cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sitranên qedexe (albûm)
Stranên qedexe navê albûmeke stranên bestekarê amûdî Hekîm Sefkan e.
Roussennac
Roussennac, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
27ê kanûna paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Roussennac
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Thivars
Thivars, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Miyane (navçe)
Miyane yek ji navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojhilat ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Miyane e.
Bitburger Land
Bitburger Land şaredariyeke kolektîv (Verbandsgemeinde) a navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Guilin
Guilin, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Guangxiyê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 4.747.963 kesî
Yêwre
Yêwre, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Şemrexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Behdînan
Badînan yan Behdînan devereke Kurdistana başûr e.
Erdnîgariya Herêmê
Badînan dikeve nav paralelên 41° û 42° - 44° û 45°, merîdyenên 36° û 37° - 37° û 38°
Ji aliyê bakûr ve Botan û Hekarî dikevin ser sinorê vê deverê. Başûrê rojhelatê vê deverê bi devera Soran ve tête girêdanê. Başûrê rojavayê vê deverê dikeve ser sinorê parêzgeha Musilê. Li aliyê rojava dikeve ser sinore deverên Hesîçe û Qamişlo yên Kurdistana rojava. Rûberê vê deverê di navbera 20.000 ta 30.000 km2. Ev devere ya dewlemend e ji layê cografî ve. Herwesa ev devere ji çiya, deşt, gelî û rûbaran pêk têt.
Li vê deverê bi 10an çîyayên navdar hene wekî çîyayên Metîn, Gare, Spîrêz, Şaraniyê, Pîris, Meqlob, Elkoş, çîyayê Şirîn, çiyayê Şengalê, çîyayê Akrê û heta domahiyê.
Deştên navdar jî ev in: deşta Silêvaneya, deşta Sindiya, deşta Dubanê, deşta Feydiyê û çendîn deştên dî.
Bi giştî li devera Badînan hemî corên dar û barî lê şîn di bîn. Lê yên bernîyas weku: sêv, tirî, hejîr, hinar, xox û heta domahiyê. Zêdebari hemî corên keskatî yê.
Devok
Xelkê vê deverê jî weku badînî (behdînî) têne navkirin. Herwesa têne naskirin bi Kirmancên Kurdistana başûr. Navê devokê (zaravayê) wan jî her Badînî ye. Devoka Badînî mîne devoka Botanî û Hekarî ye. an ku em dikarin bi bejin ev hersê devoke êk in. Lêbelê, mixabin ji ber egerên sîyasî û parçebûna Kurdistanê ev devere jê warê kargêrî (îdarî) ve jêk cuda ne. Lê herçend e jêk cuda ne jî belê bazirganiyeka bi hêz di navbera wan da heye.
Kargêrî û parêzgeha Badînan
Parêzgeha Dihokê ji 6 qezayan pêk têt:
Bajêrê Zaxo dikeve ser sinorê Kurdistana bakûr bi dûratiya nêzîkî 8 km. Zaxo dergehekê zor giring e di warê aborî de ji bo devera Badînan bi taybetî û Kurdistana başûr bi giştî. Daniştiyên bajêrê Zaxo pêtirin ji 80.000 mirovan. Bajêrê Akrê dikeve rojhelata devera Badînan. Akrê tête hejmartin êk ji bajêrkên mezin yên devera Badînan. Daniştiyên devera Akrê nêzîkî 200.000 mirovan in. Bajêrkê Sêmêlê dikeve rojavayê bajêrê Duhokê bi dûratiya 8 km. Herwesa rêjeyeke berçav li vî bajêrkî akincî ne. Bajêrkê Amêdiyê di serdema Mîrnişîna Badînan de peytextê vê Mîrnişîna navhatî bû û malbendê edeb û zanîna vê deverê bû. Ta îro jî şûnwarên vê dibistanê mayinê mîna Fêrgeha Qobadî û çendîn fêrgehên dî li vê deverê. Zêdebarî vê çendê hejmara daniştiyên bajêrkê Amêdiyê nêzîkî 6000 mirovan in. Şêxan bajêrkekî teze rizgar kirîye. Ev bajêrke dikeve navbera Etrûşê û Akrê de. Akinciyên evî bajêrkê navhatî pêkhatîye ji misilimanan, êzidîyan û xiristiyanan.
Herwesa devera Şingal dihête hejmartin êk ji deverên giring yên Badînan. Lê ev devere nehatibû rizgar kirin ta piştî cenga rizgariya Iraqê li sala 2003. Li dîv çend jêderan tê zanîn ku hejmara daniştiyên bajêrkê Şingal nêzîkî 40.000 kesan in. Herwesa jimareka zor ji bajêrk, komelgeh û gundan ser bi sinorê devera Badînan ve ne.
Ol
Di nav devera Badînan da gelek ayînên cida hene weku Misilman, Zerdeştî, Êzidî, Xiristiyan û Ermenî. Herwesa tê zanîn Cihû ji berê li vê deverê di jiyan. Lê rêjaya Misilmanan rêjeya herî mezine li devera Badînan. Rêjeya Misilmanan nêzîkî 70% ta 75%. Çinkî li bajêrên mezin weku Dihok, Zaxo, Akrê piraniya herî mezin ya akinciyan ji ayînê Misilmanan pêk têt. Ayînê Êzidiyan têt hejmartin ko ayînê 2 yê ye li vê deverê, ji ber ko rêjeyeka berbiçav li vê deverê di jîn. Hejmara wan li devera Badînan di navbera 500.000 ta 600.000 kesane. Piraniya Êzidiyan daniştiyên devera Şengal û Şêxan in. Herwesa ayînê Xiristiyana ji kevn da akinciyên vê deverê ne. Mirov di şêt bêjit li ser demê Împeratoriya Asûr ta nûke li vê deverê di jîn. Ev ayîne yê berbelave li çendîn deverên ciyaciya yên Badînan. Piraniya akinciyên Xiristiyanan li bajêrên Dihok û Zaxo di jîn. Ermenî olekê dî yê taybete ji ayînê Kirîstîyana. Wekî tête zanîn piraniya wan li bajêrê Zaxo di jîn.
Mêjo
Herwesa Badînan ya navdare bi mîrnişîna Badînan ya ko di navbera çerxên 13 û 14 de li ser destên Behaeddîn Şemdînî hatiye avakirin. Wekî tête zanîn ko ev mîrnişîne bi hêztirîn mîrnişîn bu li deverên Kurda di wî serdemî da. Mîrnişîna Badînan Hikomranî di kir di navbera salên 1376 ta 1843. Herwesa leşkerekê(40.000) bi rêk û pêk hebu. Paytextê vê mîrnişînê Amêdiyê bo. Bajêrê Amêdiyê di kevite navbera çîyayên Metîn û Gare.
Angaştek li ser navê Behdînanê
ji 6 ashîretên emparatoria Med’a navê yekê “Budî/Badî” bu. Badînan navê xwa ji vê ashîretê di werdigirît. 6 ashîretên Emparatorîa Med’a = Bus, Paretaken, Strukhat, Arizant, Budi, u Mag. (Çavkanî=Heredot)
Tonên alterekirî
Tonên alterekirî, ango tonên guherînê di peyjereke rêkxraw de.
Tonên altêrarekirî ew in, tonên ku nîvderece ber bi jêr yan ber bi jor de dirin, an jî em dikarin bibêjin ku ew ton nîvrade têne guhertin. Ew altêrarekirin guhertineke kromatîk di wê peyjera rêkxraw (sillemê dyatonîk) de çêdike.
Jibo nîvderece nizimkirin ev simbol tê bikaranîn (♭), û jibo nîvderece bilindkirin (#). Û jibo vegerandina tonê ber bi awayê wê yên pêşîyîn ev simbol (♮). Yenî gava em bixwazin Do nîvderece bilind bikin emê deynin Do#, û gava em bixwazin vegerînin wek berê emê deynin Do♮.
Akkordên Altêrarekirî
Ji her peyjereke rêkxraw em dikarin akkordekê jî biafirînin, û guhrtina kîjan tonî di wê akkordê de em bi nav dikin Akkordê Altêrarekirî. Bo mînak di sillemê Do de, ji van tonan do, rê, mî, fa, sol, la, sî û û, em dikarin akkordê Do-major çêkin Do-Mî-Sol. Gava me guhertineke di tonekê ji wan de çêkin, dê bibe Akkordê Altêrarekirî, em dikarin guhertinê di Mî de çêkin, dê bibe Do-mînor. Gava em guhertinekê di Sol de çêkin û Mî, na, dê bibe Do-major bi kêmkirina tona pêncan û yek dikare wisa jî binîvisîne: Do 5>. Ji xwe ev simbolana (< jibo bilindkirinê, > jibo nizimkirinê) ji ber vê yekê têne xebitandin.
Tonên Dîsaltêrarekirî
Gava em tonekê di hemen demî de 2 caran altêrare bikin, mîna: Do 5>+ 5<, bi vê yekê tonên me ev in: Do+Mî+Sol-bêmoll+Sol-diyêz.
Gotina Altêrasyon jî ji Latînî hatiye, Alteratio, û tê wateya guherîn, an jî mere tiştekî bughêre, û pir jibo muzîkê tê bikaranîn.
Mercedes-Benz Klasa E
Mercedes-Benz Klasa E tirombêleke Mercedesê ye. Fîrma Mercedes-Benzê bi modela Klasa E navê xwe kir dîrokê. Di sala 1993'an de hate pêşkêşkirin. Berî wê, navê modelên "E" mîna 200 D, yan jî 200 E hebûn.
Klasa E bi taybetî li Almanyayê tên çêkirin; li Bremen, Stuttgart û Sindelfingenê. Ê ku li lîga Klasa E dilîzin modela Audî A6 ye û modela BMW a 5er e. Mercedes-Benz Klasa E tirombêleke luks û biha ye.
Gûlûmûşaxî
Gûlûmûşaxî, gundekî ser bajarê Melediyê ye.
Eutelsat
Eutelsat Şerkteta têkilbûnê ya Ewropa ye. Navenda wê li Parîsê yê û di salan 1977an de temenê wê hatî avêtin ji aliyê Dewlet. Lê di 2001ê de hat taybetkirin. 529 karmendê wê hene. peykên Eutelsatê, li ser 150 welatî re diweşêne. Li parzemîna Amerîka, Efrîqa, Ewropa, Asya û hwd dibe. Weke saziyeka têkilbûnê ya ji wan saziyên herî mazin tê zanîn. Heta naha 24 peykên wê li esman diweşênin.
Televizyonên kurd, ên weke ROJ TV li ser peyka wê weşan dikir, lê li ser xwesteka tirkî Eutelsat´ê, di 22´ê çileya 2012´an de yek alî weşanên wê da sekinandin. Balyozê giştî yên DYA'yê li Enqereyê Francis Ricciardone, Got ku "Me ji dostên xwe yên ewropî rica kir ku weşanên Roj tv werine sekinandin."
Piper Perabo
Piper Lisa Perabo (jdb. 31ê çiriya pêşîn a 1976an Li Dallas, Texas) aktrîseke amerîkî ye. Deyek û babên wê : George William Perabo (bab) · Mary Charlotte (Deyik) · Xwêndina xwe li Ohio University xilas kiriye.
Varna
Varna bajarekî mezin ê turîstîk ê Bulgaristanê ye. Bajar li ber Deryaya Reş e.
Verzeqan (navçe)
Verzeqan yek ji navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojhilat ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Verzeqan e.
Qeretepe, Meledî
Qeretepe, gundekî ser bajarê Melediyê ye.
Îspîndarokê
Îspîndarokê, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Arzfeld (Verbandsgemeinde)
Arzfeld şaredariyeke kolektîv (Verbandsgemeinde) a navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Rullac-Saint-Cirq
Rullac-Saint-Cirq, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
28ê kanûna paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Rullac-Saint-Cirq
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Gadencourt
Gadencourt, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
1955
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Tawisî
Tawisî, Tewaşî , gundekî bi ser navçeya Şemrexa Mêrdînê ve ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Xirbêaryê
Xirbêaryê, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Şemrexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Kopeksîz
Kopeksîz, gundekî ser bajarê Melediyê ye.
Peykên ragihandinê
Peykên ragihandinê ew peykên ku li ser wan weşan tê kirin. Peykên zanist û lêkolînê jî, mînak, weke ku erdhejên ku bûn pîla wan û cihê wan kifş dikin û hwd in. Yên ragihandinê, li ser wan re televizyon û hwd weşanê dikin. Lê peykên ku tenê ji bo xatên telefonan jî tên bikaranîn hene. Çend ji wan peykên ku vê gavê di li ser wan re weşanê dikin ev in.
Arzfeld
Arzfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Remlingen, Bavyera
Remlingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
1956
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Haux, Gironde
Haux, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Şêxamed
Çend wateyên vê peyvê hene:
1. Şêxamed gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Şemrexê ye.
2. Şêxamed gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Dêrika Çiyayê Mazî ye.
Sugûd
Sugûd, gundekî ser bajarê Melediyê ye.
Hilbelus
Hilbelus, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Şemrexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Thiville
Thiville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Semara
Semara  bajarekî Iraqê yê li bakurê Bexdayê ye. Bi qasî 158.968 rûniştvanên xwe hene. Semara yek ji wan bajarên şiî yên giring e. Bajêr dikeve parêzgeha Selahedîn e.
Stasi
Ministerium für Staatssicherheit (b kurtî: „MfS“, zimanê kolanê „Stasi - Ştasî“) navê saziya sîxuriyê ya Almanya Rojhilatê ya berê, DDRê bû. Pirranî bi navê STASI dihate naskirin. Di dema Şerê Sar de yek ji saziyên sîxuriyê yên navdar ên cîhanê bû. Bi hilweşandina dîwarên Berlînê re, dawî li wê jî hat.
Kurte dîrok
STASI di 8'ê avrêlê 1950'î de hate damezrandin. Mîsyona wê ya sereke parastina DDRê di nava baskên Pakta Warşawê de li dijî "Rojavayê" bû. Serokê yekemîn Wilhelm Zaisser bû. STASI di qada navneteweyî de operasyonên mezin lidardixist. Bo mînak li welatên Latîn Amerîka li dijî sazûmaniyên mîlîtarîst oppozîsyonerên çepgîr diparast û sedan ji wan dianî DDRê.
29ê kanûna paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Ajansa Çapemeniyê ya Polonî
PAP, Polska Agencja Prasowa ajansa nûçeyan a fermî ya Polonya ye.
Di 31ê çiriya pêşîn 1918î de bi alîkariya rojnamevanên biyanî bingeha wê tê avêtin. Di 17ê îlonê 1939î de navenda wê ji welêt derdikeve. Lewra sazûmaniyeke nû êdî hebû li Polonya, ango sosyalîzma real.
Sazûmaniya nû gorî berjewendiyên xwe ajanseke nû damezrand. PAP li derveyî welêt heya dawî hatina sazûmaniya sosyalîst a welêt xebat kir û di sala 1991î de xwe betalkir.
