cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Thomas Stearns Eliot
Thomas Stearns Eliot (jdb. li St. Louis, Missouri, DYA; m.  li London) lîrîker, dramatîker û nivîskarê ceribandinê yê amerîkî bû. Di sala 1948î de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtiye.
Li DYA û Fransayê perwerdeya matematîk, fîlolojiya zimanên Asya û Ewropa û fîlozofiyê dîtiye. Bi qasî demekê di bankayekê de xebitiye. Sala 1952î dibe gerînendeyê pirtûkxaneya Londonê. Bi navê Faber and Faber weşanxaneyek dadimezirîne. Di bin bandora Vergilius, Dante û William Shakespeare de bi taybetî lîrîkên bêhempa nivîsiye. Ew xwedî gelek payeyên doktoriyê yên gelek zankoyan bû.
Engîzîsyona spanî
Engîzîsyona spanî li Spanyayê û li hemî kolonî û deverên spanî hate xebitandin, ku Giravên Kenariyê, Padîşahiya Napolê û hemî milkên spanî yên li Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr di nav de bûn. Li gorî texmînên nûjen, li dora 150,000 kes ji ber sûcên cûrbecûr di dema sê sedsalên engîzîsyona spanî de hatin darizandin, ku ji wan di navbera 3.000 û 5.000 de hatin îdamkirin Lêbelê engîzîsyon, ji damezrandina dadgehên amerîkî ve, tu carî li ser xwecihên amerîkî ne xwedî hiqûq bû. Keyê Spanyayê ferman da ku engîzîtor tu carî li dijî xwecihên amerîkî negerin, lê divê ew li dijî xiristiyanên kevn û neviyên wan û kesên din ên ku di van padîşahiyan Spanyayê de dijîin.
Armanca engîzîsyonê di eslê xwe ew bû ku kesên ku ji cihûtî û îslamê derbasî katolîkiyê bûbûn bêne kontrolkirin. Ev kontrolkirin li pey rekonkîstayê (1492-1502) hate derxistin. Di vê serdemê de ji cihû û misilmanan re ferman hat dayîn ku an bibin katolîk an jî Kastîlyayê biterikînin. Di encamê de bi sedhezaran bi darê zorê bûn katolîk, kesên conversos (yên wergerandî) û moriscos (yên bi eslê mexrebî) hatin çewsandin û bi girseyî cihû û misilman bi girseyî ji Spanyayê hatin qewitandin. Engîzîsyon di sala 1834an de, di dema serweriya Isabela II de, piştî kêmbûna bandora wê di sedsala pêşîn de hate hilweşandin.
Şerefî
Şerefî, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çinarê ye.
Qoran
Qoran, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Operasyonên Qirkirina Siyasî
Oparasyonên Qirkirina Sîyasî, Gotinaka ku kurd an, ji girtinênên wan yên ku dewleta Tirk, ji 14´ê Nîsane 2011´an û pê ve, ku girtin, ji wan re got. Operasyonên Qirkirina sîyasî, lingê jenosîde li ser serê kurdan, ku dewleta tirk bi vê re ve dibe, yê sîyasî dihêne ser ziman. Dewlet, ji bo rêxistinîya kurdan xira bike, û temenê rêxistbûna civate kurdan li kurdistanê ji holê rakê, ev oparasyon kirin. Armanca, wê temenê civaka kurd bû. Bi sedan, siyasetmedar, rêveber, şaredar, rewşenbîr,rojnamevan, parêzer, kî mirovê ku karibû li ser navê kurdan gotinekê bibêje hatina girtin. Çend ku, parlamenter, rewşnbîr û şaradar, rêveberên ku ji aliyê gel ve bi hilbijartinê hatina hilbijartin, hatina girtin jî, deng ji ti saziyên Ewropî yên ku digotin "Em mafê mirovan diparên jî, derneket. Emarika, ji aliyê Sîyasî, Leşkerî û Îstihabarî ve piştgirîyaka wê ya ji tirkî re hebû di wê pêvajoyê de.
Operasyonên Qirkirina Siyasî
Dewleta Tirk, ji bo ku rêxistinîya civata kurd jev belav bike, ev oparasyon hatina kirin. di wan oparasyonên sîyasî de, Parlamander, Rewşenbîr, Rêveber, Rojnemavan, Şaradar, Advokat û hwd, ji civate kurd, kî mirovê ku karibû ku gotinekê li ser navê wan bibêje hatina girtin. Bi hazaran mirov hatina girtin. Parlamenên weke Hatip Dicle ku kurdan bi dengekî bilind hilbijhartibûn, di wan oparasyonan de hatina girtin.
Dewletê, bi wan girtinan, armanc kir ku kurdan jevbelav bike. Ji bo ku êdî doza mafê xwe nekin. Bi wê armancê ew oparasyon hatina kirin.
Dewlet, bi awayekî pirr bişitt çû bi ser kurdan de. Hemû girtin û kuştinên ku bûn, bi armanca ku kurdan ji xwestina mafê xwe yê azadiyê dûr bikin. Zimanê wan qedexebû, ku doza mafê zimanê xwe nekin. Rêxistina xwe li kurdistanê li herêmên xwe ava nekin. Rêveberîya xwe ava nekin. Çapamniya kurd, bi hemû aliyên wê ve ket ber oparasyonên ku bi dehan rojnemavan di wan de dihatina girtin. Roj tv, televizyona kurd, çend ku li Ewropa jî, weşana xwe dike, ji ber ku bi kurdî weşanê dike, bi hedefa dewletê ji bo ku were girtin. Doza wê ya bi armanca girtinê ku li ser xwesteka tirkî vebû, di 10 Çileyê 2012´an de bi dawî bû. Lê piştre jî, çend ku dadgaha danimarka biryara ne girtina wê da jî, dewleta tirk, dew ji hewldanên ji bo girtina wê ne berdan. Ev jî, şaqak ji wan şaqên ku bi bi wê dixwestin ku rêxistinîya kurdan, were qatkirin bû.
Hemû girtinên ku di çerçova Oparasyonên Qirkirina Sîyasî de hatina girtin, di dadgahên tirkî de, hertimî xwestin ku bi zimanê xwe yê dayikê bi kurdî parastina xwe bikin. Lê dewleta tirk, ji ber ku zimanê kurdî qedexe kiribû, destûr nedida kurdan ku bi zimanê xwe êdî xwe bi parezên. Kurdên ku di Dadgahên dewleta tirk de, bi kurdê diaxiftin jî, serokê dadgahê di got ku "bi zimanekî ku nayê zanîn diaxivin." Ji bo ku navê kurdî, bebêje û navê zimanê kurdî nekeve belge û dokumentên fermî de, dewletê, ev gotin digot.
Heta î ro, bi hezaran kurd, hatina girtin û hatina xistin li Girtîgahê. Tenê, mirovên ku di çeçrova oparasyonên Qirkirina Sîyasî ya kurd de, hatina girtin, bi deh hezaran tên ser ziman. Oparasyonên Qirkirina sîyasî, di bin navê "KCK" de tên kirin. dewlet, ji ber ku pêşîyê li nîqaşên ku wê bi van dozan re wê li ser mafê kurdan werina kirin bigirê, hemû dosyayên van dadgahan jî Sensûr danîna ser ziman. Ne dihiştin ku Parastvanên ku wan diparezên bigihina wan. Lê Saziyên Dewletê ên weke Ên Polisan û hwd jî, Di çerçova programakê de, ji bo ku di deme ku ew kurd dihatina de, ji bo ku temenê wan girtina çêkê û meşrû bike jî, li gor xwe zaneyên ji qarakolên Polisan dişandina Rojnemayan û didan weşandin.
