cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pîvok
Rêzkirina cureyên wê, gorî Mathew
Brian Mathew sala 1982'yan 80 cure û 8 variyantên cureyan tomar kiriye, (bi latînî):
Bajirao I
Têkiliya Bajirao bi Mastanî, jina xwe ya hindû-misilman re, mijarek nakokî ye û di roman û sînemaya hindî de gelek caran hatiye adaptekirin, wek di fîlma Bajirao Mastani de.
Gerruskî
Helbestek (Şîîrek) Be Kurdkiyê Gerruskî
.....
Helbestwan (Şaîr): B. Q. Daxî, pertokê ey yê "Delaqey Derya (Helbest Be Kurdkiyê Gerruskî) ra
Wergîran (tercûme):
....
Saksonya-Anhalt
Saksonya-Anhalt, yek ji Herêmên Almanyayê ye. Paytexta wê herêmê Magdeburg e. Ew bi Saksonya Nizm, Brandenburg, Saksonya û Turîngiya tê sînor kirin.
Derozan Xwarû
Derozan xwrû, gundekî gundistana Saḧêwa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Derozan xwrû 190 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 34 e.
Vitry-aux-Loges
Vitry-aux-Loges, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
0
Pir manên 0 hene.
Welatînî
Welatînî (bi Inglîzî citizenship) ramneka nûdem e û ji ramana kevna Re'yetîniyê cida ye. Welatînî pêvenû ya navber a kitekesan û wî welatî ye ko lê dijît. Kitekes li beranberî welatî û kitekesên dî berpirsyarî hene û ji alî yê welatî ve dihêt paraztin. Bi awayekê giştî, welatiyan hindek maf, erk û berpirsyrî hene ko xelkên newelatî nîne. Mafên mîna pişikdarîkirina di pêvajoya sîyasî da ji mafên diyarkirî yên welatiyan di civakên nûdem û demokratîk da ne. Hindek erkên welatiyan jî emekdarî û wefa ya ji bo welatî, bacdan (taks) û xizmeta leşkirî ne.
neteweyînî zaraveka berfirehtir ji welatînîyê ye. Neteweyînî nîşana eleqedarî ya kitekesî bi ax û niştîmanekê ve ye, lê reng e maf û erkên welatîniyê têda parastî nebin. Bi ser vê çendê ra, neteweyînî ji bo her tiştê girêdayî bi neteweyekê ve dihêt bikaranîn. Ji bo mînak di Qanûna Navnetewî da şerîke, rêkxistî, gemî tîpên gokanê (fûtbol)ê jî dikarin bibin xwedî yên navdêra neteweyînîyê.
Yek ji cidatiyên bingehîn di navbera welatînî bi ramana nûdema wê û ramana kevin ew e ko di dîroka rojhilata navîn û cîhanê da xelk wekî re'yet dihatin dîtin. Xelk li beranberî desthilata siyasî da, ko axleb Şa, paşa, sultan an xelîfe bûn, xwedî mafên diyarkirî nebûn. Desthilata siyasî wekî siha Xudê li ser rûyê erdî dihatin dîtin û her mafê ko bi xelkî dihat dan wekî danekê dihat hesibandin. Desthilatê maf hebû her dema bixwestiba wî mafê dayî werbigirt ew maf ji xelkî distand.
Werzişvan
Werzişvan, kesê ku bi werzişê re mijûl dibe wisa tên binavkirin. Gelek cureyên werzişê hene. Hin ji wan yên li cîhanê ku tên leyzandin em karin mîna futbol, basketbol, bez, gemş, beyzbol, goka dest hwd binavbikin.
Seravinis
Seravinis, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Kirman (Îran)
Kirman (bi farisî: کرمان) bajarek li naverastê Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2006 an 515.114 kes lê dijin.
Kirman, paytexta parêzgeha Kirmanê ye.
Çavkanî
==
Sîsê
Sîsê, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîcê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Schwielochsee
Schwielochsee şaredariyeke navçeya (Landkreis) Dahme-Spreewald li Brandenburg, Almanyayê ye.
Nehran, Heris
Nehran gundekî ser bi navenda bajarê Heris li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Vestvannet
Vestvannet, goleke di nava sinorê parêzgeha Østfolda Norwêcê de ye.
Gerceyîn
Gerceyîn (bi tirkî: Gerciğin), gundekî bi ser navçeya Şahînbega Dîlokê ve ye.
Împeratoriya Maratha
Împeratoriya Maratha an Konfederasyona Maratha, (bi marathî मराठा साम्राज्य Maratha Samrajya) dewletek li navenda Hindistanê bû (1674-1818) ku di sedsala 18an de hema hema statûya superhêz bi dest xist. Di heman demê de bi hilweşîna Împeratoriya Moxol re, ew bû nûvekirina bandora hinduîzmê li Hindistanê.
Amar
Amar (bi înglîzî: statistics) yek ji zanistên matematîkî (bi kurdî zanistên bîrkarî) ye ku serederiyê digel komkirin, şirovekirin, berêkvedan, berçavkirina dayian (bi îngîlîzî: data) dikit. Amar di qadeka mezin a biavên zanîngehî (ango, bi îngilîzî: academic diciplines) da, wekî zanistên fîzîk û civakî û mirovantî da dihêt bikaranîn. Amar ji bo biryardan û plandananê di rêvebirin û aboriyê da dihêt bikaranîn.
Şêwazên amarî dikarin ji bo wesfandin an kurtkirina daneyên komkirî bihên bikaranîn; dibêjin vê Amara Wesfinde.
O
Pir manên O ya o hene.
Meşalê
Meşalê (bi erebî: مشعلة) gundekî Efrînê ye. Li wir nêzîkî 1000 kes dijîn. Meşalê nêzîkî gundên Qitmê û Kefercenê e.
Dêra Dîna
Dêra Dîna, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Erdheja Colemêrgê 1930
Erdheja Colemêrgê 1930, erdheja di 7'ê gulanê 1930, katjimêr 00:34'ê de li parêzgeha Colemêrgê û herêmên nêzîkê wê bûye ye.
Erdhejê bandora xwe gihandiye gundên rojhilata Kurdistanê jî. Gorî tomarkirinên fermî yên Romê (Tirkiye), hêza erdhejê 7,2 richter bûye. Lê ji ber ku wê demê alavên pîvandina erdhejê di destê dewletê de nebûye, bawerî pê nabe. Dibe ku hêza erdhejê kêm an zêde be.
Di erdhejê de 2.514 kes jiyana xwe jidest didin, bi hezaran kes jî birîndar dibin. Erdhej ziyanê dide 3.000 avahiyan.
Poxterîs
Poxterîs an jî Poxaterîs, gundekî ser bi navçeya Pêrtaga Dêrsimê ve ye.
Dirî (strî)
Ji kelemên serê wan tûj, strî û hwd. ên stûr re dirî tê gotin. Mînak ji striyên gulê re dirî tê gotin.
Geisa
Geisa, bajarekî navçeya (Landkreis) Wartburgkreisê li herêma Turîngiyaya Almanyayê ye.
Sainte-Marie-de-Vatimesnil
Sainte-Marie-de-Vatimesnil, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Fîs (herêm)
Fîs, dikeve başûrê rojavayê Licê. Ji Celkê heta Fîs, Zerra û Hewrê dom dike. Di navê de deşta Fîsê heye ku gelek biçûk e. Di vê deştê de çandiniya genim tê kirin.
Gundê Fîsê, li başûrê rojavayê Licê li ser riya Amedê 20 km ji Licê dûr e. Gund li başûrê deşta Fîsê hatiye avakirin. Gundekî bejî ye. Fîs bi xerabeyên Daqnanos tê nas kirin. Li ser riya Licê û Amedê qehweya Deşta Fîsê heye. Ciyê sekna rêwiyan e. Xwarinxane û çayxane li wir hene. Partiya Karkerên Kurdistanê jî li gundê Fîsê hatiye damezrandin. Wek îdare Fîs bi nehiya Hezanê ve girêdayî ye. Gundî bi kurmancî dipeyîvin. Ji salên 50 yî ve li gund dibistan heye. Dewletê navê Ziyaret lê kiriye.
Balicnê, li başûrê rojavayê Licê dikeve û 38 km ji Licê dûr e. Gundekî li sînorê Karazê û Hezroyê ye û bejî ye. Gundî pez û dewar xwedî dikin. Bi kurmancî dipeyîvin. Goma Goçxarê li ser Balicnê ye. Di dema tirkkirinê de navê Balicnê kirine Esenler.
Zerra, li başûrê rojavayê Licê dikeve û 28 km ji Licê dûr e. Gundê Zerê dikeve rojavayê deşta Fîsê. Gundekî bejî ye. Pez û dewar xwedî dikin. Li devera gund nêzîkî ser riya Licê û Amedê newaleke lat heye û axa wê derê şîn û şil e. Ji zemanê berê ve jinên herêmê heta yên navenda Licê vê heriya şîn wek sabûnê bi kar danîn. Bi wê heriya şîn porê xwe dişûştin. Tê gotin ku ev herî porê mirov nerm dike. Ev heriya Zerayê wek sabûna Helebê bi navûdeng e. Mirov dikare bêje ku heta çend sal berî niha jî wê heriya ha şampûana jin û keçan bû. Zera bi nehiya Hezanê ve girêdayî ye. Bi kurmancî dipeyîvin. Dewletê navê Gökçe lê kiriye.
Hûrê, li rojavayê Licê ye, di sînorê Hênê de ye. Gundekî kevn e. Ji dema Hûriyan ve maye û navê xwe ji wir digire. Şopên Hûriyan hîn jî li herêmê hene. Di nawis û şikeftan de mirov rastî gelek wêne û xerabeyên wê demê tê. Gundê Hûrê yê îro gundekî biçûk û bejî ye. Du gomên wê hene. Pez û dewar xwedî dikin. Bi kurmancî dipeyîvin. Dewletê navê Gömeç lê kiriye.
Gundên Sîsê, Dêrxust, Cinezûr, Pîrik, Huseynîk û Celkê dikevin başûr û başûrê rojavayê Licê û di navbera Licê û herêmên Pêşêkevir û Fîsê de dimînin.
Sîsê, li başûrê Licê, li qontara çiyê ye û 11 km ji Licê dûr e. Cîranê Dêrxustê ye. Gundekî mezin û avî ye. Gundî çandiniya titûn, firingî, îsot û balîcanan dikin. Dema berê sîsiyan komirên daran çêdikirin û difirotin. Gomên Hinyat, Eloxişo û Babikê li ser in. Sîsê wek birêvebirî bi nehiya Hezanê ve girêdayî ye. Ji salên 50î ve dibistan li gund heye. Bi kurmancî dipeyîvin. Dewletê navê Yolçatı lê kiriye.
Şefiqe Henyatî merivekî welatparêz ekî seyr bû. EW di xizmeta Fhmiyê Bîlal de bû û heta ku Xalê Fehmî wefat kir. Ked û xwêdana ku wi dabû Xale Fehmi, ewlad nadin bave xwe. Xale Sefiq gundi bû û Newxendibu. Keser u hesreta xwendine pe re mabû. Çerçîtî dikir. Pasiye çawa dibe Seid Elciye rehmeti nas dike u dikeve nav Partiya Demokrata Kurdistana Tirkiye. Demek ew tên girtin û li Antalyayê tên dadgeh kirin. Xeribe, kurê wî giliya wan kiribû. Şefiqe Hinyatî hîn li heyate bû, tehta gora xwe bi destê xwe hazir kiribû û ji bo kurê xwe li ser weha nivîsî bû: ”Min nexwend, tu bixwin” Ci siretek giranbuha! Kevire ber sere mezele wi he ji sekinandi ye.
Dêrxust, li başûrê Licê gundê herî nêzîk e û 15 km ji navenda Licê dûr e. Li herêma Licê Dêrxustî bi şerûdî û çovên xwe yên xisûsî tên nas kirin. Gundekî mezin e. Bi navê Goma Binê Merya, Goma Sofî Elî û Goma Sarûxan sê gomê wê heye. Rez û zeviyên Dêrxustiyan gelek in. Xwedî rez û pez in. Gundekî nîv bejî ye. Dêrxust bi nehiya Hezanê ve girêdayî ye. Ew jî wek gundê cîranê xwe Sîsê ji salên 50yî ve xwediyê dibistaneke sereta ye. Bi kurmancî diaxivin. Ziyareta Şêx Hesen li Dêrxustê ye. Dewletê navê Dibek lê kiriye.
Cinezûr, li başûrê Licê, cîranê Dêrxustê ye û 17 km ji Licê dûr e. Gundekî bejî ye. Di efsaneya Daknanos de Cinezûr Cehenema Deqnanos e. Di nav teht û zinarên pişt gund de bi dehan nawis hene. Yek ji wan nawisan du tebeqe ye. Dibe ku ew mala mezinê wê demê be.
Rezên Cinezûrê bi nav û deng in. Tiriya Cinezûrê hata zivistanê bi mêwan ve dimîne. Behîvên Cinezûriyan pir in. Cinezûr wek birêvebiriya sîyasî bi nehiya Hezanê ve girêdayî ye. Bi kurmancî dipeyîvin. Dewletê navê Çağdaş lê kiriye.
Pîrik, li başûrê rojavayê Licê ye û 19 km ji Licê dûr e. Gundekî biçûk e. Rezên pîrikê gelek in û li ber çem çend aşên avê hene. Bi kurmancî dipeyîvin. Dewletê navê Serince lê kiriye.
Huseynîk, li başûrê rojavayê Licê ye û 18km ji Licê dûr e. Gundekî mezin û bejî ye. Pez û dewar xwedî dikin. Bi navê Goma Çelebî û Goma Hemê Tahar du gomê Huseynîk hene. Bi kurmancî diaxifin. Dewletê navê Arıklı lê kiriye.
Hor
Hor, gundekî bi ser Simîlana navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Fîs (herêm)
Celik, li rojavayê Licê, li ser riya Amedê û 18 km ji Licê dûr e. Gund di bin Zarga Fîsê de ye. Bi navê Goma Hecî Qadê û Goma Gêdûgê Du gomên wê hene. Gundekî avî ye. Firingî û îsotên Celikê bi nav û deng in. Pez û dewar xwedî dikin. Bi kurmancî dipeyîvin. Ji salên 50yî ve dibistanek li gund heye. Tirkan navê Güçlü lê kiriye.
Bebe Rexha
Bleta "Bebe" Rexha (Rexha wekî Reca bixwîne) (jdb. 30ê tebaxa 1989, Brooklyn, New York, DYA) stranbêja amerîkayî ye ku bi eslê xwe alban e.
Jînenîgarî
Rexha di 30ê tebaxa 1989an de, li Brooklyn, New York, DYA, ji dêûbavên xweya etnîkî hate dinê. Bavê wê, Flamur Rexha, dema ku beşek ji Yûgoslavyayê bû, li Debar, Makedonya Bakûr ji dayik bû. Wî di 21 saliya xwe de koçberî Amerîka kir, û dayika wê, Bukurije Rexha, li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji dayik bû ji bo malbatek Albanî bi koka Gostivar (ku niha beşek ji Makedonya Bakûr e). Di zimanê Albanî de, bletë tê wateya "bee"; û wê diyar kir "dêûbavên min Albanî ne, û mirovan dest pê kir gazî min dikin 'Bebe'."
Belleau, Aisne
Belleau, komunekî departmena Aisneê li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Quetteville
Quetteville, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Bebe Rexha
Jînenîgarî
Rexha qalibek lîst û xwe fêrî gîtarê û piyanoyê kir. Rexha beşdarî Dibistana Bilind a Tottenville ya li Girava Staten, bû ku ew beşdarî cûrbecûr mûzîkan bû. Ew di heman demê de di dibistana navîn de jî beşdarî koroyê bû. Piştî ku beşdarî zabitê bû, wê kifş kir ku dengê wî rengînek soprano bû. Rexha Coldplay, Cranberry, Lauryn Hill, Alanis Morissette, û Kanye West wekî bandorên muzîkî tomar dike.
Wekî ciwanek, Rexha stranek şand ku divê di çalakiya salane ya "Grammy Day" a Akademiya Neteweyî ya Recêkirina Huner û Zanistî de were pêşandan. Rexha xelata "Stranbêja Teenasê Bestê" wergirt, li dora 700 pêşbazgerên din jî ket. Wekî encamek, wê peywirek bi talentê lêgerînê ya Samantha Cox re îmze kir, ku Rexha teşwîq kir ku beşdarî dersên stranbêjiyê li Manhattan bibe.
Axberze
Axberze  gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 327 kes (92 malbat) bûn.
Qeregêçî
Qeregêçî (romîkî: Karakeçili) Navê vê eșîrê bi eslî Karakeçi ye. navê eșîreke Tirkmenan, a ku di sedsala 18'mînde ji mintiqa Enqerê hatiye koçberkirina.
Dirî (Darahênê)
Dirî, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Dara Hêniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Nieul-le-Virouil
Nieul-le-Virouil, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Vartax
Vartax gundekî bi ser navçeya Dêrxasa Mûşê ve ye.
Çavkanî
mus.gen.tr
Qeredepe
Qeredepe (bi erebî: قرة تبة) gundekî Efrînê ye. Li wir nêzîkî 1200 kes dijîn.
Kortikê
Kortikê (bi erebî: كورتك) gundekî biçûk yê Efrînê ye. Li wir nêzîkî 50 kes dijîn.
Sûsê
Sûsê, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Hulin
nn, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Heilongjiangê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2016an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 281.100 kesî
Soranî Jorî
Soranî Jorî, gundekî bi ser navçeya Mêrgesorê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Nûcedêh, Heris
Nûcedêh gundekî ser bi navenda bajarê Heris li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Ranchy
Ranchy, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Spreewaldheide
Spreewaldheide şaredariyeke navçeya (Landkreis) Dahme-Spreewald li Brandenburg, Almanyayê ye.
Schleswig-Holstein
Schleswig-Holstein (SH; friezî Slaswik-Holstiinj, ) herêma Almanyayê herî bakura.Paytexta wê Kiel e. Bi rûerdeke 15.761,4 km², ji Saarland şunda ew herêma duyem biçûkê Almanyayê ye. Sînorên wê li bakur bi Danîmarka, başûr Hamburg, Mecklenburg-Vorpommern û Saksonya Nizm re hene.
Sainte-Marthe, Eure
Sainte-Marthe, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Nieul-sur-Mer
Nieul-sur-Mer, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Greva birçîbûnê
Greva birçîbûnê, mangirtina birsîbûnê, mangirtina birçîtiyê, awayeke berxwedana pasîv e. Kesên ku tevlê dibin bi zanebûna ziyan û mirinê xwarinê red dikin.
Encamên wê yên fîzîkî
Heger redkirina xwarinê ji sê hefteyan dirêjtir bidome, ziyanên cidî yên fîzîkî wê karibin pêk werin. Dibe ku ev ziyanên fîzîkî mayinde bin - an jî karin bibin sedema mirinê.
Fîs, Licê
Fîs li başûrê rojavayê Licê li ser riya Amedê 60 km ji Licê dûr e. Gund li başûrê deşta Fîsê hatiye avakirin. Gundekî bejî ye. Fîs bi xerabeyên Daqnanos tê nas kirin. Li ser riya Licê û Amedê qehweya Deşta Fîsê heye. Ciyê sekna rêwiyan e. Xwarinxane û çayxane li wir hene. Partiya Karkerên Kurdistanê jî li gundê Fîsê hatiye damezrandin. Wek îdare Fîs bi nehiya Hezanê ve girêdayî ye. Gundî bi kurmancî dipeyîvin. Ji salên 50 yî ve li gund dibistan heye. Dewletê navê Ziyaret lê kiriye.
Moşçena
Moşçena (bi ûkraynî ) gundekî li başûrê rojhilatê Ûkraynayê û herêma Volinê ye. Gundê Moşçena nêzîkî herêma Kovelê û herêma Volinê ye.
Debra Messing
Debra Lynn Messing (z. 15.8.1968) aktrîseke amerîkî ye. Her wiha hatîye xelatkirin bi xelatên weka (Primetime Emmy Award li(2003) · Screen Actors Guild Award li(2001) · Satellite Award li (2003, 2002)). Ev Aktrîsa li 1994ê dest bi karê akteryê kirya. bejin û dirêjîya wê 1,73 m.
Jiyana wê
Messing bi Daniel Zelman ê acter û Nivêserê screenê keta nasînê di roja xweya êkê de ji serkeftina xwêndina li Zanîngeha New Yorkê î li sala1990 de .Zawace wan lê 3.9. 2000 bû, û ew li Manhattan pêkva dijiyan. herwesa li sala 2004 Messing dibe dayika zarokekî kur bi navê Roman. keçi piştî 11 salên zawacê Ii  2011de ew ji hev cwda dibin.
Greva birçîbûnê
Encamên wê yên fîzîkî
Mirov hene greva wan a birçîbûnê 50-70 roj ajotiye. Bobby Sands, endameke IRAyê, di sala 1986an de pistî 66 rojên birçîbûnê jiyana xwe ji dest daye. Holger Meins, endamê Rote Armee Fraktion, di sala 1974an pistî 57 rojên birçîbûnê miriye.
Carinan mirov bi darê zorê xwarinê dide kesên ku greva birçîbûnê dikin.
Mangirtinên birçîbûnê yên kurdan
Grevên birçîbûnê, ên ku berê bi Kemal Pir, Mehmet Hayri Durmuş û Ali Çiçek re dest pê kiribû ji bo maf û rûmetê bû. Îro jî di vê demê û salê de, mangirtinên birçîbûnê, ji bo maf, rûmet û statûya gelê kurd a. Ji bo ku jenosîde li ser serê wan were sekinandin û mafê wan bi statûya wan re were radest kirin li wan, ev girêvên birçîbûnên ên civatî û sîvîl bûn. Mirovên ku dikevina birçîbûnê de, bi zanebûn û vîna xwe xwarinê naxwûn. Dibêjin "heta ku mafê me newê radestkirin, emê girêva xwe bidomênin".
Di vê demê û salê de, li Kurdistan, Ewropa û Tirkiyeyê, li gelek deverên cihanê bi kurdan ev çalakîya neîtaetiya sivîl doma. Herî dawî kurd, li bajerê ku weke paytexta Ewropa tê nasîn li Strasbourg çalakiya mangirtina birçîbûnê dest pê kir.
Grevên birçîbûnê li cîhanê
Girêvên birçîbûnê, weke çalakiyaka ku mirov laşê xwe ji ber hin kirinên ku ne li gor rûmeta mirov in, ku di destê wî de ti çare nemênin êdî weke şeklekî berxwedanê hatîya bi karhanîn. Li Hindistanê, di deme Gandi de, Gandi bixwe ji ji bo kirinên Îngilistanê ên wê deme ên li Hindistanê ku hatina kirin şermazar bike û li ber wan berxwebide, girêva birçîbûnê kiriîya. Piştî wî re, li girava Îrlandê jî, ji aliyên girtiyên ÎRAyê ve hatiya kirin û di wê demê mirin jî bûya. Li Afrîkayê, di deme ku girtîbû de, Nelson Mandela bixwe jî kiriye. Bi vê yekê, hatiye nîşandin ku bi vîna xwe re mirov karê li berxwe bide. Mirov ku di girtîgehê de ye, ti destê wî de ti tiştekî ku ew xwe bi wê biparezê nîn e. Vêca, deme ku radayaderên dewletê li ser wî mirovê ku girtî ku bidest kirina êşkence û şîdetê kirin, êdî ew jî, li ber wê li berxwe dide. Heta îro, bi vî rengî bûye. Bi taybetî, mangirtinên birçîbûnê, ji bo ku mirov bi wê vîna xwe ya mirovî bide nîşandin û li ber wê êşkencê û şîdetê mirovatiya xwe bi rûmetiya xwe re bi parêzê li berxwe daya. Di sala 1982an de, li girtîgeha Amedê girtiyên kurd, ji bo rûmete xwe bi parêzên li ber êşkenceyên ku li wan dihatine kirin, ketine greva birçîbûnê de.
Mangirtinên birçîbûnê, di aslê xwe de, di deme ku gelek bi serê xwe û bi hemû dînamikên xwe wê bike, bi wê re ji wê re dibe weke nîşandinaka vinaka civatî jî, bi vê yekê re ew civat, bi wê re dibêje ku ew li ber kirinên xirab serî nadeyne. Civata kurd, hemû riyên parastina, ji wê hatina hildan. Riyek jê re nemaya, ku ew xwe bi wê biparêzê. Bi vê yekê re, êdî weke riyeka ku mirovên andamên wê civatê mirinê didina berçavên xwe û wê dikin. Li Hindistanê Gandî kiribû. Li Kurdistanê, di sale 1982an de, weke ku li Zindana Amedê bû, ji bo ku rûmeta xwe li ber êşkence ku têkirin bi parêzê serî lê dide. Mirovê ku hata girtin, hemû riyên wî yên xwe parastinê ji destê wî hatina girtin. Weke mirovekî rût a. Tenê, di destê wî de vîna wê ya ku ew bi girêvên weke kn Birçîbûnê bide nîşandin re pêre maya.
Birçîbûna oldaran ya terbiyakirina nefsa xwe
Ku mirov bahse birçîbûnê bike, çendî ku mirov nikarê navê girêva birçîbûnê lê bike jî, bi awayekî xwe birçî hiştina oldarên olî re jî bûya. Wan, ji bo ku nefsa xwe terbiya bikin, weke rêbazaka ku nefsa xwe terbiya bikin, serî li birçîbûnê dana. Bi vê yekê re, bi nefsa xwe re tekoşîyana. Ev jî, bi wan re bûya sedeme ku ew bi wê re vîna xwe kifş bikin. Bi wê re kifşkirina ku xwediyê vînaka çawa na. Li Cihanê ev rêbaz ji aliyên pirr oldaran ve di demên berê ên kevn de hatiya bi karhanîn. Bi vê yekê re, xwestina ku bi azweriya mirov ya di dil de bi wê re tebikoşîn û wê têk bibin û li wê serwer bin. Bi wê, bawer dikirin ku, mirovê ku serwerî vîna xwe ya, ew wê karibê hemû tiştî bike. Wê dilşahiya herî baş wê ew xwe bigihêniyê de.
Fîs, Licê
Li gundê Fîsê di roja 27ê çiriya paşîn a 1978an de PKK hat damezrandin.
Axaîsmaîl
Axaîsmaîl  gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 252 kes (76 malbat) bûn.
Derozan Serû
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Derozan serû 101 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 16 e.
Mahreman
Mahreman (bi tirkî: Cebeler), gundekî bi ser navçeya Şahînbega Dîlokê ve ye. .
Famîleya maûnan
Famîleya maûnan an famîleya mahagoniyan (Meliaceae) famîleyeke riwekan e, di koma Sapindales de cih digire. Di vê famîleyê de 48 heya 50 cins, bi qasî 1400 cure hene. Bi taybetî li cihên tropîk diçên. Fêkiyên hin cureyan tên xwarin. Pirranî ji darên wan sûd tê wergirtin.
Sîstematîk
Famîleya Meliaceae sala 1789'ê ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu ve di Genera Plantarum, rûpel 263'yê de hatiye binavkirin.
Nemervêr
Nemervêr gundekî ser bi navenda bajarê Heris li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kitabu'l-hiyel
Kitab el-Hiyel an el-Kitab fî Meirîfet el-Hiyel el-Hendesiye ango bi kurdî Pirtûka li ser zanîna hiyelên endazyaran. Pirtûka zanistvanê kurd a Îsmaîlê Cizîrî ye. Wî ew pirtûk di sala 1206'an de nivîsiye û di wê de, digel nîgaran, behsa çêkirina 50 amûrên mekanîkî dike.
Cezok
Cezok, gundekî bi ser Simîlana navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Çemkan, Colemêrg
Çemkan, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Geiselhöring
Geiselhöring, bajarekî navçeya (Landkreis) Straubing-Bogenê li herêma Bavyeraya Almanyayê ye.
Yèvre-la-Ville
Yèvre-la-Ville, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Çemê Sor
Çemê Sor, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Marmitako
Marmitako, Marmitaco, bi baskî Sorropotún, Marmita yan li herêma Kantabriya Marmite xwarineke quşxaneyê ya masiya orkînos, kartol, pîvaz, îsot û firingiyê (bacanê sor, pamîdor, tomatos) ye. Hêyavkeke baskî ye. Li Welatê Baskî, Spanya û Fransayê tê xwarin.
Navê xwarinê ji zimanê baskî tê. Marmita navê quşxaneyeke bi derxûn a masîvanên baskî ye. Xwarin ji masîgirên baskî belav bûye, ev nav jî wisa maye. Di orjînalê de xwarin ji masiya orkînosê tê çêkirin lê îro bo masiya somon (latînî: Salmo salar) jî didin ser.
Ranville
Ranville, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Plakeya tirombêlê
Plakeya tirombêlê, plakeya tomarkirina tirombêlê (wekî plaka û plaqe jî tê naskirin) plakeyek e ku tê de hejmara tomarkirina tirombêlê tê nivîsandin.
Şimqar
Şimqar (Falco), cinsekî balindeyên dirende ku dirûvê bazan e.
Belavbûn
Şimqar li welatên Afrîka, Amerîkaya Başûr, Asya, Awistralya û Ewropayê belav dibin.
Cure û binecure
Derdorî 37 cureyên şimqaran hatiye danasîn heta niha.
Les Nouillers
Les Nouillers, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Sainte-Opportune-du-Bosc
Sainte-Opportune-du-Bosc, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Nahiye, Heris
Nahiye gundekî ser bi navenda bajarê Heris li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Împeratoriya Romayê ya Pîroz
Împeratoriya Romayê ya Pîroz (bi almanî: Heiliges Römisches Reich; ji sedala 15an: Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation, "Împeratoriya Romayê ya Pîroz ê Gelê Alman") împeratoriyeke dîrokî yê di navîna Ewropayê de serwerî ajotî bû. Ew di sala 800an de ji pê Karlê Mezin bû împerator re hat demezrandin û di 1806an de ji pê Napoleon bû împerator re hilwaşî ye.
Kênge Karlê Mezin mir Împeratoriya Frankan di navbera lawên wî de hat par kirin. Lê ji pê gelek yekbûn û şunda parvakirinan de ew ji pê Paymena Verdunê di 843'an re bi dawî wiha parva bû: Fransaya Rojava, Lotharingia û Fransaya Rojhilat. Ji pê wê parva bûnê re Împeratorên Fransaya Rojhelat împeratoriya xwe wek "Împeratoriya Romayê ya Pîroz" navandin.
Di sedsala 17an de împeratorî di Şerê Sih Salan de (1618-1648) lerizî bû. Di wê şerê de nêzî sedî de sih gelî xwe hat kuştin û hin xakên wê ji dest der ketin.
Aksdalsvatnet
Aksdalsvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Rogalanda Norwêcê de ye.
Êl Begê Caf
Êl Begê Caf (Êl Begî Caf) di sala 1492'an de li bajarê Şarezûrê di malbateka ji êla cafan de ji dayik dibe. Baweriya yarsaniyê wî wextî li herêma Şarezûrê belav bû. Wî li Şarezûrê dest bi xwendinê kir û herwiha çû Bexda û bajarên Îranê jî. Ew ji bo xweparastina ji dijminên yarsaniyan, ji Şarezûrê çû Hewramanê û li wê derê bi cih bûye. Êl Begê Caf di sala 1553'an diçe ser dilovaniya xwe. Êl Begê Caf helbestên pênckî nivîsîne û zimanê helbestên wî tevliheviyeka soranî û goranî ye. Ji helbestên wî yên di nav gel de belavbûne, yek jê li jêr e.
Ew di vê pênckiya xwe ya li jêr de hinek pêşbîniyan dike, hê wî demî dibêje ku wê balafirên bi dûkel peyda bibin û wê bifirin û wê guhertin li Îranê çê bibin.
Axziyaret, Selmas
Axziyaret, Selmas gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 414 kes (101 malbat) bûn.
Only God Forgives
Only God Forgives (Tenê xwedê lê dibihure) navê filmekî fransî û danîmarkî ye ku di sala 2013'an de derket. Derhêneriya fîlm ji hêla Nicolas Winding Refn ve hatiye kirin. Lîstikvanê kanadayî Ryan Gosling rola sereke dilîze.
Çîroka fîlm
Çîroka wê bi kurtî behsa mêrekî bi navê Julian dike ko ji ber xweparêzî kuştina bave xwe revîyaye Taylendayê. Li wê derê klûbeka boksanê (mistanê) dimeşîne. Birayê Julianî keçeka kêm-emr a namûsfiroş dikuje. Polîs dihêle ku bavê wê keçê birayê Julianî bikuje, û paşê jî destê bavê wê jê dike (dibirre) ji ber ko pir şiddet bikar anîbû di kuştina birayê wî da. Dayika Julianî dihê Taylendayê ji bo wergirtina termê kurrê xwe, û dixwaze Julian tola birayê xwe bistîne. Julian dizane ko birayê wê tawanbar e, kujerê brayê xwe dibihure. Lê dîya wî ko serdestîya komeka gangesterî dike kujerê kurrê xwe dikuje. Paşî bûyer wesa diqewimin ko her tişt li dijî wan dizivire û Julian şerrê wî polîsî dike, lê hêza polîsî gelek e, û Julian bi wî nikare û dikeve ber mirinê. Dîya wî ji Julianî dixwaze ko harîkarîya wê bike heta ko ji Taylendayê derkeve, û di aynî demî da kesekî dişîne ko malbata wî polîsî û polîsî bi xwe jî bikuje. Julian keça biçûka polîsî diparêze piştî ko hindek dereng dimîne jina wî jî biparêze. Polîs dîya Julianî dikuje. Julian dizane ko wî dereqeta hêza wî polîsî niye, û amadeyê mirinê dibe. Lê pêşî diçe ser termê dîya xwe ya mirî û zikê wê dikelêşe û wekî hêmayek dixwaze careka dî bikeve nav malzarok (zik)ê dayka xwe da. Piştî beramber (rûbirû) bûna Julianî û wî polîsî, fîlm bi starn gotina wî polîsî bi dawî dibe û wê yekê ji bo temaşevanî dihêle ka Julian keft ber lê bihurîna polîsî an jî hat kuştin.
Straupitz (Spreewald)
Straupitz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Dahme-Spreewald li Brandenburg, Almanyayê ye.
Ûçtam
Ûçtam gundekî bi ser navçeya Dêrxasa Mûşê ve ye.
Çavkanî
mus.gen.tr
Geisenfeld
Geisenfeld bajarokekî navçeya (Landkreis) Pfaffenhofen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Şîwedize
Şîwedize, gundekî bi ser navçeya Mêrgesorê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Nezarî
Nezarî, gundekî bi ser Simîlana navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Çemkana Jêrî
Çemkana Jêrî, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Pêjgeha swêdî
Pêjgeha swêdî sade ye û çêkirina xwarinên wê jî ne dijwar e. Penîr, nan, sosîsên malê, xwarinên masiyan, goştê kişandî, goştê şivira kedî, şîranî û tiyan (taweyên firneyê) sereke ne. Her diçe ku bandora pêjgeha fransî, xwarinên amerîkayî û asyayiyan zêde dibe.
Xurdemeniyên herêmî yên ji kuvark, biharbêhn (biharat), heşînî, zebze, şîr û fêkiyan, bi hazirî tên kirîn û bikaranîn. Ji ber ku li Swêdê havîn kurt û zivistan jî dirêj in, pêjgeha swêdî jî gelek cih daye xurdemeniyên demekê dirêj xirab nabin. Li hin deverên Swêdê cuda bin jî, swêdî jî sê danên rojê dixwin. Taştêyeke sivik (frukost), navroj (lunch) û şîv (middag an kvällsmat).
Dab û nêrîtên destexaneya (sifre) swêdî
Li Swêdê pirranî nan, rîçal û berkeliyên din (melzemeyên xwarinê) di malê de tên çêkirin. Nan, penîr ûêd bêî ku kerî bikin tînin ser destexaneyê, dihêlin ku her kes gorî xwe kerî bike. Swêdî jî wekî kurdan heya ji wan tê binikên xwe xilas dikin. Ango xwarinê îsraf nakin û hev yek bêrêzî tê dîtin.
Di vexwarinan de mêvan li hêviyê dimînin ku xwediyê malê Skål (noş, noşîcan be) bêje.
Çemkana Jorî
Çemkana Jorî, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Sarit
Sarit (bi tirkî: Sarıt), gundekî bi ser navçeya Şahînbega Dîlokê ve ye. .
Kemetû
Kemetû, gundekî gundistana Saḧêwa navçeya Zêwyeyê ye. Zêwye bi ser şaristana Seqizê ve ye.
Arsênê Reşît Polatov
Arsênê Reşît Polatov (Arsen Polatov) (jdb. 1942 - m. ) hunermendê pandomîmê yê kurd yê herî bi nav û deng bû.
Polatov, yek ji hunermendê şanoya bêdeng (pandomîmger) yê herî bi nav û deng li Sovyeta kevin û li cihanê bû û li dervayî sînorên Sovyetê jî dihate naskirin. Poladov, Zanîngehên Moskova û Sorgonê di serî de, li gelek zanîngehên cîhanê dersên şano (tiyatro) û pandomîmê dida. Her wiha gelek caran ji bo dersdayîn û semîneran ji bo zanîngehên Parîsê, Berlînê û Pragê dihate dawetkirin. Bi dehan pandomîm, şano û skêcên ku Poladov bi xwe nivîsandine û derhêneriya wan kiriye, li gelek bajarên cîhanê hatine lîstin û gelek hatine ecibandin. Arsen Poladovê ku bav û kalên wî ji dorhêla Serhedê, ji warê Qers-Agiriyê piştî Qirkirina Xîristiyan û Êzîdiyan berê xwe dabûn Ermenistanê, ji malbeteke kurdên êzîdî bû.
Jînenîgarî
Di sala 1942’a de li paytexta Ermenistanê Êrîvanê çavên xwe ji jiyanê re vekir. Beşa Felsefeyê ya Zanîngeha St. Petersbûrgê di pola sêyemîn de terikand. Paşê Beşa Rejîsoriyê ya Zanîngeha Moskovayê kuta kir û li Parîsa Fransayê, ji Pîrê Pandomîmê Marseille Marso bi qasî du salan dersên pandomîmê dît. Di sala 1971ê de bi handan û piştgiriya Yekîtiya Sovyetê li Erîvanê Dibistana Pandomîmê ya Arsen Poladov hate vekirin û Poladov li vê dibistanê bi sedan şagirt perwerde kir, herweha ew hîmdar û rêvebirê şanoya pandomîmê ya Êrîvanê bû. Piştre, bi destûra Wezareta Çandê ya Yekîtiya Sovyetê, Şanoya Dewletê ya Moskovayê hate avakirin û Poladov li wê derê wekî rêveber-derhêner hate ser kar. Di maweya salên 1975-1995, raserî 20 salan bi sedan şagirt û şanoger gihand. Poladov, ji sala 1995a heta roja ku mir li ‘Beşa Dîroka Pandomîmê ya Zanîngeha Dewletê ya li Yaroslavlê’ wekî hîndekar kar û xebata xwe berdewam dikir.
Xebatên Polatov li Elmanya
Polatov di sala 2001ê de li Akademiya Kurdî ku wê demê li bajarê Dürena Almanyayê bû û li di salên 2001 û 2002a li bajarê Wuppertalê di bin banê Mala Çanda Baran (navê fermî: Baran Kultur Haus e.v.) mamostetiya şanoyê dikir û komeke şanoyê bi navê TEATRA BARAN perwerde dikir.
Di sala 2004an de ji ber nexweşiya dil li bajarê Yaroslavlê ya Rûsyayê ku li nexweşxaneya vî bajarî dihate derman kirin, ji ber têkçûna dil jiyana xwe ji dest da. Arsên Polatov bavê du zarokan bû.
Çavkanî
Nivîsa [[Salihê Kevirbirî] li ser Arsen Polatov]
Nuaillé-d'Aunis
Nuaillé-d'Aunis, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Ehmedê Textî
Ehmedê Textî helbestvanekî kurd e. Ji bo jiyana wî agahî zêde tuneye. Di sala 1617î de ji dayik bûye û di sala 1722an de wefat kiriye.
Navê wî Ehmedê kurê Mistefayê kurê Şemsedînê Welî ye. Ehmedê Textî helbestên xwe bi zaravayê Goranî nivîsiye. Xêncî zimanê kurdî, bi zimanê erebî û farisî jî nivîsiye.
Turgut Öker
Turgut Öker Di sala wî de 1961 gunde wî ye İslîm girêdaye wî navçeya Norxan a Sêwas ji dayîka xwe bûye eslê xwe Elewiyê Kurd û çalakvan e.
Jiyana wî Xebatên wî Elewîtî û Serokatiyan wî
Di sala wî de 1973 navçeya Hamburg a Elmanya karkera wî bi hebûna bûn malbata wî ye ji cema wî rê çûn. Zanîngeha Lüneburg şêwirmendiya civakî perwedehiya wî temam kirî bû û di sala wî 1992 - 1993  Serokatiya Navenda wî Çanda Elewî Hamburg , heta ji 1993 1996' a '' Federasyona Yekîtiyen wî Elewî Ewropa (AABF) Sekretiya Giştî çê kirî bû. Heta ji meha kanûna paşîn sala wî 2000 ji ceme rê vê  Serokatiya Giştî Federasyona Yekîtiyen Elewî Elmanya bi rê ve birin Turgut Öker, ji sala wî 2002 berî ji  Serokatiya Giştî Konfederasyona Yekîtiyen Elewî Elmanya '' çê kirî bû. Hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên 7ê hezîrana 2015an parlamentera HDP ya Stembol dema 25emîn.
Bellenglise
Bellenglise, komunekî departmena Aisneê li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Aynur Bozkurt
Aynur Bozkurt (jdb. 1ê gulana 1971an, Amed (Bakurê Kurdistanê)) mamoste, wergêr û rojnamevaneke kurd e.
Jînenîgarî
Ew her wiha bû xwediya rojnameya Welatê Me ku bi qasî salekê weşana xwe domand, bi temamî sê doz lê hatin vekirin û cezayên pereyê li wê hatin birrîn. Wê jî mîna hin rojnamevan û nivîskarên wê demê, parastina xwe û ya rojnameyê bi kurdî dikir ji bo danpejirandina hebûna kurdî di dadgehan de, ji ber ku zimanê kurdî wekî "zimanekî ku nayê zanîn" dihat qeydkirin ji aliyê dozger û dadgeran ve.
Aynur Bozkurt xebatên xwe yên li rojnameyên kurdî heta dawiya 1996an domand, ji sala 1997an şûn ve jî, li Stembolê, li zanîngeha Marmarayê dest bi xwendina mamostetiya fransizî kir.
Ligel lêkolîn û xebatên li ser kurdî, wê herwiha dest bi dersdayîna kurdî jî kir. Piştî bidestxistina dîplomeya xwe ya mamostetiya fransizî, ew di sala 2003yan de li Belçîkayê bi cih bû.
Ji xeynî pêkanîna karê dersdayîna kurdî û wergera nivîskî-devkî ya sondxwarî ji bo zimanên fransizî-tirkî-kurdî, Aynur Bozkurt herwiha li Belçîkayê dersa fransizî jî dide mirovên ne xwende û kêm xwende bi pedagojiya Paulo Freire û metoda komunîkasyonê ya Marshall Rosenberg.
Berhemên wê
Ji sala 2003yan şûn ve, gelek dokumanter, xêzefîlm (52 beşên xêzefîlma Lucky Luke) û nivîsên civakî û polîtîk ji fransizî wergerandin ser zimanê kurdî ji televizyon û rojnameyan re.
Herwiha ji bo zarokan jî hin berhemên pedagojîk û wêjeyî amade kirin û weşandin di televizyon, radyo û înternetê de. Çend ji wan berheman hê jî li ser YouTube, li ser rûpela Zaroknameyê tên weşandin.
Dawiya sala 2008an, piştî xebata bi deh salan (navbera 1998 û 2008), pirtûka wê ya li ser lêkerên kurmancî Kesandina Lêkerên Kurmancî - Conjugaison des verbes kurdes (kurmandji) - Conjugation of the kurdish verbs (kurmanji) ji aliyê weşanxaneya Dozê ve li Stembolê hat çapkirin.
Aynur Bozkurt duyem pirtûka xwe dîsa li ser lêkerên kurmancî lê bi metodeke cudatir nivîsî, lê belê ew li bendê ye ku Kurdistaneke azad ava bibe ji bo çapkirina wê pirtûkê û xebatên xwe yên din. Ji ber ku beşa bingehîn a pirtûka wê ya yekemîn, ji aliyê kurdekî ve bi dizî hatiye kopîkirin û wî kesî piştî guherandina navê hin tîp û demên lêkeran pirtûk li ser navê xwe weşandiye..
Rapilly
Rapilly, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Dêrê, Colemêrg
Dêrê, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Geisenheim
Geisenheim, bajarekî navçeya (Landkreis) Rheingau-Taunus-Kreisê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Sainte-Opportune-la-Mare
Sainte-Opportune-la-Mare, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Hesp (cins)
Equus, cinsê hespan e ji famîleya hespan yan Equidae ji koma Perissodactyla ye.
The Story of Civilization (pirtûk)
The Story of Civilization ("Çîroka şaristaniyê") pirtûkeke Will Durant û Ariel Durant ye. Ev pirtûk ji 11 cildan pêk tê. Temenk bi nivîsîna vê pirtûkê ve derbaz bûye, lê çi caran bi dawî nebû û her bi netevavî mave.
Cildê herî pêşîn bi navê Mîrata me ya rojhilat behsa dîroka Rojhilatê heta sala 1933ê dikit. Wî li ber bû ko dîroka Rojavayê jî heta dema niha binivîsit, lê heta çaxa Napoleonî hat. Ew negehişt zêdetir binivîsit û li sala 1981ê herdu nivîskar çûn ber dilovaniya Xudê.
Baxçecîk
Baxçecîk gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 714 kes (178 malbat) bûn.
Mîniq
Mîniq gundekî ser bi navenda bajarê Heris li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Qîbar
Qîbar, gundekî ser Efrîna başûrê Rojavayê Kurdistanê ye.
Taylenda
Taylenda, di dîrokê de wekî Siyam tê zanîn û bi fermî Keyaniya Taylendayê ye, welatek e li Asyaya Başûr-rojhilatê, ku li navenda Nîvgirava Hindistanê ye, 513,120 kîlometre çargoşe (198,120 mîl çargoşe), bi nifûsa xwe hema hema 70 mîlyon e. Welat li bakur bi Myanmar û Laos, li rojhilat bi Laos û Kamboca, li başûr bi Kendava Taylendayê û Malezya, û ji rojava bi Deryaya Andaman û dorhêla Myanmarê re sînordar e. Tayland di heman demê de sînorên deryayî bi Viyetnamê re li başûr-rojhilat, û Îndonezya û Hindistanê li başûr-rojavayê parve dike. Bangkok paytexta netewe û bajarê herî mezin e.
Gelên Tai ji sedsala 11an ji başûrê rojavayê Çînê koçî parzemîna başûrê rojhilatê Asyayê kirin. Padîşahiyan Hindî yên wekî Mon, Îparatoriya Kmer û dewletên Malayî li herêmê hukum dikirin, bi dewletên Taylandî yên wekî Keyaniya Ngoenyangê, Sukhothai, Lan Na û Ayutthaya re hevrikî dikirin, ku di heman demê de hevrikiya hev dikirin. Têkiliya Ewropî di 1511 de bi mîsyonek dîplomatîk a Portûgalî li Ayutthaya dest pê kir, ku di dawiya sedsala 15-an de bû hêzek herêmî. Ayutthaya di dema serweriya Narai ya kozmopolît de gihîşt lûtkeya xwe, paşê hêdî hêdî kêm bû heya ku di dawiyê de di Şerê Burma û Siyamê de hate hilweşandin. Taksîn bi lez û bez axa perçebûyî ji nû ve kir yek û Keyaniya Thonburiyê ya demkurt ava kir. Ew di sala 1782-an de ji hêla Buddha Yodfa Chulaloke, padîşahê yekem ê xanedana Chakri ya niha ve hate şûna wî. Di seranserê serdema emperyalîzma rojavayî de li Asyayê, Siam li herêmê tenê netewe ma ku ji kolonîzasyona hêzên biyanî dûr ket, her çend ew gelek caran neçar bû ku di peymanên newekhev de hem erd, hem jî bazirganî û hem jî tawîzên qanûnî bide. Sîstema desthilatdariya Siyamî navendî bû û di serdestiya Chulalongkorn de veguherî monarşiyek mutleq a yekbûyî ya nûjen. Di Şerê Cîhanê yê Yekem de, Siam alîgirê Hevalbendan bû, biryarek siyasî ji bo sererastkirina peymanên newekhev hate girtin. Piştî şoreşek bêxwîn di 1932 de, ew bû monarşiyek destûrî û navê xwe yê fermî kir Tayland, di Şerê Cîhanî yê Duyem de bû hevalbendê Japon. Di dawiya salên 1950-an de, derbeyek leşkerî di bin serokatiya Field Marshal Sarit Thanarat de rola keyaniyê ya dîrokî di siyasetê de vejandin. Taylenda bû hevalbendê sereke yê Neteweyên Yekbûyî, û li herêmê wekî endamek SEATO ya têkçûyî rolek dij-komûnîst lîst, lê ji sala 1975-an ve hewil da ku têkiliyên bi Çîna Komunîst û cîranên Taylendayê re baştir bike.
Ji xeynî serdemek kurt a demokrasiya parlamenî ya di nîvê salên 1970an de, Taylenda dem bi dem di navbera demokrasî û serweriya leşkerî de cîh girtiye. Ji salên 2000an vir ve, welat di navbera alîgir û dijberên Thaksin Shinawatra de di nav pevçûnek siyasî ya dijwar a berdewam de ye, ku di encama du derbeyan de (di 2006 û 2014 de). Di heman demê de damezrandina destûra wê ya heyî, hukûmetek demokratîk piştî hilbijartinên giştî yên Taylandê ya 2019-an, û xwenîşandanên mezin ên pro-demokratîk di 2020-2021-an de ku daxwazên nedîtî yên reformkirina padîşahiyê vedihewîne jî heye. Ji sala 2019-an vir ve, ew bi navgînî monarşiyek destûrî ya parlamenê ye; Lê belê di pratîkê de avantajên avahîsaziyê yên di makezagonê de desthilatdariya artêşê misoger kiriye.
Taylenda di karûbarên cîhanî de hêzek navîn e û endamek damezrîner a ASEAN e, û di Indeksa Pêşkeftina Mirovî de pir bilind e. Ew li Asyaya Başûr-rojhilatê duyem mezintirîn aboriyê ye û ji hêla PPP ve di cîhanê de 22-emîn-mezintirîn e. Taylenda wekî aboriyek nû-pîşesazkirî tê dabeş kirin, digel hilberîn, çandinî, û tûrîzm wekî sektora pêşeng e.
Will Durant
William James Durant ( jdb.5ê çirya paşîn 1885 ; m.7ê çirya paşîn 1981) fîlozof, dîroknas û nivîskarê amerîkan ku digel jina xwe Ariel Durant bi nivîsîna pirtûka navdara The Story of Civilization berniyas e. Wî ji bo giştîkirina ramanên felsefeyê bo nav xelkî bizavkir û yek ji wan kesan bû ko ji bo mafên jinan gelek xebitî.
Jînenîgar û berhem
Will li Adamsa Bakur li wîlayeta Massachusettsê ji daybabên bi koka xwe fransî-kanadayî hat dinyayê. Dêûbavên wî (Joseph Durant û Mary Allard) ji wan Kobekiyan bûn ko ber bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mişext bûbûn.
Li 1990î ew ji aliyê Îsewiyan li Akademiya Saint Peter û paştir jî li sala 1905an li Zankoma Saint Peter li bajêrê Jersey li Nû Jersey hat perwerdekirin. Ew bû sosyalîst û li sala 1907an xwendina xwe dawî kir. Wî wekî peyamhinêr ji bo New York Evening Journalê ya Arthur Brisbaneî kar kir. Wî heftiyê deh dolar distandin. Wî di wê rojnameyê da gelek salix li ser tawankarên guhnêlê (sexual criminals) nivîsîn.
Li sala 1907an, wî heyamekê jî li Zanîngeha Seton Hall a Nû Jerseyê dersa fîzîk, latîn, înglîzî û endazeyê dida. Her di wê demê da ew karmendekê pirtûkxaneya zanîngehê jî bû.
Sîstema dabeşkirina anatomîk a terapeutîk a kîmyewî
Sîstema dabeşkirina anatomîk a terapeutîk a kîmyewî (bi îngilîzî: Anatomical Therapeutic Chemical Classification System), an jî bi kurtî kodên ATCê ji bo dabeşkirina dermanan tê bikaranîn. Ev sîstem ji layê Navenda Hevkarî ya Rêxistina Tendurustiyê ya Cîhanê (WHO) ji bo metodolojiya statîstîkên dermanan ve tê kontrolkirin.
Şêx Seydan
Şêx Seydan, gundekî bi ser navçeya Mêrgesorê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Hirmî
Hirmî dareke bi fêkî ye. Rehekê xwe bi sêvan ve ji bin malbata Maloideae (malbata sêvan) de di famîleya Rosaceae (famîleya gulan) de ye. Bi hirmiyên çolê re dibêjin şikok. Navên wê yên din ew in:
Austrumdalsvatnet
Austrumdalsvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Rogalanda Norwêcê de ye.
Pujols, Gironde
Pujols, Gironda, komuneke li departementa Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Hergêlê
Hergêlê, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Tirindê
Tirindê gundekî Efrînê ye. Tirindê pir nêzîkî Efrîn e.
Çombirs
Çombirs, gundekî bi ser Simîlana navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Alocîsikû
Alocîsikû an Alocîsekî, bi tirkî Alıçlıseki, gundekî Qoçgîra Sêwasê ye.
Belleu
Belleu, komunekî departmena Aisneê li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Repentigny, Calvados
Repentigny, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Groß Köris
Groß Köris şaredariyeke navçeya (Landkreis) Dahme-Spreewald li Brandenburg, Almanyayê ye.
Kufteyên swêdî
Kufteyên swêdî (bi swêdî: köttbullar wekî "çwêtbuler" bi lev bike) kufteyeke ji pêjgeha swêdî ye. Pirranî bi goşt kartol, rîçala belalûkê (şindî, helhelok) tê servîskirin.
Giambattista Basile
Giambattista Basile ( an jî  Giovanni Batista Basile ) nivîskar û kesekî zadegan di  mîryetiyên Ewropa de bû. Ew di ber helbestan şanoname jî nivîsand û bi berhema xwe ya girîngtirîn Pentameron wek çîrokbêjê ewropî yê yekemîn tê nasîn.
Kufteyên swêdî
Têkela kufteyê ji goştê kişandî, nanê kartû, pîvaz, hêk, şîr û biharbêhnê (biharat) tê amadekirin. Ji dêl şîr ve krema, ji dê nan jî heliseya (purê) kartolê jî tê bikaranîn. A tehma xwe dide kufteyê sosa wê ye ku aşpêjên baş vê sosê di pîvanên wê de çêdikin, her kes nikare.
Giambattista Basile
Çavkanî
https://de.m.wikipedia.org/wiki/Giambattista_Basile
Kufteyên swêdî
Hin variyantên vê kufteyê hene. Ev kufte wekî xwarineke neteweyî ya swêdî jî tê dîtin.
Mîrîtiya Mezin a Lîtvanyayê
Mîrîtiya Mezin a Lîtvanyayê (lîtvanî: Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė, lîtvaniya berê: Didi Kunigiste Letuvos, îngilîzî: Grand Duchy of Lithuania, latînî: Magnus Ducatus Lituaniæ, polonî: Wielkie Księstwo Litewskie, rûsî: Великое Княжество Литовское) dewleteke rojhilatî û navrastî ya Ewropa ku ji sedsala dozdemîn/sêzdemîn ta sedsala hijdemîn berdewam bûye. Ji aliyê Lîtvaniyan ve hatiye damezrandin. Di sedsala panzdemîn gihişte mezintirîn tixûbên xwe û wê demê dewleta herî mezin ya Ewropa bû. Navê 'Mîrîtiya Mezin' di dawiya keyîtiya Gedimînas de hat binavkirin. Di dema kurê Gedimînas, Algîrdas de mîrîtî bêhtir fireh bû, ji dema desthilatdariya hemû keyan ku mîrîtî di bin destê wan de bû. Piştî desthilatdariya Algîrdas, Jogaila rûpeleke nû di dîroka Lîtvaniyan de vekir bi Yekîtiya Kreva (1386). Bi vê yekbûyîne Keyaniya Polonyayê û mîrîtî bûn dewleteke hevbeş. Bi vê yekîtiyê di bin desthilatiya key Vytautas de dewlet di Şerê Grunwald'ê de biserket. Lê piştî mirina Vytautas nakokî di navbera her du gelan de derket û jev veqetîn. Di sala 1569 de careke dî her du gel bûn yek (Komara Lîtvanî-Polonî) bi Yekîtiya Lublînê. Di vê federasyonê de Lîtvanî xwedî zagon, artêş û gencîneya xwe bi xwe bûn. Di maweya federasyonê de Mîrîtiya Lîtvanî tevlî gelek şeran bû. Bo mînak Şerê Lîvonî, Şerê Bakurî û yên din. Ev federasyon di sala 1795'an de ji aliyê împeratoriya Rûsan, Prûsya û Awistirya ve hate hilweşandin.
Maûna hindî
Maûna hindî, dara nîm, Margoz (Azadirachta indica, navên din: Melia azadirachta L., Antelaea azadirachta (L.) Adelb.) yek ji du cinsên Azadirachta ye ku ya din jî ''Azadirachta excelsa ye. Di famîleya maûnan (Meliaceae) de cih digire. Ji rûnê vê darê di bijîşkiya hindî de hin derman tên çêkirin. 15-20 m (heya 40 m jî) bilind dibin. Heya 200 salan dijî.
Wêje
Almanî
Îngilizî
Ehmedê Miftîzade
Ehmedê Miftîzade (کاکه ئه حمدی موفتی زاده, Kake Ehmedî Muftîzade) siyasetmedar û zanayekî kurd ê Rojhilata Kurdistanê ye ku di 1933an de hatiye dinyayê. Wî ji bo mafê kurdan u musilmana Sunni gelekî xebat kir. Ew ji aliyê rejîma Îranê ve hate îşkencekirin.
Wî di 1993an de koça dawî kir.
Katie McGrath
Katherine "Katie" Elizabeth McGrath (jdb. li Ashford, County Wicklow, Îrlenda) aktrîseke îrlendî ye.
Jînengarî
Katie McGrath ji zanîngeha Trinity College li Dublin perwendîşa dîroknasiyê qedand. Ew dixwest ku bibe rojnamevana modeyê û ji bo kovara xwendekaran Image xebitî heya ku ew karekî wek arîkarvana camedanî ji bo rêzefîlmê The Tudors wergirt. Dema ku li The Tudors dixebitî, ew hatiye pêşniyaz kirin ku lîstikvanî bike. Ew wêneyan ji nûnerên Îrlendî re şand û di beşa pêncemîn a sezona duyemîn a The Tudorsê de rolek biçûk wergirt. Ew di sala 2008an de di fîlmên Eden û Red Mist-ê de jî derket pêşiya ku ew rola Morgana di rêzefîlmê Merlin de wergirt.
Nuaillé-sur-Boutonne
Nuaillé-sur-Boutonne, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Taywan
Komara Çînê an jî Taywan welatekî li başûrî rojhilatê Asyayê ye. Serbajarê Taywanê Taipei ye.
Hirmêkêx
Hirmêkêx (1928: Rumkêx/Oromkêx), nahiyeyeke ser bi navçeya Pêrtaga Dêrsimê ve ye.
Gundên Hirmêkêxê
Gundên nahiyê Hirmêkêxê:
Xivyan
Xivyan gundekî bi ser navçeya Dêrxasa Mûşê ve ye.
Çavkanî
www.mus.gen
Kerîsera Jorî
Kerîsera Jorî, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Miyan Bazûr
Miyan Bazûr gundekî ser bi navenda bajarê Heris li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Aqwêran
Aqwêran, bi tirkî Akören, gundekî Qoçgîra Sêwasê ye.
Erdheja Bazîdê 2004
Erdheja Bazîdê 2004, erdheja di 2'ê tîrmehê 2004, katjimêr 01:30'yê de li Bazîd a girêdayî parêzgeha Agirîyê rûdaye ye. Hêza wê 5,1 an 5,2 richter bûye. Navenda erdhejê axa gundê Dûmo û Arzabê bûye. Li gundê Çalqana Zetoyê û gelek gundan jî ziyan çêdibe.
Di erdhejê de 17 kesan jiyana xwe jidest dane, 32 jî birîndar bûne. 1000 avahiyan ziyan dîtine. Erdhej li parêzgehên Kurdistanê yên din jî hatiye pêhesîn. Erdhej 5 – 27 km di kûrahiyê de pêk hatiye.
Ji ber ku wê demê niştecihên herêmê pirranî li derve bûne, ziyan kêm bûye. Yewnanistan û Fransa alîkariyê didin.
Alîkariyê dîsa kurd dikin
Alîkariya dewletê pirr dereng tê û têra mexdûran nake. Kurd dikevin seferberiya alîkariyê. Bi taybetî xelkê Erzîrom, Îdir, Qers û Wanê pirr alîkarî dikin. Di heman demê de yekîneyên leşkerî yên romê (tirk) bi armanca alîkariyê dora gundan digirin. Ev yeka han alîkariyê dijwartir dike.