cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mûsil
Mûsil navçe û bajarekî Başûrê Kurdistanê ye ku dikeve ser sinorê Bakurê Kurdistanê û Başûr-Rojavayê Kurdistanê. Mûsil yek ji bajarên herî mezin ên Iraqê ye. Li navçeya Mûsilê bi zaravayê kurmancî tê peyivîn. Şoreşa Mûsilê bi sebeba DAİŞ'ê bû
Dîrok
Berî 5000 salan kurd li bajare Mûsilê hene. Di destpêkê de, di dema aşûriyan, navê bajar Nînewa (Neynewa) bû. Wexte mitaniyan kurd li Mûsilê hebûn, navê bajar Muisil bû, ne Musil. Ereban navê Mûsilê gihorand bû Musil. Berê hatina Araban kurd li wi bajarî hebûn. Niha 50% ji xelkê bajêr kurd in. Wekî din li bajêr ereb, asûrî, ermenî, kurdên êzîdî, sunî, û kurdên şabak dijin.
Rewşa îro ya Mûsilê
Sererray ew hemûwe derkirdin û kûştin û qedexe kirdin î ziman û gorrîn î nasname û... bellam ta êstaş kurd le şarî Muisil da her hen betaybetî le Rojhellat î em şare 50% bellam zor bedaxewe lelayen hendêk le kurdekanewe Musil wekû şarêk î Kurdistanî hisab nakirê.Legell hatin î Samîyekan wate Ereb derkirdin î kurd le Parêzga y Muisill û Şar î Muisill betaybetî zor buwe be şêweyek ke ta êstaş her berdewame we em siyasete dirêje y he ye tenanet le paş kotayî hatin î Rijêm î Be's î Ereb î Êraqî xellkan î ereb î têrorist î em şar e estawin be tirsandin î kurd û derkirdin î kurd takû şareke becê bihêllin le sallî 2003 we takû êsta 2000 mall î kurd î em şare em şareyan becê hêştuwe şayen î bas e ke lelayen hîç hizb û layenêk takû êsta bas û awirrêk le xellk î kurd î çewsawe y em şare nedirawetewe bigire be kurdistanîşî le qellem nayen.
Rewşa di sala 2014an de
Di meha xizîrana 2014an de ji aliyê Hikûmeta Îraqa Federal ve hate ragihandin ku ketina bajarê Mûsilê bo jêr desthilata DAÎŞê bêdeng bû û civata parêzgeha Mûsilê jî daxwaz kir pêşmerge maytêkirinê bike û danûstandin bo vê pirsê hate kirin.
Li gorî çavkaniyan, "Mûsil bi temamî ketiye di destê (DAÎŞ)ê de, lê heta niha hikûmeta Îraqê li beramber alozyîn Mûsilê bêdeng e, niha danûstandin têne kirin ku hêzên pêşmerge bo wan deveran bêne hinartin ji ber ku bi tenê pêşmerge dikare rewşa Mûsilê aram bike ".
Xelkê Mûsilê bi kom yê ber bi herêma Kurdistanê û parêzgeha Dihokê ve tên û Hikûmeta Herêma Kurdistanê zêdetir hevkariya xelkê Mûsilê di vê rewşê de ji Hikûmeta Federal kiriye.
Diransazî
Diransazî ango bijîşkiya dev û diranan, di laşê mirov zanist û hunerek fere ye, ku erka xwe diyagnoz, çêkirin û dermankirina nexweşiyên dev û diranan. Ciyê karê diransaziyê di lem û riwê mirov, û erkên dirasazan di pir caran niştergerî (kîrûrgî) an birînkariye (surgical) di devên nexweşan.
Harîka Şêxa
Harîka Şêxa, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.
Mûsil
Rewşa di sala 2014an de
Di xizîrana 2014an li parêzgeha Dihokê sê kampên penaberên mûsilî hatin avakirin.
Hengên Şemsedînov
Lîwayên Şemsedînov li sala 1855ê bi alîkariya Rûsyaya Çarî di navbera Kurdên Şemsedînov de bi modela Hengên Qazaxan hatibûn ava kirin
Diransazî
Diransazkar textore ku der dorî pênc yan şeş salan di zanistanê dixwîne û bi sertîfîkatê textorî di diransaziyê bi serî dike û karê xwe di nexweşxanan û praktîsan berdewam dike.
Colombier, Côte-d'Or
Colombier, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Pangea
Pangea, parzemînekî mezinê yek perçeyê dinyayê bû ku di serdema paleozoyî ya paşîn û destpêka serdema mezozoyî de hebûye. Parzemîna Pangeayê yek ji yekîneyên parzemîn ên berê ya Gondwana, Ewroamerîka û Sîbîryayê bû ku di dema karbonîferî de bi qasî 335 milyon sal berê kom bûye û bi qasî 200 milyon sal berê, di dawiya serdema triyasî û destpêka serdema jûrasî (jûrayî) de dest bi perçebûnê kiriye. Berevajiya erdê niha û belavkirina erdê ya girseya parzemînê, Pangea li ser ekvatorê bû û ji aliyê superokyanûsên Panthalassa û Paleo-Tethys û piştre jî ji aliyê Okyanûsa Tethys ve hatibû dorpêçkirin. Pangea superparzemîna herî dawî ye ku hebûye û parzemîna yekem e ku parzemîn ji aliyê erdnasan ve ji nû ve awayê parzemînê hatiye derxistin.
Têgeha etîmolojîk
Navê "Pangaea" ji panê yewnaniya kevn (πᾶν, "hemû, tev, tevayî") û Gaîa an Gaea (Γαῖα, "Dayika Erd, erd") hatiye wergirtin. Têgeha ku parzemînan carekê girseyek bejahî ya hevgirtî pêk dianîn, bi delîlên piştrast, ji hêla Alfred Wegener, damezrînerê teoriya zanistî ya hilkişîna parzemînan ve, di weşana xwe ya sala 1912an de Die Entstehung der Kontinente (Çêbûna Parzemînan) de hatiye pêşbînîkirin. Wî di hîpoteza xwe ya di sala 1915an de di pirtûka xwe ya bi navê Die Entstehung der Kontinente und Ozeane (Çêbûna parzemîn û okyanûsan) de berfireh kiriye ku tê de wî destnîşan kiriye berî ku parzemîn ji hev veqetin û bizivirin cihên xwe yên niha, hemî parzemîn superparzemînek hevgirtîbûn ku jê re Urkontinent hatiye gotin.
Navê Pangaea di çapa 1920an de Die Entstehung der Kontinente und Ozeane de derbas dibe lê dema ku Wegener superparzemîna kevnar wekî "Pangeaya Karbonîferî" binav dike tenê carekê derbas dibe. Wegener forma almanîkirî "Pangäa" bikar anî lê navê nav wêjeya zanistî ya almanî û îngilîzî (bi rêzê di 1922 û 1926 de) bi forma latînîkirî "Pangäa" (ya yewnanî "Pangaia") bû, bi taybetî ji ber sempozyûmeke Komeleya Erdnasên Petrolê ya amerîkî di mijdara sala 1926an de.
Wegener di destpêkê de pêşniyar dike ku perçebûna Pangea ji ber hêzên navendî yên ji zivirîna erdê ku bandorê li parzemînên bilind ên li erdê dike. Lêbelê, ev mekanîzma bi hêsanî hate xuya kirin ku ji hêla fizîkî ve nebawer bû ku dibe dereng bûna pejirandina hîpoteza Pangeayê. Arthur Holmes mekanîzmaya maqûltir a veguheztina mantoyê pêşniyar kir ku digel delîlên ku ji hêla nexşeya binê okyanûsê ya piştî Şerê Cîhanî yê Duyem ve hatiye peyda kirin, dibe sedema pêşveçûn û pejirandina teoriya tektonîkên plakaya. Ev teorî ji bo hebûn û perçebûna Pangaea raveya ku niha bi gelemperî tê pejirandin, peyda dike.
Delîlên hebûnê
Erdnîgariya parzemînên ku sînorê Okyanûsa Atlantîkê ye yekem delîl in ku hebûna Pangaea diyar dike. Bi lihevhatina diyar ya nêzîk a peravên Amerîkaya Bakur û Afrîkaya Başûr bi Ewropa û Afrîkayê re û bi dîtina nexşeya peravên re Pangea hatiye ferqirin. Yê pêşî ku pêşniyar kiriye ku ev parzemînan carekê bi hev re hatine girêdan û paşê ji hev veqetiyane dibe ku Abraham Ortelius di sala 1596 de be.
Delîlên wekhevên ji bo Pangea di jeolojiya parzemînên cîran de têne dîtin ku di nav de meylên erdnasî yên di navbera peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr û peravên rojavayê Afrîkayê de heye. Qeşaya polar a Serdema Karbonîferî dawiya başûrê Pangaea girtiye. Depoyên qeşayê, bi taybetî heya, depoyên heman temen û avaniyên li gelek parzemînên cihê yên dibe ku li parzemîna Pangea bi hev re bûne têne dîtin. Berdewamiya zincîreyên çiyayan delîlên din peyda dike ku wek zincîra çiyayên Apalaşê ku ji başûrê rojhilatê Dewletên Yekbûyî heya Kaledonîdên Îrlenda, Brîtanya, Grînlenda û Skandînavyayê dirêj dibe.
Delîlên fosîlan ên Pangeayê hebûna cureyên mîna û yeksan ên li parzemînên ku niha ji hev dûr in hene. Mînakî, fosîlên terapsîda Lystrosaurus li Afrîkaya Başûr, Hindistan û Antarktîkayê, li kêleka endamên flora Glossopteris ku parzemîn di rewşa xwe ya îro de bûna, belavbûna wê ji çembera polar heya ekvatorê dihatin dîtin. Bi heman awayî, xijendeyê ava şirîn Mesosaurus tenê li herêmên herêmî yên peravên Brezîlê û Rojavayê Afrîkayê hebûne.
Erdnas dikarin bi vekolîna rêgezên mîneralên magnetîkî yên di zinaran de tevgera lewheyên parzemînê diyar bikin. Dema ku zinar çêdibin, ew arasta magnetîkî ya Dinyayê diyar dikin ku nîşan dide ka polên li gorî zinaran kîjan alî ne; ev yek latî û arasteyan diyar dike. Cûdahiyên magnetîkî yên di navbera nimûneyên kevirên agirkuj ên niştecîh û navber ên ku temenê wan bi milyonan salan diguhere, ji ber têkeliya gerîdeya polar a magnetîkî (bi çerxa çend hezar salan) û hilkişîna parzemînan di nav mîlyonan salan de ye. Mirov dikare pêkhateya gerokê ya polar ku ji bo hemî nimûneyên hevdem yekane ye, jê bike, beşa ku hilkişîna parzemînê nîşan dide û dikare ji bo ji nû ve avakirina deşt û rêgezên parzemînê yên berê were bikar anîn.
Çêbûn
Pangea tenê superparzemîna herî dawî ye ku ji tomarên jeolojîk ji nû ve hatiye çêkirin. Çêbûna superparzemîn û perçebûna wan di dîroka Erdê de bi çerxayî ku tê dûbarekirin dertê holê.
Pîvandinên paleomagnetîkî ji erdnasan re dibe alîkar ku dirêjahî û rêgezên blokên parzemînî yên kevnar diyar bikin û teknîkên nûtir dibe ku alîkariya diyarkirina dirêjahiyê bikin. Paleontolojî dibe alîkar ku avhewayên kevnar were destnîşankirin, texmînên laşiyê ji pîvandinên paleomagnetîkî piştrast dike û belavkirina formên jiyanê yên kevnar nîşan dide ku blokên parzemînî di demên taybetî yên jeolojîk de nêzî hev bûne. Lêbelê ji nû ve avakirina parzemînan berî Pangea, di nav de yên di vê beşê de, hinekî spekulatîv dimînin û ji nû ve avakirina cûda dê di hinek hûrguliyan de cûda bibin.
Superparzemînên berê
Çaremîn parzemîna dawîn, bi navê Columbia an Nuna, derdikeve ku di heyama 2,0-1,8 milyar sal berê de kom bûye. Columbia/Nuna ji hev veqetiya û superparzemîna din Rodinia ji kombûn û kombûna perçeyên parzemînê pêk hat. Rodinia ji 1,3 milyar sal berê heta bi qasî 750 milyon sal berê dewam kir lê veavakirina wê ya rast û dîroka jeodnamîk bi qasî yên superparzemînên dawîn, Pannotia û Pangea, baş nayên fem kirin.
Li gorî yek ji nûavakirinê, dema Rodinia perçe dibe, dibe sê perçe. Bi van perçebûnan superparzemîna Proto-Laurasia, superparzemîna Proto-Gondwana û Kratona Kongo ya piçûk derdive holê. Parzemîn ên Proto-Laurasia û Proto-Gondwana bi Okyanûsa Proto-Tethys ji hev vediqetin. Piştre Proto-Laurasia perçe dibe û parzemînên Laurentia, Sîbîrya û Baltîka dertên holê. Piştre Baltîka ber bi rojhilatê Laurentia ve û Sîbîrya jî ber bi bakurê rojhilatê Laurentia ve ji hev dûr dikevin. Bi vê parçebûnê re du okyanûsên nû, Okyanûsa Iapetus û Okyanûsa Paleoasian têne afirandin. Piraniya girseyên jorîn dîsa li hev kom bûn û superparzemîna Pannotia-ya bi relatîvî ya kurt-jiyan ava kirin. Ev superparzemîn gelek erd li nêzî potan dihewand û li nêzî ekvatorê, tenê xelekek piçûk a girseyên polar bi hev ve girêdide. Pannotia heta 540 salan, nêzîkê destpêka serdema kambrî dewam kir û piştre re ji hev veqetiya ku Parzemîna Laurentia, Baltîka û superparzemîna başûr Gondwana derket holê.
Çêbûna Ewroamerîka (Laurussia)
Di serdema Cambrian de, parzemîna Laurentia ku paşê dibe Amerîkaya Bakur, li ser ekvatorê rûniştibû ku ji aliyê sê okyanûsên sinor ên ku aliyê li bakur û rojava ve Okyanûsa Pantalasî (panthalassî), li başûr Okyanûsa Iapetus û li rojhilat ve ji aliyê Okyanûsa Khanty hatibû dorpêç kirin. Di serdema ordovîkî ya destpêkê de, li dora 480 salan de mîkro parzemîna Avalonia - erdek ku perçeyên ku dibe rojhilatê Newfoundland, başûrê Giravên Brîtanya û beşên Belçîka, Bakurê Fransa, Nova Skotiya, New England, Îberya Başûr û bakurê rojavayê Afrîkayê vedihewîne, ji Gondwana veqetiya û dest bi rêwîtiya xwe yê yê ber bi Laurentia ve dest pê kir. Baltîka, Laurentia û Avalonia hemî di dawiya serdema ordovîkî de hatin cem hev û erdek bi navê Ewroamerîka yan Laurussia ava kirin û Okyanûsa Iapetusê girtin. Lihevketina perçeyên jî dibe sedema çêbûna çiyayên Apalaşê yên bakur. Sîbîrya nêzîkî Ewroamerîka, bi Okyanûsa Khanty ve di navbera her du parzemînan de rûniştibû. Dema ku ev hemî diqewimin, Gondwana hêdî hêdî ber bi Pola Başûr ve çû. Ev gava yekem a damezrandina Pangea bû.
Lihevketina Gondwana bi Ewroamerîkayê re
Pêngava duyem a di avakirina Pangea de lihevketina Gondwana bi Ewroamerîka re bû. Di nîvê Silurian de, 430 sal, Baltîka berê bi Laurentia re li hev ketibûn ku Ewroamerîkayê çêdike, bûyereke ku jê re Orjeniya Kaledoniyayê dihate gotin, ava kir. Avalonia hêj bi Laurentia re li hev neketibû lê gava ku Avalonia ber bi Laurentia ve diçû, rêya deryayê ya di navbera wan de ku bermayiyek ji Okyanûsa Iapetus bû, hêdî hêdî kêm dibû. Di vê navberê de, Başûrê Ewropayê ji Gondwana veqetiya û dest bi tevgera ber bi Ewroamerîkayê li seranserê Okyanûsa Rheicê kir. Ev herdu perçe li başûrê Baltîka li Devonian li hev ketin.
Di dawiya Silurian de, Annamia û Çîna Başûr ji Gondwana veqetiyan û dest bi çûyîna ber bi bakur ve kirin, Okyanûsa Proto-Tethys bi nêzîkbûnên ber bi hev ve piçûk kirin û Okyanûsa Paleo-Tethys ya nû li başûrê xwe derxistin holê. Di Serdema Devonian de, Gondwana ber bi Ewroamerîkayê ve diçe û dibe sedema çêbûna Okyanûsa Rheic a piçûk. Di Serdema Karbonîferê ya Destpêkê de bakurê rojavayê Afrîkayê bi peravên başûr-rojhilatê Ewroamerîkayê ve girêdayî, dibe sedemên çêbûna beşên başûr a Çiyayên Apalaşê, Çiyayên Meseta û Çiyayên Mauritanide ku ev yek wekê bûyera ku Orojeniya Varîskî hatiye binavkirin. Dema ku beşa rojhilatê Gondwana (Hindistan, Antarktîka û Awistralya) ji ekvatorê ber bi Pola Başûr ve diçe, Amerîkaya Başûr ber bi bakur ve ber bi başûrê Ewroamerîkayê ve çû. Bakur û Başûrê Çînê li ser parzemînên serbixwe bûn. Mîkro parzemîna Qazaxistanê bi Sîbîryayê re li hev ketibûn. (Sîbîrya bi milyonan salan parzemînek cihê bû ji ber deformasyona superparzemîn Pannotia di Karbonîfera Navîn de bû.)
Orojeniya Varîskî dibe sedema bilindahiya Çiyayên Pangean ên Navendî yên ku bi pîvana Himalayayên nûjen re hevber bûn. Digel ku Pangea ku niha ji Pola Başûr li seranserê ekvatorê û berbi Nîvkada Bakur ve dirêj dibe ji xeynî herêmek herdem şil yekser li dora çiyayên navendî, hewayek megamonsonî ya dijwar hate damezrandin.
Çêbûna Laurasyayê
Qazaxistana Rojava di serdema karbonîferî ya Dereng de bi Baltîka re li hev dikeve, Okyanûsa Ûral di navbera wan de û rojava Proto-Tethys di nav wan de girt (Orojeniya Ûralî) û dibe sedema çêbûna çiyayên Uralê û dibe sedema çêbûna superparzemîna Laurasyayê. Ev jî pêkhatina dawî ya damezrandina Pangaea bû. Di vê navberê de, Amerîkaya Başûr bi başûrê Laurentiya re li hev ketibû, Okyanûsa Rheic girtibû û Orjeniya Varîskî bi avakirina beşa herî başûr a çiyayên Apalaşî û Çiyayên Ouachita re temam kiribû. Di vê demê de, Gondwana li nêzîkî Pola Başûr e û cemedên li Antarktîka, Hindistan, Awistralya, Başûrê Afrîka û Amerîkaya Başûr çêbûn. Bloka Çînê ya Bakur di serdema jûrasî de bi Sîbîryayê re li hev ket, Okyanûsa Proto-Tethys bi tevahî hate girtin.
Di destpêka serdema permî de, Plakeya Kîmmeriya ji Gondwana veqetiya û ber bi Laurasya ve diçe, bi vî rengî Okyanûsa Paleo-Tethys hatiye girtin lê di dawiya wê ya başûr de okyanûsek nû, Okyanûsa Tethys derdikeve holê. Di serdema triyasî de, Pangea hinek zivirî û Plakeya Kîmerî hêj jî li seranserê Paleo-Tethysa bi awayekî hêdî diçû heya serdema jûrasî ya navîn. Di dawiya serdema triyasî de, Paleo-Tethys ji aliyê rojava ve ber bi rojhilat ve girtî bû ku Orojenyiya Kîmerî pêk aniye.
Jiyana li Pangea
Pangea ji kombûna 335 mîlyon sal berê (serdema karbonîferî ya destpêkê) heta perçebûna 175 mîlyon sal berê (serdema jûrasî ya navîn) 160 milyon sal wekî superparzemînek (parzemîna gewre) hebûna xwe parastiye. Di vê navberê de, jiyan di derbarê pêşketinê de pêşketinên girîng rû dide. Di deryayên serdema karbonîferî ya destpêkê de mecanên qirmiçî, brakiopod, bryozoans, segmasî û yekem masiyên bi hestî serdest bûn. Li jiyana li ser bejahiyê ji hêla daristanên lîkopsîdan ên ku kêzik û artropodên din û tetrapodên pêşîn lê dijiyan, serdest bû. Dema ku Pangea dest bi perçebûnê dike, di serdema jûrasî ya navîn de, derya bi ajalên wekê molûsk (bi taybetî amonît), îktiyoz, segmasî û vatoz û yekem masiyên bi hestî yên bi per tîrêje hebûn, di jiyana li ser bejahiyê de jî ji hêla daristanên sikad û darên bi gozek ku di nav wan de populasyona dînezoran geş dibe û yekem memikvanên rastîn tê de xuya dibe, serdest bûn.
Pêşveçûyîna jiyanê di vê demê de şert û mercên ku ji hêla civakên Pangea ve hatiye afirandin nîşan dide. Yekbûna piraniya parzemîna parzemînê di yek bejahiyê de berfirehiya peravên deryayê kêm dike. Zêdebûna erozyona ji qalika parzemînê ya bilindkirî girîngiya hawîrdorên lehiyê û deltayê li gorî hawîrdorên deryayî yên nezik zêde dike. Meyla zuwabûna zû herî zêde li rojavayê Pangea ku bû navendek geşepêdan û belavbûna erdnîgarî ya amniotan diyar bû.
Çolên komirê bi gelemperî li herêmên herdem şil ên nêzîkî ekvatorê çêdibin. Civakên Pangea herêma lihevhatina navtropîkal hilweşand û hewayek mûsonê ya tund çêkir ku rabûna komirê daxist asta herî nizm a 300 mîlyon salên dawî. Di dema Permian de, barkirina komirê bi giranî li mîkroparzemînên Çînê yên bakur û başûr ku di nav çend deverên qalika parzemînê de ne ku bi Pangea re nebûn. Pir rengiya avhewa li herêmên navînên Pangea de di şêwazên mezinbûna hestî yên pareiasaurs û şêwazên mezinbûnê yên li daristanên gymnospermê de têne xuya kirin.
Windabûnên girseyî
Dibe ku tektonîk û erdnîgariya Pangea bûyera windabûna Permian-Triassêkê yan jî weidabûnên din xirabtir kiribe. Mînak, qada kêmbûyî ya hawîrdorên refika parzemînê dibe ku bûye sedema tunebûna cûreyên deryayî û dibe ku nehêştiye ev cûre xwe biparêzin. Lêbelê tu delîlek ji bo bandorek cûrbicûrên herêmê di beşên nûtirîn û çêtir ên tomarên erdnasî de nehatiye dîtin. Ihtimaleke din ev e ku kêmbûna belavbûna binê deryayê ya ku bi çêbûna Pangaea ve girêdayî ye û di encamê de sarbûn û daketina qalika okyanûsê, dibe ku hejmara giravên ku dikaribû ji cureyên deryayî re bibe penageh kêm kiribe. Dibe ku cihêrengiya cureyan jixwe beriya bûyerên wendabûna girseyî kêm bûye ji ber tevlihevbûna celeban dema ku parzemînên berê yên cihê bûne yek. Lê delîlên xurt hene ku astengiyên avhewa berdewam dikin civakên ekolojîk ên li deverên cûda yên Pangea ji hev veqetandiye. Teqînên Kemînên Emeishan dibe ku başûrê Çînê, yek ji çend deverên parzemînî yên ku bi Pangaea re nehatine yek kirin, wekî refugium ji holê rakiribe.
Perçebûn û ji hev dûrketin
Perçebûna Pangaeayê sê di qonaxên sereke de pêk hatiye.
Vekirina Atlantîkê
Okyanûsa Atlantîkê bi yekrengî venebû û vekirin li bakurê navendî ya Atlantîk dest pê kir. Parçebûna yekem a Pangea ji bo dema Ladiniana dereng (230 sal) bi belavbûna destpêkê li vekirina navendî ya Atlantîkê hatiye pêşniyar kirin. Dûv re vekirin (rifting) bi peravê rojhilatê Amerîkaya Bakur, peravê bakurê rojavayê Afrîkayê û Atlasa Bilind, Saharan û Tûnisê berdewam kir.
Qonaxek din di Jurasîka Destpêk-Navîn de dest pê kir (nêzîkî 175 sal), dema ku Pangea dest pê kir ji Okyanûsa Tethys li rojhilat berbi Okyanûsa Pasîfîk a li rojava veqetiya. Pevçûna ku di navbera Amerîkaya Bakur û Afrîkayê de pêk hat, gelek şikestinên têkçûyî pêk anî. Şikestineke jî di okyanûsa nû de, Okyanûsa Atlantîk a Bakur de rû da.
Dema ku Laurasia dest bi zivirandina li gorî demjimêran kir û ber bi bakur ve bi Amerîkaya Bakur ber bi bakur û Ewrasya ber bi başûr ve çû Atlantîka Başûr heta Kretaceousê venebû. Tevgera Laurasia ya li milê saetê dibe sedema girtina Okyanûsa Tethys û firehbûna "Sinus Borealis", ku piştre dibe Okyanûsa Arktîkê. Di vê navberê de, li aliyê din ê Afrîkayê û li kêlekên cîran ên Afrîkaya Rojhilat, Antarktîka û Madagaskarê, şikestinên nû çêdibûn ku bibe sedema pêkhatina Okyanûsa Hindî ya başûrê rojava ku dê di Krîtasayê de vebe.
Veqetandina Gondwana
Dema ku axa Gondwana li gelek parzemînan (Afrîka, Amerîkaya Başûr, Hindistan, Antarktîka û Avusturalya) veqetiyan, qonaxa duyem a mezin di perçebûna Pangea de di Serdema Krîtasî ya Destpêkê de (150–140 sal) dest pê kir. Binavbûna li Tethyan Trench dibe ku bûye sedem ku Afrîka, Hindistan û Awistralya ber bi bakur ve biçin û bûye sedema vekirina "Okyanûsa Hindî ya Başûr". Di Serdema Cretaceousê de, Atlantîka, Amerîkaya Başûr û Afrîkaya îro, di dawiyê de ji rojhilatê Gondwana (Antarktîka, Hindistan û Awistiralya) veqetiyan. Dema ku Amerîkaya Başûr dest pê kir ku ber bi rojava ve ji Afrîkayê dûr bikeve, di Krîtaya Navîn de, Gondwana perçe dibe ku Okyanûsa Atlantîka Başûr veke. Atlantîka Başûr bi yekcarî pêş neket lê di wê demê de ji başûr ber bi bakur ve diçû.
Her weha, di heman demê de, Madagascar û Hindistanê dest pê kir ku ji Antarktîka veqetin û ber bi bakur ve çûn û bûne sedema vekirina Okyanûsa Hindî. Madagaskar û Hindistan 100–90 sal ji hevdû di Krîta Dereng de veqetiyan. Dema ku Madagaskar rawestiya û Deşta Afrîkî da sekinandin, Hindistan her sal bi 15 santîmetre ber bi bakur ve ber bi Ewrasyayê ve diçû (bi rekorek tektonîkî ya plakayê), girtina rojhilatê Okyanûsa Tethîsê pêk anî. Zelanda Nû, Kaledonya Nû û yên din ên Zelandya dest bi veqetîna ji Awistralya kirin, ber bi rojhilat ve ber bi Pasîfîkê ve çûn û Deryaya Koral û Deryaya Tasman çêkirin.
Vekirina Deryaya Norwêcê û perçebûna Awistiralya û Antarktîkayê
Qonaxa sêyem a mezin û dawîn a perçebûna Pangea di destpêka Cenozoic de (ji Paleocene heta Oligocene) pêk hatiye. Dema ku Laurasia perçe bû ku Amerîkaya Bakur/Greenlanda (ku jê re Laurentia jî tê gotin) dema ku ji Ewrasyayê xilas dibe Deryaya Norwêcê (60-55 sal) çêdike. Okyanûsa Atlantîk û Hindî berbelavbûna xwe domandin û Okyanûsa Tethysê girtin.
Di vê navberê de, Awistiralya ji Antarktîkayê veqetiya û mîna ku Hindistanê ji 40 mîlyon sal berê zêdetir kiribû bi lez ber bi bakur ve çû. Awistralya niha li ser rêya lihevketina bi rojhilata Asyayê re ye. Hem Awistralya û hem jî Hindistan niha salê bi 5-6 santîmetre bakurê rojhilatê diçin. Antarktîka ji damezrandina Pangea û vir ve nêzîkî 280 sal li Pola Başûr bûye. Hindistan dest pê kir ku bi Asyayê re de dest pê kir, Orojeniya Himalayan ava kir û her weha di dawiyê de Deryaya Tethys girt û ev lihevketin di roja îro de jî didome. Deşta Afrîkî dest bi guherandina bergehê (hêl) kir, ji rojava ber bi bakurêrojava ber bi Ewropayê ve û Amerîkaya Başûr dest pê kir ku ber bi bakur ve biçe wê ji Antarktîkayê veqetîne û yekem car rê da gera okyanûsê ya temam li dora Antarktîkayê. Ev tevger digel kêmbûna tansiyona karbondîoksîtê ya atmosferê re dibe sedema sarbûna bilez a Antarktîkayê û hişt ku cemed çêbibin. Ev cemed di dawiyê de di nav befrên qeşayê yên bi kîlometre qalind de ku îro têne dîtin li hev kom bû. Bûyerên din ên girîng di dema Senozoyîk de pêk hatin ku di nav de vekirina Kendava Kalîforniyayê, bilindbûna Çiyayê Alperan û çêbûna Deryaya Japonê heye.
Guherîna avhewaya piştî Pangea
Berfirehbûna qadên avhewa yên nerm ên ku bi perçebûna Pangeayê re dewam dike dibe ku bûye sedema cihêrengbûna riwekên kulîlkdar.
Březová, Uherské Hradiště
Březová (bixwîne weke: brezova) navê gundekî li bajaroka Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 1.090 kes e û 27 km dûrî Uherské Hradiště ye. Ev gund herwiha xwediyê şaredariyê ye ku ji sîstema gundên li Kurdistanê cudatir e.
Ev gund xwediyê dîrokeke kevnareye ku, cara pêşî di sala 1492'an qala wê hatiye kirin. Di sala 1262'an de cara pêşîn dêra bawermendên Sîstersiyanan li cihê vî gundî tê avakirin. Ji aliyê dîtina çanda gel a Moravyayê ve, ev gund mînakeke girîng e.
Çavkanî
<references group="Nîşe"/>
Sûledûkel
Sûledûkel navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye. ev gund ber hebûna sûla (şelaleya) bi dû (dûkel) visa hatiye binav kirin.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Sûledûkel 142 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 27 e.
Elie Wiesel
Elie Wiesel (bi îdîş: אליעזר װיזעל, Eliezer Vizel, jdb. li Sighet, Romanya), nivîskarekî amerîkî ye ku bi eslê xwe romanî ye. Sala 1986î guncavê Xelata Nobel a Aşitiyê hate dîtin.
Jiyan
Di malbateke cihû de li Romanyayê hatiye dinyayê. Dema dagirkeriya sazûmaniya nazî ya almanan li Romanyayê, bi tevî malbata xwe dîl tê girtin û wan dişînin kampa tunekirinê ya bi navê Auschwitz û piştre jî Buchenwald. Dê û bav û çend ên din ji malbata wî li kampê jiyana xwe ji dest didin an tên kuştin. Sala 1945î ji aliyê artêşa DYAyê tên rizgarkirin.
Li Fransayê di dibistanên sêwiyan de dixwîne. Perwerdeya fîlozofiyê dibîne û jiyana xwe bi rojnamevaniyê birêvedibe. Bi jineka ku heman çarenûs jiyayî ye re dizewice. Dibe hevwelatiyê DYAyê. Li ser daxwaza hevalekî xwe yê fransî dest bi karê nivîsandina bîranînê xwe yên dema Naziyan dike. Di demekê kurt de navê wî deng dide. Di gelek xebat û saziyên bo qurbaniyên genosîda (komkujiya) Cihûyan de cihdigire.
Harşiyê
Harşiyê yan jî Harşîye, gundekî girêdayê navçeya Melkişî ya Dêrsimê ye.
Kent
Kent wîlayetek Înglistanê ye.
Xalidî
Xalidî, an jî Xalidiye? , gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.
Elîfî
Elîfî, Elîfê gundekî ser navenda Semsûra Adiyemanê ye.
Olivier Rolin
Olivier Rolin (jdb. 17ê gulanê 1947 li Boulogne-Billancourt, Hauts-de-Seine, Fransa) nivîskarekî fransayî ye.
Jiyana wî
Olivier Rolinî zaroktiya xwe li Senegalê derbas kir. Ew li Parîsê diçû Lycée Louis-le-Grandê. Wî perwerdeya xwe li École normale supérieure a li Parîsê di mijarên felsefe û wêjeyê de qedand.
Di gulana 1968an de, Olivier Rolin, wek birayê xwe Jean Rolin, ku ew du sal ciwantiya wî bû, endamê çepgirê proletarî yê Maoîst, Gauche prolétarienne (GP) bû. Ew endamê şaxê leşkerî ya GP, populerê Nouvelle résistance populer (NRP) bû, ku xwe ji bo têkoşîna şoreşgerî amade dikir. Ji ber ku GP beşdarî çalakiya tundûtûjî ya ku ji hêla NRP ve hatî pêşniyar kirin nebû, ew bêdeng ma heya ku hilweşandina Gauche prolétarienne di sala 1975an de.
Piştî rêwîtiyên berfireh ên li seranserê cîhanê, Rolin ji nîvê salên 1980an romanan û pirtûkên bi têkiliya erdnîgarîyê ve weşand, hin ji wan xelat wergirtin. wergirtin. Ew carinan wekî nivîskarek serbixwe ji bo rojnameyên rojane La Liberation û Le Nouvel Observateur nivîsand.Ji çend salin ku ew ji bo kovara Le Meilleur des mondes dinivîse.
Rolin ji bo demekê bi stranbêj Jane Birkin bi hev re bû. Ew li Parîsê dijî û ji bo weşanxaneya parîsî Éditions du Seuil dixebite.
Histkibre
Histkibre, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.
Brach
Brach (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ye li herêma Akîtanya Nû (Nòva Aquitània, Nouvelle-Aquitaine) ya Fransayê.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê tê diyarkirin:
Çaper
Çaper amûreke taybet e ku bi kompûteran ve tê girêdan ji bo çapkirina rûpelan e.
Varzihan
Varzihan, Varzehan, gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Bernard Carra de Vaux
Bernard Carra de Vaux (jdb. 5ê sibata 1867an - m. 1953) oryantalîstê fransî ye.
Bi xwe malbateke navdar tê û Katolîk bû. Li ser Rojhilata Navîn jî lêkolînên wî hene.
Barneveld
Barneveld, şaredariyeke bi ser herêma Gelderlanda Holendayê ye.
Nizar Mehemed Seîd
Nizar Mehemed Seîd (jdb. 1952a li Duhokê) çîroknivîsekî kurd e.
Nizar Mehemed Seîd di sala 1952an de li Duhokê hatiye dinyayê. Serî, navî û berhevî li Duhokê xwendiye û peymangeha mamostatiyê li bajarê Mûsilê bi dawî aniye. Ji sala 1973an û vir de dinivîsîne. Di sala 1978an de çîrokên xwe belav kirîne. Sala 1985an, kitêbeke kurteçîrokan bi navê »As« çap kiriye. Di piraniya rojname û kovarên kurdî de, lêkolîn û gotar belav kirine. Hinek berhemên edebî, ji zimanê ingilîzî wergerandine kurdî. Ew niha li Holandayê dijî.
Jean-Baptiste Lamarck
Jean-Baptiste Pierre Antoine de Monet, chevalier de Lamarck ( - ), bi gelemperî Lamarck, dîroknasê xwezayî, biyolog, zoolog, riweknas, akademîsyen û leşkerekî fransî bû. Ew alîgirê destpêkê yê vê fikrê bû ku peresînê biyolojîkî li gorî qanûnên xwezayî pêk tê û dimeşe.
Lamarck di Şerê Heft Salan de li dijî Prûsyayê pevçû û ji ber wêrekiya xwe ya li qada pevçûnê, ji aliyê komîsyonekê ve hat xelatkirin. Piştî pevçûnê, Lamarck şandin Monakoyê. Li vir dîroka xwezayî re meyl da, eleqeder bû û biryar da ku nijdariyê bixwîne. Piştî ku di sala 1766an de birîndar dibe, ji artêşê karbes dibe û vedigere perwerdeya nojdarî. Lamarck eleqeyeke taybet bi botanîkê girt û paşê di sala 1779an de, piştî ku sê cildên Flore Françoise (1778) çap kirin, endametiya Akademiya Zanistî ya Fransî wergirt. Lamarck beşdarî Jardin des Plantes bû û di sala 1788an de kursiyê botanîkêre hate pîşandin. Dema ku Meclîsa Neteweyî ya Fransa di 1793an de Muséum National d'Histoire naturelle ava kir, Lamarck bû profesorê zoolojiyê.
Sternberg, Mecklenburg-Vorpommern
Sternberg bajarokekî navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Qawix
Qawix, gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.
Johanniskirchen
Johanniskirchen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rottal-Inn li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Unterwaldhausen
Unterwaldhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ravensburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Fresquiennes
Fresquiennes, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Fero47
Ferhat Yılmaz, bi navê Fero47 (z. 16'ê gulana 1998; Bad Pyrmont, Almanya) muzîkjenekî rapê yê kurd-alman e.
Jiyana wî
Yılmaz, di 16ê gulana sala 1998an de li bajarê Bad Pyrmont ê Elmanyayê, di malbateke Kurd a ji navçeya Midyadê ya Mêrdînê ya Bakurê Kurdistanê koçberî Elmanyayê bûye û li Almanyayê hatiye dinê. Ji biçûkatiya xwe dest bi muzîkê kiriye. Di sala 2019an de wî bi derxistina albûma '47' hatiye naskirin.
Sparkasse
Sparkasse bi gelemperî bankên ne-qezenc, gerdûnî yên di bin qanûnên giştî yên xwediyê şaredariyê de ne. Wekî pênc bankên teserifê yên azad hene, ku ne xwediyê rayedarên herêmî û ji rêxistinên ne qezencê re jî girêdayî ne.
eslê peyvê
Peyva hevedudanî "Sparkasse" ji sedsala 18 'an ve hatiye bikaranîn. Sedsal îsbata wateya "saziyên giştî ya ji bo hilanîna teserûfa diravdana faîzê" dike. Tevlihevkirina peyvên spar û kasse bi armanca eslê wan re pejirandina teserûfê ya razandina diravê li xezîneyê destnîşan dike.
Navneteweyî
Modela banka Sparkasse li 86 welatan belav bûye. Li Îtalyayê hemû pişkên di bankên Sparkasseyê ji weqfan re têne veguheztin.
Pidû
Pidû, pedû an jî pidî tevneke nerme dorî diran û hestiyê her du leman ya jêr û jor di devê mirov de girtiye, û tevinka pidû transpent e û sor e ji ber ku borîkên xwînê tê de heye.
Pidû sê beşên xwe hene: pidûya marjîn yan kevî (bi keviyên diranan cî girtiye), pidûya têgihiştî (attached gingiva) û pidûya navdiranan (interdental gingiva).
Rengê pidûya bi xweşî pempe ye yan sorê vekirî,lê rengê xwe têne guhartin demê nesax dikeve ku dibe sorê girtî û sorê nizîkî heşîn di kulbûna pidûya dirêj û kin.
Devê mirov gelek mîkrob û dirman mîvandarî dike ku van hûrjîneweran û navê xwe dirmên nebayî (anabolic steriods) pir nexweşî çêdike wek cincîvîtîs (kulbûna pidû).
Pîra Porspî
Pîra porspî yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Tê xewna mirovan. Heger hat xewnê sedî sed wê bûyereke nebaş biqewime. Kalê rihspî hat xewnê alîkarî dike û şîretên ravekar dike lê Pîra porspî hat xeberên nebixêr dide. Bi pirranî tê xewna mirovên nebaş, tirsonek, newêrek.
Pieusse
Pieusse, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Alice Weidel
Alice Elisabeth Weidel (* 6'ê Sibatê 1979 li Gütersloh),şêwirmend û siyasetmedarê partiya Alman (AfD) ye. Li gel Alexander Gauland, ew ji bo hilbijartinên federal yên 2017'an û bi Tino Chrupalla re ji bo hilbijartinên federal ên 2021'an bû berendamê herî mezin ya AfD'ê. Weidel di 30'ê Îlonê 2021'an ve di serokatiya dualî ligel Chrupalla, di 30'ê Mijdarê 2019'an ve cîgirê berdevka federal ya partiya xwe û di Sibata 2020'an ve jî berdevka komeleya eyaleta AfD'ê li Baden-Wurttemberg bûye.
Jiyan
Weidel li Harsewinkelê li navçeya Gütersloh ya Westfaliya Rojhilat mezin bûye û di sala 1998'an de ji dibistana CJD-Gymnasium li Versmold mezûn bû. Wê li Zanîngeha Bayreuthê li ser aborî û rêveberiya karsaziyê xwend û di sala 2004'an de wekî yek ji baştirînên salê mezûn bû. Di meha tîrmeha 2005'an heta pûşpera 2006'an ew wek analîst di beşa rêvebiriya hebûnê de li Goldman Sachsê ya bajarê Frankfurt am Main xebitî. Weidel paşê ji bo aborînasê ya tenduristiyê Peter Oberender li Fakulteya Hiqûq û Aboriyê ya Bayreuthê li ser paşeroja pergala teqawidiyê ya Çînê teza doktorayê nivîsî; Di sala 2011'an de wê doxtoriya xwe ya bi rûmet wergirt. Herwiha Pêşxistina xwendekarên jêhatî ya Weqfa Konrad Adenauerê bi barhildanî hate terfîkirin. Ji bo mayîna xwe ya lêkolînê li Çînê ji Xizmeta Veguheztina Akademîk a Alman û Wezareta Perwerdehiya Federal destûrek wergirt. Ji meha adarê 2011'an heta Gulana 2013'an Weidel di Allianz Global Investors Europe ya li Frankfurt am Main xebitî. Piştî demeke kurt li Heristo AG karsaziya xwe wekî şêwirmendê rêveberiyê dest pê kiribû. Di sala 2015'an de bi kurtî vê rola xwe de ji bo Rocket Internet û pargîdaniya veberhênanê ya Foodora xebitî.
Karîyera siyasî
Weidel di Cotmeha 2013'an de tevlî AfD Baden-Württemberg bû û di Tîrmeha 2015'an de ji bo rêveberiya federal a AfD'ê hat hilbijartin. Ew endama Komîsyona Bernameya Federal e, ku wê di 2016 de serokatî kir, û serokatiya Komîteya Federal a Euro û Pereyan kir.
Di hilbijartinên eyaleta Baden-Württemberg a sala 2016 de, ew wekî berendamek li herêma eyaleta Bodensee bi ser neket; Di destpêka Adara 2017-an de, wê di konferansa partiya dewletê de li Sulz am Neckar di hilbijartinên duyemîn de ji bo serokê eyaletê Ralf Özkara bi 209 dengan li hember 224 dengan winda kir. Di Nîsana 2017an de, di konferansa partiya federal a AfD de li Kolnê, Weidel ligel cîgirê serokê partiyê yê wê demê Alexander Gauland, bi %67,7ê dengan wek berendamê herî bilind ji bo hilbijartinên federal ên 2017an hate hilbijartin. Ji bo hilbijartinên federal ên sala 2017'an, wê li herêma Bodensee bû namzeta rasterast, ku ji sedî 10,4 ji namzetê CDU Lothar Riebsamen (% 41,4) winda kir û weke namzetê herî bilind ê AfD Baden-Württemberg, di hilbijartinê de bû yekemîn. Lîsteya eyaletên Baden-Württemberg Bundestag ket hundir.
Di Îlona 2019-an de, Weidel bû mêvan li "akademiya havînê" ya Enstîtuya rastgir a nû ya Götz Kubitschek ji bo Siyaseta Dewletê (IfS) li Schnellroda (Saksonya-Anhalt) û li wir li ser "Siyaset li Berlînê" ders da. Berê, mêvanên Schnellroda bi giranî siyasetmedarên AfD bûn ku ji "baskê" rastgira radîkal bûn an jî nêzî wê bûn. Rojnameger ji bo vê bûyerê nehatin qebûlkirin. Di vîdyoyek IfS de, Weidel di axaftina bi Kubitschek û serokê enstîtuyê Erik Lehnert re tê dîtin; Di derbarê bûyerê de dibêje: “Mirov çalak in, lêpirsîn in. Dînamîzmek we heye, ez pir jê hez dikim.” Çavdêrê dîmenê David Begrich performansa Weidel wekî hewldanek ji bo bidestxistina puanan ji alîgirên "baskê" re dît. Di Frankfurter Rundschau de, Jan Sternberg vê rastiyê şîrove kir ku Weidel jî di pêşandana xwe ya li IfS de got ku "kêşe" "lîstina li gorî rêgezan e ku meriv xwe bêrûmet neke" û "serhildanek çêbike" dê negihêje cihekî Armanca wê ew bû. di heman demê de ji bo "piştgiriya kursa parlementeriyê ya AfD-ê di nav çeperên rastgir ên çalakvanan de û hişyarkirina li dijî daxuyaniyên zêde radîkal".
Di 30ê Mijdara 2019an de, Weidel di konferansa partiya federal a AfD ya li Braunschweig de yek ji sê cîgirên berdevkên federal ji bo partiya xwe hate hilbijartin.
Di 19. Bundestag a Almanyayê de cîgirê endama komîteya budceyê ye.
Di konferansa partiya dewletê ya AfD Baden-Württemberg de li Böblingen di 15ê Sibata 2020an de, ew wek seroka komeleya eyaletê hat hilbijartin.
Di 25-ê Gulana 2021-an de, tîmê Weidel û Chrupalla di dawiyê de bi dengdana partiyek hundurîn bi %71 dengan ji bo Bundestag duo herî bilind hate hilbijartin. Weidel vê carê li herêma xwe ya federal a Gola Constanceyê tenê %9,2 dengên ewil bi dest xist, li pişt namzedê SPD Leon Hahn û nûnerê CDU Volker Mayer-Lay ya sêyemîn e. Bi 10,1% ji dengên yekem û 10,3% ji dengên duyemîn, AfD vê carê tenê hêza pêncemîn a herî bihêz bû, wan 83 erk girt, yanzdeh kêmtir ji sala 2017. Chrupalla û Weidel berê gotibûn, ji bo Frak nû jî.
Jiyana taybet
Li gorî Weidel, ew li Überlingen li ser Gola Constance (Baden-Württemberg) dijî. Li gorî rayedarên Swîsreyê, wê ji sala 2017’an ve li Biel a Swîsreyê ku 160 km dûr e, qeydkirî bû û li wir jî bac dida. Weidel, ku lezbiyenek e, li Bielê bi Sarah Bossard, birêvebira hilberîna fîlim û televîzyonê ya Srî Lankayê ya Swîsreyî re, di hevkariyek qeydkirî de dijiya û di nav deverek çep-alternatîf de bar kir. Hevjîn bi hev re du kur mezin dikin. Di Mijdara 2018 de, Weidel rûniştina xwe ya li Bielê da. Di Tebaxa 2019an de hat zanîn ku ew bi malbata xwe re li Einsiedeln li kantona Schwyz li navenda Swîsreyê dijî. Lêbelê, rûniştina weya sereke û rûniştina bacê li Almanya ye.
Weidel heta Çile 2021 endamê Civata Friedrich A. von Hayek bû.
Trivia
Weidel hem taybet û hem jî di partiyê de paşnavê xwe "Lille" bikar tîne.
Bilarukawe
Bilarukawe, gundekî bi ser Balîsan a navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Alman
Alman an jî elman, (bi almanî: Deutsche), komekî etnîkî ya german ne ku bi piranî li dewletên wekî Almanya, Awistirya, Swîsre û Liechtenstein dijîn. Diyasporaya almanan yek ji diyasporayên mezinên li cîhanê ye ku ji sedsala 18an heya îro li hemî parzemînan belav bûnê. Îro, koma etnîkî ya herî mezin li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Alman e ku hejmara wan di navbera 42 û 58 mîlyonan de ye   lêbelê gelek bi almanî nizanin yan jî xwe bi gelê alman ve girêdayî nabînin. Wekî din li derveyî Almanyayê, li Danîmarkayê, Swîsre, Awistriya, Liechtenstein, Lûksembûrg, li rojhilatî Belçîkayê û li devera Tîrola Başûr û bakurê Îtalyayê almanîaxiv hene.
Serdema kevnar
Zanyar bi giştî hev qebûl dikin ku mirov dikare behsa gelên almanî piştî sala 500 BZ bike. Arkeolog bi gelemperî gelên elmanî yên destpêkê bi çanda Jastorf a Serdema hesinî ya Pêş-Roman ve girêdidin, ku li bakurê Almanya û Danîmarkayê ji sedsalên 6an heta 1ê BZ tê dîtin, li dora heman demê ku yekem guheztina konsonanta elmanî tê teorîzekirin ku çêbûye; ev guherîna dengî dibe sedema zimanên almanî yên ku bi awayekî naskirî têne naskirin.
Serdema navîn
Etnîsîteya Alman di nav gelên alman ên Ewropaya Rojava û Navendî de, bi taybetî Frank, Frisî, Saksonî, Tûringî, Alemanî û Bawerî derketiye holê. Destpêka dewletên Alman dikare bi padîşahê Frankish Clovis I ve were şopandin, ku di sedsala 5an de padîşahiya Francia ava kir. Di sedsalên paşerojê de hêza Frankan pir zêde bû.
Serdema nûjen
Danasîna çapkirinê ji hêla dahênerê Alman Johannes Gutenberg ve di avakirina têgihiştinek nû ya bawerî û aqil de bû. Di vê demê de, keşîşê alman Martin Luther ji bo reformên di nav Dêra katolîk de zext kir. Hewldanên Luther di Reformasyona Protestanî de bi dawî bû. Di encamê de veqetîna olî sedema sereke ya Şerê Sî Salî bû, pevçûnek ku Împeratoriya Romayê ya Pîroz perçe kir û bû sedema mirina bi mîlyonan Alman. Mercên Aştiya Westphalia (1648) ku şer bi dawî kir, di nav desthilatdariya navendî ya Qeyserê Romaya Pîroz de kêmbûnek mezin pêk anî.
Tiştê ku gelek Almanan wekî "rûreşkirina Versailles" dît, kevneşopiyên domdar ên îdeolojiyên otorîter û Antîsemîtîzm û Depresyonê mezin, hemî bûn sedem ku Adolf Hitler û Îdeolojîya Nazî ku bi eslê xwe Awistirya ye, ku piştî hatina ser desthilatdariyê. Bi awayekî demokratîk di destpêka salên 1930an de, Komara Weimarê hilweşand û dewleta Almanyaya Nazî ava kir. Di lêgerîna wî ya ji bo bindestkirina Ewropayê de, şeş mîlyon Kesên Cihû di Holokost de hatin qetilkirin. Şerê Cîhanî yê Duyem bû sedema wêrankirinek berfireh û mirina bi deh mîlyonan leşker û sivîl, dema ku dewleta Alman hate parçe kirin. Nêzîkî 12 mîlyon Alman neçar bûn birevin an jî ji Ewropaya Rojhilat hatin derxistin. Ziyaneke mezin jî gihandiye nav û nasnameya Alman, ku ji berê gelekî kêmtir neteweperest bû. Dewletên Almanya yên Almanyaya Rojava û Almanyaya Rojhilat bûn xalên sereke yên Şerê Sar, lê di sala 1990an de ji nû ve hatin yek kirin. Her çend tirs hebû ku Almanyaya yekbûyî dîsa dest bi siyaseta neteweperestiyê bike, welat îro bi gelemperî wekî "aktorek aramker di dil de tê hesibandin. Ewropa" û "pêşvebirê yekbûna demokratîk".
Ziman
Zimanê almanî, parekî ji Zimanên rojavayê Germanî ye û îro pîşê rûsî, zimanê ya hêr bilind li Ewropa ye.
Almanî zimanê fermî yê Welatên Almanya, Awistirya, Swîsre, Belçîka, Lûksembûrg û li Liechtensteinê ye. Îro gorî peşbinîyayê ewropî, 95 mîlyon kes bi zikmakî almanî diaxivin.
Dîn
Alman ji aliyê baweriyê ve nîv katolîk, nîv protestan û 5% jî nifûsa Almanyayê misilmanin.
Dalavan
Dalavan gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 185 kes (35 malbat) bûn.
Axdîkan
Axdîkan, ango Aẍdîkan gundekî ser navenda Semsûra Adiyemanê ye.
Reggae
Reggae cureyekî muzîkê ye ku di salên 1960an de li Jamaîkayê peyda bû û pişt re li hemû cîhanê berbelav bû û bû populer. Yek ji reggaebêjên herî bi nav û deng Bob Marley bû.
François Mitterrand
François Mitterrand (François Maurice Adrien Marie Mitterrand, bilêvkirina bi kurdî: Fransûva Mîteran; * 26ê çiriya pêşîn 1916 li Jarnac, Charente; m. 8ê kanûna paşîn 1996 li Parîs) serokdewlet û siyasetmedarekî sosyalîst ê Fransa bû. Di nava salên 1981 û 1988î de bo serokkomariyê hate hilbijartin û heya 17ê gulanê 1995î li ser peywirdariya xwe ma.
Di dema peywirdariya xwe de herçendî sosyalîst bû jî, li sazûmaniyeke xurt a dewletê digeriya. Di qada navneteweyî de serî bi DYAyê re dikişand û ji bo wê jî pêdiviya artêşekê xurt a Fransî didît.
Mitterrand gelek caran pirsgirêka Kurd û mafê gelê Kurd dianî zimên. Wî gelek caran dagirkerên Kurdistanê rexnedikir, ji bo çand û zimanê Kurdan li Ewropa nehele, alîkarî dida.
Baugevatnet
Baugevatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 25 kîlomêtre li rojhilatê gundê Kjøpsvik û bi qasî 1,5 kîlomêtre li bakurê rojavayê sinorê Swêdê ye
Combertault
Combertault, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Galluis
Galluis, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Kiwanê
Kiwanê an jî Kanê, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.
Dorothy Parker
Dorothy Parker (bi navê zayinê Dorothy Rothschild, jdb. 22ê tebaxê 1893 li Long Branch,  Nû Jersey, DYA - m. 7ê hezîran 1967 li  Nû Yorkê, DYA) helbestvan û nivîskara amerîkî bû. Ew weke helbestvana herî giring a hevdemiya xwe de tê hesibandin. Ew gelek helbest, kurteçîrok û şanoname nivîsandi bû.
Şêxan, Melkişî
Şêxan, gundekî girêdayê navçeya Melkişî ya Dêrsimê ye.
Kalê rihspî
Kalê rihspî yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Tê xewna mirov. Di xewnê de şîretan dike, alîkarî dibe û riyan rave dide. Bi pirranî behsa beranê qer û qerqaş dike. Riya xebatê, têkoşînê nîşan dide. Tê xewna mirovên baş, xebatkar, wêrek, jêhatî. Pîra Porspî jî tê xewna mirovên nebaş, tirsonek, newêrek û wan ji qeza û belayên ku dê biqewimin agahdar dike.
Raûf Bêgard
Raûf Bêgard (1942'a li Kerkûkê) çîroknivîsekî Kurd e.
Raûf Bêgard di sala 1942an de li bajarê Kerkûkê hatiye dinê. Wî bi salên biçûk dest bi nivîsandinê kiriye û di dawiya salên pêncî de çîrokên wî di kovaran de hatin wesandin. Bi navê Buwar û Hawar du pirtûkên wî ên kurteçîrokan hene. Rauf Bêgard gelek çîrokên Çexov jî wergerandine Kurdî.
Weqfa Konrad Adenauer
Weqfa Konrad Adenauer (, KAS) weqfeke partiya siyasî ya bi Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê (CDU) ve girêdayî lê serbixwe ye. Navenda weqfê li bajarê Sankt Augustin li nêzî Bonnê û her weha li Berlînê ye. Li tevahiya cîhanê 78 ofîsên xwe hene û li zêdetirî 100 welatan bernameyan dimeşîne. Serokê niha û Serokê berê yê Parlamena Almanyayê ya Bundestag, Nobert Lammert e. Ew endamê Navenda Lêkolînên Ewropî, weqfa fermî û saziya ramanê ya Partiya Gel a Ewropayê (EPP) ye.
Damezrandin û armanc
Damezrandina "bernameyeke pergaldar a perwerdehiya sivîl a ku ji nirxên demokratîk ên xiristiyan îlham girtiye" di sala 1952-an de ji hêla komek ramyarên CDU ve ku di nav wan de serokê Bundestag  Hermann Ehlers, Robert Tillmanns û Heinrich Krone jî hene, dest pê kir.Di 20ê kanûna pêşîn a 1955an de, Civata Perwerdehiya Xiristiyanên Demokrat, ku dê di 13ê çiriya pêşîn 1964an de li ser navê serokwezîr Konrad Adenauer bihata binavkirin, li Bonnê hate vekirin.
Vogt, Baden-Württemberg
Vogt şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ravensburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Buchlovice
Buchlovice (bixwîne weke: buxlovîtse) navê gundekî li bajaroka Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 2.507 kes e û 10 km dûrî Uherské Hradiště ye.
Ev gund (an jî weke bajarokekê jî tê hesibandin) herçiqas girêdayî navçeya Uherské Hradištěyê jî be, ew xwediyê rêveberiyeke taybet e ku şaredarê wê bi xwe heye. Bajarokekî girîng e ku çanda gelê Moravyayê parastiye.
Orkut
Orkut malperek e torbendî girêdayî Googleê ye. Projeya Orkut sal 2004an de ji hêla Tirkekê Orkut Büyükkökten ve hate pêşxistin, ji ber wê navê wî kesî danîn ser malperê. Tiştekê herî balkêj jî ew e ku Orkut herî zêde ji hêla Brezîlyayê tê bikaranîn.
Sûsinava
Sûsinava navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Sûsinava 684 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 103 e.
Desmond Tutu
Desmond Mpilo Tutu (jdb. li Klerksdorp, Afrîkaya Başûr - 26 Kanûn 2021.) keşe û çalakgerekî mafên mirovan e.
Kesayetiyekî navdar ê afrîkayî ye. Li dijî sazûmaniya Apartheid a ku li çermereşan zordarî dikir derket û dawiyê de ew rejîma nîjadperest têkçû. Niha jî di gelek tevger û saziyên mafê mirovan de cîh digire.
Di sala 1984an de Xelata Nobel a aşitiyê hat pêbexişîn.
Sara Teasdale
Sara Teasdale (jdb. 8ê tebaxê 1884 − m. 29ê kanûna paşîn a 1933) helbestvana lîrîk a amerîkî ye.Ew bi navê Sarah Trevor Teasdale   li Sankt Louis, Missouri ji dayik bû, û navê Sara Teasdale Filsinger piştî zewaca xwe di sala 1914an de bikar anî.Di sala 1918an de wê Xelata Pulitzer ji bo berhevoka helbestên xwe yên sala 1917ê Stanên Evînî wergirt.
Jiyan
Sara Teasdale di 8ê tebaxa 1884an de hat dinê. Tenduristiya wê di piraniya zaroktiya xwe de nebaş bû, ji ber vê yekê ew heta 9 saliya xwe li malê xwend. Wê di 1898an de li Enstîtuya Mary dest pê kir, lê di 1899an de çû Hosmer Hall, di sala 1903an de mezûn bû. Malbata Teasdale li 3668 Lindell Boulevard dijiyan û paşê 38 Kingsbury Place li Saint Louis, Missouri .Her du xanî jî ji aliyê diya Sara ve hatine çêkirin. Xaniyê li Kingsbury Place li qata duyemîn ji bo Sara suîtek taybet hebû. Mêvan bi deriyek cuda ketin hundir û bi randevûyê hatin pejirandin. Di vê suîtê de Sara dixebitî, radiza û gelek caran bi tena dixwar.
1904 heta 1907, Teasdale endamê The Potters bû, bi rêberiya Lillie Rose Ernst, komek hunermendên jin ên di dawiya xortaniya xwe de û destpêka bîstan de, ku ji 1904 heta 1907, li Saint Louisê kovarek hunerî û wêjeyî ya mehane ya The Potter's Wheel diweşandin.
Yekem helbesta Teasdale di sala 1907 de di William Reedy's Mirror a William Marion Reedy rojnameyek herêmî, hate weşandin. Yekem berhevoka wê ya helbestan, Sonnets to Duse and Other Poems, di heman salê de hate weşandin.
Berhevoka duyemîn a Teasdale, Helen of Troy and Other Poems, di sala 1911an de hate çapandin. Ji aliyê rexnegiran ve baş hat pêşwazîkirin, yên ku pesnê hostatiya wê ya lîrîk û mijara romantîk didin.
Ji 1911an heya 1914an, Teasdale ji hêla gelek zilaman ve hate bijartin, di nav de helbestvan Vachel Lindsay  ku bi rastî evîndarê wê bû lê hîs nedikir ku ew dikare têra xwe drav an aramî pêşkêş bike da ku wê têr bike. Wê hilbijart ku di 19ê Kanûna Pêşîn, 1914an de bi Ernst Filsinger, heyranek dirêj a helbesta xwe re bizewice.
Berhevoka sêyem a helbestê ya Teasdale, Rivers to the Sea, di sala 1915 de hate weşandin. Ew pirtûkek pir firotî bû û heye ku çend caran ji nû ve hatî çap kirin. Di sala 1916an de ew û Filsinger koçî New York City kirin, ku li wir di warxanek Upper West Side li Central Park West de dijiyan.
Di sala 1918an de wê Xelata Pulitzer ji bo berhevoka helbestên xwe yên 1917ê  Stranên Evînî stend. Ew "bi bûrsek taybetî ya Civaka Helbestan ya Amerîkayê pêk hat"; Lêbelê, rêxistina sponsorger naha wê wekî Xelata Pulitzer a herî pêşîn ji bo helbestê navnîş dike (di sala 1922an de hate vekirin).