cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
28ê nîsanê
Mirin
Nesime Yaman ya bi navê kod Delîla Goyî (di sala 1979an de li gundê Qiliban Badinê hatiye dinê, di sala 1990î de tevlî nav refên gerîlla bû, femandarê bolûkê û rêvebera YAJKê ya Eyaletê bû), Evîn Boga ya bi navê kod Evîn Umut (di sala 1979an de li Gundê Tatwan Yedîverenê hatiye dinê, di kanuna 1996an de tevlî nav refên gerîlla bû), Muhsur Çelik yê bi navê kod Dilovan (di sala 1978an de li Bismilê hatiye dinê, di sala 1998an de tevlî nav refên gerîlla bû), Emine Uygun ya bi navê kod Berçem Bote (di sala 1979an de li Edenê hatiye dinê, di 20 tebaxa sala 1998an de tevlî nav refên gerîlla bû), Barış Mert yê bi navê kod Alîkar (di sala 1974an de li Sasonê hatiye dinê, di sala 1997an de tevlî nav refên gerîlla bû), Meryem Taşkıran bi navê kod Jiyan Arjîn (di sala 1980yî de li Sîlwanê hatiye dinê, di 9 kanuna sala 1998an de tevlî nav refên gerîlla bû), Xezal Goç yê bi navê kod Axîn Tatwan (di sala 1980yî de hatiye dinê, di sla 1995an de tevlî nav refên gerîlla bû), Bayram Çolakel yê bi navê kod Sîpan (di sala 1978an de li Muradiyê hatiye dinê, di sala 1998an de tevlî nav refên gerîlla bû), Musa eslê xwe ji Rihayêbû.
Burjuvazî
Burjuvazî , burjuwazî, burjiwazî, bi giştî binavkirina hemwelatiyên dewlemend an jî di marksîzmê de, binavkirina çîna civakî ya serdest a civakê ye, ku berevajiyê wê çîna proletarya ye. Ev têgih carinan jî ji bo cihêkirina wê ji bohemyaniyê (ya hunerî) tê bikaranîn.
Ew bi dewlemendiya xwe û sermayeya xwe ya mezin a çandî û darayî, ji proletaryayê têne cudakirin û bi kevneşopî têne dijber kirin. Ew carinan di nav burjuvaziya piçûk (petite bourgeoisie), ya navîn (moyenne bourgeoisie), ya mezin (grande bourgeoisie), ya jorîn (haute bourgeoisie) û ya kevnar (ancienne bourgeoisie) de têne dabeşkirin û bi tevahî ji re wekî "burjuvazî" tê gotin.
Le Lesme
Le Lesme, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Paristan
Paristan, gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Laçin
Laçin an laçîn (Falco biarmicus  ), cureyekî şimqaran (Falco) e.
Belavbûn
Laçin li Afrîka, başûr-rojhilatê Ewropay û Asyayê dijî ye.Binecureyê laçinê (Falco biarmicus tanypterus), eger li Îraqê tê dîtin bi taybetî Kurdistanê başûr.
Paristan
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Paristan 58 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 354 e.
Laçin
Şayes
Laçin bazekî mezin e ku dirêjiyê wî dighîjê 43–50 cm û tevî baskan qasî 95–105 cm. Rengê sîngê laçin gewr e weke balabanê, lê pişt û serî wî sor e. Dengê laçin tûj e mîna "wray-e".
Reftar û xwarin
Laçin 3-4 hêkan dike û hêlînê xwe ser kêlekên kendalan ava dike. Laçin bi gelemperî qelereşkan (Corvus monedula) dixwe.
Girsarinc
Girsarinc, gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye. Ji ber ku li vî gundî agirpijên ku wextekê çalak bûne heye û wan ev agirpij bi nêta sarincê bi kar anîne navê vî gundî bûye Girsarinc.
Dagan
Dagan (sumerî: ) an Dagon (fenîkî:, , ) weke xwûdayê bereketê tê ziman. Tê gotin ku kurê Baal a. Ew, di dema Amorîtan de, tê gotin ku navê wî dibê. Lê ew xwûdayekî ku bi teybetî li ber firatê û li ber ava firatê dijî bûya û ê dema sumerîyan a. Di dema Hûrîyan de, ew jê re parastgah hatina çêkirin. Bi teybetî, tê gotin ku li rojhilatê firatê dijî. Carna, weke Enlîl û Baal jî hatîya nasîn.
Naxirçî Bilax
Naxirçî Bilax gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Mesut Yılmaz
Ahmet Mesut Yılmaz, (jdb. 6 çiriya paşîn 1947 – m. 30 çiriya pêşîn 2020 ) siyasetmedarekî tirk e û serokwezîrê berê ya Tirkiyeyê bû. Yılmaz ji 1991ê heya sala 2002an wekî serokê partiya ANAP ê wekî serokwezîrê Tirkiyê kar kiriye. Dewrên wî yê serokwezîriyê, dewra yekem çend mehan dewam kiriye, dewra duyem ji 1991ê û 1996an û dewra sêyem ji hezîrana sala 1997an heya kanûna paşîn a sala 1999an dewam kiriye.
Jiyana taybet
Malbata Yılmaz bi eslê xwe Hamşenî û ji Rizeyê ye.
Ew bi Berna Yılmaz re zewicandî bû û dê û bavên du kurên bi navê Hasan û Yavuz Yılmaz e. Lawê wan Yavuz di kanûna pêşîn a 2017an de li avahiya xwe yê li Stembolê bi guleyan hate kuştin.
Paşberd
Paşberd, gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Paşberd 6 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 49 e.
Serhat Ertuna
Serhat Ertuna hunermendekî kurd e, li navçeya Nisêbînê ya Mêrdînê hatiye dinê. Di navbera salên 1999-2006an de li Şanoya Şaredariya Bajarê Amedê wek lîstikvan xebitiye. Di gelek lîstikan de cih girtiye. Li hin navendên hunerê wek DSM, DFKSMê de jî bi projeyên hunerî kar kiriye. Di navbera 2007-2012-an de li NÇM (Navenda Çanda Mezopotamya) a Stembolê de di nav xebatên şanoyê de wek lîstivan, mamosteyê şanoyê û derhêner xebitiye. Di gelek lîstik û xebatên muzikê de cîh girtiye. Di 2012-an de di projeya muzikê ya bi navê "Dîwan-a Dubeytî" ku ji dubeytiyen Baba Tahirê Uryan pek hatiye de wek solo vokal, bestekar û birêvebir cîh girtiye. 2014 albuma xwe ya yekemîn bi nave "Lamekan" û 2018 albuma xwe ya dûyemin bi navê "AS" derxist. Wî di sala 2020-an de ji Zanîngeha Hunerên Bedew a Zurîhê (Zurich University of the Arts) beşa Fine Arts mezûn bû. Di sala 2022-an de li Zanîngeha Hunerên Bedew a Zurîhê mastera xwe ya beşa Fine Arts qedand. Ew xebatên xwe, yen hunerî li bajarê Zurîha Swisreyê berdewam dike.
Website: https:/ /www.serhatertuna.com/
Instegram: https://www.instagram.com/serhatertuna/
PÊŞANGEHÊN WÎ DI QADÊ HUNERÊN HEVÇAV DE ÇÊKIRIN
2022     2+2= Kurdstn 1923 2023, Lozan, Swîsre
2022     '''Wie geht es dir? Aufzeichnungen aus dem Kellerloch, Foto Forum, Zug, Swîsre'''
2022    How to Separate Carefully, Grispace 170205, Zurîh, Swîsre
2022    Wachstum, Kulturbauerhof Wanner 433, Wanner, Swîsre
2019    Palma Pixton Ziga Zero, ZHdK,  Toni-Areal, Zurîh, Swîsre
2019    Am Gaa Aa, Gasthaus Hirschen, Muotathal, Schwyz, Swîsre
2018    We don`t need another hero, ZHdK,  Toni-Areal, Zurîh, Swîsre
2017    Because of the princess, ZHdK,  Toni-Areal, Zurîh, Swîsre
2016    Werkschau Architektur 0.16, Zurich, Swîsre
FÊSTÎVALÊN FÎLMÊ KU BEŞTARBU
'''2022    Wie geht es dir? Aufzeichnungen aus dem Kellerloch, Kurdische Filmfestival Berlin. Berlin, Almanya'''
'''2021    Dead End in the Land of Ulysses, Kurdisches Film Festival Hamburg, Hamburg. Almanya'''
'''2021    Dead End in the Land of Ulysses, Toronto Lift-Off Film Festival. Toronto Kanada'''
'''2021    Dead End in the Land of Ulysses, New York Lift-Off Film Festival. New York, USA'''
'''2021    Dead End in the Land of Ulysses, Berlin Lift-Off Film Festival. Berlin, Almanya'''
'''2020    Dead End in the Land of Ulysses, Batman, Yilmaz Güney Film Festival. Batman, Tirkî'''
Teater
Video Klip: https://www.youtube.com/watch?v=k_HrG00h3pY
Video Klip: https://www.youtube.com/watch?v=ROuthbD5t-A
Video Klip: https://www.youtube.com/watch?v=XDyaO42lizQ
Video Klip: https://www.youtube.com/watch?v=X4uWg0sn7vM
Video Klip: https://www.youtube.com/watch?v=Ub6jmvLY5AU
Video Klip: https://www.youtube.com/watch?v=Tso9juGl3BI
Konser: https://www.youtube.com/watch?v=z6BFugSx0_U
Konser: https://www.youtube.com/watch?v=JiusTbB1-Nc
Danastin: https://www.youtube.com/watch?v=zhi2zhJ0opI
Danastin: https://www.youtube.com/watch?v=WXcM9b7lgM8
Ertuğrul Kürkçü
Ertuğrul Kürkçü (jdb. 5ê gulanê 1948 li Bursa) siyasetemdar, rojnamevan, nivîskarekî romî (tirk) ye. Bi piranî mêla wî li ser kemalista ye, pir Bi nêrîn û helwesta xwe ya sosyalîst tê naskirin. Parlamenterê BDPê ye.
Jiyan
Di salên 1960'î de tevlî tevger û rêxistinên ciwanan dibe. Bo demekê serokatiya DEV – GENÇê dike. Di êrîşa çekdarî ya Mahir Çayan û hevalên xwe tên kujtin de, bi saxî tê girtin. Bi cezayê îdamê tê cezakirin lê cezayê wê sala 1974ê (efûya giştî) dikin 30 sal. 14 salan di zîndanê de dimîne, sala 1986ê tê berdan.
Di hilbijartinên giştî yên 12ê hezîranê 2011'yê de, tê hilbijartin û dibe parlamenter.
Şirzî
Şirzî (bi tikî: Boğazgören), gundekî ser Hekîmxana Melediyê ye.
Metin Göktepe
Metin Göktepe (jdb. 10ê nîsana 1968 - m. 8ê kanûna paşîn a 1996, li Stembolê) rojnamevanekî tirk bû. Di binçavkirinekê de, bi destê polîsan hate kujtin. Xwedî nêrînên çepgir bû.
Jiyan
Metin Göktepe li Girîna parêzgeha Sêwasê ya bakurê Kurdistanê tê jiyanê. Dibistana amadeyî li Stenbolê bidawî dike. Sala 1989ê xwe qeydê beşa aboriyê ya zanîngeha Stembolê dike. Di kovara bi navê Gerçek (Rastî) de dest bi karê rojnamevaniyê dike û sala 1995ê tevlî rojnameya Evrenselê dibe.
Di 8ê kanûna paşîn a sala 1996ê bi tevî 1000 kesî ji aliyê polîsan ve tê binçavkirin. Polîs bi lêdanê wî giranbirîndar dikin, di destên wan de jiyana xwe jidest dide. Polîs serî de înkar dikin, lê paşê dipejirînin. Sala 1999ê 6 polîs bi cezayê 7 sal û 6 mehan tên cezakirin lê 1 sal û 8 meh di girtîgehê de dimînin, bi efûya giştî tên serbestberdan.
Guradir
Guradir, gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
2008
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Bad Bergzabern
Bad Bergzabern, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Rheinland-Pfalzê ye.
Qozlûce, Xozat
Qozlûce, gundekî ser bi navçeya Xozata Dêrsimê ve ye.
Le Brethon
Le Brethon, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Letteguives
Letteguives, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Luckow, Mecklenburg-Vorpommern
Luckow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Tepesarmî
Tepesarmî gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 202 kes (34 malbat) bûn.
Tîtan
Tîtan tê çend maneyan:
Bad Berka
Bad Berka, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Turîngiyayê ye.
Hamidiyê
Hamidiyê, gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Faryab (navçe)
Faryab yek ji navçeyên parêzgeha Kirmanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Faryab e.
Heboşî
Heboşî, gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Kevirkan
Kevirkan, kevkan, kevirkanî, kevkanî navê çek û pêlîstokek e. Gelek binavkirinên wê yên din jî hene. Ji bo zarokên mezin û kesên temenmezin e. Herwiha alaveke şer ê kevn e jî.
Kevirkan ji bo kevir avêtin, kevir pekandinê ye. Ji rîs, bendên nûjen an çermê ajalan tê ristin. Kevirkan wekî xalîçe, fanorî yan goreyan tê ristin. Kevirkanên baş bi rîsên rengîn û şidyayî ne. Zarokên ku derfeta wan a ristinê nîne, ji parçeyeke çerm an qumaşê kevirkana xwe çêdikin.
Kevirkanê de 3 tişt girîng in
Pirranî law bi kevirkanê dilîzin. Bi kevirkanê gelek lîstik tên afirandin. Bo mînak qûçeke keviran wekî hedefa nîşangirtinê tê danîn û bi kevirkanan lê kevir tên reşandin. Kê biserket, ew mîr, ên din mastxur in.
Wekî alaveke şer jî hatiye bikaranîn. Kevirkanên berê gelek mezin bûne. Cureyê wiha ji Kurdan derbasî hin komên cîran jî bûye. Kevirkanên gelên din, taybetî yên Ewropayiyan ji darên terr dihatibûne çêkirin. Cihê kevir dikeveyê bi hêza ga, hesp (esp, esptor, asptor) an ajalên mezin ên din ên kedîkirî dihatibûye kişandin. Girêyan wan dema bi şûr dihate jêkirin, bi lezeke mezin kevir dipekiya.
Cureyê Kurdan, pirranî bo şerên çiyayî û gerîlla û yên Ewropiyan bo dagirkirina bajarên dor bi sûr bikêr bûne.
Meiersberg
Meiersberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Lieurey
Lieurey, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Arpîtanya
Arpîtanya (bi arpitanî: Arpitania, Arpetania) herêmeke dîrokî ye li Ewropayê. Niştecihên herêmê zimanê arpîtanî (frankoprovensal) xeber didin, navê niştecihan jî arpîtanî ye.
Welatê Arpîtanya ji aliyê Fransa, Swîsre û Îtalyayê ve tê parçekirin.
Mêhmandar Olya
Mêhmandar Olya gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Sentromer
Sentromer (bi înglîzî: centromere) beşek ji zincîra ADN yê ye ko dema dabeşbûna xaneyê de ji bo kînetokoran wekî xala girêdanê kar dike.
Peyva sentromer ji du peyvên grekî pêk tê, “kentron” û “meros”. Wateya kentron “navend” e, peyva meros jî ji bo peyva “beş” tê bikaranîn. Li gel peyva sentromerê, di kurdî de ji bo vê pêkhateyê peyva “navendebeş” jî tê bikaranîn.
Sentromer di qonaxa metafazê de ,ango di kromozomên metefazê de baş xuya dibe. Kromozomê asayî yek sentromer lixwe digire.
Beşa sentromerê ya ADNyê bi cota nukleotîdên A-T dewlemend e. Her yekê kromotîdên xwîşk bi duhendebûna ADNyê çê dibin, loma kopyayê hev in. Kromatîdên xwîşk bi navbeynkariya kînetokorê (bi înglîzî: kinetochore),di xala sentromerê de bi hev ve girêdayîne.
Kînetokor proteînên bi şeweyê xapleyî ne. Her kromozom du kînetokor lixwe digire, her yekê wê di xala sentromere de bi kromotîdêk xwîşk ve giridayî ye. Kînetokor di navbera sentromer û rîşalên teşiyê de cih digirin. .
Dema dabeşbûna xaneyê de rişalên teşiyê di xala kînetokorê de hildiweşin û kurt dibin bi vî awayî kromatîdên xwîşk ji hev diqetin û her yek ber bi cemserek xaneyê ve diçin. Ango Sentromer di destpêka qonaxa anafaza mîtozê û anafaza duyem a miyozê de ji hev diqetin.
Li gor cihê sentromerê, çar corê kromozoman heye.
Kromozomên ko sentromer di naverastê wan de cih digire, wekî kromozomên metasentrîk (bi înglîzî: metacentric chromosome) tên navkirin.
Heke sentromer li kotahiya kromozomê de be,vê gavê ev kromozom wekî kromozoma telosentrîk (bi înglîzî: telocentric chromosome) tê navkirin.
Hin caran jî, cihê sentromerê di navbera naverast û koatahiya kromozomê de, nêzîkê kotahiya kromozomê de ye, vê gavê ev kromozom wekî kromozoma akrosentrîk (bi înglîzî: acrocentric chromosome) tê navkirin.
Ardehan
Ardehan (bi tirkî: Beykent), gundekî ser Hekîmxana Melediyê ye.
Tekaxac
Tekaxac gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 386 kes (89 malbat) bûn.
Hedbê
Hedbê, gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
1ê gulanê
Jidayikbûn
1991 – Melek Rojhat, hunermenda kurd
Beaulieu-sur-Loire
Beaulieu-sur-Loire, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Fehrec (navçe)
Fehrec yek ji navçeyên parêzgeha Kirmanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Fehrec e.
Le Breuil, Allier
Le Breuil, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Uğur Mumcu
Uğur Mumcu (jdb. 22ê tebaxê 1942 li Kırşehir − m. 24ê kanûna paşîn 1993 li Ankara) weşanger, nivîskar û rojnamevanekî romî (tirk) bû. Di êrîşeke bombeyî de jiyana xwe jidest da.
Riha (parêzgeh)
Riha, parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye. Ev parêzgeh dikeve hundirê sinorên Komara Tirkiyeyê. Serbajarê parêzgehê Riha ye.
Uğur Mumcu
Xwedî ramana kemalîst bû. Ji sala 1975ê ve di rojnameya Cumhuriyetê de dinivîsî. Sala 1977ê marî dibe (dizewice) û du zarokên wî dibin. Kujtina wî gelek dend vedide, kemalîst, çepgir û sosyalîst tevlî şîna wî dibin.
Li ser kujtina wî gelek spekulasyon tên kirin. Gorî hinekan rêxistina dewleta veşarî ÖHD û Ergenekonê ji bo rewşa welat xirab bibe û esker derbeyê bikin ew kujtine. Lêpirsîn û darizandinan de kujer nehat peydakirin.
Riha (parêzgeh)
Navçe
Parêzgeha Rihayê 13 navçeya pêk tê.
Demografî
Avahiya etnîk a parêzgeha Rihayê ji 85% bo 90%kurd, 10% bo 15% ereb
2ê gulanê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Barav
Barav, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Bad Berleburg
Bad Berleburg, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Nordrhein-Westfalen e.
Mîxaîl
Mîxaîl (bi tirkî: Başkavak), gundekî ser Hekîmxana Melediyê ye.
Mönkebude
Mönkebude şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Tûjelle
Tûjelle, gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Tûjelle 46 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 243 e.
Heramiyê
Heramiya an Heramiyan an jî Heramiyê  gundekî ku bi navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya Mêrdînê ve girêdayî ye.
Tilxab
Tilxab gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Tîtan (heyv)
Tîtan heyva Saturnê ya herî mezin e û duyemîn mezintirîn peyka xwezayî di Pergala Rojê de ye. Titan di sala 1655an de ji hêla astronomê holendî Christiaan Huygens ve hatiye kişfkirin.
Goztik
Goztik, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Qele Genc (navçe)
Qele Genc yek ji navçeyên parêzgeha Kirmanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Qele Genc e.
Mezîrme
Mezîrme (bi tirkî: Ballikaya), gundekî ser Hekîmxana Melediyê ye.
Bianca Bin
Bianca Franceschinelli Bin, di 3ê îlonê 1990an de li Jundiaí, Brezîlê ji dayika xwe bûye, aktrîseke brezîlî ya sînema û telenovelan e.
Nayi
Nayi, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Vogelsang-Warsin
Vogelsang-Warsin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Qirtik
Qirtik an kirtik (bi înglîzî: Cartilage) cureyekî ji tevinekê girêdanê ya ku li gelek beşan di laşî mirov de hene wek guh, poz, navbara movikan, qilqancik û bronşan. Ew req e lê ne wek hestî û elastîk e.
Sê cor ji tevinekê qirtikê hene, qirtika hiyalîn (hyaline cartilage), qirtika elastîk (Elastic cartilage) û qirtika davê (fibrocartilage).
Tûpaxac
Tûpaxac gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 23 kes (5 malbat) bûn.
3ê gulanê
Jidayikbûn
1975 – Christina Hendricks lîstikvan û modela berê yê amerîkî.
Bad Berneck im Fichtelgebirge
Bad Berneck im Fichtelgebirge, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Bavyerayê ye.
Pisikan
Pisîkan, navê gundekî navçeya Avnîkê ya Erzîromê ye. Navê xwe ji eşîra kurdan a pisîkan girtî ye.
Sêrt (parêzgeh)
Sêrt parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye û dikeve nav sînorên Komara Tirkiyê.
Piroz
Piroz, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Yilanlî
Yilanlî, gundekî Avnîka Erzîromê ye. Rûnişvanên vî gundê kurdên elewî ne yên ku ji Gimgimê hatine li vî gundê bicîhbûne.
Pîşesazîbûn
Pîşesazîbûn an îndustriyalîzm pêvajoyek di nav dewletekê de ye ku tê de dewletek çandinî vediguhere dewletek pîşesazî.
Pîşesazîbûn ev serdema guherîna civakî û aborî ye ku ji nû ve rêxistineke berfireh a aboriyê ji bo mebesta hilberînê vedihewîne. Di dîrokê de pîşesazîbûn bi zêdebûna pîşesaziyên qirêj ên ku bi giranî li ser sotemeniyên fosîl hatine damezrandin ve girêdayî ye. Balek zêde li ser pêşkeftina domdar û pratîkên siyaseta pîşesaziya kesk heye, lewra pîşesazîbûn her ku diçe pêşkeftina teknolojîk, bi veberhênana rasterast di teknolojiyên pêşkeftî û paqijtir de, vedihewîne.
Ji nû ve birêxistinkirina aboriyê hem di aliyê aborî û hem jî di aliyê civakî de gelek encamên nexwestî hene. Her ku dahatên karkerên pîşesaziyê zêde dibin, bazarên mal û karûbarên xerîdar berfireh dibin û teşwîqek din ji veberhênana pîşesaziyê û mezinbûna aborî re peyda dikin. Her ku dahatên karkerên pîşesaziyê zêde dibin, bazarên mal û karûbarên xerîdar berfereh dibin û teşwîqek din ji veberhênana pîşesaziyê û mezinbûna aborî re peyda dikin. Wekî din, strukturên malbatê diguhezin ji ber ku malbatên mezin meyla dikin ku êdî li yek mal, cîh an cîhek bi hev re nejîn.
Kirman (navçe)
Kirman yek ji navçeyên parêzgeha Kirmanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Kirman e.
Merlin (rêzefilm, 2008)
Merlin rêzefîlmekî brîtanî ye û li ser nêreng Merlin û pêwendiya wî ya bi Prens Arthur re ye. Ji sala 2008an heta 2012an 5 sezonê rezêfilmê li bin fermana kanalên NBC û BBC ONE ji aliyê pargîdaniya Shine Limited ve hatibû çêkirin. Rêzefîlm him li Keyaniya Yekbûyî him jî li qada navnetewî serkeftinekî mezin bû û li 50 welatan hatibû weşandin. Di berfanbara 2012an de rêzefîlm bi dawî hat.
Çwalan
Çwalan, gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Çwalan 17 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 128 e.
Merlin (rêzefilm, 2008)
Naverok
Li Kamelotê Key Uther Pendragon dijî û li erdên Keyaniya Kamelotê de efsûn (sêhrbazî) qedexe ye. Bikaranîna efsûnê bi mirinê tê cezakirin. Ew ne hêsan e ji bo Merlinê ciwan, ew gava dî hatiye bajarê. Merlin li cem bijîşkê keyanî Gaius (bêje Gayus) dijî ew kanînê wî zû dinase û Merlin bi her derfetan hildide bin parastina xwe. Zeman pir zû derbas nabe û Merlin û Arthur pêrgî hev tên. Herdu jî xwe ji keftûleftan vedidizin. Her wiha bi rojekî Merlin jiyana Arthur difilitîne û lewma Uther, Merlinê wek diyarî çokarê Arthur radigihîne. Di destpêkê de herdu ne pir kêfxweş in ema demek şûnde navbera wan herdukan de pêwendiyeke dostane çêdibe. Ejdehayeke bindest ku li binê  Kamelotê dijî ji Merlin re dibêje ew çarenûsa Merlin e ku Arthur biparêze û di bi riya wê ya diyarkirî de jê re bibe alîkar.
Beaune-la-Rolande
Beaune-la-Rolande, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
4ê gulanê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Kuhbenan (navçe)
Kuhbenan yek ji navçeyên parêzgeha Kirmanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Kuhbenan e.
Ûçtepey Qele
Ûçtepey Qele gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1084 kes (349 malbat) bûn.
Bargischow
Bargischow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Xirîn
Xirîn (bi tikî: Aksütlü), gundekî ser Hekîmxana Melediyê ye.
Behmen Qubadî
Behmen Qubadî (jdb. 1'ê reşemiyê 1969, Bane) derhênerekî fîlman ê kurd e.
Jînenîgarî
Behmen Qubadî di sala 1969'an de li bajarê Baneyê, li rojhilata Kurdistanê hatiye dinê. Di dema perwerdebûna xwe de di radyoyeke de xebitî. Di 12 saliya xwe de li bajarê Sineyê bi amatorî tevlî koma derhenerên filman bû û bi wan re kurtefîlm çêkir. Piştî li Tehranê Dibistana Bilind ya Weşan û Çapemeniyê qedand, dest bi wênekêşiya Sanayiyê kir.
Di navbera salên 1995-1999 derhêneriya 10 kurtefîlmên ku di pêşbaziyên netewî û navnetewî de xelat stendiye, kir. Yek ji van fîlma Jiyana li Mijê di Festîvala Clermont-Ferrand (li Fransa) Xelata Juriya Taybet stend.
Di sala 1999 di fîlma derhêner Abbas Kierostamî ya "Ba wê me hilde" asîstantiya sereke kir û di fîlma Samira Makhmalbaf ya Textê Reş de jî yek ji rolên sereke lîst.
Fîlma Qubadî ya Dema Hespên Serxweş di sala 2000'î de di Festivala Cannesê ya Filmê de Xelata Kamereya Zêr, Xelata Sînemaya Ciwan û xelata PIPRESCI girt.
Heyal, Dêrika Çiyayê Mazî
Heyal, gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Tîremar
Tîremar (Coluber najadum), cureyek e marên bêjehrî ji cinsê kewmaran e.
Belavbûna erdnîgarî
Tîremar li welatên Balkan, Yewnan, Kurdistanê, Îraq, Tirkiye, û Sûrî têne dîtin.
Şayîs
Dirêjiyê tîremar nêzî 135 cm. Rengê wî nêzî rengê erdê ye û deqên tarî ser qirika wî hene.
Warên sirûştî
Tîremar ji ciyên ziwa wek di nav kevir û latan hez dike bijî.
Xwarin
Tîremar dikanê mar û qirtîşên biçûk bixwe.
Blesewitz
Blesewitz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Ûçtepey Kurd
Ûçtepey Kurd gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Xlîsan
Xlîsan, gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Ûçtepey Kurd
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1433 kes (367 malbat) bûn.
Hevrîn Xelef
Jiyana wê
Hevrîn Xelef di 15ê çiriya paşîn a 1984an de li Dêrika Hemko hat dinyayê. Ew ji malbateke welatparêz bû. Hevrînê xwendina xwe ya seretayî, navîn û amadehiyê li dibistanên Dêrikê bi dawî anî. Wê di sala 2009an de beşa endezyariya çandiyê li Zanîngeha Helebê qedand û dû re li devera kurdî ya xweserî li bakurê rojavayê Sûriyê cihekî payebilind wergirt. Hevrîn Xelef di sala 2012an de yek ji damezirînerên Weqfa Zanist û Ramana Azad bû. Di sala 2015an de, ew cîgira serokê komîsyona wizeyê ya herêma Cizîrê bû. Ew di sala 2016an de bû hevseroka desthilata wizeyê. Partiya wê, Partiya Sûriya Pêşerojê, di sala 2017an de li dû dagirkirina Reqayê ji koma Dewleta Islamî beşdarî rêveberiya bakurê Sûriyê bû. Xelaf beşdarî gotûbêjan bû bi Dewletên Yekbûyî, Fransa û şandeyên din re. Ew ji bo karînên xwe yên dîplomatîk dihat nasîn. Xelef li ber zêdebûna xweşbînî û yekîtiyê di nava mesîhî, ereb û kurdan de xebitî.
Kuştina wê
Xelef yek ji wan sivîlan bû ku di rojên yekem ên operasyona leşkerî ya piştgiriya Artêşa Tirkiyê de hat kuştin, ligel Obsavdêrîya Sûrî ya jibo mafên mirovan ragihand ku neh sîvîl hatin îdamkirin li demên cûda li başûrê bajarokê Girê Spî.
Artêşa Neteweyî, komeke serhildêr ku ligel Tirkiyeyê şer dike, berpirsyariya kuştinê red kir.
Othello
Wergera kurdî
Wergêrê kurd Husein Muhammed ev berhema Shakespeare wergerand bo kurdî.
Bad Bevensen
Bad Bevensen, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonya Jêrîn e.
Huner Selîm
Huner Salem (, Akrê) derhêner, wênesaz û niviskarekî kurd e.
Bi 17 saliya xwe koçber bû ye, di riya Sûrî re çû ye Îtaliya, li wir çûye dibistanê û li Mîlano politîk xwendiye. Îro ew li Parîs'ê wek derhêner, nîgarkêş û nivîskar dijî. Di nîsana 2004an de pirtûka wî  (bi kurdî: Tifinga bavê min) derketiye, ya ku bi 40 zimanan hatiye wergirandin. Li festivala filmên cîhanê li Cannes 2005 a wezîrê çanda ferensî Renaud Donnedieu de Vabres ew "Chevalier des Arts et des Lettres" hate xelat kirin. Ji bo herdû filmên wîyî dawî Kilomètre Zéro û Dol Hiner Salem vegeriya welatê xwe.
Kuvark
Kuvark curayekî kuvan e. Gelek texlîtên kuvarkan bi rengên cuda cuda hene. Heta hin ji wan hene ku jehrî jî di wan de heye. Her sal gelek kes bi van karokên jehrîdar dimirin.
Karok li Kurdistanê di demsala biharê de li mêrg û terazinan şîndibin. Karok dema hêj nû ji binê axê derdikevin derva, gelek piçûk in, qurma wan zirav e û jora wan tar vedigire; girover dibe û keviyên xwe bi jêrê ve diwergerînin. Karok ji aliyê tara xwe ya binî ve, xetxetkî ye. Bihneke xweş jê tê û ji bo xwarina mirovan xwerekekî pir hêja, bi adan û nişa ye.
Bêjenasî
Kuvark yek ji peyvên kevin yê îndo-europî ye. Di zimanê farisî de hatiye guhartine lê di zimanê sanskrît dakavaka ye. Di kurdî da peyvên kuvk, kuvark û kevz û peyva sanskrît kavaka ji yek peyvê tên. Peyva kuvk wek küf derbasa tirkî jî bûye. Di devokên kurdî da ji bo bi kuvark gellek nav tên gotin. Ku yek li ev peyvan bi baldar binêre yê eleqeyên wan bi kuvarkê ra bîne:
Kehnûc (navçe)
Kehnûc yek ji navçeyên parêzgeha Kirmanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Kehnûc e.
Viking Airlines
Viking Airlines navê fîrmayeke hewayî ya sîvîl a Swêdê ye. Navenda fermî ya fîrmayê li Stockholmê ye.
Bi pirranî seferên çarter (charter) lidardixe û hin ofîsên wî li Yewnanistanê ne. Firmayê bi fermî di 10'ê gulanê 2003'î de dest bi seferên rêwitiya esmanî kiriye.
Servîsên fîrmayê
Ji sala 2005'î virde fîrma li benda destûra seferên Hewlêrê bû ku hate pejirandin. Di nêzîk de wê seferên Kurdistana Başûr destpêbikin. Dîsa seferên wê bo Atîna, Bêrût, Dublin, Lîzbon hwd gelek cihan lidarxistiye.
Axyar
Axyar, Aẍyar, gundekî bi ser navenda Osmaniyeyê ve ye.
Marksîzm
Marksîzm rêbazeke siyasî, zanistî û rewşenbîrî ya bibandor e ku hem bi sosyalîzmê û hem jî bi komunîzmê ve girêdayî ye.
Ji nîvê duyemîn ê sedsala 19an de, ji alîgirên felsefevanên alman Karl Marx û Friedrich Engels re wekî Marksîst têne binavkirin. Di wateyek berfireh de, Marksîzm ji bo teoriya aborî û civakî ya ku ji hêla Marx û Engels ve hatî pêşve xistin û hem jî ji bo nêrînên felsefî û siyasî yên têkildar têgînek kolektîf e. Kes û ekolên ramanê yên ku bi rengekî taybetî bi xebata Marks û Engels ve girêdidin jî wekî beşek ji Marksîzmê têne hesibandin.
Ûzinobe
Ûzinobe gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1100 kes (222 malbat) bûn.
Mekanîzmaya henasedanê
Henasedan, ango henasewergirtin û henasedayîn (bi îngilîzî: breathing).
Peyva henasedan, ji bo karê alûgora gazan a navbera xaneyên laş û hawîrdorê tê bi karanîn. Henasedan ji du gavên sereke pêk tê. Gava yekem girtina hewayê bo pişikan an jî dûrxistina hewayê ji pişikan e. Gava duyem jî, alûgorkirina gazan e. Di navbera xaneyên pişik û hewayê de alûgorkirina gazan, wekî henasedana derve tê bi navkirin. Herwisa, di navbera xwîn û xaneyên laş de alûgorkirina gazan jî wekî henasedan a navî bi nav dibe.
Navbera xwîn û hewayê de alûgorkirina gazan, di pişikê de, di nav sikildanokên hewayê de rû dide. Kiryara livîna hewayê bo nav pişik û derçûna wê ya ji pişik bo derve, wekî mekanîzmaya henasedanê tê bi navkirin. Mekanîzmaya henasedanê du cure ye; henase wergirtin û henasedayîn. Ji derve bi navbeynkariya dev û difin, ber bi pişikan ve çûyina hewayê wekî henase wergirtin bi nav dibe. Herwisa ji pişikan derkirina hewayê jî wekî henasedayîn tê bi navkirin.
1. Di rewşa asayî de ji gewrî hetanê sikildanokên hewayê, coga henaseyê bê navber, bi hewa yê tijî ye.
2. Pişik di nav sîngekelêna devgirtî de cih digirin. Parsû (perasû) li aliyê paş ve bi hestiyê birrbiragê ve, li pêş de bi depê sîngê ve girêdayî ne, bi vî awayê qefesa sîng peyda dibe. Di navbera parsûyan de sê çîn masûlkeyên navbera parsû heye. Masûlkeyên navbera parsû yên derve, masûlkeyên navbera parsû yên naverast û masûlkeyên navbera parsû yên navî. Aliyê jor û kêlekên qefesa sîng bi parsû û masûlkeyan dorgirtî ye. Herwisa jêrê qefesa sîng jî bi navpençika masûlkî û bestereşane dagirtiyê.
3. Perdeya plura ya derve ya pişikê bi dîwarê sîngekelenê ve zeliqî ye. Perdeya plura ya navî jî bi pişikan ve zeliqî ye, valahiya navbera herdu perdeyên plurayê bi şileya plurayê tijî ye.
Qanuna Boyle-Mariotte
Henasedan li gor qanunek (zagon) kîmyayê ya bi navê qanuna Boyle-Marriot rû dide.
Qanuna Boyle- Mariotte (bixwîne wekî “boîl-maryot”): Li gor vê qanunê, di bin germahiya neguher de, pesto û qebareya hewa yê nav amanek(qutî) devgirtî, bi awayek beravajiyê hev diguhere. Heke qebareya amana devgirtî zêde bibe, pestoya gaza nav amanê kêm dibe, lê heke qebaraya amanê kêm bibe îcar pestoya gazê zêde dibe.
Henasedayîn
Xavbûna navpençik û masûlkeyên navbera parsû yên derve, qonaxa henasedayînê dide destpêkirin. Gava navpençik xav dibe, ber bi sîngekelêne ve bilind dibe, ji ber qoqiziya navpençikê, qebareya sîngekelenê kêm dibe. Herwisa di heman demê de masûlkeyên navbera parsû yên derve jî xav dibin. Bi xavbûna masûlkeyan, qefesa sîngê ber bi jêr ve dilive û qebareya sîngekelênê kêm dibe, sîngekelên zorê dide ser pişikan loma qebareya pişikan jî kêm dike. Ji ber kêmbûna qebareyê, pestoya hewa yê nav pişikan ji atmosferê zêdetir dibe. Wek encam, henasedayîn rû dide. Ango, ne hemû lê hinek hewayê pişikan ber bi dev û difin tê derkirin, heta ko pestoya hewayê atmosfer û ya pişikan yeksan bibe. Ji bo henasedayîna asayî, pêwîstî bi tiwana(şiyan) masûlkeyan tune ye, ango masûlkeyên xavbûyî, bi awayek pasîf rê li ber hanasedayînê ve dike. Pêkhateya şaneyên pişikê qaîşokî ye, loma bi derkirina hewayê, pişika pifdayî  xwe diqurmiçîne û qebareya xwe kêm dike.
Rêjeya henasedanê
Henasedan ji aliyê koendama demarê ve bi awayek demarî, herwisa ji aliyê kîmîkewergiran jî bi awayek kîmyayî tê kontrolkirin. Hejmara henasedanê ya di dirêjiya xulekek de, rêjeya henasedanê diyar dike. Rêjeya henasedana zarokan ji ya mirovê têgihîştî bilintir e. Ji xeynî dema  mirov xebatên  giran dike, rêjeya henasedanê  ya asayî ya mirovê têgihîştî 12-15 henesadan/xulek e. Di heman rewşê de rêjeya henasedana zarokek 10 salî 18-30 henasedan/xulek e. Dema mirov karek giran dike an jî werziş dike, rêjeya henasedanê jî zêde dibe. Kiryara henasedanê xwenewîst e. Ango mirov bê hemdê xwe henase werdigire û dide. Hin caran dibe ku karê henasedanê ji bo demek kurt di bin kontrola mirov de be, ango henasedan bi awayek xwewîst pêk were. Wekî mînak dema mirov dipeyve, an pifê tiştekî dike an jî di bin avê de avjenî dike, dikare henasedana xwe kontrol bike.
Rêkxistina demarî ya henasedanê
Ahenga henasedanê ji aliyê navenda rêkxistina henasedanê ve tê kontrolkirin. Navenda rêkxistina henasedanê di lakêşemox(moxê lakêşe)û pirikê de cih digire. lakêşemox (bi latînî:medulla oblongata), pirik(bi latînî:pons) beşên qedê demax e (bi îngilîzî:brain stem). Ji navenda rêkxistina henasedanê bi awayek rêzikî, bi navbeynkariya demarên ragihandinê, sînyal tên şandin ji bo masûlkeyên parsû û navpençikê. Ji ber sînyalên lakêşemoxiyê, masûlkeyên navbera parsû yên derve û navpençik girj dibin. Wek encam henasewergirtin rû dide. Îcar gava navenda rêkxistina henasedanê, şandina sînyalan radiwestîne, navpençik û masûlkeyên navbera parsû xav dibin, henasedayîn rû dide. Her ko şandin û rawestandina sînyalan didome, henasedan jî didome. Şandin û rawestandina sînyalan ji aliyê sîstema sîmpasawî û parasîmpasawî ve tê kontrolkirin. Ne tenê leza henasedanê lê kurahiya henasedanê jî ji aliyê navenda rêkxistina henasedanê ve tê diyarkirin. Leza dubarekirina şandina sînyalan, ne tenê ji aliyê lakêşemox ve tê kontrolkirin. Beşên din ên demax jî ji bo henasedanê xwediyê agahiyê ne, lakêşemox li gor agahiyên ji beşên demax ve tên, çalakiya xwe rêk dixe.
Rêkxistina kîmyayî ya henasedanê
Rêkxistina kîmyayî ya henasedanê bi navbeynkariya kîmîkewergiran (bi îngilîzî:chemoreceptors) pêk tê. Li ser diwarê kewanê şahxwînberê de, di nav şileya mejî û di nav şileya coga dirkepetik (bi îngilîzî: spinal canal) de kîmîkewergir hene ji bo rêkxistina henasedanê. Hekê di laş de rêjeya karbona dioksîdê zêde bibe, kîmîkewergir pê dihesin û navenda rêkxistina henasedanê agahdar dikin. Bi hîşarkirina kîmîwergiran, rêje û kurahiya henasedanê tê zêdekirin. Karbona dioksîd bi avê dikeve reaksiyonê û asîda(tirşe) karbonî peyda dibe, ji asîdê hin molekulên hîdrojenê (H+) belavê nav xwînê dibin. Ev rewş asta pH a xwînê kêm dike. Loma dema xestiya karbona dioksîda nav laş û xwînê zêde dibe, di heman demê de pHa hawirdorê jî dadikeve. Daketina pHa xwînê jî kartêkirn e ji bo kîmîkewergiran. Li gel karbona dîoksîd û rêjeya pHê, di nav xwînê de kêmbûna xestiya oksîjenê jî bandor li ser navenda rekxistina henasedanê dike, lê bandoro oksîjenê ji bandora karbona dioksîd û pHê kêmtir e.
Meman
Meman yek ji êlên mezin ê bakurê Kurdistanê ye. Ev êla jimara xwe li dora 5 hezar kesan, li Şirnex, Cizîr û derdora wê dimîn in. Rêberê êla Meman Tahir Güven e.
Soner Yalçın
Soner Yalçın (jdb. 1ê kanûna paşîn a 1966 li Çorum, Tirkiye) nivîskar, rojnamevanekî romî (tirk) ye. Bi îdîaya endametiya rêxistina rastradîkal û tirkperest Ergenekonê hatiye girtin û tê darizandin.
Xebat
Di rojnameya Aydınlıkê de dest bi rojnamevaniyê kiriye. Di rojnameyên Siyah Beyaz, Sabah, kanalên televîzyonê Show TV, Star TV û CNN Türkê de xebitiye.
Deştê, Millkarî
Deştê, gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Deştê 14 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 91 e.
Labarde
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan statîstîkên gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Hoz, Dêrika Çiyayê Mazî
Hoz, gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Boldekow
Boldekow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Menûcan (navçe)
Menûcan yek ji navçeyên parêzgeha Kirmanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Menûcan e.
Amy Ryan
Amy Beth Dziewiontkowski (jdb. 3 gulan 1968), aktereka amerîkî ye. Û serkeftiya çendîn xelatên wekî (Oscar) e. Berdwembûn û Aktîviya wê  di Sala  (1987 ) bû.
Jiyana kesî
Ryan di sala 2011 de bi Eric Slovin re zewicî. Ew dayika keçekê ye bi navê Georgia
Şûrê Damokles
Ev serpêhatî di pirtûka Cicero tusculanae disputationes 5,61-62 de hatiye behskirin. Damokles bi rastî jiyaye an na, ne diyarê, lê serpêhatî bi vî awayî behsa wî dikê:
Arslaniye
Arslaniye, gundekî bi ser navenda Osmaniyeyê ve ye.
Bad Bibra
Bad Bibra, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonya-Anhaltê ye.
Şûrê Damokles
Damokles kesekî ku bi jiyana xwe ne dilxweş bû. Ew pir dihesidî jiyana sitemkar Dionysios û pesnê hêz û dewlemendiya wî dida. Dionysios jî rojekê biryar da kû wan xweşî û bihuriya jiyanê kû bi kar û cihê wî ve girêdayî ne, bîne pêşberî çavê Damokles. Dionysios rojekê Damokles dawetî mala xwe kir û pêşniyar kir ku ew li dora masa şahîtiyê rûnê, lê berê li ser cihê ku Damokles rûnê şûrekî mezin ku tenê bi porekî hespan girêdayî bû, bicih kiribû.
Dema Damokles ew şûrê li ser serê xwe dît, wî nekarîbû tu tahmê ji wan xweşiyên ku pêşkeşî wî dihatin kirin bikê û ji Dionysios rica kir, ku ew dixwazê wê xweşî û metirsiyên ku pêre girêdayî ne bicih bihêlê. Damokles dît û fêr bû, ku dewlemendî û serkeftin nikarin jiyana mirov biparêzin.
Ev serpêhatiya Damokles weka Şûrê Damokles heta îro di gelek wêne, çîrok û gotinan de cih girtiye. Şûrê Damokles weke Metafora (bi almanî: Metapher) metirsiya ku bi cihekî, ku ji dûr ve xweş xwiya dikê, girêdayî ye tê bikaranîn.
Bellegarde, Loiret
Bellegarde, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Însilk
Însilk gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
David Schwimmer
David Schwimmer lîstikvan, derhêner û hilberînerê fîlmê yê amerîkî ye. Ew herî zêde bi karakterê xwe yê "Ross Geller"ê di rêzefîlma TVyê ya Friends de tê nasîn.
Balicine
Balicine, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Jane Austen
Bi weşandina Sense and Sensibility (1811), Pride and Prejudice (1813), Mansfield Park ,1814), û Emma (1816), wê serkevtineka sivik bi dest xist lê di jiyana xwe hemiyê da tenê navûbangekê hindik ji ber ku kitêbên wê bi rengekê nenas (bi bê navî) dihatin weşandin. Wê du romanên dî nivîsîn Northanger Abbey û Persuasion  ku herdu jî piştî mirina wê li sala 1818ê hatin weşandin û dest bi yeka dî kir bi navê Sanditon, lê berî qedandina wê mir. Wê her weha sê cild ji nivîsên dema ciwaniyê di destnivîsan da li pişt xwe hiştin, romana kurt a Lady Susan  û romana xelasnebûyî  The Watsons.
Jidayikbûn
Jane Austen li Steventon, Hampshire, di 16 Kanûna 1775ê de ji dayik bûye. Ew heyvekê derengtir ji pêşbîniya dê û bavên xwe hat dinê. Zivistana 1776an bi taybetî a dijwar bû, ji ber vê yekê jî ew li 5 Nîsanê li dêra deverê ji nû hat imad kirin, hema bi navê Jane bi tenê.
Perwerandin
Di sala 1783ê, Austen û xwişka wê Cassandra ji Oxfordê re hatin şandin daku ji hêla stî Ann Cawleyê ve werin perwerandin, ku wê herdu xwişk bi xwe re birin Southampton gava ku paşî her di wê salê de mala xwe bar kirî wir. Di payîzê de herdu keç hatin şandin malê dema ku ew bi nexweşiya tifûs ê ketin û hema hind mabû Astin bimire. Austen ji wê demê ve li malê hat perwerandin, heya ku ew bi xwişka xwe re ji destpêka sala 1785an de beşdarî dibistana hewandinê (dibistanên ku xwendekar tê de dijîn) ya li Reading ê bû li Dibistana Keçan a Dêra Readingê. karnameya dibistanê behra bêtir ji hin Fransî, rastnivîsîn, karê derzî, reqs û muzîk û, belkî, dramayê jî pêk dihat. Xwişk berî Kanûna 1786ê vegeriyan malê ji ber ku xercên dibistanê ji bo herdu keçan ji bo malbata Astinê pirr giran bûn.
Perwerdehiya wê ya mayî ji xwendinê hat, ku ji hêla bav û birayên wê Ceymis û Henry ve dihat rêberî kirin. Irene Collins bawer dike ku Austenê "hinek ji eynî kitêbên wan kurran" ên ku bavê wê ders ji wan re didan, bi kar anîn. Xuya ye ku Austenê destpêgihiştineke baş hem ji bo kitêbxaneya bavê xwe û hem jî ji bo ya hevalekê malbatê,Warren Hastings, hebû. Van berhevokan bi hev re kitêbxaneyeke mezin û cihêreng pêk anî. Bavê wê jî li hember ceribandinên Austenê ên carinan xeternak di nivîsandinê de yê bitehemil bû, û ji bo nivîsîn û wênekirinê kaxezên bihagiran bi keristên din re ji bo wê û xwişka wê peyda dikirin.
Şanoyên taybet beşeke bingehîn a perwerdehiya Austenê bûn. Ji zarrokatiya wê ya zû ve, malbat û hevalan hejmareke lîstikan li embara Rektoriyê lîstin, di nav de (The Rivals ,1775) ya Richard Sheridan û Bon Ton ya David Garrick î. Birayê mezin ê Austenê, James, pêşgotin û paşgotin dinivîsandin û dibe ku Austen li berahiyê wekî temaşevan tevlî van çalakiyan dibû û paşê jî wekî beşdar bi xwe. Pirraniya lîstikan kenekname (komedî) bûn, ku ev jî pêşinhar dike ka behreyên satirîkî ên Astinê çawa hatine çandin. Di dazdeh saliya xwe de, wê destê xwe di nivîsandina dramatîk de ceriband; di salên xortaniya xwe de sê kurte şano nivîsîn.
Weşandina piştî mirinê
Bi heyvan piştî mirina Astinê ya ku di Tîrmeha 1817an de, Cassandra, Henry Austen û Murray ji bo weşandina Razîbûn û Northanger Abbey wekî yek cild hazirî kirin. Henry Austen di Şaneke Jiyannameyî a bi tarîxa Kanûna 1817an de beşdarî kir, ku ji bo yekem car xwişka xwe wekî nivîskara van romanan nasand. Sûk û bazara wan ji bo salekê di baş bûn— di dawiya 1818an de bi tenê 321 nisxe nefirotî man.
Berhemên wê
Roman
Çîrokên netemamkirî
Berhemên din
Berhemên di ciwaniya xwe de nivîsîn— Cildê Yekê (1787-1793)
Berhemên di ciwaniya xwe de nivîsîn— Cildê Duyê (1787-1793)
Berhemên di ciwaniya xwe de nivîsîn— Cildê Siyê (1787-1793)
Novels Unfinished fiction Other works
Juvenilia—Volume the First (1787–1793)
Juvenilia—Volume the Second (1787–1793) Juvenilia—Volume the Third (1787–1793)
Çavkanî
<references group="" responsive="0">
Mêhmandar Sofla
Mêhmandar Sofla gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Qirtika kirkirokê
Qirtika kirkirokê an kirkirok (bi inglîzî: thyroid cartilage) mezintirîn e ,qirtikên qirrikê. Ew ji tevinekê qirtika hyalîn (hyaline cartilage) pêk tê. Ew ji du panîkan ne, ya ku pêşî bi hev tên bestin. Qirtika kirkirokê kêlak û pêşiyê dîwarê qirrikê digire. Ligel mêran pêşiya qirtikê kirkirokê mezin û hişk dibe û zengelok jê re tê gotin.
Friedrichsdorf
Friedrichsdorf, bajarekî navçeya (Landkreis) Hochtaunuskreisê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Pêşvebirina Webê
Pêşvebirina Webê termeke belavbuyî ji bo pêşvebirina website ya Internetê (World Wide Web) yan jî Intranetê ye.
Serab xoy
Serab  gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 1.015 bkes ( 221 malbat) bûn.
7ê gulanê
Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)
Çardaq
Çardaq, gundekî bi ser navenda Osmaniyeyê ve ye.
Storskogvatnet
Storskogvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 20 kîlomêtre li bakurê rojhilata gundê Straumenê ye di nav Parka Neteweyî ya Ragoyê de ye.
Vlîawa
Vlîawa gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 879 kes (200 malbat) bûn.
Aydınlık (rojname)
Aydınlık navê du rojnameyên bi romî (tirk) hatine weşandin e. Ji wan rojnameya ku Doğu Perinçek weşandiye bêhtir tê naskirin. Herdu rojname jî kemalîst in û dijberiya kurdan çi bi taktîkên şerê psîkolojîk, çi jî bi dijberiya aşkera kirine.
Ergenekon û şerê psîkolojîk
Di 19ê tebaxê 2011yê de hêzên ewlekariyê digirin ser avahiyê vê rojnameyê. Gelek ji berpirsiyar, nivîskarên wê tên girtin û di doza rêxistina veşarî ya dewletê Ergenekonê de tên darizandin.
Xwediyê rojnameyê Güney Reklamcılık Yayıncılık Matbaacılık Organizasyon Sanayi ve Ticaret Limited Şirketi ye. Edîtorê niha Hikmet Çiçek e. Tîraja wê li dora 60.000ê ye.
Komara Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê
Komara Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê komarekî Sovyet a ermenî ji sala 1922 heya 1992an de bû.
Ev heya ku di 5ê kanûna pêşîn a 1936an de belav bû yek ji parçeyên Komara Sosyalîst a Federatîv a Sovyet a Piştqefqazê bû. Di 1991ê de Ermenistanê serbixweyiya xwe da zanîn û ew dawî bû.
Abgal
Abgal, mavê kalekî ku di dema Sûmerîyan de jîya ya. Di dema Sumerîyan de jê re "abgal" tê gotin. Di dema Akadîyan de jî tê gotin ku jê re "Apkallu". Abgal, bi tememî weke xwûdayekî nayê nîşandî. Weke mirovekî ku nîvxwûda tê nîşandin. Tê gotin ku ew ne xwûdayaka. Lê ji aliyekî Xwûda Enkî ve hatîya afirandin li dunyê ji Dîlmun ê. Şandina wî jî, sedeme wê, ew tê nîşandin ku enkî ew şandîya ku ew şarîştaniyê di nava mirovan de pêş bixe.
Koka gotina Abgal
Di kurdî de Abgal, taqabûlî gotina "kal" dibê. Weke ku tê zanîn jî, heta roja me, gotina kal, wateya xwe parastîya û di wate "mirovên pîr" de ya. Mirovên pîr, weke mirovna ku ew dayimî bi zane na têna ziman. Ev têgotin, heta roja me jî, di nava kurdan de bi kevneşopî hebûna xwe parastîya û maya. Abgal, Enkî, Şandîya. Lê weke bawermendekî jî tê nîşandin. Ji keyan re û ji yên serdest re, bi aqil, abgal, ji aliyê Enkî ve hatîya şandin ku şarîştaniyê bi wan pêş bixe. Tefsîrkirina wî, di şeklê masî de tê nîşandin. Kar û barê wî û berpirsîyarî wî ew a ku ew a kevneşopî, çand û şarîştanîyê bide mirovan. Bi vê yekê, weke zaneyekî tê tefsîrkirin. Abgal, aqilmendê û şêwirmendê keyan û yê ku rêya şarîştanîyê di nava mirovan de bide nîşandin a.
Enkî, aqil, weke dîyarîyekê daya wî û ew jî, wê bide mirovan. Tê gotin ku wî, di nava mirovan de, têgihiştin û zanîna zawacê pêşxistîya.