artêşa Maximus bin xist û Maximus hat kuştin. Li serkeftina Maximus şunda wî împeratorî bi tunî dest xwe xist jî Ualentinianus II li rojava wek împerator hîşt. Theodosius di 13ê hezîranê 389an de keta Rom. Ew di 391an de çû Konstantinopolis.
Di 15ê gulanê 392an de, împeratorê rojava Ualentinianus II bi darda kirin hatî bû kuştin. Eugenius derbaza şuna Ualentinianus II. Theodosius di 383an de lawên xwe Arcadius û Honorius wek Arcadius dane zanîn. Ji pê re Theodosius bi 100.000 leşkeran, leşkerên Got jî he bûn, çû ser Rom. Wî artêşa rojava di Cenga Frigidus de bin xist. Theodosius êdî împeratorî kira yek û bi tenê kargerand.
Xiristiyanî
Theodosius di 380an de li Konstantinopolis xiristiyaniya Nikaia wek olê fermiyê împeratorî da zanîn. Di 381an de wî Konsûla Konstantinopolisa yekem kom kir. Wî paganîzm li Roma qedexe kir. Ji bo wê sedemê di 393an de Olîmpîyatê Atîna jî qedexe kirin.
Übersee
Übersee şaredariyeke navçeya (Landkreis) Traunstein li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Dawidî, Êlih
Dawidî, gundekî bi ser Êliha Batmanê ve ye.
Mûjij
Mûçiş an Mûjij, navê yek ji bajarên li parêzgeha Kurdistanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.
Elsterwerda
Elsterwerda, bajarekî navçeya (Landkreis) Elbe-Elsterê li herêma Brandenburg a Almanyayê ye.
Xanqa, Sor
Xanqa, Sor gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1789 kes (403 malbat) bûn.
Pêkenokên kurdî (pirtûk)
Pêkenokên Kurdî navê pirtûka berhevkarê çîrokan Hîlmî Akyol e. Cure ya pirtûkê pêkenok e.
Frankeneck
Frankeneck şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Dürkheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Pêkenokên kurdî (pirtûk)
Çavkanî
https://books.google.com.ua/books/about/Ji_zargotina_Kurd%C3%AE.html?id=1qVAngAACAAJ&redir_esc=y
Onarheimsvatnet
Onarheimsvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Hordalanda Norwêcê de ye. Gola Onarheimsvatnetê di navbera gundên Husnes û Sundeyê cih digire û bilindahiya ji asta deryayê 8 mêtre ye.
Samsun
Samsun navê bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye. Li herêma Derya Reş dikeve.
Elstra
Elstra, bajarekî navçeya (Landkreis) Bautzenê li herêma Saksonya ya Almanyayê ye.
Xatûnabad, Serab
Xatûnabad, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Frans Eemil Sillanpää
Frans Eemil Sillanpää (jdb. 16ê îlonê 1888 li Hämeenkyrö; m. 3ê hezîranê 1964 li Helsinki) nivîskarekî Fînlandî bû. Sala 1939î de guncavê Xelata Nobelê ya wêjeyê hatiye dîtin.
Li ser zanînên xwezayê perwerde dîtiye. Bi salan berpirsiyariya weşanxaneyekê kiriye. Gorî gelek rexnegeran pênûsa wî ne ewçend biber lê xwedî şîrovekirine derûnî yî bêhempa bû. Ew di wêjeya Fînlandî de cihekê mezin dadigire.
Saussan
Saussan, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Greffeil
Greffeil, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Pont-Arcy
Pont-Arcy, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Şêx Xalib
Şêx Xalib (bi tirkî Şeyh Galip) bi navê rastî Mehmed Esed (bi tirkî Mehmed Esad) (jdb. 1757 li Stembolê; m. 3ê kanûna paşîn 1799 li Stembolê) zanist û helbestvanekî osmanî bû.
