cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bongilan
Bongilan an jî Solaxan yek ji navçeyên Bîngolê ye. 60 km ji Çewlîgê dûr e. 26 gund û 137 mezreyê wê hene. Gorî hejmartinên sala 2000´î hejmara navendê 14.325 û bi giştî jî 33.604 e. Di sala 1929´î wekî nehiye bi Mûşê ve hatiye girêdan. Di sala 1936´î de wekî navçe bi Çewlîgê ve hatiye girêdan.
Superleheng
Superleheng karekterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi hêzên sermirovî  an alavên teknolojiya bilind yê ku bi wî mirovahî diparêze û li hemberê xirabiyê re şer dike. Bi gelemperî superlehengan bi wêrekeke mezin û karakterekî rûmetdar ne. Ewna pir caran nasnameya xwe ya rastîn bi kostûmê xwe veşêrin û li binî bernavkek xuya dinin. Di çîrokan de, dijberên wan cinawir an kesên xirabin, lê ew jî xwe ji karesatên xwezayî û candarên derveyî digirin. Yekem xêzeromanên superlehengan li Dewletên Yekbûyî di 1930an de hatine çêkirin; Superman yekem superleheng e.
Bi giştî
Kesê superlengê arketîp jîyana xwe bêsînor ji bo kesên din xetere dike. Berevajî dijberên xwe, superleheng moral bilind diparêze û tenê gava ku ew nehişt be dijberên xwe dikuje. Pir superlehengan bi çîrokeke jêdera xwe ne li ku jêdera hêz û biryara wan ji bo rindî  bikoşin tê vegotin. Bi gelemperî, superlehengan hêza xwe bi teknolojiya pêşkeftî (Batman, Iron Man), guherînek biyolojîkî (Spider-Man, Fantastic Four), qezayek di dema ceribandinek (Hulk, The Flash) de digirin. Lê ewna dikarin di heman demê de hêzên xwe ji eslê xweya derveyî erdê (Superman) an  jî efsûnê deyn bikin (Doctor Strange, Phantom Stranger). Bi gelemperî, wergirtina hêzên super, mîna Hulk an Spiderman, dibe sedema kêmtir guhertinên fîzîkî yên naskirî. Nimûneyên wan jêhatîbûnên sermirovî bi gelemperî hêza sermirovî ne, şiyana firînê, hişmendiyên hişk an hêza derxistina wizeyê bi şêwazên cûrbecûr (mînak. kelîjan, ronahî û pejn).
Tekoşîna li hemberê bedmirovan
Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedmirovên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin.Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi Lex Luthor re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê Joker e.
Kostûm û navgîn
Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak bi rûpoş ). Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên ( wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye. Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.
Lafage
Lafage, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Superleheng
Hevbendî
Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka xezeromanan de pêk hatine. Mînakên naskirî X-Men, Gen¹³, Fantastic Four, Justice League of America (bi gelemperî bi kurtahiya JLA ji bo ) û The Avengers in. Di heman demê de rêhevalên superleheng ( bi îngilîzî  Sidekicks) an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman Robin û çokarê wî Alfred Pennyworth he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne ( Superman bi Louis Lane, Captain Future bi Joan Randall, Tarzan bi Jane).
Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî
Ji serdema kevnare yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak Herakles û Axîlês de he ne.Dadger Samson jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di Kalevala fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana Thor e.
Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. Sherlock Holmes û Allan Quatermain wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê Buffalo Bill, Zorro, Robin Hood, Tarzan an Spring Heel Jack de li herêma îngilîzîpeyv  bandoreke  hebû. Karaktên Pulp Magazine 'an wek mînak Doc Savage û The Shadow rolekî dîrekt dilîstin.
Serdema zerîn a xêzeromanên superlehengan
Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla Jerry Siegel û Joe Shuster ve hatî afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya Action Comics de derket.Her çend lehengê bikostûm bi navê The Phantom li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ewî jixwe berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.
Bersiva Superman pir erênî bû, û di mehên paşê de, DC Comics bi Hawkman, Flash, Green Lantern, Batman, û hinekî paşê Robin û Wonder Woman, yekemîn superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de Fawcett Comics bi Captain Marvel û Marvel Comics (dûv re Atlas pê ve   têkildar Timely) bi superlehengan Human Torch und Sub-Mariner. Wê hingê bû ku Will Eisner dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a The Spirit, karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekemîn parodiya janrê, Plastic Man, ji hêla Quality Comics ve hat weşandin.
Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn. Di Şerê Cîhanî yê Duyem de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû. Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî  lehengên welatparêz mîna Captain America hatin afirandin. Hêjayî gotinê ye ku, gelek kostûman bi îmakirina ala Amerîka, wek mînak bikaranîna rengên wê alê  an stêrkên ku li ser wan kostûman hatî xêzkirin.
Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî Fredric Wertham pirtûka xwe Seduction of the Innocent nivîsand, di  wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman  ji bo sûcdarkirina ciwanan sebeb e. Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi  îmayên apore ne. Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, Koda xêzeromanan, ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin. Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin. Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, wênegûhêza ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.
Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“)
Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû.Paşê pargîdanî Hawkman, Green Lantern, û çendên din, piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha honaka zanistî vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê, Justice League of America re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel Stan Lee, li gel xêzkarên wekî Jack Kirby û Steve Ditko, gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de Thing, Spider-Man, Hulk û X-Men hebûn.
Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem Black Panther, keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîka Wakanda bû. Mînakên din Luke Cage, kirêgirtiyek afrîkî-amerîkan, û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn.Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.
Di vê demê de, ji Wonder Woman-ê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960î de, ew Invisible Invisible Girl û Marvel Girl wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, Storm, Mrs. Marvel ên Marvel û Power Girl a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn.
Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan )
Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek antî-lehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê Frank Miller. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir. Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di Hell's Kitchen de jiyana wî ya paşê diyar kir.
Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya Crisis on Infinite Earths de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî Crisis ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.
Veavakirina di rêzeya piçûk Watchmen (1986) de bi dawî bû. Alan Moore û Dave Gibbons cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller The Dark Knight Returns, çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere, çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da.
Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina Watchmen û The Dark Knight Returns cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm.
Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî Astro City-a Kurt Busiek û Tom Strong-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.
Govan
Govan an jî şahid kesekî ku di derbarê mijarekî de zanîn heye. Li gorî zagonê de govan kesek e ku, bi dilxwazî ​​an di bin zorê de, delîlên govaniyê, bi devkî an nivîskî, ya ku ew dizane an îdîa dike ku dizane nasnameyê peyda dike.
Govanê sehkirî (an govanê çavkî) kesek e ku bi zanebûna xwe an jî bi hişmendiya xwe ve hatî wergirtin (mînakek xuyangê dîtbar, bihîstin, bîhnek, destîn). Dibe ku ev têgihîştin bi seheka mirovatiyê alîkariya alavek, wek hûrbîn an stetoskop be.
Govanekî guhdarî ew e ku govaniya tiştê ku kesek din an nivîsiye gotiye. Li piraniya dadgehan dema ku delîlên bihîstinê pejirandin e gelek sînor hene. Vê yekê sînorkirinên li ser lêpirsînên jûriya dadgehê, gelek dozên îdarî naynin, û dibe ku ne li ser daxuyaniyên ku ji bo piştgirîkirina girtinek an lêgerîna lêgerînê hatine bikaranîn, neyên pêkanîn. Di heman demê de hin celeb vegotinên têne bihîstin û nayên binpêkirinên bi vî rengî ne.
Govanekî navdar kesek e ku di derbarê navdarbûna kesek an saziyek karsaziyê de govaniyê dike, dema ku navgîniyê li ser pirsgirêka pirsgirêkê girîng e. Ew kesek in ku arîkar dike ku ji ber têkiliyek kesane û kesayetiyê tawanbarê sûcdar / bêsuc e.
A Thousand Suns
A Thousand Suns, albûma şeşem a Linkin Park e. Li 'yê di 2010'an da albûm derket.
Kurdên Stembolê
Bi giştî hejmara kurdên Stembolê bi 3 heya 4 milyon kes tên texmînkirin. Ji ber ku bajarê Stembol bi gelemperî tê qebûlkirin ku li her bajarekî cîhanê nifûsa herî mezin a Kurdan lê heye, gelek caran wekî bajarê Kurdan a herî mezin tê binavkirin. Herikîna kurdan ber bi Stembolê ve jî bi sedema bi darê zorê valakirina gundên kurdan di dema şerê Partiya Karkerên Kurdistanê û arteşên tirkan de bû.
Nîfusa tevahî
Di sala 1995 de, Çavdêriya Mafên Mirovan a kurd texmîn kir ku derdora 2 milyon kurd li Stembolê dijî. Di sala 1996 de, Servet Mutlu texmîn kir ku Kurd ji sedî 8,16 (594,000) yên Stembolê ne, li şûna ku ji pisporan din caran tê gotin 1,5 mîlyon. Di sala 1998an de Wezareta Derve ya Almanyayê ragihand ku li Stembolê 3 milyon kurd hene.
Dîrok
Yekemîn komeleyên çandî û siyasî yên kurdan li Stembolê de hatin damezrandin. Di serdema hukûmdarê Ebdulhemîd II (rêveberî; 1876–1909) de kurdên Stembolê li ser rewşa kurdan dest bi berhemanîna edebiyatê kirin. Di sala 1918an de rewşenbîrên kurd li Stembolê partiya Komeleya Rabûna Kurdan ava kirin. Di salên 1990an de kurdên ku ji aliyê artêşa Tirk ve ji gundên wan hatin derxistin, li Esenyurt a Stembolê bi cih bûn. Di Adara 1995an de li Stembolê serhildanên kurdan dest pê bûn.
Meqûş
Meqûş (1917: Menkuş, ; ), taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax.
Arinç
Arinç, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Lagrasse
Lagrasse, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Êsferayên
Esfarîn bajarek li başûrê rojhilatê parêzgeha Xorasana Bakur a Îranê ye
Sorbs, Hérault
Sorbs, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Nîran
Nîran, gundekî ser bi navçeya Aldûşa Adiyemanê ve ye.
Stephen Hawking
Stephen William Hawking CH CBE FRS FRSA (8 Çile 1942 – 14 Adar 2018) fîzîknas, kozmolojîst, û nivîskarê teorîk ê Brîtanî bû ku di dema mirina xwe de li Zanîngeha Cambridge li Navenda Kozmolojiya Teorîk derhênerê lêkolînê bû. Ew di navbera 1979 û 2009-an de li Zanîngeha Cambridge Profesorê Matematîkê yê Lukasyayê bû.
Jiyan
Hawking li Oxford di malbatek bijîjkan de hate dinê. Hawking di Çiriya Pêşîn a 1959-an de di 17 saliya xwe de li Zanîngeha College, Oxfordê dest bi xwendina zanîngehê kir, û li wir wî di fîzîkê de dereceya yekem a BA (Hons.) Stend. Wî di Çiriya Pêşîn a 1962-an de li Trinity Hall, Cambridge xebata xweya mezûn dest pê kir, û li wir wî di Adarê 1966-an de pisporiya têkiliya giştî û kozmolojiyê de bawernameya doktorayê di matematîkê sepandin û fîzîka teorîk de stend. Di vê heyamê de – di 1963-an de – Hawking bi rengek zû-hêdî-hêdî-pêşkeftî ya nexweşiya neurona motorê (ku wekî sclerosis lateral amyotrophic (ALS) an nexweşiya Lou Gehrig jî tê zanîn) hate nas kirin ku bi dehsalan hêdî hêdî wî felç dike. Piştî windabûna axaftina xwe, wî karibû ku bi amûrek– peyivîner –bi destpêkê de bi karanîna veguherînek destan, û di dawiyê de bi karanîna masûlkeyek rûvî re têkiliyê dayne.
Xebatên zanistî yên Hawking bi Roger Penrose re hevkariyek li ser teoremên yekdariya gravîtîkî di çarçova têkiliya giştî de û pêşbîniya teorîkî ya ku qulikên reş radyasyonê derdixin, ku bi gelemperî jêrejandina Hawking tê gotin. Di destpêkê de, tîrêjiya Hawking gengeşî bû. Di dawiya 1970-an de û li dû weşandina lêkolînên bêtir, vedîtin bi gelemperî wekî pêşkeftinek girîng a di fîzîka teorîk de hate qebûl kirin. Hawking yekem bû ku teoriya kozmolojiyê ya ku bi yekîtiya teoriya giştî ya relativîteyê û mekanîka kûantûmê ve hatî rave kirin destnîşan kir. Ew alîgirekî xurt ê şîrovekirina gelek cîhanan a mekanîka kûantûmê bû.
Hawking bi gelek xebatên zanyariya populer ên ku têorî û kozmolojiya xwe bi gelemperî nîqaş dike, serkeftina bazirganî bi dest xist. Pirtûka wî Kurtîyeke Mêjûwa Wext di nav 237 hefteyan de ji bo rekor-şikestinê di nav lîsteya bestsellerên Sunday Times de derket. Hawking Hevkarê Civaka Keyaniyê bû, endamek heyatê yê Akadêmiya Zanistî ya Papatîkî, û wergirê Medaliya Serokatiyê ya Azadiyê, xelata herî bilind a sivîl li Dewletên Yekbûyî. Di 2002-an de, Hawking di rapirsiya BBC -yê ya ji 100 Brîtanyayên Mezin de di rêza 25 -an de bû. Ew piştî ku zêdeyî 50 salî bi nexweşiya motora neuronê jiyam, di 14-ê Adara 2018-an de di 76 saliya xwe de mir.
