cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Înglistan
Serdema navîn
Vekişînên leşkerî yên Romaya Brîtanya ji dagirkirina pagan, şerkerên deryavan ên ji bakur-rojavayê parzemîna Ewropayê, bi taybetî Sakson, Angles, Jutes û Frisyan re vekirî hiştin ku demek dirêj êrîşî peravên parêzgeha Romayê kiribûn. Piştre van koman di sedsalên pêncemîn û şeşan de, di destpêkê de li beşa rojhilatê welêt, bi hejmareke zêde dest pê kir ku bi cih bibin. Di dawiya sedsala 6an de, pêşkevtina wanê bi dehsalan piştî serkeftina Brîtanî li Şerê Çiyayê Badon hate rawestandin, lê piştre ji nû ve dest pê kir, dor li deştên bi bereket ên Brîtanyayê girt û devera di bin kontrola Brîtanî de daxist rêzek dorpêçên cihê yên li welatê dijwartirîn ên li rojava. Nivîsarên hemdem ên ku vê serdemê vedibêjin pir kêm in, ji ber vê yekê wesifkirina vê serdemê wekî Serdemek Tarî têne zanîn. Ji ber vê yekê cewher û pêşveçûna rûniştina Îngilîstanê ya Anglo-Saksonî di nav nakokiyên berbiçav de ye; lihevhatina ku derketiye holê ev e ku ew li başûr û rojhilat di astek mezin de çêbû, lê li bakur û rojava kêmtir girîng bû, ku zimanên keltî jî li deverên di bin kontrola Anglo-Sakson de berdewam bûn. Xirîstiyaniya serdest a Romayê, bi gelemperî, li herêmên dagirkirî ji hêla paganîzma Anglo-Sakson ve hatibû veguheztin, lê ji sala 597an û pê ve ji hêla mîsyonerên ji Romayê ve bi rêberiya Augustînus ve hate vegerandin.
Modern a dereng û hemdem
Di bin Padîşahiya Brîtaniya Mezin a nû damezrandî de, encamên Civata Qraliyetê û destpêşxeriyên din ên Îngilîzî bi Ronakbîrên Skotlendî re li hev kirin da ku di zanist û endezyariyê de nûbûnên biafirînin, dema ku mezinbûna mezin a bazirganiya Brîtanî ya li derveyî welat ku ji hêla Hêza Deryayî ve hatiye parastin rê li ber damezrandina Împeratoriya Brîtanî vekir. Li hundurê wê Şoreşa Pîşesaziyê ajot, serdemek guherînek kûr di şert û mercên sosyoekonomîk û çandî yên Îngilîstanê de, di encamê de çandiniya pîşesazî, çêkirin, endezyar û madenê û her weha toreyên nû û pêşeng ên rê, rêhesin û avê ji bo hêsankirina berfirehkirin û geşepêdana wan. Vekirina Qenala Bridgewater a Bakur-rojavayê Îngilîstanê ya sala 1761an de serdema qenalan li Brîtanyayê da destpêkirin. Di sala 1825an de yekem rêhesinê rêwiyan ên bi lokomotîfên hilmê yên domdar ên cîhanê - Trena Stockton û Darlington - ji gel re vebû.
Niştecîh
Bi zêdetirî 53 milyon niştecîhên li Îngilîstan e heta niha welatê herî qelebalix ê Keyaniya Yekbûyî ye ku ji sedî 84ê tevheviya niştecihan pêk tîne. Îngilîstan weke yekîneyeke ku li hemberî dewletên navneteweyî were pîvandin, ji aliyê nifûsê ve dibe welatê herî mezin 25em a cîhanê.
Delîlên genetîkî destnîşan dikin ku ji sedî 75–95 di xeta bav û kalan de ji niştecîhên pêşdîrokî yên ku bi eslê xwe ji Nîvgirava Îberî hatine û her weha ji sedî 5 jî beşdariyên ji Angles û Saksonan û hêmanek girîng jî ji Skandînavya (Vîkîng) ye. Lêbelê genetîkzanên din texmînên genetîkê almanî dikin ku heta nîvî-cih digire.
Ziman
Îngilîzî ku îro ji hêla sed mîlyon mirovên ku li çaraliyê cîhanê ve tê axaftin, li ckhê ku îro ya Îngilîstan e ku li wir zimanê sereke dimîne, derketiye. Li gorî serjimariya sala 2011an, zimanê îngilîzî ji hêla nifûsa Îngilîstanê ji sedî 98 ji nifûsê ve baş yan jî pir baş tê axaftin. Îngilîzî zimanekî Hind-Ewropî ye ku ki şax a îngilîzî-frisî ya malbata cermenî ye.
Sîvanok
Sîvanok, sîwanok an jî kûşk (Riparia riparia), cureyekî hechecîkan ku herî biçûk e.
Şayes
Rengê pişt û serê wê qehwe, nava wê û berqurika wê spî ye. Napenûçkên wê hişk û bi hêz in. Drêjahiya wê bi qasî 12-13 cm ne û hêlîna xwe axilbe li kendalên xîçikê yên nêzî avan çêdike.Kûrahiya hêlîna wê digihije heta 100 cm'an.
Reftar
Li derdora çemên şêrîn bi colan dijîn û nêçîrvaniya xwe li van deran dikin.Bi mêş û kêzan xwe xwedî dikin. Di mehên havînê de li herderê dihên xuyakirin.
Gundikê Seyîda
Gundikê Seyîda mezreyeke gundê Serkaniyê ku navçeya Hezexê ya Şirnex ve girêdayî ye. Ji bajarokê Hezex 35 km dûr e. Dûrahiya wê ji navenda bajarê Şirnexê dor 100 km ye. Ji ber ciyê xwe yê erdnigarî, dikeve başûrê rojavayê bajaroke Hezex. Li dora wê gundê Serkanî, gundê Tilseqan û gundikê Dorika hene. Gund 4 kîlometre dûrî sînorê Sûriyê ye.
Avahiya erdê
Avhewa û nebatî Li gund di havînê de germahî û hişkahiya dijwar a havînê heye. Zivistanan pir germ in. Barîna berfê kêmtir hevpar e. Piraniya baranê di demsalên payîz û biharê de dibare.
Yewnanistan
Yewnanistan yan jî Grekistan (bi yewnanî: Ελλάδα / Ελλάς, Êlada / Êlas, bi fermî Ελληνική Δημοκρατία, Komara Yewnanistanê an Komara Êlînîk)  welateke li başûrê rojhilatê Ewropa ye û li ser peravên Deryaya Egeyî û Derya Navîn e. Axa Yewnanistanê digihêjê Albanyayê, Makedonyaya Bakur, Bulgaristanê û Tirkiyê. Paytextê Yewnanistanê Atîna ye. Yewnanistan endamê NATOê û ji 1981ê ve endamê Yekîtiya Ewropayê ye. Ew delîlên pêşî yên pêşniyarên mirovên li Başûrê Balkansê, ji 270.000 ve, li navenda Yewnanistanê de li Petroftona cave tê dîtin. Her sê qonaxên temenê kevir (Paleolîtîk, Mesolîtîk û Neolîtîk) di Yewnanistanê de, wek mînak di Franchthi Cave de têne nîşandan. Rûniştiyên neolîtîk li Yewnanî, ji BZ-7 millennium dostî, gelek welatan li Ewropayê ye, ji ber Yewnanî li ser rêya ku çandiniya ku ji Rojhilata Navîn ve ji Ewropayê ve belav dibe.
Paytext û bajarî herî mezina Yewnanistanê bajarê Atîna ye, bajarê duyem a mezin jî bajarê Tesalonîkî ye.
Gundikê Seyîda
Çalakiyên aboriyê
Berhemên çandiniyê yên sereke ku hatine çandin ev in; genim, genim, mirîşk, nîsk, pembû û tirî. Bar û genim hilberên genim ên ku herî zêde têne çandin in. Darên fêkiyên cûrbecûr badem, hêjîr hwd. mezin kirin Gel tenê ji bo ku pêdiviyên xwe peyda bike sebze diçînin. Ji ber zivistanên nerm, li gundê me darên zeytûnê jî têne dîtin.
Yewnanistan
Etîmolojî
Navê fermî yê Yewnanistanê "Komara Yewnanistan" e (Ellinikí Dhimokratía, Ελληνική Δημοκρατία). Yewnanî bi xwe ji welatê xwe re dibêjin Hellas, ku îro jê re Ellas, an jî di axaftina rojane de Ellada tê gotin. Yewnanî ji xwe re dibêjin Helen (Ellines, Έλληνες). Peyva Yewnanî ji navê latînî Graecia tê ku di eslê xwe de behsa herêmeke li bakurê Yewnanistana îroyîn dike ku Graiyan lê dijîn. Di piraniya zimanên din de. helen û Hellas li şûna wateya dîrokî. Binêre Helenîzm.
Gundikê Seyîda
Çalakiyên aboriyê
Her weha li gund pez û dewar çêdibe. Lêbelê, ew gelemperî ne. Qada fireh a mêrgên li zeviyê ji bo pêşxistina xwedîkirina sewalan guncan e. Tê dîtin ku pir hindik pez û bizin bi taybetî ji bo mercên herêmî guncan in. Van heywanan dikare bi zindî bazirganî were kirin û her weha dahat bi firotina hilberên xweyên dorhêl jî tê bidest xistin.
Yewnanistan
Serdema bronzî
Serdema bronzî di dîroka Yewnanistanê de bi gelemperî di navbera 3600-1050 BZ de tê danîn. Ew bi gelemperî li gorî guhertoyên ku di cîhana Egeyê de hebûn di bin-serdeman de tê dabeş kirin: ji çanda Girîtê re "Minoan", ya giravên Egeyê "Cycladic" û ya parzemînê û nîvgirava Peloponês "Hellaic" tê gotin. Carinan jî mirov behsa çanda li bakur wek Makedonî dike. Paşê her yek ji van di sê serdeman de tê dabeş kirin: zû, navîn û dereng.
Gundikê Seyîda
Taybetmendiyên gelheyî û celeb rûniştinê
Di serjimêriya ku di sala 2000an de li gund hatiye kirin de bi kêmûzeyî 1000 kes hene. Nifûsa jin û mêr hema hema wekhev e. Di nav nifûsa giştî de para zarokan û ciwanan zêde ye. Li gund zaravayê kurmancî ya kurdî tê axaftin. Tê dîtin ku nifûsa mêran di nav kesên ku dikarin bixwînin û binivîsin pir e. Ji ber nifûsa mezin a ciwanan û çalakiyên aborî yên kêm, koçberî hevpar e. Hin ji van koçan di forma koçberiya mayînde de ne. Koçberiya parêzgehên ku pîşesazî û tûrîzm lê pêşdetir in zêdetir e. Stembol di serê van de ye. Koçberiyeke din wekî karkerên demsalî tê kirin. Bi gelemperî, pembû û findiq têne berhevkirin. Karkerên demsalî yên gund ji ciwanên di navbera 14-20 salî de, jin û her çend hindik be jî, mêrên mezin. Van karkeran di gulan-hezîranê de ji gund derdikevin û diçin ba pembû û di tîrmeh-tebax-îlonê de ji bo berhevkirina findiqan.
Tendûrûstî
Ji ber ku li gund saziyek tenduristiyê tune, gel vê hewcedariya ji nexweşxane û navendên tenduristiyê yên derdorê peyda dike. Li gundikê Dorika ku bi qasî 2 kîlometreyan dûrî ye navendeke tenduristiyê heye.
Yewnanistan
Antîk
Li dora sala 2000 B.Z êlên pêşîn ên Yewnanî ji bakur koç kirin û li Yewnanistanê belav bûn. Di nav yên pêşî de, Axayî yên pêşîn bûn. Vana zû bi dû i.a. Iyon û Eolî (bi tevayî êl û bin-eşîrên Yewnanî gihîştin dora 200). Hem ji aliyê zimanî û hem jî ji aliyê çandî ve nêzî hev bûn û çanda Mîkenî ya ku beriya zayînê di sedsala 16an de pêş ket, wan afirand.
Gundikê Seyîda
Celebên niştecîh û xaniyan
Li gund bicîhbûna girseyî tê dîtin. Xanî pir nêzîkê hev in, tax pir teng in. Xanî ji kevir û kerpîçên yek an du jûre hatine çêkirin û bi gelemperî banê axê hene. xanî ne. Li xaniyan, mitbax li ber derî ye, û hemam û serşok li derveyî xanî ne. Di van demên dawî de xaniyên kerpîç ên modern hatine çêkirin. Xanî bi gelemperî bi banê xanî têne çêkirin. Ji ber havîna germ mirov li ser van banan radizên. Sedemên herî girîng ên ku gund niştecîhbûna kolektîf nîşan dide nebûna avê û bûyerên xwîna xwînê yên berê ne.
Misyonerî
Misyonerî, reklamkirin û propagandakirin û hînkirin û belavkirina dîn e. Kesê ku vî karî dike dibêjinê misyoner.
Gundikê Seyîda
Kevneşopî
Ji bo gund koda cil û berg an tune. Xwarina wan li welat eynî ye, û xwarinên wan ên taybetî jî tine. Wekî din, xwarinên goştî di çanda xwarinê de xwedî cihek girîng e.
Yewnanistan
Antîk
Piştî paşketina Mycenaean, Yewnanistan dîsa di sedsala 8-an BZ de dest bi geşbûnê kir. Dorîyan dest bi hesinîdesthilatdariyê kirin, li ser vê yekê bajaran dest bi pêşbaziyê kirin bajar-dewlet. Pêşveçûn zû bû sedema nifûsa zêde, û padîşahên ku li bajaran hukum dikirin li dora 800-500 BZ şandin. komên nifûsa wê ji bo avakirina koloniyan li cihên cihê li Deryaya Navîn, di nav de Asyaya Biçûk, li dora Deryaya Reş (Evxinos Pontos), li Sîsîlya, li Îtalya û li rojhilat Spanya. Ev berfirehbûn bi Fenîkiyan re ku li peravên Afrîka, li Sîsîlya, Sardînya û li Spanya kolonî ava kirin re hat.
Zimanê sîcîlyanî
Sîcîlyanî (bi Sîcîlyanî: Lu sicilianu, Îtalî: Lingua siciliana) zimanekî zimanên romanîye ku li girava Sîcîlya û hin deverên herêmên Îtalyayê Apulya, Kalabriya û Kampaniyayê li hêla 10 mîlyon kesan tê axaftin.
Ziman an Na
Çiqas li Îtalyayê ew zaraveyeka zimanê Îtalî dibînin jî zimannas wî piranî wek zimanekî serbixwe dibînine. Ew zimane fermî nêye naskirin û li dibistanan jî nêye xwendin. Ser vê ve nûgîhayên nû mezin dibin tenê bi zimanê Îtalî mezin dibine û wê sedemê jî zimanê Sîcîlyayî bandorê xweyê di jiyanê rojane de winda dikeye. Gorî UNESCO ewî di bin talîkeya mirînê de ye.
Îro ji ber ku Sîcîlyanî yan ji salên 1950an şûn de koça welatên din kiriye ew îro li dewletên wek Awistralya, Arjantîn, DYA, Fransa û Almanyayê tê axaftin.
Xoşênan
Xoşênan, gundekî gundistana Xurrxurrea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Yewnanistan
Împaratoriya Bîzansê
Binêre Hûnera Bîzansî.
Împeratoriya Bîzansê, ku jê re Bîzans jî tê gotin, bi kevneşopî (ji sedsala 16-an) navê Împeratoriya Romayî di dema Sedsalên Navîn de ye, yanî ya gerdûnî Mesîhî avabûna dewletê ya ku piştre navenda wê li Asyaya Biçûk bû û Konstantînopolîs (îro Stenbol; bi eslê xwe Bîzans) bû paytexta wê û ku li Împeratoriya Roma derketibû. s dabeşkirina 395 li beşekî rojava û rojhilat di navbera her du kurên Theodosius I Honorius û Arkadiyo de û heta 1453 dom kir. Di dema Antîka Dereng de, bi pêwendiya bi perçebûna Împeratoriya Romaya Rojava (200-400), Împeratoriya Bîzansê bi gelemperî wekî "Împeratoriya Romaya Rojhilat"  an Östrom.
Çanda Bîzansê ji Dewleta Romayî, Çanda Yewnan, Helenîstîk kozmopolîtîzm û herikîna olî ya Rojhilat] bû. . Di bin Theodosius I (r. 379–395), Xirîstiyanî bû fermî ya padîşahiyê olê dewletê dema ku Polîteîzma Romayî û yên din hatin qedexekirin di encamê de gelek perestgeh û tiştên din ên olî hatin hilweşandin. Di bin împerator Herakliyo (r. 610–641), rêvebirî û leşkerîya împeratorîyê Yewnanî li şûna Latînî pejirand.
Împeratorî di bin Yustîniyan I de piştî vegerandina axên ku girêdayî rojavayê Deryaya Navîn a Romaya dîrokî ne, gihîşt lûtkeya xwe. Piştî kuştina împerator Maurikios, bi Sasaniyan re şerekî demdirêj dest pê kir, ku çavkaniyên aborî yên padîşahiyê kêm kirin. Di demeke dirêj de, hilweşîna aborî rê li ber hilweşandina împaratoriyê vekir. Lêbelê, piştî têkçûna Selçûqiyan li Şerê Milazgirê di 1071 de, desthilatdariya Bîzansê ket û piştî Sefera xaçperestan a çarem xistina Konstantînopolê, ku piştî dagirkirina bajêr 1204, padîşah tu carî xelas nebû. Hilweşîna wê di dawîyê de bi Kêştina Konstantînopolîsê ji Împeratoriya Osmanî 1453 hat.
Dema Osmaniyan
Konstantînopolîs di dawiyê de di 1453 de ket destê Împeratoriya Osmanî. Bi vî awayî Împeratoriya Bîzansê - Romaya Rojhilat - bi dawî bû û Helenîzm bi windabûnê ket xeterê, piştî ku çanda Yewnanî li welatên Deryaya Navîn û cîhana rojavayî ewqas serdest bû. Patrîaxê Konstantînopêl berdewam kir ku serokê Dêrên Ortodoks ên Rojhilat bû, û bi vê pêwendiyê navenda Xirîstiyaniya Ortodoks dê ji bandora Yewnanî winda bibe. Lêbelê Dêra Ortodoks a Yewnanistan di civakê de faktorek hêzek sereke bû.
Di bin serweriya Osmanî de, Yewnanan bi rengek berfireh azadiyek mezin hate dayîn. Li herêmên Yewnanî, mirovên herêmî ji bo postên îdarî (phanariots) hatin tayîn kirin, û destûr ji wan re hat dayîn ku bazirganiya li ser astek mezin, hem li neteweyî hem jî navneteweyî bikin.
Di sala 1770’an de li dijî Osmaniyan serhildana yekemîn hat kirin, lê dîsa hat şikandin. Paşê serhildêr xwe ji cezakirin û tesbîtkirinê li çiya geriyan, li wir teknîkên gerîla pêşxistin. Piştî 50 salan, di 23ê adara 1821ê de, Serpîskopos Germanosê Patrasî bi bilindkirina ala li ser Keşîşxaneya Hagia Levra ya li Peloponêsos sînyala ku şoreşa li dijî Tirkan dest pê kiriye da. Ev ne tenê pêşgotina şoreşê bû, lê di heman demê de ji neteweperestiya Yewnaniya Mezin, Idea Megáli re jî bû, ku dixwest Împaratoriya Bîzansê, bi hemû milkên wê, di şeklê Yewnanî enosis''. Hevbendiyek di navbera Rûsya, Fransa û Brîtanyaya Mezin piştgirî da serhildana Yewnanî, û çend leşkerên dilxwaz ji van welatan herikîn ku di şer de alîkariyê bikin, di nav de Lord Byron. Ji bo azadiya Yewnanistanê di 20ê cotmeha 1827an de li kendava Navarîno ya li perava rojavayê Peloponêsosê serketina li ser fîloya osmanî bû.
Şertên aşitiyê ji aliyê hevbendiya Rûs-Fransa-Brîtanî ve hatine danîn, û tenê di Aştiya Adrianople û Protokolên Londonê yên sala 1830 de, Yewnanistan wek dewleteke serbixwe wek Keyanî.
Serxwebûn 1830
Piştî ku biryar hate girtin ku Yewnanistan dê bibe padîşah, pirsgirêka peydakirina padîşahek guncan ma. Di dawiyê de, hevalbendiya sêalî li ser Ottoyê Bavyera, ku tenê 17 salî bû, li hev kir. Key Otto heyranê her tiştî Yewnanî bû, lê derdora wî camarilla her ku diçe zêdetir alîgirê Almanan e. Ew camarilla bû ku emir girtibû, û azadiya Yewnaniyan li gora ku di bin destê Tirkan de bû, bi giranî hate birîn. Vê yekê hişt ku çiya ji bo serhildêrên ku şerê gerîla dikirin û xewnên serhildanê mezin dikirin, bidomînin. Hevalbendiya Rûs-Fransî-Brîtanya xwest ku Yewnanîstan destûrî be, lê Qral Otto pejirandina Destûra Dewletê taloq kir.
Di îlona 1843 de, nerazîbûn bû sedema serhildanek gel, ku Key Otto neçar kir ku camarilla ji holê rake, destûrek qebûl bike û Parlamen ava bike. Di sala 1853an de Şerê Kirimê di sala 1853an de nêrîna xwe guhert û kir “enosis”, dema ku hevbendiya Rûs-Fransa-Îngilîz şikest, û tirk ji aliyê Îngiliz û Fransiyan ve hatin alîkariya tirkan. Di heman demê de, welat bi pratîkî îflas kiribû.
Misyonerî
Ev bi gelemperî ji bo karbidestên ku armanca belavkirina filehtiyê tê bikaranîn, lê ew dikare ji bo kesên ku hewl didin ku her hînkirina dînî jî belav bikin tê bikaranîn.
Yewnanistan
Serxwebûn 1830
Key Otto di şoreşa 1862 de neçar ma ku dev ji serweriyê berde, û William yê Danîmarka, yê ku navê qral I. Yeoryos, Keyê Helenan girt, hate şûna wî. Di Kongreya Berlînê di sala 1878 de, axa Yewnanistanê, bi Giravên Îyonî re zêde bû, û di navbera Kîpros û Tesalya de hilbijartinek hat dayîn - wan Thesalî hilbijart. Dûv re Yewnanistan di sala 1912-an de beşdarî Şerê Balkanê yê Yekem û di sala 1913 de Şerê Balkanê yê Duyem û di Şerê Cîhanê yê Yekem de bû. Key George I di sala 1913 de hate kuştin, û kurê wî Konstantîn I hate kuştin.
Misyonerî
Peyv
Misyoner peyvek bi eslê xwe latînî ye. Ew peyveke ku di sedsala 16an de derketiye holê. Koka wê ji peyva latînî missio ("karê girîng") tê. Koka peyva missio jî ji peyva latînî mittere ("şandin") tê.
Yewnanistan
Serxwebûn 1830
Venizelos nekarî welat yekpare bike û di hilbijartina 1920 de têk çû. Paşê şerê dijî Tirkan di bin Kemal Atatürk de li ser Anatolya derket, ku diviyabû di bin Peymana Yewnanan de biçûya. Sèvres, û Yewnanistan winda kir. Key Konstantîn careke din neçar ma ku dev ji serweriyê berde, lê vê carê ji bo kurê xwe, Yeoryos II. Lê jixwe di sala 1923an de gel şoreşek pêk anî, ku monarşî ji holê rakir. Komarê 11 salan domand. Di wê demê de, welat bi şerên dijwar di navbera komarparêz û monarşîstan (populîst) de hejand.
Misyonerî
Misyonên filehtiyê
Gelek dîndar bi çalakiyên misyoneriyê re mijûl bûn. Pawlos, di dîroka xiristiyantiyê de yekem mîsyoner e. Di qonaxên paşîn ên xiristiyantiyê de, misyonerên xiristiyan ne tenê ku mirovên ji dînên din, lê her weha kesên ku ne ji mezheba xwe ne, bikişînin mezheba xwe jî kar kirine.
Yewnanistan
Serxwebûn 1830
Piştî teşebûsa derbeyê, di sala 1935an de referandûmek li ser vegerandina keyaniyê hat kirin û Yeryos II vegeriya ser text. Jixwe sala din, derbeyeke nû, ji aliyê general û monarşîst Ioannis Metaxas, ku ji wê demê heta mirina xwe di sala 1941 de serokwezîrê Yewnanîstanê, dîktator bû, di bin destê key de pêk hat.
Misyonerî
Misyonên dêra baptîst
Li gorî dêr ê, tê îdiakirin ku karê mîsyonertiyê yê pêşî ji aliyê Îsa ve ji şagirteyan re hat dayîn.
Yewnanistan
Dîroka Hemdem a Yewnanistanê
Ketina dîktatoriya Ioannis Metaxas, di 4ê tebaxa 1936an de, bi gelemperî wekî sînorek ji dîroka Yewnanî ya hemdem re tê dîtin. Dîktatorî hinekî bi qedexekirina komunîzmê û pelçiqandina tevgera kedê, hinekî jî bi serdemeke îstîqrar û mezinbûna aborî ya xuya bû.
Misyonerî
Misyonên îslamê
Di îslam ê de belavkirina dînê îslamê dibêjinê teblîx.
Yewnanistan
Dîroka Hemdem a Yewnanistanê
Di 28ê cotmeha 1940an de, Yewnanîstan ji aliyê Îtalyaya Benito Mussolini ve hat dagirkirin (Şerê Yewnan-Îtalî). Lêbelê, hêzên Yewnanî, di bin serokatiya Aleksandros Papagos de, karîbûn hêzên Italiantalî paşve bikşînin û wan paşve bixin nav Albanya. Ev şikestina leşkerî bû sedem ku Adolf Hitler hêzên xwe bişîne Yewnanîstanê, berî ku Îngîlîz xwe li wir bi cih bikin. Di nîsan-gulan 1941 de, Yewnanistan ji hêla hêzên Alman ve hate dagir kirin û dagir kirin û hêzên Brîtanî yên nû ji Afrîkaya Bakur hatibûn vala kirin. Yewnanistan di navbera leşkerên Îtalya, Bulgaristan û Alman de di nav deverên dagirkirinê de hate dabeş kirin. Di sala 1943'an de Îtalya raddest kir û paşê tevahiya welat ji aliyê hêzên Alman ve hat dagirkirin. Dagirkerî bû sedema pêşveçûna tevgereke berxwedanê ku ji hêla Hevalbendan ve tê piştgirî kirin.
Yewnanistana nûjen di sala 1947an de gihaşt mezinahiya xwe ya îroyîn. Di Şerê Cîhanî yê Duyem de, di navbera komên cuda yên tevgera berxwedanê ya li dijî hêza dagirker de Şerê Navxweyî yê Yewnanistanê derket, ku heta sala 1949an dom kir. Şer di navbera komunîst ELAS û komên girêdayî hikûmetê. Di sala 1946 de, wan paşê pişta artêşa nîzamî wergirt. Dema ku Papagos hat gazîkirin, û Doktrîna Trumand ji Amerîka piştgirî da, komunîst hatin perçiqandin. Serkeftin bû sedem ku Yewnanistan tevlî Nato bibe.
Piştî şerê navxweyî, ti partiyekê nekarî piraniyê bi dest bixe û bi vî awayî bi rastî welat birêve bibe. Di navbera 1944 û 1952 de, welat 25 wezaret û neh hikûmetên veguhêz hebûn. Xala zivirînê hat dema ku generalê ji Şerê Cîhanê yê Duyem, Alexandros Papagos, di sala 1952 de bi partiya xwe ya muhafezekar re bi piraniya pir mezin bû serokwezîr. Wî û cîgirê wî Konstantinos Karamanlis karîn ku aboriya felaket bi ser bikevin. Di sala 1963 de muhafezekar ji aliyê Georgios Papandreou ji bo partiyeke lîberal têk çûn.
Di sala 1967 de, artêş, bi piştgirîya Amerîka û di bin Georgios Papadopoulos de, derbeya d'état pêk anî, û paşê welat ji hêla cunta leşkerî, dibe sedema tecrîda navneteweyî. Key bê encam hewl da ku bi derbeyek kontra ji nû ve bi dest bixe, û piştre neçar ma sirgûnê bike. Di sala 1973 de, key bi fermî hate hilweşandin, lê key dev ji serweriya xwe berneda. Di sala 1974 de, piştî ku derbeya li Kîprosê di dema Krîza Kîprosê de cûntaya leşkerî hilweşiya. Bêyî ku padîşah were vegerandin, Konstantinos Karamanlis di 24’ê Tîrmehê de wek serokê hikûmet û dewletê hat îdiakirin û hikûmeta yekîtiyê ava kir. Demokrasî hat vegerandin û Yewnanistan tevlî Konseya Ewropayê bû.
Yewnanistan di sala 1981ê de tevlî KE û di 2001ê de jî tevlî EMU bû.
Siyaseta Yewnanistan hîn jî ji hêla qeyrana aborî ve, ya ku di nîvê yekem a 2010an de di kûrahiya xwe de bû û tenê ber bi dawiya dehsalê ve dest pê kir, dema ku krediyên awarte yên ji welêt re biqede, dest pê kir. Krîzê encamên mezin ên civakî, mirovahî û aborî ji bo nifûsê, bi awayê bêkarîya bilind, xirabûna refahê û nerehetiya civakî. Nerazîbûna di nav hilbijêran de di Tîrmeha 2019an de bû sedem ku muhafezekar Demokrasiya Nû desthilatdariyê ji tifaqa çepgir Syriza bigire.
Erdnîgarî
Yewnanistan pir gir e û peravê wê bi kûr ve girêdayî ye, ku bi çiyayên hundurê wê ve girêdayî ye ku beşek ji pergala çiyayan e ku piraniya Nivgirava Balkan digire. Rêzeya çiyayên herî mezin li Yewnanistanê çiyayên navendî yên Pindos ye ku, mîna piraniya rêzeçiyayên li Yewnanistanê, rêyek bakur-rojava-başûrrojhilat heye. Zincîre çiyayên ku ji Pindosê derdikevin, di nav deryayê de dirêj dibin û di navbera wan de berbar û kevz çêdibin. Di heman demê de li ser Peloponêsos, li Deryaya Îyon û li Deryaya Egeyê, rêzeçiyayên çiyayan zincîre û rêzên giravên bi heman dirêjbûnê pêk tînin. Du ji şaxên Pindo, Çiyayên Kambunian û Çiyayên Kerauian, li rojhilat û rojava proje dikin, ku li bakurê Tesalya sînorek xwezayî pêk tînin.
Erdhej û bi rêjeyek pir kêmtir, teqînên volkanîk çêdibin. Çiyayê Yewnanistanê yê herî bilind Çiyayê Olîmpê 2,917 metre ye.
Yewnanistan xwediyê avhewaya Deryaya Navîn ye, lê bi cudahiyên mezin di navbera bakur û başûrê welêt û di navbera çiya û peravê û hundur de. Berf û qeşa li herêmên çiyayî yên bilind belav in lê li Yewnanistanê yên mayî jî çêdibin. Bayên sar, hem ji çiyayan û hem jî ji deryayê, germahiya havînê bi gelemperî nerm dike, ku tê vê wateyê ku avhewa Yewnanistanê di navbera demsalên havîn û zivistanê de bi nermî diguhere. Lê li gelek geliyan germahî û ziwabûna havînê dibe pirsgirêkek mezin û li gelek deveran di navbera destpêka meha hezîranê û dawiya meha Tebaxê de qet baran nabare.
Tenê newalên çemên mezin ji bo çandiniya dexl guncan in. Avhewaya Yewnanistanê kevneşopiyeke dirêj a rezvanî û fêkîkirina rezvaniyê afirandiye: zeytûn, hejîr, pirteqal, lîmon û pişk. Di nav cureyên daran de cureyên birrûz, bihîn û çem hene. Lêbelê, daristana li Yewnanistanê bi giranî tê hilweşandin, ku di nav tiştên din de di demsala havînê de dibe sedema ziwabûnê.
Dewlet û siyaset
Endamên meclîsa li Yewnanistanê Parlamenê (Vouli ton Ellinon) her çar salan carekê têne tayîn kirin (heya ku hilbijartinên nû neyên kirin). Yewnanistan pergala hilbijartinê ya rêjeyî tevlihev bikar tîne ku garantî dike ku partiya ku di hilbijartinan de herî zêde deng bidest bixe jî herî zêde di parlamenê de cîh bigire. Partiyek ji bo ku bikeve parlamenê divê herî kêm %3 dengan bistîne. Partiya ku di hilbijartinan de herî zêde dengan bigire, ji 300 erkên Riksdagê 50 erkên xwe bixwe distîne. Erkên din li gorî dengên ku hatine wergirtin bi rêje têne dabeş kirin. Ev tê wê wateyê ku partiyeke ku di hilbijartinan de %41ê dengan bi dest bixe û partiya herî mezin be jî bi 152 kursiyan piraniya xwe di parlamentoyê de bidest dixe. 50 + (41% ji 250 = 102,5) = 152
Di hilbijartinên parlamena 2019an de, partiya muhafazakar Demokrasiya Nû ji sedî 40 ê dengan stendibû, ji sedî 28,5 ji bo serokwezîrê niha Alexis Tsipras partiya Syriza. Demokrasiya Nû piraniya xwe di parlamenê de bi dest xist û Kyriakos Mitsotakis bû serokwezîrê nû.
Demografî
Di sala 2001 de, Yewnanistanê 10,934,020 niştecîh bû, ji wan 58,8% li bajaran û 28,4% li herêmên gundewarî dijiyan. Nifûsa du bajarên mezin ên Yewnanistanê, Atîna û Selans, hema hema 4 mîlyon bû. Her çend nifûsa Yewnanîstanê hîn zêde dibe jî, ew dest bi pirsgirêkên demografîk kiriye: 2002 sala yekem bû ku tê de rêjeya mirinê ji rêjeya jidayikbûnê zêdetir bû.
Li Yewnanistanê îro jimareke mezin ji koçberan hene, ku derdora 65% ji wan ji Albanya ne. Dema ku sînorê Yewnan-Albanya hate vekirin, rayedarên Yewnanî ji bo koçberiya girseyî ya ku çêbû, ne amade bûn, û koçberiya mezin a ji Albanya piştî hilweşîna komunîzmê bû sedema nakokiyên etnîkî li Yewnanistanê. Lêbelê, îro piraniya Yewnaniyan girîngiya Albanî ji bo aboriya Yewnanîstanê qebûl kirine, û gelek werzişvanên serketî yên îroyîn ên Alban -Yewnan di salên 1990an de hatine Yewnanistanê. Li Yewnanistanê jî gelek komên koçber ên piçûk hene ku ji Bulgaristan, Romanya, Ûkrayna, Belarûs, Gurcistan, Efxanistan û Pakistan. Lêbelê, hejmara koçberên li Yewnanistanê dijwar e ku were texmîn kirin ji ber ku piraniya wan ne xwediyê destûra rûniştinê ne û di ti îstatîstîkî de xuya nakin. Agios Triadas]] li Yewnanistana navendî. Li Yewnanistanê çend ziman, ol û çandên hindikayiyan hene. Mezintirîn hindikahiyên etnîkî rom, Slavî Makedonî in (bi Yewnaniyên ku jê re Makedonî tê gotin û li parêzgeha Yewnanî ya dijîn. Makedonya li (bakurê Yewnanistanê), Tirk, Alban (binihêre Albanên Yewnanistanê), û Vlax. Yewnanistanê hê jî Peymana Konseya Ewropayê ya li ser Parastina Kêmarên Neteweyî erê nekiriye. Di şûna wê de, welat belgeya Kopenhagê ya OSCE îmze kir, ku mafê her kesî dide ku xwe wekî mensûbê neteweyek an hindikahiyek din bide nasîn. Yewnanistan Peymana Zimanên Herêmî û Kêmaran îmze nekiriye û nepejirandiye.
Ol
Destûra Yewnanî azadiya ol tam garantî dike û parastinê ji hemî baweriyan re pêşkêş dike, lê Dêra Ortodoks a Yewnanistanê wekî ola serdest bi nav dike. Lêbelê, hêza Dêra Yewnanî di tevahiya civakê de derbas dibe. Di vekirina parlamenê de, wek hemû vekirina dikanan û pîrozbahiyên din, pîrozkirina kahînan roleke sereke heye. Nêzîkî 95-98% ji hemî Yewnaniyan ji Dêra Yewnanî ya Ortodoks in, lê asta laîkbûnê di van salên dawî de zêde bûye. Kêmariya olî ya herî mezin Misilman e, ku bi piranî li Trakya tê dîtin. Li Katolîk û Cihûyan li Selans komên olî yên piçûktir jî hene. Komên din ên piçûktir hewl didin ku ola Yewnanî ya paganî ​​ya kevnar vegerînin.
Perwerde
Wezareta Perwerdehiyê ya Yewnanistanê ji perwerdehiyê berpirsiyar e û bi bac pere tê fînanse kirin. Ji ber ku azadiya ol û ziman li seranserê Yewnanistanê serdest e, wezaret berpirsiyar e ku ji bo perwerde komên hindikayiyan (mînak Misilman îmkanên perwerde hebin).
Dibistana seretayî ji pêşdibistanê ji sê sal û nîv û nehsalî dibistana seretayî ku di şeş saliya xwe de dest pê dike pêk tê. Di sala 1985an de biryar hat dayîn ku zimanên biyanî jî di perwerdeyê de cih bigirin. Perwerdehiya navîn sê-salî gymnasieutbildning dihewîne ku li çar rêzên cihê tê dabeş kirin, lê di heman demê de lîseyek çar-salî bi xwendina êvarê jî heye ji bo kesên ku dixebitin. Pirtûkên dersê li dibistanên dewletê belaş in, lê ji bo materyalên hînkirinê bi gelemperî li dibistanên taybet têne dayîn.
Li Yewnanistanê bi giştî 17 zanîngeh û Kolej (1996) bi tevayî 106.000 xwendekar hene (ji wan derdora 59.000 jin in). Zanîngeha herî mezin Zanîngeha Atînayê ye ku di sala 1837an de hatiye damezrandin. Her weha pir gelemperî ye ku ciwan biçin welatên din da ku perwerdehiyên bilind û pêşkeftî bistînin.
Çand
Yewnanî di dema antîk de di bin dewletên piçûk ên îzole de dijiyan. Lê ji aliyê ziman, ol û civakeke çandî ya bi hêz ve bûne yek. Di Serdema Zêrîn (sedsala 4 û 4an) de ew bûne çandeke dewlemend û tevlihev. Ji bo şaristaniya rojava alîkariyên pir mezin kirine.
Çanda Yewnanistanê bi wê yekê xuya dike ku welat di navbera Rojhilat û Rojava de ye. Yewnanî bi çand û dîroka xwe pir serbilind in ku wan yekgirtî dihêle. Çanda Yewnanî ji kevneşopî, ol, muzîk, ziman û ne kêmî xwarin û şerab pêk tê.
kevneşopiyên Yewnanî
Pir kevneşopî, hem li ser axa sereke û hem jî li giravan, li ser betlaneyên olî ne. Mînak Namesday hema ji rojbûnê zêdetir tê pîroz kirin.
Muzîk
Muzîk ji hêla bandorên rojavayî û ji Rojhilata Dûr ve tête diyar kirin. Stranên gelêrî yên Yewnanî li ku derê welat lê bin, dikarin werin bihîstin. Muzîka Yewnanî ya nûjen bi piranî li ser azadî û berxwedana li dijî dîktatoriyê, pirsgirêkên rojane û li ser evîn û evîna bêbersiv e. Di nav hunermendên îroyîn de mirov dikare bêje: George Dalaras ji hemû hunermendên Yewnanî yên herî navdar û firotan e û 50 sal konser dan û her weha Despina Vandi, Nikos Vertis, Nikos Kourkoulis, Kalomoira, Mixalis Xatzigiannis, Pashalis Terzis, Sarbel, Peggy Zina, Nikos Oikonomopoulos, Melina Mercouri, Elli Kokkinou, Notis Sfakianakis, Sakis Rouvas, Helena Paparizou û yên din.
Xwarin
Xwarina ji Yewnanistanê bi giranî li ser sebze û goşt ye. Hem xwarinên neteweyî û hem jî yên herêmî hene. Meriv nikare seleteya Yewnanî ya klasîk bi penîrê feta, zeytûn, xiyar, firingî, rûnê zeytûnê û Kingminta|oregano tam neke. Dibe ku xwarina herî navdar tzatziki ye ku ji mast, xiyarê hûrkirî bi sîr û rûnê zeytûnê pêk tê. Bi nanê teze pijyayî re, bi tercîhî wek destpêk an jî wek xwarinek xwarinê tê pêşkêş kirin.
Li xwaringehan, Yewnanî bi gelemperî beşên piçûk ên her tiştê gengaz ferman dikin, û paşê her tiştî parve dikin. Ku her kes qalikê xwe bikar tîne da ku ji lewheyên cûda derxîne, tiştek bê guman e.
Ptolemaîos
Ptolemaîos, matematîknas, stêrnas, erdnîgarî û teorîsyenê muzîkê ku li ser zincîreke danûstendinên zanistî nivîsiye, sê ji wan ji bo zanista Bîzansî,û Rojava ya Ewropayê girîng in. Ya yekem peymana astronomî ye ku niha bi navê almagîst tê zanîn, lê di eslê xwe de bi navê "Matematîkî", an jî "Mutasyona Matematîkî" hatiye binavkirin û piştre jî weke muameleya herî mezin tê zanîn. Ya duyemîn erdnîgarî ye ku bi temamî nîqaşa nexşe û zanyariyê ye. Erdnîgariya cîhanê ya Yewnanî-Romayî Ya sêyemîn peymana astronomî ye ku tê de wî hewl da ku astronomiya horskopî bi felsefeya xwezayî ya Arîstoteles a dema xwe re adapte bike Ev carinan bi navê "Apotelsmatîka" (Ronahî) tê zanîn. "Li ser bandoran") lê zêdetir wekî Tetablos tê zanîn, li Yewnana kevin, ku tê wateya çar pirtûkan, an jî bi zimanê latînî Çarqolî.
Gelek matematîkzanên yewnanî yên kevnar, nivîsên Batlimos (li ber Almagastê) tu carî kopîkirin û temaşekirina wan, ne di dawiya kevnar de û ne jî di sedsalên navîn de ranewestiyaye. Lê wisa dixuye ku tenê çend kes bi rastî bi matematîka ku divê ew berhemên xwe fêm bikin.
Nav û netew
Navê Claudius navekî romî ye, aîdî nijadên Klaûdîan e; formeke taybet a bi tevahî ya bi navê Claudius Batlimos, kevneşopiyeke Romayî ye, taybetmendiyên welatiyên Romenan e. Gelek dîroknasan qût kirine, nîşan didin ku Batlimos hemwelatiyê Romayê ye. Gerald Tumer, wergêrê pirtûka Almagesti Batlimos a bi zimanê îngilîzî, pêşnîyar dike ku welatîbûna yek ji bav û kalên Batlimos ê împarator Claûdiyos an jî Împarator Nîro daye.
Fîlozofê fars ê sedsala 9'an Ebû Meşar El Balxî bi şaşitî Batlimos weke endamê monarşiya Misirê Batlimos pêşkêş dike û tê de tê gotin ku neviyên Generalê Îskenderiyeyê û Fîrewn Batlimos yekem soter in, "û di nav de Batlimus hakimi, ku pirtûk amade kiriye" li Almagastê Ebû Meşar baweriyek tomar kiriye ku endamekî cuda yê vê xeta qraliyetê "pirtûka astronomî amade kiriye û vegerandiye Batlimosê". "Carinan tê gotin ku zilamê ku pirtûka Astronomî nivîsandiye pirtûka El-Mecestî nivîsandiye" Em dikarin tevliheviya dîrokî li ser vê xalê di nota Ebû Meşar a paşê de eşkere bikinBersiva rast nayê zanîn."[18] Li ser mijara bav û kalên Ptolemeus gelek delîlên erênî nayên zanîn, ji xeynî tiştên ku ji hûrguliyên navê wî têne berhev kirin, her çend zanyarên nûjen gihîştine vê encamê ku hesabê Ebû Meşar nerast e., Tetrabyblos wekî hevreha xwe ya stêrnasiyê navnîş dike.[20] Di çavkaniyên erebî yên paşîn de, ew pir caran wekî "Misra Jorîn" hate naskirin dibe ku ew ji başûrê Misrê derketibe.
Ptolemeus bi Yewnaniya kevnar nivîsandiye û dikare were xuyang kirin ku zanîna stêrnasiya Babîlonî kişandiye. Dibe ku ew hemwelatiyek Romayî bû, lê ji hêla etnîkî ve ew yewnanî an jî bi kêmanî Misrîyek helenîzekirî bû.
Spî
Çend wateyên "spî" hene:
Gamêş
Gamêş heywanek e.
Gurîn
Gurîn ( bi  tirkî: Gürün ) gundekî girêdayî navçeya  Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye.
Hebîs
Hebîs  gundekî Omerya ye go girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.
L'Houmeau
L'Houmeau, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Hemofîlî
Hemofîlî (bi înglîzî: hemophilia) nexweşiyek bomaweyî ya xwînberbûnê ye, ji ber kêmasiya çêkirina hokarên xwînmeyînê peyda dibe.
Gava mirov birîndar dibe, bi gelemperî xwînberbûn jî dest pê dike û ji beşa birîndarî xwîn diherike derveyî lûleyên xwînê û derveyî laş. Divê rê li ber xwînberbûnê were girtin ko di laş de kêmasiya xwîn rû nede.
Di kesên asayî (sax) de, sîstema xwînmeyînê xwînberbûnê kontrol dike. Bi pêvajoya xwînmeyînê di demek kurt de li derdora birînê, ji şileya xwînê, meyîna xwînê rû dide, xwîna meyandî hişk dibe û devê birînê digire. Bi vî awayî xwînberbûn tê sekinandin.
Lê di hin kesan de ji ber sedemên cor bi cor meyîna xwînê rû nade û xwînberbûn ji bo demek dirêj didome.
1.Xwînberbûna ji ber kêmasiya vîtamîna K.
2.Xwînberbûna ji ber kêmasîya perikên xwînê (bi înglîzî: platelet deficiency).
3.Hemofîlî
Corên hemofîliyê
Di kesên bi nexweşiya hemofîlî de allela ko proteînên taybet (hokar) ên bo xwînmeyînê didin çêkirin ne çalak e. Loma di kesên nexweş de xwînmeyîn bi awayekî asayî rû nade.
Li gor neasayîbûn an jî kêmasiya hokarên xwînmeyînê, sê corên sereke yê hemofîliyê heye; hemofîliya A, hemofîliya B û hemofîliya C.
Kêmasiya hokara IX ( factor IX) dibe sedema çêbûna nexweşiya hemofîliya B.
Ev herdu cor hemofîlî jî nexweşiyek bomaweyî ne û di kromozoma X-ê de ji ber neasayîbûna allela ko proteînên xwînmeyînê dide çêkirin peyda dibe.
Hemofîliya C ji ber têkçûna genek li ser kromozoma 4mîn rû dide. Allela vê genê kar dike ji bo çêbûna hokara XI (factor XI). Ji ber ko nexweşiyek bi kromozoma laşî ve girêdayî ye, hemofîliya C di mê û nêran de bi heman rêjeyê peyda dibe.
Di nav mirovên civakekî de, ji hersê cor hemofîliyan, hemofîliya A herî zêde, hemofîliya C jî herî kêmtirîn tê dîtin.
Ji ber ko di laşê nexweşên bi hemofîliyê de meyîna xwînê an qet rû nade, an jî pir hindik rû dide, ev nexweşî wekî nexweşiya xwînberbûnê jî tê navkirin. Dibe ko xwînberbûna hemofîliyê ji ber birindariyê, di birînek derveyê laş de dest pê bike. Herwisa xwînberbûn dibe ko di nav laş jî, bi gelemperî li derdora gehan de rû bide.
Ji ber xwînberbûna hemofîliyê hin caran dibe ko di mirov de nexweşiya kêmxwînî ya giran peyda bibe.
Nîşanên hemofîliyê
Di laş de xwînberbûna xwe bixwe
Ji ber kişandina diran an jî ji ber birînên nekûr û asan, xwînberbûna demdirêjî.
Di coga herisê de an ji di koendama mîzê de xwînberbûn.
Di gehan de piştê xwînberbûnê, êş û werimî.
Di nav mîzê de hebûna xwînê
Bomaweyî
Hemofîlî ji ber allelek neasayî ya bezîw a bi kromozoma X-ê ve girêdayî ve peyda dibe û wekî kêmasiya yek an jî zêdetir proteînên xwînmeyînê tê terîfkirin. Hê ji demên kevnar ve mirovahî pê derxistiye ko hin nexweşî di nêran de hê pirtir bandordar in. Wekî mînak, rêjeya nexweşiya rengkorî û hemofîlî di mê û nêrên heman civakê de ne wekhev in. Ev herdu nexweşî jî li gor mêyan, di nav nêrên civakê de belavtir e. Ev herdu nexweşî jî ji ber allela bezîw a têkçûyê ya bi kromozoma X-ê ve girêdayî peyda dibin.
Di mêyan de kromozoêmên zayendê, kromozomên homolog in û ji cotek kromozoma X-ê pêk tê.
Tenê gava mê ji bo allelên nexweşiyê yekreg be, ango allelên li ser herdu kromozomên X-ê jî allelên neasayî yên bezîw bin, wê gavê mê bi nexweşiyê dikevin. Ango ji bo peydabûna keçek nexweş, divê keçik hem ji dayika xwe, hem jî ji bavê xwe allela têkçûyî werbigire. Heke keç ji bavanek allela têkçûyî, ji bavanê din allela asayî werbigire, bi nexweşiyê nakeve, lê wekî hilgirê nexweşiyê tê navkirin.
Di nêran de kromozomên zayendê, kromozomên homolog nîn in. Nêr kromozomek X û kromozomek Y-yê wekî kromozomên zayendê lixwe digirin.
Heke kur ji dayika xwe, bi navbeynkariya kromozoma X-ê allela têkçûyî werbigire, kur bi nexweşiyê dikeve. Na heke ji dayikê allela asayî werbigire, vê gavê tûşî nexweşiyê nabe. Ji ber ko kur ji bavê xwe kromozoma Y-yê werdigirin, kur nexweşiyên bi kromozoma X-ê ve girêdayî tenê ji dayikê werdigirin. Herwisa ji bo tekçûnên bi kromozoma X-ê ve girêdayî de kur hilgir nabin, an nexweş in, an jî sax in.
Başkirina (tedawî) hemofîliyê
Nexweşî bi tevahî nayê başkirin, lê heke hokarên xwînmeyînê bidin kesen nexweş, bandora neyînî ya nexweşiyê kêm dibe. Ji bo hokarên xwînmeyînê du çavkaniyên sereke heye
Çavkaniya yekem, xwîna mirovên sax e. Hokara VIII an jî hokara IX a ji mirovên sax hatiye bidestxistin, bi derzîkirinê tevlê xwîna nexweşê dikin. Hokarên ji derve hatine girtin di çend saetan de çalak dibin. Hokara nav xwînê di beşa birîndarî de pêvajoya xwînmeyînê dide destpêkirin. Hokar bi qasî 3 roj di laş de çalak dimîne.
Ji bo bidestxistina hokarên xwînmeyînê, heta van salên dawî, yekane çavkanî xwîna mirovên sax bû, lê êdî hokarên VIII û IX ên xwînmeyînê, bi xebatên endezyariya bomaweyî (bi înglîzî: genetic engineering) bi rêbaza teknolojiya ADN-ya dubare pêkhatî (bi înglîzî: recombinant DNA technology) jî li derveyî laşê mirov, bi alîkariya bakteriyan tê berhemkirin.
Castrop-Rauxel
Castrop-Rauxel bajarokekî navçeya (Landkreis) Recklinghausen li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Presnoy
Presnoy, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Toulon-sur-Allier
Toulon-sur-Allier, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Lombardiya
Lombardia (bi îtalî: Lombardia, bi lombardî: Lumbardia) yek ji 20 herêmên îdarî ya Îtalyayê ye. Lombardiya, di navbera çiyayên Alpê û geliyê çemê Poyê de ye û li bakurê rojavayê Îtalyayê ye û yek ji herêmên Îtalyayê ye ku bi Qanûna Bingehîn a Îtalyayê ya sala 1948an de mafê xweseriya qismî bi dest xistiye. Paytexta herêmê, bajarê herî mezin a bakurê Îtalyayê, bajarê Mîlanoyê ye.
Teftiyan
Teftiyan, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Lombardiya
Bajar
Li gorî daneyên sala 2010an; Bajarên li herêma Lombardya, parêzgehên herêmê, nifûsa di nav tixûbên komunê û bajarên metropol di navnîşa jêrîn de têne diyar kirin.
Assis-sur-Serre
Assis-sur-Serre, komunekî departmena Aisneê li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Lauenburg/Elbe
Lauenburg, bajarekî navçeya (Landkreis) Lauenburgê li herêma Schleswig-Holstein a Almanyayê ye.
Zimanê çêkirî
Zimanên çêkirî, zimanên yên din pir cûda ye.Ji bo ku ew yan jî wana hêla mirovek yan jî komîsyonek hatiye çêkirin.Çavkaniya vê zimanan xuyaye.Gramer a wî nav awayê dîrok nebuye. Gelek caran armanca vê zimanên çêkirî yekitiya gelên doraxwe sazbiki.Ev hinik jî nîgaşên utopîk e. Herî zimanên çekirî ya tên nas kirin vana ye:
Le Mesnil-sur-Blangy
Le Mesnil-sur-Blangy, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Hiddensee
Hiddensee şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Efşê
Afşê yan Efşê (bi tirkî: Kaleli), gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.
Lijneya Zimanê Kurdî 2008
Lijneya Zimanê Kurdî (LZK) di 25ê tebaxa 2008an de li Dihokê (li herêma Hikûmeta Herêma Kurdistanê) hate pêkanîn.
Endamên lijneyê
Ev lijne ji pênc zimannas û taybetmendan pêk tê bi daxwaza parastin û pêşvebirina çand û zimanê kurdî. Ji aliyekî din jî mafên fêrxwaziyê li parêzgeha Dihokê û çandê ola êzidiyan weku samanekî neteweyî diparêze. Endamên Lijneya Zimanê Kurdî li Dihokê ev in: Fazil Umer, serokê encûmenê parêzgeha Dihokê; Mueyed Teyib, rêveberê dezgehê Spîrêz û endamê Akademiya Kurdistanê; Wartikês Musîs, rêveberê giştî yê perwerdeya Dihokê; Bêhrûz Şocayî, mamosteyê zimanê kurdî, nûnerê Zanîngeha Dihokê û Mihemed Ebdulla, nûnerê Yekitiya Nivîskarên Kurd.
Maihingen
Maihingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Donau-Ries li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Howard Gardner
Howard Gardner (jdb. 1943 li Scranton, Pensîlvanya, DYA) psîkologekî navdar ê Amerîkayî ye. Li ser neurozan xebatên wî hene û bi pirtûkên xwe yî zîrek tê nasîn. Ew yek ji kedkarên hişmendiya kompleks e. Ango ew qîma xwe bi testên yekberî yên ku hişmendiya mirovan dipîvîn nayne û gorî tevlîhevî û kompleksbûna kesayetiyê pêwîstî bi test û normên nûjen û pirrberî dibîne.
Malbata wî ji Almanya ne û ji ber Cihûbûna xwe sala 1938î de reviyane DYAyê. Ew pêdiviya fîlozofiyê di xebatên derûnînasî de dibîne û li ser fîlozofiya neurozan gihîştiye asteke bilind.
Celle
Celle, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonya Jêrîn e.
Mewlana Xalidê Kurdî
Mewlana Xalid yan jî Mewlana Xalidê Kurdî (jdb. 1773, Şehrezûr - m. 1826, Şam) helbestvanekî kurd û alimekî zana yê Îslamê bû.
Jiyana wî
Xalidê Kurdî yê Şarezûrî murşidekî kamil, xwenasekî bêlef, xweşpeyvekî zanayê hazicewab, mirovekî kûrgerm, zatekî xwedanbereket, herweha bi bîr, bi hiş û aqildar, bi peyvnas, ciwanekî xwînşêrîn, pisporekî hunermend, tevdezanekî bîrewer, herweha helbestvanekî Lahûtî bûye. Her wiha hîmdar û Şêxê duyem ê rêçika Nexşebendî jî bû. Gelek mirîd û peyrewên Mewlana li Kurdistanê, xasma li bajarê Şehrezûr û Silêmaniyê, herweha li Tirkiyê, li Îraq û Îranê hebûne. Ji ber hindê nasnavê Diyaudîn (Ruhniya dîn) û Qutb-ul Arifîn (Mezinê zaneyan) jê re rewa hatibûne dîtin. Lê zêdetir ew li Kurdistanê bi şahê Neqişbend î tê binavkirin. Mewlana Xalid di 1773an (1193) de li gundê Qeredaxa grêdayê bi Cafê ve hatiye dinyayê û di 1826an (1242) de, 16ê Zilqe´ideyê şeva înê di navabera mexrib û 'eşayê de li şamê, li Taxa Salihiyeyê, ji nexweşîna Ta´ûnê çavên xwe ji jiyanê girtine Di 1842an de bi fermana Siltan Ebdulhemîd kumbeteke cuwan li ser gora wî hatiye çêkirin. Ew Kumbet ji Kurd, Ereb û piraniya misilmanan re, herweha ji hemû peyrewên Rêçika Nexşebendî re devereke pîroz, giranbiha û qedirşinas e. Mewlana Xalid, pêşî li cem bavê xwe xwendiye. Piştre li ba Seyîd Ebdulkerîmê Berzencî, li ba Mele Salih Termarî û li ba zanatirê Kurdistanê Xerîkî xwendina zanistî, zanyarî û zanîna îslamî, îlmê Hîkmet û Kelam xwendine. Piştre çûye bajarê Sineyê di zanistiya Îctîhad, şerîet, Usûla îmamê şafiî de ji serokê zaneyan Şêx Muhemmed Qesîm şadetnameyeke payedar wergirtiye. Mewlana piştre çûye bajarê Silêmaniyeyê ders daye feqiyan, herweha bi têgihandina kurdperweriyê jî kamil bûye.
Profesor Qanatê Kurdo, li ser Mewlana Xalid nivîsiye, ku: Kamûran Bedirxanê rehmetî di pirtûka xwe ya bi navê "Fêrbûna Zimanê Kurdî" de gotiye: Mewlana Xalid di Terîqeta Nexşebendî de şibha Xalidî daniye. Ji Kurdê Silêmaniyê ye. Di 1242-ên hicrî de li şamê miriye û li Çiyayê Çilyaran hatiye veşartin. Wî, dîwanek bi Kurdî nivîsiye. Kamûran Bedirxan helbesteke wî di pirtûka xwe de daye çapkirin. Profesor Kurdo jî, wê helbesta Mewlan ku ji 41 malikan hatiye holê, di pirtûka xwe de çap kiriye.
Basili Nikitin, di pirtûka xwe ya bi sernavê "Kürtler" de behsa hin navên Şêxan kiriye, ku çiqas tîna wan li Kurdistanê hebûye. Di rada yekemîn de navê Mewlana Xalid aniye zimên û domandiye: Bê ku li nav derwêşên Neşebendî roleke siyasî hebe, Mewlana Xalid tîneke giran daxistibû ser mirîdan. Ew, kurdekî ji rêzê yê li herêma Şarezorê bû. Piştî xwendina medresê, bû mele û li Silêmaniyê dersdarî kir. şevekê di xewa xwe de dibîne ku, Şêx Ebdullahê Dehlewî dibêje: Ya Xalid, here Hecê. Tu yê li Ke`beyê derwêşekî di şûfê min de bibînî, ku ji xwe sipiyan seh dike. Tu, ji wê rewşa wî zêvir nebî, tenê bi guşekî ebaya wî bigre û bihejîne. Ew, bo tiştên ku tu dixwazî dê ji te re bibe alîkar." Lê Mewlana hîç guh nade wê xewnê û jibîr dike. Di 1220î (1804), de Mewlana çaxê di riya Mûsilê re çûye Hecê, pêşî çûye Şamê ba Şêx Mistefayê kurê Mihemed Kurdî û Şêx Muhemmed Kezberî, hindî mebest di ´Ilmê Hedîs û ´Ilmê Qur´anê de pirs ji wan pirsîne, hêj çûye Medîneyê.
Mewlana Xalid li ber Ke´beyê derwêşekî dibîne, ku ji ebaya xwe sipiya digire û dikuje. Îcar ji ber ku navekî Ke´beyê "Beyt-ul Heram" e, yanî li wir kirina hin tiştên helal jî heram e weke kuştina sipiya û gwd. jê hêrs dibe û wî haydar dike. Lê Derwêş dibêje: Ya Xalid. Ma te wê xewna ku dîtibû, jibîr kiriye? Haniha eger tu neçî Dehlê, bo te riya felatê dirêj dibe.
Mewlana Xalid dema li Hecê bûye, vê helbesta li jêrê bi zimanê xwe yê netewî li ser Muhmemed Pêxember ristiye:
Ev helbesta Mewlana Xalid a li jêrê jî, li ser evînê hatiye nivîsandin:
Mewlana Xalid di Heca xwe de gava çûye bajarê Medîneyê jî, vê helbesta li jêrê nivîsiye:
Piştî vegera Mewlana ji Hecê, Mîrze Rehîm Ellahî digel Derwêş Muhemmed têne Silêmaniyê. Mewlana ew herdu dihinêre Hindistanê ba Şêx Ebdullah Dehlewî. Piştre çûna herduyan, riya Hindistanê ketiye ber Mewlana jî. Pêşî ew çûye bajarê Sine, ji wir çûye Hemedanê û çûye Tehranê. Li Tehranê Mewlana bi Şêx Îsmaîlê Kaşî re dîdar bûye û pê re munazereyeke zanistî kiriye. Di encama niqaşê de, Şêx Îsmaîl xwe ji Mewlana kêmtir dîtiye û ew ji xwe zêde mezintir zaniye. Mewlana ji Tehranê di Xerqan, Bestam, Semnan, Neyşapûr û Tûsayê re çûye Meşhedê, ji wir çûye Gelko ba Hezretî Îmam Reza. Li wir helbesteke cuwan bi zimanê farisî di pesnê Îmam Reza de honaye. Mewlana ji wir gava çûye Qendehar û Xezneynê, êdî ketiye bîr û baweriya niştîmanî û helbesteke nazenîn li ser Kurdistanê nivîsiye:
Mewlana li Hindistana Ebdullahê Dehlewî bûye, dîroka bîr û rayê Ciya Ciyayan nivîsiye. Mewlana li wir pir maye û di rêçika Nexşebendî de şixuliye, ta ku xelîfetî ji Şêxê xwe Dehlewî stendiye. Û di 1808an de şûnde vegeriyaye hatiye Kurdistanê. Li bajarê Sineyê maye heta dersdarê wî Şêx Muhemmed Qesîm jî ketiye Rêçika Nexşebendî. Piştî demekê Mewlana ji Sineyê çûye Silêmaniyê û li wirê rûniştiye.
Mewlana Xalid di demekê de ji Silêmaniyê çûye Bexdadê û pênc salan di Tekya Qadirî de maye, dîsa şûnde vegeriyaye Silêmaniyê. Her wiha di Îrşadê de pir xebitiye. Pir kes bûne peyrewê wî û xişmeteke giran ji mirîdan bi ser ve hatiye. Ji wir Mewlana dîsanê vegeriyaye Bexdadê û li Fêrgeya Îhsaniyeyê rûniştiye.
Mewlana çaxê Tekya Xalidî li Bexdadê vekiriye, gelek kesên zana, menşûrên Ereb, maqûlên Kurd lê kom bûne, Rêçika Nexşebendî pejirandine û bûne peyrew û mirîdên wî. Di wî çaxî de du mîrên Mîrektiya Baban Mehmûd Paşa û Ebdurehman Paşa çûne Bexdadê û hêvî ji Mewlana kirine ku ew dîsa vegere Silêmaniyê. Lê ew çax li herêma Silêmaniyê Rêçika Qadirî pir xurt bûye û destûr nedaye ku Mewlana here li wir Tekya xwe veke û rêçika Nexşebendî berfireh bike. Îcar Mewlana xelîfê xwe Seyîd Taha Şemdîzî hinartiye bakûrê Kurdistanê û xelîfê xwe Şêx Ehmedê Hewlêrî jî hinartiye Şamê. Li Şamê di demeke kurt de Rêçika Nexşebendî xurt bûye û Mewlana jî çûye wire, dest bi xebatê kiriye, ta ku lçûye ber dilovaniya Xwedê.
Mewlana Xalidê Kurdî di şan û nîşana xwe de navûdeng dabû û li serê pir hatiye nivîsandin. Hin ji wan kesên menşûr ku li ser Mewlana nivîsîne ev in: