cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mehmed II
Piştî fethê Mehmed sernavê Qeyserê Împaratoriya Romayê, li ser vê rastiyê ku Konstantînopolîs ji dema pîrozkirina wê di sala 330 PZ de ji hêla Qeyser Constantîn I, rûnişt û paytexta Împeratoriya Romaya Rojhilat a sax bû. Lê dîsa jî, Mehmedê II. Dewleta Osmanî heta dawiya jiyana xwe wek berdewamiya Împaratoriya Romayê dinerî, xwe wek "berdewam" didît, ne ku "dewsa" wê dike.
Mehmed serketinên xwe li Anatolyayê bi yekbûna wê û li başûrê rojhilatê Ewropayê heta rojavayê Bosniya ye berdewam kir. Li malê wî gelek reformên siyasî û civakî kir, huner û zanist teşwîq kir, û di dawiya serdestiya xwe de, bernameya wî ya ji nû ve avakirina Konstantînopolê veguherand paytexta împeratorî ya geş. Ew li Tirkiyeya îroyîn û beşek ji cîhana misilman a berfireh wek qehremanek tê dîtin. Di nav tiştên din de navê wî navçeya Fatîhê ya Stembolê, Pira Fatîh Sultan Mehmet û Mizgefta Fatîhê ye.
Emînê Qoserî
Emînê Qoserî (Emin Yalçınkaya) (z. 18 xizîran 1968 - m. 11 tebax 2018), aktor, derhêner, şanonivîs, wergêr û endamê navenda PENa Kurd bû. Wî di salên 1980an de dest bi şanoya profesyonel kir û demeke dûr û dirêj di Şanoya Şaredariya Amedê de leyîst. Rêvebiriya hunerî ya Şanoya Şaredariya Diyarbekirê jî dikir. Di 25ê çiriya pêşîn a 2016an de, piştî darbeya 15ê tîrmeha 2016an li Tirkiyê û sepandina Rewşa Awarte li ser çanda kurdan, Emînê Qoserî ji karê xwe hat xistin.
Mirina wî
Aktorê navdar ê kurd Emînê Qoserî di 11ê tebaxa 2018an de li Îzmîrê ji ber nexweşiya pankreasê çû ber dilovaniya Xwedê. Li goristana Yenîkoyê ya Amedê hat veşartin.
Mo
Mo kurtenavê
Ferrox Nêmetpur
Ferrox Nêmetpur, nivîskarekî kurd e.  Di sala 1965'an de li bajarê Baneyê, li Rojhilata Kurdistanê hatiye dinê.
Wittlich
Wittlich, bajarekî navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li herêma Rheinland-Pfalz a Almanyayê ye.
Nas
Nas an jî sûreya mirovan sûreyek e ji Qurana Pîroz. Li gorî baweriya îslamê ev sûre li bajarê Mekeyê dahatiye û ji şeş ayetan pêk tê. Peyva nas bi kurdî tê maneya "mirov, însan".
Ni
Ni kurtenavê
Vollevannet
Vollevannet, goleke di nava sinorê parêzgeha Tromsa Norwêcê de ye.
Alakîn
Alakîn, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Sêbîranî Quştepe
Sêbîranî Quştepe, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Pîrgul
Pîrgul gundekî ser bi nahiya Enzel ,bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 210 kes (55 malbat) bûn.
Neuhardenberg
Neuhardenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Märkisch-Oderland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Borne, Overijssel
Borne, Overijssel, şaredariyeke bi ser parêzgeha Overijssela Holendayê ve ye.
Salem, Oregon
Salem [] paytexta federedewleta DYAyê Oregonê ye.
Navê wê yê di dema çermesoran de Chemeketa bû. Di ber rûbara Willamette River de ye.
Hejmara niştecihên wê 146.120 (2004) e. Li bajêr fîrmayên hilberîna zadê dikin hene. Herwekî yên vexwarinê, kaxêz, konteyner, tekstîl û elektroendûstriyê jî hene. Li devedorê bajêr çandinî tê kirin. Yekemîn kesê çermespî Jason Lee di sala 1840'î de hatiye wir û karê mîsyoneriyê dikiribûye.
Alaemon
Alaemon, celebek çûkên biçûk e ku ji famîleya  Alaudidaeyê ye.
Qurmuşlû
Qurmuşlû, gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê li ser rêya Stewrê di navbera Bismil û Tepê de li kêleka Çemê Qurmuşlû ye.
Nb
Nb kurtenavê
Occo Mahabad
Occo Mahabad (jdb. 1977, li Wanê) helbestvan, bernamenivîs, wergêr û nivîskarekî kurd e.
Jînenîgarî
Occo Mahabad di sala 1977an de li Wanê hatiye dinê. Zanîngeha Stembolê qedandiye. Di kovarên wekî Çirûsk, Asiva, Pengav de nivîs û helbestên wî hatine weşandin, dîsa di çend malperan de nivîskariyê dike. Pirtûka wî ya yekem Helbestên Dînik e. Pirtûk ji Weşanxaneya AVAyê derketiye. Ji xêynî helbestan ji bo fîlmên biyanî binnivîsan amede dike. Albûmên xwe yên helbestan bê mafên telîfan di înternetê de parve kiriye. Mîna WinRAR û Defraggler ê gelek bernameyên kombersan kurdî kiriye. Ji bo standardkirina têgihên kurdî yên ser teknîkî bi navê Nivîsên Teknîkî û Ferhenga Termên Kompîtûrê ceribandinek amade kiriye.
Mesûd Barzanî
Mesûd Barzanî (jdb. 16ê tebaxa 1946an, Mehabadê, Komara Kurdistanê) siyasetmedarekî kurd û serokê PDKê ye.
Jînenîgarî
Mesûd Barzanî di 16ê tebaxa 1946an de li bajarê Mehabadê li Komara Kurdistanê ya Mehabadê (Îrana îroyîn) di roja damezrandina Partiya Demokrat a Kurdistanê ji dayik bûye. Li serdema temena kurt a Komara Kurdistanê ya Mehabadê ku yekemîn giyana serbixwe ya kurdî bûye.
Piştî rûxana Komara Kurdistanê di sala 1947an de, binemaleya Mesud Barzanî li gel komeke pêşmergeyan û binemala wan naçar bûn vegerin Kurdistana Iraqê û paşê li aliyê rejîma Iraqê ve hemû bo bajarên xwarê Iraq hatin dûrxistin, bi taybetî Bexda û Besre, lê belê Mela Mistefa Barzanî bavê Mesud Barzanî rêberê şoreşa kurd li gel hevalên xwe berev Yêkîtiya Sovyetê bi rê ketin û heta sala 1958an li wir man.
Mesûd Barzanî bi sedema hokara siyasî û peywendiya bi şoreşa îlonê xwendina navendî temam nekir û Bexdayê bi cîh hişt û li temena 16 sal di sala 1962an de çek hilgirtiye û çûye rêzê pêşmergeyê Kurdistanê û roleke berbiçavî hebûye li şoreşa kurd ku di 11a îlona 1961ê de bi rêberiya Mela Mistefa Barzanî dest pê kir û heta sala 1975an berdewam bû. Li jêr rênimayî û piştgîriya bavê xwe têkilî xebata siyasî bûye.
Barzanî jiyana xortaniya xwe terxan kiriye ji bo wan armancên ku Partiya Demokrat a Kurdistanê bilind kiriye, di sala 1961ê de, demokrasî ji bo Iraqê û otonomî û paşê federalîzm ji bo Kurdistanê li çarçêweya Iraqeke demokratîk da, rêzdar xebatekî mezin ji bo vê çareseriya rasteqîne kiriye.
