cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hestiyepeykerê mirov
Palpiştkirin û Parastin
Hestî binkeyek req dabîn dike ji bo cihbûn û girêdana masûlkeyan. Endamên navî yên laş diparêze. Destek dide ji bo çêbûna bejnûbala mirov. Hestiyên qefesa sîngê dil û pişikan diparêze, hestiyên kiloxê demaxê dorpêç dike û diparêze, hestiyên birrbirreyê dirkepetikê diparêzê û hestiyên hewzê hêlînek awa dike ji bo endamênkoendama herisê, endamên zawûzeyê û endamên koendama mîzê.
Karduk
Karduk gelekî dîrokî ye.
Kermaşan (kurdî xwarig)
Dîyarîyel
Kak, nan birincî û nan xûrma le dîyarîye xuwardemenîyegan Kermaşanin.
Hestiyepeykerê mirov
Livîn
Hestî cihê girêdanê ne ji bo masûlkeyên peykerê. Gava masûlke girj dibin û xav dibin hestî jî bi navbeynkariya gehan dilive, bi vî awayê ew beşa laş jî dilive.
Karduk
Nivîsara dîrokî ya yekem ya ku li ser kurdan hatiye nivîsandin, ya Ksenofonê yewnanî ye. Ksenofon di 401 - 400ê berî zayînê de di Kurdistanê re derbas dibê û di pirtûka xwe ya "Vegera Dehhezaran" de behsa kardukan dike. Ksenofon ji welatê Kardukan re Karduka gotiye. Îro li gorî hin dîrokvanan "karduk" kurd e û "Kurduka" jî Kurdistan bi xwe ye. Li gor nivîsîna Ksenofon, Karduka ji rojhilatê çemê Dîcle dest pê dikir, heta çiyayê Cudî û gola Wirmê deda ber xwe. Kardukî cîranên ermenî û îraniyan bûn. Ew bi şervanî dihatin naskirin
Kermaşan (kurdî xwarig)
Şûnegani Dîyenî
Taq Wostan û Kifî Dalehû dîyenîtirîn û nawdartirîn şûnegani Kermaşanin.
Hestiyepeykerê mirov
Berhemanîna xaneyên xwînê
Xaneyên xwînê di nav corek bestereşaneyê ya bi navê moxê hestî de tên berhemanîn. Moxê hestî du cor in, moxê sor û moxê zer. Xaneyên xwînê ji aliyê moxê sor ve tê berhemkirin. Moxê sor li beşa hestiyê îsfence yê hestî de cih digire. Moxê sor ê hestî xaneyên bineratî li xwe digire. Xaneyên bineratî yên moxê sor hemû cor xaneyên xwînê berhem dikin.
Şemxal
Şemxal gundekî kurdan ser bi bajarê Qûçanê li bakûrê Xorasanê ye.
Hestiyepeykerê mirov
Berhemanîna xaneyên xwînê
Di laşê mirovê têgihîştî de moxê sor tenê li hin beşên tewerepeykere de heye.
Şemxal
wateya Şemxal
Şemxal gulleyekî kevn û bihêz bi zimanê kurdiya kurmancî ye. Li kurdiya kurmancî ya Xorasanê gotinek heye ku naveroka wê ev e: “Ma tîrê Şemxalê li te ketiye?“. Ev gotina ji kesekî ra dibêjin ku li berteka bûyerek ne ewqas girîng, dinale û diqîre.
Hestiyepeykerê mirov
Berhemanîna xaneyên xwînê
Wekî mînak, hestiyê kiloxê, hestiyên birrbirreyê, parsû, hestiyê sîngê û hestiyê qorikê moxê sor ê hestî li xwe digirin. Herwisa hestiyê ran û hestiyê bazû jî moxê sor li xwe digirin.
Enbarkirina mîneralan û Çavkaniya enerjiyê
%90ê ji mîneralên kalsiyum û fosfar ên laş di hestî de tên enbarkirin an jî ji hestî tê berdan. Asta kalsiyuma laşê mirov ji aliyê hormonên kalsîtonîn û parathormonê ve tê rêkxistin.
Ji boy dirustkirin û bikaranîna molekula ATP (Adenozîna sê fosfatî) û molekûlên asîdên navikî (nukleyî); ARN (Asîda rîbononukleyî) û ADN (Asîda deoksîrîbonukleyî) pêdivî bi fosforê heye.
Gava di xwîna mirov de rêjeya kalsiyum an jî fosforê ji asata asayî nizimtir dibe, hinek ji bestereşaneyên hestî hildiweşin û mîneralan ji hesti der didin nav xwînê. Bi vî awayî rêjeya fosfor û kalsiyumê dîsa ber bi asta asayî ve bilind dibe.
Li gel enbarkirina xwêyan, di doxê hestiyên dirêj de di nav moxê zer ê hestî de, çewrî jî tê enbarkirin, Gava pêdivî pê hebe,ev çewriya li moxê zer, ji bo bi destxistina enerjiyê tê bikaranîn.
Beşên hestiyepeykerê
Hestiyepeykere mirov dabeşî du pişkan dibe;
1. Tewerepeyker (bi înglîzî: axial skeleton)
2. Pelepeyker (bi înglîzî: appendicular skeleton)
Tewerepeyker
Tewerepeyker tewereya navendi ya laş e. Tewerepeyker ji hestiyên kiloxê serî, hestîkên bihîstinê yên guhê naverast, hestiyê ziman (bi înglîzî: hyoid bone), birrbirreya piştê û qafesa sîngê pêk tê.
Kilox
Kilox mejiyê diparêze û destek dide bo pekhateyên ser rûyê mirov. Kilox ji 22 hestiyan pêk tê û hestiyên pan û hestiyên bêserûber li xwe digire. Di laşê mirovê pêgihîştî de 21 heb ji hestiyên kiloxe bi gehên nebizew in, tenê 1 hestiyek kiloxê, hestiyê çena jêrîn bi geha bizew e.
Birrbirreya piştê
Birrbirreya piştê ji stûna hestiyên birrbirreyê pek tê. Ango gellek hestiyên birbirreyê mîna stûnek li ser hev rêz dibin, em ji vî stûna hestî re dibêjin birrbirreya piştê.
Di nav kuna hestiyên birrbireyê de dirkepetik derbas dibe. Stûna hestiyên birrbirreya piştê, dirkepetikê dipêçe û diparêze. Temenê dergûştiyê de, di laşê mirov de 33 heb hestiyê birrbirreyê heye, lê her ko temenê mirov zêde dibe, mirov mezin dibe, hinek hestiyên birrbirreyê bi hev re dizeliqin. Stûna birrbirreya piştê ya mirovek pêgehîştî ji 26 hestiyan pêk tê. Ji vana 24 heb birrbirre ne, yek hestiyê sêbende (bi înglîzî: sacrum) û yek jî hestiyê qilênce (bi înglîzî: coccyx ) ne. Birbireya piştê ya mirov dabeşê 3 beşan dibe; birbirreyên stû (7), birrbirreyên sîngê (12) û birrbirreyên kêlekê (5) Li stûna birrbirreyê de di navbera tenê birrbirreyan de xepleyek (disk) kirkirkî heye. Navê vê kirkirkê, xepleya navbera birrbirreyê (bi înglîzî:intervertebral disk) ye. Xepleya kirkirkî birrbirreyan bi hev re girê dide, lê nahêle hestiyên birrrbirreyan bigihîjin hev û ziyan bidin hev.
Qefesa sîngê
Qefesa sîngê ji 12 heb birrbirre, 12 cot parsû, kirkirkên parsûyan û hestiyê sîngê pêk tê. Birrbirreyên sîngê li aliyê paşî, parsû li herdu kêlekê û hestiyê sîngê jî li aliyê pêşi ya qefesa sîngê de cih digirin. Qefesa sîngê bi eslê xwe kelênek e ko di nav wê de dil û pişik cih digirin. Karê serekî ya qefesa sîngê parastina dil, pişik, borrîhewa û soriçikê ye. Qefesa sing destek dide hestiyên piştêniya sîngê. Herwisa ji bo navpençik, masûlkeyên piştê, yên sîngê, yên stû û milan bingeha girêdanê ye.
Parsû
7 cot parsûyên mirov, wekî parsûyên rasteqîn, 5 cotên parsûyan jî wekî zirparsû tên navkirin. Her yek ji parsûyên rasteqîn bi navbeynkariya kirkirkên parsûyê, rasterst bi hestiyê sîngê ve girêdayî ne.
Sê cotên zirparsû (parsûyên 8.,9.,û 10.) pêşî bi kirkirkê parsûya 7em ve girêdan ava dikin, paşê bi navbeynkariya kirkirka parsûya 7emîn hersê parsû bi hestiyê sîngê ve tên girêdan, ango sê coten zirparsû yek bi yek, rasterast bi hestiyê sîngê ve girê nabin.
Du cotên zirparsû bi hestiyê sîngê ve girêdayî nîn in, loma wekî parsûyên serbest tên navkirin.
Pelepeyker
Pelepeyker ji piştêna sîngê, mil û destan, ling û pêyan û piştêna hewzê pêk tê.
Piştêna sîngê
Hestiyên ko herdu milan bi tewerepeykerê ve girê didin, piştêna sîngê pêk tînin. Piştêna sîngê du cor hestî, hestiyê pirika mil û defe (hestiyê bêrokê) li xwe digire. Beşa çepê û ya rastê ya piştêna sîngê bi hevdu re girêdayî nîn in. Loma her beş ji hevdu cuda, bi awayekî xweser dikare kar bike. Pirika her beşê bi navbeynkariya gehek bizêw bi tewerepeykerê ve girêdayî ye. Ev rewş firsend dide tewahiya piştêna sîngê ko bi hesanî bilive û bi vî awayê jî livîna her mil û sermilê hêsantir bike.
Mil û dest
Her mil û destek mirov ji 30 hestiyan pêk tê. Hestiyên mil û dest bi gehên bizêw bi hev re girêdayî ne.
Mil ji du beşan pêk tê, jorê mil û jêrê mil. Jorê mil ji hestiyek, jêrê mil ji du hestiyan pêk tê. Hestiyê beşa jorê mil wekî hestiyê bask (hestiyê bazû) tê navkirin. Ji herdu hestiyên jêrê mil, hestiyêyê stûr û kintir, wekî kewere tê navkirin. Kewere li aliyê tiliya mezin a dest de cih digire. Hestiyê dirêjtir û ziravtir ê jêrê mil jî wekî hestiyê enişkê (hestiyê zende) tê navkirin. Hestiyê enîşkê li aliyê tiliya qilîçkê ya dest de cih digire. Hestiyên jêrê mil, ango kewere û hestiyê enîşkê li kêleka hev ji enîşkê heta zendê dirêj dibin û bi hestiyên meçeke yên dest ve girê dibin. Hestiyên meçeke heîşt in. Li zendê destê de bi du rêzên bi awayekî çar û çar rêz dibin. Rêza aliyê jêrê mil bi kewereyê re, rêza aliyê dest jî bi hestiyên şeyê dest ve girêdayî ne. Hestiyên şeyê dest pênc in û li kefa dest de cih digirin. Her yekî ji şeyên dest, bi tiliyekî ve girêdayî ye.Hestiyên tiliyên destê 14 ne. Tiliya mezin ji du hestiyan, tiliyên din ji sê hestiyan pêk tên.
Piştêna hewzê
Piştêna hewzê pêkhateya bi şeweyê bazinî ye li jêrê zikê mirov de cih digire. Piştêna hewzê ling û pêyan bi tewerepeykerê ve girê dide. Ji ber ko piştêna hewzê li bin giraniya laş de ye û berpirse ji bo livîna laş, piştêna hewzê bi besterên zexm, bi tewerepeykerê ve girêdayî ye. Piştêna hewza mirov ji hestiyên qorikê, hestiyê sêbende û hestiyê qilênce pêk tê. Piştêna hewzê ya jin û zilaman ne yek e. Dema ji dayikbûnê, dergûş di nav hestiyên qorikê derbas dibe. Loma divê firehiya piştêna hewzê bi têra xwe zêde be ko serê dergûşê tê de derbas bibe. Bi gelemperî piştêna hewza jinan ji hestiyên siviktir pêk tê. Herwisa hewza jinan bi qasî ya zilaman ne kur e û hê pirtir bi şêweyî bazinî ye.
Ling û pê
Rêzbûn, cih û hêjmara hestiyên ling û pê mîna yên hestiyên mil û dest in. Lê ji ber ko hestiyên ling û pê erkê kişandina giraniya laş û livînê bi cih tînin, piçek mezintir in û dibe ko gehên wan jî ji yên mil û dest piçek cuda bin. Her ling û peyek ji 30 hestiyan pêk tê.
1 ran, li beşa hêtê mirov de cih digire.
1 kulavê çokê, li aliyê pêşiyê çokê de cih digire.
1 qamîşe û 1 telezime, li beşa çîpê de cih digirin.
7 hestiyên bazinê pê
5 hestiyên şeyê pê
14 hestiyên pêçiyê
Famîleya begonyayan
Famîleya begonyayan, famîleya pelvajiyan (Begoniaceae) navê malbateke riwekan e, di desteya kundiriyan (kundirkî) (Cucurbitales) de cih digire. Tenê cinsekê vê malbatê ku 1400 heya 1500 endamê wê hene Hillebrandia sandwicensis aîdê cinsê begonyayê nînê. Pirraniya endamên vê famîleyê ji yek cinsekê (cinsa Begonyayê) ne. Hin celebên begonyayê tên xwarin.
Îbn Seîd
Di sala 1213an de li Alcalá la Real'ê ku nêzîkî Granadayê ji dayîk bûye û li Meraqeşê mezin bûye. Bi xwe perwerdeya li Sevillayê girtiye û jiyana xwe li Tûnis, Qudis, Qahîre, Îskenderiye û li Helebê derbas kiriye. 1286an de jiyana xwe ji dest da.
Famîleya begonyayan
Kulîlka begonya bo baxçevaniyê tê çandin. Li Kurdistanê jî tê dîtin lê ev famîle ji avhewaya tropîkal hez dike. Li başûrê parzemîna Amerîkayê cihwar e. Famîleya Begoniaceae sala 1820'ê ji aliyê Friedrich Graf von Berchtold û Jan Svatopluk Preslem bi navê Begoniae hatiye tomarkirin. Sala 1824'ê jî Carl Adolph Agardh navê Begoniaceae lê kiriye. Agardh di Aphorismi Botanici de hejmara endamên vê famîleyê 200 daye.
Bi qasî 1400 endamên vê famîleyê di 63 heya 66 koman de tên rêzkirin. Hillebrandia Oliv. cinsekê monotîpîk e.
Kedxodalû Bala
Kedxodalû Bala, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Îlvîlî
Îlvîlî, gundekî girêdayê navçeya Miks a Wanê ye.
Muharrem İnce
Muharrem İnce (jdb. 4ê gulana 1964 li Yalova, Tirkiye) mamosteyê fîzîkê, midûrê dibistanê, rêveberê werzîşê û siyasetmedarekî tirk e. Wî ji gulana 2021ê ve Partiya Welat damezrand û serokatiya wê dike. Berê çar serdemên Partiya Gel a Komarî (bi tirkî: Cumhuriyet Halk Partisi, bi kurtî CHP) parlementerê bajarê Yalovayê û di navbera hezîrana 2010 û tebaxa 2014 de jî cîgirê serokê koma parlementoya CHPê bû.
İnce du caran wek serokê CHPê li hember serokê niha Kemal Kılıçdaroğlu namzed bû: Yekem di îlona 2014an de piştî têkçûna partiyê di hilbijartinên serokomariya Tirkiyê de di 18ê tebaxa 2014an û piştre jî di sibata 2018an de.
Gulî Cewer Axa
Gulî Cewer Axa, yan Begê Cewer Axa yan jî Begê Mezin (z.1806, m.1877) neviyê Şemdîn Axayê serokê eşîra redkîye. Piştî mirina kalikê xwe, ew bû serokê yên li Rewanê, apê wî Hiseyîn Axayê Çongdeve jî bû serokê yên li dora Qersê. Gulî Cewer Axayê serokê redkiyên li sovyetê, di sala 1847an de wek serokê kurdên misilman ên li sovyetê hate qebûl kirinê. Gulî Cewer Axa û eşîra wî bac nedidane dewletê, herêma wan xweser bû. Lê di şeran de bi artêşa xwe ya ji kurdên herêmê pêk dihat ve alîkariya dewletê dikirin. Gulî Cewer Axa jî bi payeya xwe genereliyê ve serokatiya vê artêşê dikir. Ji sala 1839a heta 1877-78an Rûsya li ser sînorê Bakurê Kurdistanê û Başûrê Qefqaz de bi piştgiriya kurdên ji eşîrên Sîpkî (yên Êzdî) Celalî û Redkî ve li Qers, Bazîd û derdorên wî birêve dibir. Li gorî agahiyê albûma Xaka Efsûnan di arteşa Rûsan de hejmara kurdên siwarî gihîştiye 500 kesî. Gulî Cewar Axayê Elî Begê xudanê malbeteke pir mezin bûye û li gundê Parnavût a Îdirê jîyan kiriye (merzelê wî li gundê Kolî ya Îdirê ye). Çawa di belgê wî yê fermî da tê xuya kirinê çar jinê wî hebûne: Mexrêyîp xanim, Siltan xanim, Cewad xanim û Xanê xanim. Ji Jina yekem - kurê wî Seyîd - Axa (Eyûb Paşa) ku sala 1833an ji dayik bûye û qîza wî Zerê xanim, ji jina wî ya duyem kurê wî Eleşref Axa (Eleşref Beg) ku sala 1849a ji dayik bûye û qîzên wî Nenê xanim, Têlî xanim, Kûşey xanim, Gûney xanim. Ji jina wî ya çarem Xanê xanimê kurên wê Ehmed Axa (1865), Mehmûd Axa (1869), Memed Axa (1877) û qîzên wî Xezal xanim (1871), Seyrê xanim (1873) hebûne. . Rû spiyê Gulî Cewer Axa, Feqî Hesen ê ji eşîra Redkî bavê Kumkî Mala Şemê bû. Dengbêjê wî jî Erebê Ahmed ê ji heman eşîrê bû.
Muharrem İnce
Jînenîgarî
İnce kurê Şerif û Zekiye İnce li gundê Elmalik ê parêzgeha Yalovayê ji dayik bûye. Malbata bavê wî ji bajarê Dramayê, îroyîn a Makedonyaya Yewnanî û malbata diyayê xwe ji Rîze ye, di peravên Deryaya Reş a Anatolyayê wekî bi eslê xwe laz bûne. Li Zanîngeha Balıkesirê, Fakulteya Perwerdehiyê ya Necatîbeyê, Fîzîk-Kîmya xwendî ye û paşê mamostetiya fîzîkê û midûrê dibistanê kiriye. Piştre, ew wekî Serokê Çapemeniyê ji bo klûba futbolê Yalovaspor xebitî. Ew wek serokê Komeleya Ramana Ataturkîst hat hilbijartin, ku rêxistineke laîk e wekî fikrên Mustafa Kemal Atatürk, damezrînerê Tirkiyeya nûjen diparêze. Muharrem İnce bi Ülkü re zewicî ye ku kurekî wan bi navê Salih Arda heye.
Salmon Arm
Salmon Arm, bajarekî herêma Kolumbiya Brîtanîya Kanadayê yê.
Ajansa Nûçeyan a Dîcle
Ajansa Nûçeyan a Dîcle ya jî DÎHA ajanseke nûçeyan bû ku ji aliyê rayedarên dewleta tirk ve hatiye girtin û niha bi navê Ajansa nûçeyan a Mezopatamyayê weşanên xwe didomîne.
Dîrok
DÎHA, nûçeyên xwe bi zimanên kurdî, tirkî û îngilîzî pêşkêş dike. DÎHA bi buroyên xwe yên li Stembol, Enqere, Îzmîr, Amed, Hewlêr, Silêmaniyê, Duhokê û Wanê, bi nûçegihan, edîtor, wênegir, kameraman û kadroyên xwe di xizmeta aboneyên xwe de ye.
Ajans, niha ji aliyê dewleta tirk ve hatîye astengkirin.
Wissen (Verbandsgemeinde)
Wissen şaredariyeke kolektîv (Verbandsgemeinde) a navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Qabaxbelaq
Qabaxbelaq, navê yek ji gundên Gundistana Çişme sara li Bexşa Qere Qoyona Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Otterfing
Otterfing şaredariyeke navçeya (Landkreis) Miesbach li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Jîrzarawa
Jîrzarawa (we êngilîsî: subdialect) beşîg buyçigtir le zarawa ese. Her zarawa mumkin e çend jîrzaraway daştibîd.
Îmamkendî, Ûrmiye
Îmamkendî gundekî ser bi nahiya Enzel ,bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 410 kes (89 malbat) bûn.
Bilwanis
Bilwanis (Bilvanis? ) gundekî bi ser navçeya Hewêla Sêrtê ve ye.
Arvieux
Arvieux, komuneke li departmena Hautes-Alpes a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Camarès
Camarès, komuneke departementa Aveyrona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Wildberg, Baden-Württemberg
Wildberg bajarokekî navçeya Calwê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Oberursel (Taunus)
Oberursel (Taunus), bajarekî navçeya (Landkreis) Hochtaunuskreisê li herêma Hesseya Almanyayê ye.
Kox, Hewêlê
Kox gundekî bi ser navçeya Hewêla Sêrtê ve ye.
Forma dadrêsî
Forma dadrêsî di çarçoveya zagona pargîdaniyan e, ku ji aliyê qanûnê ve mecbûrî ye. Herwiha hin taybetmendiyên avahîsaziyên bi qanûnî hatine destnîşan kirin girêdayî ne û bi kîjan pargîdanî beşdarî jiyana aborî dibin.
Giştî
Peyva forma dadrêsî di qanûnê de wekî ( § 125a Kodê Bazirganî (HGB), Qanûna Veguheztinê UmwG tê bikaranîn û pir hevpar e, lêbelê, pênase zagonê tune. Bi rengekî dadrêsî, zagona derbarê hin formên endamtî û berpirsiyariyê de strukturên bingehîna cihêrengên neteweyî û navneteweyî li hev dike. Kataloga girtî ya formên dadrêsî (cûreya mecbûrî) heye, ku bi kêfê nayê berfireh kirin. Ji ber vê yekê ne pêkan e ku formeke nû ya qanûnî bên avakirin û pê re bikeve bazarê. Lêbelê, dadrês ji bo sêwirana kesane ya strukturên bingehîna ji aliyê qanûnê ve hatine destnîşan kirin û çarçoveyek pêşkêşî dike. Ev çarçove destûrê dide formên tevlihev (wek GmbH &amp; Co. KG an AG &amp; Co. KGaA ). Ji Çile 1986'an de, Dadgeha Ewropayê (ECJ) vebijarka hilbijartina forma yasayî ya guncaw ji bo pêkanîna çalakiyan li welatên endamên din da. Di dawiya îlona 2003'an de, ECJ biryar da ku forma dadrêsî li welatên endamê Yekîtiya Ewropayê ye hatî çêkirin û divê li dewletekî din a Yekîtiya Ewropayê were nas kirin. Formên dadrêsî yên biyanî tenê dikarin bi veguheztina ofîsa xwe ya qeydkirî bigihîjin Almanyayê û berevajî.
Naveroka hindiktirîn madeyên komeleya peymana li ser forma dadrêsî pargîdaniyekî wekî OHG, KG an BGB nagire. Ev ji pêdiviya forma dadrêsî ya ji bo hevkariyê li gorî § 105 para 1 û § 161 para 1 HGB ye. Doza pargîdaniya ji aliyê din bi forma dadrêsî re jixwe beşek ji naveroka herî kêm e ( § 23 para 3 AktG, § 3 ).
Yekîtiya Ewropayê
Di asta Yekîtiya Ewropayê de, formên dadrêsî yên jêrîn têne rêve kirin, ku dikarin li hemu welatên Yekîtiya Ewropayê werin bikar anîn:
Almanya
Li gorî Daîreya Îstatîstîkî ya Federal, di sala 2012'an de para şîrketan di hemû formên dadrêsî de 16,4 bû. % (ji wan 96 % GmbH, 1,5 % AG), hevkariyên li 13.0 % (ji wan 48.2 % Civaka Qanûna Sivîl, 30.9 % GmbH & Co. KG).
Li Almanyayê formên dadrêsî yên jêrîn ên ji wan di warê rêzikên li ser damezrandin û rêvebirinê de pir cûda dibin:
Lecco
Lecco, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Lombardiyayê ye. Bajêr, di heman demê de navenda parêzgeha Leccoyê ye.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Qere Aqac, Şot
Qere aqac, navê yek ji gundên Gundistana Çişme sara li Bexşa Qere Qoyona Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Erbo
Erbo (anku,  'Erbo; bi tirkî: Yarımca) gundekî bi ser navçeya Hewêla Sêrtê ve ye.
Doxîn
Doxîn, bi soranî bendexön, cure pêgirêdaneke honandî ji bo şal, şalwar û derpêyî ye. Ji benê rîs ê xweşreng tê vehandin; lê belê roja îro bi piranî doxînlastîk tê bikaranîn.
Stranên Folklorî
Stranên kurdî û folklorî. Stranên folklorî bandoreke mezin kirne li ser kurmancî û zaravayên dinên kurdî jî. Bandorê xwe li ser stranên gelên din jî kirne, wek ermen û tirk û faris û aşuriyan.
Breitenbach, Rheinland-Pfalz
Breitenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Unterreichenbach
Unterreichenbach şaredariyeke navçeya Calwê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Ostelsheim
Ostelsheim şaredariyeke navçeya Calwê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Yandex
Yandex (bi rusî : Я́ндекс) yek jî motora lêgerînê û portala rûsî ye, behtirîn ji aliyê rûsîaxêv tê bikaranîn. Motora lêgerîne di sala 1997an de li Moskowê ji aliyê Arkady Volozh hatiyê çêkirin.
Avdewan
Avdewan, gundekî girêdayê navçeya Miks a Wanê ye.
Ardouval
Ardouval, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Serwa Abarkuhê
Serwa Abarkuhê, serwêya/serwiya Yezdê (farisî:|سرو ابرکوه Sarv-e Abarquh) dareke serwê ya temenê wê 4000 heya 4500 sal e. Olzan û rahîbên Zerdeştîyan çandine. Li Abarkuh a parêzgeha Yezdê, li Îranê ye.
Bilindiya darê 25 m, devedora wê 11,5 m ye. Hin kes dibêjin Zerdeş pêxember bi xwe ajotiye, hin jî dibêjin rahîb an bawermendan. Gelek tûrîst serdana darê dikin.
Di dab û nêrîtên kurdan û îraniyan de, dara serwê temsîliyeta jidilî (canêcanêtî), dirustî û berdewamiya ciwanîbûnê dike. Dibêjin dareke wiha li Kaşmarê jî hebûye.
Qiyasî, Şot
Qiyasi, navê yek ji gundên Gundistana Çişme sara li Bexşa Qere Qoyona Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Oberwesel
Oberwesel, bajarekî navçeya (Landkreis) Rhein-Hunsrück-Kreisê li herêma Rheinland-Pfalz a Almanyayê ye.
Almersbach
Almersbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Malzarok
Malzarok an jî mindaldan (bi latînî: uterus) endamek koendama zaûzê ya mêyan e. Di hewzekelênê de, di navbera mîzdank û tortorîkê de bi şeweyê hîrmiyek serbijêr dirêj dibe.
Dîwarê malzarokê bi lûsemasûlkeyan, navpoşê malzarokê bi lûleyên xwînê û rijênên lincê dewlemend e. Di dirêjiya ducaniyê de, perisîna embriyo û korpeleyê di nav malzarokê de rû dide. Hinek bester (bi înglîzî: ligament), malzarokê di nav hewzekelênê de bi hestiyên piştena hewzê ve girê dide, bi vî awayê cihê malzarokê sabît dibe.
Laş (bi înglîzî: body)
Beşa serekî ya malzarokê ye, ji asta cogên hêkê dest pê dike her ko ber bi jêr ve diçe, teng dibe, heta devê navî yê stûyê malzarokê dirêj dibe. Çeqîn û perisina embriyoyê di nav rûyê navî yê beşa laş de rû dide.
Pêkhateya dîwarê malzarokê
Dîwarê malzarokê ji sê çînan pêk tê:
Çîna derve wekî betanê malzarokê (bi latînî: perimetrium) tê navkirin. Çîna naverast wekî masûlkeya malzarokê (bi latînî: myometrium), çîna navî jî wekî navpoşê malzarokê (bi latînî: endometrium) tê navkirin.
Betanê malzarokê (çîna derve)
Di zimanê yewnanî de ji bo malzarokê peyva ‘mētra’ tê bikaranîn herwisa pêşgira ‘peri’ jî ji bo derdor, dorhêl tê bikaranin. Ango “perimetrium” bi wateya tişta li derdora malzarokê, an jî tişta ko malzarokê dipêçe tê bikaranîn. Ev pêkhate bi kurdî wekî “betanê malzarokê” tê navkirin. Betanê malzarokê li aliyê pêşî de, beşa binî û beşa laş a malzarokê dadipoşe û dirêjê ser mîzdankê dibe. Li aliyê paşiyê de, betanê malzarokê hemû beşên malzarokê dadipoşe û ber bi tortorîkê ve dirêj dibe. Di herdu kêlekan de, biniya malzarokê tenê bi betanê malzarokê dapoşî ye, betan ji vir ber bi cogên hêkê dirêj dibe. Betanê malzarokê ji rûkeşeşaneya pahn a tekrêzî (bi înglîzî: simple squamous epithelium) û bestereşaneyê pêk tê. Betan şile der dide û malzarokê ji lêkxişandina hawirdorê diparêze.
Masûlkeyên malzarokê (çîna naverast)
Çîna naverast ji çînek stûr a lûsemasûlkeyan pêk tê û wekî masûlkeyên malzarokê tê navkirin. Piraniya malzarokê ji masûlkeyan pêk tê. Rîşalên masûlkeyên malzarokê bi şeweyî dirêjkî, çeprastî û bazinî li ser dîwarê malzarokê de cih digirin. Rîşalên masûlkeyê bi lûleyên xwînê dewlemend in. Bi dirêjiya ducaniyê de her ko mindal di nav malzarokê de gir dibe, masûlkexane jî dirêj dibin û malzarokê fireh dikin. Dema zarokbûnê (zarokanînê) jî masûlke girj dibin û dergûşê ber bi coga zayinê pal didin. Piştê ducaniyê di nav şeş mehan de,dirêjî û qebareya masûlkeyên malzarokê dadikeve rewşa xwe ya asayî.
Navpoşê malzarokê (çîna navî)
Çîna navî ya dîwarê malzarokê wekî navpoşê malzarokê tê navkirin. Navpoşê malzarokê perdeyek lincî ye, bi rijênên lincê û bi lûleyên xwînê dewlemend e. Navpoşê malzarokê ji bestereşane û rûkeşeşaneyê pêk tê. Li gor erkên xwe di navpoşê malzarokê de du çîn heye. Çîna li ser masûlkeyên malzarokê, çîna bingehîn e. Çîna bingehîn li gel bestereşaneyê, xaneyên rûkeşeşaneyê jî lixwe digire. Çîna li aliyê kelênê malzarokê, çîna çalak e û ji xaneyên rûkeşeşaneyê û lûleyên xwînê pêk tê. Bi bandora hormonên procesteron û êstrocen ji çîna bingehîn xaneyên nû çê dibe û çîna çalak stûr dike ko çeqîna embriyo rû bide. Her wisa bi çerxa mehane her meh beşek ji xaneyên çîna çalak dimirin, ji malzarokê tên qetandin û avêtin. Ango heke ducanî rû nedabe, beşa çalak a navpoşê malzarokê her meh piçek stûr dibe, paşê dîsa tenik dibe. Li gel derdana lince madeyê, navpoşê malzarokê ji bo hêk û sperman jî hin madeyan der dide. Şileya derdana navpoşê malzarokê ji av, hesin, potasyum, sodyum, klor, glukoz û proteînan pêk tê. Glukoz xurek e ji bo sperm û hêkê. Proteîn çeqîna embriyoyê ya nav navpoşê hêsan dike. Madeyên din ên şileya derdanê, hawirdorek guncav dabîn dike bo hêk û sperman.
Erkê malzarokê
Hêk di nav coga hêkê de tê pîtandin. Hêka pîtandî bi dabeşbûnê, hejmara xaneyên xwe zêde dike û wekî embriyo digihîje nav malzarokê. Embriyo noqê navpoşê malzarokê dibe. Bi noqbûna embriyoyê, rûkeşeşaneya navpoşê malzarokê, embriyoyê dipêçine. Bi vî awayê bi dirêjiya ducaniyê de malzarok piştgiriya perisîna embriyo û korpeleyê dike. Li dawiya ducaniyê, girjbûna lûsemasûlkeyên malzarokê, dergûşê ber bi coga zayînê tehn dide. Di her çerxa mehaneyê de li gel hêka nepîtandî beşek ji navpoşê malzarokê tê qaşkirin û avêtin.
Ga (komstêr)
Ga komstêreke çerxa felekê (zodyak) ye. Ew di astrolojiyê de bi sembola seriyê ga tê nîşan dan:. Ew yek ji komstêra nîvkada bakurî ya ezmana zivistanî, ya di navbera li roava Beran li rohelat Cêwî; li bakur  Perseus û  Erebevan, li başûr-rojhilat Oryon, li başûr Çem, û li başûr rojava Neheng (Cetus) dimîne ye.
Taybetmendiyên wê yên balkêş
Di meheya îlon û çiriya pêşîn de komstêrka ga êvarî li ser asoya rohelat xwiya dibe. Ew tewrî rind di şevên meheya kanûna pêşîn û kanûna paşîn de tê dîtin. Di meheya adar û nîsanê de ew berbangî li asoya roava tê dîtin. Stêrka Ga ya tewrî ronî Deberan e. Navê wê ji erebî ad-Dabaran  tê û wateya wê jî şopîner e. Ew wek çavê ga yê sorê ku li oryonê dinêhêre tê sembolîze kirin. Ew nava ji ber ku ew komika sêwiyan teqîb dike hatiye danîn. Komika sêwiyan li bakur rohilata vê komstêrkê dikeve û ew yek ji komikeke tewrî balkêş e. Ji ber ku heft stêrên wê bi çavên rût dîtbar in ew wek heftxwîşk jî tê bi nav kirin. Seriyê Ga stêrkên Hyadesên bi şiklî V pêk tînin. Stêrkên el Nath û Zeta Tauri jî qiloçên ga pêk tînin.
Camboulazet
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Subhî Berekat
Subhî Beg Berekat El-Xalidî yan Subhî Berekat (, ; 1889, Antakya – 1939, Tirkiye) siyasetemdarekî sûrî ji Antakyay ê bû,  ku li malbateke esil-tirk ji dayik bûbû. Di dema mandaya Fransayê li Sûriyeyê de bû serokê Federasyona Sûriyeyê (28 hezîran 1922 – 31 kanûna pêşîn 1924) û serokê dewleta Sûriyeyê (1 kanûna paşîn 1925 – 21 kanûna pêşîn 1925).
Yek ji sedemên ku Fransayê piştgiriya namzetitiya wî ya serokatiya bo Federasyona Sûriyeyê kir, ew bû ku bi eslê xwe ne ji Şam ê bû û ne jî erebiya wî gelekî baş bû(zimanê wî yê dayikê tirkî bû) lewra wiha diyar dibû ku dê nebe gefeke nasyonalîst li ser Fransayê.
Di destpêkê de hevkarê Îbrahîm Henano yî bû di şoreşa wî de. Roleke giring di yekkirina dewletên Heleb û Şamê da lîst. û di sala 1925an de dest ji serokatiya Sûriyeyê berda daku helwesta Fransayê li dijî çarenûsa dewleta [Dewleta Çiyayên Elewiyan elewî] û durzî protesto bikin, ji ber Fransayê qebûl nekiribû tev li dewleta Sûriyeyê ya nû-damezirandî bike ji ber dibe bibe gef li ser dewleta Libnan ê ya nû-damezirandî.
Jiyana Şexsî
Berekat bi Xalîdeyê re zewicîbû; Qîza wan Suheyla Meqbûle bi siyaetmedarê tirk Refik Koraltan re û Zehra jî bi Siyasetmedarê tirk Vahit Melih Halefoglu yî re zewicî.
Emerê Suhrewerdî
Emerê Suhrewerdî, Omerê Suhrewerdî an jî Şihabedîn Ebû Hefs Emerê Suhrewerdî (1145 Îran, Suhrewerd - 1234 Bexda) yek ji fîlozofên kurd e.
Jiyana wî
Emerê Suhrewerdî li Îranê li gundê Suhrewerdê ji dayik bûye. Ji bo xwendina xwe çûye Bexdayê. Carna çûye sohbetên apê xwe Ebdulqadirê Suhrewerdî û Ebdulqadirê Geylanî ji wan tesawifê hên bûye. Li Besrayê jî çûye sohbetên Ebû Muhemmed bin Ebdullah.
Derzîn
Derzîn gundekî bi ser navçeya Hewêla Sêrtê ve ye.
Îmamkendî, navenda Ûrmiyê
Îmamkendî, navenda Ûrmiyê gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 77 kes (15 malbat) bûn.
Sabîrxan, Şot
Sabirxan, navê yek ji gundên Gundistana Çişme sara li Bexşa Qere Qoyona Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Dîroka Bakurê Kurdistanê
Hewlên rewşenbîrên kurd li Stembolê
Li Stembolê: Hêj şerê cîhanî nû xelasbûyî, entellektuel û siyasetmedarên kurd li Stembolê dest bi xebata kirin. Seyîd Ebdulqadir, Emîn Alî Bedirxan û gelek endamên ji malbata Bedîrxaniyan û Babaniyan bi hevra Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd ava kirin. Her wisa endamên vê cemiyetê Cemiyeta Tealiya Kurd jî ava kirin. Li Helebê, Nisêbînê, Şirnexê, Cizîrê û li Mûsilê propagandayên xwe dikirin. Heta ku li navbera Zaxo û Cizîrê tevgerên leşkerî hebûn ku li dijî artêşa Osmaniyan û Kemalîstan şer bikin. Li vê herêmê rêvebirê van xebatan miftiyê Cizîrê bû. Xebatên van kurdan berevajî Şêx Mehmûd û Simkoyê Şikak, tenê bikaranîna rêyên dîplomasiyê û çandê bûn. Bi vê helwestê li 7ê çiriya paşîn a 1918ê de kovara Jînê weşandin. Navenda siyasetê ya kurdan li Stembolê bi giştî li gel Osmaniyan û dewletên Ewropî hevdîtin dikir. Di encama hevdîtinê li gel Osmaniyan 1ê xizîrana 1919ê ev biryar hat girtin. Hêjayî gotinê ye ku di hevdîtinên li gel dewletên Ewropayî, serokê heyeta kurdan Şerîf Paşa bû :
Menaqibu'l-'arifîn (pirtûk)
Menaqibu'l-'arifîn (bi farisî: مناقب‌العارفین) pirtûkeka Ehmedê Eflakî yek ji mirîdên terîqeta Mewlewiyeyê ye. Ev pirtûk yek ji pirtûkên giring di warê zarav û termên sofîtiyê û rewşa sofiyan da ye.
Dîroka Bakurê Kurdistanê
Hewlên rewşenbîrên kurd li Stembolê
Lê ev hevgirtina kurdên Stembolê jî wek xwe nema, di nav van kurdan de fraksiyonên cuda cuda derketin. Seyîd Ebdulqadir û hevalên wî dixwast di nav Osmaniyan de bimînin û divê kurd alîkariya Osmaniyan bikin. Yanî otonomî di nav Osmaniyan de dixwastin. Serê fraksiyona din Emîn Alî Bedirxan bû ku wî jî diparast ku kurd bikevin di bin sîwana hêzeke mezin de, ne ya Osmaniyan de. Yanî mandateriya ingilîzan dixwastin. Di dawiyê de Emîn Alî Bedîrxan û endamên din yên malbata Bedirxaniyan Cemiyeta Teşkîlata İctimiyeya Kurd ava kirin. Memduh Selîm Beg jî Partiya Demokrata Kurd-1919 ava kir.
Menaqibu'l-'arifîn (pirtûk)
Naveroka wê
Pirtûk di deh pişkan da bi rêz behsa jiyana van dike: Behaedîn Weled bavê Celaledînê Rûmî, Birhanedînê Tirmizî, Celaledînê Rûmî, Şemsê Tevrêzî, Selahedînê Zerkûb, Hisamedînê Çelebî, Siltan Weled, Celaledînê Çelebî Mîr Arif, Şemsedînê Çelebî Mîr Abid, û zaroyên dî yên wan.
Dîroka Bakurê Kurdistanê
Hewlên rewşenbîrên kurd li Stembolê
Bi dûçûna çavkaniyekê li sala 1919ê partiyeke bi navê Partiya Demokratîk ya Neteweyî ya Kurdistanê ji Londrayê miraceet dike ku Brîtanya alîkariya kurdan bike. Ev miraceete ji layê katibê giştî Selîmbeylî hatiye kirin. Lê em têkiliya vê partiyê û partiya Memduh Selîm niha nizanin.
Menaqibu'l-'arifîn (pirtûk)
Naveroka wê
Pirtûka Menaqib el-'arifîn neynikeka zelal ji jiyana serdema xwe ye. Zimanê wê sade û rehwan e û tijî ye ji zarav û termên dîwanî yên dema Selcûqiyên Rûmê.
Dîroka Bakurê Kurdistanê
Hewlên rewşenbîrên kurd li Stembolê
Cemiyeta Tealiya Kurd li sala 1921ê ji aliyê Meclîsa tirkan ve hatiye girtin.
Menaqibu'l-'arifîn (pirtûk)
Naveroka wê
Lêkolînvanê tirk Tehsin Yazıcı ev pirtûk di du bergan da li weşanxaneya Civata Dîroka Tirkan di salên 1959 û 1961ê da li Enqereyê çap kir.
Dîroka Bakurê Kurdistanê
Hewlên Elîşêr Beg(tîrmeh 1920)
Li Dêrsim û Sêwazê li herêma kurdên qoçgirî li dijî Kemalîstan serhildan hatiye destpê kirin. Serhildêrên kurd bajarên Qoçgîr, Qenxal û Macîran bidest xistin û li Xozatê civiyan. Di encamê de li dijî Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê daxuyandin hatiye dan û ji meclîsê hatiye xwestin ku daxwazên miletê kurd bipejirînin. Lê tirkan ev daxwaz qebûl nekirin û dest bi şer kirin.
Menaqibu'l-'arifîn (pirtûk)
Naveroka wê
Kesekê bi navê Ebdilwehabê pisê Celaledînê Mehmedê Hemedanî (mirî 954ê mişextî) kurtkiriyeka vê pirtûkê bi navê Sewabit el-menaqib nivîsiye.
Dîroka Bakurê Kurdistanê
Hewlên Elîşêr Beg(tîrmeh 1920)
Heta xizîrana 1921ê şer berdewam bû. Alîşêr û 500 efserên kurd teslîmî tirkan bûn
Rexneya wêjeyî
Cihêbûna rexneya wêjeyî wek qadeke lêkolînê ya serbixwe ji teoriya wêjeyê an jî ji rexneya pirtûka babetê niqaşê ye. Wek mînak, Literary Theory and Criticism ya John Hopkins çu cihêwaziyê naxe navbeyna teoriya wêjeyî û rexneya wêjeyî û her tim ji bo heman pêwendê têgehan bi hev re bi kar tîne. Li gorî hin rexnegiran rexneya wêjeyî emilandina teoriya wêjeyî ye, ji ber ku her tim rasterast berhemên wêjeyî re mijûl dibe, lêbelê teorî zêdetir giştî û razber e.
Aspremont, Hautes-Alpes
Aspremont, komuneke li departmena Hautes-Alpes a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Rexneya wêjeyî
Rexneya wêjeyî bi gelemperî di şiklê nivîsar û pirtûkan de diweşe. Rexnegirên wêjeyî yên akademîsyen beşên wêjeyê de perwerde didin û kovarên akademîk de nivîsarên xwe diweşînin û hin rexnegirên navdar rexneyên xwe di weşanên berbelav yên wek Times Literary Supplement, the New York Times Book Review, the New York Review of Books, the London Review of Books, The Nation, and The New Yorker de diweşînin.
Dîroka rexneya wêjeyî
Poetîkaya Arîstoteles bi awayekî zelal rehendên wêjeyê pênase dike û pirr têgehên wêjeyî pêşkêş dike ku hê jî li kar in.
Rexneya klasîk û ya serdema navîn
Rexneya wêjeyî barike qasî wêjeyê xwedî dîrokeke dûdirêj e. Arîstoteles b.z sedsala 4emîn de Poetîka nivîsiye ku digel pirraniya rexneya bi hûrgilî ya berhemên hunerî yê nûjen, tîpolojî an jî şayesandina formên wêjeyî ye.
Kabolabad
Kabolabad, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Dîroka Bakurê Kurdistanê
Hewlên Mustafa Kemal
Piştî şerê cîhanî bidawî hat, Mustafa Kemal Atatürk û gelek efserên din yên artêşa Osmaniyan çûn Anatolyayê ji bo birêxistina gelê Anatolya. Pêşiyê li Erziromê li 23 tîrmeh-5 tebaxa 1919ê kongreyek lidarxist. Ji 5 parêzgehên kurd 58 nûner tevlî vê kongreyê bûn, ji van nûneran 22 kurd bûn. Paşî di navbera 4-11 îlona 1919ê de jî li Sêwazê kongreyek lidarxist. Gelek nûnerên kurd hatin vê kongreyê jî. Hêjayî gotinê ye ku hemû bajarên kurd tevlî van kongreyan nebûn. Mustafa Kemal tehdîda ermeniyan li ser kurdan baş bikaranî. Eşîrên kurd ji ber tirsa avabûna dewleta ermenî, piştgiriya Mustafa Kemal kirin. Ev eşîrên kurd ne tenê di meseleya ermenan de hatin bikaranîn, her wiha li dijî navenda siyaseta kurd ya Stembolê jî dijbertî dikir. Ji konferasnên ewropayiyan re name dişandin ku naxwazin dewleteke serbixwe ya kurd were ava kirin. Mustafa Kemal Atatürk hêj neçûye Sêwazê, nameyekê ji van serok eşîran dişîne; Hecî Mûsa Begê Motkîyî, Şêx Ebdulbakî Efendiyê Kufrevîzade yê Bedlîsê, Ebdurehmanê Şirnexê, Umerê Derşevî, Resul Axa, Sadulah Efendî, Şêx Mehmûdê Mûşaşê, Şêx Ziyaedînê Norşînî, Cemîlê Çetoyê Garzanî. Di van nameyan de Mustafa Kemal demagojiya îslamî dike û bi tehdîda avabûna dewleteke ermenî, dixwaze kurdan qanî bike. Her wisa piştgiriya girtina rêxistinên kurd dike û bang dike ku herkes tevlî Kuvayî Milliyeyê bin. Di van wextan de li dijî Mustafa Kemal jî xebat hene; Waliyê Elazîzê Alî Galip Beg, ji bedirxaniyan Mutaserrif Xelîl Beg bi piştgiriya Binbaşi Edward Noel dixwazin êrîş bibin ser Kongreya Sêwazê. Lê biserneketin. .
Peymana Sykes Pycot-16 gulan 1916
Bi destpêka şerê cîhanî yê yekem parçebûna Osmaniyan jî destpê kir û axa kurdan ket di bin dagirkeriya dewletên ewropiyan. Hêj şerê cîhanî yê yekem berdewam dikir, Brîtanyayê û Fransayê axa Osmanîyan bi hevpeymaneke veşartî ji xwe re parve kiribûn. Bi dûçûna vê hevpeymana veşartî ya bi navê Peymana Sykes Pycot; Rojhilata Navîn û Kurdistan di navbera van hêzên kolonyalîst bi erêkirina Cemiyeta Neteweyan hatiye parçe kirin. Bi dûçûna vê peymanê Libnan, Suriye û Rojavayê Kurdistanê ji bo mandateriya Fransayê ma. Li dijî vê Brîtanyayê jî li ser Iraq, Başûrê Kurdistanê, Filistîn û Urdunê mandaterî qezenc kir.
Parçebûna Kurdistana Osmaniyan bi awayeke fermî bi vê peymanê destpê kir. Piştî vê peymana proseya parçekirina Kurdistanê dewam dike. Ji ber kêmbûn û lihevnehatinên rêvebirên kurd, li her parçeyê Kurdistanê tevgerek hebû. Hinek tevger ji bo serxwebûna Kurdistanê, hinek ji bo salahiyeta Osmaniyan, hinek ji bo Brîtaniyan, hinek ji bo Rûsan, hinek ji bo eşîra xwe tevdigerîn. Di encamê de qedera Kurdistanê bi destê biyaniyan hatiye nivîsandin. Di navbera Fransa, Brîtanya û Rûsan de bû sê parçe.
Têkoşîna van hersê dewletan bi dûçûna vê planê rêvediçû. Lê ev peymaneke veşartî bû, heta ku rûsan li sala 1917ê nedaxuyandî kesê nedizanî.
Di proseyeke wiha de kurd jî betal neman. Berpirsiyarê kurdan li Ewropa Şerîf Paşa, têkiliyên dîplomatîkî dikir. Bi rêyên dîplomatîkî nameyek ji Brîtaniyan şand ku miletê kurd dixwaze li gel Brîtanyayê hevkariyê bike. Şerîf Paşa digot ku ew dikare bi hezaran kurdan bike leşker û li gel Brîtanyan bixebitin. Dixwast Kurdistan dibin rêvebirina prensekê Hînd de bibe, çûnkî Hînd jî wekî kurdan gelekê Aryanin.
12ê kanûna paşîn a 1918ê Sir Mark Sykes di manîfestoya xwe de diyar kir divê Mîrektiya Kurdistanê were ava kirin û navenda wê jî parêzgeha Mûsilê be. Şerîfê Mekeyê jî ev fikr pejirand. Lê ev tenê wek fikr ma.
Konferansa Aştiyê ya Parîsê(18-21 kanûna paşîn 1920)
Di proseya van konferansan de gelek rûdan li Kurdistanê û hemî Rojhilata Navîn çêbûn. Ev konferans nêzî saleke berdewam kir û bi hinek peymanan bi dawî hat.
7ê gulana 1918ê İngilîzan Kerkûk dagir kir. Bi vê dagirkirinê jî Şêx Mehmûdê Berzencî li gel ingilîzan ket têkiliyan û van têkiliyan feydeya xwe da û li ser navê ingilîzan li heman salê bû waliyê Silêmanîyê.
Di proseya Konferansa Aştiyê ya Parîsê de hem Şerîf Paşa hem jî Seyîd Ebdulqadir têkiliyên dîplomatîk dikirin. Rêberên kurdan dijî parçekirina Kurdistanê bûn. Nedixwastin parçeyeke kurdan li Iraqê parçeyek li nav Osmaniyan bimîne. Serokê rêvebirina heyeta kurdan Seyîd Ebdulqadir jî wiha digot;
Şerîf Paşa digot Kurdistaneke xweser a di bin desthilata tirkan de gelek ji Kurdistaneke parçekirî çêtir e û ji serokê konferansê George Clemencau re nameyek şand.
Bi dûçûna Necat Ebdula di proseya Konferansa Aştiyê ya Parîsê de li Kurdistanê çar navendên jeopolîtîk hebûn
Di nav van hêzên xwedî artêş û dîplomasî, şansê kurdan gelek kêm bû. Heyeta kurdan a li konferansê tenê xwediyê qabiliyetên dîplomatîk bûn. çi hêzên leşkerî li pişta van dîplomatên kurd nebû. Lêbelê ev xebatên dîplomatên kurd, feydeya xwe di Konferansa San Remoyê de dide û hêviyên serxwebûna Kurdistanê şîn dibin.
Rottach-Egern
Rottach-Egern şaredariyeke navçeya (Landkreis) Miesbach li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Dîroka Bakurê Kurdistanê
Peymana Sevrê(20 tebax 1920)
Di 20ê tebaxa 1920ê de di navbera dewletên hevalbendan û Osmanî de Peymana Sevrê hatiye destnîşan kirin. Ev peyman fermana parçekirina Dewleta Osmaniyan bû. Bi dûçûna vê peymanê dewletên hevalbend şert û mercên gelek şedîd danîn ber Osmaniyan. Hem ji layê axê ve hem jî ji layê aboriyê ve şertên giran hebûn.
Peymana Sevrê di dîroka Kurdistanê de xwedî nirxeke gelek bilind. Her çend ev biryar bêpratîk bin jî, ji bo globalîzasyona mafên Kurdistanê pêngaveke mezin e. Heta Peymana Sevrê jî kurdan dîplomasiyeke mezin birêvebir. Lê wek berê me gotî, nebûna hêzên leşkerî yên girêdayî hev, ev hewla dîplomatên kurd dixist xeterê. Jixwe kêmasiya vê di peymanên din de dê were dîtin.
Her çend li konferansan de biryarên wiha bên girtin jî, li Anatolyayê jî berxwedana hêzên Kemalîst mezin dibû. Di hidûdê Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê şerê Tirkiyeyê li dijî Fransayê sekinî. Fransa li dijî Sevrê poşmaniya xwe qebul kir û li gel Tirkiyeya kemalîst pêkhat. Jixwe piştî Fransayê dewletên din jî hêdî hêdî destnîşanên xwe vekêşan. Necat Ebdula li ser helwesta Fransayê wiha dibêje;
Konferansa Lozanê(11 çiriya paşîn 1922-24 tîrmeh 1923
Berî konferansê li ser Mûsilê şerekê dijwar hebû di navbera ingilîzan û tirkan de. Xwediyên herêmê miletê kurd ji ber parçebûna eşîrî, carna li gel tirkan, carna jî li gel ingilîzan tevdigerîn. Bi destpêka konferansê şer sekinîn û hewlên dîplomatîkî destpê kirin
Peymana Lozanê(23 tîrmeh 1923)
Konferansên li Lozanê 8 mehan berdewam kir. Piştî têkçûna hêzên ewropayî dijî tirkan, Peymana Sevrê pûç bû. Berevajî peymana Sevrê, peyva kurd jî di Lozanê de derbas nabe. Tirk bi xwebaweriyeke mezin rûniştin li ser maseyên Lozanê. Di encamê de 24ê tîrmeha 1923yê de di navbera van dewletan û Tirkiyeyê de Peymana Lozanê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna madeya 3yê ya vê peymanê, di 9 mehan de diviyabû sinorê Tirkiye û Iraqê were kifş kirin. Eger di 9 mehan de ev pirsgirêk neyê çareser kirin, Cemiyeta Neteweyan dê vê pirsgirêkê çareser bike. Di navbera tirkan û dewletên din de sê mijar mabûn ku nehatin çareser kirin.
Ji bilî van her sê mijaran êdî Kurdistan bi awayekî fermî bû çar parçe;
Konferansa Xalîcê
19 gulana 1924ê li Stembolê Tirkiye û Brîtanya rûniştin ku pirsgirêka Mûsilê çareser bikin. Lê pirsgirêk çareser nabe û rê ji bo çareseriya Cemiyeta Neteweyan vedibe.
Li Cemiyeta Neteweyan
6ê tebaxa 1924ê hikûmeta Brîtanyayê ji bo çareserkirina Mûsilê miraceeta Cemiyeta Neteweyan dike. Cemiyeta Neteweyan bi navê Xeta Brûkselê hidûdên van herdu dewletan kifş dike.
Bane (navçe)
Bane yek ji navçeyên Parêzgeha Kurdistanê ye li Rojhilatê Kurdistanê ya girêdayî dewleta Îranê. Navenda vê navçeyê bajarê Baneye. Gelê navçeyê bi dûçûna serjimariya sala 2006ê 118.667 kes in.
== Nahiyeyên navçeya Bane ==
Dîroka Bakurê Kurdistanê
Peymana Enqereyê(1926)
Li sala 1926ê de Iraq, Tirkiye û Brîtanya peymanekê destnîşan dikin. Bi dûçûna wê peymanê hidûdê Tirkiye û Iraqê aşkera dibe.
Lavérune
Lavérune, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Dîroka Bakurê Kurdistanê
Serhildana Elkê(3 îlon 1924)
Serhildana Elkê ji ber xeletiyên teknîkî berî serhildana Şêx Seîd destpê kir. Lê diviyabû bi serhildana Şêx Seîd hevdem destpê bike
Serhildana Şemzînanê (25 xizîran 1925-xizîran 1926)
Piştî têkcûna Serhildana Şêx Seîd Efendî, Seyîd Ebdulqadir hatiye bidarve kirin. Kurê wî Seyîd Ebdula li herêma Hekariyê û Şemzînanê bi alîkariya Ihsan Nûri Paşa û Seyîd Tahayê Geylanî dest bi xebatên serhildanê kir. 25 xizîrana 1925ê 6 efserên artêşa Tirkiyeyê ji aliyê çekdarên Seyîd Ebdula ve hatin kuştin. Bi rêberiya Seyîd Ebdula û 600 çekdarên eşîra gerdiyan êrîş bir ser Şemzînanê. Artêşa Tirkiyeyê bi alikariya Casim Beg û serokeşîrê dostkiyan Tahir Beg, êrîş bir ser serhildêran. Di encamê de di xizîrana 1926ê de serhildan hatiye vemirandin.
Lavérune
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Dîroka Bakurê Kurdistanê
Serhildana Hekariyê (6 çiriya pêşîn 1926-adar 1927)
Piştî têkçûna Serhildana Şêx Seîd, dewleta Tirkiyeyê xwest demografiya Kurdistanê biguherîne, ji ber wê dest bi polîtîkayên sirgûnkirina kurdan kir. Li herêma herêma dîrokî ya Hekariyê nerazîbûnên eşîran destpê kir. Li Başûrê Wanê eşîrên Nordûziyan, Şerefan, Mamxûran û Gewdan, li Elkê eşîrên Goyî û Jîrkiyan, li Hekariyê jî eşîrên Ertoşiyan dest bi çalakiyên çekdarî kirin. 6ê çiriya pêşîn a 1926ê êrîş birin ser baregehên artêşa Tirkan. Heta adara 1927ê dewam kir. Paşî tirkan bi hêzeke mezin ev serhildan vemirandin.
Qanûna avakirina Rêvebirina Giştî(1927)
Bi tirkî Umumi müfettişlik.
Bêdengiya siyasî (1938-1959)
Piştî Serhildana Dêrsimê bêdengiyeke mezin dikeve ser Kurdistanê. Rêxistinên kurda tine ne. Navên kurd, kurdî û kurdistan ji aliyê dewleta tirk ve hatine qedexe kirin. Lê di vî bêdengiya kûr de, bi veşartî hinek xebat jî dihatin kirin.
Li sala 1942yê Mistefa Remzî Bucax, Faîq Bucax û Ziya Şerefhanoğlu ji bo ku xwendevanên kurd li hev bicivin, Civîngeha Xwendevanan ya Feratê ava kirin. Di heman salê de van hersêyan kovara Hêvî 1942 (kovar)ê didamezrînin. Bi navê Cemiyeta Rizgariya Kurdan jî rêxistinekê ava dikin
Li sala 1958ê Musa Anter rojnameya İleri Yurt ava dike. Di vê rojnameyê de bi navê Qimil helbesteke kurmancî dinivîse. Musa Anter binçav dibe, piştî demek din serbest berdidin. Lê bi Doza 49an dîsa tê girtin. Qimil her çend helbestek be jî, dibe nîşaneyeke kurdan ya hişyarbûnê.
Motora lêgerînê
Motora lêgerînê yan jî Makînaya lêgerînê bernameyê ku bikarhênerê înternetê ra derfeta peydakirinê çavkanî (Wêne, Vîdeo, belge û hwd) li ser malperên webê dide ye.
Dîroka Bakurê Kurdistanê
Komkujiya Qerqeliyê 1943
Mustafa Muğlalı bi hêceta qaçaxçîtiyê 33 kurdan bêyî dozvekirin înfaz dike. Li ser vê ev bûyer belav dibe û Mustafa Muğlalı tê girtin û zindanê de li sala 1951ê dimire.
Li sala 1997ê Sererkana Tirkiyeyê peykerê Mustafa Muğlalı li hewşa sererkaniyê diçikilîne û honure dike. Her wisa li 2004ê jî navê Mustafa Muğlalı didin qereqoleke tirk li herêma Qerqeliya Wanê
Motora lêgerînê
Mînak: Google, Aoohe, Yahoo! yan jî Bing bikarhêner ra îmkana lêgerîn didin û bi vî awayî bikarhêner bi peyvên têkilî malperan peyda dikin. Malper pirranî bi riya motora lêgerîn tên serdan.
Dîroka Bakurê Kurdistanê
Doza 49an (17 kanûna pêşîn 1959-1984)
Bûyera 49an piştî şerê cîhanî yê yekem hişyarbûna kurdên bakur ya yekem e ku piştî vê hişyarbûnê hereketên kurd derketin. Bi serkeftina Mela Mistefa Barzanî li Başûrê Kurdistanê tesîreke mezin hem li Tirkiyeyê kir hem li Bakurê Kurdistanê kir.
Piştî derbeya leşkerî ya Ebdulkerîm Qasim li Iraqê, bi banga Ebdulkerîm Qasim, Mela Mistefa ji Sovyetan vegerî welat. Wî wextî li Mûsilê û Kerkûkê tevlîhevî çêbû ku Ebdulkerîm Qasim nedikarî çareser bike û alîkarî ji Barzanî xwast. Barzanî bi pêşmergeyên xwe ve beşdarî van şeran bû û di vemirandina van serhildanan de alîkariya Iraqê kir. Di encamê de gelek tirkmen jî hatin kuşin. Ev jî bû sedema nerazîbûnên Tirkiyeyê.
Bûyera 49an girtina 50 xwendevanên kurd e ku kurdên sosyalîst, dîndar, burjuva, demokrat.. hwd yanî her cure kurd di nav vê bûyerê de hebûn. Jixwe piştî vê bûyera û bi derbeya leşkerî li Tirkiyeyê hereketên kurd jinûve şînbûn. Piştî derbeya leşkerî gelek fraksiyonên kurd derketn holê. Em dikarin bibêjin ku tovê fikrî yê hemû hereketên Bakurê Kurdistanê girtina van 50 rewşenbîrên kurd bû. Her wisa piştî şerê cîhanî yê duyem sîstema polîtîk ya dinyayê guheri. Di navbera DYA û Sovyetan de şerê sar destpê kir. Jixwe vî şerî gelek tesîr li kurdan jî kir û para xwe ji vî şerî wergirt.
Hêjayî gotinê ye ku Mehmet Emin Batu xwendevanek bû di nav van 50 kesan de. Di zindanê de mirî û 49 kes man. Ji ber vê navê vê bûyerê bi 49 kesan tê zanîn.
Kudetaya 27 gulanê (27 gulan 1960)
Piştî kudetaya 27 gulana 1960ê li Bakurê Kurdistanê lîv û tevgerên kurd şîn bûn. Li gelek cihan çalakiyên gerîlayî li dijî artêşa tirk hatin destpê kirin. Li ser vê givaşa tirkan jî li ser kurdan zêde lêdihat
Vekirina dibistanên asîmîlasyonê(6 kanûna paşîn 1961)
Di destpêkê de li Bakurê Kurdistanê 19 YİBO(dibistanên asîmîlasyonê) hatin vekirin. Paşî dîsa bi gelemperî li Kurdistanê jimara van dibistanan gihişt 50an. Li van dibistanan de bi giştî kurdên hejar ji malbatên xwe dûr xwendina xwe dikir. Armanc ew bû ku van zarokan ji malbatê dûr bixin û bi çand, nêrîn û zimanekê nû perwerde bikin.