cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Copyleft
Azadî
Digel ku qanûna mafnasiyê kontrolê dide nivîskarên nermalavê li ser kopîkirin, belavkirin û guheztina karên wan, armanca copyleft ew e ku azadiya hemî bikarhêner/temaşevanên xebatê bide meşandin ku van hemî çalakiyan pêk bînin. Peyvên bi vî rengî di Pênaseya Çavkaniya Vekirî de hene, pênaseyek cihê ku azadiyên wekhev dihewîne. Ev her du pênaseyên, Pênaseya Nermalava Azad û Pênaseya Çavkaniya Vekirî, piraniya lîsansên kopîleftê van pênaseyan piştgirî dike. Bi garantîkirina azadî û destûra ji nû ve hilberandin, adaptekirin, yan belavkirina wê ji temaşevanan û bikarhênerên karekî re, lîsansên kopîleftê ji cûreyên din ên destûrnameyên mafê kopîkirinê ku van azadiyan sînordar dikin cihêreng in.
Têkiliyên navneteweyî
Li cihên ku destûr bihêle ku xebatek bi tevahî bikeve nav qada gelemperî, ku li wir xwedîtiya mafan nayê îddîa kirin, copyleft destûrê dide nivîskaran ku li ser karanîna xebata xwe qedexeyan deynin. Yek ji wan qedexeyên sereke yên ku ji aliyê copyleftê ve têne danîn ev e ku divê karên ku hatine derxistin jî di bin destûrnameyek copyleftê ya hevgirtî de werin weşandin.
Ev ji ber prensîba bingehîn a copyleftê ye: ku her kes dikare bi serbestî ji xebata berê ya kesên din sûd werbigire, lê her guheztinek li ser wê xebatê divê ji her kesê din re jî sûd werbigire û ji ber vê yekê divê di bin şertên wekhev de were weşandin. Ji ber vê yekê, lîsansên copyleftê wekî lîsansên berevajî jî têne zanîn - her guhezkerên xebatek bi lîsansa kopîleftê tê çaverê kirin ku çalakiya nivîskar a lîsansa copyleftê ya nermalavê jî bi lîsansa kopîleftê vegerîne her derûdorên ku wan çêkiriye. Ji ber vê hewcedariyê, lîsansên kopîleftê jî ji ber şertên xwe-domdar wekî "vîral" hatine binav kirin.
Ji xeynî sînorkirinên li ser kopîkirinê, lîsansên kopîleftê astengiyên din jî dinirxîne. Ew piştrast dikin ku maf nekarin paşê werin betal kirin û hewce dikin ku kar û pêvekên wê bi rengekî ku destûrê dide guheztinên din bêne peyda kirin. Di nermalavê de, ev tê vê wateyê ku pêdivî ye ku koda çavkaniyê ya xebata hatî derxistin bi nermalavê bixwe re were peyda kirin.
Teşwîqkirina aborî
Teşwîqên aborî yên ku li ser naveroka kopîleftê dixebitin dikarin cûda bibin. Qanûna mafên telîfê ya kevneşopî, ji bo pêşvebirina pêşketinê bi pêşkêşkirina feydeyên aborî yê ji bo afirîneran hatîye sêwirandin.
Di cîhana bernamesaziya komputerê de, bernameyên komputerê yên bi lîsansa copyleftê bi gelemperî ji hêla bernamenûsan ve têne çêkirin da ku hewcedariya ku wan kifş kirine tije bikin. Bernameyên weha bi gelemperî bi destûrnameyek copyleftê têne weşandin tenê ji bo ku bikarhênerên paşîn jî dikarin bi serbestî guhertoyên guhezbar ên wê bernameyê bikar bînin. Ev bi taybetî ji bo afirînerên ku dixwazin pêşî li "revandina çavkaniya vekirî" bigirin, an jî çalakiya ji nû ve bikaranîna kodê çavkaniya vekirî û paşê qedexeyên din lê zêde bikin, çalakiyek ji hêla lîsansên copyleftê ve têne astengkirin. Hinek afirîner, mîna Elastic pêşbînî dikin ku nehiştina pargîdaniyên bazirganî ku bikar bînin û piştre jî hilbera xwe di bin destûrnameyek xwedaniyê de bifroşin jî teşwîqek e.
Lîsteya gundên Eherê
Navên gundên Eher bi rêza alfabê:
Deuselbach
Deuselbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Hugleville-en-Caux
Hugleville-en-Caux, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Kîzank
Kîzank, gundekî girêdayî navçe Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.
Zimanxûnk
Zimanxûnk anku rûnas riwekeka çolê ye. Pelç û teleyên ev riwekê bi striyên biçûk hatîye girtî ye. Wê lomê ku meriv rûya çermê xwe dixe wek mîna ku tiştek merivan pironcek bike. Zarokan berê bi rûye zimanî xwe dixistin û zimanên xwe xûn dikirin ji bo navê xwe ziman xûnk e.
Zimanxûnk riwekeka çolê ye. Pelç û teleyên ev riwekê bi strîyên biçûk hatîye girtî ye. Wê lomê ku meriv rûya çermê xwe dixe wek mîna ku tiştek merivan pironcek bike. Zarokan berê bi rûye zimanî xwe dixistin û zimanên xwe xûn dikirin ji bo navê xwe ziman xûnk e.
Kelurî Binaw
Kelurî Binaw, Keluřî Binaw, Kelurrî Binaw, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Dêra ortodoks
Ortodoks ew xiristiyanên ji peyçûnê Dêra ortodoks re tê gotin. Zavên ortodoksan wek ortodoksî tê navandin. Endamên vê zavê li dinê bi tunî nêzî 300.000.000 kes e. Welatên an navçeyên ortodoks ê ku bi gelemperî lê dijîn Rusya, Yewnanistan, Ewropaya Rojhilat, Rojhilata Navîn, Misir û Etiyopya in.
Piştî a Dêra Ortodoks û Dêra Katolîk di 1054 -an de, Dêra Ortodoks di Serdema Navîn de dêra Împeratoriya Romayê (Bîzans) bû. Di dema Împeratoriya Osmanî de, kesen ortodoksên împeratoriyê navê xwe "Rûm" an "Romî" û zimanê yewnanî parastine. Rêberê Dêra Ortodoks arxepîskopa Konstantînopolîs (Stembol) e. Dêra Tirk a Ortodoks jî heye.
Edward Noel
Edward William Charles Noel (jdb. 14ê nîsana 1886; m. 10ê kanûna pêşîn a 1974) serhengekê artêşa brîtanî bû di şerê cîhanî yê yekem de û piştî şer. Gelek têkiliya wî bi Şêx Mehmûdê Berzencî re çêbûye. Piştî agirbesta Moudros li Rojhilatê Anadoluyê çalak bû.
Noel di sala 1908an de beşdarî Artêşa Hindî ya Brîtanî bûye. Wî li Gurcistan, Azerbaycan û Asyaya Navîn wek efser û sîxur kar kiriye. Di sala 1915an de li bajarê Ehvazê yê Îranê bûye konsolos. Di çar salên xizmeta xwe de li wir wî fersend dîtiye ku li ser kokên etnîkî yên nifûsa herêmî lêkolînê bike. Li Îranê fêrî zimanê kurdî bû.