Barzanî li temena bîst salî da bi awayekî rêk û pêk têkilî karûbarê siyasî bûye û di sala 1970î de beşdarî wê tîma kurdî bûye ku gûftûgoyê li gel Hikûmeta Iraqê, li ser rêkeftina otonomî kiriye. Di sala 1971ê de li dema sazkirina kongreya heşta Partiya Demokrat a Kurdistanê bi sîfeta endamê komîteya navendî ya partiyê hatiye hilbijartin û paşê bûye endamê yedegê mekteba siyasî û erkê berpirsiya dezgeha emnî girtiye stûyê xwe.
Piştî ruxandina şoreşa îlonê li encama rêkkeftinnameya Cezayirê li navbera Şahê Îranê û Hikûmeta Iraqê li sala (1975), bi rênimayiya cenabê Mela Mistefayê bavê, Mesûd Barzanî li gel Îdrîs Barzanî birayê wî û jimareyek li hevalên xwe pêkve helsan bi rêxistina rêzên pêşmerge û damezrandina serkirdayetiya demkî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê ji bo dakokîkirina li kurd û Kurdistan û di 26ê gulana 1976an şoreşa gulan dest pê kiriye.
Di sala 1976an heta 1979an de Mesûd Barzanî li gel bavê xwe li Amerîkayê jiyaye û piştî rûxana rejîma Şahê Îranê, vegeriyaye Îran û heta tertîbata hatina bavê xwe, bo Îran bike lê belê wê roja ku Barzanî 1ê adara 1979an gihişte Îran, bavê wî li Washington koça dawî kir. Li meha çiriya paşîn a 1979an, li kongreya nehem a Partiya Demokrat a Kurdistanê bi awayekî demokrasiyane Barzanî Serokê Partiya Demokrat a Kurdistanê hate hilbijartin.
Rola her yek li Mesûd Barzanî û Îdrîs Barzanî yê birayê wî, gelek berbiçav bûye di salên 1980î heta wekî 1987an de li damezrandina çendîn bereyên siyasî li Iraq û bi taybetî ku bereyên kurdistanî li çendîn rêxistin û hizbên kurdistanî damezrand.
Barzanî û ji malbata xwe gelek qurbanî li ser kêşeya kurd daye û li dawiya li dayik bûnê heta 12 sal bavê xwe nedîtiye, ku ew li dûrî welat li Yekêtiya Sovyetê dijiya. Sîxurên rejîm sê birayê Barzanî teror kirine 32 kes le endamên malbata wî li gel wan 8000 barzanî bûn ku ji aliyê rejîma Bees ve di sala 1983an de hatin enfalkirin. Mesûd Barzanî xwedî çendîn hewldanên terorê bûye bi taybetî hewlên terorkirina li Viyana paytexta Nemsayê di 8ê çileya 1979an. Rejîmê Iraq yek li dawiya yekê (16) çar gundê barzaniyan xera kiriye ku gundê birêze, Barzanî pirtûkekî li ser rola dîroka Mistefa Barzanî bavê xwe li Tevgera Neteweya Kurd li jêr navê Barzanî û Tevgera Rizgarîxwaziya Kurd ku li sê bergan pêk hatiye nivîsandiye, li gel çendîn gotar û babetên siyasî ku li rojname û kovarên Kurdistanê hatine belav kirin.
Piştî şerê hevpeymaniyan dijî bi Iraq, Barzanî hem ahengî bereya kurdistanî kir û serkirdayetiya raperîna adara 1991ê kurdan kir ku bûye hoya azad kirina beşekî mezinê Kurdistana Iraqê ji deste rejîma Bexdayê.
Di meha nîsana 1991ê de gûftûgo li gel Bexdayê dest pê kir û Barzanî ji bo çendîn mehan serokayetiya şanda kurdî kir ku li hemû hizbên bereya kurdistanî pêk hatibûn. Li gûftugoyan bi hîç encamek negihiştin bi sedema redkirina daxwaziyên kurd ku birîtî bûn li otonomî herêmayetî û demokratîzekirina ji aliyên Iraqê ve.
Her wiha li kongreya 12ê ya Partiya Demokrat a Kurdistanê di sala 1999an de Mesûd Barzanî serokê Partiya Demokrat a Kurdistanê careke din hatiye hilbijartin.
Mesûd Barzanî li salên nohtan û heta weku ji navçûna rejîma Bees, beşdarî çendîn kongre û civînên navdewletî kiriye. Wekî civînên Washington li sala 1992an û paşê li 1993an û li kongreya Selahedîn a 1992an û kongreya Londonê ya îlona 2002an û kongreya Selahedîn a şubata 2003.
Barzanî roleke xwe yê serekî li sercem pêşhatiyên siyasiyê Iraqa nû da hebûye, paşê li damezrandina Encûmena hukimrana Iraqê di 31ê tîrmeha 2003an, ku têda bûye endam û dawiyê jî bûye serokê encûmenê.
Di 12ê hezîrana 2005an de Mesûd Barzanî wekî yekemîn serokê herêma Kurdistanê ji aliyê Encûmena Nîştimanî ya Kurdistana Iraqê ve hate hilbijartin.
Mesûd Barzanî li hilbijartinên roja 25ê tîrmaha 2009an bi rêjeya 70% ê dengan bi destxist û bi awayekî raste rast ji aliyê gelê Kurdistanê ve duyemîn car wekî serokê herêma Kurdistanê hate hilbijartin û li roja 20ê tebaxa 2009an li beramber Parlemena Kurdistanê sonda yasayî xwar. Wekî serokê herêmê, li çendîn welatan bi seredanên fermî kiriye û çendîn serokê welat û serokwezîrê van welatan dîtiye, li encama van hevdîtinan de li gel serok George W. Bush serokê Amerîkayê di 25ê çiriya pêşîn a 2005an de û Tony Blair serokwezîrê Britanya di 31ê çiriya pêşîn a 2005an de û papayê Vatîkanê di 14ê çiriya paşîn a 2005an de û Silvio Berlusconi serokwezîrê Îtalyayê di 13ê çiriya paşîn a 2005an de û Abdullah keyê Erebistana Siyûdî di 13ê adara 2007an de û Abdullah keyê Urdunê di 19ê adara 2007an de.
Wekî serokê herêmê ji bo geşkirina hevpeymanî li nav hêzên siyasiyên Kurdistanê çend organekî damezrandiye û li herêmê proseya biryardanê baştir kiriye:
B - Encûmena bilinda Partiyên siyasiyan, ku kesayetiya yekem a partiyên siyasiyan têda endam in, ku ji van hizbên xwarê ve pêk dihêt: Partiya Demokrat a Kurdistanê, Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê, Partiya Zehmetkêşên Kurdistanê, Partiya Sosyalîst a Demokrat a Kurdistanê, Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê, Komeleya Îslamî ya Kurdistanê.
Serok Barzanî şeydayê xwêndinêye bi taybetî jî hez bi xwêndina pirtûkên dîrokî û siyasî û serbazî dike û her wiha gelek hez ji werzîşê dike.
Mesûd Barzanî sala 1965an dest bi jiyana hevjîniyê kiriye û xwedî heşt zarokan e.
Barzanî şarezayî bi temamiya zimanê kurdî û erebî û farisî ye, her wiha şarezayî zimanê îngilîzî ye û dikare pê biaxive.
Elizabeth II
Elizabeth II, yan jî Elizabetha Duyem, (jdb. 21ê nîsana 1926 - m. 8ê îlona 2022 an) keybanûya Keyaniya Yekbûyî û ya Împeratoriya Brîtanî, 16mîn keybanûya Commonwealth realms û seroka Commonwealth of Nations bû.
Jiyana wê
Elizabeth li Mayfair, London, wekî zarokê yekem ê Duke and Duchess of York (paşê King George VI û Queen Elizabeth The Queen Mother) ji dayik bû. Bavê wê di sala 1936an de li ser îstîfakirina birayê xwe Edward VIII ê hat ser textê. Bi vê yekê prensesa Elizabeth a deh-salî bû mîrasa texmînkirî. Wê li malê perwerdeya taybet dît û di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de ji bo Xizmeta Herêmî ya Alîkar dest bi erkên giştî kir. Di çiriya paşîna 1947an de, ew bi Philip Mountbatten re, prensek berê yê Yewnanistan û Danîmarkayê, zewicî, û zewaca wan 73 sal dom kir heya mirina wî di sala 2021an de. Çar zarokên wan çêbû: Charles, Anne, Andrew, û Edward.
Dema ku bavê wê di sibata 1952an de mir, Elizabeth a 25 salî bû keybanûya heft welatên serbixwe: Keyaniya Yekbûyî, Kanada, Awistralya, Zelanda Nû, Afrîkaya Başûr, Pakistan û Ceylon (îro wekî Srî Lanka tê zanîn). Ew di heman demê de bû seroka Commonwealth. Elizabeth wekî padîşahek destûrî bi guhertinên siyasî yên mezin ên wekî Pirsgirêkên li Îrlendaya Bakur, desentralîzasyona Keyaniya Yekbûyî, dekolonîzekirina Afrîkayê, û tevlêbûna Keyaniya Yekbûyî bo Civakên Ewropî û vekişîna ji Yekîtiya Ewropî re hikûm kir. Hejmara warên wê bi demê re guherî dema ku herêm serxwebûn bi dest xistin û hin herêm bûn komar. Wekî keybanû, zêdetirî 170 serokwezîrên li seranserê warên Elizabethê xizmetê lê kirin. Wê gelek serdan û hevdîtinên dîrokî pêk anî, di nav wan de serdanên dewletê yên sala 1986an li Çînê, di sala 1994an de li Rûsyayê û di sala 2011an de li Komara Îrlandayê û hevdîtinên bi 5 papayan re.
Xorxore Mehabad
Xorxore, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Elizabeth II
Jiyana wê
Bûyerên girîng tackirina Elizabeth di sala 1953an de û pîrozbahiyên jûbîleyên wê yên Zîv, Zêrîn, Diamond û Platinum bi rêzdarî di 1977, 2002, 2012 û 2022 de bûn. Tevî ku ew carinan bi hestên komarî û rexneyên medyayî yên li ser malbata wê re rû bi rû ma - bi taybetî piştî têkçûna zewacên zarokên wê, annus horribilis a sala 1992an, û mirina bûka wê ya berê Diana di sala 1997an de - piştgiriya padîşahiyê li Keyaniya Yekbûyî di tevahiya jiyana wê de bi domdarî bilind bû, her weha populerbûna wê ya kesane jî.
Elizabeth di sala 2022an de li Keleha Balmoral a li Aberdeenshire, di 96 saliya xwe de mir, û kurê wê yê mezin, Charles III, hate şûna wê. Merasîma fermî ya şîna wê li Keyaniya Yekbûyî yekem şîna fermî bû piştî ya Winston Churchill a di 1965an de.
Keçan, Ebex
Keçan, gundekî navçeya Ebex a Wanê ye.
Te
Te kurtenavê
Medreseya Zehra
Medresaya Zehra medreseya ku Seîdê Nûrsî dixwest ku li Wan, Bidlîs û Dîyarbekirê were çêkirin.
Seîdê Nûrsî dixwest di medreseyê de dersên îslamî û dersên fenê (stêrnasî, fîzîk, kîmya, erdnîgarî, civaknasî û hwd.) were xwendin
Sm
Sm kurtenavê
Wittingen
Wittingen, bajarekî navçeya (Landkreis) Gifhornê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Ûçpînar, Sirûc
Ûçpînar, gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.
Feleq
Feleq yek sûreyek ji pirtûka pîroz yê misilmanan bi nav Quran ê ye. Sûre li bajarê Mekeyê da ji Muhemmed pêxamber ra hatîye wahîy kirin û bi temamî ji 5 ayetan pêk tê. "Feleq" bi zimanê kurdî tê mana "ronahiya sibê".
Ajitnagar
Ajitnagar gundek e, dikeve  devare Araria   ya bajarê Bihar  li Hindistanê de. Li gorî serjimariya Hindistanê ya 2011, nifûsa gund bi giştî 957 kes bûn. Rêjeya xwendin û nivîsandinê li gund nisbeten zêde ye û digihîje %70,92.
Courmont, Aisne
Courmont, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Ytre Øydnavatnet
Ytre Øydnavatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Tromsa Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 5,5 kîlomeêtreyan dike başûrê gundê Byremoê û bi qasî 3,6 kîlomêtre li bakurê gundê Konsmoyê ye.
Melesilêman
Melesilêman gundeki li ser girêdana navçeya Zêdikan (Elajgir)ê ye.
Gund 4 km dûrî navçeya Elajgirê ye. Melesilêman li hundurê deşta Elajgirê de û li ser rêya gundê Xaçîl, Çaçana, Kelê, Qopiza Jorîn û hin gundê mayîn e. Heta wan salên dawî çend malên ermenî ya tê de hebûn. Li gund de 15-20 malên mihaciran (Tirkan) hene.
Axtepe
Axtepe, gundekî Bismilê ye. Li derdora wê gundê Haciya Kurmancan, Qasimiyê, Xitmêran hene. Gundê helbestvanê navdar Şêx Evdirehmanê Axtepî ye. Di navbera Bismil û Mêrdînê de ye.
Nicki Minaj
Onika Tanya Maraj (jdb. 8ê kanûna pêşîn a 1982an), anjî bi navê Şano Nicki Minaj (vexwendin: nɪki mɪˈnɑːʒ), Trinidad zayende Amêrîkayî rap, stranbêj, helbest û aktrîs'e. Di sala 2007 û 2009 piştî navbera serkeftina Xebat ya weşana mixtape re bi Young Money Entertainment Peyman Îmze kirin.
Albuma Pink Friday: Roman Reloaded (2012) ya tomargeha duyem di salên ewl de gelek firotin buye û li tevahî ya Cîhanê de ji mîlyonek zêdetirî kopî firotiye. Derketina Abluma nû ya Starships, li DYA'yê cara yekem dinav pêncan de buye û di sala 2012an de ên gelek firotinên singlean bune. Dema ku hatin sala 2013an, stranbêjî tenê li DYA'yê 2.6 mîlyon Album û 13.5 mîlyon single firotan hate fêrbûn. Heman salê de, di pêşbaziya 12. Demsala American Idol jûrîtî kiriye.
Minaj, yekem Jina stranbêj a hundirê MTV's Annual Hottest MC Listê buye û ji aliyê The New York Times "Jinekî rap ji bo hemû zemanan" hate nîvîsandin. Herwiha di reklamên Adidas, MAC Cosmetics û Pepsi cîh girt. Minaj wek paşeroja şano ya fîlm, Dema Qeşayê 4: Parzemîn Veqetiyan dengdana stranbêjî kir û cara yekem di sala 2014an bi çêkirina fîlma The Other Woman ezmûna lîstikvan Jîn dide.
Rojên Yekem
Onika Tanya Maraj, di roja 8ê kanûna pêşîn a 1982an ji cotkarên Carol û Robert Maraj, li paytexta Trinidad û Tobago ya Port of Spain navçeya Saint James hate dinê. Du birayên Nicki Minaj hene, jêderka Hint û Afro-Trinidad e. Dayika Nicki Minaj memûrê muhasebe, diwîzvan û tevî stranbêjî ya gospel de gelek xebat kiriye. Bavê Nicki Minaj jî li American Express'de xebitiye. Girêdanê Narkotîk û Alkolîk buye û carek xwest ku mala xwe bişewitîne û Dayika xwe teşebus bike. Nicki Minaj heta pênc salî jî li Saint James bi dapîra xwe re jiyan û zeman bi zeman jî aliyê dayika xwe dihat ziyaret kirin. Du re bi Dayika xwe re mal birin navçeya Queens ya New York City.
