cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Davîdê Tolhildan
Davîdê Tolhildan fîlmekî derhênerê kurd Mano Xelîle.
Naveroka fîlm
Fîlmê "Davîdê Tolhildan" çîroka xortê Swîsrî Davîd Rouiller, kurê serokê dadgeha Federal a Swîsra a berê, Profesorê zanîngehê û endamê dadgeha kar ya cîhanê ye. Davîd dev ji jiyana xwe a komfort li Swîsra berdidê û ev buye derdora şeş salan, ku cihê xwe di nav refê Gerîla de dîtiye. Davîd, piştî ku hevalê wî ê kurd „Tolhildan“ li Mêrdînê jiyana xwe ji dest didê, navê xwe diguherînê, navê xwe dikê Tolhildan. Davîd ku ji ruh û can di nav hêza azadiya Kurdîstanê de cihê xwe girtiye, buye yekî kurd, ziman, dan û standina wî buye kurdî. Dayîka wî ji Lozana Swîsra berê xwe dide nav çiyayên Kurdistanê, ji bo ku kurê xwe bibîne. Ev xanima swîsrî ji nêz ve dibe şahidek li ser jiyana mirovên canfîda, mirovên bi hurmet û bi rumet, demekê di nav refên keç û xortên Kurd de dimîne. Dawî bi dilekî xweş vedigere welatê xwe. Çîrok ne tenê çîroka dayikek swîsrî ye, çîrok çîroka hemu dayikên kurdin, ku keç û kurê wan xwe dikin qurban ji bo azadiya kurd û Kurdistanê.
Derhêner û piştgiriya fîlm
Film bi hevkariya derhêner Mano Xelîl û sê Kanalên televizîonên Swîsrî û almanî û her wiha bi piştgiriya wezareta rewşenbîrî a welatê Swîsre hatiye amadekirin. Fîlmê Tolhildan bi zimanên almanî, fransî û îtali ne jî hatine dûblaj kirin.
Rexneya fîlm
Filmê Davîdê Tolhildan nerînek nu, bi çavekî din li şoreşa Kurdistanê temaşe dike, zimanekî nu di warê filmên dokumentar di dîroka kurdîstanê de ye.
Qedexe
Fîlmê Tolhildan beşdarî gelek festîvalên fîlman bû û hîn xelat wergirtin, lê ji ber sedemên polîtîk û sextên dewleta tirk film li gelek festîvalan hate qedexekirin û nehate nîşandan.
Cara pêşîn ji ber mudaxela rêjîma Tirk film li Festivala filman li Emîrata Erebî (Mîrgehên erebî) cend seatan berî wesanê hat qedexe kirin.
Cara duemîn disa ji ber mudaxela qunsilsa tirki li singapor film ji festivala filman li Singapora hat qedexe kirin 2008.
U
U kurtenavê
Voorburg
Voorburg, bajarekî bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
Xiaomi Mi 10
Xiaomi Mi 10 û Xiaomi Mi 10 Pro smartfonên Android -ê ne ku ji hêla Xiaomi Inc. ve di 13ê Sibata 2020an de hatine hilberandin.
Şaman
Şaman, taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax.
Kasa navparzemînî
Kasa navparzemînî pêşbaziyek futbolê bû ku pêşengê Kasa Cîhanê ya FIFAyê bû. Ew di navbera 1960 û 2004 de hate lîstin. Hemî serkeftî ji hêla FIFAyê ve navê "şampiyarên cîhanê" hatin kirin.
Terefekî
1960 - Real Madrid
1961 - Penarol
1962 - Santos
1963 - Santos
1964 - Inter
1965 - Inter
1966 - Penarol
1967 - Racing Avellaneda
1968 - Estudiantes
1969 - Milan
1970 - Feyenoord
1971 - Nacional
1972 - Ajax
1973 - Independiente
1974 - Atletico Madrid
1975 - nehat lîstin
1976 - Bayern
1977 - Boca Juniors
1979 - Olimpia
1980 - Nacional
1981 - Flamengo
1982 - Penarol
1983 - Gremio
1984 - Independiente
1985 - Juventus
1986 - River Plate
Enbardan, Çaroymaq
Enbardan, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Şîlanawa Mehabad
Şîlanawa, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Orhan Asena
Orhan Asena di sala 1922an de li Amedê ji dayik bû. Dibistana seretayî û navîn li Amedê xwend. Fakulteya Tibbê li Stenbolê di sala 1945an de qedand.
Kolos
Kolos serpoşeke kurdî ye. Dişibe papaxê. Papaxê bêhtir faris, qefqaziyan bikaranîne. Papax bi rîçik, gulik e yan bimû, pirçonek e.
Ferhengên kurdî de tevlîhevî hene
Di hin ferhengên kurdî de ji ber ku xizanan ji kulavê didirûtin û kulax jî ji kulavê bû tê hatiye tevlîhevkirin. Kulax kov e, dişibe kovikê. Kurdan qet nebe sedsalên dawiyê hîç kulax nedane serê xwe. Lê kolos ji cil û bergên kurdî yên folklorîk e.
Xizanan ji kulav an postên erzan çêdikirin. Dewlemendan ji postên biha, kulavên çermkirî, ebreşûmê didan serê xwe.
Îslamê qedexe kiriye?
Beriya hatina îslamê kurdan gelek didabûne serê xwe. Kolosên kurt, pêşî yan paşî bi sîber, ên di şiklê kelekê de û naviya wan çal hwd hebûne. Ji ber ku Zerdeşt pêxember jî daye serê xwe û di firawerê de kolos heye û ji ber ku bi kolosan nimêjkirin zehmet e, îslamê wekî peyker, wêne, şerab, înstrumanên muzîkê ûêd ew jî qedexe kiriye.
Zargotinnas, zimannas û modevanên kurd xebatên zanistî li ser cil û bergên kurdî nekirine.
Kolos û karakterê mêran
Di civakê de mêr bi serpoşên xwe diharin naskirin. Serpoşên mêran diviyabû bi reng, girêdan û bestîra xwe maqûl ban. Mêran rengên pirr vekirî bikarnedianîn.
Di nava serpoşan de cihê kolosan cuda bû. Kolos xwekirina mêrên jêhatî yan jî dixwestin wisa bên naskirin bû. Kolos diviyabû li serî baş bihata rûniştin.
Di wêjeya devkî de, di suhbetan de: Di strana "Bavê Şukrî" de:
Papax
Papax serpoşeke mêran e ku li qefqazê navdar e. Yek ji serpûşên neteweyî yên farisan e lê îro faris kêm didin serê xwe. Ji kurkê (porxan) ye. Bimû, pirçonek e. Pirranî ji postê berxê didirûn. Li Azerbaycanê jî gelek didin serê xwe.
Cureyên sereke
Xebateke zanistî li ser papaxên kurdan dane serê xwe nehatiye kirin. Di edebiyata devkî de navê van papaxan derbas dibe:
Kasa navparzemînî
Terefekî
1988 - Nacional
1989 - Milan
1990 - Milan
1991 - Crvena zvezda
1992 - São Paulo
1994 - Velez Sarsfield
1995 - Ajax
1996 - Juventus
1997 - Borussia Dortmund
1998 - Real Madrid
1999 - Manchester United
2000 - Boca Juniors
2001 - Bayern
2002 - Real Madrid
Topzava, Barandûz
Topzava, Barandûz gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Kasa navparzemînî
Terefekî
2003 - Boca Juniors
Topzava, Barandûz
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 37 kes (10 malbat) bûn.