Şêwaza wêjeyî
Ew helbestên xwe bi nivîsên Esed û Xalib re berhev kir û dema ku ew 24 salî bû (1780), Dîwana xwe çêkir. Her çend ew di wêjeya tirk î de pêşengekî şêwaza sembolîk bû, ew bi gelek dahêneriyên xwe ve lîst û afirîdên ku ewî afirand di pêşkeftina wêjeya dîwan de rolekî mezin lîst, lê wî dev ji kevneşopiyên helbesta dîwanê nekişand. Yek ji lênihêrînên herî girîng ê berhemên Şêx Xalib ev e ku bi bingehên mistîkî ne. Xalib, ku di berhemên xwe de sembolên hêzdar bikar tîne, timûtim hêmanên xeyalî jî dikir. Ew tiştê ku dixwest bi sîm û sembolên vebêjê diyar kir. Ew yek ji nûnerên herî girîng ê tevgera Sebk-i Hindî di wêjeya tirkî de ye. Ew helbestvanê herî dawî ya wêjeya klasîk a tirkî ye.
Ji devê Hacîra Meydîn (pirtûk)
Ji Devê Hacîra Meydîn navê pirtûka berhevkarê çîrokan Hîlmî Akyol e. Cure ya pirtûkê stran û pêkenok e.
Goma Sêso
Goma Sêso, gundekî girêdayê navçeya Mose ya Erzînganê ye.
Sewalava (navçe)
Sewalawa yek ji navçeyên Parêzgeha Kurdistanê ye li Rojhilatê Kurdistanê ya girêdayî dewleta Îranê.
Großkrotzenburg
Großkrotzenburg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Main-Kinzig-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Xelîlçawûş
Xelîlçawûş, bajarokekî ku bi ser navçeya Xinûsê ve ye.
Elterlein
Elterlein, bajarekî navçeya (Landkreis) Erzgebirgskreisê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Unterwössen
Unterwössen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Traunstein li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Texsinî
Texsinî, gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Tetwan
Tetwan, Tûx an Tûxtewan (bi tirkî, Tatvan) yek ji navçeyên Bidlîsê ye. Rûber 1.235 km², bilindahî ji rûyê avê 1.700 m in. Gorî hejmartinên dewleta Tirk di sala 2000'ê de hejmara niştecihên navendê 65.901bûn û bi giştî jî 80.046 in. 56 gundên navçeyê hene. Mixabin statîstikên dewletê bişik in, bawerî pê nabe. Gel ji kurdan pek tê. Tetwan ji aliyê bermayiyên dîrokî ve gelek dewlemend e.
Vaniq Olya
Vaniq Olya, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Ji Devê Riqya Pale (Pirtûk)
Ji Devê Riqya Pale navê pirtûka berhevkarê çîrokan Hîlmî Akyol e. Cure ya pirtûkê stran û çîrok e.
Oppheimsvatnet
Oppheimsvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Hordalanda Norwêcê de ye. Gol bi qasî 3 kîlomêtreyan dikeve aliyê rojhilata gundê Vinje û rêya ewropî, E16 li kêleka bakurê golê ve derbas dibe.
Amos, Quebec
Amos, Quebec, bajarekî herêma Quebec ya Kanadayê ye.
Wisława Szymborska
Wisława Szymborska, Maria Wisława Anna Szymborska ( li Bnin, îro Kórnik nêzîkî Poznan, ) helbestvaneka Polonî ye. Sala 1996'î de Xelat Nobelê ya wêjeyê wergirt.
Pirpîrîn
Pirpîrîn jî ji yekfamîleyê pirparê ye. pelçên xwe ji pelçên pirparê ziravtir in. kulîlkên xwe bi giştî yên mihorik in. ew ji bo kûlîlkên ewê tên çandin nê xwarin.
Erkin Koray
Jiyan
Dayika wî, Vecihe Koray, li Xwendegeha Muzîkê ya Şaredariya Stembolê (İstanbul Belediye Konservatuarı) li ser piyanoyê ders didayê muzîka rojavayî ya klasîk. Ji vir vê, ew muzîk li ser Koray zû bandordar bû û wî di pênc saliya xwe de dest bi dersên piyanoyê ji diya xwe kir. Di dema dibistana amadeyî de bi muzîka rock nas kir. Di 29ê kanûna pêşîn a 1957an de di 16 saliya xwe de li Dibistana Amadeyî ya Galatasarayê konsera xwe ya yekem li ser piyanoyê dide.
