cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ehmedê Nalbend
Herçend helbestên wî di serdemê jiyana wî de nehatibûn belav kirin, lê gelek ji wan di nav xelkê deverê de, ji zardevekî bo zardevekî belav bûbûn. Wî gelek helbest nivîsîn û ew di nivîsandina helbestên bi kurdiya kurmancî de ji helbestvanên herî berhemdar e. Nalbendî di helbestên xwe de hemî babetên jiyana wî serdemî, ji sofîtî, diyanet, viyan, kurdînî, henek, gazind, erotîk û hwd... livandine. Helbestine Nalbendî bûne stran û stranbêjên mîna Gulbiharê, Omer Gundî, Îsmaîl Zaxoyî gotine.
Xewna Ehmedê Nalbend çapkirina helbestên wî bû. Hewil da, ji bo cemandina mesrefa çapkirina berhemên xwe li gundên deverê li dû zekatê bigerhe, lê ew jî bê hûde bû. Piştî gelek bizavan, ew ji çapkirina helbestên xwe bê hêvî dibe û hewil dide wan helbestên xwe yên li ser kaxezan, li gelek gundan belav bûyî xirveke serêk û wî ew, yên karî bide ser hev, li cem mela Tahayê Mayî hiştin. Ji ber ku Nalbend kesekê gerok bû û çi maleka wî ya binecih nebû, wî helbestên xwe li ser kaxezan dinivîsandin û li nik kesên ku cihê baweriya wî bûn û dostên wî bûn dihêlan; wek mela Tahayê Mayî, Mesûd Kitanî, Zeynilabidînê Çemseydî, mela Sidîqê Benavî, Mostefayê Bamernî û gelekên din.
Ji wan kesan mela Tahayî her ji destpêka salên heftêyan hewla çapkirina hemî berhemên Ehmedê Nalbend da û Mela Mistefa Barzanî xwest jê re çap bike, lê rewşa wî demî ya şoreşa kurdan tê de derbas dibû rê neda bicihhatina wi karî. Mela Tahayî di dawiyê de armanca xwe û Ehmedê Nalbend pêkand û helbestên Nalbendî, bi alîkariya Mesûd Barzanî, di sala 1997ê û 1998ê de, bi navê Baxê Kurdî, di pênc cildan de belav kirin.
Ji bilî çapkirina hemî berhemên Nalbendî ji aliyê mela Taha Mayî ve, kesine din helbestine Nalbendî cemandin û wek pirtûk gehandin çapê û ji wan:
- Xalid Husên, Dîwana Ehmedê Nalbend (Muxlis), çapa yekê 1972, çapa duyê 1981, çapa dawiyê 1989.
- Sadiq Behaedîn Amêdî, Hozanvanêt Kurd, 1980. (Di wê pirtûkê de behsê 19 helbestvanên kurd tên kirin li gel nimûneyan ji berhemên wan û Ehmedê Nalbend jî yek ji wan e).
Ehmedê Nalbend çeqokek hebû û ew her pê re bû û gelek caran xwe pê ve mijûl dikir û ew vedihusî û wextê kesekê pirsiyar jê dikir ka ew çima devê wê çeqoyê tuj dike, wî di bersiva xwe de ji wan re digot dê hûn bizanibin. Wî di îlona 1963yê de, li gundê Xişxaşa, li ser tehtekê, bi wê çeqoyê zikê xwe şeq kir û li wê derê mir.
Parçeyine ji hunera Ehmedê Nalbend:
Francesco Totti
Francesco Totti, lîstikvanekî futbolê yê îtalyanî ye. Francesco Totti di 27ê îlonê sala 1976an de li Romayê ji dayik bûye.
Pereyê dîjîtal
Pereyê dijîtal diravên ku têne tomar kirin û bi elektronîkî têne veguheztin û li ser sifir û yekê têne damezrandin.Ev têgîn li pêşberî navbeynkarên fîzîkî wekî zîv tê pêşkeş kirin.Pereyên dîjîtal xwedan taybetmendiyên mîna diravên fîzîkî ne, lê danûstandinên veguheztina sermayeya diravê dîjîtal bi gelemperî dikare yekser û li derveyî sînoran were kirin.Pereyên rastîn û diravên krîpto her du jî nimûneyên diravên dîjîtal in, lê her diravê dîjîtal ne diravanek rastîn an diraja krîpto ye. Pereyên dîjîtal, mîna diravên fîzîkî, ji bo kirrîna mal û karûbar têne bikar anîn lê dikarin bêne bikar anîn.Divê meclîsên taybetî jî werin sînorkirin. Mînakî, hûn dikarin ji bo lîstikek an tevnek sosyal dravek dravî hebin. Pereyên dîjîtal ên wekî Bitcoin û Atrium wekî "diravên dîjîtal ên nenavendî" têne zanîn; Ev tê vê wateyê ku navendek ku van dravan hilberîne tune.
Lévis-Saint-Nom
Lévis-Saint-Nom, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Hedîs
Hedîs an Fermûde (bi erebî: حديث 'ḥadîth' pirane أحاديث 'Aḥâdîth') agahî, kevneşopî) gotin û kirinên Muhemmed Pêxember in. Ji tiştên ku Pêxember bê gotin red yan jî qebûl kirine jî hedîs tên gotin. Ji hemû tiştên di derbarê Muhemmed ra jî Sunet a Pêxember tê gotin.
Hemû Hedîs ji naverokê (metn) û girtekê (îsnad) pêk tên. Girtek bi xwe jî ji mirovên ku hedîsek riwayet kirine (rawî) tê holê. Hedîsek dikanî bi du aliyan lawaz be. Yan ji aliyê girtekê, yan jî ji aliyê rawiyan. Ji hedîsên beşa yekemin ra di gora saxlemiya xwe musned, mursel, muttesil, munqetî, mudal û mu'elleq tên gotin. Ji hedîsên beşa duyemîn ra jî mevzû', metrûk, munker û şaz tê gotin.
Mînakek ji bona girtekê: "A ji min ra got ku, wî ji B bihistiye û wî jî ji C bihistiye ku Pêxamber aha gotiye."
Zanyarên ola Îslam ê hedîsan ji gora rewacdariyê/bawermendiyê di çar beşan da parva dikin: sehîh - xurt, resen, zexm; hesen - baş; ze'îf - lawaz, bişik û mewzû' - nerast. Va parva kirina ji gora rewacdariya girtekê û rawiyan bi hev re dibe. Lê yê herî pirr dîsa şexsiyet û jiyana rawiyan rolekî mezin dilizî.
Di diroka Îslamê da gellek pirtûkên hedîsan hatine nivisîn. Niviskarên herî navdar Buxarî, Muslim, Malik bin Enes û Ehmed bin Henbel in. Ehmed bin Henbel bi xwe imamê mezheba Henbelî yan e.
Pirtûkên navdar yên Hedîsan
en-Nesaî, Kitab es-sunen
Binêre
Rexnekirina Hedîsan
Deryaya Egeyî
Deryaya Egeyê, an jî bitenê Ege, di navbera komarên Tirkiye û Yewnanistanê de ye. Bi yewnaniya berê de η Αιγαίϊς, yewnaniyê îroj jî Αιγαío(ν) Egeo(n), bi tirkî jî Ege Denizi tê navkirin. Bi Tengava Çanakkale li Deryaya Marmara vediqete.
Nav
Li ser navê Ege pir gotin hene. Li wan yek, şahekî Atîna bi navî Aigeus hatiye standîn. Aigeus paş zan kir ku zarokê xwe Theseus mir, xwe di ava deryayê de fetisand. Li paş wê şunda jî ew derya bi navê wî hat navkirin.
Yekê din jî wiha ye: paş şahbanûyeke Amazon li gundekî bi navê Aegae di deryayê de mir, hat navê gund dana deryayê.
Yek jî dibe ku wiha be: di yewnaniya antîk de di αἶγες (aiges) pêlan, derya bi pêlan de hat navkirin.
Dîrok
Di dîrok de gelek dewletan li ser Deryaya Egeyî serwerî ajotin. Herî pêş de Yewnana Antîk, paşê Faris, Roma, Bîzans, Jenova, Venedîg, Împeratoriya Osmanî hatin zorandin. Îroj ê pir dest Yewnanistanê de ye jî, Tirkiyê jî li ser Egeyê navçe xwe nîşan kir.
Erdnîgarî
Deryaya Egeyî 214 000 km² aqara xwe heye. Derê di Egeyê de herî kûr 3 543 m li rojhelata Krîtê ye. Di Deryaya Egeyî de gelek girav hene. Navê arxîpel di gelek zimanan de ji bo komgirava tê bikaranin, cara pêşin ji bo giravên Ege de hat bikaranin. Li wan giravan pirekê êtûnî (volqanî) ne. Hin giravên herî mezin ew in: Xiyos, Rodos û Krît. Du giravên mezin yên Tirkiyeyê di Egeyê de hene: Bozcaada (bi yewnanî, Tenedos) û Gökçeada (bi yewnanî, Imvros).
Gerdrehmet
Gerdrehmet gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 275 kes (36 malbat) bûn.
Remlavêj
Remlavêj wekî ji navê wê kivşe ye remlan diavêje. Yek ji elementên çîrokên Kurdî ye. Bi pirranî mêr e. Miroveke temendirêj e. Dema mîr pêwîstî bibînin, derdikeve hizûra mîr û gorî daxwaza yan pirsa mîr remlan diavêje. Ango wekî medyûmên (astrologên) îro ne. Dikarin di tasên xwe de hemî bûyer, kes û tiştan bibînin. Hin caran remlavêj wekî kesên nebaş derbasdibin di çîrokên Kurdî de.
Gîrîk, Semsûr
Gîrîk, Girik gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.
Plüderhausen
Plüderhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rems-Murr-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Dîna
Dîna gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.
Ribouisse
Ribouisse, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Graimbouville
Graimbouville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Stubenberg, Bavyera
Stubenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rottal-Inn li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Linus Pauling
Linus Carl Pauling (jdb. li Portlandê, Oregon; m.  li Big Surê, California) kîmyagerekî amerîkayî bû.
Sala 1954î Xelata Nobel a kîmyayê û di sala 1962î de jî Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye. Ew yek ji navdartirîn kîmyagerên sedsala 20emîn tê zanîn. Bandora mekanîka quantumê li ser kîmya û kîmyaya biyomolekûler lêkolîn û destnîşan kiriye. Wî ne tenê li ser kîmya, li ser gelek beşên zanistiyê angaşt pêşkêş kiriye, nivîsiye.
842
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Berkelland
Berkelland, şaredariyeke bi ser herêma Gelderlanda Holendayê ye.
Cadilhac de Fronçadés
Cadilhac de Fronçadés (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ye li herêma Akîtanya Nû (Nòva Aquitània, Nouvelle-Aquitaine) ya Fransayê.
Malliß
Malliß şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Teofîlos
Teofîlos (bi yewnanî Θεόφιλος, jdb. 800-805 – m. 20ê kanûna paşîn 842) ji sala 829an heta mirina wî li sala 842an Împeratorê Bîzansê bû. Ew împeratorê duyem ê xanedana Amoriyan bû û împeratorê paşîn ê ku piştgiriya îkonoklasmê dike. Teofîlos bi xwe serokatiya şerê xwe yê dirêj li dijî ereban kiriye, ku di sala 831ê de dest pê kiriye.
Berg en Dal
Berg en Dal, şaredariyeke bi ser herêma Gelderlanda Holendayê ye.
Lenger
Lenger hesinê keştiyan ê ku pê erdê lengergehê ve tê girêdan.
Virginia Beach, Virginia
Virginia Beach, bajareke parêzgeha Virginia ye. Bajar, giradayê ti wîlayetek nîne, bajarek serbixwe ye.
Reşan, Amêdî
Reşan an jî Reşinkê, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.
Qerebulax
Qerebula, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.
Dîlana dêvan
Dîlana dêvan, dîlaneke bi tirs, xof û bisêhr e. Yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Kes nizane dêv di nav xwe de çi şêwrê dikin. Kêm kes dikarin nêzîkî wargehê dêvan an jî dîlana dêvan bibin. Hin caran dêv di dîlanê de dikevin pevçûnan. Çiya û banî dilerizin, darên daristanan ji koka xwe difilitin, ba û bablîsok radibin.. Kes nizane çi nakokî hene di navbera wan de daku pevdiçin. Tenê lehengên zîrek û wêrek dikarin nêzîkî dîlana dêvan bibin û texmîn bikin ka dêv di çi armancê de ne.
Keçên rojê
Keçên rojê fîlmeke drama ya fransî ya sala 2018 e ku ji hêla Eva Husson ve hatî derhêner kirin. Ew ji bo Darqespa zêrîn di Festîvala Fîlman ya Cannes a 2018an de hate hilbijartin.
Naveroka fîlmê
Li Kurdistanê, Bahar, fermandara gurdana Keçên rojê, bi hêviya ku kurê xwe bibîne, amade dike ku bajarokê xwe ji destên tundrawan rizgar bike. Rojnamevaneke fransî, Mathilde, tê ku têlefona êrîşkariyê vedibêje û govaniya dîroka van şervanên bêhempa dike. Ji ber ku jiyana wan hat guhartin, hemî bi heman armancê re têkoşîn kirin: jin, jiyan, azadî.
Mehmet Deviren
Mehmet Deviren, di sala 1975’an de li gundê bi navê Gola Gulê ku bi Şemrexa Mêrdînê ve girêdayî ye hatiye dinyayê. Dibistana seretayî û navîn li Şemrexê, ya amadehiyê jî li Amedê kuta dike. Her wisa dibistana amadehiyê ya Bazirganiyê jî kuta dike û niha li zanîngeha Êlihê beşa Tibî Dokumantasyonê kuta kirye. Devîren, di sala 1992’an de ji doza kurdayetiyê tê girtin, piştî darizandineke dûdirêj di girtîgeha Amed û Entabê de cezayê xwe diqedîne û derdikeve derve. Dûre jî di 1998'an de, li girtîgeha Gelîboluyê ya leşkerî radikeve. Weke birek nivîskarên kurd ên li Bakûr Devîren jî di destpêkê de bi tirkî dide ser riya wejeyê. Helbestên wî yên bi navê Anlat (Vebêje) di sala 2003’an de wekî dîwan têne çapkirin. Devîren, weke gelek helbestvan û nivîskarên esilkurd ên bi zimanê serdastan dest bi wêjeyê kiriye, piştî vê xebatê riya xwe diguhere; bi helbestên ku di Kovara W, Gelawêj, Çirûsk û malperên wekî Amîdakurd de diweşin, dadigere ser kulzema kesayetiya xwe; zimanê bav û kalan, kurdî. Devirenê ku di damezirandina Komeleya Nivîskarên Kurd de cî girtiye û demeke dirêj wekî rêveber berpirsê karê darayî dikir, piştî civîna lijneya rêveber wekî serokê Komeleya Nivîskarên Kurd hate hilbijartin. Deviren di heman demê de di Enstîtuya Kurdî ya Amedê de endamê lijneya rêveber de cîh girtiye û berdevkiya Enstîtuya Kurdî ya Amedê kiriye, niha jî endamê Kurdî-Derê ye û kar û barên lêkolîn û lêhûrbûnên wêjeyî dimeşîne. Niha di lijneya Pena Kurd ya li Amedê de kar û barên damezirandinê dimeşîne.
Qentirme
Qentirme hawiyakî dîwar lêkirinêye. Ji bo avahiyê qentirmekî li ser du diregan wek 'n' lêdikin. Lêkirinên qentirmekî dihere ber 2 hezar sal BZ. Qentirme ter siftê li Mezopotamyayê tên dîtin. Hin Kurd der û teqên malên xwe qentirmekî lêdikin. Bi giştî li Kurdistanê gelek pireyên wek qentirmekî hatin lêkirine. Hawiyên qentirmekî gelek pirin:
Robot
Robot cîhazên ku pêşta rên programkirin ku bi xwe bi xwe dixebitin. Cîhazên elektro-mekanik in.
Încirli
Încirli gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.
Hawaii
Hawaii (bi zimanê hawaiiyî: Mokuʻāina o Hawaiʻi) dewleta herî nû ya DYAyê ku di 21ê tebaxa 1959an de bû dewleta 50em a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê.
Hawaii ji 137 giravan pêk tê û di nav Okyanûsa Mezin de ye dikeve. Wargeheke tûrîstîk e. Bi milyonan tûrîst her sal diçin Hawaiiyê û aboriya wê jî li ser tûrîzmê ye.
Rişava
Rişava, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.
Ferdinand Buisson
Ferdinand Edouard Buisson (jdb. li Parîs — m.  li Parîs) pedagog û siyasetmedarekî fransî bû.
Sala 1927an bi tevî Ludwig Quidde Xelata Nobelê ya Aştiyê wergirtine.
Moqof
Moqof, gundekî girêdayê navçeya Melkişî ya Dêrsimê ye.
Ku Klux Klan
Ku Klux Klan bi gelemperî bi KKK an jî wekî Klan tê kurt kirin, komek terorîst û nefretê ya serweriya spî ya Amerîkî ye ku armancên wê yên bingehîn Afrîkî-Amerîkî, Cihû, Latînî, Amerîkî yên Asyayî, Katolîk, Amerîkî yên Xwecihî ne. Herwiha koçber, çepgir, homoseksuel, misilman û ateîst jî tevde ne.
Klan di sê serdemên cuda de hebûye. Her yekê parêzvaniya helwestên reaksiyonê yên tundrew kiriye, yên wekî neteweperestiya spî, dijî-koçberî û bi taybetî di dubareyên paşerojê de Nordîsîzm, antîsemîtîzm, antî-katolîzm, qedexekirin, populîzma rastgir, antî-komûnîzm, homofobî, Îslamofobî dijî pêşverûbûn û antî-ateîzm. Ji hêla dîrokî ve, yekem Klan di dawiya salên 1860'an de li dijî reşikên çalak ên siyasî û hevalbendên wan li Dewletên Yekbûyî yên Başûr terorîzm bikar anî û hem êrîşa laşî hem jî kuştin. Her sê tevgeran banga "paqijkirinê" ya civaka Amerîkî kirine û hemû rêxistinên tundrew ên rastgir têne hesibandin. Di her serdemê de, endametî veşartî bû û texmînên tevahî hem ji hêla heval û hem jî ji dijminan ve pir zêde bûn.
Derketina navê
Nav bi yewnanî wekî  (κύκλος, ku tê wateya çember) wekî Clan hate berhevkirin. Peyv berê ji bo rêxistinên din ên biratî yên li Başûr wekî Kuklos Adelphon dihat bikar anîn.
Afirandin û binavkirin
Di civînek 1867'an de li bajarê Nashville, Tennessee, endamên Klan kom bûn û hewl bidin ku rêxistinek hiyerarşîk biafirînin û beşên herêmî di dawiyê de ji navendek neteweyî re rapor dikin. Ji ber piraniya endamên Klanê kevneperest bûn, ew bi vê hiyerarşiya leşkerî dihatin bikaranîn, lê Klan tu carî di bin vê avahiya navendî de tevnegeriya. Beş û komên herêmî pir serbixwe bûn.
Sembol
Ku Klux Klan di dîroka xwe de cûrbecûr sembolan bikar aniye.
1775
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Remshalden
Remshalden şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rems-Murr-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Qerebirûn
Qerebirûn, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.
Leicestershire
Leicestershire wîlayetek Înglistanê ye.
Beuningen
Beuningen, şaredariyeke bi ser herêma Gelderlanda Holendayê ye.
Gerdşeytan
Gerdşeytan gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 181 kes (29 malbat) bûn.
Camarsac
Camarsac, komuneke li departementa Gironde a Fransayê ye.
Limetz-Villez
Limetz-Villez, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Grainville-la-Teinturière
Grainville-la-Teinturière, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Crécey-sur-Tille
Crécey-sur-Tille, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
1873
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Dilşad Çemanî
Dilşad Çemanî an jî Dilshad Chamani (ew li Dihokê hatiye dinyayê) youtuberekê kurd e. û listîkvanekê komêdî ye. Her wesa bandorkerekê sosyalmîdiyên civakî ye jî bi teybetî li herêma Badînan.
Parkstadion
Parkstadion li Gelsenkirchen, Nordrhein-Westfalen, Almanya stadyumek pir-armanc bû, ku êdî ji bo mêvandariya bûyerên girîng nayê bikar anîn. Stadyum di sala 1973'an de hate çêkirin û pênc maçên Kûpaya Cîhanê ya FIFA1974 li dar xist. Kapasîteya wê 62,109 bi kursiyên 45,067 bû.
Di Kûpaya Cîhanê ya FIFA1974'an de, Yugoslavyayê bi 9-0 xistina Zaire rekora serkeftina herî mezin a heta niha di Kûpaya Cîhanê ya FIFA de tomar kir.
Michael Jackson di 4'ê Îlona 1988'an de di dema gera xwe ya Cîhanê ya Xerab û di 15'ê Hezîrana 1997'an de di gera xwe ya HIStory Cîhanê de derket stadyumê. Di heman demê de hate plan kirin ku di 6'ê îlona 1992'an de li stadyumê li ser gera xwe ya Cîhanê ya Xeterdar performans bike, lê ji ber tenduristiya nexweş betal kir.
Rêkxistina herisê
Ji bo despêkirin, domandin an jî dawîanîna heriskirin û mijîna xurekan, hemû şert û mercên coga herisê ji aliyê hormonên herisê û koendama demar ve tê rêkxistin.
Berteka demarî li dij xurekan
Koendama demar li dij xurekan bi sê qonaxê sereke bertek nîşan dide. Qonaxa serî(mejî), qonaxa gedeyî û qonaxa rûvî. Ev hersê qonax jî di bin kontrola koendama demar de, bi alîkariya gelek enzîm û hormonan rû dide.
Ricaud, Aude
Ricaud, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Rêkxistina herisê
Qonaxa serî
Qonaxa yekem a ji bo bersîvdana xurekan, li koendama demar a navîn, di mejî de dest pê dike. Hê ko xurek neketiye nav coga herisê, bêhnkirin, tahmkirin, dîtin an jî fikirîna xurekemadeyan dibe kartêker(hişarker) ji bo koendama demar. Ji ber van kartêkeran koendama demar lîkerijenan han dike ji bo derdana lîkê. Herwiha gedeyê han dike ji bo derdana şileya gedeyê û lîncemade. Bi vî awayê koendama demar gedeyê amade dike ji bo wergirtina xurekemadeyan.
Qonaxa gedeyî
Gava xurek digihîjin gedeyê, qonaxa gedeyî destpêdike. Asîda gedeyê û enzîm dest bi heriskirina xurekên nav gedeyê dikin. Firehbûna gedeyê, bilindbûna pileya pHê û hebûna xurekên neherisbûyî, qonaxa gedeyî han dike. Di vî qonaxê de, ji ber çalakiya koendama demar û hormonan, girjbûna gedeyê û derdanên gedeyê zêde dibe.
Qonaxa rûvî
Gava kîmos ji gedeyê derbasî rûviya zirav dibe, qonaxa rûvî jî dest pê dike. Kîmos ji bo derdana enzîmên herisê, rûviya zirav han dike. Herwiha kîmos hin hormon û demaran han dike ji bo kontrolkirina derdanên kezeb, pankreas û kîsikê zeravê. Qonaxa rûvî leza valabûna gedeyê jî kontrol dike.
Berteka hormonî li dij xurekan
Gelek hormon ji bo koendama herisê kar dikin, lê ji wana sê heb; gastrîn, kolesîstokînîn û sekretîn hormonên bingehînîn ji bo rêkxistina heriskirinê. Di qonaxa gedeyî de demara vagus sînyal radigihîne gedeyê, ji xaneyên dîwarê gedeyê hormona gastrîn tê berhemkirin û derdan. Gastrîn jî hin xaneyên gedeyê han dike ji bo derdana asîda gedeyê(asîda hîdroklorî (HCl)) û enzîma pepsînojenê. Gava gede vala ye, îcar divê derdana gedeyê jî kêm be, loma hormona enterogastron a di rûviya zirav de tê berhemkirin çalakiya gastrînê kêm dike. Li gel hormona enterogastronê, hormona sekeretîn û kolesîstokînîn jî ji aliyê xaneyên dîwarê rûviya zirav ve tê berhemkirin û derdan. Hormona kolesîstokînîn bandor li ser pankreasê dike ji bo derdana enzîmên herisê(amîlaz, lîpaz, trîpsînojen û kîmotrîpsînojen). Herwiha hormona kolesîstokînîn kîsikê zeravê jî girj dike, zerav ber bi rûviya zirav ve diherike. Hormona sekretîn kezebê han dike ji bo berhemkirina zeravê. , di heman demê de pankreasê han dike ji bo derdana îyonên bîkarbonatê. Îyonên bîkarbonat û xwêyên zeravê kîmosa asîdî ya ji gedeyê nû hatî nêtar dikin. Bi vî awayê enzîmên herisê di rûviya zirav de hê baştir kar dikin.
Qemercix
Qemercix, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.
Gustav Stresemann
Gustav Stresemann (jdb. 10ê gulanê 1878 li Berlînê - m. 3ê çiriya pêşîn 1929 li Berlînê) polîtîkerekî alman bû.
Serokwezîrtiya Alman û wezîrtiya karê derve ya Komara Weimarê kiriye. Sala 1926î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.
Idaho
Idaho [], yek ji dewletên DYAyê ye.
Zêwka
Zêwka, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.
Perê krîpto
Perê krîpto celebek perê dîgîtal e ku di sêwirana xwe de teknolojiya krîptografîk bi kar tîne û bi gelemperî bi devkî tête rêvebirin. Perê krîpto bi gelemperî navendî nayêne kontrol kirin, û ji ber vê yekê li dijî pergalên bankingê yên navendî ne.
Tîn
Tîn şiklekî enerjî ye. Ev enerjî ji madeyen germ ber bi madeyen hênik (sar) diherike.Yekeya tînê kalorî an jî joul e. Tîn ji germahiyê cuda ye. Germahî bi termometreyê ve tê pîvandin. Gava em bêjin îro derve 25 pileye, ev germahî ye. Lê eger em bêjin Tîna vî avê 3000 kîlokaloriye, ev enerji ye.
Neu Kaliß
Neu Kaliß şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Kepirce
Kepirce gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.
Les Loges-en-Josas
Les Loges-en-Josas, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Deşt, Melkişî
Deşt, gundekî girêdayê navçeya Melkişî ya Dêrsimê ye.
Nottinghamshire
Nottinghamshire wîlayetek Înglistanê ye.
Dêva Heftserî
Dêva Heftserî yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Dêv e. Bihêz, xwînxwar, neheq û qîrêj e. Ziyanê dide zeviyan. Tenê lehengên wekî Mîrza û Çekman dikarin serî pê rê bikişînin. Li şîkefta xwe ya kûr, tarî û bi xof dijî. Hinekê kêmhiş e. Kê postê miyan li xwe kir dikare wê bixapîne û xwe ji êrîşên wê biparêze. Di hin çîrokan de diaxive. Gelek varyasyon û cureyên wê hene.
Kesten
Kesten şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Qetirma
Qetirma gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.
E-Sînemaya Serbixwe
E-Sînemaya Serbixwe fanzîna malpera Sînemaya Serbixwe û edîtorê wê Rûmet Med e.
Fanzîna “Sînemaya Serbixwe” di heman demê de yekem fanzîna sînemayê bi kurdî ye û piştî salekê (kanûna pêşîn, 2019) jî hejmara xwe ya duyem hatiye weşandin.
Qanlî
Qanlî, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.
Grainville-sur-Ry
Grainville-sur-Ry, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Xaneya B
Xaneya B an jî lîmfexaneya B corek xirokên spî ye. Bergiriya taybet a derdanî bi navbeynkariya lîmfexaneyên B tê dabînkirin. Xaneyên B jî wekî mîna hemû xaneyên xwînê, di moxê hestî de tê berhemkirin. Lîmfexaneyên B bi navbeynkariya xwînê belavê laş dibe, lê di nav endamên lîmfê yên wekî sipil, lîmfegirê û şileya lîmfê de hê pirtir in. Di laşê balîndeyan de kîsikek heye navê wî bi îngilîzî: bursa of Fabricius e. Wateya “bursa” kîsik e, “Fabricius” jî ji paşnavê zanyarê Hieronymus Fabricius ê hatiye girtin. Di laşê balîndeyan de hemû xaneyên xwînê di nav moxê hestî de tê berhemkirin û di nav plazmaya xwînê de belavî laş dibin. Lîmfexaneyên B jî di moxê hestî de tê dirûstkirin, lê geşebûn û peresîna lîmfexaneyên B di nav kîsikê bursa Fabriciusê de rû dide. Zanyar cara ewil geşebûna lîmfexaneyên B yê li vî endamê de kifş kirine loma navê lîmfexaneyê kirine lîmfexaneya B, ango pîta B ji navê kîsike bursa Fabricius a balîndeyan tê. Ji xeynî balîndeyan tu ajal kîsika bursa Fabriciusê lixwe nagire.
Pêkhateya xaneya B
Berevajiyê Xaneyên T, xane yên B dikarin raste rast jî hokara nexweşiyê binasin. Ev naskirin bi navbeynkariya dijeten ên serbest an ji bi wergirên li ser rûyê xaneyê pêk tê. Li ser rûyê xaneyên B yê de ji bo naskirina hokarên nexweşiyê, wergir hene. Ev wergiran wekî wergirên xaneya B (bi îngilîzî: B-cell receptors (BCRs) ) tê binavkirin. Pêkhateya wergirên xaneya B û dijetenên serbest heman yek e. Anko wergirên xaneya B jî dijeten e. Wergirên xaneya B ji cotek zincîrên giran û cotek zincîrên sivik pêk tê. Herdu zincîr bi bendên dusulfîdî ve bi hevre girêdayî ne. Şikilê wergiran dişibe pîta Y yê. Serekî herdu zincîrên giran di nav parzûna xaneyê de dirêj dibin. Serê din ên zincîrên giran ber bi derveyî xaneyê dirêj dibin û bi zincîrên sivik ve giridayî ne. Ev beş cihê girêdana dijepeydaker e.
Çalakbûna xaneya B
Heke hokara nexweşiyê bikeve nav xwînê an jî navbera şileya şaneyan, bergiriya derdanî bi du awayê rû dide. Rêbaza yekem, lîmfexaneya B rastê rast bi navbeynkariya  wergirên ser rûyê xwe, xwe bi dijepeydaker ve girê dide. Rêbaza duyem jî bi navbeynkariya lîmfexaneya T alîkar a çalak, Lîmexaneya B çalak dibe.
Gavên rêbaza çalakbûna xaneyên B bi alîkariya T alîkar
Xaneya B bi alîkariya wergirên ser rûyê xwe ji dijepeydakerê agahdar dibe. Xaneya B xwe bi dijepeydaker (hokara nexweşiyê) ve girê dide û hokara nexweşiyê dadiqurtîne. Hin pirtikên dijepeydakerê li ser parzûna xaneya xwe de bi molekula MHC II ve girê dide. Bi vî awayê xaneya B, ji bo xaneya T alîkar, dibe xaneya diyarkirina dijepeydaker. Xaneya T alîkar bi navbeynakiya wergirên xwe ji xaneya diyarkirina dijepeydaker (Xaneya B) ve agahdar dibe û xwe bi vî xaneyê ve girê dide. Xaneya T alîkar sîtokîn (înterlukîn) der dide. Xaneya B ji ber bandora sîtokînan dest bi dabeşbûnê dike.
Corên xaneya B
Hejmara lîmfexaneyên B bi dabeşbûna mîtozî zêde dibe. Bi dabeşbûnê, du corên lîmfexaneyên B çê dibe.
Xaneya plazma
Piraniya xaneyên nû dibin xaneya plazma (plazmaxane) û dijeten der didin. Dijeten molekulên proteînî ne, loma plazma xane gelek zêde ji retîkûlûma endoplazmî ya zivir di nav sîtoplazmaya xwe de digirin. Dijeten xwe li ser rûyê hokara nexweşiyê (dijepeydaker) de girê didin û bi hin rêbazan bergiriya derdanî dabîn dikin. Temenê plazmaxaneyan kin e, bi qasê rojek e.
Gerdşînan
Gerdşînan gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Xaneya B
Xaneya B bîrker
Hinek ji xaneyên nû jî dibin xaneya bîrker (xaneya B bîrker). Piştî tunekirina dijepeydakeran û saxbûnê, xaneyên bîrker ji bo demek dûr û dirêj di nav laş de dijîn û hêdî bi hêdî dijeten der didin. Heke heman cor dijepeydaker cara duyem tûşî laş bibe, vê gavê xaneyên bîrker bersîvdana bergiriya duyemî dabîn dikin. Ji ber hebûna lîmfexaneyên B yên bîrker, bersîvdana bergiriya duyemî leztir û hêztir dibe.
Gerdşînan
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 150 kes (20 malbat) bûn.
Bleiksvatnet
Bleiksvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye.
Genovîzî
Bi tevahî li dorî 1.920.000 lîgurîaxêv hene, zaravayên sereke ev in: genovîzî li derdora bajarê Genovayê, li Îtalyayê; korsîkayî li girava Korsîkayê, li Fransayê; monêgaskî li Monakoyê.
Akademiya zimanê lîgurî Académia ligùstica do Brénno di sala 2008-an de rêzimanê fermî saz kir.
Hevrist
Hevrist, dara hevristê, hevris, merx an jî melx (Juniperus) darekê ku hertim kesk e, pelçên wê zivistanê naweşîne. Nêzîkî 70 cureyên hevristan hene. Di navberê 20 û 40 m dirêj dibe.
Hevrist bi piranî devî ne, lê carina jî dibin dar. Sitriyên hevristê tûj in. Berên wan reş û şîn in. Ji berên wan biharatê çêdikin. Mirov ji darên wan hesk çoçik, kevçî û tiştên din çêdike.
Sigêrê
Sigêrê, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.
Aristide Briand
Aristide Briand (jdb. li Nantes, Fransa; m.  li Parîs) ramyarekî navdar ê fransî bû.
Ew 11 caran bûye birêvebirê hikûmetê, 23 caran wezîrtî kiriye. Di sala 1926î de bi tevî Gustav Stresemann Xelata Nobel a aşitiyê wergirtine.
Ortîl
Ortîl, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.
Rieux-en-Val
Rieux-en-Val, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Qalqan
Qalqan gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.
Lommoye
Lommoye, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Crépand
Crépand, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Illinois
Illinois (bilêvkirina kurdî: Îlînoy) yek ji dewletên DYAyê ye.
Bronckhorst
Bronckhorst, şaredariyeke bi ser herêma Gelderlanda Holendayê ye.
Çekem, Dêrika Çiyayê Mazî
Çekem gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Nisêbîn
Nisêbîn (, ji ; ) navçeyeke bajarê Mêrdînê ye. Navçeya Nisêbînê li başûrê bajarê Mêrdînê ye û li kêleka sînorê Başûrê Rojavaya Kurdistanê ye. Navçe li ser Riya Hevrîşm e ku ji Edenê tê û ber bi Başûrê Kurdistanê ve diçe. Gelê navçeyê bi piranî debara xwe bi çandiniya genim, nîsk, nok, ceh û pembû dike. Hebûna riya hevrîşm jî ji bo gelê navçeyê hatineke aborî tîne. Hemû kamyonên ku dê derbasî Başûrê Kurdistanê û Îraqê bibin di Nisêbînê re derbas dibin û ev yek ji bo gelê bajêr hatineke aborî ye.
Navçeya Nisêbînê di dîrokê de bi sed salan serbixwe maye û ji aliyê mîrên kurdan ve hatiye parastin.
Di dîrokê de Nisêbîn
Her gelî, her qewmî li gora xwe û di serdema xwe de navek li vî bajarî kirine. Di nav xelkê de weke "welatê Şahmaran" jî hatiye bi nav kirin. Çanda Şahmaran têde mezin bicih e. Sumeriyan gotine Nirbo, Babîliyan gotine Aramîs-Nîsîbîs, Hûrî-Mîtaniyan jê re gotine Nabila-Kengê an jî Nas û bîna, Aşûriyan gotine Meppîn-Suba, Suryaniyan gotine Nasibîna-Sarbo, Sasaniyan gotine Ahvaz, Ereban nav lê kirine Nasîbeyn û Osmaniyan jî gotine Nisêbîn.
Nisêbîn şahidê dîrokeke kevnar e. Gelek şêx, siltan û serleşkerên navdar tê re derbas bûne û şopên xwe lê hiştine. Nimûneyek ji dîroka Nisêbînê ya kevnar, Girnewas e. Di encama kolanên demdirêj de arkeologan li Girnewas, xwe gihandine bermayiyên dîroka berî zayînê bi heft hezar salan. Di roja me de jî gelek nexweş ji bo saxbûnê xwe davêjin ber dergeha Girnewas û paçên xwe yên rengo rengo li dara serê gir girê didin. Yê ku paçekî bi darê ve girê bide dikare paçekî jî jê veke û li destê xwe girê bide da ku xwe ji qeda û belayê biparêze. Gelek gerrokên navdar û alimên mezin bûne mêvanên Nisêbînê û di nivîsên xwe de pesnê bajêr û bereketa deşta Mêrdînê dane.
Yek ji van aliman Ibn Cubeyr e ku di sala 1148 an de çûye serdana Nisêbînê û piştre di geştnameya xwe de ev gotinên jêrîn li ser Nisêbînê nivîsîne: “Bajar ji derve ve ciwan, ji hundir ve kevnar e, xwediyê dîmenekî bedew e. Hêja ye ku mirov bibêje paşî û pêşiya bajêr bi keskayîyeke zumrutî û gul û kulîlkan xemiliye. Bax û bostan û fêkî lê pir e, cihekî xweş e ji bo kêf û seyranê“.
Dibistana Nisêbînê
Piştî belavbûna ola xiristiyaniyê li bajêr zanîngeheke ku hemû zanistên wê demê fêr dikirin hate damezirandin (326'an ji aliyê Mar Yaqûb û şagirdê wî Mar Efram ve). Li gor belgeyên dîrokî di dibistana Nisêbînê de 2000 xwendekarî dixwend û destûr û rêziknameyeke dibistanê jî hebû.
Taybetmendiyên bajêr
Jinên deqandî, bi kiras û xeftanên xwe yên rengîn vî bajarê deştê dixemilînin. Ew bi qasî dîroka bajêr xemgîn, serbilind û bi bereket in.
Pira herî navdar ya bajêr Pira Eleman e, ku li ser çemê Nisêbînê an Cexcex di destpêka salên 1900î de ji aliyê Elmanan ve hatiye çêkirin û navê wê maye “pira Eleman“.
Her wiha meqamê Salmanê Farisî, keleh û xirbeyên Marînê, keşîşxaneyên Mar Yaqûb, Mar Bobî, Mar Abraham, Qesra Belek, Xerabê Baba, Qijleya Nisêbînê, Tirbeya Pîr Kemal û Ziyareta Noka çendek ji cihên kevnar yên bajêr û derdora bajêr in û hêjayî dîtinê ne.
Schwaikheim
Schwaikheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rems-Murr-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Avahî
Avahî an xanî avahiyek e ku ji bo jiyînê û wekî penagehek an ji bo xebatê tê çêkirin, ku jîngehê li hundir û derve dike du beş Avahiyên ku ji mezinahiyekê dirêjtir in ji wan re avahiyên bilind têne gotin.Ji avahiyên pir dirêj re ezmanparêz an birc jî têne gotin.Ji avahiyên kevnar ên mezin û hêja re piranî manxane tê gotin.
Tengezarê Marînî
Tengezarê Marînî, nivîskariyê di warê û helbestê de, bi zimanê kurdî dike. Di 04.09.1959an de li Tirbespiyê, li Başûrê Rojavayê Kurdistanê hatiye dinyayê. 2 salan edebiyata erebî li zanîngeha Helebê xwendiye. Pisporiya karmendiya mediya nû (Komunikasyon, relation, rewanbêjî, Derûnasiya xîtaba ragehandinê û șiroveya zimanê wê ) xwendiye. Di gel Prof.Dr. Hartmut Griese, li zanîngeha Hannoverê û Duhokê kar kiriye. Pisporiya wergerandina derûnasî û nojdariyê xwendiye, kar kiriye û rahêner e, li nik EMZ=Navenda nojdariya regezan û bajarê Hannover. Di bîr û raya giştî de, bi helbestên xwe û nivîsên xwe yên li ser rexneya toreyî û wergerandina helbestvanên elmanînivîs tê naskirin. Şarezayî di zimanên kurdî (Kurmancî-Soranî), erebî, engilîzî, Elmanî û Suryanî de heye. Di gelek rojname, kovar û malperên kurdî de, li cih û welatên cuda de dinivîse
Pirtûk ên çapkirî (Kurdî): 1.	Kilît, helbest, sala 1992/ Beyrût 2.	Çirûska Xewneke Bazdayî, helbest/ 1993 şam 3.	Evîna Leylan û Mijê, helbest 1998/ Hannover 4.	Şevnema şînê, helbest, 2001/ Hannover 5.	Nesrîna Qedexe ji bêcirriya te 2005/ Amed 6.	Kalo: Bêdengî nepara te ye(1 Helbest e) 2006/ Hannover 7.	Helbest ên rengîn, amadekirin û werger ji Elmanî, Erich Fried, lêkolîn û helbest, 2006/ Duhok 8.	Pantelonê Şeytanî, Îtalo Kalvîno, ji Elmanî, 2008/ Duhok 9.	Zanista Rexneyî di navbera Tiyorî û Praktîkê de, Rexne, 2014/Duhok 10.	Çend berhevok ên tendurustiyê, mîna sîstema Tendurustiyê li Elmaniya, Memografî û penceşêra singê û Trauma (Xemnakî) û Derûnnasî
Pirtûk ên bi elmanî: 1.	Der Baum der Freiheit (Dara Azadiyê) Dokumentation, 1998/Hannover 2.	Funken des Nebel = Tîrêj ên Mijê, helbest, 2000/1 2002/2/ Hannover 3.	Was hast du gesagt= Te çi got, helbest, 2010/ Hannover
Kar û Xebat
Di kovarên Stêr, Pirs û Pêl de Berpirsê destpêşkeriya navenda çanda cîhanî li Hannover/ Elmaniya. Berpirsê komîta kurdên Hannover, navenda rewşebîrî û ragihandinê. Berpirsê yekîtiya nivîskarên Kurdistana Rojava li Elmaniya.
Baderey Gewre
Baderey Gewre, gundekî bi ser Basirmeya navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Charles Gates Dawes
Charles Gates Dawes (jdb. li Marietta, Ohio; m.  li Evanston, Illinois) yek ji polîtîkerên DYAyê ye. Bi qasî demekê wezîrtî jî kiriye.
Abdulkadir Bingöl
Abdulkadir Bingöl nivîskarekî kurd e ku di sala 1953yan de li navenda Cizîra Botan hatiye dinyayê.
Charles Gates Dawes
Sala 1929î ji ber damezirandina Plana Dawes a ku bo aştiyê têdikoşe, Xelata Nobel a aşitiyê werdigire.
Abdulkadir Bingöl
Serê pêşî li cem bavê xwe Qurana Pîroz xwend. Paşê li cem melayên herêmê kitêbên rêzê yên zimanê erebî û tefsîr û fiqih û hedîs xwend. Perwerdeya pêşî li Silopya, Cizîr û Şirnexê qedand. Di sala 1995an de Zanîngeha Eskîşehîrê, Fakulteya Perwerdeyiya Derve ya Dusal-Beşa Civaknasiyê xilas kir.
Di sala 1976an di Gerînendetiya Gelemperî Ya Rêyê Bejayî de weke hoste dest bi kar kir. Paşê derbasî qeymeqamtiya Cizîrê bû. Sala 1986an di heman daîreyê de bû gerînendeyê kar û barê nivîsê. Di sala 1996an malnişîn bû. Hê jî li bajarê Cizîrê dimîne.
Ji bilî zimanê dayikê yê kurdî, ew tirkî û erebî û hinek jî farisî dizane. Zewicî ye û bavê heft zarokan e
Şivanê deryayê
Şivanê deryayê yek ji lehengên çîroka Kurdî ye. Li deryayê dijî. Serokê hemî ajalên deryayê ye. Dilê hemî keçbehriyan di wî de ne. Wî toximê xwe rijandiye deryayê. Keçbehrîyek ji wan toximan bicanî dimîne û zaroka ku çêbû dê dinyayê azad bike. Ew zarok zarokeke taybet e. Şivanê deryayê him şerkar e him jî aştîxwaz. Him mafdar e him neheq. Rola Şivanê deryayê gorî naveroka çîrokê tê guhertin. Ew serokê deryayê ye.
Wittibreut
Wittibreut şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rottal-Inn li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Cambas
Cambas (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ye li herêma Akîtanya Nû (Nòva Aquitània, Nouvelle-Aquitaine) ya Fransayê.
Brummen
Brummen, şaredariyeke bi ser herêma Gelderlanda Holendayê ye.
Hecûk
Hecûk gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.
Indiana
Indiana (bi kurdî: Indiana) yek ji dewletên DYAyê ye.
Vielank
Vielank şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Nîçoyê Jêrîn
Nîçoyê Jêrîn, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.
Grainville-Ymauville
Grainville-Ymauville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Noreşîn
Newreşîn, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.
Zawîte, Dihok
Zawîte, navê bajar û navçeyeke Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye.
Sogilti
Sogilti gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.
Rieux-Minervois
Rieux-Minervois, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Sîrê, Amêdî
Sîrê, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.
Spiegelberg
Spiegelberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rems-Murr-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Elamliyê
Elmaliyê, gundekî girêdayê navçeya Melkişî ya Dêrsimê ye.
Bleikvatnet
Bleiksvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 35,31 kîlomêtre û bilindahiya ji asta deryayê 405 mêtre ye
Crugey
Crugey, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Longvilliers, Yvelines
Longvilliers, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Envanter
Envanter, materyalên xav û hilberên ku di embarê de hatine hilanîn vedigire.
Gerdkispîyan
Gerdkispîyan gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 673 kes (100 malbat) bûn.
Nazûk
Nazûk, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.
Doesburg
Doesburg, şaredariyeke bi ser herêma Gelderlanda Holendayê ye.
Samantha Morton
Samantha Jane Morton (jdb. 13ê gulana 1977an) lîstikvan û derhêner îngilîzî ye. Ew bi xebata xwe di hilberên serbixwe de pirr tê nas kirin û gelek xelat wergirtin, di nav wan de Xelata Televizyona Akademiya Brîtanî, Xelata Fîlimê ya Serbixwe ya Brîtanî û Xelata Kûreya Zêrîn, û her wiha namzetên du Xelatên Oscarê, Xelata Emmy ya Primetime, û Xelata Fîlmê ya Akademiya Brîtanî.
Austen Chamberlain
Sir Joseph Austen Chamberlain, KG (jdb. li Birmingham; m.  li London) ramyarekî Brîtanyayî ye. Bi qasî demekê wezîrtiya karê derve yê Brîtanyayê kiriye.
Sala 1925î bi tevî Charles Dawes Xelata Nobel a aşitiyê werdigire.
Kûhî
Ebû Sehl Kuhî bi kurtî Kuhî (Farisî: ابوسهل بیژن کوهی‎‎) Navê rastî "Weycen" e yek ji stêrnas û matematîknasekî fars ê sedsala 11'an. Ji dayîkbûna Kuhî nayê zanîn, Li gundê Kuhê ku girêdayî Taberistanê ye hatiye dinyayê. Di sala 1014'an de wefat kiriye. Wî ji bo stêrnasiyê gellekî hacet çê kir û xebatên hesaban jî kiriye.
Iowa
Iowa [], yek ji dewletên DYAyê ye.
Akrê
Akrê, bajarekê Kurdistana Başûr e. Ev bajêr dikevit navbera Dihok, Hewlêr, Mûsil û Amêdiyê. Bajêrê kevin li pala Çiyayê Akrê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa maleka dî ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibit.
Pêkhateya civakî ya bajêrî têkhilek ji jiyana bajêriyan û xelkên eşîretî ye. Akreyî wekî bajêrî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya Mîrgeha Behdînan in, lê eşîretên mîna Zêbarî, Herkî û Surçi rolên gelek giring di dîroka vî bajêrî da lîstine.
Yek ji bingehên rewşenhizirî ya Mîrgeha Behdînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.
Ralphie May
Ralph Duren "Ralphie" May (z. 17'ê reşemiyê 1972an li Chattanooga, Tênêsî, DYA - m. 6ê kewçêrê a 2017) aktorekî amerîkan bû.
Proteîn
Protein makromolekulek polîmer e. Di zimanê Yewnanî de proteios e. Wateya wî a rêza yekemîn  e. Proteîn ji zincîra asîdên amînî pêk tên û li gor hejmar,cure û rêza asîdên amîni proteîn cure bi cure ne. Proteîn biyomolekulên mezin û makromolekul in ku ji zincîrên yek an jî zêdetir dirêj ên bermahiyên amîno asîdê pêk tên. Proteîn di nav organîzmayan de gelek fonksiyonan pêk tînin, ji wan reaksîyonên metabolîk, dubarekirina DNA'yê, bersivdana stimuliyê, avahîjiyê didin hucre û organîzmayan û molekulan ji cihekî din vediguhêzin. Di destpêkê de di rêza asîdên amînî de, ku ji hêla rêzika nukleotîdê ya genên wan ve hatî destnîşan kirin, ji hev cûda dibin, û ku bi gelemperî proteîn di nav avahiyek 3D ya taybetî de ku çalakiya wê diyar dike vedihewîne.
Zanyariyên genetîk ên li ser ADNyê, cureya proteînan dîyar dike Proteînên her cureya zîndewer ji boy wî taybet e. Tenê cêwiyên yekhêkê bi hemû cureyên proteînên xwe hevyek in.
Di her xaneyek mirov de proteîn heye. Lê cureya proteînên di nav şane û endamên mirov jî ne wekhev in. Wekî mînak proteînên xaneyên masûlkeyan ji yên kezeb û mejû cuda ye. Proteîn di nav rîbozoman de li gor fermana ADNyê tê çêkirin. Xaneya hişk(zuha) bi %50yê giraniya xwe ji proteînan pêk te. Di laşê mirov de bi dehhezaran proteinên cur bi cur heye. Ne tenê xaneyên mirov lê di xaneyên hemû zîndeweran de proteîn heye. Bi gelemperî, proteînên xaneyên riwekan ji yên ajal û karokan kêmtir e. Asîdên amînî bi benda peptîdê bi hevre girê dibin. Benda peptîdê di navbera koma karboksîlî ya asîda amînî ya pêş û koma amînî ya asîda amînî ya paş ve tê avakirin. Heke du heb asîdên amînî bi dehîdrasyonê bi hev bên girêdanê molekulek dîpeptîdê çê dibe. Sê hev asîdên amînî bi dehîdrasyonê bi hev bên girêdan, molekulek trîpeptîdê çê dibe. Gelek molekulên asîdên amînî bi dehîdrasyonê bi bendên peptîdê bên girêdan, wekî polîpeptîd tên bi nav kirin.
Awayên proteînan
Zincîra dirêj a asîdên amînî, molekula polîpeptîdê pêk tîne. Polîpeptîd tenê ji zincîrek asîdên amînî pêk tê, lê pêkhateya proteînê de li gel zîncîrek an jî zêdetir zîncîrên asîdên amînî, dibe ku hin molekulên din jî hebin. Wekî mînak, hemoglobîn proteîn e. Di pêkhateya hemoglobînê de li gel çar zincîrên polîpeptîdan, çar atomên hesinê (Fê+2 ) jî heye.
Teşeya seretayî
Însulîn minaka teşeya seratayî ya Protein e. Du zincîrên asîdên amînî bi xêzeke rêz dibin. Zincîr bi du serî ne, serê yek bi koma karboksîlê bi dawî dibe, ew ser wekê serê-C bi nav dibe. Serê din a zincîrê bi koma amîn dawî dibe, ew ser wekî serê-N bi nav dibe.
Teşeya duyemî
Teşeya duyemî ya proteîn bi avakirina bendên hîdrojenî çê dibe. Di navbera koma N-H a komek peptîdî û koma C=O ya komek peptîdi ya din ve bendê hîdrojenê ava dibe. Bi gelemperî du cureyên teşeya duyemî ya proteînan heye, lûlpêça alfa û pela badayî ya beta. Keratîn û kolojen proteînên bi teşeya duyemî ne. Por û neynokên mirov, hirî û qiloçên ajal ji proteîna keratînê çêbuyî ne. Proteîna kolojenê di nav hestî, kirkirak û masûlkeyên ajalan da gelek pir e.
Teşeya sêyemî
Zincira polîpeptîd xwe li dora xwe ba dide, ditewe û teşeya sêyemî ya proteînê çê dibe. Ev teşeya sêdîmenî bi alikariya çar cure bend şeklê xwe diparêze. Hêza navbera bendan, proteîna tewînî bi hevre digire û nahêle teşeya wî xera bibe. Bi gelemperî guherîna pH an jî zêdekirina germahiya dorhêlê, ji derdora proteînê dûrkirina avê an jî lê zêdekirina metalên îyonî teşeya proteîn diguherîne. Ev guhertina teşeya proteînê wekî denaturasyon bi nav dibe. Hemû enzîm ji proteîna bi teşaya seyemî çêbûyî ne. Dema proteîna enzîmê denatûre bibe, enzîm karê xwe nake.
Teşeya çaremî
Ev teşeya proteînê ji kombûna çend polîpeptîdan pêk te. Dibe ku li gel polîpeptîdan hin madeyen din jî,di nav polîpeptîdan cih bigre. Bendên di pêkhateya proteîna teşeya sêyemî de çalak in, di pekhateya teşeya çaremiyê de jî çalak in. Hemoglobîn proteîna bi teşeya çaremî ye. Di pêkhateya hemoglobînê de çar polîpeptîd û çar atomê hesin heye.
Kêrhatî û çavkaniyên proteînan
Ji boy dabeşbûna xaneyan, mezinbûn û bejndirêjiyê pêdiviya laşê mirov bi proteînan heye. Birîn bê proteîn sax nabin. Ji bo reaksiyonên kîmyayî,divê bi têra xwe enzîm hebe. Hemû enzîm proteîn lixwe digirin loma pêwîstiya laş bi proteînan heye. Piraniya hormonan ji proteînan çê dibin. Ji boy metabolîzmaya laş divê bi têra xwe proteîn hebe. Xaneyên masûlkeya rîşalên proteînên aktîn û mîyozînê li xwe digire. Li ser parzûna xaneyan gelek cureyên proteînan heye. Hemoglobîn pîgmenta ji boy veguhestina oksîjenê ye û ji proteînan çê dibe. Bi gelemperî xurekên wekî mînak, goşt, hêk, şîr, nok, nîsk, gelek proteîn li xwe digirin.
Grand-Camp, Seine-Maritime
Grand-Camp, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Henry Justice Ford
Henry Justice Ford (1860–1941) wênesaz û xêzkarê îngilîzî ku pêşkeftî û serfiraz bû û ji 1886 heta dawiya salên 1920an çalak bû. Carinan wekî H. J. Ford an Henry J. Ford tête zanîn, gava ku wî gelek nîgarên spehî ji bo Pirtûka Periyan ya Andrew Lang peyda kir, ku aşopê nifşek ji zarokên Îngilîz girtin û di 1880î û 1890î de li seranserê cîhanê hatin firotin.
Staffordshire
Staffordshire wîlayetek Înglistanê ye.
Henry Justice Ford
Salên destpêkê
Piştî perwerdehiya li Dibistana Repton ê û Koleja Clare ê li Cambridge ê - li ku ew di sala 1882 de pola yekem di triposên klasîk wergirt - Ford vegeriya Londonê da ku li dibistana Slade ya Fine Art û piştre, li Dibistana Hunerê ya Bushey ê, di bin birêveberiya Hubert von Herkomer ê ku bi eslê xwe alman bû, xwend.
Malbat
Dêûbavên wî Katherine Mary Justice û William Augustus Ford bûn; bapîrê wî yê bavinî George Samuel Ford bû, ku baştirîn discounterekî navdar bû. Bavê wî, (ku parêzer bû ) û piraniya malbata wî krîketvan bûn. Bavê wî li ser vê mijarê gelek gotar û pirtûk nivîsand û birayê Ford, Francis Ford (1866-1940) ji bo Îngilistanê di rêzeka Ashes de li Awistralya de lîst.
Bi temenê 61-an de, Ford hevalên xwe şaş kir ku bi jinek 35 salî piçûk re zewicî. Ew Emily Amelia Hoff (bi paşnavê zayînê Rose), jinebî bû ku mêrê wê yê yekem di şerê Neuve Chapelle de di Adarê sala 1915-an de hate kuştin. Piştî zewacê di Office of Register Kensington di Sibat 1921 de, Henry û Emily Ford li Bedford Gardens, Kensington bicîh bûn. çend salan û, di sala 1927 de, zarok  June Mary Magdelene Ford manewî kirin.Modela rûniintî ya di wêneya Henry Justice Ford 'Remeber Happier Times' de, ku niha di berhevoka Galeriya Huner a Russell-Cotes de, Bournemouth, bi jina Ford re, Emily, rengek xurt heye.
Hobî
Hezkirina wî ya lîstikê hişt ku Henry Justice Ford ji lîstika lîstikvanê JM Barrie ya Allahakbarrie Cricket Club-ê bi rêkûpêk kriket bilîze. Ev jî di encamê de sedem ku Ford nexşeya naskirî ya Baxçeyên Kensington li J. M. Barrie 'The Little White Bird " peyda kir. Ew jî ji bo karakterê Peter Pan dema ku şanonameya Barrie di sala 1904an de cara yekem li West End hat pêşandan . Berjewendîyên berbiçav ên Ford wî ji hêla gelek kesayetiyên navdar ên wê demê ve têkilî û hevaltî derxist, her wiha  nivîskarên PG Wodehouse, Sir Arthur Conan Doyle û AEW Mason.
Reşan, Basirme
Reşan, gundekî bi ser Basirmeya navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Gallin-Kuppentin
Gallin-Kuppentin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Druten
Druten, şaredariyeke bi ser herêma Gelderlanda Holendayê ye.
Zeilarn
Zeilarn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rottal-Inn li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Meşar
Meşar, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.
Çekem (dar)
Çekem (bi latînî: Juniperus sabina) cureyekî dara merxê ya binkî ya gerûya û başûra Ewropa û rojava û gerûya Asya ye. Li bilindiyê di navberê 1.000 û 3.300 m diçê. Çekem dareke tim kesk e û pelên xwe naweşîne. Li Kurdistanê bi taybetî zozanên bilindên serhedê de çekem zehf hêşîn dibe.
Bijişkî
Çekem ji bê ra rind e. Ava ku teva pelçên çekemê kelî bera teştan didin û şivên ku ji darê çekemê jêkirin li ser didin hev. Mirovî bawi tê xwe li ser dirêj dike û lihêfekê digirin ser. Nexwaş dibin lihêfê da xu dide. Li wir hetanî demekê dimîne. Rin xudide. Paşê kincên xwe li xwe dike û dihere vehesî dike. Bi vî karî ra dibên ketina çekemê. Dixwaze ku mirovî di çekemê de bol bol avê vexwe ku ava ku ji bedenê çûyî qerebû bike.
Aysopos
Aysopos (bi inglîzî Aesop, bi latînî Aesopus) fabilnivîsek yewnanî bû ku li nêzî navbera 620 û 560 BZ jiyaye.
Fablên Aysopos
Nêzî 600 fablên Aysopos tên nasîn. Pirraniya wan wek şîret û nesîhet tên hesibandin.
Aysopos bi kurdî
Ta niha Husein Muhammed, Flê Jiyan û Amed Çeko Jiyan fablên Aysopos wergerrandine kurdî. Husein Muhammed çîrokan di Kovara Mehname de Amed Çeko Jiyan û Flê Jiyan jî 600 fablên Aysopos di Rojnameya Azadiya Welat de belav kirine.
Tbîlîsî
Tbîlîsî, Tilbîs yan jî Tiflîs (bi gurcî: თბილისი), paytext û bajarê herî mezin ê Gurcistanê ye ku li peravên Çemê Kurayê hatiye avakirin û nifûsa bajarê bi qasî 1.5 milyon kes e. Tiblîsî di sedsala pêncan ê zayînê de ji aliyê Vakhtang I ê îberî ve hatiye avakirin û ji wê demê vir ve bajar bûye paytexta gelek qral û komarên Gurcistanê. Di navbera salên 1801 û 1917an de ku di vê demê beşek ji Împeratoriya Rûsî bû, Tiblîsî navenda Cîgirparêziya Kafkasyayê bû ku hem li bakurê û hem jî li başûrê Qafkasyayê serwerî dikir.