Kasa navparzemînî
Terefekî
2004 - Porto
Dampleux
Dampleux, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Xwecihên Amerîkayê
Xwecihên Amerîkayê (bi inglîzî: Indigenous peoples of the Americas) an jî Gelên xwecih gelên ji berkolombî û nîjada xwe ne, ku ji mirovên eslî yên parzemîn a Amerîkayê re tê gotin. Ji destpêka kolonîkirina (dagirkirin) parzemîna Amerîkayê di sedsala 15'a de ji aliyê ewropiyan ve, gelek gelên resen ên Amerîkayê hatin qelandin, gelekên din jî bi tunebûnê re rûbirû hatin hiştin. Li Bakurê Amerîkayê ku îro bi piranî ji erdê DYA yê pêk tê, piraniya gelên resen hatin qirkirin û asîmîlekirin. Yên ku ji qirkirinê rizgar bûne û li çanda xwe xwedî derdikevin, li herêmên parastî bicihûwarin.
Gorginusî Serû
Gorginusî Serû, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Selîm Berekat
Selîm Berekat (z. 1951, Qamişlo) wêjevanê navdar ê kurd e ku berhemên xwe bi erebî dinivîse. Di 1996'an de berhemeke helbestên Berekat a bi navê Mehabad, ber bi olimpiyada xwedê de bi kurdî derket. Yekem pirtûka wî Sîsirkê hesinî di 1997'an de bi hêla Ehmed Huseynî ve hat wergerandin zimanê kurdî û ji weşanên APEC'ê derket. Di 2013'an de romana bi navê Feqiyê Tariyê bi aliyê Jana Seyda ve hat wergerandin bo kurdî.
Qela Çoxan
Qela Çoxan, Qeła Çoẍan, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Germiyan
Germiyan navê herêmeke li navîna Kurdistanê ye. Ev herêm ji mintika navbera Kerkûk û Xaneqînê pêk dibe.
Çorsan
Çorsan (bi romî kirine: Yeşildal), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
Wateya navê gund
Çorsan peyvekê kurdî ye û tê wateya tiştinên çorsane (bi tirkî kaba-saba, kolay). Kurd ji gundên pirr biçûk re "gundekî çorsane ye" dibêjin. Wextekê gundekî pirr biçûk bûye, lê niha mezin e. Li vir çend derwêş, sofî dijiyabûne.
Bi texmînî navê xwe di sedsala 16. de girtiye, bingeha gund wê demê hatiye avêtin. Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Wateya gund "gundê biçûk û çorsane yê lê çend derwêş dijîn" e. Dewrêş mirovên sade, kêmnefs in, xwekirinên wan jî sade û erzan in. Dibe ku ji ber wê jî gotine çorsan (evdalan, sofiyan), gundê evdalan. Ji axa sade û bêkêr re çorax dibêjin, ev peyv derbasê tirkî jî bûye (çorak torpak).
Dîrok
Temendirêjên gund ji tesîra dîroka fermî ya dewletê bi giştî eslê xwe bi Xorasanê ve girêdidin. Lê ji aliyê zanistiyê ve jî hatiye tesbîtkirin ku ev ne rast e. Armanca dewletê heya salên 2000î ew bû ku bingeha kurdan bi "tirkên ji Xorasanê hatine" ve girê bide, qet nebe kurdên Elewî bike tirk. Ew jî nebû kurmanc û zazayan ji hev biqetîne. Mixabin bandora van derewan li herêmê gelek e. Bi taybetî kesên xwendî pirr di bandora wan de dimînin.
Erdnîgarî
Cîranê Gundê Mîran, Hemûgê ye.
Avhewa
Klîmaya gund çiyayî ye. Zivistan dirêj û sar in. Bi havînan ziwa û tavî, zivistanan ziwa û berfî ye.
Amt Ortrand
Amt Ortrand şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Oberspreewald-Lausitz li Brandenburg, Almanyayê ye.
Gola cemedê
Sê cure golên cemedê hene:
1) Di dema çarem ya jeolojiyê de dinya pir sar bûye û gelek dever cemed girtiye. Li hin deran cemedê erd verotiye û kortên mezin çêkirine. Piştî ku dema cemedê derbas dibe û dinya germ dibe ev kortên ku cemedê çêkiribûn bi avê tije dibin û dibin gol. Hin ji van golan pir kûr in.
3) Li ser hin çiyayên bilind berfên herdemî (yên ku bi tevayî nahelin) hene. Ev berf di nabêna berf û cemedê de ye. Ava ku ji van berfan diherike li jêr di kortekê de kom dibe û dibe gol. Ji van golan re golên sîrkî tê gotin. Hin ji van golan pir biçûk in.
Meysa Bakî
Meysa Bakî (Şîlan Kobanî) (z. 1971 Kobanî − m. 2004, Mûsil) rêvebera PYD û Endama Lijneya Rêveberiyê ya KONGRA-GEL bû. Di 29'ê sermawez 2004 de ligel Zekerya Îbrahîm (Zekerya Toros), Endamê Koordînasyonê yê PYD'ê Hîkmet Tokmak (Fuat) û endamên PYD'ê Haci Cumalî (Cîvan Kobanî) û Nebû Alî (Cemîl Kobanî) hat qetilkirin.
Çeman, Motkî
Çeman gundekî li ser girêdayiya navçeya Motkî ya Bedlîsê ye. Mezreyeka gund bi navê Dojder heye. Ev mezre di sala 1992'an de ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin. Dojder giş zozan û baxên tiriyê ve tijî ne. Ji bilî wan li Dojderê gûz, hirmî, sêv û yên mayîn jî heye. Hin gundiyên Çemanê debara xwe bi titûnê dikin.
Schermbeck
Schermbeck şaredariyeke navçeya (Landkreis) Wesel li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Totikî
Totikî, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Albany, New York
Albany paytextê federedewleta DYAyê New York e. Herwekî navenda parêzgeha Albany County ye.
Bingeha bajêr di 1614'î de hatiye avêtin. Rûbera wê 56,6 km², nifûsa navendê 94.226 (2004) ya parêzgehê 825.875 e. Bilindahiya axa wê ji rûyê avê 60 m, postkoda wê 12201–12232, koordînatên cografîk ev in: 42.65°N, -73.76667°W Zanîngeha bajêr University at Albany û Albany College navdar in.
Hispania
Hispania (bixwîne Hîspaniya) navê antîk ê latînî yê Nîvgirava Îberê ye. Ew dema Împeratoriya Romê de navçeyeke împeratoriyê bû.
Dîrok
Pê Roman Şerê Pûnîk ê yekem de (264–241 b.z.) Sîcîlya, Korsîka û Sardînya ji Kartacayê hel girtin re, ji bo wan xakan şûnda li Romê bistînin, Kartacayê li Hispaniayê kolonî çêkirin. Paş Keyê Kartacayê Hannibal Împeratoriya Romê li Galya û Îtalyayê bin xist re Împeratoriya Romê ji bo Hannibal û Kartacayê li Hispaniayê derxin komkeştî û artêşên xwe êrîşa Kartacayê kirin û ewna li 206 b.z. de ji Hispaniayê derxistin. Di 197 b.z. ew wek Hispania citerior bû navçeyeke Împeratoriya Romê.
Di sedsala 5'an de vîzîgotan Hispania dagir kirin.
Cureyên bi bilindtirîn xetereya nemabûnê
Mînakên ajalan:
Mînakên riwekan:
Bevons
Bevons, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Îhsan Fetahiyan
Îhsan Fetahiyan ( * 1981 li Kirmaşan; m. li Sine) parêzvanê mafên mirovan, têkoşerekî kurd bû. Ji aliyê dewleta Îranê ve hate dardekirin.
Jiyan
Di de ji aliyê hêzên Îranê ve tê girtin. Wî bi endametiya rêxistina Komala (rêxistin) ya li rojhilatê Îranê bo mafên kurdan têdikoşe tewanbar dikin. Di gelek çavkaniyan de behsa endametiya wî ya PJAKê tê kirin.
