cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Yazdeh
Yazdeh ya 11 li hejmarên romî XI ye. Yazdeh hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.
Dêrteyar
Dêrteyar an jî Dêrtiyar, gundekî girêdayî bi navçeya Stewra Mêrdînê ve ye. Li derdora wê Dêrslav, Kelê û Ehmedî he ne.
Debara gund bi granî li ser xwedîkirina heywanan û çandiniya bej e.
Aleqiça
Aleqiça an jî Aleqica, gundekî ku bi navçeya Zêtkayê ve girêdayî ye.
Dozdeh
Dozdeh an jî 12, hejmarek e. XII'a romayiyan e.
Baarn
Baarn, şaredariyeke bi ser parêzgeha Utrechta Holendayê ve ye.
Hencîrok
Hencîrok, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Saint-Louis-de-Montferrand
Saint-Louis-de-Montferrand, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Xalis Begê Sipkî
Xalis Begê Sipkî (bi fermî Halis Öztürk), * 1889 li Dutax, bakurê Kurdistanê; m. ) yek ji pêşmergeyên sereke yên serhildana Agiriyê bû.
Dewleta Romê (Tirkiye) ji bo heqaretkirinê paşnava Öztürk (tirkê xas) dide malbata wî. Piştî şikestina serhildanê û komkujiya Geliyê Zîlanê, dikeve siyasetê.
Jiyan
Bavê wî (Abdulmecîd Begê Sipkî) fermandarekî Hemîdiye (Hamidiye Alaylari) yên ku osmaniyan li dijî Îranê avakiribûn bû. Yek ji giregirên serhildana Agiriyê û Komara Agiriyê bû. Li ser navê komara kurd, bi dewleta Tirkiyeyê re ketiye hevdîtinan.
Bi alîkariya Îran, YKSS û Brîtanyayê serhildana Agiriyê têk diçe. Xalis Beg dîl tê girtin lê ji destê tirkan difilite diçe rojhilatê Kurdistanê.
Dewleta Romê efûyê dertîne û vedixwîne
Wê demê siyaseta dewletê ew bû ku hinekê bi nermî têkiliyan bi beg û axayên Kurdistanê re dayne, wan li Kurdistanê bike desteser û bi destê wan jî kurdan kontrol bike. Gelek axayên kurdan ketin vê têkiliyê.
Demokrat Parti (DP) ya ku hinekê li dijî partiya Mustafa Kemal Atatürk CHP bû, bi zanîn an nezanîn bûbû navenda demokratan. Kê ji sazûmaniya kemalîst ne memnûn bû, xwe dispart Demokrat Partiyê. Xalis Beg jî sê caran wekî parlamenterê DPyê di meclîsa tirkan de cih digire.
Bi tirkî nizane
Xalis Beg baş bi tirkî nedizanî û nedixwest jî. Ji ber wê pirr tevlî siyaseta navxweyî tirkan nedibû. Li derfetên biçûk digeriya ku bi wan alîkariya kurdan bike, birînên wan bikewîne.
Mirovekî pirr zîrek û henekhez bûye. Hestên wî yên welatparêziyê gelek mezin bûye, dixwestiye di nava sîstema heyî de doza kurdan biparêze.
Sê caran marî bûye (zewiciye), 13 keç, 7 kurên wî bûne.
Kohnedêh Mikryanê
Kohnedêh Mikryanê, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Emerê Le'lê
Emerê Le'lê, di sala 1935an de ji dayik bûye, helbestvanekî kurdperwer bû. Sê dîwanên wî hatin çapkirin.
Emerê Le'lê di 6ê çiriya paşîn a 2011an de li Girkê Legê nêzîkî Dêrika Hemko koça dawî kir.
Kanîqûzan
Kanîqûzan gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 224 kes (57malbat) bûn.
Çerkezê Reş
Çerkezê Reş ( jdb. 1955 ; m. 21'ê adarê 2008) rewşenbîr, helbestvan û nivîskarekî kurd bû.
Jînenîgarî
Çerkezê Reş di sala 1955an de li gundê Zvartnovsê ku girêdayê Êrîvanê ye, hat dinê û perwerdeya xwe ya dibistana sereta û ya navîn jî li vî gundî dît.
Til Şêx Xidir
Til Şêx Xidir, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Çerkezê Reş
Jînenîgarî
Çerkez ji malbateke êzîdî bû û bavê du zarokan bû. Di sala 1970yî de dikeve Enstîtuya Êrîvanê Beşa Pedagojoyê û di sala 1975an de teva dike. Heman salê teza xwe ya li ser wêjeya kurd dide wêjevanê navdar ê kurd Heciyê Cindî ku ew jî di wê enstîtuyê de mamostetî dike. Heciyê Cindî, di dema Sovyetê de mîna mamosteyê rewşenbîran dihat binavkirin û Çerkez li ba wî dest bi asîstaniyê kir. Di sala 1980yî de li heman zanîngehê bû doktorê Ziman û Wêjeya Ermeniyan. Her wiha bi navê Şoreşa Peyvan pirtûka wî ya helbestan jî hat weşandin.
Çerkezê Reş, li gel 3 pirtûkên parastinê yên Abdullah Öcalan, pirtûka bi navê Ezdayetî ya ji aliyê Federasyona Êzîdiyan a Ewropayê ve hatibû amadekirin, wergerandin zimanê ermenî. Li Rojnameya Mezopotamya, ango Mîcagetê ku ji bo kurdên Ermenistanê bi kurdî û ermenî weşana xwe dike, nêzî deh salan redaktorî kir. Her wiha di rojnameyên kurd û yên ermeniyan de li ser ziman û wêjeya kurdî bi dehan gotar û berhemên wî hatine weşandin. Reş, mîna axaftvan, beşdarê gelek konferans û semînerên li ser ziman û çanda kurd jî bûye.
Di salên 1980yî de ji bo ku mafê ziman û çanda kurdên li Ermenistanê diparêze, demek dişînin Rûsyayê sirgûnê. Di dema xebatên Kurdistana Sor de jî, li gel zimannas Ezîzê Cewo, mîna Wezîrê Perwerdeyê hatin wezîfedarkirin. Piştî ku xebatên ji bo Kurdistana Sor hatin sabotekirin, dest bi xebatên ji bo mafên nasname û çanda kurdên ku li ser axa Sovyeta kevin dijîn, kir. Paşê têkoşîna azadiyê nas kir û hewl da ku derxîne holê ka sedemên rastîn ên komkujî û pêkutiyên li dijî êzîdiyên ku ji dîrokeke kevin ve ji kurdên misilman şikestî ne, çi ne û bi vî rengî, di pêşketina bîr û zanebûna neteweyî de xebatên grîng kir. Çerkezê Reş, mîna Nûnerê Kurdên Kafkasyayê di KNKê de cî girt. Reş, di navbera salên 2002 û 2007an de jî, serokatiya Komîteya Kurdistanê kir ku ev komîte rola Meclîsa Herêmî jî dilîst û saziyên kurd ên li Ermenistanê, di bin banê vê komîteyê de bûn.
Molevî Kûranlû
Molevî Kûranlû, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Mêhdîxan Kendî
Mêhdîxan Kendî, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Sêzdeh
Sêzdeh ya 13 li hejmarên romî XIII ye. Sêzdeh hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.
Kola
Kola vexwarineke saremenî bi têzav e ku bi vanîlya, darçîn, zêtên lîmonî û çêjên din çêdibe.
Kola herî bikafeîn e ku ji findixa kolayê tê çêkirin û lewma vê vexwarinê navê xwe ji wê findixê hildaye. Dermanfiroşek bi navê John Stith Pemberton, ji bo serêş û bêmadebûnê şirûbek amade dikir û difirot. Şirûb ji giyayê koka, kafeîn û hin elementên şîraniyê pêk dihat. Rojekê ew dît ku xebatkarên wî bi dizî vê şirûbê vedixwin û pê kêfxweş dibûn. Wî jî ceriband û bi hin guhertinan ev şirûba wekî vexurik a bi navê Pemberton's French Wine Coca derxist bazarê. Derketina Coca Colayê wisa ye.
Darbeser
Darbeser, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Kanîmîran
Kanîmîran gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 206 kes (32 malbat) bûn.
Bunschoten
Bunschoten, şaredariyeke bi ser parêzgeha Utrechta Holendayê ve ye.
Tep
Du gundên bi vî navî hene:
Haris Bidlîsî
Haris Bidlîsî an Xaris Bidlîsî helbestvanekê kurd bû.
Jiyana wî
Haris di sala 1700an de (li gorî hin çavkaniyan 1738an hatiye dinê) li Bidlîsê hatiye dinê. Wî çîroka Yûsif û Zûleyhayê ku li ber wî ji hêla Selim Silêman hatibû nivisîn, bi paqijkirina ji peyvên erebî û farisî cardin nivisîye. Li gorî Auguste Jaba destnivîsa vê pirtûkê li Medreseyên kurdî dihatin xwendin. Li gorî hin kesan ew Sewadiyê ku Leyla û Mecnûn ji farisî wergera kurdî gorî bi Haris Bîtlîsî re eynî kes bû. Lêkolîner Zeynelabidîn Zinar jî vê agahiyê dipejirîne. Hin kes tarîxa wî yê zayînê wek 1758an didin, lêbelê ger ku wî Leyla û Mecnûn jî nivisiye, ev tarîx nemimkin e. Çimkî Leyla û Mecnûn jî di eynî salê de hatiye nivisîn. Harisî di sala 1775an de miriye. Gorî hin kesan navê wî Haris ne, Xaris bû ye.
Xelîl Cindî
Dr. Xelîl Cindî Raşo di 15'ê sermawezê 1952 li qeza Şêxan li parêzgeha Mûsil ji dayik bûye û nivîskar u lêkolînvanekî kurd e. Niha li Zanîngeha Göttingen/ Almanya weke Mamoste kar dikê.
Xwendin
Qonaxa seretayî ji sala 1958an de heta sala 1964an li gundê Mam Reşa/ qeza Şêxan û Qonaxa navîn û amadeyî jî ji sala 1964an de heta sala 1969an li qezaya Şêxan xwend. Ji sala 1970an de heta sala 1974an kulîca Adab/ pişka ziman u edebê kurdî li zanîngeha Bexdayê xwend. Xwendina bilind (doktora) jî di navbera salên 1986 û 1991an li Enstîtûta Rojhelatnas û zankoya Čarlis li Prag/ Çekoslavakyayê temam kir. Dr. Xelîl Cindî Raşo ji bilî Kurdî ( zimanê xweyê zikmakî), bi zimanên erebî, farisî, ingilîzî, elmanî u çêkî jî dizanê.
Jiyan
Ji sala 1970ê û heta niha dinivîse u bi dehan gotar u vekolîn û çend pirtûk jî belav kirine. Ji sala 1976an de heta sala 1980'ê mamostayî li hinek xwendingehên Mûsilê kiriye.
Çend gotar û Lekolînên zanistî
Fundamentalismus“, Ztschr. Pogrom, Gesellsch. f. bedrohte Völker, Gött., Nr.213 Fundamentalismus,,, Ztschr. Pogrom bedrohte Völker Nr.213 IRANISTIK, 2. Jahrgang, Heft 1&2, Iran, (Bu-Ali Sina Universitaet) Hamadan Lêkolînewey Kurdî, hijmara 10. Xanna Omerxalî)
Çardeh
Çardeh ya 14 li hejmarên romî XIV ye. Çarde hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.
Çikûroba
Çikûroba, gundekî bi ser navenda Kilîsê ve ye.
Eemnes
Eemnes, şaredariyeke bi ser parêzgeha Utrechta Holendayê ve ye.
Mûskan
Mûskan (bi romî kirine: Beşikkaya), gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.
Minîşgeh
Minîşgeh, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Mûskan
Li devedorên wê Stûkuran, Harik, Çemê Şorikê, Çiyayê Bîngolê hene. Tê gotin avakarê vê gundê bi navê Mûsa mirovek bûye. Dibe ku bi navê bajarê Mûşê re jî têkildar be. Mixabin lêkolînek nehatiye kirin.
Rauen
Rauen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oder-Spree li Brandenburg, Almanyayê ye.
Mûskan
Mezreyên wê
Bi havînan derdikevin Warê Sor, Warê Mêrga Sîran ûêd, lê van salên dawiyê rewş xirab bûye.
Kohnedêh Du
Kohnedêh Du, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Saint-Macaire
Saint-Macaire, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Radyoya Tehran-Beşa Kurdî
Bi navê "Tehran Kurdish Radiyo" radiyoya dewletê Îranê (I.R.I.B.) weşan bi kurdî dike. Karbidestên bi nav û bang ên radyoya kurdîya Tehranê ev in; Rehmetî seyîd Ezîz Elewî ( wekî ewil kesê ku li pişka kurmancî dengê wî li radyoyê belav bû), seyîd Celal Nizamî Kurane, rehmetî Xusroxan Şêyxkanlû, seyîd Nizam Nizamî Kurane, rehmetî Emîr Eslan Şêyxkanlû, Mêhriye Sariban û Neşmîl Nizamî.
Kay, Ûrmiye
Kay gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Aichach-Friedberg
Aichach-Friedberg, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Bavyerayê ya Almanyayê ye.
Melahemze
Melahemze, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Hagestein
Hagestein, bajarekî bi ser parêzgeha Utrechta Holendayê ve ye.
Tule
Tule, lale (latînî: Tulipa) navê komekê kulîlkên ji malbata liliaceae ye. Carekê bê ajotin, her sal bi xwe digihê. 2-8 pelên wê hene. Li ser darikekê yek an du gupik hêşîn dibin. Tuleyên Kurdistanê bêhtir sor in, lê yên zer û bi rengên vekirî jî hene.
Welatê bav-kalê yê vê kulîlkê rojavayê Asyayê, Efxanistan, Azerbaycan, Qazaxistan, Îran e, ji wan deran belav bûye. Li Kurdistanê bi taybetî li cihên deştî digihên. Li Mûş, Îdir, Bidlîs û Wanê kêm be jî çandiniya wê tê kirin.
Li seranser erdxanê (dinya) tule tê diyarîkirin. Li Ewropa, bi taybetî Holendayê bazara wê mezin e. Li wir bi teknîkên nûjen 1200 cureyên tuleyê tên ajotin û firotin. Cureyên Ewropayê Tulipa gesneriana, Tulipa kaufmanniana, Tulipa greigii û Tulipa fosteriana ne.
Pazdeh
Pazdeh ya 15 li hejmarên romî XV ye. Panzdeh hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.
Allmendingen, Baden-Württemberg
Allmendingen, şaredariyeke navçeya Alb-Donau-Kreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Şazdeh
Şazdeh ya 16 li hejmarên romî XVI ye. Şazde hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.
Rojhilatnasî
Xebatên Rojhilatnasiyê dîsîplînek zanistî ye ku bi xwendina zimanan û hem jî çanda giyanî û madî ya Rohilatê di wateya xweya xwemal de mijûl dibe, ku tevahiya Asya û deverên cîran digire nav xwe. Rojhilatnas di warê rojhilatnasiyê de zanistvanek e.
Saint-Magne
Saint-Magne, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Qereqeye
Qereqeye gundekî ser bi navenda bajarê Tîkabê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê ya di 2016an de, nifûsa vî gundî 494 kes (83 malbat) bû.
Koktaş
Koktaş, gundekî bi ser navenda Kilîsê ve ye.
Dermanawa
Dermanawa, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Seyfî Qazî
Seyfî Qazî yan bi navê xwe yê dirêj Mihemed Huseyîn Seyfî Qazî (z. ? - m. 30'ê adara 1947'an li Mehabad) siyasetmedar, têkoşerekî kurd bû. Di Komara Mehabadê de wezîrê parastinê bû.
Xizmê serokkomar Qazî Mihemed bû. Di warê dîplomasiyê de jêhatî û behremend bû. Bi xwe beriya şoreşê li Rojhilatê Kurdistanê bazirganî dikir. Demekê dirêj di artêşa Îranê de wekî serbaz xebitîbû. Wî û gelek serbazên bi eslê xwe kurd bûn, di nava artêşa Îranê de komekê avakiribûn, dixwestin bo doza azadiya kurdan bixebitin.
Komara Mehabadê bi alîkariya YKSS, Brîtanya û Tirkiyeyê dida Îranê, têk diçe. Di 30'yê adara sala 1947'an de Seyfî Qazî jî bi tevî serokkomar Qazî Mihemed û rayedarên din, tê dardekirin.
Muhemmed Ratib Elnabilsî
Evdemî, ders û semînarên wî hene di derbarê Icaza Qurana pîroz de û şîrovekirina Quranê û Rêbaza zanistî û Naskirin, bi rêzefilmên xwe di navdarbû di derbarê Xweştirîn Navên Xwedê û li ser giştiyên pêxemberî. Ew serokê organa Icaza Quranê ye.
Xwendina wî
Dibistana sereke û a navendî û serdibistanî li Şamê, pişt re giha akademiya wêjeyî zimanê erebî li Zanîngeha Şamê, peymangeha amadekirina mamosteyan qedand di sala 1956an de û zanîngeh qedand 1964 tişkî ku asta lîsans bi dest xist di wêjeya zimanê erebî û zanistên wê de. Herwiha diplom bi dest xist ehliya perwerdehî 1966.
Çavkanî
Ji wîkîpedia Erebî Malpera Elnabilsî: https://www.alhudagroup-tr.com/web/
Hefdeh
Hefdeh ya 17 li hejmarên romî XVII ye. Hefteh hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.
Mostefakendî
Mostefakendî, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Mister World
Mister World ("Şahê ciwaniyê yê cîhanê") pêşbirka ciwaniyê ya mêran e ku ji sala 1996an û pê ve ji aliyê rêxistina Miss World ve tê pêkanîn. Pişkdar ji bilî nîşandana ciwaniya xwe, divê li çalakiyên curbicur wekî xwexijkirina ser avê (waterskiing), ajotina bisiklêta çiyayê (mountainbike) û bazdana maratonê jî bikevin pêşbirkê.
Şahê ciwaniyê yê cîhanê yê herî dawî endezyarê hewafezayî yê brîtanî Jack Heslewood e yê ku di 23ê tebaxa 2019an de li Manîla (Filîpîn) bi nişana ciwaniyê Mister World hate xelatkirin û taca xwe bir.
Siehdichum
Siehdichum şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oder-Spree li Brandenburg, Almanyayê ye.
Famîleya gloksînyayan
Famîleya gloksînyayan, famîleya gesneriyayan (Gesneriaceae) famîleyeke riwekan e, di koma gezika derewîn (Lamiales) de cih digire. Riwekên vê famîleyê ji avhewaya tropîk hez dikin. Li Kurdistanê jî çend endamên famîleya gloksînyayan diçên. Ji aliyê genetîkî ve bi Calceolariaceae re lêzim in.
Cara pêşîn famîleya gloksînyayan an Gesneriaceae bi navê „Gessnerieae“ ji aliyê Louis Claude Marie Richard û Antoine Laurent de Jussieu ve, di Augustin-Pyrame de Candolle: Essai sur les Propriétés Médicales des Plantes, hejmara 2em, rûpel 192'yê de gatiye binavkirin û ravekirin (11'ê gulanê 1816).
Xilxîlok
Xilxîlok (Charadrius dubius), cureyekî tirlîkan (Charadriidae) e.
Şayes
Xilxîlok çûkekî bejnzirav, drêj û nikulreş e. Li se çav û sênga wî kulorikên reş he ne. Kulorika derdora çavê wî zer e. Pişta wî qehwe û bin zikê wî spî ye.
Jîngeh
Li beravên bi xîzik û bi şijik dihê dîtin. Hêlîna xwe li van ciyan bi şijikên nicimkirî çêdike û axilbe 4 hêkan dike.
Parêzî
Bi kêzik, maşot, mûristan, kurm û xwêrkişokên nerm û biçûk xwedî dibe.
Deng
Dema difre bi dengekî "pî-pî" difîkîne.
Tanzîg
Tanzîg (bi romî kirine: Armutkaşı) gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.
Gundên nêzîk, Sofyan, Stûkuran, Qeregiwîj in. Ji şer û xizaniyê wê jî para xwe girtiye, koçberî bûye. Gundî bi zaraveyê kirmanckî diaxivin û ji aliyê baweriyê ve Elewî ne.
Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê, anku Fermangey Peywendiyekanî Derewe - Hikûmetî Herêmî Kurdistan, dezgeheke bi Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve girêdayî ye ku pêwendî û têkiliyên navdewletî bi navê Başûrê Kurdistanê bi rê ve dibe. Dezgehê Têkiliyên Derve di îlona sala 2006ê de ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê hate ava kirin. 14 nûnertiyên vê dezgehê li cîhanê hene. Berpirsê vê dezgehê Sefîn Muhsîn Dizeyî ye.
Nûnerên vê dezgehê yên li derve
• 2
Komkujiya Zîlanê 1930
Navê xwe ji qirrkirinên komî yên li Geliyê Zîlanê hatine kirin digire, lê komkujî ne tenê li vê geliyê, li seranser parêzgeha Agirî û parêzgehên devedorê hatiye kirin. Bi giştî Bakurê Kurdistanê ji vê komkujiyê ziyan dîtiye.
Gorî çavkaniyên rojavayî di navbera 15-55 hezar kurd di vê komkujiyê de hatine qirrkirin. Çavkaniyên tirkan 20 hezar dinivîsînin. Geliyê Zîlanê li axa parêzgeha Wanê dikeve û nêzîkê Erdîşê ye.
Çavkaniyên tirkan dibêjin komkujî di 12 û 13'ê tîrmehê 1930'yê de bûye. Lê di rastiyê de komkujî ji pûşpera sala 1930 destpê dike heya kewçêra 1930'yê didome. Qirrkirinên herî mezin û hovanê di 13'ê tîrmehê 1930'yê de li Geliyê Zîlanê pêk tên. Lewra dema behsa vê terteleyê tê kirin, Geliyê Zîlanê û 13'ê tîrmehê tê bîra mirov. Bi kurtî ev roj û ev cih bûye sîmbola vê komkujiyê.
Agahiya berfireh
Li gorî belgeyên Serfermandariya Giştî van agahiyan dide; di 25’ê tîrmeha 1930an de koma ku serî li ber dewletê hilda ji hêla mufrezeya Dervîş Beg ve ser wan girtiye û yên reviyane jî îmha kirine. Nêzî 200 sewalên ku girtine jî dane komisyona li Erdîşê. 29’ê tîrmehê de mufrezeya Dervîş Beg ku bi karê paqijkirina mirovan a li herêma Zîlanê ve mijûl dibe, bi meleyê gundê Pabuşkînê ku serekê serhildana Zîlanê bû, 4 kesê din piştî girtin ew kuştine. Her wiha 9 tiving û 700 sewal jî kom kirine. Di 2’ê tebaxê de mufrezeya Dervîş Beg li herêmên Pira Beranê, Gurgur Baba, Çiyayê Partaç ê kesên ku di taht û zinaran de xwe veşartibûn Heso û kesên ku nasnameya wan nediyar kuştî bi dest xistine. Jinên wan jî civandine û berdane wan gundan. 17 Kurd girtine û gundê Karamelîk ku alîkariya wan kiriye mirov kuştine û gund jî şewitandine. Dawiya paqijkirina herêma Zîlan nehatiye. Mufrezeya Dervîş Beg di 10ê tebaxê de Hiseynê Kor, Tahir, Kasim, Hemze, Yusuf, Sultan a li Zozana Paniyê bûne girtine, gundên Şereflî û Maral ku ew veşartine şewitandiye û 30 çek bi dest xistine. Geliyê Zîlan ji du milan pêk tê; Geliyê Zîlan û Geliyê Hacîderê. Gundên Geliyê Zîlan ev in; Komir, Zorava, Kaşesor, Eqis, Bazengê, Xarxus, Îlanî, Hacikaş, Çakirbey, Hesenabdal, Qerekîlîs e. Gundiyên van gundan kom bi kom girtine, ew bi werîsan girêdane û bi çekên giran gulebaran kirine û kuştine. Yên li vir hatine kuştin piranî ji eşîrên Bekirî û Hemoyî ne. Geliyê Haciderê jî ji gundên wekî Bonizlî, Konduk, Sicalî, Ardoxan, Mixarê, Soqitlî, Kerx pêk tên. Piraniya wan jî ji eşîra Haciderê bûn. Zarok, ciwan, pîr, jin cudayî nexistiye navbera wan ew qir kirine. Hemû gund şewitandin. Yên di Geliyê Zîlan de hatine qetilkirin, li gorî çapemeniya wê demê 15 hezar bûn, lê li gorî hin çavkaniyan 47 hezar kes in. Li gorî Mela Heyder Varli hejmara kesên hatine qetilkirin 15 hezar û 170’ê ye. Di rojnameya Cumhuriyetê ya di roja 16’ê tîrmehê 1930an de bi sernavê ‘Yên hatine îmhakirin’ dabû wiha gotiye: “Gund û gundiyên ku alîkariya eşqiyayan kirine bi temamî hatine şewitandin û gundî jî hinek hatine îmhakirin û hinek jî sewqî Erdîşê kirine. Di Tevgera Zîlan de hejmara eşqiyayên(mebesta wan ji Kurdên Kurdeperw in) hatine îmhakirin ji 15 hezarî zêdetir e.”
Yona Sabar
Yona Sabar (jdb. 1938 li Zaxo, başûrê Kurdistanê) zana, zimannas, lêkolînerekî kurd e.
Jiyan
Di malbateke cihû de hatiye jiyanê. Dema Îsrael ava dibe, malbata wî ji Kurdistanê bar dike, li Îsraelê bicih dibe (1951). Li Zanîngeha Orşelîmê li ser Zimanê îbranî û erebî perwerdeyê dibîne û bawernameyê werdigire. Sala 1970'yî li Zanîngeha Yaleê doktoraya xwe, li ser zimanên rojhilata navîn bidawî dike. Sala 2010ê li Zanîngeha Kalîforniyayê li Los Angelesê profesor e.
Sabar li ser hebrayî û kurdî gelek nivîsar nivîsiye. Bi taybetî li ser kurdên cihû û folklora wan gelek xebat kiriye. Lawê wî Ariel Sabar bîranîn wî wekî pirtûk weşandiyee: My Father's Paradise: A Son's Search for his Jewish Past in Kurdish Iraq. Pirtûkê sala 2008ê xelata National Book Critics Circle Award a jînenîgariyê wergirtiye.
Şorik
Çend cihên bi vî navî hene:
Kayir, Ûrmiye
Kayir gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.206 kes (211 malbat) bûn.
Houten
Houten, şaredariyeke bi ser parêzgeha Utrechta Holendayê ve ye.
Emerabad
Emerabad, gundekî giradayê navçeya Elbak a Wanê ye.
County Carlow
Heya sala 1922, County Carlow beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû.
Koçer Bîrkar
Koçer Bîrkar (FRS) (jdb. tîrmeha 1978 li Merîwan, Rojhilata Kurdistanê (Îran) li ser navê  Fereydon Derakhshani), bîrkarekî kurd e ku giringiya xebatên wê li ser hendewa cebirî ye. Ew li Zanîngeha Tsinghua ya Çînê de profesor e.
Jiyan
Koçer Birkar li gundekî li Rojhilata Kurdistanê mezin bû. Dêûbavên wî cotkar bûn. Ew li Zanîngeha Tehran ê xwendiye, dema serdanek ji Inglistanê serîlêdana mafê penaberiyê kir û ji sala 2001an de li Zanîngeha Nottingham xwend, li wir di sala 2004an de doktoraya xwe ji Ivan Fesenko wergirt (Topics in geometrya algebraic modern). Birkar her wiha xwendekarê Vyacheslav Vladimirovich Shokurov bû, ku di destpêka salên 2000an de bernameya Modelê Minimal vejand (di nav tiştên din de, wî hebûna flipsan di çar aliyan de îsbat kir). Bîrkar Koçer zewicandî ye û kurê wî jî heye.
Medalyaya Fields
Di 1ê Tebaxa 2018an de, ew bi Alessio Figalli, Peter Scholze û Akshay Venkatesh Medalyaya Fields wergirt. Ew her wiha di bîrkariyê de Xelata Nobel tête hesibandin û her çar salan carekê ji çar bîrkarên di binê 40 salan re tê xelat kirin. Tenê demekê piştî ku Birkar ew xelat pêşwazî kir, ew ji wî hate dizîn. Kongreya Bîrkaran a Navneteweyî, ku merasîma xelatan li darxistibû, piştre ragihand ku Birkar dê xelatek nû Fields bistîne.
Hejde
Hejde ya 18 li hejmarên romî XVIII ye. Hejde hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.
Saint-Magne-de-Castillon
Saint-Magne-de-Castillon, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Hirç
Taksonomî
Famîleya hirçan (Ursidae), gelek cureyan tê de hene wek:
Assen
Assen, bajarekî li herêma Drentheya Holandayê ye.
Celalettin Yöyler
Celalettin Yöyler (bilêvkirina bi kurdî: Celaledîn Yîoyler) (jdb. 1941 − m. 16 çiriya paşîn 2013), nivîskar û rojnamevan û lêkolînerê wêjeyî yê kurd bû.
Ahırlı
Ahırlı navçeyek Qonyeyê ye. Ahırlı yek ji navçeyên Kurdên Anatoliya Navîn e.
Celalettin Yöyler
Li cur be cur medreseyên Kurdistanê xwendina olî û rêzimana erebî dîtiye. Di 1966an de, bûye melayê gundê xwe yê bi navê Xanik. Di 1983an de, ji Meletiyê malnişîn bûye. Sala 1989an bûye endamê meclîsa parêzgeha Mûşê.
Di 1990î de bûye serokê HEPê yê navçeya Milazgirê û serokatiyê heya bidawîhatina partiya DEPê domandiye. Heman salî hatiye girtin di girtîgeha Erzinganê de çend mehan maye. Pişt re sal 1994an mala wî şewitandine û koçê Stembolê kiriye. Li bajarê Stembolê yekem car xwedîtiya rojnameya Azadiya Welat kiriye. Digel xwedîtiya vê rojnameyê demek kurt xwedîtî li rojnameya rojane ya, Demokrasî (rojname) yê jî kiriye.
Gîcawa Mehabad
Gîcawa, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Leerdam
Leerdam, bajarekî bi ser parêzgeha Utrechta Holendayê ve ye.
Mosênlû, Çaroymaq
Mosênlû, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
County Cavan
County Cavan an wîlayetek Îrlenda ye.
Heya sala 1922, County Cavan beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû.
Casim Elwan
Casim Elwan (Erebî: جاسم علوان ‎ ) (1928) serheng ekî navdar yê artêşa Sûrî bû, bi taybetî di serdema Komara erebî ya yekgirtî (KEY) de(1958–1961) ku wê çaxê fermandarê bingehê Qetena yê ya nêzîkî Şamê bû. Elwan, piştgirê dilsoz ê serokê KEY Cemal Ebdilnasir, dijberiya veqetîna komara Sûrî û Frensî di sala 1961ê de kir û di sala 1962an wî du hewlên pêkanîna derbeyê kirin belam bi ser neket.
Tev li derbeya 8ê adarê ya Baesiyan bû ku wan karî di sala 1963an de hikûmetê birûxînin lê piştî wê serkeftinê baesiyan êdî hewl da ku hêzên Nasirî ji artêşê biavêjin û ev jî bû sedem ku Elwan serhildanekê li dijî hikûmeta nû bike lê bi ser neket. Têkçûna Elwanî bû sedem ku ê girtin û hukimê bidarvekirinê lê hat birrîn encex bi destwerdan Nasir û serokên din yên ereb hat berdan. Hewldana Elwanî ya derbeyê ya têkçûyî bû sedema qutbûn û têkçûna têkiliyên dîplomasî di navbera Misir û Sûriyeyê de. Ji wê çaxê de li Misirê wek dijber û çalakvanekî siyasî yê dijî Baesê li Misirê dijiya lê di sala 2005an de vegeriya Sûriyeyê.
Ciwanî û Karûbarên wî
Elwan li malbateke Sunî û bedewî ku nêzîkî Dêrezorê di sala 1928an de ji dayik bûye. Dêrezor nêzîkî çemê Firatê ye. Piştî ku demekê li Akademdiya leşkerî ya Humsê xwend, tev li Artêşa Sûriyeyê bû. Di dema serokê esil-kurd Edîb el-Şîşeklî Elwan li wê akademiyê perwerde dida. Elwan wisa dibêje ku Şîşeklî bi xwe jê xwestibû ku bêtir leşkerên Ereb û Sunî derxîne û kêmasiyên etnîk û olî yên din di artêşê de kêm bike lê wî ev daxwaz qebûl nekir. Gelek efser di bin destê perwerde bûn ku dûre ew efser di dîroka Sûriyeyê de dê  bibin kesayetên giring, wek Hafiz Esed û generlaên Elî Aslan û Muhemed Nebhan. Di salên pêncî de Elwan tev li tevgera neteweperwerên ereb bû ya ku serokomarê misirî Cemal Ebdilnasir ve girêdayî bû. .
Fermandarê bingehê Qetena
Di sala 1958an de gava Sûriye û Misir komara erebî ya yekgirtî damezirand, Elwan bû efserekeî giring di artêşê de û bû fermandarê bingehê Qetenayê ku li derdora Şamê bû.. Di sala 1961ê de bû serhengê. Piştî 28ê îlona 1961ê û jihevketina KEY ku encama derbeyeke leşkerî bû. Elwan wê rojê ne li bingehê leşkerî bû lê li peywireke din li Şamê bû. Yekîneyên tankan yên ku bi awayekî fermî di bin fermana wî de bûn roleke giring lîst, gava ku berê xwe da Şamê ta ku bi hêzên din yên dijber re li Dumeyrê bigihên hev û biçin dest deynin ser paytextî lê ev yekîne wisa tevgeriyan bê ku hayê Elwanî jê hebe,  û Elwan wisa dibêje ku eger li cihê xwe li Qetenayê bûya dê bikariya rê li ber derbeyê bigirta.
Dijberiya cudabûnê
Elwan li dijî hikûmeta Nazim el-Qudsî û cudaxwaz derket lê dîsa jî desthilatdariyê ew negirt ji tirsa ku bi girtina alaîgirên yekitiyê were tawanbarkirin û wek encam bi îxaneta neteweperweriya erebî were tawanbarkirin ku hîn jî di nav xelkê de xurt bû. Soon after the secession, a loose coalition of Nasserist officers led by Alwan and the Arab Nationalist Movement, Ba'athist officers led by the Military Committee and politically independent unionist officers led by Ziad al-Hariri  was formed to remove Kudsi's administration and install a pro-union government. While the unionist coup was planned for 2 April 1962, the Nasserist officers under Alwan's leadership made their move on 31 March, launching the revolt from the army garrison in Homs. However, no other army units joined to back the uprising resulting in its quick end. A divided military and an unstable political situation prevented the government from pursuing decisive action against the coup officers. Instead, on 1 April, an agreement between the military factions was devised in Homs whereby Abd al-Karim al-Nahlawi (the officer who staged the secessionist coup, but soon after joined the pro-unionist officers), Alwan and a small number officers loyal to them would be exiled.
Keçelava
Keçelava gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 3 kes (1 malbat) bûn.
Schlaubetal
Schlaubetal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oder-Spree li Brandenburg, Almanyayê ye.
Yidu
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2004an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 377.000 kesî
Nozdeh
Nozdeh ya 19 li hejmarên romî XIX ye. Nozdeh hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.
Tîtî
Tîtî, kullo, pînês, tîntîn an jî tîntore (bi navê xwe yê latînî Galerida cristata) çûkekî bejî ye ji cinsê Galerida, ji famîleya tîtiyan û ji koma fîkaran e.
Belavbûn û jîngeh
Bi gelemperî tîtî li sehayên vekirî ên gihayê dijî. Li Ewrasyayê, li Portûgalê, li Çînê, li Hîndistanê û heta li Afrîkayê Başûr jî tê dîtin.
Pirbûn
Tîtî li erdê û li ser stiriyan, di berqefa keviran de rind veşartî ava dikin û di nav nîsan (avrêl) û hezîran (pûşper) ê heta pênc hêkan dikin û tîtî heta yanzdeh rojan kurk dibevin. Çêlikên tîtîyan dema ku deh rojî dibin firoke dibin, bi firê dikevin, ji hêlînê vediqetin. Tîtî dema dixwînin dengê "tîtîîî" derdixin.
Parêzî
Xwarina tîtî bi gelemperî toximên pincaran e, lê di zivistanê zêdetir kurman dixwe.
Dabeşandin
Derdorî 37 binecureyên tîtiyan hene:
Hadim
Hadim navçeyek Qonyeyê ye. Hadim yek ji navçeyên Kurdên Anatoliya Navîn e.
Famîleya gihagerdebilên aviyan
Famîleya gihagerdebilên aviyan (Lentibulariaceae) famîleyeke riwekan e, di koma gezika derewîn (Lamiales) de cih digire. Di vê famîleyê de 3 cins, nêzîkî 350 cure hene. Hin cureyên vê malbatê ji avhewaya sar, hin jî tropîk hezdikin. Ji Rojholata Navîn heya cemseran li gelek cihan diçên. Li Kurdistanê jî tên dîtin.
Malikava
Malikava yan jî Melîkabad, gundekî giradayê navçeya Elbak a Wanê ye.
Bîst
Bîst (20) hejmarekî xwezayî ye. Bi hejmarên romî bîst XX tê nivîsandin.
County Clare
County Clare an wîlayetek Îrlenda ye.
Heya sala 1922, County Clare beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû.
Montfoort
Montfoort, şaredariyeke bi ser parêzgeha Utrechta Holendayê ve ye.
Qûsqûnqîran
Qûskûnqîran, gundekî bi ser navenda Kilîsê ve ye.
Delo, Şiwan
Delo, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Hevedan
Hevedan, êşîreki kurdan e ku zimanê kurdiya kurmancî diaxwevin. Gor diroknasan ew êşîr li sersala 17an (1700) da li heremê Silîvan an ji Silîvan Amedeye belav bûye. Êşîra Hevêdan bi piraniya xwe îro li nêzike Semsûr û Bêsniye bi cih bûye.
Siltanê duyem ê osmaniyan Mehmûd êşira Hevêdan gor 33 gundên belav kiribu. Êşîra Hevêdan li welatê xwe ye kewn li navbera Qulb û Silîvan, li Besniyê, Mûş û Bidlîsê, Cizîra Botan û li başurê Kilîsê û Efrînê nîştehcî bûye. Ew êşîr yek ji êşîrên mîrê Silêmaniye û bapiren wan di tarixa kurdan da girêdane merwaniyan in. Gor Şerefname û tarîxa kurdan ew êşîr bi eslê xwe ezidî ye.
Gabazle Mehabad
Gabazle Mehabad, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Keçelbaş
Keçelbaş gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 533 kes (110 malbat) bûn.
Iota
Iota (herfa mezin Ι, herfa biçûk ι) tîpa nehem a alfabeya yewnanî ye.
Transkrîpsiyona kurdî i yan y ye.
Saint-Maixant, Gironde
Saint-Maixant, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Dendrît
Dendrît, liq û pop an jî zêdehiya çeqdar. Ji laşê xaneyên demar, pêkhateyên wekî liqên kurt ên çeqdar, ber bi derveyî xaneyê dirêj dibe, ev zêdehiyên çeqdar wekî dendrît an jî liq û pop bi nav dibin. Dendrît ji peyva dendronê çê bûye. Di zimanê yewnanî de peyva dendron ji boy dar an jî tiştê mîna daran tê bi kar anîn.
Erk û pêkhate
Dendrît, kartêkiran ji demarexaneyên din an jî ji xaneyên din werdigirin û ber bi laşexaneyê ve dibin. Dendrît kartêkiran raste rast ji xaneyan wernagire, di navbera dendrît û xaneya pêşgehînke de valahiyek heye ev valahî wekî qelîşa gehînkeyê (gehînkeqelîş) tê bi navkirin (bi îngilîz: synaptic cleft). Kartêkir an jî demareragihandin bi şêweyê kîmyayî di gehînkegelîşê de ji xaneya pêşgehînke (bi îngilîzî: presynaptic neuron) derbasî dendrîtê dibe. Kartêkir bi şeweyê demareragihadin ji dendrîtê ber bi tewereyê ve tê guhaztin. Dendrît, bi parzûna xaneyê dorpêçî ne û kartêkiran ji dewrûberên xwe digirin û arasteyê laşê xaneyê dikin. Berevajî tewereyê, ne yek lê gellek dendirît ji parzûna demarexaneyê ve dirêjî derve dibin. Dendrît ji teweryê kurttir e. Dendrît ji laşê xaneyê mîna antenan dirêj dibe, bi vî awayê ji boy wergirtina kartêkirin rûyek fireh peyda dibe. Hejmara dendrîdên demarexaneyek çiqas pir be, xane hê zêdetir kartêkir ji hawirdore digre û dişîne laşexaneyê. Li ser rûyê dendrîdan pêkhateyên tûj ên mîna strî hene, ev beşên tûj wekî striyê dendrîdî (bi îngilîzî: dendritic spine) tê bi navkirin. Striyên dendrîdî li beşa demaregehînke ya demarexaneyan de cih digire. Ji bilî demarexaneyên hestê, serê dendrîdan bi navbeynkariya gehînkeya demariyê, bi xaneyek din ve di têkiliyê de ye. Lê li hin demarexaneyên hestê, dendirît wekî wergirên hestê dirêjê nav xane û şaneyan dibe.
Sî
1. Jimare 30 ango XXX. Binêre: Sî (hejmar) 2. Sih, sîber, dirûvê tarîkirî yê tiştekî hemberî ronahiyê 3. Sî (balinde), qazeke kûvî ye 4. Sî (weşanxane), weşanxaneya Sî li Stenbolê
Rêdar
Rêdar, navenda nahiyeya Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Melayê Alim Remezanê Ebasiyan
Melayê Alim Remezanê Ebasiyan (Monlâ-yi Alim Ramazân-i Abbâsiyan) helbestvanekî kurd bû. Ewliya Çelebî wextê ku di sala 1642an di Behdînan re derbaz dibe rastê wî tê, helbesteka wî li seyahatnameya xwe tomar dike. Ew di sedsala 17'an de jiyabûye. Gorî ku Ewliya Çelebî qal dike, helbestên wî ji hêla gel ve pir dihatiye hezkirin.
Çavkanî
Kürt Şiiri Antolojisi (Antolojiya helbesta Kurd)
Ragow-Merz
Ragow-Merz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oder-Spree li Brandenburg, Almanyayê ye.
Zimanê klingonî
Zimanê klingonî (bi klingonî: tlhIngan Hol) zimanekî çêkirî  ye û yekem car di filmên Star Trek de hatiye bikaranîn. Di sala 1984an de şirketa fîlmî ya Paramount daxwaz de zimannasê amerîkî Marc Okrand ji ber ku gelê gerdunî yê Klingon re zimanek biafirîne. Gelên biyanî di filmên honaka zanistîyê de herî car zimanê bê sîstem dipeyvandin, ema hilberînerên Star Trekê dixwastin zimaneke bi paşxana rastbîn bikar bînin, ji ber ku bikaranîna zimên di fîlmên têvel de di nav hev de lihevhatî be. Fanên rêzefîlmê û zimanzanan ziman hildidan û klingonî fêr dibûn.Enstitûya Zimanê Klingonî (Klingon Language Institute, an jî bi kurtahî KLI) parastin û reşana klingonî xistî ye karê xwe. Berhema standart û bingeha rêziman "The Klingon Dictionary" (Ferhenga zimanê klingonî) ye ku ji aliyê Marc Okrand ve hatiye nivîsandin.
Kapa
Kapa (carina wek kappa tê nivîsandin, herfa mezîn Κ, herfa biçûk κ) tîpa dehem a alfabeya yewnanî ye.
Transkrîpsiyona kurdî k ye.
Tilagul
Tilagul, Til'agul  gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Mortezaqolî Kendî
Mortezaqolî Kendî, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Nieuwegein
Nieuwegein, bajarekî bi ser parêzgeha Utrechta Holendayê ve ye.
Çil
Çil ya 40 li hejmarên romî XL ye. Çil hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.
Altheim (Ehingen)
Altheim şaredariyeke navçeya Alb-Donau-Kreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
The Expanse (rêzefilm)
The Expanse rêzefilmek e ku ji cûreya opera esmanî/nehênî, honaka zanistî û drama ye û li ser televizyona Syfy tê weşandin û di eslê xwe de ji  rêzeromanekê hatiye girtin ku ew rêzeroman jî bi heman navî hatiye nivîsîn û behsa siberojê dike bê çawa mirov mêtîngehên xwe li ser pergala rojê çêkirine û îca bi awayekî taybet  çîroka Millerî (Thomas Jane), efserê keştiya esmanî Jim Holden (Steven Strait) û tîma wî vedibêje bê çawa komployekê derdixin holê ku tevahiya pergal û jiyana mirovê tehdîd dike.
Ferhat Göçer
Ferhat Göçer, ( li Bêrecûk, Riha) bijîşk û hûnermendekî bi eslê xwe kurd e ku muzîka bi zimanê tirkî dibêje.
Tevgera Xebata Erebî ji bo Azadiya Ahwazê
Tevgera Xebata Erebî ji bo Azadiya Ahwazê (bi erebî: حركة النضال العربي لتحرير الأحواز‎) li sala 1999ê de ji aliyê hindek neteweperestên erebên Îranê ve hate damezrandin. Armanca vê rêxistinê ew e ku li Xûzistan dewleteke serbixwe ya erebî ava bike. Avakerê vê rêxistinê Ehmed Mola Nissî ye.
Ferhat Göçer
Jînenîgarî
Ferhat Goçer li navçeya Bîrecîk a Rihayê ji dayik bûye û zarê herî mezinê dê û bavekî perwerdekar e ku li bajarê Îzmîtê, cihê erka malbata wî li wir bû mezin bûye. Di sala 1985an de Lîseya Îzmîtê qedandiye. Piştî qedandina Fakulteya Tibbê ya Stenbolê ku di heman salê de dest bi kar dike xwendiye. Di sala 1988an de beşa dengbêjiyê ya Konservatuara Dewletê ya Zanîngeha Stenbolê perwerdeya xwe ya muzîkê werdigire û du salan bi peymanî li Opera û Baletê ya Dewletê dixebite.
Ji bo xizmeta xwe ya mecburî bi cih bîne diçe Rihayê û li wir wekî doktor dest bikar dike. Goçerê ku dema vegeriya Stenbolê li Nexweşxaneya Haydarpaşa ya Numuneyê dest bi nourosurjê kir, jibo muzîkê de armancek nû ji bo xwe danî: Ji bo armanca danasîna muzîka nûjen klasîk ji cîhanê re dest bi muzîkê kir. Li ser vê armancê îro jî karê wî yê muzîk û bijîşkî ya emeliyata giştî didomîne.
Augusto De Luca
Augusto De Luca (wekî Ewgûsto de Lûka bixwîne, di 1ê tirmeha 1955'an de li bajarê ‪Napolî‬ yê navçeya Campaniayê hatiye dinê), fotokêşekî talyan e.
Qehweya kurdî
Çêkirin
Ji darên kezwanê hebikên wê tên berhevkirin. Dara kezwanê payîzê ber dide. Hebik di nava sac an rûnbirêşkê de tên qelandin. Paşê hebik tên hêrandin. Çêkirina wê ji kafêyên din ne cuda ye. Heger mirov vê kafêyê berde nava ava dikele, kelê pê bîne, baştir e ku bi ava sar bidin ser agir.
Kappa (cudakirin)
Pir wateyên Kappa hene.
Le Castellet, Alpes-de-Haute-Provence
Le Castellet, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Pakorabad
Pakorabad, gundekî giradayê navçeya Elbak a Wanê ye.
Hamminkeln
Hamminkeln, bajarekî navçeya (Landkreis) Weselê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Çirg
Bet (Otis tarda), cureyekî çirgan (Otidae) e. Çûkê herî mezin yê difre ye. Mezinbûna bazikên wî bi firehî digihêje 260 cm'yan. Graniya nêrê wan heyta 18 kîloyan jî dibîne. Lê mêya wan bi qeysî 8-10 kîloyan derdikeve.
Hebûna wê dibin xeterê de ye lewra Nêçirvan ji ber ku goştê wî pirr e pirr bi nezanî seyda vê çûkê dikin.
Mixdorf
Mixdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oder-Spree li Brandenburg, Almanyayê ye.
Hemedan (parêzgeh)
Hemedan (bi farisî: همدان Hamadān) yek ji herêmên Rojhilata Kurdistanê û yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve naverastê wê welatê.
Navendê parêzgaha Hemedanê bi heman navî yanî Hemedan e.
Gelê herême ji kurdan, Lekan, Lûran, Farsan û Azerîyan pek tê.
Dîrok
Parêzgeha Hemedanê yek ji deverên herî kevnar ên Îran û şaristaniya wê ye. Bermahiyên vê herêmê vê rastiyê piştrast dikin. Hemedana îro ew e ku ji Ekbatana, paytexta Medan maye berî ku ew bi Farisî re yekîtiyek çêbikin. Helbestvan Firdewsî dibêje ku Ekbatana ji hêla şah Cemşîd ve hat çêkirin. Li gorî tomarên dîrokî, li vî bajarî carek kelek hebû bi navê Heft Hessar (Heft Dîwar) ku xwediyê hezar jûre bû û mezinahiya wê bi ya Birca Babîlê re bû. Avahiyên bajêr bi Diya Aku ve, ji 700 sal berî zayînê, Padîşahê Medan ve têkildar in. Li gorî tomarên Grek, ji vî erdî re ji vî Padîşahî re 'Ekbatan' û 'Hegmataneh' hate gotin, bi vî rengî veguherî paytextek mezin. Di dema Parthiyan de, Ctesiphon bû paytextê Farisiya, û Hemedan bû paytexta havînê û rûniştgeha serdestên Partan. Piştî Partan, Împeratoriya Sasanî yan li Hemedanê jî qesrên xweyên havînê ava kirin.
Di sala 633an de dema ku şerê Nahavand qewimî û Hemedan kete destê Erebên dagîrker, carinan ew geş bû û carinan ew kêm bû şahidê zehmetiyan. Di dema biweyhiyan de, wê gelek zirar dît. Di sedsala 11an de, Selçûqiyan paytexta xwe carek din ji Bexdayê veguheztin Hemedanê. Di dema rabûn û ketina hêzan de bajarê Hemedanê her gav di bin xeterê de bû. Di dema êrişa Tîmûrî de bi tevahî hate rûxandin. Lê di dema Sefewî de bajar carek din geş bû. Di sedsala 18an de, Hemedan xwe radestî Osmaniyan kir, lê Hemedan ji hêla Nader Afah Afşarî ve hate paşve xistin û di bin peymana aştiyê ya di navbera Îran û Osmaniyan de parêzgeh radestî Îranê bû
Bajarê Hemedanê li ser Riya kpekê radiweste û di van sedsalên paşîn de jî di bazirganî û bazirganiyê de li ser tora rêça sereke ya li herêma rojavayê Îranê hêviyên baş digirin. Li gorî kevneşopiyên cihûyên herêmî, di Biblencîlê de behsa Bajarê Hemedanê tê kirin, wekî paytexta Persiya Kevnar di rojên Padîşah Ahasuerus de di Pirtûka Esterê de. Wê hingê wekî usûşan dihat nas kirin. Gorên Mordecai û Esther li Hemedana îroyîn cîwar bûne.
Dabeşkirina parêzgehê
Navçeyên parêzgehê û bajarên parêzgehê ev in :
Dûbizinî
Dûbizinî, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Hemedan (parêzgeh)
Rêvebirina îdarî
Bi dûçûna rêvebirina îdarî ya Îranê, navên parçeyên dabeşkirî û rêvebirên parçeyan wiha ye :
Birinc bi silkê
Birinc bi silkê xwarineke hêsan e. Riz (birinc), silk û xwê pêwîst e. Ji silkê re bi bandora dengên erebî silq jî dibêjin ku navê yê latînî beta vulgaris e. Ji serikên vê riwekê şekir çêdikin. Cemşîd Bender ev xwarek bi navê birinca bi silq tomar kiriye û di terîfeya wê de pûjan an biharbêhenkê din nîne.
Çêkirin
Pincarê (silk) pakij bişon, qalikan bigirin û hûr bikin. Gorî pîvanê verok, quşxane, rûnbirêşk, beroş, kilince, dîz an sîtilekê bînin, avê berdinê, bikelînin.
Riz û silkê tevlî ava dikele bikin, xwê pê werbikin, bihêlin bila bikele. Kel bidawî bû li ser agir an di binikên xwarinê de rûnê qijilandî berdin ser û servîs bikin. Heger bi pûjan an biharbêhneke din dixwazin, di nava rûn de kêmtirî 1 deqe biqelînin, baldar bin bila neşewite.
County Londonderry
County Londonderry ( an ) wîlayetek Îrlendaya Bakurê ye, perçeyek Keyaniya Yekbûyî li girava Îrlenda.
Gapîs Mehabad
Gapîs, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Oudewater
Oudewater, şaredariyeke bi ser parêzgeha Utrechta Holendayê ve ye.
Meram
Meram yek ji wan navçeyên navend ya bajarê Qonya yê ye di Deşta Qonya yê cih digire.
Gelhenasî
Li gorî hêjmara sala 2018an gelheya navçeyê 342 hezar 315 kes e. Navçê di zêdebûna gelheyî ye yek ji wan navçeyên sereke ya bajarê Qonye yê ye.
Erdnîgarî
Navçe dikevê rojavayê navenda a bajarê. Li rojhilat navçê ya Karatayê li bakûre-rojhilat navçê ya Selçuklu yê cih digre.
Mexdûmkendî, Çaroymaq
Mexdûmkendî, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Pêncî
Pêncî ya 50 li hejmarên romî L ye. Pêncî hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.
Saint-Mariens
Saint-Mariens, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Îsfehan (parêzgeh)
Zanîngehên Islamî yên Azad
Li Îranê pirr zanîngeh henin ku bi navê Zanîngehên Islamî ya Azad tên nasîn:
Yingcheng
Yingcheng, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Hubeiyê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 593.812 kesî
Kurdler
Kurdler gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Mehmet Şükrü Sekban
Mehmet Şükrü Sekban (Kurdî: Muhemmed Şukrî ( z. 1881 li Erxenî, bakurê Kurdistanê; m. 1960 li Stenbol, Tirkiye) zana û siyasetmedarekî kurd bû. Di avakirina gelek komele û rêxistinên kurd de keda wî hebû.
Kurdler
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 786 kes (230 malbat) bûn.
Mehmet Şükrü Sekban
Jiyan
Kurê serbaz Muhemmed Axa bû. Dibistana seretayî li Amed û Xozatê, ya amadeyî jî li Amed û Stenbolê bidawî dike. Li akademiya bijîşkiyê ya leşkerî GATA´yê perwerdeya bijîşkiyê dibîne, sala 1903'yê bidawî dike.
Bi têkçûna dewleta Osmanî di şerê cîhanê yê I. de dikeve xebata dewletekê bo kurdan. Dibe Cemiyeta Tealiya Kurd (1918). Bi navê Kürt Teşkilat-i İçtimaîye (ku: komeleya kurd a civakî) partiyekê dadimezirînin. Ev partî sekûlar bû.
Sala 1919'yê ji ber pêkutiyên contirkan diçe Bexdayê. Bi avabûna komara Tirkiyeyê re dibe fîrar. Li Bêrûtê ji gelek serokwezîrên welatan re nameyan dinivîsîne, mafê kurdan dixe bîra wan. Bi tundî li dijî politîkayên asîmîlasyona kurdan derdikeve.
1927 tevlî damezirandina rêxistina Xoybûnê dibe, alîkariyê dide serhildana Agiriyê. Sala 1932 ji Îraqê diçe Ewropayê. Li Almanya bi giranî nexweş dikeve. Heya 1938'î li Parîsê dimîne. Vedigere Kurdistan û Tirkiyeyê, wekî doktor dixebite.
Sala 1940'î ew û hinekan Türkiye İşçi ve Çiftçi Partisi (ku: Partiya karker û cotyarên Tirkiyeyê) dadimezirînin. Bi xanimeke çerkez re marî dibe (dizewice) û sala 1960'î li Stenbolê jiyana xwe jidest dide.
Lamda
Lamda (bi yewnanî ; bi herfê mezin Λ, bi herfê biçûk λ) herfê yazdem ê alfabeya yewnanî ye.
Transkrîpsiyona kurdî l ye.
Aarberg
Aarberg, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên herêma Aarbergê ye.
Gihagerdebilên aviyan
Gihagerdebilên aviyan (Utricularia), cinsekî riwekên famîleya gihagerdebilên aviyan (Lentibulariaceae) e. Bi qasî 220 cureyên wê hene. Gihayên salane yan pirrsalane ne. Pirraniya wan bi qasî 30 cm bilind dibin. Lê cureyên wekî Utricularia humboldtii heya 130 cmyî bilind dibe.
Bi giranî li başûrê Amerîka û Awistraliyayê cihwarbûyî ne. Hin ji wan di bijîşkiyê de tên bikaranîn, hin jî bo baxçevaniyê tên çandin.
Cîhan
Cîhan yan jî dinya, bi taybetî li gorî dîtina mirovî, ev erdzemîn (rûyê erdê) ye ku mirov, heywan û hemî nebat li ser dijîn. Di çarçoveya felsefî de, têgîna "cîhanê" tevahiya gerdûna fizîkî yan jî cîhana ontolojîk ("cîhana" kesek) vedibêje.
Şêst
Şêst ya 60 li hejmarên romî LX ye. Şêst hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.
Seydişehir
Seydişehir navçeyek Qonyeyê ye. Seydişehir yek ji navçeyên Kurdên Anatoliya Navîn e.
Hanau
Hanau, bajarekî navçeya (Landkreis) Main-Kinzig-Kreisê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Qerenaz, Tîkab
Nifûsa gund
Li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê ya di 2016an de, nifûsa vî gundî 0kes (0malbat) bû.
Sofiyan, Gimgim
Sofiyan (bi romî kirine: Doğanca), gundekî navçe Gimgima Mûşê ye.
Li başûrê Çiyayê Bîngolê dikeve, nêzîkê gundên Sêgiran, Reqasan, Tanzîg, Tatan û Stûkuranê ye. Zozanên nêzîk, Seyrangeh (zozan) û Gerînan (zozan) e.
14 km ji Gimgim, 70 km ji Mûşê dûr dikeve. Niştecihên wê bi zaraveyê kirmanckî (kirdkî, zazakî, Dêrsimkî) diaxivin û ji aliyê olî ve Elewî ne.
Dîroka gund
Lêkolînek zanistî nehatiye kirin. Agahiyên hene ji kanên Osmaniyan, ji çanda devkî û temendirêjên gund e.
Dibêjin di salên 1750î de bingeha gund hatiye avêtin. Ên ku viya dibêjin serpêhatiya êla Şevaliyan (êl) bingeh digirin. Dibêjin du birayên ji vê êle bi bertîlan axa vê gundê girtine. Paşayek herêmî yê Osmaniyan, bi navê Kor Haldûn Paşa tapoya vê axa dide êla Şevaliyan.
Rhenen
Rhenen, şaredariyeke bi ser parêzgeha Utrechta Holendayê ve ye.
Sofiyan, Gimgim
Dîroka gund
Paşê êlên wekî Lolan (êl) (lolican), Pîrcanan (êl), Feran, Xinzolan ûêd, jî hatine bicih bûne. Hin malbatên dewleta Romê paşnava wan kirine Ulaş, Alkan jî bicih bûne. Hejmara êlan neh in.
Kezeb
Kezeb, kezeba reş an jî ciger (bi îngilîzî: liver, bi zimanê yewnanî: ἧπαρ, hêpar) endamek e ku karê metabolîzmaya laşê mirov û zîndeweran dike û asta mijera glukoza xwînê rêkdixe.
Mecîrabad, Çaroymaq
Mecîrabad, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.