Gaillon
Gaillon, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Êkmalê, Zaxo
Êkmalê, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Dackscheid
Dackscheid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Bostano (tax)
Bostano an jî Erdbostan bi tr (sitkiye mah) navê taxeke Agiriyê ye.
Mixat
2. Mixat  gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Kibo (tax)
Kibo an jî Gibo navê taxeke Agiriyê ye.
Saint-Affrique
Saint-Affrique, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Guiping
Guiping, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Guangxiyê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.837.441 kesî
Pêjgeha ereb
Pêjgeha ereb ji cure, awa û dewlemendiya xwarin, vexwarinên nîvgirava ereban û welatên din ên ereb lê dijîn re tê gitin. Bo gotineke din ji xwarin-vexwarinên ereban re dibêjin.
Oryantalîzm û tevlîhevî
Li rojavayê Ewropa û bakurê Amerîkayê, ji ber gelek sedeman, çanda rojhilata navîn, bakurê Afrîkayê, Anatoliya, Kurdistan û heya qefqazê dikin para ereban an jî di demên dawiyê de para romiyan (tirk). Ev ji oryantalîzmê tê. Bo rojavayiyan rojhilatî her rojhilatî ne, çi kurd, çi ereb, faris, tirk ferq nake. Ev jî dibe sedemê gelek tevlîheviyan.
Bi çûyîna romiyan (tirk) bo Ewropayê ve (salên 1960-70) çi xwarin-vexwarinên mezopotamya, Kurdistan û cîhana ereban hene îcar jî wekî yên tirkan hatine naskirin. Bo mînak li ewropa ji lehmecûn a erebî re, pîzaya tirk dibêjin. Ji kafêya ereban re jî, qehweya tirk. Bi dehan heya sedan wiha binavkirin hene.
Xwarinên ereban gelek rengîn in
Çand û hunera ereban pirr dewlemend e. Bi belavbûna Îslamê re kûltûra gelên îslam pejirandine jî tevlî ya ereban bûye. Xwarinên ereban bandoreke mezin li yên cîranan kirine, herwiha berevajî jî. Riz, nîsk, lovî (lobiye), berhemên şîr, goştê sor bingeh in di pêjgeha ereb de. Bi qasî kurd û farisan nebe jî, biharbêhnê bikartînin.
Li bakurê Afrîkayê ku lê ereb dijîn, bandora xwarinên herêma Deryaya Navîn û afrîkayî jî gelek e. Mirov dikare bêje, li peravên Deryaya Navîn, çandeke hevpar heye. Ji pêjgeja kurdî jî gelek xwarin derbasê ya ereban bûye. Kufte, hin cureyên şorbeyê û kilor ji kurd û farisan derbasê ereban bûye.
Ereb bi kafê (qehwe), şîranîyên bêhempa, goşt û riz, dehan cureyên nanê deng dane. Di cîhanê de cihê pêjgeha ereb gelek mezin e, bilind tê nirxandin.
Bedewî
Bedewî koçber in, li bakurê Afrîkayê dijîn. Gelek taybetmendiyên wan hene. Herwiha pêjgeha wan jî ji ya ereban gelek cuda ye. Hêştir di jiyana wan de cihekê sereke digire, dîsa berhemên wê jî. Bizin û mihan jî xwedî dikin, berhemên şîr dixwin. Ji gelek aliyan ve xwarinên wan dişibin ên herêma Deryaya Navîn.
1958
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Cîgerkebaba Amedê
Çêkirin
Kezeb û dûmê tîke bikin. Li ser şîşê sê tîke goşt yek tîke dûmê rêz bikin. Bi zarê zikê bipêçin û li ser agirê komirê bipijînin.
Tillay-le-Péneux
Tillay-le-Péneux, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
1959
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Tillay-le-Péneux
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
1959
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Dahnen
Dahnen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Saint-André-de-Najac
Saint-André-de-Najac, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
1961
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1960
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Saint-Amans-des-Cots
Saint-Amans-des-Cots, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
1960
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Gamaches-en-Vexin
Gamaches-en-Vexin, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Amans-des-Cots
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Rimpar
Rimpar şaredariyeke navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Bilîs (tax)
Bilîs an jî Bidlîs (tr. Gazî mahallesi) navê taxeke Agirîyê ye.
Barhok
Barhok, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
EFE
EFE navê ajanseke nûçeyan a Spanyayê ye. Navenda wê li Madridê ye.
Di sala 1939an de hatiye damezrandin. Yekemîn bûroya xwe ya derveyî welêt li Buenos Aires di sala 1965an de vekir. Îro bi 17 bûroyên xwe yên navwelatî û 110 ên ajanseke navneteweyî û bipêşketî ye. Tê texmînkirin ku 3.000 xebatkarên wê hene û nûçeyan radigihînin bo 218 rojname, 201 kovar, 73 radyo, 49 TV û 63 dijîtalmedyayan.
Slovak
Slovak navê gelê ku ji mirovên Slavên Rojavayî ne. Welatê wa Slovakya û zimanê wan Zimanê slovakî ye ku ev ziman pir nêzîki Çekî ye. Piraniya Slovakan îroj li Slovakya dijîn lê hejmareke wan a mezin li welatên Çekya, Mecaristan, Serbistan, DYA û Kanada dijîn. Li tevahiya cîhanê 6-7 milyon slovak dijîn.
Nîşanên guhertina tonî (muzîk)
Nîşanên guhertina tonî, bi navê din aksîdênt, ji bo bilindkirina tonî herweha ji bo nizimkirina wê jî, yenî altêrarekirina wê tên bikaranîn.
Bi van nîşanan ton ne tenê nîvpile dikarin bêne guhertin lêbelê pirtir jî, yenî tonek sax, ton û nîvek, 2 tonan, ribekton, kêmî ribekê jî... td.
Aksîdentên herî girîng
Ev nîşanana ev in:
Divabe ku ev nîşanên han berî tonê bêne nivîsandin, gerek li kêleka wênî çeppê be.
Ji bo vegerandina tonan ber bi ka berê çawa bûn, hewce nake mirov 2 Bêkaran bikarbîne, tu ♯♯-Do vegerîne wek berê, yenî tu bikî Do, hewce nake tu deynî ♮♮-Do, yenî tu 2 ♮♮ li kêleka Do yenî. Bêkarek bes e.
Gava tonek bête guhertin, di mazora di pey re vedigere wek berê. Mînak, gava em di mazorakê de Do bikin Do-Diyêz, di mazora di pey re nema Do-Diyêz e, lê belê dîsan Do ye.
Toury
Toury, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Nîşanên guhertina tonî (muzîk)
Mînakine din ji Nîşanên Guhertina Tonî re
Jibo guhertina tonan ne tenê nîvderece lê belê ribekderece jî, ev nîşan têne bikaranîn:
Golika Geryayi
Golika Geryayî, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Şemrexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Toury
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Nîşanên guhertina tonî (muzîk)
Mînakine din ji Nîşanên Guhertina Tonî re
Piraniya van nîşanan, him di muzîka oryênt de heye, ya rojhilata navîn, û him jî di muzîka Mîkrotonal de, mîna di berhemine de ji ên Lwîgî Nono, Yannîs Ksênakîs, Alfrês Şnîtkê.. û di ji ên gelek muzîkvanên sedsala 20.
Bikaranîna navên nîşana guhertina tonî di zimanin din de
(♯) Ferensî: Dièse, Îtalî: Diesis, Portûhêzî: Sustenido, Spanî: Sostenido, Ingilîzî: Sharp (Şarp, tê xwendin) (♭) Ferensî: Bémol, Îtalî: Bemolle, Ingilîzî: Flat (♮) Ferensî: Bécarre, Îtalî: Bequadro, Ingilîzî: Natural
Û Bi gelek zimanan jibo vî tiştî (navnîşana van nîşanan) têne gotin: Altêrasyon (rûsî, ferensî, holendî, îtalî, spanî, êstî), Aksîdênt [Accidental] (ingilîzî, portûgêzî, elmanî> tevî ku bi elmanî jê re dibêjin jî Versetzungszeichen, [Ferzêtsûngstsayxin]- tê xwendin).
Elsas
Elsas yek ji herêmên fransayê ye û ew di sala 1973an de hatiye sazkirin. Ew ji du departmanan (navçeyan) bi navên Bas-Rhin û Haut-Rhin pêk tê. Navenda wê herêmê li bajarê Strasbourgê ye.
Erdnigarî
Sînorên herêmê Elsasê li başûr-roava bi Franche-Comté û li roava Lorraineyê re, bi Almanyayê (li bakur Rheinland-Pfalz, rohelat Baden-Württemberg) û Swîsreyê re hêne.
Ew bi rûerda xweya 8.280 km² ve herêma herî biçûka axên Fransayê li ser parzemînê Ewropayê ye. Herêmê Elsas di bakur-başûrê de 190 km., di roava-rohelat de jî 50 km tenê digire.
Dîrok
Paş ko ew axên îroj Elsas li ser demeka dirêj dest keltan de man re, di 58 b.z de heta 406an de Împeratoriya Romayê li ser serwerî ajot. Di wê demê de xelkên ko, wek kelt û germenan, li Elsasê dijîyanî asîmîle bûn û romanî bûn. Di bin serweriya Romayê de Elsas siftê di navçeya Germanya Jor de bû. Pê re ew teva navçeya, pê re jî teva Maxima Sequanorum bû.
Mecar
Mecar navê gelekî ku li Ewropa dijîn e. Welatê wan Mecaristan û zimanê wan zimanê mecarî ye. Li gorî çavkaniyan li cîhanê 14 milyon mecar hene û 10 milyonên wan li Mecaristanê dijîn.
Elsas
Dîrok
Ew di sala 870an de keta destên Împeratoriya Frankî ya Rojava yê ko pê re wek Împeratoriya Romaya Pîroz.
Ew di sedsala 16an de kete bin destên Fransayê. Di 1871an de pê Peymana Frankfurtê re Fransayê ew ji Împaretoriya almanî re ber da. Ew wek Herêma Elsas-Lorraine teva Almanyayê bûbû, lê yekî ko dixwestî dikarî niştewariya Fransayê tercîh bikiriya.
Ji pê Şerê cîhanî yê yekemîn re, di sala 1918an de Elsas dîsa bû herêmeka Fransayê. Herçiqas gelek alman jî li wir dijiyan zimanê wê derêyî fermî fransî bû. Almanên ko di sala 1871an de koça wê derê kirinî şunda vedigeriyane Almanyayê.
Dema Şerê cîhanî yê duyemîn de di 1940an de Almanyayê nazî Elsas dagir kir. Bi xelasbûna şerê re Almanya ji wir vekişî û ew şunda bi destên Fransayê ket.
Di 1973an de heêma Elsasê hat saz kirin. Li wir îroj jî gelek alman dijîn jî bo zimanê almanî li wir nê hîn kirin ew bi gelemperî tê bîr kirin. Li wir diyalekteke almanî ya bi navê elsässerdeutsch tê axaftin.
Navenda Elsasê Strasbourg, navenda parlementoya Yekitiya Ewropayê ye.
Slavên Rojavayî
Slavên Rojavayî navê gelên Zimanên Slavî yên Rojava dipeyivin e. Slavên Rojavayî mîna kalikên Çek, Polon, Sorb, Polab û Slovakan tên nasîn.
Oksîtanya
Oksîtanya (oksîtanî: Occitània [utsi'tanjɔ]) herêmeke dîrokî ya li başûrê Ewropayê ye ku zimanê oksîtanî di dîrokê de zimanê sereke bû û hîn jî, bi piranî wekî zimanê duyemîn tê bikaranîn. Îro Oksîtanya di navbera başûrê Fransayê, Spanya, Monako, û deverên biçûktir ên Îtalyayê de hatiye parçekirin.
Gelê Oksîtanyayê di dîroke de ji aliyê polîtîk ve tucarê nekarîbû yekîtiya xwe ava bikê û dewletek yekbûyî û serbixwe damezrînê, lê zimanê oksîtanî ku zimanekî serbixwe ye û nezîkî katalonî ye karîbû girêdanekê di nava gelê vê herêma başûrê Fransayê pêk binê. Di van demê dawî ye gelê herêmê li çand û zimanê xwe verdigere û lê xwedî derdikeve. Minakek vê yekê ew e ku li Oksîtanyayê navê gund, bajar û devedan li kêleka fransî edî bi zimanê oksîtanî jî tên nivîsandin.
1962
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
30ê kanûna paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
1962
Jidayikbûn
5ê sibatê – Simon Mason, nivîskarê îngilîz
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Boyko Borîsov
Boyko Borîsov (bi bulgarî: Бойко Методиев Борисов, Boyko Metodîev Borîsov) siyasetmedar û sporkarekî bulgar e. Ew di navbera 2009 û 2013an de serokwezîrê Bulgaristanê bû. Îro (2014) lîstikvanekî futbolê ye û ji bo yaneya werzişê Vitosha Bistritsa dilîze.
Borîsov di 13ê xizîrana 1959an de li Bankya, Bulgaristanê hatiye ser dinyayê.
Hindiliz
Hindiliz, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Şemrexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Garennes-sur-Eure
Garennes-sur-Eure, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Famîleya belghewêzan
Famîleya belghewêzan, famîleya brîndarokan, famîleya pelhewêzan (Plantaginaceae yan carnan Veronicaceae),'' famîleyeke riwekan e, li ser desteya Magnoliopsida tê hejmartin. Li pirraniya parzemînan endamên vê malbatê tên dîtin.
Sîstematîk
2000 cure, 92 çînên malbatê di 12 şaxan hatine rêzkirin:
Partîzan (siyaset)
Di ramyariyê de, partîzan ew kesê ku endamekî çalak e di pariyeke siyasî de. Di pergalên pir-partîyî de, têgih bi awayekî berfireh têgihandine neyênî dihewîne- ew kesê ku bi temamî û kûranî pişta siyasetên partiyên xwe digirin û bi giştî meyla wan tune ku bizanin bê siyaset û helwestên reqîbên wan yên siyasî çendî rast in. Partîzanî dikare di bin bandora gelek hokeran de bimîne wek  bûyer û rûdanên hevdem, serokatî, biryar û heta cîwar jî.
Wek nimûne, Commonwealth realm de, melik, an jî monarş bi zanîn divê ne partîzan be û bi hêzin taybet û cuda tê xurtkirin ji bo ku bikare hikûmetê ji hev bixîne di rewşên ku demokrasî tê de dixetime. Ev jî dijberî siyasetmedarê pispor ê ku jê tê xwestin ku ji bo berjewndiyên partiya xwe tev bigere.
Li Amerîkayê di 50 salên dawî wateya vê têgihê bi şêweyeke mezin hat guherîn, Before Berî Lêkolîna hilbijartinan ya amerîkî ya neteweyî ya ku di sala 1952an de dest pê kir, partîzanî wisa rave dikir wek meyl û arezûya mirovî di dengdanê de. Ji wê çaxê de jî "patîzan" wek ew kesê ku xwedî nasnameyeke derûnî li gel yek ji wan partiyên mezin.