Kalabriya
Kalabriya (bi îtalî: Calabria) herêmek li başûrê Îtalyayê ye. Kalabriya li bakur bi Basilicata, li rojhilat Kendava Taranto, li başûr Deryaya Îyon re, li başûrrojavayê Tengava Messina ku herêmê ji Sîcîlyayê vediqetîne û li aliyê rojava jî bi Deryaya Tîrenî re, sinor parvedike.
Îhsan Fetahiyan
Jiyan
Dadgeha şoreşê wî herwiha bi dijminiya Xwedê jî sûcdar dike û cezayê 10 salan lê dibirre. Dadgeha bilind jî cezayê îdamê dide. Dadgeh herwiha mafê berevaniyê jî nade wî.
Kalabriya
Erdnîgarî
Kalabriya li bakur bi Basilicata, li rojava Deryaya Tîrenê û li rohelat bi Deryaya Îyon tê sînor kirin. Tengava Messina wê ji Sîcîlyayê vediqtine. Rûerda Kalabriya dorê 15.080 km² û li ser wê gorî hejmerên 2005an 2.007.000 kes dijiye.
Îhsan Fetahiyan
Nameya Îhsan Fetahiyan
"...Dema roj diçe ava tîrêjên wê yên dawî, riyek nîşanî min dane ku ez vê nameyê binivîsim. Dengê pelên daran ên payîzê ku di bin lingên mirov de dikin qirçînî, bang li min dikin û dibêjin, dev jê berde bila biweşin. Ev dema ku ez niha tê de me, nîşana riya azadiyê ye. Ez tu carî ji mirinê ne tirsiya me. Ez germahiya mirinê his dikim û nas dikim. Ji ber ku mirin hevalê min ê herî kevn e.
Kalabriya
Erdnîgarî
Paytexta Kalabriyayê Catanzaro ye. Ew nav xwe de tê parve pênc navçeyên bi navên Catanzaro, Cosenza, Crotone, Reggio Calabria û Vibo Valentia kirin.
Îhsan Fetahiyan
Nameya Îhsan Fetahiyan
Ez yek ji dergûşên mirovahiyê Kirmanşanê hatim dinê û min li wir dest bi jiyanê kir. Min li vir zilm û sîtem his kir. Ji ber vê çendê li ez li gelek riyan geriyam da ku ji vê rewşê derkevim. Lê mixabin hemû li pêşiyan min hatibûn girtin. Ez ji hebûn û nasnameya xwe bê par mabûm. Ji ber vê çendê ez neçar mam ku    derkevim derveyî sînor. Ez bûm peşmêrgeye/gerîlayê Kurdistanê.
Ez tu caran ji şûna lê ji dayik bûme qut nebûm. Carekê ji bo serdanê çûm cih û warê xwe, lê ez hatim girtin. Ji ber îşkenceya hovane ya li min hat kirin û helwesta li hemberî min hat nîşan dan, min fêm kir ku dawiya vê yekê mirinê. Piştî vê îşkenceya giran û rewşa tecrîdê ya ez tê de mam, 10 sal cezayê girtîgehê li min hat birîn.
Lê belê dozgeriya bajarê Sine ev ceza veguherand dardekirina min. Di hevdîtina min a dawî bi dozgerê Sine re, wê demê li xwe mukir hat ku ceza ne qanunî, lê belê siyasî ye û got, ew ê vî cezayê bicih bînin. Wê demê min jî fêm kir ku ceza siyasî ye.
Eger stemkar û desthilatdar difikirin ku bi kuştina min wê pirsgirêka kurd û Kurdistanê ji holê were rakirin, ev xeyaleke pûç e. Ew ê tu carî bi mirina min û ya hezaran ciwanên weke min nikaribin bigihêjin armancên xwe. Her mirinek jiyaneke nû bi xwere tîne..."
Emînabad, Çaroymaq
Emînabad, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Çemê Halan
Çemê Halan gundekî neolîtîk e û kevntirîn şûnewarê ku heta roja îro hat dîtin. Di salên 10.600-10.000 berî zayînê de lê mirov sabît man. Vekolîna Çemê Halan di gundê Kaletepe di Hezo/Êlih de tê çêkirin.
Berbere
Berbere gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye. Berberê gundekî pêşiya çiyayê Tendûrek e. Rex gundê Berberê gundê bi navê Xarik heye. Di Berberê de cîhekî dîrokî yê bi navê Gordên Fila heye lê dîroka wê nayê zanîn.
Danizy
Danizy, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Çilkotan
Çilkotan gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.
Jianli
Jianli, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Hubeiyê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.162.770 kesî
Deklerasyona yekalî ya serxwebûnê
Deklerasyona yekalî ya serxwebûnê, yan jî danezana yekalî ya serxwebûnê (bi îngilîzî: Unilateral declaration of independence) pêvajoyeke ku çawa dewletek nû ji aliyê nîvnetewek de tê avakirin. Di vê metoda serxwebûnê de ti peyman di gel dewleta deshilatdar re nayê kirin û bi yekalî avakirina dewletê tê avakirin. Ev têgîn yekem car di Deklerasyona Serxwebûnê ya Rodezyayê de di sala 1965ê de hate bikaranîn ku ti peyman di gel Keyaniya Yekbûyî nehate destnîşankirin.
Tûlkan
Tûlkan gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 864 kes (130 malbat) bûn.
Darebî
Çend cihên bi vî navî hene:
Mescid, Meydan
Mescid, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Sonsbeck
Sonsbeck şaredariyeke navçeya (Landkreis) Wesel li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Sainte-Croix-du-Mont
Sainte-Croix-du-Mont, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Dadînan
Dadînan (bi romî kirine: Ölçekli), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
Dîrok
Dadînan gundekî dîrokî ye. Ji dema Mediyan, Urartû, Bîzans, Roma û mîritiyên Kurd ên serdema navîn bermahî hatine dîtin.
Avhewa
Klîmaya gund wekî ya herêmê çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî ye, kêm baran dibare. Zivistan dirêj in û gelek berf dibare. Axa gund bêhtir ji bo ajalvaniyê bikêr e.
Qabîl û Habîl
Qabîl û Habîl (bi îbranî: קין והבל), li gorî çavkaniyên ayînên îbrahîmî Tewrat û Quranê, du lawên pêşîn ên Adem û Hewa ne. Navê Qabîl yê eslî bi îbranî Qayîn e, lê dû re bi erebî kirine Qabîl.
Qayîn û Habîl di Tewratê de
Serhatiya Qayîn û Habîl di kitêba pêşî ya Tewratê de tê gotin (Destpêkirin 4):
Adem çû ba jina xwe Hawayê û ew bizaro bû, Qayîn anî û got: «Bi alîkariya Xudan min mirovek qezenc kir.» (Bi zimanê Tewratê, yanî bi Îbranî, dengê peyvên ‹Qayîn› û ‹qezenckirin› nêzîkî hev in.) Hawa dîsa bizaro bû û kurekî din, Habîl anî. Habîl bû şivanê pêz û Qayîn bû cotkar. Piştî demekê Qayîn ji berê erdê anî û ji Xudan re pêşkêş kir. Habîl jî, ji nixuriyên pezê xwe, ji bezê wan, anî. Xudan bi Habîl û pêşkêşa wî şa bû, lê bi Qayîn û pêşkêşa wî şa nebû. Loma Qayîn pirr hêrs ket û rûyê xwe tirş kir.
Xudan ji Qayîn re got: «Tu çima hêrs bûyî û te çima rûyê xwe tirş kiriye? Eger tu ya qenc bikî, ma ew nayê bilindkirin? Eger tu ya qenc nekî, guneh li ber dêrî ketiye kemînê û daxwaza wî tu yî. Lê tu bibe serwerê wî. »
Qayîn bi birayê xwe Habîl re peyivî û çaxê ku li deştê bûn, Qayîn li hember birayê xwe Habîl rabû û ew kuşt.
