cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Deng
Rola pêşkêşvan
Her wiha divê di deng de aşkeratî, sadeyî û şexsiyet jî hebe. Dengê pêşkêşvan pêwîst e ku di dema axaftinê de yeknesak (her tim di heman tonê de) nebe, li gorî vegotinê jî bikaribe biguhere. Dema ji bo bernameyan pêşkêşvan tên diyarkirin, ji bo bernameyên zarokan jinên dengê wan zirav, ji bo bernameyên nûçeyan jî mêr û jinên dengê wan gur tên bijartin. Dema ku pêşkêşvanek bi dengê dişibe yê zarokan nûçe pêşkêş bike, ev baweriya li hemberî nûçeyan kêm dike. Dengdana fîlman jî, bi rastî ji aliyê pêşkêşvanan ve tê kirin. Sedema vê yekê jî; pêşkêşvan dikarin dengê xwe li gorî rolên xwe biguherînin. Pêşkêşvaniya anonsê jî, ji pêşkêşvaniya nûçeyan bi tevahî cudatir e. Pêşkêşvanên anonsê, berdewamî û herikbariya bernameyan pêk tînin. Temaşevan ji ber ku her roj wan dibînin, êdî wan wekî kesek ji malbatê dibînin.
Ayetula Xumênî
Jiyan
Ew di sala 1902an de li Xomênê bi navê Rûhula Musewî hate dinê. Lê hatina wiyê dinê bi temamî neyê vebirî ye. Gorî hin çavkaniyan di sala 1900î de hatibû dinê. Navê xwe Rûhula tê maneyê "Ruhê Xwedê". Bavê wî Seyîd Mistefa Musewî, navê kalê wî Ehmed Musewî bû. Navê malbata wiya "Musewî" bo ku seyîd bûn ji îmamê heftemîn Mûsa'l-Kazim dihat. Malbata wî ji ku hatibû neyê vebirî ye. Kalê wî Ehmed Musewî gorî hin çavkaniyan bi aslî xwe ji Necefê, gorî hin çavkaniyan jî ji Hindistanê bû. Bavê wî Mistefa Musewî li Îsfehan, Necef û Samarayê li ser wwedêzanî û teologiya Îslamê şixulî bû.
Bavê wî bi Xayce Axa Xanimê re zewicî bû sê lawikên, yek ji wan Rûhula, û keçeka wan hatibûn dinê. Bavê Xumênî hîn ko pênc mehanî bû mir.
Pê bavê dimire re Rûhula, apî xwe Sahebe mezin dike. Ew di 1918an de dihere Arakê, ko li ser Dadê perewerde be. Di 1922an de jî derbaza Qumê dibe û li wir jî perwerdiyê xwe dewam dike û li wir derceya muctehîdîyê digire.
Ew pê re li Qumê dest bi ders dana fiqihê dike. Ew heta 1963an dewama van dersên xwe dike, lê di hevşêwe salê de êdî eşkera dest bi dij derketina Şah Riza dike. Di 22ê adarê 1963an de, di salvegera mirina îmamê şeşem Caferê Sadiq de, li Qumê bi eşkera dia kiribû. Go, " Bo şoreşê, cîhad û reformê serxwe bin. Em naxwezina di bin destên gunekaran de bijîn. Ew daxwaza me ye ko, em pexember û îmamên wî teqîp bikin". Xumênî ji hêlê cendirmên Şah tê girtin. Ew di roja aşûreya 1963an, di 3ê hezîranê de Şah wek Tîranê demê me dide nasîn û di 5 hevşêwe mehê de tê hepskirin.
Xumênî heta 7ê nîsana 1964an di binçaviyê de û hepsa malê de ma. Pê axaftineke wî ya di 28ê çiriya pêşîn a 1964an re êdî sebra Şah nema û Xumênî di 4ê çiriya paşîn a 1964an de hate şandina Bursayê, li Tirkiyeyê sirgûnê.
Li Sirgûnê
Ew pê hatina şandina bajarê Bursayê re ew di çiriya pêşîn 1965an de çû Îraqê. Ew siftê çû Bexdayê û pê re jî çû bajarê Şiyan mibarek Necefê. Wî li wir dewama xebatên xwe kir û di 1970an de pirtûka xweya bi navê Dewleta Îslamî weşand. Di 1978an de li bajarê Qûmê det bi raperînên hembera Şah dest pê kirin. Ya di 9ê kanûna paşîn de nêzî 80 mirov hat kuştin. Ji pê vê bûyêrê re çil roj carekê, bo ko Şiyan çil rojan şîn dikir, raperîn hîn mezin dibûn. Ew raperînên ko çil rojan carekê mezin dibûn di de gehişta bilindahiyê xweyê herî mezin. Ew roja wek Îniya Reş tê navkirin. Di Cejna Remezanê de li Îranê gişkê protestoyan destpêkir. Di 8ê îlonê de kargeriya pihêtkirî li bajarê Tehranê û 10 bajarên din hat danîn. Di hevşêwe rojê de, yê ko wek Îniya Reş tê nav kirin, sê-çar hezar mirov li Taranê hatin kuştin. Di 9ê îlonê 1978an de Xumênî bo raperîna hembera Şah ji ordiyê re bang kir, lê ordiyê gura wî nekir.
Xumênî di 6ê çiriya pêşîn 1978an de ji hêla Sedam Huseyn hat ji İraqê hat der xistin. Xumênî derbaza Kuweytê bû û di wir re jî derbaza Fransayê bû.
Pê ko Şah di 16ê kanûna paşîn 1979an de ji Îranê der ket re wî li Parîsê da zanÎn ko ewê nêzik vegere Îranê. Wê çaxê mihelafet û dijbêrên çep, wek tudeh, mileyan bo ger kirina Şah tev têkoşîn dikir. Mehdî Bezargan di 11ê şibatê 1979an de, pê bêaliya artêşê ewleyî kir re, xwe wek erkdarê dewletê da zanîn û ew ji hêla dijberên her fraksiyonan hat qebûl kirin.
Şoreşa Îslamî û kirinên Wi
Di 1ê şibatê 1979an de Xumênî ji Parîsê de hate Taranê. Ew bi mîlyonan kes li paytextê hat pejirandin.
Pê dewrîma Îranê re gelek kes welata xwe terk kir. Heta xelasbûna1982an de 2,5 kes ji Îranê der ketibû. Xumênî xwe wek Weleyatî Feqîh dabû zanîn û mihelefata hembera xwe wek mihelefata Îslamê dabû zanîn. Wî di 7’ê îlonê 1979an de di axaftineka xwe de gotibû::”Raprînekê hembera Weleyatî Feqîh, raperîneka hembera Îslam e''. Di sala 1980an de Xumênî Zanîngeh girtin. Partiyên ko bo şoreşê bi wî re bûbûn destekdar Partiya Demokratik a Kurdistana Îranê, Pêşengiya Netewî, Mucahîdên Xelk  yek bi yek, bi dawî di 1983an de jî  Partiya Tudeh bi fetvayên Xumênî hatin qedexe kirin. Yên wek Dr. Qasimlo ber şoreşê destek dabûn wî pê şoreşê li welatê hatin dûr xistin.
