cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hengên Hemîdiye
Hemîdiye yan hengên Hemîdiyeyê yan jî leşkerê Hemîdî (bi Romî: Hamidiye Hafif Süvari Alaylari), yekîneyên osmanî yên nîvsiwarî, di forma hengan de hatibûn avakirin bû. Hengên Hemidiye ji gelek eşîrên kurdan bi awayekî bênîzam hatibûn ava kirin. Avakerên hengên Hemidiye Ebdulhemîd II, Mehmed Şakir Paşa û Mehmed Zeki Paşa bûn. . Her wisa hêjayî gotinê ye ku şêwirmendên li sala 1885ê fikirîbûn û li ser dixebitîn. Her wisa divê em lêzêde bikin ku Mehmed Şakir Paşa li salên 1878-1879an balyozê Osmaniyan bû li Rûsî. Jixwe Hengên Qazaxan modela çêkirina Hengên Hemidiyeyê bû. Siltan Ebdilhemîd berî avakirina van hengan serokeşîrên kurd xelat dikirin û xwe nêzîk nîşanî kurdan dida. Bangeşe dikir li nav kurdan. Xwe wek Bavê kurdan dida nasîn, her wisa li nav arnewûtan de jî wek hevwate baba mbret xwe dida nasîn.
Pêşbingeh
Piştî sedsala 19ê li nav Osmaniyan hewlên guherîna sîstema Osmanî hatiye kirin. Navendxwazî li nav siyaseta Osmaniyan peyda bû. Ev yek bû sedema dawîhatina mîrektiyên kurdan. Osmaniyan li seranserê Kurdistanê hewla rûxandina sîstema otonom ya mîrên kurdan kir. Piştî Bedirxan Beg êrîş bir ser nestorîyan, ji bo Osmaniyan hincetek xweş hatiye pê. Her wisa dewletên Ewropiyan jî ev yek dixwast ku Osmanî xelkên mesihî li dijî kurdan biparêze.
Mîrektiyên kurdan ji ber siyaseta nû ya Osmaniyan hêdî hêdî ji holê radibûn. Piştî jiholêrabûna mîrektiyan valahiyeke siyasî û leşkerî li deverê peyda bû. Hêza serokeşîran li deverê zêde dibû û her serokeşîr bi serê xwe kar dikirin. Ev jî dibû sedema xerabûna rewşa Kurdistanê û Osmaniyan.
Li Kurdistanê bi serkêşiya serokeşîr û şêxan li dijî Osmaniyan serhildan hatin destpê kirin. Her wisa hêzên ermenî jî li dijî Osmaniyan dest bi çalakiyan dikirin. Dewleta Osmanî mecbûr ma ku guherînên radîkal li herêmê çê bike.
Li sala 1878ê di navbera Osmaniyan da û Rûsan de Peymana Berlînê hatiye destnîşan kirin. Di encamê de biryar hatiye girtin ku divê ermenên deverê werin parastin ji layê çerkez û kurdan. Ev jî bû sedem ku eşîrên kurd li dijî rûsan, piştgiriya osmaniyan bikin
Avabûn
Di çiriya paşîn a sala 1890ê de nêzî 12 serokeşîrên ji aliyê Siltanê Osmaniyan hatin vexwendin bo paytextê Osmaniyan Stembolê. Li wir têkiliyeke xurt hatiye destpê kirin. Ev serokeşîrên bi awayekê wek zabitên artêşa Osmaniyan hatin nîşane kirin û vegerîn Kurdistanê. Li Kurdistanê dest bi komkirina leşkeran kirin.
Berî ku hengên Hemîdiye tê avakirin li Rûsyayê hengên Qazaxan hebû. Modela leşkerî ya Rûsan bû ku dixwast bi van hengan merzên dewleta xwe biparêze. Dîplomatên Osmaniyan jî li ser vê difikirin ku ew jî dikarin li merzê Îran û Rûsan hengên wiha damezrînin.
Li sala 1891ê Sultanê Osmaniyan Ebdulhemîd II bi navê Hengên nîvsiwarî yên Hemîdiyeyê komeke çekdarî ji eşîrên Kurd ava kir û hinek endamên eşîran bûn çekdarên vê hêzê. Bi 36 hengan ev artêş tê ava kirin. Osmaniyan hem meaş dida van hem jî ji bacê miaf digirt. Derfetên serokeşîr û leşkerên Hemîdiye her roja diçû zêde dibûn. Li sala 1892yê de 40, 1893ê de 56, 1899ê de jî 63 heng hatin ava kirin.
Şerên ku Hengên Hemîdiye tevlî bûyî
Di dema komkûjiya yekem ya li dijî Ermeniyan(1894) Lîwaya Hemîdiyê alikariya Osmaniyan kiribûn.
Vegûherîna hengên Hemîdiye
Li sala 1908ê Jontirkan şoreşek pêkanî. Jontirkan xwest ku hêzên Hemîdiyeyê belav bikin lê piştî demek din Jontirkan zanî ku ji bo parastina Rojhilatê Anatolyayê ev hêzên han hewce bûn. Ji ber wê,Mehmûd Şevket Paşa ev hêzên han wek Hengên Eşîran dîsa saz kirin û lê hejmara wan tenê sê heng bûn. Di gelek şeran de alîkariya Jontirkan dikirin. Her wisa gelek serokeşîr jî dilgirtiyên Siltan Ebdulhemîd bûn ku li dijî Jontirkan şer dikirin.
Rêvebirina hengan
Hengên Hemîdiyeyê ji serokê van hengan û ji serokeşîran dihate pê. Serleşkerê van hengan Mehmed Zeki Paşa bû û 20 salan serokatiya vê pêkhateyê kir. Hengên Hemîdiyeyê girêdayî Arteşa 4ê bûn ku navenda wê li bajarê Ezirganê bû.
Serokeşîrên Hemîdiye
Eşîrên Hemîdiyeyê bi giştî du kom bûn. Komeke van eşîran li navbera Wan û Erzeromê xebat dikirin. Koma din jî li navbera Mêrdîn û Rihayê xebat dikir. Eşîrên Mil bi serokatiya Îbrahîm Paşa xebat dikir. Eşîrên Zil jî bi serokatiya Hisên Paşa xebat dikir.
Hinek têbînî;
Guherandin û rûxandin
Hengên Hemîdiyeyê li sala 1908ê bi îlamkirina meşrûtiyetê ji aliyê Îtihad û Teraqî ve hatiye veguhezandin. Navê hengên Hemidiyeyê hatiye guherandin, li şûna wan Hengên eşîran hatiye ava kirin. Îtihad û Teraqiyê nexwast vê pêkhateyê ji holê rake, tenê xwest têkiliya vê pêkhateyê bi Siltan Ebdulhemîd bibire. Serokê hengan Zekî Paşa ji kar hatiye dûr xistin. Ferîq Ehmed Paşa hem bû serleşkerê artêşa 4ê hem jî hengên eşîran. Armanca Îtihad û Teraqî jî wek Siltan Ebduhemîd bû ku miletê kurd di bin kontrola xwe de bihêle.
Tesîra hengên Hemîdiye li ser civaka kurdan
Hengên Hemîdiyeyê li ser civaka kurdan guherînên mezin çêkirin. Hem serokeşîrtî di nav kurdan de ma û hem jî rêya pêşveçûna miletê kurd girt. endamên eşîran jî ji ber miafbûnên leşkeriya mecbûrî û nedana bacê tevlî vir dibûn. Di nav kurdan civakeke taybet hatiye ava kirin û paşeroja kurdan bi vî awayî ket bin destê tirkan.
Her wiha ji bo perwerdehiya zarokên serokeşîrên ernewût, ereb û kurdan jî 21 îlona 1892yê de li Stembolê Dibistanên Eşîran hatiye vekirin.
Komkujiya ermeniyan
Tirk di sala 1914 -1915an de rûreşiyeke mezin a di dîroka mirovahiyê de pêk tînin. Komkujiya ermeniyan dikin. Bi qasî 1,5 mîlyon ermenî qirdikin, dest didin ser dewlemendiyê wan. Hinek eşîrên kurd jî bi saya serokên xwe tevlî tevlîkujiyê dibin.
Gotina hin dîroknasên tirk a Hengên Hemîdiyeyê bi tevayî tevlî tevkujiya filehan bûn û alîkariya me kirin, ne rast e. Lewra di sala 1908an de Hengên Hemîdiyeyê hatin belavkirin. Dîsa ew yekîneyên ku Mehmûd Şewket Paşa damezrandîbûn jî bi têkçûyîna osmaniyan û dagirkirina serkeftiyên şerê cîhanê yê yekem, bi serê xwe ve mabûn. Tirk dixwazin vê rûreşiya xwe bikin para kurdan jî.
Tê zanîn ku di heman demê de bi sed hezaran Kurd ên êzîdî, asûrî, yewanên Pontûsê hatine qirrkirin û koçberkirin. Pirraniya Kurd ên li Sovyeta berê ji ber tevkujiya dûgela Tirk reviyane ji Bakurê Kurdistanê çûne. Dîsa dinya dizane hin eşîrên Kurdan di nîjadkujiyê de alîkarî dane filehan. Serhildana Dêrsimê de, Seyîd Riza 30.000 Ermenî ji ber terteleyê parastiye.
Nêrînên kurdan
Kurên Bedirxanê Evdalxan li ser vê babetê gelek rexne li hengan dikirin. Ebdurehman Beg û Mîkdat Mîthad Beg di rojnameya Kurdistanê de hengên Hemîdiyeyê gelek rexne dikirin ku hemû istiqrar û hizûra Kurdistanê xerab kirin. Endamê Îtihad û Teraqî jî ku bixwe kurd e Evdila Cewdetê Daskûzayî di nivîsarên xwe de hebûna hengên Hemîdiyeyê mehkûm dikir û bi xerabî behsa hengan dikir. Seddema destpêkirina şerê kurd û ermen girêdide vir
Nêrînên din
Dîplomatekê ingilîz li ser pêkhateya Hemidiye wiha dibêje;
Çibûxlî
Çibûxlî gundekî ku bi ser navçeya Qerqeli(kurdish)-özalp(turkish name)Wanê ve girêdayî ye.
Reşan, Şemrex
Reşan, gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve ye.
Dunhua
Dunhua, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Jilinê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 481.000 kesî
Nexcivan Tepe
Nexcivan Tepe gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 113 kes (28 malbat) bûn.
Dêriklî
Dêriklî gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Olfen
Olfen, bajarekî navçeya (Landkreis) Coesfeldê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Montaud, Hérault
Montaud, Hérault, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Kempa Behirke ya Awareyan
Kempa Behirke ya Awareyan (bi îngilîzî: Baharka IDP Camp), xîvetgeheke awareyan e ku dikevite qezaya Hewlêrê, li parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê).
Donald Tusk
Donald Françîşek Tusk  (rojb. 22 nisanê 1957 li Gdańsk) – sîyasetmedarê Polonî, yek ji avakerên Kongra Lîberal û Demoqratîk (1990) û Platformê Hemwelatî (2001) û serokê wê di salên 2003–2014, di salên 2007–2014 Serokwezire Komara Polonya yê. Di salên 2014–2019 Serokê Komîte ya Ewropa, ji sala 2019 Serokê Partîya Gel ya Ewropî.
Nêçîrvan
Nêçîrvan gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Hesena, Şemrex
Gundê Hesena yan Hesenan gundekî ser Şemrexa Mêrdînê ye.
Navê gund
Gundê Hesena beriya êşîra Hesena têkeve, navê gund Bîrik bû. Navê Bîrik ji bîra binya gund tê. Piştî ku Hesenî ketine vî gundî nav bû Bîrika Hesena. Bi kurtasî Hesena hatiye gotin ji vî gundî re. Di sala 1953'an de navê gund dewleta Tirk kiriye Ulutaş.
Dîroka gundê Hesena
Dîroka vî gundê xweş û delal bi qasî 4000-4500 sal di dîrokê de kevnare ye. Şenayiya ewil di çiyayê dora gund di şkeft u berkefê ku hatine çêkirin de hatiye jiyandin. Hawîrdorê gund gelek şkeft tê de hatine çêkirin û tevahiya wan şkeftan nêzî kaniyên avê yên xwezayî hatine çêkirin. Derûdorê gundê Hesena 35 a zêdetir kanî ye ava wan gelekî xweş hene. Hema bêjim tevahiya wan kaniyan ji lat û zinarê bi heybet dertên û ava wan pır cemidî ye.
Piştî ku serdema şkeftan di qedê û hilberîna avahiyan ên bi keviran tê çêkirin dest pê dike li serê çiyayê derdora gund, li ber kaniyê havîrdora gund û li gund bi xwe ji avahî têne çêkirin. Ji wan avahiyan re xanî dihat gotin. Hemû Dewlet û Begitî yê li herêmê serdest bûne ji ber av û çiyayê hênik gelekî giringî daye vî gundî û lê şûnwar bûne.
Di salê piştî zayînê 1450 û heta 1550 de ku êşîra Hesena kefle kefle ji Herranê (mentika Ruha) koç kirine û ber bi welaté zozana Serhedê ve çûyîne, hin bavikên bi hejmara xwe hindik û bi şervaniya xwe navdar li mentîka Çiyayê Mazî bi cih û war bûne. Bi qasî 70-80 salî li hin gundê wek Mendêla, Qesrik û hin cihên din ji xwe re kirine warê jiyanê.
Lê piştî ku vî gundê bi av û hênik dibine di salê 1620-30 ji êşîra Hesena êla Seyida bavikekî bi navê Seydî tê û dikeve vî gundî û ji xwe re dike warê jiyanê. Navê gund jî dibe Bîrika Hesena. Di domahîka wê demê de gelek bavikên Hesena yên din jî tên û xwe li dora Seyida didin hev û şenaya gund zêde dikin.
Navdarên gundê Hesena
Însanê herî navdar û mêrxas ku gundê Hesena parastiye û lê bûye xwedî Hecî Şêxmûs ê lawê Seydî ye.
Îro jî bi pirranî malbata Seyidî ji êşîra Hesena di vî gundê xweş û delal de dijîn.
Dîwana Rûhî (pirtûk)
Diwan Rûhî pirtûka a Ebdurehmanê Axtepî sê caran hatiye çapkirin. Du caran ji aliyê Zeynelabidîn Zinar hatiye nivîsandin. Û bi tîpên erebî hatiye çapkirin. Yek ji wan çapan, nivîsandina wê nebaşe. Di vê çapê de manzûma Şêx Muhyedîn es-Sa'î el-Hanewî (derbarê xwarinê de ye) û hinek helbestên Siyehpûş jî hene. Di vê çapê de Dîwana Ebdurehmanê Axtepî bi tenê 72 rûpel e. Çapa dudiyan gelek xweş hatiye nivîsandin û bi we re dîwana kurê Şêx Ebdurehmanê Axtepî Muhemmed ê Kerbelayî jî hatiye çapkirin. Dîwana Şêx Ebdurehmanê Axtepî tenê 103 rûpel e. Çapa sisiyan ji alî Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê bi tîpên latînî hatiye çapkirin. Osman Akdax û Kerem Soylû wê wergerandine tîpên latînî. 81 rûpel e.
Dîwan bi arûzê hatiye nivîsandin. Pirê caran ya li ser wezna fâîlâtûn, fâîlâtûn, fâîlâtûn, fâîlat yan jî li ser wezna mefaîlûn, mefaîlûn, mefaîlûn, mefaîlû hatiye gotin. Zimanê dîwanê hêsan e, di nav peyvên ku tê de hatiye bikaranîn de aheng pir heye. Lêbelê dîsa jî ji famkirina wê, ê dixwîne gerek haya wî ji erebî û farisî hebe û hinek istilahên tesewufî jî zanibe. Di dîwanê de helbestek tenê farisî ye, yên din kurdî ne. Lêbelê di nav hinek helbestan de, beytên erebî jî hene. Lewra Şêx Ebdurehmanê Axtepî di medreseyê de mezin bûye û mirovekî bi tesewufû girêdayî bûye. Gava mirov zimanê kurdî zanibe û haya wî ji tesewuf û hinek jî zimanê erebî û farisî hebe, dîwana Şêx Evdirehmanê Axtepî fam dike. Di derbarê vê xisûsê de çend beyt:
Van beytana dide nîşandin ku zimanê dîwanê hêsan e. Lewra peyvên hatine bikaranîn, peyvên ne xerîb in. Hevok jî xwerû ne.
Naveroka Dîwanê
Naveroka dîwana Ebdurehmanê Axtepî bi piranî eşqa evîna îlahî ye. Çar pênc beşine li ser evînê ne. Ê din giş li ser evînê ne. Lewra sedemê ku Şêx Evdirehmanê Axtepî ev dîwana nivîsandiye evîna îlahî ye. Naveroka dîwana wî ji bil evînê hezkirina Alê Beyt, Şefa'et û Şahê Neqşebend e.
'Eşq
Di wîwana Ebdurehmanê Axtepî de mijara bingehî evîn e. Wî evîna xwe wekî wî aşiqê ku bê mahbûba xwe tu tiştekî fikir nake, ji bo wê tiştê xwe giş feda kiriye û dike nake nagihêje wê aniye ziman. Hezkirina wiya ji bo mehbûbê qelbê wî gişî tije kiriye. Ew dixwaze maşûqê bibîne lêbelê nikare bibîne. Ji sedem nedîtîna maşûqê, pir êş û zehmet dikşîne, digirî û kul û birînên xwenê bi sedem 'eşqê hatiye serê wî bi hawayê cûrbicûr ji me re dibêje û çi tiştê ji destê wî tê dike. Wan xisûsana di helbestên wî de, bi hawayekî zelal tên dîtin. Ew di destpêka Dîwanê de van malikên jêrê dibêje:
Di van beytan de tê xwanîkirin ku, Şêx Ebdurehmanê Axtepî wer aşiq e, 'eşqê wî kuştiye û gihiştiye derecekê ku di 'eşqê de bûye mahir û dikare di mijara eşqê de seydatî bike. Ew dîsa di vî warî de wuha bibêje:
Ji vê nîv malikê tê famkirin ku Şêx herdem di bin bandora eşqê de ye û halê eşqê, wî wek însanê di meyxanê de serxweş kirîye. Pirê ehlm tesewufê jî, wek wî behsa vî halî dikin.
Ji beytnê mîna ên jêrê em fam dikin sebebê, gotinên wî giş 'eşq e.
[[Ebdurehmanê Axtepî gava li ser evînê dipeyive, carna behsa maşuqê dike, carna ji me re êş û derdê dûrbûna ji maşûqê dibêje. Hinek, carna jî pesnê maşûqê dide, li ber wê digere derd û kulên xwe jê re dibêje. Tîne ziman ku maşûq li cem wî ji her tiştî bi rûmettir e. Carna ji bo eşqê xîtabê li nefsa xwe dike û jê re aram pend dike. Di van beytên jêrî de derdê 'eşqê tîne ziman û dibêje ku derdê 'eşqê ji agirê cehennemê pirtir canê wî dişewitîne.
Di beyteke xwe ya din de dibêje ku êş û kulên evînê wî xistiye haleke wisa tesîra şîret û waaz lê nabe, bê çare ye:
Di helbesteke xwe de behsa ceşnê dike. Dibêje ji sedem 'eşqê û dûrketina maşûq, haya wî ji ceşnê û şahiya ceşnê tuneye, bi tenê maye derd û kul ji sedem 'eşqê li ser serê wî kom bûne:
Tevî ku Ebdurehmanê Axtepî derd û kulên xwe dibêje dîsa, bi halê xwe kêfxweş e. Tê famkirin li cem wî 'eşq bê zerar e, belkî 'eşq tiştekî gelek kûr û fireh e, bi rûmetî û hêja ye ku mirov ji bo wê zehmetê bikşîne. Di wî warî de malikên jêrê ji me re dibêje:
Evîna Ebdurehmanê Axtepî evîneke gelek kûr û fireh e ji wî sedemê evîna xwe teşbîh dike bi halê pêxember û melikên berê. Wekî di vê malika jêrê de:
Ebdurehmanê Axtepî di derheqê êş û derdê evîna îlahî de şîretan li nefsa xwe dike û di vê mijarê de helbesteke wî heye. Di wê helbestê de li ser halê xwe diaxife û di dawîya her kitêbekê de hevoka الصبر مفتاح الفرج tekrar dike. Ji vê helbestê çend heb beyt:
Ebdurehmanê Axtepî di cîhkî Dîwana xwe de îşaretî perîşaniya xwe ya li hember mahbûbê dike û bersiva ên ku davêjin wî dide, wiha dibêje:
Hezkirina Alê Beytê
[[Ebdurehmanê Axtepî gelek pir ji Alê Beytê hezkiriye. Ji sedema vêya, hinek navê Alê Beytê li zarokên xwe daniye. Wekî Kerbela û Eskerî.
Ebdurehmanê Axtepî di dîwana xwe de jî bi taybetî behsa Elî dike û ji sedem şehadeta Hûseyn li Yezîd lanetê tîne. Beşeke hindik ji helbestên wî ji di derbarê Elî de ne. Lewra di dîwanê de mijara wî ya bingeh evîn e. Di derbarê Elî de wiha dibêje:
Di dawiya her helbestê de hevoka لافتیی الاعای لاسیف ا لاذواوالفقار tekrar dike.
Hezkirina wî ya ji Alê Beytê bûye sedem ku ew pir muxalefeta ehlê sunnetê bike. Lewra ji bûyerên hatiye serê Hûseyn û şehadeta Hûseyn, Ebdrehmanê Axtepî xwe negirtiye, dilê wî pir şewitiye û bi hawakî zelal û dijwar lanetê barandiye li Yezîd û hevalên Yezîd. Di her beyteke ku di vî warî de wî gotiye ya lanet li ser Yezîd, ya li ser wesfê zalimtiya Yezîd, yan jî kufra Yezîd heye.
Ew dîwana xwe de helbesteke cuda kiriye ji bo şehadeta Hûseyn. Ebdurehmanê Axtepî behsa wan dike bi hawakî eşkere ji bo wan gotina kufrê jî îstîmal dike wiha dibêje:
Ji van helbestên Ebdurehmanê Axtepî tê derxistin ku ewî tu carî tahamulî zulmê nekiriye.
Di van malikên jêre de jî gotina lanet û zalim ji bo Yezîd îstîmal dike:
Şefa'at
Şefa'at jî mijarekî ku di dîwanê de Ebdurehmanê Axtepî li serê sekiniye. Ji sedem vî hawî behsa xeta û kêmasiyên xwe dike. Dibêje ew bê çareye û xelasî di roja mahşerê de jê re tuneye, xelasiya wî bi şefa'ata Resullah tenê dibe. Ji wî şefa'atê dixwaze. Di beytekê de jî dibêje ku çiqas gunehkar bim jî, di rêya şerî'etê de me. Bi vê xisûsê, hêviya şefa'atê dike:
Şêx Ebdurehmanê Axtepî di qit'eke din de jî wiha dibêje:
Şahê Neqşebend
Çawa ku herkes zane Ebdurehmanê Axtepî mirovekî ehlê tesewufê ye, di wî warî de gihîştiye dereceyek mezin û bûye Şêx û mirovan li ser destê wî tewbe kirine. Tevî viya Axteoş di dîwana xwe de bê hinek istilahên tesewufî ku wesfên maşûqê ne, li ser terîqetê nepeyeviye; lêbelê li ser Şahê Neqşebend ş'ir gotiye û pesnê wî daye. Gava mirinê, alîkariyê jê dixwaze. Çend caran dibêje ku Şahê Neqşebend mezinê hemû ewliyayan û agahdarê esrarên îlahî ye. Hinek beytên wî:
Di cîhkî de jî ji van beytan bibêje:
Ji van beytan tê famkirin ku, Şêx Ebdurehmanê Axtepî pir ji Şahê Neqşebend hez dike û tesîra wî li ser Şêx Evdirehmanê Axtepî pir e.
Di van beytên jêrî jî behsa xadra nefs û şeytan dike û alîkarî ji Şahê Neqşebend dixwaze, wiha dibêje:
Di Dîwana Axtepî de Hunerê Wêjeyî
[[Ebdrehmanê Axtepî di dîwana xwe de gelek hunerê edebî bikaraniye. Lewra derd û kulên ku Ebdurehmanê Axtepî ji sedem evînê kişandiye û hezkirin û fedakariya ji maşûqê re û di warê eşqê de wateyên kur bi gotinên heqîqî tam nehatiye îfadekirin. Vana hemû bûne sebebê bikaranîna hunerê edebî. Tezyîna helbestê jî tiştekî ye bûye sebebê hunrê wêjeyê. Malika di serê dîwanê de nîşanî me dide ku dîwana wî, bi hunerê wêjeyê tije ye. Malika destpêke:
Di vê beytê de, gotinên ku dengê wan ahengê hev in û hunrê îstîarê û tewriyê hatiye bikaranîn. Lewra heman herf tekrar bûne û dewsa peyva maşûqî de peyva cellad hatiye îstîmalkirin. Ji vêya tê famkirin ku li vir hunerê îstîarê heye. “Hewadar im” bi mana evîndar im, aşiq im û bi mana tiştekî ku hewa lê dixe û bi hewayê re meyl dike, dibe ku wateyê wî, yek ji van be. Gava ku ev peyv bi wan menayê hatibe îstîmalkirin, em dikarin bibêjin ku di vira de hunerê tewriye an jî tewcihiye heye. Ev beytên han nîşanî me didin ku Şêx Ebdurehmanê Axtepî bi hunerê Husnû'l Îbtîda dest bi dîwana xwe kiriye û di dîwana xwe de gelek hunerên edebî bikaraniye. Lewra di pirtûkên berê de, gotinên serî hem ji aliyê manê ve, hem ji aliyê hunerî edebî ve muwafiqê naverokê ne. Di vê berhema ku em jê behs dikin, gelek hunerên edebî hene. [[Şêx Evdirehmanê Axtepî ji bo ku derd û kulê xwe yên evîna îlahî bêje, bi peyv û hevokên basît îktîfa nekiriye û di Dîwanê de îstîare, teşbîh, kînaye, tibaq, tekrar, tecrîd, îqtîbâs û îtnab bikaraniye. Ji van huneran, ê ku pir hatiye bikaranîn, teşbîh û îstîare û îtnab e. Lewra Şêx Ebdurehmanê Axtepî her gav xwestî ku maşûqê teşbîhê tiştekî muşexes û marûf bike, hem jî pesnê maşûqî bide. Hinek mînakan ji helbestên Şêx Ebdurehmanê Axtepî ê edebî:
Di van beytan de ji bo tekîdê tekrar hatiye kirin. Wekî din jî, halê eşq û maşûqan û gera wan a manewî hatiye teşbîh kirin. Bi tştê maddî. Lêbelê ji sedem muşebbeh nehatiye zikirkirin bûye Îstîareya Tasrîhîyê. Di wira de bê van huner, hunerê Tîbaq û Îtnab jî heye. Di Dîwana Şêx Ebdurehmanê Axtepî de tekrar bi piranî lafzî ne. Carna nîvê beytê giş hatiye tekrarkirin, carna jî hevok bi tenê hatiye tekrarkirin. Di dîwana wî de cîhê ku pir tekrar hatiye kirin:
Teşbîh û mubalaxa heye lewra îktîfabûna xwe wek bi agir nayne, gotiye ez wek pizotî agir im.
Çend beytên wî yên din ku em derbarê hunerê wêjeyê de mînak bidin, van beytên jêrîn:
Di van beytan de pir hunerê wêjeyê hene. Yek ji wan peyvan جان i dewsa zamîrê de yanê dewsa از de hatiye îstîmalkirin. Di van beytan de wekî di întaq, îqtîbas, teşhîs, mubalaxa û îstîare heye.
Wan beytên jêrê jî ji bo hunerê wêjeyê mînakên baş in. Ew wisa dibêje:
Îstîare, îqtîbas, tibaq û cînasê naqise heye.
Di vê beyta hanî de jî, te'kîdu'l-medhî bi îma yuşbîhu zemme û cînasa naqise heye.
Di vê beyta jêrê de jî hunerê tibaqî, cînasî û îstîare heye.
Di van beytê jorê jî emir bi meqsada rîcayê hatiye îstîmalkirin. Wekî din jî îstîare û cînas heye
Netîce
Dîwana Şêx Ebdurehmanê Axtepî bi piranî li ser 'eşqê ye. Li ser eşqê û halê aşiq û maşûqê bi hewakî kûr û fireh disekine. Tê de zimanekî wêjeyî û hêsan bikaraniye.Xwendina wê hem ji aliyê menayê hem jî ji aliyê wêjeyê ve bi feyde û bi zewq e. Tê de gelek hunerên wêjeyê û wateyên tesewufî hatine îstîmalkirin.
Çavkanî
Edib Teverzî, Nûbihar (kovar), payîz, 2008.
Bîşî, Bazîdaxa
Bîşî yan Bişî gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Reşan, Qereyazî
Reşan, (bi tirkî: Geventepe ?), gundekî Qereyazîya Erzirome ye. Gund nave xwe ji êla Reşan (li anatoliya navîn û Meledî wek Reşwan an Reşî tên navkirin) girtîye. Êla Reşwan li qereyazî ye, li navenda navçê û li gundê Reşan dij î.
La Roche-des-Arnauds
La Roche-des-Arnauds, komuneke li departmena Hautes-Alpes a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Undertale
Undertale, lîstikek 2d û RPG'ye û ji aliyê Toby Fox hate afirandin.Lîstik bi Game Maker hatiye çêkirin. Lîstikvan, sehêta zarokekî ketiye bin erdê dikê. 101 Muzîkên vî lîstikê heye û pir hat hêzkirin.Lîstik di sala 2015 ji bo Microsoft Windows û OS X derket. Her wiha di sala 2016 ji bo Linux, 2017 ji bo PlayStation 4, Playstation Vita û Nintendo Switch derket.
Mijar
Mirov û cinawir şer dikin û mirov cinawira heps dikin bin erdê Zarok dixwazê derkevê rûyê erdê lê cinawir derdikevin peşya wî.Zarok dikarê cinawira bikujê an ji efû bikê, li gorî vî lîstikê bandor dikê.
Guny
Guny, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
FileZilla
FileZilla bernameyeke FTP ji bo Windows û Linuxê ye. FileZilla nivîsbariya azad e.
FileZilla 3 li Zimane kurdî tê wergerandin.
Hiro Matsushita
Hiroyuki Hiro Matsushita (japonî: 松下弘幸, Matsushita Hiroyuki 14'ê adar 1961) di rêzeya Champ Car û Formula Atlantic de ajokarek berê ye. Wî di 1989 de wekî yekem û tenê ajokarê Japonî onlyampiyoniya Toyota Atlantic (Pasîfîk) bi dest xist. Ew di heman demê de ajokarê yekem ê Japonî ye ku li Indianapolis 500 pêşbaz dibe. Ew neviyê Konosuke Matsushita, damezrênerê Panasonic e. Matsushita li San Clemente, California dimîne.
Lancy
Lancy, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Genevayê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Şêxan, Şemrex
Şêxan, Çala Şêxan  gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve  ye.
Nergî
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.069 kes (280 malbat) bûn.
Pirrik
Pirrik, koma cezayê, li ser pireyê man, mastxur, mastxwar, lengolik hwd. di leyîstikên zarokên Kurdan de, kes an koma leyîstikvanên ku têkçûne yan cezaxwarine re tê gotin. Berevajî wê ji kes an koma ku biserketine re jî li hin deveran mîr, zal, beran, zêr, paşa, laser hwd tê gotin.
Kempa Herşem ya Awareyan
Kempa Herşem ya Awareyan (bi îngilîzî: Harsham IDP Camp), xîvetgeheke penaberan e ku dikevite qezaya Hewlêrê, li parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê).
Planegg
Planegg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Munîh li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Friedewald
Friedewald şaredariyeke navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Zerdêle
Zerdêle, zerdek an jî zerîle (Oriolus oriolus), cureyek ji balindeyên wîçwîçok e.
Chaumes-en-Retz
Chaumes-en-Retz, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Togg
Togg, (bi tirkî: Türkiye'nin Otomobili Girişim Grubu A.Ş., bi kurdî: Koma karsaziyên otomobîla Tirkiyeyê) pargîdaniyeke otomobîlê ya Tirkiyê ye ku di sala 2018an de wekî pargîdaniyek hevpar hatiye damezrandin.
Şirketê ragihandiye ku yekem otomobîla ku mafên şirketê yên fikrî heye, heya dawiya sala 2022an ji bo hilberîna zincîre amade be. Li gorî lêkolînekê bihayê otomobîlê heta îlona 2022an 750 hezar lîre yên tirkî ye. Tê pêşbînîkirin ku bihayê firotina otomobîlên Toggê di bin 900 hezar lîreyên tirkî de be.
Yekmal, Bazîdaxa
Yekmal gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Fondamente
Fondamente, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Goma Oso
Goma Oso gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Bjornesfjorden
Bjornesfjorden, goleke di nava sinorê parêzgeha Buskeruda Norwêcê de ye. Bjornesfjorden li Deşta Hardangervidda cih digire û dikeve nav Parka Neteweyî ya Hardangervidda. Pîvana perava golê 68,10 km ye û bilindahiya asta deryayê 1.223 mêtre ye.
Margîse
Margîse, bûkelemûn, pîrika melekdas an (bi soranî) têrtêre (Chamaeleonidae), famîleyek qirtîşan e. Margîse weke gelek zindiyên li xwezayê li gorî hawirdorê reng diguherîne. Ev reng guherîna wan bûyereke estetîk e û mirov matmayî dihêle. Li cihên ku lê dijîn bi guherîna rengan xwe hem ji dijminên xwe diparêzin û hem jî bi vî rengî bi hêsanî nêçîra xwe digirin.
Belavbûn û jîngeh
Margîse li hinek welatên Afrîka, Asya û Ewropayê dijî, lê hinek cins û cureyan li Amerkaya Bakur û li giravên Hawayê tên dîtin. Margîse pir bi giranî tevdigerin, li ser çilo û daran dijîn, lê hinek margîseyan li ser erdê jî dijîin.
Şayes
Gelek guherînan di mezinahî û pêkhatiya margîseyan çêdibin. Dirêjiya nêrê Brookesia micra nêzî 15 mm û dirêjiya Furcifer oustaleti nêzî 65.5 cm. . Çend cureyên margîseyan bi dîmorfîka zayendî tên nasîn, ku nêr ne dirûvê mêyan e.
Çend mezinahiyên nimûneyî ne ji cureyên margîseyan ku wekî dilberîkan tên kedî kirin:
Pêyên margîseyan gelek hatine guncandin ku ser daran bilebite, lê di hinek cureyên din wekî Chamaeleo namaquensis ku hobûye ser erdê bilebite tevî lebata ser daran jî. Ji ber ku pir bi giranî tev digerin nikarin ji dijminê xwe birevin, lê ji bo vê kêmasiya xwe ji holê rakin taybetiyek wan pir baş heye. Ev taybetî jî guherîna rengan e.
Mekanîzmeya guherîna rengan
Li gorî baweriya heyî guherîna rengan bi tevahî ne di bin kontrola wan de ye. Yanî kengî bixwazin dikarin xwe bixin her şeklê rengî ne rast e.
Margîse guherîna reng bi saya germ û ronahiyê bi pîgmentên rengan diguherîne. Di çermê margîseyê de pîgmentên hucreyên cuda hene. Ev hucre li gorî germahî, ronahî û kîmyasalên di bedenê de li gorî guherînan mezin dibe an jî biçûk dibe. Mînak madeyên rengên zer dema mezin dibin tîrêjên rojê ku dikeve ser bedena wê û margîse di rengê zer de xuya dike. Di nava rojê de li gorî tîrêjên rojê rengê wê tê guhartin. Guherîna rengan mekanîzmaya herî ewlekar a margîseyê ye. Ev taybetiyên wê ji aliyê sîstema sînîrê ve tê kontrolkirin.
Çend sedemên reng guherînê
Ji bo germahiya bedena xwe eyar bikin reng diguherînin. Hemû ajalên(heywan) marîjok ji ber xwînsar in, germahiya bedena wan girêdayî derve ye. Rengên tarî germahiyê bêtir dikişîne û ji bo germahiya bedena xwe zêde bikin rengê çermê wan tarî dibe.
Li gorî tevgerê jî guherîna reng mimkûn e. Bi taybetî dema rastî margîseyeke din tên, ji bo herêma xwe biparêzin, raqîbê xwe an jî dijminê xwe bitirsînin di çermê xwe de noqte an jî xêzan çêdikin û bi vî rengî reng diguherînin.
Di dema tirs, êrîş an jî parastinê de margîse heta jê tê devê xwe vedike û kezeba xwe bi hewayê tijî dike û xwe mezin nîşan dide.
Her wiha ji bo margîse li hemberî hev cîlweyan bikin, li ser hemcinsê xwe bandorê bike reng diguherîne û bi zimanê xwe têkiliyê datîne, bi rengên ku bandorê dike hestên xwe vedibêje.
Margîse bi vê taybetiya xwe ya guherînê ji geşedanên teknolojîk re jî bûye mînak. Heta fabrîkayeke alman a caman ji vê taybetiya margîseyan camên ku reng diguherîne çêkirine.
Hêlên xurt ên qels temam dike
Hêlên qels ên margîseyê bi taybetiyên xurt ji holê hatiye rakirin. Mesela çavên wê… Qapaxa çavên wê pir stûr e û dema çavên xwe digire di nava wê de valahiyek dimîne. Çavên xwe bêyî hev her çavek bi serê xwe dikare hereket bike. Ev yek jî taybetiyeke margîseyan e. Ji çavên wan tu kitekit nareve; yek dema li pêş dinihêre, yê din dikare paşiya xwe kontrol bike.
Reftara parêziyê
Margîse nêçîra xwe ji mêş û mûr bi zimanê xwe ku wekî tîrekê davêje digere. Di serê zimanê wê de hicameke (vantuz) taybet heye. Dema zimanê xwe diavêje, bi nêçîrê ve dizeliqe û dikêşe devê xwe, mirov bi çavên xwe nikare bibîne. Ev hemû di demeke pir kin de pêk tê.
Pirbûn
Margîse bi hêkan pir dibe.
Mamal, Bane
Mamal gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
La Rochette, Hautes-Alpes
La Rochette, komuneke li departmena Hautes-Alpes a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Urakhil
Urakhil (bi peşto : اورياخېل) ew etnîkî ya Bastûn a mezin li bakurê Kabul, Nagorno-Karabakh û Baglan, û her weha parêzgehên Laghman û Zurmat li parêzgeha Paktia, û parêzgeha Baglan, Efxanistan.
Şemika
Şemika, Şemikan    gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve  ye.
Fuyu, Jilin
Fuyu, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Jilinê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 800.000 kesî
Chauvé
Chauvé, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Koma aşiti
Nivîsa estûr          koma aşiti di sala 1995 de hate avakırın di sala 1999 de albuma gülfüroj çékırın koma aşiti ji 5 kesan pekté navén endamé komé idris,rojin,murad,erdal,tarık endamén koma aşiti sala 1993 de jı bajaré mérdin ji navça dérika çiyayé mazi hatın izmiré,dü sala li izmiré ma paşé sedema karéwan çun manisa u jiyanaxwe hin li mansia duburine.Avakırına koma xwe li manisa damezirandın.taybetmendiyé koma aşiti hemu bırane,jı berwé koma aşiti lı ser piya ma u héji berdewam dıkın.anha yani sala 2010 bıray"n wan bı çuk rızgar jı beşdari kome bu rızgar piyanisté komeyi koma aşiti geleki dı karé müzikede serkeftiyi u şarezane,lı ser interneté www.komaasiti.com malpera kom" ji weşané xwe didomine.
Guyencourt
Guyencourt, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Kempa Enkawe 2 ya Awareyan
Kempa Enkawe 2 ya Awareyan (bi îngilîzî: Ankawa 2 IDP Camp), xîvetgeheke awareyan e ku dikevite qezaya Hewlêrê, li parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê).
Lengolik
Lengolik, pirrik, koma cezayê, li ser pireyê man, mastxur, mastxwar, hwd. di leyîstikên zarokên Kurdan de, kes an koma leyîstikvanên ku têkçûne yan cezaxwarine re tê gotin. Berevajî wê ji kes an koma ku biserketine re jî li hin deveran mîr, zal, beran, zêr, paşa, laser hwd tê gotin.
Francesca Felucci
Francesca Felucci ( jdb. 11ê tîrmeha 1979 li Prag, Çekoslovakya / îro Çekya ) pornostêrk û modela erotîk a çekyayî ye.
Jiyan û kariyera wê
Francesca Felucci di 11ê tîrmeha 1979an de li Prag a Çekyayê ji dayik bû. Wê beriya ku di nîvê salên 2004an de bû pornostêrk, wekî model, rêveber û rahênera fîtnêsê jî xebitî. Felucci di sala 2008an de hem ji bo dîmena seksê ya herî baş û hem jî ji bo dîmena seksê ya devkî ya herî baş di 2008an de ji bo Xelatên AVNê hate berbijar kirin.Wekî din, wê di gelek vîdyoyên muzîkê de wekî danserê xuya bû.
Vaxvanîs
Vaxvanîs, gundekî girêdayê navçeya Tetwan a Bidlîsê ye.
Îbn Fedlan
Îbn Fedlan yan jî Ehmedê kurê Fedlan (erebî: أحمد إبن فضلان إبن ألعباس إبن راشد إبن حماد; Ahmad ibn Fadlān ibn al-Abbās ibn Rāšid ibn Hammād) Gerok û niviskarekî bi eslê xwe kurd yê sedsala 10'an e. Dîroka ji dayikbûn û mirina wî nekifş e.
Di dewleta Ebasîyan de katibtî kiriye. Li gellekî welatan geriya û pirtûka xwe ya Seyahatnameyê nivîsiye.
Newzad Hirorî
Newzad Hirorî rewşenbîr û nivîskar û zimannasekî kurd e ku li Başûrê Kurdistanê, gundê Hirorê yê nêzî Dihokê hatiye ser dinyayê. Ew ji sala 1992an û vir de li Stockholma paytexta Swêdê dijî.
Newzad Hirorî serokê Kitêbxaneya Kurdî yê Stockholmê ye û di malperên Nefelê û Kulturnameyê de nivîsarên zimannasî dinivîse.
Sheila Burnford
Sheila Philip Cochrane Burnford (jdb.11ê gulana 1918ê – 20ê nîsana 1984ê) nivîskareke skotlendî bû. Ew bi romana xwe ya The Incredible Journey ( Rêwîtiya Bêbawer ) a li ser du kûçik û pisîkek ku li çolê Kanadayê digerin, tê zanîn.
Rosans
Rosans, komuneke li departmena Hautes-Alpes a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Nerler
Nerler gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 227 kes (36 malbat) bûn.
Drolshagen
Drolshagen bajarokekî navçeya (Landkreis) Olpe li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Mauden
Mauden şaredariyeke navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Teleskopa Fezayê ya James Webb
Teleskopa Fezayê ya James Webb (JWST) teleskopa fezayê ye ku astronomiya înfrared bi kar tîne. Wek teleskopa optîkî ya herî mezin di fezayê de, vebirîbûn û hesasiyeta wê ya bilind dihêle ku tiştan bibîne, yên ku ji bo Teleskopa Fezayê ya Hubble pir kevn, dûr, an qels in. Ew ê di gelek warên astronomî û kozmolojiyê de vekolînan bike, wek çavdêriya stêrên yekem, çêbûna galaksiyên yekem, û dîtina gerstêrkên derve yên xwediyê atmosfer û potansiyela jîngeheke nû ji bo mirovahiyê.
Rêvebiriya Hewayî û Fezayê ya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî (NASA) sêwirandin û pêşkeftina JWST bi rê ve bir û bi du ajansên sereke re hevkarî kir: Ajansa Fezayê ya Ewropî (ESA) û Ajansa Fezayê ya Kanadayê (CSA). Navenda Firîna Fezayê ya NASA Goddard (GSFC) li Marylandê pêşketina teleskopê bi rê ve bir. Enstîtuya Zanistî ya Teleskopa Fezayê ya ku li Baltimoreyê li Kampusa Homewood a Zanîngeha Johns Hopkins e, JWSTyê dixebitîne. Peymankarê sereke Northrop Grumman bû. Teleskopê navê xwe ji James E. Webb girt, ê ku ji sala 1961an heta 1968an di bernameyên Mercury, Gemini û Apollo de rêvebirê NASAyê bû.
Teleskopa Fezayê ya James Webb di 25ê kanûna pêşîn a 2021an de li ser roketeke Ariane 5 ji Kourou, Guyana Fransî, hat avêtin û di kanûna paşîn a 2022an de gihişte xala Sun-Earth L2 Lagrange. Yekem wêneyê JWSTyê di 11ê tîrmeha 2022an de bi konfêranseke çapemeniyê re ji raya giştî re hate weşandin.
Langenthal, Swîsre
Langenthal, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Bern a herêma Oberaargauyê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê
Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ji aliyê komek rewşenbîrên kurd ve roja 18ê nîsana 1992yan li Stembolê hate damezirandin. Armanca damezirandina enstîtuyê, bi awayekî zanyarî li ser dîrok, çand, huner, ziman û hwd., rawestîn bû. Koma damezirandina Enstîtuya Kurdî ya Stembolê ji van kesan pêk dihat: Musa Anter, Yaşar Kaya, Feqî Huseyîn Sagniç, İsmail Beşikçi, Abdurrahman Dürre, İbrahim Gürbüz, Cemşîd Bender û Süleyman İmamoğlu.
Di weşanên enstîtuyê de ferhengên tirkî-kurdî û kurdî-tirkî a Zana Farqînî derketin.
Girtina Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê
Enstîtuya Kurdî ya Stembolê di çerçoveya Rewşa Awarte di 31ê kanûna pêşîn a 2016an de ji aliyê Wezareta Karên Navxweyî ya Tirkiyeyê ve hat girtin.
Brommafjorden
Brommafjorden, goleke di nava sinorê parêzgeha Buskeruda Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 27.21 km û bilindahiya ji asta deryayê 152 mêtre ye.
Cheix-en-Retz
Cheix-en-Retz, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Xecîşxatûn
Xacîşxatûn gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Mocese, Bane
Mocese gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Glori-Anne Gilbert
Glori-Anne Gilbert ( jdb.12ê hezîrana 1969a  li Hutchinson, Reno County, Kansas; wekî Gloria Lynn Berg jî tê zanîn) lîstikvan û modeleke berê ya amerîkî ye .Wê di gelek fîlmên erotîk de lîstiye  û di rêzeya fîlmên tirsnak ên Morella de bi tevahî di heşt fîlman de rola sereke lîstiye.
Jiyana wê
Gilbert di temenekî ciwan de beşdarî gelek pêşbirkên bedewiyê bû û yekem karên xwe yên modelsaziyê, piştre jî wek modela tazî, wergirt.Wê di  di civata dêra xwe de jî rola pêşengiya ciwanan girt.Di sala 1996 de wê bi lîstikvaniya di fîlma Evil Ambitions de dest bi lîstikvaniyê kir.Di sala 1998an de ew modela London Night Studios bû ji bo superlehenga aşopî Poizon. Di sala 2005an de wê di fîlmên Lust Connection û  Komodo vs. Cobra de rolên serekî lîst. Fîlma paşîn, di nav tiştên din de, li ser ejderhayekeke Komodoyê ya cinawirî  bû: Di sala 2004an de, wê di fîlma tirsnak a  ajalan The Curse of the Komodo de lîst, ku tê de ejderhayeke Komodoyê wekî dijber tevdigeriya. Ji sala 2007an pê ve ew bi tevahî heşt fîlmên rêzeya fîlmên Morella di rola bi eynî sernavê de hate dîtin.Fîlman ku dikarin ji fîlimên slasher re werin hesibandin, wekî fîlmên bi budceya kêm  têne dabeş kirin û bi firotanên rasterast hatine weşandin.
Pullach
Pullach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Munîh li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Helin Bölek
Helin Bölek (jdb. 1992 - 3ê nîsana 2020an, Stembol, Tirkiye), stranbêj, çalakvan û endama koma Grup Yorum bû. Ji bo ku hevalên wî yê girtî bên berdan û qedexebûna ser stranên Grup Yorum bê rakirin, di roja 288em a rojiya mirinê de jiyana xwe ji dest da.
Jiyana wê
Helîn Bölek, keça malbatekê Amedê bû ku bi eslê xwe kurd e. Di ciwaniya xwe de bi hunerê re eleqeder dibû. Solîst û endamê koma ku bi gelek zimanan stran çêdikirin, koma Grup Yorum bû. Di dema operasyona polîsan de ku di meha çiriya paşîn a 2016an de li Navenda Çanda  ya Ildil a li Stenbolê hate girtin. Yekem car bi heft endamên komê re bi sûcên "berxwedana polîs, întîxar û wek endamê rêxistina DHKP-C" hate sûcdarkirin û piştre hate girtin.
Helîn Bölek, Bahar Kurt, Barış Yüksel, Îbrahîm Gökçek û Ali Aracı ragihandin ku wan di 17ê gulana 2019an de dest bi greva birçîbûnê kirine. Daxwazên wan, ji bo ku hevalên wan ên li girtîgehê bên berdan, konserên wan bê serbestkirin û zextên li ser navanda çanda Îdîlê bê rakirin, bû.
Di 11ê adara 2020an de, Îbrahîm Gökçek di roja 268an a rojiya mirinê û Helin Bölek di roja 265an de serê sibê bi zora polîsan rakirin Nexweşxaneya Perwerde û Lêkolînê ya Umraniyeyê. Piştî bizorrakirina nexweşxaneyê  Parêzer Didem Unsal daxuyanî da ku dibêjin heta daxwazên wan neyê cîh dest ji greva birçîbûnê bernadin û dermankirinê napejirînin.
Helin Bölek di 3ê nîsana 2020an de, di roja 288emîn ya greva birçîbûnê de jiyana xwe ji dest da.
Serispî
Gundê Serispî girêdayiyê Çelê ya Colemêrgê ye. 80 km ji Colemêrgê dûr e. Li gundê Serispî çemê Zê heye. Gundê Serispî nêzikî 80 mal hene. Aboriya gund li ser ajaldariyê û ajokariyê ye. Li gundê Serispî dibistana seretayî û dibistana navîn heye. Li gundê Serispî kaniya Reş heye û ava kaniya Reş sar e. 1994an de devleta Tirkiye gund vala kiriye.
Großglockner
Großglockner, (ku bi kurtasî Glockner jî tê gotin) çiyayê têr mezîn ya Awistirya ye. Lûtkeya balkêş a ku ji kevirên rûçikên kesk hatî çêkirin, girêdayî Koma Glockner e, zincîreyek çiyayî ya li beşa navendî ya „Hohe Tauern“, e û yek ji lûtkeyên herî girîng ên Alpên Rojhilatî tê hesibandin. Ji lêgerînên yekem di dawiya 18an heya destpêka sedsala 20an de û hilkişîna yekem ji hêla çar beşdaran ve di seferek mezin de ku ji hêla Bişofê Salm-Reifferscheidt-Krautheim ve di sala 1800an de hatiye bireve birin, Grossglockner di pêşkeftina alpinîzmê de rolek girîng lîst.
Heya roja îro ji bo geştiyariyê li herêmê xwedî girîngiyek mezin e û her sal bi zêdeyî 5000 hilkişînên lûtkeyê ji bo çiyageran cihekî populer e. Yek ji îşaretên herî naskirî yên Awistirya ye, dîmena çiyê balkêşiya sehneyî ya sereke ya Grossglockner High Alpine Road e.
Îsmaîlbaba
Îsmaîlbaba gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Rousset, Hautes-Alpes
Rousset, komuneke li departmena Hautes-Alpes a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Serîfos
Serîfos di Yewnanîstanê de giravek e. Di nava Behra Egeyê dimîne.
Genim geriya
Genim geriya, yek ji cureyên leyîstikên zarokên Kurd e. Leyîstikeka zivistanê ye.
Bi 3 û berjortir kesan tê leyîstin. Bingeha leyîstikê li ser baldarî, rastaxavtin û zîrekiyê hatiye avabûn. Destpêkê de herkes navê xwe yî rastîn bikartîne. Hergava ku yekê xwe şaş kir, navê wê tê guhertin û navên pêkenokî tên dayîn. Cara pêşîn ji ber ku hêj kes ne mastxur e, dor ji keçikan re tê dayîn. Keçik heya ku bibin mastxur dibin mîr û cezayê yên din dide.
Kê destpêkir wiha dibêje:
Kê xwe şaş kir ji mîr re tê gotin.
