cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Citroën
Îro fîrma ne wekî dema damezrandinê piçûk e, bûye fîrmayeke mezin a navneteweyî. Di bin navê PSA de Citroën, Peugeut hwd hin marka hene. Navenda fîrmayê li Parîsê ye. Fîrmayê sala 1919'î de bo cara yekemîn modela Citroën PKW Typ A 10hp hilberiye. Di nava salekê de fîrma bi 300 fîrmayên ku parçeyên otomobîlan hildiberînin re dikeve têkiliyan. Sala 1921'î li seranser Fransayê 165.000 plakatên reklaman tên çikandin. Fîrmayê di dema şerê cîhanî yê duyemîn de jî hilberîna xwe domandiye.
Alessandria
Alessandria, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye. Bajêr di heman demê de navenda parêzgeha Alessandriayê ye
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Xidir Feqîr
Xidir Feqîr, (1952–2009) stranbêjekî folklorîye ku bi eslê xwe ji Şingalê bû. Xidir Feqîr xwediyê gellek sitran û berhamê hunerî ye.
Piştî mirinawî  kêkîîwê Tasîn Xidir dest bi san rygotinê dike.
Jiyan
Dengbêjê Şengalê Xidir Feqîr li gundê Simê Hêstir ê li geliyê Kersê li devar şingalê li sala 1952 çavê xwe li dinyayê vekirin e. Bêyî ku binivîse 500 stranên foklorî di hafîzeya xwe de hilgirtî bû. Ji bilî stranên folklor bi xwe jî gelek stran çêkirine û stranên wî yên herî navdar strana xezalê ku piştî wefata hevjîna xwe li ser çêkirîbû û strana zalimê ye û êi şahiya jî gelek caran stran digotin. Piştî bi dehan sala xizmeta hunera Kurdî di 29’ê Hezîranaa 2009’an de li komalgeha Borik a Şengalê koça dawî kir.
Mişawrê
Mişawrê, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Ebdulxefûr Husên
Ebdulxefûr Husên hunermend û wênesazekî kurd e ku di sala 1968an de li gundê Çaxirbazar, Rojavaya Kurdistanê, ji dayika xwe bûye.
Ebdulxefûr Husên wênesazekî xwegihandî ye. Ew gelek çîrok û destanên kurdî (wekî Siyabend û Xecê, Mem û Zînê, Kawayê Hesinker, Derwêşê Evdî û hwd) di kevalên xwe de bi awayekî tund û bedew bi kar tîne. Di kevalên wî de kartêkirina surrealîzma Salvador Dalí jî xuya ye.
Wênesaz xwediyê zêdeyî 25 pêşaneyan e, yên bi tekane û yên hevbeş, li bajarên Hesîçe, Heleb, Reqa û Qamişlokê. Wî di 25ê kanûna mezin a 2008an de li Pêşangeha Şaredariya Mezin a Amedê 38 wêneyên xwe yên bi navê "Xewnên Zarokan" pêşkêş kirine.
Ebdulxefûr Husên wekî yek ji damezirînerên surrealîzma hunerî ya kurdî tê hesibandin.
Baherziq
Baherzig, ango Baḧerziq (1928: باحرزق / Baḧerziq; 1946: Baharzık; ), gundekî bi ser Qubîna Batmanê ve ye.
Çilîk Gund
Çilîk Gund gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1604 kes (395 malbat) bûn.
1925
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Famîleya gulezengilan
Famîleya Campanulaceae sala 1789'ê ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu ve di Genera Plantarum, r. 163'yê de hatiye binavkirin. Navên din ên famîleyê, Cyananthaceae J.Agardh, Cyphiaceae A.DC., Cyphocarpaceae Reveal & Hoogland, Jasionaceae Dum., Lobeliaceae Juss. nom. cons., Nemacladaceae Nutt. in.
Xozgîşiya Jor
Xozgîşiya Jor (bi tirkî: Zormağara), gundekî bi ser navçeya Bêsnîya Semsûrê ve ye. .
Beesel
Beesel, şaredariyeke bi ser parêzgeha Limburga Holendayê ye.
UTC+12
UTC+12 yek Beşên Demjimêrê ye. Ew li wan deran tê bikaranin;
1926
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Xokan
Xokan, gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.
Boltenhagen
Boltenhagen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Famîleya kakule û zerdeçalan
Famîleya kakule û zerdeçalan, famîleya zencefîlan (Zingiberaceae) famîleyeke riwekan e, di koma zencefîlan (Zingiberales) de cih digire. 52 heya 53 cins, 1200 heya 1300 cureyên vê malbatê hene. Gelek ji riwekên vê malbatê wekî biharbêhn an di bijîşkiya gelêrî de tên bikaranîn. Zencefîl, zerdeçal navdarên vê malbatê ne.
Pirranî li Hindistan, Îndonêzya, başûrê rojhilata Asya û Afrîkayê cihwar in. Navê famîleya Zingiberaceae sala 1820ê ji aliyê Îvan Îvanovîç Martînov ve di ''Tekhno-Bot. Slovar., 682 û di îlona 1835ê ji aliyê John Lindley ve di Key Bot.'', 69ê de hatiye dayîn. Navên din ên vê malbatê, Alpiniaceae Link, Amomaceae J.St.-Hil., nom. illeg., Curcumaceae Dum. in.
Sûdwergirtin
Ji 47 cinsên vê malbatê di bijîşkiyê de sûd tê wergirtin. Hin cureyên wê jî wekî biharat di pêjgehan de tên bikaranîn. Bi taybetî di pêjgeha Asyayê de. Çend jî wekî sebze, selete tên xwarin. Di hilberîna parfûman de herwiha kêrbar in. Baxçevaniyê de gelek endamên vê famîleyê tên naskirin û çandin.
Dewtirş
Dewtirş gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
1927
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Estuaire
Estuaire parêzgeheke Gabonê ye, rûerdê parêzgehê 20.740 km² ye.
Alxan, Mêzgir
Alxanan an jî Alxan, gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.
Çoxanlû
Çoxanlû gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 422 kes (90 malbat) bûn.
Alxan
Çend cihên bi vî navî hene:
Damshagen
Damshagen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Bergen, Limburg
Bergen, Limburg, şaredariyeke bi ser parêzgeha Limburga Holendayê ye.
Jacques Cartier
Jacques Cartier (jdb. 31ê kanûna pêşîn, 1491 li Saint-Malo (Fransa); m. 1ê îlonê, 1557) deryavan û kaşîfekî navdar ê Frensî ye.
Wekî kaşîfê Kanadayê tê nasîn. Cartier gelek cih û gravên nû keşfkiriye. Deryavanekî serketî bûye. Ji keyê Frensayê Franz I. du keştiyan distîne û ji bo keşfkirina cihên nû roja 20ê nîsana 1534an ji bajarê xwe Saint-Malo diqete. Cartier heya sala 1544an gelek cih û gravan keşf dike.
1928
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de miri ne.)
Famîleya çinaran
Famîleya çinaran (Platanaceae), famîleyeke riwekan e. Di desteya Proteales (berê Hamamelidales) de cih digire. Hin endamên vê malbatê dar, hin jî devî û giya ne. Navdara vê komê dara çinar (dar)ê ye ku navê xwe jî daye vê malbatê. Li pirraniya parzemînan (herwiha Kurdistanê jî) endamên malbatê tên dîtin.
Li nîvkada bakur 6 cinsên vê famîleyê hene, hemî jî di baxçevaniyê de tên bikaranîn. Fosîla vê darê ya 115 milyon salî ye, hatiye vedîtin.
Şemsîkan
Eşîra Şemsîkanê piraniya wan li dora Serhedê bi cih bûne, wekî Agirî, Bazîd, Qerqelî, Payizava, Wan, Xoşab û gelek deverên Kurdistanê bi cih bûne. Aliyê Botan û Ermenistanê jî gelek gundên şemsikanî hene.