Di dema kariyera wî de, gelek caran astengî li pêşiya wî hatin kirin, ji ber ku muzîka rock, di wê demê de li Tirkiyê bi kêmanî populer bû. Di salên 1970 û 80an de, wî hin bi kompaniyên tomarkirinê yên li Almanyayê ku muzîka hunermendên bi paşxaneya koçberiyê çêdikirin, derxist.
Erkin Koray li gor hin pisporan yek ji muzîkvanên herî girîng ên muzîka rocka tirkî (Anadolu rock) bû û wekî pêşengê çand û têgihîştineke nû ya muzîkê li Tirkiyê dihesibînin.
Mirina wî
Erkin Kray di 7ê tebaxa 2023an de li Torontoya Kenedayê koça xwe ya dawî kir.
Eltmann
Eltmann, bajarekî navçeya (Landkreis) Haßbergeê li herêma Bavyeraya Almanyayê ye.
Saussines
Saussines, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Pontavert
Pontavert, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Cancix
Cancix, gundekî girêdayê navçeya Mose ya Erzînganê ye.
Ebûbekir
Piştî wefata Muhemmed ew bû yekem xelîfeyê îslamê (632-634).Dû wî re jî Omer bû xelîfeyê duyem.
Bi pejirandina wî a dînê Îslamê gelek kesên navdar di bin bandora wî da mane û bûne misilman. Ji bo ku dînê Îslamê di nav ereban da belav bû, di nav hewildanên gelek mezin da bû. Bi tevahî du sal û sê meh xelîfetî kir.
Piştî ku wefat kiribû li kêleka Muhemmed da binax kirin.
Îrmene
Îrmene, Ermene, gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Gründau
Gründau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Main-Kinzig-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Pelistank TV
Pêlistank TV kanaleke televîzyonî yê bi zimanê Kurdî bû. Di 2012an de wekî yekem kanala zaroka yê Kurdî dest bi karê xwe kir. li Dihok, Başûrê Kurdistanê ye. Kanal ji ber rewşe Ekonomîk di 2018an de hate girtin.
Homps, Aude
Homps, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Grup Yorum
Grup Yorum, bi kurdî tê wateya Koma Şîrovekirinê, komeke muzîkê ye ku li Tirkiyeyê bi tirkî, kurdî, erebî, çerkezî distirane. Ew di sala 1985an de ji aliyê çend xwendekaran zanîngehê ve hatibû sazkirin.
Şêwaza muzîka komê
Kom muzîka protest û bi stranên xwe yên li ser şoreşgerî, azadî û biratiya gelan û nêrînên xwe yên sosyalîzmê hatiye naskirin. Albûma xwe ya pêşîn bi navê "Siyrilip Gelen" di sala 1987an de derxistiye. Wan "bi şêwazê kevneşopa Ruhi Su dest bi muzîka xwe kirine û dûv re bi awayê Zülfü Livaneli domandine".
Bi qasî muzîkê kom, tevlîbûna bizavên polîtîk, grev û şanoyan jî dibû û ji vê sedemê gelek caran binçavî, cezayê bendîxaneyê û êşkence didîtin.
Stranên wê yên bi kurdî
Di albumên xwe de stranên bi kurdî wek Em ne binketî ne, Herne Pêş, Herdu Çawên Min, Govenda Gelan pêşkêşî hezkiriyên xwe kirine.
Mal
Mal xaniyê mirovan e.
Peyva mal
Li gorî zimannasê amerîkî H. Crag Melchert, gotina "malê" ya di kurdî de temenê wê pirr kevn a. Ev gotina, berî zayinê di dora duhezar salan de hatîya bikarhanin. Di dema hûrîyan de û di zimanê wan de gotina mal heya. Minaq; mal di zimanê hûrîyan de bi rengê "māl" å ankå "[m]a-a-la: " tê gotin. Her wusa bi rengê "ma-a-li-i": jî tê gotin di zimanê hûriyan de. Gotina Malî, tê wate malbatitîyê jî.
Di dîroka kurdan de, malbat bi kevneşopî û nirxên wê re hertimî li pêş bûya. Ji ber vê yekê, li ser wê pirr kevneşopî û adetên teybet ên demên berê ên kevnara hena.
Vachendorf
Vachendorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Traunstein li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Esthal
Esthal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Dürkheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Vaniq Sofla
Vaniq Sofla, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Dehgulan (navçe)
Dehgulan an jî Dêwlan, yek ji navçeyên Parêzgeha Kurdistanê ye li Rojhilatê Kurdistanê ya girêdayî dewleta Îranê. Navenda navçeyê bajarê Dehgulan ye.
Freiberg am Neckar
Freiberg am Neckar bajarokekî navçeya (Landkreis) Ludwigsburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Omer
Omer, Emer, Omerê bin Xetab di navbera salên 634-644'an de duyem xelîfeyê ayîna Îslamê ye. Di 591ê de li Mekeyê hatiye dinê û di 644'an de hatiye kuştin.
Pontru
Pontru, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Madagaskar (fîlm 2005)
Madagaskar fîlmekî anîmasyonî yê di sala 2005ê de ji aliyê Eric Darnell û Tom McGrath ve hatiye hênandin. Tê de Ben Stiller, Chris Rock, David Schwimmer, û Jada Pinkett Smith xwedî rolên sereke ne.
Pûng
Pûng gihayekî çolê yî bi bihîn e. Bihînê xwe hilmê merîvan vedike. Ku meriv ev gîhayî bicû devî merivan hûnik dibe. Du cureyên xwe hene:
Omer
Kurtnasî
Cara yekem di dema wî da walî û qadî ji hev cûda tê ve guhêztin. Salnameya Hîcrî wek salnameyek fermî tê pejirandin.
Dîsa dema wî da di pêvajokî kurt de welatên mîna Îraq, Îran, Kurdistan, Xorasan, Sûrî, Filistîn û Misir Misilmantiyê dipejirîne û dikeve bin ala Îslamê.
Bûyîna Omer ibn Xetab
Omer 13 sal di pey cenga Fîl, li Mekeyê hatiye dinyayê. Bi angorî gotina wî, ew çar sal di pey cenga Fîcar a mezin ji dayîka xwe bûye. (1)
Bavê wî Xetabê kurê Nufeyl e, neseba wî di Ke'b de digihîje Pêxember, ji qebîla Qureyş, ji mala Edî ye. Diya wî keça birayê Ebû Cehl (an jî keça apê wî) Henteme ye. (2)
Di dewra cahiliyeyê de yek ji eşrefên Mekeyê bû û sefareta dewleta Mekeyê jî di dest wî de bû. Dema cengekî di navbera wan û hinekên din de çêba, Omer balyozê di navbera her du terefa bû; Omer çi raporê bida mekiyan bi angorî wê raporê hereket dikirin. Ger pirsgirêkekî di navbera du heb qebîleyên Mekeyê de derketa, Omer di vê pirsgirêkê de rolekî mezin dilîst û gotin û biryara wî, di vê pirsgirêkê de dihat pejirandin. (4)
Omer, xwedî mîzacekî sert û girêdayê bi baweriyên kevn va bû. Di destpêka Îslamê de, wî jî li hember mislimanan cephe girtibû. Wisan li urf û edetên xwe xwedî derdiket ku ji herkesî pirtir wî dixwest ji Îslamê re astengiyê derxe. Heta rojekî şûrê xwe girt û çu ku Muhemmed bikuje. Lewra bi angorî wî; Muhemmed pêxember dînê bav û kalê wan înkar dikir û tu hurmetekî Wî ji putên wan re tunebû. Di civînekî de mekeyiyan biryara kuştina Muhemmed dan, Omer jî di nava wê biryarê da bû. Ji hemiyan Omer şûrê xwe girt û bi rê ket ku biçe ji boy kuştina Muhemmed. Lê çuyîna wi, bû sedemê mislimantiya wî.
Mislimantiya wî
Omer di şeş saliya rîsaletê de bûbû misilman, dema ku ew bû misilman hejmara misilmanan bi qasî heftê-heyştê kesî hebû. (5)
Bi angorî ku Teberî ji Ebdullah bin Ebas riwayet dike, yê yekem ku misilmantîya xwe bi eşkerayî ji her kesî re îlan kiriye, Omer e. (6)
Omer beşdarî hemî cenga (wekî Bedir, Uhûd, Xendek, Xeyber) bû. Di hinekan de jî serleşkerî kiriye.
Bi hilbijartina Ebû Bekr ku bû xelîfe, Omer roleka pirr mezin lîst.