Kê bûbe mastxur êdî navê wê "Tajiya zû tê" ye. Li vir genim di wateya spî û kêçan de ne. Divê mirov rastbiaxive, baldar be, xwe şaş neke.
Merdan Newayî
Merdan Newayî (an jî bi tirkî Aydın Üneşi), mamosteyê zimanê kurdî û teologê îslamê ye. Xwegirtiyê Seîdê Kurdî, bengiyê kurdewarî û kurdayetiyê û wergêrê Rîsaleyên Nûr e. Merdan Newayî di sala 1961ê de li gundê Cimzerqê ya li ser Kurtalana Sêrtê hatiye dinyayê.
Xwendin û karên wî
Merdan Newayî niha li şaredariya Batmanê wekî karker dixebite. Ev çar sal in ji devre ve li Meslek Yüksek Okuluya Midyadê dersên kurdî dide. Ji hêla din ve li Zanîngeha Artuklu (Înstîtuya Zimanên Zindî) li ser Eliyê Teremaxî teza xwe ya masterê amade dike.
Merdan Newayî zewiciye, bavê sê kur û keçekê ye.
Duderstadt
Duderstadt, bajarekî navçeya (Landkreis) Göttingenê li herêma Saksonya Jêrîn ya Almanyayê ye.
Mîrzeyê Kurd Mihemed
Pirtûka Charles Wellsê ye. Çîrok di sala 1865 li Londona paytextê Britanyayê di nava berhevoka qederek çîrok û helbestên ji Rojhelata Navîn de hatiye çapkirin. Pirtûk ji aliyê Baran Zeydanlioxlu ve ji inglîzîyê hatiye wergerandina zimanê Tirkî. Demekê şunda jî aliyê Pêşeng Pêtoyan ve hatiye wergerandina zimanê Kurdî.
Pirtûk di nav xwe de gelek unsurên efsaneyî û mîtolojîkê herema Rojhilata Navînê dihewîne. Heman demê de çîrok dişîbe Hezar efsane an go Hezar û Yek Şevê.
Naveroka pirtûkê
Xortê Kurd Mihemed piştê mirina bavê ji ber nezaniya xwe dikeve halekî perîşan de dikeve kolanan. Lê bextê wî dizivire û tiştên baş jî têne serî.
Olpe
Olpe bajarokekî navçeya (Landkreis) Olpe li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Red Dead
Red Dead: lîstikeke serpêhatî ya Rojavayî ye. Ya ku ji hêla Lîstikên Rockstar ve hatî ye weşandin û çêkirin. Yekem car Red Dead di Gulana 2004-an de li ser PlayStation 2 û Xbox hatin belavkirin. Di destpêkê de ji hêla Capcom ve hatbûye pêş xistin,.
Herwesan di Gulana 2010-an de ji bo pesnê rexne û bazirganî ew ji bo PlayStation 3 û Xbox 360 jî hat çêkirin kirn. Sala 2017-an 15 mîlyon kopî hatin firotin û ji gelek weşanên xwe lîstikên xwe di dawiya salê de gelek xelat stendin,
Red Dead Redemption 2, ew ji hêla Rockstar Studios ve hatî pêş xistin, di 26ê Çiriya Pêşîn ya 2018an de ji bo PlayStation 4 û Xbox One hate afrindin. û di 5ê Mijdara 2019an de ji bo Microsoft Windows bi serbest hate çêkirin.
La Chevallerais
La Chevallerais, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Samî Ergoşî
Samî Ergoşî bêjerek Kurdistan TV û nivîskarek kurd e.
Ergoşî ji Başûrê Kurdistanê ye û niha jî li wir dijî.
Samî Ergoşî hem bernameyan bi kurmancî pêşkêş dike û hem jî di hin malperên kurdî, wek Nefelê, de dinivîse.
Kurdistan TV
Kurdistan TV (anku KTV yan Kurdistan Tî Vî) televizyoneka esmanî ya Kurdistanî ye, yekem televîzyona esmanî ye ku ji başûrê Kurdistanê weşanê dike û weşana xwe ya pêşîn di 17ê kanûna paşîn sala 1999ê de dest pê kiriye.
KTV dikare bi riya satelîtê li seranserî cîhanê bêt temaşekirin.
Zimanên KTVê
KTVyê bi pirranî bi zimanê kurdî ye. Ew herdu zaravayên serekî yên kurdî (kurmancî û soranî) ye herwiha jî bi zimanên erebî, inglîzî, farisî, tirkî, suryanî û tirkmenî jî bernameyên xwe pêşkêş kirine. Hinek program bi van zimanan ku niha pêwîst nayêne dîtin, hatine rawestandin.
TVya PDKê
Kurdistan TV bi Partiya Demokrat ya Kurdistana Başûr ve girêdayî ye.
Beşaraxa
Beşaraxa an jî Bişaraxa gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
La Fouillade
La Fouillade, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Mohemedelîawa, Bane
Mohemedelîawa gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Bûrek
Bûrek an qirika belek (Garrulus glandarius), cureyekî qijakan e (Corvidae).
Damtjern (Ringerike)
Damtjern, goleke di nava sinorê parêzgeha Buskeruda Norwêcê de ye. Damtjern di nav qada Daristana Krokskogen de ye.
Şebê
Şebê, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Şemrexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Şêba Jêr heye û Şêba Jor heye û Kaniya Elî jî. Ji wan her sê gundan re dibêje Newala Şêbê.
Laufen, Swîsre
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Saint-André-d'Embrun
Saint-André-d'Embrun, komuneke li departmena Hautes-Alpes a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Nesîrava
Nesîrava gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 339 kes (77 malbat) bûn.
Kîçan
Kîçan an jî Kiçan gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Gustîla winda
Bo leyîstikê pirr lîstikvan, gustîlek û bo lêdana destan alavek (pûşî, lêçik, kember hwd) pêwîst e. Destpêk bi keçikan e. Lîstikvan bi pûşiya ku serê wê tompizkirî gustîlê digerinê. Di destê hemiyan de digerinê û di yê yekê de winda dike.
Gorî kêfa xwe ji yekê dipirse. Helbet, beriya pirsînê yekê li destê bersîvdar dide: "Gustîl di destê kê de winda bû?". Heger pê derxist ew dibe mîr û pûşiyê hildide. Navê kê got divê ew destê xwe veke û îsbat bike ku gustîl ne destê wê de ye. Navê kê hat gotin ji wê tê pirsîn û heger gustîl ne di destên wê de ye, ew lêdanê dixwe. Heya gustîl derket holê destên gelekan sorgulî dibin.
Di vê leyîstikê de ya girîng ew e ku mirov xwe ji lêdanxwarinê biparêze.
La Chevrolière
La Chevrolière, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Kempa Dibege 1 ya Awareyan
Kempa Dibege 1 ya Awareyan (bi îngilîzî: Debaga 1 IDP Camp), xîvetgeheke awareyan e ku dikevite qezaya Mexmûrê, li parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê).
Niederdreisbach
Niederdreisbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Silotê
Silotê, Silot  gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve ye.
Îbn Sîde
Îbn Sîde yan jî Ebulhesen Elî îbn Îsmaîl (erebî: أبو الحسن على بن اسماعيل, Abū’l-Ḥasan ʻAlī ibn Ismāʻīl, jdb. 1007 - m. 1066), yek ji wêjevan û zimannasên ereb e.
Vartinîs, Tetwan
Vartinîsa Tetwanê, gundekî girêdayê navçeya Tetwan a Bidlîsê ye.
Îbn Sîde
Di şeş saliya xwe de Quranê jiber kiriye. Li ser gramera zimanê erebî pir zane bû.
Berhema wî a bi navê el-Muḥkem we’l-muḥîṭu’l-aʿẓam 12 cîld e û li ser lugatê ye.