Sala yekem a Hawking wekî xwendekarê doktorayê dijwar bû. Ew di destpêkê de dilşikestî bû ku dît ku wî Dennis William Sciama, yek ji damezrînerê kozmolojiya nûjen, ji stêrnasê navdar Fred Hoyle, wekî serperişterek hate tayîn kirin,  û wî perwerdehiya xwe di bîrkariyê de ji bo kar têr nedît. di relativî û kozmolojiya gelemperî de. Piştî ku teşxîsa nexweşiya neurona motorê hat, Hawking ket depresiyonê – her çend bijîşkên wî şîret kirin ku ew bi xwendina xwe berdewam bike, wî hest kir ku xalek hindik heye. Nexweşiya wî ji ya ku doktoran pêşbîn dikir hêdî hêdî pêşve çû. Her çend Hawking di piştevaniya piştevaniyê de zehmetiyê dikişand, û axaftina wî hema hema nezanî bû, teşxîsa destpêkê ya ku tenê du sal jiyabû bê bingeh derket. Bi handana Sciama, ew vegeriya karê xwe. Hawking dema ku di xebata Fred Hoyle û xwendekarê wî Jayant Narlikar di hezîrana 1964-an de di dersa xwe de dijberî kir, dest bi pêşxistina navûdengê ji bo birûmet û mêrxasiyê kir.
Helwest (kovar)
Kovara Helwest li Swêdê ji aliyê Lokman Polat ve dihate derxistin. Gelek hejmarên kovarê derketin. Kovar bi kurdî bû û xwediyê naveroka kurteçîrok, gotar, helbest û nirxandinan bû.
Living Things
Living Things, albûma şeşem a Linkin Park e. Li yê di 2012an da albûm derket.
Xaxo
Xaxo, gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Aqkehrîz
Aqkehrîz, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Xergûş
Xergûş gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 831 kes (122 malbat) bûn.
Emden
Emden, bajarekî herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Manuel Neuer
Manuel Neuer lîstikvanekî futbolê ye almanyay ye. Manuel Neuer di 27'ê adarê sala 1986'an de li Gelsenkirchenyê ji dayik bûye.
Req
Kûsiyê avî an req an reqesêl an kûsel an jî kîsel (bi latînî: Mauremys caspica) cureyekî kûsiyan e. Hin cureyên reqan ji kûsiyên bejî biçûktir hin jî jê girtir in. Qalikê reqan mina yê kûsikên bejî pir ne hişk e û wek pan e. Boça wî ji ya kûsiyê bejî dirêjtir e.
Ebertsheim
Ebertsheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Dürkheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Bernbeuren
Bernbeuren şaredariyeke navçeya (Landkreis) Weilheim-Schongau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Axsere
Axsere (bi dimilî: Aqserayiye, tirkî: Aksaray), bajarek û parêzgeheke Tirkiyeyê ye ku li herêma Anatoliya Navîn in.
Dîroka bajêr
Beriya hatina tirk û mongolan navê bajêr Archelais Garsaura û paşê jî di dema selçûkiyan de Taksara bû. Piştî damezrandina Komara Tirkiyê navê wê kirin Aksaray. Li herêmê gelek bermahiyên ermeniyan hene. Navê Aksarayê bi kurdî jî Exsere ye, kurdên Anatolyayê kesenke heta 500 salan li viranên ew nava li Aksara ya bi osmanî girtin û anka hama dewam dibejin.
Cografyaya Aksarayê
Rûber 7.722 km² û gelhe zêdetirî 377.505 e.
Kurdên Aksarayê
Li dor 15% ji niştecihên Aksarayê bi eslê xwe kurd in, ji wan 65% kurmancîaxêv in û 35% jî zazakîaxêv in. Aborî pirranî li ser çandiniyê ye.
Vaihingen an der Enz
Vaihingen an der Enz bajarokekî navçeya (Landkreis) Ludwigsburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Neuberg, Hessen
Neuberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Main-Kinzig-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Sêwîxane
Di dîrokê de, sêwîxane saziyeke niştecîbûnê, an xaniyek komî ye, ji bo lênêrîna sêwî û zarokên dinên ku ji malbatên xwe yên biyolojîkî ve hatine veqetandin, tête xebitandin. Mînakên ka dê çi bike sêwiyek di sêwîxaneyê de bimîne ev e ku dema dêûbav mirin ne, malbata biyolojîk ji zarokan re destdirêjî kir, li malê biyolojîkî de problêmên tiryakî ku zirarê digihîne zarokan, ango dêûbav hebû yan jî xerabûna madeyê an nexweşiyek derûnî hebû an î dêûbav hiştin ku li cîhek din kar bikin û nekar bûn an nexwestin ku ber zarok bin. Rola berpirsiyariya zagonî ya ji bo destyariya zarokên ku dêûbav wan mirine an jî wekî din nekaribin lênihêrînê pêşkêşî navneteweyî cîhereng e.
Axsere
Gundên kurdên Aksarayê
Şeyhler - Şêxler (dimilî)
Gundê Ebdî
Gundê Ebdî (, 1928: Gundi Abdi), gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê ye.Li ber Çemê Dîcle û li ser rêya Batmanê ye.
Debara gund bi xwedîkirina heywanan û çandiniya avî ye..
Axsere
Gundên kurdên Aksarayê
Salmanlı Canan - Sarmalî (dimilî)
Alayhan - Alaxun / Alaxan (kurmancî û dimilî)
Borucu - Botucî (dimilî)
Cangıllı - Cunqilî (dimilî)
Çalı Bekir - Çalê Bekirî (dimilî)
Çekiçler - Çekkur (dimilî)
Ekecik Gödeler (dimilî)
Ekeceiktolu (dimilî)
Ekecik Yeniköy (dimilî)
Karaçayır - Kulan (dimilî)
Karakuyu - Qereku (dimilî)
Koyakköy - Qoyax (dimilî)
Babakonağı Doqan - Doqî (kurmancî)
Bebek - Bewek (kurmancî)
Çavdarlı - Çivderlî (kurmancî)
Çolak Nebî - Seyda Jêr (kurmancî)
Düğüz (kurmancî)
Fatmauşağı - Sîdun / Siwidun (kurmancî)
Gökkaya - Qilorî (kurmancî)
Göksugüzel - Qerememet (kurmancî)
Kalebalta - Kele / Qeleko (kurmancî)
Karakova - Xiyrat (kurmancî)
Küçükpörnek - Porneke Piçuk (kurmancî)
Macarlı (kurmancî)
Kışla Sor - Qişla Sor (kurmancî)
Affalterbach
Affalterbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigsburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Axsere
Gundên kurdên Aksarayê
Sağırkaraca - Cerran (kurmancî)
Sarıağıl - Saraxil (kurmancî)
Susadı - Susadî (kurmancî)
Gültepe / Tepesidelik - Depesdelik (kurmancî)
Salmanli - (Kurmanci)
Şeyhler - (Kurmanci)
İsmailağatolu - (dimilî)
Hatipoğlutolu - (dimilî)
Gerentolu - (dimilî)
Kaziciktolu - (dimilî)
Selecitolu - (dimilî)
Piraniya kurdên Aksarayê bi eslê xwe diyarbekirî ne.
Delibab
Gunde Delibabe gıredayi bajare Erzîrom e u navçeya Xursin e. Gund 100 km jı Erzîrom e u 17 km jı navenda navçeya Xursin dürtıre. Dı sedsala 20emin dı nava gund Fileh dıjiyan. Pışti şere yekemin a cihane Fileh çune Ermenistan e. Jı sala 1920 vırdatır navenda bajaroka Erez e. Anıha kesen lı gund dijin bı asle xwe jı Bazîd e hatıne u jı eşira Kurdikî ne.Gund bı Eyib Axa ve te nasin. Axa ki zaf qenc bu. Alikariya hemü feqiran dıkır. Gede wi Nurettin Aydın dı navbera salen 1994-2004 serok e Şaredariya Xursin bu. Gede Nurettin Aydın ango neviye Eyib Axa e bı nave AbdulKadir Aydın jı destpeka sala 2014 jı vırde serok e Şaredariya Xursin e.
Baybûrd
Baybûrd (, bi tirkî: Bayburt) navê bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye.
Beriya dagirkirina tirkan navê wê Bagrat bû. Baybûrd di tixûbê Kurdistanê de ye. Bi parêzgeha Erzinganê ve cîran e. Di sala 1989an de kirine parêzgeh, berê bi Gümüşhaneyê ve girêdayî bû. Li vê parêzgehê hejmarekê kurd jî dijîn. Bi navê Kisante (Demirözü), Xart (Aydıntepe) û navenda Baybûrdê navçeyên wê hene. Aborî pirranî li ser çandiniyê ye.
Proisy
Proisy, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Enzîm
Enzîm, makromolekulên proteînî ne ku wekî katalîzatorên biyolojîkî (biyokatalîst) tevdigerin. Hemû zîndewer di xaneyên xwe de enzîmên xwe berhem dikin.
Enzîm û enerjiya aktîvasyonê
Di nav xaneyên mirov de her roj bi sedan reaksiyonên biyokîmyayî rû dide. Xane bi saya ev reaksiyonan, hemû pêwistiyên jiyanê bi cih tîne. Peydakirina ATP, duhendebûna ADN, dabeşbûna xaneyê, çêkirina endamokan, çêkirin an jî herisîna makromolekulan û hwd hemû  bi reaksiyonên kîmyayayî yên xaneyê tên pêkanîn. Ji bo her reaksiyonê pêdivî bi enerjiyê heye. Bingeha reaksiyonên kîmyayî, an çêkirin an jî qetandina bendên navbera molekulan e. Wekî mînak laktoz dîsakkarîd e, ji bo hîdrolîza laktozê li gel benda navbera molekula avê, divê benda navbera glukoz û galaktozê jî were qetandin. Laktoz bi serê xwe molekulek xweragir e. Molekulên xweragir tevî reaksiyonan nabin. Eger xweragiriya molekulê were xerakirin, wê molekul bibe molekula xwenegir, tenê bi vê gavê reaksiyona kîmyayî dest pê dike. Wekî mînak; eger şekir (glukoz) di nav lûleya ezmûnê de bên şewitandin, ango bi oksîjenê têkeve reaksiyonê, dawiya dawî li gel tînê, karbonadîoksîd û av jî çê dibe. Ji ber tînê, germahî jî zêde dibe. Şekir bi tena serê xwe naşewite, divê li gel hebûna oksîjenê germahiya hawirdor jî bi qasê 150°C be, loma ji bo şewitandina şekir, divê pêşî lûleya ezmûnê were germkirin. Dema germahiya şekir gihîşt 150°C yê şewitandina şekir jî dest pê dike. Ango ji bo şekir bikeve reaksiyonê, pêdivî bi enerjiya tînê heye. Şekir bi vî enerjiyê çalak dibe û dikeve reaksiyonê. Glukoz di nav xaneyên mirov de jî tê şewitandinê (henaseya xaneyê) bi vî awayê ji enerjiya glukozê ATP tê çêkirin. Lê divê dema şewitandina glukozê germahiya xaneyê jî 37-39 °C yê zêdetir nebe. Na eger germahiya xaneyê zêdetir bibe, vê gavê xane dimire. Gelo molekulên şekir di germahiyekê wisa kêm de çawa çalak dibin û xwenegir dibin? Bê guman tenê bersîvek vê pirsê heye, ew jî bikaranîna enzîm e.
Enerjiya herî kêm a ji bo çalakkirina molekulan, wekî enerjiya çalakkirinê an jî enerjiya aktîvasyonê (EA) nav dibe. Ji ber astengiya enerjiya aktîvasyonê, reakaksiyonên kîmyayî zû bi zû dest pê nakin. Divê di pêşî de enerjiya aktivasyonê were peydakirin.
Pêkhateya enzîman
Enzîm makromolekulên taybet in. Enzîm bi piranî ji proteîn pêk tên. Erka enzîmê, katalîzekirina reaksiyonê ye. Enzîm asta enerjîya çalakkirinê ya reaksîyonê kêm dike û reaksiyonê dilezîne. Ji ber vî taybetmendiya enzîmê, dema reaksiyon pêk tê, tîna hawirdorê xaneyê zêde nabe û tu xetera germahiyê li xaneyê çê nabe. Enzîm bi xwe tevî reaksiyona kîmyayî nabe, ango di destpêka reaksiyonêde mêjara enzîm çiqas be, di dawiya reaksiyone jî ew qas enzîm bêyî ko kêm bibe an jî biguhere ji reaksiyonê derdikeve. Reaksiyonên kîmyayî bê enzîm jî çê dibin. Lê bi enzîm reaksiyon bi dehmîlyonan qat leztir dibe. Bi kurtasî em dikarin bibêjin, di laşê mirov de reaksiyonên enzimî bi gelemperî di germahiya 35-39° C yê de bi awayek gelek lezgîn çê dibin. Her çiqas hin enzîmên ji ARNyê (Asîda rîbonukleyî) çêbûyî hebin jî (mînak: rîbozîm), enzîm bi gelemperî ji proteîn pêk tên. Proteînên bi şeklê teşaya sêyemî enzîman çê dikin. Proteînê enzîman proteînên gogî ne. Hin enzîm tenê ji proteîn pêk tê, ev enzîm wekî enzîma sadê tê navkirin. Hin enzîm jî li gel proteînê, madeyên neproteînî jî li xwe digire, ev enzîman jî wekî enzîmên yekbûyî tên navkirin. Beşa neproteînî ya enzîmê wekî kofaktor tê navkirin. Dibe ko kofaktor ji madeyên organîk (endamî) an ji yên înorganîk (neendamî) çêbûyî be. Hesin (Fe2+), sifir (Cu2+), magnezyûm (Mg2+), manganez (Mn2+), nîkel (Ni2+), zink (tûtya) (Zn2+) û hwd madeyên înorganîk ên kofaktorin. Eger di pêkhateya enzîmê de li gel beşa proteîn, vîtamîn an jî hin molekulên organik cih bigire, ev beşa organîk a enzîmê wekî koenzîm tê navkirin. Pêwist nîn e ko koenzîmek an jî kofaktorek tenê bi yek enzîmek hevgirtî be. Wekî mînak bi sedan enzîmên corbecor koenzîma NADH ê bi kar tînin. Beşa proteînî ya enzîma yekbûyî ya bi kofaktor re negirêdayî, wekê apoenzîm tê navkirin. Apoenzîm a bi kofaktor re girêdayî wekî holoenzîm tê navkirin.
Qereman (parêzgeh)
Qereman (îro bi fermî Karaman) navê bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye.
Enzîm
Taybetmendiya enzîman
Her enzîmek tenê li ser reaksiyonek an jî madeyek bandordar e. Ji bo enzîm li ser reaksiyonê  bandor bike, divê navbera rûxara enzîmê û a madeyên di reaksiyone de lihevhatîbûn hebe.
Qereman (parêzgeh)
Navê bajêr ê berê Larendia bû. Di dema osmaniyan de wekî Larende jî dihate binavkirin. Piştî damezrandina komara Tirkiyê navê wê kirin Qereman (Karaman).
Enzîm
Taybetmendiya enzîman
Madeya (daring) ko di reaksiyonê de di bandora enzîmê de dimîne wekî substrat tê navkirin. Dibe ko substrat yek an jî pirtir cor be. Wekî mînak, nîşa substarda enzîma amîlazê ye. Dema em xwarinan dicûn, amîlaz di nav lîka (tûk) me de tevlê xurekê dibe, lê tenê nîşayê diherisîne. Tu bandora amîlazê li ser proteîn û rûnên di nava xwarinê da, tune ye. Beşa rûxara enzîmê ya li ser substrat bandor dike û reaksiyonê lêztir dike wekî rûxara çalak bi nav dibe. Li dawiya reaksiyonê madeyên nû ji substratan çê dibin, evan madeyan wekî ber  tên navkirin.
Qereman (parêzgeh)
Navçeyên parêzgehê: Navenda bajêr | Ayrancı | Başyayla | Ermenek | Kazımkarabekir | Sarıveliler in.
Enzîm
Taybetmendiya enzîman
Gelemperiya enzîmên herisê bi dualî kar dikin. Wekî mînak hem hîdrolîz hem jî di dehîdrasyona laktozê de heman enzîm, enzîma lakaz kar dike.
Navlêkirina enzîman
Enzîm navê xwe ji substartê digire. Bi gelemperî navê enzîman bi paşgira -az dawî dibe. Ango terma pêşgir navê substratê ye, terma pêşgir û a paşgir bi hevdu navê enzîmê diyar dikin. Li jêr hin mînakên van enzîman heye. Navên hin enzîman ne bi paşgira -az, lê bi paşgira -jen an jî -în bi dawî dibe. Enzîmên pasîv (neçalak) bi paşgira -jen, heman enzîma çalak jî bi paşgira -în bi nav dibe. Wekî mînak; Hin caran enzîm navê xwe ji reaksiyonê jî digirin. Wekî mînak; Enzîmên herisê, enzîmên henaseyê, enzîmên fotosentezê û hwd.
Lihevkirina enzîm û substratê
Di der barê li hevkirina enzîm û substratê de du teorî heye. Bi îngîlîzî navê teoriya yekem modela "lock and key", a duyem jî wekî modela "induced fit" tê navkirin.
Modela koc û kilîd (Lock and Key)
Ev model ji aliyê zanyarê alman Emil Fischer (wekî Emîl Fîşer bixwîne) ve di sala 1894ê de hatiye pêşniyarkirin. Li gor vî teoriyê rûxarên enzîm û substartê wekî mîna koc û kilîd li hev tên. Li gor teoriyê, enzîm dişibe kocê û substrat ji dişibe kilîdê. Mezinahî, firehî, qalindî, dirêjî û rûxarê kilîdê li gor kocê be wê gavê koc vedibe. Ango tenê kilîda (substrata) li gor rûxara kocê (rûxara çalak a ezîmê) li hev tên.
Modela "Induced Fit"
Ji aliyê zanyarê amerîkayî Daniel Koshland ve di sala 1958ê hatiye pêşniyarkirin. Li gor vî bîrdoziyê(teoriyê), rûxara çalak a enzîmê ne req e lê qaîşokî ye. Dema substrat xwe bi rûxara enzîmê ve girê dide, şiklê enzîm di despekê de tam ne li gor rûxara substratê ye. Rûxara enzîmê xwe li gor substratê diguherîne. Paşê enzîm substartê dorpêç dike digire nav xwe. Bi van gavan şûnde reaksiyon dest pê dike. Zanyarên biyolojî û yên kîmyayê, van salên dawî modela "Induced Fit"ê ji modela "Lock and Key"ê pirtir dipejirînin.
Hin hokarên ko li ser xebata enzîman bibandorin
Hin hokar (faktor) li ser leza reaksiyonên enzîmî bibandorin. Evan hokarên li jêr, ên sereke ne. Xestiya (tîriya) enzîmê, xestiya substratê, bandora germahiyê, bandora pHyê, bandora xestiya berê, bandora aktîvator û înhîbîtoran, bandora xwêy û avê
Xestiya enzîmê û leza reaksiyonê
a) Li gel hemû şert û mercên din ên reaksiyonê, eger di qada reaksiyonê de bi têra xwe substrat hebe û enzîm li reaksiyonê were zêdekirin, vê gavê her ko xestiya (konsantrasyona) enzîmê zêde bibe, leza reaksiyonê jî zêde dibe.
Di xala e0 de mêjera substrat ji ya enzîman zêdetir e, loma hemû substart bi enzîm re girêdayî nin ne û leza reaksiyonê kêm e. Di navbera e0 -e1 ê de her ko diçe mêjera enzîmê zêde dibe û hê pirtir substrat bi enzîman ve tên girêdan û reaksiyon leztir dibe. Di xala e1 de hemû substrat bi enzîman ve girêdayî ne, êdî substratên serbest nema ye. Di vî xalê de leza reaksiyonê digihîje asta herî bilind(Vmax ). Ji xala e1 ê pê ve êdî enzîm bi substrat ve nayê girêdanê, enzîmên zêde di qada reaksiyonê de serbest dimînin.
Xestiya substratê û leza reaksiyonê
b) Eger li qada reaksiyonê de mêjera enzîmê sabît be û mêjera substartê were zêdekirin, vê gavê leza reaksîyonê zêde dibe lê paşê leza reaksiyonê sabît dimîne. Di xala R yê de hemû enzîm bi substratan ve tên girêdan. Êdî bi têra xwe enzîm tune, substrat li qada reaksiyênê were zêdekirin jî rastê enzîman nayê, loma leza reaksiyonê naguhere.
Germahiya dorhêlê û leza reaksiyonê
Ji bo berdewamiya reaksiyonê, divê enzîm û substrat li hev biqelibin û navbera wan da bendên kîmyayî yên qels ava bibe. Enerjiya tînê bandor li ser enerjiya kînetîk a molekulan dike. Eger tîna dorhêla reaksiyonê bên zêdekirin, germahiya dorhêlê jî zêde dibe. Gava germahiya qada reaksiyonê zêde dibe, îcar enerjiya kînetîk a molekulan jî zêde dibe. Molekul bi saya vî enerjiyê li dorhêla reaksiyonê bi leztir tevdigerin û li hev diqelibin. Di laşê ajalên xwîngerm( balînde û memikdar) de enzîm di germahiya 35-40°C de herî baş çalak in. Ev asta germahiyê ji bo enzîman wekî germahiya optîmum tê bi nav kirin. Ji bo hemû zîndeweran germahiya optîmum ne yeksan e. Wekî mînak, corek ji bakteriyên Arke yên bi navê bakteriyên termofîlî di nav ava germik a bi germahiya 40 – 120 °C de dijîn.
Enzîm herî baş di germahiya optîmumê de çalak in. Eger germahiya dorhêla enzîmê ji pileya optîmumê kêmtir be, pêşî xebata enzîm kêm dibe û çalakiya reaksiyonê hedî dibe, paşê çalakiya enzîm bi tevayî radiweste. Piraniya enzîman di dorhêlên sar da neçalak in. Serma, enerjiya kînetîka molekulan kêm dike, loma molekulên enzîmê di sermayê de nalivin û bi subtratê ve nayên girêdan. Enzîm di sermayê de kar nakin lê, xera jî nabin. Eger germahiya dorhêlê zêde bibe, enzîm dîsa çalak dibin. Ji ber vî taybetmendiya enzîman, xwarin û vexwarin dema zivistanê an jî di cihê sar de zû bi zû genî nabin.
Hemû enzîm ji proteîn pêk tên.Şiklê proteînên enzîman, proteînên bi teşeya sêyemî ne. Zincîrên dirêj ên polîpetîdê li gel bendên peptîdî, bi bendên dîsulfîdî, bendên hîdrojenî û bi bendên îyonî bi hev re girêdayîne. Bi gelemperî guherîna pH an jî zêdekirina germahiya dorhêlê, ji derdora proteînê dûrkirina avê an jî lê zêdekirina metalên îyonî, teşeya proteînê diguherîne.
Proteînên enzîmên mirovan di pileya bilintir ji ya germahiya optîmumê de hin bendên navbera zincîra xwe winda dikin, bi vî awayê şiklê proteînê diguhere. Ev guhertina teşeya proteînê wekî denaturasyon bi nav dibe. Gava proteîna enzîmê denature dibe, şiklê ruxara enzîmê jî diguhere, enzîm substratê nas nake, bi substratê ve nayê girêdan, loma enzîm reaksiyonê çalak nake. Ji xeynî bakteriyên Arke yên termofîlî, enzîmên zîndeweran bi gelemperî di pileya 50-60 °C yê de denature dibin. Enzîmên carek denature bûyî germahiya dorhêlê bizivire germahiya optîmumê jî êdî çalak nabin. Ango enzîm di germahiya bilind de bi temamî xira dibe.
pH ya dorhêlê û leza reaksiyonê
pH yekeya pîvanê ye. Di nav gîrawe yê de mêjera îyonên Hîdrojenê bi pH ê tê pîvandin. Wateya pH bi Îngîlîzî ‘power of Hydrogen’ e, ango pH di nav gîraweyê de xestiya iyonên hîdrojenê dîyar dike. Nîrxa pH ji hejmarên 0 heta 14yê pêk te. Li gor vî nîrxandinê hejmarên 0 heta 6ê asîdiya gîraweyê, hejmarên 8 heta 14yê jî alkaliya gîraweyê diyar dike. Gîraweyên bi pH ya 7, wekî gîraweyên nêtar (bêbar) bi nav dibin. Gîraweya bi pH 2 li gor a pH 5ê  hê zêdetir îyonên hîdrojenê lixwe digire, loma gîraweya pH 5 nîşana asîda qels (lewaz), pH 2 nîşana asîda hêzdar e.
Eger pH ya dorhêla enzîmê were guhertin, dibe ko şiklê rûxara enzîmê jî biguhere. Îyonên hîdrojenê (H+) û yên hîdroksîlê(OH-) bi asîdên amînî re dikevin nav reaksiyonê û an bi koma amîn an jî bi koma karboksîlê ya asîda amînî ve bendên kîmyayî ava dikin. Hin caran jî îyonên hîdrojenê an jî yên hîdroksîle bi bendên iyonî yên enzîmê ve dikevin nav reaksiyonê. Ev rewş dibe sedema guherîna şiklê enzîmê. Her enzîm di gîraweya bi pH ya taybet de çalak e. Guherîna pH ya hawîrdorê, dibe sedema denaturasyona enzîmê. Enzîmên denaturebûyî dibe ko bizîvire şiklê xwe yên çalak, lê divê pêşî pH a havîrdor ji bo enzîmê bibe optimum. Amîlaz, pepsîn û trîpsîn enzîmên herisê ne. Xurekên karbohîdradî bi navbeynkariya amîlazê tên heriskirin. Amîlaz di nav tûka mirov de heye. pH ya lîka (tûk) mirov li derdora 6,5 - 7,5 e. Devê mirov ji bo amîlazê dorhêla bi pH ya optîmum e, loma amîlaz çalak e û nîşa yê di devê mirov de diherisîne nav molekulên hûrtir. pH ya gedeya mîrov 1-2 ye. Amîlaz di vê pH de denature dibe, loma heriskirina nîşa di gedeyê de radiweste, ta ko xurek biçe nav rûviya zirav. Pepsîn enzîma herisînê ya proteînê ye. Ji bo pepsînê pH ya herî baş 1-3 ye, loma proteîn di nav gedeyê de bi navbeynkariya pepsînê, bi qismî tê heriskirin. Berevajkî asîdiya hêzdar a gedeyê, rûviya mirov alkalî ye. pH ya rûvî 7-8 e. Ji ber ko pH ya rûvî ji bo pepsînê neoptîmum e, di nav rûvî de amîlaz û trîpsîn çalak in. Pepsîn di rûviyên mirov de neçalak e.
pH ya nav rûvî ji aliyê xwê yên zeravê yên kezebê û îyonên bîkarbonatî yên pankreasê, tê hevsengkirin.
