cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Weşanên Evra
Weşanên Evra (bi almanî: EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin) Di navbera salên 2003-2007an de, li Berlînê pirtûkên kurdî, tirkî û almanî diweşandin û ji zimanên din jî, gelek berhemên hêja li zimanê kurdî wergerandin. Wekî din, hinek nivîskar û wergerên kurd jî, di vê weşanxaneyê de ji bo wergerandina pirtûkan û nivîsandina bi awayê rast û edebî, ji aliyê mamosta Zeynel Abidîn Han û hevalên wî yên momosta ve hatin perwerde kirin. Hinek nivîskarên kurd jî, cara pêşîn bi saya vê weşanxaneyê derfet dîtin ku berhemên xwe bidin weşandin û bigihînin ber destê xwendekaran. Lê paşê, ji ber hinek sebebên aborî û taybet, Weşanxaneya Evra, di dawiya sala 2007an de, hat girtin. Xwediyê weşanxaneyê werger, nivîskar û helbestvanê kurd birêz Zeynel Abidîn Han bû.
Pirtûkên Evra
Roman:
Memê Zirav 1 – Yaşar Kemal
Binefşên Tariyê Çapa 2. – Zeynel Abidîn
Girava Stêrkên Vemirî – Çapa 2. – Zeynel Abidîn
Viyan – Çapa 2. – Newroz Saitpour, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2004 ISBN 3-937716-00-9
Bigrî Heval – Zeynel Abidîn, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2007 ISBN 3-937716-44-0
Helbest:
Pîr Sûltan Evdal – Pîr Sûltan Evdal
Min ji bêriya te paywend kevin kirin – Ahmed Arif, (wergera kurdî), (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin) 2003 ISBN 3-937716-02-5
Panzer radibin ser me – Enver Gökçe, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2003 ISBN 3-937716-01-7
California (cudakirin)
Pir wate bi navî California hene.
Weşanên Evra
Pirtûkên Evra
Dûr û bê Qesem – Zeynel Abidîn, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2003 ISBN 3-937716-07-6
Gulbıjêrek ji helbesten wergeri, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2003 ISBN 3-937716-10-6
Tabloyek ji dîmenê welatê min – Ahmed Balayî, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2005 ISBN 3-937716-16-5
Siwarên Rejiyê – Hêmen Kurdaxî
Çêroka Neynûkên Şikestî – Hemen Kurdaxî
Destana Bindestiyê – Dr. Gundî, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2006 ISBN 3-937716-40-8
Kîne em, Cîgerxwîn, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2006 ISBN 3-937716-32-7
Destan û Helbestên Koçgiriyan (wergera kurdî) – Ali Kendav, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2005 ISBN 3-937716-25-4
Çîrok:
Rexê din yê Xabûrî – Zeki Silevani, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2003 ISBN 3-937716-20-3
Berxa mi – Meme Koekorta
Elodîn – Îsayê Hesê, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2006 ISBN 3-937716-23-8
Felsefe:
Felsefe, Cînayet, Leşkerî û Wêje – Ahmet Altan, (wergera kurdî), Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2004 ISBN 3-937716-29-7
Zarok:
Êsê û Bilodo – Keça Kurd
Lêkolîn/Ziman:
Cîgerxwîn ê Çîroknivîs – H. Omer
Helbestvan û Nivîsevan Osman Sebrî – H. Omer
Dîroka Partî li Sûryê – M. Mela Ehmed, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2004 ISBN 3-937716-21-1
Kurdiya Nûjen – Çeto Özel
Zayenda Nêr û Mê – Keça Kurd
Bircên Bêdengiyê – Faysal Dağlı, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2005 ISBN 3-937716-23-8
Türkçe:
Yüreğimin Susturulmuş Mabedi – Şiir – Zeynel Abidîn Han, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2003 ISBN 3-937716-09-2
Seni kalbimde yanmaya çağırıyorum- Şiir – Zeynel Abidîn Han, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2004 ISBN 3-937716-37-8
Bir sevgi bin yara- Şiir – Zeynel Abidîn Han, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2006 ISBN 3-937716-33-5
Kaplan ve Gül Divanı- Şiir – Hüseyin Kaytan
Dersim Destanı- Şiir – Ali Haydar Cilasun
Hüznün Maviye Akar – Roman – Zeynel Abidin
Yüreğimi Umutsuzların Uçurumuna Attım – Roman – Zeynel Abidîn Han, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2004 ISBN 3-937716-28-2
Oyunlar Hayaller– Roman – Sedat Eroğlu
Adam Gibi – Roman – Cindi Onur
İnsan Doğanın Aç Onurudur – Felsefe – Zeynel Abidîn Han, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2004 ISBN 3-937716-00-9
MHP, Dış Örgüt İ– İnceleme – İsmet Siverekli
Büyük Ortadoğu Stratejisi – İnceleme
Qod: Deşifre – Belge – Sipan Mete
Esterin Çocukları, İsmet Siverekli, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2004 ISBN 3-937716-14-9
Diyarbekir’de İşkence – Anı/Belge – Şerafettin Kaya, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2006 ISBN 3-937716-34-3
Tersinden Kemalizm, İsmail Beşikçi, Weşanxaneya Evra (EVRA VERLAG Druck & Vertrieb GmbH, Berlin), 2005 ISBN 3-937716-14-9
Deutsch
Mädels – Kinderliteratur- Evra Zozan Han
Meine Verlorene Wahrheit – Roman – Zeynel Abidîn
Ich warf mein Herz – Roman- Zeynel Abidîn
Der Mensch ist die hungrige Ehre der Natur
Sie wollte dir DDR retten – Roman- F.B. Krauße
Verlorene Sterne – Roman- S. Bamdad
Der Aufstand des Scheıch Bedreddin -Philosophie- Mesud Keskin
Der Mensch ist die hungrige der Natur -Philosophie- Zeynel Abidîn
Saddams tödliche Diplomaten –Politik- M. Böker – G.Sayan
Berlin Antologie -Gedichte- N. Montiel
Ein Staat ohne Anerkennung -Wissenschaft- Dr. Nurî Salim
The Kurds over the History (English) –Wissenschaft- Heval S. Mîro
Çavkanî: https://candname.com/kovara-xwenas-a-6-an-derket/
- https://rojevakurd.com/hejmara-4-ya-kovara-felsefi-u-rexni-xwenas-derket/
-Kovara Xwenas, Hejmara 6. Berlîn 2016, ISBN 978-3-981668-67-4
Robert Cecil
Edgar Algernon Robert Gascoyne-Cecil, kurt Lord Robert Cecil û ji 1923î ve '''Robert Cecil, 1. Viscount Cecil of Chelwood''' (jdb. li Salisbury; m.  li Turnbridge Wells (Kent)) polîtîker û dîplomatekî Brîtanyayî bû. Sala 1937î Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.
Ew yek ji damezrênerên Kampanyaya aşitiyê ya navneteweyî bû. Perwerdeya dadnasiyê dîtiye. Ew di dawiya temenê xwe de li ser Lihevhatina Münchenê ya ku hin normên aştiya di navbera welatên Ewropa de digeriya dixebitî.
Roquefort-des-Corbières
Roquefort-des-Corbières, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Xorsî
Xorsî, Xorsê, gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Ferxo
Ferxo, gundekî girêdayê navçeya Dep ya Xarpêtê ye.
