cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zehrawî
Pirtûka wî ya bi sernavê Kitab el-Tasrîf nêzikê sî hev in û li ser tibêne, pirrê aletên wî ên bijîşkîyê îro jî hê hene û ji weke wan aletan wî îro jî ji bo nexweşan têne xebitandin. Li Ewropayê bi navê Albucasis (Albûkasîs ) tê naskirin. Ebûlqasim el-Zehrawî di nav misilmanan de ji bijîşkan ê ji herî mezinan e.
Fife
Fife an Fifeshire wîlayetek Skotlendayê ye.
Bicir
Bicir gundekî bi ser navenda Aywaliya Melediyê ve ye.
Guyanaya Fransî
Ew ji bo yek ji navçeyên Fransa ye bi Yekîtiya Ewropayê ve girêde ye û wek dirav Euro tê bikaranin.
Franz Ferdinand
Piştî kuştina wî împeratoriya Awistirya-Mecaristanê bi alîkariya Almanyayê êrîşî Serbistanê dikin. Ev yeka han wekî kevirê domînoyê dibe sedem ku şerekê dinyayê pêk were.
Xasbeg
Xasbeg, gundekî girêdayê navçeya Palo ya Xarpêtê ye.
Hisên Kendî
Hisên Kendî, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Şehristen
Şehristen gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 486 kes (57 malbat) bûn.
Dîroknas
Dîroknas, dîrokvan an jî dîrokzan, ew kesê ko bala xwe dide dîrok û dinivîsîne ye. Pir berê de mirov bala xwe dide dîrok û nivisandîn e. Herodot ji bo ku dîroknas e herî berê tê zanîn, weke "Bavê Dîrokê" tê navandin.
Îroj li zanîngehan fakûlteyan li ser dîrokê beş hene. Kesên di vî warî de destûryar be weke dîroknasek tê dîtin.
Sibxê
Sibxê, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Le Mesnil-Réaume
Le Mesnil-Réaume, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Meseka
Meseka gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî Mêrdînê  ye.
Karwan
Kovareke Mehane Çandî bû, di sala 1997 an de ji aliyê Rêveberiya Giştî ya Rewşenbîrî û hunerî ya wezareta çanda Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve dihate weşandin.
Di despêkê de (ji hejmar 107 - 114) sernivîserê kovarê Ebdulkerîm Findî buye.
Gurgy-la-Ville
Gurgy-la-Ville, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Iqlîdes
Iqlîdes, Euklîdês di navbera salên 330 berî zayînê - 275 berî zayînê jiyaye. Matematîknasekî yewnanî yê bi nav û deng e. Ew bi xwe li Îskenderiyeya Misirê ji dayik bûye û bi eslê xwe yewnanî ye.
Parkstein
Parkstein şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neustadt an der Waldnaab li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Sulz am Neckar
Sulz am Neckar bajarokekî navçeya (Landkreis) Rottweil li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Çartaq, Ecebşîr
Çartaq gundekî ser bi navenda bajarê Ecebşîr li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Aichhalden
Aichhalden şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rottweil li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Karwanî Ekadîmî (kovar)
Karwanî Ekadîmî kovareke werzî ya ekadîmi bû, ji aliyê Rêveberiya Giştî ya Rewshenbiri û hunerî ya wezareta çanda Hukmeta Herêma Kurdistanê ve dihate weşandin.
Kovar kengî derket?
Xwediyê Imtiyazê wezîrê Rewşenbîrî bû, Sekreterê Nivêsinê yê kovarê Ebdulkerîm Findî buye.
Biyîqboxazî
Biyîqboxazî gundekî bi ser navenda Aywaliya Melediyê ve ye.
18ê tîrmehê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Botê
Botê gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî Mêrdînê  ye.
18ê tîrmehê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Hûnekrek
Hûnekrek, gundekî girêdayê navçeya Palo ya Xarpêtê ye.
Muorkkejávrre
Muorkkejávrre, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 10 kîlomêtreya dikeve aliyê rojhilatê gundê Sulitjelma û tenê 75 mêtre ji sinorê Swêdê dur e.
Hesar Sêydler
Hesar Sêydler, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Changsha
Changsha (çînî: 长沙; "Chángshā") serbajarê parêzgeha Hunan ya Çîn'ê ye. Ew li ser çemê Xiangê, ya ku milekî çemê Yangtze yê, ye. Rûerdê bajar 11.819 km2 û di 2010an de hejmara niştecîhên bajar digihe 7.044.118 kesî.
Klausen, Almanya
Klausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Çaykoy
Çaykoy gundekî bi ser navenda Aywaliya Melediyê ve ye.
Ebdullah Ubeyd
Ebdullah Ubeyd an Mele Ebdullah Ubeyd kurê muftiyê Zaxoyê Mele Ehmedê Bîrkanî ye. Alim û nivîskarekî kurd yê sedsala 18'an e. Gelek pirtûk li ser dîn û fenê nivîsiye. Di sala 1793an de wefat dike.
Hevrîdiriq
Hevrîdiriq, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Steffisburg
Steffisburg, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Bern a herêma Thunê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Kogel, Mecklenburg-Vorpommern
Kogel şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Şaqulîn
Şaqulîn, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.
Plovdîv
Plovdîv bajarekî mezin ê turîstîk ê Bulgaristanê ye.
Şehrekî Dêhlîz
Şehrekî Dêhlîz gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 16 kes (5 malbat) bûn.
Gurgy-le-Château
Gurgy-le-Château, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Zorava, Nisêbîn
Zorava gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye.
Bösingen, Baden-Württemberg
Bösingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rottweil li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Ketelonya
Ketelonya yan jî Katalonya (, bi aranî Catalonha,, ), welatek û civakeke xweser e ku li perava bakurê rojhilatê Spanyayê ye, ku ji hêla statûya xweser ve wekî neteweyek tê destnîşankirin.
Ketelonya ji çar parêzgehên Barselona, ​​Girona, Lleida, û Tarragona pêk tê. Paytext û bajarê herî mezin Barselona ye.
Ew ji hêla bakurê Fransa (Oksîtanya) û Andorra re sînordar e, ji rojhilat ve Deryaya Navîn, û ji civakên xweser ên Spanyayê ji rojavayî Aragon û başûr bi Valensiya re. Zimanên fermî ketelanî, spanî û aranî ne.
Nasnameya gelê ketelan ne spanyol, ne fransî, ne îtalî jî ye. Lê belê, Dadgeha qanûna bingehîn a Spanyayê ketelan mîna gelekî naxwaze pejirandin û Statuya Otonom a Ketelonyayê ya sala 2006 dixwaze biguherîne.
Erdnîgarî
Ketelonya li bakur rojhilatê nîvgirava Îberî ye. Rûerda wê 31 950 km² û di sala 2006 de jimara niştecihan digehe 7 milyon kesî. Li hawîrdorê herêma ketelonî, parêzgehên xweser ên Valensiya û Aragon, welatên Fransa û Andorra û Deryaya Navîn in.
Çar herêmên Ketelonyayê
Ketelonya ji çar herêman pêk tê: Barselona, Girona, Lleida û Tarragona.
Bajarên herî mezin li Ketelonyayê
Bajarên Mezin ên Ketelonyayê: Barselona, Badalona û l'Hospitalet de Llobregat in.
Ziman
Zimanê Ketelonyayê ketelanî ye, lê ji xeynî ketelanî, spanî û zimanê aranî li Ketelonyayê fermî ne. Spanî jî zimanê fermî yê hemû Spanyayê ye.
Madeya 6ê ya sêyemîn Statuyên Xweseriya Ketalonyayê yên ku li sala 2006an hatine erêkirin wesa dibêje: "Zimanê Ketelonyayê ketelanî ye. Ketelanî li Ketelonyayê zimanê fermî ye. Zimanê kastîlî jî fermî ye, wek zimanê fermî li hemû dewleta Spanî. Herkesî maf û erka zanîna her du zimanan hene." Madeya 6ê berdewam dibe: "Zimanê okzîtanî, yê binavê aranî zimanê niwala Aranê ye û li Ketelonyayê fermî ye."
Ketelanî, (bi ketelanî: català, wekî "ketelá" bixwîne) zimanekî romanî ji koma hind û ewropî ye. Zimanê ketelanî ji aliyê 9 milyon kesan ve li Ketelonyayê, li herêma otonom Valensiya, li giravên Balear, li Andorrayê (li Andorrayê zimanê fermî tenê ketelanî ye, lê li vir bi fransî û spanî jî dipeyivin), li Roussillon, û li Alghero jî tê peyvîn. Zimanê ketelanî ji zimanê latînî tê. Ji sedsala XV han û vêde ew di bin bandora spanî ango kastîlî de maye. Her çiqas ev ziman biser spanî de here jî (mînak: cercar / buscar, restar / quedar, vós / vostè, û her wiha). Gerek mirov wî wek zaravayekî spanî nebîne, ji ber ku ew zimanek serbixwe ye.
Lîsteya bajarên Swîsreyê
Li jêr lîsteyek ji bajarok û bajarên li Swîsreyê ye. Heta sala 2014an şaredariyên ku ji 10.000 şêniyên wan zêdetir in wekî bajarok dihatin hesibandin (almanî:Stadt/Städte, fransî:ville, îtalî:città). Ji sala 2014an ve, Daîreya Statîstîk Federal (FSO) algorîtmayek nû (bi navê Almanî:Statistische Städte û fransî:Villes statistiques bikar tîne, ku diyar bike ka ji şaredariye re bajar tê gotin an na. Niha FSO, li Swîsreyê 162 navendên şaredarî wekî bajarok, (almanî: Statistische Städte, fransî: Villes statistiques) dihesibîne. Wekî din, hinek navendên şaredariyan jî li cihê danasînek bi vî rengî pêk nayînin û xwe hêj jî wekî gundekî dibînin lê di karê fermî de xwe wekî şaredarî binav dikin (almanî : Gemeinde, fransî: komûn , îtalî : komune)
Lîsteya bajarên mezin ên Swîsreyê:
Ketelonya
Xwendewariya zimanê ketelanî
Li gorî serjimêriya zimanî ya sala 2001ê de, li dor 5.900.000 kesên li Ketelonyayê (95% ji akinciyên herêmê) zimanê ketelanî têdigihên. Ji sediya mirovên ku dizanin bi ketalonî bipeyivin, bixwînin û binivîsin ev in:
Lase
Lase, gundekî bi ser Hîrana navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
19ê tîrmehê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)
Kîmya
Kîmya, di temenê ceribandinê de gelek beşên pêşketina. Hemû ji bi lêkolînî, dikin ku fahm bikin. Minaq, atom ji melokulan pêt tê. Têkiliya nava melokulên we Notron, Proton û Elektron û hwd, çawa ya, çawa têkiliyê bi hevdû re didênin. Çawa bi hevdû re di ahangekê de na, û hwd, ku hê gelek aliyên din jî di nav de hena ku em rêz bikin li vir, hemûyan hewl didin ku li gorî wastîya wan fahm bike.
Dîroka wê
Di demên berê de, di dema ku bo xwarin were çê kirin pêşî dihat kifşkirin wê çi bikina nava hevdû. Ev hin bi hin pêş dikeve. Minaq, ji bo xweşikbûnê jinan andako çê kirin û li rûyê xwe dixistin bû ku bêhna xweşik ji wan were û xweşik bin. Ew çêkirin û ku ka çi dikina nava hevdû de, ew hemû teybetmendiyaka wê tevlikirina li nava hevdû, ya ku mirov bi kemîyê re bêne ser ziman hena. Minaq, di dema Sûmer, Babil Gûtî, Hûrî û Mîtannî, Medî û hwd, hesin dikat halandin û jê tişt dihat çê kirin. Zêr û zêv hevdû û dihat helandin û jê tiştênw eke guhar û hwd dihat derxistin. Ev hemû, dideê nîşandin ku di nava wan de semî pêşktibû bû. Piştre jî ku dem tê dema me em dibînin ku bi zanistê re bi metodên ceribandinê wê gelek metod pêş bikevin.
Zanist û kemî
Zanist, aliyekî wê yê ku weke lingê wê mirov bihasibinê ê ceribandinê heya û li ser kemîyê ya. Kemî jî, hinekî di temenê cerbandin û fahmkirinê de xwediyê wateyê ya.
Hîrohîto
Hirohito (bi japonî: ; bi kurdî: Hîrohîto) (jdb. ; m. ) padîşah Japonî ê di nava salên 1926 - 1989î de desthilatî kiriye ye.
Li Japan wekî Shōwa jî tê binavkirin. Hîrohîto beriya Şerê Dinyayê yê II. artêşeke xurt avakir û desthilatiya sîvîlan kêm kir. Artêşa Japan li hundir û derveyî welêt bû xwedî helwesteke êrîşkar. Japan dagirkirina Çînê pêk anî. Artêşa Japan a girêdayî Hîrohîto bi sed hezaran sîvîl kuşt. Di şer de Hîrohîto wekî Hitlerê Asyayê hat binavkirin.
Di şer de Japan têk çû û kapîtûlasyonên mezin xwar. Kontrola artêşê şîkest û li Japan pêvajoya demokrasiyê û pêçandina birînên şer destpêkir. Hîrohîto dîsa li ser text bû. Ew bi xwe kesekê ku ji deryayê hezkirî bû. Wekî hoby berê xwe dida cîhana deryayê. Herçendî bi neyînî be jî rola Hîrohîto di dîroka Japan a nêzîk de gelek girîng û mezin e. Ew di sala 1989î de ji ber nexweşiyan jiyana xwe jidest dide.
Immanuel Kant
Immanuel Kant (bixwîne Îmanuêl Kant; jdb. 22ê nîsanê 1724 li Königsberg − m. 12ê sibatê 1804 dîsa li Königsbergê) fîlozofekî alman bû. Ew yek ji kartêkertirîn û bibandortirîn hizirvanên Ewrûpayî û dawîntirîn fîlozofê rewşenhizriyê (ronakbîriyê) e. Kant mîna bavê Felsefa Rexneyî tê pejirandin.
Destpêka Jiyanê
Li bajarê Prûsyaya rojhilat Königsbergê (Kaliningrad) ji dayik bû û heta dawiya jiyana xwe li vî bajarî ma. Xusla Te'mîd Immanuelî bi navê Emmanuelî hat kirin, lê wî, paştir dema zimanê îbrî hînbûye, navê xwe guhart û kir Immanuel. Ew zaroyî çarê ji neh zaroyên malabatê bû (pênc ji wan hêşta zaro mirin). Wî piranî ya jiyana xwe li bajêrê bûna xwe, ko li wî çaxî paytextê Prûsyayê bû, derbaz kir. Babê wî, Johann Georg Kant (1682-1746), sin'etkarekê (hostayekê) almanî yê xelkê Memelê (niha Klaipeda a Lîtwanyayê e) bû. Dayîka wî, Anna Regina Porter (1697-1737), keça kurtankerekî bû. Di zarotiya xwe da Immanuel xwîndinkarekê baş bû. Di malbateka luterî da mezin bû ko bawerî bi xwe terxankirina jibo dînî, xwe-şkandin û zahidiyê û vexwîndina peyvaneya Pirtûka pîroz hebû. Ji ber hindê, Immanuel bi awayekî rijd hat perwerdekirin-xwedî tertîb, hişik- ko li zimanê latînî û rênumayiyên dînî pirtir ji riyaziyat û zanistî rêz digirt. Paştir, Immanurl behsa wê heyamê bi heyameka nexweş dikit.
Gava li zanîngehê xwendekar bû çend salan ders da xwendekaran. Gava xwendekar bû di bin bandora Leibniz û Woolf de ma. Di sala 1755an de piştî ku bû doçent li zanîngehê dersên curbecur ên Zaniyariya Civatê da. Kant di destpêkê de di mijara fîzîk û astronomiyê de nivîsand. Di sala 1755an de berhema xwe ya bi navê "Dîroka Gerdûniya Xwezayî û Teoriya Buhiştan" nivisand. Di sala 1770an de bu serokê kursiya mentiq û Metafîzîkê. Piştî 1770an bi bandora Hume û Rousseau felsefa xwe ya rexneyî pêşve bir.
Inverness-shire
Inverness-shire wîlayetek Skotlendayê ye.
Parsiyana Mezin
Parsiyana Mezin, gundekî bi ser navçeya Paloya Xarpêtê ve ye.
Çormî
Çormî gundekî bi ser navenda Aywaliya Melediyê ve ye.
Nedre Fagervollvatnet
Nedre Fagervollvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol, dikeve aliyê bakurê rojhilata gundên Mæla û Myklebustadê.
Pirk
Pirk şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neustadt an der Waldnaab li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Spêdarê
Spêdarê, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Xerabreşk, Nisêbîn
Xerabreşk ( bi tirkî: Karacaköy ) gundekî girêdayî navçeya  Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye.
Çarbirûd
Çarbirûd gundekî ser bi navenda bajarê Ecebşîr li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Landscheid
Landscheid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Ebdullah Pîrebab
Ebdullah Pîrebab li Rojhilata Kurdistanê li bajarê Mehabadê li gundê Duhbikirê jidayikbûye. Pîrebab li ser geometrî, topografya û cebîrê pir zane bû. Gelek xebat kiriye li geometriyê.
Li ser pirtûkên Behaedîn Amilî, Bîrcendî û  Zekeriya Qezwînî rexne çêkiriye.
Bi xwe di dibistana Ebas Axa de perwerde daye û di sala 1900î de wefat kir.
Heresban Eher
Heresban Eher, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Qenxal
Qenxal, anku Qenẍal yek ji navçeyên herêma Kurdistanê ye û giradayê bajarê Sêwasê ye. Di sala 1902'ê de bûye navçe.
Tê gotin ku navê navçeyê bi zaraveyê Zazakî ye lê etîmolojiya navên Kurdî hêj bi giştî nehatiye kirin. 90 km ji Sêwasê dûr e.
Ev navçe bi cureyê segên (kûçik, kûtik) xwe tê naskirin. Segê bi navê "Segê nêçîrê yan Segê Qenxalê" dişibin segên nêçîrê yên Almanan û pirranî polîs wan bikartînin.
Gelhenasî
Navend 12.099 û bi giştî jî 37.049 (sala 2000'î). Lê bi fermî 246.868 kes li ser navçeyê tomarkirî ne. Pirraniya gel ji ber xizanî û pêkutiyên dewletê koçber bûne. Şik di statîstîkên fermî yên herêmê de hene.
Lüttow-Valluhn
Lüttow-Valluhn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Changchun
Changchun (çînî: 长春; "Chángchūn"),   serbajarê parêzgeha Jilin ya Çîn'ê ye. Navê "Changchun" di zimanê çînî de tê wateya "bihara dirêj". Hejmara niştecîhên bajar 7,6 milyon kes e.
Pîşesaziya sereke ya bajêr pîşesaziya xwarinê, biyolojî û derman, û pîşesaziya otomobîl e. Changchun navenda çêkirina otomobîl ya herî mezin a li welat e.
Dîrok
Bajarê ku wekî bajarek bazirganî ya piçûk hate damezrandin, di 1800an de ji hêla Împerator Jiaqing ve bi navê "Changchun Ting" ve hat nav kirin. Di sala 1898an de, dema ku Rûsan ji Harbin berbi Lushunkou re rêhesin ava dikirin, li Changchun, li navenda Kuancheng îstasyonek hate ava kirin. Piştî şerê Rûsya-Japon (1904-1905), Kuancheng bû îstasyona paşîn a vê xetê. Ji aliyekî din ve, Japona li hêla başûr, îstasyona trenê ya Changchun ava kir. Peymanek di sala 1907 de rê da trênên Rusî ku herin îstasyona Changchun û trenên Japonî herin Kuancheng. Ji ber vê yekê di Changchun de mezinbûnek bilez çêbu.
Di sala 1932an de Changchun bu paytexta dewleta Manchukuo ,ku ji alîyê Japonan hate avakirin. Di sala 1945an de artêşê Sovyet bajar dagir kir. Di sala 1946an de, hêzên Kuomintang bajar bi dest xistin.
Di sala 1948an de, Artêşa Rizgariya Gel a Komînîst bajar bi dest xist û di vî dorpêçekirina ku pênc mehan dom kir da 100-300 hezar sivîl ji birçîbûnê mir.
Pêşbirkên Zivistanê yên Asyayê yên 2007an li Changchunê hate lidarxistin.
Girêdanên Derve
Malpera fermî ya Changchun
Çavkanî
http://www.citypopulation.de/php/china-sichuan-admin.php
Encyclopaedia Britannica Online
Luis Jackson, Industrial Commissioner of the Erie Railroad. "Rambles in Japan and China". In Railway and Locomotive Engineering, vol. 26 (March 1913), sf. 91-92
http://www.nytimes.com/2009/10/02/world/asia/02anniversary.html
Bereke
Bereke, gundekî bi ser Hîrana navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Guadalajara
Guadalajara, metropolek li rojavayê Meksîkê ye û paytexta eyaleta Jalisco ye. Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara rûniştvanên navenda bajar 1.385.629 kes in, li herêma metropola Guadalajara 5.268.642 kes lê dijîn.
Efer, Nisêbîn
Efer gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye.
Cabir bin Efleh
Cabir bîn Eflah (Abū Muḥammad Jābir ibn Aflaḥ, erebî; أبو محمد جابر بن أفلح) Li rojava "Geber" tê naz kirin. (1100 - 1150) stêrnasê ê misilman bû. Cabir bin Eflah pirtûkên Betlemyûs mitale kir û ji bo xeletiyê pirtûkeke bi navê "Kitabul-Hey'e fi istihîl Mecisti" nivîsand, û li ser wê pir hate naz kirin.
Kincardineshire
Kincardineshire wîlayetek Skotlendayê ye.
Toy
Toy, gundekî girêdayê navçeya Palo ya Xarpêtê ye.
Gogebaqan
Gogebaqan gundekî bi ser navenda Aywaliya Melediyê ve ye.
Wyoming (cudakirin)
Pir wateyên Wyoming hene.
Xelata Nobelê ya Fizîkê
Beşek ji xelatên Nobel e. Di warê zanistiya fizîkê de girîngtirîn û mezintirîn xelat e ku her sal di roja mirina damezrênerê Xelata Nobelê, Alfred Nobel de (10'ê berfanbarê) tê belavkirin.
Ji zanyarên fizîkê yên ku di warê fizîkê de gavên berbiçav avêtine, keşfên nû kirine, angaştên têr zîrekî avakirine, bi bikaranîna fizîkê mirovahî berî bi riyeka baş birine re tê dayîn.
Nobelkomîte
Komîteya Nobelê girêdayî keyaniya Swêdê dixebite û gorî pêdiviyan tên guhertin. Ên ku di komîteya sala 2005'î de cihdigirtin ev in:
Xelat bi bihaye 10 Milyon Kronên Swêdî, di 10'ê berfanbarê de bi şahiyeke mezin tê dayîn. Yekemîn kesê ku xelata fîzîkê wergirtiye, Wilhelm Conrad Röntgen ê Alman bû ku di sala 1901'î de Xelata Nobel a fîzîkê girtiye.
Sorya
Sorya, gundekî bi ser navçeya Batîfa a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Chengdu
Chengdu (çînî: 成都; "Chéngdū") serbajarê parêzgeha Sichuan ya Çînê ye. Di heman demê de ew bi kurtasî ji hêla çînîyan ve wek Róng (蓉) tê binavkirin. Di 2005an de hejmara niştecîhên bajar digihe 10.440.000 kesî.
Di seranserê dîrokê de, ew bi erdhejên giran ve hejiyaye.
Çavkanî
http://www.citypopulation.de/php/china-sichuan-admin.php
Dietingen
Dietingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rottweil li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Natriyûm
Natriyûm (, ji ) an jî sodyûm metalek û elementek e.
Çandiniya bajarî
Çandiniya bajarî, yan jî baxçevaniya bajarokî, pratîkiya çandinî, pêvekirin û belavkirina xwarinê ye ku li derûdora bajaran e. Di heman demê de çandiniya bajarî peyvek e ku ji bo xwedîkirina sewalan, avjenî, daristanî, û baxçevanî tê bikar anîn. Ev çalakî li deverên bajaran- dorpêç jî rû didin.
Çandiniya bajarî dikare astên cihêreng ên pêşkeftina aborî û civakî nîşan bide. Ev dibe ku tevgera civakî ya ji bo civakên domdar, ku benqeyan de organîk li ser destîşankirin hevbeş ya xwezayê û holism civaka avakirin. Van torgilokan dikarin pêşve biçin dema ku piştgiriya sazûmanî ya fermî werdigirin, di nav plansazkirina bajaroka herêmî de bibin yek ku ji bo geşedana bajar a domdar tevgerek "bajarokê veguhêz" bibe yek. Ji bo yên din, ewlehiya xwarinê, xwarin û hilberîna hatiniyê ji bo pratîkê motîvasyonên sereke ne. Di her du senaryoyan de, gihîştina bêtir rasterast bi sebzeyên nû, fêkî, û hilberên goştî bi riya çandiniya bajarî dikare ewlehiya xwarinê û ewlehiya xwarinê baştir bike.
Dîrok
Li bajarên nîv-çolî yên Farisê, wahe bi saya kewçêrên ku ava çiyê hildigirt dihatin têr kirin da ku piştgiriyê bidin hilberîna zexm a xwarinê, ku ji hêla bermahiyên civakan ve dihatin şandin. Li Machu Picchu, av hate parzûn kirin û ji nû ve hate bikar anîn wekî beşek ji avahîsaziya gavavêtinê ya bajêr, û nivînên sebzeyan hatin dîzayn kirin ku rojê berhev bikin da ku demsala mezinbûnê dirêj bike. Fikra hilberîna xurekî ya pêvek ji derveyî karûbarên çandiniya gundewarî û îthalatên dûr ne nû ye. Ew di dema şer û depresyonê de dema ku pirsgirêkên kêmbûna xwarinê çêdibûn, û her weha di demên pirbûna nisbî de hate bikar anîn. Baxçeyên dabeşkirinê di destpêka sedsala 19an de li Almanya wekî bersivek li dijî hejarî û bêewlehiya xwarinê derketin holê.
Di 1893 de, ji hemwelatiyên Detroit -a depresiyon hat xwestin ku gelek deverên vala bikar bînin da ku sebze zêde bikin. Navê wan şaredar, Hazen S. Pingree, yê ku ramanek derxist, navê Pingree's Potato Patches lê kirin. Wî ji bo van baxçeyan armanc kir ku di demên tengasiyê de dahat, dabînkirina xwarinê çêbikin û serxwebûnê zêde bikin. Baxçeyên serkeftinê di dema Şerê Cîhanî yê Yekem û Şerê Cîhanî yê Duyem de şîn bûn û li DY, Kanada û Înglistanê baxçeyên fêkî, sebze û giyayan bûn. Vê hewldanê ji hêla welatiyan ve hate girtin da ku zexta li ser hilberîna xwarinê ya ku piştgirî bide hewldana şer kêm bike.
Nedre Fiplingvatnet
Nedre Fiplingvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol, dikeve rojavayê Parka Neteweyî ya Børgefjellê. Gundê Leirenê bi qasî 4 kîlomêtre li bakurê golê ye.
Çandiniya bajarî
Dîrok
Di dema Şerê Cîhanî yê Yekem de, serokdewlet Woodrow Wilson bang li hemwelatiyên amerîkî kir ku her mezinbûna xwarina vekirî ya heyî bikar bînin, vê yekê wekî rêyek dîtina wan ji rewşa potansiyel zirarê dibîne. Ji ber ku pirraniya Ewrlpa bi şer hate xerckirin, wan nekarîn pêdiviyên xwarinê yên têra xwe hilberandin da ku werin şandin DY û nexşeyek nû ya bi armanca têrkirina DY û heta zêdepelek ji bo welatên din ên hewcedar pêk hat. Di sala 1919-an de, li ser penc mîlyon parçe xwarin mezin dibû û zêdeyî 200 mîlyon kîlo berhem dihat berhev kirin. Pratîkek pir dişibe dema Depresyona Mezin a ku armanc, kar û xwarinek pêşkêşî kesên ku wekî din di demên wiha dijwar de bêyî tiştek bimînin, hat bikar anîn. Van hewldanan bûn alîkar ku giyan zêde bibin û mezinbûna aborî zêde bikin. Di dema Depresiyonê de ji baxçeyên jîngehê bi qasî 2,8 mîlyon dolar xwarin hate çêkirin. Bi Şerê Cîhanî yê Duyem, Rêvebiriya/Xwarinê Bernameyek Baxçeyê Serkeftina Neteweyî saz kir ku destnîşan kir ku di nav bajaran de çandiniya bi rêk û pêk saz dike. Di çalakiyê de bi vê plana nû re, bi qasî 5,5 mîlyon Amerîkî beşdarî tevgera baxçeyê serfiraziyê bûn û salê li ser çar mîlyon kîlo fêkî û sebze hatin çandin, ku di wê demê de ji% 44 hilberên Dewletên Yekbûyî mezin bû.
Cûreyên sereke
Ji bo komployên çandiniyê yên li bajarên bajaran ti peyvek giştî tune. Baxçe û zevî-wek pênasekirina wan hêsan nîne-du celebên sereke ne. Li gorî USDA, çandiniyek "her deverek e ku ji wê $1000 an bêtir hilberên çandiniyê hatine hilberandin û firotin."
Baxçe
Piraniya civakan baxçevaniyê ji raya giştî re guncan dikin, ji welatiyan re cih peyda dikin da ku ji bo xwarinê an şahiyê nebatan biçînin. Tevgera permaculture ya bingehin di vejîna çandiniya bajaran de li seranserê cîhanê pir bibandor e. Di salên 1960ê de hejmarek ji baxçeyên hevpar di hatin damezrandin Keyaniya Yekbûyî, bandora tevgera baxçe civaka li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. Projeya Severn a Bristol di 2010an de bi £2500 hate damezrandin û salê 34 ton berhem peyda dike, û mirovên ji paşmayiyên dezavantaj dixebitin.
Çandinî
Çandinî bajar,î çandiniyê in herêmên bajarî, ku mirov karê bi heywanan û nebatên bi xwarina berhemên. Ew bi gelemperî baxçeyên birêvebirî yên civatî ne ku dixwazin têkiliyên civatê baştir bikin û hişmendiya çandinî û cotkariyê pêşkêşî mirovên ku li deverên bajarî dijîn bikin. Ew ji bo gelek civakên li dora cîhanê çavkaniyên girîng ên ewlehiya xwarinê ne. Çandiniyên bajêr di mezinahiya xwe de ji pariyên piçûk ên li hewşên taybetî bigire heya mezrayên mezin ên ku hejmarek donim dagir dikin diguhere. Di sala 1996an de, raporek Neteweyên Yekbûyî texmîn kir ku li seranserê cîhanê 800 mîlyon kes hene ku li bajaran xwarinê mezin dikin û heywandariyê dikin. Her çend hin çandiniyên bajêr heqdestê karmendan dane jî, piranî xwe dispêrin keda dildar, û hin jî tenê ji hêla dildaran ve têne rêve kirin. Zeviyên din ên bajêr wekî hevkariyên bi rayedarên herêmî re dixebitin.
Yekem çandiniya bajêr di 1972an de li Kentish Town, London, hate saz kirin. Ew heywanên çandiniyê û qada baxçevaniyê ve girêdide, lêzêdekirinek ji hêla çandiniyên zarokan ve li Holendayê. Çandiniyên bajarên din li seranserê London û Keyaniya Yekbûyî şopandin. Li Awistralya, gelek çandiniyên bajaran li gelek paytext bajaran hene. Li Melbourne, Çandiniya Zarokan a Collingwood di 1979-an de li Abbotsford Precinct Heritage Landlands Farm (APHF), erda herî kevnare ya ku li Victoria dom kirî hate damezrandin, ji 1838 ve hatî çandin.
Di sala 2010an de, Bajarê New York avahî û vekirina mezintirîn çandiniya banê çiyayî ya xwedan xwedîkirin û xebitandin dît, û dûv re di 2012 de cihek hêj mezintir.
Li Singapûr, çandiniyên banê hîdroponîk (ku ew jî xwe dispêrin çandiniya vertical) xuya dikin. Armanca li paş vana nûvekirina qad û hêza karker e ku bi vî rengî heya niha hatine paşguh kirin. Di heman demê de hilberînerê bê dermanên di asta jor de dê were çandin û dirûn.
Çavkanî û aborî
Tora Çandiniya Bajêr çandiniya bajarî wiha destnîşan kiriye: "[A] pîşesaziya ku xwarin, sotemenî û hilberên din hilberîne, pêvajo û bazarê dike, bi piranî li bersiva daxwaziya rojane ya xerîdaran a li bajarokek, bajarokek, an metropol, gelek cûreyên avî û erdên avî yên bi taybetî û gelemperî têne girtin li seranserê deverên nav-bajarî û per-bajarokî têne dîtin. Bi gelemperî çandiniya bajaran rêbazên hilberîna dijwar bikar tîne, ku bi gelemperî û çavkaniyên xwezayî û bermayiyên bajaran bikar tîne û ji nû ve bikar tîne, da ku celebek cihêreng a fauna û flora-bingeha erdê, avê-û hewayê peyda bike û bibe sedema ewlehiya xwarinê, tenduristî, zindîbûn û hawîrdora kes, mal û civak."Globalbûnê di hilberîna xwarina wan de pêdivî û qabîliyeta dezgeheke civakekê ji holê rakir. Di encamê de ev yek nekarîne ku neheqiya xwarinê li ser pîvanek piçûktir, birêvebibe. Ev taybetî li bajaran rast e. Ro, li piraniya bajaran ji ber belavbûna bajaran û desteserkirina xaniyan zeviyek pir vala heye. Ev erd dikare were bikar anîn da ku bêewlehiya xwarinê were çareser kirin. Lêkolînek Cleveland nîşan dide ku bajar bi rastî dikare ji sedî 100% hewceya hilberîna xweya nû peyda bike. Ev ê heya 115 mîlyon dolarê di herikîna aborî ya salane de asteng bike. Bikaranîna qada banê New York City-ê jî dê bikaribe bi qasî du carî mîqdara valahiya pêdivî ye ku ji bo hilberîna sebzeyên kesk ên New York-ê hewce bike. Valahî dikare bi karanîna hilberîna hîdroponîkî an kargeha hundirîn a xwarinê hê çêtir were optimîzekirin. Di nav bajaran de baxçeyên mezin dibin dê di heman demê de mîqdara avêtina xwarinê jî kêm bibe. Ji bo fînansekirina van projeyan, ew ê sermayeya darayî di forma pargîdaniyên taybetî an fonên hikûmetê de hewce bike.
Hawirdorparêzî
Konseya Zanist û Teknolojiya Çandiniyê (CAST) çandiniya bajêr diyar dike ku aliyên tenduristiya jîngehê, çakkirin û şahiyê vehewîne: "Çandiniya bajarî pergaleke tevlihev e ku pêhnek berjewendiyan li xwe digire, ji navokek kevneşopî ya çalakiyên ku bi hilberîn, pêvajo, bazirganî, belavkirin û vexwarinê ve girêdayî ne, heya pirbûna sûd û karûbarên din ên ku kêmtir têne pejirandin û belge kirin. Vana şahî û vala ye; zindîtiya aborî û karsaziya karsaziyê, tenduristî û başbûna kesane; tenduristî û başiya civakê; xemilandina dîmenê; û vejandin û çakkirina jîngehê."Pêşniyarên plansazî û sêwirana nûjen bi gelemperî ji vê modela çandiniya bajarvaniyê re bêtir bersivdar in ji ber ku ew dikeve nav qada heyî ya sêwirana berdewam. Danasîn di nav çand û demê de gelek şîroveyan dihêle. Pir caran ew bi biryarên polîtîkayê ve girêdayî ye ku bajarên domdar ava bikin.
Her wiha çandiniyên bajaran ji bo kesan, bi taybetî jî yên li bajaran dijîn, ji bo ku bi hemwelatiya ekolojîk bi rengek çalak têkildar bibin derfetên bêhempa peyda dikin. Bi têkiliya bi hilberîna xwarinê û xwezayê re, baxçevaniya civaka bajar hûrgelên ku ji bo beşdarî civakek demokratîk bibin pêwîstî dide mirovan. Ji bo ku çandinî were meşandin divê biryar li ser bingeha kom-kom bêne girtin. Encamên herî bibandor dema ku ji niştecîhên civakekê tê xwestin ku di çandiniyê de rolên çalaktir bigirin, pêk tê.
Ewlekariya xwarinê
Hem ji hêla aborî û hem ji aliyê erdnîgarî ve gihîştina xwarina zexm, perspektîfek din e di nav hewldana peydakirina hilberîna zad û ajalên li bajaran. Hatina berbiçav a nifûsa cîhanê ya ber bi bajaran ve hewcedariya xwarinên nû û ewledar zêde kiriye. Hevpeymana Ewlekariya Xurekê ya Civakî (CFSC) ewlehiya xwarinê wiha destnîşan dike:"Hemî kesên di civakekê de ku her dem bi çavkaniyên herêmî, ne-acîl ve bi çanda pejirandî, xwarina têra xwe peyda dibin heye."Li deverên ku bi pirsgirêkên ewlehiya xwarinê re rû bi rû dimînin vebijarkên wan kêm in, timûtim xwe dispêrin xwarina bilez a pir pêvajoyî an xwarinên firotana hêsaniyê yên ku di wan de gelek kalorîk û kêm xwarin hene, ku dibe ku bibe sedema zêdebûna rêjeyên nexweşiyên girêdayî parêzê yên wekî şekir. Van pirsgirêkan têgeha edaleta xwarinê anîne zimên ku Alkon û Norgaard (2009; 289) rave dikin ku, "gihiştina xwarina tendurist, bi arzanî, çandî ya guncan di warên nîjadperestiya sazûmanî, damezrandina nijadî û erdnîgariyên nijadperest de cîh digire. . . Edaleta xwarinê di navbera bûrs û çalakvaniya li ser çandiniya domdar, bêewlehiya xwarinê û dadmendiya hawîrdorê de pirek teorîk û siyasî ye."
Civatî
Çandiniya bajêr dikare bandorek mezin li ser xweşhaliya civakî, hestyarî ya kesan bike, û dikare bi giştî bandorek erênî li tenduristiya civakê bike, ku rasterast bandora xwe li ser başbûna civakî û hestyarî dike. Baxçeyên bajarokî timûtim cîh in ku têkiliya civakî ya erênî hêsan dikin, ku ew jî dibe alîkar ji bo tevahî başbûna civakî û hestyarî. Gelek baxçe baştirkirina tevnên civakî yên di nav civakên ku ew lê ne, asan dikin. Ji bo gelek taxan, baxçe "navendek sembolîk" peyda dikin, ku dibe sedema serbilindiya taxê. Çandiniya bajaran bi navgîniya atolyeyên teşxîskirinê an komîsyonên cihêreng ên di qada baxçeyên sebzeyan de beşdarî civakê zêde dike. Çalakiyên ku bi sedan mirov tê de ne.
UPA dikare wekî navgînek baştirkirina debara mirovên li bajarên û derdora wan dijîn. Beşdariya di pratîkên bi vî rengî de piranî wekî çalakiyek nefermî tê dîtin, lê li gelek bajarên ku gihîştina xwarinê ya ne bes, nebawer û bêserûber pirsgirêkek dubare ye, çandiniya bajaran ji bo çareserkirina pirsgirêkên xwarinê bûye bersivek erênî. Ji ber ewlehiya xwarinê ku bi UA re tê, hestên serxwebûn û hêzdariyê timûtim radibin. Theiyana hilberandin û mezinkirina xwarinê ji bo xwe jî ragihandiye ku asta xwe-rûmeta an xweser-bandorbûnê baştir dike. Mal û civakên piçûk ji erdên vala sûd werdigirin û ne tenê ji hewcedariyên xwarinê yên malê re di heman demê de hewcedariyên bajarê niştecihê wan jî digirin. CFSC diyar dike ku:"Baxçevaniya civak û niştecihbûnê, û her weha cotyariya piçûk-piçûk, dolarên xwarina malê xilas dikin. Ew xwarin û dravê belaş ji bo xwarinên ne-baxçe û tiştên din pêşve dixin. Wekî mînakek, hûn dikarin mirîşkên xwe li ser zeviyek bajarî mezin bikin û hêkên teze bi tenê ji her dozen $0.44 bigirin."Ev dihêle ku malbat dahatên mezintir bifroşin firoşgehên herêmî an bazarên herêmî yên derve dema ku ji malbata xwe re têrkirina guncan a hilberên nû û têrker peyda bikin. Hin çandiniyên bajaran ên civak dikarin pir bi bandor bibin û alîkariya jinan bikin ku kar bibînin, ku di hin rewşan de ji dîtina kar di aboriya fermî de marjînal in. Lêkolînan destnîşan kir ku beşdarbûna jinan xwedan rêjeyek hilberînê ye, ji ber vê yekê ji bo vexwarina malê hejmar têr çêdike dema ku bêtir ji bo firotana bazarê peyda dike.
Ji ber ku piraniya çalakiyên UA li ser erdên vala yên şaredariyê têne meşandin, li ser dabeşkirina mafên ax û milkê fikar zêde bûne. IDRC û FAO Rêbernameyên Siyasetmedariya Municipalaredariyê li ser Çandiniya Bajêr weşandine, û bi hikûmetên şaredariyê re dixebitin ku tedbîrên siyaseta serkeftî biafirînin ku di plansaziya bajarvaniyê de werin bicîh kirin.
Zêdeyî sêyem malbatên Dewletên Yekbûyî, bi qasî 42 mîlyon kes, beşdarî baxçeyê xwarinê dibin. Di heman demê de ji hêla hezarsalan ve ji 2008-2013-an ve bi cotkariyê 63% beşdarbûn zêde bûye. Malbatên Dewletên Yekbûyî yên ku beşdarî baxçeyê baxçevaniyê dibin jî di wê çarçoveyê de ji 1 ber 3 mîlyonî ye. Çandiniya bajaran derfetên bêhempa peyda dike da ku civakên cihêreng bi hev re bikin yek. Wekî din, ew ji bo peydakirên lênêrîna tenduristiyê derfetan peyda dike ku bi nexweşên xwe re têkiliyê daynin. Ji ber vê yekê, çêkirina her baxçeyê civakê hubek ku ji civakê re berbiçav e.
Enerjiya enerjiyê
Pergala çandiniya pîşesaziyê ya heyî ji bo lêçûnên mezin ên enerjiyê ji bo veguhastina xurekan berpirsiyar e. Li gorî lêkolînek ji hêla Rich Pirog ve, derhênerê hevkarê Navenda Leopoldê ya Çandiniya Domdar a Zanîngeha Dewletê ya Iowa, hilberîna kevneşopî ya navînî 1500 mi, karanîn, heke ji hêla traktor-trailer ve were şandin, 1 USgal sotemeniya fosîla serê 100 lb. Enerjiya ku ji bo veguhastina xwarinê tê bikar anîn kêm dibe dema ku çandiniya bajarvanî dikare bajaran bi xwarinên li herêmê mezinbûyî peyda bike. Pirog dît ku pergala belavkirina xwarinê ya kevneşopî, ne-herêmî, 4 heya 17 carî zêdetir sotemenî bikar tîne û 5 heya 17 carî zêdetir CO2 ji veguhastina herêmî û herêmî.
René Descartes
Jiyana wî
Di sala 1649'an de Şahbanûya Swêdê Christina ew vexwendî Stockholmê kir. Descartes li Stockholmê bi cih bû ders dan Şahbanûya Swêdê. Li ser daxwaza Şahabanû Descartes mecbûr dima saet li pêncê sibê di serma wî welatî de rabe û ders bide. Bi du sê mehan piştî çûna xwe ya Swêd ji ber sermê zatûre ket û di 11 Sibat 1650'de jiyana xwe ji dest da.
Çandiniya bajarî
Opa karbonê
Wekî ku li jor hate behs kirin, xwezaya çandiniya bajarî ya bi enerjî-kêrhatî dikare bi kêmkirina mîqdara veguhastinê ya ku ji bo gihandina kelûmêlên xerîdar radibe, şopa karbonê ya her bajarî kêm dike. Deverên wusa dikarin wekî lavaboyên karbonê tevnegerin û hin kombûna karbonê ya ku ji deverên bajarî re xwezayî ye, ku li wir peyade û avahî ji nebatan pirtir in. Nebat karbondîoksîta atmosferê ( CO2 û berdim oksîjenê breathable (O2) bi riya Fotosentez. Pêvajoya Qedexekirina Karbon dikare bi têkelkirina teknîkên din ên çandiniyê re ji bo zêdekirina rakirina ji atmosferê û pêşîgirtina li berdana CO2 di dema dirûnê de. Lêbelê, vê pêvajoyê piranî xwe dispêre celebên nebatên hatine hilbijartin û rêbaza çandiniyê. Bi taybetî, hilbijartina nebatên ku pelên xwe winda nakin û tevahiya salê kesk dimînin dikare kapasîteya çandiniyê ya veqetandina karbonê zêde bike.
Pol Pot
Pol Pot (jdb. li parêzgeha Kompong Thom, Kamboca - m.  li Anlong Veng) heya sala 1997ê yekemîn desthilatdarê Khmerên Sor û kesayetiyeke navdar ê Kambocayê bû.
Çandiniya bajarî
Kêmkirina ozon û madeyên kumikî
Kêmkirina ozon û din mijarê particulate dikarin tenduristiya mirovan werbigirin. Kêmkirina van partîkul û gazên ozonê dikare rêjeyên mirinê li deverên bajarî kêm bike û digel vê yekê jî tenduristiya kesên li bajaran dijîn zêde bike. Li gorî gotarê, tenê yek metir çargoşe banê kesk hewce ye ku salixdana xwerû partîsiyonên salane bide sekinandin.
Pol Pot
Di malbateke cotyar de ji dayîk bûye û di zaroktiya xwe de perwerdeya Bûdîzmê dîtiye. Di sala 1946î de dibe endamê Partiya Komûnîst a Kambocayê. Di şerê DYE û Viyetnamê de alîkariya DYayê dike û li dijî Vîetnamiyan provokasyonan û êrîşan lîdardixe. Wekî peyayekî di bin baskê DYEyê de tê naskirin. Dema Pol Pot di nava partiyê de desthilatiyê bi giştî bidestdixe, dest bi avakirina welatek komûnîst û cotyar dike. Ew komûnîzmê gorî xwe şîrove dike. Hemî kes û alternatîvên din ji holê radike. Desthilatdariyeke têr bi zext û xwîn li dardixe.
Çandiniya bajarî
Paqijkirina axê
Pir deverên vala yên bajaran bi gelemperî dibin qurbanên avêtina neqanûnî ya kîmyewiyên xeternak û bermahiyên din. Di heman demê de dibe ku ew ava sekinî û "ava gewr " berhev bikin, ku dibe ku ji tenduristiya gel re xeternak be, nemaze ji bo demên dirêj bêdeng bimîne. Pêkanîna çandiniya bajarî li van deverên vala dikare ji bo rakirina van kîmyewiyan bibe rêbazek lêhatî. Di pêvajoya ku wekî Phytoremediation tê zanîn de, nebat û mîkroorganîzmayên têkildar ji bo kapasîteya kîmyewî ya hilweşîner, pejirandin, veguhertina teşeyek bêveng, û rakirina toksînên ji axê têne hilbijartin. Gelek kîmyewî dikarin werin rakirin hedef, metalên giran jî (di nav de merkur û rêber), pêkhateyên neorganîk (mînak arsenik û uranium), û pêkhatên organîk (mînak mînak neft û pêkhatên klorandî mîna PBC).
Pol Pot
Ew bi gorî xwe riya Mao dimeşîne û li pey şoreşa çandê ye. Lê ew li pey xwe çiyayên meytan dihêle. Navê wî dibe navê tîraniya xwînê.
Jeng
Jeng, bûjeneke qehweyî ya ku ji ber şilbûnê li ser rûyê hesinan peyda dibe.
Çandiniya bajarî
Paqijkirina axê
Phytoremeditation hem pîvanek jîngehparêzî, lêçûn- lêker û enerjiyê-bandor e ku ji bo kêmkirina qirêjiyê. Phytoremediation bi tenê li ser $5–40 per ton ji mesrefa axa ku decontaminated. Pêkanîna vê pêvajoyê di heman demê de mîqyasa axê ya ku divê di zeviyek çopên xeternak de were avêtin jî kêm dike.
Pol Pot
Ew di hevpeyvînekê de dibêje "Ez ji ber kiryarên xwe ne poşman im. Min li dijî êrîşkar û xayînên viyetnamiyan, welatê xwe parast. Wekî Mustafa Kemal Atatürk ê Tirkiyê, li avakirin û pêşxistina welêt geriyam. Mixabin navê Atatürk bi başî lê yê min bi neyînî tê zimên".
Çandiniya bajarî
Paqijkirina axê
Çandiniya bajaran wekî rêbaza navbeynkariya qirêjiya kîmyewî dikare di pêşîgirtina li belavbûna van kîmyewiyan li hawîrdora derdorê bi bandor be. Rêbazên din ên çakkirinê timûtim axê tevlihev dikin û kîmyewiyên kîmyewî yên di hundurê wê de hene zor didin hewa an avê. Nebat dikarin wekî rêbaza rakirina kîmyewiyan û hem jî ragirtina axê û rêgirtina li ber hilweşîna axê ya pîskirî belavbûna qirêj û xetera ku ji hêla van lotoyan ve tê pêşandin, bêne bikar anîn.
Pol Pot
Pol Pot kesekî wekî li dijî mirovahiyê bersûcdar e tê nirxandin. Wî bi milyonan welatiyê xwe daye kuştin.
Çandiniya bajarî
Paqijkirina axê
Awayek destnîşankirina qirêjiya axê bi karanîna nebatên jixwe baş-sazkirî wekî bioindicatorên tenduristiya axê ye. Bikaranîna nebatên baş-xwendî girîng e ji ber ku jixwe cûrbecûr xebata ceribandinê heye ku wan di şert û mercên cûrbecûr de biceribîne, ji ber vê yekê bersiv dikarin bi teqezî werin rastandin. Nebatên wusa di heman demê de hêja ne ku ji ber ku ew bi genetîkî wek dexlên li dijî variyantên xwezayî yên heman celeb in. Bi gelemperî axê bajarî axê topavêjî jêkirine û bûye sedema axek bi hewayî, porosît û şibakî. Tedbîrên tîpîk ên tenduristiya axê biyomasî û çalakiya mîkrobî, enzîm, madeya organîk a axê (SOM), azotê tevahî, xurekên heyî, porozî, aramiya gişkî, û tîrbûn in. Pîvanek nû karbonê çalak (AC) e, ku di axê de para herî bikêr a karbonê organîk a tevayî (TOC) e. Ev gelek bi fonksiyoneliya tevna xwarina axê re dibe alîkar. Bikaranîna hilberên hevpar, ku bi gelemperî baş têne xwendin, wekî bioindicators dikarin bikar bînin ku ji bo destpêkirina çandiniyê kalîteya zeviyek çandiniya bajarî bi bandor biceribînin.
Qirêjiya deng
Piraniya qirêjiya dengî ne tenê dibe sedema nirxên malî yên kêmtir û xemgîniyek mezin, ew dikarin ji bihîst û tenduristiya mirovan re zirarê bibînin. Lêkolîna "Dabîna deng û tenduristiya giştî", dît ku rûdana bi dengê domdar re pirsgirêkek tenduristiya gel e. Mînakên zirara dengê domdar ê li ser mirovan ku ev in: "kêmbûna bihîstinê, tansiyon û nexweşiya dil a îshemîk, acizî, tevliheviya xewê û kêmkirina performansa dibistanê." Ji ber ku piraniya banî an gelek deverên vala ji rûkên zexm ên zexm pêk tê ku pêlên deng li şûna ku wan werbigirin nîşanî wan didin, zêdekirina nebatên ku dikarin van pêlan bişkînin potansiyel e ku bibe sedema kêmkirinek mezin a qirêjiya dengî.
Şehrekî Şehîd Rizvanî
Şehrekî Şehîd Rizvanî gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 55 kes (9 malbat) bûn.
Çandiniya bajarî
Xwarin û kalîteya xwarinê
Hilbera ji baxçeyên bajarvanî dikare ji hilberên kirîn ên firotanê çêtir û xweştir were hesibandin ku ev jî dibe ku bibe sedema pejirandinek firehtir û vexwarinek mezintir. Lêkolînek Flint, Michigan diyar kir ku ewên ku beşdarî baxçeyên civatê dibin rojane 1,4 carî zêde fêkî û sebze dixwin û 3,5 carî jî dibe ku rojane herî kêm 5 carî fêkî an sebze bikar bînin. Perwerdehiya li ser baxçe di heman demê de dikare li zarokan feydeyên xwarinê bide. Lêkolînek Idaho ragihand ku di navbera baxçeyên dibistanan de û di nav pola şeşemîn de zêdebûna fêkî, sebze, vîtamîna A, vîtamîna C û fîber komeleyek erênî heye. Hilberîna fêkî û sebzeyan pêvajoya enzîmatîk a xerakirina xurekê dide dest pê kirin ku bi taybetî zirarê dide vîtamînên di avê de yên wekî ascorbic acid û thiamin. Pêvajoya hilberîna blançê da ku cemidîne an dikare naveroka xurekê hinekî kêm bike, lê ne hema hema bi qasî dema ku di embarê de derbas kirî. Hilberîna berhemê ji baxçeyê civaka xwe, demên depokirinê bi girîngî paşve dixe.
Di heman demê de çandiniya bajarok ji bo malbatên kêm dahat jî xurek bi kalîte peyda dike. Lêkolîn nîşan didin ku her $1 veberhênanek li baxçeyek civakê $6 dolaba zebzeyan dide, heke ked wekî faktorê veberhênanê neyê hesibandin. Gelek baxçeyên bajaran bi bexşandina berhema xwe û dabînkirina hilberên nû li deverên ku wekî din çolên xwarinê ne, barê bankên xwarinê û peydakirên din ên xwarinên acîl kêm dikin. Bernameya têrkeriya pêvek Jin, Pitik û Zarok (WIC) û her weha Bernameya Alîkariya Xurekê ya Zêdekirî (SNAP) bi gelek baxçeyên bajaran re li seranserê welêt re hevkarî kir da ku di berdêla çend demjimêrên karê baxçevaniya xwebexş de berdestbûna hilberînê baştir bike.
Çandiniya bajaran diyar kir ku encamên tenduristiyê zêde dike. Baxçevan ji ne baxçevanan du qat fêkî û sebze dixwin. Astên çalakiya laşî jî bi erênî bi çandiniya bajarî re têkildar in. Van encaman nerasterast têne dîtin û ji hêla tevlêbûna civakî ve di civakek kesek de wekî endamek çandiniya civakê dikare piştgirî bide. Vê tevlêbûna civakî bû alîkar ku banga estetîkî ya cîrantiyê bilind bibe, motîvasyon an bandora civakê bi tevahî zêde bike. Vê bandorbûna zêde hate nîşandan ku girêdana taxê zêde dibe. Ji ber vê yekê, encamên tenduristiyê yên erênî yên çandiniya bajarok bi beşek ji hêla faktorên navneteweyî û civakî yên ku tenduristiyê mezin dikin ve têne vegotin. Fokuskirina li ser xweşkirina estetîk û têkiliyên civakê û ne tenê li ser berhema nebat, awayê herî çêtirîn e ku bandora erênî ya çandiniyên bajaran li ser taxekê zêde bike.
Aboriya pîvanê
Bi karanîna çandiniya bajaran a bi çandiniyên vertical an serayên pelçiqandî, gelek feydeyên hawîrdorê li ser pîvangehek bajarvaniyê têne bidestxistin ku bi rengek din ne gengaz e. Van pergalên hanê ne tenê xwarinê peyda dikin, lê di heman demê de ava vexwarinê jî ji ava çolê çêdikin, û dikarin paşmayên organîkî vegerînin enerjî û xurekan. Di heman demê de, ew dikarin veguhastina têkildarî xwarinê bi kêmî kêm bikin dema ku ji bo civakên mezin hema hema li her avhewa xwarina nû bidin.
20ê tîrmehê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Baqisyan, Nisêbîn
Baqisyan gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye.
20ê tîrmehê
Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)
Helan Vergehan
Helan Vergehan, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
20ê tîrmehê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
René Descartes
Jiyana wî
Descartes gellekî alîkariya wî li ser mijarên matematîk û optîkê bûye.
Qarinceliq
Qarinceliq gundekî bi ser navenda Aywaliya Melediyê ve ye.
René Descartes
Jiyana wî
Di serî de Spinoza û Leibniz gellek fîlozof di bandora wî de mane.
Ramanên wî mîna "Difikirim naxwe heme" (Cogito ergo sum) îro jî di gellek berheman de cih digre.
Descartes mîna bavê felsefa nûjen tê pejirandin.
Çandiniya bajarî
Neheqiyên tenduristî û dadmendiya xwarinê
Di raporek 2009-an de ji hêla USDA ve, diyar kir ku "Delîl hem pir têr û qewîn in ji bo me ku em encamê bigirin ku Amerîkîyên ku li deverên kêm-dahat û hindikahî jiyan dikin xwediyê gihîştina kêm a xwarina tendurist in", û ku "newekheviyên avahiyê" di van de cîran "beşdarî neheqiyên di parêz û encamên têkildarî parêzê dibin". Van encamên têkildarî parêzê, qelewbûn û şekir jî di nav de, di hawîrdorên bajaran ên kêm dahat ên Dewletên Yekbûyî de bûne epidemîk. Her çend pênas û rêbazên diyarkirina " çolên xwarinê " cûr be cûr bin jî, lêkolînan diyar dikin ku, qe nebe li Dewletên Yekbûyî, li hawîrdora xwarinê cûdahiyên nijadî hene. Bi vî rengî pênasekirina hawîrdorê wekî cîhê ku mirov lê dimîne, dixebite, dilîze û dua dike, cûdahiyên xwarinê dibe mijara edaleta hawîrdorê. Ev bi taybetî di nav bajarên hundurîn ên Amerîkî de ku dîroka pratîkên nijadperestî bûne alîkar ji bo pêşkeftina çolên xwarinê li deverên kêm-dahat, hindikahiyên bingeha bajar. Pirsgirêka newekheviyê ji mijarên gihîştina xwarin û tenduristiyê ewqasî entegre ye ku Initnsiyatîfa Growing Food & Justice ji bo Hemiyan bi mîsyona "hilweşandina nijadperestiyê" wekî perçeyek pêkhatî ya afirandina ewlehiya xwarinê hate damezrandin.
Ne tenê çandiniya bajêr dikare vebijarkên xwarinê yên tendurist û nû peyda bike, lê di heman demê de dikare bibe sedema hesta civak, başkirina estetîkî, kêmkirina tawan, hêzdarkirina hûrgelan û xweseriyê, û hetta çandê biparêze bi karanîna rêbazên çandiniyê û tovên miradê ji herêmên reh.
Edaleta jîngehê
Çandiniya bajêr dibe ku edaleta hawîrdor û edaleta xwarinê ji bo civakên ku li çolên xwarinê jiyan dikin pêşde bibe. Ya yekem, çandiniya bajêr dibe ku di gihîştina xwarina tendurist de cûdahiyên nîjadî û çînî kêm bike. Gava çandiniya bajarî dibe sedema ku hilberînên nû yên herêmî li çolên xwarinê bi bihayekî erzan têne firotin, gihîştina xwarina tendurist ne tenê ji bo kesên ku li deverên dewlemend dijîn heye, lewma dibe sedema dadperweriya mezintir li taxên dewlemend û xizan. Di hêla çandiniya bajarvaniyê de gihîştina çêtir a xwarinê dikare di civakên xizan de jî bibe sedema sivikkirina stresên derûnî-civakî. Endamên civakê yên ku bi çandiniya bajaran re mijûl dibin, di derbarê awayên tendurist ên bicihanîna hewcedariyên parêz de, zanîna herêmî baştir dikin. Her weha çandiniya bajarî dikare tenduristiya giyanî ya endamên civakê baştir bike. Kirîn û firotina hilberên bi kalîte ji hilberîner û xerîdarên herêmî re dihêle endamên civatê piştgiriya hev bikin, ku dibe ku stresê kêm bike. Ji ber vê yekê, çandiniya bajêr dikare di civakên xizan de, ku niştecîh ji ber kêmasiya têgihiştina kontrolê ya li ser kalîteya jiyana xwe, astên stresê mezintir dibin, baştir bike.