Montolieu
Montolieu, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Operasyonên Qirkirina Siyasî
Di dozên van girtinan
Di wan dozan de zimanê kurdî qedexe bû. Zimanê kurdî, weke "zimanekî ku nayê zanîn'" dihat ser ziman û di dokument û belgeyên dadgahê de dihat qeydkirin. Ji ber çi ev tê kirin? Ji ber ku navê kurdan bi zimanê wan re qedexe ya. Dihê xwestin ku ew qedexekirin were domandin. Bi navê wan re ti tiştek, ne keve fermiyetê de.
Di Oparasyonan qirkirina Sîyasî de Armanc
Di oparasyonên qirkirina Sîyasî de, armanc, ne tenê hanîna ser ziman, ya rastîyan ya bi riya çapameniyê de bû. Bi wê re, armanca, sereka li bikarhanîna zimanê kurdî bû. Bi wê re jî, armanca herî sereka ew bû ku Kurdan bê rêxistin bikin û pergala nava wan ya civatî ji holê rakirin. Ji bo ku pêşî li kurdistanîyan bigirin ku êdî mafê xwe yê weke ên perwerdehîya bi zimanê dayikê nexwezin. Gotina serok wezirê tirk ya ku di destpêka van oparasyonan de gotibû ku "bila, ti kes mafê perwerdehîya bizimanê dayikê ji me nexwezê", weke manîfestoya van oparasyonan hat dîtin. Armanc, ew bû ku pêşî li xwestina kurdan ya mafê xwe yê kollektif bigirin. Dewleta Tirk, dibêje, "ez mafê kollektif nadim", "ez kurdan weke civak nasnekim".. Bi vê gotinê û li gor pêdivîya wê, hêrîşên mazin li kurdan û saziyên wan kirin ku wan jev belav bikin. dewlet, Armancaka wê jî, ev bû ku di wê dema ku digot ku "ezê destûreka nû binivîsênim", di wê demê de, kurd ne bi rêxistin bin, ku mafê xwe di wê dema ku destûr ji nû ve tê nivîsandin, nikaribin bixwezin.
Qarakterê van Oparasyonên Qirkirina sîyasî ê herêmî di qada rojhilat de
Li rojhilat, pirr pêşketin bi hev re dibin. Gelên herêmê, ji nû ve di rabin ser xwe û bahse azadiya xwe dikin. Di wê bahskirina azadiyê de, êdî rêveberên herêmî yek bi yek tên guharandin. Bi wê re, Kurd, hê ji wê demê berê ve, di nav tekoşînaka ji bo azadiya xwe de na. Li herêmê, Li Sûrî jî, kurd, doza mafê xwe dikin. Li Îranê jî, kurd doza mafê xwe dikin, weke ku li tirkî wê dozê dikin. Armanca wan oparasyonan ew a ku kurd, ne digihina hêzeka xort ku karibin tekoşîna wan mafê xwe bi hev re bi yek dengî bikin. Oparasyon, di asta bilin de, bi armanca tafisandina kurdan tên li darxistin. Kurd, dema ku bahse mafê xwe dikin û dixwezin ku di destûrên van welatan de nav û mafê wan jî, cih bigirê û bê ewlakirin, bi wê re, di asta bilinde, ku ev pêk hat, wê li herêmê bibina xwediyê statûya xwe ya herêmî. Êdî li ser herêmên xwe wê bi navê xwe wê cih bigirin û wê pêş bikevin. Ya ku ev dewlet dixwezin ku bi van oparasyonên bi van rengan re dixwezin pêşî lê bigirin jî, ev yek a. Naxwezin ku kurd bigihijina statûya xwe. Ji ber vê yekê, Weke ku tirkî di nava sînorê xwe de, li herêmên kurdan van oparasyonan li dar dixe, Îran jî li herêmên xwe bi heman nêzîkatîyê di seknekê û hewldanaka tafisandinê de ya. ev oparasyon hemû, bi oparasyonên leşkerî ên ku li dijî kurdan tên meşandin, bi hev re di ahangekê de bi rê ve diçin. Armanc, temenê afirîna statûya kurdan ji holê were rakirin. Bi vê yekê, diçina bi ser kurdan de.
Qadana
Qadana, gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.
Parzûn
Parzûn pînekî pir zirav û qul qulkîye ku ji bona jûjûya mast were jêderketin hatiye çêkirin.
Schwarzenborn, Hessen
Schwarzenborn bajarokekî navçeya (Landkreis) Schwalm-Eder-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Sissonne
Sissonne, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Allainville, Yvelines
Allainville, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Kundiroşk
Kundiroşk an marîjok sernavê gîhayekî çolê ye. Mêwa xwe di rûyî erdê re wek mîna mêwên zebeşan dibe. Wek pêçekan dikane xwe li daran dipiçikîne. Li Dinê ser 500î cureyên xwe hene. Fêkiyê ev riwekê dide wer encûran dibe. Ew fêkî ku hîn yî teze ye zarok jêdikin û dikin mange. Ku çar çopik di bin re bûn dibe mange. Ku işk dibe ew fêkî diqelişe û toximê di hundir de derdikeve, belav dibe.
Qoçgirî (eşîr)
Qoçgirî êlek Kurdê Elewî ye, bi taybetî li Sivas, Edene, Erzingan, Qeyserî, Semsûr, Dêrsim û Gurgumê dijîn. Zimanê vî eşîrî Kurmancî ye, Kurmancî diaxafi.
Seibersbach
Seibersbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Urdun
Welatekî ereban e. Di 25'ê gulana 1946'an de azadiya xwe ji Brîtanya distîne. Bi sazûmaniya monarşîk tê desthilatdarkirin. Zimanê Urdunê erebî ye. Gel 94% ereb, 2% çerkez, 2% kurd û 2% ermenî ne. Pirraniya gelê Urdunê bi eslê xwe ji Filistînê ne. Piştî avabûna dûgela Îsraêlê hatine li Urdunê bi cih bûne. Zimanê fermî herçendî erebî ye, zimanê bazarê îngilîzî ye. 88% gelê Urdunê ola îslamê dihewînin. Kurdên ku li Urdunê dijîn îslam, elewî û êzdî ne.
Dîrok
Piştî encamdana Şerê Cîhanî yê Yekem, di navbera Împeratoriya Osmanî û dewletên Ewropî de Peymana Versayê hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên Ereb bi şerta mandatiya Fransa û Îngilîstanê dê qebûl bike. Li sala 1922yê de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Îraq û Filistîn dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Suriye jî dê di bin berpirsiyariya Fransa de be. Jixwe Urdun di nav herêma Filistînê de cihê xwe digire. Herêma Filistînê di bin kontrola İngilîzan de bû. Kurê şerîf Huseyîn yê Mekeyê; Evdilla li sala 1921ê dest bi rêvebirina Urduna kir heta sala 1951ê. Li sala 1951ê de ji ber sedema nêzîkbûna key Ebdula bo Îsraêlê ji aliyê hindek netewperestên Ereb hate kuştin. Li sala 1957ê de jî Brîtanyayê hemî hêzên xwe ji Urdunê vekêşan.
Hohberg
Hohberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Balîsan, Rewanduz
Balîsan, gundekî bi ser navçeya Rewanduzê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Qirika reş
Qirika reş an jî qela mizgînî (Corvus frugilegus), binecureyekî qirikan.
Ximsor
Ximsor, gundekî navçeya Çêrmeya Çewlîgê ye.
Omera, Efrîn
Omera gundekî herêm a Efrînê ye.
Omer Simo
Omer Simo gundekî herêm a Efrînê ye. Li nêzîkî ava Meydankê e.
Jessica Lynn (pornostêrk)
Jiyana wê
Dûv re wê ji bo pargîdaniyên Brazzers, Bang Bros û Reality Kings, di nav yên din de xebitî.
Di adara 2009an de, ew li ser malpera Danni.com wekî DanniGirl ya mehê hate hilbijartin.
Ew diyar dike ku wê her gav dixwest ku bibe doktorê qirikê.
La Chapelle-Saint-Ouen
La Chapelle-Saint-Ouen, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Sissy, Aisne
Sissy, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Xebat (rojname)
Xebat (dirûşima rojnameyê: Ta Jiyan Berdewam Bê, Xebat Berdewame), rojnameke siyasî ya rojane bi zimanê kurdî (soranî) ji aliyê Partiya Demokrat a Kurdistanê li Başûrê Kurdistanê tê weşankirin, Elî Ebdullah xwediyê imtiyaza Rojnameya Xebat ye û herweha Selam Ebullah jî sernivîskarê rojnameyê ye, Rojnameya Xebat organ û zimanhalê Partiya Demokrata Kurdistanê ye û bi vê yekê ji kevintirîn rojnameyên Kurdistanê ye, rojane derdora çar hezar heb tên belavbûn, hejmara yekem a Rojnameya Xebat di 4ê nîsana sala 1959an de derket.
Porsorik
Porsorik riwekek bi histirî ji yekfamileyê artîşoka ne. Pincarî pororikê re dibêjin kirindol. Kirindol ku mezin dibe nêri dide. nêrîyî xwe wek nêriyên pîvazan dihev re qul e. Ku histiriyên ewê spî bûn meriv dikane bixwe. Ku kirindol rind gir dibe serî neri tacek hêşin dibe. Li ser tace kulilkên wek mîna poerkî muhurik derdikeve. Ji bo ew kûlîlkê navê ewê bûye porsorik e. Meriv histiriyên dorê tacê jêdike û porê sorik jê jêdike. Di bin porê sorik de wek pirçikeka zerik derdikeve, pê ra dibêjin sawûlek (tr. tıraş fırçası). Kokên pirçên zerik yên bi roxim de zeliqîye. Ku ew pirç jî jê dikeve toxim derdikeve meydanê. Ew tê xwarin.
Spangenberg
Spangenberg bajarokekî navçeya (Landkreis) Schwalm-Eder-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Günlük
Rojnameya Günlük (bi kurdî: Rojane) rojnameyek kurdan ya rojane bi zimanê tirkî derdikevê ye.
Rojnameya Günlükê 19ê kanûna paşîn a 2009a dest bi weşana xwe kir. Rojname di bin rêvebertiya Ayhan Bîlgen û Fîlîz Koçalî de bi 16 rûpelan tê weşandin.
Girêdanên derve
Malpera rojnameya Günlükê
Edene (parêzgeh)
Parêzgeha Edene (bi tirkî Adana ili) parêzgehekî Tirkiyeyê ku li navenda Kîlîkyayê ye. Navenda îdarî ya parêzgehê bajarê Adana ye, ku %79ê rûniştvanên parêzgehê li bajar dijîn.
Hebo
Hebo gundekî herêm a Efrînê li navçeya Mabeta ye.
Hilchenbach
Hilchenbach, bajarekî navçeya (Landkreis) Siegen-Wittgensteinê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Dubrovnik
Dubrovnik, bajarêkî li Kroatya ya ku ji aliyê turîzmê ve gelek navdar e.
Binges, Côte-d'Or
Binges, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Doşmesa Mezin
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 779 kes (128 malbat) bûn.
Kappel-Grafenhausen
Kappel-Grafenhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Altai Kai
Altai Kai komekî muzîkê li Komara Altayê ye.
Çavkanî
Malpera Komê Last.fm
Monzón
Monzón (bi ketelanî: Montsó), bajarekî herêma otonom a Aragonê li Spanyayê ye.
Arno Babacan
Arno Hartînovîç Babacan (bi Ermenî: Առնո Բաբաջանյան, Rûsî: Арно арутюнович БабаЗанян 22 berfanbarê 1921 - 11 sermawezê 1983) de 1971, Ew bestekarekî Ermenî-Sovîyetî bû, wek Hunermendê Gel ê Yekîtiya Sovyetê hate naskirin.
Zimnako
Zimnako (Alî) xortekî Kurd e ji bajarê Helebça ye. Sêmehî ji himêza dayika xwe pekiya; piştî 21 salê dîsa dikeve wê himêza germ. Di bobelata Helebça de ya ko bi destê rêjîma faşîst li Bexdayê, bi fermana Sedam û Alî Kîmawî pêk hat. 5000 Kurdên bêguneh jiyana xwe ji dest dan. Fatima Heme Salih, yek ji wan dayikên ko ziyana mezin dît, çar zarok û mêrê wê li ber çavên wê pakrewan bûn. Fatima navê Zimnako li kurê xwe ê piçûk kiribû. Fatima dizanî bû, çiyayên Kurdistanê bi çi hêzê nahejin!
Kurê mezin hawar dikir: Dayê ez dişewitim! Fatima diçe wî rizgar bike, ji ser hişê xwe diçe û li nexweşxaneyeke Kirmanşahê çavên xwe vedike. Nema tu tişt têne bîra wê, tenê dizane ko çar zarok û mêr û bajarekî wêran li pişt xwe bêxwedî hiştine. Zimnako, çiyayekî gelekî bilind e, li başûrê rojhilatê Helebça, di ser gola Derbendîxanê re ye. Zimnako Dastanên têkoşeran bi xwîna buha nexişandine, di ferhenga dilê dayikan de darek bi navê azadiya keseran çandiye.
Zimnako
Barê evîna min e, pilingê kohê bilind ez im, dema tu li min bigerî di bin berfa te de kurmikekî jiyanê me…
Zimnako!
Ruya
Ruya, gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.
Zimnako
Li binya siha behîvekê,
li bin tûmekî, li ber latekî
nalîna min ahoyeke windayî ye…
Tûtina sînga te bi xwîna zelal vejiyaye
Topên demê, te nahejîjin.
Ez heme,
di bin sîwana te de
tovê gulê bi heyvanê azadiyê dimeyînim…
11.12.2009
Ezîz Xemcivîn
Biley Jorî
Biley Jorî, gundekî bi ser navçeya Rewanduzê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Montréal, Aude
Montréal, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Lêlek
Lêlek (bi tirkî: Leylek), gundekî bi ser navçeya Espîra Erzîromê ve ye. .
Welatên Baltîk
Welatên Baltîk welatên li rojhelata Deryaya Baltîk beravên xwe henî re tê gotin. Ew welatên Lîtvanya, Letonya û Estonya ye.
Soissons
Soissons, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Sipyag
Sipyag, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Rümmelsheim
Rümmelsheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Azad, Mehabad
Azad, navê yek ji gundên gundistana Mukriyanî Rojhilat, li Navçeya Navendî, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Azad 319 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 57 e.
PENa Navneteweyî
PENa Kurd
PENa Kurd a pêşîn jî li Almanyayê hatiye vekirin. Li Kurdistanê navê wî di navbera salên 2007-2013 de Komeleya Nivîskarên Kurd bû, lê di 18-19ê gulana 2013an de li Amedê kongreya 8an a komeleyê hat amadekirin û navê navendê dîsa bû PENa Kurd.
PEN bi yekîtiya hemû PENên dinyayê dibe wekî yekîtiyeke navnetewî, bandoreke wê ya navnetewî ava dibe. Armanca wê azadiya ramanê ye. Ew azadiya ramanê ya endamên xwe û hemû nivîskarên dinyayê diparêze, lê ji ramanên siyasî dûr radiweste.
Wateya "PEN"
P (Poem, helbest) E (Essay, gotar, ceribandin) N (Novel, çîrok, roman); peyva "pen" jî îngilîzî ji bo penûs e.
Koçgirî (devok)
Devoka Koçgiriyê (navê xwemalî: Kurmanckî) yek ji devokên kurmancî yên rojava ye. Ev devok her çiqasî nêzîkê devoka kurmancî ya Dêrsimê be jî hin xwe cudatiyên vê hene.