Bingeha wê eşîrê li başûrê Kurdistanê Kerkûk û Şengalê tê. Li wir ji zextên neyaran koçê bakurê bûne.
Moyen-Ogooué
Moyen-Ogooué parêzgeheke Gabonê ye, rûerdê parêzgehê 18.535 km² ye.
Werner Heisenberg
Werner Karl Heisenberg (jdb. li Würzburg; m.  li Munîh) yek ji fîzîknasên mezin ên sedsala 20emîn ê Alman bû. Sala 1932î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Bi fîzîknasên mezin ên hemdemî re hevnasî û hevxebat kiriye. Wekî nêrîn hinde nêzîkî îdeolojiya Nazî bûye ku ev yeka han gelek caran bûye sedem ku li dijî wî rexne werin kirin. Lê ew bi xwe piştî têkçûyîna dîktatoriya Naziyan dide zanîn ku "çewtiyên temenciwaniyê" bûye. Bi navê prînsîba nediyariyê formûlasyonekê li zanistiya fîzîkê zêdedike. Sala 1927î dibe profesor. Sala 1941î dibe gerînendeyê Enstîtuya Max Planck.
1929
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1930
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Mehmûdava
Mehmûdava, gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.
Frits Zernike
Frits Zernike (jdb. li Amsterdam; m.  li Naarden) fizîknasekî Hollandî bû.
Jînenîgarî
Ji şeş xûşk-birayan ê duyem bû. Di piçûktiya xwe de bala xwe berdida bûyerên xwezayî û ev yeka han bi mezinbûna wî re dibû sedem ku ew fîzîk û zanînên xwezayî fêrbibe. Mixabin bavê wî ew dişan dibistana Grekî û Latînî fêrdikir.
Ngounié
Ngounie parêzgeheke Gabonê ye, rûerdê parêzgehê 37.750 km² ye.
Frits Zernike
Jînenîgarî
Lê ew bi destpêka zanîngehê re, digihîşt armanca xwe. Li Amsterdamê perwerdeya kîmya, matematîk û fîzîkê dît. Sala 1920î dibe profesorê matematîk û fîzîkê. Du caran evînmarî dibe (dizewice). Birayek wî jî profesorê fîzîkê bû. Sala 1953î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Xebat û girîngiya wî
Zernike keşfa galvanometreyê dike ku di sala 1920î de hilberîna wê tê kirin. Sala 1930î bi giranî bala xwe berdide optîkê û mîkroskopekî têr bi kontrast çêdike. Bi destpêka şerê cîhanî yê duyem û dagirkirina Hollandayê ji aliyê Almanya ve, bo Almanan bi mecbûrî leşkeriyê dike. Li leşkeriyê herwiha gelek keşfan bo artêşa Almanan dike.
Eynkerîm
Eynkerîm, gundekî bi ser Qubîna Êlihê ve ye.
Brunssum
Brunssum, şaredariyeke bi ser parêzgeha Limburga Holendayê ye.
Fanzîn
Heyranname an jî Fanzîn (bi îngilîzî ji FAN ("heyran") û magaZINE ("kovar") pêk hatiye) awayekî weşanê ye ku nêzîkî formata kovarê ye. Wekî kovarê ne giştî û profesyonel e. Ji bo derketina kovarekê destûra fermî divê, lê ji bo heyrannameyan ev ne pêwîst e. Ji ber vê yekê kovar, xwediyê buhayêkê ne lê heyranname bêbuha tên belavkirin.
Wekî ku tê zanîn heya niha du Heyrannameyên kurdî weşiyane. Heyrannameya pêşîn a bi kurdî Kulîlk, a duyem jî Çirûsk e.
Torcy-le-Petit, Aube
Torcy-le-Petit, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Daşaltî
Daşaltî gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Johann Sebastian Bach
Ew bi muzîka xwe ya orkestrayê ya wekî Koncertoyên Brandenburgê tê naskirin; pêkhateyên enstrumental ên wekî Cello Suites; karên klavyeyê yên wekî Guhertoyên Goldberg û The Well-Tempered Clavier; karên organê yên wekî Schubler Chorales û Toccata û Fugue di D biçûk de; û muzîka dengbêjî ya wekî St Matthew Passion û Mass di B-minor de. Ji ber vejîna Bach a sedsala 19-an ew bi gelemperî wekî yek ji mezintirîn bestekarên dîroka muzîka rojavayî tê hesibandin.
Dema ku Johann Sebastian wekî zarokê dawî yê muzîkjenekî bajarî li Eisenach hate dinê, malbata Bach jixwe gelek bestekar jimartin. Piştî ku di 10 saliya xwe de sêwî dimîne, pênc salan bi birayê xwe yê mezin Johann Christoph re jiya û piştî wê xwendina xwe ya muzîkê li Lüneburgê domand. Ji 1703-an de ew vegeriya Thuringia, wekî muzîkjenek ji bo dêrên Protestan ên li Arnstadt û Mühlhausen û, ji bo demek dirêjtir, li dadgehên li Weimar, ku li wir repertuara organên xwe berfireh kir, xebitî. Paşê çû Köthenê, li wir bi piranî bi muzîka chamber re mijûl bû. Ji 1723-an ew wekî Thomaskantor (kantor li St Thomas's) li Leipzig hate xebitandin. Li wir wî ji bo dêrên sereke yên Lutheran ên bajêr, û ji bo koma xwendekaran a zanîngehê Collegium Musicum muzîk çêkir. Ji sala 1726-an de wî hin klavye û muzîka organên xwe weşandin. Li Leipzig, mîna ku di hin pozîsyonên wî yên berê de qewimî, têkiliyên wî bi kardêrê xwe re dijwar bûn. Ev rewşek bû ku hindik hate çareser kirin dema ku wî ji hêla serwerê xwe, Augustus III, ku Hilbijêrê Saksonyayê û Qralê Polonyayê bû, di sala 1736-an de sernavê sazbendê dîwanê wergirt. Di dehsalên dawî yên jiyana xwe de wî gelek berhemên xwe yên berê ji nû ve xebitand û dirêj kir. Ew di sala 1750 de di 65 saliya xwe de piştî emeliyata çavan ji ber tevliheviyan mir.
Bach bi hostatiya xwe ya dijberî, aheng, û organîzasyona motîvîkî, û adaptasyona xwe ya rîtm, form û tevnên ji derve, nemaze ji Italytalya û Fransa, şêwazên Almanî yên sazkirî dewlemend kir. Kompozîsyonên Bach bi sedan cantata, pîroz û laîk hene. Wî muzîka dêrê ya latînî, Passions, oratorios û motets çêkir. Wî gelek caran stranên Lutheran qebûl kir, ne tenê di karên xwe yên dengbêjî yên mezin de, lê ji bo nimûne di koralên xwe yên çar-beşî û stranên xwe yên pîroz de jî. Wî bi berfirehî ji bo organ û amûrên din ên klavyeyê nivîsî. Wî konserto çêkir, wek nimûne ji bo keman û ji bo çengelê, û suite, wek muzîka chamber û herweha ji bo orkestrayê. Gelek ji berhemên wî cureyên kanon û fugue bi kar tînin.
Di seranserê sedsala 18-an de, Bach di serî de wekî organîstek hate nirx kirin, di heman demê de muzîka wî ya klavyeyê, wekî The Well-Tempered Clavier, ji ber taybetmendiyên xwe yên dîdaktîk hate qedirgirtin. Di sedsala 19-an de hin biyografiyên Bach hatin weşandin, û di dawiya wê sedsalê de hemî muzîka wî ya naskirî hate çap kirin. Belavkirina zanyariyê li ser bestekar bi rêya kovarên (û paşê jî malperên) ku bi taybetî jê re hatine veqetandin berdewam kir, û weşanên din ên wekî Bach-Werke-Verzeichnis (BWV, katalogek hejmarkirî ya berhemên wî) û weşanên rexneyî yên nû yên pêkhateyên wî. Muzîka wî bi gelek aranjmanan re, di nav de Air on the G String û "Jesu, Joy of Man's Desiring" ve hate populer kirin. Popularîteya wî di heman demê de bi saya tomarkirinan mezintir bû, wek sê qutiyên cihêreng bi performansa bêkêmasî ya berhema bestekar ku 250-emîn salvegera mirina wî destnîşan dike.
Kîlke
Kîlke, hemsî, hamsî yan jî sardela ewropayî (Engraulis encrasicolus) masiyeke hûrik e, di nava masiyên sêld (Clupea harengus) de tê hejmartin, di desteya Clupeiformes de ye. Li bakurê Kurdistanê bi bandora gelên cîran hemsî bêhtir tê bikaranîn. Kîlke di pêjgeha laz de cihekê taybet digire.
Li gelek deryayan cihwar e. Li Kurdistanê kîlkeyên Deryaya Navîn û Deryaya Reş tên xwarin. Kîlke dikare di avên çeman û avên deryayê yên şoriya wê di navbera 0,5 heya 4,1 %'ê de ye bijî. Heya 20 cmyê dirêj dibin. Di mehên kanûna paşîn û adarê de bo xurdemeniyê nêzîkê peravan dibin. Temenê wan bi qasî 4 salan e. Carekê de dora 40 hezarî hêkan dikin. Bi rojê di kûraniya 30–40 m, şevê jî nêzîkî rûyê avê ajnê dikin. Di pêjgeha kurd de herwiha ji vê masiyê hin xwarin tên çêkirin.
Şêx Îzedîn Huseynî
Şêx Îzedîn Huseynî di sala 1921ê de li bajarê Baneyê Rojhilatê Kurdistanê, ji dayîk bûye, kurê Şêx Salih ê ji seyîdên Berzencî bû.
Piştî komkujiya li bajarê Sine, di sala 1979ê de, Şêx Îzedîn bi nûnerên hikûmetê Rafsancanî, Benî Sedr, Bihiştî û Taleqanî re hevdîtin pêk anî.
Gotina Mamoste Şêx Îzedîn ku di vê hevdîtinê de got: Ferqa Tac û Kofiyê çi ye? Hikûmet nehatiye guherandin, taca paşayetiyê çûye lê li şûna wê şaşik hatiye" hê jî li bîra her kesî ye.
Piştî vê civîna fermî, Şêx Îzedîn ragihand ku naveroka Komara Îslamî nediyar e û lewra kurd wê tevlî referandûma ji bo Komara Îslamî ya Îranê nebin.
Mamoste piştî vê, meha gulanê, li ser vexwendina wezîrê karê hundir çû bajarê Qûmê û Tehranê.
Di vê serdanê de Mamoste Şêx Îzedîn bi Xumeynî, Serokwezîr Bazirgan, wezîrê hundir û hejmarek ji berpirsên Komara Îslamî re hevdîtin çêkirin.
Dema xatirxwestinê Xumeynî ji Şêx Îzedîn re dibêje, ez aramiya Kurdistanê ji te dixwazim. Şêx Izedîn jî ji Xumeynî re dibêje, ez jî otonomiya Kurdistanê ji we dixwazim.
Piştî fermana cîhada Xumeynî ya li hember Kurdistanê ku 19ê tebaxa 1979a hat îlan kirin, êdî Mamoste Şêx Izedîn bi têkoşerên din re berê xwe da çiyayên Kurdistanê û di gelek şeran de rolek girîng leyîst.
Li ser banga Mamoste, bi sedhezaran kes li bajarên Rojhilatê Kurdistanê li dijî dewleta Komara Îslamî ya Îranê, ji bo bidestxistina mafên xwe yên neteweyî daketin meydanan.
Zimanên romanî
Zimanên standard ên îroj
Zimanên romanî yên standard ên îroj:
Şêx Îzedîn Huseynî
Di dawiyê de Mamoste Şêx Îzedîn Huseynî, sala 1985a berê xwe dide sînorê Rojhelat û Başûrê Kurdistanê û têkoşîna xwe ya siyasî dewam dike.
Zimanên romanî
Zimanên îberoromanî
Di gruba zimanên îberoromanî de zimanên spanî, portûgalî, galîsiyayî û ketelanî hene. Lê zimanê ketelanî wek navbarê zimanên îberoromanî û zimanên galloromanî de ye. Zimanên din:
Roman (gel)
Roman, bi zimanê romanî: rom (yekhejmar); roma (pirhejmar), navê berekê ji Hindistanê derketine û li cîhanê belavbûne ye. Ev peyv ji bo gelek komên civakî tê bikaranîn ku koka wan a etnîkî yek e. Li gorî vê yekê roman ji gelê dom a bakur-rojavayê Hindistanê pêk hatine. Li gorî lêkolînên genetîk roman di sedsala 5'mîn de ji welatê xwe yê eslî koc kirine. Kocberiya wan ne bi awayeke homojen, lê li ser rêyên cuda û di periodên cuda de debas bûye. Ji zimanê wan a zikmakî re romanî tê gotin û ev ziman xwediyê gelek zaravayan e. Romanî dikeve nava koma zimanên hînt-ewropî û zimanê ku pirtir nêzikî ye zimanê domî ye. Gel û komên roman di dîrokê de pir caran ji ber koka wan a etnîkî, awayê jiyandina wan û rewşa wan a civakî rastî zext û zordariyê hatine, ewqas ku li gelek dewletên ku tê de dijîn hê jî dibin armanca zilma civakî, aborî û siyasî
Şêx Îzedîn Huseynî
Mamoste Şêx Îzedînê Huseynî ku ji sala 1990î ve li welatê Swêdê dijiya, di avakirina Kongreya Neteweyî ya Kurdistanê KNKê de jî rolekî berbiçav leyîst.
Roman (gel)
Roman
Navê roman ku ji peyva rom (mirov) pêk tê bi gelemperî ji bo hemû komên vê etnîsîteyê tê bikaranîn. Yekîtiya Navneteweyî ya Roman a ku hewl dide hemû romanên cîhanê temsîl bike, peyva roman jî di heman watê de bikartîne û ji aliyê Yekbûna Navneteweyî ve tê qebûlkirin.
Herwiha, ji bilî roman peyvên 'sîntî û 'sîgon' jî tên bikaranîn lê ev peyv ji peyva roman nûtir in. Yekemîn kongreya cîhanî ya hereketa mafên welatîyên roman di sala 1971'an de li Londrayê pêk hat û wek encam biryar hate dayîn ku peyva 'roman' bila wek peyva fermî ya ew civakên cuda bê bikaranîn. Kongreya Neteweyî ya Roman (Roman National Congress RNC) jî peyva 'roman' wek navê fermî bikartîne. Komîsyona ewropî ya dijî nijadperestî û nexweşbînîtiyê (ECRI) di sala 1998'an de pêşniyar kiribû ku bila ew nav bên bikaranin, yên ku di nava ew civakên cuda de têne bikaranîn.
Sîgon/çîgan/çîngen
Peyvên sîgon/çîgan/çîngen jî wek naveke giştî tên bikaranîn, lê bêhtir ji bo biçûkxistina wan. Koka van peyvan bi tevahî nehatiye ronîkirin, lê tê zanîn ku ew ji peyva yewnanî 'atsinganoi' pêk hatine. Ev peyv di çavkaniyên dîrokî yên Gregorios II. Kyprios, patrîkê Konstaninolopûsê yê 1283-1289, derbas dibe.
Zimanên romanî
Zimanên galloromanî
Di zimanên galloromanî de zimanê herî mezin fransî ye. Zimanên din wiha ne:
Roman (gel)
Li Kurdistanê
Li Kurdistanê gelek binavkirinên wan hene:
Aşiq, Begzade,Dom, Cengene, Cingene, Çîgan, Çîngen, Dome, Elekçî, Gewende, Meriyê boşe, Mirtib, Mirtiv, Mitirb, Mitrib, Qerec, Qereçî, Sûzmanî, Lûtî, "Tirk" , "Tirkên sinnetê dikin û diranan çêdikin"
Li Kurdistanê gelek deveran ji wan re "Tirk" jî tê gotin. Dibe ku ev ji ber hatina tirkan ya ji rojhilatê derketiye û kê ji rojhilatê hatibin mezinên kurdan gotine tirk. Cara pêşîn di destpêka 1500´î de li rojavayê Ewropa di qeydên dîrokî de navê wan derbasbûye. Tê texmînkirin ku romanan di destpêka 1000´î destbi koçberiyê kirine. Herçendî roman êdî ne ewçend wekî berê koçber bin jî wisa tên zanîn.
Zimanên romanî
Zimanên retoromanî
Zimanên retoromanî:
Roman (gel)
Eslê romanan
Li gorî lêkolînên genetîk û lenguîstîk roman ji gelê domba (bi sanskrîtî 'domba') pêk hatine. Gelê domba îro li hemû Hindistanê belaw bûye, lê welatê xwe yê eslî li bakur-rojavayê Hindistanê ye. Dombayên bakurê Hindistanê xwe îro wek 'dom' bi nav dikin. Ji bilî vî navî, navên din ên ku li gorî zaravayan diguhêrin wiha ne: Domaki, Dombo, Domra, Domaka, Dombar, Dombari û hwd.
Domba di civaka olî ya hîndû de dikevin kasta dalîtan (paria) û bi vî havî di bin her çar kastên sereke yên brahmanan, kşatriyan, vaişyan û şudran dimînin. Derketina wan a ji Hindistanê li gor lêkolînên genetîk li dora 500. P.Z. pêk hatiye. Hinek komên dom bi vî havî li Rojhilata Navîn mane û îro li welatên li dora Behra Spî dijîn. Di sala 1100 P.Z de komên din derbasî Balkanan bûne û li wir bûne du beş: beşeke başûr-ewropî û yeka Ewropaya navendî.
Zimanên romanî
Zimanên îtaloromanî
Zimanên îtaloromanî
Roman (gel)
Eslê romanan
Roman li kîjan welatî bijîn, pirranî zimanê wê welatî diaxivin lê dîsa jî dab û nêrîtên xwe, cejnên xwe û hinde jî zimanê xwe parastine. Zimanê romanan ango romanî ji malbata zimanên hind û ewropî ye.
Zilm, zext û zoredarî
Dema ola Îslamê li Hindistanê belav dibe ji ber ku wan di kasta herî nizm de dijiyan rastî tevkujiyan hatin û reviyan. Hinek jî dibêjin wan jî wekî berên tirk-mongolan ji ber sedemên jiyanê welatê xwe terikîne. Mixabin ev gelê aştîxwaz û rengerengîn îro jî li tevahiya cîhanê di bin pêkutî û zilmê de ne. Bi zimanê wan perwerde nîne û civakên romanan di xizanî, bêperwerdeyî û dafika sûcan de dijî. Ji ber ku welateke wan êdî nîne, zehmetiyên herî mezin dikişînin. Di Şerê cîhanî yê duyem de li Almanyayê bi tevî cihûyan hatin tunekirin. Îro li Tirkiyeyê bi hezaran roman bêî nasnameya neteweyî ne.
Zimanên romanî
Sardûnî
Zimanê sardûnî li Sardûnya tê axaftin û na di tu koman de ye.
Zimanên balkanromanî
Zimanên balkanromanî:
Victor Francis Hess
Victor Franz Hess an Victor Francis Hess (jdb. li Koşka Waldstein a nêzîkî Deutschfeistritz, Awistriya; m.  li New York, DYA) fîzîknasekî awistriyayî bû. Sala 1936î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Wî bo cara yekem tîrêjên kozmîk keşfkiriye. Xelata Nobel jî ji ber vê bipêşxistina wî ya fîzîkê hatiye dayîn. Heya sala 1919î wekî profesorek ji rêzê bû. Dema diçe DYA'yê bala xwe berdide ser elementa radyûmê. Dema vedigere welêt êdî radyologekî navdar e. Ji ber ku li dijî faşîzm û dagirkeriya nazî derdikeve, bo demekê ji aliyê almanan ve tê girtin. Ew bi tundî li dijî neheqiyê derdikeve û teklîfên ku Almanya û dewleta Awistriya ya ku wê demê di bin dagirkeriya almanan de bû şûnde dike. Bi giranî nexweş dikeve di zîndanê de û tê berdan.
Dewlet nahêle ku ew bikeve wargehek starê bo xizanan jî. Di wê demê de xelata Nobel wî şad dike. Bi pereyê xelatê diçe DYAyê. Li wir li Zanîngeha Fordhamê dixebite û sala 1944î dibe hevwelatiyê DYAyê.
Serxwebûn (cudakirin)
Du wateyên vê peyvê hene :
Îslenda
Îslenda an jî Komara Îslendayê (bi îslendî: Lýðveldið Ísland) dewletekî Ewropayê ye. Li wir nêzîkî 300.000 kes dimînin (2006). Paytextê wî Reykjavík e.
Erdnîgarî
Rûberê Îslendayê 102.927 km² ye. Îslenda giravek di nav Atlantîkê de ye.
Dîn
Li Îslendayê dora 91,5% xiristiyan in, lê li wir cihû, misilman û şahidên yehowa jî hene.
Ziman
Li Îslendayê zimanê fermî îslendî ye.
Xêzimok
Xêzimok, talîşk, kasnî (Cichorium endivia) riwekek ji famîleya stêregulan e. Riwekeke salane ye, wekî sebze tê bikaranîn. Ji sedsala 16em ve li Ewropayê çandiniya wê tê kirin. Xêzimok navê vê riwekê yê giştî ye. Talîşk û kasnî jî cureyên wê ne. Riweknasên kurd hêj ji hev neveqetandine.
Riwek heya 100 cm bilind dibe. Pelên wê qetqetî ne, kulîlkên wê şînê vekirî ne. Pelên wê çi xavî çi jî di xwarinan de tên xwarin. Bi kasniya spî, talîşka spî (Cichorium intybus) re lêzim e. Li bakurê Kurdistanê, li parêzgeha Dîlokê çandiniya wê tê kirin. Welatê vê riwekê devedorê Deryaya Navîn e lê li çiyayan di bilindahiya 1.500 m'yê de jî tê çandin.
Xêzimok kaliyûm, kalsiyûm, vîtamîna A dihewîne.
Çavkanî
]]
1931
Cîhan
12ê nîsanê –Keyê Spanyayê Alphonse yê XIII, bêyî ku ji textê xwe were xwarê welêt terk kir û li Spanyayê komarî hatiye îlankirin.
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Bratîslava
Bratîslava, paytext û bajarê herî mezin ê Slovakyayê ye ku li başûrê rojavayê Slovakya li bintara Karpatên Piçûk e ku li herdu peravên Çemê Dunayê û li peravê çepê Çemê Morava hatiye avakirin. Bi awayekî fermî nifûsa bajêr nêzîkî 475.000 kes e, lê tê texmîn kirin ku ji 660.000 kesan zêdetir e. Bajêr li ser sinorê Awistriya û Mecarîstanê ye ku yekane paytexta neteweyî ye ku li ser sinorê du dewletên serwer e.
Dîroka bajêr di bin bandora mirovên gelek netewe û dînan de ye ku di nav de awistrî, bulgarî, kroatî, çekî, almanî, mecarî, cihû, romanî û slovakî hene. Bajêr ji 1563an heya 1783an cihê bitackirin û navenda zagonsaz û paytexta Keyaniya Mecarîstanê bû ku yanzdeh padîşahên mecar û heşt şahbanûyan li Katedrala St Martinê tac li serê xwe kirin. Piraniya meclîsên parlamena Mecarîstanê ji sedsala 17an heya Serdema Reforma Mecarîstanê li vir hatine lidarxistin û bajar bûye cihê gelek kesayetiyên dîrokî yên Mecar, Alman û Slovak.
Îro Bratîslava navenda siyasî, çandî û aborî ya Slovakyayê ye û bajêr navenda serokatî, parlemento û rêveberiya Slovakî ye. Li bajêr gelek zanîngeh û gelek muzexane, şano û saziyên din ên çandî û perwerdehiyê hene. Navenda gelek karsaziyên mezin û saziyên darayî yên Slovakya li Bratîslava ye.
Hevsengiya hêza kirînê li gorî herêmên din ên slovakî sê qat zêdetir e. Bratîslava her sal dora 1 mîlyon tûrîstan pêşwazî dike ku bi piranî ji Komara Çek, Almanya û ji Awistiryayê têne bajêr.
Ogooué-Lolo
Ogooué-Lolo parêzgeheke Gabonê ye, rûerdê parêzgehê 25.380 km² ye. Li gor hejmara nifûsa herêmê 16.000 kes e.
Ogooué-Maritime
Ogooué-Maritime parêzgeheke Gabonê ye, rûerdê parêzgehê 22.890 km² ye. Li gor hejmara 2006an nifûsa parêzgehê 137.993 kes e.
1933
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Nîjnî Novgorod
Nîjnî Novgorod, anku Novgoroda Jêrîn (, navê berê Gorkî) — bajarekî Rûsyayê ye, serbajarê parêzgeha Nîjêgorodskaya Oblast e, navend û bajarê herî mezin ê Eyaleta Federal a Prîvolyskê ye. Bajar li rasteya Ewropaya Rojhilat, li cîhê ku çemên Oka û Volga dibin yek, hatiye avakirin. Çemê Oka bajar dike du paran. Ji sala 1932'an heta 1990'an navê bajêr Gorkî bûye (bi navê nîvîskarê rûs Maksîm Gorkî). Ji sala 1959'an heta 1991'ê bajar ji bo ziyaretkirina biyaniyan girtî bûye. Bi gelheya xwe ve Nîjnî Novgorod bajarê Rûsyayê yê pêncemîn e.
Nîjnî Novgorod li rojhilatê Moskowê û 400 kîlometreyan dûrî wê ye.
1935
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1932
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Kurdistan
15ê gulanê – Yekem hejmara Kovara Hawarê li paytexta Suriye Şamê derket
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Woleu-Ntem
Woleu-Ntem parêzgeheke Gabonê ye, rûerdê parêzgehê 38.465 km² ye.
1934
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Beglayê
Begla deşteka di navbera gundên Xerabya û Mizîzex de. Ev gund ser bi bajarê Midyadê ne.
Xirkanis
Xirkanis gundekî girêdayî navçeya Payizavayê ye. Gundekî gelek kevn û pêşeroja wê jî pir bi çîrokan tijî ye. Berî kurdan li wir ermenî di dijiya. Piştî komkujiya ermeniyan a tirk pêkanîn ermenî wê deverê bi temamî koç kirin. Ermeniyan gelek pey xwe çavkaniyên gencineyê hiştin. Lê gelê wê gundê nezanîn wê gencineyê baş binirxînin. Ango niha jî gund li ser zêran hatiye ava kirin. Gundekî aliyê aborî gelek dewlemend e.
Dûrahiya di navbera gund û Wanê 92, Payizavayê jî 70 km ye.
Fatima Fatima ye (pirtûk)
Fatima Fatima ye (bi farisî: فاطمه، فاطمه است, Fatima, Fatima ast), yek ji pirtûkên Elî Şerîetî ye. Mijara pirtûkê li ser keça Muhemmed pêxember Fatimeyê ye
Xirkanis
Li gundê dibistanekê seretayî, radarekî têlefonan û têlefonên malan ên westar jî hane.
Aborî
Ajaldarî, çandyarî re mijûl dibin.
1936
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
1937
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Guardian Industries
Guardian Industries (navê berê: Guardian Glass Company) şirketa herî mezin ya hilberînerê camên wesayîtan e. Şirket tevî camên wesayîtan parçên yêdek yên wesayîtan, fîberglas û camên avahiyan hildiberîne.
1937
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Bardîz, Erzîrom
Bardîz navçeyeke parêzgeha Erzîromê ye. 185 km ji Erzîromê dûr dikeve. Navê wê yê berê hatiye qedexekirin.
Julian Assange
Julian Paul Assange di 3'ê tîrmeha 1971'ê de li Awistralyayê ji dayik bûye. Serredaktor û peyvdarê malpera Wikileaksê ye. 2010'an de belgên DYA'yê ên nepenî malpera xwe de weşand û dinya rabû ser piyan. Piştî ku belgeyan weşand bû sedema skandalekî mezin û dengekî bilind veda. Navê Assange her deverê cîhanê hate bihîstin.
Piştî ku derhûdeyên (kefalet) hate dayin Assange serbest hate berdan niha negirtî tê darizandin.
Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst
Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst (bi almanî: Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei) an Partiya Nazî (ji bo akronîm ) ango navê partiya alman a di bin desthilatdariya Adolf Hitler de ji sala 1933 heya 1945'î bi fermî xebat kiriye ye.
Hîmê partiyê li ser neteweperestiya rasîst û xebat û jiyana têr-dîsîplînî hatiye avakirin. Wekî partiya desthilatdariyê hatibû birêxistinkirin û perwerdekirin. Serokê partiyê jî herwiha Adolf Hitler bû.
Rêxistina yan saziya Schutzstaffel (SS) jî girêdayî vê partiyê bû. Tê zanîn ku SS tevlî komkujiya cihû, çîgan û hemî dîlên di destê almanan de yên bin eslê xwe ne aryan bûn dibe.
Muqbilê
Muqbilê, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Schutzstaffel
Schutzstaffel der NSDAP (bi kurtî SS, wate: Yekîneya Parastinê) di dema Komara Weimarê a almanan de, di 9ê çiriya paşîn 1925î de wekî rêxistineke girêdayî NSDAPê bo parastina Adolf Hitler hatibû damezrandin.
Piştî hatina Naziyan a ser desthilatdariyê rêxistin berfireh dibe û êdî ne wekî parastina Hitler, wekî hêzeke xurt a sazûmaniyê tê bikaranîn. Herwekî sazî dibe du parçe û parçeya bi navê Algemeine SS (SS ên giştî) tevlî komkujiyan dibe.
Berê tenê mirovên alman dihatin girtin, lê li gorî pêdiviyên şer roj hat ku ji gelek neteweyan kes hatin girtin. Dema Heinrich Himmler di 6ê kanûna paşîn a 1929an de serokatiya SS ji Erhard Heiden digire, rêxistin xwediyê tenê 280 zilamên çalak e. Di bin rêveberiya Himmler de SS bi pêş dikeve û di nava salekê de hejmara endaman dibe 1000 û di sala 1933yan de jî dibe 204.000 kes.
Xerabî
Xerabî rûniştvanên gundê Xerabya ne.
Xerabî ser bi baweriya Êzîdîtiyê ne. Ji ber valakirina gundê wan gundî neçar man û koçberî derveyî welêt bûn. Vêgavê hemû Xerabî li Ewropa, bi piranî li Almanyayê dijîn.
Asti
Asti, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye. Bajêr di heman demê de navenda parêzgeha Astiyê ye.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Echt-Susteren
Echt-Susteren, şaredariyeke bi ser parêzgeha Limburga Holendayê ye.
Xortikan
Xortikan (bi tirkî: Dörtyol), gundekî bi ser navçeya Bêsnîya Semsûrê ve ye. .
Begla (deşt)
Begla deşteke di navbera gundên Xerabya û Mizîzex de. Ev herdû gund ser bi bajarê Midyadê ne.