Xumênî bi hatina xweyê Meqama Enqilabê re Sedam wek dijminê Îslamê da zanîn. Ew axaftinên dîplomatîk pê re gav bi gav har bû bi dawî çerxa cengê bû. Di 4ê îlonê 1980an de Îranê êrîşa bajarên Îraqê kir û Şêra Kendavêyê Yekem dest pê kir. 17ê îlonê 1980an de Sedam Huseyn dazanîn ko peymana Cezayêrê ra bûye û serweriya li ser Şet el-Ereb xwest. 22ê îlonê 1980an de bombarana Îraqêyê li ser bajarên Taran, Tewrîz, Kermaşan, Ahwaz û Hemadanê dest pê kir. Di hewşêwe wextê de eskerên Îraqê jî bi nêzî 100.000 kes kete Îranê û şêra ko heta 1988an dewam bike dest pê kir.
Di dema Xumênî de ew kesên ne mislimanên wek Behayî dihatin teqîb kirin û binçav kirin. Pê îlan kirina şoreşê re gelek kes hatin îdam kirin. Ji wan piranî general û desthildarên şah bûn. Di 1988an de dema ko Selman Ruşdî pirtûka xweya bi navê Ayetên Şeytên weşand Xumênî di 14ê sibatê 1989an de fetwa kuştinê bo wî da.
Xumênî li hembera malbata Pehlawiyan re ji pêş de dijber bû. Wî Riza Şah wek gunekar didît û ew kirinên wî wek tevgerên hembera Îslam dida zanîn. Xumênî DYA jî wek Şeytanê Mezin dida zanîn.
Mirin
Xumênî di 3ê hezîranê 1989an de li Tehranê mir. Ji pê wî re Seyîd Elî Xameney hat anîna Rehberî Enqlabiyê.
Nikilşûr
Nikilşûr yan nikilxencer (bi latînî: Recurvirostra avosetta), cinsekî çûkên koçber in ku bi tenê di dema koçê de çend rojan dihê dîtin.
Şayes
Ji ber ku nikilê wî wek şûr bi jor ve tewandî ye ji tevê çûkan cihêtir e. Ji çend xetên reş ku li ser bazikên wî, pişta wî û paşstiyê wî pêvtir bi gişê xwe rengspî ye.
Gundelfingen an der Donau
Gundelfingen an der Donau bajarokekî navçeya (Landkreis) Dillingen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Nikilşûr
Parêzî
Bi nermokên di nav avê de dijîn xwedî dibe.
Jîngeh
Li derdora golên şor û çiravan dihên dîtin.
Pêgasos
Pêgasos (yewnanî: Πήγασος) di mîtolojiya yewnanî de çaxê leheng Perseûs serê Medûsayê jê dike di nav bedena Medûsayê derdikeve. Ew hespekî bibask û pir spehî ye. Hema carekî de baskên xwe veke dikare biçe li ser Çiyayê Olîmpê. Zeus wê peywirdar kir ku ti ew brûskên Zeusê hilgirta. Ji xeynê xwedawenda kes nedikariya li wê siwar be. Lê soxîyê da leheng Belerofon jî pê alikariya Atênêyê siwarê wê bû.
Di demên dirêng de helbestvan wê ji wek ser xwezayê mirovan tekildar kirin. Bi wî awayê ew zêdetir navdar bû. Wê wek xulamên Mûzean nîşan dan ji ber wê ew temsilê bilindbûna hişên mirovan dikir. Tekildarkirina Pegasosê ji helbest û hûnerê ve çîroka Hîpokrinîyê derxistiye holê.
Nêgarêstan, Verzeqan
Nêgarêstan gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Ahmet
Ahmet navên van kesaye:
Dergez (navçe)
Dergez yek ji navçeyên parêzgeha Xorasana Rezewî ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Deregez e.
Anguilcourt-le-Sart
Anguilcourt-le-Sart, komunekî departmena Aisneê li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Greneville-en-Beauce
Greneville-en-Beauce, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Campagnan
Campagnan, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Garry Marshall
Garry Kent Marshall (jdb. 13ê çiriya paşîn 1934an li The Bronx, New York, DYA, m. ) aktor û derhênerê fîlman ê amerîkî bû.
Øyangen, Nord-Fron
Øyangen, Nord-Fron, goleke di nava sinorê parêzgeha Opplanda Norwêcê de ye.
Hommerdingen
Hommerdingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Şîvkê
Şîvkê, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Unteregg
Unteregg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Unterallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Amîdî
Yek ji zanayên sedsala 12em tê nirxandin. Zêdetirî 20 berhemên wî hene. Xebatên xwe li ser fîlozofî, hedîsên pêxemberê Îslamê, dîrok, fiqihê û mentiqê bi kar aniye.
Berhem
Dihêt gotin ko berhemên Amîdî yên li ser kelam, fiqih û mentiqê nêzikî 20an in, lê îro hemî li ber destan nîne. Ên ko hene ev in
Berka/Werra
Berka/Werra, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Turîngiyayê ye.
Mahsum
Mahsum navên van kesa ye:
Bidur
Bidur, bajarekî welatê Nepalê ye û li herêma Bagmati Pradesh de cih digire.
Lüdershagen
Lüdershagen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Dêrizbîn
Dêrizbîn, bajarokekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.
Ciré-d'Aunis
Ciré-d'Aunis, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Rotenk
Rotenk, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Roştexevar (navçe)
Roştexevar yek ji navçeyên parêzgeha Xorasana Rezewî ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Roştexevar e.
Simaqî, Şankuş
Şimaqî, gundekî ser Şankuşa Diyarbekirê ye. Di 2012an de hejmara şêniyên gund 498 kes bû.
Bangeşevan
Bangeşevan an jî propagandakar ew kes, kom an rêxistinek e ku bangeşeyê diafirîne an belav dike. Bangeşevan dikare bibe, bo nimûne, ramyarek, nivîskarek, hilberînerê fîlm, muzîkvanek an wênekêşek. Bi gelemperî, rola bangeşevan ew e ku tiştê xwe di ronahiyek ku tevgera xwestî ya koma armancê derdixe pêşandan. Armanca wê ew e ku bi derfetên herî kêm bala raya giştî bikşîne ser sembolên pêwîst. Di heman demê de peywira bangeşevanê ye ku hemî çalakiyan li ser bingeha bersivdayînê hevrêz bike. Bangeşevanên naskirî di dîrokê de Îskenderê Mezin, Julius Caesar, Adolf Hitler û Joseph Goebbels in.
.
Dêrmûsk
Dêrmûsk, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.
Hütten, Rheinland-Pfalz
Hütten şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Bernau bei Berlin
Bernau bei Berlin, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Brandenburgê ye.
Griselles, Loiret
Griselles, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Xwere
Xwere an wolverîn (Gulo), cinsekî kûzeyan e. Ji vî cinsî cureyekî tenê, xwereyê Amerîkayê (Gulo gulo) û du binecureyan hene. Xwere wek hirçên biçûk xuya dike bêtir ji kûzeyan.
Şayes
Xwere lawirekî qelew û bi masûlkên xurt in. Xwere bi lingên kin in, serê glover û pehn e, çavên biçûk in, guhên kin û glover û dûvikê bi pirçê niximandî ye, ku dirêjiyê wê 25-35 cm. Dirêjiya xwereyê di navbera 67-107 cm û giraniya wî 9-25 kg. Xwereyê nêr ji mê girantir û girsetire.on}}. Rengê kurkê xwereyê zeytî tarî ye. Kurkê xwereyê stûr û hîdrofobîk e ku alîkariya wî dijî qeramê dike. Di qûnên xwereyan toşpiyên ku bîn an bihnê pîs peyda dike hene wekî kûzeyên din. Karê van toşpiyên qûnê ew w, ku sînorên herêmê xwereyê xuya bike û ji bo îşaretkirina zayendeyî an seksî yê.
Xwarin û parêzî
Xwere guhandarekî goştxwer, laşxwer (ku candekên lawirên mirî dixwe), hêzdar û pir hov e ku dikane lawirên ji wî girsetir bikuje. Nêçîrên xwereyê ji sîxur, meymûna avî, sihor, mişk, mermût, mişkê zevî, kerguh, gakûvî, gakûviyê bi dûvikê sipî, gakûviyê qantir, mih, karîbo, mûs û êlkan çêdibin.
Hesar
Çend cihên bi vî navî hene:
Nesîrabad, Verzeqan Conûbî
Nesîrabad Conûbî gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tengzhou
Tengzhou, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Shandongê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2016an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.714.600 kesî
Höchstädt an der Donau
Höchstädt an der Donau bajarokekî navçeya (Landkreis) Dillingen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Néris-les-Bains
Néris-les-Bains, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Marjorie Estiano
Marjorie Estiano an jî Marjorie Dias de Oliveira, di 8ê adarê 1982'an de li Curitiba, Brezîlê ji dayika xwe bûye, lîstikvaneke brezîlî ya sînema û telenovelan e.
Qil
Qil an jî Qolû, gundekî bi ser navçeya Nazmiyeya Dêrsimê ve ye ku ji aliyê dewleta tirkî ve hatiye valakirin.
Gundê Diyar
Gundê Diyar (1946: Gündidiyar; ), gundekî bi ser Heskîfa Êlihê ve ye.
Dêrqub
Dêrqub, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.
Øyangen, Valdres
Øyangen, Valdres, goleke di nava sinorê parêzgeha Opplanda Norwêcê de ye.
Clam, Charente-Maritime
Clam, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Şîf Şîrîn
Şîf Şîrîn, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Peyam
Peyam an jî wehî ew rewşa ku emr, qedexe û ramanên Xwedê yên ji pêxemberan re tê şandin. Ew di her sê dînên îbrahîmî de jî tê bawerkirin ku Xwedê Tewrat, Quran û Zebûr bi peyaman ji pêxemberan re şandibûn.
Gorî îslamê Xwedê pêxem, ango Quran jî, ji Muhemmed pêxember re bi firîşte Cibrayîl re şandibûn.
Anthony Brandon Wong
Anthony Brandon Wong (jdb. li Sîdney, Awistralya), gelek caran wekî Anthony  Wong tê nasîn, lîstikvanekî awistiralî ye ku bi taybet ji bo lîstina "Ghost" di fîlmên The Matrix Reloaded û Revolutions The Matrix de tête nasîn.
Kariyer
Rola wî ya navdartirîn rola wî ya Ghost ji The Matrix Reloaded û Revolutions The Matrix e, rolek ku di lîstika vîdyoyê de pir berfireh bû, Enter the Matrix, ya ku ew ligel Jada Pinkett Smith serlîstikvanî lîst. Berî ku ew rola xwe ya Ghost têkeve erdê, ew di destpêkê de ji bo Tankê di fîlma yekem de pêşkeşî kir, lê dijî Marcus Chong winda kir.
Jiyana kesane
Wong vekirî hevzayendbaz e.
Hamid Aytaç
Hamid Aytaç, Şêx Mûsa Ezmî El-Kurdî, Azmî (jdb. 1891 - ) yek ji hostayên xetçêkerî yên navdar ê Amîdê.
Navê Hamid Aytaç, piştî derketina zagona paşnavan li Tirkiyê xwe dike. Ji malbateke Kurd î xettat ji dayik bûye. Neviyê Xettat Amîdî (Seyîd Adem), kurê Zilfiqar Axa ye. Di zaroktiya xwe de bala xwe berdaye wêne û xetçêkeriyê. Bi alîkariya bûrokrat û mîrên Kurdan ên ji xetçêkeriyê hezdikirin, perwerdeya dibistanê jî dîtiye.
Di demeke kurt de bi xetên xwe yên bêhempa di cîhanê de tê naskirin. Dewleta Osmanî jî dixwaze ji wê sûdwerbigire û jê çêkirina nexşeyan dixwaze. Ji bo fêrbûnê jî wî dişînin Berlînê. Bi têkçûna Osmaniyan û avabûna Komara Tirkiyê ve ji xwe re kargehekê vedike û him xetên xwe difiroşê, him jî şagirtan perwerde dike. Ji Misirê, Almanyayê heya Japonyayê gelek kes bo perwerdeyê tên cem Ezmî. Di gelek mizgeftan de hêj jî xetên wî tên pêşkêşkirin.
Miroveke oldar bûye. Mezelê wî niha li goristana Karacaahmet a Stembolê ye.
Meftuneya bacanê
Meftuneya bacanê ji meftuneyên pêjgeha kurd e. Meftune yan meftûneyê ne tenê kurd dixwin, asûrî, ereb, romî (tirk) jî dizanin û dixwin.
Peyva meftune/meftûne di wateya "dildayînê, dilikî, bengîbûn"ê de ye. Ji bacanê re, bacanreşk, bacanê reş (solanum melongena), badincan, balîcan jî dibêjin.
Çêkirin
Bacanan hûr bikin di teştekê de bixin nava şoravkê. Goşt û îsotên dirêj ên tûj di nava rûn de biqelînin. Bacanreşkê pakij bişon berdin nava goşt. Bi qasî 15-25 deqe (li ser agirê we ye) şûnde fringiyên hûrkirî jî tevlî bikin.
15 deqe keliya, îcar sîra kûtayî û ava simaqê berdin ser. Hûn dikarin sîrê nekutin, hûrik hûrik hûr bikin. Li ser daxwaza we ye. Xwê û biharbêhnê (biharat) kontrol bikin. Xwarina we êdî amade ye.
Augustus
Augustus an Gaius Octavius Thurinus an jî Gaius Julius Caesar Octavianus (jdb. 23ê îlona 63 b.z. li Romê - mirin, 19ê tebaxa 14 p.z. li Nola nêzî Napoliyê) qeyserê pêşîn ê Împeratoriya Romê bû.
Augustus zarokê xarziyê Julius Caesar bû û piştî kuştina Caesar yê di 44 b.z. de wî ew mucadeleya pê têkoşînekê dirêj re di 31 b.z. de qezenc kir û bû qeyserê Romê. Dayika wî xarzêya Julius Caesar bû. Wî Şerê navxweyî a Romê xelas kir û xanedaniya Julî (Juliyen) dest pê kirin da. Ji bo aşitiya di dema wî de li Romê serwerî ajotî re demê wî wek Pax Augusta (Aşitiya Augusta) tê salixdan.
Klaus Schmidt
Klaus Schmidt ( − ) arkeolog û dîroknasekî alman bû ku ji 1996an heta 2014an li Girê Mirazan xebatên kolandinê meşandiye.
Augustus
Jiyan û kargêriya wî
Bavê hîn ko Octavianus 14 salî bû di sala 59 b.z. de miribû û apê xwe Julius Caesar ew wek zirkur girtîbû. Ew bi Julius Caesar re dema ko ew di 46 b.z. de çûbû Hispaniayê. Di sala 44 b.z. de wexta ko ew li Albanyayê bû xebera kuştina Julius Caesar hatibû. Ew vegeriya Romê û hîn kir ko Julius Caesar ew wek pêmavanê xwe salixdabû. Lê ew bi Marcus Antonius ve kete têkoşînê desthildariyê Împeratoriyê.
Klaus Schmidt
Klaus Schmidt li zanîngehên Erlangen û Heidelbergê pêş- û protodîrok, hem jî arkeolojiya klasîk û jeolojî xwendiye. Wî doktoraya xwe di 1983an de li Zanîngeha Heidelbergê di bin rêberiya Harald Hauptmann de qedandiye. Di sala 1995an de bû serokê kolandinên li Girê Mirazan li başûrê rojhilata Tirkiyeyê. Di sala 2007an de li Zanîngeha Erlangenê bû profesorê alîkar.
Augustus
Jiyan û kargêriya wî
Pê têkoşînên herdu hêlan re bêserkeftî re di 43 b.z. de ewna Octavianus, Marcus Antonius û Marcus Aemilius Lepidus li hev hatin û wan triumvîrata duyem pêk anîn.
Di 42 b.z. de Antonius û Octavian çûne Yewnanistanê. Ewna li wir bi kujdarên Julius Caesar Brutûs û Longinûs re hatine hembera hev û artêşa Romê ewna bin xistin û Brutus hat kuştin. Li pê vê re wan kontrola Împeratoriyê nav hev de parvekirin. Antonius Galiya, Hispania û Îtalya da Octavianius, Afrîka da Lepidus û bixwe çû Misirê ba berdila xwe Kleopatrayê.
Klaus Schmidt
Schmidt ji destpêka 2001an ve bû referansê arkeolojiya pêşdîrokê ya beşa Rojhilata navîn ya Enstîtuya Arkeolojiyê ya Alman.
Augustus
Jiyan û kargêriya wî
Antonius li Misirê bi eşkanîyan re ceng dikir. Lê ew bi Kleopatra ve di wan cengan de bêserkeftî dibû. Di wê demê de desteka Antonius a li Romê roj bi roj kêm dibû. Bi dawî di sala 32 b.z. de konsulitiya Antonius jê hat girtin û li hembera Misira Kleopatrayê şer hat îlankirin. Di şerên dirêj ên ko, yê herî girîng ê Şerê Aktiûmê re, navbera wan re Octavianus bi serkeftiya derket û Antonius mir û Kleopatra jî xwe bi marekî kuştin da. Bi vê serfiraziyê re ew cenga hindur a nêzî sed salî li Romê belavbûyî xelas bû. Wî heta mirina xwe komara Romê kargêr kir û di sala 14 b.z. de jî mir.
Klaus Schmidt
Schmidt di sala 1995ande malekê li Rihayê kiriye û xebatên xwe li vir bi rê ve biriye. Tîmê xwe yê arkeologan bi gelemperî di du mehên biharê û du mehên payizê de cihê Girê Mirazan kolandine. Di hevpeyivîneke 2011an de, Schmidt texmîn kir ku teqrîben ji sedî pêncî cihê kolandinê hatibû vedan.
Augustus
Jiyan û kargêriya wî
Di jiyana wî de ji hêla senatoyê inwana Augustus hatiye dan wî. Navê meha şeşem a salnameya Romê wek sextilis bû bo şanaziya wî wek augustus hat guhertin. Di sala 2. b.z. de jî inwana pater patriae (bavê welêt) hat dane wî.
Klaus Schmidt
Klaus Schmidt bi arkeologa tirk Çiğdem Köksal-Schmidt re zewiciye. Di 20ê tîrmeha 2014an de dema ku li Almanyayê avjenî dikir ji ber krîza dil miriye.
Yenîkoy, Şankuş
Yenîkoy?, ango Gundê Nû, ), gundekî ser Şankuşa Diyarbekirê ye. Di 2012an de hejmara şêniyên gund 1050 kes bû.
Ara (çûk)
Ara an makaw komek tûtiyên parzemîna Amerîkayê ne ku xwediyê dûvikek dirêj in û pir caran gelekî rengîn in. Ew di ajelvaniyê de an jî wekî papagayên malan populer in, her çend fikarên parastinê li ser çend cureyên li xwezayê hene.
Ger û Geştên Gullivero (pirtûk)
Gerr û geştên Gullivero (bi îngilîzî: Gulliver’s Travels), navê romaneke şerecûnê (satîr) e û ji aliyê nivîskarê îrlendî û keşeyê anglîkan Jonathan Swift ve hat nivîsandin. Bi romana resenê de çar parçe bû û di sala 1726 bi wê sernav hatibû weşandin :''Travels into Several Remote Nations of the World. In Four Parts. By Lemuel Gulliver, First a Surgeon, and then a Captain of Several Ships.''
Naverok
Gulliver, bijîşkê keştiyê, berê nîvê cîhanê geriyaye û di sala 1699 de dest bi rêwîtiyek berbi Hindistana Rojhilat dike.Lê li ser riya Hindistana Rojhilat, ew keştiyek binav dibe û tevahiya tîm xeniqîne. Gulliver yekane yê ku zindî dimîne û diqede li giraveke bi navê Lilliput. Li wir Gulliver ji aliyê Lilliputî (bejnbost) ve tê girtin û birin hundurê welat.
Gulliver bi rê ve dibe ku fêlbaziya Blefescu rawestîne û dibe hemwelatiyê rûmetê yê Lilliputê, şer bi yekcarî bi dawî dike. Lê aştî dirêj nake ji ber ku Gulliver bi xeletî bi xiyanetê tê tawanbar kirin, ku tê vê wateyê ku ew neçar e bireve. Ew direve Blefescuyê, li wir piştî sê rojan ew rêyek dibîne ku dawî li giravê bihêle û vegere Înglistanê.
Gulliverê, ku ji rêwîtiyê hez dike, ji serpêhatiyên wî têr nebûye û rêwîtiyê dîsa diceribîne - vê carê ber bi Bombayê ve. Keştî di nav bahozekê de ye û keştiyek ji bo ku bigihêje bejahiyê bi cih dibe. Gulliver diçe herêmê keşfê dike, lê pir dereng vedigere, ji ber vê yekê ekîb jixwe çûye û Gulliver li bejahiyê tê jibîrkirin.
Tiştê ku Gulliver nizane ew e ku ew li Brobdingnag e, welatê dêw. Ew ji hêla yek ji niştecîhan ve tê girtin, ku ew xwe wekî yek ji Lilliput hîs dike. Lêbelê, keça dêw bi hezkirin -li vir- Gulliver-a piçûk digire. Ji bo wî ne tenê dergûşa bûkokê hatiye çêkirin, hemû dever jî jê re tê nîşandan. Dema ku Gulliver bi key re têkilî danîne û piştî demek kin bi dahêneriyên xwe dibe sedema kenê û xwe "pêşwazî" dike, ew li ser tevgera dêw lêkolîn dike.
Gulliverê ku di qûtiyê de dijî, piçekî paşê ji aliyê eylo û qutiyê ve tê revandin û tenê li ser deryayê tê berdan. Gulliver tê birin deryayê ku li wir keştiyek wî dibîne, ku piştî seferek neh mehan wî davêje Înglistanê.
Wergera kurdî
Roman ji aliyê Sorgul Keskîn ve bo kurdî hatiye wergerandin û di sala 2021an de ji aliyê Weşanên Aram ve hatiye çapandin.
Bernburg, Saale
Bernburg, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonya-Anhaltê ye.
Pruchten
Pruchten şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Guigneville
Guigneville, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Westerheim, Bavyera
Westerheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Unterallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Neuilly-en-Donjon
Neuilly-en-Donjon, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Dêrika Çiyayê Mazî
Dêrika Çiyayê Mazî an jî Dêrik navçekî û bajarekî li Bakurê Kurdistanê ye. Dêrik ser bi Parezgeha Mêrdînê ye.
Dîrok
Di sala 1874an de dezgeha şaredarî li Dêrikê hatiye damezrandin û ji dest pêkê heta sala 1923an bi Amedê ve girêdayî bû. Ji sala 1923an û pê ve bi Mêrdînê ve hatiye girêdan. Li gora serjimara îniya di çiriya pêşîn a sala 1927an de, li navenda navçeyê 528 mal, 38 dikan, Mizgeftek û Dêrek hebû ye. Dîsa li gora vê serjimarê, serjimara bajêr li ser hev 6930 kes in û ji vana 1370 mêr û 1278 jî jin in. Tevî jimara gundên li ser hev serjimara bajêr 15 111 kes in û ji vana jî 8181 kes pîrek û 6930 kes jî mêr in.
Dêrik, sê aliyên wê bi çiyayên asê ve girtiye, pişta wê li Çiyayê Mazî û berê wê li Wêranşar û li beriya Serê Kaniyê ye. Beriya Dêrikê ji quntêna Çiyayê Mazî dest pê dike û her ku ber bi deştê ve dadikeve bilindahiya erdê wê nizim dibe. Li ser milê çepê sînorê erdê wê dighêje deşta Qoserê û îklima wê, zivistan û havînan bi dijwarî derbas dibin.
Pal û berwarên Çiyayê Mazî bi piranî dar û deviyên berrî û mazî nin. Di van salên dawî de, her ku diçe dar û devî zêdetir dibin. Li beriya Dêrikê her çiqas cihên qeraç hebin jî erdên bi bereket pirtir in û li van erdan weke genim, ceh, nîsk û nokan tên çandin. Piştî ku di van salên dawiyê de hin bendav û pengavên li mintîqeyê çêbûn û gelek bîr hatin kolên, çandiniyên weke pembû, garis, kuncî û bîstanên avî jî zêdetir bûn. Li erdên şehar û heta bi palên Qerejdaxê jî çiltûkeke bi xêr û bereket tê çandin. Ji xêndî van tiştên jî bi dehan perçeyên zeytûnên, rezên tirî û baxçeyên ji darên hinar, hijîr, mişmiş, gwîzan û ji her cûreyî fêkî pêk tên, henin.
Di dîroka Mêrdînê de, kîjan dewletê û kîjan şaristaniyê li ser Mêrdînê hikum kiribe, Dêrik jî ji xwe re ketiya bin hikumdariya wan.
Heta demeke nêzîk jî qismekî mezin ji rûniştvanên Dêrikê, Ermenî bûn. Di van salên dawî de, ji ber sedemên aborî, civakî û siyasî, Ermeniyên Dêrikê ber bi Stembol, Sûrî, Ewropa û Amerîkayê koçber kirin. Vê gavê jî bi qandî du-sê malbatên wan li Dêrikê manin. Di dema xwe de, qismekî mezin yê pîşesaziyê (seneetkarî) di destê Ermeniyên de bûn. Yek ji wan avahiyên dîrokî, Dêra Sor e ku li ser navê Ermeniyan maye. Li gora rîwayetê tê texmîn kirin ku Dêrikê navê xwe ji vê dêrê wergirtiye.
Dêrik ji hêla av, kanî û çeman ve dewlemendiyeke herêmê ye. Piraniya çeman zivistanan der dibin û biharan heta bi serê havînan diherikîn. Lê piraniya wan, havînan dimiçiqin. Çemê Xabê, Çemê Şêbê, Çemê Zorava û Çemê Circibê hin ji wan çeman in. Ji xêndî van çeman jî, hin gol û barajên (bendav) ji bo avdanê û bi navê Kunreş, Sûbetan, Qurixî û Sêpnatê ku ji terefê dewletê ve hatinên çêkirin, henin.
Zeytûn, hinar û hejîrên Dêrikê gelek navdar in.
Dewletên ku li Dêrikê hikimdarî kirine
Beriya Zayînê
Piştî Zayînê
Erdnîgarî
Dêrik bi ser sînorê Şemrex, Qoser, Serê Kaniyê û Wêranşarê ve ye. Qasî ku tê zanin ew, di navbera salên 1390 û 1400î de, ji terefê du qebîlên eşîra Têrrikan ku bi navên Mala Dawidê Kalo û Mala Qeya ye, hatiye ava kirin. Ji ber wê, heta niha jî ew cihên ku di dest pêkê de bûne cîhê avahiyê, bi navê Rezê Mala Dawidê Kalo û bi navê Mêrga Qeya tên bilêv kirin. Li ser kuştina mîrekî zilimkar ku li mintîqeya Amedê bi navê Rût Heso (Hesoyê Rût) dihat bi nav kirin, ev herdu qebîlan mecbûr manin koçî cîhê ku îro navenda Dêrikê ye, bikin. Rûpîvana Dêrikê 1397 km² ye û li gora serjimara di sala 1998an de hatiye tesbît kirin ku nifûsa navenda navçeyê 19 hezar û 750 kes in. Nufûsa navçê di serjimara di sala 2000an de jî bûye 20.700 kes.
Raqima Dêrikê 780 metre ye û bilindahiya çiyayên wê 1500 metreyê derbas nakin. Çiyayên wê bi navê Çiyayên Mazî tê bi nav kirin. Dêrik bi berriya xwe jî, li ser sînorên deşta Herana ku heta dighê erdên Nisêbînê ye. Berriya Dêrikê, bi kevirên şehar (volkanîk) yên ji girqîjotên ji beriya dîrokê de teqiyane û li wan derdoran belav bûne ve dagirtiye. Vê gavê jî ji wan girqîjotan, madeya ku bi navê "kilinker" e û di çêkirina çîmento de wek havên tê bikaranîn, derdikeve.
Navdarên Bajer
Koma mûzîkê ya Koma Azad di sala 1987an de ji aliyê Bawer Can û Turhan Yapıştıran li Dêrîkê ava bû.
Clavette
Clavette, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Sebzevar (navçe)
Sebzevar yek ji navçeyên parêzgeha Xorasana Rezewî ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Sebzevar e.
Madhyabindu
Madhyabindu, bajarekî welatê Nepalê ye û li herêma Gandaki Pradesh de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 28.224 kes hatiye hejmartin
Nesîrabad, Verzeqan Şomalî
Nesîrabad Şomalî gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bernkastel-Kues
Bernkastel-Kues bajarokekî navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Hüttingen bei Lahr
Hüttingen bei Lahr şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Guilly, Loiret
Guilly, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Ehmedê Murşîdî
Ehmedê Mûrşîdî an jî Ehmedê Amîdî (z. 1689 - m. 1761) yek ji nivîskar, wêjevan û fîlozofekî kurd û zanyarê ola Îslamê yên ji navçeya Amedê ye.
Hevalbendî û şagirtiya Şêx Ebûbekirê Rihayê kiriye. Li ser zanînên ola Îslamê kolaye û gihîştiye encamên taybet.
Etrîş
Etrîş, Etrûş, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Campagne, Hérault
Campagne, Hérault, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Clérac
Clérac, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Fedem Merûf Kazim
Fedem Merûf Kazim,  Fed'em Me'rûf Kazim , gundekî bi ser Qerexana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Akîf Kendal
Jiyan
Navê bavê wî Ehmed, navê diya wî Pakîze Xanim e. Sala 1992 li Erzîromê tevlî pêşmergeyên ARGKê dibe. Beriya wê jî xebata siyasî dikiribûye.
Neuilly-le-Réal
Neuilly-le-Réal, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Niçiq
Niçiq gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Weifang
Weifang, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Shandongê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 9.086.241 kesî
Kilig
Kilig an çavmarka bêwanê an jî merejo (Asparagus officinalis) cureyek çavmarkê ye ku gelek caran kilig bo tevahiya çavmarkan jî tê bikaranîn.
Ji çavmarkê re herwiha meroje, melajo jî dibêjin. Çavmark di famîleya çavmarkan de cih digire. Berê li Kurdistanê bo nexweşên bi kuxînê ketine dihate pêşniyarkirin. Li Çînê wekî derman, 5000 sal in tê bikaranîn. Herwiha li Greka Antîk û Eqîptê (Misir) jî derman jê çêdikirine.
Di floraya Kurdistan, rojavayê Asya, navend û başûrê Ewropa, Sîbîrya û bakurê Afrîkayê de cihwar e. Li parzemînên din kêm be jî hin endamên vê malbatê tên dîtin. Li gelek welatan, bi taybetî li Amerîkayê çandiniya wê tê kirin. Di pêjgeha Ewropayê de gelek tê bikaranîn. Ji kiligê vexwareka Tequila amade dikin. Di pêjgeha kurd de herwiha cihê wê heye. Bi taybetî li herêmên Serhed, Xerzan û Dêrsimê bi biharê re berhev dikin.
Gy-les-Nonains
Gy-les-Nonains, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Malherbe-sur-Ajon
Malherbe-sur-Ajon, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Bernsdorf, Upper Lusatia
Bernsdorf, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonyayê ye.
Saal, Mecklenburg-Vorpommern
Saal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Serexs (navçe)
Serexs yek ji navçeyên parêzgeha Xorasana Rezewî ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Serexs e.
Şoreşê Qerepûngalê
Şoreşê Qerepûngalê (navê wî yê bi tirkî: Ibrahim Kiliç) (jdb. ?, li Qerepûngala Gimgimê - m. li Gêxiya Çewlîgê) şoreşger û fermandarekî kurd bû.
Sala 1992 tevlî nava refên ARGKê bûye. Beriya wê li herêmê xebatên siyasî dikir. Navê diya wî Dîlber Xanim, navê bavê wî jî Necmedîn e.
Mêjîdank
Mêjîdank pareyê jorîn ê kiloxî ye ko mêjî diparêzit. Di laşê mirovan da mêjîdank ji heşt hestiyan pêk dihêt ko ne bi rêya girêçikan lê bi rêya dirwaran bi hevra hatine girêdan.
Kaniya Bil
Kaniya Bil an jî Kanî Bill yek ji kaniyên navçeya Hewraman e ku dekevête wilate Iranê. Kaniya Bil yek ji mezintirîn kaniyên Kurdistan û rojavayê Îranê ye. Kaniya Bil karîgereke pir mezinî heye li ser çanda navçeya Hewraman û gelek ji şa'irên hewramî ziman pê amaje kirine. Niha Kaniya Bil ji metirsiyê ji nav çûn daye.
The Time Machine (pirtûk)
Romana klasîkê di sala 1895an de hat weşandin û di wêjeyê de cara yekeme wê derbarê rêwîtiya demî di paşerojê bi makineyekê demê ye. Roman pir cara wekî fîlm dihat çêkirin. Berhem ji bo pêkhatina steampunkê (şêtiya dûkelê) roleke mezin dilîst.
Naverok
Gerrvanê Demê wê di romanê de ne tê binavkirin, li ber dawiya sedsala 19'an makineyeke demê çê kir ye û bi vê makînê ew dikare di nav bîwara caremîna demê de bajo. Gerrvanê Demê hevalên xwe gumanber prensîpa makînê aşkire dişayesîne û gotin ji bo xwendevanên îro jî watebare. Bi rêwîtiya wî ya yekem ew tê di sala 802.701an. Li vir ew cîhana du heb heyberên dijeyî bi koka mirovanî dibîne. Herdû heyber di derbasa hezar salan de xwe ji herdu polên civakî yê Înglistana vîktoriyayî peresîn kirin. Regeza ku li jorê dijîn re Eloi dibejîn û yê li bin erdê dijîn re Morlock dibêjin.
Punarwas
Punarwas, bajarekî welatê Nepalê ye û li herêma Sudurpashchim Pradesh de cih digire.
Clion, Charente-Maritime
Clion, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Azawix
Azawix, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Randsfjorden
Randsfjorden, goleke di nava sinorê parêzgeha Opplanda Norwêcê de ye.
Gundê Gulan
Gundê Gulan an jî Gundê Kolan (1946: Gündiköla; ), gundekî bi ser Heskîfa Êlihê ve ye.
Famîleya çavmarkan
Famîleya çavmarkan (Asparagaceae) famîleyeke riwekan e, di desteya Asparagales de cih digire. Li Kurdistanê pirranî ji çiyayan tên berhevkirin, çandiniya wê nîne. Navdara vê malbatê kilig e ku jê vexwareka Tequila tê çêkirin. Hin endamên vê malbatê bo baxçevaniyê tên çandin. Lêkolînên molekûlargenetîkê pê derxist ku lêzim û endamên vê malbatê gelek bûne lê niha nemane.
Navê Asparagaceae sala 1789'ê ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu ve, di Genera Plantarum rûpel 40'ê de hatiye lêkirin. 7 binekom, 150 çîn û bi qasî 2500 cure di vê malbatê de hene:
Wertingen
Wertingen bajarokekî navçeya (Landkreis) Dillingen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Xeceriye
Xeceriye (1928: Khadjir sufla û Khadjir oulya [ango, Xecera Jêrîn û Xecera Jorîn]; ), gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mamekiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Çeçenên Tirkiyeyê
Çeçenên Tirkiyeyê () hevwelatiyê tirk ên ku bi eslê xwe çeçen in û penaberên çeçen in ku li Tirkiyê dijîn. Diyasporaya Çeçen a li Tirkiyeyê vedigere sedsala 19an dema ku Împeratoriya Rûsîyayê dest bi paqijkirina etnîkî ya qefqasîyan ji welatê wan kir, ev dersînorkirin wê paşê bi navê Komkujîa Çerkezî naskirin.
Mîvêrûd
Mîvêrûd gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Şorbeya savarê
Şorbeya savarê, şorbeya girarê, germiya savarê, avsîra girarê wekî ji navê wê kivşe ye, ji girarê (savar) tê kelandin.
Savar di pêjgeha kurd de cihekê sereke digire re. Bi taybetî li herêma Tolhildanê, deşta Rewanê, Serhed, rojhilatê Kurdistanê, Dêrsimê savar ji rizê (birinc) bêhtir tê xwarin. Ji bo kurdên Meledîyê wiha dibêjin: "Heger 366 xwarinên wan hene, 365 ji savarê ye, ya mayî jî kufteya nîskê ye û para kewaniya malê ye", Helbet ev ji henek û suhbetan e, ne tenê ji bo Melediyan dibêjin.
Meledî ji aliyê xwarinan ve pirr dewlemend e, bi sedan cureyên xwarinên wan hene.
Çêkirin
Îsot û pîvazê di nava rûn de biqijilînin, goştê kişandî tevlî bikin û hinekê bi hev re biqijilînin. Nîska makêşê de ye berdin nava rûnbirêşkê, ango nav goştê kişandî. Hinekê (5-10 deqe) bi hev re biqelînin.
Şorbeyê li binikên servîsê parve bikin, îsota tûj a di nava rûn de qijiliye, berdin ser binikan.
Huêtre
Huêtre, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Bersenbrück
Bersenbrück, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonya Jêrîn e.
Neure
Neure, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
La Clisse
La Clisse, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Huisseau-sur-Mauves
Huisseau-sur-Mauves, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Remediyê
Remediyê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Trinwillershagen
Trinwillershagen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Neuvy, Allier
Neuvy, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Şeştemed (navçe)
Şeştemed yek ji navçeyên parêzgeha Xorasana Rezewî ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Şeştemed e.
Frederik Pohl
Frederik George Pohl, Jr. (jdb. 26 çiriya paşîn 1919 li New York City, DYA; m. 2 îlon 2013 li Palatine, Illinois, DYA) nivîskarekî amerîkan yê honaka zanistî bû.
Camplong
Camplong, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Douglas D. Osheroff
Douglas Dean Osheroff (jdb. 1ê tebaxê 1945 li Aberdeen, Washington) fizîknasekî DYAyî ye. Sala 1996î bi tevî David M. Lee û Robert C. Richardson, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Bûkink
Bûkink (Mustela putorius), ku wekî  zerban, polecatê hevpar, reş an polecatê daristanê, fereteke ewropî, an jî ferretê çolê tê zanîn, cureyekî kûzeyan ku xweciyê bakurê Afrîka û rojavayê Asya û Ewropayê.
Seleteya fringî û merzekewê
Seleteya fringî û merzekewê seleteyek ji koma seleteyên fringiyê ye. Li hin deveran bo fringiyê, firingî, tomatos, pamîdor, bacanê sor jî dibêjin. Merzekew bi latînî lycopersicon esculentum e ku welatê wê Kurdistan û Îran e.
Amadekirin
Siyaleya xwe amade bikin. Hûn dikarin siyaleya xwe biqelînin jî, li ser daxwaza we ye.
Karlshausen
Karlshausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Winterrieden
Winterrieden şaredariyeke navçeya (Landkreis) Unterallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Burnak
Burnak, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Dêrsimê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Seleteya fringî û merzekewê
Amadekirin
Tomatosan bişon, wekî derxûna quşxaneyê ji wan devangan jêbikin, ango qalpaxan jê jêbikin. Hundirê wan derînin (wekî ya kutilkan, dolmehan). Hundirê wan bi xwê û îsota reş mist bidin (firikandin).
Vê sosa we amade kiriye, têkin nava fringiyan, dabigirin. Ser wan jî bi pelên merzekeyê bixemilînin. Seleteya we êdî amade ye.
Aislingen
Aislingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Dillingen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Aluke, Şêxan
Aluke, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Douglas D. Osheroff
Sala 1973î perwerdeya xwe ya fîzîkê li zanîngeha Cornell a li Ithaca/New York bidawî kiriye. Niha wekî fîzîkprofesorek li zanîngheha Stanford a California dersdariyê dike.
Di lêkolînên xwe yên li ser manyetîka taybetiyên Helyûm-3, a di germahiyên ekstrem de (di bin 0,5 Kelvîn) sûpralûîd fazê (bagerên bêberxwedanî) dike. Di fîzîka germahiyên ekstrem de xwedî cihekê mezin e.
Mîlîq
Mîlîq gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Elîkirpûn
Elîkirpûn gûndeke bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye.
Salehabad (navçe)
Salehabad yek ji navçeyên parêzgeha Xorasana Rezewî ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Salehabad e.
Besigheim
Besigheim, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Baden-Württembergê ye.
Steinach, Turîngiya
Steinach, bajarekî navçeya (Landkreis) Sonnebergê li herêma Turîngiyaya Almanyayê ye.
Nizerolles
Nizerolles, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Dêwank
Dêwank, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.
Tevgera Ciwanên Welatparêz û Şoreşger
Tevgera Ciwanên Welatparêz û Şoreşger rêxistineke siyasî ya Bakurê Kurdistanê ye.
Betzdorf
Betzdorf, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Rheinland-Pfalzê ye.
America Ferrera
America Georgine Ferrera an jî America Ferrera ( li Los Angeles, Kalîforniya, DYA) aktrîsa amerîkan e.
Amerîkaya Latînî
Ji bo ko zimanên romanî herwiha wek zimanên latînî jî tên navkirin van herêmên ko li ser wan zimanên latinî dihatin axaftin jî wiha hatine nav kirin.
Ziman
Li hindê wan zimanan zimanên dinên ewropayê jî, wek almanî, îngîlîzî, îtalyanî, walesî li wê herêmê der bi der belav bûne. Zimanên îndîgî(zimanên niştecîhên berê) jî li Meksîk, Bolîvya, Guatemala, Perû, Ekuador têne axaftin.
Li Perûyê zimanê qeçwayî li hindê spanî zimanê fermî ye. Li Bolîvyayê hindê spanî zimanên aymarayî, qeçwayî û guaranî zimanên fermî ne. Nîkaragua jî îngîlîzî û hin zimanên dinên wek mîskîto, sûmo û rama zimanên fermî ne.
Ol
Amerîkaya Latînî bi gelemperî, nêzî 80% ji derê katolîk in.
Ormîş
Ormîş, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Ferîman (navçe)
Ferîman yek ji navçeyên parêzgeha Xorasana Rezewî ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Ferîman e.
Noyant-d'Allier
Noyant-d'Allier, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Pêjgeha fînî
Pêjgeha fînî gelek di bin bandora gelên cîran de maye. Kartol, nan, masî û xwarinên goş cihekê sereke digirin. Ji xwarinên swêdî, rûsî gelek derbasê pêjgeha fînlandî bûne.
Wolfertschwenden
Wolfertschwenden şaredariyeke navçeya (Landkreis) Unterallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Bachhagel
Bachhagel şaredariyeke navçeya (Landkreis) Dillingen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Candillargues
Candillargues, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Maltot
Maltot, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Lenkeran (navçe)
Lenkeran yek ji 59 navçeyên dewleta Azerbaycanê ye.
Belauri
Belauri, bajarekî welatê Nepalê ye û li herêma Sudurpashchim Pradesh de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 53.544 kes hatiye hejmartin
Mîrzaelî Kendî
Mîrzaelî Kendî gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Pêjgeha portûgalî
Pêjgeha portûgalî, pêjgeha portekîzî ji cure û dewlemendiya xwarin-vexwarinê Portûgalê re tê gotin. Masî, fasûlî (lobiye, lovî), goşt, zebzeyên heşîn, riz, kartol gelek tên bikaranîn. Xwarinên quşxaneyê, şorbe pirr tên kelandin. Ji rûnan ê zeytê hezdikin. Pareke dewlemendiya xwarinên portûgalî jî ji mêtingehan e. Tê zanîn bi sedan salan portûgaliyan kolonyalîstî dikirin. Ji çand û hunera koloniyan gelek tevlî ya portûgaliyan bûye.
Şorbe û xwarinên quşxaneyê
Di aşxaneyan de beriya xwarinê ew jî wekî kurdan xwarinên sivik, bo mînak şorbeyê dixwin. Herwiha nan jî. Caldo verde („ava kesk/heşînî ya goşt“), goştekelem, sosîsa berazê (Chouriço''), Gazpacho, cureyên şorbeyê yên masiyan çend mînak in. Divê mirov xwarina fasûliyan Feijoada jî jibîr neke.
Masî û çêjên deryayê
Xwarinên cuda ji masiya Bacalhau, serşûrmasî (an masîşûr) (Xiphias gladius), orkînosê di qorên pêşîn de cihê xwe digirin. Ji van masiyan, biraşte, tiyan, şorbe ûêd gelek awayên xwarinan tên xwarin.
Coivert
Coivert, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Fîrûze (navçe)
Fîrûze yek ji navçeyên parêzgeha Xorasana Rezewî ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Fîrûze e.
Kiçan
Kiçan Meztirin eşîra Cizîra Botane ,ew eşir bı xwe Şêx Bizinî ye, sala 1600'da li zozanên çemê karê Cih bune u sala 1980 u 2000'ê li Cizîra Botan u 1940Hezex u gundên derdora Hezex Cizîrê Cih bune Gelhe (Texmînî) : Li Cizîrê 25/30 hezar Hezex:15/17Hezar
Gûndên êşîrê
Hêr ûsa rojava'yê Kûrdîstane dema kurd koçbêr bûn gelek ji êşîre koçê rojava derika hemko bejahîya endîwer û heremên nezî sinorê cizîre bû.
Betzenstein
Betzenstein, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Bavyerayê ye.
Torût
Torût, gundekî ser bi navçeya Xozata Dêrsimê ve ye.
Beverungen
Beverungen, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Nordrhein-Westfalenê ye.
Altenpleen
Altenpleen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Haşim Öztunç
Haşim Oztunç (jdb. 1ê sibatê 1956 li Cîwarikan a Gimgimê - m. 6ê kanûna pêşîn a 1981 li rûbara Merîçê) şoreşgerê kurd.
Jiyan
Lawê Besîra Xanim û Huseyîn e. Di erdheja sala 1966ê de xwîşk û birayek wî jiyana xwe ji dest didin. Ji bo xwendinê wî dişînin dibistana starê ya Farqînê. Dibistana dest pêkê li wir, a navendî (3 sal) li Mersinê dixwîne. Dibistana amadeyî li Gimgimê diqedîne.
Di temenciwaniya xwe de tevlî refên şoreşgerên dibe, gelek caran tê girtin û êşkence dibîne. Bi rêxistina Halkin Kurtuluşu (Rizgariya Gel) re têkilî datîne.
Paray-le-Frésil
Paray-le-Frésil, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Haşim Öztunç
Jiyan
Dixwaze derbasê Ewropayê bibe, li rûbara Merîçê jiyana xwe ji dest dide.
Intville-la-Guétard
Intville-la-Guétard, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Çemkur
Çemkur taxeke Cizîrê ye.
Şêniyên taxa Çemkurê ji ber çalakiya xwe ya siyasî û welatparêziya xwe navdar in.
Robert C. Richardson
Robert Coleman Richardson (jdb. li Washington D.C., - m. ) fîzîknasekî amerîkî bû Sala 1996î bi tevî David M. Lee û Douglas D. Osheroff Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Roubaix
Roubaix bajarekî kevn ê pîşesaziyê li bakurê Fransayê ye ku dikeve ser sînorê Belçîkayê. Di aboriya tekstîlê de bajarekî giring bû. Roubaix bi nêziki 95,000 kesî dibe sêyemîn bajarê herî mezin ê herêma Hauts-de-France. Li bajarê beşek ji Ewropayên Metropolê a Lille e.
Robert C. Richardson
Jiyan
Perwerdeya xwe di sala 1966an de li Virginia Polytechnic Institute û zanîngeha Duke bi dawî kiriye. Sala 1975î wekî profesorê fîzîkê li zanîngeha Cornell dest bi xebatê kiriye. Ji sala 1990î gerînendetiya laboratûarên bo lêkolînên atom û fîzîka parçeyan kiribû.
Roubaix
Ev bajar baş tê zanîn a pêşbirka bisiklêtan wekî cihî qedandin Paris-Roubaix.
Robert C. Richardson
Xebat û girîngî
Di herikbarên supraflûîd de, atom taybetiya tevgerên xwe winda dikin. Richardson jî yek ji wan kesan e ku bi lêkolînên xwe yên li ser Helyûm-3 ên di germahiyên ekstrem de keşfên nû kirine.
Mêhterlû
Mêhterlû gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Devdaha
Devdaha, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma [Jimare 5] (Province No. 5) de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 42.953 kes hatiye hejmartin
Colombiers, Charente-Maritime
Colombiers, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Bexbach
Bexbach (bixwîne: Beksbax), bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saarlandê ye.
Bênar
Bênar navê geliyek ji geliyên çiyayê Dalanperê ku dikeve başûrê rojavayê navçeya Mirgewer. Di vî gelîyî de ava xweşa Bênarê diherike û seyrangehekî pir xweş çêdike.Bênar ji bêjeya Pinar ya Tirkî bi wateya kanî yan jî şelaleyê heye.
Epşê
Epşê an jî Ebşê, bajarokekî navçeya Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.
Isdes, Loiret
Isdes, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Paray-sous-Briailles
Paray-sous-Briailles, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Biberach an der Riss
Biberach an der Riss, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Baden-Württembergê ye.
Kramerhof
Kramerhof şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Helawa qespê
Helawa qespê yan helawa xurmeyê cure helaweke pêjgeha kurd e ku li Amedê di meha remezanê de bo fitar û paşîvê didin ser. Qesp li Kurdistanê kêm diçê, biha ye. Li herêma Mêrdînê jî tê zanîn û xwarin.
Ravek
Xurmeyan hûr bikin. Di rûnbirêşkê de rûn biqijilînin, av û qespan berdinê, heya nermijî bû sor bikin. Nava xurmeyan vebikin, hêkan biçelpîninê û derxûnê (devanga, qalpaxa quşxaneyan) bigirin. Spîka hêkê derket, ango spîka hêkê qijilî, ji ser agir daynin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).
Mandeville-en-Bessin
Mandeville-en-Bessin, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Canet, Hérault
Canet, Hérault, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin: