cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gun
Gun (bi înglîzî: testis) cotek endamên zaûzê yê nêran e, sperm û hin hormonên nêrê di gunan de tên çêkirin.
Di laşê korpeleyê bi temenê 43 heta 50 rojî de gun peyda dibin. Herwisa di heman demê de spermeborrîk (bi înglîzî: seminiferous tubules) jî di nav gunan de diperisin. Sperm di spermeborrîkan de dirist dibin. Di temenê 9 heta 10 heftan de di gunan de xaneyên Leydig (bi inglîzî: Leydig cells) dest bi berhemkirina hormona testosteron dikin. Xaneyên Leydig di bestereşaneya navbera spermeborrîkan de cih digirin. Derdana testosteron, di laşê korpeleyê de çêbûna çûk (penîs) û tûrikê gun rêk dixe .Gunên korpeleyê di zikekelênê de diperisin, du meh berê zayinê herdu gun ber bi jêr ve dilivin û dikevin nav tûrikê gun. Tûrikê gûn, ji kîsekek bi çerm dapoşî pêk tê û ji berranê ber bi derve daliqandî ye. Erkê serekî yê tûrikê gun hênikkirina sperman e. Pileya germiya gunan ji pileya germiya zikekelênê bi qasî sê pile kêmtir e. Rûyê navî yê tûrikê gun bi lûsemasûlkeyan dapoşrav e, ango derdora herdu gunan de çînek lûsemasûlke heye. Masûlkeyên tûrikê gun, ji bo rêkxistina germahiya gunan, bi girjbûn û xavbûnê gunan ji laş dûr dixin an jî ber bi laş ve dikişînin. Heke hawirdor sar be, masûlkeyên tûrikê girj dibin, tûrikê gun diqurmiçe û teng dibe, gun ber bi laş ve tên kişandin. Bi vî awayê gun germahiya laş dimijîne û xwe ji sermayê diparêze. Heke germahiya gunan ji pileya asayî bilindtir be, ango hawirdora gunan germ be, vê gavê masûlkeyên tûrikê gun xav dibin, tûrik fire debe, gun ber bi jêr ve tên daliqandin û ji laş dûr dikevin. Bi vî awayê germahiya gunan belavî hawirdorê dibe û dadikeve asta pileya asayî.
Pêkhateya gun
Gun bi şeweyê helkeyî ne. Dirêjiya her gunek bi qasî 4.5 cm, firehiya wî 2.5 cm û stûriya wî jî bi qasî 3 cm e .Gun ji du beşên serekî pêk tê; spermeborrîk û xaneyên Leydig. Xaneyên Leydig di navbereşaneyê de cih digire, navbereşane (bi înglîzî: interstitial tissue) torek bestereşaneyê ye. Navbereşane li gel xaneyên Leydig, gellek mûlûleyên xwînê û mûlûleyên lîmfê jî lixwe digire. Hormonên di xaneyên Leydig de tên berhemkirin, bi navbeynkariya mûlûleyên xwînê belavî laş dibin. %90ê giraniya gunan ji spermeborrîkan pêk tê.
Gun bi sê çînên serekî dapoşî ne;
Çîna vajînalî
Çîna vajînalî (bi latînî: tunica vaginalis) çîna derveyî ya gunan e û ji du perdeyan pek tê. Perdeya derve bi rûyê navî yê tûrikê gun ve, perdeya navî jî bi çîna sipîkê ve girêdayî ye. Bi vî awayê livîna gunan di nav tûrikê de hêsantir dibe.
Çîna sipîk
Çîna sipîk (bi latînî: tunica albuginea) di bin çîna vajînalî, li derdora gunan de cih digire. Çîna sipîk ber bi nav gunan de dirêj dibe, bi navbeynkariya navbiran, gunan dabeşê pilokan (bi înglîzî: lobules) dike. Di gunek de bi qasî 200-300 pilok heye. Di nav pilokan de spermeborrîkên bi hev pêçayî cih digirin. Di navbera spermaborîkan de xaneyên Leydig, hormona testosteron berhem dikin û der didin. spermeborrîkên gunê, li aliyê jorê gun de kom dibin û borîkeyek 6 metreyî ya li ser hev pêçayî peyda dikin. Ev pêkhate wekî aloze (bi înglîzî: epididymis) tê navkin.
Çîna lûledar
Çîna lûledar (bi latînî: tunica vasculosa), çîna navî ya gunan e, ji bestereşane û tora lûleyên xwînê pêk tê.
Erkê gun
Du erkên serekî yên gunan heye; berhemkirina sperm û berhemkirin û derderdana hormona testosteron. Ji ber derdana sperm û hormon, gun wekî rijênê zaûzê tê navkirin. Çalakiya gunan bi hankirina du hormonên hîpofîzê; hormona FSH û hormona LH ve dest pê dike. Ev herdu hormon li gor bandora wan a li ser laşê mêyan hatine navkirin, lê pêkhateya wan a kîmyayî di laşê nêran de jî heman e. FSH wekî ‘’hormona handerê çikildanê ‘’, LH jî  wekî ‘’hormona handerê tenê zer’’ tê navkirin. Hormona handerê çikildanê (FSH) di spermeborrîkeyan de çêkirina sperman han dike. Ji temenê pêgihîştinê heta mirinê, di gunan de her roj bi sedan milyon sperm tên çêkirin. Li gel FSH, hormona testosteron jî bondor li ser geşebûn û dabeşbûna xaneyên bineretî yên sperm dike .Bi gelemperî, heta temenê pêgihîştinê, asta rejeya testosteron di laş de nizm e. Di temenê 10-13 salî de ji ber hankirina hormonên FSH û Lhê rêjeya testosterona nav xwînê bilind dibe. Testosteron dibe sedema hin guherînan di laşê nêran de. Girbûna çûk (penîs) û gunan rû dide. Rî, simbêl, mûyên li sing, zik, mil û çîpên xortan hê pirtir diguherin û dibin mûyên mayînde. Li binçeng û derdora endamê zayendê de mû derdikeve. Dengê nêran berz û qalind dibe, qebareya peykeremasûlkeyên laş zêde dibe bi vî awayê bejnûbala nêran diguhere bo şêweyê xwe yê asayî.
Darcey
Darcey, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Rozendaal
Rozendaal, şaredariyeke bi ser herêma Gelderlanda Holendayê ye.
Routier, Aude
Routier, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Andrey Saxarov
Andrey Dmîtrîyevîç Saxarov (bi rûsî: Андре́й Дми́триевич Са́харов, Andrei Dmitrievich Sakharov) (jdb. 21ê gulanê 1921 li Moskowê; m. 14ê kanûna pêşîn 1989 li heman derê) fîzîknas, opzîsyoner û ronakbîrê Rûs e.
Ji ber xebat û têkoşînên wî yên di warê mafê mirovan de, sala 1975î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye. Herwekî li ser navê wî ji aliyê Parlamena Ewropayê xelatek bi navê Xelata Saxarov tê dayîn.
Ew li dijî hilberîna bombeya atomê derketiye û ji aliyê sazûmaniya YKSSê ve bi cezayê sirgunê ve hatiye cezakirin. Ji bo parastina mafê mirovan jî gelek berxwedaye. Rêxistinekî bo piştgiriye girtiyên polîtîk damezirandiye. Ji ber ku li dijî şerê Efxanistanê derdiket, sala 1980î de bo demekê hatiye girtin.
Sala 1987î wekî endamekî dikeve nava polîtîkayê û ji bo xebatên xwe yên siyasî hêsantir birêve bibe têdikoşe.
Ew bi mirina masûlkeyên dil jiyana xwe ji dest dide.
Eningen
Eningen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Reutlingen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Bêskê
Bêskê, gundekî bi ser navçeya Zawîteya Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Gula Sor
Gula Sor yek ji navdartirîn helbestên Qedrî Can e. Ev helbest bi strana stranbêj Ciwan Haco gihîşte vê navdariyê.
Gula Sor Gula Sor Gula sor, hilbû jor, bîn da dor Li paş Çiyayê Qaf şîn bû Alem jêre evîn bû Bi me xweş, da me heş Em bi bîna wê sermest Emê pê şa bin serbest Nazenîn, xemrevîn, xemilîn Pê zemîn Gula bi kelemê di nav baxê îrema Hey gula sor, alem li dor Bicivin û bînbikin dor bi dor.
Gulik, Pîranşar
Gulik gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 86 kes (12 malbat) bûn.
Golahespan
Golahespan, gundekî girêdayê navçeya Dep ya Xarpêtê ye.
Florîda (cudakirin)
Çend wateyên Florîda hene.
Pirdê
Pirdê (bi erebî: Altun Koprî, bi tirkî: Altınköprü) bajarrokekî Başûrê Kurdistanê yê Iraqê ye. Bi ser Parêzgeha Kerkûkê ye li kêleka Zêyê Biçûk. Bilindiya wî ya ji asta behrê 250 metre ye. Li bakurê bajarrokî, rêhesina Hewlêr-Kerkûkê derbas dibe. Nifûsa Pirdê li gorî serjimariyê digehe 9.275 kesî û nifûsa wî ji kurd, tirkmen û ereban pêk tê. Pirraniya rûniştvanên Pirdê wek rêncber an jî di qadên neftê de li Kerkûkê dişoxulin.
Heftçêşme
Heftçêşme, gundekî ser bi navenda bajarê Azerşehrê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Seîdyeqûb
Seîdyeqûb, Seîd Yeqûb, gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Scherpenzeel
Scherpenzeel, şaredariyeke bi ser herêma Gelderlanda Holendayê ye.
Riazuddin
Riazuddin, an jî Riaz-Uddin (10ê çiriya paşîn a 1930 - 9ê îlona 2013), fizîknasekî nukleer ê pakistanî ê nazkirî bû.
Mozilla
Mozilla nivîsbariya ji bo înternetê ye. Mozilla nivîsbariya azad e û heta niha li kurdî nehatiye wergerandin. Li gor statîstikên sala 2005'an ên der barê gerokan (browser)de, li dinyayê textê ku di destê [Internet Explorer]] de ye bi tenê ji aliyê Mozilla ve tê hejandin û hejmara kesên ku wê bi kar tînin bi ser 50 milyon kesî ketiye.
Le Mesnil-le-Roi
Le Mesnil-le-Roi, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Ç
Ji manayên Ç ya ç:
PPK
PPK (Partiya Pêşketina Kurdistanê) partiyek siyasî ji başûrê Kurdistanê ye.
Partiya Pêşketina Kurdistanê ji aliyê Helo Îbrahîm Ehmed ku ji YNK'ê veqetiya hate damezrandin û serokê partiyê jî Helo Îbrahîm Ehmed e. Helo Îbrahîm Ehmed birayê hevsera serokkomarê Îraqê Celal Talabanî Hêro Îbrahîm Ehmed e.
Seyîd Tehayê Hekarî
Tehayê Hekarî an Şêx Teha (z. ? Şemzînan − 1853 ?) Fiqihzan, tefsîrvan û wêjevaneke kurd e.
Bavê Şêx Ûbêydullahê Nehrî ye û bi xwe ji nesla Ebdulqadirê Geylanî ye. . Navê bavê wî Mele Ehmed e.
Dîroka dayikbûna wî nayê zanîn. Ji piçûktiya xwe de Quranê hîn bûye û ji ber kiriye, Gellekî li bajarên Kurdistan û Iraqa Osmanî geryaye. Li Silêmanî, Hewlêr, Bexda û cihên weke Kerkukê geryaye ji aliman dersên fiqihê, tefsîr û hedîsan hildaye. Tehayê Hekarî gellekî feqî daye gihîştandin.
Encûr
Encûr (bi tirkî, "kıllı acur") sebzeyekî Kurdistanê ye. Ev sebze wek xeyaran e. Rengê wî gewraxî ye. Qalikê wî wek bi pirçikê hatîye girtîye. Li Kurdistanê encûr bi giştî ji bo dolmeyan tên bikaranîn. Hundirê encûran dikolin û hişk dikin. Paşê dikin dolme. Encûr bi aliyekî ji famîleya petêxan e. Çunkî ku encûr gir dibe hundurî xwe dipelife wek petêxan sor û şîrîn dibe. Bi encûrî pelifî re dibêjin qeleşok. Qeleşok wek kelekên drûjnik girdibin. Bêhna xwe xweş dibe. Ji bo çandinê re dendikên qeleşokan vedişêrin.
Ava encûran wek şîrê hejîrê şîrê ajalan diqemitîne dike jajî. Hundurê encûrekî bikolin. Ku we kola bila evikê êncûr hin di bin da bimê. Paşê şîrê mihiyekê tê da biguvişin. Pêşekê paş ve şîr diqemite.
Børsvatnet
Børsvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol, nêzîkê 3,5 kîlomêtre li aliyê başûrê rojavayê gundê Ballangenê ye.
Pişta Girî
Pişta Girî, gundekî bi ser navçeya Zawîteya Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Rênas Mîran
Mîran, herwiha kurê hunermendê Miran Herkî e. Di atmosfera ji tomarkirina pîşesaziyê de Rênas mezin bûye û ji bo pizişka li çend studyoyên tomarkirinê de li çû bajarê Hamburg/Berlin City a li Almanyayê. Ew dest bi tomarkirina hunermendên herêmî yên li Stûdyoya Stranê ya Tomargeha Strandêr a Berlinê bû.
Renas Miran di sedsala 21emîn de:
Niha ew li ser projeyeke şoreşgerî ji bo Strana kurdî ye. Nûtirîn karê xwe bi navê Kurdish House Project dike, ku projeya herî berfireh û navdar ku ew her û her berhem e. Renas Miran de wekî derhênerê çêkerê stranê bi karê hevkariya hunermendên navdar wekî Şivan Perwer, Hesen Şerif, Hozan Dîno, Xero Abbas, Ciwan Haco, Koma Mizgîn,Yilmaz Çelîk, Îbrahîm Rojhilat, Firat Îmîrza, Rojan Delyar û Hejar Temo ye.
Sersure
Sersure, gundekî bi ser Basirmeya navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Behar (navçe)
Şaristana Behar yek ji navçeyên Parêzgeha Hemedanê ye li Rojhilatê Kurdistanê ya girêdayî dewleta Îranê.Navenda vê navçeyê bajarê Behar ye.
Lester Pearson
Lester Bowles "Mike" Pearson (jdb. li Newtonbrook/Kanada; m.  li Hawa/Kanada) polîtîker, dîplomat û serokwezîrê berê yê Kanadayê bû. Sala 1957î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.
Wekî bavê angaştên ewlekariya navneteweyî jî tê bibîranîn. Pêşî li şerekî di navbera Misir, Brîtanya û Îsraîlê de girtiye, bo nakokiyên rojhilata navîn jî herwiha riyên aştiyane pêşniyazkiriye. Ango dawî li Qeyrana Sûezê aniye. Di nava salên 1946-1948î de li NY berdevkiya Kanadayê dike. Sala 1951î dibe serokê NATOyê. Serokatiya partiya lîberal a vî welatî jî kiriye.
West Lothian
West Lothian an Linlithgowshire wîlayetek Skotlendayê ye.
Kela Mamureyê
Kelheya Mamureyê, keleyek dîrokî ye ku li ser peravê li nêzî taxa Bozdogan a navçeya Anamur a Mêrsînê li başûrê Tirkiyeyê li ser perava Deryaya Navîn dirêj dibe.
Dîrok
Kelheya Mamureyê di sedsala 3an de ji aliyê Romayiyan ve ji bo şopandina rêyên bazirganiyê yên Deryaya Navîn û Kîlîkyayê û ji bo parastina keştiyên bazirganiyê ji korsanan hatiye çêkirin. Kelheya ku bi demê re hatiye rûxandin û hilweşandin, di sedsala 12an de di serdema Keyaniya Ermeniyan a Kîlîkyayê de hatiye restorekirin.
Guerville, Seine-Maritime
Guerville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Sêv avêtin
Sêv avêtin elementekî çîrok û wêjeya devkî ya Kurdan e. Sêv avêtin tê wateya evîndariyê. Ango mirov sêvekê biavêje keçikekê an jî xortekî, tê wê wateyê ku mirov hez ji wê/wî dike. Lawê mîr sêva xwe bavêje kîjan keçikê wê jê re dixwazin. Mirov bi sêv avêtinê hezkiriya xwe nîşan dide, eşkere dike. Mêr jî bikartînin, jin jî.
'Sêv avêtin' herwiha di çanda dawetên Kurdî de jî heye. Li gelek deveran gava bûkê tînin mala zavê, zava li serê bên sêvekê tavêje bûkê.
Mîr Seyîd Mahmûd Axa
Mîr Seyîd Mahmûd Axa (mir 1882) hiqûqnas, mîrê Efxanan û olîgarşekî Îngilîstan-Hindî bû. Ew ji rêza Muhammed ji neviyên Hezretî Îşan a yekem bû û wek Hezretî Îşanê 9emîn ê Rejîma Sufî ya Neqşîbendî xizmet kir.
Malbat
Mîr ji aliyê diya xwe ve nesla 8emîn a Hezretî Îşan e û di rêza wî de bi bav û kalên xwe Ebdulqadir Gîlanî û Hesen El Eskerî ve girêdayî ye. Bi riya diya wî, padîşahiya împaratoriya Mughal jî jê re tê dayîn, ji ber ku diya wî jî ji dûndana împaratorê Mughal Aurangzeb bû.
Bavê wî mîrekî eşîrê (Amir Kabir) yê Seyîdên Afganîstanê bû ku ji neviyên bibandor Îmam Huseyn bîn Elî bû.
"Restexiz"
Bi birayê xwe Seyîd Mîr Jan re, wî çanda Neqşîbendî ya Hezretî Îşan ji nû ve zindî kir, piştî ku ji bîr kirin, ji ber şehadeta trajîk a kalê xwe Hz. Ev qonaxa vejîna çanda Neqşîbendî bi têgîna farisî "Restaxiz" tê naskirin, ku tê wateya "vejîn" an jî "vejîn".
Beş
Çavkanî behsa carinan dikin ku wî di mijarên giyanî, civakî û darayî de alîkariya şagirtên xwe dike. Mîr wekî Olîgrafek bi hêz û bi avahiyek îstîxbarata zindî dihat nasîn. Wî avahiya xwe ya îstîxbaratê bi taybetî ji bo rizgarkirina mexdûran bikar anî. Bûyerek populer rizgarkirina zarokên şagirtên wî ji revandiyên sûcdar bû, yên ku ji ber karkirina zarokan destdirêjî li wan dikirin.
Darois
Darois, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Mîr Seyîd Mahmûd Axa
Çêkirina çanda Hz Îşan
Seyîd Mahmûd Axa dema ku li Amritsar, Lahore, Keshmir û her weha Konstantînopolê çû malên wan, ji hêla şagirtên xwe ve pir rêz û hurmet lê hat pêşwazî kirin. Ders û dersên şerîeta îslamî û manewî da. Wî û birayê xwe mîrata bav û kalê xwe Hz. Wek nûnerê malbata Hz. Yek ji berhemên wî yên edebî yên taybet jî guherandina sirûda ku ji Hezretî Îşan maye ye.
Sirûda Neqşîbendî ya Sunnî ya Guherîn
رو در صف دوستان ما باش و مترس Piştgiriya hevalên me bikin û netirsin
خاک راه آستان ما باش و مترس Di rêya miradê me de xwelî be û netirse
گر جمله جهان قصد اوجود تو رد Tewra dema ku hemû dinya li dijî te be
دل فارغ دار از آن ما باش و مترس Dilekî pak be û bi me re bimîne û netirse
ما در کشانتان هستیم در کوه و دره Em te li çiya û newalan diparêzin
انجا که شیر و پلنگ و هشدار گذرد Li ku derê şêr, piling û hyena nêzîk in
پیران قوی دارم و مردان سره Li kêleka min pîrozên bihêz û navdar hene
هر کس که به ما کج نگرد جان نبره Yê ku li me binêre jiyana wî tune
خاک راه آستا ما باش و مترس Di rêya miradê me de xwelî bike û netirse
mîras
Mîr di bîst saliya xwe de li Lahorê wefat kiriye û li milê çepê gora paşerojê ya Seyîd Mîr Jan hatiye veşartin. Li goristana wî ya li Begampura, Lahore. Di dema mirina wî de, pevçûnek tund di navbera peyrewên wî yên olên cihê de, ku pîroziya ola xwe jê re girêdidin, derket. Şagirtên wî yên misilman Sunnî û Şîa jî hebûn, lê şagirtên wî yên Hindu yên li Lahorê heta rêza vejîna Krishna jî jê re diyar kirin. Wekî din, ew ji hêla Lahore Sikhên hevdem ve wekî gurû dihat hesibandin, her çend Seyîd Mahmud Agha ne Hindu û ne jî Sikh bû, nirxên xwe wekî misilmanek muhafezekar diparêze. Di dawiyê de birayê wî yê mezin Seyîd Mîr Jan navbeynkarî û aramî li girseyê kir, biryar da ku wî bi awayekî îslamî li mezara Hz. Salvegera wefata wî bi duayên kin bi navê Zikr tê pîrozkirin.
Şagirtên wî jê re dibêjin "Nûron ala Nûr" ango "manîfestoya ronahiya Hz Muhammed".
"Rabita"
Ew bi dilsoziya xwe ya bi birayê xwe yê mezin û axayê Seyîd Mîr Jan re tê naskirin. Ev di Îslama Neqşbendî ya Sunnî de wekî têgîna Rabîta bi berfirehî tê nasîn, ku fedakarî li pey axayê xwe ye. Seyîd Mahmûd Axa bi awayekî dogmatîk wek mînaka “Rabîta". Qaşo dişibe Mihemed û Elî.
Nîşana Almanyayê
Armaya Almanyayê an jî nîşanka Almanyayê teyrebaz e ku bingeha xwe ji dîrok û efsaneyên germanan digire. Arma di alayên curbecur ên Almanyayê de wekî sîmbola dûgela federal tê bikaranîn.
Sarîbix
Sarîbìx, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.
Nîşana Almanyayê
Di serdema navîn di sala 1410'ê de bi navê "Teyrêbazê reş ê zêrîn" hatiye bikaranîn. Wê demê sîmbola keyaniya pîroz a neteweya alman a Împeratoriya Romê bû.
Ji 1410 heya 1806 teyrebaz bi du seriyan dihate nîşandan lê îro tenê yek serî ye.
Le Mesnil-Saint-Denis
Le Mesnil-Saint-Denis, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Givahir
Givahir, gundekî ser bi navenda bajarê Azerşehrê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Capian
Capian (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ye li herêma Akîtanya Nû (Nòva Aquitània, Nouvelle-Aquitaine) ya Fransayê.
Împeratoriya Eşkanî
Împeratoriya Eşkanî (bi zimanê pehlewanî: Pahlav/Pahlavanigh, erebî بارثيون‎‎, farisî اشکانیان) an Keyekseriya eşkaniyan an jî  Pehlewanistan  an jî Împeratoriya partan — împeratoriyeke kevnar, ku derdora salên 250 berî zayînê li başûr û başûrê rojhilatê Derya Xezarê ava bûye. Di qirna 1 berî zayînê de êdî axeke mezin ji Mezopotamyayê heta Hindistanê hildigirte nava xwe. Di salên 220 piştî zayînê (P.Z.) dawî bi hebûna wê hat.
Destpêk
Li gor teoriyekê orijîna Eşkaniyan bi bingeha xwe Îskîtên bi navê Parnî (Parni) ne, ku li başûr rojhilata Deryaya Mazenderan bicih bibûn. Kîngê wan koçî satrapa Perthava (bi zimanê înglîzî yan latînî Parthia) kir wan navê Perth yan Parth (bi zimanê îro Pehl wergirt.
Avabûn
Piştî mirina Îskenderê Makedonî (323 B.Z.) împeratoriya wî parî çend dewletan dibe. Destpêkê axa Ariyan dikeve destê Selewkîdan(312 B.Z.), axa Medya radestî Pîtonê yûnan dikin, beşeke Medyayê di destê rêberê wî yê kevn Adirpêt de dimîne û lewra wek Medya Atropatena an Medya Biçûk tê binavkirin, li bakurê-rojhilat dewleta Greko-Baktriya (Greko-Baxtrîş) (256 B.Z.) ava dibe, li dorhêla Xorasanê jî Keyatiya Pehlewana (Pehlewanistan) (250 B.Z.) ava dibe.
Dameziranêrê Împeratoriya eşkaniyan keya Arşak e, rêberê eşîra Parna, yê ku di sala 250 B.Z. li dijî împeratoriya Selewkîdan serî hildide. Di yek ji cengan de keya Arşak tê kuştin û rêbertiya serhildanê û eşîra Parna derbasî birayê wî Tîrîdat dibe. Hemû hewiladanên împerator Selewk II ên têkbirina serhildanê bêencam dimînin, lewma di navbera salên 230-227 da ew neçar dimîne serxwebûna Pehlewanistanê bipejirîne.
Tîrîdat bi fermî wek keyayê Împeratoriya eşkaniyan tê îlankirin û navê xwe yê rêbertiyê diguhere û dibe Arşak II. Di sala 209 B.Z. Pehlewanistan serxwebûna xwe winda dike, dikeve destê împeratorê Selewkîdan Antîoxos III ê Gewre, lê piştî demeke kurt serxwebûna xwe careke din vedigerîne.
Firehbûn
Keyayê Împeratoriya eşkaniyan Mîtrîdat I (170—138 B.Z.) axa Persya û piraniya Mezopotamyayê ji dest împeratoriya Selewkîdan digire, herwiha beşeke dewleta Greko-Baxtrîş jî (axa heta çiyayê Hindûkuş (wergera ji zimanê pûştû kujerê Hindiya)) dikeve destê Pehlewanistanê. Mîtrîdat I tîtûla şahînşah li ser xwe dipejirîne û bi vî rengî dibe mîrasgirê Hexamenişiya (împeratoriya Medopersya (559 B.Z.–338 B.Z.) Selewkîd çend caran hewl didin Pehlewanistan zeft bikin, lê sernakevin. Cara dawî artêşa împeratorê selewkîdî Antîox VII di sala 129 B.Z. windahiyên giran dide.
Împeratoriya eşkaniyan di dema desthilatdariya keya Mîtradat II (124 b.z.–88 b.z.) aramiyê dest dixîne. Heta wê demê bi dewletên cîran re tim di nav şer de ye.
Temasên bi Romê re
Yekemîn temasên Împeratoriya eşkaniyan bi Romê re di destpêka sedsala I B.Z. çêdibin. Bi peymana sala 92 B.Z. çemê Firatê wek sînora di navbera Romê û Pehlewanistanê tê diyarkirin. Di dema desthilatdariya keya Ard II (57—37/36 B.Z.) de leşkerên romî di bin rêbertiya serleşker Markûs Lîsînîûs Krassûs (Marcus Licinius Crassus) da çemê Firatê derbas dikin û dikevin Mezopotamyayê, di cenga ku di sala 53 b.z. de pêk tê, pehlewanî li Xarranê Împeratoriya Romê bin dixin. Di wê cengê de serleşkerê romî Krassûs ji aliyê pehlewaniyan ve tê kuştin.
Ber bi sala 40 B.Z. ve pehlewanî hema-hema tevahiya Asya Biçûk, Sûrî û Filîstîn hildigirin destê xwe. Bi serkeftinên Pehlewanistanê otorîte û desthilatdariya Romê dikevin xeteriyê, lewma di salên 39-37 B.Z. romî êrîş dibin ser pehlewanan û herêmên windakirî paşde vedigerînin. Lê bes binketina artêşa romî ya di bin rêbertiya serleşker Antonîûs de (36 B.Z.) li Medya Atropatenayê desthilatdariya Romê li ber çamê Firatê rawestand.
Di dema Augustus de di sala 20 b.z. de herdu dewletan çemê Firat bi bajarê Dura Europos ve wek sînora navbera hev de diyar kirin û pehlewanan ew xakên dagirkirî şunda ji Romê re vegerandin. Ji dema Augustus û pê ve împeratorên romî ji bo destxistina Pehlewanistanê hem diketin şerên navxweyî, hem jî di nav pehlewana de jî pevçûn gur dikirin. Di encama siyaseta romî de li Pehlewanistanê çend liv şerên navxweyî pêk hatin, lê di sala 43'an de serhildana dijpehlewana li Selewkiyayê hat têkbirin, bajarên yûnanî xweseriya xwe winda kirin û li Pehlewanistanê hewaya dijhelenî (dijyûnanî) û dijromayî belav bû.
Cengên dinên navbera pehlewanî û romayiyan di demê împeratorên Nero Nero (ji Ermenistan 54–63), Trajan (114–117), Marcus Aurelius (161–166), Septimius Severus (195 û 197/198) û Caracalla (216–218) de bûn.
Ruxîna keyatiyê
Herçiqas pehlewanî dem bi dem romiyan têk dibirin, lê pêvajoya hilweşîna siyasî ya keyatiyê destpê kiribû û rawestandina vê yekê ne gengaz bû. Êrîşên ji stepên Asyaya Navîn ji Saka û Împeratoriya Kûşan dihatinî jî bandor li ser Pehlewanistanê dikir. Şerên ji der û li hundur welat sist kirin. Li Farsê, welatê Kûrûş û Daryûş, tevgera ku dawî bi desthilatdariya pehlewanan anî, destpê kir. Erdeşîrê Babekan tevahiya Farsê dike yek û li dijî keyayê Pehlewanistanê Artaban dest bi şer dike. Di sala 226 P.Z. li qada cengê Artaban tê kuştin û texta şahînşah dikeve dest xanedana Sasaniyan.
Ziman û peywendî bi kurdiyê re
Ji zimannasên ewropayî yên navdar weke Jost Gippert yan jî Gernot Windfuhr hat nivîsîn ku zimanê pehlewanî pêşrewê hemû zimanên îraniyên bakûr rojavayî ye wek gilekî, talişî, semnanî, mazenderanî û bi taybetî jî ji zimanên kurdî. Tê gotin ku piştî cihgirtina Pehlewaniyan (Eşkaniyan) li şûna Medan li navenda Medan a Ekbatana (Hemedana îro) ew ziman bandora xwe daye zimanên îraniyên bakûr rojavayî yên ku li nav wan de zimanên kurdî jî hene. Îro bi taybetî zimanê Kirmanckî/Zazakî li zimanê Pehlewaniya emperyala Eşkaniyan nêzîk e û pir wekheviyan nîşan dide. Zimannas û zanyarê Mehrdad Izady îdîa dike ku pê re, zimanê pehlewanî û xwe navê Pehlewan, Pehle, Pahla û hwd. li Kurdistanê hîna dijîn. Jê nimûneyek navê zimanê Feyliyan e ku bi eslê xwe û berê Îslamê wek Pehlî hat nasîn. Ji ber ku di alefbayê erebiyê de tîpê p tine ye, ji vê demê ve bo vê zimanê kurdî, Feylî hat gotin. Her wiha hat zanîn ku li Kurdistana Rojhilatê devereke bi navê Pahla heye ku tê de hîna Kurdên feylî û lekî dijîn.
Wêjeya devkî
Wêjeya Devkî perçeyek ji jiyana me ye, ji şîretên ku li me dihatin kirin heta nifiran, ji stranên paleyiyê heta stranên şeran, ji çîrokên şevan heta serhatiyên diwanan her yek ji wan beşek ji vê mijarê ne. Lê ev bi navê zargotinê tenê nikare were binav kirin, ji ber ku bi awa û navgînên xwe ve, ev mijar pir kompleks e em navê edeb ango wêjeya devkî lê dikin.
Wêjeya devkî herçend ji bo pêşvebirina wêjeya nûjen bi giştî girîng be jî ew di heman demê de xwediyê gelek fonksiyonên din e. Gava em berê xwe didine civakên ku nivîs li cem wan kêm pêşketiye, em dibînin ku cîhê nivîsê hin navgînên din digirin û li gor xwexeysetên xwe berdar in. Yek ji van navgînan jî gotina devkî ye, di rastiyê de nivîsê cîhê gotina devkî girtiye. Ango bi pêşveçûna mirovan re nivîs hatiye bi pêşxistin ji bo ku derfetê bide têgiştin û ragihandinên kompleks û tevilhev.
Lê dîsa divê neyê ji bîr kirin ku 'gotina devkî' weke navgîna sereke ya wêjeya devkî, xwedî cîhekî gelekî taybet e di têgîna mirovan de. Ji berê de gotin û bi taybetî gotina devkî ji aliyê mirovan ve pîroz tê pejirandin û tiştê nivîskî û tiştê bi gotinên devkî bandorên ji hev cihê li ser mirovan dikin. Em baş dizanin ku di nav olan de gotin xwediyê rolekî pir balkêş e. Wek mînak di zerdeştiyê de xweda Ahûra Mezda, piştî ku di encama aloziya bi Ehrîman re dikeve şer de bi gotinên ku li wir dibêje dihêle ku Ehrîman bikeve xeweke 3 000 salan de. Di îslamê de jî xwedê bi gotinê hertiştî diafirîne.
Bi vê destpêka kurt me dixwest balê bikşînin ser kompleksbûna wêjeya devkî û pirsgirêkên bi vê yekê ve girêdayî. Ji derî vê yekê tiştekî hêjayî baldariyê ew e ku wêjeya devkî dikare di gelek beşên zanistî de rolekî girîng bilîze. Piraniya têgîna kesan li ser gelek tiştan bi riya gotinên devkî tê belavkirin, ragihandin û afirandin. Ev jî diyar dike ku zanistên civakî yên wek dîrokê, civaknasiyê, wêjeyê, fîlozofiyê û gelek beşên nûjen nikarin êdî bêyî metodên li ser wêjeya devkî kar bikin. Di civakên rojavayî de vê pêwistiyê hişt ku binebeşên zanistî yên weke “oral history” (dîroka devkî), “oral literature” (wêjeya devkî) pêşkevin.
Mebesta me bi vê gotine ew e ku Kurd weke gelekî ku bêhtir bi navgîna gotina devkî çand û nasnameya xwe parastiye û gihandiya îro, divê li ser “orality” (devkîbûnê) kûr bibin û beşên pêwîst pêşbixin. Wek mînak mirov dikare bi komkirina dîroka devkî destpê bike û ji encamên ku hatin holê wêneyekî giştî yê bîra dîrokî ya kurdan bi dîroka berdest a nivîskî re biafirîne.
Enstîtuya Kelepora Kurdî
Enstîtu bi serokatiya Mezher Xaliqî kar û barên xwe digerîne. Enstîtûya Kelepora Kurdî, dam û dezgeheke nahukmî ye.
Rustiques
Rustiques, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Enstîtuya Kelepora Kurdî
Armancên Enstîtuyê
Li aliyê din enstîtûyê pirtûkxaneyek heye, ku bi gelek zimanan nêzîkî 3 hezar pirtûkên li ser kurdan tê de ne. Ev pirtûkxane di warê xwe de yekemîn pirtûkxaneya profesyonel e ku ew qas pirtûkên kurdî û li ser kurdan tê de kom bûne. Ji aliyê din ve wê tomargeheke nûjen û têkûz heye, ku têde cd, dvd û kaset têne tomarkirin. Ji vê yekê pê ve di arşîva enstîtûyê de, ji her çar parçeyên Kurdistanê, gelek cd, dvd û kaset hene û bi awayekî dîjîtal têne parastin.
Enstîtu, her wiha bi sazkirina çalakiyên çandî û hunerî jî radibe. Bo nimûne, îsal di meha nîsanê de li Silêmanî, Festîvala Muzîka Kurdî saz kir, ku tenê ji bo jenyaran bû û ji her çar parçeyên Kurdistanê hunermendan beşdarî tê de kir. Ew, ji çalakiyên çand û hunerî pê ve belgefîlman amade dike û cd û kasetan jî çap dike.
Enstîtuya Kelepora Kurdî her wiha li ser aşûrî, tirkmenan jî xebatan çêdike.
Şaxên Enstîtuyê
Ji Silêmanî pê ve, li bajarên Kerkûk, Hewlêr, Ranya û Piştder şaxên wê hene. Di sala 2007an şaxeke li Duhokê ava kir.
Ebdulrezaq Bedirxanî
Ebdurrizaq Bedirxan ji Malbata Bedirxaniyan e. Kurê Necîb Paşayê Bedirxan û neviyê Bedirxan Beg bû Di proseya şerê cîhanî yê yekem de gelek hewl da ku herêmeke otonom ji bo kurdan ava bike.
Ebdurrizaq Bedirxan wek gelek rewşenbîrên din yên kurd li dijî Siltanê Osmaniyan alîkarî dida Îtihad û Teraqîyê lê piştî şoreşa makezagonî ya li sala 1908ê dijitiya îtihadxwazan kir.
Di wezareta derve ya Osmaniyan de jî wek karmendek xebitiye. Li konsolxaneyên Petersburgê û Tehranê de xebitiye. Li sala 1906ê parêzgarê Stembolê tê kuştin. Ji ber vê li gel 25 kurdan tê girtin. Gelek endamên malbata bedirxaniyan û babê Simkoyê Şikak sirgûnê Trablusê dibin. Lê piştî şoreşa makezagonî li sala 1910ê vedigere welat û diçe Tebrîzê. Di reşemeha 1912ê ya li Erzîromê kombûnên kurdan çêdibin. Tê gotin Ebdurrizaq alîkarî daye van kombûnan. Têkiliya wî bi rûsan gelek hebû. Jixwe zêde li Kurdistana Osmaniyan nemabû piştî şoreşa makezagonî, an li Îranê bû an jî li Rûsî Lê têkiliya wî li gel rûsan zêde nema.
Di destpêka sala 1913ê diçe Xoyê û li wir bi alîkariya Simkoyê Şikak bi navê Gihandin rêxistinekê ava dike. Her wisa dibistaneke kurdî jî bi alîkariya rûsan vekir. Di dibistanê de bi elfebaya rûsî hem dersên kurdî hem dersên rûsî dida. Bi navê Cemiyet rojnameyek derxist. Ji ber lihevnehatina Simkoyê Şikak û Ebdurrizaq Bedirxan û ji ber destpêkirina şerê cîhanî yê yekem van xebatan zêde dewam nekir. Piştî van xebatan Ebdurrizaq Bedirxan dikeve destê îtihadxwazan û li Mûsilê bidarve dikin
Gomadingen
Gomadingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Reutlingen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Illinois (cudakirin)
Çend wateyên Illinois hene.
Kumbet
Kumbet, gundekî girêdayê navçeya Dep ya Xarpêtê ye.
Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê an jî Dewletên yekbûyî bi kurtasî DYA (bi îngilîzî: United States of America; bi kurtasî yên îngilîzî U.S., U.S.A.), welatekî li Amerîkaya Bakur e ku ji 50 eyaletan pêk tê û her eyaletek xwedî statuyeke taybet e. 48 eyaletên Dewletên Yekbûyî di navbera Kanada û Meksîkê de ne. Eyaleta Alaskayê li bakurê Kanadayê ye, eyaleta Hawaî jî li Okyanûsa Mezin dimîne. Welat hem ji aliyê erd û hem jî ji aliyê giştî ve welatê sêyem ê herî mezin ê cîhanê ye. Sînorên bejahî bi li aliyê bakur bi Kanadayê re û li aliyê başûr jî bi Meksîkê re heye. Sinorên deryayî welat jî bi Bahama, Kuba, Rûsya û welatên din re hene. Dewletên yekbûyî bi nifûsa zêdetirî 333 milyonan bûye welatê herî qerebalix ê Amerîkayê û sêyem welatê herî qerebalixê cîhanê ye.
Muhemmed Baqir Yezdî
Muhemmed Baqir Yezdî (farsî:محمدباقر یزدی ) Matematîkzanê girîng yê misilmanê Fars ê sadsala 16'an ye. Wî matematîkê gelekî pêşve xistiye.
Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
Dewletên Yekbûyî ji 50 eyaletan, herêmek federal, pênc herêmên sereke, neh giravên biçûk ên derve û ji 326 rezervasyonên hindî pêk tê. Dewletên Yekbûyî ji hêla erd û jî ji hêla rûbera tevahî ve sêyemîn welatê herî mezin ê cîhanê ye. Paytexta neteweyî ya Dewletên Yekbûyî Washington, D.C. ye û bajarê herî populerê Dewletên Yekbûyî ku navenda darayî ya sereke ye, bajarê New York City ye.
Gelên xwemaliyên Dewletên Yekbûyî bi hezaran sal in li Amerîkayê dijîn. Kolonîzasyona brîtanî ku di sala 1607an de dest pê kir bûye sedema damezrandina Sêzdeh Koloniyên ku niha li Dewletên Yekbûyî yên Rojhilat e. Koloniyan bi Keyaniya Brîtanî re li ser bac û nûnertiya siyasî ketin nîqaşan ku bûne sedema Şoreşa Amerîkayê û şerê şoreşgeriyê. Dewletên Yekbûyî di 4ê tîrmeha sala 1776an de serxwebûna xwe îlan kir û bû yekem netewedewlet ku li ser prensîbên aramiya mafên xwezayî yên ku nayên guhertin, razîbûna rêvebiran û demokrasiya lîberal ava bûye. Ji ber ku welat li seranserê parzemînê di gelek şeran de, bi bidestxistina axê û peymanan, di dawiyê de gihîştin Okyanûsa Mezin û di sedsala 19an de, felsefeya siyasî ya Dewletên Yekbûyî ji têgeha çarenûsa eşkere bi bandor dibe. Perçebûna herêmî ya ji ber mijara koletiyê dibe sedema perçebûn û Dewletên Konfederal ên Amerîkî ku di dema Şerê navxweyî yê Amerîkayê (1861-1865) de li dijî dewletên mayî yên yekîtiyê re şer kirin. Bi serkevtin û parastina yekîtiyê re, koletî bi qanûna sêzdehan ji holê hatiye rakirin.
Hikûmeta Dewletên Yekbûyî komarek federal e ku nûnerê demokrasiyê bi sê şaxên hikûmetê hatiye dabeşkirin. Hikûmet xwedan meclîsek neteweyî ye ku ji Meclîsa Nûneran û ji Meclîsa Jêrîn pêk tê ku Senato, meclîsa jorîn li ser bingeha temsîliyeta wekhev ji bo her eyaletê dixebite. Gelek pirsgirêkên polîtîk ne navendî ne ku ji hêla dadrêsiyê ve bi qanûnên pir bi cihêreng in. Dewletên Yekbûyî di pîvanên navneteweyî yên kalîteya jiyanê, dahat û dewlemendiyê, hevberiya aborî (reqabeta aborî), mafên mirovan, nûbûn û perwerdehiyê de pir di cihanê de di rêzên asta jorîn de ye ku welat xwedî asteke kêm a gendeliyê ye û xwedî dahata navînî ya herî bilind ê cihanê ya kesane ye. Di warê melbenda çand û etnîsîteyan de, Dewletên Yekbûyî ji hêla mezintirîn nifûsa koçber a cîhanê ve hatiye avakirin.
Dewletên Yekbûyî welatek pir pêşkevtî ye ku xwediyê dahata navînî ya herî zêde ya li cîhanê ye. Aboriya Dewletên Yekbûyî bi qasî çaryeka Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya cîhanî pêk tîne û ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di rêjeyên danûstendina bazarê de welatê herî mezin e. Welat di cîhanê de derhanînkatê herî mezin û duyem mezintirîn hinardekar e ku xwediyê dewlemendiya herî mezin ê cîhanê ye. Dewletên Yekbûyî endamê damezrîner ê Neteweyên Yekbûyî, Banka Cîhanî, Fona Pereyan a Navneteweyî, Rêxistina Dewletên Amerîkî, NATO, Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê ye û endamê daîmî yê Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî ye. Welat wekî hêza herî girîng a siyasî, çandî, aborî, leşkerî û zanistî ya cîhanê ye ku xwedî bandorek gerdûnî ya girîng e.
Nav
Hem di kurdî û hem jî di gelek zimanên din de gelek navên vî welatî hene:
Serdema destpêkê (berî sala 1630an)
Niştecihên pêşî yên Amerîkaya Bakur ji Sîbîryayê koç bûne ku bi pira bejahî ya Beringê derbas dibin ku tê pêşbînîkirin herî kêm 12000 sal berê gihîştine Dewletên Yekbûyî yên îro ku hinek delîl dîrokên hêj zûtir ê hatina wan destnîşan dikin. Çanda Klovîzê ku li dora 11000 xuya dibe, tê bawer kirin ku pêla yekem a bicihkirina mirovan ê li Amerîkayê temsîl dike. Ev îhtîmala yekem ji sê pêlên mezin ên koçberiyê ber bi Amerîkaya Bakur bû ku pêlên paşerojê bav û kalên Athabaskan, Aleuts û Eskîmosên îro anîne Amerîkayê.
Bi demê re çandên xwemaliyên li Amerîkaya Bakur her ku her diçe pêşkevtî dibin ku hêj jî wekî çanda Mîssîsîppiyanyên pêş-kolumbî ku li başûrê rojhilat çandiniya pêşkevtî, mîmarî û civakên tevlihev pêş xistine. Bajardewleta Cahokia li Dewletên Yekbûyî yên îro mezintirîn, komplekstirîna cihê arkeolojîk a berî Kolombiyayê bû. Li herêma Four Corners li başûrêrojavayê Dewletên Yekbûyî yên îro, çanda bav û kalên Puebloansan e ku bi sedsalan bi ceribandinên çandiniyê pêş ketine. Algonquian, di nav de gelên ku bi zimanên algonquian diaxivin, yek ji gelên xwemaliyên Amerîkaya Bakur ên herî qerebalix û berbelav bûn. Ev mirovan ji hêla dîrokî ve li peravên Atlantîkê û li herêmên Çemê Saint Lawrence û Golên Mezin girîng bûn. Berî ku koçberên Ewropî bi Algonquian re têkilî daynin, piraniya Algonquian bi nêçîr û masîgirtinê jiyana xwe berdewam kiribûn û gelekan jî parêzên xwe bi çandina ceh, fasûlî û squash (celebek fêkî), ku bi îngilîzî navê "Three Sisters" jî tê zanîn, temam dikirin. Gelên Ojibwanî jî birincê çolê çandine. Konfederasyona Iroquois Haudenosaunê ku li başûrê herêma Golên Mezin e di navbera sedsalên 12an û 15an de hatiye damezrandin.
Gerokê îtalî Giovanni da Verrazzano ku di sala 1525an de ji hêla Fransayê ve şandine Cîhana Nû, li herêma Kendava New Yorkê ya îro bi niştecîhên xwemaliyên Amerîkayê re rû bi rû maye. Împeratoriya Spanyayê li Florîda û Nû Meksîk di nav de li Saint Augustine ku bi gelemperî bajarê herî kevnar ê neteweyê tê hesibandin û li Santa Feyê cihên xwe yên yekem ava kirine. Fransî li ser Çemê Mississippi û Kendava Meksîkê, tevî New Orleans û Mobile, cihê runiştgehên xwe ava kirine.
Kolonîbûn, bicihbûn û civak (1630-1763)
Yekem meclîsa qanûnî ya hilbijartî ya parzemînê, House of Burgesses (Mala Burgesses) e ku li Vîrjînya di sala 1619an de hatiye damezrandin. Di sala 1636an de Zanîngeha Harvardê li Cambridge, Koloniya Massachusetts Bay wekî yekem saziya xwendina bilind hatiye damezrandin. Peymana Mayflower û Fermanên Bingehîn ên Connecticutê ji bo xwerêveberiya nûnerî û destûrparêziyê ku li seranserê koloniyên amerîkî pêşde diçe li Amerîkayê dibe mînaka despêkê ya destûra bingehîn. Gelek niştecîhên Îngilîzî li dijî xirîstiyanên ku ji Îngilîstanê direvin û li azadiya dînî digeriyan sekinîne. Di serî de ji ber nexweşiyên infeksiyonî yên wekî pizrik û sorikê û piştre jî jiber hatina ewropiyan nifûsa xwemaliyên Amerîkayê kêm dibin. Di nîvê sala 1670an de brîtanî li ser axa niştecîhên holendî li Nû Netherland, li herêma Atlantîka Navendî têk dibin û zeft dikin.
Di sedsala 17an de, di dema kolonîzasyona ewropî de, gelek niştecîhên ewropî bi kêmbûna xwarinê, nexweşî û pevçûnên bi Amerîkîyên Xwemalî re ku di nav de di Şerê King Philip jî hebû rû bi rû dimînin. Digel şerên bi niştecihên ewropî re, xwemaliyên amerîkî pir caran bi eşîrên cîran re jî şer kirine. Lê di gelek rewşan de, xwemalî û niştecîhên ewropî li hev kirin e. Niştecîhên ewropî xwarin û postên heywanan ji xwemaliyan dikirîn xwemaliyan jî çek, amûr û tiştên din ên ewropiyan ji ewropiyan dikirîn. Xwemaliyên amerîkî gelek niştecihên ewropî hînî çandina ceh, fasûlî û xwarinên din kirin. Mîsyonerên ewropî û yên din teqez kirin ku girîng e şaristaniya xwemaliyên amerîkî û ji wan xwestin kirin ku pratîk û şêwazên çandiniyên ewropî bipejirînin. Digel zêdebûna kolonîzasyonên ewropî ya Amerîkaya Bakur de xwemaliyên amerîkî pir caran di dema pevçûnan de koçber bûne yan jî di dema pêvçûnan de hatine kuştin.
Niştecîhên ewropî jî bi rêya bazirganiya koleyên transatlantîk dest bi bazirganiya koleyên afrîkî li Dewletên Yekbûyî yên kolonyal kirin. Di destpêka sedsala 18an de, li cihê koletiyê, koletiya peymanî wekî çavkaniya sereke yê keda çandiniya ji bo berhemên diravî yên li Başûrê Amerîkayê cih girtiye. Civaka kolonyal li ser encamên dînî û exlaqî ya koletiyê dabeş bû û çend koloniyan ji bo alîgiriya koletiyan yan jî li dijî koletiyan qanûnan derxistin.
Di wê demê de Amerîkaya Brîtanî dihat hesibandin ku sêzdeh kolonî ji hêla Brîtaniyan ve wekî axa girêdayiyên derveyî dihate birêvebirin. Li hemî koloniyan ji li hinek herêman ji xeynî katolîk û cihûyan ji bo rêveberiya herêmî ji bo kesên dewlemend û ji bo kesên spî ji bo rêveberiyê hilbijartinên vekirî hebûn. Bi rêjeyên jidayikbûnê yên pir zêde û bi rêjeyên mirinê yên kêm niştecîhiyên ku bi domdarî mezin dibin, nifûsa kolonyal bi lez zêde dibe û nifûsa xwemaliyên amerîkî dorpêç dike. Tevgera vejîner a xirîstiyan a salên 1730an û 1740an ku wekî Hişyariya Mezin tê zanîn, berjewendiya kolonyal hem dînê û hem jî azadiya dînê geş dike. Ji xeynî nifûsa xwemaliyên amerîkî, nifûsa Sêzdeh Koloniyan di sala 1770an de xwedan nifûsek zêdetirî 2,1 milyon kes bû ku di wî demê de nifûs bi qasî sê car ji nifûsa Brîtanyayê bû. Di salên 1770î de, tevî dewamkirina hatina koçberên nû ji Brîtanya û deverên din ên ewropî, zêdebûna xwezayî ya nifûsê wisa bû ku tenê hindikahiyek piçûk ê amerîkî li derveyî welat ji dayik bûye. Dûrbûna koloniyan ji Brîtanyayê hişt ku pêşkevtina xwerêvebiriya li koloniyan lê ew rastî hewildanên periyodîk ên padîşahên brîtanî hat ku ji nû ve desthilatdariya padîşah destnîşan bikin.
Şoreşa amerîkî û neteweya nû (1763–1849)
Di sala 1774an de Kongreya Yekemîn a Parzemînê ku li Philadelphia civiya, Yekitiya Parzemînî pejirand ku boykotek kolonî-berfire ya li dijî malên brîtanî ragihand. Şerê Şoreşa Amerîkî di sala paşîn de, di 19ê avrêla sala 1775an de, di Şerên Lexington û Concord dest pê kir. Koloniyan dîsa li Philadelphia di Kongreya Parzemînê ya Duyem de kom bûn, li wir, di hezîrana sala 1775an de, wan George Washington wekî fermandarê Artêşa Parzemînê ku di destpêkê de ji milîsên welatparêz ên amerîkî yên cihêreng ên ku li dijî Artêşa Brîtanî berxwe didan, tayîn kirin. Di hezîrana sala 1776an de, Kongreya Parzemînê ya Duyem komîteyek ji pênc delegeyên xwe John Adams, Benjamin Franklin, Thomas Jefferson, Robert R. Livingston û Roger Sherman bi nivîsandina pêşnûmeya Daxuyaniya Serxwebûnê berpirsiyar kir. Pênc delegeyan, ji Jefferson xwestin ku pêşnûmeya xwe ya yekem binivîsîne. Dema ku Jefferson bi çar delegeyên din re şêwirî, wî bi giranî pêşnûmeya wê ya yekem di nav du hefteyan de ji qata duyem a ku wî li xaniyek li Kolana Marketê ya li Navenda Bajarê Philadelphia kirê kiribû nivîsand.
Gunedar, Lacan
Gunedar gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
Şoreşa amerîkî û neteweya nû (1763–1849)
Danezana Serxwebûnê di 4ê tîrmeha sala 1776an de ji aliyê Kongreya Duyem a Parzemînê bi awayekî yekdengî hate pejirandin û esasên danezana ku ji aliyê kongreyê ve hatibû pejirandin ev in: "Em van rastiyan bi xwe diyar dikin ku hemî mirov wekhev hatine afirandin ku ew ji hêla afirînerê xwe ve bi hinek mafên ku nayên desteser kirin têne diyar kirin ku di nav van de lêgerîna jiyan, azadî û bextewariyê hene." Pejirandina bi yekdengî ya Danezana Serxwebûnê her sal di 4ê Tîrmehê de li Dewletên Yekbûyî wekî Roja Serxwebûnê tê pîroz kirin. Di sala 1777an de serkevtina amerîkî di Şerê Saratoga de di encama girtina artêşek brîtanî de û bû sedem ku Fransa û hevalbendê wan Spanya beşdarî şerê li dijî wan bibin. Piştî radestkirina Artêşa Duyem a Brîtanî li dorpêçkirina Yorktown di sala 1781ê de, Brîtanya peymaneke aştiyê îmze kir. Serweriya Amerîkî naskirina navneteweyî bi dest xist ku neteweya nû li rojhilatê Çemê Mississippi, ji Kanadaya îro li bakur û Florîda li başûr, li rojhilatê Çemê Mîssîssîppiyê, xwedan axeke girîng bûn. Tengasiyên bi Brîtanyayê re dewam kir ku di dawiyê de dibe sedema Şerê sala 1812an û bidawî dibe.
Gunedar, Lacan
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 194 kes (28 malbat) bûn.
Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
Şoreşa amerîkî û neteweya nû (1763–1849)
Di 1781an de, Bendên Konfederasyon û Yekîtiya Herdem hikumetek nenavendî ava kir ku heya 1789an di meriyetê de bû. Ji ber ku her ku diçe diyar dibe ku Konfederasyon ji bo rêvebirina welatê nû têrê nake, neteweperestan parêzvanî û rêberiya Peymana Philadelphia ya sala 1787an kir ku li wir Destûra Dewletên Yekbûyî di 1788an de di peymanên dewletê de hate nivîsandin û pejirandin. Destûra Bingehîn a Dewletên Yekbûyî, destûrnameya neteweyî ya nivîskî û domdar a herî kevn û dirêj e ku di îro de jî di meriyetê de ye. Di sala 1789an de kete meriyetê ku hikûmet ji nû ve hate organîze kirin û federasyonek ku ji hêla sê şaxên (îcrakar, dadwerî û zagonsaz) ve tê rêvebirin, li ser prensîba çêkirina kontrol û hevsengiyên saxlem avakir. George Washington ku di Şerê Şoreşgerî de Artêşa Parzemînê serkevtî dibe û dûv re bi dilxwazî dest ji desthilatdariyê berda, li gorî destûra nû wekî yekem serokê neteweya nû hatiye hilbijartin. Bill a Maf, ku sinorkirina federalî ya azadiyên kesane qedexe dike û rêzek parastinên qanûnî garantî dike, di sala 1791an de hatiye pejirandin.
Di serdema Kolonyaliya Brîtanî de, koletî li koloniyên Amerîkî qanûnî bû ku koletiya qanûnî demek demdirêj di dîroka cîhanê de "zehmetiyên li hember rewabûna koletiyê ya exlaqî kêm bûn". Lêbelê di dema şoreşê de gelek li koloniyan dest bi pirsyarkirina koletiya qanûnî kirin.
Di warê lidij bûna koletiyê de parçebûna herêmî ya li ser koletiyê di dehsalên pêş de zêde bû. Li Bakur çend pêşengên damezrîner ên navdar wekî John Adams, Roger Sherman, Alexander Hamilton, John Jay û Benjamin Franklin piştevaniya doza rakirina koletiyê dikirin û di salên 1810î de hemî dewletên li herêmê koletiyê rakirin ku ev azadî di Cîhana Atlantîkê de bûye yekem azadiya mirovan. Lihevkirina Missouri (1820) Missouri wekî dewletek koledar û Main wekî dewletek azad qebûl kir û polîtîkaya qedexekirina koletiyê li axa mayî ya Louisiana ya li bakurê paralela 36 ° 30' ku hatibû kirîn ragihand. Encamê defacto welat dike du beş ên ku dewletên azad, ku koletî qedexe dikin û dewletên kolevan, ku saziya koletiyê diparastin. Ev bi nakokî bû ku bi gelemperî wekî dabeşkirina welat li ser xetên mezhebî dihate dîtin. Li başûr bi îcadkirina amura pembûyê re çewisandina kolevaniyê pêk hatiye ku ji aliyê elîtên herêmê û rewşenbîran ve her ku çûye sazûmana koletiyê li şûna xirabiyek pêdivî, wekî qenciyek erênî dihate dîtin. Tevî ku hikûmeta federal di sala 1807an de, piştî sala 1820an, beşdarbûna amerîkî di bazirganiya koleyan a Atlantîkê de qedexe kir, bikaranîna keda koleyan û çandiniya berhema pembû ya pir bikêrhatî li başûr biser ket. Hişyarbûna Mezin a Duyem, bi taybetî di serdema salên 1800 û 1840an de, bi milyonan veguherand Protestanîzma Mizgînî. Protestoyan li bakur hêz da gelek tevgerên reformên civakî ketin tevgerê. Li başûr, Metodîst û Bapdîstan di nav gelên kole de dînên xwe guhertin.
Berfirehbûn, şerê navxweyî û avabûnî (1849-1876)
Di dawiya sedsala 18an de, niştecîhên amerîkî dest pê kir ku ber bi rojava ve berfirehtir bibin, hinek ji wan bi hêsta çarenûsek vekirî beşdarî vê hewldanên berfirehkirinê bûne. Bidestxistina Louisiana ya sala 1803an hema hema qada neteweyî du qat zêde kir ku Spanyayê di sala 1819an de Florîda û deverên din ên Berava Kendavê radest kir. Komara Teksasê di sala 1845an de di berfirehbûnê ve hate girêdan û Peymana Oregon a sala 1846an bi Brîtanyayê re bûye sedema kontrolkirina Dewletên Yekbûyî yên Amerîka ya li bakurê rojavayê amerîkî. Dema ku berfireh bûn bêtir berbi axa ku ji hêla xwemaliyên amerîkî ve lê dijîn berfireh dibe hukûmeta federal bi gelemperî polîtîkayên rakirina îndiyan yan jî polîtîkayên asîmîlasyonê bikaranîn. Di salên 1830an de Şopa Hêsiran, polîtîkaya rakirina îndiyan ya ku bi darê zorê wan bi cih kirine, nîşan dide. Jicihwarî dibe sedema rêzeçek dirêj ji Şerên Îndî yên Amerîkî li rojavayê Çemê Mississippi û di dawiyê de dibe sedema pêvçunên bi Meksîkê re. Piraniya van pevçûnan bi desteserkirina xaka xwemaliyên ya amerîkî û girtina wanê li rezervasyonên warên wan bi dawî bûn. Serkevtina di Şerê Meksîkî-Amerîkî de di sala 1848an de bi Desthilatdariya Meksîkî ya Kalîforniyayê û piraniya başûrê rojavayê amerîkî ya îro encam da, digel ku Dewletên Yekbûyî niha parzemînê vedigire. Koçbûna ji bo derxistina zêran li Kalîforniyayê ya (1848-1849) koçberiya ber bi peravên Okyanûsa Mezin vekir ku bû sedema jenosîda Kalîforniya û avakirina dewletên rojavayî yên din.
Pevçûnek di derbarê koletiyê de di navbera kesên rêş ku bi eslê xwe afrîkî ne dibe sedema bingehîn a Şerê Navxweyî yê Amerîkayê. Bi hilbijartina sala 1860an a komarparêz Abraham Lincoln re, kongreyên li yanzdeh dewletên koledar, hemî li Dewletên Yekbûyî yên Başûr, veqetîn ragihandin û Dewletên Konfederal ên amerîkî ava kirin ku di heman demê de hukûmeta federal ku bi navê yekîtiyê tê zanîn, domand ku veqetandin nedestûrî û neqanûnî bû. Di 12ê avrêla sala 1861an de, Konfederasyonê bi bombebarankirina Fort Sumter ku garnîzonek federalê li bendergeha Charleston li Karolînaya Başûr e, pevçûnek leşkerî da destpêkirin.
Şerê Navxweyî yê Amerîkayê, şerê leşkerî yê herî kujer ê di dîroka Amerîkayê de ye ku di navbera salên 1861 û 1865 qewimiye. Di encama şer de nêzî 620 hezar leşker ji her du aliyan û zêdetirî 50 hezar sivîl hatin kuştin ku piraniya wan ji başûr bûn. Di destpêka tîrmeha sala 1863an de, Şerê Navxweyî di berjewendiya Yekîtiyê de dest pê kir û piştî serketina Artêşa Yekîtiyê ya di Şerê Gettysburgê de li cihê ku generalê Artêşa Yekîtiyê George Meade êrişa generalê Artêşa Konfederal Robert E. Lee li bakur hatiye rawestandin. Di nîsana sala 1865an de piştî serkevtina Artêşa Yekîtiyê ya di Şerê Dadgeha Appomattox, Konfederasyon radest bû û bi awayekî bilez hilweşiya.