cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Balekan, Elkê
Balekan, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Vaumas
Vaumas, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Dorothy L. Sayers
Dorothy Leigh Sayers ( z. 13ê hezîranê 1893 li Oxford nivîskar, ceribannivîs û wergêreke ingilîz bû ku bi taybet bi romanên polisye derbarê Lord Peter Wimsey de navdar bû. Romanên wê tawanê, ku tê de dîmenên ecêb, nîgarê derdorên  salên 1920 û 1930an hene, navûdengê wê wekî yek ji navdartirîn "Xanimên  Brîtanî yê Tawanan "  ( British Crime Ladies ) saz kiriye.
Karê wê di wexta mirina wê de pir hat jibîrkirin. Xebata wê yekemcar wekî beşek ji tevgera jinê ya dawiya salên 1960an hatiye vegerandin. Danasîna romanên wê yên Lord Peter Wimsey ji bo rêzefîlmekî  ku BBC-yê di destpêka 1970an de hilberand û ji 1973-an weşanê kir, wan dîsa ji nû ve xwendevanek fireh nas kir.
Ev roman wekî berhemên girîng ên çîrokên detektîf ên klasîk, ku bi piranî ji hêla nivîskarên Britanî ve di serdema navbera du şerên cîhanê de hatibûn nivîsandin, têne hesibandin.
Rojnameya brîtanî The Guardian di sala 2009-an de du romanên wê yê tawanê Whose Body? (1923) û Murder Must Advertise  (1933) di lîsteya hezar romanên ku divê her kes pê bixwîne, tomar kir.
Qazî
Qazî an jî qadî ( an jî "hakîm") wezîfeyeka li welatên misilmanan e. Qazî ew kesê ku him dadgerî dikirî û him jî ew tiştan gorî Îslamê, ango Quran, Fiqih, Sunet û Şerîetê kontrol dikirin. Ew pê îslam li welatan belav bû û sînorên xelîfe berfireh bûbûn re, di wextê Ûmeyyeyan re êdî li her bajarên mezin qadî hatin tayîn kirin. Peyve Spaniyê alcalde yê ku tê maneyê "Şareder", bi gumanî ji peyva qadî ji erebî, di demê Endulusê re derbasa Spanî bûye.
Montigny, Calvados
Montigny, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Hilbijartinên giştî yên 7'ê hezîrana 2015'an li Rihayê
Li Rihayê 12 parlamenter hilbijartî ne di Hilbijartinên Giştî yên 2015'an de. Li Rihayê Partiya Dad û Pêşketin 7 parlamenter, Partiya Demokratîk a Gelan 5 parlamenter derxist.
Qişlaq Axegewre
Qişllaq aẍegewre, gundekî gundistana Xurrxurrea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qişllaq aẍegewre 410 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 64 e.
Niederschönenfeld
Niederschönenfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Donau-Ries li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Johannes von Tepl
Johannes von Tepl (di heman demê de  Johannes von Saaz, bi zimanê Çekî  Jan ze Žatce, Johann Ackermann an Johannes von Schüttwa ; jdb. dora 1350 li Schüttwa, Keyaniya Bohemyayê m. 1414 li Prague) helbestvan, bajarnivîs û noterê alman bû. Bi berhema Der Ackermann aus Böhmen (yekem car li dora 1460 hate çap kirin) ve wî li dor 1401 yek ji girîngtirîn helbestên prozayî ê almanîpeyv ya  serdema navîn a paşîn nivîsand. Gotûbêja di navbera gundiyek û mirina kesane de tête hesibandin ku yek ji wan çend nivîsên girîng almanîaxêv ên serdema navîn a paşîn e. Di heman demê de, Der Ackermann aus Böhmen jî girêdanek bi humanîzma destpêkê re ye.
Jiyan
Johannes von Tepl li dor 1350 li Schüttwa (Šitboř), gundekî rojavayê Bohemya, ji dayik bû. Ew dibe ku navê xwe ji dibistana keşexaneya li Tepl girtiye, ku ew wekî xortek lê xwendiye, lê ev nehatiye selmandin. Tepl dibe ku yekem cîhê xebata wî be. Wî carinan ji xwe re digot Johannes de Sitbor. Bavê wî yê dewlemend heya 1374an li wir xwedanê parishek bû. Tepl yek ji heft hunerên serbest de, dibe ku li Zanîngeha Pragê, ku di 1348 de hate damezrandin, bawernameyek xelas kir. Xwendinên postdiplomê yên di dadê de li zanîngehek din îhtîmal e. Çendîn belge îspat dikin ku wî rûmeta masterê stendiye. Ji dora 1373an ew yekem wekî noterê giştî (notarius Counis) û ji destpêka heştêyan de wekî serokê dibistana herêmî ya Latînî (rektor scolarium) li Saaz xebitî. Ji sala 1383an ve wî tomara Bajarê Saaz jî digirt.
Çalakiyên wî yên cihêreng wî kir endamek elîta bajarvaniyê. Ji ber karûbarên wî, meclîsa bajêr mafê salekê şerab, bîra û şarabê hengivî dabû wî. Tê bawer kirin ku vê yekê wî dahatek mezin anî, ji ber ku ne pir paşê wî li ber dîwarê bajêr zemînek avahiyê kirî û li wir avahiyek mîna bircê lêkir. Di 1404an de key Wenzel dîsa dahatek pêvek da wî: Johannes von Tepl hate destûr kirin ku ji her serjêkerê ku goşt anî sûkê drav bixwaze.
Bîranîna Johannes von Tepl
Çirî 2011, li baxçeyê keşexaneya bajarê Žatec (Saaz) abîdeyek ji Johannes von Tepl  hate vekirin. Li gelek bajarên Çekî, Žatec jî tê de navên wî li kolanan tê kirin. Li Almanyayê li Donauwörth kolana Johannes-von-Tepl-Straße heye. Wekî din, Xelata Çandê ya Egerland, ku ji sala 1995 ve her sal tê dayin, li ser navê Johannes von Tepl hate girtin.
Girêdan
*
* Codex Palatinus germanicus 76: Johannes von Tepl – 'Der Ackermann aus Böhmen', Einführung zum digitalen Faksimile der Heidelberger Bilderhandschrift * E-Text mit Porträt in der Bibliotheca Augustana
* eLibrary Austria Project (etext wiki)
Ferdosê
Ferdosê, gundekî  Bafê ya girêdayî navçeya Hezexa bi ser Şirnexê ve ye. Ev Gund di neqebeyna Bafê û Elcanya de ye. Gund tenê ji 2 malan pêk dihat, Gundêkî gelekî bi şinahî ye. Di vî Gundî de Dehlên pir mezin hene. lê mixabin di van Salên Dawî de Xwediyê Malan ji ber zextên Dewleta Tirk mecbur man berî 13 Salan derbasî Bafê bibin u ji Dehlan pêvetir tiştekî li duv xwe nehêlin! bi vî awayî ev Şînatiya Mirov jê têr nedibu, Her çiqas (Remezanê Mistê Xwediyê ji Sedî 80% yî Dehlê ya, ewqas Ked jî da u hîna jî didê dîsa ev Xwezaya Kurdistanê ber bi Hişk bunê ve diçê!
Roj tuneye Remezan´ê Mistê Sere kî li Dehlê nedê, heger Rojekî neçê, jibona wî Jiyan bê Wateye. Lê jiber go ew bixwe jî hedî Hedî di nav salan re derbas dibê Ev Şînatî jî hêdî hêdî Winda dibê.
Alan Kurdî
Dengvedana mirina Alan, ne tenê li ser torên civakî lê di medyayên cîhanî de jî pir deng vedaye û di navdartirîn rojname û dezgehên ragihandina cîhanî de jî Alan bûye manşet û nûçeya herî pêş.
Périssac
Périssac, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Gorkha Municipality
Gorkha, bajarekî welatê Nepalê ye û li herêma Gandaki de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 39.262 kes hatiye hejmartin
Ciluqe
Ciluqe, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Carlo Rubbia
Carlo Rubbia (jdb. li Gorizia) fizîknasekî navdar ê Îtalî bû.
Rubbia sala 1984 bi tevî Simon van der Meer guncavê Xelata Nobelê ya Fizîkê tê dîtin. Xelat „ji bo lêkolînên wî yên li ser vedîtina partîkela W û Z, analîzkirina bandora qels a bozonan“ lê tê dayîn.
Di bin serokatiya wî de dedektora bi navê UA1-Detektor tê çêkirin. Ew gerînendeyê saziya Ewropayê ya bo lêkolînên nûklearê (CERN) û endamê Accademia Nazionale dei Lincei (Roma) bû.
Qişlaq Mile
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qişllaq mile 159 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 25 e.
Creglingen
Creglingen, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Baden-Württembergê ye.
Tamanna Bhatiya
Tamanna Bhatia, (Mumbaî, Maharaştra, Hindistan) bi profesyonelî Tamannaah tê zanîn. Lîstikvanek Hindî ye ku bi piranî di fîlimên bi zimanê Telugî, Tamîlî û Hindî de lîstiye. Ji xeynî lîstikvaniyê, beşdarî pêşandanên şanoya jî bûye. Tamanna, ji bo danasîna mark û hilberan kesekî naskirî yê Hindistanê ye.
Jînenîgarî
Tamannah, di 21ê Kanûna 1989an de li Bajarê Mumbaî, Maharashtra yê Hindistanê ji dayik bûye. Tamannah keça dêûbavê Santhosh û Rajani Bhatia ye. Birayek wê yê mezin bi navê Anand heye. Bavê wê bazirganekî karê elmasê dike. Ew ji binêla Sindhi Hindu ye. Tamannah, ji nijada Sindhi Hindu ye. Wê perwerdeya xwe ya dibistana, li Dibistana Baweriyê ya Maneckji Cooper Training a Mumbaî dît. Ji ber sedemên numerolojîk navê xwe ya profesyonel xwe wekî Tamannaah guhert. Tamannah ji 13 saliya xwe ve, dema ku di çalakiya roja salane ya dibistanê de hate dîtin jibo role sereke dilîst. Piştre ew bû lîstikvanakî Şanoya Prîthvî ya Mumbaî. Di albûma Abhijeet Sawant de jî strana "Lafzo Mein" a albûma Aapka Abhijeet ku di sala 2005an de derket, derket.
Saint-Benoît-sur-Loire
Saint-Benoît-sur-Loire, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Bileh, Colemêrg
Bileh (bi tirkî: Aksu), gundekî Colemêrgê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Landes, Charente-Maritime
Landes, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Badikan (eşîr)
Badikan eşîreke kurdan li Bakurê Kurdistanê ye. Badikî li Farqîn, Pasûr, Bismil û parazgeha Mûş û hin deverên Agiriyê dijîn.
Lê pirî endamên wî eşîrê li navenda, paytexta Kurdistanê li Amedê dijîn. Eşîra Badika ji 12 qebîl û gundên mezin pêk te. Ev gund li navçeya Pasûrê li hereme Badika Hewrê ne. Navê qebîlên Badikan wiha ye: Memikan, Laçikan, Xweşikan, Reşikan, Araşkan, Nasirkan, Welîkan, Axikan, Mala Xerzan, Kerran, Kanikan, Şerefkan û Cimikan e.
Li gor jêderên heremî, ev eşîr navê xwe ji Badê Dostik vergirtiye ku ew damezrênerê Dewleta Merwanî ye. Farqîn û Amed peytextên Merwaniya bûne. Herwiha Pira Mala Badê ku di dema Merwaniyan de hatiye avakirin, li kêleka herema Badika Hewrê ye.
Dîwan
Dîwan, di wêjeya klasîk de, peyvika "dîwan" ji wê berhemê re tê gotin ku nivîsarên wê beş bi beş in, bi formeke kifş e, herweha bi nikl û kêş û qafiye ye û pîvana kiteyan li ser jimareke kifş hatiye amadekirin.
Bo mînak dîwanên Melayê Cizîrî, Pertew Begê Hekarî, Evdirehmanê Axtepî û bi dehan berhemên din.
Dîwan di nava xelkê de, ji wê avahiyê re tê gotin ku civata kesên xuyanî lê çêdibe. Bo mînak: dîwana Şêx filankes, dîwana filan begî, dîwana bêvan maqûlî û hwd.
Nepal
Nepal welatekî li naverasta Asyayê ye. Nifûsa Nepalê digehe nêzikî 29 milyon kesî. Paytextê wî Katmandû ye. Li bakurê welat çiyayên Hîmalayê û li başûr Terrai (herêma daristaniyekê) hene.
Ûd
Ûd amûreke muzîkê ya têldar e.
Peyva ûd ji erebî ye û ji peyva “el-'ûd” (العود) tê ku wateya wê talîjarî (Aleo vera) ye. Di zimanê erebî de pêşdaçeka “el” herfî tarîf e. Civakên ku di zimanê wan de “herfî tarîf” tune ye, ev peyv wekî "ûd" wergirtiye lê yên di zimanê wan de “herfî tarîf” heye, bi wî awayî wergirtiye. Rojavayiyên ku di sedeyên 11an û 13an de li dû Şerên Xaçperestan ev amûr biriye Ewropayê, navê wê jî li gorî zimanê xwe, girêdayî bingeha wî ya erebî, daniye: luth (fransî), lute (inglîzî), Laute (almanî), liuto (îtalî), alaud (spanî).
Dema em ji hêla zanistî ve berê xwe bidinê, em ê bibînin ku ev amûr ji hêla sumeran û şaristaniyên din ên serdema pêşî ve hatiye bikaranîn. Hin nivîskarên ereb û faris dibêjin ku mûcîdê vê amûrê Pythagoras û hinên din jî dibêjin ku Eflatûn e.
‌Ziryab an jî Zorab kesê pêşîn bû ku pêncemîn têl li saza ûdê zêde kiriye, mizrap bi kar aniye û flamenko afirandiye.
Zêwê
Cend cihên bi navê Zêwê hene:
Hîdrojen
Hîdrojen elementa bi hejmara 1 e. Hîdrojen gazek e. Gerdûn bi piranî ji hîdrojen pêk te.
Germahiya 100 Milyon Dereceya Santîgrad, Jibo Pêkhatina Fusion’a Dendikî
Fusion’a Dendikî yan bihevzeliqandina dendikan di germahiya pir mezin da, tam berevajî qelişandin û jihevbelakirina dendikan e. Di prosesa Fusion’a Dendikî da, dendikên sivik yên wek Hydrogen, Deuterium û Tritium, dizeliqin hev û jê dendikên mezintir pêktên ku enerjiyeke mezin jî pê ra, berhem tê.
Jibo ku Fusion’a Dendikî pêkwere, divê enerjiya livokî yan kînîtîka dendikên nava redaksiyonê, têra xwe mezin be ku karibe lihember meydana Elektrostatîkiya derdora xwe, biserkeve. Loma jî germahiyên girêdayî van redaksiyonên dendikî yên Fusion’î, pir pir mezin in. Yekemîn teqîna germa*dendikî ku wek test, hate pêkanîn, di sala 1952’an da bû ku bû sedema azadbûna qaseke pir mezin ji enerjiya kontrolnebuyî. Ev test, nîşan da, eger germahiya gaza ku ji zerreyên bibar yên Plasmayên bi baristeya mezin pêkhatî, hilkişe ser 50 milyon dereceya Kelvînê, hingî di gaza yonbuyî da redaksiyona Fusion’a Dendikî pêktê. Piştî teqîna serkeftî ya Bomba Hydrogen’ê, lêkolîn jibo berhemanîna enerjiya kontrolbuyiya dendikiya Fusion’ê, destpêbû.
Baristeya Tavê(cirm) 330 hezar carî ji ya erdê mezintir e û germahiya navenda wê jî digihîje 17 milyon dereceya Santîgradan. Pirsgrêka yekem ew e ku liser ruyê erdê, bi qasî Tavê, şewatok û arduya Hydrogenê, tune ne. Divê em germahiyê bigihînine 100 milyon dereceya Santîgradan. Pirsgrêka duda jî ew e ku madde di forma Plasmayê da, bertekên ecêb ji xwe nîşan didin. Plasma forma çaremîna maddeyê ye. Plasma ne Avîn e, Ne Camid e û Ne Gaz e. Dema ku em Plasmayê dixine nav şertên wiha ku têda germahî û pesto, gelek mezin in, ew pir pir nebergir(unstable) dibin û hez dikin û zû ji hev belav bibin. Jibo kontrolkirina şertên nebergir jî em nikarin ji alavên normal mifayê werbigirin. Bi gotineke din, dibe stêrkek liser erdê were çêkirin. Ev yek pir pir dijwar û zehmet e çimku pêwîstiya wê bi mezintirîn û komplekstirîn teknolojiyên tarîxa mirovahiyê heye.
Bi şêwazên cihê wek sînordarkirina Megnetîkî, Leyzerîk û Katalîzora Muon’î, Fusion’a Dendikî, dikare pêkwere. Di sînordarkirina Megnetîkî da, qad û meydanên pirbihêz jibo xweyîkirina Plasmayê tê bikaranîn. Di sînordarkirina Leyzirî jî, ji leyzerên pirbihêz jibo sînordarkirina saçmeyên biçûk ku tê da şewatok yan arduya dendikî ya ku hatiye givaştin, tê istifadekirin.
Zincîra Proton-Proton:
Tav reaktoreke terikî ya dendikî ye ku tê da dendikên Hydrogenê heyî, dizeliqine hev ku jê dendikên Helium’an pêkbên. Ev şewatok yan arduya germa-dendikî ya Hydrogenê, proseseke 3 merheleyî ye ku jê ra zincîra Proton-Proton tê gotin.
Merheleyên cihê yên zincîra Proton-Proton’ê:
Merheleya Yekem:
Merheleya yekem ji hevzeliqîna 2 protonan pêktê ku dibe sedema çêbûna Deuterium’ek û derveavêtina Pad Elektronek û Neutrinosek, di demekê da. Pad Elektron di heman demê da, bi yek ji hezaran hezar Elektronên heyî li Plasmayê, dikeve, bi wê lihevketinê, Elektron tune dibe û ev yek jî dibe sedema jêpekîna 2 tîrêjên Gama’yan.
1H + 1H → 2H + e + γ 1.19mev
Merheleya Dudan:
Merheleya din jî hevkelîn û bihevzeliqîna Hydrogen û Deuterium û berhemanîna Helium-3(3He) ye.
1H + 2H →3H + e + γ 1.19mev
Merheleya Sisyan:
Bihevzeliqîna du dendikên ku encama wê, berhemhatina Heliuma normal(4He) û derveavêtina 2 protonên bi enerjiya mezin di eynê wextê da ye. Çimku di merheleya dawî da, pêwîstî bi 2 deste 3He heye. Jibo ku merheleya dawî bikare carekê pêkwere, pêwîste ku merheleyên berê qe ne du caran pêkhatibin. Bi vî awayî, zincîra Proton-Proton, 4 protonan mesref dike ku dendikeke 4He pêkbîne.
Neutrinosa pêkhatî di merheleya yekem da:
Di merheleya yekem ya zincîra Proton-Protonê da Neuterinos, azad dibe. Divê bê gotin ku navenda Tavê, ne tenê jêdera germahiyê ye, belke çavkaniya gelek Neuterinos’an e jî. Jiber ku danûsandin û bandordayîna 2alî ya Neuterinosan bi maddeyê ra pir pir lawaz û zeyîf e, lewma maddeya heyî li Tavê(û li erdê jî) jibo Neuterinosan, eşkere ye û ev zerre bê pirsgrêk ji merkeza Tavê ber bi derve diherike û tê derve.
Çerxeya Karbonê:
(1H + 12C → 13N + γ (1.95MeV
(13N → 13C + -e + r(2.22 MeV
(15O → 15N + -e + γ (2.71 MeV
(11H + 15N → 14C + 6He (4.96 MeV
Di merheleya dawî, dîsan Karbonek berhemtê ku di merheleya yekem da xera buye. Bi vî awayî, Karbon cardin vê merhelê derbas dike, Karbon, tenê wek katalîzor, tevdigere û mesref nabe. Enerjiya azadbuyî jibo her Protona mesrefbuyî kêmzêde bi qasî ya zincîra Protonê ye.
Çavkanî
https://en.wikipedia.org/wiki/Nuclear_fusion
Giravên Cook
Giravên Cook (, Bi Maorîya giravên Cook: Kūki 'Āirani ) dewleteka giravîyê bi Nû Zelanda ve wek havparî tê karger kirine û li başûra Okyanûsa Pasîfîk dikeve ye. Ew li ser rûerdeke 240 km² û li ser wa rûerda xwe 18.600 kes dijiye. Paytexta wê Avarua ye û ew li ser girava Rarotonga dimê. Wê navê xwe ji dahênerî James Cook girtiye.
Erdnîgarî
Giravên Cook arşîpelekê ko ji giravên Rarotonga, Aitutaki, Atiu, Mangaia, Manuae, Mauke, Mitiaro, Palmerston, Takutea, Manihiki, Nassau, Penrhyn, Pukapuka, Rakahanga û Suwarrow pêk têye.
Qepsûla Bowman
Qepsûla Bowman an jî qepsûla glomerulê (bi înglîzî: Bowman's capsule / glomerular capsule)
Nefron bi eslê xwe ji lûlekek pêk tê. Serê lûleka nefronê girtî ye kotahiya lûleka nefronê jî bi coga berhevkirinê ve girêdayî ye. Serê kor bi şêweyê kovik an jî bi şeweyê fîncanê ye, glomerulê dipêçîne û wekî qepsûla Bowman tê navkirin.
Ev pêkhate cara pêşîn di sala 1841ê de ji aliyê zanyarê Înglîz William Bowman ve hatiye keşfkirin loma ev pêkhate bi paşnavê vî zanyarê hatiye navkirin Lê hin caran li dewsa Qepsûla Bowman, peyva qepsûla glomerulê jî tê bikaranîn.
Qepsûla Bowman û glomerul bi hev re wekî tenolkeyê gurçikê tên navkirin. Tenolke di tûkila gurçikê de cih digirin. Şileya ji glomerulê hatiye parzûnkirin, diherrike nav qepsûla Bowman. Şileya parzûnbûyê ji qepsûla Bowman ber bi lûleka badayî ya nêzîkî ve tê arastekirin.
Pêkhateya qepsûla Bowman
Qepsûla Bowman ji du çînan (tebaqe) pêk tê. Çîna navî (bi înglîzî: visceral layer) û çîna derveyî (bi înglîzî: parietal layer)
Çîna navî glomerulê dipêçe û rasterast li ser giloka mûlûleyan de dirêj dibe. Çîna navî ji xaneyên taybet ên bi navê podosît (bi latînî: podocytes), çîna derveyî jî ji rûkeşexaneyên pehn ên sade (bi înglîzî: simple squamous epithelium) pêk tê. Di navbera herdu çînan de valahiya qepsûlê heye. Her ko xwîn di giloka mûlûleyan de derbas dibe, madeyên tîwawe û ava nav xwînê ji giloka mûlûleyan tên parzûnkirin û derbasê valahiya qepsûlê dibin. Tu erkê çîna derve bi parzûnkirina plazmayê nîn e. Xaneyên podosît ên çîna navî niçikên dirêj lixwe digirin. Ji niçikên podosîtan re pedîsel tê gotin (pedicellus= piyê biçûk). Pedîsel derdora mûlûleyên gilokê dipêçînin bo destek bidin diwarê mûlûleyan, lê tevahiya mûlûleyên xwînê bi pedîselan dapoşî nîn e. Di navbera pedîselan de qelîştokên zirav hene û wekî gelîştokên parzûnkirinê (bi înglîzî: filtration slits) tên navkirin. Madeyen nav plazmaya xwînê di qelîştokên parzûnkirinê de derbasê valahiya qepsûle dibin. Herwisa mûlûleyên gilokê jî kunikdar in, ango ji bo parzûnkirina madeyan li ser mûlûleyên gilokê de kunik (bi înglîzî: pore) hene. Qelîştokên parzûnkirinê yên podosîtan û kunikên mûlûleyên gilokê wekî perdeya parzûnkirinê ya giloka mûlûleyan tê navkirin.
Duran Kalkan
Duran Kalkan (navê têkoşînê Ebbas) (jdb. 1954 li gundê Güzelim ê Tufanbeyliyê, li parêzgeha Edene, Tirkiye) yek ji payebilindên PKKê ye.
Guzargues
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Duran Kalkan
Jiyan
Kalkan di malbatekî kurd ji Erzîromê, wekî koçeriya Edene kir, ji ber Şerê PKK û Tirkiyeyê re.
Qepsûla Bowman
Pêkhateya qepsûla Bowman
Mezinahiya qelîştokên parzûnkirini rê li ber parzûnbûna molekulên gir û xaneyên xwînê digire. Wekî mînak proteîna albumîn û xaneyên xwînê yên xiroka sor û perikên xwînê, nayên parzûnkirin. Molekulên hûrik ên wekî av, xwê, glukoz, asîdên amînî, ure, vîtamîn û hvd bi hêsanî tên parzûnkirin.
Duran Kalkan
Jiyan
Li dibistana mamostetiyê ya li Düziçi perwerdeyê dibîne, bidawî dike. Dûv re li Zanîngeha Enqereyê, fakûlteya fen û wêjeyê perwerdeyê dibîne, wê jî bidawî dike (sala 1978ê).
Qepsûla Bowman
Pêkhateya qepsûla Bowman
Bi parzûnkirina xwînê, hinek ji şileya plazmayê xwînê, ji perdeya parzûnkirinê derbasê nav qepsûla Bowman dibe. Şileya parzûnbûyî êdî wekî şijû (bi înglîzî: flitrate) tê navkirin. Şijûya nav valahiya Qepsûla Bowman, hê nebûye mîz û dişibe plazmaya xwînê. Lê divê di nav şijuya plazmaya mirovek tendirust de proteînên gir û xirokên sor tune bin.
Bileh, Qilaban
Bileh an jî Billeh, gundekî ser navçeya Qilebana Şirnexê ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
New Brunswick
New Brunswick, parêzgehekî welatê Kanadayê ye û li herêma Rojhilatê Kanadayê cih digire. Li parêzgehê zimanê îngilîzî û fransî bi awakî fermî tê naskirin.
Bajarên parêzgehê
Lîsteya bajaran, hejmara gelhe û pîvanên rûerda bajarên parêzgehê
Stolberg (Rheinland)
Stolberg (Rheinland) bajarokekî navçeya (Landkreis) Aachen li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Bênat
Bênat, gundekî navçe Hezex a bi ser Şirnexê ve ye.
Serserî
Serserî (1928: سرسرى / Sérséri; ), gundekî Kaniya Xezalan e.
Creußen
Creußen, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Bavyerayê ye.
Veauce
Veauce, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Saint-Brisson-sur-Loire
Saint-Brisson-sur-Loire, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Oberndorf am Lech
Oberndorf am Lech şaredariyeke navçeya (Landkreis) Donau-Ries li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Landrais
Landrais, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Montillières-sur-Orne
Montillières-sur-Orne, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Tepê Jorîn
Tepê Jorîn, gundekî bi ser navçeya Bêgiriya Wanê ve ye.
Creuzburg
Creuzburg, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Turîngiyayê ye.
Comacchio
Comacchio, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Emîliya Romanyayê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hêjmara niştecihên komûnê 23 hezar û 122 kes e.
Kûçikê rast
Canis (wekî Kanîs bixwîne), anku cinsê gur û kûçikan, cinsekî ji 10 cureyên ji famîleya kûçikan yan Canidae ye wek kûçik, gur, gurê amerîkî yan kayotî, wawik û çend cureyên nemayî.
Kanî Seyî
Kanî seyî, gundekî gundistana Xurrxurrea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Zakir Kadiri Ugan
Zakîr Kadîrî Ûgan (jdb. 1878, Samarra, m. 1954, Enqere) Mirovnas, dîroknas û nivîskar ê bi koka xwe ji Tirkistanê ye.
Wî felsefeya Îslamê jî xwendiye û pirtûkên Ibn Xeldûn a bi navê Muqedîme û gellekî pirtûkên aliman jî wergerandiye zimanê tirkî.
Cerahiye
Cerahiye, Ceraḧiye gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Marion Zimmer Bradley
Marion Eleanor Zimmer Bradley (z. 3'ê pûşperê, 1930 li Albany (New York), DYA; m. 25'ê rezberê, 1999 li Berkley, Kalîforniya, DYA) nivîskareke amerîkî bû wê bi romanên fantezî wek mînak The mists of Avalon ("Mijên Avalonê") navdar bû.
Jiyan
Marion Zimmer Bradley bi navê Marion Eleanor Zimmer di sala 1930an de li Albany hatibû cîhanê. Dema ew 11 salî bû ew bi nivîsandinê ve destpê dikir. Pêş de ew bi nivîsandina romanên dîrokî dicerîband.
Bernavk
Marion Zimmer Bradley di salên 1960 an ji seva sedemên pereyî romanên lênûsk, romanên tirsnak, mikurên jiyanê , romanên polisye û softporno li ser bernavkên têvel wek mînak Lee Chapman, John Dexter, Miriam Gardner, Valerie Graves, Morgan Ives û  John J. Wells. nivîsand.
Newfoundland û Labrador
Newfoundland and Labrador, yek ji Parêzgehê welatê Kanadayê ye û dikeve herêma Rojhilatê Kanadayê. Bi tenê sê bajar di parêzgehê de cîh digire. Bajarê herî mezin û paytexta parêzgehê bajarê St. John's e.
Phidim
Phidim, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Jimare 1 (Province No. 1) de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2016an hêjmara gelhe ya bajarê 24.768 kes hatiye hejmartin
August Aichhorn
August Aichhorn (jdb. li Viyana; m.  li heman cihê) pedagog û psîkoanalîstekî ji Awistriyayê bû.
Jiyan
August Aichhorn berê mamosteyê dibistana gel (Volksschullehrer) bû li Viyanayê. Piştî Şerê cîhanê yê I. pedagogiyê dike li Ober-Hollabrunn û St. Andrä (1918-1922). Ew li wir pêderdixe ku perwerdeya yan jî hînbûna bi zorê, bikêrî tiştekê nayê. Herçendî derfetên hînbûnê gelek zêde bin jî.
Ew agresyona ciwanan bi kêmasiya hezkirinê ve girêdide. Wî xeyalê stargehekê zarokan dikir ku li wir zarok bi baldarî, hezkirin û zanînê tên perwerdekirin.
Bi psîkologa navdar Anna Freudê re diket gotûbêjan û gelek jî jê sûd werdigirt.
Di nava sala 1932 de August Aichhorn bi tevî Hans Zulliger kovarekê xwerû li ser pedagojiya psîkoanalîtîk dertîne.
Montreuil-en-Auge
Montreuil-en-Auge, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Masiyer Sillêman
Masiyer Sillêman, gundekî gundistana Xurrxurrea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Masiyer Sillêman 361 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 58 e.
Zahna-Elster
Zahna-Elster yek ji bajarên herêma Saksonya-Anhaltê ya Almanyayê ye.
Xewneke Di Nava Xewnekê De
Xewneke Di Nava Xewnekê De( sernavê îngilîzî A Dream Within a Dream) "helbestek e ku ji hêla helbestvanê amerîkan Edgar Allan Poe ve hatî nivîsandin, yekem car di sala 1849an de hatî weşandin. Helbest xwedî 24 rêzike ye, di nav du çarîn de dabeş bûye.
Teksta helbestê
Hilde vê ramûsanê ser eniyê!
Ku ji te vediqetim niha
Bihêle eşkere bibêjim wiha-
Tu ne xelet î ku dibêjî
Rojen tev xewnek bûn.
Hindî ku hêvî firîbe dûr,
Li nava şevekê an li nava rojekê
Li nava dîmenekê an li nava hîç tiştekî
Ji ber vê kêmtir dibe?
Tev tişta ku em dibînin an jî xuya dibe
Bes xewneke di nava xewnekê de ye?
Ez disekinim di navbeyna gurrîna qerxekî de
Ku pêl dibe
Û bi destên xwe digirim libên xîza zêrîn-
Çi qas kêm in! Çawa dixişin ji nava tiliyên min
Ber bi kûrahiyê ve,
Li pey digirîm -li pey digirîm!
Loo Xwedêyo!
Aya ez ê nikaribim wan zeft bikim
Bi misteke bêtir şidiyayî?
Hema yekê rizgar bikim ji pêla zalim?
Wergera kurdî
Wergêrê kurd Samî Hêzil ev helbest di pirtûka xwe ya bi sernavê Qelareşk û Bîst Helbestên Din (2004) de wergerand bo kurdî. Di Weşanên Bajar de derket.
Helsengandin
Helbest gava ku çav li tiştên girîng ên di jiyanê de diqulipîne, helbestê dişoxilîne. Fêm kir ku ew nekare dest jî bide pirçeke xîz , ew ji pirsa xwe ya dawî tê ku gelo her tişt tenê xewnek e.
Dîroka weşandinê
Helbest cara yekemîn di 31ê Adarê sala 1849an de, di kovara bostonî The Flag of Our Union de weşandî bû.Weşana heman hebû tenê du hefte berî weşana yekem ya Poe bi navê "Hop-Frog bû . Meha pêşîn, xwedan Frederick Gleason ragihand ku ew êdî nema bikare pere ji bo her gotar an helbestên ku weşandiye bide.
Zorava, Tîl
Zorava, gundekî bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye.
Kertwên
Kertwên, bi ser navçeya Nisêbîna Mêrdînê ve girêdayî ye.
Venas
Venas, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Kertwên
Beriya niha bajarok bû û şaredariyeke wê hebû. Lê piştî qanûna bajarênmezin di rojnameya fermi de hat weşandin bi Nisêbînê ve wek taxekê hat girêdan.
Şaredarê dawîn Zekî Kavak bû. Beriya wî Mehmet Er bû.
Wek gelek deverên Tor ê li Kertwênê jî civakeke dûserî hebû. Ne wek eşîran lê wek bendan gundî bûbûn 2 beş. Dema erd tapo dikirin berberî hebû, pişt re jî wek her derê ji bo qadro û bidestxistina muxtariyê û şaredarîya gund berberî çêdibû. Lê tevî vê dijminayîkeke kûr nebû di navbera gundiyande. Em karin bêjin sedemên dubendîtiyê yanî berberîyê berjewendîyên gundiyan bûn. Wek benda seyem jî Partiya Sîyasî HADEPê li gûnd navendeke xwe avakiri bû. Di nav gundiyan de dijmînî tune bû. Pîştî salên 90î ji gelek gundên derdorê şênî hatin li kertwênê bicih bûn. Wan salan gelek gundên kurdan ji ber sedemên siyasî hatibûn valakirin gundiyên reben jî yan berê xwe dan bajarên mezin û di nav van bajaran de heliyanan an jî berê xwe dan gunden der dorê. Ji ber vê yekê em dikarin bibêjin kertwênê gundê ji gundan avabûye ye.
Navê Kertwênê
Bo çavkaniya navê kertwênê heta niha tiştekî fermî tuneye.
Perwerde li Kertwênê
Li kertwênê Dibistanên Seretayî navîn û Amadehî hene. Dibin banê dibistana Seretayî de jî dibistaneke pêşdibistanê bo zarokên biçûk hatiye vekirin.
Nifşê nû yê Kertwênê bi giştî xwende ye. Kêm kesên nexwendî hene. Ji hin gûnd û bajarên derdorê jî ji bo xwendinê xwendekar tên Kertwênê.
Perwerdeya dînî ji aliyê melayên gund ve tê dayîn û di asta hînkirina xwendina Qur'anê û hînbûna bingehên îslamê de ye. Hin caran ji aliyê hin melayên medreseyan ve perwerdeyeke dînî ya di asta medreseyan de jî hatiye dayîn.
Debara Kertwênîyan
Kertwênî dabara xwe bi çandinî û xwedîkirina heywanan dikin.
Heywandarî
Sewalên gundiyan berê pirbûn lê niha kêm bûne. Kêm zêde li her malê herî kêm çêlekek heye. Ji şîrê heywanan berhemên wek şîr, mast, penîr tên hilberandin. Wekî din heywanên wek mirîşk, elok, qaz, ordek jî tên hewandin.
Cotkarî
Gundî bi çandina genim, ce, pembû, garis, nîsk, nahk debara xwe dikin. Wekî din kêm zêde li her malê bexçeyekî biçûk heye û ji wî bexçeyî giyayên wek bexdûnis, pîvaz, sîr, silk, tivir û hwd. tên çandin. Di salên dawî de gûndî bo bazirganîyê dest avetina çandina bacanên sor, îsot û hwd jî. Berê çandiniya pembû li gûnd pir bû 2 febrîqeyên pembû jî li gûn hatibûn vekirin û ji hin gundên der dorê jî bo paletiyê pale dihatin kertwênê.
Dikan
Bo gûndî dan û standina tiştan pêwist bikin li çar aliyên gund gelek dikan hatine vekirin.
Febrîqe
Ji ber çandiniya gundiyan 2 febrîqeyên pembû hene li gund, lê ji ber ku van salên dawî gundiyan dev ji çandina pambû berdaye ev febrîqe li ber girtinê ne.
Wekî din febrîqeya çêkirina çerezan û hin kargehên dirûtina cilan jî li gund hatine vekirin.
Firin
Firinek li Kertwênê heye
Dermanfiroş
Demekê li gund ji aliyê hin kesan ve Dermanfiroşek hatibû vekirin lê pişt re hat girtin.
Aş
Aşekî Qeşarê li serê rêya gund heye, hem gundî û hem jî ji gundên derdorê tên li vî aşî genimê xwe dihêrin û dikin arvan.
Dabêşkirina Neteweyî
Kertwênî li gor tê zanîn %100 Kurd in. Mihellemî, Ereb, Ermenî, Suryanî li vir tûne ne. Bêhtir Kurmancên Torî ne.
Saint-Cyr-en-Val
Saint-Cyr-en-Val, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Çeman, Qilaban
Çeman, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Qilebanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Hérépian
Hérépian, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Léoville
Léoville, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Welize
Welize, gundekî bi ser Qesra navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Pessac
Pessac, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Çeman, Bedlîs
Çeman, gundekî girêdayî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Crimmitschau
Crimmitschau, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonyayê ye.
Winchester
Winchester bajarekî Hampshire, Înglistan e.
Otting
Otting şaredariyeke navçeya (Landkreis) Donau-Ries li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Şingal
Şingal, dever û bajarekî Îraqê ye ku di navbera bajarê Mûsilê û tixûbê Îraqê û Sûriyê de ye. Di serhijmera sala 2006an de, hêşeta Şingalê nêzîkî 40.000 kesan bû. Xelkê Şingalê êzdî ne û bi kurmancî diaxvin.
Şingal hêjta bi awayekê fermî nebûye pareke ji Hikûmeta Herêma Kurdistanê. Çarenivîsa wê, digel çarenivîsa gelek ji bajar û stanên dî yên kurdî yên mîna Kerkûkê, Xaneqînê, Mexmûrê hêşta bi danûstandin û bicihbûna referandûm anko tevpirsiyekê ve girêdayî ye ko biryar e berî dawîbûna sala 2007an bicih bibin. Hikûmeta Bexdayê bi serokwezîriya Nûrî Malikî gelek jibo bicihkirina daxwazên kurdan rijd nîne.
Êrişa tundîxwazên ya Daîşê ser Şingalê (meha tebaxa 2014)
Di 3ê tebaxa 2014an de rêxistina tundrewên îslamî Daîşê di bin maskeya dîn de êriş anî ser gelê êzdî yê Şingalê û komkûjî pêk anî. Bi hezaran mîr hatin qetilkirin û jin û zarok jî revandin. Zarokên êzidî yên ku Daîşê revandin li gorî yên ji destê Daîşê reviyane dibêjin ku wan li navendên çekdarî fêrî şer dikin her wisa wan fêrî çawa xwe teqndinê jî dikin, ber çend mehaye li Mûsilê du zarokên êzdî xwe bi hêzên Iraqê ve teqandin, jinên êzdî yên sipehî û ciwan bi wan re dizewicin yên jiyê wan mezin jî ji bo xizmetê bi kar tînin.
Erdnîgarî
Bajarê Şingalê navenda devera Şingalê ye ko devereka stana Mûsilê ye. Bajar 522 metiran (1715 pêyan li ser astê deryayên azad bilind e. Şingal li 36° 19' bakur û 41° 51' rojhilat e.
Êtîmolojî
Şengar bi erebî Sincar bi aşûrî Şiggor e. Di dema romayî de, ev nav di sedsala çaran de wek Singara hatiye qeydkirin. Ser serê wî çiyayî perestgeha çilmêra heye. Li gor nêrîna Îrec Kurdî, Şengar an Σίγγαρας, "Síngaras" ku navê kelên berxwedana îraniyan dijî romayiyan di Şengara niha de bûye ji peyva hevdanî ya seng+gara (senger) pêk hatiye. Jiber vê hegerê jî di aşûrî û yûnanî de bi du /g/ yan hatiye qeydkirin. Peyva gund û senger, berê ji bo ordîgeha leşkerî û kelat û bereyên şerî bi kar dihatin. Gund di peyvên gundikmela, cundîşapor, semergund heye. Navê senger jî herwesa li ser navên gundan heye wek senger, sunqur, sengeran, zengilan û hwd.
Gotland
Gotland girava herî mezin a Swêdê ye. Mezinbûna Gotlandê 2.967,77 km² (cografî) / 3.151,4 km² (îdarî) ye û di deryaya Baltîk de ye. Mezintirîn bajarê giravê Visby ye.
Oblast
Rûsya
Li Rûsyayê Oblast herêmên gorî komarên hîn zêde bi navendê ve girêdane. Otonomiyê wan gorî komaran hîn kêm e.
Bêlarûs
Bêlarûs bi şeş voblastsan tê parve kirin.
Ûkrayna
Ûkrayna parve 24 oblastan dibe.
Bulgaristan
Bulgarîstan parve 28 oblastan dibe.
Qirgizistan
Qirgizîstan parve 8 oblastan dibe.
Loire-les-Marais
Loire-les-Marais, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Henry Ford
Henry Ford (jdb. 30ê tîrmehê 1863, li Wayne County, Michigan, DYAyê − m. 7ê nîsanê 1947), yek ji hilberînerên otomobîlan, damezrênerê Ford Motor Company e.
Bi avakirina quadricycle di sala 1896an de bi tevî karsazên navdarên ku bala wan li ser hilberîna otomobîl e ve di sala 1899an de fîrmaya Detroit Automobile Company dadimezirîne. Mixabin ev fîrma bisernakeve. Di sala 1903î de Henry Ford bi tevî 11 karsazan bi 28.000 dolar kapîtalê fîrmaya Ford Motor Company dadimezirînin. Ford îcar di xeyalên xwe de biserdikeve. Bi hilberîna yekemîn modela otomobîlê ya bi navê Modell T 1913 efsaneya Ford jî destpêdike. Ji sala 1908an heya 1927an Ford ji heman modelê 15 milyon trimbêlê difiroşe.
Serkeftin û yekemtiya Fordê 45 salî didome û gorî hin civaknasan Ford jiyana sosyal a mirovan guhartiye û ji vê yekê re jî Fordîzm tê gotin. Ford tê fabrîkên xwe de li dijî xebatên sendikayan derdikeve û hin reforman pêk tîne. Hin îdîa hene ku Ford alîkarî daye Adolf Hitler û sazûmaniya nîjadperest a naziyan.
Çar Newa
Koma Çar Newa, di sala 2000'an li Ewropa, ji aliye Serhat Karakas, Süleyman Gultekin, Mehmet Gul, Fikri Kutlay û Ahmet Kaya ve hatiye damezirandin. Navê kome yê berê Koma Amed e.
Girêdanên derve
Malpera komê
Saint-Denis-de-l'Hôtel
Saint-Denis-de-l'Hôtel, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Vendat
Vendat, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Les Monts d'Aunay
Les Monts d'Aunay, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Cenbur
Cenbur, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Mile
Mile, gundekî gundistana Xurrxurrea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mile 252 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 46 e.
Zimanê meroîtîk
Zimanê Meroîtîk, li Meroë u Sudan ê Serdema Meroîtîk(nêzîkî navbera sala B.Z. 300-P.Z. 400) hatîye peyvîn u îroj naye bikaranîn.Bi alfabeya Meroîtîk hatîye nivîsandin.Peyvêwê ya pirranî ne hatiya fahm kirin.Ji bo vî havî hin kes zimannasiyan wê têdixe nav zimanên îzolekirî.Zimannasîyandin jî aliya peyvên hatîye bi wate kirin wê têkilî dike Zimanên Nîl-Sahra.
Chaudandigadhi
Chaudandigadhi, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Jimare 1 (Province No. 1) de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 48.574 kes hatiye hejmartin
Kurdên Qefqasyayê
Kurdên Qefqasyayê li herêmên Sovyeta berê de dijîn. Bingeha van kurdan digehe Şedadîyan. Bi giştî li Ermenistan, Gurcistan û Azerbaycanê de dijîn. Her wisa li Rûsyayê û hinek dewletên din yê Asyaya Navendî de jî dijîn. Ev kurdên van herêman têkildarî hev in.
Meşrefe Xerbî
Meşrefe Xerbî (1928: مشرفة غربيه / Mechréfé Garbié; ), gundekî Kaniya Xezalan e.
Josef Christian Aigner
Josef Christian Aigner (jdb. 1953 li Grieskirchen), psîkoterapîst û psîkoanalîstekî navdar ê awistrî ye.
Kurdên Qefqasyayê
Kurdên Azerbaycanê
Li hikûmeta sovyetan ya Azerbaycanê de di destpêka sala 1921ê de hinek reform ji bo kurdan hatin kirin ku jiyana kurdan baştir bike. Bi vê armancê hikûmeta Azerbaycanê bi qanûnekê ji bajarên Laçîn, Qûbadlî, Kelbajar, Zengilî herêmeke otonom ava dikin. Navenda herêmê Laçîn bû. Di herêmê de bi navê Kurdistana Sovyetê rojnameyek dihat derxistin. Li bajarê Şuşayê dibistana mamosteyan hate vekirin. Radyoyeke kurdî hate ava kirin. Perwerdahiya zarokên kurdan bi zimanê dayikê dihate kirin.
Piştî êrîşa 9’ê Gulana 1992’an a li Şûşayê, aloziya siyasî ya navxweyî li Azerbaycanê gihîşt lûtkeyê. Di 14ê Gulanê de, di rûniştina awarte ya Encûmena Niştimanî ya Sovyeta Bilind a Azerbaycanê de, Ayaz Mutallibov ragihand ku Şûşa û Xocely ji ber xeletiyên siyasî hatine dagîrkirin. Di heman rojê de dîsa tê hilbijartin Serokê Azerbaycanê, lê tenê rojekê dom dike. Eniya Gel a Azerbaycanê vegerandina Mutallîbov wek derbeyekê dihesibîne û bang li xelkê dike ku li dijî vê yekê rawestin. Mutallibov di 15ê Gulanê de ji desthilatê hatibû dûrxistin. Di 16ê Gulanê de rewşa Azerbaycanê dikeve bin kontrola Eniya Gel. Konseya Neteweyî ya Sovyeta Bilind a Azerbaycanê îstifakirina Yagub Mammadov (siyasetmedar) qebûl dike. Di 18ê gulanê de Îsa Gambar heta hilbijartinên serokomariyê erkên serokê dewletê digire ser xwe.
Josef Christian Aigner
Aigner li înstîtuta bi navê Institut für Psychosoziale Intervention und Kommunikationsforschung (PsyKo) ya Zanîngeha Innsbruck profesoriyê dike. Ew endamê yekîtiya parastina zarokên a Awistriyayê ye Österreichischen Kinderschutzbundes.
Kurdên Qefqasyayê
Kurdên ermenistanê
Ermenistan ji bo kurdan navendeke çandî bû. Hejmarek hêja kurd li Ermenistanê hebûn. Li Ermenistanê gelek xebatên kurdî dihatin kirin. Di navbera salên 1921 û 1929ê de bi elfebaya kirîlî berhemên kurdî dihatin weşandin. Li sala 1929ê bi biryara hikûmeta Ermenistanê alfabeya latinî ya kurdî hate bikaranîn. Li sal 1921ê pirtûkên gramera kurdî hate weşndin. Li sala 1931ê de li Erîvanê ji bo perwerdehiya mamosteyên kurd, akademiyek hate vekirin. Li sala 1922yê hejmara pirtûkên kurdî 32 bûn ku hatine çap kirin. Li sala 1937ê ev gihîşt 70ê pirtûkan
Josef Christian Aigner
Sala 1993 Hans-Czermak-Xelatê digire.
Hêtmê
Hêtmê, gundekî navçeya Basan a Şirnexê ye.
Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.
Kurdên Qefqasyayê
Kurdên Gurcistanê
Li sala 1944ê de jî kurdên Gurcistanê ji aliyê sovyetan sirgûnî komarên Asyaya Navendî kirin.
Loiré-sur-Nie
Loiré-sur-Nie, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Koçk
Koçk amyareke bi hespê tê ajotin e. Di hin devokan de koçke jî dibêjin. Berê li Kurdistanê pirr di hatne bi karînan. Ji ber ku niha nînin, mirov rêça wan tenê di wêjeya devkî de di bîne.
Navên amyarên hesp dikişînin
Mixabin kîjan kîjan e tenê zimannas dizanin û hinekê tevlîhevî heye.
Li ser bingeha navê wê
Li Ewropa jî navê vê amyarê heman e lê ew viya bi bêjeya macarî kocsi re girêdidin, dibêjin ev ji bajarê Mecaristanê Kocsê belav bûye. Dibe ku koçkê navê xwe dabe bajêr lê bajar nikare navê xwe bidê. Lewra romayiyan, grekiyan, îranîyan (kurd, faris ûêd), egîptiyan (misir), slavan, germanan û gelekan jî ev pirr berê bikaranîne ku, wê demê bajarê kocsê jî nebû.
Di zimanê kurdî de bêjeyên nêzîk koçik e ku tê wateya "odeya, xurfeya biçûk". Koçkirin jî bi heman amyaran dihatin kirin, ango di nava koçkirin, koçk û koçikê de têkiliyên mentiqî û rasterast hene.
Ji bermayiyên dîrokê (xêzkirinên li şikeftan ûêd) em baş pê dizanin ku bi hezaran salan berê kurdan jî ev bikaranîne.
Di 8'ê adarê 1886'ê de hilberînerê otomobîlan Gottlieb Daimler, koçkekê bi motorê diceribîne û biserdikeve. Hêdî hêdî koçk bi motorê tên ajotin û riya otomobîlên îro jî wisa vedibe.
Zarrentin am Schaalsee
Zarrentin bajarokekî navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Nûrî Malikî
Nûrî Malikî an jî Nûrî Kamil Elmalikî (bi erebî: نوري كامل المالكي Nūrī Kāmil al-Mālikī) siyasetmedarekî Iraqê ye ku di navbera salên 2007an û 2014an serokwezîrê komara Iraqê bû. Li paşî Hikûmeta Gavîn a Iraqê li hikûmeta xwe ya 37-wezîrî damezrand. Ew piştî hilbijartinên giştî yên sala 2006an li Iraqê bi lihevhatina hemî aliyên siyasî yên ardar di parlamena Iraqê de, bû serokwezîr.
Ew sekreterê giştî yê Partiya Deiwe ya Îslamî ye. Navê wî yê nepenî yê dema xebata Partiyê dijberî rijêma Sedam Huseyn Cewad Elmalikî bû. Ew şîa ye.
Jînenîgarî
Malikî li roja li bajarê Ebû Xereqê, li navbera Kerbelayê û Hilleyê hat dinyayê. Wî li Zanîngeha Bexdayê mastera edebiyata erebî wergirt. Piştî wê, heyamekê li bajarê Hilleyê di perwerdeyê de kar kir. Ew li salên 1960an ku hêşta li zanîngehê bû, bû endamekê Partiya Deiweyê.
Bapîrê Nûrî Malikî, Mehmed Hesen, li dema Melik Feyselê Yekê, wezîrê perwerdeyê bû.
Johannes Gutenberg
Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg (jdb. 1397 li Mainz; m. 3ê sibata 1468) hostayê Almanî ko ji bo vedîtina çapa tîpên livok li Ewropayê navdar e. Gutenberg di cîhana çapkirinê de bi alava çapkirinê riya şoreşekê vedike. Cara pêşîn bi vê alava ku pîtên metalî bikartîne ve çapkirina Mizgînê (Încîl) dike. Pîtên amade yên metalî wekî klavyeya îro bingeha nivîsandinê bû. Bo her çapkirinê pît dihatin rêzkirin. Beriya Gutenberg, pîtên darî dihatin bikaranîn. Karê wî yê serekî, Mizgîniya Gutenbergî ko bi navê Încîla 42-dêrî tê nasîn, yek ji berhemên pesinkirî ji aliyê bedewî û pirteknîkîbûnê ye.
Kordoba
Kordoba paytexta wîleyata Kordoba li Spanyayê di herêma Andalusia de dimê ye. Ew li ser çemê Guadalquivirê dimê ye.
Dîrok
Córdoba herêmeke ji berê de şaristanî û civak li ser çêbûye. Ew di 169 b.z de ji hêlê Împeratoriya Romê hate dagir kirin û bi navê Corduba bû navenda herêmê xwe. Ji pê ji hêla vandalan hat talan kirin re, ew demeke di bin hikumdariya Gotên Roava de ma. Navbera salên 554 û 571'an de jî di bin Bîzansê de ma. Di sala 572'an de Gotên Roava ew şunda dest xwe xistin jî qêmete xweya berê êdî qeyb kiribû. Di sala 711'an de ew kete bin destên misilmanên Ereb û berberîyan û ew bi sala 716'a bû paytexta dewletê Endulusê.
Fayton (koçk)
Fayton cureyek ji koçkan e. Biçûk e, pirranî bo du kesan e û bêî ajovanê taybet, siwar bi xwe diajon.
Pirr berê îraniyan (kurd, faris, gilakî, mazenderanî, tat ûêd) koçkên dişibin faytonê di şerên li deştan pêk dihatin de, bikaranîne. Bi van faytonan êrîş dibirine ser siwariyan ew mecbûrî revê dikirine. Herwiha di werzîşê de key û mîran bikaranîne.
Forma faytonê di serdema 19. û 20. de hatiye guhertin, darikên nîrê ji ser stûyê yan pişta hespê daxistine, bi kêlêran ve bimanewra kirine. Bi gotineke din, barê hespê sivik kirine.
Derewyanewişke
Derewyanewişke, gundekî gundistana Xurrxurrea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Derewyanewişke 181 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 30 e.
Demirçî
Demirçî, gûndeke bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye.
Jacou
Jacou, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Derê Bêrmê
Derê Bêrmê, gundekî navçe Hezex a bi ser Şirnexê ve ye.
Pessac-sur-Dordogne
Pessac-sur-Dordogne, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Verneix
Verneix, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Reimlingen
Reimlingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Donau-Ries li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Taharê Biro
Taharê Biro nivîskar û wêjevanekî Kurd e. Malbata Tahirê Biro di sedsala 19an de ji ber zilm û komkuştina Roma Reş ji herêma Qersê revîne û çûne Ermenistanê li Gundê Kaniya Kor/Şênkanî binecih bûne û li wir jiyana xwe domandine. Tahirê Biro jî di roja 21ê meha berfanbara sala 1923yê de li Gundê Kaniya Kor/Şênkanî ji dayik bûye. Piştî sê mehan ji dayikbûna Tahirê Biro Malbata wan dîsa mala xwe bardikin diçin bajarê Tîflîsa Gurcistanê û li wir cîwar dibin. Tahir li wir di nav zarokên bajarî de mezin dibe, û li wir destpê xwendinê dike. Di sala 1948an de jî koleja mamostetiyê diqedîne û di heman salê de dizewice, paşê li balafirgeha Gurcîstanê dest diavêje hînbûna teknîkî û derbasî Ûkraynayê dibe.
Crivitz
Crivitz, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Mecklenburg-Vorpommernê ye.
Merbab
Merbab, gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.
Zimanê îzolekirî
Zimanê Îzolekirî, zimanê xwezayî be jî navberawêya zimanêdin tûneye. Rêzika rêzimana wî zimanê din cûda ye. Mînakê herî giring avane ye: baskî, aynukî, buruşaskî, korekî ye.
Kalaş
Kalaş an jî Kilaş, navê berhemeke pêlav (solên) kurdan e. Ew berhemeke kurdî  ya xweser û klasîk e. Bi taybetî li Başûr û Rojhilatê Kurdistanê tê çêkirin. Kalaş xwediyê dîroka çandeke  gelek kevn e.  Dîroka çêkirina Kalaşê bêtirî 1000 salî ye.
Kalaş bi destan tê çêkirin, karekî gelek zehmet e, ked û xwêdan dixwaze. Madeyê wê yên xam ji qumaş û postên dewaran e. Solbend qumaş û çermên dewaran zirav zirav jêdikin, dihunên û piştre bi çaqûç û amûrên taybet dikutin, didirûn û dinexşinin. Westayekî heri baş û çalak di hefteyeke de bi tenê dikare cotek kalaş çêbike. 17 metre qumaş di paniyên cot pêlav de dikutin û bi kar tînin. Weha li ser dixebitin ku ev 17 metre dibe yek perçe û dimîne. Temenê Kalaşê pênc sal in. Lê tamîrkirana kalaşa kevn 10 xulek (deqîqe) digire.
Hûn dizanin niha kopiya tiştan ji ber destê çiniyan rizgar nabe. Lê kalaş kareki weha zehmet e ku çînî jî nikarin kopî bikin û sexteyê wê çêbikin. Kalaş îro jî li Başûr û Rojhilat di nav kurdan populer e. Ji bo çêkirinê mirov dikare bi mehan bikeve dorê.
Taybetiyên kalaşê
Mirov dikare taybetiyên kalaşê weha bi rêz bike: Ji ber ku ne yek perçe ye û di nav hev de hûr hûr hunadiye hewa digire. Lingên mirov rehet dikin. Bi taybetî ji bo welat û herêmên germ gelek baş e û lingên mirov bêtir xwêdan nadin.
Monts-en-Bessin
Monts-en-Bessin, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Soreban
Soreban, gundekî bi ser Qesra navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Dîzecver
Dîzecver gundekî ser bi navenda bajarê Heris li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Zehdenick
Zehdenick yek ji bajarên herêma Brandenburgê ya Almanyayê ye.
Loix
Loix, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.