cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Roger Bacon
Li gorî wî Arîstoteles û Îbnî Sîna fîlozofên herî mezin in.
Somêzerîn Mêhreban
Somêzerîn Mêhreban, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Osetî
Osetî (bi zimanê osetî: ир, ирӕттӕ, ir, irættæ; дигорӕ, дигорӕнттӕ, digoræ, digorænttæ) gelekî îranî yê ku bi piranî li Qefqasyaê dijî. Ew gel bi Zimanê osetî diaxivi wekî zimanêkî ji Bakur-rojavayê zimanên îranî ye û têkildariya xwe bi kurdî heye. Xelkên xwe bi bawerî Xiristiyanî ye, lê hindekariya xwe Misilman li Tirkiye û di Sûriyê de ye. Kesên osetî ji welatê xwe re dibêjin „Îriston“ (bi gurcî: oseti).
Etîmolojî
Osetî û Alanistanê navê xwe ji rûsan wergirtine, yên ku navên gurcî Osi û Osetî (welatê Osi ოსეთი) qebûl kirin.
Çand
Baweriyên xwemaliyên gelê Osetî bi eslê xwe ji gelê Sarmatî ve girêdayî dibejin, ku bi guhertoyek herêmî bi Folkloriya Ortodoks ve hatine hevrêz kirin, ku tê de hin xwedayên pûtperest bûne pîrozên Xristiyan. Nart, Daredzant û Tsartsiat, wekî wêjeya bingehîn a mîtolojiya gelêrî li herêmê ne.
Dîrok
Piştî êrîşên Mongolan ên salan 1200an, erîşên û xelkên Alanî bêtir koçeriya Çiyayên Qefqasyayê kirin, li wir wê sê komên Eşîr ava bûn; Hesin, Digoron û Kudar. Tê bawer kirin ku eşîrê Çasîk (eşîrek Alanî) koma çaremîn a dibe ku di sedsala 13an de koçî Mecaristanê kiriye.
Di dîroka nûjên de, Osetî beşdarî Pevçûnên Osetî-Îngûşî (1991-1992) û Pevçûnên Gurcistanê-Alanistanê (1918-1920, destpêka salên 1990-an) û di sala 2008an de di şerê Alanistana Başûr de di navbera Gurcistanê û Rûsyayê de.
Ziman
Zimanê Osetî ji şaxê îraniya rojhilatî (alanî) ya malbata zimanên hind-ewropî ye.
Komelgeha Şaruşiyan
Şaruşiyan (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: Sharushyan), komelgeheke Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1977an de hatiye avakirin.
Di sala 1977an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 11.500 kesan.
Hamlagrøvatnet
Hamlagrøvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Hordalanda Norwêcê de ye. Gola Hamlagrøvatnetê gola herî mezinê parêzgeha Hordalandê ye. 17e kîlomêtre başûrê rojhilata gundê Dalekvam û bi qasî 10 kîlomêtre li başûrê gundê Evangerê cih digire.
Lûleya bayê
Lûleya bayê kovikeke ji qûmaşê ye ku ji bo tesbîtkirina alî û leza bayê tê bikaranîn. Carina jî ji bo dekorasyonê tê danîn.
Bikaranîn
Lûleyên bayê ji bo tesbîtkirina aliyê bayê û leza bayê tê bikaranîn. Ev lûle bi piranî li balafirgehan ji bo ku ji pîlotan re lez û aliyê bayê nîşan bidin tê bikaranîn, û li tesîsên kimyewî yên ku xetera derketina gazê heye tê bikaranîn. Hin caran jî li kinarê riyên biba tê danîn.
Ezîzoxlî
Ezîzoxlî, gundekî bi ser paytexta Kurdistanê Amedê ve ye.
Pûlk
Pûlk, gundekî girêdayê navçeya Mose ya Erzînganê ye.
MS-DOS
MS-DOS (Microsoft Disk Operating System) sîstema şixûlandina pêşîn ji bo PC (Personal Computer) bi bingeha serdarîye karaktera bû.
Bi rastî dîroka DOS bi berhema şîrketa Seattle Computer Products destpêkir, Sala 1980 de şîrket li ser berhema QDOS (Quick and Dirty Operating System) ji bo PC yen IBM (8086, 80286, 386, 486, Pentium) dixebitîn, şîrketa ko nûjen hatîbû damezirandin Microsoft a Bill Gates, QDOS kirîn û versîyona yekem di sala 1981 de bi nave MS-DOS afirandin, ji ber vilo vek MS-DOS te naskirin.
Berhemdaren din jî li ser nave xwe versiyonek DOS pêşxistin, nava wan de IBM versiyonek bi nave PC-DOS pêşvebirin. Piranîyen bikarhênere PC îroj versîyoneke Microsoft Windows bi rûbayî vek Windows 98, Windows NT, Windows 2000, Windows XP, Windows 2003 bikartîne, û Microsoft pêşxistina DOS hêdî hêdî sekinand.
Saint-Pons-de-Mauchiens
Saint-Pons-de-Mauchiens, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Merenberg
Merenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Limburg-Weilburg li Hessen, Almanyayê ye.
Lambrecht (Verbandsgemeinde)
Lambrecht şaredariyeke kolektîv (Verbandsgemeinde) a navçeya (Landkreis) Bad Dürkheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Gulepîr
Gulepîr, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Eynetû
Eynetû, gundekî bi ser paytexta Kurdistanê Amedê ve ye.
Qayşpaşa
Qayşpaşa gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Pargny-Filain
Pargny-Filain, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Serdeşt, Gever
Serdeşt, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Çikildanên tovavê
Çikildanê tovavê an jî tovaveçikildan (bi înglîzî: seminal vesicle) cotek rijênên cogedar in di laşê nêran de.
Pêkhateya çikildanên tovavê
Di laşê mirovê bi temenê pêgihîştî de dirêjiya çikildana tovavê 5-7 cm, firehiya wî 2-3 cm e. Her çikildanek ji lûleya pêçayî û badayî ya bi dirêjiya 15 cm pêk te. Lûle bi bestereşaneyê dapoşrav e. Bestereşane; lûleyên xwînê, lûleyên lîmfê, rîşalên demar û şaneya palpişt lixwe digire. Lûleya çikildanê ji sê çînan pêk tê. Rûyê çîna navî şil û qurmiçînî ye û ji lînceperdeyê pêk tê. Rûkeşexaneyên vê çînê şileya tovavê berhem dikin û der didin. Çîna navarast ji masûlkeyên bazinî û dirêjkî pêk tê. Çîna dervayê çikildanê jî ji şaneya rîşalên qaîşokî pêk tê.
Çikildanên tovavê, li paş mîzdankê li herdu aliyên rijênê prostat de cih digirin. Her çikildanek ji aliyê serê jêr ve bi cogek kurt ve girêdayî ye, ev cog wekî coga avêtinê (bi înglîzî: ejaculatory duct) tê navkirin. Coga avêtinê bi lûleya guhêzer ve girêdayî ye. %60ê qebareya tovavê ji cota çikildanên tovavê tê derdan.
Derdan û erkê çikildanên tovavê
Şileya çikildana tovavê şileyek tîr û lîncî ye, gellek fruktoz, asîda sîtrîk, proteîn û hin xurekemadeyên din lixwe digire. Şileya çikildana tovavê şileyek alkalî ye, ango asta pH a şileyê bilind e. Paşmayiyên asîdî yên li nav mîzerê û nav coga endama zaûzêya mê, bi navbeynkariya vê şileyê tên nêtarkirin. Herwisa şileya çikildana tovavê prostaglandîn û fîbrînojen jî lixwe digire. Fruktoza tovavê ji aliyê mîtokondriyên sperman ve ji bo bidestxistina ATP tên bikaranîn. Prostaglandîn madeyek mîna hormon e, bi sînyalan masûlkeyên malzarokê han dike, masûlke girj dibin bi vî awayê sperm ber bi coga hêkê tên paldan. Piştê avêtinê, fîbrînojena nav tovavê diguhere bo fîbrîn. Fîbrîn tovavê piçek dimeyîne, tovav hê pirtir tîr dibe .Şileya çikildanên tovavê bi navbeynkariya coga avêtinê tevlê spermên nav lûleya guhêzer dibe û ber bi rijênê prostatê ve tên guhêztin.