Xudan ji Qayîn re got: «Birayê te Habîl li ku derê ye?» Qayîn got: «Ez nizanim. Ma ez nobedarê birayê xwe me?» Xwedê got: «Te çi kir? Dengê xwîna birayê te ji axê gazî min dike. Tu niha ketî bin nifirê. Êdî çaxê ku tu axê biçînî, ew hêza xwe, yanî berê xwe, nade te. Tê li ser erdê firar û gerok bî.»
Qayîn ji Xudan re got: «Cezayê min bi qasî ku neyê hilgirtin giran e. Tu îro min ji ser rûyê axê derdixî. Ezê ji rûyê te veþartî bimînim û li ser erdê bibim firar û gerok. Her kî min bibîne, wê min bikuje.» Xudan jê re got: «Na, her kî ku ji ber vê yekê Qayîn bikuje, heft caran heyf wê ji wî bê standin.» Û Xudan nîşanek danî ser Qayîn, da ku her kî wî bibîne, lê nexe.
Hingê Qayîn ji ba Xudan çû û li rojhilata Êdenê li herêmeke beredayî digeriya.
Qayîn û Habîl di Încîlê de
Di Peymana Nû (Încîl) de çend caran behsa Qayîn û Habîl tê kirin: Habîl mirovekî rast û pêxember tê hesabkirin (Metta 23:35; Lûqa 11:51), bi baweriyê, wî goriyeke qenc pêşkêş kir, lê belê karên Qayîn xera bûn û wî li gor Îblîs kir:
Bi baweriyê, Habîl goriyeke ji ya Qayîn çêtir pêşkêşî Xwedê kir. Bi wê baweriyê ew mirovekî rast hat erêkirin, çimkî Xwedê diyariyên wî erê kirin. Rast e, Habîl mirî ye, lê bi saya baweriya xwe hê jî dipeyive. (Îbranî 11:4)
Hûn nêzîkî navberkarê Peymana Nû Îsa bûn ku xwîna wî ya reşandî ji ya Habîl çêtir dibêje. (Îbranî 12:24)
Gotina ku we ji destpêkê ve bihîstiye ev e ku em ji hevdû hez bikin. Em ne wek Qayîn bin ê ku ji Yê Xerab bû û birayê xwe kuşt. Û çima wî ew kuşt? Ji ber ku kirinên wî bi xwe xerab bûn, lê yên birayê wî rast bûn. (Yûhenna I, 3:12)
Çîroka Qabîl û Habîl li gora Qur'anê
Xwedê pêxember Adem û jina wî yî Hewa li cennetê havit der û şand serê erdê. Ewna serê erdê bûn cotkar. Ji cihîştina cennetê vir da, ewna qet carekî bi tevahî dilxweş nebûn. Pirr caran xwerina wan tune bû, ji ber ku herema ew tê da dijiyan, pirr berdan nebû; erdê zeviyan neberdanû û karê wan jî pirr çetin bû. Jiyîna wan gellekî dijwar bû. Gerek wan erdê zeviyên xwe bi xwe cot bikirana, genim bajotana û biçinyana. Ne tevir ne jî hewcarê wan hebû. Gerek wan hacetên xwe yên girîng bi xwe çê bikirana. Wî demê ser dinê pirr darê mezin, çiyayên bilind û zaxor û kaşên xeter hebûn. Ji her aliyê mirov dengê heywanên wexş ku li daristanê dijiyan dibihîst. Hz. Adem û Hewa hundirê şikeftekî da li ser çiyayekî bilind rûdiniştin. Lêbelê wana şikeftê da jî mîna cenneta Xwedê emîntî û dilxweşî nedît. Ji bo parîkî nan bi saetan kar dikirin. Pirr caran dema cennetê dahat bîra wan û ewna pir xemgîn dibûn.
Bi vî avayî pir sal hatin û çûn. Wana tim û tim Xwedê ra dûa dikirin ku bila Ew guneyê wan biborîne û jiyîna malbata wan hinekê hesan bike. Xwedê jî ser vîna tesellî û şênahî da wan. Rojekî lawikek ji Hewa yê ra bû û navê wî jî Qabîl lê kirin. Adem û Hewa her roj sibê hettanî êvarê ji bona xwe û zarokê xwe xwerinê digeriyan.
Salekî şûnda Hewa lawikekê din hanî dinê û navê wî jî Habîl lê kirin. Hz. Adem û Hewa ji bona herdû zarokên xwe pirr kêfxweş bûn û tengiya xwe bîra xwe kirin. Jiyîna wan niha gellekî hatî bû guhartinê. Wana bi dil û hêz kar dikir. Herdû law mezin bûn û bûn du xortên jêhatî. Wana jî gerek bi xebata xwe ji dê û bavê xwe ra alîkarî bikirana. Qabîl ji salan hinekî Habîl mezintir û, lêbelê dîsa jî Habîl wî hinekî xurtir bû. Qabîl pirr şerkarû û nedikaniya qar û xirabiyên xwe bindest bigire. Habîl jî mirovekî dilpak û. Wî heywan gellekî hez dikir; destê xwe wan ra dikir û tev wan lîstin pirr hez dikir.
Hz. Adem xwest ku herdû zarokên xwe biceribîne ku hela herdû jî ji nîmetên Xwedê ra giramiyê dikin yan na. Lewma herdû jî şandin ser çîyayekî û ferman da ku bila tiştekî nav malên xwe da ji bona heywanan ser tepikekê cîh bêlin.
Habîl ji bona vî fermana bavê xwe gellekî dilxweş bû, lêbelê Qabîl qahriya û bi gazîn got:“ Ez hettanî ku va hemû tiştana dest xwe dixinim pirr hewl didim xwe. Ez qey niha malên xwe ser çiyayekî bêkes dayînim, ji bona vana min tam rojekî bi zehmet kar kir!“ Lêbelê wî dîsa jî nekaniya dijî bavê xwe derbikevî.
Habîl dest da çû nav pezên xwe da yê herî rind û qelew derxist; dûra jî ew şerjê kir. Hz.Adem ji bona vî kirina lawê xwe gellekê dilgeş û dilşahî bû.
Qabîl bi mirûzekê tirş mêwen û sebzên yên herî helisî û puç top kir. Dilê vî aliyê karê viyê nebaş bû. Qet xweþiya wî nediçû ku fermana bavê xwe bîne cî.
Dûra herdû bira jî çûn ser tepika çiyê û xwestin mêze bikin ku qurbana wan hatîye qebûl kirinê ango na. Gava Habîl dîyariya xwe nedî desta fam kir ku qurbana wî hatîye qebûl kirinê. Lêbelê mêwên Qabîl yên helisî hîna mîna belê wer ciyê xwe da bûn û qet destik lê neketî bû. Yanê xelatên wî netibûn qebûl kirinê.
Habîl hema bi dilgeşî Xwedê ra şukir kir. Ser vî bûyêra qahr û çavtengiya Qabîl ji bona birê xwe hê zêdetir bû, wî mêze bavê xwe kir û got:“ Te Habîl ra dûa kir, lewma Xwedê dîyariya wî qebûl kir. Te ji bona min dûa nekir. Tu min hez nakî. »
Dûra Habîl vegeriya û çû mal. Dilê Qabil pirr teng bû. Bi hêrsekî mezin dû birê xwe da baz da. Wî Habîl ji bona hemû tis-tan tawanbar dikir. Şeytan jî va kêmasiya wî bikar anî û guhê Qabîl da got:”Çi te ra manî dibe ku tu birê xwe nakujî ? Here û wî bikuje. Gava te xwe ji ber wî xilas kir, tu ji qara dilê xwe jî xilas dibî. Wê demê tu tenê dimînî û tu kesek carekî din te baştir nabe.” Qabîl dû Habîl da baz da. Şeytan jî berdewam kir û got:” Wî bikuje, Habîl bikuje!”
Qabîl hinekî din zû çû û paşda pê birê xwe girt û got:” Bisekine! Ez gerek te bikujim!”
Lêbelê Qabîl bi qiseyên birê xwe sukut ne bû. Dilê wî tujî hesûdî bû, ew bi peroşîyek mezin dilerziya. Dîsa pê qiriqa Habîl girt û qêriya ser:“ Gava ez te nekujim, ez gerê qe çêyiyê ji jiyîna xwe nebînim. Tu vîna fam nakî? » Habîl dîsa jê ra got : » Kekê min, tu bi kuştina min qe çêyiyê nabînî. Tu gerek vîna bizanî. Ez te xurttirim, lê dîsa jî gerek ez destê xwe ji dijî te ranekim û te nekujim. Ez ji Rebbê Alemê ditirsim. »
Habîl hêdî hêdî xwe ji dest kekê xwe da xelas kir û riya xwe da çû. Qabîl hinekî xwe fêdî kir, lêbelê dîsa jî înata wî pê girt: » Ez gerê te bikujim. » Bi vî avayî herdû jî vergeriyan şikeftê. Qabîl wî şevê hettanî serê sibê nekaniya birazê. Wî her dem dengê Şêytîn dibihîst:“ Hettanî ku tu birê xwe nekujî, tu gerek qet çêyiyê nebînî.“ Dema sibe bû, Qabîl qerera xwe yî dawiyê ji bona kuştina birê xwe da bû.
Habîl mîna timî dîsa bi fedakarîyek mezin ber pezên xwe bû. Qabîl çû cemê û gava birayê xwe wer dilxweş dît, hê bêtir qahriya. Xwe xar kir, kevirekî mezin girt û pê Habîl xist. Habîl hema şunê da mir. Bi vî avayî serê erdê cara yêkemîn qetl hat kirinê û cara yêkemîn xwîna mirovekî rijiya. Ser vîna heşê Qabîl dîsa hat sêrî. Hîna wer şuna xwe da teviziya bû. Careki-da pir tirsiya û ji bona karê xwe yî tirsehêz pirr poşman bû. Qabîl dizaniya ku wî tiştekî pirr xirab kirîye. Wî gerek niha çi bikirana? Qabîl pirr pozxwîn bû, pirr tirsiya û gellekî ber xwe ket. Aqlê wî nav hev da bû. Sayke hemû xweza bi dengekî bilind û bi devê wî ew wuha tawanbar dikir. Ji çar aliyan da aha diqêrîya:“ Tu mêrkuj î !“ Deng qe nedisekiniya, wî tim û tim aha dibhîst :“ Mêrkuj, mêrkuj....!“
Dûra Qabîl dest pê kir ku rabe ser xwe. Lêbelê qe hal wî da nema bû û cem birê xwe da ket. Bi vî avayî hembêzê mirî ra çû û gîrîya:“ Aaaxx.. Habîl, Habîl, çi dibe rabe!“ Lêbelê Habîl bi rastî jî miriya bû, hemû jiyan ji cesedê wî da derketî bû. Gerek wî çi bikirana? Gerek wî cesedê birayê xwe çi bikirana? Wî pir raman kir, lêbelê qet çare nedî. Carkîda hat bîra wî ku birê xwe bide ser milê xwe û wî bibe derekî dûr. Bi vî avayî cesed da ser milê xwe û ket rê. Qabîl hettanî kuwestiya û bêhiş bû rê ket çû. Dûra cesed danî ser erdê û bi xwe jî cemê rûnişt. Qabîl him ji bona birê xwe digîriya him jî aha digot:“ Gerê min ew nekuştana!”
Qabîl bê hêwî û bi şaşî diçû û dahat. Wî hê nedizaniya çi bike. Carkîda wî qangekî reş kû, navbera nîkilê xwe da qangekî din î mirî hebû, dît. Qabîl ew çavdêrî kir. Teyrê pê nigên xwe, hettanî ku çalikek çê kir, erdê his-k kola. Dûra jî Qangê hevalê xwe yî mirî havit hundir wî çalê û paşiyê xalî havit ser. Ser vîna Qabîl pir şaş bû û got:“ Va ji bona min şermahîyek pirr mezine: Qangek min pirtir tiştan dizane.“
Wê demê Hz. Adem jî zarokên xwe digeriya, ji ber ku ewna gerê zûva batana şikeftê. Lêbelê hîna nehatin bûn û tav jî hema hema çû avan. Hz. Adem ji bona wana pirr mereq dikir. Gava Qabîl bavê xwe dît bi tirs berê xwe vegerand. Pêşiyê Hz. Adem radana lawê xwe yî mezin hu nekir. Dilê wî dest pê kir bi xiroş hê bêtir hişkan lê xist. Wî şik bir ku Qabîl birayê xwe kuştîye. Ser rûyê erdê xwîna sor hebû. Hêsîrên çavan ser rûyê wî da dilop dilop hatin. Hz. Adem hema bi dû lawê xwe ket, lêbelê negîştiyê û dû qerîya:” Qabîl, Qabîl, te li birayê xwe çi kir ?”
Dengê Hz. Adem waqas bilind bû ku, sayke dunya alem dû Qabîl diqeriya. Ew bi bazdana xwe yî herî hişkan gîşt serê çîyayekî. Bavê wî hîna hîna jî dû diqêrîya:
“ Qabîl! Tu gerek qe bi çêyî yê nejî! Te bi xwe ra jîyanek bi tirs çê kir. Nahlel te here ey Qabîl. Qet rehetiyê nebînî û qe bîr meke ku tu ku da herî jî rûhê min tim û tim dû te ye û te digerî!”
Dûayên û nifirên Hz. Adem jîyîna Qabîl kirin mîna hundirê girtigehekî teng. Bi vî avayî Qabîl hettanî ku mir serî berda digeriya. Wî hê nedikaniya mêze devriyê yêkî din bike.
Xox (riwek)
Şayes
Bejna wê 2-8 mitroyan bilind dibe û temenê wê 30 sal e. Kulîlkên wê yên peyazî berî pelên wê vedibin. Pelên wê kesk, dirêj û rimane ne. Fêkiyên wê yên biçûk û mezin hene. Yên mezin bi qasî pirteqalekê ne. Fêkiya wê sor, spî û sorespî ye û serê qaşûlê fêkî wek qedîfeyek hinekî bi pûrt û bêhnxweş e. Goştê fêkiya wê sor, spî û peyazî ye û pir bi avî ye. Di nava wî goştî de dendikek qaşûl girnijok û hişk heye û ew bi kakil e. Lê ew kakil tenê ji bo derman tê xebitandin, wekî din nayê xwarin ji ber ku jehrîdar e. Ji fêkî û kakilê wê rûn tê derxistin. Di bingehê de du cûreyên xwe hene, yên çandinî û yên kûvî. Ji dervayî wan cûreyek din heye jê re teraqî (nektarîn) tê gotin. Lê teraqî ne xox e, bîjiyê alûçe û xox ê ye.
Welatê xoxê Îran e, lê hinek ji ber ku kûviyên wê ne li Îranê lê li Çînê hatine dîtin dibêjin Çîn e.
Dîroka nasîn û belavbûna xoxê
Dîroka wê baş nayê zanîn, lê tiştên ku tên zanîn 2000 sal b.z. ê li Çîn û Îranê çandiniya wê dihat kirin. Xox li Çînê bûyê sembola nemirinê. Çîniyan serguldank û ferfûrî an porselen bi wêneyên xoxê dixemilandin û hê jî dixemilînin. Misriyan kesên ku biryara kuştina wan didan, dendikên xoxan bi wan didan xwarin û ew jehrî dikirin. Xox ji îranê hatiye Kurdistan, Anatolya, Yewnanistan û ji wir jî derbasî welatên din yên derdora Deryaya Navîn, Ewropa û ji Ewropa jî derbasî deverên din yên cîhanê bûye.
Æthelred I şahê Wessexê
Æthelred I, Æthelredê yekê (Eselredê yekê), bi îngilîziya kevin Æthel-ræd wateya nav Şêwirmend (şîretkar) ê esîl; ji 845/848 heya 871), ji 865 an ta mirina xwe şahê Wessexê bû.
Ji pênc lawikên Æthelwulfê Wessexê ê çara bû, di rêza Keybûnê di yê çara bû. Dû birê xwe Æthelberht hat û dorê da birayê xwe Alfredê mezin. Æthelred xwedî du lawikan bû, Æthelhelm û Æthelwold. Piştî mirina bavê wan ji bo go biçûk bûn dora wanî keybûnê derbasî apê wan bû. Piştî Alfred lawê wî Edwardê Kal hat û Æthelwold bi ser neket go hikumdariyê jê rajê.
W. W. Shols
W.W.Shols, bi rastî Winfried Scholz, (jdb. 31ê tebaxa 1925 li Bielefeld, Almanya; m. 8ê gulana 1981 li Portûgal) nivîskarekî alman bû.
Jiyana wî
Scholz dibistana navîn û dibistana pêşkeftî xwend û ji abitûra şerê qedand. Di sala 1942an de ew ji bo hêzên deryayî hate bangkirin. Piştî ku ji girtîbûna şerê vegeriya, ew endamek çalak a Klûba honaka zanistî ya alman (SFCD) bû û ji bo Erich Pabel Verlag romanên honaka zanistî yên ji bo cûrbecûr weşangerên pirtûkên darayiyê nivîsand û her wiha romanên polisye jî nivîsand.
Lîwa
Ji 1.500 - 5.000 eskeran pêk tê. Di tevahiya cureyên artêşê de tên sazkirin. Ji bo bikaranîna cureyên çekan ti astengiya wan nîne. Ji aliyê generalekî payenizm ve tê îdarekirin, generalê lîvayan.
Alman, swêdî, fransî û brîtaniyan brîgad ava kirine, bipêş xistine. Pirranî girêdayî cureyên artêşê ne. Bo mînak girêdayî artêşa esmanî, artêşa bejayî, deryayî ne. Dikarin parçeyek ji firqeyên parartêşek bin an dikarin serbixwe jî bin. Ji ber ku şer bi taktîkan dibe, carnan artêşekê dikare gorî pêdiviyan awayê rêxistiniya xwe biguherîne.
UTC-6
UTC-6 navçeyakê demjimêrî ye. Mountain Standard Time (MST), an jî Central Time Time (CT) tê nav kirin. Bi biharî hin deran ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC-5 dibin. Li ew dernan tê bikaranin;
Hüseyin Çelebi
Hüseyn Çelebi (jdb. 1967 − m. 1992), şoreşgerê ciwan ê kurd û çalakdarê Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê li Almanyayê bû ku ji malbateke dêrsimî di sala 1967an de li bajarê Hambûrga Almanyayê hatiye dinyayê. Piştî komkujiya Dêrsimê ya di sala 1938an de, malbata wî mala xwe koçber kiriye Anatoliya Navîn. Pişt re mala xwe dîsa koçber kirin û ber bi Stembolê û Almanyayê ve çûne.
Ji ber perwerdehiya bavê xwe ku welatparêzekî bi hêz bû, wî ji zarokatiya xwe gavavêtinên ber bi polîtîkayê kirine. Di 1ê îlona 1974an de, bi bavê xwe re tevlî şermezarkirinên polîtîkayên reş ku bi komkujiyên mezin bi dawî bûn tevlî bû, wê demê ew heft salî bû.
Li dibistanê bêhtirî mijarên dîrok, polîtîk û zimanên beyanî hez dikirin û hînî zimanên inglîzî û spanî bû.
Di nava alîgirên çepên tirk de mijara pirsgirêka kurd anîbû ziman. Lê ne tenê ji bo kurdan, ji bona gelên Amerîkayê Başûr û gelên Afrîka jî difikirî.
Di dawiya salên xwe yên dibistana bilind wî dest bi nivîsandina kurteçîrokan kir.
Di dest pê ka salên 1980an de gava ku xwendevanê zanîngehê bû endametiya gelek rêxistinên çep ên cûda cûda kiribû. Wan deman hem jî ji bona komala kurdan dixebitî. Bi baxaneya ku gelek caran tev bi têkoşînên polîtîk bû ew cara bi cezaya perê hatibû girtin. Di nava salên 1980an de êdî hemû hêza xwe ji bo têkoşîna Kurdistana azad pêşxistiye.
Di sala 1986an de li Zanîngeha Düsseldorfê dest bi standina dersên li ser mijara sosyolojiyê kiriye. Di salên xwe yên xwendevaniyê de bi kovara Rapora Kurdistan – ku bi zimanê almanî dihat nivîsandin – roleke mezin lîst. Dû re demek ji bo Kurdistan Zentrum (Navenda Kurdistanê) jî xebitî.
Di sala 1988an de, dema ew berpirsyarê PKK yê Ewrûpayê bû, Hüseyn Çelebi hate girtin. Komara Federal a Almanya dozeke herî mezin di dîroka xwe de li dijî Hüseyin meşand. Navê vê dozê Doza PKKyê li Düsseldorfê (bi almanî: Düsseldorfer PKK Verfahren) bû. Du salên bê têkiliyên derve di zîndana Wuppertalê de ma. Ji bo parêzvaniyên dozê di baweriya kûr de ma. Ji ber wan xebatan gelek girtiyên PKK yên din azad hatine berdan.
Di destpêka sala 1990an de wî tev bi vekirina komala Hevalên Gelê Kurdistan xebatên xwe domandin. Gelek caran wî bi çepgirên alman re li ser mijara pirsgirêka kurdî gotûbêj û axaftin kirin; bi saya wî, gelek mirovên alman nêzîkî doza kurdan bûn. Di van salan de Çelebi bû sosyalîstekî radîkal.
Di sala 1992an de çû çiyayên Başûrê Kurdistanê. Di dema ku hêzên PDK û YNK bi dewleta tirkî li dijî PKK xebitîn bû gerîla û li dijî wan şer kir û hat kuştin.
Di kongreya Yekîtiya Xwendekarên Kurdistan (YXK) ya duyem a ku di sala 1992an li Ewrûpayê pêk hat ji hêla xwendevanên kurd ve bi awakî giştî serokê rûmetê hate hilbijartin.
Lekî
Lekî zaravayekî zimanê kurdî ye. Her çiqas nêzikê kirmaşanî be jî lekî li bi kurdî re têkildare. Herêmên Başurê Kurdistan, Lekistan, Loristan, Îlam, Pahla û Hemedan ji aliyê kurdên şiî (feylî) tê axavtin. Belê kurdnas Mehrdad Izady bawer dike ku lek şaxeke êla kurdên bû ye.
Kamkaran
Kamkaran (bi Kurdiya Navendî: کامکاران, bi farisî: کامکارها, Kamkarha, bi îngilîzî: Kamkars), malbateke Kurd ku ji heft birayan û xwîşkekê pêk tê, yek ji muzîkvan û muzîkarên Îranê û Kurdistanê ne. Repertuwara wan ji muzîka Kurd ya dewlemed û rengareng bi awazên tûj û ji rîtmên muzîka Iranê ya kalsîk pêk tê. Repertuwara muzîka Kurd gelek cur e û di dîroka xwe ya kevin de ra û şaxên xwe berdane nav laşên mirovan.
Yekemîn konsêrta wan vedigere bo sala 1965 an li bajara Sine yê kû nemir Hesen Kamkar (bavikê wan) jî di vê konsêrtê da beşdar bû û bi xo violon dijenî. Kamkaran li sertaserê cîhanê konsêrt pêşkeş kirine; yek ji wan: sala 2003 an li merasim a pêşkeş kirina Xelata Nobel a aşitiyê bi Şîrîn Îbadî yê bû. Herwisa li piraniya festîvalên mezinên mûzîka dinyayê wekî WOMAD bi serperiştî ya Peter Gabriel û SummerStage a New York ê beşdar bûne û li gelek talarên Ewropa û Emrîka yê bi awayekî pir bi hêz bername îcra kirne û herdem rêz û aferîna sercem amadebûyan ji xwe re xelat kirnie.
Lekî
Nav
Lekî navê zimanê lekan e.
Amt Ruhland
Amt Ruhland şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Oberspreewald-Lausitz li Brandenburg, Almanyayê ye.
Toman
Toman, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Dercy
Dercy, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-France e li bakurê Fransayê.
Dubai
Dubaî, Dubai an jî Dubay li Nîvgirava Erebistanê yek ji heft Emirtên Emirtiyên Yekbûyî yên Ereb ye. Rêveberiya cure Emirtî û hemû kil danên îfada wî ji Emirtiyên Dubaî, bi terîfkirina Bajarê Dubaî tê cudakirin. Dubaî di salên 1990an de bajarekî masîvan û bajarokekî lîman bû. Di salên 1930an de bi Krîza Aborî ya Cîhan, piyase Dubaî incî jî bandor kir û ji rê têkçûn. Navbera salên zêde 1969an bi dîtina Petrolê li Dubaî dest bi deranînê kirin. Di sala 1968an de Brîtanya parastina xwe ji Dubaî vekişandin. Bi vekişandina Brîtanî, Emirtiyên Abû Zebî, Şarika, Ecman, Fuceyre û Ummul Kayveyn bi çêkirina federasyonekî yekbûna keyitî û Emirtiyên Yekbûyî yên Ereb damezrandin. Ji ber dîtina Petrolê hatin berdewamê û bi hêz hilketin. Herem îro bûye bajarekî bazirganî, danûstandin û turîzm. Dubaî li dû Ebû Zebî bajarekî mezin ya dûyemîn a Emirtiyên Yekbûyî yên Ereb ye. Bi rûerd a xwe tenê mezintirî (4,114 km2) ya Emirtiyên nav xweyî ye. Dubaî û Abû Zebî di nav endamên encûmena zagonsaziyên welatê federasyona netewî de derbarê mijarên xeterdanên netewî yên vetokirinê de girîngî ne. Dubaî di nav perava bakurên Emirtiyan de, di navbera Ebû Zebî û Şarika ye.
Etîmolojî
Di salên 1820an de Dubai ji aliyê dîroknasên Brîtanî El Vals hatiye binav kirin. Dema Çandî ya MEY anjî bi çêbûna Mîrnişînan û tomarkirina kêm hejmaran gelek agahiyên xwe anîn hebûnê. Kevneşopî, Folklor, Efsaneyên xwe ên ne gotinî bi vegotinê ragirtin.
Dîrok
Wek tîmekî ji çêkirina ambûrînên keviran jî bibe lê çendî war wexta tê dîtinê dewrên zû de li EYE de gelek hinek tê zanîn. Warên Herêmê bi piranî di nav Cîhana Rojava û Rojhilatê de Navendekî bazirganî bu. BZ. salên 7.000 (Berî Zayîne. salên 7.000)'an de aîdî antîk Mangrov avzêlên bermayî ye. Di nav Xebatên kanalîzasyona "Dubai Bajarê Înternetê" de hatiye dîtin. Qad nêzike 5.000 sal berî ber vekişandina erd û Şirîta Peravan de Bajar îro bi Qûm rû girtîye. Berî dema Îslamiyetê aîdî 3. û 4. Hezarsalan de Seramîk hatin dîtin. Berî Ola Îslamê Gel ên li vir dijîn perisî Bajir (Bajar) dibun. Împeratoriya Bîzansê, Împeratoriya Yewnan, Împeratoriya Sasanî û Împeratoriya Pers'an di vî Demê de bi hêzekî mezîn xwe gîhandin. Sasaniyan beşekî pîr di Herêmê de kirin bin Kontrola xwe. Li Herêmê de, pişt re belavbuna Îslamê de, di Erdnîgariya Îslamî ya Rojhilatê Xelîfeta Umeyye başur-rojhilata Nîvgirava Erebistanê bidest xistin û Sasaniyan ji wê derê derxistin. Di navçeya Cûmêra'yê de bi kolandina ji aliyê Muza Dubai aîdî Umeyye'yan çendî afirande hatin dîtin.
Ebdolahawa Mehabad
Ebdolahawa, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Kanî Qirjale
Kanî Qirjale, Kanî Qiřjałe gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Emîrabad, Çaroymaq
Emîrabad, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tûlkî
Tûlkî gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 316 kes (71 malbat) bûn.
Şemamok (kovar)
Şemamok kovareke zarokan ku bi kurdî ji aliyê Şaredariya Surê ya Diyarbakirê ve hate çapkirin e. Kovar bi qasî 10 hezar heban hate çapkirin û belaş li zarokan hate belavkirin. Xebatkarên Şaredariya Surê 10 hezar kovar bi mekîneyan birin cem sazî û dezgeyên Diyarbekirê da ku li zarokan were belavkirin.
Şemamok fêkiyek jî ye.
Kanî Kinêr
Kanî Kinêr, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Ellahkendî
Ellahkendî, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Newala Çorî
Newala Çorî, Newala Çorê, Newala Çolê yek ji şûnewarên neolîtîk ên herî kevn ên mirovatiyê bû. Di navbera salên 1983-1991'ê de vedanên arkeolojîk ji hêla profesor Harald Hauptmann ve hatine kirin. Newala Çorî ya ku nêzîkê Riha bû, ji ber projeya GAP'ê niha di bin ava bendava Ataturkêê de ye. Newala Çorî ji Göbekli Tepe 50 km dûr e.
FA Šiauliai
Šiaulių Futbolo Akademija yaneyeke futbolê ya Lîtvanyayê ye. Di sala 2007an de hatiye damezrandin.
Xwedî yarigeheke bi navê Šiaulių miesto savivaldybės stadionas e. Di lîga yekem a Lîtvanyayê de cih digire û yek ji sê tîmên Šiauliaiê ye.
Serkevtinên lîgê
Pirma lyga (D2): 1
LFF taurė: 0
Supertaurė: 0
Di xewnan de jî ez ê zimanê xwe winda nekim (pirtûk)
Di xewnan de jî ez ê zimanê xwe winda nekim navê pirtûka nivîskarê galîsyayî Séchu Sende ye. Pirtûk ji 42 çîrokan pêk tê ku bi awayekî kolektîv hatine wergerandin. Di sala 2010an de wergera kurdî gelek serketî bû û şeş çapên pirtûkê derketin.
Lee Seo Jin
Lee Seo Jin (bi alfabeya koreyî (hangulî): 이서진), di 30ê kanûna paşîn a 1971an de li bajarê Seoulê, Koreya Başûr hatiye dinê, ekterekî Koreya Başûr e. Ewî bi karê xwe yê aktoriyê di sala 1999an de dest pê kir. Ewî peywendiyeke evînî digel Kim Jung Eunê hebî. Ew peywendî li kanûna paşîn a 2007ê dest pê kir û li 29ê çiriya pêşîn a 2008ê bi dumahîk hat. Ew gelek bi nav û deng e bi drama Yi San, ew dramaye li gelek welatan dubilaj kiriye û yek ji wan welatan welatê Kurdistanê dublaj kirbî bi zaravê soranî.
Schipkau
Schipkau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberspreewald-Lausitz li Brandenburg, Almanyayê ye.
Caferanî Xwarû
Caferanî Xwarû, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
UTC+5
UTC+5 navçeyakê demjimêrî ye. Ew Pakistan Standard Time, West Asia Standard Time. an jî Yekaterinburg Time tê nav kirin. Bi biharî hin deran(welatên bi *) ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC+6 dibin. Li wan dernan tê bikaranin;
Heng (artêş)
Ji 1.300 - 3000 eskeran pêk tê. Di her cureyê artêşê de heng hene. Di serdema navîn de di nava pevçûnên keyaniyên Ewropayiyan de cure cure rêxistinîbûnên leşkerî derketiye holê. Yek ji wan jî heng e.
Di artêşên nûjen de yekîneyên herî biçûk jî dikarin gorî pêdiviyan hemî çekan bikarbînin. Di serdema me de wate û naveroka şer hatiye guhertin, bicihanîna armancan ji ser her tiştê re tê girtin. Ji bo serketinê îro pirranî şerên nûjen tên kirin.
Stuttgart
Stuttgart bajarê herî mezin û paytexta herêma Baden-Württemberg li başûrê welatê Almanyayê ye. Li Stuttgartê zêdeyî 600 000 mirov dijin.
Zaxo
Zaxo (bi suryanî: ܙܵܟ݂ܘܿ, lat. Zākhō) qeza û bajarekî Başûrê Kurdistanê ye û li herêmê bi bernavkên wekî Zaxoka Delal an Zaxoka Rengîn an jî Bûka Behdînan hatiye binavkirin. Zaxo Bajarekî Mezine lê Bi hinceta ku dikeve ser sinorê dewletan heya niha nebûye parêzgeh.
Bêjenasî
Du teorî li ser peydabûna navê Zaxoyê hene:
Devoka Zaxoyê
Zaxoyî devoka xwe wek şêweyek ji şêweyên devoka behdînî dihesibînin ku li Duhokê û bajarrên din jî yên behdînîaxêv yên Başûrê Kurdistanê têt axiftin. Lê di rastiyê de devoka Zaxoyê zêdetir nêzîkî devoka botî ye ku li Cizîrê û derdorên wê serdest e.
Qeza Zaxoyê
Zaxo, yek ji qezayên Herêma Kurdistanê ye û dihête hijmartin yek ji dergehên welatî. Navenda qezayê bajêrê Zaxo ye, ku dikeve başur-xoravayê deşta Sindiya ya navdar bi axa xwe ya bi bereket. Zaxo bajêrekî cuwan e, bi ava xwe ya zelal û hewayê xweş dihêt nas kirin. Ava Xabûrî di nîva bajêrî de diburit, di nav bajarî de dibite du çek, û bajêrî dikit du qet û hinek ji bajêrî weke giravekê di nav xwe de digire. Li ser rûbarê Xabîrî, ji aliyê xorhelatê ve pirek ji keviran hatiye avakirin, ku dibêjinê Pira Delal, tê texmînkirin ku li ser demê Mîrgeha Behdînan hatiye nijinandin, welê dîroknas dîroka avakirina wê pirê vedigerînin bû serdemên kevnar.
Mêjûvan pêk ne hatîne li ser dîroka navê bajarî, gelek gotin li ser vê meselê hene, di hindek kitêbên aramiyan de navê bajarî hatiye gotin û dibêjin ya qetbiye ji tîpa Zaxota ew a ramana "serkevtin" didît, ew hizir dikin ko ev nave ji şerek navbera romî û farisan li dorên vê deverê çêbibû û bi serkeftina Roma bi dawî hatibû, ji ber vê çende navê vê deverê bûye Zaxota' yan Serkeftin.
Di gotinekî din de, dibêjin navê Zaxo ji tipa kurdî Zê-XûN yan "Xabûrê Xûnê" hatiye, dibêjin ko ev nave jî, ji şerek li deverê qewmî bû û di wî şerî de gelek xûn hatbû riştin. Ev gotine nîzîktir e bû gotina yekem û çêdibe ew şerê di navbera romî û farisan de bit. Gotina siyê dibêjit, ko navê Zaxo ji vê tîpê hatiye Zê yan Xabîr û Xowek yan ew devera wek nihala ne û av lê disekine. Herçewa bit navê Zaxo li gelek stiran û qesîdên kevin de hatîye vegotin, bû nimûne Zaxoka Delal.
Dîroka bajêrî bi duristî ne hatîye danan, belê Mîr Celadet Bedirxan dibêje, ku bajêrê Zaxo bajêrkekî giring bû li ser demê kutiyan, ya giring ew e ko sabitekî yewnanî Zînfon li sala 104 berî zayìnê di bajêrî re buriye wekî ew zivirî bû welatê xwe û wî behsê Xelkê deverê kiriye. Bajarê Zaxo hatîye berfireh kirin li wî cihî ew cihê bajêrê Hisêniya lê, ew a behsê wê li gelek kitêban de hatiye kirin û ereban navê Xabîrî kirbûn Xabîrê Hisêniya û heta nihe taxek bi navê Hisênîkê heye.
Dîroknasê kurd Bedirxanê Bidlîsî gotîye, ku bajêrê Zaxo digehite Mîrgeha Behdînan li ser demê Mîr Hesen Beg Korê Mîr Seyfedîn û yekemîn mîr li ser hatîye danan ji layê wan ve li sala 98h. Yek ji wan kinîseyekî cihûyan li Zaxoyê ava kiribû û niha şûnwarên wê diyar in.
Borken (navçe)
Borken, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Zaxo
Qeza Zaxoyê
Karê xelkê bajarî li ser çandinê ye bi taybetî jî çandina zivistanê wekî ceh, genim, noka, baqil û fêqiyên rengareng. Herwesa çandina havînê wek bacan, birinc û tûtin û hemî curên keskatiyê. Devera Zaxo bi nav û deng e bi darên spîndaran, gûzan û hinaran. Egera vê çendê ew e, ku Zaxo avekî zelal, û axekî ter û bi bereket heye.
Wek me gotî ku Zaxo dergehekî giring e bû derveyî cîhanê, ji ber vê çendê bûye melbendenkî giring yê bazirganî, gelek gencên bajarî bûne tacir herwesa gelek kompaniyên bazirganî lê hatine danan.
Şûnwarên dîrokî yên Zaxoyê
Li Zaxoyê gelek şûnwarên dîrokî hene, rêveberiya şûnwaran li Duhokê dorê 51 cihên şûnwarî li Zaxoyê nivîsîne, yên giring ev in:
Kelheya Zaxoyê
Kelha Zaxoyê dikevit li nîva bajarî li layê xoravayê Xabûrî û heta niha ya li ber çav e. Li ser demê Mîrxaneya Behdînan, di demê Mîr Elî Xan de, ev kelhe hate nû kirin û berfireh kirin. Ev kelhe li ser kel û pelên kelhek ji wê kevintir hatiye avakirin û bi berên mezin hatiye avakirin û heta nihe li ber çav e.
Kelheya Qubad Paşa
Kelha Qubad Paşa, ew qube dikevit di Mezarxaneya Zaxoyê de, ew qube şeş kojî ye û şeş pencer hene û dergehek ji fixarî hatiye avakirin û çend nexşek li ser dîwarên wê hene.
Devera Rizgarî
Devera Rizgarî navenda wê Îbrahîm Xelîl e, wekî dergehê bajêrî dihête hijmartin bû derveyî cîhanê. Li wê derê rêka navneteweyî ya cîhanî bo Tirkiye diburit. Navenda wê dikevit wî cihî ku Xabûr û Hîzil digehin yek û li wê derê Pira Cihanî navbera Kurdistan û Tirkiyeyê de heyî.
Karê xelkê wê deverê li ser çandinê ye, bi taybetî çandina zivistanê wekî ceh, genim, nok, nîsk û hwd. Herwesa çandina havînê wek bacan û birinc û hemî corên sebzî. Ev devere bi nav û deng e bi bîstanan bi taybetî li gunde Lêhfê bîstanên xox, sêv û zeytûnan yên heyîn. Herwesa bîstanên hinar û hirmîkan yên lê heyîn.
Çiyayên devera Zaxoyê
Çîyayên giring li deverê ev in: