cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Masûlkeşane
Peykeremasûlke
Peykeremasûlke masûlkeya hêldar e. Di nav xaneyê de dezîyên barik û stûr di bin mîkroskobê de wekî beşên tarî û ronî xuya dibin, ji van beşan re dibêjin hêl. peykeremasûlke bi awayekî xwewîst kar dikin. Ango çalakiya masûlkeyan li gor xwesteka mirov, di bin kontrola demarekoendama mirov de rû dide. Gelemperiya peykeremasûlkeyan bi navbeynkariya jêyan, bi hestî ve girêdayî ne, hestî bi peykeremasûlkeyan ve dapoşrav e. Livîna hestiyên laş ji ber girjbûn û xavbûna masûlkeyan rû dide. Peykeremasûlke dewlemend in bi lûleyên xwînê. Lûleyên xwînê xurek û oksîjenê tînin masûlkeyan û madeyên paşmayî (paşerro) jî ji masûlkeyan dûr dixin. Herwisa her yek ji masûlkerîşalan bi gurzê tewereyên demarexaneyên livînê (bi înglîzî: motor neuron) re gehînke ava dike. Tewereyên demarexaneyan bi demareragihandinê, sinyalên girjbûnê digihîne masûlkerîşalê.
Erkên peykeremasûlkeyê
Xaneyên peykeremasûlkeyê pêkhateyên dirêj û bi şêweyî lûlekî ne û wekî rîşalên masûlke (masûlkerîşal) tên navkirin .Di bin mîkroskopê de masûlkerîşal wek xaneyên dirêj, lûlekî û paralelê hev dirêjbûyî xuya dibin. Masûlkerîşal hêldar in, hêlên tarî û ronî lidûhev li ser xaneyan de dirêj dibin. Dirêjiya masûlkerîşal dibe ko di masûlkeyên dirêj de bi qasî 35 cm be. Masûlkerîşal xaneyên firenavikî ne. Ji bo parzûna xaneyê ya masûlkerîşalan, peyva sarkolema ( bi yewnanî: sarcolemma) tê bikaranîn. Di zimanê yewnanî de ji bo goştê laş, (masûlke + bez) peyva sark(sárx) tê bikaranîn. Herwisa ji bo sîtoplazmaya van xaneyan jî peyva sarkoplazma (sarcoplasm) tê bikaranîn. Di nav sarkoplazmayê de dezîyên (bi înglîzî: filament) zirav li kêleka hev li seranserê xaneyê de dirêj dibin. Di nav sarkoplazmaya masûlkerîşalan de gellek mîtokondrî jî cih digirin. Sarkoplazmaya masûlkerîşalan gellek miyoglobîn (bi înglîzî: myoglobin) li xwe digire. Di nav sarkoplazmaya masûlkerîşalan de endamokêk heye bi navê retîkûlûma sarkoplazmî (bi înglîzî: sarcoplasmic reticulum), ev lebatok dişibe retîkûlûma endoplazmî ya lûs û karê wê yê sereke embarkirina kalsiyumê ye.
Di sarkoplazmaya masûlkerîşalê de ji sedan heta çend hezaran masûlkerîşalok hene. Masûlkerîşalok du cor deziyê girjdar; aktîn û miyozîn li xwe digirin. Deziyê miyozîn stûr e loma di bin mîkroskobê de tarî xuya dibe, beşa ji aktîn pêk tê ronî xuya dibe. Deziyê miyozîn û yê aktînê li seranserê masûlkerîşalê de dubare dibin. Ji her yekîneyên dubarebûyî re parçemasûlke, ango sarkomer ( bi înglîzî: sarcomere) tê gotin.
Ji bo pêvajoya girjbûn û xavbûna masûlkerîşalan modelek zanistî heye navê vê modelê bîrdoziya xilîska deziyan e (bi înglîzî: sliding filament theory). Li gor vê bîrdoziyê, sarkomer kin dibin lê ne dirêjiya deziyê stûr ne jî yê barîk (zirav) naguhere. Ji ber ko deziyê zirav ji aliyê deziyê stûr ve ber bi hêla Z ve tê kişandin, deziyên zirav ên li herdû aliyên sarkomerê nêzî hev dibin û sarkomer kin dibe.
Lûsemasûlke
Lûsemasûlke ji xaneyên şeweyê teşiyî pêk tê, navenda xaneyê stûr e, herdu serikên xaneyê tûj e. Her xaneyek de yek navik heye, navik di navenda xaneyê de cih digire. Xaneyên lûsemasûlkeyê hêldar nîn in. Ango di bin mîkroskobê de deziyên masûlkerîşalan wekî beşên ronî û tarî xuya nabin, loma navê lûsemasûlke lê kirine. Lûsemasûlke masûlkeya xwênewîst e. Ango ne li gor xwestaka mirov, lê li gor ragihandinên demarekoendama xweyî tê kontrolkirin. Xaneyên lûsemasûlke jî ji rîşalan pêk tê, loma xaneyên wê jî wekî masûlkerîşal tên navkirin. Xaneyên lûsemasûlkeyê jî deziyên aktîn û miyozînê li xwe digirin, lê rêzbûna deziyan ne mîna yên peykeremasûlkeyê ne. Leza girjbûn û xavbûna lûsemasûlkeyan ji ya peykeremasûlkeyan hêdîtir e.
Di xaneyên lûsemasûlkeyê de sarkomer tune deziyên aktînê ne bi hêla Z lê bi tenên çîr (bi înglîzî: dense bodies) ve girêdayî ne. Tenên çîr wekî mîna hêlên Z yên peykeremasûlke û dilemasûlkeyê kar dikin û bi sarkolemayê ve girêdayî ne. Tenên çîr li ser xêzek de rezbûyî nîn in, loma dema girjbûnê, xaneya masûlkeyê bi şêweyê lûlpêç ba dibe û kin dibe. Di xaneyên lûsemasûlkeyê de lûlekên T tune, qebareya retîkûlûma sarkoplazmî jî ne bi qasî yên xaneyên peykeremasûlkeyê zêde ye. Loma, ji bo girjbûnê, iyonên kalsiyumê li gel retîkûlûma sarkoplazmî, ji şileya derveyê xaneyê jî tê dabînkirin. Aktîn û miyozînên lûsemasûleyê hema wekî mîna yên peykeremasûlkeyê kar dikin. Ango aktîn li ser miyozînan dixilîskin. Ji bo girjbûnê, pêdiviya xaneyên lûsemasûlkeyê bi îyonên kalsiyumê û ATPyê heye.
Pirraniya endamên laş lûsemasûlke li xwe digirin. Hinek beşen laş ko lûsemasûlke li xwe digirin ;
2.Cogên rijênên herisê.
Drubec
Drubec, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Masûlkeşane
Lûsemasûlke
4.Borrîmîz, mîzdank, mîzerê.
5. Dîwarên lûleyên xwînê.
6. Di çerm de masûlkeyên repkirina mûyan
7. Rijênên şîr, di koendama zawzê de beşên wekî rijênê prostat, mindaldan (malzarok), kîsikê gunan (tûrikê gun)
Erkên lûsemasûlkeyê
Lûsemasûlkeyên li ser dîwarên lûlêyên xwînê, pesto û herrika xwîna endam û beşên laş rêk dixe. Girjbûn û xavbûna lûsemasûlkeyên coga henaseyê, tîreya coga henaseyê diguherînin, bi vî awayê herrika hewaya henasegirtin û henasedayînê rêk dixin.
Lûse masûlkeyên coga herisê bi girjbûn û xavbûnê, xurekemadeyan ji gewriyê heta tortorikê diguhêzînin. Di gurçikan de lûsemasûlkeyên dîwarên lûleyên xwînê, herrika xwîna nav gurçikê û parzûnkirina di glomerulusê de rêk dixe. Lûsemasûlkeyên borrîmîzan, mîza nav gurçikan ber bi mizdankê pal didin. Herwisa lûsemasûlkeyên mîzdankê jî mîzê bi navbeynkariya rêya mîzê (mîzerê) ber bi derveyê laş davêje.
Di laşê nêran de guhêztin û derdana sperm û rijênan. Di laşê mêyan de arastekirina spermên wergirtî bi ber bi coga zawzê. Ji hêkdankê heta malzarokê guheztina hêkê. Dema ji dayikbûnê, ji malzarokê paldana dergûşê.
Corên lûsemasûlkeyan
Du corên sereke yên lûsemasûlkeyan heye;
lûsemasûlkeyên tek yekeyî û lûsemasûlkeyên fire yekeyî
Coga herisê, coga henaseyê, mîzdank, malzarok, borrîmîz, lûleyên xwînê, coga zeravê hvd lûsemasûlkeyê tek yekeyî (bi înglîzî: single unit smooth muscle) li xwe digirin. Bi sedan hezar xaneyên lûsemasûlkeyê gişt bi hev re wekî mîna yek xaneyêk girj dibin û xav dibin. Xaneyên lûsemasûlkeyê tek yekeyî bi girêdanên navber (bi înglîzî: gap junctions) bi hev re di nav têkiliyê de ne. Erkê kar bi navbeynkariya girêdanên navber ji xaneyek derbasî xaneyên din dibe. Loma lûsemasûlkeyên van endaman bi awayekî hemahengî girj dibin, bi vî awayê hemû xaneyên masûlkeyê bi carekî ve, wekî tek yekeyek girj dibin. Xaneyên lûsemasûlkeyên fire yekeyî jî hev cuda ne, ango bi girêdanên navber bi hev re girêdayî nîn in. Her xaneyek dikare bi awayekî serbixwe bixebite. Bi gelemperî her masûlkexaneyêk wekî mîna masûlkerîşalên peykeremasûlkeyê, bi kotahiya demarekî ve gîrêdayî ye. Taybetmendiya herî girîng ji bo xaneyên lûsemasûlkeya fire yekeyî ev e ko girjbûn û xavbûna her xaneyek ne li gor çalakiya xaneyên din, lê bi awayekê serbixwe rû dide û çalakiya wan tenê ji aliyê demareragihandinan ve tê rekxistin. Kûlkemasûlkeyên çavê, masûlkeyên rengîneya çavê, herwîsa di çerm de masûlkeyên repker ên mûyê mînak in ji bo lûsemasûlkeyên fire yekeyî.
Dilemasûlke
Herwekî ji navê wê jî diyar e, ev masûlke tenê di pêkhateya dil de cih digire. Bi girjbûn û xavbûna masûlkeyên guhike û zikokeyên dil, xwîn ber bi hemû endam û şaneyên laş ve tê pompekirin. Ango karê sereke ya dilemasûlkeyê, pompekirina xwînê ye.
Pêkhateya dilemasûlke û xaneya dilemasûlkeyê
Lêdana dil û ahenga dillêdanê, ango girjbûn û xavbûna masûlkeyên dil ji aliyên komek xaneyên taybet ên li ser dîwarê guhikeya rastê ve tê kontrolkirin. Navê koma van xaneyan girê berika guhike ye (bi înglîzî: sinoatrial node). Xaneyên girê berika guhike, wekî xaneyên pêngave diristker (bi înglîzî: pacemaker cells) tên navkirin. Ji bo girjbûn û xavbûnê, masûlkeyên dil ji xaneyên pêngave diristker ragihandin werdigirin lê leza lêdana dil ji aliyê demarekoendama xweyî û hormonan ve tê rêkxistin. Şaneya dilemasûlke xwenewîst e, girjbûn û xavbûna masûlkeyê li gor xwesteka mirov rû nade.
Xaneyên dilemasûlkeyê li bin mîkroskobê de, mîna xaneyên peykeremasûlkeyê, hêldar xuya dibin û sarkomer li xwe digirin. Her xaneyek dilemasûlkeyê bi gelemperî yek navik li xwe digire, hin caran dibe ko xaneyên dilemasûlke cotnavikî bin. Xaneyên dilemasûlkeyê liqdar in, her xane liqek an jî zêdetir liqan li xwe digire. Serê xaneyê û serê liqê xaneyê ya xaneya pêş bi ya xaneya paş ve di nav têkiliyê de ye. Di bin mîkroskobê de girêdanên navbera xane û liqê xaneyan wekî hêlên stûr û tarî xuya dibin. Evan girêdanan wekî xepleyên navbera xaneyan (bi înglîzî: intercalated discs) tên navkirin. Ragihandinên ji bo girjbûna masûlkeya dil ji xaneyek bo xaneya din, bi navbeynkariya xepleyen navbera xaneyan tê guhêztin. Herwekî xaneyên peykeremasûlkeyê, xaneyên dilemasûlke jî ji sarkomeran pêk tê.
Mireliya
Mireliya, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Kaniyerreş
Kaniyerreş, gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kaniyerreş 27 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 148 e.
Şemga
Şemga, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.
Merwankendî
Merwankendî gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 332 kes (63 malbat) bûn.
Çerme (kirmanckî)
Çerme an Çermik (tr. Yedisu) yew deweka Çewlîgê (Çolig, Cewaxcur) yo. Di serî 1990'îd beno qezay. 13 dew û 58 mezreyê xo estê.
Veysika
Veysika, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Grammatica e Vocabolario della Lingua Kurda (pirtûk)
Grammatica e Vocabolario della Lingua Kurda ("Rêzîman û bêjesaziya zimanê kurdî"), navê pirtûkeke Maurizio Garzoni ye. Di sala 1787'an de li bajarê Roma hatiye çapkirin. Li ser rêziman û ferhenga kurdî ye. Keşeyê domînîk û mîsyoner ê îtalî Garzoni (1734-1804), ji bo xristiyankirina kurdan hatiye Kurdistanê.
Hesenmele
Hesenmele (bi tirkî: Hasanmolla), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye. .
Zêdga
Zêdga, anku Zêdka, Zêdika, Zêdikan gundekî navçeya Silopiya ye ku ser bi Şirnexê ve ye.
Xolxol (kirmanckî)
Xolxol (tr. Yayladere) yew qezay Çewlîg (Çolîg) o. Di serî 1959'îd namey Xolxol qedexey bî. Serî 1988'îd beno qeza. 20 dew û 79 mezreyê xo estê.
Korit
Korit, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Kaniya Kewa
Kaniya Kewa, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Ehlenz
Ehlenz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Nûrabad, Merend
Nûrabad gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Silêman Gulî
Silêman li gundê Rûsê li devera Gullia ji dayîk bûye, lê piştî xerakirina gundên kurdan çû bajerê Batifa û li wêderê dest bi dibistana seretayî kir û xwendina seretayî li wir bi dawî ani. Piştî Enfala sala 1991'ê Silêman Gulî ji Batifa jî barkir û çû bajarê Zaxo yê û li wêderê dest bi karê hunerî kir.
Çaxûd
Çaxûd (bi tirkî: Tatlıcak), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye. .
Guanîn
Guanîn, anku 2-amino-6-hidroksipuri DNA û RNA di asîdên nukleyî de ku tê dîtin, yên din jî ku sîtozîn, têmîn, adenîn û ûrasîl bin, yek ji wan e. Ji wan a û weke azotê jî ya. Formula C5H5N5O ku purîn derhanîna guanîn e, Watson-Crick di têkiliyan bazan de bi sîtozînê re sê û sê têkiliyê bi hîdrojen re didêne. Di têkiliyên duwalî de, gayîn bûyî, bi pîrîmîdîn-îmîdiyazol bi pergale geverkî tê dîtin û aliyekî ku netêr bi rewşa wê re tê dîtin. Ji guanîn nukleyosîdînê re guanozîn jî tê gotin.
Qelendera
Qesirciran  gundekî girêdayî bajarê Mêrdînê ye.Navê gund ne Qelendera ye Qesirciran e.
Sergewrê
Sergewrê, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Mescid
Mescid gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 128 kes (43 malbat) bûn.
Ducy-Sainte-Marguerite
Ducy-Sainte-Marguerite, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Lîsteya bendavên Porto Rîkoyê
Eve lîsteya bendavên Porto Rîkoyê.
Sîstema gizozeyî
Pergalek derxistinê tête bikar anîn da ku gazên berteng ên reaksiyonê ji şewatek kontrolkirî ya di hundurê motorek an wesayîtekê de darîne.
Heya
Haya têgeheke îslamî ye ku behsa adet, şermokî, nefsbiçûk û reftara baş dike. Haya Misilmanan teşwîq dike ku ji her tiştê ku wekî nerehetî, nefret, bêrûmet, an negunca an şerm tê hesibandin dûr bixin. Haya di Îslamê de roleke girîng dilîze, ji ber ku yek ji girîngtirîn beşên Îmanê ye.
Binavê, Hewlêr
Binavê, gundekî bi ser navçeya Mêrgesor a parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye, yek ji gundên eşîra Mizûrî Bala ye. .
Kamiran Bêkes
Kamiran Haj Abdo (Kamiran Hac Ebdo) an jî Kamiran Bêkes nivîskarekî kurd e, di sala 1966an de li Başûrê Rojavaya Kurdistanê, li herêma Efrînê ji dayîk bûye. Dibistana seretayî heta lîsê li bajarê Helebê xwendiye. Dûra diçe Kroatiyayê û li wir dest bi xwendina bijîşkiyê dike. Di sala 1993 xwandina li zanîngehê kuta dike û dest bi bijîşkiyê dike.
Ji sala 2000î û vir ve li Almanyayê dijî. Helbest û nivîsên Dr. Kamiran Bêkes di gelek kovarên kurdî ên mîna Newroz, Pênûs, Pirs de hatine weşandin.
Saint-Saturnin-de-Lenne
Saint-Saturnin-de-Lenne, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Mala Sawû
Mala Sawû, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Cilbirê
Cilbirê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Sêla Sor
Sêla Sor bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye ku ji aliyê Cahîd Merwan tê pêşkêş kirin.
Bernameyekî hefteyî ye û bi zimanê tirkî tê weşandin. Rewşa siyasî bi beşdarvanên bernamê re tê nirxandin. Armanca bernamê ew e ku kesayetiyên xwedî dîtin û ramanên cuda li derdora bernamê bîne cem hev û rojevê guftûgo bike.
Dîlanar (bername)
Dîlanar bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de bi Delîl Dîlanarê bû.
Di bernamê heftane Dilanar, Keskesor, Verason, Çar Newa, muzîka kurdî, deb (zargotin) wêje û çanda gelê din tîne berçawa. Şevbêrk bername yeke ku muzîka resen Kurdî tîne berçawê bînerê xwe.
Serêli
Serêli, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Enzen
Enzen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Tm
Tm:
Betzigau
Betzigau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Hecîxela
Hecîxela, gundekî girêdayî bajarê Mêrdînê ye.
Waldmünchen
Waldmünchen bajarokekî navçeya (Landkreis) Cham li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Tb
Tb:
Kaniyezerd
Kaniyezerd, gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Abbas Ismail
Ebas Îsmaîl, nivîskar û wergêrekî kurd e ku di 1946an de li Qamişlokê ji dayik bûye. Wî 32 pirtûk li ser ziman, çand û dîroka kurdan nivîsandine.
Welatê Rojê
Welatê Rojê bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye.
Kaniyezerd
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kaniyezerd 151 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 758 e.
Welatê Rojê
Welatê Rojê bi şevê hercar bîner û guhdarin xwe keyfxwes dike. Welat Rojê çi cara ji bîra gel naçe ku guhdarî û temaşe bikin.
Nûcedêh Diriq
Nûcedêh Diriq gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Welatê Rojê
Bi avabuna Rojê, dîmenên xweza û diroka ku li Kurdistane heye bi dengê stranin resen û klasika Kurdî, westiyan rojê, mizgînînya helatina rojeke nu dide.
Mereni
Mereni, gundekî girêdayî navçeya Amedê Hezroyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Sîtozîn
Sîtozîn (2-oksi-4-aminopirimidin ankû 4-amino-2(1H)-pirimidinon), guanîn adanîn û têmîn bi hev re ye. Bi hev re di DNA û RNA de bazên bingihîn diafirênê. Formula wê C4H5N3O ye. Ku heterosîd û ji du aliyan ve bi substituentenê girêdayî ye. Ji wê afirê. Nûkleosîda sîtozînê, sîtîdîn e. Watson-Crick, di gayînê de bi guaninê tê bazên têkiliyê didênin.
Materyalîzm
Dîroka wê ya berê
Dîroka materyalîzmê, tê birin li dema berîzayinê heta dema Demokrîtos, felsefeya Demokrîtos, weke felsefe û awayekî têgihiştinî ku wî ji têrkerîtiyê gav avêtiya û bi er bûyîna hizir ve çûya. Ev awayê çûyinê jî, awayê ku ev aliyê materyalîzmê weke bingihîn ji xwe re dibîne ya. Piştî wî re, Hizrên Sokrat û Arîstoteles jî, ji wan sûd hatiye girtin. Lê Sokrat û Aristo, weke dû mirovên îdealîst jî hatina hesibandin. Herwusa, felsefeya Platon, weke fesefelya îdealîzmê ya felsefe tê hasibandin.
Bedru
Bedru, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.
Materyalîzm
Dîroka wê ya berê
Piştre di dema ku dem tê dema Serdewam navîn, wê hizrên Spinoza jî, beşek ji wê, di vê çerçovê de were şîrove kirin. Piştî zayinê, wê piştre Bacon, Descartes, Huma û hwd wê weke hizirvanên ku di vê xatê de ji wa sûd were vergirtin hatina dîtin. Descartes ferhanga gotinên felsefeyê nivîsand.
Adenîn
Adenîn yek ji çar bazên organîk ên asîda deoksîrîbonukleyî (ADN) û asîda rîbonukleyî (ARN) ye.
Materyalîzm
Dîroka wê ya berê
Piştre jî, di dema Ronasansê de wê gelek filosofên ku bi astronîmiyê de kar dikin, ên weke Kopernîk, Galileo û hwd wê ji wan sûd wergirtin. Di sedsala 17an û pê de, wê felsefetiyeka xort di vê warê û xate de were kirin. Pêşî, weke xateka di temenê ku olê red dike tê zanîn. Heta roja me jî, di wê temenê de hatiye şîrovekirin. Ji ber ku dîn, di temenê materyalîzmê de tê zanîn. Manawiyet, weke destpêkê di wê de dibêt.
Adenîn
Adenîn, di ADNyê de, bi têmîna wê re û di ARNyê de jî bi ûrasîla wê ve bi girêdana hîdrojenê ku girêdayîya, asîdên nukleyî dike sazûmanekê de û di rewşekê de dide sekinandin. Adanîn, ku bi rîbozê ve hat girêdan, asîda nukleyî ya bi navê adenozînê diafirêne û ku bi deyoksîrîbozê ku pê ve girêdana bû. Wê deyoksîrîbozan biafirêne. Adenozîne ku bi her sê komikên fosfatê ve hat girêdan, wê adenozîn êdî trîfosfat Adenozîna trîfosfat (ATP) biafirêne. ATP, di xaneyan ku di dema bi pêşde dayinê û ankû tahfdayinê de vejenê bar dike.
Materyalîzm
Dîroka wê ya berê
Nîqaşên di nava Marks û Hegel bixwe de jî hinekî di vê temenê de ne. Di dema ku Marks divêje ku min "diyalektika Marks li ser lingên wê rûnandin", hinekî jî bahse vê dike. Hegel, di dema xwe de weke akamîsyenî bû. Di zankoyê de fêrên perwerde didan. Wî, di temenê îdeyalîzmê de hanî ser ziman.
Di sedsala 20an de, zaynarên weke Auguste Comte, wê pirtûka xwe ya li ser metodên zanistê binivîsêne û wê zanyeriyê wele "rêya sêyem", di nava vê nîqaşên îdealîzm û materyarlîzmê de pêşniyar bike.
Adenîn
Çavkanî
Ji boy hê pirtir agahiyên derheqê asîdên dendikê,ev girêdana li jêr bitikîne.
https://drive.google.com/open?id=0Bzsfm3UK07LzS2JWYXFqQ284cE0
Muşîrawa
Muşîrawa gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Kr
Kr kurtenavê
Ellon, Calvados
Ellon, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Tîşkî Huner
Tîşkî Huner bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye.
Tîşkî Huner, bernameyek ji bo nasandina hunermendên şêwekar (neqaş) ên Kurd bû. Her du hefteyan carekê êvarên yekşemê saet 22:00 bi dema navendî ya Ewropayê hat pêşkêşkirin. Heman bername rojek piştre, duşemê saet 10:45, serê sibê hat dubarekirin. Tîşkî Huner wargeha nimandina hunera hunermendên kurd e.
Sarmstorf
Sarmstorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Basûrîn
Basûrîn, gundekî girêdayî navçeya Silopî ye.Hin kes dibêjin navê Basûrînê ji Asûriyan tê, hin kes jî dibêjin ji ber ku nêzî Sûriyê navê wê bûye Basûrîn. Di gund de nêzîkî 70 mal hene.Li Başûrê gund Iraq, li Rojavayê gund jî Sûrî heye.Di navbera gund û Sûrî de ava Dîcleyê derbas dibe,lê sînor ji aliyê dewletê ve hatiye dîwar kirin.Li Başûrê gund girek heye. Dibêjin ev gir ji aliyê Asûriyan ve bi destî ji bo xeberdanê hatiye çêkirin.Dû Asuriyan re gund ketiye bin destê Sasaniyan.Aboriya gund li ser çandina pembû,garis,fisteqên binerdî û ajokariyê ye. Hin mal koçî bajêr kiriye û ev koç hêj jî dewam dike.Di gund de kesê herî pîr Hecî Evdirehman e û temenê wî jî nêzî 120 ê ye. Lê hêj lêkolînek û roportajek bi vî kesî re nehatiye kirin.
Blaichach
Blaichach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Nûcedêh Şêxler
Nûcedêh Şêxler gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Eßlingen
Eßlingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Fasiq
Fasiq kesek e ku şerîeta Îslamê bi berdewamî binpê dike. Ji ber ku fasîk bêbawer tê dîtin, îfadeya wî di dadgehên Îslamî de nayê qebûlkirin. Têgîna fasiq tê maneya "bêhêvî", "gunehkarê cinayetkar" an "xerab".
9ê adarê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Pishasan
Pishasan, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Keferşêx
Keferşêx (bi tirkî: Doğrular), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye. .
Herîsorik
Herîsorik (Gallinago gallinago), cureyekî çikçikeyan (Scolopacidae) ji cinsê qarîkikan (Gallinago)e.
Şayes û reftar
Çûkekî koçbar e, payîz û zivistanê li her çirav û beravê Kurdistanê tên dîtin. Bi kêzikan, kurmikan, bi çelikê beqan û masiyan, bi bizir û giyayan xwedî dibin.
Saint-Sernin-sur-Rance
Saint-Sernin-sur-Rance, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Çiyayê Loa
Çiyayê Loa yek ji çiyayên volkanîk ên li DYAye. Li federedewleta Hawaii ye. Di zimanê kevnexwediyên giravên Hawaii de navêwê tê wateya "çiyayê dirêj".
Şullat
Şullat, di deme Akad û babiliyan de, xwûdananê ku weke di berdewam û piştî Şamaş re tê dîtin a.
Dara Hênê (kirmanckî)
Qeza gelîya Royê Muradî de waro 1712 km2 ser o awan bîya, vakurê aye de merkezê Çewlîgî, rojhelatê aye de qezaya Bongilanî, başûrê aye de qezayê Amedî Pasur-Licê-Hênî, rojawanê aye de qezayê Xarpête Mîyaran-Pali estî. Dergîya sînorî ya qezaye pêro pîya 194 km yo, duştê derya ra berzîya aye 125 m yo.
Qezaya Dara Hênî wayîra erazîyêko koyî, kortî, çal û mitik î. Koyê ke tîya yî; rojhelat de Koyê Şemî, rojawan de kosipî, başûr de koyê Kozî. Nê koyî pêro daristan î, Çewlîg de na qeza rîpêşê daristanî ra tewr dewlemend a. Xeta faye ya rojhelatê Anatolî ser a ca gêna heta nika gird û qij xeylêk erdlerzî bîyê.
Hurîyan ÎV serranê 2000-1360an de Mezopotamya de derûdorê Feratî de hetê Riha û Mêrdîn de bi nameyê WAŞOKANÎ yew şaristan viraşt. Tarîx de înan ke dewleta Mîtanî viraşta ameyî nas kerdiş. Meopotamyaya Corên de tam yew hukmdarî ronaya. Bi hîtîtijan rê têkilî viraşta.
Serranê 1361-1200an de hîtîtan dewrê hukmdarîya newe de torasan vîyarna û dewleta Mîtanî kerd teng. Qiralê Mîtanî Şuppiluliuma xo rê kerd zama û dewleta Mîtanî girewt binê destê xo. Herêmê Xarpête, Çewlîg û Muş kewtî destê hîtîtijan.
'''Dewleta ke Îran de awan bîya Med, bi 13 hebî eşîran rê ameyî têhet. Pa destekê urartuyan asurî tarîx ra esteritî. Serranê ÎV 550an de Îran ra eşîra Ansan ra Kurusî zorê medan berd dewleta Persî rona. Hîrê serran ra dima dest bi hêrişan kerd. ÎV serra 546î de ramit Lîdya ser o. Zorê lîdyayijan berd û bi wayîrê heme cayê Anatolî. Şerê Gavgamela de zorê persan şi, erdo ke destê înan de yo war o verda. Sikender bi wayîrê nê erdî. Mergê Sikenderî ra dima herême selefîdîsan girewt xo dest.'''
'''1040 ra pey na cografya kewte binê hukmdarî Selçûkîyan. Selçûkîyan beyntarê xo pê nêkerd, pêrodayîşê textî kerd, Çewlîg kewt destê moxolan.'''
'''1394î ra çewlîg kewt destê akkoyunan. Dewrê akkoyunan de Muş, Gêxi, Bongilan û Hesen Qele merkezê şaristanî bi, Dara Hênî de hîna îdareyêko qij bi. 1473Î ra pey peynîya akkoyunan ame. Hukmdarê Îranî Şah ÎsmaîlMezopotamya ser o dest bi hêrişan kerd. Herêma Çewlîgî eşt xo dest. Kurdan îdareyê Îranî nêwaştêne. Tayê serekeşîrê kurdan bi serektîya Îdrîsê Bidlîsî de xebere şawit padîşahê osmanijan Yawuz Siltan Selîmî. Çildêrana Wanî de şerêko gird virazîya. Zorê Şah Îsmaîlî şi. Heme vakurê Kurdîstanî kewt binê destê osmanijan.'''
'''1514î de Yawuz Siltan Selîmî vakurê Çewlîgî girewtbi. Mîreyanê Cebexçurî ra Mîre Silêman serwerîya osmanijan qebul keno, çewlîg keweno destê osmanijan. Serra 1881î de girêdîyaya Şaristanê Bidlîsî, serranê 1924-1927an de bîya merkezê şaristanî. Beyntarê 1927-1936an de bîya qezaya Şaristanê Xarpête. Serra 1936î de Çewlîg bi şaristan aye zî girêdîya pa. Qeza de 5 mehla, 4 nehîyeyî, 68 hebî dewî û 230 mezrayê Dara Hênî estî.'''
'''Serewedaritişê Şêx Seîdî de hîrê aşmî paytextîya Kurdîstan bîye. Na paytextî semedê girewtişê Amedî bi. Berpirsîyarê nê paytextî Feqî Hesen bi. Demo ke Amed nêame girewtiş Dara Hênî zî serra 1925 de peynîya aşma gulane de bi destê eskerê tirkan ra ameyî girewtiş. Feqî Hesen û hevalê ey berdê Amed de aliqnayî. Mîr Sadiqê Valêre zî berd Amed de aliqna. No dem de eskeranê hîrês hebî merdimê şorişwan ardî dewa Valêre de kerdê banêk û veşnayî.'''
'''Demo ke Dara Hênî nêbibî qeza qonaxê hukmatî dewa Bongilanî Gînc de bi. Badê cû îdareyê hukmatê komara Tirkîya ard Dara Hênî tîya qonaxêk awan bi. Nameyê Gîncî bi Genç. Dara Hênîyijî bi eslê xo kird î. Mîyanê xo de vanê: ma kird î, ziwanê ma kirdkî yo.'''
Taqiyan, Silopî
Taqiyan gundekî girêdayî navçe Silopiya ser bi Şirnexê ve ye.
Tuyê
Tuyê, gundekî bi ser navçeya Mizûrî Bala ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Erûsek
Erûsek, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Altenkirchen, Westerwald
Altenkirchen bajarokekî navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Kaniyesêw
Kaniyesêw, gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kaniyesêw 20 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 88 e.
Çiyayê Hood
Mount Hood an bi kurdî Çiyayê Hood yek ji çiyayên li federedewleta Oregon a DYAyê ye.
Mîzab
Mîzab gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Émiéville
Émiéville, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Ahmet Yıldırım
Ahmet Yıldırım ( li Amed, Bakurê Kurdistanê), nojdar, akademîsyen û siyasetmedarekî kurd e ku di heyama 25em de wekê parlementerê HDPê ya Mûşê hatiye hilbijartin. Piştî desteserkirina perlemeteriya wî Yıldırım koçê Ewropayê bûye û niha li Ewropayê dijî.
Mizeferawa
Mizeferawa gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Ahmet Yıldırım
Jînenîgarî
Ahmet Yildirim di sala 1972an de li Amedê ji dayik bû. Piştî ku xwendina seretayî û navîn qedand, di sala 1994an de li Zanîngeha Dîcleyê beşa Erdnîgariyê qedand û 2 salan mamostetiya lîseyê kir. Piştre weke Erkdarê Lêkolînê ya Beşa Erdnîgariyê ya Fakulteya Perwerdeyê ya Zanîngeha Dîcleyê dest bi kar kir.
Pêjgeha kroatî
Pêjgeha kroatî ji xwarin-vexwarin, cure û awayên van xwarin-vexwarinên kroatî re tê gotin. Pêjgeha Kroatiyayê şaxek ji pêjgeha balkanî be jî tê de rêçên slavî, fransî, anatoliyayî û awistriyayî hene.
Pirr dijwar e ku mirov cudatî di navbera gelên slavî yên din de bîbîne, bi taybetî slavên başûr (yûgoslavî). Tê zanîn serb, kroat û bosnayî ji heman gelê ne, herwiha xwarin-vexwarinên wan jî gelek hevpar in. Bandora pêjgeha îtalî û pêjgeha macarî jî heye.
Ahmet Yıldırım
Jînenîgarî
Di sala 1998an de ji Fakulteya Edebiyatê ya Zanîngeha Stenbolê masterê wergirtiye. Di sala 2004an de li Fakulteya Ziman û Dîrok û Erdnîgariyê ya Zanîngeha Enqereyê beşa PhDyê qedand. Di sala 2006an de li Zanîngeha Dîcleyê wek Endamê Fakulteyê hat tayînkirin. Di sala 2011an de bûye profesorê hevkar.
Narmikan
Narmikan an Nermikan (bi tirkî: Yazıbaşı) yek ji gundên Erxewan a Meletîyê ye.
Ahmet Yıldırım
Jînenîgarî
15 danezanên zanistî di sempozyumên neteweyî û navdewletî de pêşkêş kir. Zêdetirî 20 gotarên zanistî ya wî di kovarên navxwe û navnetewî de hatine weşandin. Pirtûkeke wî ya lêkolînê ya zanistî heye. Yıldırım, ji aliyê Meclîsa Giştî ya Meclîsa Tirk ve weke endamê Meclîsa Jor hat hilbijartin.
Narmikan
Tê gotin navê xwe ji eşîr an komeşîr a bi navê Narmikan digire. Di qeydên sala 1560 ên Osmaniyan de navê gund derbasdibe. Li bingeha wê pirr kevn e, digihê beriya zayînê. Malbatên sereke yên Narmikan Kurmiyan, Derwêşan, Kaloyan, Maliyan, Qasoyan, Kinoyan, Zengoyan hwd in.
Pêjgeha kroatî
Masî û xwarinên giran
thumb|[Tehmeke ji Dalmaçyayê Binavkirinên kroatî:
Ahmet Yıldırım
Jînenîgarî
Ahmet Yildirim, di heyama 25em de wekî bu namzetê parlamenterî ya HDPê ya Mûşê. Di rêza 2an de beşdarî hilbijartinan bû û wekî parlamenter Mûşê hate hilbijartin.
Jiyana taybet
Ahmet Yildirim, zewicandiye û bavê du zarokan e.
Narmikan
Di salên 40´î de berê bi Mezra, Madenêve, paşê bi Erebgîrê ve hatiye girêdan. Gundê herî mezin ê Erxewanê ye. Di sala 1980'î de 500 malbat lê dijiyan. Pirraniya gundiyan ji ber pêkutî, nebûna avê û xizaniyê koçberê bajarên Tirkan ên mezin dibin. Di sala 1950'î de navê Narmikan ji hêla dewleta Tirk ve tê qedexekirin û navê tirkî pêvedikin.
20 km li rojhilatê Erxewanê dikeve. 60 km ji Meletiyê û 10 km ji gola Bendava Karakaya dûr e.
Di destpêka salên 80'î de bi gelheya xwe ya zêdetirî 500 malbatî diviyabû bibaya şaredarî. Lê ji sedema hatina saziyên dûgelê (qereqol hwd), niştecihan şaredarî nepejirandin û red kirin. Niştecihên gund 100 % Kurd in. Li Stenbolê komelekê gundiyan heye û pirranî bi bazirganiyê re bilîdibin.
Gundî dibêjin bi navê Smaîl Axa mêrxasek gund ava kiriye. Beriya wê jî gund hebûye. Dibêjin xelkê gund ji êlên niha li Anatoliyaya Navîn dijîn in.
Tê îdîakirin keyê Osmanîyan Yawiz Siltan bi darê zorê xelkê herêmê kiriye Sunnî, beriya wê gel Elewî bûne. Bi rastî jî kevneşopiyên herêmê dişibin ên Dêrsimê. Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin, bi texmînî demekê gel li vir baweriya Riya Heq (Raa Haq) a Dêrsimê hewandine.
Niştecihên gund mirovên aşitîxwaz û nûjen in. Mixabin bi koçberiyê re asîmîlasyon destpê kiriye. Asta pişavtinê (asîmîlasyonê) gelek bilind e. Zarok û ciwan li bajarên Tirkiyeyê asîmîle bûne, pirranî bi zimanê xwe nizanin.
Mizeferawa
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.994 kes (340 malbat) bûn.
Geh
Geh an jî cumge
Peykerekoendam ji boy girêdana masûlke, endam û çerm rûyek req ava dike. Herwisa yek ji karê sereke ya peykerekoendamê jî parastina endam û pêkhateyên laş e. Lê li gel destekkirin û parastinê, peykerekoendama mirov bi navbeynkariya gehan, çemînbarî û livîna laş jî rêk dixe. Bi gelemperî cihê ko du an jî pirtir hestî digehêjin hev wekî geh tê navkirin. Geh çemînbarî û livîna peykerê hêsan dike. Herwisa rê dide bo avabûna girêdanan di navbera hestiyan de. Li gel girêdana hestî bi hestî re, dibe ko gehek bi girêdana hestî bi kirkirk re, hestî bi masûlke ve an jî hestî bi diran ve jî pêk were.
Geh bi du awayî tên polenkirin, li gor pêkhate û li gor erkên xwe. Pêkhateya gehê, diyar dike ko hestî bi çi awayê bi hev re girêdayî ne. Li gor pêkhateyên xwe sê cor geh heye; geha rîşalî, geha kirkirkî û geha sînoviyal. Di vê polenkirinê de geh tên polenkirin, li gor cora bestereşaneya ko hestiyan bi hev re girê didin an jî hebûna valahî di navbera hestiyên gehê de. Herwisa geh li gor erkên xwe jî tên polenkirin. Ev polenkirin li gor asta livîna gehê çê dibe. Li gor vê polenkirinê jî sê cor geh heye, geha nebizêw, geha livoka sinordar û geha bizêw.
Geha rîşalî
Geha rîşalî, ev gehê ko hestiyên gehê raste rast bi hev re girêdayî ne û di navbera hestiyên gehê de valahî an jî kirkirk tune. Hesti bi navbeynkariya rîşalên bestereşaneyê bi hev re girêdayî ne. Wekî mînak, gehên navbera hestiyên kiloxê û gehên navbera diran û hestiyê çêneyê gehên rîşalî ne. Herwisa li beşa jêrê mil de hestiyê kewere û hestiyê enîşkê li gel hev dirêj dibin, doxên van herdu hestiyan jî bi geha rîşalî bi hevre girêdayî ne. Gehên rîşalî gehên nebizêw in. Ango hema bêje qet nalivin an jî pir hindik dilivin.
Geha kirkirki
Geha kirikirkî bi navbeynkariya kirkirkê, hestiyan bi hevre girê dide, loma vî navê lê kirine. Gehên kirkirkî bi gelemperî gehên livoka sinordar (bi îngilîzî: ) an jî gehên nebizêw in e. Mînak, serê parsûyan bi navbeynkariya kirkirkê bi hestiyê sîngê ve girêdayî ye, ev geh, gehek lîvoka sinordar e. Herwisa navbera hestiyên birrbirreya piştê de xepleyên kirikirk hene bi vî awayê gehên birrbirreyê dikarin bi awayekî sinordar bilivîn. Hestiyên rûv ên piştêna hewzê li aliyê pêşiyê laş de digehêjin hev û bi navbeynkariya kirkirkê bi hev re girêdayî dimînin. Geha rûv ji xeynî dema ducaniya dayikê, gehek nebizêw e. Bejna mirov ji dayikbûnê heta temenê pêgehiştinê dirêj dibe. Bi eslê xwe dirijbûna bejnê ji ber dirêjbûna hestiyan e. Beşa ko hestî dirêj dibe wekî perê cemserê hestî tê navkirin. Li vir xaneyên kirkirk dabeş dibin, diguherin û dibin hestî. Di hestiyên dirêj, li beşa serî yê hestî de kirkirk di navbera hestiyan de cih digire. Ango di cemserê hestîyên dirêj de geha kirkirakî heye, lê ev geh geha nebizêw e. Kirkirka li perê cemserê hestiyên dirêj di temenê 17 -20 salî de bi tevahî winda dibe herdu beşên hestî digehêjin hev û geha kirkirkî winda dibe.
Qapsûla gehê
Gehên sînoviyal bi qapsûlek du çînî dorpêçî ne, jê re dibijên qapsûla gehê. Çîna derve ya qapsûlê ji bestereşaneya rîşalî pêk tê û wekî çîna rîşalî tê bi navkirin. Çîna rîşalî zexmtiya gehê dabîn dike ko hestiyên gehê ji hev dûr nekevin. Çîna navî ya qapsûlê wekî perdeya sînoviyal tê navkirin. Perdeya sînoviyal, beşên bê kirkirk ên rûyê navî ya gehê rûpoş dike.
Kelên û şileya gehê
2. Şileya gehê ji bo xaneyên kirkirkên gehê xurek dabîn dike, madeyên ziyanbexş ji xaneyan dûr dixe.
3. Şileya gehê hêza darbeyan dimijîne, pestoya darbeyan belavê ser rûyê kirkirkên gehê dike.
Kirkirkên gehê
Serê hestiyên gehê bi kirkirk dapoşrav e. Kirkirk ji bo gehê rûyek lûs dabîn dike. Bi vî awayî lêkxişandina hestiyên gehê kêm dibe. Kirkirk nîvçereq e, pestan û darbeyên hawirdorê dimijînê hestiyên gehê ji bandora neyînî ya giraniya laş  diparêze. Li rûyê hestiyên gehên zarokan de stûriya çîna kirkirkê bi qasî 7 mm ye, her ko temenê mirov zêde dibe, kirkirk tenik dibe, qaîşokiya wê kêm dibe. Kirkirk lûleyên xwînê li xwe nagirin, loma xaneyên kirkirka gehê xurekên xwe bi navbeynkariya şileya gehê dabîn dikin.
Besterên gehê
Hestiyên gehê bi besteran bi hev re girêdayî ne. Bester bandên zexm ên bestereşaneya rîşalî ne. Bester, gehê destek dike, livîna asayî ya gehê hêsantir dike û lê rê li ber livînên neasayî an jî ji hev dûrketina hestiyan digire. Gehên sînoviyal ji aliyê masûlke û jêyên masûlkeyan ve jî tên destekkirin. Jê dişibin besteran. Bester hestî bi hesti ve girê dide lê jê masûlke bi hestî ve girê dide. Jê û masûlke jî mîna bester destek didin gehê.
Tonekrag
Tonekrag, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Serê Biyê
Serê Biyê, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.
Sîrsîr
Sîrsîr, di deme Akad û babiliyan de navê derdikeve pêş. Weke xwûdanê Kiştvan, masîvan û yên ku li ser bahre dijîn a. Wan di parêzê ji belayan.
Dobbin-Linstow
Dobbin-Linstow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Sîrsîr
Di deme tefsîra nav de, wil zan jî bi mirov çêbûn ku ev navê "Sîrsîr, navê hin pirtûkna ku bi navê vê xwûdayê hatibina nivîsandin jî bê. Navê Sîrsîr, mazîn tê ser ziman û pêşnîyarkirin. Di dema Tefsîrkirina wî de, weke ku Marduk were tefsîrkirin dibê. Sîrsîr, weke efendîyê Tîamat jî tê tefsîrkirin. Ji ber vê tefsîrkirinê, êdî bal û hey diçina ser Marduk.
Quye
Quye, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Kûştam
Kûştam (bi tirkî: Güder), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye. .
Bolsterlang
Bolsterlang şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
10ê adarê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Nêrwan
Nêrwan, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.
Achim, Landkreis Verden
Achim, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonya Jêrînê ye.
Sofî Salim
Sofî Salim, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye. Li vî gundî nêzikaya 10 mala heye. Aboriya gund li ser xwedîkirina heywanan û çandinê ye. Herî zêde genim, pembû,garis tê çandin. Lê dîsa jî aboriya wan zêdetir ser xwêdîkirina heywanan e. Ev gund dundekî biçûk e ji ber wê girêdayê Basûrîn e ye û Basûrîn jî girêdayê Rihanî yê ye.Li rojavayê gund sûrî heye û navbera wan de ava Dîcleyê dibore. Li bakurê gund jî Iraq heye û navbera wan de jî ava Hêzil dibore.
Miyab, Merend
Miyab gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Qesra Qelenderan
Qesra Qelenderan gundekî Mêrdînê ye.
Zêdyê
Zêdyê, gundekî girêdayî bajarê Mêrdînê ye.
Mezirkê
Mezirkê, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Hoppenrade
Hoppenrade şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Govele
Govele, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Etteldorf
Etteldorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Melaşehabedîn
Melaşehabedîn gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 3445 kes (700 malbat) bûn.
Roja Newé (kirmanckî)
Rojnameyê Roja Newé, 15 Gulane 1963 de Îstanbûl de vejîyayo. Rojname 8 rîpelî yo û tena yew hûmare vejîyayo. Binê nameyê rojnameyî de bi herfanê girdan û bi tirkî no îbare esto: KÜRTÇE-TÜRKÇE GAZETE (Rojnameyê Kurdkî-Tirkî).
Nuşteyê ke weşanîyayî zafê înan bi tirkî yê, ê bînî zî bi kurdkî (kurmancî û zazakî) yê. Nê nuşteyan ra di heb bi kirdkî (dimilî/zazakî) yê. Rojnameyanê kurdan ra reya verên, Roja Newé ca dayo lehçeya zazakî. Nameyê rojnameyî zî bi kirmanckî (zazakî, dimilî) yo.
No rojname dima hetê hukumatî ra qedexe bîyo, û mudurê berpirsîyarî ci Halil Kılıçkaya tewqîf bîyo.
Tedeyî
Tayê nuşteyê ke hûmara yewine de weşanîyayî nê yê:
Kunye
Temsîlkarê rojnameyî:
Enbîl
Enbîl, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Lîsteya çiyayên Swêdê
Eve lîsteya çiyayên herî bilind ên Swêdê.
12 lûtkeyên herî bilind (zêdeyî 2000 metreyî)
Li Swêdê 12 lûtkeyên çiya hene ku bilindbûna wan bêhtirî 2000 metreyî ye.
Bîxeşxaş
Bêxşaş, gundekî bi ser navçeya Şêrwanî ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Molû
Molû gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Cilsêpahn
Cilsêpahn an jî Lewheya Cilsê Lewheyên ku her du rexên wê bi kaxizan tê alandin û têde cilsekê bi şiklê lewheyê de pahn tê çêkirin. Jiyana îroyîn de Cilsêpahn cihê diwarên bi kerpîç, xişt (tuxle) û brîketan  girtiye. Ji şewat ti bandor nagire. Alavekê sivik û bi hêsanî tê karanîn. Dema niha de avahîsazî bêyî Cilsêpahnê nabe.
Dîrok
Cara ewil 22 Gulan sala 1984an de, li DYAyê de hatiye sepandin.
Buchenberg
Buchenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
La Haye-Malherbe
La Haye-Malherbe, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Bîrzirav
Bîrzirav, gundekî girêdayî bajarê Mêrdînê ye.
Sûc û Ceza
Sûc û Ceza (an jî Tawan û Siza), romaneke Fyodor Dostoyevskî ye. Yekem car di kovara wêjeyî ya The Russian Messenger de wek diwanzdeh beşên mehane di sala 1866 de hatiye weşandin.
Wergera kurdî
Wergêrê kurd Medenî Öğut ev berhema Dostoyevskî  wergerand bo kurdî. Pirtûk Nûbihar de derket.
Sûra Amedê
Sûra Amedê yan jî Keleha Amedê, qeleheke dîrokî ye ku di sala 297an a de li navçeya Sûr a Amedê ya îro ji aliyê romayiyan ve avabûna kelehê hatiye destpêkirin. Sûra Amedê bi dirêjahiya 5,5 kîlomêtreyê yek ji dîwarên herî kevnê cîhanê ya xweparastinê ye. Dîwarê Sura Amedê bi bilindahiya 10–12 mêtre bilind e û sturiya dîwarê jî 3–5 mêtre stûr e. Sûra Amedê di roja îro de ji bo dîtinê li Amedê yek ji cihên herî sereke ye. Bi awayê avakirin û zexmiya xwe, bi nivîsên xwe, bi motîv û awayên ku lu rûyê keviran hatin e niqartin re niha kîtbeyên 12e şaristaniyan têne xwendin.
Dîroka avakirin despêkê ya kelheyê nayê zanîn. Tê pêşbînîkirin ku di sala 349ê de ji aliyê împeratorê Romayî Konstantînê I ve yekemîn car hatiyê firehkirin û hinek deverên wî hatine nukirin. Çar deriyên sereke yên kelehê hene û her deriyek bi hêleke bingehîn ve vedibe. Paşê, bi mezinbûna bajêr re di bedenê de hin deriyên din jî hatine vekirin. Beden, ji 5 km yan dirêjtir e û bi awayê masîmertalek de dor li bajarê kevin dipêçe. Bilindiya dîwarên kelehê 12e mêtre ye. Dîwarên Sûra Amedê ji 3 mêtreya heta 5 mêtre yê fireh dibe û 82 birc li Sûrê hatine avakirin.
Ji ber Erdhejê Pazarcixê ya sala 2023an bircên Sûra Amedê û hinek beşên dîwarên Sûra Amedê hilweşiyan. Hatiye ragihandin ev beşên ku hatine hilweşandin di asta restorekirinê de bûn û di rojê pêşerojê de dihatin restorekirin. UNESCOyê di derbarê hilweşandina avaniyên dîrokî ku di zirarê dîtine da zanîn ku ewê envantera cihên dîrokî û çandî derxin û ji bo restorasyonên cihên dîrokî di demeke kurt de dest bi xebatan bikin.
Dîrok
Sûr yan jî Kelhe ya Amedê di serdema Romayiyan de hatiye avakirin. Bikaranîn û ji nû ve avakirin, di nav wan de sûrên bajarê Amedê hene ku dirêjiya wan digihêje 53 mêtreyan. Di dîwaran de bi qasî 63 nivîsên ji serdemên dîrokî yên cuda hene ku bermahiyên Hûrî, Med, Rûm, Sasanî, Bîzans, Merwanî û Eyûbî hene. Di 4ê tîrmeha sala 2015an de UNESCO'yê keleh û Baxçeyê Çandî ya Hevselê beşdarî Lîsteya Kelepora Cîhanê kir.
Kela hundirîn
Dîroka Kela Hundirîn a ku li aliyê bakurê rojhilan ê sûrên Amedê hatiye bicihkirin bi îhtimaleke mezin digihêje dema gelê Hûrî-Mîtanî (B.Z. 4-3 hezar) ku gelê pêşîn e ku li vê herêmê bi cih û war bûye. Kela Hundirîn piştî ku sûrên bajêr ji hêla Romayiyan ve hatin çêkirin, bû xwediyê cihekî taybet û her tim wekî navenda rêveberiyê hate bikaranîn. Sûrên pêşîn ên ku Kela Hundirîn dorpêç dikirin û di Kembera Artûqiyan a niha re derbas dibûn, paşê xera bûne.
Siltan Silêmanê Qanûnî 16 birc û du avahî lê zêde kirine û Ava Hamravat jî aniyê wir. Çar deriyên Kela Hundirîn ên bi navê Deriyê Serayê, Deriyê Kupelî, Deriyê Fetîh û Deriyê Orgûn hene. Di nav Kela Hundirîn de avahiyên giranbuha hene. Mizgefta Kelayê (Mizgefta Hz. Suleyman, Mizgefta Nasiriye), Kaniya Bişêr, Kembera Artûqiyan, Girê Wêran, Seraya Artûqiyan û Dêra Saint George çend heb van cihan in.
Bircên kelehê
Li ser sûran çargoşeyî, pirgoşeyî û bi şeklê gilover bi giştî 82 birc hene. Li aliyê ku li Geliyê Dîcleyê û Ben û Senê dinêre, ji ber ku parastina wê hêsantir e, birc kêm in û çargoşeyî ne. Li eniya Deriyê Çiyê û Deriyê Rihayê, ji ber ku ji êrîşên neyaran re vekirî ye, hejmara bircan zêdetir e û şeklê bircên li vê derê jî gilover e.
Bircên ku di dema Artûqiyan de hatine çêkirin bi mezinahî û nexşên li serê ji bircên din cudatir in. Birc bi giranî du tebeqeyî, hinek jî sê-çar tebeqeyî ne. Qatên jêrîn wekî depo û embar, tebeqeyên jorîn jî bi armancên leşkerî hatine bikaranîn.
Di nav van 82 bircan de ji ber mezinahî û nexşên xwe, bircên wekî Bedena Mezin (Ben û Sen), Birca Heft Birayan, Birca Bizinan, Nûr, Birca Findiqan, Merwanî, Qîza Qirêl û Dûpişk zêdetir tenê nasîn.
Birca Bedena Mezin
Birca Bedena Mezin an jî Birca Ben û Sen (tr.:Ulu Beden an Evli Beden Burcu) li aliyê başûr ên sûran e. Birc di sala 1208'an de li ser navê hikûmdarê Artûqiyan Melîk Salih ji hêla Îbrahimê Kurê Mîmar Cafer hatiye çêkirin. Bircên Bedena Mezin û Heft Birayan (ku wekî bircekê têne hesibandin) bi avahîsaziya xwe ya sîlindiriîk, bi kitabeya ku wan dorpêç dike, bi nîgarên eyloyê duserî, şêrê bibask gelekî bi heybet, bi plansazî û xemlên xwe gelekî dişibin hev.
Li gorî efsaneyê: Hikûmdarê wê demê pêşbaziyekê li dar dixe. Fermanê dide ku li şûna van her du bircan, du bircên pir bilind û qewîn ên ku plana wan bi destên wî hatiye xêzkirin, bên avakirin. Li bajêr bi tenê du kes dikarin vî karî bikin. Yek ji wan hosta ye, yek jî qelfeyê wî ye. Xewn û daxwaza hosta ev e ku hostatiya xwe careke din nîşan bide, xewn û daxwaza qelfe jî ew e ku di hostatiyê ji hostayê xwe bibore. Hosta Birca Heft Birayan, qelfe jî Birca Bilind lêdike. Di encama kar de hikûmdar birca qelfe hîn zêde diecibîne. Hosta bi vê yekê gelekî bi ber xwe dikeve û ji ser bircê xwe davêje xwarê.
Tirşîn
Tirşîn, tirşî awayekê parastina sebze û fêkiyan e. Di pêjgeha kurd de cihekê wê yê girîng heye. Li Asya û Ewropayê gelek cureyên wê tên xwarin. Ji kurdan derbasê tirkan jî bûye ku bi tirkî dibêjin turşu.
Sûra Amedê
Birca Bizinan
Birca Bizinan li rojhilatê Deriyê Mêrdînê, li ser zinarekî tiraştî ye mezin hatiye bicihkirin. Birca herî kevn û herî mezin a li ser sûran e. Dîroka çêkirina wê bi awayekî teqeez nayê zanîn, lê belê li ser wê nivîseke ku dibêje, di sala 1223'yan ji hêla Merwaniyan ve hatiye tamîrkirin heye. Wisa tê bawerkirin ku ev birca 11 kemberî demekê wekî perestgeh jî hatiye bikaranîn.
Tirşîn
Sebze û fêkî di nava şoriyê de tên sekinandin û ev rêbaza han mejûyê bikaranînê dirêj dike. Ji demên pirr berê ve ev teknîk hatiye bikaranîn ku mirov bikaribin zivistanê jî fêkî û sebzeyan bixwin.
Di dema nûjen de ji ber ku sarinc hene êdî ne ji bo dirêjkirina mejûyê bikaranînê, bo daxwazê tirşîn tên çêkirin.
Sebze û fêkiyên sereke yên tirşînê
Tirşîna Îdirê navdar e. Herwiha li Amed û Rihayê jî tirşînên gelek bitehm tên xwarin.
Hebîb
Hebîb (bi tirkî: Ballı), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye. .
Bergiriya xaneyî
Bergiriya xaneyî an jî bersîvdana bergiriya xaneyî (bi îngilîzî: cell-mediated immune response) corekî ji bergiriya taybet e.
Herîdan
Heridan, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Bergiriya xaneyî
Bergiriya xaneyî ji aliyê xaneyên T ve tê dabînkirin. Bergiriya derdanî jî cora din a bergiriya taybet e û ji aliyê xaneyên B-yê ve tê dabînkirin. Heke hokara nexweşiyê ji berevaniya bergiriya giştî û berevaniya dijetenan bifilite û xwe bigihîne nav xwînê, nav lîmfêgirêyan, nav şaneyan an jî nav xaneyan, wê gavê bi berevaniya xaneyên T-yê ve rû bi rû dimîne. Berevajiyê xaneyên B, xaneyên T rasterast ji hebûna hokara nexweşiyê agahdar nabin. Xaneyên T, bi navbeynkariya xaneyên dendridî û hellûşênera gewre ji hebûna hokara nexweşiyê agahdar dibin û çalak dibin. Herwisa xaneyên T ji bo bergiriya derdanî, xaneyên B-yê jî çalak dikin. Ji ber ko dijeten di nav xwînê, lîmfê û navbera xane û şaneyan de digere lê nakeve nav xaneyan, bergiriya derdanî ya bi dijetenan, nikare li dij hokara nexweşiya di nav xaneyên laş de berevanî dabîn bike. Taybetiya bersîvdana bergiriya xaneyî eve ku, xaneyên T ne tenê ji bo hokarên nexweşîyên di nav xwînê an jî di nav lîmfê berevanî dikin. Heke hokara nexweşiyê ketibe nav xaneyên laş, wê gavê xaneyên T ,xaneyên tûşbûyî yên laş jî têkdişkîne, bi vî awayê rê li ber zêdebûn û belavbûna hokarên nexweşiyê tê girtin.
Rêbaza çalakbûna bergiriya xaneyî
Heke hokara nexweşiyê bikeve nav laş, xaneyên dendrîdî û xaneyên hellûşênera gewre ji hebûna wî agahdar dibin. Bi taybetî hellûşênera gewre, bi wergirên ser rûyê xwe hokara nexweşiyê dinase. Heke hellûşênera gewre rastê hokara nexweşiyê were, bi hellûşînê hokara nexweşiyê dadiqurtîne û di nav xaneya xwe de diherisîne. Hin ji pirtikên hokara nexweşiyê jî li ser parzûna xaneya xwe de cih dike. Bi vî awayê xaneya hellûşênera gewre dibe xaneya diyarkirina dijepeydaker (bi îngilîzî: antigen presenting cell).