Somêzerîn, Serab
Somêzerîn, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Fleury, Aude
Fleury, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Serdar Reşîdxan Xorasanî
Serdar Reşîdxan yek ji serokên kurd xorasanî e ku mêrxasîya heta li stranê gel jî hatîye nexşandin. bi hevkarîyê dewleta Îran û Rusya beşek ji kurdên xorasanê hat parçe kirin serdar ji bo nehiliştin ev protokola bi rê wan bajaran ket ku lê mixabin dê rojê dudyan li rê da mir. piştê mirênê reşîd xan xelkên ku çaev li benda wî bûn despêkirina stran jibo wî kirin ku paşda ji bo zelzele bûn bajarê qoçan vê strana bi farsî jî hate xwndin.
Stranê Reşîdxan
Reşîd nehatiye lêlo dil dişewite lo
Way way Reşîdxan serdarê kulî Qoçan
Dixwazim bişom lêlo, bi ava gulan lo
Kincê hakim e lêlo, bi çavan bişom lo
Gul bihara me lêlo, bi çavan bişom lo
Eyngawir
Eyngawir, gundekî bi ser paytexta Kurdistanê Amedê ve ye.
Çêrmûg
Çêrmûg yek ji navçeyên Amedê ye. Rûber 1.032 km², bilindahî ji rûyê avê 700 m ye. 90 km li bakur-rojavayê Amedê dikeve. Li gorî hejmartinên sala 2000î hejmara navendê 16.056 û bi giştî jî 45.570 e.
Darbîşan
Darbîşan, gundekî bi ser Êliha Batmanê ve ye.
Marquartstein
Marquartstein şaredariyeke navçeya (Landkreis) Traunstein li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Eisleben
Eisleben, bajarekî navçeya (Landkreis) Mansfeld-Südharzê li herêma Saksonya-Anhalt a Almanyayê ye.
Erebyenîce
Erebyenîce, gundekî bi ser paytexta Kurdistanê Amedê ve ye.
Selters (Taunus)
Selters (Taunus) şaredariyeke navçeya (Landkreis) Limburg-Weilburg li Hessen, Almanyayê ye.
Optîk
Optîk çiqilekî fizîkê ye, li ser ronahiyê dimeşe madde û tevgera ronahîyê lêkolîn dike.
Girêdanê derve
Fizîk
César Moro
César Moro (19ê tebaxa 1903an – 10ê kanûna paşîn a 1956an), helbestvan û wênesazê perûyî ye. Navê wî yê esil César Quíspez Asín e.
Demeke drêj li Parîsê dijî. Li vêder di kovara "Le Surrealisme au service de la Revolution" a ku ji aliyê Aragon, Breton û Eluard ve dihat derxistin de helbestên xwe diweşîne. Di nava serberravanîyên perûyî de yê wek herî grîng derdikeve pêş. Ew bixwe wênesaz e jî. Wêneyên xwe yên surrealîst di sala 1935an de li pêşangeheke Lîmayê da nîşandin.
Leiningerland (Verbandsgemeinde)
Leiningerland şaredariyeke kolektîv (Verbandsgemeinde) a navçeya (Landkreis) Bad Dürkheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Ümit Yazıcıoğlu
Umîd Yazicioglu (jdb.  Erzirom) mamosteyekî zanîngehê ye.
Jînenîgarî
Prof. Dr. Dr. Ümit Yazıcıoğlu di sala de li Erziromê hate dinyayê. Dibistana seretayî, navîn û amadehî li Tekmanê qedand. Zanîngeha Dadweriyê li Zanîngeha Berlîn Freî û Humbold qedand. Piştî staja dadweriyê li bajarê Speyer Zanîngeha Zanyariya Rêveberiyê (Deutsche Hochschule fûr Verwaltungswissenschaften Speyer) beşdarî bernameya Master bû. Teza mastirê bi navê “li gorî qanuna bingehîn, zagonên hilbijartinê û rêznameyan, nirxandina rêbaza avakarî û xebatkariya Fraksiyonan di parlamenê de” (Die Bildung von Fraktionen îm Parlament- Verfassungs-, Wahl und geschaeftsordnunsrechtliche Vorgaben) nivîsand û pêşkêş kir. Ümit Yazıcıoğlu, sala 1996 Zanîngeha Zanyariya Rêveberiyê li Speyerê (Deutsche Hochschule für Verwaltungswissenschaften Speyer) di beşa Zagona Bingehîn de wek lêkolîner dest kar kir. Di sala 1997an de li eynî Zanîngehê ji bo senatoyê hate hilbijartin û 1999an de li ser “hiqûqa pênaberiyê u hinceta koçberiya Kurdên Tirkiyeyê” (Asylgrundrecht und die Türkîsch-Kurdische Zuwanderung) teza doktorayê ya yekemîn amade kir û bi navunîşana doktoryê (Dr. rer. pupl.) hilda.
Ümit Yazıcıoğlu, sala 1996 Zanîngeha Zanyariya Rêveberiyê li Speyerê (Deutsche Hochschule fûr Verwaltungswîssenschaften Speyer) di beşa Zagona Bingehîn de wek lêkolîner dest kar kir. Di sala 1997an de li eynî Zanîngehê ji bo senatoyê hate hilbijartin û 1999an de li ser “hiqûqa pênaberiyê u hinceta koçberiya Kurdên Tirkiyeyê” (Asylgrundrecht und dî Türkisch-Kurdische Zuwanderung) teza doktorayê ya yekemîn amade kir û bi navunîşana doktoryê (Dr. rer. pupl.) hilda.
Dr. Mag. Ümit Yazıcıoğlu, di sala 2003an de jî li ser mijara “Dînamîkên Yekîtiya Ewropayê û bandora wê ye siyasetmedarî, mafdarî û çarçoveya mercên wê” li Zanîngeha Freî di beşa zanîstiya siyasetmedarî de wek teza doktorayê pêşkêş kir û navunîşana doktoraya (Dr.rer.pol) duyem wergirt.
Sêvkara Mezin
Sêvkar a Mezin, gundekî girêdayê navçeya Mose ya Erzînganê ye.
Ümit Yazıcıoğlu
Xebatên lêkolînerî û polîtîk
Ümit Yazıcıoğlu di sala 2002an li bi navê “Lêkolînên Ewropayê li ser entegrasiyona Tirkiyeyê” (Europäische Studien zur Integration der Türkeî) kovareke 6 mehane ku “têkiliyên navneteweyî û lêkolînên stratejîk” derxistiye û edîtoriya wê kiriye. Ji sala 2004an vir ve bi navê “Li Ewropayê Demokrasî û Hiqûq” kovareke 6 mehane u têkiliyên navneteweyî u lêkolînên hiquqî ji xwe re kiriye mijar derxistiye û edîtoriya wê jî kiriye. Niha jî endamê lijneya kovara ku bi navê “Rojnivîsa Ewropa” derdikeve ye.
Her çiqasî xwe li Ewropayê dijî jî li pirsgirekên welêt re eleqedar bû ye, pêşveçuyîn û bûyer şopandine û wek helwesteke bi sinc û ehlaqî ji bo rojname û malpera Yuksovayê ku herêma ku navenda pirsgirekan de cîh digre re, bi pêşkêşiya nivîsan destekariyên xwe nîşan dide.
Ümit Yazıcıoğlu sala 1997an vir ve li ser mijarên terorîzm û arîşeyên etnîkî lêkolînan pêktîne û sala 1990î vir ve jî li ser realîteya Kurdan lêkolînen hiqûqî u sosyo-polîtîk meşandine û hê jî van xebatan berdewam dike.
Ümit Yazıcıoğlu di navbera salên 2000-2006an de li Zanîngeha Freî Berlînê li ser mijarên têkiliyên navneteweyî, li Tirkiyeyê pirsgirekên etnîkî û realîteya Kurdan, Têkiliyên Tirkiye û Yekîtiya Ewropayê, Îslama siyasî û terorîzm lêkolîn kiriye, ders daye û şêwirmendî kiriye. Di encama xebatên terorîzm, pirsgirekên etnîkî, Yekîtiya Ewropayê, Ewrasya û Rojhilata Navîn de Prîv.-Doz.Dr. Dr. Mag. Ümit Yazıcıoğlu bi zimanê Almanî 11 pirtuk û di rojname û kovarên cuda de jî zêdetirîn 200 makale pêşkêş kirine.
Ümit Yazıcıoğlu, bi armanca lêkolîn û zanînên xwe berfireh bike, tevî pispor û akademîsyenên di hêla xwe de pêşketî re Enstîtuyeke lêkolînên stratejîk bi navê DÎBARF (Deutsches Institut zur Beobachtung von Antisemitismus – Rassismus – Fremdfeindlichkeit) ava kiriye û serokatiya wê dimeşîne.
Muhemmed Zêrîndest
Muhemmed Zêrîndest an Ebû Rûh Muhemmed ibn Mansur ibn Ebdullah ibn Mansur Jamani yan ji navberka wî Gorgani, Farisî; زرین‌دست, Bijîşkekî tıbê ê faris yê sedsala 11'an e. Pirtûkekî bi navê "Nur al-ayun" (Ronahiya Çavan) nivîsandîye.
Saint-Pons-de-Thomières
Saint-Pons-de-Thomières, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Pargny-la-Dhuys
Pargny-la-Dhuys, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Somêheq
Somêheq, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Semendê Siyabendov
Semendê Elî Siyabendov (bi rûsî: Саманд Алиевич Сиабандов, Samand Aliyjevich Siabandov, jdb. 20ê sermaweza 1909an li Oblasta Qersê - m. 14ê sermaweza 1989an li Rewanê, Komara Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê ), leşkerê Artêşa Sor, nivîskar, asûdar û ramyarekî Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst ku bi eslê xwe kurdê êzidî bû. Ew ji bo şerê li dijê Almanyaya Nazî sernavê leşkerîyê Lehengê Yekîtiya Sovyetê wergirt.
Floure
Floure, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Kelasê
Taxa Kelasê taxeke li rojavayê Hesîçeyê, li Rojavayê Kurdistanê ye.
Makû (navçe)
Makû yek ji navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava ye li Rojhilatê Kurdistanê, bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Makû e.
Nêrîna giştî
Makû Nêzîkî sînorê bakurê Kurdistanê. Piraniya gelê Makûyê kurd in, lê li herêmê azerî jî dijîn. Hin kes li ser vê bawerê ne ku navê Makûyê ji peyvên Mad Kûh (çiyayê mad, med) tê. Mad yan Med bav û kalên kurdan in. Kurdên Makûyê gelekî welatperwer in, ziman û çanda xwe ya kurdî baş parastine. Dewleta Îranê ji bo ku pêşveçûnên kurdan ra astengan çêbike, serdestiya navçeyê daye destên azeriyan. Azeriyan gelek nemirovahî dijî kurdan kirine û dikin lê kurdan tu caran serê xwe berjêr nekirine.
Zimanên deverê
Zimanên devera Makoyê kurdî û azerî ne. Di nivîsên li ser înternetê yan li her derê ku bibe, azerî hewl didin Makûyê wekî bajarekî azerî bidin nasandin lê ev yek nikare rastiyê biguhure. Divê bê gotin, ermenî jî li vî bajarî pirr bûn, lê azeriyan di dema qirrkirinê de, ew gişt qirr kirin.
Dabeşkirina navçeyê
Du nahiye û du bajar li navçeya Makûyê hene :
Bülent Ecevit
Mustafa Bülend Ecevit (jdb. li Stenbol − m.  li Enqere), siyasetmedarê mezin ê Tirkiyê, Serokwezîrê berê, rojnamevan, helbestvan û nivîskarek bû. Esle xwe kurd û bosnakî.
Jiyan
Ecevit, ku bi navê Karaoglan (Kurikê reşik)" jî dihat nasîn, di malbateke Mirtib (Aşiq, Roman, Çîgan, Çîngene) de 28ê gulana 1925an de li Stenbolê ji dayîk bû. Nameyê Ecevît bi zimanê Romanî ye û bi eslê xwe Hacîvat e. Bavê wî mitirb û diya wî ji bi eslê xwe bosnak bû. Bapîr û dapîrên wî li Kurdistanê hatine jiyanê. Piştî yekemîn cara ku li Tirkiye zagona paşnavan derdikeve, bavê wî paşnava Hacivat digire. Ji ber ku Hacivat di pêkenokiyê de tê bikaranîn paşê paşnava xwe dike Ecevit. Ew di sala 1945an de bi Rahşan Ecevit (Aral) re zewicî bû.
Pêşveçûnî
Ecevit di nava refên CHP (Partiya Komar Gel) dest bi polîtikayê kir. Ji ber ku bavê wî yek ji endamên sazûmaniya nû ya komarê bû, Bülent Ecevit di dibistanên taybet de da xwand. Piştî dibistana amadeyî li Robert College, navê xwe li Zanîngeha Dadmendiyê ya Enqereyê beşa Ziman Dîrok Cografya tomarkir. Lê herçendî dibistanê naqedîne jî wekî ku qedandiye bêî dîplom di nava sazûmaniyê de kar kir. Li Balyozxaneya Tirkiyê li Londonê bi salan karê dîplomasiyê kir. Herwekî bêî dîplom bi pisporî karê rojnamegeriyê kir. Li London têkilî bi polîtîkvanên DYE datîne û li DYE dest bi kursên psîkolojî, şerê taybet, dîroka Rojhilata Navîn hwd kir.
Ew 27ê îlona 1957an de wekî mebûsê Enqereyê çû meclîsê. 14 Gûlanê 1972 an de ji İsmet İnönü şinda hat serokê Partiya Komara Gel hilbijartin. Li paş giştî hilbijartinê 26 ocaxê 1974 an de bi partiyê Necmettin Erbakan MSP(Milli Selamet Partisi, Partiya Milî Xweşî) re qoalisyon kir û bû Serokwezirê Tirkiye. Di Sala 1974an de fermana dagirkirina girava kîprosê kir. Piştî vê dagirkirinê li Tirkiyê bi navê "Karaoğlan - Lawikê reş" wekî lehengekî tê pêşwazîkirin. Derbê 12 îlon (12 Eylül)e şinda hat girtin û avêtina hapisxhanê. Ji zindanê derket şinda di sala 1987an de bû serokê DSP (Partiya Çepgîriya Demokratîk). Li paş giştî hilbijartinê an de DSP bû yekem û Ecevit dîsa bû Serokwezîre Tirkiyê. Di dema serokwezîrtiya xwe de bi navê çepgîriyê polîtîkayên rastgîr meşand.Ecevit de jiyana xwe li Enqere ji dest da.
Şilkêne
Şilkêne cûreyek nanê kurdî ye. Ew nanê xwemalî kû di devera Baban û Erdelan û Kirmaşan de ji Silêmanî re heta Sine pirr bi nav û deng e.
Qerelû
Qerelû gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Michael Cudlitz
Michael Cudlitz (born ) yek ji lîstikvanê Amerîkî û derhêner, û bi nasnavê xwe yê wekî Abraham  tê naskirin di rêzefîlma tirsê The Walking Dead de. Her wesa di gelek film û rêzefîlman de lîstikvanî kirî ye.
Nußdorf (Chiemgau)
Nußdorf (Chiemgau) şaredariyeke navçeya (Landkreis) Traunstein li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Michael Cudlitz
Jiyana kesane
Ew bi Rachel Cudlitz re zewicî ye.
Girbereşik
Girbereşik (1946: Girbereşik; ), gundekî bi ser Êliha Batmanê ve ye.
Derbeşûr
Derbeşûr, gundekî bi ser paytexta Kurdistanê Amedê ve ye.
Getto
Cihê niştecihbûnê yê cihê wekî getto tê binav kirin. Peyv ji zimanê îtalî tê û tê wateya darêjxane ( kelxane). Dûv re wekî navçe ji bo cîhek niştecihbûnê ya cuda hate pejirandin, ji ber ku niştecihên Cihû li Wênîsê di 1516 de bi Ghetto Nuovo (darêjxaneya nû) bi sînor bûn.Digel fetwaya papayî Cum nimis absurdum di 14ê Tîrmeha 1555an de, Paul IV geto ji Cihûyên ku li dewleta papayî dijîn re ferz kir.Ev awayê jiyanê li navçeyek diyarkirî an yek kolanên cihûyî  heya wekhevkirina Cihûyan di sedsala 19an de hate domandin. Di dema şerê Cîhanî yê Duyem de (1939–1945) Naziyan li Polonyaya dagirkirî û Komara Çek a pêvekirî ji bo Cihûyên dersînorkirî warên niştecihbûnê / gettoyên bi tevahî cûda ava kirin. Van kampên binçavkirinê wekî stasyonên derbasbûnê kar dikirin berî ku ew werin veguhastin wargehên tunekirinê.
Di warê axaftinê de, navçeyên ku bi her du deverên navborî bi tevahî cûda ne, aniha jê re geto têne gotin, ji ber ku ew bi piranî malên endamên hin komên etnîkî (veqetandin) an jî komên civakî yên marjînal in. Veguhestin, ew bêyî referansa rasterast a fezayî ya di nîqaşê de li ser avahiyên civakî yên diyarker (binçand, tevnên civakî) jî tê bikar anîn.
Guhê derve
Deng
Bihîstin, hestê nasîna dengan e. Bi eslê xwe bihîstin, ji veguherandina pêlên dengê ji boy enerjiya elektrîkê û şandina wê ya ber bi demarekoendama navendî pêk tê. Deng corek enerjî ye. Deng pêla pesto (bi îngilîzî: pressure wave) ye ko ji lerizîna molekulan peyda dibe. Pêlên dengê gava di nav hawîrên wekî hewa an jî avê de derbas dibin, rê li ber zêdebûn û kêmbûna pestoya li hawirdorê ve dikin. Yekeya pestoya dengê, desîbel (dB) e (bi îngilîzî: decibel). Ji boy peyvîna asayî, hêza dengê mirov bi qasî 60 desîbel e. Dengên ji 100 dB zêdetir dibe ko ziyan bide bihîstina mirov. Dengên ji 120 desîbel zêdetir perdeya guhê mirov diêşîne. Di çirkeyek (saniye) de hejamra lerizîna ber bi pêş û paş ve ya pirtikên hawîrê wekî frekans tê navkirin. Ango frekans hejmara pelên dengê yê di dirêjiya çirkeyekê de ye. Frekansa dengê bi yekeya hertz (Hz) tê pîvandin. Guhê mirov dengên 20 heta 20000 hertzê dibihîsine. Bi gelemperî frekansa dengê mirov ( peyvîn) di navbera 300 û 3500 hertz e.
Pêkhateya guhê mirov
Guh endama bihîstin û parastina hevsengiyê ye. Guhê mirov ji sê pişkên serkî pêk tê; guhê derve, guhê naverast û guhê navî. Guhê derve pêlên dengan berhev dike û ber bi guhê naverast dişîne. Ji vîr jî ber bi guhê navî tê şandin. Li guhê navî enerjiya pêlê dengan tên veguherandin boy demareragihandin û bi navbeynkariya demarên bihîstinê ber bi beşa bihîstinê ya tûkila mejî ve tê guhêztin.
Guhê derve
Guhê derve ji perrê guh û coga bihîstinê (coga guh) pêk tê. Karê serekî yê guhe derve, wergirtina dengan e.
Coga bihîstinê
Coga bihîstinê (bi îngilîzî:auditory canal) ji perrê guh dirêjî perdeya guh dibe. Dirêjiya coga guhê (coga bihîstinê) bi qasî 2,5 cm e. Rûyê cogê bi pestê perrê guh ve raxistî ye. Pestê (çerm) coga bihîstinê rijên û mûyên guhê lixwe digire. Rijên li gel enzîma lîzozîmê, madeyek wek şima der didin. Lîzozîm li dij bakterî û hokarên nexweşiyê bergirî ava dike. Şimaya guh û mûyên guh jî rê li ber hokarên nexweşiyê, toz û mêş û kêzikan digire ko nekevin nav guhê mirov.
Rûpoş
Rûpoş, rûyîn an jî maske tiştek e ku bi gelemperî li ser rûyê tê danîn, bi gelemperî ji bo parastin, xemilandin, pêşandin an jî vesîhandinê. Rûpoşan ji serdema kevnare ve ji bo mexsedên merasîm û pratîkî, û hem jî di hunerên aktoriyê û ji bo pêşandinê de têne bikaranîn. Ew bi gelemperî li ser rûyê wê têne çewilandin, her çend dibe ku ji bo bandora wê li cihekî din li ser laşê wejê jî were danîn. Di dîroka hunerê de bi gelemperî, bi taybetî jî di peykervanî de, "rûpoş" peyva ji bo rûyekî bêyî laşê ku di rê de neyê model kirin e (ku ew ê "serê" çêbike), lê ji bo nimûne di rolyefê de xuya dike.
Pêxember
Pêxember, ango pêẍember, peyxamber, peyamber, kesên dînên îbrahîmî ne ku li gorî kitêbên pîroz ên van dînan ji mirovan re ji Xwedê xeber didin.
Rûpoş
Bêjenasî
Peyva maske bi jêdera ve ji peyva fransî masque, îtalî maschera ji peyva erebî masara "henekî", ku ji lêkera erebî saara bi wateya "qerfkirin " deyndar bû ye.
Pêxember
Wateya peyva pêxember
Pêxember gotineke kurdî ye û ji du bêjeyan pêk tê: peyam û ber. Dema mirov herdû bêjayan bike yek dibe peyamber. Peyam tê wateya mesaj û ber ew kesê ku peyam (mesaj), ê digine ci ku jê tê xwestin, vêca ev gotin ji qalibê wê yê kurdî hatiye derxistin û bûye pêxember.
Pêxemberên îslamê
Pêxember û qasidên ku navên wan di Quranê de hatin 27 kes in.
Adem, Îdrîs, Nûh, Hûd, Salîh, Îbrahîm, Lût, Îsmaîl, Îshaq, Yaqûb, Yûsif, Şû’eyb, Eyûb, Zulkîfl, Mûsa, Harûn, Dawid, Silêman, Îlyas, Îlyas (Elyesa), Uzeyîr, Xidir, Yûnis, Zekeriya, Yehya, Îsa û Muhemmed Pêxember ku paşiyê tevê Qasid û pêxemberan e.
Xanedana Pervaniyan
Xanedana Pervaniyan, xanedaneke persên anatolyayê bû ku di navbera salên 1261-1326 de li bakûre Anatolyayê hikûm kiriye. Di sala 1326an de Împeratoriya Trebzonê ew ruxandin û hikûmeke nû li bakûre Anatolyayê çekir.
Pargny-les-Bois
Pargny-les-Bois, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Sendoqlû
Sendoqlû, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Villmar
Villmar şaredariyeke navçeya (Landkreis) Limburg-Weilburg li Hessen, Almanyayê ye.
Erich Maria Remarque
Erich Maria Remarque (22ê hezîrana 1898an, Osnabruck - 25ê îlona 1970î, Swîsre) navê wî yê esil Erich Paul Remark e. Romannivîsê elman e. Nivîskarê romana navdar ya şer Li Eniya Rojava Tiştekî Nû Tune ye (bi elmanî: Im Westen nichts Neues) ku têde ji aliyê Elmanya ve qala Şerê Cîhanê yê Yekê dike.
Remarque, piştî Hitler hatiye îktîdarê terka welatê xwe dike û diçe Emerîkayê û di 1947an de jî dibe hemwelatiyê vê dewletê.
Fontanès-de-Sault
Fontanès-de-Sault, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
1138
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Deraqlî
Deraqlî, gundekî bi ser paytexta Kurdistanê Amedê ve ye.
Hutîn
Navê şerekî ye, yê ku Selehedînê Eyûbî rêvberiya wî kiriye
Jeopolîtîk
Jeopolîtîk ji peyvên geo (cih) û polîtîk pêk tê. Bi wateya xwe polîtîkayê bi erdnigariyê û dinyayê têkildar dibîne.
Henangervatnet
Henangervatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Hordalanda Norwêcê de ye. Gol di navbera golên Skogseidvatnet û Sævareidfjorden de cih digire.
Henri Bergson
Henri-Louis Bergson (jdb. li Parîsê - m.  li heman derê) fîlozofekî fransî bû û di sala 1927an de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtibû.
Di malbateke bingeh cihû de ji dayik bûbû. Bavê wî polonî, dayika wî jî îrlendî bû. Ji ber bandora diya xwe bi qasî fransî, îngîlîzî jî fêrdibe. Jiyanake wî yê ji rêzê hebû. Sala 1920an de doktoraya şerefê ya Zanîngeha Cambridge yê digire. Perwerdeya fîlozofiya grek, sincê zanistî û polîtîk dibîne. Di destpêka Şerê Cîhanî yê Yekem de xwedî hest û nêrînên welatparêziya fransî ye. Li DYA û gelek cihan tevlî civîn û kongreyên fîlozofan dibe. Hebûnparêziyê (eksîstansiyalîzmê) gorî xwe şîrove dike û bipêşdixe. Di jiyana xwe de gelek xelatan digire. Bandora wî li gelek nivîskar û fîlozofên serdemê dibe.
Miyade Al-Hennawî
Mayyada Al-Hinnawi (Bi kurdî Miyade Hennawî) l( jdb. 8ê çiriya pêşîn, 1959 li Helebê ) stranbêjeke Sûrî ye li bajarê Helebê ji dayik bû ye, wê digotin stranbêja nifş û di rêza yekem de di nav stranbêjên Ereb de hate diyar kirin, çaxê ku ew di ciwaniya xwe de stran digotin û ji hêla muzîkvan Mihemed Abdel-Wahab ve hate vedîtin dema ku wî yek ji şevên wî li havîngeha Bloudan li Sûriyê guhdarî dengê wê dikir, Her sal havînê serdana wê dikir û Resorta Bludan wekî "havîngeha navdaran" tê zanîn, ku Abdel Wahab hevalê wezîrekê Sûrî bû, yê ku mêrê hunermend Mayada al-Hinnawi bû di 1977 de û di dema êvarê de muzîkjenê nifşan guhdariya dengê Mayada kir û dilxweşiya xwe ya mezin ji bo dengê xweyê bedew diyar kir û hate pejirandin ku ew ê serdana Misrê bike Bi hunerî, ku di wê demê de ji hêla Mayada ve hate red kirin, redkirina ramana hunera pîşeyî îfade dike
Strana kurdistan
Mayada Al-Hinnawi vegeriya strana Tarabî piştî nebûna 9 salan, ku me çe jê nedît tenê stranên welatparêziyê nebin, û konsera wêya dawîn a taybetî di konsêrta Kartaca de 2005 bû, û albûma wê ya nû îsal, ku têda strana (Ayni) bû, ya ku wê sala par tomar kir, ji hêla Nebli Fadel Cezayîrî ve hatî çêkirin. Di demên bê de, wê bi strana (Ruh Lê Xwedê) şopand, û wê stranek li ser Kurdistanê got bi navê, (welatê mêran) ji hêla helbestvan Mihemed Mehdî el-Cewahirî ve, ku ji hêla Helkewt Zahirê kurd ve hatî çêkirin, strand.
Holmavatnet (Kvam)
Holmavatnet (Kvam), goleke di nava sinorê parêzgeha Hordalanda Norwêcê de ye.
Hausen im Wiesental
Hausen im Wiesental şaredariyeke navçeya (Landkreis) Lörrach li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Dehlehewar
Dehlehewar, gundekî bi ser paytexta Kurdistanê Amedê ve ye.
Parpeville
Parpeville, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Amso
Amso, gundekî bi ser Êliha Batmanê ve ye.
Qerehencîre
Qerehencîre gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Sîyehdolan, Serab
Sîyehdolan, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Fontcouverte, Aude
Fontcouverte, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Şankuş
Şankuş an jî Çinguş navçeyeke Amedê ye. Di sala 1953'an de bûye navçe. 117 km dûrî Amedê ye. 37 gund û 32 mezre girêdayî navçeyê ne. Rûber 489 km², bilindahî ji rûyê avê 550 - 2.200 m ye. Gorî hejmartinên sala 2000'î hejmara navendê 4.713 û bi giştî jî 15.308 e. Gel ji xeynî karmendên dewletê ji kurdan pêk tê.
Axa navçeyê ji bo çandiniyê û xwedîkirina ajalan bikêr nîne. Hemî daristanên mayî hatine rûxandin. Gelê herêmê xizan e. Bendava Qereqeyayê (Karakaya) di axa navçeyê de ye û salê 9 mîlyar KWh hilberîna elektrîkê dike. Dewleta Tirk elektrîkê difiroşe welatên cîran. Li navçeyê gel ji tunebûna elektrîkê, bêkarî û xizaniyê gilîdar e.
Girêdanên derve
Malpera şaredariya Çinguşê
Inzlingen
Inzlingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Lörrach li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Çûlî
Çûlî, gundekî bi ser paytexta Kurdistanê Amedê ve ye.
Pendayê Merciayî
Penda(mirin:15'a Mijdarê 655'an) di sedsala 7'an de keyê Merciayê bû.Mercia îro wekî Midlands tê zanîn.Penda di sala 628'an de piştî Şerê Cirencesterê, Geliyê Severnê bi dest xist.
Sêvkara Biçûk
Sêvkar a Biçûk, gundekî girêdayê navçeya Mose ya Erzînganê ye.
Sigrid Undset
Di berhemên xwe de nakokiyên dîrokî û cinsî bi wêrekî digire dest û ji wan li cîhan û pirsyariyên nû digere. Cîhana skandînaviyan a kevneşopî, nûjeniya Ewropayê, bindestî û potansiyela jinan hwd mijarên xebatên wê bûn.
Judy Garland
Judy Garland (jdb. 10ê hezîrana 1922an li Grand Rapids, Minnesota - m. 22ê hezîrana 1969an de li Chelsea, London) lîstikvan û stranbêjek fîlmê ya amerîkî bû.
Ew di 17 saliya xwe de bi rola xwe ya sereke di filmê klasîk The Wizard of Oz (1939) de navdar bû, ku tê de wê versyona orîjînal a strana Over the Rainbow got. Dûv re wê di çend fîlmên MGM de lîst, pir caran bi Mickey Rooney û Gene Kelly re hev-lîstikvanî kir, û çend caran ji hêla mêrê xwe Vincente Minnelli ve hat derhêner kirin. Fîlmên din ên nas yên bi wê re Meet Me in St. Louis, A Star is Born û Judgement at Nuremberg in. Wek stranbêj, wê gelek salonên konserê tijî kir û di salên 1950î û 1960î de albûm derxistin.
Di dirêjahiya kariyera xwe de, ew bi xelatên girîng ên wekî Grammy, Golden Globe, Xelata Tony û Oscar a rûmetê hate nas kirin. Berevajî kariyera wê ya serkeftî, jiyana wê ya taybet bi pirsgirêkan tije bû. Ew di 47 saliya xwe de ji ber vexwarina zêde ya heba xewê mir.
Çinaxciya Rojava
Çinaxciya Rojava, gundekî bi ser paytexta Kurdistanê Amedê ve ye.
Waldbrunn, Hessen
Waldbrunn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Limburg-Weilburg li Hessen, Almanyayê ye.
Obing
Obing şaredariyeke navçeya (Landkreis) Traunstein li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Çaroxî
Çaroxî, gundekî bi ser paytexta Kurdistanê Amedê ve ye.
Çay (vexwarin)
Çay navê vexwarineke navneteweyî ye û bi kelandina pelgên hişkkirî ya di avê de pêk tê. Li gorî cûreya pelgên gihaya çayê, tehm û rengê vexwarinê tê diguherî. Yek ji cûreyên çayê yên herî naskirî çaya reş e.
Çay demkirin
Jı bo amadekirina çayê gelek tarîf hene.
Metoda klasîk
Li Kurdistanê û li gelek derên cîhanê çay bi metoda klasîk tê amadekkrin. Ev metod wiha kare bê tarîfkirin:
Berî her tiştî du çaydank tên amadekirin: yeka mezin ji bo kelandina avê, yeka biçûk jî ji bo tevlêdana pelgên hişk ên çayê. Di destpêkê de di çaydana mezin de av tê kelandin. Ji bo ku çaydan germ bibe, pêşî ava germ tê de tê çelqandin. Serê her qedehekî, kefçiyek ji pelgên çayê têxin çaydana biçûk û ava ku di çaydana mezin dikele têxin nav.
Roberto Fernandez Retamar
Roberto Fernández Retamar (1930, Havana) helbestvanekî kubayî ye. Li Parîs û Londonê perwerdehiya huner û avasazîyê dibîne.Pirtûka xwe ya yekem ya helbestan di 20 saliya xwe de li bin navê Elegia Como Un Himno diweşîne. Bi pirtûka xwe ya duyem "Patrîas" xelata Dewletê distîne.
Çay (vexwarin)
Metoda pratîk
Metodeke din heye ku gava meriv bi rêya vê metodê çay amade bike, wê çaxê paqijkirina çayê siviktir e. Sedema vê yekê ev e ku pelgên çayê, berî hate kelandin, di tûrikên biçûk ên xetî an jî pembûyî porsyonkirî ye.
Roberto Fernandez Retamar
Di dema rejîma Batîsta de direve Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û li Zanîngeha Yaleyê mamostetiyê dike. Di sala 1959an de vedigere Kûbayê.
Çay (vexwarin)
Metoda pratîk
Tûrikê pembû yan jî yê fîltre ku tê de porsyonên çayê hene, di nav çaydaneke ava kelandî de tê xistin. Piştî 3-5 deqqe ew tûrikên cayê wê jê bên derxistin û ava çayê ya kelandî tê îkramkirin.
Forst an der Weinstraße
Forst an der Weinstraße şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Dürkheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Fonters-du-Razès
Fonters-du-Razès, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Şehlûr
Şehlûr, şalûl, şalûr, şarûn an şahlûrê Ewropayê (Merops apiaster), cureyekî çûkên mozxwer an mêşxweran (Meropidae) e ku koçber û pirr-reng e.
Şayes
Li ser çavê wî kilek reş û li bin qirika wî jî xetek reş he ye. Nikulê wî yê reş û dirêj hinek berjêr ve ye. Bazikên wî sertûj, teriya wî dirêj e. Fira wî pêlane ye û di firînê axilbe difîkîne.
Reftar û jîngeh
Şehlûrê nêr dema bixwaze nêzikî ya mê bibe divê mêşek hingiv zevt bike û jê re diyarî bike. Şalûla mê heyta ku vê mêşê nexwe nahêle yê nêr nêzî bibe û têkeve têkiliya cinsî. Hêlina xwe li nêzî avan li cihên ji aliyê kêzan ve dewlemend di qûmê de çêdike. Hêlîna wan teng û dirêj e. Carinan dirêjiya hêlînê 2 m jî derbas dike.Şehlûr li çolan dijîn.
Parêzî
Şehlûr mêş û mûr, moz û kurman dixwe.
Jordalsvatnet
Jordalsvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Hordalanda Norwêcê de ye.
FK Kauno Žalgiris
Futbolo klubas Kauno Žalgiris yaneyeke futbolê ya Lîtvanyayê ye. Di sala 2004an de hatiye damezrandin.
Xwedî yarigeheke bi navê Dariaus ir Girėno stadionas e. Di lîga yekem a Lîtvanyayê de cih digire û yek ji sê tîmên Kaunasê ye.
Dîzantirî bektîriyayî
Dîzantirî bektîriyayî (an caran jî şîgeloz; bi inglîzî: bacillary dysentery) nexoşiyekî hewkirdinûy dirmiye be zorî le welate [germ]ekanda debînrêt, şûnî serekî hewkirdineke nawenda rîxole estûreye.
Mizgefta Seyide Zeyneb, Hesîçe
Mizgefta Seyde Zeyneb (bi erebî: مسجد السيدة زينب) mizgefteke taxa Kelasê ya Hesîçeyê (Rojavayê Kurdistanê) ye.
Sehzab
Sehzab, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Afrîkaya Bakur
Erdnîgarî
Afrîkaya bakur dewletên Mexrib û Misir û hin caran jî Sûdanê vedigire. Li wir bi gelemperî Erebî tê axaftin û Ol jî bi gelemperî Îslam e.
Dewletên Afrîkaya Bakur wek Misir û Lîbya, polîtîkî hin caran li Rojhilata Navîn tê hejmertin. Bi rastî jî Nîvgirava Sîna (pişkî Misir) li asya dikeve.
Dewletên Afrîkaya Bakur
Hin caran Etiyopya, Erître û Maûrîtanya jî ji wê navçe tê hejmertin. Lê bi gelemperî Erître û Etyopya wek li Afrîkaya Rojhilat, Maûrîtanya jî wek li Afrîkaya Rojhilat tê dîtîn.
Xetay (parêzgeh)
Xetay yek ji navçe û parêzgehên Tirkiyeyê ye. Li herêma Deryaya Navîn de ye. Navenda parêzgehê Antakya (Xetay) ye. Sê ji qezayên parêzgehê dikevin hundirê sînorên Rojavayê Kurdistanê: Dortyol, Erzîn, Îskenderûn, Qirikan (Kirikhan), Kumlu û Xase.
Qişlax, Qerehesen
Qişlax gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Buyukqadî
Buyukqadî, gundekî bi ser paytexta Kurdistanê Amedê ve ye.
Kleines Wiesental
Kleines Wiesental şaredariyeke navçeya (Landkreis) Lörrach li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Pitik
Pitik, pit, sava, bebik, an jî Babûş zarokekî di sala yekemîn a jiyanê de ye. Piştî zayînê, mirovekî ciwan bi xwezayî bi şîrê dayikê ji hêla çiçika wê ve tê têrkirin. Wekî din ji çêleya şîrmêjên din, pitika mirov ji bo vê formê vexwarinê jî bi refleksên xweser ên wek lêgerîn û mijandinê şîrê ve zane ye. Her wiha ew gengaz dibe ku pitikan ji  bilî şîrê dayikê jî  xwarinê şilav ji  bîberonê vebixwe dema ku  pitik nayê mêjandin.
Weilmünster
Weilmünster şaredariyeke navçeya (Landkreis) Limburg-Weilburg li Hessen, Almanyayê ye.
Palling
Palling şaredariyeke navçeya (Landkreis) Traunstein li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Liçik
Liçik (1928: ليجيك / Lidjik (Lîcîk); 1946: Liçik; ), gundekî bi ser Êliha Batmanê ve ye.
Michael B. Jordan
Michael Bakari Jordan (jdb. 9ê sibatê sala 1987) lîstikvan, derhêner û hilberînerek Amerîkî ye.
Ew bi rolên xwe yên fîlmê wekî qurbanê gulebaranê Oscar Grant di drama Fruitvale Station (2013), bokser Donnie Creed di fîlma Creed (2015), û Erik Killmonger di Black Panther (2018) û dûmana wê de Black Panther: Wakanda Forever (2022) tê zanîn. Her çar fîlm ji hêla Ryan Coogler ve hatine nivîsandin û derhêner kirin. Jordan rola Creed di Creed II (2018) de, û Killmonger di What If...? (2021) de dubare kir. Tê destnîşan kirin ku wê di Creed III (2023) de lîstikvanî û derhêneriya xwe bike.
Jordan di destpêkê de di rolên televîzyonê de derket, di nav de rola Wallace di sezona yekem a rêzefîlma drama sûc a HBO The Wire (2002); rola Reggie Montgomery di soap operaya ABC ya All My Children de (2003–2006) û rola Vince Howard di rêzefîlma drama werzîşê ya NBC ya Friday Night Lights (2009–2011). Performansên wî yên din ên fîlmê Red Tails (2012), Chronicle (2012), That Awkward Moment (2014), Fantastic Four (2015), û Just Mercy (2019) hene.
Di sala 2018an de, Jordan ji bo Xelata Emmy ya Primetime ji bo Outstanding Television Movie, wekî hilberînerê fîlma televîzyonê Fahrenheit 451 berendamtî wergirt. Di sala 2020an de, Jordan ji hêla kovara Time ve wekî yek ji 100 kesên herî bibandor li cîhanê hate destnîşan kirin, û wek Sexiest Man Alive (Mirovê Herî Seksî yê Zindî) hate hilbijartin. Di heman salê de, The New York Times ew xiste rêza 15an di navnîşa xwe ya 25 Lîstikvanên Herî Mezin ên Sedsala 21an de.
Goma Bozaxa
Goma Bozaxa, gundekî girêdayê navçeya Mose ya Erzînganê ye.
Isparta
Isparta navê bajar û parêzgehekê Tirkiyê ye.
Rûber 8.933 km² û gelhe 513.681 (2000) e. Li herêma Derya Egeyê dikeve. Navê bajêr bi Grekî ye û Sparta ye. Navçeyên Ispartayê Ispartayê: Aksu, Atabey, Eğirdir, Gelendost, Gönen, Keçiborlu , Senirkent , Sütçüler, Şarkikaraağaç, Uluborlu, Yalvaç û Yenişarbademli ne.
Meckenheim, Rheinland-Pfalz
Meckenheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Dürkheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Newpoşe soy dil
Newpoşe soy dil (bi inglîzî: Endocarditis) birîtiye lew hewkirdinaney tûşî nawpoşî dil, zimane û boriye gewrekanî dil debêt. Hendêk şareza lem bwareda debêjin ke zorcaran hewkirdineke teniya zimanekanî dil degrêtewe û be degmen nawpoşî dil degrêtewe. Be manayekî dî detwanîn bileyin ke hewkirdineke corekî taybetî jarîn e. Ewey şayanî bes e pêş dozînewey entîbayotîk katêk şaxonber û boriyegewrekanî dil tûşî so debûn le 100%î barekanda dexoş demre. Hoy berzî rêjey mirdin degerayewe bo serçawey hewkirdineke dekewête ser nawpoşî dil û zimanekanî dil.
Tore
Tore, torre an jî çîna tora çav (bi îngilîzî: retina) çîna navî ya çavê mirov e.
Diwarê goga çavê mirov ji sê çînan pêk te. Çîna derve, çîna naverast û çîna navî.
Çîna derve ji korniye, konjunktîv (bi îngilîzî: conjunctiva) û reqe (spîka çav) pêk tê.
Çîna naverast bi lûleyên xwînê dewlemend e, ji tenê kûlkdar, rengîne û koroyîdê pêk tê. Çîna navî bi tora demarexaneyan ve dewlemend e, wekî tore tê navkirin.
Tore çînek tenik a demareşaneyê ye, li hundirê goga çav, li aliyê paşî de cih digire. Tore ronahiya hawirdorê werdigire û ji bo enerjiya kîmyayî vediguherîne. Enerjiya kîmyayî demarexaneyan han dike, sînyalên bînînê bi şeweyî demareragihandin ji çav tê şandin bo tûkila mejî.
Pêkhateya toreyê
Tore ji du çînên serkî pêk tê, çîna derve ya pîgmentî û çîna navî ya demarî.
Çîna pîgmentî
Çîna pîgmentî di binê çîna koroyidê de cih digire û bi çîna koroyidê ve girêdayî ye. Çîna pîgmentî ji qatek rûkeşexaneyên şeşgoşeyî pêk tê. Ji ber ko xaneyên rûkeş pîgmenta reş a bi navê melanîn lixwe digirin, navê van xaneyan, rûkeşexaneyên pîgmentî ye .Xaneyên ronahiyewergir ji çîna pîgmentî vîtamîna A (retînal) dabîn dikin. Tîrojên ronahiyê yên ko ji aliyê ronahiyewergiran ve nehatine mijandin û di hundirê goga çav de belav bûne, ji aliyê çîna pîgmentî ve tên mijandin
GMM Grammy
GMM Grammy Public Company Limited (Taylandî: จีเอ็มเอ็ม แกรมมี่ an G"MM' Grammy) li Taylandê şirketa şahînetê ya konglomeratê ya herî mezin e. Ew ji sedî 70 para pîşesaziya şahiyê ya Thai îddîa dike. Hunermendên Grammy Thongchai McIntyrehene, Silly Fools and Loso. Digel karsaziya xweya muzîkê, pargîdanî di hilberîna konseran de, rêveberiya hunermendan, hilberîn û weşangeriya fîlim û televîzyonan ve mijûl dibe.
Tore
Çîna demarî
Ronahiyewergir û demarexaneyên hevkarê ronahiyewergiran di çîna demarî de cih digirin. Vê çîna toreyê berpirse bo wergirtina tîrojên ronahiyê û veguherandina enerjiya ronahiyê bo demareragihandinê. Herwisa demareragihandin ji vê çînê tê şandin bo tûkila mejiyê.
Çîna demarî ji ronahiyewergir, demarexaneyên asoyî, demarexaneyên ducemserî, demarexaneyên amakrîn (bi îngilîzî: amacrine) û demarexaneyên girêk (ganglîon) pêk tê. Demarexaneyên toreyê bi eslê xwe niçikên mejî ne, ango beşek mejî ber bi aliyê pêşiye kilox ve dirêj dibe û toreya herdu çavan pêk tîne. Hemû xaneyên çîna demarî di sê çînan de rêzbûyî ne. Çîna ronahiyewergiran, çîna xaneyên ducemserî û çîna xaneyên girêk. Divê tîrojên ronahiyê ji van hersê çînan derbas bibe ko xwe bigihîne ser ronahiyawergiran.
Çîna herî derva ya çîna demarî, ji du cor ronahiyewergiran pêk tê. Xaneyên qoçekî di ronahiya kiz de kar dikin, xaneyên çîlkeyî di ronahiya geş de ji bo bînîna rengîn kar dikin. Di toreyê de hejmar û belavbûna xaneyên qoçekî û çîlkeyî ne yek e. Toreya her çavekî bi qasî 120 mîlyon ji xaneyên çîlkeyî û bi qasî 6 mîlyon jî ji xaneyên qoçekî lixwe digire.
Li binê çîna ronahiyewergiran, li aliyê navî ya goga çav de, çîna xaneyên ducemserî cih digire. Di navbera ronahiyewergiran û xaneyên ducemserî de tora xaneyên asoyî heye. Xaneyên asoyî, di navbera xaneyên ducemserî, çîlkeyî û qoçekî de girêdan ava dike. Xaneyên qoçekî û yên çîlkeyî bi dendirîtên xaneyê ducemserî ve bi navbeynakriya gehînkeyan ve giredayî ne. Hêjmara xaneyên ducemserî ji ya ronahiyewergiran gelek kêmtir e. Loma ragihandinên bînînê yên ji ronahiyewergirên çalak tên, li vir digihîjin hev û ber bi mejî ve tên şandin.
Çîna navî ya çîna demarî ji xaneyên girêk (bi îngilîzî: ganglion cells) pêk tê. Çîna xaneyên girêk bi şileya şûşeyî ve di nav temasê de ye. Xaneyên girêk û xaneyên ducemserî bi navbeynkariya gehînkeyên demarî, bi hev re girêdayî ne. Ragihandinên bînînê yên ji xaneyên du cemserî tên ji aliyê xaneyên amakrîn (bi îngilîzî: amacrine cells), tên tekûzkirin, paşê derbasî xaneyên girêk dibin. Tewereyên ji xaneyên girêk dirêj dibin, digihîjin hev bi vî awayî gurza demar peyda dibe, ev gurz wekî demarê bînînê tê navkirin.
Xala kor
Li ser toreyê xalek heye ko demarên bînînê ji çav derdikevîn û ber bi mejî ve dirêj dibin. Di wê xalê de ne xaneyên qoçekî û ne jî xaneyên çîlkeyî heye, tenê tewereyên xaneyên girêk hene, loma li wir ronahî nayê mijîn û bînîn rû nade. Ev beşa toreyê wekî xala kor tê navkirin. Ji xeynî xala kor, hemû beşên toreyê çalak e ji bo hestê bînînê.
Lekeya zer
Di navenda toreyê di beşek piçûk a wek mîna xalek zer xuya dibe, ji wê beşê re lekeya zer an jî makula (bi latînî :macula lutea) tê gotên. Li ser lekeya zer jî çalikek piçûk heye û wekî çalika navendî an jî fovea (bi latînî:fovea centralis) tê navkirin. Di çalika navendî de hejmara xaneyên qoçekî zêde ye, loma di çavê mirov de bînîna herî zelal û xurt di çalika navendî ya toreyê de rû dide.
Nexweşiya şevkorî
Têkçûna xaneyên çîlkeyî dibe sedema çêbûna nexweşiya şevkoriyê. Xaneyên çîlkeyî bi gelemperî ji ber kêmasiya vîtamîna A têk diçin
Nexweşiya rengkorî
Nebûn, an jî têkçûna ji corêk xaneneyên qoçekî dibe sedema çêbûna nexweşiya rengkoriyê. Gelek corên vê nexweşiyê heye,lê ji vana herî pirtir nexweşiya koriya rengên kesk û sor li mirov peyda dibe.
Nexweşiya glukom
Hin caran di nav çav de pestoya şileya şûşeyî zêde dibe, ji ber pestoya berz ziyan digihîje demarên bînînê, dibe ko ji ber pestoya berz korî jî li mirov peyda be.
Siye so be
Siye so be, Respiratory Syncytai Virus, yekeke le giringtirîn û bilawtirîn siye sokanî korpey temen jêr 2-3 salî. Zorcaran miroy be temenîş ew siye soyey borîçke hewayekan debêt. Be taybetî soyeke le mangî cenîwerî û be giştî le zistan da derdekewêt. Salane le cihanda nêzikey nîw milyon kes bem siye soye demrêt.
Kaşiyan
Kaşiyan 1680 - 1157 Beriya Zayînê, ku di kurdî de tê wateya "çiyager", yek ji kalkên kurda ne ji xêzana Hindo-Ewropî yên ji çiyayên bakurê herêma Loristan koçber bûne. Yekem car ku navê Kaşiyan hate gotin di sala nehemîn ê serdestiya reahê Babîlî Shamshu Ilona (1749 - 1712 BZ) bû. Padîşahên Kaşî yên pêşîn heya nêzîkê salekê (1580 berî zayînê) - an li gorî texmînek din di nêzîkê salekê de (1532 berî zayînê) - nekarîn Babîlê bikişînin heya ku padîşahê wan (Akum II / wekî Karimah) - nikaribû ji Xilwan li irana îroyîn dakeve. Li ser riya Xaneqîn û piştre ber bi Mezopotamya navîn û başûr ve. Akum II piştî ku Hîtît ji wê paşde vekişiyan Babîl dagir kir û li wir xanedana Kaşiya ava kir, mîrasa hemû malikên dewleta Babîl a kevnar girt, û ji bilî gelek sernavên din xwe wekî padîşahê Akkad û Babylonê binav kir. Tête behs kirin ku 36 şahên vê xanedanê 576 sal hukumdarî kirine. Dîroknasên hemdem wê ji sala 1680 heya 1157 berî zayînê texmîn dikin, lê desthilatdariya wan li başûrê Iraqraqê bi qasî 400 salan (1580-1157 berî zayînê) an (di navbera 1532-1160 berî zayînê) dom kir. Hukmê Kashite ne tenê li Babîlonê, lê di heman demê de li giravên Kendava Erebî jî, nemaze giravên Bahreyn û girava Failaka ya Kuweytî, ku wargeh hatin dîtin ji serdema Cache, mohr, kelepçe û goran ve hat dîtin.
=Kayên Kaşiyan= Kayên kaşî
....Padîşahên yekem kaşiyan karên hêjayî behskirinê nekirin, ji xeynî ku hinekan ji wan li Babîl û bajarên başûr perestgeh çêkirin û navê wan li ser kerpîçên wan hate çap kirin û (an Lambriyash) qala salekê kir (1500 sal berî zayînê) li ser erdê behrê dema ku padîşahê wî (Aya Camille) li welat şer dikir Elam Tepisandina hin ji wan serhildan, nemaze li welatên welatê behrê
Karindaş (1445 - 1427 BZ)
Wî xwe digot Padîşahê Babîlê, Padîşahê Sumer û Akkad, Padîşahê Kassîtan, û Padîşahê Babîlê. Wê demê jê re digotin "Kordinash". Hemdemek (Assyria Bel Nishicho), û di dema serweriya wî de, Tuthmosis III, Kingahê Misrê, bi qasî salekê (1457 berî Zayînê) hat Firatê. Li bajarê Warka perestgehek wê ya mezin heye ku ji bo xwedayan (groan) hatî çêkirin, û dîwarê wê bi kerpîçan hatî çêkirin û bi nîgarên xwedawenda derketî ve hatî xemilandin, û dema wê li dora (1430 berî zayînê) tê texmîn kirin
Sûîn, Serab
Sûîn, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kaşiyan
Corrikleso I
Passy-en-Valois
Passy-en-Valois, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Kaşiyan
Hemdemê Amenhotep II, yê ku li Misrê di (1438-1412 BZ) de hukimdar bû. Koriklzo I ji wî re sermayek nû ava kir ku wî nav lê kir, û wêranên wê îro bi Aqarqouf têne nas kirin, û ew naha li dor 25 km bakurê rojavayê Bexdadê ye. Rêvebiriya Kevneşopiyên Iraqiraqî li vî bajarî geriya, û tê de perestgehên bajarê ku dorpêça Ziggurat ya berjêr dorpêç kirine ku heya roja îro ji bo perizîna xwedayê mezin "Enlil" heye, û kolandinan qesrên padîşahan, ku tê de û li deverên din li bajêr, gelek bîrdarî hatin dîtin ku mêvan hin ji wan di salona pêncemîn de dibîne. Ji Muzeya Iraqê.
Neheqiya Mirovê Smash
Hemdemê Amenophis III, Fîrewnê Misrê, nêzîkê salê (1412 - 1364 berî Zayînê).
Barnabersch II (1375 - 1347 BC) biguherîne
Yê ku di nêzîkê salê (1364 - 1347 berî Zayînê) de Fîrewnê Misrê Akhenaten hemdem e.
Kidshman Khirba II
Kîjan hemdem a Aşûrî Iplein di nêzîkê salekê de (1365 - 1330 BZ). Di vê heyamê de, li ser mijarên siyasî û bazirganî, ku tê de dîyarî û jin dihatin danûstandin, nameyek dîplomatîkî ya ku ji hêla şahên Kashin ve ji fîrewnên Misirî re hatibû şandin, hebû. Van tîpan di forma lewheyên axê de ku bi tîpên tîpî û bi zimanê Babîlî hatine nivîsandin, di berhevoka nameyên Tal al-Amarna de (di navbera 1430 û 1330 berî zayînê de) li Misrê, dema wan ji sedsala çardehê mîladî tê texmîn kirin, hatin dîtin. Her weha, nûçeyên din hate dîtin ku li ser lewheyên axê li ser têkiliyên navneteweyî di navbera Kassites û Suryanî de hatine nivîsandin, û wê demê di navbera Mitanni, Suryanî û Kassites de nakokî û pevçûn berdewam bûn li ser zeviyek li beşa navendî ya presentraqa îroyîn de ji çiyayên rojhilat ber bi Firatê jorîn. Van pevçûnan demek dirêj berdewam kir heya ku keyaniya Aşûrî derbas bû û kari pêşdeçûna Suryaniyan ji rojava rawestîne û Mîtanî li başûr paqij bike û li Babîl şerê Kaşiyan bike. Kassîtên wê demê lawaz bûn û tenê li Babîl û partiyên derdorê hukim dikirin.
William Wallace
Sir William Wallace (jdb. c. . 1270 - 23ê tebaxa 1305an) şovalyekî skotlendî bû ku yek ji serokên sereke yên Şerê Yekem ê Serxwebûna Skotlandê bû.
Fontiers-Cabardès
Fontiers-Cabardès, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Malsburg-Marzell
Malsburg-Marzell şaredariyeke navçeya (Landkreis) Lörrach li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.