Piştî wefatkirina Ebû Bekr, Omer di sala 634'an de bû xelîfe. Xelîfeyê duyemin.
Hinek nûzayiyên di dewra Omer de
Di sala 644'an de ji aliyê xulamê Xiristiyan ê Farisî Fîrûz Nihawendî) an (''Pîroz Nihawendî) ve hat kuştin.
http://www.serhed.org/modules.php?name=News&file=article&sid=577
http://www.yehhu.com/biyografi.asp?islem=yolla&id=1602
2) Îbnul-Esîr, Usdul-xâbe, Qahire 1970, IV/146
3) H. Îbrahîm Hesen, Tarîxul-Îslâm, Misir 1979, I/ 210
4) Suyûtî, Tarihul-Hulefâ, Beyrut 1986, 123; Üsdül-gâbe, IV, 146
5) Îbn Sa'd / Tebeqetu'l Kubra / II/ 268-269
6) Suyûtî: Tarîxul-Xulefa / Beyrût 1986 /129
Serdeşt, Gewer
Serdeşt, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Esedabad (navçe)
Şaristana Ased Abad an jî Sedawa yek ji navçeyên Parêzgeha Hemedanê ye li Rojhilatê Kurdistanê ya girêdayî dewleta Îranê.Navenda vê navçeyê bajarê Ased Abadye.
Elmstein
Elmstein şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Dürkheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Komunên departmena Côte-d'Orê
Li jêr 698 komunên departmena Côte-d'Or ya Fransayê hatiye nivîsandin.
Ho
Ho di kîmyayê de kurteya Holmiyûmê ye.
Dabeşbûna xaneyê
Di çerxa jiyana xaneyê de hin caran xane xwe dabeşê du an jî pirtir paran dike. Ev kar wekî dabeşbûna xaneyê tê bi nav kirin. dabeşbûna nîvekî, dabeşbûna mîtozî û dabeşbûna miyozî sê corên dabaşbûna xaneyê ne. Ji vana dabeşbûna nîvekî û dabeşbûna mîtozî bi gelek aliyan ve dişibin hevdu. Di herdu corên dabeşbûnê de jî, dabeşbûn bi makexaneyek dest pê dike û di dawiya dabeşbûnê de du xaneyen keç çê dibe. Herdu xaneyên nû çêbûyî, bi aliyê genetîkî ve heman yek in. Wekî mînak bakterî bi dabeşbûna nîvekî zêde dibin, bejna mirov bi dabeşbûna mîtozî ya xaneyên hestî dirêj dibe.
Sperm, hêk û spor xaneyên taybet ên bi nîve (haploîd) kromozom in û wekî xaneyên haploîdî tên navkirin. evan hersê xane jî bi dabeşbûna miyozî çê dibin. Bi dabeşbûna miyozî, ji makêxaneyek çar xane çê dibe, lê ev her çar xane jî dibe ko ji hêla genetîkî ve ji hev cuda bin. Her wisa kromozomên xaneyên nû, nîvê kromozomên makexaneyê ne. Ango bi dabeşîna miyozî kromozomên xaneyê dadikeve nîvê. Wekî mînak; xaneyên çermê mîrov bi 46 kromozom in, heke xaneya çerm bi dabeşbûna mîtozî dabeş bibe, du xaneyên wekhev ên bi 46 kromozom çê dibe. Di hêkdankên mirov de makexaneyên hêkê yên bi 46 kromozom hene. Makexaneya hêkê bi dabeşbûna miyozî çar xaneyên bi 23 kromozom çê dike. Loma xaneya hêk a mirov bi 23 kromozom e.
Ringedalsvatnet
Ringedalsvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Hordalanda Norwêcê de ye.
Tekirdağ
Navçeyên parêzgehê: Çerkezköy, Çorlu, Hayrabolu, Malkara, Marmara Ereğlisi, Muratlı, Saray, Şarköy in.
Rûber 6.313 km², gelhe 1.107.491 (2021).Bajarekî ku piranî Tirkên Balkan lê dijîn e. Festîvala Kirazê her sal di meha Hezîranê de tê lidarxistin. Navê bajêr berê bi Grekî Βισανθη (Bisanthe) û paşê jî bûbû Ρωδοστο (Rodosto). Di dema Osmaniyan de jî bi navê Rodos û Takovar (bi zimanê Ermenîkî) dihate binavkirin. Piştî damezrandina Komara Tirkiyê navê wê kirin Tekirdağ.
Aboriya parêzgehê bi giranî li ser pîşesazî û çandiniyê ye. Pîşesazî bi taybetî li navçeyên Çerkezköy, Çorlu û Ergene pir pêşketî ye. Yek ji bajarên herî girîng ên pîşesaziyê yên Tirkiyeyê ye. Çandiniya zebeşan û bazirganiya wê bipêşketiye.
Sauteyrargues
Sauteyrargues, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Mîr Qolyan
Mîr Qolyan, gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê ye.
Saint Davids
Saint Davids an Saint David's (Tyddewi, ) bajarekî Pembrokeshire, Walesê ye. Saint Davids ji hêla nifûsê ve bajarê herî piçûk ê Keyaniya Yekbûyî ye. (di sala 2011an de 1.600)
Welat
Welat an jî nîştiman, erda ku neteweyek yan jî neteweyên cuda li ser dijîn. Bo mînak, Kurdistan welatê kurdan û neteweyên din e ku lê dimînin. Ji welatên sînorkirî re dibêjin dewlet; hikûmet û parlamen yan hikumdarê dewletê (key, dîktator, hwd) rêvebirî û sazî û dezgeh û qanûnan ava dikin û bi vî awayî welat û dewletê bi rê ve dibin.
Wateya peyva kurdî welat
Welat ji peyva erebî ya wilaye anku welayet tê. Gotina Welat, di kurdî de tê wate welatbûnê, di zimanê hûriyan de rengê wa-lu-ti-in tê ser ziman. Temenê gotinê ji gotina "War" tê gotina war jî bi rengê wār tê ankû "wari" tê. Lê gotin, di dema hûriyan de bi rengê wa-ar-ri--ma û ankû bi rengê "wa-ri-i-ta"" jî hatîya ser ziman di dema hûriyan de. Her wisa hûriyan bi rengê ku-wa-li-i-ti tê ser ziman. Ev minaq jî û hê gelek minaqên weke vê ku hena di heman çavkanîyê de, temen gotina welat û pêvajoyên afirîna wê di dema hûrîyan de tîne ser ziman.
Welat, ji aliyê gotinîyê ve gotinaka bingihîn a kurdî ya. Dîroka wê diçê heta dema hûrîyan. Di dema wan de afirîya û heta roja me ku hatîya rengê xwe yê ku em î ro wê bi wê rengê bikar tênin derdixe li pêş.
Cilansor
Cilansor, Celansor, gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Eltville am Rhein
Eltville am Rhein, bajarekî navçeya (Landkreis) Rheingau-Taunus-Kreisê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Pirpar
Pirpar, pêrpîne, pêpîner (Portulaca oleracea) hêşînatiyek giyayî û bêar e. Di nav parêzan de (baxçên dikakan) xwebixwe di meha hezîran û tîrmehê de çêdibe û wek dikakan ( zerzewat) tê xwarin. Giyayek pirsalane ye. Navtenga wê razayî bi qasî mitroyekê dirêj dibe, bejna wê jî heta 30 cm bilind dibe. Belgên wê bê dûxûk, kesk û hêkanî, bi goşt û piravî ne. Belgên wê tacane wek qevdikan bihevre ne û di mehên tîrmeh heta êlûnê de vedibin. Rengên wan zer, eflatûnî an jî peyazî ne. Ew kulîlk paşê dibe qebsûl û di nava wê qebsûlê de gelek bizirên biçûk û reng reş hene.
Welat û dîrok
Welatê wê Asya ye. Ji wir ji aliyê teyran û ba û babelîkan derbasî welatên din bûye û li her welatî hêşîn dibe. Dîroka wê nayê zanîn, lê ji ber ku di nav baxçên dikakan de xwebixwe şîn tê, mirov dikare bêje hema hema wek ya dikaka ye. Ji berê de ji aliyê medeniyetên Asyayî ve wek dikak û dermanên xwecihî tê xebitandin. Lê welatên wê Amerîkî naxwin.