Idrissa Diarra
Yek ji çavkaniyên wî yên îlhamê daristanên tropîkal ên Afrîkayê ye.
Idrissa Diarra niha (2014) li bajarê Grand-Bassamê (Peravê Diranfîl) dijî.
Poinville
Poinville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Daştepe
Daştepe gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1047 kes (263 malbat) bûn.
Hohenkirchen
Hohenkirchen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Hendungen
Hendungen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhön-Grabfeld li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Philipp Lenard
Philipp Eduard Anton (von) Lenard (jdb. li Pressburg; m.  li Messelhausen) fizîknasekî alman bû. Di sala 1905an de Xelata Nobel a fizîkê wergirtiye.
Sala 1894an tîrêjên katot di nava peleke alîmînyûmê re derbaskir û da îsbatkirin ku ew dikarin bi qasî dûrahiyekê belavbibin. Îro tîrêjen katot bi navê wî tên binavkirin. Sala 1902an keşfa xwe ya mezin a li ser gazan pêk tîne. Di iyonkirina gazan de rol û bandora elekronan bi mîsogerî rave dike û tixûb û hêza fotoelektrîkê destnîşandike.
Nakokî û rexneyên li ser Lenard
Ew di de bi fermî dide xuyakirin ku dibe endamê partiya nazî, NSDAP. Ji ber ku fizîknasekî navdar bû, Adolf Hitler dixwaze bi wî têkilî dayne û wî bo berjewendiyên sazûmaniya nazî bi kar bîne. Ew jî viya dipejirîne. Herwekî êdî bo zanistiya fizîkê bêjeya "fizîka almanan, fizîka aryanan" bi kar tîne. Lê ew di dawiya temenê xwe de dide xuyakirin ku wî van binavkirinan ne ji bo tevahiya zanistiya fizîkê, lê ji bo destkeftiyên fizîka bakuriyan (german) gotiye.
Ji bo xelata wî jî gelek guftûgo hatine kirin. Gorî gelekan ji ber ku ew endamê partiyeke faşîst bûye, diviyabû Xelata Nobel ji wî şûnve bihata girtin an betalkirin.
Miami
Miami an jî bilêvkirina kurdî (mayemî) başûr-rojhilatê DYAê li Parêzgeha Florîdayê de cih digire. Gelhê wê bajarê tê pêşbînî kirin ku nêzî 2.500.000 e. Bajarê duyemîn ya herî mezin yê parêzgehê ye. Piraniya gelan Spanyolin û zimanê ku tê axaftin ya herî zêde Spanî ye. %66 Spanî li wir bi cih bûne.
Destûra Bingehîn a Ûkraynayê
Destûra Bingehîn a Ûkraynayê qanûna bingehîn a Ûkraynayê ye. Destûr di 28'ê Hezîrana 1996'an de di bi rûniştina 5'emîn a Verkhovna Rada (parlamen) ya Ûkraynayê de hat pejirandin. Destûra Bingehîn bi 315 dengên erê ji 450 dengên gengaz (herî kêm 300 erê) hate pejirandin.
Pêdivî ye ku hemû qanûn û yên din bi qanûnî yên normatîkên Ûkraynayê li gorî destûrê tevbigerin. Mafê guhertina makezagonê bi prosedureke taybet a yasayî tenê di destê parlamenê de ye. Yekane dikare saziya destûrê şîrove bike û diyar bike, da ku qanûn li gorî Dadgeha Destûra Bingehîn a Ûkraynayê ye.
Avaniya
Destûra Ûkrayna li ser 15 beşan hatiye dabeşkirin:
Demira
Gundê Dêmira gundêk tevli navçeya Qoser a Mêrdin ê. Di navbera vi gundi û Qoser de 30 kilometır heyî.
J. J. Thomson
Sir Joseph John Thomson OM PRS (herwekî gelek caran J. J. Thomson; * 18ê kanûna pêşîn 1856 li Cheetham Hill a li cem Manchester; m. 30ê tebaxê 1940 li Cambridge) fîzîknasekî brîtanyayî bû û sala 1906î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtibû.
Di malbateke skotî (skotlandî) tê jiyanê. Sala 1884î profesoriya fîzîkê werdigire. Lawê wî jî xelatwergirê Nobel e. Li ser hilberîna elektrîkê ji gazan radiweste û biserdikeve. Sala 1908î ji aliyê keyaniya Brîtanya ve wekî şovalye tê payekirin û dibe Sir. Li nêzîkî Sir Isaac Newton tê binaxkirin.
Torvilliers
Torvilliers, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Serdema helenîstî
Serdema helenîstî yan şaristaniya helenîstî an jî helenîzm, serdemek ji serdemên tarîxa Yewnanistana Kevn e. Ev bi mirina Îskenderê Mezin di sala 323an de dest pê dike û bi serhildana Împeratoriya Romê diqede. Li serdema helenîstî tesîra keltûrî û desthilatê Yewnanistanê li Asya û Ewropayê hatine bandeva xwe. Herwisa li vê serdemê huner, zanist, bîrkarî, muzîka û felsefeya Yewnanistanê hate geşekirin.
Navê gotina "helenîstî" (yan jî "helenîstîk") (, ji ) ji aliyê tarîxnasê alman Johann Gustav Droysen ve hatiye çêkirin.
Dirok
Di 323 b.z. de Îskenderê Mezin piştî ziyafetek li Babîlê mir. Ev tarîx destpêka kevneşopî ya serdema Helenîstî e. Yek ji fermandarên Îskenderê, Ptolemaîos I Soter, kontrola Misrê degire destê xwe û dibe fîrewn. Ptolemaîos I cesedê Îskenderê girt da ku rewabûna xwe bipejirîne. Sala din, cesedê Îskenderê tê gihîşt Îskenderiyê û dibe tiştek pîroz. Nêzîkî sala 320-an, Ptolemaîos dest bi avakirina û  kir. Li Dîcleyê li hember Babîlê, bajarê nû Seleukeia bi karanîna materyalên ji bajarê kevn hatî çêkirin. Avakirin di 312 de dest pê kir. Seleukos I Nikator bajar wekî paytexta xwe ya rojhilat ava kir û navê xwe lê kir. Ew li Babîlonyayê bajarê herî girîng ê helenî bû. Di sala 301-an de, Ptolemaîos I padîşahiya xwe ji Misrê ber bi Orşelîmê ve berfireh dike. Di sala 299-an de, Seleukos I Antîoxeia (Antalya) ava kir. Antioxeia li ser riya bazirganiyê ya di navbera Mezopotamya û Ewropayê de bû. Li dora sala 300-an, Fenîke bû beşek ji împeratoriya Helenî. Mîratgirên Îskenderê ji bo xwedîkirina wê şer kirin. Nêzîkî sala 300-an, Iqlîdes, li Pirtûkxaneya Îskenderiyê xebitî, pirtûka xweya dersê ya li ser geometriyê nivîsand.
Nêzîkî sala 280-an, Îskenderiyeyê dest bi avakirinê kir. Gelê Cihû yê Îskenderiyê dest bi peyva "diyaspora" kir. Li Îskenderiyê, pirtûkên pîroz ên Cihûyan li yewnaniya kevn hatin wergerandin; ev berhevok e.
Di cenga deryayî de li nêzîkê  li Sîsîlyayê di 241 b.z. de, Rûm Kartaciyan têk dibin û Şerê Pûnîk ya Yekem diqedînin.
Di 239-an de, Ptolemaîos III Euergetês yekem nivîsa duzimanî bi sê tîpên cihêreng, ku li ser kevir hatî xemilandin, derxist.
Di 218-an de, fermandarê kartacayî Hannibal bi derbaskirina çiyayên Alp û fîlên xwe derbasî Îtalyayê bû. dest pê dike.
Rûm yekem car li di 202 b.z. de Hannibal têk birin.
Li dora sala 201-an, bajarê  li ser riya bazirganiyê ya di navbera Mezopotamya û Deryaya Navîn de bûye bajarek girîng.
Di 196 de, tê nivîsandin, bi sê zimanan:, , û Yewnaniya kevn.
Di 183 de, Hannibal li  li  xwe dikuje.
li dora 200 ji bo avahiyê dihat bikar anîn. Dibe ku ew li (Bergama) hatibe kifş kirin. (nivîsa ku ji çermê heywanan hatî çêkirin) di 170-an de hate çêkirin. Dibe ku keyê Pergamonê,, dahênerê wê be.
Di 149 de, Rûm di de êrişî Kartacayan dikin. Di 146 de, Rûm bajarê Kartacayê wêran kirin, û Şerê Pûnîk ya Sêyem qediya.
Di 168 de, peykerek Zeus li  saz kir. Ji aliyê Cihûyan ve bertekek tund hat nîşandan. Di 165 de, Orşelîmê digire. Ew peykerê ji Perestgehê radike. Di 141 de, dibe. Paşê Serokkahîn ji hêla endamên din ên heman malbatê ve mîras bû. Li dora sala 140-an, li, li hember  disekinin.
Li dora sala 120-an, navnîşa heft nuwazeyên cîhanê dinivîse.
Nêzîkî sala 100-an, Împeratoriya Eşkanî paytext Tîsfûnê li hember Seleukeia li ser Dîcle ava dikirin. Li dora sala 100-an, mezhebek Cihû, diçin çolê.
Zîv
Zîv metalek û elementek e.
Serdema helenîstî
Dirok
Di 80 b.z. de, generalê Romî di şerekî li Afrîkaya Bakur de bi ser ket. Leşkerên wî jê re digotin "Pompeiusê Mezin".
Di sala 64-an de, Pompeius ji bo Komara Romê Antîoxeia dagir kir. Sûrî bû parêzgeha Romê Syria. Dagirkirina Romê ya Sûrîyê pergala Riya Hevrîşimê tîne perava Deryaya Navîn. Împeratoriya Seleukî bi dawî bû dema ku Rûm kontrola Sûriyê xist destê xwe. Fenîke bû beşek ji parêzgeha "". Wekî beşek ji împeratoriyê, bajarên û  xweserîtî parast. Di 63 de, Pompeius Orşelîm dagir kir. Rûm (Cihûstanê) xist bin kontrola xwe.
Di sala 53-an de, li  (Herran) dimire, li dijî Împeratoriya Eşkanî şer dike. Mirina Crassusê "" diqede.
Di sala 51-an de, mir. Kurê wî yê piçûk,, û keça wîya mezin, Kleopatra VII, key û keybanu bûn. Ptolemaîos XIII û Kleopatra her du jî xwestin bibin serwerê yekane. Şerê navxweyî di sala 48 -an de dest pê kir. Di sala 47-an de, Julius Caesar beşek ji Anatolya pir zû bi dest dixe. Ew peyvên "" bikar tîne. Di 46 b.z. de, Iulius Caesar bajarek nû li ser kavilên Kartaca ava dike. Navê wê dike. Pompeius, ji Iulius Caesar vekişiya, gihîşt Misrê û ji hêla Ptolemaîos XIII ve hat kuştin. Caesar, ku ber bi Misrê ve diçe, nerazî ye. Dema ku Caesar û Kleopatra hev dîtin, ew ji hev hez kirin. Kleopatra û Rûm di de Ptolemaîos têk birin. Ptolemaîos mir. Birayê piçûk ê Kleopatra, fîrewn bû. Iulius Caesar ji Îskenderiyê bi artêşa xwe re dihêle ku vegere Îtalyayê. Kleopatra û Caesar kurekî wan hebûn. Di 44-an de, Kleopatra kurê xwe wekî fîrewn destnîşan kir: ; Ptolemaîos XIV mir – dibe ku Kleopatra birayê xwe kuşt.
Li dora sala 50-an, pêvajoya çêkirina camê bi nefes vedîtin. Bikaranîna hewayê di çêkirina camê de belkî li  Romê di sedsala yekem a berî zayînê de dest pê kiriye. Di pîşesaziya çêkirina camê de bû sedema guherînek mezin.
Di sala 41-an de, gazî Kleopatra VII kir ku wî li Tarsos (Tarsus) bibîne. Wî dixwest ku Kleopatra dilsoziya wê bi Komara Romî re îsbat bike. Kleopatra VII li Tarsosê Marcus Antoniusê nas kir. Ew ketin evînê. Kleopatra Marcus Antonius razî kir ku darve bike. Arsînoê IV tenê xizm û dijberê paşîn ê Kleopatra VII ji bo hêzê bû. Marcus Antonius û Kleopatra li Îskenderiyê zivistanê 41 b.z. ma. Zarokên cêwî yên Kleopatra ( û ) di sala 40 b.z. de ji dayik bûn. Di sala 37 b.z. de, Marcus Antonius û Kleopatra li Antioxeia zewicîn. Kurekî din di 36 b.z. de tê dinê.
Di sala 37 de, Hêrodêsê Mezin ji aliyê ve dibe padîşahê Iudaea. Hêrodêsê kontrola li ser Filistînê ava dike.
Di 34 b.z. de, Marcus Antonius û Kleopatra parêzgehên rojhilatê Komarê Romê di navbera zarokên xwe de dabeş dikin.
Di 30 b.z. de, Octavianus bi artêşa xwe re hate Îskenderiyê. Wî Kleopatra xist zindanê. Marcus Antonius xwe kuşt, bawer kir ku Kleopatra mirî ye. Kleopatra xwe kuşt, û kurê wê Ptolemaîos XV dibe fîrewn. Octavianus zû Ptolemaîos kuşt û Misir li Komara Romê zêde kir. Hemî perava Deryaya Navîn nuha di bin kontrola Romayê de bû.
Lîsteya împeratorên Romê
Di Lîsteya împeratorên Romê de hemû împeratorên Împeratoriya Romê di nava xwe de dihewînê, ji Augustusê ku di sedsala 1'an BZ de Prinzipat damezirand, heta Herakleios ku dema desthilata wî di 610–641 PZ weke dawiya Serdema Antîkê tê binavkirin. Hinek Lêkolîner weke dawiya Serdema Antîkê demên berê, weke demên Romulus Augustulus, Iustinian I, anjî Maurikios destnîşan dikin.
Dewletên piştî Împeratoriya Romayê
Ji Serdema Navîn de hinek desthilatdaran xwe weke Împeratorên Romayê binav kirin, weke:
Kazan
Erdnîgarî
Dirêjahiya bajêr ji bakur heta başûr 29 km ye, berahiya ji rojava heta rojhilat 31 km ye. Li rojava, navend û başûrê rojavayê xwe bajar xwe disipêre çemê Volga. Li Kazanê pireyeke ku li ser çemê Volga re derbas dibe, heye. Di nav bajêr re çemê Kazanka derbas dibe û bajar dike du paran. Herdu parên bajêr bi pireyan û xetên metro ve tên girêdan.
Erdê bajêr raste û girî ye. Li navenda bajêr rasteyên bi navê Zabûlaçyê, Prêdkabanyê, Zakabanyê, Arskoyê polê û girên bi navê Kremlyovskî, Marûsovskî, Fêdoseyevskî, Ametyevo, Çiyayê yekemîn û duyemîn û her wek din, hene.
Bajar pirr avî ye, ji derveyî çemên Volga û Kazanka û şaxên wan gelek gol û lîtav hene. Sê golên herî mezin: Kabana jorîn, Kabana navîn û Kabana jêrîn; golên din: gola Lêbyajyê, gola Glûbokoyê, gola Hêşîn, golên sunî: gola Îzûmrûdnoyê, gola Komsomolskoyê û yên din.
Avhewa
Avhewaya Kazanê kontînental û navîn e. Di taybetmendiyên avhewaya bajêr de qers û germahiyên mezin tune ne, lewma kêm caran çêdibin. Herî pirr ba ji başûr û ji rojava tên. Bilindahiya berfê navîn e, herî pirr di mehên sibat û adarê de berf bilind dibe û digihîje 38 sm. Hejmara rojên sayî, ewrahî û girtî, 40, 169 û 149 e. Meha herî ewrahî çiriya paşîn e, yên herî sayî tîrmeh û tebax in. Biharê û payîzê mij çêdibin, di tevahiya salê de mij 16 rojan didomin. Germahiya navîn havînê +17-20 °C, zivistanê −12-9 °C.
Montfranc
Montfranc, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Krîstofor Kolumbus
Krîstofor Kolumbus an jî Krîstof Kolomb (bi latînî: Christophorus Columbus, bi genovîzî: Christoffa Corombo, bi îtalî: Cristoforo Colombo, bi portekîzî: Cristóvão Colombo, bi katalanî: Cristòfor Colom, bi spanî: Cristóbal Colón; *di navbera 25ê çiriya pêşîn û li Genova; m.  li Valladolidê, Spanya) yek ji kaşîfên navdar e û ji bo key Ferdinandê Aragonê û keybanû Îsabela Kastîlyayê kaşîfî kiriye. Kolumbus bi keşfkirina parzemînên Emerîkayê tê nasîn.
Jiyana Kolumbus
Li ser jiyana wî gelek nayê zanîn. Debavên wî Domenico Colombo û Suzanna Fontanarossa cihûyên spanî-katalanî ne. Dema 14 salî ye korsanî dike, dû re dikeve rêwîtiyê deryayê, diçe girava yewnanî ya Xiyosê. Di sala 1476an de dema portugalî li dijî genovayiyan şer dikin Kolumbus alîkariya portugaliyan dike, diçe Lîzbonê, serbajarê Portûgalê. Di sedsala 15-em de Lîzbon navenda giring a bazerganiyê ye û li bajêr gelek keştîvan, stêrnas, erdnîgarînas û zanyarên cuda cuda kom dibin.
Di 1484an de Kolumbus ji keyê Portûgalê Joao II re planên xwe yên rêwîtiyê pêşkêş dike, lê key pê bawer nake û naxwaze alîkariya Kolumbusî bike. Di dawiyê de key Ferdinand û keybanû Îsabela (yên Kastîlya û Aragonê) bala xwe didinê û alîkariya wî dikin.
Di 3ê tebaxa 1492an de ji bendera spanî Palosê didin rê: keştiya ku li bin fermandetiya Kolumbus Santa María û du karavelên din ên bi navê Pinta û Niña (Nînya bilêv bikin). Bi tevayî 120 meriv derdikevin vê rêwîtiya pêşîn a ber bi Amerîkayê.
Rêwîtiyên wî
Yekemîn sefera Kolumbus ji de heya  didome. Ji vê seferê serkeftin çênabe. Di ´î de Kolumbus "Cîhana Nû" ango parzemînên Amerîkayê keşfdike. Navê Hindistanê pê vedike. Lewra niha ji niştecihên resen ên vê dinya nû re "îndiyan-hindistanî" tê gotin. Herwekî navê herêmeke federal a DYA jî wisa ye.
Fîberglas
Fîberglas an jî fayberglas bi xwerûya xwe plastîk e lê têde hûrên caman heye û ev zelalîtiyê dide fîberglasê. Gelek tiştekê qayişok e ji ber wê cihên ku cam nikare bitewe wê fîberê bi kar tînin. Xuyabûn û hilberîna lûleyên fiberglasê di nîvê salên 1950an de mimkun bû, dema ku hilberîna pîşesazî ya binderên termosetker (bi taybetî rezîlên epoksî) û fîberên camê serwer bû.
Potsdam
Potsdam bajarekî Almanyayê ye û serbajarê Herêma Brandenburg e. Hejmara niştecihên bajêr (2007) 150.000 e.
Mis
Mis an sifir metalek û elementek e.  bi latînî tê maneya. Ji ber ku li Kîprosê bi zêdebûn sifir heye.
Tengava Berîngê
Tengava Berîngê tengaveke navbera Asya xala Amerîka yê bakur, welatên Rusya û DYA (Alaska) de ye.
Tengavê û Deryaya Berîngê navê xwe ji dahênerî xwe Vitus Bering, yekî danîmarkî, di 1728an de tengav doz kirî de girtî ye.
Erdnîgarî
Firehiya tengavê nêzî 85 km û kûrahiyê xwe 30-50 m ye û li bakur Deryaya Çukşen û li başûr Deryaya Berîngê digêhîne hev. Herdu parzemînan li rojhelat Asya û li rojava Amerîka ji hev vediqetîne.
Bremen
Bremen bajarekî Almanyayê ye û serbajarê Herêma Bremen e. Hejmara niştecihên bajêr (2008) 550.000 e.
Kalkhorst
Kalkhorst şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
1938
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Eijsden-Margraten
Eijsden-Margraten, şaredariyeke bi ser parêzgeha Limburga Holendayê ye.
Erîsan
Erîsan, gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.
Mêrgesorê
Mêrgesorê, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Gohdar
Kurtejiyan
Gohdar di sala 1986ê de li Berlînê çêbûye. Bavê wî ji Midyat/Mizizah e û diya wî ji Tirbesipiyê/Surî ye. Gohdar ligel dê, bav, xuşk û birayê xwe li Berlînê dijî, lê carê serdana welatê xwe Kurdistanê jî dike.
Dema ew bû hifdeh salî Gohdar biryar da ku bixwe gotinên stranan binivîsîne, bi taybetî jî gotinên li ser Kurdan û êşa wan. Ta wê demê wî tikes nas nedikir, ku bi zimanê elmanî stran û rapên li ser Kurdan pêşkêş dikir. Wî gelek gotin nivîsandin û dema bû 18-salî wî dest pê kir ku li malê stranên xwe tomar bike.
Ji ber stranên Gohdar gelekî bi dilê dost û hevalên wî bûn, wî biryar da ku ew di vî warî de berdewam bike. Piştî du salan ji nivîsandina gotinên bi elmanî, wî biryar da ku bide ser rêyeke nû û hewil da ku bi zimanê xwe yê dayikê gotinên stranan binivîsîne û rap bike. Teknîk û stîla wî her ku diçû, baştir dibin.
Çavên xwe vekin û hayê we ji Gohdar hebe, çimkî hûnê di dema bê de teqez tiştine nû bibhîsin.
Çînko
Çînko (, ji ) metalek û elementek e.
Carl Ferdinand Braun
Carl Ferdinand Braun an wekî orijînal Karl Ferdinand Braun (jdb. 6ê hezîranê 1850 li Fulda; m. 20ê nîsanê 1918 li New York City) fizîknasekî alman bû. Sala 1909î Xelata Nobelê ya Fizîkê wergirtiye.
Ji ber ku ew li DYAyê bicih bûye, pirranî wekî fizîknasekî amerîkî tê bibîranîn. Di warê radyoyê de pêşketinên mezin pêk tîne. Sala 1888î bi riya tîrêjên elektromanyetîk ragihandinê gengaz dike. Herwekî antênên ku tîrêjên manyetîk werdigirin çêdike. Ew yek ji damezrênerên Telefunken e. Di 64 saliya xwe de bo cara dawî diçe DYAyê û êdî hew vedigere. Dema DYA dikeve şer ew jî êdî nikare vegere welatê xwe.
Norgeh
Norgeh yek ji navçeyên Erzîromê ye. 121 km ji Erzîromê dûr dikeve. 35 gundên wê hene. Çend mezre jî bi fermî nayên pejirandin. Di sala 1989'î de bûye navçe.
Aborî
Aboriya herêmê li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Herwekî karên mozhinguviyê û tûrîzmê jî tên kirin.