Bakoladikê
Bakoladikê, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
The Wall Street Journal
The Wall Street Journal, rojnameya bi îngilîzî ya amerîkî ya rojane ye. Bi taybetî, giraniyê dide aborî û sayesetê. Di sale 1882'an de ji aliyê Charles Dow, Edward Jones û Charles Bergstresser ve binyata wê hatiye avêtin û bidest weşanê kiriye. Îro, weke rojnameyeke herî zêde ku tê nasîn e. Temenê wê, îro yek ji wan rojnameyên herî xort tê zanîn e. Pêşî, weke kovareke piçûk ku berêvaran li ser borsayan derdiket, piştre pêşket û bû rojnemeyeke mezin bi demê re.
Gumgumoka Qefqazê
Gumgumoka Qefqazê (Laudakia caucasia), cureyekî gumgumokan (Laudakia) e ku li hinek welatên Qefqazê û Asyayê dijî.
Belavbûna erdnîgarî
Gumgumoka Qefqazê li Qefqaz, Gurcistan, Ermenistan, Azerbeycan, Tirkmenistan, Tacîkistan, Daxistan (Rûsya), Kurdistan li rojavayê Tirkiye, Îraq, Bakurê Îran, Efxanistan, Pakistan û beş ne Keşmîrê tên dîtin.
Şayes
Serî gelek pelixî ye,şêweya kêleka bêvilê ku di bin canthus rostralis wê piçkî wek borî ye. Pelikên jorî ku dikevin paşî qaf an serî nermin û ne fere an fireh in. Dûvik glover û pelixî ye di bingeha wê û bi gelek pelikan qat bi qat beşkirî ye.
1963
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Edîb Harabî
Edîp Harabî (bi romîkî: Edib Harabi) mûtesevifekî bektaşî bû.
Edîb Harabî, navê wî yê fermî Edip Ahmet e, di sala 1853an de li Stenbolê hatiye dine. Harabî mexlasê wî yê di helbest û gulbangan bektaşî bûye. Di gulbangên xwe yên ku ciwantiya xwe de nivîsandiye, mexlasa "Edip" jî bikartîne. Nivîsvanê Cerda Bahriyê bûye, piştre derbasê Rûmelî bûye. Bi 18 salan ve bektaşîtiyê tercîhkiriye. Heya dilovaniya xwe di sala 1917 bendekî dilrast ê bektaşitiye bûye.
Xirbebîran
Xirbebîran, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Şemrexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Saint-André-de-Vézines
Saint-André-de-Vézines, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Trancrainville
Trancrainville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-André-de-Vézines
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Trancrainville
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Ûsibê Pirê
Ûsibê Pirê, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Şemrexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Winterhausen
Winterhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Diyasporaya kurdan
Diyasporaya kurdan bi tevayî ji komên kurdan ên ku li derveyî Kurdistanê re tê gotin.
Mirov dikare diyaporayê li du kategoriyan bibijîre; ya yekem: komên kurd ên ku zûda ji welat dûrketine yan hatine dûrketin; ya duyem: komên ku ji destpêka sedsala 20'em û vir de çêbûne, yanên yên nûjen. Îro, li Elmanyayê nêzikê 500-600 hezar kurd dijîn. Bi wê re, divê ku mirov bibêje ku li Fransa, Keyaniya Yekbûyî, welatên Skandînavî, weke Norwêc, Swêd, Danîmark û Fînlandê jî dijîn. Li Holendê jî kurd hene û dijîn.
Diyaspora û kurd
Diyaspora kurd, bi taybetî, salên 1950'î û pê de, bi awayekî pirr mazin pêşket. Ji vê demê û pê de, şerê komara tirkiya bi kurdan re zêdetir bû. Îran, Iraq û Sûrî jî, şerên wan bi kurdan re bûn. Kurdên ku ketin diyaspora de, herî zêde ji bakûrê kurdistanê ku di weke beşa kurdistanê ya di nava sînorê Kurdistanê de dimêne ya. Dewleta tirk jî, zor da kurdan ku ji cih û warê xwe goç bikin. Lê piştî ku tekoşîna kurdan ya bo azadîyê dest pê kir, piştre dewletê bi awayekî vekirî weke politikayakê bijart û kurd ji cihê wan kirin. Tenê di navbara salên 1990´î û heta ku digihijê salêe 1995´an de, dewletê, ser 4 hezar û 5 sad gundên kurdan şawistand û vala kir. Tenê di vê demê de yanî di nava salên 90´î û ta 95´an de, ser 8 milyon kurd ji cihê wan hatina kirin. Li rojavayê tirkiyê, gelek goçên kurdan bûn. Tê tahmîn kirin ku kurdên ku tenê hatina goç kirin li herêmên tirkan ne bin 7 milyonan re na.
Dîroka diyasporaya kurdan
Dîroka diyasporaya kurdan, ji sadsale 18´min, bi awayekî vekirî û zêde dest pê dike. Berî wê çend ku bûbê jî zêde nebûya. Lê piştî van deman, bi awayekî zêde goçkirina dervî welatê kurdistanê ku goç bûn, êdî bahse dîyaspora kurdan ket rojevê de. Sadsale 18´min, pirr raperîn û serhildanên kurdan bûn. Di ancama wê de jî pirr kurdan bi komî û ankû bi aşîrî mecbûr man ku ji herêmê xwe biravin û ankû goç bikin. Sadsale 19´min, weke sadsale 18´min sadsaleka ku ji bo kurdan bi raperîn û serhildanan re bûhurtîya. Ji ber bê yekê, di vê demê de jî, kurdan êdî bidest goçkirina dervî kurdistanê kir. Di destpêka sadsale 18´min de, mirovên rewşenbîr ên weke mixdat Bedirxan, goçî dervî welêt kirin û çûn Beyrut ê. Li wir jî, dev ji karên xwe yên rewşeênbîrî ne berdan. Divê ku mirov ji bîr neke, ku rojnema "kurdistan"ê di wê demê de di sale 1898´an de ji aliyê mixdat Bedirxan ve li Beyrutê cara pêşî hatîya derxistin. Her wusa, bi heman rengî li welatên ewropî jî bû.
Îro, dema ku em bibêjin, televîsyonên kurdan û pirranîya rojnemeyên kurdan li diyasporayê weşanên xwe dikin. Ji ber ku derfet û mafê weşandinê li welêt û ankû li kurdistan´ê ji wan re nemya, êdî li welêatên derve derdikevin.
Diyasporaya kurdan, sadsalên wê yê ku hin bi hin zêde di wan de diyaspora bûya, sadsale 18´min, sadsale 19´min, sadsale 20´min a. Çend ku dem bi ber sadsale 20´an ve tê, kurdên ku goç kirina hijmara wan jî pirr zêdetir dibê. Herî zêde di sadsale 20´an de kurdan ji welêatê xwe goç kirin. Tenê di vê diyaspora sadsale 20´an de, ku em kurdên ku goçî herêmên tirkan jî di nav bi hasibênin, herê kêm ser 15 milyonan re kurdan ji welatên xwe goç kirin û li cihanê bûna pênaber û li diyaspara bidest jîyanê kirina.
Welatên li wan diyasporaya kurdan bûya, welatên kafkasya û Rusya. welatên baltikî weke Estonya, Letonya û Lîtwanya. Li ewropa jî, li hemû welatên ewropa dipaspora kurdan bûya. Lê di nava wan de herî zêde li welatên weke Almanya, Fransa, Brîtanya, Belçîka, Holanda, Danîmarka, Swêd, Norwêc, Awistriya, û hwd bûya. Her wusa, li Welatên Weke Emerika û hwd jî dîyaspora kurda pirr mazin bûya. Li wan welatan îro, bi deh hezaran kurd dijîn.
Sedemên diyasporaya kurdan
Tirkiya, tenê, di nava salên 1990´î û 1995´an de ser 4-5 sed gundê kurdan şawitand û vala kir. Her wusa, heta roja bi sadan oparasyonên dewleta tirk li ser serê kurdan li dijî kurdan li herêmên wan bûna. Komkujiyên weke komkujiya Dersimê jî ji aliyê tirkiya ve pirr hatina kirin. Rejima baasê ya Îraqê, di dema xwe de komkujiyên weke komkujiya Helepçe li ser serê kurdan kirin.
Bi sedema şer re, sedemeke dîn jî weke ku li rojevayê kurdistanê rejima baasê ya Esad kir, kurd li ser axên wan bê nasnema hatin hiştin. Bi sad hezaran kurd bê li ser axên xwe weke mirovên beyan hatin jîn kirin. Di ancama wê politkaya rejima baasê ya Sûrî de jî, bi deh hezaran kurdan cih û warê xwe berda. Cihên kurdan bi navê ereban dihatin qayd kirin. Ew politika li Tirkiya jî dihat kirin. Lê Tirkiye, herî zêde di bin navê "malê Xazînê" de ew politikaya rejima baasê ya Esad di nava xwe de meşand.
Bi vê re, sê sedemên giring bo diyaspora kurdan li vir mirov dikarê rêz bike, sedema pêşî şer, sedema dûyamin bênasnema kirin û sedema sêyemin jî bi sedema pêşî ve girêdayî oparasyonên leşkerî weke ku Tirkiye dike li ser serê kurdan herdayimî hatina meşandin in.
Papa Fransîs
Papa Fransîs (navê wî yê sivîl Jorge Mario Bergoglio ye, wekî Xorxe Maryo Bergolyo bixwîne) di 17'ê berfanbara 1936'an de li Buenos Aires, Arjentînê hatiye ser dinyayê, papayekî dêra katolîkan e.
Ew serokê dêrê bû û di 13´ê adara 2013´an de weke papa hat hilbijartin piştî Papa Benedîkt XVI. Navê xwe kir Fransîs. Navê Fransîs, bi navên weke Francesco d'Assisi, Francisco Xavier, François de Sales û hwd. Jorge Mario Bergoglio, papayê pêşiyê ku navê Fransîs dihilde. Ew pêşî bi erk bû metran bû di dêra Buenos Aires de û sereke dêra katolîk li Arjantînê. Weke Papa Fransîs I, di kitaya Amerîkayê tê û ne Ewropa û an jî Rojhilat e.
Jînenîgarî
Di xwandina xwe de, pêşî teknîkên kîmya xwand. Piştre bi ber keşetiyê ve çû û bû keşa. Piştre, dibistanak keşetîyê xwand li Villa Devoto. Di 11 adara 1958'an de xwandina xwe ya wê bidawî kir. Piştre xwandina li humaniora ku li Şîleyê kir. Piştre Li Arjantînê asta felsefê weke doktora xwand. Piştre li gelek zankoyan xwandina olzaniyê û ankû teolojîyê da kirin heta sale 1967'an. Di 13'ê berfanbara 1969'an de êdî weke serok û keşe karê xwe bi erkî kir û gelek axiftinên wî ku navaroka wan prr xort in kir. Êdî weke prefesorê teyolojiyê li zankoya û fakûlteya San Miguel ma. Ji salê 1980 heta 1986 jî weke dîrektoriya felsefê û teyolojiyê bo Colegio Máximo de San Miguel û fakûlteyên din kir.
Ji 21'ê sibate 2001'ê û pêde, bû kardînal û kardînalî ber destê Yûhenna Pawlos II kir. Bu kardînalî dêra San Roberto Bellarmino.
Li Arjantînê, wî temenek mazin bo dêrê avêt. Di bin rejîma leşkerî a Arjantînê de weke yekî xwegirtî ê muhafazakar ma. Bo xizan û hejaran kar kir, Bi vê yekê, di nava keşeyên ciwan û xalkê dêrê de baş tê nasîn û navê wî derket. Piştî 80 salîya ku Yûhenna Pawlos II ku mir u piştre, Bergogolio weke yek ji wan 115 kardînalan ku mafê wan ê hilbijartina papa heya hat hilbijartin di sale 2005'an de. Êdî ew weke nûmînêrê papa hat dîtin.
Di 13e adara 2013an weke papa hat hilbijartin li dewra Benedîkt XVI.
Keşetî
Di 13'ê berfanbara 1969'an de xwedî erk bû weke yê rastkar û ankû "ordînert". Piştre karê xwe li San Miguel weke mamosteyê teolojiyê. Ji sale 1973'an heta sale 1979'an, li Arjantînê saziya teyolojikî û li gorî fermanên olî ku bi rêvebibê lê bicih kir. Ji sale 1980'î heta 1986'an, weke rektor li San Miguel. Piştre li Frankurtê di beşa Felsefe-teyolojiyê ya Hochschule Sankt Georgen xwand. Piştî karê kar û xwandina xwe ya li wir, hatxwastin li welêt û piştre ew jî vegerîya welêt û li wir bidest pêşengtîya xwe kir weke keşa.
Mele Mehmûdê Bazîdî
Bazîdî li Kurdistanê alimek meşhûr bû û qedra wî li nav civakê zêde bû. Ew di jiyana xwe de zehmetiyên şer, aborî, siyasî derbas kiriye. Gelek xalên jiyana wî ne diyar in. Di sala 1855an de şerê li navbera Osmanî-Ûris dest pê dike ji bo vî Bazîdî koçî Erziromê kiriye. Li wir konsolosê ûris Alexandre Jaba (1893-1894) nas kiriye û derheqe kurdolojiye bi hev re xebitîn. Dawiya vê xebatê gelek berhem peyda bûne. Ev berhemên henê wek Koleksiyona Aleksander Jaba tên nasîn. Jabayî ev berhem şandine zanîngeha Petersburgê. Li wir gav bi gav ev berhem hatine weşandin.
Mele Bazîdî yekem rewşenbîr û zanayê kurd e ku di sedsala 19an de, di hemû danûstandin û xebatên xwe de tenê zimanê kurdî bi kar aniye. Her wekî tê zanîn ku bi taybetî di sedsala 19an de farisî û erebî di nav zana û rewşenbîrên kurd de gelek di rewacê de bûne. Nêzikî temamê zana û rewşenbîrên kurd di karên xwe yên nivîsandinê de ev her du ziman bi kar anîne. Lê belê Mele Mehmûdê Bazidî bi eksê vê hereket kiriye. Ew kitêbên ji aliyê wî ve hatine nivîsandin bi kurdî ne.
Papa Fransîs
Metrantî
Di 20'ê gulana 1992'an de bû metran weke alîkarvan li Buenos Aires û Auca. Di 3'ê xizîrana 1997'an de di karê xwe gavekê pêş de çû û weke 'yê berdestê metranê' welêt derket li pêş li Buenos Aires. Di 28'ê sibata 1998'an, piştî metranê giştî çû ber dilovaniya xwe, êdî wî dewsa wî girt û li welêt bû metranê sereke û yê pêşî. Piştî Kardînal û metran Antonio Quarranccin, di heman salê de derket li pêş û hemû kar wî hilda ser milê xwe û bi rê ve bir. Û bû weke yê pêşî ku li ser "kursiyê ku dibin siha pîroz de li ser rûnişt" hat dîtin.
Muxabere
Muxabere an jî Mukhabarat peyveke erebî ye ku tê wateya "ragihandin" û bi kurtî ji saziyên saloxgeriyê yên dûgela Sûrî û welatên din ên ereb re tê gotin. Muxabere ne bi tenê yek sazî ye, lê belê navê giştî yê hemî saziyên saloxgeriyê ye.
Papa Fransîs
Kardînaltî
Di 21'ê sibata 2001'ê e weke kardînal hat hilbijartin li berdestê Yûhena Pawlos II ji aliyê dêra San Roberto Bellarmine ve. Weke yê kurîya jî li Roma ku di bo agahîyan diçû û dihat bo papa kar kir. Karê kongresyon bo înstîtûtiyan û rastkirin, hevkarî û alîkarî, kongresyon bo xizmeta xwûdê, Kongresyonên bo keşeyan û ew komîsyona papa bo Amerîkaya Latînî, wî kir û karên wan bi rê ve bir.
Muxabere
Sazî herçendî di bin fermana sazûmanê de ye jî, di rastiyê de bi serokdewlet ve girêdayî ye. Wekî tê zanîn li Rojhilata Navîn sazûmanên awarte hene. Ji ber wê jî birêxistinbûna saziyên dewletan jî ne têkûz û zagonî ne.
Papa Fransîs
Papatî
Di 13'ê adara 2013'an de di hilbijartina pêncem a ji aliyê kardînalan ve di roja duyemin de weke papa hat hilbijartin. Navê Fransîs hilda. Navê Fransîs, heta nûha weke navê pêşî ku ji aliyê yekî ji kitaya Amerika ve ku hat hilbijartin ve hat bikarhanîn a. Ji Gregor III ve heta nûha, weke yê ne ewropayî ya. Her wusa weke yekî ji tariqata Cizwiti care pêşî tê bijartin weke papa.
Mele Mehmûdê Bazîdî
Hin berhemên muhîm yên Bazîdî ev in; Tewarîxî cedîdî Kurdistan, Adat û Rusûmetnameê Ekradiye, Cami'eyê Risaleyan û Hikayetan, û Mem û Zîn A Mele Mehmûdê Bazîdî.
Papa Fransîs
Papatî
Di jîyane xwe de, hertimî xwest ku jiyaneka hesan bijî. Bo vê yekê, piştî ku bo piskopos û ankû metran jî, li qasra piskopostiyê cihekî hesan ji xwe re bijart û tê de jîya. Piştî ku hart bijartin jî jîyane li karkirinê bijart. Jêre lîmuzin û şifor jî hat tesis kiirn, lê wî red kir. xwarina xwe bixwe jî, wî bi destê xwe de çê dikir. Bi vî rengî, hertimî, weke yekî bawermend û ku duaya xwe dike, hat naskirin. Di nava xizanan de jîya û bi pirsgirêkên wan ve alakadar bû.
Mele Mehmûdê Bazîdî
Jiyana Mele Mehmûdê Bazîdî
Li ser jiyana Bazîdî agahiyên zêde nînin. Yanî li ku xwend, mamosteyên wî kî bûn, dê û bavê wî, malbata wî. Gera wî ya ji bo zanînê û detayên din ên jiyanê ku mixabin hemû klasîkên me jê bêpar in. Jiyana Bazîdî jî, eger ne agahiyên heval û şagirtê wî Alexandre Jaba bûya, dê ne ewqasî zelal bûya. Bi her halî gelek lêkolîner dibêjin ku sala ji dayikbûna wî di navbera (1797 û 1799) an de ye li bajarê Bazîdê. Peter Lerch di nivîseke xwe de çêrî nameyeke Jaba dibe ku ji Lerch re di îlona 1857an de şandiye. Ew di wê nameyê de dibêje ku, temenê Bazidî 60 sal e. Ev jî dide xuyakirin ku Mele Mehmûd di sala 1797an de ji dayik bûye. Li gor belegeyeke din jî, Mele Mehmûdê Bazîdî di sala 1863an de çûye li ser dilovaniya xwe.
Papa Fransîs
Piştî hilbijartinê re nîqaşên ku bi wî re dest pê kirin
Çend gotûbêjên doktrîna civakî û exlaqî ya dêra katolîkan ku ji aliyê papayan ve hatine parastin ew bûn: li dijî zarokjiberbirina azad û ewtanaziyê; li dijî homoseksueliyê wekî hilbijartina azad û kesanî; li dijî lêkolînên ligel şaneyên bingehîn û girşî û bikaranîna kondoman wekî metoda kontrola zarokanînê.
Piştî ku papa Fransîs, hat hilbijartin, nîqaşên ku piştî roja ku ew hat hilbijartin di roja din de, li ser jiberkirina zarokan(Zarokjiberbirin), ankû abort, û zewaca hevzayendan û ankû homoseksuel bû. Bi wê re, li ser muhafazakariya wî hat nîqaş kirin. Berî hilbijartina wî, nîqaşên ku li ser mezhebê katolik ku hebûn ku bi rengê "katolikiyê, xwe ji pêşketin û guharandinan re girtiye." Bi vî rengî, nîqaşên mihafazakariyê li ser katolikîyê re berî hilbijartina Fransîs dest pê kiribûn.
Lê li ser rewşa wî ya li Arjantînê re hebûn. Dihat gotin ku di dema rejima leşkerî de, ew şermazar nekir û di gelek aliyan ve bi wê re tevgerîya. Piştî bijartina wî weke papa, êdî nîqaşên li ser wî jî zêde bûn. Herî zêde, nîqaşên li ser guharandin û muhafazakariyê bi wî re û bi hilbijartina wî re bûn. Dihat gotin ku "pêwîstî, bi guharandinê û xwe nûkirinê di katolikitiyê de heye." Ji ber vê yekê jî, libendwarîyek bi wî re û bi hilbijartina wî re bû ku ew bibe bersiv ji van xwestekan re û pêşketinaka nû di katolikitiyê de bide kirin. Li Ewropa jî, katolikî, weke mezhebê ku xwe naguharêne ya. Di hin nîqaşan de jî tê gotin ku "li dijî xwe guhartinê ya." Mijarên ku tê gotin ku wê herî zêde dest bi avêje wan xizanî, guharîna di nava katolokiyê de û mijara abort, ankû jibergirtina zarokan a jinan a.
Mele Mehmûdê Bazîdî
Salên Pêşîn û Navîn, 1797-1848
Li gelek bajar û herêmên wekî Tebriz, Hekarî, Botan, Mûş, Wan, Erzirom, Amediye û Stembolê xwendiye, geriyaye, hatiye hepiskirin, sirgûnkirin an jî ji bo kar û barê xwe lê maye. Ji hêla din ve wekî em ji nasnavê wî derdixin Mela Mehmûd çûye hec jî. Lewra jê re Hecî Mehmûd jî hatiye gotin.167 Jixwe ji bo bikaribe bibe hecî divê here Mekke û Medîneyê û her wiha wê heyama ku Mela Mehmûd li heyatê bûye, mirov bi heywanan an jî peyatî diçûn hecê. Ji bo wê jî li ser riya xwe gelek bajar û herêmên erdnîgariya Îslamê didîtin. Ji wan Şam û Qudis herêm û bajarên herî girîng in. Ji vê jî derdikeve holê Mela Mehmûd him bi xwendina xwe û him jî bi ger û seyahetên xwe xwedî ilmekî kûr bûye.
Mela Mehmûd di vê heyamê de li Bazîdê seydayekî naskirî û pêştahatî ye. Lewra him di nav gel de tê naskirin û him jî li cem rayedarên dewletê kesekî girîng e. Li gor ku rojhilatnasê polonî Felician Martin von Zaremba (1794-1874) qala gera xwe ya Bazîdê ya sala 1830an dike, rûsên ku wê demê bajar zeft kirine xwarinekê didin alim û pêştahatiyên herêmê yên ji kurd, ermenî û tirkan pêk tên. A di nav wan kesên vexwendî de Mela Mehmûd jî heye û him jî wekî alimekî deryabîr tê zanîn. Loma ew bi xwe jî paşê çend caran Mela Mehmûd re dikeve têkiliyê û dema qala wî dike dibêje melayê kurd, alimê mezin, seydayê esilzade Hecî Mehmûd. Her wiha dema diçe dîtina serokê eşîra Zîlan Silêman Axa nameya Mela Mehmûd bi xwe re dibe.
Dema eşîreta Behlûl paşayê Bazîdî têk çûye. Mela Mehmûd Bazîdê diterikîne. Lewra di şerê Qirimê yê di navbera Osmanî û Rûsan (1853-1856) de birayê wî tê kuştin û ji pey wê re karê bazirganiyê yê lawê wî jî nameşe -birayê wî di karûbarê ticarete de alîkariya kurê Mela Mehmûd dikir û ji ber vê aboriya malbata wî xerab dibe, Mela Mehmûd wê hingê diçe Erziromê û li wir wergêrî û seydatiyê kiriye. Mela Mehmûd çûye Erzeromê û li wir karê seydatiyê kiriye. Heta di sala 1848an de xeynî seydatiye çi kar kiriye yan çûye kû em nizanin. Lê eşkereye heta vê salê Bazidî li Erziromê meşhûr bûye. Belkî li nav tim Kurdistanê navê wî belav bûye û hatiye nasîn.
Salên Dawî
Di dawiya temenê xwe de gava emrê wî ji 70 salî mezintir e, ji ber desttengiyê tevî kurê xwe yê 12 salî diçe paytext Stembolê û daxwaznameyan dide da ku meaşekî bidinê. Ji naveroka nameyên wî meriv têkiliya wî ya bi dewletê re dibîne û ji bersivên nameyan jî tê dîtin ku rêveberiya dewletê jî wî nas dike û ji bo daxwaza wî pêk bînin fermanê dide rayedarên herêmî. Ji hêla din ve hin kes ji ber vê tevgera wî û zimanê wî yê li hember dewleta osmanî û siltan bi kar aniye wî rexne dikin. Lêbelê ji bo nirxandinên rast û bi bingeh divê şert û mercên demê rind bên zanîn û li gor wê rexne bên kirin da ku şaşiyên anakronîk neyên kirin.
Mele Mehmûdê Bazîdî û dîplomasî, 1848-1853
Salên Mele Mehmûdî Bazidî jiyayê (1797-1863) osmanî hez dikin dawiya mîrektiya kurdan bînin. Otonomiya kurdan hilweşînin û bi merkezê ve girê bidin. Diyare ku Bazîdî bûye şahidê vê pevajoyê. Bazîdî xwedî qedirekî bilind bûye, bona wê yekê ye, ku navê wî li gelek mizgeft û medreseyên bajarên cuda kirine. Hurmeta wî di nav karmendên dewletê yên osmaniyê de jî hebû. Desthilatdarên sultaniyê çend caran ew wek qasidê xwe şandine bal serekên serhildanên kurdan yên li wîlayetên Botanê û Hekariyê bona ku bi wan re bikeve nava peywendiyan. Alexandre Jaba navbeynkariya Bazîdî wisa vegotîye: "Mela Mehmûdê Bazîdî ne bes di nav rewşenbîra de navdar bûye, belkî di dewleta Osmanî de jî bihayê xwe hebûye, çend cara bi biryara sultanî bûye navgîn(navbeynkar) bi serokê serhildanê Kurdan li aliyê Botan û Hekarê. Di sala 1848ê Hafiz paşayî hevpeyvinek li ser mesela şerê digel Bedirxan begê çêkir. Bedirxan li Cizîrê bi serhildanê rabibû, piştî salekê bi biryara Kamil paşayî, ku serokê wê demê yê Erzeromê bû...ew hatibû verêkirin bo nik Nûrellah begê, ku serokê Kurdê Hekarê bû, di demê xwe de serhildanek dijî dewleta Osmanî çêkiribû. Dîsa di wi demî da hevpeyvîna Mela Mehmûd digel Nûrellah begê armanc ew bû serhildan bihête rakirin. Birayê Bedirxan beg, Xan Mehmûd demê hatiye Erzeromê biryar derêxistibû, ku Mela Mehmûdî qebûl bike. Xan Mehmûd mirovekî mezin bû, ne tenê Kurda ew nas dikir belkî dewletê jî baş nas dikir. Wextê xan Mehmûd hatiye erzeromê li her alî qedrê wî hat girtin. Wesa xuya bû, ku di bin ve ra têkeliyê Mela Mehmûd bi serokê Kurdan ra hebûn, wî biryara Osmaniyan dikir lê ne dijî kurda."
Di rojnameya Kurdistanê de xalek hatiye li ser serhildana Bedirxan begê, te da hatiye nivîsîn: Sultan ('Ebdul) Mecîdî, Mela Mehmûd şandibû Cizîrê cem Bedirxan begê, ji bo ku hevpeyvîn li ser rakirina serhildana Bedirxan begê bêt cêkirin û Bedirxanî bînin Stembolê.. Bedirxanî berî hingê Mela Mehmûd baş nas dikir, demê mela efendî hatiye Cizîrê, di wê demê de Osman paşa serleşkerê osmaniya bû, deme mela efendî tê Cizîrê, ew dibêje Osman paşayî: Ez dê çime nik Bedirxan begê, xundkarî ez şandîme ku hevpeyvînê bo rawestandina serhildanê digel Bedirxan bikem û Mela Mehmûd dibêjê: Tu neçe ser Cizîrê heta ez bersivekê li nik Bedirxan begê neînim. Di wê demê da Mela Mehmûd fermana Sedrul a`zem (Sadri Azem) nîşa Osman paşayî da. Ev ferman e di nav pêrtûka sultanî da jî hatiye nivîsîn. Osman paşa viyaye (xwestiye), ku şerê Bedirxan begê bike û di şerî da serkeve. Di destpêkê da Osman paşa nedihêla Mela Mehmûd biçe nik Bedrixan begê û şerî bidete rawestandin, lê paşê razî bû. Berî bersiva Bedirxanî wegere, Osman paşa êrîşê dike ser Cizîrê, dibîne ku miletî bi awayekê bi senî û menî û rêk û pêk xwe karkiriye û li jivana (amedeyî) şerî ne. Hingî Hafiz paşa pê hesiya ku ew sira di navbera wan da, Mela Mehmûdî daye Bedirxan begê. Mela efendî bersiva Bedirxan bo Osman paşayî tîne û nerazîbûna xwe diyar dike, ku bo çî ewî êrîş kire Cizîrê. Piştî wê çendê Osman paşayî Mela Mehmûd girt û qeyd û zincîr kir û verekire Stembolê û bi aliyekê dî ve nameyekê bo xundkarî verêdike û dibêje: Ku ev mirove harîkarê Bedirxan begê ye û xayinê dewletê ye. Paşê xundkar mela efendî verêdike Wanê.-Li qasek şûnde ew ji aliyê sultan ve tê efukirin û ew dişînin Wanê-