Montredon-des-Corbières
Montredon-des-Corbières, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Mijîna xurekan
Xurekên aloz bi herisa mekanîk û kîmyayî di coga herisê de tên têkşikandin bo molekulên sakar. Xaneyên laş van molekulên sakar ji bo bidestxistina enerjiyê, berhemkirina protein, enzîm û hormonan, an jî ji bo çêkirina xane û endamokên nû bi kar tîne. Xurek ji dev hetanî tortorikê di nav coga herisê de diherike. Coga herisê di nav laşê mirov de ye, lê xurekên nav cogê ne di nav xane û şaneyên mirov de ye. Ji bo ji xurekan sûd bigire, divê xurek bikeve nav xaneyên laş. Hin ji xurekemadeyan, rasterast li dev û gedeyê tê mijandin, lê qada esasî ji bo mijîna xurekan rûviya zirav e.
Êrîşa li dijî Navenda Çanda Kurd a Ahmet Kaya li Parîsê 2022
Êrîşa li dijî Navenda Çanda Kurd a Ahmet Kaya li Parîsê, êrîşeke nîjadperestî ye ku li dijî kurdên li Fransayê pêk hatiye. Êrîş ji aliyê kesekî ku xwe wek kesek nîjadperest pênase kiriye, di 23ê kanûna pêşîn a 2022an de li bajarê Parîsê li Navenda Çanda Kurd a Ahmet Kaya pêk hat. Di encama êrîşê de sê kurd mirin, sê kurdên din jî birîndar bûn.
Komkujî
Komkujî di 23ê kanûna pêşîn sala 2022an de, beriya nîvro li ser kolana Enghienê ku li arrondîsementa 10an a Parîsê ya li nêzîkî Navenda Çanda Kurd a Ahmet Kaya ye, bi êrîşa çekdarî pêk hat. Êrîşkar 3 guleyan barand navenda çandê û 2 kes mirin. Piştre sê gule ber bi xwaringeheke kurdî ve ku li hemberê navenda çandê ye, barand û di encamê de kesek hate kuştin. Herî dawî ber bi porbirrek kurdî ve diçe û sê gule li sê kesan ku di heman demê de li porbirr a kurdî bun, reşand.
Mijîna xurekan
Mijîna xurekan di rûviya zirav de
Rojê ji 10 lîtreyê zêdetir xurek, şilemenî û derdanên herisê dikeve nav coga herisê. Ji vana bi qasî lîtreyek derbasî rûviya stûr dibe, ên din di rûviya zirav de tên mijîn. Rûviya zirav hema hemû xurekên herisbûyî, %90ê avê, %80yê xwê û kanzayan dimijîne. Rûviya zirav bi dirêjiya 6 metre û bi qalindiya 2,5cm e. Xurek, ji aliyê xaneyên rûkeş ên rûviya zirav ve tê mijîndin. Ji rûyê navî ya rûviya zirav pêkhatyên wekî mîna tilî ber bi xurekan ve dirêj dibe, ev pêkhate wekî memîle bi nav dibe. Memîle rûberê rûyê navî yê rûviya zirav fireh dike. Rûyê memîle bi rûkeşexane yên mijer dapoşî ye. Xaneyên mijer jî ji bo zêdekirina rûyê rûviya zirav, ji parzûna xaneyê pêkhateyên wekî mîna kulkan, ber bi valahiya coga herisê (lumen) dirêj dikin. Ev pekhateyan wekî wirdememîle tê navkirin. Memîle û wirdememileyan rûyê rûviya zirav bi qasî 300m2 fireh dike, ev rûyê fireh ji bo guhestina xurekan a ji coga herisê derfet çê dike. Xurek pêşî ji valahiya cogê derbasî xaneyên mijer dibe, paşê bi navbeynkariya lûleyên xwînê û lîmfê belavê laş dibe. Guhestina xurekan a ji coga herisê ber bi xaneyên rûkeş, bi çendan riya pêk tê. Hin xurek bi veguhastina neçalak, hinek jî bi veguhastina çalak ji parzûna xaneyên rûkeş derbasî nav xaneyan dibe. Wekî mînak fruktoz bi veguhastina neçalak(pasîf) a hêsankirî, av bi veguhestina neçalak a ozmosê, asîdên amînî jî bi veguhestina çalak ji coga herisê derbasî nav xaneyên rûkeş dibin. Piraniya yekeyên(monomer) karbohîdrad, çewrî û proteînan di beşa rûviya birçî ya rûviya zirav de tê mîjandin. Xwêyên zeravê û vîtamîna B12 di kutahiya rûviya badayî de tê mijandin. Memîle, mûlûleyên xwînê û lîmfê lixwe digire. Mûlûleyên memîleyan xurekê dimijîne. Asîdên çewrî û monoglîserîd di nav xaneyên rûkeş de yek dibin bo trîglîserîdê. Trîglîserîd bi proteîn, fosfolîpîd û kolestrolê ve yek dibe. Ev pêkhate wekî şîlomîkron tê bi navkirin. Şîlomîkron ji xaneyên rûkeş derbasî mûlûleyên lîmfê dibe û di nav şileya lîmfê de ber bi dil ve tê guhestin. Herwiha, vîtamînên di lîpîd de tiwawe ; Vîtamîna A,D,E û K jî bi şileya lîmfê tê guhestin. Ji xeynî çewrî, xurekên din ji rûkeşexaneyan derbasî nav mûlûleyên xwînê dibin. Xurekên di nav mûlûleyên xwînê bi navbeynkariya xwînhênera derî ya kezebê, ber bi kezebê ve tê guhestin. Ango ji bilî çewriyan, hemû xawarin û vexwarin ji coga herisê rasterast tê guhestin bo kezebê. Ji kezebê jî bi navbeynkariya xwînhêneran xurek ber bi dil ve tê guhestin, dil jî di nav xwînê de xurekê belavî tevahiya xane û şaneyên laş dike. Ji ber ku cara peşî kezeb bi xurekan ve rû bi rû dimîne, rekxistina mijera xureka laş jî di kezebê de pêk tê. Wekî mînak; asta rêjeya glukoza xwînê bi navbeynkariya hormonên însulîn û glukagonê, di kezebê de tê rêkxistin. Herwiha heke di nav xurekan de madeyên jehrî hebe, ev madeyan jî ji aliyê xaneyên kezebê ve tê bêbandorkin.
Êrîşa li dijî Navenda Çanda Kurd a Ahmet Kaya li Parîsê 2022
Komkujî
Pişt re êrîşkar, ji aliyê kurdên ku li salona porbirrê rastî êrîşa hatin, hate bêbandorkirin. Piştî demekê êrîşkar ji aliyê polîsên CSI 75 ya Fransayê ve hate girtin.
Qurbaniyên komkujiyê
Di êrîşa çekdarî de sê kes mirin ku nav de seroka tevgera jinên kurd li Fransayê Evîn Goyî (Emine Kara) ku demekî li dijî DAIŞê şer kiri bû, sitranbêj û penaberê siyasî ya kurd Mîr Perwer (Mehmet Şirin Aydın) ku jiber cezayê girtîgehê ya Tirkiyeyê çûbû Ewropayê û endamê navenda çandê Abdurrahman Kızıl, hebûn.
Medyaya civakî
Piştê êrîşa li dijî kurdên li Fransayê li ser medyaya civakî tag a bi fransî "Je suis Kurde" ku tê wateya "Ez jî Kurd im" ji aliyê bi hezaran gelê fransî ve hate parvekirin û bertek li dijî komkujiyê hate nîşandan.
Armîdana Biçûk
Armîdana Biçûk, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Kurmeş
Kurmeş gundekî ser bi navçeya Pêrtaga Dêrsimê ve ye.
Ebrû Tîmtîk
Ebrû Tîmtîk ( bi tirkî : Ebru Timtik ; - ) parêzereke mafên mirovan bû ku piştî greva birçîbûnê ya ku ji bo darizandinek adil dixwest miriye. Ew yek ji koma 18 parêzeran bû ku tê zanîn nûnerê xerîdarên rexnegirên hikûmeta Tirkiyê ne, ku li 2017an de hatibûn girtin.
La Chapelle-sur-Dun
La Chapelle-sur-Dun, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Doşmesa Biçûk
Doşmesa Biçûk gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Saint-John Perse
Saint-John Perse (navê berê Marie-René-Alexis Saint-Léger; jdb. li Saint-Léger-les-Feuilles a Guadeloupe, m.  li Giens/Fransa) helbestvan û dîplomatekî fransî bû. Sala 1960î Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtiye.
Les Alluets-le-Roi
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Bissey-la-Côte
Bissey-la-Côte, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Badam, Mehabad
Badam, navê yek ji gundên gundistana Mukriyanî Rojhilat, li Navçeya Navendî, ser bi şaristana Mehabad e.
Ebrû Tîmtîk
Tîmtîk di koma 18 parêzeran de bû ku di îlona 2017 de hate girtin. Ew hemî endamên Komeleya Hiqûqnasên Pêşverû an Buroya Hiqûqê ya Gel  bûn, ku bi nûnertiya ajanên rexnegirên hikûmeta tirkî tê zanîn. Di adara 2019an de, ew bi endambûn an hevkariya Eniya qedexe - Partiya Rizgariya Gel a aryoreşger hatin tawanbar kirin, û ew bi zîndanên dirêj hatin mehkûm kirin. Tîmtîk 13 sal û 6 meh, û Aitak Unsal jî 10 sal û 6 meh cezayê hepsê hate birîn. Milena Buyum, Rêvebera Kampanyaya Bilind a Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî ya ji bo Tirkiyeyê, mehkûmkirinên wekî "perçiqandina dadê û careke din îfade dike ku dadgehên felcbûyî yên di bin zexta siyasî de ne ku darizandinek dadperwer bide." Her wiha banga serbestberdana parêzeran bê şert û merc û betalkirina mehkûmiyan hate kirin. Di Çirî de serlêdana Tîmtîk a Dadgeha istinafê ya Herêmî ya Stenbolê hatiye red kirin, û di dema mirina wê de, serlêdana wê ya Dadgeha Bilind a Tirk li bendê bû.
2 çileya 2020an de, Tîmtîk ji bo mafê xwe yê darizandinek adil dest bi greva birçîbûnê kir û Onsal di 2 Sibat de tevlî bû. 5 Nîsan, Roja parêzerên tirk, her du jî ragihand ku ew ê rojiya xwe heya mirina xwe derbas bikin.
Kappelrodeck
Kappelrodeck şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Badam, Mehabad
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Badam 241 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 50 e.
Arnes
Arnes an jî Ernes, gundekî navçeya Çêrmeya Çewlîgê ye.
Biley Jêrî
Biley Jêrî, gundekî bi ser navçeya Rewanduzê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
La Chaussée, Seine-Maritime
La Chaussée, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Mihemed Ezîz Zaza
Ji 1958-68 li cem muzîkvanê aşûrî, mamoste Gabriyêl Es'ed muzîk xwend, û di sala 1964an grûpeke muzîkê ji hevalên xwe damezrand, û xebata xwe ya muzîkî li navenda çand û hunerê li bajarê Qamişlo dikirin. Pişt re bi yek sal mîna wî mîna sedhezarên kurd, nasnameya wî ya sûrî jê hate kişandin.
Profesor
Profesor ji mamosteyên zanîngehan re dibêjin. Ew zanyar li aliyekî dersan didin xwewendekaran, li aliyê din de jî lêkolinên zanyarî dikin.
Mihemed Ezîz Zaza
Di sala 1967an xwe li Zanîngeha Şamê ji bo xwendina felsefê qeyd kir, lê ji ber kêşeya nasnameyê xwendin jê re derneket, an jî lê hat qedexekirin, ne tenê wisa lê belê nema dikarîbû ji ber vê meselê li ti cîhên din jî kar bikra. Di destepêka 1969an de berê xwe da Çekoslovakyayê û li bajarê Pragê gîtar û kompozîsyon xwend dûv re magistêr û doktora di beşê muzîknasiyê li zanîngeha Karl- IV., wergirt.
Di salên 1983-1991 li welatê Cezayirê mamostetî, her wiha peymengeha muzîkê li peymangeha bilind damezrand ji bo perwerdeya muzîkolojiyê.
Ji 1991 hetanî 1996an mamostetî di fakûlteya huner û ragehandin (medya) li zanîngeha bajarê Trablûsê-Lîbya.
Di destpêka 1996an de veger bo bajarê xwe Qamişloyê û li wir enstîtûyek bi navê Navenda Muzîkê avakir.
Di sala 2002an de jê re hat pêşniyar kirin ku fakûlteya hunerê li Zanîngeha Selahedînê li Kurdistanê damezrîne, û ji wê çaxê ve jî serokatiya wê dike.
Roja Cîhanî ya Jinan
Roja Cîhanî ya Jinan roja navneteweyî ya jinên kedkar ên cîhanê ye. Di sala 1857'an de Neteweyên Yekbûyî roja 8'ê adarê weke Roja Cîhanî ya Jinên Kedkar pejirand.
Her çend ev roj di asta navnetewî de di salên 1970'î de hatibe pejirandin jî, bûyer û daxwaza pîrozkirina vê rojê ya weke rojeke hevbeş ya jinên cîhanê rastî salên 1800'î tê. Di 8 adara sala 1857'an de jinan li New Yorkê grevek li darxistin. Jinan bi greva xwe daxwaz dikirin ku saeta wan ya kar dakeve 8 saetan û heqdestekî weke hev ji wan re were dayîn. Lê belê di encama grevê de kargeha jinan hate şewitandin û bi qasî 100 jin di encam vê bûyerê de mirin. Her çend jinan bi grevê daxwaza xwe dabin pejirandin jî, têkoşîna bi rêxistinî ya ji bo mafên jinê di salên 1900'î de destpê dike. Di sala 1903'an de li Emerîkayê ji bo parastina mafên jinê yên aborî, polîtîk û kesayetî "Kualîsyona Sendîkayên Jinan" hate sazkirin. Di yekşema dawî ya sala 1908'an de jinên sosyalîst li New Yorkê, ji bo mafên xwe yên dengdan, polîtîk û aborî meşek pêkanîn. Her wiha ev roj weke yekem xwepêşandana "roja jinan" tê pejirandin. Li Dewletên Yekbûyî yên Emerîkayê lêgerîna jinan ya ji bo mafên xwe, di sala 1909'an de ji bi beşdariya 2 hezar kesî xwepêşandanek pêk hat û piştî vê xwepêşandanê bi beşdariya 20-30 hezar jinên karkerên tekstîlê greveke giştî hate destpêkirin. Karkerên jin, di greva xwe dixwestin ku şertûmercên xebata wan were başkirin û heqdestek baş ji wan re were dayîn. Kualîsyona Sendîkaya Jinan pêwîstiya jinên di vê grevê de pêşwazî kir û kefaleta jinên ku di vê xwepêşandanê de hatibûn girtin da. Têkoşîna Jinên Emerîkî, jinên Ewropayê jî bi tesîr kiriye. Di sala 1910'an de li Kopenhagê Konferansa Jinên Sosyalîst a Navnetewî ya Diduyan hate li darxistin. Di konfresansê de Clara Zetkin derbarê rojeke jinan ya cîhanî de ku jin karibin tê de daxwazên xwe bînin ziman, pêşniyar kir û pêşniyara wê hate pejirandin. Piştî vê biryarê ku rojeke teqez nehate diyarkirin, yekem Roja Cîhanî ya Jinan di 19 adara 1911'an de li Almanya, Awistralya û Danîmarkayê hate pîrozkirin. Giringiya vê rojê ew bû ku keyê Prusyayê di sala 1848an de hin reform mohr kiribû û di nava van reforman de jinê karibin mafên xwe yên dengdanê bikarbînin. Lê belê ev reform nehate pêkanîn. Pîrozkirina 8 adarê weke Roja Cîhanî ya Jinan jî di sala 1972an de bi rêxistineke mezin ya bi navê "Tevgera Adarê" ya li Sidneyê hate kirin, destpêkir. Piştî ku Neteweyên Yekbûyî navbêra salên 1975-1985'an weke "Deh Sala Jinên Neteweyên Yekbûyî" îlan kir, di 16 kanûna 1977'an de jî 8 adarê weke "Roja Cîhanî ya Jinan" îlan kir ku were pîrozkirin. Di salên piştî vê de welatên endamê Neteweyên Yekbûyîne 8 adarê weke Roja Cîhanî ya Jinan pîroz kirin.
Roja Cîhanî ya Jinan li Kurdistanê
Li Kurdistanê yekem tevgera nûjen ya jinan di pêşengiya PKK'ê bi navê TAJK ango Yekîtiya Azadiya Jina Kurdistan di sala 1987'an de hate sazkirin. Her wiha ev tevger di sala 1988'an de jî xwe weke Yekîtiya Jinên Welatparêzên Kurdistan YJWK guhert. Tevgera Azadîxwaz ya Jina Kurd, di sala 1995'an de jî bi navê Yekîtiya Azadiya Jinên Kurdistan YAJK saz kir. Yekîtiya Azdiya Jinên Kurdistan YAJK jî di sala 1998'an de weke Partiya Jinên Karkerên Kurdistan xwe kire partî. Di sala 2000'î de Tevgera Azadîxwaz ya Jina Kurd bi kongreya xwe ya 3'an ya Awaret li darxist û ji nû ve xwe weke Partiya Jina Azad PJA bi nav kir. Partiya Jina Azad PJA ji bo azadiya Jinan tê dikoşe.
Nesip Gültekin
Nesip Gültekin di sala 1954'an de li Pasûr a girêdayî Amedê hate dinê. Dibistana seretayî li Gundê Kuyê kuta dike. Dibistana Mamostetiyê ya Seretayî li Erxeniyê kuta dike û di sala 1976'an de dest, li gundê Pêdar a Perwarî ya Sêrtê dest bi mamostetiyê dike. Dû re li Pasûr, Bismil û nav Amedê de mamostetyiyê didomîne. Di salên 1993-1998'an de di lijneyên Egitim-Senê de cih digire û ji sala 1998'an heta 2001'ê jî di rêveberiya wê ya Amedê de cih digire. Di sala 25'emîn a mamostetiyê de ji Amedê koçberî Erzeromê dibe. Li Erzeromê ji mamostetiyê malnişîn dibe.
Di Komeleya Mafê Mirovan de li Amedê nêzîkî 2 salan di rêveberiyê de cih girt. Di sala 2004'an de piştî ku Enstîtuya Zimanê Kurdî li Amedê hate damezirandin, damezirî û serokatiya wê jî kir.
Hîwa Seîd
Hîwa Seîd an Hîva Seîd helbestvanekî kurd e ku bi zaravayê soranî dinivîse. Di sala 1983'an de hatiye dinyayê.
Niha jî li başûrê Kurdistanê li Hewlêrê dijî.
ARD
ARD (Arbeitsgemeinschaft der öffentlich-rechtlichen Rundfunkanstalten der Bundesrepublik Deutschland) hevgirtinek saziyên ragihandinê yên fermî ên Almanyayê ye.
Niha ARD ji neh saziyên ragihandinê ên herêmî pêk tê ku bi hevre televîzyona dewletê ya fermî Das Erste (A Yekem) û televîzyonên herêmî amade dikin. Dezgeha almanî ya derveyî welat Deutsche Welle (Pêla Almanî) jî endama ARDê ye.
Her neh saziyên ragihandinê ên herêmî kû dezgeha ARDê pêk tînin xwedî 20.000 karmend in. Ew 11 televîzyon û 55 radîo ya amade dikin. Budceya vê dezgehê salane derdora 6,3 milyar Euro ye. Ev dezgeh li 30 cihê li herderê cîhanê bi derdora 100 rojnamevanên televîzyonê bûyeran dişopînê.
Girêdanên derve
ARD.de Malpera fermî
Jinzhou
Jinzhou, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Liaoningê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 3.070.000 kesî
Şeva Çaran
Di şeva 17'ê gulanê sala 1982'a de çar şoreşgerên Kurd, Ferhat Kurtay, Necmî Oner, Eşref Anyik û Mahmut Zengin li zîndana Amedê şehîd ketin. Ji sala 1980'an û pê ve li gelek deveran çalakiyên şewitandina bedena xwe destpêkirin. Ji van çalakiyan ya yekemîn di 21 adara sala 1982an çêbû. Di vê dîrokê de yek ji kadroyên serokatiya PKKê Mazlum Dogan, xwe li zîndana Amedê bi dardekir. Di 18 Gulana sala 1982an de jî ji girtiyên PKKê Ferhat Kurtay, Eşref Anyik, Necmî Onen û Mahmut Zengîn ên di heman zîndanê de jî xwe şewitandin. Ev şêwazê protestoyê di 21 Adara 1990î de careke din diyar bû. Di vê dîrokê de Zekiye Alkan li ser bedena Amedê ji bo şermezarkirina qedexekirina Newrozê canê xwe da ber agir.
Mêrxas (fîlm)
Mêrxas (navê orjînal ), fîlmekî dîrokî ji aliyê Mel Gibson ve hat deranîn û stêrkirin, Mel Gibson rola dilîze, şervanekî skotî ku di  li dijî Keyê Inglîstanê  de Skotlendê serokatî dike. Bingeha çîrokê ji destana (The Actes and Deidis of the Illustre û Vallyeant Campioun Schir William Wallace) û ji aliyê  li sînemayê anî. Fîlm ji ber gelek nerastiyên xwe hate rexnekirin. Cilên karakteran ne dîrokî ne, û di jiyan, mirin, û têkiliyên Wallace de nerastî hene. Rexnegir pesnê lîstikvan, derhêner, nirxên hilberînê, dîmenên şer û muzîkê dan.
Kurte
Di sala 1280an de, Key Edward "Longshanks" Skotlendayê dagir dike, piştî mirin Keyahê Skotlendayê, ku mîrasgirê textê wî tune. Law William Wallace bêbextiy Keyah Edwardê dibîne, mirina bav û birayê xwe zindî dibîne. Li derveyî welêt li gel apê xwe Argyle Wallace bi hec li seranserî Ewropeyê çûn, û li wir perwerde kiriye. Piştî salan Keyah Longshanks li Skotlendayê erd û demanan dide zedeganên xwe, di nav wan de, Prima Nocte (mafê lordan ku jinan seks dikin di şevê dawetê wan de) heye. Di wê demê de, Wallace li Skotlendayê vedigere, û dîsa bi Hamish Campbell hevalê zarotiya xwe digihînin hev. Wallace hevala zarotiya xwe ya din hez dike, Murron MacClannough, ew bi dizî dizewicin da ku ew bi lordê îngliîzî re şeva xwe derbas neke. Wallace ji destdirêjîkirin li Murronê ji aliyê leşkerên înglîz rizgar dike, dema ku ew hewldana wan ya duyemîn têkoşîn dikir, Murron hat girtin û bi eşkereyî hat kuştin bi jêkirina qirika wê, Wallace serkêşiya hoza xwe dike ji bo qirkirina serbazgeha înglîzî li gundê wî û serbazgeha dagirker li Lanarkê bişînin Inglîstanê.
Deryaya Baltîk
Deryaya Baltîk deryayeke navbera Ewropa û Skandînavya, Fînlenda, Rûsya, Estonya, Letonya, Lîtvanya (Welatên Baltîk), Lehistan û Almanyayê de ye. Ew li ser rûbereke 413.000 km² ye û heta 459 km kûrahiya xwe he ye.
Çemên li welatên dor Baltîk de talê dibin wiha ne: Oder (Lehistan, Almanya), Vîstula (Lehistan), Neman (Lîtvanya, Rusya), Daugava (Letonya), Neva (Rûsya) û Torne älv (Swêd) in.
Mêrxas (fîlm)
Kurte
Ev Longshanksê hêrs dike, fermana rawestendina Wallacê bi her awayî pêwist dide kurê wî Mîr Edward. Wallace li dijî Înglîziyan serhildide, dema ku çîroka wî belav dibe, bi sedan Skotiyan ji derdora wan tevlî wî dibin. Wallace artêşa xwe ber bi serkeftin li Stirling serokatî dike, hingê bajarê Yorkê distîne, biraziyê Key Longshanks dikuje û serê wî ji Keyê re dişîne. Wallace li alîkariya digere, kurê Padîşah Robert the Elder, û xebatkerê Taca Skotlendayê. Robert kir jêr destê bavê xwe de, ku dixwaze textê wî ji kurê xwe misoger bike, bi xwe xistin bin emrê Înglîziyan. Ji tirsa gefa serhildanê, Longshanks bûka wî dişîne, Isabella, ji bo ew hewl dide bi Wallacê re danûstandin bike, bi hêviya Wallace dê wê bikuje, û bi vî awayî dikişîne Keyê Fransayê şerê ragihîne. Wallace bertîlek ji Longshanks bi Isabella re hat şandin red dike, lê piştî ew wî bi xwe dît, Isabella ew evîndara wî bibe. Di wê demê de Longshanks artêşek amade dike ji bo ku Skotlendayê dagir bike.
Ji êrîşa hatî ku Isabella lê hişyar dike, Wallace lava ji zadeganên skotî dike ku ew kiryarên demildest bistînin bo rawestandin dijî gef û welat şûnve bistînin. Bi xwe serkokatiya atrêşa Înglîziyan dike, li Falkirkê Longshanks Skotiyan li ber xwe dide kû zadeganên Lochlan û Mornay bêbextî li Wallacê dikin. Skot şerî ji dest didin, û Morrison û Campbell di şerê de dimirin. Dema ku Wallace diçe ber bi Longshanksê birêketî li pişta hespê, ew ji aliyê yek ji rimbazên Keyê tê astengkirin, ku Robert derdikeve. Poşman e, Robert Wallacê dikeve ewlehiyê berî Înglîz dikarin wî dîl bigirin. Wallace Lochlan û Mornay dikuje ji ber bêbextiya wan, li dijî Îngliîz di heft salan yên bêt re şerê gerîlayê dike, bi alîkarya Isabella, dûmahiyê ew bi wî seks dike. Rober dixwest tevlî Wallace bibe û hêzên leşkerî tîne, li Edinburghê pê re civînek li dar dixe. Lê belê, bavê Robert bi zadeganên re plan danîn bo bindestkirina Wallacê û ew bide destên Înglîziyan. Bi zanîna vê îxanetê, Robert êdî bavê xwe nas nake. Isabella tolê ji Longshanksê ku niha bi dumahî nexweş diderîne dema ku ew jê re dibêje ew bi kurê Wallacê avis e û wê divê rêz û serdestiya Longshanksê bi cihê kurê xwe bi dawî bê.
Li Londonê, Wallace li ber dadwer înglîzî anî, wî ew bi îxanetê bilind darizand, bi şkence û serjêkirinê ceza kir. Di dema ku ew tê hilawîstin, xirikandin, û çarêkkirin de, Wallace red dike xwe bide destê Şahê. Dema qêrînên dilovaniyê ji xelqê temaşe kirî dihatin, wêrekiya Mêrê Skot dilê wan kûr koliye, dadwer delîveke dawîn pêşniyar dike, jê re pirs dike ew "Dilovanî!" deng bike, û ewê mirina bilez bide wî, li şûna wê Wallace "Azadî!" diqîre, dadwer fermana mirina wî dide. Bîsk berî ku ew bê serjêkirin, Wallace dîtina Murronê di nav komê xelqê de dibîne, jê re dibişire.
Di sala 1314 de, Robert, niha wek Keyê Skotlendayê, li ber rêza hêzên înglîz ya şehyane serokatî artêşa Skotî dike, li çîmenên Bannockburnê, derê ku ew bi fermî emrê Înglîziyan bipejrîne. Gava ew dest bi erîşê dikir, ew diraweste û bîranîna Wallace hîvî dike, ew ji mêrên xwe lava dikir ku ew li gel şer bikin wek li gel Wallace kirin, hingê Robert serokatî artêşa xwe li dijî Înglîziyên gêjbûn dike, û Skotiyan azadiya xwe bi cih tînin.
Deryaçeya Dûkan
Gola Dûkan an jî Deryaçeya Dûkan, deryaçeya herî mezin a başûrê Kurdistanê ye. Ew nêzîkî li bajarê Ranye yê ye. Asasî gola Dûkan rezervûarek e ku li ser çemê zapa biçûk hatiye çêkirin. Bendava Dûkan di navbera salên 1954-1959an de ji bo depokirin, avdanî û hîdroelektrîkê hate çêkirin.
Qada rûxarî ya deryaçeyê e. Di rewşa asayî de zerengiya (kapasîte) rezervûarê  e. Lê di rewşa maksîmûm de qewareya avê digihîje ê. Di vê rewşa maksîmûmê de bilindiya rûxarî ji asta deryayê 515 metre zêde ye. Ji bo xebitandina îstasyona Hêzê jî divê bilindayiya rûxarî di navbera 469 û 511 metreyan de bibe. Qada Tejaneyê (hewza) jî  11,700 km² e.
Roth, Bad Kreuznach
Roth şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Kippenheim
Kippenheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Sekilyan
Sekilyan, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çinarê ye.
Qadirî
Navê xwe ji navê Ebdulqadirê Geylanî ji peyva Ebdul-Qadir digre. Qadirî tê wateya ku ew kesên di terîqata Qadirî de ne. Her çend gelek nivîskar bibêjin jî Gîlan devereka li nêzîkî deryaya Hezare jî, li ser rêya Bexda û Kirmaşanê de jî devera Gîlanê heye. Gelek kurd bawer dikin Şêx Ebdulqadir ji vêderê ye
Serekanî
Serekanî, gundekî ku bi navçeya Rûbaroka Hekariyê ve girêdayî ye.
Qadirî
Malbata Berzincî ku li Silêmanî dimînin endamên vê terîqeyê ne. Her wisa wek Telebaniyan, Nehriyan gelek malbatên din jî di vê terîqeyên de bûn lê piştî belavbûna Neqişbendî, derbasî vê terîqeyê bûn. Ji ber tesîra binemala Telebaniyan li Kerkûkê, binemala Berzincî li vê herêmê zêde tesîr li ser xelk nekir. Wek serhildana Şêx Mehmûdê Berzencî.
Borîs Pasternak
Borîs Leonîdovîç Pasternak (bi rûsî: Борис Леонидович Пастернак, Boris Leonidowich Pasternak), * 29ê kanûna paşîn/10ê sibatê 1890 li Moskowê; m. 30ê gulanê 1960 li Peredelkîno a li ber Moskowê) helbestvan û nivîskarekî rûs bû. Ew li seranser cîhanê bi romana xwe ya navdar Doktor Jîvago tê naskirin. Sala 1958î Xelata Nobelê ya wêjeyê didin wî lê ew ji ber sedemên polîtîk vê xelatê napejirîne û nagire.
Li malbateke cihû yê hunermend tê jiyanê. Di zaroktiya xwe de dersên muzîkê digire. Li Moskow, Almanya û Îtalyayê perwerdeya fîlozofiyê dibîne. Gorî gelekan ew nivîskarê herî baş ê sedsala 20em bû. Di bin siya fûtûrîzm û sîmbolîzmê de pênûsa xwe xebitandiye. Di helbesta rûsî de nûjenî pêk aniye. Kûraniya derûniya kesayetiya ferdan û koman, bêhempa raxistiye ber xwendevanan.
Herçendî ne bi zimanê zikmakî be jî, li Kurdistanê jî gelek hez ji berhemên wî tê kirin. Romanên wî xewnên gelek ciwanên kurd xemilandiye, hêz û biryardariya jiyanê daye wan.
Deryaya Bakur
Deryaya Bakur deryayeke li bakura Ewropayê dikeve û yek ji navçeyên Okyanûsa Atlantîk e. Ew navbera li rojhelat Skandînavya (Norwêc û Danîmarka) li rojava Brîtanya Mezin (Skotlenda û Înglistan) li başûr jî Almanya, Holenda, Belçîka û Fransayê de ye.
Skagerrak Deryaya Bakur digêhî ne Deryaya Baltik. Li başûr Deryaya Bakur wek Lamanş tê navandin. Sînorên Deryaya Bakur li Skagerrak wek navbera Lindesnes li Norwêcê, û Halsthom li Danîmarka tê ditîn. Bakura Deryaya Bakur Atlantîk e û sînor ji bo navberan wan wek Shetlands, Skotlandê de heta Ålesund, Norwêcê tê ditîn.
Statîstîk
Kûrahiya Deryaya Bakur bi nîvekî 94 mitir e. Li beravên bi dirêjahîyeke 150 km nêzî 80 milyon kes dijî ye. Dera xweya herî kûr 725 m ye. Bi Lamanşê ve Deryaya Bakur yek ji deryayên herî geremolên dinê ye.
Çemên talê dibin
Çemên girîngê tala Deryaya Bakur wiha ne; Tay (li Dundee), Forth (li Edinburgh), Tyne (Newcastle), Elbe (li Cuxhaven), Weser (li Bremen), Ems li Emden, Rhine û Meuse (li Rotterdam), Scheldt (li Flushing), Thames û Humber (li Hull).
Navandin
Navê Deryaya Bakur ji bo ewê li bakura ji şûna xwe de tê ye.
Di demên antîk ew wek Oceanum Germanicum an Mare Germanicum (ango, "Okyanûsa German") dihat navandin.
Nordîn, Îlîç
Nordîna Îlîçê, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Sommelans
Sommelans, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Berderreşan, Mehabad
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Berderreşan 579 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 102 e.
Bissey-la-Pierre
Bissey-la-Pierre, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Yûsif
Yûsif (bi erebî: يُوسُف, Yûsuf, bi kurdî wek Ûsif yan Ûsiv jî tê bilêvkirin), li gorî Quranê, yek ji pêxamberên Benî-Îsraîl e.
Dîroka Yûsif li gorî îslamê
Yekek ji pêxamberên ku di Quran ê da navê wî derbaz dibe. Yûsif lawê pêxamber Yaqûb e û rîçika wî hettanî pêxemberê Îbrahîm tere. Di Qur'anê de navê sûreta 10an jî Yûsuf e. Va sûreta ji 111 ayetan pêda dibe û ji van 98 ayet qala Yûsif dikin.
Montséret
Montséret, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Yûsif
Dîroka Yûsif li gorî îslamê
Di gora Qurana Pîroz 11 hew birayên Yûsif hebûn. Yûsif zarokekî rind û baqil bû. Bavê wan Yaqûb ji wan yê herî pirr lawê xwe yî Yûsif hez dikir. Ji bona vî hez kirina birayên wî yî mezin hesûdî dikirin.
Di nav bîrê da mirovên koçber Yûsif dîtin û ew xilas kirin, ji bona ku wî wekî xulam li welatê Misirê bifroşin mirovên dewlemend. Dûra wan Yûsif firotin wezîrê Misirê.
Yûsif li mala wezîr mezin bû û bû xortek delal. Ji bona rindiya Yûsif dilê jina wezîr ket wî. Lê wî rû neda daxwezên jinê û ji ber vî yekê jinikê bi derew û îftiran Yûsif avit zindanê.
Yûsif bi salan li zindanê da ma. Li wê derê du mirov nas kirin û ji wan ra xewnên wan yên ecêb şîrove kirin. Bi rastî jî rewşa wan herdû mirovan wekî gotina Yûsif bû. Yêkek demekî şunda hat berdan û yêdin jî hat îdam kirin.
Mîrê Misirê şevekî di xewna xwe da dît ku heft mangên lawaz heft mangên xurt dixwin û heft simbêlên hêşin heft simbêlên ziha dixwin. Mîr li ban hemû şîrovedarên welatê xwe kir, lê qet yekî nezaniya. Dûra mîr ji berjewendiya Yûsif ji hevalê wî yê zindanê bihîst û ew ji zindanê derxist. Yûsif ji mîr ra got ku gerê di pistî heft salên piranî da heft salên birçî li ser welatê Misir ê da werin. Ji bona baqiltiya Yûsif, mîr ew kir wezîrê xwe û Yûsif jî di heft salên piranî da hemû embarên welêt bi genim û xwerin tujî kir û di salên tunetiyê da ew xwerin ji mirovan ra bela kir.
Birayên Yûsif jî ji bo ku gênim bikirin ji welatê xwe hatin Misirê. Di dawiyê da Yûsif xwe ji wan da nasîn û ew hemû borandin. Hz. Yûsif bav, dê û birayên xwe anî Misirê li ba xwe. Gava endamê malbata wî hatin Misir ê bav, dê û 11 birayên wî xwe ji ber wî xar kirin û sipasiya xwe nişan dan. Bi vî avayî xewna Yûsif yê zarokatiyê jî hatî bû şundê.
Cideville
Cideville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Şaçîlû
Şaçîlû, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çinarê ye.
Saalburg-Ebersdorf
Saalburg-Ebersdorf, bajarekî navçeya (Landkreis) Saale-Orla-Kreisê li herêma Turîngiyaya Almanyayê ye.
Bêkes (fîlm)
Bêkes fîlmeke kurdî ji aliyê derhênerê kurd Karzan Qadir hatiye deranîn û nivîsandin, û di sala 2012an de hatiye belav kirin, fîlm bi zaravayê soranî hatiye kişandin.
Xelat û berandamî
Ew fîlm Xelata People's Choice qezenc kir û her wiha di festivala filma Dubayê ji bo Xelata Muhr Arab berendamî bû.
Patrick White
Patrick White (jdb. li London, Brîtanya - m.  li Sydney, Awistralya) nivîskarekî awistralî bû. Wî di sala 1973an de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtiye. Di hemî warên wêjeyê de berhem daye. Yek ji giregirên wêjeya îngilîzîaxêv tê jimartin.
Dehgurcî
Dehgurcî, Dê Gurc, gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Dînarik
Dînarik, gundekî navçeya Çêrmeya Çewlîgê ye.
Dehgurcî
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 730 kes (118 malbat) bûn.
Pocking
Pocking bajarokekî navçeya (Landkreis) Passau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Sommeron
Sommeron, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Monze, Aude
Monze, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Koremişk
Di zoolojiyê de jê re Salpa tê gotin.
Şayes
Tasa serê wan teng û dirêjîk e. Pozê wan dirêj û bi piranî bi tevger e. Çav gelekî biçûk in û car caran di bin çerm de dimînin. Di bin axê de bi hêsanî tevdigerin. Guhê derve pir biçûk e. Çîmên wan kin in û di her lingekî wan de 5 pêçî hene.
Laubenheim
Laubenheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.