Hayingen
Hayingen bajarokekî navçeya (Landkreis) Reutlingen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Eylo (teyr)
Eylo navê giştî yê gelek teyrên nêçîrê mezin e ku ji famîlyaya Accopitrideaê yê. Piraniya 60 cureyên Eylo ji Ewrasyayê (li hinek herêmên Kurdistanê) û Afrîkayê ne û li derveyî vê deverê, tenê 14 celeb têne dîtin - 2 celeb li Amerîkaya Bakur, 9 celebên li Amerîkaya Navîn û Amerîkaya Başûr û 3 celebên din jî li Awistralyayê têne ditîn.
Ravekirin
Eylo yek ji teyrên nêçîrê yên mezin û bi hêz in ku ajalekî bi ser û berên giran in. Teyrên herî biçûkê ji vê komê, wek ajalê bout (Aquila pennata) ku bi mezinahîya wê bi teyrekî hevpar (Buteo buteo) yan jî teyrê duvikê sor (B. jamaicensis) re tê berhevkirin ku baskên wî hinek dirêjtir, yeksantir û firehtir in û tevî kêmasiya mezinahiya perrên aerodînamîk, teyr xwedî firîna rasterast û bileztir e. Piraniya ajel ji xeynî hinek xizmên wan ji her cûreyên din mezintir in. Cûreya herî biçûk a ajelê, ajela marê Nîcobar yê Başûr e (Spilornis klossi) ku bi 450 gram (1 lb) û 40 sm (16 in) e. Cûreyên herî mezin li jêr têne nîqaş kirin. Mîna hemû teyrên nêçîrê, ajel jî ji bo ku goştê nêçîra xwe jê bikin, nikulê girêk ên pir mezin hene, lingên wan ên xurt, masûlkeyî û xwedî pencikên bi hêz in.
Bazîrkê
Bazîrkê, gundekî bi ser navçeya Zawîteya Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Heterokromî
Heterokromî, di rengînbûnê de guhertoyek e. Peyv bi gelemperî ji bo danasîna cûdahiyên rengê irisê tê bikar anîn lê di heman demê de dikare li cûrbecûr rengê por an çerm jî were bikaranîn. Heterokromî bi hilberandin, radestkirin û belavkirina melanînê (pîgmentekeye) ve tê kifşkirin. Hinek sedemên heterokromiyê ev e dibe ku ew ji koka mirov an ajalan tê, yan ji hêla mozaîkîzma genetîkî, kîmerîzm, nexweşî, yan jî ji ber bandora birîndarbûnê ve çêdibe.
Heterokromiya çev wekî heterokromî îrîdum yan jî heterokromî ya îrîdîs tê binavkirin.
Mijara bingehîn
Rengê çavan, bi taybetî rengê îrisan, di serî de ji hêla kombûn û belavkirina melanînê ve tê destnîşankirin. Her çend pêvajoyên ku rengê çavan diyar dikin bi tevahî nayên fêm kirin jî, tê zanîn ku rengê çavê mîras ji hêla gelek genan ve tê destnîşankirin. Faktorên hawîrdorê an bidestxistî dikarin van taybetmendiyên mirasî biguhezînin.
Kategorîzekirin
Heterokromî di serî de ji hêla destpêkê ve wekî genetîkî yan jî bidestxistî, tê dabeşkirin. Her çend pir caran cûdahiyek di navbera heterokromiya ku bi tevahî yan tenê bi qismî bandorê li çavê (heterokromiya sektorê) tê kirin, bi gelemperî wekî genetîkî (ji ber mozaîsîzmê yan jidayikbûnê) yan jî bidestxistî tê dabeş kirin, bi behskirina ka îrîsa bandorkirî yan beşek ji îrîs a tarîtir yan jî ronahîtir e. Piraniya bûyerên heterokromiyê mîratî ne, yan jî ji hêla faktorên genetîkî yên wekî kîmerîzmê ve têne çêkirin û bi tevahî xweş in û bi ti patholojiyê ve ne girêdayî ne. Lêbelê hinek cûreyên heterokromiyê bi hinek nexweşî û sendroman re têkildar in.
Heterokromiya parçeyî (rengên cûda yên di heman îrîsê de
Heterokromiya qismî bi gelemperî taybetmendiyek bextewar a koka genetîkî ye lê mîna heterokromiya temamî dikare were bidestxistin yan jî bi sendromên klînîkî re têkildar be.
Sektorî (perçeyî)
Di heterokromiya sektorî de deverên heman îrîsê du rengên cûda vedihewîne, rengên berevajî bi rengek radyal yan jî sektorî têne veqetandin. Heterokromiya sektorî dikare yek yan jî li herdu çavan bandor bike. Nayê zanîn ku heterokromiya sektorayî di mirovan de çiqas heye lê ji heterokromiya temamî kêmtir tê pejirandin.
Heterokromiya navendî
Heterokromiya navendî jî rewşek çav e ku di heman irisê de du reng hene. Ev celebê heterokromiyê bi awayekî bi rêkûpêk konsentral (navendî) e, ne sektorî (perçeyî) ye. Qada navendî (pupillary) ya îrîsê ji qada navîn-periferal (ciliary) rengek cûda ye. Heterokromiya navendî di îrîsên ku rêjeyên melanînê kêm hene de zêdetir xuya dibe.
Bêjenasî
Bêjenasî, peyvnasî an etîmolojî (bi grekî: ετυμολογία - etimolojía; bi yewnaniya kevn: έτυμος - étymos, bi Latînî: etymologia) wekî peyv tê wateya zanîstiya rastegînî yan zanîstiya bingehê. Li bingeha wateyên peyvên ziman digere.
Kesên bi zanîtiya etîmolojiyê ve bilî dibin jê re etîmolog tê gotin. Bo mînak peyva "dalberîn-reklam ji peyvên dayîn+hilberîn pêk tên. Ango ya ku dide hilberîn, ya ku hilberînê zêde dike.
Etîmolog dibêjin wekî ziman, zimanê kurdî nikare ji zimanên biyan ên ku ne ji koma zimanên îndogermanî ne peyvan hilwergire, lê nayê. Ji ber wê ye gelek peyvên biyan di zimanê kurdî de rasterast kivşe dibin. Bo mînak "hikumet" erebî ye, lê her kurdek bi awayeke din bikartîne. Bo mînak yek dibêje hikûmet, yek dibêje hukomet hwd. Lê zimanê kurdî gelek peyvan daye zimanê cîran ên ku be îndogermanî ne û di wan zinanan de kivşe nabe. Bo mînak destî, herçendî tirkan guhertine, kirine testî jî, di wê zimanê de kivşe nabe.
Mijara etîmolojiyê wate û ziman in. Zanîstiya etîmolojiyê gelek kevn e. Fîlozofên wekî Platon, Kratylos, Heraklîtos û hwd jî bilî bûne. Dîsa fîlozofên hindistanî û çînî jî.
Bêjenasî bi gelek beşên zanîstiyê û dîsîplînan re kar dike. Bo mînak semasiologî, onomastîk, folklor, dîrok, çanda devkî, çîrok hwd.
Grèges
Grèges, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Serhildana Koma Wagner
Karmendên Wagner îdia kirine ku gendelî û kêmasiyên di wezareta derve ya piştî serkevtinên destpêkê yên li dijî Ûkrayna yê, pêşkevtinê tine kiriye. Di heman demê de serokê Rûsyayê Vladîmîr Putîn û karbidestên din êrîşên Koma Wagner wekî kiryarên xayîniyên oportunîzmê û desteserkirina desthilatê diyar kirine.
Prîgojîn serhildanê wekî tolhildana ku li gorî wî êrîşek li ser hêzên wî ji hêla wezaretê ve binav kiriye. Wî hincetkirina hikûmeta rûsî ya ji bo dagirkirina Rûsyayê ya li ser Ûkraynayê red kir, Wezîrê Parastinê yê Rûsyayê Sergey Şoygu ji ber têkçûn û windahiyên Rûsyayê sûcdar kir û wî bi birêvebirina şer ji bo berjewendiya elîtên rûsî tawanbar kir.
Paşperdeh
Li gorî gelek raporên medyayê, Prîgojîn berê wekî pêbaweriyek kesane ya serokê Rûsyayê Vladîmîr Pûtîn kar dikir. Prîgojîn di destpêkê de wekî kakarsazek li Sant Petersburgê ku xwediyê rêzek xwaringehên populer e, dibe kesayetiyek navdar. Di sala 2014an de, wî Koma Wagner ku pargîdaniyek serbazî ya taybet a rusî ye damezrand û di çend salên pêş de wî li deverên weke li hundirê Donbasê başdarî şerên çekdarî dibe. Prîgojîn di sala 2016an de midaxeleyê hilbijartinê Dewletên Yekbûyî kir.
Li hemberî êrîşa Rûsyayê ya ji destpêka sala 2022an û pê ve bandor û hêza Prîgojîn û Koma Wagner a bi lez zêde bû. Li gorî îstîxbarata rojavayî hejmara texmînkirî ya endamên Wagner ji "çend hezaran" şervanan li dora 2017an û 2018an heya sala 2023an bi tevahî nêzîkî pêncî hezar şervan hatiye texmînkirin. Tevî birêvebirina çavkaniyên darayî yên mezin, sîstema hikûmî ya Rûsyayê li gor qanûnên neteweyî tu desthilateke qanûnî nedaye Koma Wagner û rêveberiya komê ya aborî.
Prîgojîn "kesên ku bi firokeyên xwe yên karsazî difirin welatên bi navê bêalî ku beşdarî pirsgirêkên îro nebin" wekî xayîn bi nav kir. Wî rexne kiriye ku "zarokên xelkê asayî ji ber şer di tabûtan de perçe perçe vedigerin" zarokên Shoigu "bê armanc xerc pere xerc dikin". Wî hişyarî daye ku ev "perçebûna civakê" di navbera elît û mirovên asayî de dikare bibe sedema bûyerên mîna Şoreşa Rûsyayê ya sala 1917an ku "leşker û hezkiriyên wan" rabin ser piyan. Prîgojîn aniye ziman divê elîta rûsî zarokên xwe bişîne şer ku mirov bibêje her tişt wek hev e.
23 hezîranê
Kanalên telegramên ku bi Wagner PMC re têkildar in vîdyoyek ku tê îdiakirin ku ji hêla Yevgenî Prîgojîn ve li cîhê êrişa mûşekî ya li ser wargehek wan ê leşkerî hatiye kişandin belav kirin. Di êvara heman rojê de, Yevgenî Prîgojîn destpêkirina şerê çekdarî bi Wezareta Parastin a rusî re ragihand. Peyam a Prîgojîn di kanala telegramê ya servîsa çapemeniyê ya wî de hate weşandin. Prîgojîn ji temaşevanan xwest ku tevlî pevçûna li dijî Wezareta Parastinê bibin, Şoygo tawanbar kir ku ji bo erîşên çeperên Koma Wagner top û helîkopteran bikar aniye û paşê "di dema êvarê de ji Rostov-on-Don reviya" ye. Piştî van îdiayan Wezareta Parastinê ya Rûsyayê sûcdariyên êrîşa li ser wargehên Wagnerê red kir.
Li gorî Yevgenî Prîgojîn di 23ê Hezîranê de piştî nîvro, wî ji Komîteya Lêkolînê re li dijî Sergey Şoygo û Valerî Geradîmov ji ber berpirsiyariya wan "ji bo qirkirina gelê Rûsyayê" daxuyaniyek nivîsî. Di êvara 23ê hezîrana 2023an, Yevgenî Prîgojîn Wezareta Parastinê ya Rûsyayê bi kuştina milîsên Wagner PMCê sûcdar kir û wezîrê parastinê ya Rûsyayê Sergey Şoygu wekî "cinewir" bi nav kir û got: “Em 25 hezar in, divê em bizanibin ka çima li welêt bêhiqûqî diqewime” serhildana xwe wekê “meşa edaletê” bi nav kir. Li gorî Yevgenî Prîgojîn, derb li şervanên wî ji paş ve hatiye xistin. Li ser vê yekê, li dijî Yevgenî Prîgojîn li gorî xala 279 a Qanûna Ceza ya Federasyona Rûsyayê li ser teşwîqkirina serhildana çekdarî li Rûsyayê dozek sûcê hate destpêkirin.
Dimîtrî Peskov da zanîn ku "Kremlîn ji rewşa derdora Prîgojîn agahdar e" û "hemû tedbîrên pêwîst têne girtin".
Li Moskoyê tedbîrên ewlehiyê hatin zêdekirin. Li ser alarmê yekîneyên OMON û SOBR hatin amadekirin. Bi şev li Mosko û Rostovê kelûmelên leşkerî û tivingên sivik hatin dîtin. Li navenda Rostov-on-Don çûnhatina hinek kolanan hatin girtin. Malpera 161.ru li ser ditînên şahidan ragihand ku leşkeran li ser rêyên federal dest bi girtina rêyên bajêr kirine. Bi taybet deriyên bakur û rojava hatine girtin.
24ê hezîranê
Di destpêka şevê de, bangên general Sergey Surovikin û Vladîmîr Alekseev li ser qenaleke telegrama "voenkor" Andrey Rudenko hatin weşandin. Surovikin ji wan xwest ku "rawestin" û beşdarî serhildanê nebin. Alekseev got ku kiryarên kirêt darbeyek e û vê yekê wekê "kêr kirina pişta welat û serokomar" bi nav kir.
Destcêrd
Destcêrd, gundekî ser bi navenda bajarê Azerşehrê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Serhildana Koma Wagner
24ê hezîranê
Di demjimêr 01:30 de bi dema Moskowê, Qenal Yek a rûsî nûçeyek awarte bi çend deqeyan berdewam kir. Pêşkêşvan Ekaterina Andreeva raporên fermî yên Wezareta Parastinê û FSBê xwend ku tê de fermanên Prîgojîn wekê "sûcdar û xayîn" hatin binav kirin. Li hemberî van weşanan Prîgojîn bersiv da û di daxuyaniya xwe de got Şoygo leşkerên neperwerdekirî dişîne şer û wî bi "kuştina zarokan" tawanbar kir. Di heman demê de Prîgojîn got ku ger kesek rê li ber wî bigire, wê demê "em ê her kesî tine bikin".
Bi şev torên civakî yên rûsî dest bi astengkirina komên medyayên civakî ya Prîgojîn, materyalên girêdayî Prîgojîn û çavkaniyên Patriotê ya koma medyaya wî kirin.
Di saet 09.00an de Wezareta Parastinê ya Rûsyayê bangek ji bo şervanên PMC “Wagner” re weşand û bi banga “hişmendiyê” kir. Di bangê de hat gotin ku şervan hatine xapandin û gelekan "xeletiyên xwe fem kirine".
Saet di 10.00an de, Vladîmîr Pûtîn li ser qenalên televizyonê ya dewletê, serhildanê wek “îxanet” û “xayîntiyê” bi nav kir. Pûtîn şervanên PMC Wagner di nav "qehreman"ên ku li eniyê şer dikin û di nav serhildêran de dabeş kir: "Navê wan û rûmeta wan ji hêla kesên ku serhildan organîze dikin hatiye îxanet kirin."
Êvara 24ê Hezîranê, servîsa çapemeniyê ya Alexander Lukashenko ragihand ku Prîgojîn pêşniyara Lukashenka ya rawestandina tevgera Wagner li Rûsyayê û avêtina gavên din ji bo kêmkirina aloziyan qebûl kiriye. Hate diyarkirin ku di pêşnûmeya çareseriyeke qebûlkirî de ji bo şervanên PMC Wagner garantiya ewlehiyê jî heye.
Gerdesor
Gerdesor gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 494 kes (88 malbat) bûn.
Kîşika
Kîşika, gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.
Mareil-sur-Mauldre
Mareil-sur-Mauldre, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Bakoz
Bakoz, gundekî bi ser navçeya Zawîteya Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Qoçwêran
Qoçwêran, gundekî girêdayî navçe Hewenge ya girêdayî Rihayê ye.
Zengelok
Zengelok an zengilor (en: Adam′s apple) parçeke anatomiya mirovan e. Zengelok wek toekî li ser qirikên mirovan, bi taybeti yên mêran, xuya dibe. Ev pozikê qarqarûşkê mirovanan e. Ku meriv tiştekî dadiqurtîne ew banî da radibe û deriyî boriyê nefesê digire. Her wiha tişte ku daquratndinî dihere zikî merivan.
Mesela Zengelokê
Kurd dibêjin ku zengelok gotinê merivan dibire. Her wiha meriv dikane bifikire û paşe şoran bike. Çima ku zengelokê jinan tuneye jin li ber şorê namên û heman tiştan diçerpînin.
Bekrî
Elbekrî (1014–1094), erdnas û dîroknasê misilman ê erebê Endulusê bû.
Bi piranî ew bi navê "Elbekrî" tê naskirin. Ew heta dawiya jiyana xwe li Kordobayê dijiya.
Berhema wî ya girîng Kitāb al-Masālik wa-al-Mamālik e
Cussey-les-Forges
Cussey-les-Forges, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Zimannasî
Zimannasî yan lenguîstîk (carina zimanzanî û kêm car zimanvanî; bi înglîzî linguistics), zanista ku li zimanê mirovî vedikole.
Dikare bê dabeşkirin sê beşan: têşiya zimanî, wateya zimanî û wate di pêgehê de. Kevntirîn çalakiyên pênasîner yên zimannasiyê vedigerin Pāṇini 500 B.M ku sanskrîtî analîz kir di Ashtadhyayi. Yek ji binşaxên zimannasiyê lêkolîna li pêkhatiyên zimanî an jî rêzimanî dike. Ev jî li ser pergala rêbazên ku bikahênerên zimanî bi kar dihînin di zimanî de. Li morfolojîyê (formasyon û avakirina peyvan), hevoksazî (çêkirin û avakirina hevok û frazan ji van peyvan) û fonolojî(pergala dengan). Dengsazî bêtir girêdayî beşên zimannasiyê yê ku li taybetmendiyên rasteqîn yên dengê axaftinê û dengên ne axaftinê û şêweya ku tên derxistin û têgihiştin.
Vekolîna li wateya zimanî girêdayî çawa ziman pêkhatiyê bivac û çavkaniyê cîhana rasteqîn vediguhezîne, diguherîne û dike ew wateya ku nediyariyan çareser û îdare bike, ye. Ev katagorî vekolîna li watezanîyê (çawa wate tên fêmkirin ji gotin û konseptan) û pragmatikî (peyv çawa ji naverokê tê fêmkirin) zimannasî pêgeh/naveroka her zimanî dinere ku bi hokerên civakî, dîrokî, û siyasî bandor lê kirine an na. Ev jî li pereseniya zimannasiyê vedikole, ku ew jî bersiva pirsyarên wek kok û veguhestina zimanan peyda dike; zimannasiya dîrokî li guherînên zimanî; zanista zimanê civakî, ku li pêwendiya di navbera varyasyonên zimanî û pêkhatiyên civakî de dinere; zanistia zimanê derûnî ku li ravekirin û karê zimanî di hişî de vedikole norolîngustîk li prosesa zimanî di mêjî de dikole zimanwergertin; bê çawa zarok û mezin zimanan fêr dibin û analîza gotûbêjên ku pêkhatiyên nivîs û axaftinan dihundirîne, dike.
Hin perwerdeyin dî jî bi zimanî ve girêdayî ne an jî pêwendiyên wan pê re heye. Semiolojî, wek mînak: vekolîna giştî li sembol û nişanan e, di zimanî de û li derveyî zimanî. teorîvanên nivîsên wêjeyî li bikhanîna zimanî di wêjeyê de, dikolin.
Zimannasî li gel vê sûdê ji dengvedanîyê, antropoljî, biyolojî, zanista kompûterê, anatomiya mirovî, înformatik, norolojî, felsefe, derûnnasî, civaknasiyê û derdzêyanîya ziman-axaftinê digire û agahiyan dide wan.
Ji kesên mijûlî zimannasiyê re zimannas tê gotin.
Passow, Mecklenburg-Vorpommern
Passow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Hainan
Hainan (çînî: 海南)) parêzgeha herî piçûk a Çîn e. Parêzgeh ji nêzîkî 200 giravî pêk te. Rûerdê wê 33.920 km² ye. Paytext û bajaroka herî mezin Haikou ye. Nifûsa wê 8.180.000 kes e.
Metzingen
Metzingen bajarokekî navçeya (Landkreis) Reutlingen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Ralph Johnson Bunche
Ralph Johnson Bunche (jdb. li Detroit, Michigan, DYA; m.  li New York) yek ji berevanên mafê mirovan ên DYAyê ye.
Di sala 1949î de Xelata Spingarn û di sala 1950î de jî Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye.
@
@ yan nîşana @ (bixwîne nîşana at) yan jî nîşana at, nîşanek e ku bi taybetî li ser înternêtê tê bikaranîn. Wateya @'ê (at) bi îngilîzî, "ji bo, bo, jê re" ye.
Ji destpêka ku înternet ket jiyana me heta îro, nîşana "@", bû nîşana ku me herî pir bikaranî. Bikarhênerên amator, şîrketên tîcarî, hunermend, karmend, nivîskar û hwd. hema bêjin herkes, e-nameyek stend û nîşana "@" xist ber navê xwe. Ev nîşan bû sembola modernîzm, têkiliyên hevçax û girêdayîbûna înternetê. Baş e gelo hûn dizanin ev nîşana ku di jiyana me de bû ye xwedî ciheke mezin, xwedî dîrokeke 500 salî ye? Beriya ku em li dîroka kevnare ya nîşana "@" binerin em li dîroka nêzîk ya vê nîşanê çav bavêjin. Nîşana "@" gava yekem wek perçeyeke e-name yê, di sala 1971 ê de ji aliyê Roy Tomlînson ve hate bikaranîn. Tomlînson'ê mihendîsê kompûteran ji bo bi kurtasî mesaja elektronîk ku cara yekem ji xwe! re şandi bû, îfade biki, nîşana "@" hilbijart. Baş e Tomlînson ji bo çi nîşana "@" hilbijartibû? Tomlînson bersîva vê pirsa wiha dide: "Min li nîşanek ku di navê tu kesekî de tunnebe û nebi sedema tevlîheviyê geriya.
Ma cara yekem vê nîşanê kêseyan bikaranî?
Baş e gelo ev nîşan di kompûteran de çawa hate bikaranîn? Zimanzanan li ser vê mijarê dibin dualî. Li gor hinekan, ji bo cara yekem di destpêka serdema navîn de ji aliyê kêşeyên ku li ser berhemên destnivîsarî dixebitî hate bikaranîn. Nîşana "@" a kêşeyan "ad"a ku di latînî de dihat maneya "di nav de" û "nêzîkê wê de" temsîl dikir.
Rastî ev bû ku piraniya zimanzanan difikirîn ku nîşana "@" di demek nêzîk de, di sedsala 18. de hatiyê dîtin. Li gor pisporan "@" di wê demê de sembolek ticarî bû ku di têkiliyên aborî de dihate bikaranîn.
Mînak: Dema ku dihate gotin "5 sêv @ 10 penî", dihat wê wateyê ku yekeyek bi 5 sêvî, bi deh peniyê tê frotin.
Dîrokek 500 salî
Lêbelê, lêkolinerek Îtalyan derxist holê ku di dokumentên sedsala 14. ya Wenedikiyan de bi awayekî berçav tê dîtin ku nîşana "@" hatiye bikaranîn. Di van dokumentan de nîşana "@" wek sembolek pîvanî ji bo "anfora" an jî "kûp" ê dihate bikaranîn. Her wiha lêkolînereke bi navê Gîrogîo Stabîle di ferhengokek Latînî-Spanyolî ku di sala 1492 de hatiye nivîsîn keşf kir ku peyva "anfora" tê wateya "arroba" ku pîvanek giraniyê ye. Di dawiyê de nîşana "@" wek "a ya ticarî" di sala 1885 ê de, di klawyeyên yekem makineya nivîsê ya bi navê Underwood ê de ci! hê xwe girt. Ji wê rojê heta îro di klawyeyên kompûteran de wek nîşana e-name yê hate bikaranîn.
Di van rojên dawî de pirsgirekên li ser xwendina "@" ê de tê ditin. Naveke gerdûnî û hevbeş ya vê nîşanê tuneye. Îspanyol û Portekîzî wek weteya wê ya dirokî jê re dibêjin "arroba", Fransizan jî hinek vê peyvê diguherînin û dibêjin "arobase". Amerîkî û brîtanî jî "at-sign" (nîşana at) bikartînin. Almanan dibêjin "at zeiczhen", Japonan jî! wek "atto maak" dixwînin. Di tirkî de nîşana "@" carna wek "guzel a" (a ya xweşik) tê bikaranîn. Di nav kurdan de ev nîşan bi piranî wek "et" an jî "nîşana et" tê xwendin.
Gelo dişibe kîjan heywanî
Li hîn welatan ev nîşan li heywanên cûda cûda tê şibandin. Alman, holandî, macar û afrikiyên ji başûr, nîşana "@" dişibînin wek teriya meymûnekê. Vê nîşanê fransizan wek şeytanokekê, danîmarkiyan wek xortima fîlekê, norwêcî wek teriya berazekê, Çîniyan wek mişkekê biçûk, rûsan wek kûçikekê, fînlandiyan jî wek pisîkek razayî dibînin.
Qedê demax
Qedê demax ( bi îngilîzî: brain stem) ji pirik, demaxê naverast û lakêşemox pêk tê.
Demar û demarexaneyên hatî û derkevtî yên ji mejî, demaxê navber û mejikê heta dirkepetikê dirêj dibin, loma qedê demax demaxê bi dirkepetikê ve girê dide. Navendên xewê û hişyariyê li qedê demax in .Qedê demax demareragihandinên ji mejiyê ji boy masûlkeyan rêk dixe. Ji bilî wî, gellek erkên laş ji aliyê qedê demax ve tên kontrolkirin. Wekî mînak; henasedan, heriskirin, rêjeya lêdana dil, daqurtîn, pestoya xwînê, meşîn, ji hawirdorê agahdarbûn hin ji erkên bingehîn ên laş in ko bi navbeynkariya qedê demax ve tên rêkxistin. Bi kurtasî, qedê demax kar dike ji boy hevsengiya laş, rêkxistina livînê û guhaztina demareragihadinan ji mejî ber bi laş an jî ji laş ber bi mejî. Herwiha qedê demax navendên ji boy kontrolkirina xewê û hişyarî lixwe digire.
Demaxê naverast
Demaxê naverast (bi înglîzî: midbrain) Li jorê pirikê de demaxê naverast cih digire. Rîşalên demar û navikan lixwe digire, mejikê bi beşên jêrê laş û dirkepetikê ve girê dide. Rîşalên demarê li demaxê naverast çaperast dibin, bi vî awayê nîvê çepê mejiyê aliyê rastê laş, nîvê rastê mejiyê aliyê çepê laş kontrol dike. ji boy refleksên bihîstinî û dîtinî rola demaxê naverast girîng e. Tewereyên hestê bihîstinê jî tê de, hemû tewereyên hestê ya di demaxê naverast de bi dawî dibin an jî ji wir ber bi mejî ve dirêj dibin.
Pirik
Pirik (bi îngilîzî:pons) li pêşiya mejikê, li jêrê demaxê naverast, li jorê lakeşemoxê de cih digire. Pirik bi gelemperî ji rîşalên demarê, ango ji madeyê spî pêk tê. Hinek ji van rîşalan di navbera herdu nîvên mejiyê de girêdanê ava dike, hinek ji rîşalên demar jî ji mejî dirêj dibin ber bi dirkepetikê. Girêdanên di navbera qedê demax û mejikê de ji aliyê pirikê ve tê çêkirin. Di nav pirikê de hin pilên taybet hene, ko bi rengê gewr in, van pêkhateyên gewr, wekî navik (bi îngilîzî: nuclei ) tê navkirin. Demarexaneyên beşa madeyê gewr a pirikê, demareragihandinên ji mejî tên, dişîne mejikê. Di pirikê de navendên refleksê hene ji boy livîna kiloxê. Li vir livîna serê mirov li gor kartêkirên dîtinî an jî bihîstinî (guhdarî) tê rêkxistin. Navendên henasedanê û xewê jî li pirikê ye. Pirik û lakêşemox bi hev re kar dikin ji boy rêkxistina rêjeya henasedanê.
Lakêşemox
Lakêşemox (bi îngilîzî: medulla oblongata) ji pirikê ber bi dirkepetikê ve dirêj dibe. Dirêjiya wî bi qasî 2,5 cm e. Navendên giring ên ji boy berdewamiya jiyanê li lakeşemoxê ne. Navenda dilelûleyan, navenda henasedanê, navenda refleksên vereşînê, kuxikê, daqurtîne, bêhnijînê (pişkinîn) di lakeşemoxê de cih digirin û tên rêkxistin.
Pêkhateya torî
Tevahiya qedê demax bi tora demarexanayan ve dagirtî ye û wekî pêkhateya torî (bi îngilîzî: reticular formation) tê navkirin. Pêkhateya torî alîkariya kontrola henasedanê û gera xwînê dike. Herwiha kartêkirên girîng ji yên negirîng cuda dike. Fêrbûn dikare li ser hin erkên pêkhateya torî de guhertinan çê bike. Wekî mînak mirov hînê dengê radyoyê dibe û dengê radyoyê vekirî be jî dikare bikeve xewê. Lê mirovê di xewê de, bi dengê derî ji xewê hişyar dibe. Ango mirov hîn dibe ko dengê muzîka radyoyê negirîng e, lê dengê derî girîng e loma divê bertêk bê nîşandan. Rêkxistina masûlkeyên peykerê û berdewamiya hevsengiya laş jî ji aliyê pêkhateya torî ve tê birêvebirin. Pekhateya torî biryar dide ko kîjan ji demareragihandinên hatî bên şandin boy tûkila mejî.
Încesû
Încesû, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.
Tengebîr
Tengebîr, gundekî bi ser Basirmeya navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Montferland (şaredarî)
Montferland (şaredarî), şaredariyeke bi ser herêma Gelderlanda Holendayê ye.
Partiya Jina Azad
Partiya Jina Azad (PJA) partiyeke şoreşgerî bû. Di sala 2004'an de navê xwe guherand û bû Partiya Azadiya Jin a Kurdistan
Qadir Ezîz
Qadir Ezîz siyasetmedarekî kurd e.
Qadir Ezîz sekreterê Partiya Zehmetkêşan a Kurdistanê ye.
Fox Broadcasting Company
Fox Broadcasting Company an FOX, toreyek televîzyonê weşana bazirganî ya Amerîkî ye ku xwedan Fox Corporation e. Navenda wê li New York City e.
Ascha
Ascha şaredariyeke navçeya (Landkreis) Straubing-Bogen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Entomolojî
Entomolojî yan jî kêziknasî liqeke ji artropodolojîyê ye ku lêkolînê di layenê morfolojî, enatomî, têkiliyên ekolojî û peresandina hemû kêzikan lêkolîn dike.
Grémonville
Grémonville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Ardûste
Ardûste, gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Koendama zaûzê ya nêrê
Nêrekoendama zaûzê an jî koendama zaûzê ya nêran (bi înglîzî: male reproductive system)
Koendama zaûzê ya nêran ji komek endamên zaûzê (zayendî) û hin endamên mîzê pêk tê. Endamên zaûzê yê nêran erkên li jêr pêk tînin.
1. Sperm û tovavê berhem dikin, embar dikin û diguhêzînin.
3. Hormonên zayendê berhem dikin û der didin.
4. Herwisa ji laş derkirina mizê jî bi alîkariya van endaman rû dide.
Nêrekoendama zaûzê ji endamên derve û yên navî pêk tê. Çûk, gun û tûrikê gun li derveyê laş de cih digirin. Lûleyên guhêzer,çikildanên tovavê, cogên avêtinê, rijênê prostat, rijênê Cowper û mîzerê di hundirê laş de cih digirin. Bi çalakiya van endaman li mirovê nêr de sîfetên zayendî ya duyem peyda dibe, mirov dikare bikeve nav têkiliya seksî, û bibe xwediye zarokan.
Tûrikê gun
Tûrikê gun pêkhateyek bi şeweyê kîsik e. Tûrikê gun ji masûlke, bestereşane û çerm pêk tê. Tûrik ji yekbûna du kîsikan peyda dibe. Herdu kîsik li jêrê çûk, li kêleka hev, bi hev re zeliqî nê. Di nav her kîsek de gunek heye. Lûsemasûlkeyên tûrika gun dûrahiya (mesafe) navbera gun û laş rêk dixin. Dema germahiya gun bilind bibe, masûlke xav dibin, tûrik sist dibin û ji laş dûr dikevin. Di sermayê de masûlke girj dibin û tûrikê dişidînin, bi guvaştina tûrikê, gun nêzikê laş dibin ko ji germahiya laş sûd bigirin.
Gun
Gun cotek endamên zaûzê yê nêran e, sperm û hin hormonên nêrê li vir .Gun bi şeweyê helkeyî ne. Dirêjiya her gunek bi qasî 4.5 cm, firehiya wî 2.5 cm û stûriya wî jî bi qasî 3 cm e. Gun ji du beşên serekî pêk tê; spermeborrîk û xaneyên Leydig. Xaneyên Leydig di navbereşaneyê de cih digire, navbereşane (bi înglîzî: interstitial tissue) torek bestereşaneyê ye. Di laşê mirovê bi temenê pêgihîştî de %20ê giraniya gunan ji xaneyên Leydig pêk tê. Navbereşane li gel xaneyên Leydig gellek mûlûleyên xwînê û mûlûleyên lîmfê jî lixwe digire. Hormonên di xaneyên Leydig de tên berhemkirin, bi navbeynkariya van mûlûleyên xwînê belavî laş dibin. %80 giraniya gunan ji spermeborrîkan pêk tê. Ji ber derdana sperm û hormon, gun wekî rijênê zaûzê tê navkirin. Çalakiya gunan bi hankirina du hormonên hîpofîzê; hormona FSH û hormona LH ve dest pê dike. Ev herdu hormon li gor bandora wan a li ser laşê mêyan hatine navkirin, lê pêkhateya wan a kîmyayî di laşê nêran de jî heman e. Li gel FSH, hormona testosteron jî bondor li ser geşebûn û dabeşbûna xaneyên bineretî yên sperm dike. Sîfetênzayendî yên duyem (bi înglîzî: secondary sexual characters) ên nêran bi bandora hormona testosteronê, di dema herzekariyê (temenê pêgihîştinê) (bi înglîzî: puberty) peyda dibin. Testosteron xaneyên armanc de çêbûna proteînan han dike, bi çêbûna proteînan jî di laşê nêran de guherîn rû dide. Ev rewş dibe sedema peydabûna sîfetênzayendî yên duyem.
Sperm
sperm an jî tov (bi înglîzî: sperm) xaneya zayendî ya nêran e bo pîtina hêkê. Sperm li gunan, di dîwarê spermeborrîkan de, ji xaneyên çêkerên sperm (bi înglîzî: germ cells /spermatogonia) bi dabeşbûna miyozî peyda dibin. Dîwarê borrîkên sperm ji du cor xaneyên sereke; ji xaneyên çêkerê sperm û xaneyên Sertolî pêk tê. Xaneyên Sertolî xaneyên palpişt in. Xurek û madeyên pewîst dabîn dikin bo xaneyên çêkerê sperm. Xaneyên çêkerê sperm, xaneyên bineratî yên sperm in û dîploîd in, bi dabeşbûna miyozê spermên haploîd çê dikin. Mirovek nêr dikare rojê bi qasê 100 heta 300 milyon sperm berhem bike û berhemkirina spermê heta dawiya jiyana xwe bidomîne. Ji xaneyên dîploîdî bi dabeşbûna miyozî, diristkirina sperman wekî spermatogenez (bi yewnanî: spermatogenesis) tê navkirin. Spermatogenez bi dabeşbûna mîtozî ya xaneyên çêkerê sperm dest pê dike. Xaneyên çêkerê sperm dîploîd in. Bi dabeşbûnê, hê pirtir xaneyên çêker peyda dibe, hin ji van xaneyan diperisin û wekî spermatosîtên yekem tên navkirin. Spermatosîtên yekem bi miyoza yekem dabeşê du xaneyên haploîdî dibin. Ev herdu xane, wekî spermatosîtên duyem tên navkirin. Bi miyoza duyem ji her spermatosîtek duyem du xane, bi tevahî çar xane peyda dibe. Ev herçar xane êdî wekî spermatîd tên navkirin. Spermatîd diguherin û dibin sperm.
Spermê pêgihîştî ji sê beşan pêk tê; ser,navendeparçe û kilik.
Navika xaneya spermê, li serê spermê de cih digire. Kîsikek pan li ser beşa peşî ya ser de cih digire, ev pêkhate wekî akromozom tê navkirin. Akrozom ji bo hêsankirina pîtîna hêkê enzîmên taybet lixwe digire. Navendeperçe beşa qoçekî ya bi dirêjiya 5 heta 9 mîkron û gellek mîtokondrî lixwe digire. Kilik an jî doçik pêkhateya bi şeweyê qamçî ye, dirêjiya kilikê 40 heta 50 mîkron e. Bi çerixîna kilikê sperm dilive û di nav tovavê (bi înglîzî: semen) de ber bi hêkê avjenî dike.
Aloze
Aloze (bi înglîzî: epididymis) giloka borrikeyek dirêj û li hev pêçayî ye, taybet e bo endamê zaûzê yê nêran. Alozê ji giloka borrîkê pêk tê. Aloze li ser aliyê rûyê paşê gunan de cih digire.
Her alozeyek ji sê beşan pek tê; ser, ten û kilik.
Ser, beşa herî jor û ya herî gir a alozeyê ye, li aliyê jorê gun de cih digire. Ten li aliyê pişt gun ve girêdayî ye û ji jor heta jêrê gun dirêj dibe. Kilik beşa herî biçûk a alozeyê ye, li hêla jêrê gun de cih digire û bi gun ve girêdayî nin e. Di beşa dawî ya kilikê de aloze ji gun cihê dibe û êdî wekî lûleya guhêzer tê navkirin. Perisîn û gehîştina sperman di serî û tenê alozêyê de rû dide. Sperm di kilik de tên embarkirin .Spermên negihîştî û nelîvbar ji spermeborrikan derbasî nav alozeyê dibin û li wir diperisîn. Dema avêtinê (bi înglîzî: ejaculation) ji herdu alozeyan, sperm ber bi lûleya guhêzer ve tên paldan.
Lûleya guhêzer
Lûleya guhêzer an jî coga guhêzer (bi latînî: vas deferens an jî ductus deferens) navê borriyên masûlkî ye di navbera alozeyan û mîzerê de. Du erkên lûleya guhêzer heye; embarkirina sperman û guhêztina sperman. Ji her gunek lûleyek guhêzer dirêj dibe, ango di laşê mirovê nêr de du lûleyên guhêzer heye. Spermên ji alozeyê derdikevin, dikevin nav lûleya guhêzer .Lûleya guhêzer borriyek bi dirêjiya 50 cm ê, ji alozeyê di nav bendikê gunê (bi înglîzî: spermatic cord) de ber bi jor dirêj dibe, di nav zikekelênê de ji bendikê gunê cihê dibe, li ser mîzdankê derbas dibe û li paş mîzdankê ber bi jêr dirêj dibe, digihîje coga avêtinê. Herdu cogên avêtinê di nav rijênê prostad de bi mîzerêyê ve girêdayî ne .Sperm ji ber çalakiya lûsemasûlkeyên lûleya guhêzer, ber bi mîzerê tên paldan. Vazektomî (bi înglîzî: vasectomy) corek niştergerî ye bo rêgirtina ducaniyê. Di nêran de lûleyên guhêzer tên birîn û girêdan bi vî awayê avêtina sperman tê rawstandin.
Tovav
Tovav, avik an jî tuxmav (bi înglîzî: seminal fluid / semen) têkilek lînceyî û herikbar e ji sperm û şileye pêk tê .Spermên nav tovavê ji gunan tê, çavkaniyên şileya tovavê jî çikildana tovavê, rijênê prostat û rijênê Cowper in. Rengê tovavê ji ber derdana rijênê prostatê ye. Tovav şileyek alkalî ya bi pH a 7.5 e .%5-10ê tovavê ji xaneyên sperm pêk tê. %60 şileya tovavê ji çikildana tovavê, %30yê şileya tovavê ji rijenê prostatad, rêjeyek pir hindik a şileya tovavê jî ji rijênê Cowper tê derdan .Di nav mîzerê de bi girjbûna masûlkeyan, tovav ber bi serê çûk ve diherike û ji çûk dipijiqe, ev kar wekî avêtin (bi înglîzî: ejaculation) tê navkirin. Di dema avêtinê de girjbûna masûlkeyan dibe sedama peydabûna hestê kêfxweşiyê.
Erkên serekî yê tovavê;
1. Tovav xurek (xwarin) dabîn dike bo sperman.
2. Tovav bi rêkxistina pHa hawirdorê, di nav mîzerê û endamê zaûzêya mêyan de sperman ji bandora neyînî ya hawirdora asîdî diparêze.
3. Sperm di nav plazmaya tovavê de hê bi hêsantir dilivin û ber bi coga hêkê diherikin.
4. Prostaglandîna nav tovavê girjbûna masûlkeyên malzarokê rêk dixe ko sperman ber bi coga hêkê pal bidin. .
Rijênên coga zaûzê ya nêran
Gun rêjênê sereke yê koendama zaûzêya nêran e. Lê li coga zaûzê de hin rijenên din jî hene ko tovavê berhem dikin, ji van rijênan re tê gotin rijênên alîkar ên koendama zaûzêya nêran.
Çikildana tovavê
Çikildana tovavê an jî tovaveçikildan (bi înglîzî: seminal vesicle) cotek rijênên cogedar in di laşê nêran de. Di laşê mirovê bi temenê pêgihîştî de dirêjiya çikildana tovavê 5-7 cm, firehiya wî 2-3 cm e. Çikildanên tovavê li paş mîzdankê li herdu aliyên rijênê prostat de cih digirin. Her çikildanek ji aliyê serê jêr ve bi cogek kurt ve girêdayî ye, ev cog wekî coga avêtinê (bi înglîzî: ejaculatory duct) tê navkirin. Coga avêtinê bi lûleya guhêzer ve girêdayî ye. Şileya çikildana tovavê şileyek tîr û lîncî ye, gellek fruktoz, asîda sîtrîk, proteîn, prostoglandîn û fîbrînojen lixwe digire. Şileya çikildanên tovavê bi navbeynkariya coga avêtinê tevlê spermên nav lûleya guhêzer dibe û ber bi rijênê prostatê ve tên guhêztin.Şileya çikildana tovavê şileyek alkalî ye, ango asta pH a şileyê bilind e. Paşmayiyên asîdî yên li nav mîzerê û nav coga endama zaûzêya mê, bi navbeynkariya vê şileyê tên nêtarkirin.
Prostat
Prostat an jî rijenê prostat (bi înglîzî: prostate gland) rijênê nêrekoendama zaûzê ye. Ango prostat rijênek taybete bo mêran. Rijênê prostat derdanên xwe bi navbeynkariya cogikan rasterast der dide nav mîzerêyê .Rijênê prostat ji lûsemasûlke û şaneya derdanê pêk tê. Ji bo avêtinê, hêza serekî ya bo paldana sperm û tovavê, ji lûsemasûlkeyên prostatê tê bi destxistin. Di nav şileya prostatê de ji bo destxistina ATP, asîda sîtrad heye. Herwisa şileya prostatê hin enzîm û dijepeydaker (bi înglîzî: antigen) taybet jî lixwe digire. Şileya prostatê alkalî ye, ango pH a wê ji 7ê zêdetir. pH a bilind a şileya prostatê, asîdiya mîzerê ya nêrê û asîdiya zêyê (vajîna) kêm dike, bi vî awayê ji bo sperman hawirdora guncav peyda dibe .Di dema avêtinê de masûlkeyên guşer (bi înglîzî: sphincter muscle)ên prostat û mîzdankê, coga mîzerêyê heta mîzdankê digirin, bi girtina coga mîzerêyê rê li ber sperm û tovavê tê girtin ko ber bi nav mîzdankê neherikin. Dema mîzkirinê, masûlkeyên prostatê, cogên tovavê digirin nahêlin mîz tevlê tovavê bibe. Ango di laşê mirov de avêtin û mîzkirin di heman demê de rû nade. Di temenê kaltiyê de, bi taybetî piştê temenê 60 saliyê prostatê hin mirovan gir dibe û diwerime. prostatê werimî mîzerêyê dişidîne, mîz di nav mîzerêyê de bi dijwarî derbas dibe. Şêrpençeya prostatê yek ji şerpenceyên herî belavî ye di nav zilaman de. Di navbera girbûna prostatê û şêrpenceya prostatê de tu pêwendî nin e. Ango dibe ko prostat gir bibe lê bi şêrpenceyê nekeve.
Rijênê Cowper
Rijenên Cowper cotek rijênên biçûk in, di bin prostatê li herdu aliyên mîzerê de cih digirin. Derdana rijenê Cowper şileyek bêreng, tîr û şor e. Şileya rijenê Cowper, şileyek alkalî ye. Şileya Rijenê Cowper madeyek lîncî ye, di nav zêyê(vajîna) de xilîskîna çûk hêsantir dike. Rijênê Cowper derdana xwe, berê avêtina tovavê ber dide nav mîzerê, loma hin caran derdana wî wekî pêşavêtin jî tê navkirin. Heke di nav mîzerê de paşmayiyên asîdî yên mîzê mabe, bi derdana rijenê Cowper tê paqijkirin.
Çûkê mirov
Çûk coga herî dawî ye bo derkirina sperm û mîzê. Ango du erkên sereke yê çûk heye; guhêztina sperman ber bi nav coga zaûzê ya mêyê û derkirina mîzê .Çûkê mirov ji du beşan pêk te; reg (bi înglîzî:root) û dox (bi inglîzî: shaft)
Regê çûk di nav laş de cih digire û çûkê bi hestiyên rûv ve girê dide. Beşa çûk a li derveyî laş de xuya dibe û dilive wekî dox tê navkirin. Doxê çûkê mirov li gel mîzerê, sê stûnên şaneyên repker ên îsfencî jî lixwe digire. Cotek şaneya repker li herdu aliyê doxê çûk de heta gopika çûk dirêj dibin. Evan pêkhateyan wekî tenên kelênî (bi latînî: corpora cavernosa / yekjimar :corpus covernosum ) tên navkirin. Li bin stûnên tenê kelênî (kelêneten), stûna tenê îsfencî (bi latînî: corpus spongiosum) dirêj dibe. Kelêneten li kotahiya doxê çûk te bi dawî dibe, lê tenê îsfencî heta gopika çûk dirêj dibe. Beşa mîzerêya nav çûk, bi tenê îsfencî dapoşrav e .Gava xwestina seksê (şewhet) (bi înglîzî: sexual arousal ) li mirov zêde dibe, xwînberên çûkê fireh dibin, hê pirtir xwîn diherike nav xwînberan. Kelênên şaneya repker bi xwîna ji xwînberan tijî dibe. Her ko xwîn diherrike nav şaneyê, pestoya xwîna nav şaneyan bilind dibe. Ji ber bilindbûna pestoyê, xwînhêner û xwînhênerokên ko xwînê ji çûk dûr dixin, tên şidandin û girtin, ji ber zêdebûna xwîna nav şaneyên çûkê, qebareya çûk zêde dibe, çûk diwerime û rep dibe. Repbûn û sistbûna çûk di bin kontrola demarekoendama xweyî de rû dide. Hin caran dibe ko di hin mîrovan de, ji ber hin sedeman repbûna çûk têk biçe an jî çûk bi têra xwe rep nebe. Bi gelemperî têkçûna repbûnê di temenê 50 salan şûn de peyda dibe.Ji bo kesên bi pirsgirêka têkçûna repbûne (bi înglîzî: erectile dysfunction) hin derman tên bikaranîn. Viagra yek ji van dermanan e.
Hormonên koendama zaûzê ya nêran
Perisîn û çalakiya koendama zaûzê ya nêran, ji aliyê sê hormonên sereke ve tê rêkxistin. Testosteron, FSH û LH
Testosteron
Testosteron hormonek zaûzê ya nêran e,herî zêde di gunan de tê berhemkirin. Testosteron di xaneyên Leydig de tê berhemkirin. Di destpêka temenê pêgihîştinê de hejmara xaneyên leydig û derdana hormona testosteronê zêde dibe, ev rewş dibe sedema peydabûna sîfetên zayendî yên duyem û destpêkirina çêkirina sperman. Di dema perisîna korpeleyê de di laşê korpeleya nêr de berhemkirina testosteron girîng e bo çêbûna endamên zaûzê yê nêrê.
Sîfetên reftarî (bi înglîzî: behavioral) û fîzîkî yên ko nêran ji mêyan cuda dikin wekî sîfetên zayendî yên duyem tên navkirin. Sîfetên zayendî yên duyem ên nêran bi bandora hormona testosteronê, di dema temenê pêgihîştinê (bi înglîzî: puberty) peyda dibin.
Hormona handerê çikildanê (FSH)
FSH ji pila pêş a hîpofîzê tê derdan. FSH bi hevkariya testosteronê, di spermeborrîkan de xaneyên Sertolî han dike ji bo çêbûna sperman. Bi bandora FSH, ji xaneyên Sertolî, hormonek tê derdan, ev hormon wekî hormona inhîbîn tê navkirin. Înhîbîn bandor li ser hîpofîzê dike û derdana FSH ê dide rawestandin. Bi vî awayê derdana testosteron jî tê kêmkirin.
Hormona handerê tenê zer (LH)
Hormona handerê tenê zer jî ji pila pêş a hîpofîzê tê berhemkrin û derdan. LH di gunan de xaneyên Leydig han dike bo berhemkirin û derdana androjenan. Andorojen navê gelemperî ye bo koma hormonên zaûzê yên nêran. Ango androjen li ser girbûn û perisîna koendama zaûzê ya nêran banor dikin. Testosteron androjena herî zêde û ya çalak e di laşê nêran de.
Di laşê mirov de berhemkirina sperm û rêjeya testosteron bi rêka paşragihandina neyînî (bi înglîzî: negative feedback) tê rêkxistin. Dema di xwînê de asta xestiya testosteronê nizim be, ev rewş hîpotalamuse han dike bo derdana hormona derpirandinê (GnRH) .Lê heke di xwînê de xestiya testosteron ji asta asayî bilintir bibe, testosteron derdana GnRHê dide sekinandin. Bi rawestîna derdana GnRH, îcar ji hîpofîzê derdana LH û FSH tê sekinandin. Testosteron dikare derdana hîpofîzê bi tena serê xwe jî rawestîne. Hormona inhibin jî derdana FSHê kêm dike. Bi rêka paşargihandina neyînî, di xwînê de xestiya asayî ya FSH û LH tê rêkxistin, bi vî awayê hevsengiya navekî (bi latînî: homeostasis) tê dabînkirin.
Enrique Iglesias
Enrique Iglesias Preysler (jdb. 8ê gulanê, 1975, li Madrid, Spanya hate dinê), jî wek Enrique Iglesias tê gotin. Enrique, Stranbêj, helbestvan û lîstikvanê Spanyol e. Herwiha Enrique biçûktirîn kurê Julio Iglesias û Isabel Preysler e. Kariyera wî ya muzîkê di sala 1993'an de bi îmzakirina strandêr a Fonovisayê ya şîrketa meksîkî Televisayê dest pê kir. Kariyera wî di zaroktiya xwe de di nava welatên spanî-axiv û dîasporaya Hîspanîk a li Dewletên Yekbûyî dest pê kir. Di sala 1999'an de ew bi strandêr a Interscope îmzekirin û made ya strukturan ji bo piyesaya Îngilîzî-dipeyivî kiriye. Enrique jî bi strandêr a Universal Music Latino, xwediyê Universal Music ji bo serbest berdana albumên xwe yê bi Spanî îmzekirin. Di sala 2010'an de ew ji aliyê Interscope bi hev cuda û bi strandêr a Universal Republic îmzekirin. Û di sala 2015'an de ew bi strandêr a Sony Music re îmzekirin.