Şîp
Şîp, berê wek Şîb jî hatiye nivîsandin, (bi romî kirine: Sanlıca), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.
Dîrok
Li ser dîrok û bingeha gund lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Herêm bi hezaran salan in cihê cihwariyê ye. Gelek şarezayiyan li vir desthilatî kirine. Mediyan, Urartû, Roma, Bîzans, Rûs, Mongol, mîrîtiyên kurd û gelekan. Navê gund ji bêjeya şîpê tê. Ango sûlav, şilav, sîpel, avşar, qelbez. Gund nêzîkê Mûradê ye û herwiha di nava gund re jî çem derbas dibe.
Erdnîgarî
Nêzîkê Xinzor, Anêr, Çarbihur û Viranjê ye.
Aborî
Heya salên 1990ê aboriya gund baş bû. Ji ber şer û pêkutiyan aborî xirab bû. Gundî bo mecbûr man bar bikin.
Zerza
Zerza (ji kurdî: Zarzerî, zar- û zerî, zarên zerî) eşîreke kurdên kurmancîaxev e.
Zerzayî eşîreke mezin a herêma başurê Gola Wirmiyê ye. Bi eşîrên wek Dimilî, Herkan, Biradostan û Dirî ve gelheyê kurdî yê vê herêmê pêk tînin. Di Şerefname de behsa mîrgeheke bi vî navê tê kirin, belê dîroka we naye şayesandin. Her wuha ev eşîr yek ji pevratiyên dewlata Eyûbiyan di nav êl û eşîrên kurdan de bû ye. Gelek pispor û alimên di dema Eyûbiyan li Misirê peşnavê wan Zerza ye. Mumkun e ku ji vê eşîrê bin.
Alayên tevgerên Kurdistanê
Ev lîsteya alayên tevgerên Kurdistanê ne.
Python (zimanê bernamesaziyê)
Python ([ ˈpʰaɪθn̩], bi kurdî [ ˈpʰajtoːn]) zimanekî astbilind û înteraktîv ê bernamesaziyê ye ku di 1991ê de ji aliyê Guido van Rossum ve hate çêkirin.
Fîlosofiya çêkirina Python bi karanîna xwe ya berbiçav a qada spî (whitespace) ya sîgnîfîkant girîngiyê dide xwendina kodê. Konstrûktên zimanê wî û object-oriented wî armanc dike ku alîkariya bernamesazan bike ku koda lojîkî û zelal ji bo projeyên piçûk û mezin-pîvan binivîsin.
Python bi dînamîkî tête nivîsandin û zibil tête berhev kirin (Garbage Collection). Ew piştgirî li gelek paradîgmayên programkirinê dike, di nav de programên damezrandinî (bi taybetî, prozedûral), objekt-orîentkirî û fonksiyonelî. Python ji ber pirtûkxaneya standard a berfireh, timûtim wek zimanekî "bataryayên tê de" (bi înglîzî "batteries included") têne vegotin.
Dîrok
Ziman di destpêka 1990an de ji hêla Guido van Rossum ve li Centrum Wiskunde & Informatica li Amsterdam wek serkarê zimanê programkirinê ABC hate pêşve xistin û orijînal ji bo pergala xebitandinê ya Amoeba belavkirî hate armanc kirin.
Nav ne vedigere (wek logo pêşnîyar dike) ser cinsê marê bi navê (pythons), lê orijînal li ser navê komedyenê înglîzî Monty Python hetiya bi nav kirin. Yekemîn versiyon di çilê 1994an de bi navê Python derket. li gorî versiyonên pêşîn, hin konseptên programkirina fonksiyonelî hatin împlêment kirin, lê piştra vana hatin terikandin.
Mala Zalê (pirtûk)
Mala Zalê navê pirtûka berhevkarê çîrokan Hîlmî Akyol e. Pirtûk ji 19 çîrokan pêk tê.
Dalfsen
Dalfsen, şaredariyeke bi ser parêzgeha Overijssela Holendayê ve ye.
Python (zimanê bernamesaziyê)
Dîrok
Python 2.0 di 16ê cotmeha 2000an de hate weşandin. Di fonksiyonên nû de Garbage Collection'eke fûl-fonksiyonelî hebû û piştgiriya koma karakterê Unicode bûn. Di fonksiyona 2.6an de, arîkariyek hate ava kirin, ku dikare were bikar anîn ka kîjan rêzikên kodê ji hêla Pythonê 3ê ya pê re piştgirî nayên girtin û ji ber vê yekê di versiyonên li ser bingeha wê de nema têne meşandin.
Python 3.0 (bi Python 3000 jî bi nava) jî di 3ê Kanûna 2008an de piştî demeke dirêj a pêşveçûnê xuya bû. Ew hin guhartinên kûr ên li ser ziman, wek rakirina redundansan di komikên rêwerzê û konstrûktên kevin de digire nav xwe. Ji ber ku Python 3.0 bi qismî bi versiyonên berê re înkompatîbel e, Python Software Foundation biryar da ku piştgiriya Python 2.7 bi paralel bi Python 3 re bi versiyonên nû re heya dawiya 2019 berdewam bike.
Syntaks û semantîk
Wateya Python ew e ku bibe zimanekî bihêsanî tê xwendin. Formatkirina wê bivîzuelî netêkçûyî ye, û ew gelek caran keyworedên înglîzî bikar tîne ku zimanên din xalbendî bikar tînin. Berevajî gelek zimanên din, ew ji bo veqetandina blokan kevanên kurîşkî bikar nayîne, û semîkolonên piştî daxuyaniyan opsiyonelî ne. Ji C an Pascal kêmtir îstîsnayên syntaktîkî û bûyerên taybetî hene.
Indentasiyon
Python ji bo sînorkirina blokan indentasiyona qada vala (bi înglîzî: whitespace)ji dêla kevanên kurîşkî an keyworedan, bikar tîne. Piştî hin daxuyaniyan zêdekirinek li indentasiyonê tê; kêmbûnek li indentasiyonê de li dawiya bloka heyî nîşan dide. Ji ber vê yekê, strûktûra vîzuelî ya programê bi durustî strûktûra semantîkî a programê represent dike. Vê taybetmendiyê carinan wekî rola off-side ê tê binavkirin, ku hin zimanên din parve dikin, lê li gelek zimanan de wateyeke semantîkî a indentasiyonê nîne.
Tîpkirin
Python duck typing bikar tîne û objektên tîpkirî lê navên varîablên netîpkirî heyne. Astengiyên tipê di dema-compiler'ê de nayên kontrol kirin; berevajî, dibe ku operasyonên li ser objektekî têk biçin, nîşana ku objekta danê ne ji tîpekî minasib e. Tevî ku dînamîkî hatî nivîsandin jî, Python bi tundî hatî tîp kirin, qedexe dike ku operasyonên ku baş nehatine terîf kirin (mînakî, hejmarekê li zincîrekê (string) zêde bike) ji dîlva ku bi bêdengî hewl bide wan bide fam kirin.
Python dihêle ku programer tîpên xwe bi karanîna klassan, ku pir caran ji bo programkirina objekt-orîentkirî têne bikar anîn, diyar bikin. Înstansên nû ên klassan bi bangkirina klassê têne çêkirin (mînakî,  an  ), û klass jî înstansên celebê mêtaklass in (bixwe înstanseke ji xwe), ku destûrê dide programkirina mêtaiyê û refleksiyonê.
Berî versiyona 3.0, klassên Python du tîp hebûn: şêwaza kevn û şêwaza nû. syntaksa her du şêwazan yek e, cûdahî ev e ka gelo objekta klassê ji dîrekt an indîrekt ji mîras tê hiştin (hemî klassên şêwaza nû ji  mîras in û înstansên   in). Di guhertoyên Python 2 de ji Python 2.2 û pê ve, her du cûreiyên klassan dikarin werin bikar anîn. Dersên şêwaza kevn di Python 3.0 de hatin hilweşandin.
Plana demdirêj piştgirîkirina tîpîkirina gav bi gav e û ji Python 3.5, syntaksa ziman dihêle ku cûreiyên statîk diyar bike lê ew di implementasiyona standard de, CPython nayên kontrol kirin. Vebijêrkek eksprîmentelî a opsiyonelî a statîkî a bi navê mypy piştgiriyê dide kontrolkirina celebê a dema-compiler.
Mînakên bernamekirinê
Programa hello Dinya! Di vê Mînakê de tête check kirin ka hejmareke pozîtîv, nêgatîv an 0 e.
Pirtûkxaneya standard
Pirtûkxaneya standard a bihêz yek ji mezintirîn hêzên Python e, ku wê ji bo gelek bikaranînan minasib dike. Piraniya wê platform-serbixwe ye, da ku programên Python ên hê mezintir jî timûtim li Unix, Windows, macOS û platformên din bê guhertin dimeşin. Modulên pirtûkxaneya standard dikarin bi modulên ku bi C an Python hatine nivîsandin werin temam kirin. Pirtûkxaneya standard bi taybetî ji bo pirjimar format û protokolên standard (wekî MIME û HTTP), ji bo bikaranînên înternetê bi taybetî hatî çêkirin. Modulên ji bo afirandina navrûyên bikarhênerên grafîkî, ji bo girêdana bi databasên relasiyonelî û ji bo manîpulekirina vegotinên regular jî tê de ne.
Implementasiyona referansê
CPython implementasiyona referansa Python e. Ew bi C hatî nivîsandin, bi gelek taybetmendiyên C99 yên selektkirî re standarda C89 bicîh tîne. Ew programên Python di nav bytecode a navîn de berhev dike ku paşê ji hêla makîneya xweya virtual ve tê xebitandin. CPython bi pirtûkxaneyek standard a mezin tête belav dibe, a ku di têkelê C û Python-a natîvî de hatî nivîsandin. Ew ji bo gelek platforman, bi Windowsê jî heye (ji ber ku guhertoya Python 3.9.1, Python "bi çalak sazkirina li ser Windows 7 nahêle"; û piştgirî dida Windows XP û kevntir, bi Python 2.7-a ku naha nayê piştgirî kirin) û sîstemên moderntirîn ên wekî Unix-like, di nav de macOS (û Apple M1 Macs, ji Python 3.9.1, bi sazkerê ezmûnî) û piştgiriya nefermî ji bo mînak VMS. Portabiliteya platformê, di Python 1 û 2-dem-çarçove de, heya ku OS/2 û Solaris piştgirî dike jî yek ji wan prîorîteyên pêşîn bû. piştgirî ji hingê ve ji bo gelek platforman hat avêtin.
Implementasiyonên din
PyPy şirovekarek bilez, lihevhatî yê Python 2.7 û 3.6 ye. just-in-time compilerê wê li gorî CPython pêşkeftinek lezgîn a sîgnîfîkant tîne lê çend pirtûkxaneyên ku bi C hatine nivîsandin bi wê re nayên bikar anîn.
Stackless Python forkeke sîgnîfîkant a CPython e, ku mîkroşopan implement dike; ew stack a bîra C bikar nayîne, bi vî awayî destûr dide programên bi girseyî hevdem. Di heman demê de versiyoneke stackless a PyPy jî heye.
Pyston variyanteke ji dema xebata Python e ku kompîlasiyona tenê-di-demê de bikar tîne da ku xebitandin programên Python zûtir bike.
Cross-Compiler di zimanên din de
Gelek compiler li zimanên objekt ên level-bilind hene:
Pêşveçûn
Ji bilî IDLE, ku gelek caran bi Python re tê install kirin û bi giranî ji hawîrdoreka têxte û Shell pêk tê, ji bo Python jî gelek derdorên pêşveçûnê yên bi tevahî (IDE) hatine pêşve xistin, mînakî Eric Python IDE, Spyder an PyCharm. Ji bo IDE-yên mezintir ên wekî Eclipse, Visual Studio û NetBeans jî pêvek hene. Edîtorên têxtê ên ji bo programeran wekî Vim û Emacs jî dikarin ji bo Python bêne adapte kirin: Awayek hêsan a Python jixwe ve entegre ye, û pêvekên komfortabltir dikarin werin zêdekirin. Ji bo cûrbecûr GUI-Toolkits, wekî Tkinter (GUI-Builder), WxPython (wxGlade), PyQt (Qt Designer), PySide, PyGTK (Glade), Kivy an PyFLTK hin edîtor hene ku bi wan re navrûyên bikarhênerên grafîkî bi rengekî berawirdî hêsan têne saz kirin.
Hf
Hf kurtenavê
Pîrmirad
Pîrmirad gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 154 kes (43 malbat) bûn.
Girê Malik
Girê Malik gundekî Bismilê ye.
Wittmund
Wittmund, bajarekî navçeya (Landkreis) Wittmundê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Märkische Höhe
Märkische Höhe şaredariyeke navçeya (Landkreis) Märkisch-Oderland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Bi
Bi kurtenavê
Amauna, Araria
Amauna gundek e, dikeve bloka Forbesganj a devar Araria li eyaleta Bihar a Hindistanê de.
Sêbîranî Gewre
Sêbîranî Gewre, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Kanî Borike
Kanî Borike, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Maran
Maran gundekî Bismil e.Li derdora wê gundê Qereçoliya û Sorka he ye.
Francisco Franco
Francisco Franco Bahamonde (z. 4ê berfanbarê 1892an - 20ê sermawezê 1975an) generalekî spanî bû ku di dema Şerê Navxweyî yê Spanyayê de di hilweşandina Komara Duyemîn a Spanyayê de pêşengiya hêzên Neteweperest kir û dûv re ji sala 1939an heya sala 1975an wekî dîktator li ser Spanyayê hukum kir. Di nav gel de ew bi sernavê Caudillo hat binav kirin. Ev serdema di dîroka Spanyayê de, ji serketina neteweperestan heya mirina Franco, bi gelemperî wekî Spanyaya Frankîst an dîktatoriya frankîst tê zanîn.
Maran
Debara gund bi xwedî kirina heywanan û bi çandiniyê ye.
Francisco Franco
Franco li Ferrol, Galîsya, wek zarokeke malbatek leşkerî ya çîna jorîn de ji dayik bû û di Artêşa Spanî de wekî kadet di Akademiya Piyade ya Toledo de ji sala 1907an heya sala 1910an de xizmet kir. Dema ku li Maroko xizmet dikir, di sala 1926an de bi 33 saliya xwe di refên bilind de bû lîwayê giştî. Vê yekê ew kir generalê herî ciwan li hemû Ewropayê. Du sal şûnda, Franco bû rêvebirê Akademiya Leşkerî ya Giştî li Zaragoza. Wek kevneperest û monarşîst, Franco ji rakirina keyîtî û damezrandina Komara Duyemîn a di sala 1931an de poşman bû û bi girtina akademiya xwe wêran bû; lê dîsa jî di nava Artêşa Komarê de xizmeta xwe domand.[2] Kariyera wî piştî ku partiyên rastgir CEDA û PRR di hilbijartina 1933an de bi ser ketin, wî hêz da tepeserkirina serhildana Asturias a 1934an. Franco bi kurtî bû Serfermandarê artêşê berî ku di hilbijartinên 1936an de Eniya Gelêrî ya çepgir bikeve desthilatdariyê, û wî berbi Giravên Kanarya veguhezîne. Dû re beşdarî darbeya leşkerî ya tîrmeha 1936an bû, lê wî nekarî Spanyayê bigire, û ev bû sedema şerê navxweyî yê Spanyayê.
Şuş
Şuş yek ji bajarên parêzgeha Xûzistanê ye li Îranê. Şuş paytextê navçeya Şuşê ye. Bajar pir kevnar e; paytextê Elamê bû, û di serdema antîk de yek ji paytextên împeratoriya Hexamenişî bû – di demên berê de navên weke Şûşan, Sûsa yan Seleukeia pros toi Eulaioi  lê dihatin kirin.
In
In kurtenavê
Dinkelland
Dinkelland, şaredariyeke bi ser parêzgeha Overijssela Holendayê ve ye.
Wolfenbüttel
Wolfenbüttel, bajarekî navçeya (Landkreis) Wolfenbüttelê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Courtemont-Varennes
Courtemont-Varennes, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Rahşan Demirel
Rahşan Demirel (1974-22'ê adarê 1992 li Îzmîr) li Kadîfekale ji bona protestoyê laşê xwe di cejna Newrozê de da ber êgir û şehîd ket.
Rahşan Demirel berê tevlî gerîla bûbû, lê Şemdîn Sakik Rahşanê qebûl nedikir û şandibû faliyetên bajarî.
Koma Agirê Jiyan ser Rahşan Demirel û çalakiya wê strana "Rahşan" nivîsand.
Goksjø
Goksjø, goleke di nava sinorê parêzgeha Vestfolda Norwêcê de ye.
Girê Sîran
Girê Sîran, bajarokekî bi ser Êliha Batmanê ve ye.
Xe
Xe kurtenavê
Kerxê
Kerxê, gundekî Bismilê ye. Li ser rêya Diyarbekir e. Bi qasî 10 km ji Bismil û 40 km ji Diyarbekir dûr e. Gundekî xwedî girekî gelek dîrokî ye û di encama kolanan de ji vî girî gelek tiştên kevn û dîrokî ku digihêjin dema asûrîyan hatine derxistin.
Debara gund, ji ber ku nêzî çemê Dîcle ye û bi hêsanî dikare ji avê fêde bigre bi granî çandina pembo ye.
Yewnaniya kevn
Yewnaniya kevn an jî yewnaniya klasîk an jî grekî zîmanê Yewnanistana kevnare e. Li rojhîlatê Deryaya Navîn derdora di sedsalên 9ê berî zayînê - 3ê piştî zayînê de hatiye xeberdan. Zimanekî mirî ye. Zimanê pêşîn a zimanê yewnanî tê hesibandin. Lê gelek cudahî di navbera wan de heye. Cudahiyên di gramer, herfên nivîsandinê û devokan de hene.
Avzerik
Avzerik, gundekî navçeya Ebex a Wanê ye.
Hozan Comert
Hozan Comerd hunermendeke Kurd e. Bi eslê xwe Kurmancê Dêrsimê Dêp ê ye û Kurdên Zerdeşt - Elewî ye. Bi dehan sal in di koma nasyar a bi navê Koma Berxwedan cîh digire.
Di sala 2007an de Hozan Comerd albûma xwe ya ewil ya bi navê Car Caran derxist û bi strana Car Caran serkeftineke mezin bidestxist.
Kurekî Hozan Comerd tevlî Gerîla bûbû û Şehîd ket. Tê gotin ku wî strana bi navê Ez şehîd im li ser kurê xwe nivîsî ye.
Kawî
Kawî an Kavî an jî Kovî navê eşîra kurdên elewî yên Çorimê ye. Li gelek herêmên Kurdistanê (Semsûr, Riha, Dêrsim) û li Xorasanê jî eşîrên bi vî navê hene.
Pîrhadî
Pîrhadî gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 188 kes (34 malbat) bûn.
Darelek Mehabad
Darelek, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Axkend, Çaroymaq
Axkend, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Wolfstein
Wolfstein, bajarekî navçeya (Landkreis) Kuselê li herêma Rheinland-Pfalz a Almanyayê ye.
Gusow-Platkow
Gusow-Platkow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Märkisch-Oderland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Tilweser
Tilweser, gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.
Mişterî hazir e (pirtûk)
Misterî hazir e navê pirtûka ku ji aliyê berhevkarê çîrokan Hîlmî Akyol ve hate nivîsandin. Pirtûk ji 156 pêkenokan pêk tê.
Courtrizy-et-Fussigny
Courtrizy-et-Fussigny, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Hallevannet
Hallevannet, goleke di nava sinorê parêzgeha Vestfolda Norwêcê de ye.
Zengilo
Zengilo, gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Haaksbergen
Haaksbergen, şaredariyeke bi ser parêzgeha Overijssela Holendayê ve ye.
Ebdullah Cewdetê Daskûzayî
Jiyana wî
Di 9ê îlonê ya 1869an de li Arabkîrê hatiye dinyayê. Piştî ku xwendina xwe ya seretayî li Xozat û Arabkîrê temam dike, tevî malbata xwe diçe Xarpêtê. Di 1885an de ji Ruşdiyeya Eskerî ya Mamuretulezîz (Ma‘mûretülazîz Askerî Rüşdiyesi) mezûn dibe.
Xebatên wî
Endamê gelek komele, weqif û komîteyên kurdan ên wê demê ye. Ji xebatkarên sereke yên Cemiyeta Teawun û Teraqiya Kurd, Cemiyeta Tealiya Kurd, Cemiyeta xwendekarên kurd, Hêvî û gelekên din bûye.
Mirovekî zana bûye, bi fîlozofiyê re mijûl bûye. Li dijî bikaranîna dîn a ji bo berjewendiyan derketiye, xwestiye di hin warên têkiliyên Îslam û civakê de reform bên kirin. Ji ber wê ji aliyê rastgir û tirkperweran ve bi tundî hatiye rexnekirin û reşkirin. Bo wî "bêdîn", "dijminê Xwedê" gotine, di nava civakê de xwestine bêrûmet bikin.
Di kovara Îctîhadê de gelek nivîsên wî hatine weşandin. Ji ber kurdpwerwerî, nêrînên xwe yên taybet gelek caran hatiye girtin û sirgûnkirin. Ew li dijî ketina Osmaniyan bo Şerê cîhanî yê yekem bû, ji ber wê û nivîsên li ser Bahayîzmê jî dihate girtin. Hin dibêjin Mustafa Kemal Atatürk di bin bandora wî de maye, bingeha reformên xwe ji wî girtiye.
Serhildana Şêx Seîd dipesînîne, dixwaze kurdên din jî tevlî bibin û eniyeke neteweyî ava bibe. Ev yeka han, dibe belaya serî wî jî. Li dijî wî kampanyayên reşkirinê tên lidarxistin. Mustafa Kemal jî hişyariyê dide wî gefan lê dixwe.
Bi mirina masûlkeyên dil jiyana xwe jidest dide. Ataturk û dewlet nahêlin nimêja cenazeyê bo wî bê kirin. Meytê wî ji Mizgefta Ayasofyayê (wê demê mizgeft bû) tê derxistin, mizgeft bi mizgeft digerînin, nahêlin nimêja wî bê kirin. Lewra ew kurdperwer bû û behsa reformên olî kiribû. Herçendî demekê Contirkîtî kiribû jî, ji aliyê dewletê ve êdî wekî xayînek dihate dîtin.
Li ser tikakirina Peyami Safa, destûrê didin ku meleyekî nimêja wî bike. Meytê wî li Goristana Merkezefendî (Merkezefendi Mezarligi) tê veşartin.
Qerekoy
Qerekoy, gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
Wateya navê gund
Tirk dema navên erdnîgariya Kurdistanê diguherin, hin caran wan dişibînin jî. Heger navê Kurdî bişibe bêjeyeke tirkî, wê pêve dikin. Li vir jî wisa kirine. Navê Qerekoyê kirine Karaköy. Qere peyveke Îndogermanî ye, di kurdî de jî heye. Kurd qer dibêjin, ji bo mînak beranê qer. Koy (di tirkî de köy) peyveke Îranî ye, ji Farisî derbasê tirkî bûye. Kuh, kuhî, koyî, kovî ûêd, tevahî ji heman kokê ne. Tê wateya cihê bilind. Ango navê Qerekoyê tê wateya "cihê devedora wê bilind ê axa wê reş e". Em dizanin axa herêmê volkanîk e, kevirê seqî kêm tên dîtin.
Aborî
Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê, çandinî û alîkariyên koçberbûyan e. Şer aboriya gund xirab kir, berê ev gundana pirr dewlemend bûn.
NASA World Wind
NASA World Wind nivîsbariya azad ji bo Microsoft Windowsê ye. Bi World Wind yek dikare hemû dinyayê bi weneyên satelîtan bigere.
Sêbîranî Giçke
Sêbîranî Giçke, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Wolkenstein
Wolkenstein, bajarekî navçeya (Landkreis) Erzgebirgskreisê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Hardenberg
Hardenberg, şaredariyeke bi ser parêzgeha Overijssela Holendayê ve ye.
Axziyaret, Çaroymaq
Axziyaret, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Xurxurey Serû
Xurxurey Serû, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Tezekend, Ûrmiye
Tezekend gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 365 kes (94 malbat) bûn.
Aram Xelîlî
Aram Xelîlî (Aram Khalili, bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî) futbolvanekî kurd e, yê ku bi eslê xwe xelkê bajarê Bukan e. Xelîlî di de li Rojhilatê Kurdistanê ji dayîk bûye û niha di tîma norwêcî a bi navê Bodø/Glimtê de dileyîze.
Hêwidan
Hêwidan, gundekî navçeya Ebex a Wanê ye.
Waldsieversdorf
Waldsieversdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Märkisch-Oderland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Neft
Neft an petrol aviya ku ji binê erdê tê derxistin, wek don (rûn) e ku di nav kevirên qulqulî de çêbûye. Ji nefta xam li rafînerî û parzûngehan ardûyên navgînan û alavên cuda cuda tên çêkirin, mîna benzîn, mazot, donê gaz, parafîn û hwd. Mirov jî dibêjinê "zêrê reş" ji ber bihabûna wê.
Li gor erdnasan (jeolog) bi vî awayî çêbûye: Gava rawirên deryayan dimirin, cihên wan yên bi dohn di binê deryayan de kom dibin û bi hin madeyên din re tevlihev dibin. Cihê ku ev dohn lê çêdibe hek li tevgereke erdîn rast bê ev don di binê erdekî pir giran de dimîne. Di binê vê giraniyê de ev don dibe neft. Deryayên ku neft lê çêdibin ne yên mezin yên teng û nizm in. Neft, di qul û qelîştekên keviran de pir tê dîtin. Di nav neftê de hin azot, oksîjen, sulfur û helyûm jî hene.
Neft li Kurdistanê
Yek ji wargehên gaz û neftê yên herî mezin ên cîhanê li Kurdistanê ye, bi taybetî li Başûrê Kurdistanê. Çalgehên neftî bi ser sê navçeyan tên dabeşkirin
Couvrelles
Couvrelles, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Fatê
Fatê (Hozan Fatê) ( jdb . 1973, Ermanes (Wan) hunermendeke kurd e.
Hozan Fatê xwe di hevpeyvînekê de wiha dide nasîn: Ez biraza Kato, keça Kemalê Xanî, ji malbata Ehmedê Xanî me.
Ew di sala 1973an de li gundê Ermanas a Wanê jidayikbû. Di zarokatiya xwe de dest bi xwendina stranan kiriye. Bandora apê wê Kazo gelek li ser wê bûye. Ji ber ku stran xwendina jinan di civatê de biyanî hatiye dîtin, wê di destpêka kariyera xwe de bi tenê di komên biçûk ên jinan de destpêkir. Wê bi gelemperî stranên apê wê Kazo û kilamên nas ên herêmê dixwend.
Tebet
Tebet an jî sûreya Ebû Leheb ji Qurana pîroz sûreyek e. Li gorî baweriya îslamê ev sûreya kurt li bajarê Mekeyê dahatiye û ji 5 ayetan pêk tê. Sûre ji bona apê Muhemmed Pêxember bi nav Ebû Leheb nazil bûye. Ebû Leheb yek ji dijmîn û kîndarên mezin yê Muhemmed bû. Wî di jiyana xwe da li dijî ola Îslam ê û li dijî biraziyê xwe Muhemmed şer kir. Ji ber vê yekê Ebû Leheb di vê sûreyê da tê lanetkirin. Sûre dibê ku bila herdû destên Ebû Leheb vemirin û ew bi xwe jî bikevî agirê Dojehê.
Fatê
Di sala 1986an de ew digel ap û pismamê xwe Koma Şîrvan dadimezirîne. Kom bi taybetî li herêma Wanê aktîf bû û hunera xwe di def û mîhrîbanên kurd de dianîn ziman. Bi ji holê rakirina qedexeya li ser zimanê kurdî kom di sala 1991an de dest bi kişandina yekemîn albuma xwe dike.
Navê yekemîn albuma komê Zimanê kurdî bû û di sala 1992an de hat weşandin. Strana komê ya bi navê Zimanê kurdî zimanê me ye rastî gelek ecibandine tê û dibe straneke klasîk a komê.
Fatê di sala 1994an de ji koma Şîrvan vediqete û navberek dide muzîkê. Di sala 1994an de koçî Elmanya dike.
Daştêmir
Daştêmir, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Mickie James
Mickie Laree James (z. 31'ê tebaxê,1979 Vîrjînya) gemşvaneke gemşa profesyonel a amerîkan e.
Tezekend, Nazlû
Tezekend, Nazlû gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Tembûrzêrîn û Tembûrzîvîn (pirtûk)
Tembûrzêrîn û Tembûrzîvîn navê pirtûka berhevkarê çîrokan Hîlmî Akyol e. Pirtûk ji 15 çîrokan pêk tê. Berhevkar li der û dorên Diyarbekirê (Hezro, Pasûr û Bismilê) ev çîrok tomar kirine.
Wolmirstedt
Wolmirstedt, bajarekî navçeya (Landkreis) Bördeê li herêma Saksonya-Anhalt a Almanyayê ye.
Sêwke
Sêwke, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Nesr
Nesr yek sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre bi xwe li bajarê Medînê hatîye wahîy kirin û tenê ji 3 ayetan tê holê. "Nesr" di zimanê me da tê maneya "alîkarî"
Agirê Jiyan
Agirê Jiyan (berê: Koma Agirê Jiyan) komeke muzîka kurdî ye.
Agirê Jiyan wekî yek ji komên muzîkê yên NÇM a Stembolê bi navê "Koma Agirê Jiyan" dest bi xebatên xwe kir. Albuma wan "Adarê" gelek serkeftî bû. Piştre navê xwe wekî "Agirê Jiyan" guherand.
Danasîn
Koma Agirê Jiyan yek ji ew komên salên 90'iyan e ku hewl dan muzîka kurdî bi eslê xwe yê resen bigihînin asteke nujên û populer. Ev kom ji aliyê endamên NÇMê ve di sala 1992an de hate damezirandin.
Kom di nava salên 1992 û 1996an de bi konser û sênahiyan xwe ji raya gitsî ya kurd re dane nasîn û pistî xebatên kûr û dirêj di sala 1996an de bi derxistina albuma 'Adarê' xwe ji gelê kurd re dane pejirandin.
Amadekariyên vê albumê - ku yekemîn albumê komê bû - 4 sal ajotibûn. Ev albûm ji niska ve rastî ecibandina gelek guhdarvanên kurd hat û kom bi vê serkeftinê li derveyî welêt û li her car perceyên Kurdistanê gelek bi nav û deng bû.
Êdî kom di sala 1999an de pistî xebatên berfireh duwemîn albûma xwe ya bi navê 'Helîn' derxistin piyasê. Digel pêvajoya ku ev albûm derket, kom bi awayeke xurt dest bi dayîna konserên mezin ên li hundir û derveyî welêt kirin. Di nava ew konseran de bêguman bi taybetî konserên li 'Adana Mimar Sinan Açik Hava Tiyatrosu' û 'Adiyaman Atatürk Stadyumu' ketin xafizeya guhdarvanan. Her ciqas tengasî derketibin hemberî komê jî, ev kom hewl da ber xwe bide.
Axdaş, Çaroymaq
Axdaş, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tilal
Tilal, gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.
Worms
Worms, bajarekî serbixwe ye li herêma Rheinland-Pfalz a Almanyayê ye.
Hecîxatûn
Hecîxatûn, gundekî navçeya Ebex a Wanê ye.
Xorîw
Xorîw, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Hof van Twente
Hof van Twente, şaredariyeke bi ser parêzgeha Overijssela Holendayê ve ye.
Couvron-et-Aumencourt
Couvron-et-Aumencourt, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Maria Kanellis
Maria Louise Kanellis (z. 25'ê reşemiyê, 1982) strannivîs, stranbêj, aktrîs, model û gemşvana amerîkan e.
Asîda hîdroklorî
Asîda hîdroklorî an jî hîdrojenklorîd, gazekî vê reng, lê bi bêhneka zêde pîs û makin e. Direfşa xwe HCl e.
Çêkirin
Asîda hîdroklorî ji mirovan bi natrîyûmklorîd û asîda kibrît dikare were çêkirin:
Hebûn
Asîda hîdroklorî di mîdê mirovan da ye wek asîda mîdê.
Rehfelde
Rehfelde şaredariyeke navçeya (Landkreis) Märkisch-Oderland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Kafirûn
Kafirûn an jî sûreya Kafiran ji Qurana Pîroz sûreyek e. Li gorî baweriya îslamê ev sûre bi xwe li bajarê Mekeyê dahatiye û ji 6 ayetan pêk tê. "Kafirûn" tê wateya "mirovên ku înkar dikin". Sûre bi xwe qala azadiya baweriyê dike û ji nebawermendan tê gotin ku ew ne mecbûr in ji ola îslamê ra bawer bikin.
Sûretê kafêron"bêbaweran"
Bi navê Xwedayê dilovanê dilovîn
Wergêr
Harûn Bira
Maûn
Maûn an jî Mahûn yek sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre li bajarê Mekkê hatîye wahîy kirin û ji heft ayetan pêk tê. "Maûn" tê wateya "alîkarî û zekat" ê.
Tezekend, Efşar
Tezekend, Efşar gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 304 kes (88 malbat) bûn.
Qûmik
Qûmik, gundekî girêdayî navçeya Elezîzê Depeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Daşxane Mehabad
Daşxane, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Wörrstadt
Wörrstadt, bajarekî navçeya (Landkreis) Alzey-Wormsê li herêma Rheinland-Pfalz a Almanyayê ye.
Dîşiyaw
Dîşiyaw, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Axçerîş
Axçerîş, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Îsmet Şerîf Wanlî
Îsmet Şerîf Wanlî (bi nivîsguhêriya fransî, Ismet Cheriff Vanly, -  Lozan ) profesor û siyasetmedarekî kurd bû. Wek Mustafa Nazdar jî tê zanîn.
Jiyan
Profesor Îsmet Şerîf Wanlî, di 21.11.1924an de li taxa kurdan a bajarê Şamê hatiye dinê. Dê û bavê wî kurd bûn û ew jî li Şamê hatine dinê. Bav û kalên Wanlî, di dawiya sedsala 19an de ji Bakûrê Kurdistana koçberê Şamê bûne û li wir jiyana xwe domandine. Wî li taxa Kurdan dibistana destpêkê xwendiye. Li ser deriyê vê dibistanê bi nivîsa erebî nivîsiye ku ev dibistan ji aliyê Adîle Xatûn xwîşka Selahedînê Eyûbî daye çêkirin. Wanlî di xortaniya xwe de ji dîrokzaniyê hez kiriye, bi taybetî dîroka kurd. Wî ji werzişê jî hez dikir. Li taxa kurdan, li Şamê tevî çend hevalên xwe yên xort nadiya xortan ya werzişê bi navê Nadî Kurdistan ya Futbolê damezrandiye. Xwandina xwe li Şamê û Lûbnanê pêk anî û dîploma xwe li Suryeyê wergirt. Bekaloriya bi zanînên siyasî, li zanîngeha dadmendî a Frensî wergirtiye û dîsan li Zanîngeha Amerîkî a li Lûbnanê xwendiye. Zimanê feransî, erebî û îngilîzî baş dizanî bû.
Wanlî di salên 1940an de têkiliyên wî serkirdeyên Komeleya Xoybûn re çêbû. Wî Mîr Celadet Bedirxan-Memduh Selîm, Qedrî Cemîl Paşa û Ekrem Cemîl Paşa, dîsa li Şamê wî Doktor Nûredîn Zaza û Qedrîcan naskirin. Li Beyrût wî Dr. Kamiran Alî Bedirxan naskir û têkilyên xwe pê re xurt kir.
Di 29.11.1948an de ji bo xwendinê hat Swîsreyê. Li zanîngeha Lozanê huqûq xwend û bawernama doktorayê bi zanîna siyasî anî û li zanîngeha Cenewrê wî bawernama master li ser dîrokzaniyê wergirt. Dû re li zanîngeha Sorbonne li Parisê ew bû mamostayê dîroka Kurdistan û ders dane.
Di destpêka şoreşa Îlonê ya başurê Kurdistanê de bû nûnerê Mela Mistefa Barzanî û ket nav siyasetê. Wanlî komîtek ji bo mafên gelê kurd li derveyê welat sazkir.
Di sala 1956an de tevî 18 hevalên xwe Komela Xwendekarên Kurd li Ewropa damezrand û ji sala 1958 heta 1962 Wanlî serokatiya vê komeleyê kir. Di sala 1960an de beşdarê kongreya Xwendekarên Cîhanî bû li Bexdayê ew wek nûnerê xwendekarên Kurd bû. Wê demê wî Barzanî naskir. Ji bo karên siyasî ew pir caran çû başûr û rojhilatê Kurdistan û têkilî bi şoreşê re danî.
Profesor Wanlî di sala 1970an de bawernameya xwe ya doktoriyê wergirt, bawernama wî lêkolînek li ser şoreşa başurê Kurdistan bû. Di sala 1985an bi hin hevalên xwe ve (Yekîtiya Huqûqzanên Kurd li Ewropa) damezrand û serokatiya vê saziyê kir. Wan belavok an jî çara gerdûnî ya mafên gelê Kurd derxist û li Parisê bi zimanê frensî çapkir.
Ji aliyê desthilatdariya leşkerî ya Sûriyê hukmê îdamê ya xeyabî ji bo Mamoste Wanlî derçû.
Piştî şikestina şoreşa başûr di sala 1975an de, rejima beas ew dewetî Iraqê kir. Lê dema vegere Ewropayê di 7.10.1976an de hêzên Iraqê hewl dan ku wî bikujin.
Di sala 1995an bû Serokê Înstîtûta kurdî ji bo Lêkolîn û Zanist li Berlînê. Dîsa wî salî bû endamê Parlemanê Kurdistan li derveyî welat (PKDW). Di sala 1999an de bû serokê Kongreya Neteweyî ya Kurdistanê (KNK).