Piştî agirbesta Moudrosê li Bexdayê wek komîserê sîxuriya Brîtanî hatiye tayînkirin. Di 12 adara 1919an de, hatiye wezîfedar kirin ku li herêmên kurdan vekolînan bike. Ew bi serokên eşîrên kurd ên li wilayetên rojhilatê Osmaniyan re civiya. Di 13ê hezîrana 1919an de, Komîserê Brîtanî li Bexdayê, Albay Arnold Wilson, ji Londonê re pêşniyar kir ku ji bo avakirina Kurdistanekê di bin banê Brîtanyayê de tevbigere.
Major Noel di 3ê tîrmeha 1919an de ji Bexdayê çûye Stenbolê û bi Sekreterê Dewleta Brîtanî yê Komîserê Bilind û serokên neteweperwerên kurd ên Kurdistan Teali Cemiyeti re civiya. Noelî ji Wezîrê Karên Hundirîn ê osmaniyan, Adil Bey, belgeyek stend ku destûr dida wî ku ji hemî postexaneyên osmanî telegramên şîfrekirî bişînei.
Di 21ê tîrmeha 1919an de, Hohler di nameyekê de ji hevkarê xwe Telley re di Wezareta Derve de dinivîse ku wî li Stenbolê bi Noel re hevdîtin kiriye, ku Noel dixwaze bibe kurd, ku serweriya brîtanî li Mezopotamya ewle ye û ji ber sînorê rojhilat lihevhatina bi eşîrên kurdan re baş pêwîste. Bi ser de, Hohler got ku, tevî biryara hatî dayîn jî çûyîna Noel ji bo herêma kurdan bi tena serê xwe û ji kurdan cuda û çûyîna ji bo civîneke Klûba kurdan bi kincên eskerî (unîferm) neberpirsiyarane bûye.
Amîral di 10ê hezîranê de ji Lord Curzon re nivîsandiye ku Noel dê bi tena serê xwe û ji kurdên din cuda biçe herêmê da ku balê nekişîne û ew ê gel li hember Mustafa Kemal Paşa tehrîk bike. Noel li Helebê bi serhildêrên kurd re civiya, mirovên eşîretên çekdar li wir civandin û çû Meletiyê. Li wir wî bi koma Mutasarrıf (rêvebirên sanjak) ya Meletiyê, Halil Bey, û waliyê Xarpêtê Alî Galip Bey re hevdîtin kir. Lê pilana wan eşkere bû, ji ber vê yekê ew hingê bi fermana Mistefa Kemal ji aliyê leşkerên tirk ên ku dilsozê tevgera wî bûn ve hatin şopandin. Noel, Ali Galip û yên din ber bi Kâhta reviyan.
Di telgrafeke ku wî ji Rihayê ji Sefîrê Bilind ê brîtanî re li Stenbolê di 19 îlona 1919an de şandiye de, gotiye ku êlên kurd ewê dagîrkeriya brîtanya pêşwazî bikin, ku nîvê gelheyê wê kurd bin û eger ku kurd li Herêmên xwe walî ji wan be, ewê dê guh bidin walî û bibin hevalên Hikumeta Birîtanya.
Di 21ê kanûna pêşîn a 1919an de, wî pileya serekî wergirt. Noel heya sala 1938an li herêmê ma. Noel ji sala 1919an û vir ve xwediyê Fermana Xizmeta Ciyawaz bû. Ew di 1974 de mir.
Sallèles-d'Aude
Sallèles-d'Aude, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Shanxi
Shanxi (çînî: 山西; "Shānxī"), parêzgeheke Çîn e. Ew li rojhilatê Hebei, li başûr û başûrê rojhilatê Henan, li rojava Shaanxi, û li bakur jî Mongolya Hundir va dorpêçkirî ye.
Rûerdê parêzgehê 156.800 km² ye, di 2010an de hejmara niştecîhên parêzgehê digihe 35.712.111 kesî.
Çavkanî
Malpera fermî ya Shanxi
Veqetana dêrên rojhilat û rojava
Veqetana Dêrên Rojhilat û Rojava (Schisma, xwendin: şîzma ; veqetandin bi Yewnanî û Latînî) têgeheke ku veqetandina dêr ên Rojhilat î (Bîzansî/Ortodoks) û Rojava yî (Romî/Katolîk) îfade dike.
Dî sala 1054an de dêrên ortodox û katolîk ji hev veqetîyan/cûdabûn. Her çend berê ji hev veqetîneke zelal tunebû jî, dêrên Ortodoks û Katolîk piştî vê tarîxê ji hev cuda hatin birêxistinkirin.
Dêra Ortodoks li rojava ji Çemê Dunayê û Sirbîstan ê, li rojhilat Çemê Firat ê, Kapadokya û Ermenîstan ê û li başûrê rojhilat jî li Sûriye yê bandorê li herêmê dike.
Di sedsal a 13-an de Dêra Bîzansî-Ortodoks, Dêra Rusya-Ortodoks ava kir. Di sedsal a 16-an de, herêmên Germen û Anglo-Sakson î (Îngilîzî/Skandînavî) li Ewropaya Bakur-Rojava ji Dêra Katolîk veqetiyan û Dêra Protestan/Bakûrê Ewrûpayê ava kirin.
Horndalsvatnet
Horndalsvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye.
Rambouillet
Rambouillet, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Bîduhê
Biduhê, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Dereşar (navçe)
Şaristana Dereşarê, anku şaristana Deřeşarê, yek ji navçeyên parêzgeha Îlamê ye li Rojhilatê Kurdistanê ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye. Navenda vê navçeyê bajarê Dereşar ye.
Ferdînand I yê Bulgaristanê
Ferdînand I, Ferdînandê Yekê (jdb. 26 sibat 1861 - m. 10 îlon 1948), Ferdînand Maksîmîlîan Karl Leopold Mariya Saks-Koburg û Gota (Фердинанд Максимилиан Карл Леополд Мария Сакс-Кобург и Гота), padîşahê duyem ê Dewleta Sêyem a Bulgarî bû, yê yekem wekî desthilatdar, knyaz ("mîr"), ji 1887 heta 1908 û paşê wekî padîşah (tsar) ji 1908an heta 1918an dest ji kar ber dide. Di bin serweriya wî de Bulgaristan di sala 1915an de li aliyê hêzên navendî ket Şerê Cîhanî yê Yekem.
Selman Omeryanî
Selman Omeryanî hunermendekî Kurd e ku di sala 1986an de li navçeya Qoserê ya ku girêdayî Mêrdînê hatiye dinê. Ew bi eslê xwe ji eşîra Omerîya ye.
Stockholm (län)
Stockholms län yek ji parêzgehên Swêdê ye. Navenda parêzgehê bajarê Stockholm e.
Cérons
Cérons, komuneke li departementa Gironde a Fransayê ye.
Nexweşî
Nexweşî yan nesaxî rewşeka neasayî ya laşê endamweran e ko erk û karên laşî leng dibin. Lê ji bo mirovan peyva nexweşiyê ramaneka gelek berfirehtir heye. Gelek caran her coreyekê nerehetiyê, bedkariyê, pest û şewişîna revanî, arîşeyên civakî jibo kesî an yên derdora wî jî nesaxî dihêt hijmartin. Bi vî awayî birîndarî û mivroyî jî nesaxî in.
Sarpûca
Sarpûca, gundekî girêdayê navçeya Dep ya Xarpêtê ye.
Euskirchen
Euskirchen bajarokekî navçeya (Landkreis) Euskirchen li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Wendisch Waren
Wendisch Waren şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Rennemoulin
Rennemoulin, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Étrochey
Étrochey, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Hadî Elelewî
Hadî Elelewî (1932-1998) nivîskarekî ereb bû ku di sala 1932'an de li Bexdayê ji dayika xwe bûye.
Nivîskar Hadî Elelewî dostekî mezin yê milletê kurd bû. Gelek pirtûk û berhemên wî bi erebî derketine. Dema hêzên faşîst ên Sedam Huseyn li ser Helebceyê bombabarana bi topên kîmyayî kiribû Hadî Elelewî xwe ji nasnameya îraqî bêrî kir. Ew di sala 1998'an de li Şamê çû rehmeta xwedê.
Salles-d'Aude
Salles-d'Aude, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Taxbûr
Taxbûr, gundekî bi ser Medena navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Kînzo
Kînzo, gundekî girêdayî navçe Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.
Awdanan (navçe)
Şaristana Abdanan yek ji şaristanên parêzgeha Îlamê ye li Rojhilatê Kurdistanê. Parêzgeh bi dewleta Îranê ve giredayî ye. Navenda vê navçeyê bajarê Abdanan ye.
Bîk Dawide
Bîk Dawide, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Mijarên Mîqro
Mijarên Mîqro navê pirtûkeke Nivîskar Çiya Mazî ye.
“Mijarên Mîqro”, nîşana guherîna çîrokên Çiya Mazî ji alî teknîk û şêwazê xuya dike. Di çîrokên xwe de bi piranî li ser Psîkolojîya mirovan sekiniye. Tiştên biçûk ku mirov lê heyîrî dimînin an mirov bi wan tiştan dikevin astengiyên mezin û nikarin derkevin bi piranî bûne mijara çîrokên Mazî.
Minak;
kêzikek, xewna zarokekî, çeqmaq, dibistan û fîkandina mirovekî bûne mijara çîrokên wî.
Ya herî girîng ku di vê pirtûkê de xuya dibe, tiştên bêgiyan ku dipeyîvin an dibin lehengê çîrokan wekî; kevir, dar, mêw. “Dara bihîvê” û “Dara Mêwê” ; van darana her yek ji xwe re çîrokek mirovan ji xwendevanan re vedibêjin. Van çîrokana rewşa civakê bi awayekî hêsan derdixin pêşberî xwendevanan.
Di çîroka “Şemo Şano” de hînbûna êşkenceyê ku mirov êdî demek te êşkenceyê bi tiştekî nahesibîne xuya dike. Herwiha carinan mirov dibin wekî wahş û hirçan û bêrehm dimînin di çîroka “Şahîdî” de. Lehengê çîroka balkêş “Dîmen xweş"e bi navê “Brêz M.” zixtan li pîroziya dayikê dixe û dibêje “ez ji diya xwe hez nakim”. Herwiha di çîroka “Niqrîskên Gewriyê” de jî dayik tê rexnekirin.
Di çîroka fînalê “Xewna Dawî” de lehengên çîrokan giş tên bibîranîn, vê çîrokê bi xewneke dawî ya pir belkêş cîhekî xweş girtiye di pirtûkê de. “Tenûra mala şêx”, “Em” “Ma ev jî nig in”, “Kekê mino zava” “Dînamo” çîrokên din yên balkêşin di pirtûkê de.
“MİJARêN MîQRO” di weşanxaneya do yê de hatiye çapkirin.
Kindik
Kindik fêkiyên negihişî yên hin riwekan e. Encûr, xite, xeyar, gindor, zebeş hwd siftê kulîlk vedikin paşê ew kulilkinan dibin kindik. Ku kindik gir dibin dibin fêkî. Kindikên xite, xeyar û encuran pir xweş in top dikin selete an tirşo. Bi kindikên xeyaran re bi latînî dibêjin Cucumis sativus.
Kendequlanî Xwarû
Kendequlanî Xwarû gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 0 kes (0 malbat) bûn.
Rengkorî
Li mirov de têkçûna bînîna rengîn a ji ber tunebûn an jî kêmbûna yek an jî zêdetir corên pîgmentên bînînê, wekî rengkorî (bi înglîzî: color blindness) tê navkirin.
Bînîna rengîn di çavên mîrov de ji aliyê sê cor xaneyên qoçekî ve tê rêkxistin. Her corek xaneya qoçekî, ji bo mijîna ronahiya bînraw corek pîgment lixwe digire. Ronahiya sor, kesk û şîn ji aliyê pîgmentên (opsîn) xaneyên qoçekî ve tê mijandin. Heke di kesek de tunebûna yek an jî zêdetir corên xaneyên qoçekî rû bide, li wî kesî de nexweşiya rengkorî peyda dibe. Kesên rengkor, hin rengan ji hev dernaxin.
Nexweşiya rengkorî cara pêşîn ji aliyê kîmyagerê Înglîzî John Dalton (1766-1844) ve hat şîrovekirin. Loma ji bo vê nexweşiyê, hin caran ji dewsa nexweşiya rengkoriyê, peyva “Daltonîzm” jî tê bikaranîn.
Sedema nexweşiyê
Di xaneyên qoçekî de proteînên ronahiyewergir (bi înglîzî: photoreceptor proteins) hene û wekî pîgmenta opsîn tê navkirin. Genen ko şîfre didin bo duristkirina opsîna kesk û ya sor, li ser kromozoma X-ê de li nêzîkî hev cih digirin. Lê gena ji bo duristkirina opsîna şîn li ser kromozomek din de cih digire. Bi gelemperî mutasyon di genên bo opsîna sor û ya kesk de rû dide. Loma di nav corên nexweşiyên rengkorî de, ya herî zêde tê dîtin, nexweşiya rengkoriya sor û kesk e (bi înglîzî: red-green color blindness). Di vê nexweşiyê de opsîna xaneyên qoçekî yên bo mijandina rengê sor an jî rengê kesk kêm in, loma, kesê nexweş nikare rêngê sor û kesk ji hev der bixe.
Bomaweyî
Nexweşiya rengkoriya sor û kesk, nexweşiyek bomaweyî ye, ji aliyê allelên bezîw ên li ser kromozoma X a herdu bavanan diguhaze weçeyan. Ango têkçûna rengkoriyê, nexweşiyek bezîw a bi X-ê ve girêdayî ye.
Ji ber ko di nêran de ji kromozoma X-ê tenê yek heye, nexweşî herî zêde di kesên nêr de peyda dibe.
Divê mê ji herdu bavanên xwe allela mutant a bezîw werbigire ko sîfetê di rûxsara xwe de xuya bike. Gava ji bavanek allela mutant a bezîw, ji bavanê din allela zal biguhaze bo weçeya mê, ji ber bandora allela zal, nexweşî peyda nabe.
Mêya dureg bi rûxsara sax xuya dibe, lê ji ber ko allela mutant jî lixwe digire, wekî mêya hilgir tê navkirin. Ji mêya hilgir bi egera %50 yê kurên nexweş û keçên hilgir peyda dibin.
Ji ber ko nêr tenê yek kromozomek X-ê lixwe digirin, gava nêr ji diya xwe kromozoma X-ê ya bi gena nexweşiyê werdigire tûşî nexweşiyê dibe. Heke ji diya xwe kromozoma X a sax werbigire, tûşî nexweşiyê nabe. Ango ji bo nexweşiyên girêdaye X-ê, nêr an nexweş in, an jî sax in, rewşa hilgirbûn rû nade. Kur nexweşiyê ji dayika xwe werdigirin.
Bandora nexweşiyê li ser jiyana rojane
Di mirovên bi nexweşiya rengkoriya sor û kesk de jihevderxistina rengên lambeyên trafîkê de alozî çê dibe. Kesên nexweş, nikarin lambeya sor û ya kesk ji hev derxînin. Ji bo van kesan a herî baş, ji berkirina (ezberkirin) cihê lembayan e. Bi gelemperî lembaya sor li jor, a kesk li jêr e.
Kesên nexweş sebze û meweyên xav (kal) û yên gihiştî ji hev dernaxin. Wekî mînak, firingiya xav kesk e, firingiya gihiştî sor e, lê kesen nexweş nikarin rengê sor ji rengê kesk cuda bikin.
Breitenbrunn, Palatîna Jorîn
Breitenbrunn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neumarkt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Falkenberg/Elster
Falkenberg/Elster, bajarekî navçeya (Landkreis) Elbe-Elsterê li herêma Brandenburg a Almanyayê ye.
Gerewanî Xwarû
Gerewanî Xwarû, gundekî bi ser Basirmeya navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Zürich (kanton)
Zürich yek ji 26 kantonên Swîsreyê ye.
Richebourg, Yvelines
Richebourg, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Hundålvatnet
Hundålvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 12 kîlomêtreyan li rojavayê bajarê Mosjøenê ye û dikeve bakurê Parka Neteweyî ya Lomsdal-Vistenê.
Qob
Qob, gundekî bi ser Medena navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Sichuan
Siçuan (çînî: 四川, "Sìchuān"), parêzgeheke Çîn e.
Erdnigarî
Rûerdê parêzgehê 485.000 km² ye, di 2004an de hejmara niştecîhên parêzgehê digihe 81.620.000 kesî.
Di 12ê gulan a 2008an de, ji ber erdheja 8.0 mezinahî, ku navenda wê Sichuan bû, nêzîkê 70,000 kes mirin.
Şîr küey
Şîr küey canewer gwandarîg e le xîzan pişî. Bîcge le wextîg minał e û ha lay dałigî baqî imrî we tenya jyey. Şîr küey hem xas tüenî wegerd dewrgird xuey dabay û hem îş xas tüenî le şew ya řûj şikar bikey. Pûma pay zûrdarîg dîrî ki hem eřa girdin şikar xas e û hemîş tüenî ta 6 mitir baz biwey.
Pûma canewer gûştxuerîg e bełam tenya eřa zinî menin canewereyl tir şikar key. Pûma zûrim canewereyl büçigîg cûr müş, mel, mahî û xerûşk xuey bełam eger bikefî e desî pespûłeylîg îş cûr kawiř û bizin şikar key. Puma eřa şikar kirdin xuey le naw dar û bincig şarîew û wextîg we şikaregey nizîkew bû peřîe kûłî û ya wegerd çepük milî şiknî ya qep keye milî û xinkinîdey.
Salles-sur-l'Hers
Salles-sur-l'Hers, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Îlam (navçe)
Husênawa an jî Dêwalî yan jî  Îlam, yek ji navçeyên parêzgeha Îlamê ye li Rojhilatê Kurdistanê. Parêzgeh bi dewleta Îranê ve girêdayî ye. Navenda vî navçeyê bajarê Husênawa ye.
Fain-lès-Montbard
Fain-lès-Montbard, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Les Ifs
Les Ifs, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Qopiza Jêrîn
Çaçana bi navê wî yê din Qopiza Jêrîn gundeki li ser navçe ya Zêtka ye. Ew gund yek ji wan gundên dev dora Kosedaxê ye. Gund 18 km dûrî navçeya Zêtka ye. Gundê Qopiza Jêrîn de her malbatê de çend kes koçberî welatê Ewropayê kirine. Hin gundî jî bi tevî malbata xwe çûne welatên Ewpropayê; wek Fransa û Almanya.
Kitke
Kitke, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Qopiza Jêrîn
Xelkê gund ji eşîra Berazan in û demekê li hember dewletê tevî têkoşînekî bûne (seba şepqe).
Etgert
Etgert şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Kanîspî, Dep
Kanîspî, gundekî girêdayê navçeya Dep ya Xarpêtê ye.
Cessac
Cessac, komuneke li departementa Gironde a Fransayê ye.
Södermanland (län)
Södermanlands län yek ji parêzgehên Swêdê ye. Navenda parêzgehê bajarê Nyköping e.
Techentin
Techentin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Apache
Apache pêşkêşkareke webê (http) ye. Di WWW de, Apache pêşkêşkara belavtirîn e.
Apache nivîsbariya azad e.
Girêdanên derve
Malpera projeya Apache
Kixse
Kixse, kexs, kixs an kixsik pîvazên serî yên biçûk in. Kixse ji bo çandinê tên bikaranîn. Kixseyan dikin erdê, ser wan digrin. Di wir de nêrî (zîl) didin û pelçên xwe derdikevin rûyê erdê.
Pîvaz rind gir dibin nêrîyek di ortê de dertê. Ew nêrî gir dibe û serî bizir (tov) dide. Dûv re pelç û nêrî hişk dibe. Wextê ku hişk bû mirov erdê dikole û pîvazên gir, derdixe. Kixse di bin erdê de gir dibin û dibin pîvaz.
Herwiha wekî hêyavka goşt û kixseyê di xwarinan de jî tê bikaranîn
Kopir
Kopir gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 909 kes (149 malbat) bûn.
Peymana Londonê (1913)
Peymana Londonê (1913) di 30ê Gulanê de piştî Konferansa Londonê ya 1912-1913 hatîye îmze kirin. Ew bi verastkirinên axê yên ku ji encama Şerê Yekem ê Balkanê derketine ve mijûl bû. Konferasyonê Londonê di 23 Çile 1913 de, dema ku derbeya dewleta Osmanî ya 1913an pêk hat û Wezîrê Mezin ê Osmanî Kamil Paşa neçar ma ku îstifa bike. Serkêşê derbeyê Enver Paşa Împaratoriya Osmanî ji Konferansê vekişand û bêyî amadebûna heyeta Osmanî Peymana Londonê hat îmzekirin.
Carmarthenshire
Carmarthenshire (an ) wîlayetek Walesê ye.
Rochefort-en-Yvelines
Rochefort-en-Yvelines, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Husênawa
Husênawa, navê yek ji bajarên li parêzgeha Îlam ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îranê.
Indre Sildvikvatnet
Indre Sildvikvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye.
Falkensee
Falkensee, bajarekî navçeya (Landkreis) Havellandê li herêma Brandenburg a Almanyayê ye.
Bîluzanî
Biluzanî, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Salsigne
Salsigne, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Uppsala (län)
Uppsala län yek ji parêzgehên Swêdê ye. Navenda parêzgehê bajarê Uppsala e.
Illois, Seine-Maritime
Illois, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Deining
Deining şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neumarkt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Bêtenurê
Bêtenurê, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Monomer
n(monomer) →   polîmer + (n-1)H2O
Di zanista biyolojiyê de asîdên amînî, glukoz, asîdên rûnê û nukleotîd hin ji monomerên xwezayî ne. Asîdên amînî monomerên proteînan e. n(Asîda amînî) →     proteîn (polîpeptîd) + (n-1)H2O
Glukoz monomera polîsakkarîdan e.
n(Glukoz) → (nîşa an seluloz an jî glîkojen) + (n-1)H2O
Nukleotîd monomerên asîda deoksîrîbonukleyî (ADN) û asîda rîbonukleyî (ARN) ne.
n(nukleotîd)  →     ARN + (n-1)H2O
n(nukleotîd)  →    ADN + (n-2)H2O
Xurekên wekî rûn, proteîn û karbohîdrad makromolekul in, ango molekulên aloz in. Ji boy derbasbûna nav xwînê û xaneyan divê ji aliyê enzîmên herisînê ve werin parçekirin û bibin monomer. Xurekên karbohîdradî bi enzîmên herisînê hîdrolîz dibin û monomerên wekî glukoz, fruktoz û galaktoz çê di bin. Xurekên proteînî jî bi enzîmên herisînê, tên dehandin û asîdên amînî wekî monomer çê dibin. Van monomeran têra xwe hurik in û dikarin derbasî nav xwînê bibin.
Galaktoz
Guhandar (memikdar) di xaneyên memikên xwe de ji glukozê galaktoz çê dikin. Ji glukoz û galaktozê jî şîr çê dikin. Laktoz karbohîdradek dîsakkarîdî yê şîrê ye. Laktoz ji galaktoz û glukozê pêk tê. Enzîma laktaz ji bo dehandina laktozê tê bikaranîn. Formula kîmyayî ya galaktozê C6H12O6 e.
Laktoz + laktaz →   glukoz + galaktoz + laktaz
Omêd Xoşnaw
Omêd Ebdulrehman Hesen, tê nasîn bi Omêd Xoşnaw, 1ê hezîrana 1977 li Hewlêrê ji dayik bûye, siyasetmedarekî kurd ê başûr yê Partiya Demokrat a Kurdistanê (KDP).
Jiyana wî
Sala 1977ê li Hewlêrê ji dayik bûye. Di herdu xûlên 4 û 5 serokê fraksyona PDKê bû li Parlamena Kurdistanê, pêşda sekreterê Yekîtiya Lawan a Demokrat a Kurdistanê bûye. Piştî nêzîkî sê mehan ji koça dawî ya Firset Sofî parêzgarê berê yê Hewlêrê, li 8ê sibata 2021ê weke parêzgarê nû yê Hewlêrê hat hilbijartin.
Gielert
Gielert şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Fain-lès-Moutiers
Fain-lès-Moutiers, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Rolleboise
Rolleboise, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Thesaurus Linguae Graecae
Thesaurus Linguae Graecae (TLG), anku Pirtûkxaneya Dijîtal a Edebiyata Yewnanî, bingeha agahiyan û projeya lêkolînê ya Zanîngeha Kalîforniya ya Irvine (Kalîforniya, DYA) ye ku di sala 1972an de ji aliyê Marianne McDonald ve hat destpêkirin.
Armanca projeyê ev e, komkirina tekstên bi yewnaniya kevn li ser pirtûkxaneyeke dijîtal. Lêkolînerên TLGyê ji sala 1972an ve korpuseke tekstên yewnanî çêdikin ji Homêros (sedsala 9 û 8an berî zayînê) heta sala ketina Konstantînopolîsê (1453).
Kêboran
Kêboran, gundekî girêdayî navçe Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.
Sê Biran (kilam)
Kilama Sê biran ji stranên ji bo Efsaneya Sê biran hatine stirîn an Efsaneya Sê biran re tê gotin. Straneke pirr dirêj, dîrokî navdar e. Pirr kêm dengbêj wê bi tevayî dizanin. Hin versiyonên hene pirr kêm in û ji di bin bandora şîroveyên dengbêjan ên bialî de ne.
Kilam behsa beriya dînê îslamê li Kurdistanê û hatina ereban dike. Bi navê Koçkar (Goşkar), Hebî (Heyî) û Qolî sê bira hebûne. Kilam behsa jiyan, tevger, mêranî û dijminahiya wan dike. Cografya ku kilam behsa wê dike herêma Gimgim, Xinûs, Kop û devedorên wan e.
Serabbax
Serabbax navê yek ji bajarên li parêzgeha Îlam ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Çiyayên Şerevdînê
Çiyayên Şerevdînê, komeçiyayek e li herêma Serheda Bakurê Kurdistanê, di nava parêzgehên Çewlîg û Mûşê de.
Bilindahiya çiyê digihîje 2.544 m. Di nav tixûbên Kanîreş, Bongilan (Solaxa) û Gimgim û Xinûsê da ye. Biharan bêyî niştecîhên herêmê malîvanayê ji koçeran ra jî dike, zozanek bi adane, cûr be cûr kulîlk û giha tê de hişîn dibe, hela kinkor û kivkarikên li wir hişîn dibe gelek navdar in, ji bo ajalvaniyê cîhekî gelek baş e. Wargehê zozanan e û di stranên kurdî de navê wê gelek derbas dibe. Di hin stranan de navê wê wekî "Şerefdîn" an "Şêr Evdîn" jî derbas dibe. Dewleta tirk navê wê kiriye Şerafettin. Li çiyayên Şerevdînê gelek cihên cografîk ên navê şêr tê de derbas dibe hene. Gundê Siltaşêr, ziyareta Şêr Evdîn, newala şêran hwd. Tê texmînkirin ku yan çiyê navê xwe ji wextekê hebûna şêran girtiye yan jî ji Ziyareta Şêr Evdîn girtiye.
Di dîrokê de jî roleke girîng lîstiye. Serhildanên Şêx Seîd, Berxwedana Yado hwd de bi dewleta tirk re şerên mezin li vê cografyayê pêk hatine. Di strana bi navê Sê biran de wekî wargehê birayê êzidî, Hebîbaba derbas dibe. Niha jî bi navê "Ziyareta Hebîbaba" û bi navê "gundê Hebîbaba (Hebîba, Heyîba, Hebîban) cih hene.
Havînan heya dawiya meha 6em hêj berf li lûtkeyên çiyê tê dîtin. Warê Amasya, Warê Rindalyan, Warê Qelinçûkê, Warê Qeremêşê, Bireka Hişkiyê, Newala Hirçê (Newala Evdo), Kêl, Warê Siltaşêr, Gola Mezin, Gola Piçûk, Mêrga Dirêj, Geliyê Kinkorê hwd hin ji navên cografîk li çiyê ne.
Gez
Gez, gundekî bi ser Medena navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Falkenstein/Harz
Falkenstein/Harz, bajarekî navçeya (Landkreis) Harzê li herêma Saksonya-Anhalt a Almanyayê ye.
Cestas
Cestas, komuneke li departementa Gironde a Fransayê ye.
Under the shadow (fîlm)
Under the Shadow (bi kurdî: Bin Siyê), fîlmê pêncan ê Babak Anvari ye ku di sala 2016an de hate pêşkêşkirin.
Çîroka fîlm
Fîlm çîroka keçek û diya wê dike. Piştî şoreşa Îranê, di salên 1980'î de, di navbera Îran û Iraqê de şer diqewime. Tehran tê bombebarankirin. Şîdeh (dê) û Dorsa (keç) ji şer aciz bûne lê xirabiyek din jî musellitê wan dibe.
Kolîc
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 785 kes (122 malbat) bûn.
Imbleville
Imbleville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Girbo
Girbo, gundekî girêdayê navçeya Dep ya Xarpêtê ye.
Denbighshire
Denbighshire (an ) wîlayetek Walesê ye.
Zimanê belarûsî
Belarûsî zimanê fermî yê Belarûsê (Rûsya Sipî) ye ku ji aliyê belarûsiyan ve tê axaftin. Ji bilî belarûs her wiha li Rûsya, Ûkrayna, Polonya û hin welatên din tê axaftin.
Dêrebiruşe
Dêrebîruşe, gundekî bi ser Selahedîna navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Kaşax
Kaşax, gundekî girêdayî navçe Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.
UTC+3:30
UTC+3:30 yek Beşên Demjimêrê ye. Li Îranê tenê tê bikaranin. Iran Time (IRT) tê nav kirin.
Kewenî
Kewenî, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
10ê tebaxê
Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)
Värmland (län)
Värmlands län yek ji parêzgehên Swêdê ye. Navenda parêzgehê bajarê Karlstad e.
Eywan
navê yek ji bajarên li parêzgeha Îlam ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Iptojávri
Iptojávri, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol, bi in qasî 15e kîlomêtre li başûrê gundê Elvegårdê ye û tenê 3 kîlomêtre dûrî sinorê Swêdê ye.
Fauverney
Fauverney, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Cûy Zir
Cûy Zir navê yek ji bajarên li parêzgeha Îlam ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Rosny-sur-Seine
Rosny-sur-Seine, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Şemsê Bidlîsî
Şemsê Bidlîsî zanyareke kurd e. Navê bavê wî Mele Ebdulxefûr e, torinê Mele Silêman Baba ye, Navê wî ê rastî Mehmûd e, Lê jê re gotine Şemsê Bidlîsî, Şems di erebî de tê wateya roj, "Roja Bidlîsê" bav û kalê wan di sala 1642an ji Hekarîyê hatine Bidlîsê.
Şemsê Bidlîsî di sala 1715 li Bidlisê hatiye dinyayê, Pêşyê li cem bavê xwe wana perwerdehiya dîn (Hedîs, kelam hw) dîtiye, ji xwe bavê wî pir alim bûne. Dûrra jî dest bi 'ilmên weke matematîk, mentiq, stêrnasî, dîrok, û erdnîgariyê kiriye. Ew zimanê farisî û erebî hîn bûbû tevê zimanê kurdî sê ziman dizanîbû.
Di sala 1788an de 73 saliya xwe de wefat kiriye.
Falkenstein/Vogtl.
Falkenstein/Vogtl, bajarekî navçeya (Landkreis) Vogtlandkreisê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Gräfendhron
Gräfendhron şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Lauterhofen
Lauterhofen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neumarkt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Teyrikan
Teyrikan, gundekî girêdayê navçeya Dep ya Xarpêtê ye.
Mubarek Mistewfî
Mubarek Elmistewfî an Mistefayê Erbîlî an jî Mubarak Bin Ahmad Sharaf-Aldin Abu al-Barakat Ibn al-Mustawfi (1169-1239) dîroknasê kurd ê ji Başûrê Kurdistanê ye.
Korta devî
Korta devkî (bi îngilîzî: oral cavity, bi latînî cavitas oris) ango dev di mirov û ajalan de bi taybetî ye. Korta devkî yan dev bi her du lêvan (lips) sergirtiye. Korta devkî (dev) erka givêrîna xwarinê bi cûtinê fîzîkî û hêrandin bi riyê diranan û bi riyê glêzê şil dike.
Mubarek Mistewfî
Di sala 1169 zayînî de li keleha Hewlêrê ji dayik bûye. Di warê dîrok û edeb û ziman de gelek berhemên wî hene. Pirtûka wî ya herî girîng "Dîroka Hewlêrê" ye ku di çar bergan de ye.
Hoker
Hoker di rêziman de ev peyvên ku rewş û mercên pêkhatina lêkeran nişan didin. Mînak: Hêdîka, zûzûka, bi lez, kutanî, kurdane, nîvrokî û hwd. Hoker di hevokê de bersiva "bi çi awa?", "çawa?", "çiqas?", "li kû derê?", "kengî?" didin. Heft tewr hoker hene.
Mestlin
Mestlin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Rhode Island
Rhode Island yek ji dewletên DYAyê ye.
Korta devî
Erk (Fonksiyon)
Korta devkî (dev) gelek rolên girîng dilîze di laşê mirov de wek di peyvîn, dengdan û fîs kirin (whistling), maçkirin, rûdem kirin (facial expression), ken kirin, erka givêrîn, xwarin, vexwarin, hilmijkirin û cixare vexwarin.
Helva
Helva, anku Ḧelva, gundekî bi ser Medena navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Kohnelahîcan
Kohnelahîcan gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 981 kes (175 malbat) bûn.
Flintshire
Flintshire (an ) wîlayetek Walesê ye.
Korta devî
Aspêktên (rûdemên) çandî
Em dizanin ku gor etîkêtê (olên danestandinê civakî) heger devê mirov girtî be demê nên dixwe û diciwe. Li ba jin û keçan her du lêvan bi sor xemilandî ku şêweyeke şepal û xweşik bide riwên wan.
Bêşîlê
Bêşîlê, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Korta devî
Guhêrandina anatomî û dem pêşketinê
Fîlutram (philtrum bi grêkî philtron ango bo ramûsandinê) kortikeke şaqûliye di lêva banî ku hate peyda kirin bi riya kirdarên difnî kirdarên kajuyî(maxillary processes) dema ku zarok di zikî daykê xwe de bû, û çaxa ku dijwar têne girtin nexweşiya lêva kêrguh yan kêvroşka bejî (hare lip) yan ezmanê devê kilît (cleft palate) çêdibe.
Îxîk
Îxîk, gundekî girêdayî navçe Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.
Salza, Aude
Salza, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Cézac, Gironde
Cézac, Gironde, komuneke li departementa Gironde a Fransayê ye.
Korta devî
Nexweşiyên korta devkî
Ji nexweşiyên korta devkî şêrepençîra dêv, kulbûna pidû (gingivitis), kurmiyên diranan, kulbûna zimên û pir nexweşiyên din.
Incheville
Incheville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Fehmarn
Fehmarn, bajarekî navçeya (Landkreis) Ostholsteinê li herêma Schleswig-Holstein a Almanyayê ye.
Kaldvågvatnet
Kaldvågvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 7 kîlomêtreyan li rojhilata navenda şaredariya Oppeidê ye.
Îrgangotî
Îrgangotî, gundekî girêdayî navçe Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.
Seignalens
Seignalens, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Heidenburg
Heidenburg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Västerbotten (län)
Västerbottens län yek ji parêzgehên Swêdê ye. Navenda parêzgehê bajarê Umeå e.
Sailly, Yvelines
Sailly, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Tuşembîkê
Tuşembîkê, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Meden, Baybûrd
Meden, anku Me'den, gundekî bi ser Medena navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Ingouville
Ingouville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Gelozî
Gelozî, Gełozî, Gellozî, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Faverolles-lès-Lucey
Faverolles-lès-Lucey, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Deryaya Adriyatîk
Deryaya Adriyatîk an jî bi kurtî Adriyatîk deryayeke li Ewropayê ye. Ew berê de, gorî Herodot, bi navî bajarekî Îtalyayê Adria li ber wê hatîye navendin. Ew bi îtalyanî Mare Adriatico, elbanî Deti Adriatik, serbî Jadransko Morje, slovenî Jadransko Morje tê navandin. Ewê Nîvgirava Balkan û Nîvgirava Apennîn li hev vediqetine. Navçe xweyê başûr di derve bi Deryaya Îyon jî tê nav kirin.
Dewletê li dor wê Îtalya, Slovenya, Kroatya, Bosniya û Herzegovîna, Montenegro û Albanya ye.
Horsînk
Horsînk, gundekî girêdayî navçe Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.
Deryaya Adriyatîk
Erdnîgarî û dane
Deryaya Adriyatîk di bakur rojava de, başûr rojhelat heta 820 km direj dibe. Fireh bûnê xwe jî bi nîvekî 180 km ye. Fireh bûnê xwe herî mezin digehe 220 km 132.000 km² aqara wê heye. Kûr bûnê herî mezin 1.251 m ye, û ew xalê di navberê Bari û Durres de ye.
Berava bakurên dûzin û benderê xweristî hêne.
Tennessee
Tennessee [] (bi zimanê cherokee: ᏔᎾᏏ Tanasi), yek ji dewletên DYAyê ye.
Mîtolojî
Mîtolojî peyveke Grekî ye. Tê wateya destan, çîrok. Mîtologî, ji peyva mît (μυθος) û logos( λογος) pêk tê û wateya wê gotina destanan, çîrokan e. Mîtologî alîkariya zanîstiya dîrokê dike. Dîroknas mîtan analîz dikin û derbarê dema ev mîtan avabûne de agahiyên mezin digirin. Mît dikarin bi devkî yan nivîskî bin. Mît ên Kurdan pirranî bi devkî ne. Şarezayiya Grek a kevn di ware mîtên nivîskî de kaneke dewlemend e.
Saint-Arnoult-en-Yvelines
Saint-Arnoult-en-Yvelines, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Mîtolojî
Têkiliya olan û mîtan jî gelek in. Mît behs û şîroveya kesayetî û bûyerên metafîzîk, awarte dikin. Hin caran bi rastî jî kesayetî û bûyerên wiha qewimîne. Lê mît wan gorî bawerî û dab û nêrîtên civakê diguherîne, guhertiye. Pirraniya kesayetî û bûyerên olî mît in. Peyva efsane jî di heman wateyê de ye. Kurd jî xwedî gelek mîtan e. Wekî destana Gilgamêş, Şoaşyant hwd.
Bêja Mîtolojî
Di yewnanî de mîthos, yanî ji soze hatî hiskirin û gotin, wekî dî ji axiftina di yewnaniya kevne, dubarakirina tiştên ku hatina ser ziman dianî ser ziman. Di zimanê rojavayiya de wate efsana û destan jî girtiya. Li gor şîrove hemdem, mîtolojê, di ol an jî çandakê de mîtên ku têne vegotin hebûn û wate û hemûkiya wan têne ser ziman. Îro, di roje me de, weke çiqilakî zanist jî xwedi hebûna. Navê çiqilakî zaniste jî ya.
Panikan
Panikan, gundekî bi ser Selahedîna navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Mîtolojî
Bêja Mîtolojî
Li ser bêja mîtolojiyê ta roje me jî nêqaş û şîrove berdewam in. Hizreke anîn ser ziman an jî nêrînek anîn ser ziman an jî weke hizreke efsana wî bi navkirin jî dibêt. Bêja mîtê bixwe jî, di wate xwe de hizreke têne ser ziman. Hizreke ku hatî xiyal kirin an jî berî xiyal bûya. Lê di rastiyê de hizreke têne ser ziman. Vegotineke ku bi nêzîkatiyeke olî anîn ser ziman, têne ser ziman. Minaq Mîtolojiya kurd, Mîtolojiya Naîriyan, Mîtolojiya Medan û hwd. Deme ku tê ser ziman, navê xwûde û hizrên ku di wan navê xwûde tê ser ziman, di nav wate xwe de têne ser ziman.
Xosletan
Efsana, li gor rastiya anîna ser ziman ya xwe, xwûdanan, lehengan û bûyîn û bûyarên ser-xwezayî dikina mijara xwe û tênine ser ziman. Di pergalakê de weke ku çawa Helbestvan û rahiban tênin ser ziman, bi gotin û gelek caran ji (di demên piştre de çawa ku ketina nivîsan de) bi nivîsî ji têne ser ziman.Bi vî awayî, gotinên ku têne vegotin, dev bi dev ji dem bi dem têne vegotin. Bi zedêyî ji, li gor çand û hizre olî û hebûna ruhanî ya xalkê li ber çavan digirin û têne ser ziman. zanabûneên wan ji tênine ser ziman. Yên tênin ser ziman û didine erêkirin ji key, rahip û hikimdarin. Di hîm û reng û şevkên xwe ji xalkê digirê, Ji jiyana xalkê digirê. Bi vê yekê re mirov karê bêje di jiyanê xalkê mirov çawa bi axivê, li xwe bike, bi meşê, li hev bicive û çi bike û neke li ser wê dibin û diafirin.
Li gor hebûna xalkê bi nêzîkatiya olî û pîroz diafirin.Mît, hebûn û hêze xwe, ji hebûn û hêze xalkekê digirê. Mirov karê li mîtolojiya xalkekê meyîzenê û rastiyên wê yên hizrî û dîrokî û pêşketinên wê fahmbike û têbigihê.Di mîtolojiyê de gelek bêja bi wateyên mazin têne ser ziman.Bi wateyên qanc û neqanc, baş û nebaş, her weha bi gelek awayan têne ser ziman.Deme ku mirov li ser olekê ji di hizirê, mirov karê bêje ku mîtoloji wê bêne ser ziman. Her ol mîtên wê hene. Ev rewş, rastiyaka zanist têne ser ziman. Pêşketinekê têne ser ziman. Di mîtolojiyê de bêje û navê ku têne ser ziman, mirov karê bêje ku jiyandin û nejiyandin ji bi wan re heya.
Ol û Mîtolojî
Di gelek olan de mîtolojî xwediyê cihekî pêşî û girînge. Mît, di jiyanê rojene de, di anîna ser ziman de, tişte ku anî ser ziman, erê dike û dide erêkirin. Li gor hinek nirxên bûjen rast an ji nerast nayêne ser ziman û bi wate nake. Bi zêdeyî, ji nêzîkatiya pêzwarî wirde, gotina rast an ji rasttqîniyê li gor rih û deroniyê an ji li gor hebûna wan ya simset(dagerî) têne ser ziman an ji di avêje ser.
Her çend ku olên ku iro di jiyanê de ne hene, gelek mirov li ser kok û pêşketina dîrokî tênine ser ziman ji, lê bawerî û figurên xwe ji wê pêşketinê tênine ser ziman. Mît, bi vê yekê weke maka. Di olê de an ji di baweriyê de anji di vegotin û anîne ser ziman xwe qaraqter hertimî ji vê rastiyê hîm digirê û tê ser ziman.Minaq, Iro dibêjin mîtolojiya Hindî an ji di bêjin mîtolojiya xiristiyaniyê an ji dibîjin Mîtolojiya îslamê û hwd. Ev bêje hemû ji di wan olan de rastiyaka hizrî, bawerî, çandi, dîrokî, ruhanî an ji deronî weke dager tênine ser ziman. Mît, di jiyan û hebûnê de, hebûna wan li gor nêzîkatiyaka bûjen ne hawane.
Di vir de divêt ku mirov tiştekî dî ji bêne ser ziman.Ew ji ewe ku ku bêje olê û ya mîtolojiyê di wate de ne jev dûrin. Mijar û gotin û navên ku di hundurê yekê bin, di hundurê ya din de ji heya û karê were ser ziman. Minaq, mirov bêje Ola Medan an ji mitob bêje Mîtolojiya medan. Hizir û awayê ku di mîtolojiya wan de were ser ziman, karê di olê de ji were ser ziman. Jev re ahlin.
Çînandin
Deme ku mirov li gor koka wan têne ser ziman, mirov dinîne ku mîtên jev cude hene. Weke mîtên kokê, Ev mît ji nav adet, kevneşopî, û bûjeniyên kokê wan tênine ser ziman. Mîtên kultê ji hene. Ev ji di bawerî û hebûnên wilo de hêz û hebûna wê tênine ser ziman.Mîtên civaknasî ji hene. Ev ji nirx û kirinên ku bûna tênine ser ziman.Ku mirov di vir de her weha sereke bêne ser ziman mirov weha bêje. gerdûn û afrîne]] mîtên wan. xwedan mîtên wan Leheng mîtên wan
Mîtolojiyê Hemdem
Di deme ya nûjen de mît hene. Bêhtir ji hene. Tarzan bûya mîtekî mazin. Gelek film û pirtûkên wî hene. Mirov karê bêje ku he ji kur herê û bibe felsefeye pir alî ji. Her weha gelek tişt û kes hene. Mîtolojiye bûjen iro heye. Di afirêne. Di jiyanê de, minaq filmên weke filmê Harry Potter û ew cihana wî ya ku hati afirandin, ji vê yekê re di demê de bingihe. Kur dike. bi felsefe dike. Bi çavîn hizrî ku mirov lê meyîzenê, vê yekê mirov wê bibine.Mirov karê bêje mîtoloji hemdem, iro felsefe mîtolojiyê ji çêkiriya di nav civakê de.
Deme ku mirov li jiyanê di hizirê, ev film û filmên wilo yên weha, bi mirovan de dii serê wan de gelek mît û dager afirandina. Bi vê yekê re, ev mît û dager yên herî bi nasîn. Bi vê yekê re di hizre herkesekî de ne. Mînaq, di nav kurdan, her çend ku Efsana Kaweyê Hesinker berî zayîne tê ser ziman ji, ji ber ku pir di serê xalkê de bû, iro ji mazin bi jîna di seran de. Iro wekemîtolojiya kawa di serê her kurdî de afirandiya. Pêre mirov karê bêje di serê her mirovê herême de afirandiya.Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku ew iro bûya mîtolojiya kurd ya hemdem ji.Bi vê yekê re, iro felsefe kawa ji afirandiya. Iro bûya weke mîtolojiya cihanê ji.
Kallvatnet
Kallvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 25 kîlomêtre dikeve aliyê başûrê rojhilata gundên Skonseng û Røssvollê.
Muxbed
Muxbed, gundekî girêdayê navçeya Dep ya Xarpêtê ye.
Lupburg
Lupburg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neumarkt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Tiliya mirov
Tilî an til an jî tipl nîmûneke ji (digit yan pence) wek bi înglîzî jê re têne gotin, endamekî girîng di livîn û seh kirinê di destên mirovan û prîmitan (primates) wek meymûnan. Mirov pênc tilî di her desteke wî de heye.
Navên pênc tiliyên destê mirov ev in:
Erk
Erka tiliyên destên mirov wek nivîsandin, seh kirin, nîşandan di zimanê lalan, û gelek erkên din.
Tilî bi riya masûlkên araktlî pîlî têne kontrol kirin.
Feqî Huseyîn Sagniç
Feqî Huseyîn Sagniç (1926 - 12ê adara 2003) nivîskar û zimannasê kurd bû. Feqî Hûseyîn Sagniç di 1926an da li Kehnîyamîran ji dayîk bûye. Kehnîyamîran taxekê gundê Xorosê navçeya Hîzanê bajarê Bedlîsê ye. Ew salek piştî bizava Şêx Saîd hatî dinê. Di temenê sê salî de mala wan ji navçeya Xîzanê hatiye navçeya Tetwanê. Dûriya Oranisê li gundê Kûtê bicih bûye. Wî zarotiya xwe li wî gundî borandîye. Di temenê heyştan da, bavê xwe winda kiriye û sêwî maye. Ji ber xizaniyê salek piştî mirina babê xwe, bi birayê xwe yê mezin re bûye berxvan. Sala din, ew û birayê xwe yê piçûk bûne gavanê gund. Gavaniyê sê sal li pey hev domandiye. Di wê navberê de wî Quranê xwendiye. Li dawiya sala 1938an da çend rojek ji sersala 1939an ra bimîne, çûye gundê Oranisê li medresa Seydayê (Mela Osmanê Xorosî), dest bi Nûbihar a Ehmedê Xanî û fiqh a erebî kiriye.
Xwendin û feqîtiya wî bi zor çar salan domandiye. Her du birayên wî yên ji wî mezintir, çûne leşkeriyê û bi pêwîstî li şûna wan wî rencberî kiriye. Dûre ew çûye leşkeriyê. Piştî qedana leşkeriyê, di navçeya Tetwanê da rûniştiye. Wan mala xwe jî anîne wir. Ji bo debara xwe bike, dest avêtiye xeradî û çêkirina avayiyan. Piştî xebata çend salek xeradxaneke mezin damezrandiye.
Li ber wan karên xwe yên aborî de, xebatên wî yên ilmî û dahûrandinî jî hebûn. Wekî, dahûrandina mezheb û olan û hînbûna felsefe metafizîk û dîyalektîkî. Hizirîn, raman, peyivîn û gengeşiyên sîyasî jî di wan demên keftolefta aborî da bûn. Wî xebatên sîyasî tenê bi medresiyan re kiriye. Di wan deman da baweriya bi dibistanan tune ye. Û bi wan ra pêwendî jî çênedikir. Pêwendiyê wî yên pêşî bi dibistaniyan re, li Dîyarbekir bi Canip Yildirim, Edîp Altinakar, Musa Anter, Yusuf Ezîzoxlu, Selahedîn Cizrelî û bi Mustefa Ekîncî re çêdibe. Ev dîtin û pêwendiyên han, piştî dawiya sala 1959an, di dema rojnama “Îlerî Yurd”e de bûye û dû ra êdî bi rewşenbîran ra, danûstendinên xwe bipêş xistiye.
Feqî Hûseyîn Sagniç, di Navenda Çanda Mezopotamyayê de dersên zimanê kurdî daye. Di damezirandina Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê de cîh girtiye. Di kovara `Rewşen`ê de ku kovara enstîtuyê ye û her wiha di bûltenên enstîtûyê de, nivîsan nivîsiye. Nivîsên wî di kovar û rojnameyên din de jî derketine. Her wiha ew bi giranî bi kurdî nivîsiye.
Feqî Huseyn, gelek caran ji ber raman û baweriya xwe ya siyasî û wêjeyî hatiye girtin, di zîndanan da razaye û revok maye. Wek gotarvanê mêhvan li welat û li derveyê welat têkilî gelek panel û konferansên netewî û navnetewî bûye. Di celeb-celeb rojname û kovaran da bi sedan gotar nivisandiye.
Roja 20 ê çiriya paşîn, demjimêr 24.00 li ser komputerê xwînrêja mejî derbas kiriye. Ketiye komayê. 112 roj di komayê da maye. Roja 12 adara 2003ê roja çarşemê serê sibê zû li Stembolê, li nexweşxana Bakirköy vefat kiriye. Roja 13ê adarê pênçşemê piştî merasimeke rêk û pêk li Stembolê, cenaze birine Tetwanê. Di merasim û teziyan da bi deh hezaran kes bêşdar bûne. Roja 14 adarê piştî nimêja înê, li goristana Karşiyaka lı bajêrê Tetwanê bi tevlîbûna hezaran hatiye definkirin.
Mele Nûriyê Hesarî
Mele Nûriyê Hesarî (jdb. 1934 Hesar - m. 2011 Qamişlo) zimannas û helbestvanê Kurd bû.
Feqî Huseyîn Sagniç
Hesen Kaya derheqê Apê Feqî de dibêje: