cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Balindeyên Kurdistanê
Famîleya şimqaran (Falconidae)
<Gallery> Wêne:Lesser_Kestrel.png|Teşîrêşkê biçûk an bangovik (Falco naumanni) Wêne:Falco subbuteo from Kadzidlowo.jpg|Şahînok, Şahînê biçûk (Falco subbuteo) Wêne:Common Kestrel 2.jpg|Teşîlok (Falco tinnunculus) Wêne: Merlin prey fencepost Cochrane cropped.jpg|Mişkgirk (Falco columbarius) Wêne:Falco cherrug 1 (Bohuš Číčel).jpg|Balaban (Falco cherrug) Wêne:Lanner Falcon 800.jpg|Laçin an miqesok (Falco biarmicus) </Gallery>
Famîleya mirîşkên avî (Rallidae)
<Gallery> Wêne:Rallus aquaticus 1 (Marek Szczepanek).jpg|Mirîşka avî Wêne: Eurasian Coot.jpg|Reşbeşe (Fulica atra) Wêne:Common Moorhen (Gallinula chloropus) in a Nelumbo nucifera (Indian Lotus) pond W IMG_8779.jpg|Mirîşka avî ya enîsor (Gallinula chloropus) Wêne:Corncrake2.jpg|Mirîşka dexlan (Crex crex) </Gallery>
Famîleya çirgan (Otididae)
<Gallery> Wêne:Houbara035.JPG|Gevir (Chlamydotis undutula) Wêne:Bet.jpg|Çêlîka betê Wêne:Tetrax tetrax femella.jpg|Berçirikekî mê (Tetrax tetrax) Wêne: Tetrax male 1.JPG|Berçirikekî nêr (Tetrax tetrax) </Gallery>
Famîleya lepkexuran Haematopodidae
<Gallery> Wêne:Haematopus ostralegus He.jpg|Lepkexwer (Haematopus ostragalus) </Gallery>
Famîleya meqesokên deryayî (Sternidae)
<Gallery> Wêne:Chlidonias leucopterus Mai Po.jpg|Meqesoka deryayî ya reş, masîxorkey reşî ballspî (Chlidonias leucopterus) Wêne:Sternula albifrons 2 - Little Swanport.jpg|Meqesoka deryayî ya biçûk, mesesoka biçûk [Şah.], masîxorkey qeşanî dindûkzerd (Sterna albifrons) Wêne:White-cheeked Tern.jpg|Meqesoka deryayî ya alekspî, meqesoka alekspî [Şah.], masîxorkey bor (Sterna repressa) Wêne:Gull-billed Tern (Gelochelidon nilotica) Gilgit-Baltistan, Pakistan.jpg|Meqesoka deryayî ya nikilşehing, masîxorkey dendûkestûr (Gelochelidon nilotica) Wêne:Sterna hirundo 2 (Lukasz Lukasik).jpg|Meqesoka deryayî </Gallery>
Famîleya kevokan (Columbidae)
<Gallery> Wêne:Streptopelia decaocto -balcony -two-8.jpg|Tivîlk (Streptopelia decaocto) Wêne:Blue Rock Pigeon (Columba livia) in Kolkata I IMG 9762.jpg|Kevoşînk(Columba livia) Wêne:Stigmatopelia senegalensis -Gaborone Game Reserve, Botswana-8.jpg|Qumriya navmalan (Streptopelia senegalensis) Wêne:Columba palumbus, Jesmond Dene, Northumberland.jpg|Gapile an kevoka kûvî (Columba palumbus) Wêne:Streptopelia turtur01.JPG|Kotirî(Streptopelia turtur) </Gallery>
Famîleya pepûkan (Cuculidae)
<Gallery> Wêne:Cuculus canorus vogelartinfo chris romeiks CHR0791 cropped.jpg|Pepûk (Cuculus canorus) Wêne:Cuculus canorus2.jpg|Pepûk (Cuculus canorus) Wêne:Clamator glandarius (juvenile).jpg|Pepûkê pinîpinî (Clamator glandarius) </Gallery>
Famîleya kundê nimûneyî û bûman (Strigidae)
<Gallery> Wêne:Asio flammeus -Fazenda Campo de Ouro, Piraju, Sao Paulo, Brasil-8.jpg|Kundê goran (Asio flammeus) Wêne:Waldkauz-Strix aluco.jpg|Kundê şevê, an kundê qehweyî (Strix aluco) Wêne:ScopBruciiKeulemans.jpg|Nîgara Tokê (Otus brucei) Wêne:Bûm.jpg|Bûm an jî pûm (Otus scops) Wêne:Kund.jpg|Bûmekorik an Kundok (Athene noctua) Wêne:Bubo bubo - 01.jpg|Şakund Wêne:Long ear owl shandong.jpg|Kundê şaxdar an kundepişîle </Gallery>
Famîleya şivanxapînokan (Caprimulgidae)
<Gallery> Wêne:Paukstelis.jpg|Şivanxapînok </Gallery>
Famîleya vîzvîzik an ebabîlan (Apodidae)
<Gallery> Wêne:Apus apus -Barcelona, Spain-8 (1).jpg|Vîzvîzik (Apus apus) Wêne:Mauersegler4.jpg|Çevrîka çiyayî(Apus melba) Wêne: House swift I IMG 3260.jpg|Çevrîka biçûk (Apus affinis) Wêne:House Swift (Apus affinis) at nest in Hyderabad, AP W2 IMG 0192.jpg|Çevrîka biçûk (Apus affinis) </Gallery>
Famîleya şahmasîgran Alcedinidae
<Gallery> Wêne:Alcedo atthis 2 (Lukasz Lukasik).jpg|Masîgirê koçoç ê kesk (Alcedo atthis) </Gallery>
Famîleya şalûlan (Meropidae)
<Gallery> Wêne:European bee eater.jpg|Şalûl </Gallery>
Famîleya Darkutokan (Picidae)
<Gallery> Wêne:Grey-headed Woodpecker.jpg|Qîqîk an qîqî (Picus canis) Wêne:Picus canus 2.jpg|Qîqîk an qîqî (Picus canis) Wêne:Grünspecht Picus viridis.jpg|Kutkutokê kesk(Picus viridis) </Gallery>
Famîleya serstrîkan (Fringillidae)
<Gallery> Wêne:Chaffinch (Fringilla coelebs).jpg|Befrîk (Fringilla coelebs) Wêne:Fringilla_montifringilla_2_(Marek_Szczepanek).jpg|Serstrîkê serreş (Fringilla montifringilla) Wêne:Fire-fronted_Serin.jpg|Serstrîkê enîsor (Serinus pusillus) Wêne:Serinus serinus (Madrid, Spain) 002.jpg|Serstrîkê enîzer (Serinus serinus) Wêne:Coccothraustes coccothraustes.jpg|Kezwankelotik (Coccothraustes coccothraustes) Wêne:Carduelis flavirostris.jpg|Serstrîkê binpiştsor (Carduelis flavirostris) Wêne:Pyrrhula pyrrhula -Lochwinnoch, Renfrewshire, Scotland-8.jpg|Bersork (Pyrrhula pyrrhula) Wêne:Carduelis cannabina -England -male-8.jpg|Zîqzîqe (Carduelis cannabina) Wêne:De Stieglitz lat Carduelis carduelis.jpg|Zengilok (Carduelis carduelis) Wêne:European Greenfinch male female.jpg|Pêping (Carduelis chloris) Wêne:Carduelis spinus male.jpg|Serstrîkê zer (Carduelis spinus) </Gallery>
Famîleya zerdêleyan (Oriolidae)
<Gallery> Wêne:Oriole 2.jpg|Zerdêle </Gallery>
Famîleya qirikan (Corvidae)
<Gallery> Wêne:Wrona Siwa.jpg|Qirik (Corvus corone cornix) Wêne:Garrulus glandarius 1 Luc Viatour.jpg|Bûrek (Garrulus glandarius) Wêne:Coloeus monedula -Ham Common, London Borough of Richmond upon Thames, England-8.jpg|Qelereşk (Corvus monedula) Wêne:Pyrrhocorax pyrrhocorax -standing-8.jpg|Qaqîşk (Pyrrhocorax pyrrhocorax) Wêne:Corvus frugilegus -Dartmoor, Devon, England-8.jpg|Qirika reş (Corvus frugilegus) Wêne:Alpine Chough by Jim Higham.jpg|Qaqîşkê nikulzer (Pyrrhocorax graculus) Wêne:Corvus corax (Common Raven), Yosemite NP, CA, US - Diliff.jpg|Qelareşk an jî Qirgurik (Corvus corax) Wêne:Pica pica - Compans Caffarelli - 2012-03-16.jpg| Zaq an qijqelank (Pica pica) </Gallery>
Famîleya çûkreşan (Sturnidae)
<Gallery> Wêne:Sturnusvulgaris starling spreeuw.jpg|Çûkreş an cîq (Sturnus vulgaris) Wêne:Rosy Starling (Sturnus roseus) near Hyderabad W2 IMG 4837.jpg|Reşîlesor </Gallery>
Famîleya kevirhilperkan Tichodramadidae
<Gallery> Wêne:Tichodroma muraria02 cropped.jpg|Kevirhilperk </Gallery>
Famîleya çivîkan (Passeridae)
<Gallery> Wêne:Passer-domesticus-001.jpg|Beytik Wêne:Female House Sparrow 2 (Passer domesticus) - crop.jpg|Beytik Wêne:Passer Hispaniolensis Male.JPG|Sivyankê çolê (Passer hispaniolensis) Wêne:Beytika dahlan.jpg|Beytika dahlan (Passer montanus) Wêne: Snowfinch.jpg|Sivyankê befre (Montifringilla nivalis) Wêne:Petronia petronia -Ariege, Midi-Pyrenee, France-8-4c.jpg|Sêddank (Petronia petronia) Wêne:Carpospiza brachydactyla.jpg|Sivyankê keviran (Petronia brachydactyla) </Gallery>
Famîleya fîsqegulan (Paridae)
<Gallery> Wêne:Parus major male.jpg|Fîsqegul </Gallery>
Famîleya çirvindikan (Troglodytidae)
<Gallery> Wêne:Çitok.jpg|Mûte (Troglodytes troglodytes) </Gallery>
Famîleya kîrkotan (Laniidae)
<Gallery> Wêne:Maskenwürger (Lanius nubius) by C. Becher.jpg|Gabelek (Lanius nubius) Wêne: Lesser Grey Shrike by Daniel Bastaja.jpg|Cantek (Lanius minor) Wêne:Lanius senator-2.jpg|Sersor (Lanius senator) </Gallery>
Famîleya torxeyan (Alaudidae)
<Gallery> Wêne:Shore Lark.jpg|Torxeyê şaxdar (Eremophila alpestris) Wêne:Alauda arvensis 2.jpg|Tîntore (Alauda arvensis)
</Gallery>
Famîleya dûmeqeskan (Hirundinidae)
<Gallery> Wêne:Delichon urbicum -Iceland -flying-8.jpg|Hechecikê malan an perresêlke (Delichon urbica) Wêne:Hirundo rustica01.jpg|Hacîlok (Hirundo rustica) Wêne:Ptyonoprogne rupestris -Alcobaca, Portugal -perching on roof.jpg|Hechecikê zinaran (Ptyonoprogne rupestris an Hirundo rupestris) Wêne:Riparia riparia -Markinch, Fife, Scotland -flying-8-4c.jpg|Kûşk (Riparia riparia) Wêne:Golondrina dáurica Cecropis daurica 1.jpg|Hacîreşka binepiştsor(Hirundo daurica) Wêne:Landsvale.jpg|Hacîlok (Hirundo rustica) </Gallery>
Famîleya balavîkan an qûnhejhejokan (Motacillidae)
<Gallery> Wêne:Red-throated Pipit.jpg|Balavîgewrika heftiksor Wêne:Anthus spinoletta.jpg|Balavîgewrika av û deravan Wêne:Motacilla alba alba.JPG|Tûtirwask (Motacilla alba) </Gallery>
Famîleya çûkên biavger (Cinclidae)
<Gallery> Wêne:Cinclus cinclus R(ThKraft).jpg|Çivika biavger (Cinclus cinclus) Wêne:Cinclus cinclus -Kirkcudbright, Scotland-8.jpg|Çivika biavger (Cinclus cinclus) </Gallery>
Famîleya boqijeyan (Turdidae)
<Gallery> Wêne:Turdus pilaris II.jpg|Boqije (Turdus pilaris) Wêne:Solsort.jpg|Boqijeya reş (Turdus merula) Wêne:Turdus viscivorus in Baikonur-town 001.jpg|Gewrêle (Turdus viscivorus) </Gallery>
Famîleya mêşgiran (Muscicapidae)
<Gallery> Wêne:Muscicapa striata 1 (Martin Mecnarowski).jpg|Mêşgira deqdeqî (Muscicapa striata) Wêne: Ficedula hypoleuca -Wood of Cree Nature Reserve, Scotland -male-8a.jpg|Mêşgira lekeyî (Ficedula hypoleuca) Wêne:Dûvsorik.jpg|Pit, boqsor (Cercotrichas galactotes) Wêne:Nachtigall (Luscinia megarhynchos)-2.jpg|Bilbil, têteber, serxûnk an pîpok (Luscinia megarhynchos) Wêne:Erithacus rubecula (Marek Szczepanek).jpg|Bûkesor Wêne:Monticola saxatilis NAUMANN.jpg|Gulerîk (Monticola saxatilis) Wêne:Gekraagde Roodstaart 20040627.JPG|Bûknefsok (Phoenicurus phoenicurus) Wêne: SaxicolaCummingiGronvold.jpg| (Oenanthe xanthoprymna) Wêne:Northern wheatear male09.JPG|Belexişk (Oenanthe oenanthe) Wêne:Çılferşik.jpg|Çilferşik (Oenanthe isabellina) </Gallery>
Not
<references group="Not" />
Molzhain
Molzhain şaredariyeke navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Jonathan Viscosi
Jonathan Viscosi (z. 18'ê adarê 1991an) lîstikvanekî futbolê yê Kanadayî ye, ku ji bo klûba Superettan a Swêdê Dalkurd dilîze.
Karî
Piştî derbaskirina 4 demsalan li Îngilîstanê, tevî klûbên Lîga Neteweyî ya Chester û Southport. Di heman demê de li Tiverton Town di Lîga Başûr de sêwirek jî hebû. Viscosi bi klûba Ykkönen Turun Palloseura re hate ceribandin, lê tercîha xwe bi Oskarshamns AIK re li Swêdê îmze kir.
FC TPS
Viscosi di çileya 2017an de, bi FC TPS re îmze kir. Piştî demsala wekî golparêzê bijareya yekem lîst û destnîşana dixwaze di demsala 2018an de maye, xwest. Bi qedandina demsala 2017an, Viscosi piştî destpêkirina her maçê salek dirêjkirina demsala 2018an îmze kir, ji TPS re alîkariya di 2018an de, vegeriya Veikkausliiga û wekî dergevanê herî baş ê Ykkönen hat binavkirin.
San Antonio FC
Viscosi di sala 2019an de vegeriya Amerîkaya Bakur, bi San Antonio FC ya Şampiyoniya USL re îmze kir. Viscosi dê demsala 2019an ji Matt Cardone re rolek piştgir lîst.
IK Sirius
Piştî yek demsalê li USL, Viscosi dê ji bo demsala 2020an bi klûba Allsvenskan IK Sirius re îmze kir. Viscosi dê ji bo demsala 2020an bi klûba parêzvanê paşverû, 3 destan qezenc kir.
Dalkurd
Piştî demsala bi Siriusê re, Viscosi dê bi Klûba Ettan ya Dalkurd re peymanekî sê salan îmze kir.
Jiyana kesane
Viscosi li Kanadayê ji dayik bûye û bi eslê xwe Îtalî ye.
Êzdîtî
Êzdîtî yan êzidîtî, navê ku êzdî ji dînê xwe re dibêjin, ol û dînekî Rojhilata Navîn e û li gor gelek çavkaniyan yek ji ayînên berê yên Mezobotamiya ye û yek ji dînên yekxwedayî. Mijara ku peyva êzidî li kû zayiye, ciyawaz e. Hin lêkoleran diyar dikin ku wateya wê di zimanên hind û ewropî ya kevn de "Xweda" ye.
Bi gelemperî wateya êzidî li gor neteweyên misilman an jî cînarên wan û kêmzêde gelên di bandora îslamê de mane ne erênî ye. Di derbarê wan de pênîsên wekî "şeytanperest" lê ti têkîliya dînê êzîdî bi baweriyên îslamê nînin, "gawir", "dijminên elî", "zindîq", "kurdên bi porr", "bi heşt simbêlan" bikartînin. Pirtûkên pîroz ên êzdîtiyê Mishefa Reş û Cilwe ne. Li gor çavkaniyan herdu pirtûk bi zimanê kurdî ne. Lê heta roja îro dînê êzdiyan bê nivîsar û bi awayekî devkî nifş bi nifş ji hêla dê û bavan ve dihate veguhastin bo zarokan. Wekî din, di ayîna êzdîtiyê de, qewl û beyt jî giring in.
Baweriya êzdiyên
Baweriya êzdiyên bi hebûna yek xwedêyî tê. Ew monoteyîst in. Rehkûrbûn û koka dînê wan dighîje heya 2000 salî berî çêbûna pêxember Îsa. Di dest pêkê de êzîdiyên her çar tuxima jiyanê, ax, av, ba û agir diparastin. Dîn wisa pêşket, heya parastina rojê (Şêşims mefer e mêrê Êzdî ye) derkete holê. Ew jî di dîrokê de bi navê mitrayîzmê tê naskirin. Dînê êzdiyên dînekî êkane ye li hemû cîhanê. Baweriya êzdiyên bi melekê Tawis heye. Perestgeha pîroz Lalişa Nûranî, li Başûrê Kurdistanê ye, Mîrê wan beriya niha Tehsîn Beg bû lê niha bê mîrin û serokê dînî Bavê Şêx-Extiyarê Mergehê ye, li Baedreyê û Lalişê dimîne.
Dîrok
Tê diyarkirinê ku bingehê dînê êzdatiyê divê di nav dînê civaka hind û îranî (hindo-îranî) de bê lêkolînkirinê. Ji ber ku di êzdatiyê de tomeriya fikirên hind û îranî yên kevin esas in, ku bi fikrên hind û arî ve nêzîkê hev in.
Ji ber sedemên tarîxî, êzdatiyê de hinek guhertin çêbin jî, ev guhertin bingehîn nîne û êzdatiyê heta niha kariye taybetiyên eslî biparêze û ferzên ku bi dînê mezin mexsûs in, xweyî bike: dogma, rê û rism, edet û qaîde, hîyerarşî ya rûhanî û hwd. Xisûsiyetên vî dînî, wisa jî zerdeştî û dînê hindî ew e, ku êzdî gere tenê ji bûyîna xwe êzdî be, kesê ne êzdî nikare êzdî be.
Carina bi êzdiyatî dibêjin "dînê polîteyistîk" (pirxwedêtî), lê sebeb nîne, wekî êzdatiyê wisa bê navkirinê. Êzdiyatî yek ji dînên monotêîzmî ye.
Sîstêma ola êzdiyan de, cihekî gelek girîng Tawusî Melek digire, ku bi şikilê tawûs nîşan dikin. Wextê berê çend nivîskaran Tawusî Melek wek „nîşanê xirabî“ bi nav dikirin û êzdî jî wek "xirabîperest" hesab dikirin. Gore fikirên dînî yên êzdiya bi xwe, Tawusî Melek yek ji heft melekan bû, ku Xwedê ew afirandin. Xwedê Tawusî Melek roja yekşemê, ewilê afirand. Ew ciyê here mezin di gerdûnnasiya êzdiyan de digire.
Bona êzdiyatîyê di dîrokê de faktorek gelek ferz û giring Şêx Adî û ulmê wî bû, ku navbera salên 1073 û 1162an dijiya. Di wextê wî de êzdiyatî ji gelek aliyan ve hatiye rêformkirinê. Bi fikrên êzdiyan Şêx Adî ne tenê merivêk dîrokî bû ku di êzdatiyê de rêform çê kiribû, lê belê ew heman wext de wek merivek bi keremat, gelek xwedênas û merîyê biçîrok bû jî.
Destûra xwendinê û şirovekirina pirtûkên pîroz tenê ya ruhaniyan bû. Dibe, bi vî sebebî jî belabûîna tevavîyê pirtûkên pîroz nebû û wan li ser jîyana dînî yê her rojê êzdîyan tesîra mezin nekirin. Dînê êzdîyan bê nivîsar û devkî ji nifşekî heta nifşa dinê ji aliyê dê û bavan ve bi zarokan dihate veguhastinê.
Koka ulmê ayînê êzdiyan, ne ewqas di du pirtûkên muqedes de hatiye beyankirinê, lê ferzî û qîmetî bona lêkolîn û şirovekirina êzdîyatî qewil û beyt û çîrokên êzdîya ne. Bê wan bi ulmê dînî yê êzdîya û duakirina wan guman nabe. Bi qaîdê qewl û beyt disitirên bi dûçûyîna def û şibab.
Êzdîtî û zerdeştîtî
Heta îro jî derheqê pêşdaçuyîna êzdatiyê de fikrekî hevbeş nîne. Bi texmîna merîyên ulimdar hebandina Roj û Agir wek nîşaneya wekhevbûna êzdîyatî û zerdeştiyê dihate dîtin. Bi rastî jî, êlêmêntên notila (mîna) hev hin zêdetir û kûrtir in. Ji her aliyan ve eyankirina her du dînan destûr dide wekî em bêjin, ku êzdiyatî û zerdeştî ne tenê gelek nêzîkê hev in, lê belê koka wan jî yek e.
Taybetiyên mîna hev, ji aliyê baweriyan de gelek in û her wisa dogmayên mîna hev jî herdu dînan de gelek in. Bo nimûne; duayên her rojê pênc cara, ku di îslamê de heye, ji zerdeştîyê hatiye. Edetê înîtîatîon û nîşanê firqekirinê jî di herdu sîstêmê dînan de anagorî hev in: kirasê sipî yê binî di herdu dînan de û cem êzdîya pêsîra gulover ser kirasê de, ku dibêjinê "girêban" û cem zerdeştiyan jî ser kirasê de cêbek, ku dibêjinê "girêvan".
Objeyên eslî yên hebandinê di êzdîyatî û zerdeştiyê de ev in: agir û av. Êzdiyatîyê de ji wextê qedîm ve û heta niha jî hebandina agir hatiye xwedîkirinê. Kêmtir be jî eyan e ku av tê hebandinê.
Fermanên li dijî êzdiyan di sedsala 20an de
Misilmanan pir êzdî kuştin û dixwastin ew jî bibin misilman. Loma gelek êzdî ji welatê xwe derketin. Ereb, kurd û tirkên misilman ji êzdiyan hez ne dikir û tiştên pîs bi êzdiyan çêkirin. Di roja miriyên xwe de êzdî vê jenosîdê wekî Roja Xezebê nav dikin.
Stemkarî li dijî êzdiyan di salên 1980 û 1990î de
Paşê jî wextê rejîma Sedam Huseyn di komkujiya Enfalan de (navê sûreya 8an a Quranê ye) êzdî carekî din bi qirkirineke kokanî re rû bi rû dimînin.
Komkujiya êzdiyên Şingalê (2014)
Di 3ê tebaxê sala 2014an DAIŞê di bin maskeya dînê Islamê de êriş anî ser êzîdî Şingalê komkujî çêbû.
Diyaspora
Piraniya Êzdîyên Bakurê Kurdistanê di salên 90î û şûn de ji ber pevçûnên di navbera dewleta tirk û PKK'ê cîh û warên xwe berdan û koçber bûn. Ew bi taybetî li Almanya û Belçîkayê bi cîh bûn. Êzdiyên welatên Sovyeta Berê terqiyan welatên din, hindek ji wan li Ermenistanê dimînin, hindek li Gurcistanê û yên din rewîyên Ûkrayna, Rûsya û welatên din li Ewropayê. Di dema dawî de, piştî kû rejîma Sedam Huseyîn têk çû û dijminahîya di navbera ol û komên etnîkî li Îraqê mezintir bû, êdî gelêk Êzdî ji Iraq jî koçberî Ewropayê dikin.
Xaneya qoçekî
Xaneya qoçekî (bi îngilîzî: cone cell) corek ji ronahiyewergirên çîna toreya çav e.
Toreya çav wergirên bînînê lixwe digire ko wekî ronahiyewergir, an jî wergirên karomiqnatîsî tên navkirin. Ronahiyewergir du cor in, xaneyên çîlkeyî û xaneyên qoçekî. Di çavê mirov de hejmara xaneyên qoçekî ji ya xaneyên çîlkeyî gellek kêmtir e, loma belavbûna van herdu cor xaneyan a li ser beşên toreyê ne wekhev e
Asta derazînkê ya xaneyên qoçekî bo kartêkirên ronahiyê gelek bilind e. Loma xaneyên qoçekî tenê di ronahiya geş de çalak in. Ji ber vê yekê xaneyên qoçekî wekî wergirên bînîna ronahiya geş tên navkirin. Herwisa xaneyên qoçekî berpirsê bînîna zelal û rengîn in.
Pêkhate
Beşa derve piçûk e û bi şêweyê qoçekî ye. Li wê beşê de parzûna xaneyê qat qat dibe lê qatên parzûnê mîna qatên parzûna xaneya çîlkeyî xeple nîn in û kîsîkokên wekî mîna pêlik in. Di nav kîsikokan de pîgmentên (boyax) ronahiyê cih digire. Beşa derve car caran beş bi beş tê nûkirin.
Beşa navî û beşa derve bi kûlkên girêdanê, bi hev re girêdayî ne. Di beşa navî de tevê ko gelek endamokên xaneyê hene, lê hejmara mîtokondrîyê hê pirtir e.
Rîşalên qoçekî yên beşa navî stûr in. Rîşal ji perdeya sinordar a derveyî, derbasî nav çîna navikî ya derve (bi îngilîzî: outer nuclear layer) dibe. Di nav çîna navikî ya derve de, rîşalên qoçekî, laşê xaneyê pêk tînin. Navika xaneya qoçekî di nav laşê xaneyê de cih digire.
Rîşalên laşê xaneya qoçekî ji çîna navikî ya derve ber bi çîna pleksîform a derve dirêj dibin. Çîna ko ji tora demarexane û lûleyên xwînê pêk tê, jê re çîna pleksîform (bi îngilîzî: plexiform layer) tê gotin. Li nav çîna pleksîformê de rîşal pêkhateyek werimî ya bi navê kotahiya gehînkeyî (bi îngilîzî: synaptic terminal) pêk tînin. Di nav kotahiya gehînkeyî de kîsikokên bi navê çikildanên gehînkeyî hene. Çikildan bi demareguhêzer a bi navê glutamet (bi îngilîzî: glutamate) tijî ne.
Corên xaneya qoçekî
Ronahiyewergirên çavê mirov çar cor pîgmentên (boyax) ronahiyê lixwe digirin. Pêkhateya hemû pîgmentên ronahiyê dişibin hev. Pîgment ji proteîna opsîn û molekulek piçûk a bi navê kromofor (bi îngilîzî: chromophore) ko bi opsînê ve girêdayî pêk tên. Kromofor molekulên taybet in ji bo mijîna enerjiya ronahiyê. Herwisa heke kromofor corek ronahiya bînraw nemijîne, tîrojên wê ronahiyê ji molekula kromoforê şewq didin, bi vî awayî kromofor di çavê mirov bi awayekî rengîn xuya dibe. Kromofora xaneyên çîlkeyî û qoçekî retînal e. Ango her du ronehiyewergir heman molekulê, retînalê lixwe digirin. Cudahiya di navbera xaneyên çîlkeyî û qoçekî ji ber cudahiya proteîna opsîn e. Çavê mirov çar cor opsîn lixwe digire. Ji çar cor opsînan, corek di pêkhateya xaneyên çîlkeyî de, ji bo bînîna di ronahiya kiz, sê cor jî ji bo bînîna rengîn, di pêkhateya xaneyên qoçekî de cih digirin. Cor û rêza asîdên amînî cora opsînan diyar dike. Ji bo opsîn û retînala di xaneyên qoçekî de peyva fotopsîn (bi îngilîzî: photopsin) tê bikaranîn. Her corek opsîna xaneyên qoçekî mijîna corek ronahiyê ya bi dirêjiya pêla taybet diyar dike. Li mirov û hin meymûnan de hestê bînînê, bi bînîna rengîn a sêrengî (trichromat) rû dide. Bînîna rengîn a li mirov ji aliyê sê cor xaneyên qoçekî ve tê diristkirin. Her yek ji van xaneyan corek ji ronahiya bînraw dimijîne. Pîgmenta corek ji xaneyên qoçekî herî zêde ronahiya şîn, pîgmenta cora din ronahiya kesk, pîgmenta cora dawî jî herî zêde ronahiya sor dimijîne. Xaneyên qoçekî tên polenkirin li gor cora dirêjiya pêla ronahiya ji aliyê wan ve tên mijandin. Xaneyên qoçekî yên ko herî zêde ronahiya şîn a dirêjiya pêla wê 420nm (nanometre) dimijînin, wekî qoçekên şîn an jî qoçekên kin (bi îngilîzî: S cones) tên navkirin.
Yên ko herî zêde ronahiya kesk a dirêjiya pêla wê 530 nm dimijînin, wekî qoçekên kesk an jî koçekên navîn (bi îngilîzî: M cones) tê navkirin.
Xeneyên qoçekî yên ko herî zêde ronahiya sor a dirêjiya pêla wê 562nm dimijînên, wekî qoçekên sor an jî qoçekên dirêj (bi îngilîzî: L cones) tên navkirin.
Hejmara xaneyên qoçekî di çalika navendî (bi latînî:fovea centralis) ya lekeya zer ( bi latînî :macula lutea) a beşa toreyêde hê pirtir in.
Çalakbûna xaneyên qoçekî
Di ronahiyê de rodopsîna xaneyên çîlkeyî û fotopsîna xaneyên qoçekî tîrojên ronahiyê dimijin. Ji vê gavê şûn ve berteka herdu cor ronahiyewergir, xaneyên çîlkeyî û yên qoçekî hema mîna hev in, lê ji ber ko xaneyên qoçekî sê cor in, çalakiya her yekî li gor rengê ronahiyêk taybet e. Ango li gor hebûn an jî nebûna rengên kesk, sor û şîn xaneyên koçekî çalak dibin an jî di rewşa berevajîbûna cemsergiriyê de dimînin.
Gava tîrojên ronahiyê li ser fotopsînê (opsîn+retînal) dikevin, retînal enerjiya fotonan dimijîne û şeweyî xwe ya cis-retînal diguherîne retînala all- transê û ji rûyê opsînê dûr dikeve, loma şeweyî opsînê digugere. Bi guherîna retînal û opsînê di ronahiyewergir de çalakiya rêzereaksiyonan dest pê dike, li dawiya dawî cogên sodyumê yên li beşa derve ya parzûna xaneya qoçekî (ronahiyewergir) tên girtin. Bi girtina cogên sodyumê, sodyum di nav xaneyê de berhev dibe, di xaneya qoçekî de dawî li rewşa berevajîbûna cemsergiriyê tê, xaneya qoçekî dikeve rewşa cemsergiriya hîper. Xaneya qoçekî di cemsergiriya hîper de derdana glutametê dide sekinandin. Nebûna glutametê îcar xaneya ducemserî ji cemsergiriya hîper derdixe, di xaneya ducemserî de berevajîbûna cemsergirî rû dide. Ji demarexaneyên ducemserî demareguhêzer tê derdan. Demareguhêzer di xaneyên girêk de erkê kar dide destpêkirin, bi vî awayê demareragihandin ji xaneyên girêk, bi navbeynkariya demarên bînînê ber bi navenda bînînê ya tûkila mejî ve tên şandin. Di mejî de li gor ragihandinên xaneyên qoçekî, têgihîştina bînîna rengîn rû dide.
Rengkorî
Hin caran yek an jî du cor ji xaneyên qoçekî têk diçin loma li mirov de nexweşiya rengkorî peyda dibe. Nexweşiya rengkorî ne yek cor e, lê ji wê nexweşiyê, a herî pirtir li mirov peyda dibe, nexweşiya koriya rengên kesk û sor e. Kesên bi vê nexweşiyê, rengê kesk û rengê sor ji hev dernaxin.
Xerabe, Çinar
Xerabe, Xarabe, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Bouvron, Loire-Atlantique
Bouvron, Loire-Atlantique, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Girê Sor, Bazîdaxa
Girê Sor gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Tûelî Sofla
Tûelî Sofla, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Geşkese, Bane
Geşkese gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Derûnnasiya kognîtîv
Derûnnasiya kognîtîv ciwantirîn şaxa zanîstiya derûnnasiyê ye. Di salên 50î de derkete holê. Pêşketina sîbernetîk û zêdebûna înformasyonan bala psîkologa kişand ser mêjiyê mirov ka mirov dikare modelên sîbernetîkê di mejiyê mirov de bikarbîne an na.
Derûnnasiya kognîtîv bi kognîsyon, xebatên agahiyê, mêjî, ramandin, bîr (hafize), bal hwd re bilî dibe. John R. Anderson kesê ku pirr li ser derûnnasiya kognîtîv xebat kiriye tê zanîn. Herwekî Dr. A.H. Heineken, David E. Rumelhart navdarên vî şaxê derûnnasiyê ne.
Ûnsûs
Ûnsûs, gundekî girêdayê navçeya Tetwan a Bidlîsê ye.
Beaussault
Beaussault, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Kempa Domîz 2 ya Penaberan
Kempa Domîz 2 ya Penaberan, anku Kampa Domîz 2 a Penaberan (bi îngilîzî: Refugee Camp Domiz 2), xîvetgeheke penaberan e ku dikevite qezaya Sêmêlê, li parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê). Ev xîvetgehe di sala 2013an de hate vekirin.
Rîsaleya Biratîyê
Rîsaleya Biratîyê pirtûkekî Seîd Nûrsî ye. Ew li ser biratiyê ye.
Brains, Loire-Atlantique
Brains, Loire-Atlantique, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Straumsfjorden, Aust-Agder
Straumsfjorden, Aust-Agder, goleke di nava sinorê parêzgeha Aust-Agdera Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 34 km ye û bilindahiya ji asta deryayê 757 mêtre ye.
Quba
Quba gundekî li ser rêya Meke-Medîneyê û 6 kîlometre yan ji Medîneyê dur e. Gund di nav wahe yek bi darên xwe yên xurmeyên navdar bu, hatîbu avakirin. Gund nave xwe ji bîr eke li wîr hildabu. Pêxemberê Îslamê Muhemmed di dema koçê de demekê li vir ma û mizgefta ewil Mizgefta Quba çêkir. Ew bi xwe di avakirina mizgeftê de xebitî. Piştî ku Pêxember li Medîneyê bi cih bû, bi gelemperî dawiya hefteyê diçû serdana Qubayê û li mizgeftê nimêj dikir. Di serdema Osmaniyan de ji aliyê Mehmud II û Siltan Ebdulmecîd ve hatiye nûkirin. Kuba ku bi demê re mezin bû, bi Medîneyê re bû yek û îro bûye taxeke Medîneyê.
Fayet, Aveyron
Fayet, Aveyron, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Nauroth
Nauroth şaredariyeke navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Kufriyê
Kufriyê, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Puy-Sanières
Puy-Sanières, komuneke li departmena Hautes-Alpes a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
PalTalk
PalTalk programeke belaş e ji bo axaftinê û nivîsandinê ye.
Stockstadt am Rhein
Stockstadt am Rhein şaredariyeke navçeya (Landkreis) Groß-Gerau li Hessen, Almanyayê ye.
Brantford
Brantford, bajarekî herêma Ontarioya Kanadayê yê.
Gelesore, Bane
Gelesore gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Kirchheim bei München
Kirchheim bei München şaredariyeke navçeya (Landkreis) Munîh li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Huawei
Huawei Technologies Co. Ltd. bi navê kurtasî Huawei, şîrketeke elektronîkê ye li bajarê Shenzen a Çînê hatiye sazkirin.
Ferheng
Ferheng (peyvname, bêjename) pirtûkek yan qeydek dî ye ku peyv û bêje tê de hatine rêzkirin û şîrovekirin. Ev şîrovekirin dibe bi heman zimanî be yan jî bi zimanek din be. Ferheng dibe ji bilî bi peyvan, bi wêneyan jî bên dîyarkirin. Di ferhengan peyv bi piranî li gor alfabeyê tên rêzkirin lê rêzkirin dikare bi gor babetan jî bibe.
Yek cûn parvekirina ferhengan jî wiha ye: Ferhengên giştî û ferhengên taybet.
Ferheng dikarin ferhengên yekzimanî, ferhengên duzimanî yan jî ferhengên pirzimanî bin.
Wekî din ferheng dikare di wateya çandê de jî were bikaranîn, ji xwe ev gotin di zimanê Farisî de tê wateya çandê.
Mînakeke ji bo ferhengek Wîkîferheng e. Binêre:
Kempa Kela Akrê ya Penaberan
Kempa Kela Akrê ya Penaberan, anku Kampa Kela Akrê ya Penaberan (bi îngilîzî: Refugee Camp Aqra Castle), xîvetgeheke penaberan e ku dikevite qezaya Akrê, li parêzgeha Mûsilê (Başûrê Kurdistanê). Ev xîvetgehe di tebaxa 2013an de hate vekirin.
Xarzît
Xarzît, gundekî girêdayê navçeya Tetwan a Bidlîsê ye.
Alban
Bingeh û dîrok
Gelê alban ji îllîriyan û pelasgiyan belav bûne. Ji aliyê genetîkî û çandî ve nêzîkê yewnan û îtalîyan in. Ji xwe re Shqiptar dibêjin ku tê wateya zarokên eyloyê. Ev binavkirin bi taybetî di têkoşîna Îskender Beg a li dijî osmanîyan de hatiye bikaranîn. Nîşaneya li ser ala netewî jî eylo ye. Biyanî pirranî albanan bi navê alban binavdikin. Tirk Arnavût dibêjin, ev jî ji arvanît a romayiyan e. Romayiyan gotina albanî arben (karker, karbidest, kesê xebatê dike) kirine arvanît.
Serdema navîn a dereng û Împeratoriya osmanî
Di Serdema Navîn de, esilzadên Albanî nikarîbûn împeratoriyek ku tevahiya qada niştecihbûna wan an jî tenê beşên girîng ên wê vegirtibû ava bikin. Ji dawiya sedsala 13an vir ve, hejmarek mîrekiyên piçûktir di bin hukumdarên alban de derketine (Muzaka, Bue Shpata, Kastriots, Thopia û yên din, di Lîsteya malbatên esilzade yên albanî de jî bêtir bibînin). Lêbelê, ev kêm-zêde ji hêla hêzên cîran Epirus, Împeratoriya Bîzansê, Serbistan, Wênîs û Napoli, paşê jî di bin bandora Împeratoriya Osmanî de. Ev tê wê maneyê ku albaniyan hê beriya dagirkirina Osmaniyan yekitiyeke siyasî, olî û çandî pêk neaniye.
Campbon
Campbon, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Alban
Serdema navîn a dereng û Împeratoriya osmanî
Kêmasiya kevneşopiya împaratorî ya navîn a cuda dê bi sedsalan şûnda di damezrandina neteweya albanî ya nûjen de were hîs kirin. Gelên din ên başûrê rojhilatê Ewropayê di sedsala 19an de di avakirina neteweyên xwe de behsa serdemên xwe yên serdema navîn dikin. Vê yekê ne tenê nasnameyên neteweyî yên Sirb, Yewnan û Bulgaran xurt kir, lê di heman demê de ji siyasetmedarên van neteweyan re jî mentiqek peyda kir ku ji bo dewletên xwe yên berbelav bibin herêmên ku arnawî dijîn.
Ji dawiya sedsala 14an ve, Osmanî li ser axa Albanyayê belav bûne. Piştî sedsaleke şerên bi bûyer, ku di nav wan de bi taybetî şerên berevaniyê yên serketî yên Mîr Îskender Beg bi Lezha wî re, piştî hilweşîna Shkodra bi biryarek bîreweriya dîrokî ya albaniyan ava kir (1479). Tirk ji 400 salî zêdetir li ser Albanya û welatên cîran kontrol kirin.
Veguhastina Îslamê di sedsala 15an de gihîşt lûtkeya xwe, dema ku yekem mizgeftên mezin rabûn an jî dêr bi vî rengî hatin veguheztin. Dûv re, di nav sê sedsalên pêş de, piraniya albaniyan misilman bûn.
Nêzîkî nîvê sedsala 19an, rewşenbîrên ferdî, di bin bandora ramana ewropa rojava ya li ser çand û neteweyê de, dest bi xebatê kirin ji bo afirandina zimanekî albanî yê nivîskî yê yekbûyî û afirandina yekem berhemên nûjen edebiyata albanî. Di dehsalên paşerojê de, komeleyên çandî yên Albanî hem li welatên Albanî û hem jî li navendên koçberan ên wek Konstantînopolîs, Bukreş, Boston û yên din derketin holê; hinek ji wan rojnameyên xwe derdixistin. Ji bo nimûne, Civata Stembolê ya Çapkirina Edebiyata Albanî (Alb. Shoqëria e të shtypurve shkronja shqip), ku di 1879 de hat damezrandin, komeleya çandî Bashkimi li Shkodra û ewên girîng bûn. ku di destpêka sedsala 20an de Komeleya Vatra li Bostonê derket holê. Di sala 1908 de, delegeyên ji hemû welatên albanî û ji navendên dîasporayê di dema Kongreya li Monastirê (îro Bitola) de li ser bikaranîna taybetî ya Alfabeya Latînî li hev kirin. hin tîpên taybet. Ev qonaxeke girîng bû ji bo afirandina zimanekî hevbeş ê nivîskî.
Dabeşkirina metirsîdar a parêzgehên Osmanî yên ku hîna li Balkanan di nav netew-dewletên berê yên li başûr-rojhilatê Ewropa yên wek Yewnanistan, Serbistan, Bulgaristan û Montenegro de hebûn. Di sala 1878an de tevgera neteweyî ya di nav albaniyan de bû sedema yekemîn kesên bi motîvasyona siyasî. League of Prizren, ku di heman salê de hate damezrandin, bi giranî ji hêla axayên zengîn ên Arnavutî û hem jî oldarên misilman û katolîk ve hate piştgirî kirin. Xalên bingehîn ên bernameya siyasî ya lîgê mayîna tevahiya qada niştecihbûna arnavanan bi Împaratoriya Osmanî re, damezrandina parêzgehek otonom a Albanî bi rêveberiya xwe ya bacê, wekheviya olan û damezrandina albaniyek bû. sîstema dibistana ziman. Piştî ku lîga alikariya rawestana berbelavbûna zêdetir a dewletên cîran ên Balkanan kir, nexasim bi berxwedana çekdarî, ew di sala 1881 de ji hêla hêza navendî ya Osmanî ve bi zorê hate hilweşandin. Daxwazên navxweyî û çandî-siyasî yên lîgê heta serê sedsala 20an bê cih man. Nexasim ji ber vê yekê, neteweperestên nifşa duyemîn biryar dan ku ji bo avakirina dewletek neteweya Arnawut şer bikin.
Hem tevgera çandî û hem jî tevgera neteweyî ya siyasî tevahiya qada niştecihbûna Arnawiyan girtibû û bi kêmanî endamên çînên civakî yên jor (xwedî erd, welatiyên dewlemend, mele) xwe wekî endamên neteweyek hevpar hîs dikirin, bêyî ku ew li Shkodra dijîn, Prizren, Dibra, Korça yan Janina jiyaye. Di sala 1913'an de dabeşkirina herêmên bi Arnavîstan niştecîh (ji bilî Albanyaya nû, herêmên mezin derbasî Serbistan, Yewnanistan û Montenegroyê bûn) nekarî vê yekê biguherîne. Berî her tiştî di warê çandî de, Albanên li Albanya, Kosova û deverên cîran hîn jî xwe wek neteweyek dibînin ku di qada çandî û ragihandinê ya Albanosphere de bi hev re mezin dibin. Lê belê di demên sînor girtî de, ziman, edebiyat û çanda hevpar yekane girêdana yekîtiyê bû. Di dehsalên piştî Şerê Cîhanî yê Duyem de, Kosovayî jî di kodkirina zimanê nivîskî yê nûjen a Albanî de beşdar bûn.
Ziman
Albanî (bi albanî: Gjuha Shqipe /ˈɟuha ˈʃcipɛ/ yan bi kurtî Shqipja /ˈʃcipja/) di nava malbata zimanên hind û ewropî de bi serê xwe şaxek e. Gegî û toskî zaraveyên wê yên sereke ne. Di sedsala 20em de albanan zaraveyê toskî bingeh girtine, zimanê xwe yê nivîskî û nûjen li ser wê avakirine. Herwiha zarave yan devokên bi navê arbëresh û arvanîtîka jî hene, carnan wekî devok an heya bigire zimanên xwebixwe jî tên binavkirin. Di albanî de gelek bêjeyên latînî, yewnanî, romî (tirkî), bulgarî û fransî hene.
Peyvên kurdî/îranî di albanî de
Bi bandora osmaniyan wekî peyvên erebî, yên kurdî/îranî jî derbasê albanî bûne. Tê zanîn zimanê osmaniyan ji xwe sentezeke romîkî (tirkî), erebî, kurdî/îranî û zimanên rojavayî bû.
Têymûrbêglû
Têymûrbêglû, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Alban
Peyvên kurdî/îranî di albanî de
Hin jî mînakan: Perde, pere, çardar an çadir, dolav, çakûç..
Lîsteya guhandarên pêşdîrokî
Koma Monotremata
Middle Cretaceous–Recent
Alban
Dîroka Kurdistanê de alban
Albanya nêzîkî 400 salan di bin dagirkeriya osmaniyan de maye. Bi hatina osmaniyan ve zêdetirî nîv milyon alban direvin Îtalyayê. Yên mayî pêl bi pêl îslamîze dibin. Osmanî ji vê taybetiya albanan sûdê werdigirin, hinek ji wan wekî cerdewanên îro birêxistin dike. Yekîneyên albanî (herwiha yên çeçen û çerkez jî) di dagirkerî û binpêkirina gelan de bikartînin.
Lîsteya guhandarên pêşdîrokî
Binekoma Cimolodonta
Ku hatiye cure kirin
Alban
Dîroka Kurdistanê de alban
Bi têkçûna osmaniyan ve gelên ji aliyê tirkan ve hatine îslamîzekirin, ji tirsan direvin Anatoliyayê. Îro beşeke mezin ji belê tirk bi eslê xwe balkanî, qefqazî ne. Mixabin hatine asîmîlekirin û li Tirkiyeyê zimanê albanî ketiye xetereya windabûnê.
Lîsteya guhandarên pêşdîrokî
Koma Triconodonta
Late Triassic–Late Cretaceous
Koma Symmetrodonta
Triassic dereng– Cretaceous dereng
Koma Insectivora
Cretaceous a dereng -ta niha
Koma Dermoptera
Paleocene–Niha
Koma Chiroptera
Eocene–Niha
Koma Primates
List of fossil primates
Koma Rodentia
Paleocene–Recent
Rosenheim, Rheinland-Pfalz
Rosenheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Lîsteya guhandarên pêşdîrokî
Koma Condylarthra
Paleocene–Eocene
Koma Litopterna
Paleocene–Pleistocene
Koma Notoungulata
Paleocene–Pleistocene
Koma Xenungulata
Paleogene
Koma Pyrotheria
Eocene–Oligocene
Koma Dinocerata
Eocene–Eocene
Koma Embrithopoda
Eocene-Oligocene
OKoma Creodonta
Paleocene–Late Miocene
Koma Carnivora
Paleocene-Niha
Koma Pholidota
Eocene–Recent
Koma Tubulidentata
Eocene?–Recent
Koma Bibymalagasia
?-1000 AD
Koma Proboscidea
Eocene–Demê niha
Koma Hyracoidea
Oligocene–Recent
Koma Desmostylia
Miocene–Pliocene
KomaSirenia
Eocene–Niha
Koma Cetacea
Eocene–Recent
Koma Perissodactyla
Eocene–Recent
Koma Artiodactyla
Eocene–Niha
Papa Yûhena Pawlos II
Yûhena Pawlos II (anku, Yûhena Pawlosê Duyem, bi latînî: Joannes Paulus II) bi eslê xwe polonî ye û navê wî yê eslî Karol Józef Wojtyła ye. Ew sala 1920î li Polonyayê hatiye dinyayê. Wekî tradîsyon papayê katolîkan ji yekê îtalî dihat hilbijartin û ji sala 1522yê û vir ve ev kevneşopî dihate şopandin. Lê belê cara pêşiyê Karol Wojtylayê polonî di de wekî papa hat hilbijartin.
Papa Yûhena Pawlos II mirovekê gerxwaz bû û 104 caran çûye serdana welatên derve. Di dema desthilata YKSS'ya berê de wî gelek caran rexne li desthilata komunîstan digirt û piştgiriya opozîsyona Polondê dikir.
Papa Yûhena Pawlos II ku li gorî gelek bawermendên katolîk mezintirîn serokê dînî yê katolîkên cîhanê bûye di katjimêr 21.37î de mir.
Svartevatnet
Svartevatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Aust-Agdera Norwêcê de ye.
Qûrtgana Jêrîn
Qûrtgana Jêrîn gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Rabou
Rabou, komuneke li departmena Hautes-Alpes a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Kempa Dareşekran ya Penaberan
Kempa Dareşekran ya Penaberan (bi îngilîzî: Darashakran Refugee Camp), xîvetgeheke penaberan e ku dikevite qezaya Şeqlawayê, li parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê).
Grand-Verly
Grand-Verly, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Telomer
ADN bi navbeynkariya ADN polîmeraz, zincîrên nû çê dike û duhende dibe. ADN polîmeraz tenê dikare nukleotîdek nû li aliyê serê 3′ yê nukleotîda pêş ve girê bide. Ango ADN polîmeraz tenê dikare bi aresteya 5′ ber 3′ ve zîncîrek nû çê bike. Herwisa ji bo girêdana nukleotidan jî ARN destpêk bi kar tîne. ARN destpêk (bi înglîzî: RNA primer) ji bo girêdana nûkleotîdê, serê 3′ ava dike. Gava duhendebûn bi dawî dibe,ARN destpêk ji serê zîncîrê diqete. Cihê ARN destpêk a serê herdu zincîrên nû vala dimîne, lê li şûna ARN destpêk nûkleotîtd nayê girêdan. Ango serê 5′ a herdu zincîrên nû piçek kurt dimîne. Her cara ko ADN duhende dibe û xane dabeş dibe, ADNya xaneyê ji kurttir dibe.
Çend gotinên evînê
Çend Gotinên Evînê… yekem xebata solo ya Diljen Ronî ye ku ji Anadolu Muzîkê derketiye. 10 stran di vê albumê de cih girtine: Gulek, Navê Keçikê, Yarê, Newaya Dil, Nesrîn, Awiren Esmeran, Were, Kanî, Ez Aşik im, Narîne. Ev stran, bi tevahî newayên ku evîn û hezkirin rengê xwe dane û bi hevgirtina amûrên gelêrî û amûrên nûjen hatine xwendin. Di albumê de du stran aîdê Miradê KINÊ ye û du stran ji gelêrî ye. Derhênêr û aranjorîya albumê Seyithan KIZIL, sewirandina grafîkê Julie BARDOUX çêkirîye.
Telomer
Ji ber ko ADNya bakteriyan bi şêweyê bazinî ye û kotahiya ADNyê tune kurtbûna ADNyê jî rû nade. Loma pirsgirêka duhendebûna kotahîya zincîra ADN, ji bo zîndewerên navikrasteqînan (bi înglîzî: eukaryotic) taybet e. Li herdu serên kromozoman de, di beşa kotahiyê de molekula ADNyê rêzek taybet a zincîra nukleotîdan lixwe digire, ev beşa ADNyê wekî telomer tê navkirin.
Axinsos
Axinsos, Axunsos, anku Aẍunsos, gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Telomer
Telomer ji dubarebûna zincîrek kurt a nukleotîdan pêk tê. Di beşa telomerê de gen cih nagirin. Her telomerek mirov bi dubarebûna zincîra şeş nukleotîdan, ji TTAGGG pêk tê. Dibe ko di telomerê de zincîra TTAGGG 100 heta 1000 caran li pêy hev dubare bibe.
Telomer (ADNya telomerî) genên zîndewerê ji windabûnê diparêze. Di rewşa asayî de, di nav xaneyê de sîstemek çavderiyê heye, heke ziyan bigihîje xaneyê, sistema çakbûna xaneyê tê çalakkirin. Heke çakbûn bi ser nekeve, dabeşbûna xaneyê tê rawestandin an jî xane tê kujtin.
Piştî duhendebûna ADNyê, ADNya nû piçek kurt e, ev rewş ji bo sistema çevderiyê alarm e. Bi ADNya telomerî ve girêdayî proteînên taybet heye, ev proteînan rê li ber sîstema çakbûna xaneyê digirin, bi awayê dabeşbûna xaneneyê nayê sekinandin an jî xaneya bi ADNya ziyangirtî nayê kuştin. Herwiha telomer kotahiya kromozoman diparêze û rê nade ko serê kromozomê bi serê kromozomek din ve were girêdan. Telomer rê li ber kurtbûna ADNyê nagirin, lê windabûna genên nêzikê kotahiya ADNyê dereng dixin. Di her debaşbûnê de beşa ADNyê ya kurt dibe, ne gen e lê beşek ji telomerê ye. Li gor wê esasê, ji ber ko xaneyên temendirêj gellek caran dabeş dibin, telomerên xaneyên temendirêj ji xaneyên nû kurttir e. Kurtbûna telomer bi pîrbûna xaneyê an jî bi pîrûkalbûna mirov re tekîldar e.Telomerên xaneyê, piştî 50-80 car dabeşbûna xaneyê bi tevahî winda dibe.
Di sala 1984ê de ji amerîkayê du zanyarên zîndezaniya gerdî (bi înglîzî: molecular biology) Carol Greider û Elizabeth Blackburn enzîmek kîşf kirin û navê telomeraz li enzîmê kirin. Ev herdu zanyar dan nîşankirin ko enzîma telomeraz, nukleotîdên nû li ser telomerê zêde dike û rê li ber kurtbûna kromozoman digire.
Telomeraz ji protein û zincirek kurt a ARN pêk tê. Beşa ARN ji bo çakkirina ADNya telomerê wekî bineretî (bi înglîzî:template) kar dike.
Bi gelemperî piştî jidayikbûnê diristkirina telomeraz di xaneyên laş de tê rawestin ,loma telomeraz di paraniya laşexaneyên mirov de ne çalak e.
Telomeraz di xaneyên gametçêker (bi înglîzî: germ cells) de çalak e û beşa telomerê ya windabûyî, disa çê dike. Ji ber vê yekê di xaneyên gametçêker de pirsgirêka kurtbûna ADNyê rû nade. Sperm û hêk her carê ji xaneyên gametçêker, bêkêmasî peyda dibin û beyî ko winda bibin, hemû genên bavan derbasî weçeyê dibe.
Li gel xaneyên gametçêker, di xaneyên bi şêrpenceyê de jî telomeraz çalak e, loma kurtbûna telomer rû nade û xane bi lezek neasayî dabeş dibin, bo demek dirêj dijîn. Piraniya şêrpenceyê mirov, wekî mînak şêrpenceya memikan, şêrpenceya pişikan, şêrpenceya prostatê, şêrpenceya kolon (rûviya stûr), şêrpenceya pankreasê de, telomeraza xaneyên şêrpenceyî çalak e.
Gendoman, Bane
Gendoman gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Le Fel
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Kempa Basirme ya Penaberan
Kempa Basirme ya Penaberan (bi îngilîzî: Basirma Refugee Camp), xîvetgeheke penaberan e ku dikevite qezaya Şeqlawayê, li parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê).
Narî, Ûrmiye
Narî gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Maldîv
Komara Maldîvan, ( ހިވެދި ގުޖޭއްރާ ޔާއްރިހޫމްޖ ), welatekî Asyaya başûr e. Maldîv ji 1196 giravan pêk tê. Ji van gravan li 203 heban mirov dijîn. Ekonomiya Maldîv paldayî, masîvanî û turîzm ê. Rêveberiya monarşî di 11'ê sermaweza 1968'a de hatê hilkirin û komar ava bû li bîn kargêriya serok İbrahim Nasir.
Narî, Ûrmiye
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 691 kes (148 malbat) bûn.
Dîroka zanistê
Dîroka zanistê weke tê zanîn dîrokekî pir kevne, BZ heta serdema navîn û vê demê sedsala 20 û 21î hertim zanyaran zanistê berfireh kirine.
Ji dema gutî, hurrî û mîtaniyan ta dema Mediya Pêşketina zanînî
Di dema gutî, hurrî û mîtaniyan de, ya ku em kifş dikin ku wan pêşketinake mazin di nava xwe de jîn kirina. Piştre jî, wan aqil bi vaca wê û ankû bi mentiqê wê bidest karhanîna. Minaq, Mîtra, wê weke destpêkak giring bê di vî warî de, pergale olî jî êzdatî ya. Piştî Mîtra re, wê Zerdeşt were û Zerdeşt wê li ser wê pêşketina Mitra re wê pêşketina xwe bi hizrên xwe yên ku nivîsandina bi navê Avesta wê bêne ser ziman de, wê bide domandin. Zerdeşt, hizrên wî, di dema wî de wê bandûra wan li hewirdora wan jî bibe. Bi teybetî li ber behra Reş li Hallesê wê ev pêşketin pirr mazin xwe bide dîyar kirin.
Dema Mediya û dema Avesta
Ev dem, wê weke demeka giring ku dibê temenê pêşketinên hizrî û wejeyî û helbestgerî jî. Avesta, li gorî ku bi devkî tê gotin ku li ser 14 hezar çermî tê nivisandin. Hin vegotin jî dibêjin ku li ser 18 hezar û hin vegotin jî bahse 22 hezar çermî dikin. Ev nivîsarên wusa dirêj wê bale mirovan bikişênin û bike ku mirovên ku bi aqil ve mijul in werin û wan bibînin û bixwênin û jê sûd vergirin. .
Med û Medya, wê demeka aqil bê. Bandora wê, wê li ser hem dema wê û pêşûketinên dema wê û hem jî pêşketinên piştre ên ku dibin wê bibe. Xate ku bi Mediya tê û bi hizrên zerdeşt re pêş dikeve, wê heta dema manî, wê ser 800 salî re pêşketina xwe bijî. Piştre di dema manî de jî, wê manî jî bi heman rengî ne bin 300 salî re wê pêşketina xwe li ser wê xate bijî.
Ber Behra Reş û çaxa Atîna
Di vê demê de, wê dema şariştaniyê ya bi aqil û bi aqilê bi rengê "felsefe" bibe. Di vê demê de, weke destpêka felsefê bi fîlozofên weke Thales re tê kirin. Piştî wî re Anaksîmanes û Anaksîmandres tên û hizrên wan jî bandûrekî û temenê diafirênê. Thales, bi salan, weke Heredot, wê li welatê Medya bimêne û hizrên xwe di serê xwe de li wir mazin bike. Di dema ku Şerê Medya û Lîdya li ber Rûbara Sor bû jî, Thales di wê demê de li wir li rexê Medya bû. Piştî Thales û van herdû fîlozofên piştî wî re, wê fîlozofên weke Sokrat, Platon, Arîstoteles û hwd wê werin. Sokrat, weke fîlozofekî mazin tê dîtin û gelek hizrên wî bi rêya nivîsên ku Platon hildan penûsê mana roja me. Platon, Sokrat weke mamosteyê wî jî tê zanîn. Piştî Platon re, wê li wê dibistan wî, ku mazin dibe wê Aristoteles wê were û wê hizrên wê xwe bêne ser ziman. Bi felsefe, rewîst, derûnî û hwd, wê di gelek waran de serî biwastêne û wê hizrên xwe bêne ser ziman.
Ev hersê fîlozof, wê demekê bi aqail bi xwe re bidina destpêkirin. Wê dema felsefê bidina destpêkirin. Wê şariştaniya aqil bidina destpêkirn. Piştî wan re, demeka dirêj, wê dîrok ser aqilê wan re pêş bikeve. Bandûra wan, wê bi gelek awayan li ser têgihiştinên ku diafir in, wê werina ser ziman.
Serdema Navîn
Serdema navîn, piştî zayinê, di sadsale 5'an û hwd pêde dest pê dike. Heta sadsale 12'an weke deme wê ya pêşî tê zanîn. Dema wê ya sêyenin jî, ji sadsale 12'an ta sadsale 14'an û ankû 15'an, ku dema ronasansê destpê dike. Di vê demê de, weke demeka xwandin û fêrbûnê bê. Di temenê wê fêrbûnê de, wê pirtûk, nivîsar û hwd, ên ku berî zayinê û pêde hatina nivîsandin û hizrên ku afirîna, wê werina xwandin û fahm kirin, Li ser wan re jî, wê êdî derketina ronasansê were û bibe.
Trebur
Trebur şaredariyeke navçeya (Landkreis) Groß-Gerau li Hessen, Almanyayê ye.
Dîroka zanistê
Serdema Navîn
Di vê demê de jî, wê zaneyên weke Spinoza, û hwd wê derkevin. Kopernîk, wê li ser astonomi û dunyanên dervî me serî wastêne. Li rojhilat jî zaneyên weke Elî Herîrî, Ibn Sîna, Ibn Ruşd, wê derkevin û wê bandûra wan bi felsefe wan re mazin bibe. Her wusa îmamê Xezalî ku bi aqilê xwe li gorî hin alimna ku faris bû û ku li gorî hin alimna jî tê gotin ku kurd bûya û ji ber vê yekê jê re îmamê Xazalî hatîya gotin, kartêkirina wan mazin a.
Li rojava, wê zaneyên weke Kopernik, Galileo, Bruno û hwd wê derkevin. Hizrên ku ew dihênin ser ziman, di warê felsefê, astronomî, fizik û hwd de, wê demeka nû ku bi navê "dema aqil" wê bide vekirin. Piştî ku dema aqil ku ankû dema ronasansê destpêkir, wê êdî ji felesefê bi ber zaniyarîya felsefê ve dem herê ûbi herike.
Dema ronesansê
Dema ronesansê, ji xwe bi navê wê kifşa. Wateya navê wê, ji nû ve bûyîn e. Di vê demê de, ji aliyê aqil ve pêşketina mezin dibe. Di jiyanî de, huner, çand, wêje û hwd jî pêş dikeve. Roman, tên nivîsandin. Cervantes, wê romana Don Kîşot dinivîsîne. Weke wî gelek mirovên din diderkevin. Huner û wêje pêşdikevin. Piştre di qada avadaniyê de demeke piştî dema ronasansê tê, ku zanist jê re dibêjin dema barok ku weke kûrbûna dema ronasansê jî tê dîtin û şîrove kirin. Di vê demê de peyker, huner û avadanî û hwd pirr zêde pêş dikevin. Nîgar û çêkirina wan, bi destê yên weke Leonardo Da Vinci, Michelangelo û hwd wê pêş dikeve. Nîgarên ku ew çêdikin, wê piştre weke nirxa hunerî ya giranbuha werina dîtin.