Bandora avê ya li ser çalakiya enzîman
Hema bigre hemû enzîm ji bo çalakkirina reaksiyonê pêdivî bi avê dikin. Di reaksiyonên hîdrolîzî de av wekî substrat tê bikaranîn, wekî mînak, sukroz (şekirê çayê) karbohîdrada dîsakkarîdî ye. Sukroz bi çalakiya enzîma sukrazê hildiweşe, ji sukroza dîsakkarîdê, glukoz û fruktoza monosakkrîd çê dibe. Sukraz benda glîkozîdî ya navbera glukoz û fruktozê diqetîne û hîdrojen û hîdroksîla ji perçebûyina molekûla avê çêbûyî ne, bi herdu monosakkarîdan ve girê dide. Eger di qada vî reaksiyonê de av tune ba, vê gavê sukroz ne dihat heriskirin. Enzîm di nav avê de dibihujin(dihelin) û bi serbestî li der dor digerin, bi vî awayê şansê li hev qelibîna enzîm û substratê zêde dibe. Di pêkhateya enzîm de hin beşên hîdrofobî(dijav) û hîdrofîlî(avxwaz) hene, beşa hîdrofobî ya enzîmê xwe ji avê dûr dixe, beşa hîdrofîlî ya enzîmê jî, xwe nêzî avê dike. Loma enzîm di nav avê de şeklê xwe diguherîne.
Tînîgirî (kapasîteya tîn girtinê) ya avê zêde ye, av guherîna germahiya hawirdorê rêk dixe û rê dide enzîman da ko di nav germahiya optimum de kar bikin. Bi vî awayê, enzîm li hawirdorek aram de, bandor ji guherîna germahiya hawirdorê nagire û çalaktir dibe. Li gelek deverên Kurdistanê, Kurd dema havînê hin xurekan li ber tavê hişk dikin û ji bo rojên zivistanê embar dikin. Îsot, masî, goşt, firingî (bacanê sor), bacanê reş, bastêq, mewij, tu, hejîr çortan hin ji zadên hişkkirî ne. Ji ber kêmasiya avê, di nav van xurekan da tu bakterî an jî kufik çê, nabe. Eger hin bakterî xwe li ser xurekên hişkkirî bigirin jî, enzîmên bakterî ji ber tunebûna (kemasiya) avê çalak nabê, loma bakterî li ser xurek zêde nabin û tehma xurek naguhere û xurek genî nabe.
Li ser çalakiya enzîman bandora madeyen înhîbîtor û aktîvator
Hin molekul wekî molekulên eyarker (regulator) tên navkirin. Molekulên leza çalakiya enzîmê zêde dikin, wekî aktîvator(çalakker) ,ên leza çalakiya enzîmê kêm dikin jî wekî înhîbîtor(rêgir) tên navkirin. Leza çalakiya reaksiyonên enzîmî bi çalakiya înhîbîtor û aktîvatoran tên eyar kirin. Guherîna germahiyê û pHyê jî wekî înhîbîtor bandor li ser enzîman dike, lê ev guherîna hawirdor ji bo gelemperîya enzîman heman bandorê dike û ji bo cureyek enzîm taybet nîn e. Bi zêdebûna germahiyê an jî pH ya reaksiyonê, pêşî çalakiya enzîm kêm dibe, paşê enzîm denature dibe loma reaksiyon bê enzîm dimîne.
Piraniya Înhîbîtor û aktîvator xwe bi rûxara enzîmê ve girê didin û bandor li ser çalakiya enzîmê dikin. Eger înhîbîtor an jî aktîvator xwe li ser rûxara çalak a enzîmê girê bide, ev rewş wekî înhîbîtora kompetetîv, an jî aktîvatora kompetetîv tê navkirin. Wateya ‘kompetetîv’ hevrikîdar e. Navbera înhîbîtor û substratê de hevrikî(pêşbazî) heye ko, kî di peşî de xwe li rûxarê enzîmê ve girê bide. Lê eger înhîbîtor an jî aktîvator ne li ser rûxara çalak lê li ser aliyek din a ruxara enzîmê re xwe girê bidin, vê gavê ev molekulan vekî înhîbîtorên allosterî, an jî aktîvatorên allosterî bi nav dibin.‘Allosteric’ ji zimanê Yewnanî ji allos (a din) û stereos (req,cîsm) çê bûye. Ango wateya allosterî aliyê rûxara enzîmê ya ne çalak e.
Aktîvator(çalakker) molekulên taybet in,aktîvator jî wekî înhîbîtoran bandor li ser leza reaksiyonê dikin. Berevajîyê inhîbîtoran, aktîvatorên enzîman, leza reaksiyonên enzîmî zêdetir dikin. Îyon, molekulên hûrik ên organîk, proteîn û lîpîd hin ji cureyên aktîvatoran in. Îyonên wekî K+, Mg+2, Zn+2, Fe+2, Ca+2 ,Co+2 û Cl-, Br-, F- aktîvatorên gelemperî ne. Aktîvator bi çendek aweyan bandor li ser reaksiyonan dike. Piraniya aktîvator xwe li rûxara allosterî ya enzîmê ve girê didin û bi vî awayê wekî aktîvatorên allosterî tên navkirin. Aktîvatorên allosterî rûxara çalak a enzîmê hin çalaktir dikin. Hin aktîvator girêdana substarat û enzîmê hêsantir dike.
Hin aktîvator inhîbîtoran ji ruxara çalak a enzîmê dûr dixin. Wekî mînak; jehra kêzik, pîrik û maran înhîbîtor e, xwe li ser rûxara enzîmê girê dide rê nade reaksiyonê. Li hember van jehran, dermanên dijî jehr (jehrkuj,dijehr) tên bikaranîn. Jehrkuj, jehrê ji rûxara çalak a enzîmê dûr dixe, bi vî awayê erka aktîvatoriyê bi cih tîne.
Di jiyana rojene de bikaranîna enzîman
Enzîm di nav xaneyên zîndeweran de tê çêkirin, lê li dervayê xaneyê jî reaksiyonan çalak dike. Enzîm ji xaneyên riwek, ajal an jî ji bakterî û karok(kuvark) tên tovkirin. Bi taybetî di warê pîşesaziyê de bi meyandina bakterî û karokan, gelek enzîm tên bidestxistin. Enzîm ji bo karê pîşesaziyê û karê zanistiyê wekî katalîzor tên bikaranîn. Di pîşesaziyêde bikaranîna enzîman, wekî teknolojiya enzîman bi nav dibe.
Enzîmên bi navê proteaz û amîlaz di nav deterjanan da tên bikaranîn. Bi alîkariya van enzîman lekeyên ji ber proteîn û nîşayê çê bûyê, ji cilan bi hesanî tên paqijkirin.
Reşad Şeref
Reşad Şeref, nivîskarekî kurd e di sala 1967an de li gundê Sewêdiyê li herêma Dêrikê, rojavayê Kurdistanê ji dayîk bûye. Xwendina xwe ya seretayî li gundê xwe xilas kiriye, paşê li bajarê Dêrikê xwendina amadeyî û navendî xilas kiriye. Di sala 1989an de peymangeha teknîkî beşê mekanîk li bajarê Hesîçeyê xilas kiriye. Di sala 1987an de dest bi nivîsa çîrokê kiriye, hem bi erebî hem bi kurdî û gotarên rojnamevanî jî nivisandine.
Di sala 1998an koçî paytexta Sûriyê Şamê dibe. Li Şamê tevlî grûbên nivîskar û rewşenbîran dibe û şevbuhêrkên kurdî li dardixe. Di sala 2000 ê de pirtûka xwe ya kurteçîrokan bi navê Mirina hîmekîa li Bêrûdê çap dike. Ji ber tunebûna nasnama welatê xwe û hin aloziyên siyasî koçî Ewropayê dibe û li welatê Swîsreyê cî digire. Yek ji endam û damezirînerên Sendîkaya Rojnamevanên Kurdistanê ye.
Soubès
Soubès, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Lairière
Lairière, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Havnos
Havnos, Havnûs, gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Bernried am Starnberger See
Bernried am Starnberger See şaredariyeke navçeya (Landkreis) Weilheim-Schongau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Tom Wittgen
Tom Wittgen (bi navê rastî Ingeburg Siebenstädt;  li Wittgensdorf nêzîkê Chemnitz, Almanya) nivîskareke alman a romanên polîsî ye.
Jiyana wê
Siebenstädt dibistana seretayî li Wittgensdorf xwend, di çandiniyê de xebitî û beşdarî semînera ji bo pîşeyên civakî yên jinan li Chemnitz bû, ku wê bi ezmûna dewletê re xilas kir. Dûv re wê xwe da Fakulteya Karker û Cotkaran a li Leipzigê û li wir Abitur-a xwe çêkir. Dûv re wê li Leipzig û Berlînê ziman û wêjeya almanî xwend û xwendina xwe bi ezmûnek dewletê ya bi bawernameya Elmanî qedand. Piştî xwendina xwe wê di radyoyê (Radio DDR) de wekî edîtorê nûçegihan xebitî, piştra wê çend salan wekî edîtorê weşanê li weşanxaneya Das Neue Berlin xebitî, nemaze di warê wêjeya polîsî de.
Berhem
Ji sala 1970an ew wek nivîskarekî serbixwe xebitî û li Berlînê dijî. Wê salê paşê wê bi navê nivîskarê xwe Tom Wittgen çend çîrokên Blaulicht weşandin. Li dû vê yekê di rêzên DIE-ya weşanxaneya Das Neue Berlin de, ku tê de piraniya romanên polisye wê yên din jî hene, romanên polisye yên wekî Der zweite Ring, Intimsphäre, Das sanfte Mädchen und Das Schwarze-Peter-Spiel di rêza DIE ya weşanxaneya Das Neue Berlin de hate şopandin. Wê her weha ji bo hin beşên rêzefîlma Polizeiruf 110 senaryoyê nivîsand.. Wêjeya polisye navê "Agatha Christie ya Komara Demokratîk a Almanyayê" jê re anî. Lehengê weyê rêzeyî di serdema Komara Demokratîk a Almanyayê de serpel (piştra sedvan) Simosch bû. Di heman demê de wê di celebên din de jî, wekî romana serpêhatî Die singende Taube, pirtûkên zarokan ên wekî Der Bruder des Sheriffs û di dawiyê de Eismeerdrift, romanek dîrokî ya li ser binavbûna seferberiya Jeannette ,nivîsand.
Cem
Cema elewiyan
Di elewîtiyê de ev çalakî, bi sê armancan tê pêkanîn.
Tom Wittgen
Berhem
Wergerên romanên wê berî hilweşîna Dîwarê Berlînê li Mecaristan, Polonya, Çekoslovakya û Yekîtiya Soviyetê hate weşandin. Piştî hilweşîna dîwara Berlînê, çapên yekem ên pirtûkên wê ji 100,000 daket 5,000 hejmar. Coulddî wê nikarîbû bi tenê bi nivîsandina romanan debara xwe bike. Ji xeynî romanên nû, wê piştî 1990-ê herî kêm yek senaryoyek televîzyonê nivîsand. Weşana wêya paşîn di 1999 de derket. Di 2010 de wê li ser romana destnivîs Frühzeit xebitî.
Cem
Cema elewiyan
Li gora hin lêkolîneran, cema pêşîn di dema Îmamê Caferê Adiq de pêk hatiye. Di cema dînî de, bi muzîkê îbadet tê kirin û mey tê vexwarin. Heya berê çend salan hemû cem, bi dizî dihatin çêkirin. Kesên ne elewî û yên ne bêsûc, nikarin têkevin cemê. Di ceman de, karê dinyewî jî tê muhakemekirin. Kesê xeydan, tê aştîkirin. Adet û usûlên dîn û civakî hînî ciwanan dikin.
Tom Wittgen
Berhem
Ew ji 2002 û vir ve li nêzîkê Potsdam dijî.
Golabad, Şeboster
Golabad, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tom Wittgen
Xelat
Ji bo xebata wê ya jiyanê, Ingeburg Siebenstädt di 1994 de ji hêla koma nivîskaran a wêjeya polisye a alman Das Syndikat ve bi Ehren-Glauser, "Krimi-Oscar" a komeleyê hate xelat kirin.
Linsengericht
Linsengericht şaredariyeke navçeya (Landkreis) Main-Kinzig-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Fetleya Jor
Fetleya Jor, gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê ye.
Stêrnas
Stêrnas an jî Astronom, Ew zanistvan in ko li ser stêrnasiyê anko astronomiyê dixebitin. Ew li ser stêr, heyv, roj û bûnewerên dî yên esmanî yên derveyî goka Erdî lêkolînan dikin. Lêkolînên wan an li Çavdêrîxane dihên kirin û lêkolînên ezmûnî û kiryarkî ne (stêrnasiya stêrvangehanî), an jî bi awayekê ramanî anko teorîk in (stêrnasîya ramanî).
Koka peyvê
Peyva "astronom" ji peyvên yewnanî ástron (stêr) û nómos (dad) pêk hatiye.
Ahûra Mezda
Ahûra Mezda, bi zimanê Avestayî, tê wateya (rewan)a ji xwe re mezin e an Uhrmezd an jî Hurmezd, ê tê re xwe dike ango pir zana ye. Ev rengdêra herî mezin û pîroz a ji bo Xwedê ye. Kurdan di dema Zerdeştiyê de jî bo Xwedê digotine Xwedê. Lê eger bipirsiyana Xwedê kê ye, digotin: Ahura Mazda. Ango îcar bi rengdêrên pîroz binavdikirin. Di îslamê de jî gelek navê Xwedê hene. Lê binavka herî pîroz Allah e.
Ma Hurmuz Xwedê ye
Kurd derbareyê ola xwe ya berê de ji kanên xelkê agahiyan werdigirin ku pirranî ne bêalî, zanîstî ne. Hin ronakbîrên kurd nivîsîne ku Hurmuz, Ahura Mazda ango Xwedê ye. Ev ne rast e.