cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Grünkraut
Grünkraut şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ravensburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê
Dagirkirina Herêmên Kurdistanî
Hêjayî gotinê ye ku ev herêmên Kurdistanî girêdayî Îraqê bûn heta 2014ê dema DAİŞê li Îraqê şerê navxwe destpêkir. Piştî şerê DAİŞ û hêzên dî derketî, ev herême bi awayek de-fakto ketin bin destê Herêma Kurdistanê. 2017ê DAİŞ ji Mûsil hat derxistin û xetera DAİŞê nema. Piştî nemana DAİŞê, Hikûmeta Federal ya Îraqê berê xwe da herêmên ketin bin destê Herêma Kurdistanê. Ta niha gelek herêm ji destê pêşmerge hatin standin. Tenê li hindek herêmên girêdayî Parêzgeha Mûsilê hêj jî di destê pêşmerge de ne. Ev herêm hêj nehatin teslîm kirin.
Serokwezîrê Îraqê di reşemeha 2018ê de daxuyand ku di nêz de sehaya hewayî ya herêma Kurdistanê bo navdewletî dê were vekirin. Lê qedexeya hewayî 3 meh din jî, yanî ta 31ê gulanê hate dirêj kirin. Cardîn biryar hat guhertin û 13ê adara 2018ê de balafirgehên Başûrê Kurdistanê bo geştên esmanî yên nawdewletî hatin vekirin. Hêjayê gotinê ye ku serokê Fransa Emmanuel Macron ji bo vê navbeynkarî kiriye. Ji bo vekirina balafirgehên Kurdistanê hevpeymanek çawa hatiye destnîşan kirin hêj nehatiye zanîn lê bi dûçûna serşêwirmendê serokkomarê Tirkiye İlnur Çevik, Hikûmeta Herêma Kurdistanê balafirgeh teslîmî Bexda kirine. Lê wezîrê Navxwe yê Îraqê got ku rêvebirên balafirgehan nayên guhertin dê her wekî xwe bin.
Siwarê
Siwarê, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.
Langston Hughes
James Mercer Langston Hughes ( - ); helbestvan, romannivîs, lîstiknivîs û çîroknivîsê Amerîkî ye. Pêşengekî tevgera Helbesta Jazzêê ye.
Qiniq (eşîr)
Qiniq (bi azerî : Qınıq; tirkî : Kınık; tirkmanî : Gynyk; farisî : قنق ), eşîr û şaxekî dîrokî a tirkên oxizî bû. Ew eşîr ji bo birêveberîna Împeratoriya Selçûqiyan navdar bû.
Artros
Artros yan artroz yan jî osteoartrît nexweşiyeka ,geha, cumga ye. Ev nexoşiye berbilavtirîn nexoşiya cumga ye. Li temenê 30 salî û sertir dest pê diket. Ewêt temen sertir li 55 salî zêhetir li 25% kêm yan zor artros ya hey. Jina zortir artros bo çê dibît. Heko mirov bi temen dikevît bi zorî ev nexoşye mirov ya hey, belê dibît evî kes çi êşa cumga nebît.
Li hindek binemala ev nexoşye zortir e. Ewê trauma bo çê bibît yan sporta giran kirbît hindek ca zortir artros bo çê dibît.
Rexîne
Rexîne, gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.
Artros
Li vê nexoşiyê qirqirokê ya ser hêskê cumga têk diçî. Artros gelek cumga digrî bi taybatî cumgêt serê tibla, çuk, ran. Herweş cumgê binaxey yê tibla mezin ya pê û ya êkê ya dest. Ew kesêt qelewyş zotir artrosa cumgêt pêya, cuk û rana bo çê dibît. Ew kesê nexoşyêt rumatîzmî yêt dî lê bin renga artrosîş zortir bo çê bibît.
Nîşan û berjengêt vê nexoşyê
Ev nexoşye hêdî hêdî dest pê diket u zêhetir dibît. Gelek cumge duçar dibin bi taybetî cumget ran, çuk, pişt u tibila.
Nîşanê serekî yê vê nexoşiyê êşe li ew cumgê duçarê artrosê boy. Eger nexoş bi rêve biçî yan cumgey bikar bînît êş zortir dibît. Her li ber hindê bi zorî êşa cumga hêvarya zortire. Nexoş bêna xo bidet êş li cumgey kêmtir dibît. Hat u çuna cumgey xirap dibît u cumge req dibît. Hindek ca cumga sturîş dibît. Eger nexoşî giran bo, nexoşî êş ya li cumgey heke yê bên dayîş bît.
Artros i cumgêt piştê zor çê dibît bi taybetî li mirovêt bi temen.
Êşnîşan û diyagnoz (teşxîs)
Bo diyagnoza artrosê baştirîn mêtod x-ray (tîşk) e. Li wê dîyar diket ko qirqiroka cumgey ya kêm boy u gorîn yêt lê çê boy.
Gelek mêtodêt dîş hene wek, artroskopî, CT, MRT, ultrasound (ûltradeng) vê nexoşiyê diyar diket.
Çewa mirov xo li nexoşiya artrosa cumga biparêzî u şîret bo nexoş
Eger mirov yê qelew bît pêtivye kêşa leş kêm biket. Mirov pêtivye xo li mandîkirina cumga wek şola gran, trauma, û sporta gran biparêzî.
Pêlav ya dirist bît ,u bin pê yê nerim bît. Bikar înana serçok,yan bandaj.
Hemi roja zêhetir li nîv demjimêr pyasa bike, hem bo cumga û hem bo hemi beden ya başe u saxlemya te bi hêz diket.
Nexoş biçîta lay diktorê şareza bo dastnîşankirna çara pêtivî.
Nexoş dermanêt dijî êş zor bikar neynît û çare kirn lay fîzyoterapî bi mefatire.
Çavkanî
1- Oxford handbook of rheumatology 2006
2- Netdoktor.se
Clamerey
Clamerey, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Nihâl Atsız
Hüseyin Nihâl Atsız (jdb. ; m. ) yek ji damezrêner û bîrdozên nîjadperestiya tirk e.
Kurtejînenîgarî
Di malbateke leşker de ji dayik dibe û dest bi perwerdeya bijîşkiya leşkerî dike. Xwandina xwe bidawî nake û pirranî bi karê Pan-Tûranîzmê re bilî dibe. Fakûlteya wêjeyî diqedîne li Stembolê. Nivîsen wî di gelek kovar û rojnameyên hemandemî de dihatin weşandin. Wekî mamosteyê wêjeyê li Meletî, Edirneyê kar kiriye. Ji ber nêrînên xwe yî "Zêde-Tirk" gelekan aciz dike. Di bin baskê komeleyên li dijî komûnîzmê de li dijî siyasetmedar û kesayetiyên çepgîr ên hemandemî têdikoşe û giliyên wan bi artêşê ve dike. Gelek caran tê darizandin.
Lêgerîn û lêkolîn wî yên afirandina nîjadperestiya tirk
Di bin bandora Nazî yên Alman de, li avakirina ramanên nîjadperestiya tirk geriyaye. Ramanên Ziya Gökalp û Mustafa Kemal Atatürk pejirandiye û ew kêm dîtiye. Wî jî wekî yê din îdeologiya tûranîzm, Pan Tûrkîzm pejirandiye lê li fikreke bêî ola îslamê geriyaye. Ji îslamê nefret dikir. Bingehê tûranîzmê bi olên beriya îslamê, tengrîzm, şamanîzmê ve girê daye. Gorî wê di cîhanê de nîjada herî hêjatir tirk in û neteweyên din divê hemî ji tirkan re xulamtiyê bikin. Li ser bermahiyên mongolan û efsaneyên wan dikole û ji ber ku Mongolya xwedî bandoreke xurt nebû, li wan xwedî derdikeve û dike malê tirkan. Efsaneya Ergenekonê, Mete, Atîlla, Cengîz Xan, Kültigin hwd hemî dike malê tirkan û wek1i bingeh jî xîtabeyên Orkûn (Orhun) nîşan dide. Bi Alparslan Türkeş re xebatên hevpar dike. Ji ber ku Ziya Gökalp ê îdeologê Pantûrkîzmê bi xwe kurd bû,  hinde bi tamsarî nêzîkî wî dibû.
Guram Acoyev
Guram Guramovich Adzhoyev futbollîstekê Russî yê Êzîdî ye, Ew ji bo tîma FC Arsenal Tula dilîze.
Karîyera klûbê
Wî di 15-ê Gulana 2016-an de dili dijî FC Fakel Voronezh yarî kirî ye. di Lîga Neteweyî ya Futbolê ya Rûsyayê de ji bo Arsenal Tula ew yekem bû.
Jiyana kesane
Bavê wî, navê wî Guram Adzhoyev, jî futbolîstek pispor bû û serokê niha yê Arsenal Tula ye.
Ketîbeyên Îraqê yên Hîzbullahê
Yek ji rêxisteneke leşkerî ye li Îraqê û di bin sîwana Heşdî Şebî şer dike.
Maya Angelou
Maya Angelou ; helbestvan, senarîst û parêzvana Mafê Mirovan a amerîkî bû.
Sergelî
Sergelî, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.
Fréauville
Fréauville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Premier League
Premier League (England Premier League(EPL)) an Lîga Premier, lîga herî bilind a fûtbolê Înglistanê ye. Lîg di 20ê Sibatê 1992an de hatiye damezrandin û her sal 20 tîm di lîgê de dikevin pêşbaziyê.
Lîg 38 hefteyên ku her tîm du caran hevdu dileyîzin pêk tê. Maç bi pirranî di dawiya hefteyê de tê lîstin lê car caran di hefteyekî de du maç tê lîstin loma Îngilîz nabêjin hefte, dibêjin roja pêşbirkê (matchday). Ji xêncî yaneyên xwe du tîmên Walesê (Swansea City û Cardiff City) re jî xwedîtî kiriye.
Di Premier Leagueê de ji 1992an heta niha çil neh yane ketiye pêşbaziyê. Ji wan tîman tenê heft heb bi ser ketin: Manchester United (13), Manchester City (6), Chelsea (5), Arsenal (5), Blackburn Rovers (1), Leicester City (1), Liverpool (1). Arsenal di sezona 2003-04an de tu maçan de têk neçû û bi ser ket. Bi wî awayî bûn yaneyê yekane ku di sezonekî Premier Leagueê de bê têkçûn bûye şampiyon û bernavkê '' The Invincibles" ku tê wateya têkneçûyî hildan. Manchester City di sezona 2017-18an de gihîşt 100 pûanan û bi wî awayî di dîroka lîgê de navnasê tîma ku di sezonekî de pûanê herî zêde keys kiriye bi dest xist.
Di sezona dawîn de (2021-22) tîma ku şampiyontî bi dest xist Manchester City bû.
Dietersburg
Dietersburg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rottal-Inn li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Barasora Jor
Barasora Jor, gundekî girêdayê navçeya Egîn a Erzînganê ye.
Qalî
Qalî du sal li Mûsilê dersên Hedîsê li cem Ebî Yalî xwend, di sala 918an de jî diçe li Bexdadê dixwîne. Dema gehaye Bexdadê bazirganên Qalîkaliyan pê re bûne, ji ber hindê ew bi navê Qalî hatiye naskirin. Herweha Qalî li gelek welatan geriya û paşê diçe Kordobayê.
Qalî helbestvan û wêjevanê zimanan bû. Û li ser zanistiyê jî gelek zana û zîrek bû.
Břestek
Břestek (bixwîne weke: brestek) navê gundekî li bajaroka Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 798 kes e û 10 km dûrî Uherské Hradiště ye.
Çavkanî
<references group="Nîşe"/>
Bîro
Bîro, gundekî bi ser Balîsan a navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Şawran
Şawran, gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.
Bordèras
Bordèras (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ye li herêma Akîtanya Nû (Nòva Aquitània, Nouvelle-Aquitaine) ya Fransayê.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê tê diyarkirin:
Nostorf
Nostorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Aalten
Aalten, şaredariyeke bi ser herêma Gelderlanda Holendayê ye.
Miryem Qazî
Miryem Qazî, keça heftem a pêşewa Qazî Mihemed û Mîna Qazî bû. Ew di 1945an de û şeş mehan berî avakirina Komara Kurdistanê li Mehabada Rojhilatê Kurdistanê hatiye dinyayê. Zaroka dawî û herî biçûk a Qazî Mihemed bû.
José Ramos-Horta
José Manuel Ramos-Horta (jdb. 26ê kanûna pêşîn 1949 li Dili) ji 20ê gulanê 2007î ve serokwezîrê Tîmora Rojhilatê ye.
Bestambeg
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 267 kes (44 malbat) bûn.
José Ramos-Horta
Sala 1996î bi tevî hevwelatiyê xwe Carlos Filipe Ximenes Belo guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tê dîtin. Bavê wî Portûgalî, diya wî Tîmorî bû. Li Ewropa û DYAyê perwerdeyê dibîne. Ew hêj di ciwaniya xwe de tevlî refên hêz û tevgerên azadiya Tîmorê dibe. Ji ber we jiyana wî jî dijwar dibe. Ji penaberiyê heya zîndanîbûnê her tiştî dijî.
Miryem Qazî
Li Tehranê (Îran) bi Serdar Begê Caf re zewicî bû û sê zarokên wê hene (Sîrwan, Seyran û Soma).
Mixurbiyan
Mixurbiyan bajareke çîrokî ye. Di destana Memê Alan de jî derbas dibe. Li dora bajêr sûrên pirr bilind hene. Li ser 24 dîrekên tîrêjên rojê ava bûye. Li wî bajarî 500 malbatên Cihû, 500 malbatên Xirîstiyanan Ermenî, 500 malbatên Kurd-Êzîdî, 500 malbatên Kurd-misilman, 500 malbatên Kurd-Elewî û 500 malbatên Asûrî dijîn. Ji xeynî wan malbata key heye. Li ber deriyên sûrê dergevan henin.
Miryem Qazî
Di 15ê adara 2020an de bi sedema nexweşiyê li serbajarê Emmana Urdunê çû ber dilovaniya Xwedê.
Mixurbiyan
Bajareke dewlemend û bi hizûr e. Bajar di destana Memê Alan de dibe yê bavê wî. Memê Alan lawê key e. Du apê (mamê) wî bêûrt in, ango zarokan wan nîne. Yekemîn zarokê key e. Diya wî ne ji malbateke keyan e. Jineka belengaz, kor, kerr û seqet e. Hêviya malbata key û tevahiya bajarên Mixurbiyan li ser Memê Alan e. Dixwazin Mem bibe key û îdareya bajar bike. Mixabin Mem di xewna xwe de Zîn dîtiye û dilketiye Zinê, Zîna Zêdan.
Carlos Filipe Ximenes Belo
Carlos Filipe Ximenes Belo (jdb. li Wailakama, herêma fermî ya Vemasse, parçeya Baucau) keşeyekî dêra roma-katolîk li Tîmora Rojhilatê ye.
Sala 1996î bi tevî José Ramos-Horta Xelata Nobel a aşitiyê werdigirin.
Guggenhausen
Guggenhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ravensburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Împeratoriya Selçûqiyan
Împeratoriya Selçûqiyan, an jî Împeratoriya mezin a Selçûqiyan, împeratorekî bilind a serdema navîn bû, ku ji aliyê çandî ve tirko-faris,  împeratoriya Misilmanên Sunîtî bû. Xanedan ji şaxa Qiniq a tirkmenên oxiz ve hat avakirin û birêvebirin. Ew qadeke giştî 39 milyon kîlometre çargoşe girt, wekî herêma hikûmetê ji Anatolya û Şam li rojava heta Hindokûşê li rojhilat û ji Asya Navîn li bakur heta Kendava Farisî li başûr bû.
Di salên 1140an de, Împeratoriya Selçûqiyan dest bi kêmbûna hêz û bandora xwe kir, û di dawiyê de ji hêla Împeratoriya Xwarazmiyan ve di sala 1194 de hate hilweşandin.
Xander Berkeley
Alexander Harper "Xander" Berkeley (z. 16 Kanûn 1955) lîstikvanek Amerîkî ye. Ew herî zêde ji bo rolên xweyên televîzyonê wekî George Mason di 24, Sheriff Thomas McAllister li ser The Mentalist, û her wess diThe Walking Dead gelek hatiye nas kirine .û di gelek film û rêzefîlman din jî de lîstikvanî kirî ye.
Xelat
Di 2013 de, Berkeley xelata Streamy "Performansa ji bo kesê Herî Baş, Drama" ji bo rola xweya sereke di rêzefîlma navdar a The Booth at the End de stend.
Jiyana kesane
Berkeley hunermendê make-up, resam û peykertraş e. Ew di 2001 de li ser dika 24 saliyê bi lîstikvana Sarah Clarke re hevdîtin kir û sala paşîn bi wê re zewicî. Her du digel keçên xwe, Olwyn Harper (di 2006-an de çêbûye) û Rowan Amara (di 2010-an de çêbû), li Maine û Los Angeles dijîn.
Tas
Tas (Firax) tişta ku mirov ji bo xwarinê bikar tineye, tê de xarin dixwe.
Zimanê avestayî
Zimanê avestayî, piraniya şareza, rojhilatnas û lêkolîner li ser vê baweriyê ne ku çavkaniya zimanê farisî zimanê îranî ye ku Avesta bi vî zimanî hatiye nivîsîn. Mîcerson dibêje:
Rojhilatnasê navdar Darmestito dibêje:
Noldkeş dibêje:
Hirtsfiludê bi nav û bang ê rojhilatnas dibêje:
Pilînûsê mezin ku berî zayînê di navbera salên 79-23'yan de jiyaye, di cizya sêyem û benda duyem a perawa xwe ya bi navê "Mêjûy Xorskî" de dibêje:
Keçelokê Pîrê
Keçelokê Pîrê lehengekî çîrokên Kurdan e. Mixabin Tirkan bi navê "Keloglan" xwedî lê derketine û hemî çîrokên Kurdî wergerandine zimanê Tirkî.
Zimanê avestayî
Babe Yadîgar ku yek ji pêşeng û hunermendê mezin ê sedsala heştemîn e, di berhema xwe ya bi navê "Zulal Zulal" de dibêje:
Keçelokê Pîrê
Keçelokê Pîrê kesekê xizan, keçel û bi henek(qerf) e. Bi pîra diya xwe re dijî. Kesekê nebihêrs, bi ken û şahî ye. Dilê wî her dem dikeve keçên keyan. Key keçên xwe serî de nadinê, gelek şertan datînin ber. Lê Keçelokê Pîrê ticarî ji ser kevirên xwezgîniyê yên li derên koşkan ranabe. Bi ya xwe dike û bi keçên keyan re dizewice. Keçelokê Pîrê bi zîrekî, nebihêrsbûn û qeşmeriya xwe karê xwe birêvedibe.
Zimanê avestayî
Mînorskî dibêje:
Hêrodotos di dîroka xwe de çend peyvên medî dane ku ew peyv niha jî di zimanê kurdî de hin caran tên bikaranîn. Ji bo mînak Hêrodotos dibêje:
Ji ber ku me ji re ron û diyar be ku zimanê avestayî û zimanê kurdî her yek ziman e, emê çend peyvên Avestayê digel kurdiya niha mînak bidin, da ku bê zanîn piştî derbasbûna demeke dûr û dirêj hîna jî zimanê kurdî ji zimanê avestayî cuda nebûye û neguheriye.
Bi van mînak û belgeyên ku me diyar kirin, xuya ye ku zimanê kurdî paşmayê zimanê medî ye û Avesta jî ku Zerdeşt diyarî me kiriye her bi zimanê medî hatiye nivîsîn. Her wekî me got Pilînûsê Romî ku berî zayînê di salên 79-237an de jiyaye û di berhema xwe de gotiye:
Feylî (êl)
Feylî navê êleke (konfederasyon) eşîrên lekî-, kelhûrî- û lurîaxiv ên herêma dîrokî ya Luristana Piştêkûh (Îlam) bû ye. Vê êlê hetanî sedsala 19'emin roleke mezin li Luristanê lîstiye, ji ber ku piştê hilweşandina dewletên kurd ên luristanê (bnr: Hezarhepiyan û Xurşîdî), torinên Feyliyan bi kevneşopî li luristanê walitî kirine (bnr: Amele).
Necmedîn Eyûb
Necmedîn Eyûb an Melik Efzel Necmedîn Eyûbê kurê Şadiyê kurê Merwan (bi erebî: الملك ألأفضل نجم الدين أيوب بن شاﺬي بن مروان, al-Malik al-Afdal Najm ad-Dīn Ayyūb ibn Shādhi ibn Marwān) leşkerekî kurdê ku li Dvînê li Xanedana Şedadiyan (îroyen Ermenistan) hatibû dinê û bavê Selahedînê Eyûbî bû. Ew di 9'ê gelawêja 1173'an de mir.
Jiyan
Necmedîn Eyûb zarokê Şadiyê kurê Merwan bû û birayê Şêrko yê mezin bû û ew malbata bi eslê xwe ji eşîreta Rewadî bû û Rewadî jî digihîjtin Hezbaniyan. Îbn Xelikan di berhema xwe ya bi navê Wefayat al-Ayan de heta Adem bav û kalên gorî rîwayatan dinivîse. Hîn ku ewna ji Dvînê derneketibûn ewna di bin hikumdariya Şedadiyan de bûn bavê Necmedîn, Şadî, di dorê salên 1130'an de ji Dvînê, ji pê xanedaniya Şedadiyan hilweşiya re, derketibû û siftê çûbû Bexdayê, pê re jî hatibû Tikrîtê. Li Tikrîtê, Behruz, emîrê wê herêmê, Şadî kiribû emîrê Tikrîtê. Pê bavê Necmedîn wefat dike re ew derbaza şûna wî dibe. Lê wextê ku Şêrko, apê Selahedîn, li wir bi zabitekî xristiyan ve li hev dixin û Şêrko wî dikuje re û malbata Şadiyan tê sirgûnkirin. Gorî rivayetan Ûsiv (Yûsiv), ango Selahedîn, jî di vê şevê de tê dinê.
Di 1132'an de wextê ku atabegê Mûsilê Zengî, bavê Nûredînê Zengî, nêzî Tikrîtê cengekê dike û Zengî dikeve zorê Necmedîn Zengî ji wa halê zor de difilitîne û pê wê ve Zengî deyndarê Necmedîn dimê. Wextê ku eyûbî têne cem Zengî, Zengî jî wan li cem xwe erkdar dike û wextê ku di sala 1140î de Belbekê zeft dike Eyûb dike emîrê Belbekê. Bavê Ûsiv heta sala 1146an Zengî wefat dike û lawî xwe Nûredîn derbazî şûna wî dibe, li Belbekê dewama emirîtiyê dike û wextê ku di wê salê de Muînedîn Nûr, emîrê Şamê, Belbekê dorpêç dike Necmedîn bêçare bajêr teslîma wî dike û Necmedîn ji xizmetê NûredÎn derdikeve û malbatê xwe radike û dihere Şamê. Wextê Sefera xaçperestan a duyem de di parastinê dorpeçê bajêr de Necmedîn jî pardar dibe.
Wextê ku di sala 1154'an de Nûredîn bi serkeftî, hema bêketina tu cengan, Şamê destxwe dixe. Di vê serfiraziyê de faydeyê Şêrko û Nûredîn jî pir lê dibe û Nûredîn bavê Ûsiv dike waliyê xweyê Şamê. Şêrko jî di wê wextê de qumandarê Nûredînê herî girîng bû.
Nûredîn di sala 1163'a de Şêrko û Selahedîn dişîne Misirê û pê ewna wê derê destxwe dixin re Necmedîn jî di salê 1170'ê de teva wan dibe.
Necmedîn Eyûb di sala 1173'an de di 31'ê pûşperê de wextê ku li hespê siwar bûyî birindar dibe û bi vê birinê di 9'ê gelawêjê de wefat dike.
Şehrekan
Şehrekan, gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.
Misîn
Misîn ew tişta ku av têde ye û ji bo destnimêj û serçav şûştinê lazim dike re tê gotin.
Tevgera Nuceba
Tevgera Nuceba an jî Hereketa Nuceba, yek ji rêxistinên şîî yê Îraqê ye. Di bin sîwana Heşda Şebî de şer dike. DYA bi biryarekê ev tevger wek rêxistineke terorî îlan kir
Buxara
Buxara (ozbekî: Buxoro, erebî: بخارى, Bukhara; farisî: بُخارا,‎ Bukhārā, rûsî: Бухара, Bûxara), bajarekî kevn û dîrokî ye.
Teide
Teide volkaneke temirî ye li Tenerife, Giravên Kenariyê (Spanya) ye. Bilindbûna volkanê 3.718 m ye û bilindtirîn çiyayê Giravên Kenariyê û Spanyayê ye.
Mafên kesên LGBT li Afrîkayê
Ji bilî Afrîkaya Başûr û Kap Verde, mafên kesên êlcîbîtî (LGBT, lezbiyen, gay, bîseksuel û transgender) li Afrîkayê li gorî Dewletên Yekbûyî, Kanada, Ewropaya Rojava, Awistiralya û Zelandaya Nû sînordar in. Ji 55 dewletên ku ji aliyê Neteweyên Yekbûyî an Yekîtiya Afrîkayê an jî herduyan ve hatine naskirin, Komeleya Gey û Lezbiyenan a Navneteweyî di sala 2015an de diyar kir ku hevzayendîtî li 34 welatên Afrîkayê qedexe ye. Çavdêriya Mafên Mirovan dide zanîn ku du welatên din, Bênîn û Komara Afrîkaya Navend, hevzayendî qedexe nakin, lê hin qanûn hene ku li hember kesên hevzayend cihêkariyê dikin. Gelek qanûnên ku hevzayendîtiyê sûcdar dikin qanûnên serdema kolonyalîzmê ne.
Li Bênîn, Burkîna Faso, Komara Afrîkaya Navend, Cîbûtî, Perava Diranfîl, Komara Demokratîk a Kongoyê, Komara Kongoyê, Gîneya Ekvator, Madagaskar, Malî, Nîjer û Rwanda, hevzayendîtî qet nehat sûcdarkirin. Li Angola, Botswana, Kap Verde, Gabon, Guinea-Bissau, Lesoto, Mozambîk, Sao Tomé û Prînsîpe, Seyşel û Afrîkaya Başûr de krîmînalîze kirin. Afrîkaya Başûr pêncemîn welatê cîhanê bû ku zewaca hevzayendan di mijdara 2006an de qanûnî kir. Zagonên dijî-cudakariyê yên LGBT li heft welatên Afrîkayê hene: Angola, Botswana, Kap Verde, Maurîtîus, Mozambîk, Seyşel, û Afrîkaya Başûr. Digel ku hikûmet her ku diçe zagonê bicîh dikin, gelek qanûndaner vê dawiyê cezayên tundtir ji bo çalakiya hevzayendan pêşniyar kirine. Ji 2009 û 2014, Qanûna dij-hevzayendîtiyê ya Ûgandayê, ku di forma xwe ya orîjînal de destûr dida cezayê darvekirinê ji bo hin sûcên hevzayend, bala navneteweyî kişand.
Ji sala 2011an vir ve, hin welatên pêşkeftî qanûnan dinirxînin an jî bicih dikin, da ku piştgiriya budceya giştî ji bo welatên ku mafên kesên LGBT bisînor dikin an jî qedexe dikin sînordar bikin. Li gel vê yekê, gelek welatên Afrîkayê zêdekirina mafên LGBTyê red kirine, û di hin rewşan de jî ji bo zêdekirina cezayên li dijî kesên LGBTê qanûn amade kirine. Rêberên berê yên Afrîkî yên wekî Robert Mugabe yê Zîmbabwe û Yoweri Museveni yê Ûgandayê îdia kirin ku tevgera LGBT ji deverên din ên cîhanê derbasî parzemînê bûye. Digel vê yekê, gelek zanistvan û lêkolîn destnîşan dikin ku hevzayendîtî demek dirêj e beşek ji çandên cûda yên Afrîkî ye.
Di sala 2011an de di deklerasyoneke Civata Giştî ya Neteweyên Yekbûyî ya ji bo mafên LGBT de, şansek hat dayîn ku partîyên dewletê piştgirî, dijberî an jî betalbûna xwe li ser mijarê diyar bikin. Tenê Kap Verde, Komara Afrîkaya Navîn, Gabon, Gîne-Bissau, Maurîtîus, Rwanda, São Tomé û Prînsîpe, Seyşel, Sierra Leone, û Afrîkaya Başûr piştgirî dan. Piraniya welatên Afrîkayê nerazîbûna xwe nîşan dan. Partiyên dewletan ku bêalî bûn Angola, Botswana, Burkina Faso, Burundi, Komara Demokratîk a Kongo, Gîneya Ekvatorîal, Gana, Lesoto, Lîberya, Madagaskar, Mozambîk, Namîbya, Komara Kongo û Zambiya bûn.
Li başûrê Somalya, Somalîlenda, Morîtanya û bakurê Nîjeryayê, hevzayendî bi îdamê tê cezakirin. Li Sûdan, Gambiya, Uganda, Tanzanya û Sierra Leone, sûcdar ji ber kiryarên hevzayend dikarin cezayê hepsa heta hetayê bistînin, her çend qanûn li Sierra Leone nayê bicîh kirin. Digel krîmînalîzekirina hevzayendîtiyê, Nîjerya qanûnek derxistiye ku dê neqanûnî bike ku endamên malbata heteroseksuel, hevalbend û hevalên LGBT bibin piştgirî. Li gorî qanûnên Nîjeryayê, hevalbendek heteroseksuel yê ku her şêwe "çalakiya hevzayend îdare dike, şahidî lê dike, bextewar dike an alîkariyê dike", dikare 10 sal cezayê girtîgehê bistîne.
Mînaka erênî: Afrîkaya Başûr û herêmên ewropî
Şêwirmendiyên rêwîtiyê rêwiyên hevzayend û lezbiyen teşwîq dikin ku dema ku li Afrîkayê ne, ji bo ewlekariya xwe ya kesane, bi dûrketina ji nîşandana hezkirinê ya giştî (şîretên ku hem ji bo hevzayend û hem jî ji heteroseksuel re derbas dibe) hişyariyê bikar bînin. Afrîkaya Başûr bi gelemperî di warê statûya qanûnî ya mafên LGBT de wekî welatê afrîkî yê herî dostê hevzayend tê hesibandin, her çend Kap Verde jî bi gelemperî wekî ku ji hêla civakî ve pir mafên LGBT qebûl dike tê hesibandin.
Rezîkê
Rezîkê yan jî Rezokê, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.
Clénay
Clénay, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Hewz
Hewz cîhêku hindirê wî av dikinê û ji bo xweliavêxistin tê çêkirin.
Flins-sur-Seine
Flins-sur-Seine, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Dêrewît
Dêrewît, gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.
Horgenzell
Horgenzell şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ravensburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Hekar Findî
Hekar Findî Rojnamevan û nivîskarekî Kurd e ku di sala 1982an de li Duhokê ji dayik bûye.
La Frénaye
La Frénaye, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Schwanheide
Schwanheide şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Northumberland
Northumberland wîlayetek Înglistanê ye.
Bûyerbava
Bûyerbava, gundekî girêdayê navçeya Melkişî ya Dêrsimê ye.
Sêkanî
Sêkanî navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Sêkanî kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî  e.
Pîrozane
Pîrozane, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.
Liliane Tiger
Kariyer
Liliane Tiger di sala 2003 de di 18 saliya xwe de dest bi kariyera xwe wek pornostêrk kir. Hin fîlmên wê yên yekem ku ji hêla Pierre Woodman ve hatine deranîn û ji hêla studyoya pornoyê ya Hustler ve hatine hilberandin. Liliane zêdetirî 160 fîlmên porno çêkir ku ew binavûdeng kirin.
Bendere
Bendere gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 424 kes (77 malbat) bûn.
8 Mile
Du wateyên 8 Mile hene.
8 Mile (soundtrack)
8 Mile (navî fermî: Music from and Inspired by the Motion Picture 8 Mile) soundtrack'ê Eminem ji filmê xwe 8 Mile ra ye. Ew di bin labelî Shady Records û Interscope Records da hate belavkirin. 8 Mile di rojê 8'ê kewçêrê 2002 derket.
Oface
Oface, gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.
Qers (parêzgeh)
Qers parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ku îro bi ser Tirkiyeyê ve ye. Serbajarê parêzgehê Qers e.
Fiskiye
Fiskiye hacetekî avê dipekine ji bo mêrg, ber derê malan û avdana daran tê bikarhanîn.
Borg
Borg (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ye li herêma Akîtanya Nû (Nòva Aquitània, Nouvelle-Aquitaine) ya Fransayê.
Egglham
Egglham şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rottal-Inn li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Borg
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê tê diyarkirin:
Mihemed Ewraz
Mihemmed Ewraz (jdb. 1969 li Nexedeyê, Rojhilata Kurdistanê, Îran - m. 6ê îlona 2003, Îslamabad, Pakistan) çiyagerê kurd bû. Hewraz kesê duwem ê Îranê ku gihiştiye ser lûtkeya çiyayê Everestê.
Jiyan
Sala 1969an li Nexedeyê ji dayik bû. Di sala 2000î de perwerdeya xwe li Zanîngeha Wirmeyê temam kir. Sala 2003an di ekspedîsyona Gasherbrum I de ew û hevalê wî Moqbel Honarpajouh rastî berfendeyeke xurt hatin û birîndar bûn. Piştî 20 rojan Ewrazî li nexweşxaneya Şefa li Îslamabadê koça dawî kir.
Bernkastel-Kues (Verbandsgemeinde)
Bernkastel-Kues şaredariyeke kolektîv (Verbandsgemeinde) a navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Cléry, Côte-d'Or
Cléry, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Follainville-Dennemont
Follainville-Dennemont, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Beyhanî Şahîn
Beyhanî Şahîn (z. 13ê gulana 1969an, Orçul, Qoçgirî) îndocermenîst, îndoîranolog, avestolog û kurdologê kurd e.
Jiyana wî
Beyhanî di sala 1969an da li Orçula li herêma Qoçgîrîyê (Erzingan) ji dayik bûye. Ber bi dawiya sala 1988an derketiye Ewropayê. Li Unîversîteya Zürichê beşa "Zimanên Îndo-Ewropî" û li Unîversîteya Bernê jî "Fîlolojiya Îndoîranolojiyê" xwandiye, ango zimanê avestî, medî, farsiya kevin, pehlevî, partiya navîn, sogdiya navîn, khotansakiya navîn, nûristanî, mîtannî, vedî, sanskrîtî, palî, prakrîtî, yewnaniya kevn, latînî, gotî, lîdî.
Têza xwe li ser "Zimanên Medan" amade kiriye di sala 2004an da li ba Unîversîteya Zürichê.
Berhem
Vekolînên wî yên çapbûyî:
Lêkolînên ku wê di sala 2023yan da werin çapkirin:
Gurgan, Balîsan
Gurgan, gundekî bi ser Balîsan a navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Kînanis
Kînanis, Gînanis? , gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.
Freneuse, Seine-Maritime
Freneuse, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Îsa Zarepûr
îsa Zarepûr (bi farisî: عیسی زارع پور) (1980) siyasetmedarek îranî ye ku ji 25ê tebaxa 2021ê ve di hikûmeta serokomar Îbrahîm Raîsî de wek wezîrê teknolojiya agahdarî û ragihandinê kar dike.
Emily Pauline Johnson
Emily Pauline Johnson an jî Tekahionwake (z. 10'ê adarê, 1861 - m. 7'ê adarê, 1913); helbestvaneke Kanadayî.
Îsa Zarepûr
Jînenîgarî
Eîsa Zarepûr di sala 1980î de li bajarê Şabad (Arûnîawa, Arwînawa) ya Kirmaşanê ji dayîk bûye. Wî bawernameya xwe ya lîsansê di warê endezyariya kompîturê de li zanîngeha Razî û bawernameya xwe ya bilind di warê endezyariya kompîturê de li zanîngeha Şerîf ya Teknolojiyê wergirtiye. Wî doktoraya xwe li Dibistana Zanist û Endezyariya Komputerê, Zanîngeha New South Wales, Avusturalya qedand.
Ambazoniya
Ambazoniya bi fermî Komara Ambazoniyayê, an jî wek Anglofonan tê zanîn, ku ji du saziyan re tê vegotin. Yek ji bo berxwedana têkoşînê ji bo restorekirina tevgera dewleta Lîga Neteweyi yên Manda ya Brîtanî yên Kamerûna Başûr. Ew ji bo rêxistinên ji bo hilweşandina di sala 1961'an de yekîtiya Kamerûnê bi têkoşîna Kamerûna Başûr re tê bikaranîn. Beşek ji civaka Kamerûna Başûr xwe di nav welatê Kamerûn de bindest dibînê û serxwebûna herêma xwe dixwazê. Ew ji bo Kamerûna Başûr peyva Ambazoniya anjî Ambazaniya bikar tînin.
Etîmolojî
Peyva "Ambazoniya" ji peyva Ambas Bay, derê li devê Mungo yê derheqê, sînoriya sirûştî ya di navbera Komara Kamerûnê û CKamerûna Başûr ve tê gotin.
Gêrgaş
Gêrgaş, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.
Çardeh Masûmê Pak
Çardeh Masûmê Pak (bi tirkî: 14 Mâsûm-u Pâk). Li Masûmê Pak yên Elewîtî termê/îfade tê bikaranîn ji bo danasîna a temenê ciwan kuştin û Diwanzdeh Meleyên Kurên Ehlê Beyt ye.
Alexis Bledel
Kimberly Alexis Bledel, (Houston, Teksas, DYA) lîstikvan û modela amerîkî ye. Bledel, bi rola xwe ya Rory Gilmore ya rêzefilma Gilmore Girls, di sala 2000 û 2007an de, û bi rola Emily Malek di The Handmaid's Tale ya sala 2017an de tê naskirin. Bledel, Xelata Emmy ji bo lîstikvaniya xwe mêvan a Drama Series de wergirtiye.
Hoßkirch
Hoßkirch şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ravensburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Alexis Bledel
Jînenîgarî
Bledel tevlî Akademiya Katolîk St Agnes a li Bajarê Houstonê bû, her wiha di dibistanên Baptist û Lutheran jî perwerdeh dît. Bledel di zaroktiya xwe de kesekî şermok bû. Diya wê jibo ku şermokiya xwe derbas bike ew teşwîq kir beşdarî şanoya civakê bibe. Bledel di zarokatî de di berhemên herêmî yên Bajarê Me û Wizard of Oz de derket Ew li bazareke herêmî hat dîtin û wek modela modeyê dest bi kar kir.
Bledel û hevserokê berê yê Gilmore Girlsê Milo Ventimiglia ji berfanbara 2002 heta hezîrana 2006an di têkiliyê de bûn. Bledel di sala 2012an de bi karaktera xwe Pete Campbell, bi karaktera Beth Dawes re di dema lîstina mêvanîn ya li ser Mad Men de, bi Vincent Kartheiser re dest bi hevdîtinan kirin. Birayara zewicandina xwe di Adara 2013an de ragihand û di hezîrana 2014an de li Kalîforniyayê zewicî. Di gulana 2016an de derket holê ku Bledel di payiza 2015an de yekem zaroka wî ya kur hatiye dinyayê.
Bledel piştgirî da hilbijartina ji nû ve ya Barack Obama ya sala 2012an û ji temaşevanên xwe xwest ku dengê xwe bidin.
Bêkûs
Bêkûs gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 693 kes (99 malbat) bûn.
Google+
Google+ (plus) xizmeteke torbendî girêdayî Google bû ku di 18ê hezîrana 2011an de dest bi xebitandina xwe kiribû. Xizmet di 2ê nîsana 2019an hate girtin.
Ehmedê Xasî
Mela Ehmedê Xasî nuştoxo tewr verên yê kirdkî (kirmanckî, zazakî, dimilkî) yo. Serra 1867 (hîcrî: 1283) de nehîyeya Licê Hezan de maya xo ra bîyo. 18 sibate 1951 de Hezan de dinya ra bar kerdo. Mezelê ey Hezan de yo.
Nameyê ey Ehmedê Sofî Hesenî yo. Mîyanê şarî de bi nameyê Xasî, Ehmedê Xasî, Seydayê Xasî û Xoceyo Xasî zî şinasîyeno. Nameyê babiyê ey Hesen, dadiya ey zî Medîna ya. Nameyê kalikê ey Mela Osman, nameyê babiyê kalikê ey Emer û nameyê kalikê kalikê ey zî Xan Ehmed o. Eslê xo eşîra Zîktî ra dewa Xasan (bi tirkî: Külçe) ra yo. Xasan, serê sînorê Dara Hênî û Licê de mezrayêka qijkek a. Kalikê ey Mela Osman ameyo Hezan de melayî kerda û êdî na dewe de mendo.
Di birayê bînî yê Ehmedê Xasî zî estbiyê. Nê, Mehemed Emîn û Mistefa yê. Mistefayî qijekîye de wefat kerdo. Xasî hîrê rey zewijîyayo. La tena ciniya eya peyêne ra yew kêna ey rê biya. Kênaya xo birarzayê xo Mela Arifî reyde zewijnaya. Mela Arifî demeyêk Camiya Girde yê Dîyarbekirî de melayîye kerda.
Xasî tehsîlê xo Medreseyê Mesudîye yê Dîyarbekirî de temam kerdo. Îcazeyê xo destê muderris muftî Îbrahîm Efendî ra girewto (Hîcrî, 1 rebîulaxir 1320). Perwerdeyê tesewufî zî verê şêxê neqşebendî Şêx Evdilqadirê Hezanî het temam kerdo. Îcazeyê şêxêtî girewto la çi rey şêxêtî nêkerda.
Xasî, wextê xo de memurîye zî kerda. Mesela hezîrana serra 1330 (H.) de seba muderrisiya merkezê Dîyarbekirî tayîn beno. Dima temmuza 1331 (H.) de bi se quriş meaş seba muderrisiya dewa xo Hezanî tayîn beno. Badê ke demeyêk nê wezîfeyî keno, na rey seba muftîyiya Licê tayîn beno la demeyêko kilm dima o bi xo nê wezîfeyî ra îstîfa keno. Muftîyiya ey di serrî û di aşmî dewam kena.
Badê ke îstîfa keno, agêreno dewa xo Hezanî û hetanî mergê xo uca ciwîyeno.
Ey kitabê kirdkî yo tewr verên Mewlidê Kirdî 1892 de nuşto, 1899 de Dîyarbekir de çapxaneyê Lîtografya de 400 nusxeyê ey ginayê çape ro û vila biyê. No kitab hetanî nika çend rey transkirîbeyê alfabeya latînkî bîyo. Ehmedê Xasî bi erebkî, fariskî, tirkî û kurdkî (kirdkî, kurmanckî) nuşto.
Xaneqîn
Xaneqîn، Xaneqî anku Xaniqîn bajarek e li Başûrê Kurdistanê, li nêzî Rojhilata Kurdistanê.
Kazkî
Kazkî, kaskayayî an kaskanî eşîreke li herêma Serhedê ye. Kazkî îroyî li parêzgehên Bakurê Kurdistanê Erdêxanê, Agiriyê, Erzîromê, Qersê û li dervê welat li Gurcistanê dijîn û bi eslê xwe êzîdî ne.
Tupac Shakur
Tupac Amaru Shakur ( 16'ê Pûşpera 1971, New York, DYA – 13'ê Rezbera 1996, Las Vegas, DYA ), raperekî emerîkî bû.
Geweşîl
Geweşîl, Giweşîl? , gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.
Clomot
Clomot, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Fontenay-le-Fleury
Fontenay-le-Fleury, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Xinzeverek, Baybûrd
Xinzeverek, Xinziverek, Xinzevereka Jêrîn, gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Elizabeth Barrett Browning
Elîzabeth Barrett Brownîng (jdb. 6ê adarê 1806 - m. 29ê hezîranê 1861), helbestvaneke îngilîz a ji dema Keybanû Victoria ye.
Kißlegg
Kißlegg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ravensburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Ering
Ering şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rottal-Inn li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Hikûmeta Neteweyî ya Azerbaycanê
Hikûmeta Neteweyî ya Azerbaycanê (Tirkiya Azerbaycanî: Azərbaycan Milli Hökuməti; Farisî: حکومت ملی آذربایجان), (Rûsî: Азербайджанское народное правительство) yek ji hikûmeta Tirkan e ku di wextê Şerê Cîhanî yê Duyem de li rojavayê Îranê di kanûna pêşîn a 1945ê de hatiye ava kirin û çiriya paşîn a 1946ê de hatiye rûxandin. Qedera Hikûmeta Neteweyî ya Azerbaycanê û Komara Kurdistanê wekî hev bû. Di demek kaotîk de hatin ava kirin û zêde nejiyan.
Josh Cahill
Josh Cahill (z. 17'ê pûşperê, 1986) vloggerek balafirvanî û rêwîtiyêkî Alman-û Çekî ye. ku ji bo şandina nirxandinên balafiran li ser kanala xwe ya YouTube vîdyoyan şirove dike. u hin ji vîdiyoyên wî bi rêye medyayê ve hat bûne pêşwaz kirin.
Hikûmeta Neteweyî ya Azerbaycanê
Destpêk
Tirkên Azerbaycanê, herêma Azerbaycanê wek welatê xwe dibînin. Di dema meriv li dîrokê dinêrê herêma Azerbaycanê gelek caran wek Şedadiyan, Rewadiyan hwd. di bin desthilatdara Kurdan de bû.Lê piştî belavbûna Tirkên Asyaya Navîn bo Rojhilata Navîn ev herêmên han hemû ketin di bin zilm û zordariya Tirkan. Gelek ax û herêmên Kurdî jî bi van êrîşên hovane bûn Tirk. Kurd ji Tebrîzê bi temamî hatin derxistin lê wekî bajarên Urmiyê, Selmas, Xoyê hêj jî nifûsa Kurdan ma ye û ji ya Tirkan bêhtir e.
Dêrreşka Dihê
Dêrreşka Dihê, gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.
Hikûmeta Neteweyî ya Azerbaycanê
Destpêk
Piştî belavbûna Tirkên Azerbaycanê, wan bi sedsalane li Îranê bi rêya binemalên wekî Selçuqiyan, Sefewiyan, Qacariyan, Efşeran hikûm dikir. Piştî salên serdema 20an de tesîra Tirkan ji berê kêmtir lêhat. Netewa Faris li Îranê hêdî hêdî dibû desthilatdar. Jixwe ev desthilatdar li sala 1921ê de bi derbeya leşkerî ya Riza Pehlewî hatiye pê.
Josh Cahill
Xelat û naskirin
2018 :
Hikûmeta Neteweyî ya Azerbaycanê
Destpêk
Di havîna sala 1917ê de li Tebrîzê ji aliyê Şêx Mihemed Xiyabanî û hevalên wî re Hizbi Dimokrati Azerbaycan hatiye ava kirin. 7ê nîsana 1920ê de bi rêberiya Şêx Mihemed Xiyabanî serhildan li Tebrîzê hatiye destpê kirin, di encamê de Tebrîz ket bin desthilata tirkan de. Ji ber navê Azerbaycanê navê dewletekê bû, navê herêma xwe kirin Azadîstan. 24ê hezîrana 1920ê de hikûmeta netewî hatiye damezirandin. Lê ev hikûmet xwedî temenekê dirêj nebû û li 12ê îlona 1920ê de Lîwaya Qazaxan dest dana ser bajêr. 2 roj piştî vê jî Şêx Mihemed Xiyabanî ji aliyê Liwaya Qazaxan ve bi awayekî hovane hatiye kuştin.
Berî avabûnê
Hêjayî gotinê ye ku Kurdên Rojhilata Kurdistanê ji vê rewşa netewperestî ya Tirkan gelek caran nerazîbûnên xwe nîşan didan. Nedixwastin li bajarên wan wek Urmiye, Selmas, Xoyê hikûmeteke netewî ya Tirkan bê ava kirin. Lê gelek caran li dijî van nerazîbûnan mîsyona Sovyeta ya li Azerbaycana Îranê piştgiriya Tirkan dikir. Lê şêwirmendê balyozê Sovyetan ê li Tehranê bi rapora xwe 4ê tîrmeha 1944ê ya ji bo Mîr Cefer Baxirov re rêkirî dibêje ku berpirsiyarên leşkerî û konsulxaneya Sovyetan zêde nirxê nade pirsgirêka Kurdan
Piştî Almanyayê xwe teslîm kir di şerê cihanê yê duyem de, Îran jî ber bi guherîne ve diçû, ji ber ku hêzên emperyalîst ji ber parastina Îranê ji Almanyayê ketibûn Îranê. Êdî wextê vekêşana hêzên van dewletan hatibû ku meclîsa Îranê jî ev dixwast. Sovyetan jî ji bo piştî vekişînê hêza wana siyasî bimîne, xebatên xwe li Azerbaycanê û Kurdistanê bi awayekê propagandî dewam kir. Tirk û Kurd bihêz dikirin ku li van deran herêmên xweser ên di bin tesîra Sovyetan de bimîne, ava bikin. Ji bo ku propagandaya Partiya Demokratîk ya Azerbaycanê bike rojnameya Dengê Azerbaycanê hatiye weşandin. Armanca Sovyetan ew bu ku kadroyên Partiya Demokratîk ya Azerbaycanê ji hereketa Tudehê ava bike. Jixwe gelek kadroyên Tudehê yên Azerbaycanê tevlî partiyê kirin. Ji bo serokatiya partiyê jî Seyîd Cefer Pîşeverî hatiye hilbijartin. Seyîd Cefer Pîşever rêverberê rojnameya Ajir bû. Mixalîfekê rêjima Şah Reza bû û nêzî Sovyetan bû. 3yê îlona 1945ê de Partiya Demokratîk ya Azerbaycanê bi şiyara Bi şerta yekbûna axa Îranê, divê xweserî ji Azerbaycanî were dayîn û heqê her netewe dikare qedere xwe tayîn bike were dayîn avabûna xwe îlan kir.
Hêjayî gotinê ye ku hikûmet û gelê Îranê ji vê pêngava Tirkên Azerbaycanê nerazîbûna xwe nîşan dida. Tirsa wan ew bû ku Azerbaycanê Îranê li gel Azerbaycana Sovyeta bibe yek. Ev tirsên han bi nameyeke balyozê Sovyetan li Tahranê ji bo Mîr Cefer Baxirov hatibûn şandin. Her wisa berpirsiyarê hereketa Tudehê Erdeşir Ovanesyan di vê derbarê de wiha dibêje;''Mir Cefer Baxirov û Seyîd Cefer Pîşeverî dixwazin plan û bernameyên xwe bînin cih. Armanca wan ewe ku Azerbaycanê Îranê ya 5 milyonî û Azerbaycana Sovyetê ya 3 milyonî bikin yek da ku hêza xwe qewîtir bikin. Çawa ev tirsên wiha di nav gelê Îranê de hebe her wisa di nav rêveberiya Bakûyê jî de tirs hebû ku Ermenî bikevin nav refên Partiya Demokratîk ya Azerbaycanê û li derdora Urmiyê herêmeke xweser ava bikin
Di 3ê kanûna pêşîn a 1945ê de li Azerbaycanê dest bi hilbijartinan hatiye kirin. Lê li hindek cihan ji ber kêşe û kaosê piştî vê tarîxê hilbijartin encam dan. Piştî hilbijartinê bi rêberiya Seyid Cefer Pişeverî Hikûmeta Neteweyî ya Azerbaycanê di 12ê kanûna pêşîn a 1945ê de hatiye ava kirin.
Piştî avabûnê
6ê çileya 1946ê da Hikûmeta Netewî ya Azerbaycanê bi serokatiya M.C. Pîşeverî hindek biryar wergirtin. Bi dûçûna van biryaran xala herî girîng ewe ku dibêje; Li Azerbaycanê zimanê fermî tirkî ye û her netewê din ê li Azerbaycanê dije, dikare bi zimanê xwe xwendinê bike. Hêjayî gotinê ye meqseda li vir Kurd in ku li rojavayê Îranê wek bajarên Urmiye, Selmas, Xoy hwd. bi giştî Kurd dijîn. Her wisa li Mehabadê û derdora wê jî Kurdan dest danî bû ser bajaran û li wir hikûm dikirin. Heykelên Reza Şah hatin rûxandin li şûna wan heykelên Settar Xan, Baxir Xan hatin çikandin. 16ê Çileya 1946ê manîfestoyek ji aliyê Pîşeverî hatiye hazir kirin, bi dûçûna wê hindek madeyên girîng; Wek di van rêzikan de jî xuya ye ku Hikûmeta Azerbaycanê bi alikariya Azerbaycana Sovyetan gelek axa Kurdistana Îranê dagir kiriye. Serokê mîsyona Azerbaycana Sovyetê M.C. Baxirov jî dixwast Kurdistanekê di nav Azerbaycana Îranê de ava bikin lê xuya bû ku plana Sovyetan ew bû ku Kurdistaneke xweser wek Azerbaycanê ava bikin.
Her çend ev hevpeyman hatibe destnîşan kirin jî, hikûmeta Îranê li ser gotina xwe nema û serokwezîrê Îranê Kavam di 21ê çiriya paşîn a 1946ê de got ku ji bo ewlehiya hilbijartinên 7ê kanûna pêşîn li Îranê, dê leşkerên Îranê biçin her derê Îranê. 4ê kanûna pêşîn a 1946an de hêzên Îranê êriş li ser Azerbaycanê dan destpê kirin. Di 14ê kanûna pêşîn a sala 1946an de, hêzên Artêşa Îranê Paytexta Azerbaycanê bi destxistin û ber bi Mehabadê ve meşiyan. Hêzên Rejîma Îranê, bi desteka Brîtanya, di 17ê kanûna pêşîn a sala 1946an de, Komara Kurdistanê ya li Mehabadê hilweşand.20ê kanûna pêşîn de hemû Kurdistan û Azerbaycan hatiye dagir kirin. Serokê Azerbaycanê Pîşeverî ber bi Sovyetan ve reviya lê Qazî Mihemed soza anî cih.
Mehmet Sîrac Bîlgîn
Mehmet Sîrac Bîlgîn nivîskarekî kurd ji Çewligê ye. Pirtûkên wî di malpera wî de tên weşandin. Bîlgîn bi tirkî dinivîse.
Şeqlava
Şeqlava navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Şeqlava 437 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 68 e.
Boridèirs
Boridèirs (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ye li herêma Akîtanya Nû (Nòva Aquitània, Nouvelle-Aquitaine) ya Fransayê.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê tê diyarkirin:
Thalfang am Erbeskopf
Thalfang am Erbeskopf şaredariyeke kolektîv (Verbandsgemeinde) a navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Kurdên Swîsreyê
Di nava ew 20 salên dawî de civata swîsrî rastî gelek guhertinên çandî, olî û zimên hat. Di dawiya salên 1960'î de bi hatina gelek xebatkarên ji Tirkiye jimara koçberên misilman her ku diçe meztir dibe.
Kurdên ji Tirkiyê
Cara ewil kurd di salên 1960'yan de weke xebatkarên koçber ji Tirkiyê koçî Swîsre dikin û bi giranî di branşên sanayî, gastronimî û tekstîl de dixebitin.
Fresles
Fresles, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Çîrok
Çîrok, vegotina bûyerek bi devkî an jî bi niviskî re çîrok tê gotin. Berhem bûyeren bi rastîn, nêzikî rastiyê, an jî mîtolojî bi kurtayî û bi islûbek xweş pêşkeşî xwendevanan an jî guhdaran dike.
Ji çirokên gelêri yeni bi awayeki gişti ji afirandinên gel ji devan derbazi devan ji nifşan derbazi nifşan buyi u hati pirani  buyer u rewşên awarte dısa bi lehengen  awarte ve girêdayî dide tegahandin re çirok te gotin /kurteçîrok an jî hîkayat tê gotin. Berhem bûyeren bi rastîn, nêzikî rastîyê, an jî mîtolojî bi kurtayî û bi islûbek xweş pêşkeşî xwendewanan an jî guhdaran dike.
Çîrok bûyeran bi kurtayî, bi hunandinek hêsan, bi zimanek xweş tîne ziman. Di çîrokê de bal li ser bûyerekê an jî rewşekê ye. Bûyer an jî rewş li mirovekî re tê girêdan; an jî cîh û dema bûyer û rewşê bi şiklek heyecanî û mereqvanî tê vegotin.
Cîh û dema bûyer lê diqewime belû ye, di bûyerê de kêm kes hene û vegotin kin e. Di çîrokê de xisletên mirov, cîh û demê dirêj nayên teswîr kirin. Xwendevan bi hinek îşaretan bi xeyalên (nîgaşên) xwe pêşî û dawîya çîrokê temam dike.
Çîrok di dîrokê de ba yewnanan mîna çîrokên li ser ajalan (fabl), li rojhilat mîna çîrokên hezar û yek şevî hatine gotin û nivisandin. Di şiklê nûjen de çîrok di sedsala 19. de li Ewropayê dema romantîzmê dest pê kiriye. Çîrokvanên ûrisî Gogel, Dostoyevskî, Turgenyev û Çexov ji bona pêşketina çîrokê û cîhgirtina wî ya di wêjeyê de rolek girîng girtine.
Ûnîter
Dewletek ku wekî yekîneyek tenê tê rêvebirin, li ser bingeha serweriya hukumeta navendî û ku tê de yekeyên îdarî (yekîneyên bin pîvana neteweyî) tenê dikarin hêzên ku hukûmeta navendî guncan dibîne ku ji wan re bişîne bikar bîne Piraniya dewletên cîhanê dewletên unîter in.
Çîrok
Tesnîfkirina çîrokê
Çîrok gor mijarên xwe tên tesnîfkirin.
Çîroka rewşî
Çîrok li ser rewşekê tê vegotin. Çîrok li ser rewşekê disekine û çîroka xwe dihûnîne. Di vê çîrokê de ramanên mirov û yên ciwakê, heste û nîgaşên wan zêdetir derdikevin pêş.
Çîroka derûnî
Hinek çîrokên nûjen hene ku mijara wan dinyaya derûnîya qehremanê çîrokê ye. Ji wan re çîrokên psikolojîk jî tên gotin. Qehreman çîrokê li ser nêrîn, heste û nîgaşên xwe bîna dike, bi wan çîroka xwe dihûnîne.
Ferqên navbera çîrok û romanê
Çîrok bi alîyê vegotinê ve dişopîne romanê. Lê navbera wan de hinek cudahîyên girîng hene:
Çîrokên kurdî
Çîrokên Kurdî hin caran bi wezin û awaz, hin caran wekî axavtin tên gotin. Li her herêmekê Kurdistanê çîrokbêjên navdar hebûn, mixabin êdî nînin. Çîrok, di şevên dirêj ên zivistanê de hezkiriya dilê zarokan bû. Zarok ji têkoşîna Mîrza yan Şivanê deryayê fêrî jiyana rastegîn dibûn ku têjî xetere û xirabiye. Dilê zarokan bi dilê Keçbehrîyan, bi dilê Keçelokê Pîrê re diavêt.
Piştî belavbûna elektrîkê li gundên Kurdistanê çîrok jî ketin sekerata mirinê. Nivşên nû êdî qîma xwe bi çîrokan naynin. Lê zarokên Kurd çîrokên Kurdî û lehengên xwe di têlevîzyonan de wekî kartonfîlm dibînin. Ji ber ku Kurd ne xwedî dewlet in, çanda Kurdan ji aliyê Tirk, Ereb, Fars û Ewropiyan ve tên talankirin û hêj jî ev talan berdewam e.
Herçendî li her herêmekê Kurdistanê bi versiyoneka din in jî, pirranî çîrokên Kurdî wiha destpêdikin:
Êdî destpêdike çîroka Elî Lawo. Di dawiya çîrokan de jî heman gotin têne gotin. "Çîroka min çû diyaran, rehmet li dê û bavê guhdaran. Bi tevî...".
Hin cureyên çîrokan
Wekî tê zanîn Kurd xwedî wêjeyeke devkî ya mezin in. Kurd bi dewlemendiya xwe ya çandî tên nasîn. Mixabin pirraniya çanda Kurdan ji aliyê gelên din ve tên talankirin, bikaranîn. Herwekî çîrokên Kurdan jî heya Ewropa belav bûne. Di van salên dawî de berhevkirina çanda gelêrî ya Kurdan hinek pêşketiye.
Hin çîrokên Kurdan behsa bûyer û kesayetiyên bi hezar salan berê dikin. Piştî belav bûna ola Îslamê li Kurdistanê di çîrokên Kurdan de navê lehengan hinek guhertine. Bo mînak "mîrza" bûye "Mîrza Mihemed".
Têkilî û mirovatiya di çîrokên folklorî de
Ev yek eşkere ye ku çîrok di çanda her miletekî de hene. Îcar ew di her çandeke cuda de, li ser bingeheke cuda û bi tewrekî cihê hatine honandin. Ew çand eger çi tewr û hawa be, ew neteweyê xwediyê wê çandê jî ku çi tiﬂt û texlît be, çîroka xwe jî li wê gorê afirandiye. Bi wê yekê, ew netewe yan dewlemendî yan lewaztiya çanda xwe daye nîﬂandan.
Tiştekî din jî yê balkêﬂ di çîrokên Folklora Kurdî de heye, ew jî ev e: Ji têkiliya kes û ajalan (heywan) zêdetir, gava têkiliya qiral û paﬂayan xasma jî bi dana qîzan ku çêdibe, germatiyeke pir zêde jî dikeve navbera hemwelatiyên herdu aliyan.
Ji têkiliya kesên qada serdest zêdetir, hin caran têkilî û hevkariya diz û pêxwasên bajarên dûrê ji hevûdu jî bi hev re çêbûye. Wek nimûne: Hevceribandina pêxwasên Amed û Helebê. Ev çîrok çendî ku dirêj e, lê bi kurtî weha rûdaye: - Di heyamekê de pêxws li Amed û Helebê pir hebûne. Pêxwasên Helebê gotine ku ew mêrxas in, yên Amedê jî gotine ku ew mêrxastir in. Îcar wan hevûdu ceribandine. Pêxwasên Amedê kîsekî mîna yên pere, tije pîvazên piçûk kirine û bi piﬂta hevalekî xwe ve girêdane, ew hinartine Helebê. Ev pêxwas çend roj li Helebê maye û gava li kî rast hatiye, kîsikê xwe nîﬂan daye û gotiye ku ev kîsik tije zêr e. Rojekê pêxwasekî Helebê gotiye pêxwasê Amedê: Hey malneket! Çima tu van bextreﬂiyan li xwe dikî? Hema min bi xwe, sê caran niﬂter li kîsikê te xistiye û tu bi xwe nehisiyayî, her carê jî li pîvazeke cuda ketiye...