cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hartvikvatnet
Hartvikvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye.
Gerewanî Serû
Gerewanî Serû, gundekî bi ser Basirmeya navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Pirûdik
Pirûdik, gundekî girêdayî navçe Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.
Zeynelabidin Zinar
Zeynelabidîn Zinar nivîskar, werger û lêkolînerê kurd e, ji Bakûrê Kurdistanê ye, di 1953'an de li gundê Hedhedkê girêdayê bi qeza Qubînê ve hatiye dinyayê. Yazdeh sal medreseya kurdî, piştre Îmam-Xetîb û lîse xwendiye. Piştî kurtedemeke leşkeriyê, Zinar yazdeh sal li belediya Êlihê de şixuliye.
Ji 12'ê îlona 1980'yî ve ku cunta leşkerî hatiye, hetanî sibata 1984'an, Zinar heşt caran hatiye girtin û gelek îşkence lê hatine kirin, sezayê girtîgehê û sirgûn lê hatine birrîn. Ew îşkenceyên ku dîtine, bi pirtûka xwe ya bi navê di İşkencede 178 Gün diyar kiriye. Zinar, di dawiya 84'an de jî çûye Swêdê. Piştî ku Zinar li Swêdê bi cih bûye, di sibata 1985'an de li nexweşxana Xaça Sor beşa îşkencedîtan a Stockholmê hetanî 1995'an tedawi bûye.
Destpêka nivîsandina Zeynelabidîn Zinar a bi zimanê kurdî, çendî ku di salên 1963-64'an de pêşî bi tîpên erebî çêbûye, lê di 1985'an de li Swêdê bi awayekî rêkûpêk hatiye domandin. Pêşî dest bi tîpguhaztina klasikên kurmancî kiriye û lêkolîn li folklora kurdî kiriye. Heta niha (2016) 123 pirtûkên wî hatine weşandin, herweha Zinar xwedî û berpirsê Weşanxaneya Pencînar ye.
Houdetot
Houdetot, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Ponthévrard
Ponthévrard, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Berglicht
Berglicht şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Baxçecix, Dep
Baxçecix, gundekî girêdayê navçeya Dep ya Xarpêtê ye.
Eldena
Eldena şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Gava Sêyemîn
Gava Sêyemîn (anku, Gava Sêyem) bernameyeke wêjeyî di Roj TVyê ye.
Babîrê
Babîrê, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Gava Sêyemîn
Gava Sêyemîn ji aliyên nivîskar Helîm Yûsiv ve tê amadekirin û pêşkêşkirin. Bernameya yekem di 11ê çiriya paşîn a sala 2000an de di Mezopotamya TV de hate weşandin. Mêvanê pêşîn a Gava Sêyemîn, Mahmûd Baksî bû. Bername destpêkê her du heftan carekê bû, lê pişt re bû heftane. Pişt re di Medya TV de û niha jî di Roj TV de berdewam tê weşandin.
Ji destpêka bernameyê û vir ve heta niha zêdeyî sed û bîst nivîskarî bûne mêvanê bernamê.
Valais
Valais yek ji 26 kantonên Swîsreyê ye.
Cemal Sureya
Cemal Surreya (navê rastî:Cemalettin Seber) (1931 li Ezirganê m. 9ê kanûna paşîn 1990 li Stenbolê) helbestvanekî kurdê zaza  e ku bi zimanê tirkî nivîsand. Pêşengekî Nûyê Duwem e.
Cemal Sureya bi eslê xwe zaza ye (ber bi dawiya emrê xwe ew eşkere kiriye) û sala 1931ê de li Ezirganê hatiyê dinê. Malbata wî di qirkirina Dêrsimê de barkirî an jî hatiyê sirgûnkirin. Navê wî yê rast Cemalettin Seber e. Helbesta wî cara yekemîn 8 Çile 1953 an da li Enqerê di kovara Milkiyê da hat weşandin. Kovarek bi navê Papîrus derxist. Bi hûnandina helbestên xwe di helbesta tirkî da rêyek nû vekir. Bê helbestan gelek ceribandin û rexne nivîsê. Gelek xelat girt. 9 Çile 1990 çû ser dilovaniyê.
Ceribandin
Gelek helbestên Cemal Surreya li kurdî hatiyê wergerandin.
Keremnedar
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 143 kes (20 malbat) bûn.
Kim Woo Chung
Kim Woo Chung (z. 19ê kanûna paşîn 1936 - 2019.12.9) damezrîner û serokê Desteka Daewooyê ya pîşesazî ya Komara Korêyê bû. Ew yek ji hîmdarên Koreya nû bû ko şîyan Koreyê ji xizanî û nedarîyê ber bi pîşesazbûn û pêşkevtineka mezin ya Aborî û civakî bibin.
Saint-Polycarpe
Saint-Polycarpe, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Kim Woo Chung
Jiyanname
Ew li bajarê Daeguyê hat dinyayê. Salên jîyana wî ya zarotîyê salên bindestîya Koreyê di destê Japonê da bûn. Babê wî fermandarê herêmê bû. Lê paşî rewşa wan xerab bû û wî ji bo debara jiyana malbata xwe dest bi karkirinê kir. Wî li destpêkê dergehdergeh rojname difirotin. Wî xwanidna xwe li dibistana bilind ya navdar, Kyunggi-yê bi dûmahî îna, paşî bawernameya aborînasîyê ji Zanîngeha Yonsei ya paytexta Koreya Başûrî Sêûlê wergirt. Babê wî seydayê serokkomarê berê yê wî welatî Park Chung Hee bû. Ji bo wê qencîya babî, serokkomarî ji alîyê aborî û bazirganî ve arîkarîya Kim Woo Chungê pis kir.
PIştî qedandina zanîngehê, ew li şerîkeyeka biçûk ya bazirganîyê xebitî ko paştir bû taybetmenda warê qumaş û pertalan.Paşî kompanyaya xwe damezirand û dest bi karê pîşesazîyê kir. Li destpêkê navûbangê wî ji ber wê ko wî kompanyayên ber bi şkestinê dikirrîn û ew dikirin kompanyayên serkevtî. Piştî 30 salên xebatê, kompanyaya Daewoo ji alîyê sermayeyê ve bû jimare 2, ji alîyê dahatê ve bû jimare 3. Ev ji bo kompanyayeka wekî ya wî gelek giring bû ko dihat rêja kompanyayên wekî Hyundai, LG û Samsungê.
Lê di Tengasîya Darayî ya Asyayê da, ew jî neçar ma ko zêdetir ji 50 kompanî û liqên xwe bifiroşe û tenê liqên xwe yên serekî bihêle. Bi sedema deyindarîyên wî di wê tengasîyê da, navê wî kevt nav lîsteya navên xwestî yên Interpol anko Polîsê Navneteweyî. Ew li sala 2005ê hat zindanîkirin û daxwaza lêborînê kir jiber ko bi herrifiyana kompanyaya xwe neteweya Koreyê birîndar kiribû. Ew bi 10 salên zindanê û 22 bilyon dolarên Emrîkayî hat cezakirin, lê paşî li sala 2007ê ji bo sersalê ew ji alîyê serokkomarê welatî, Roh Moo-hyun ve hat efûkirin.
Di dema serkevtina xwe da, ew kesatîyeka naskirî li cîhanê bû. Pirtûkeke wî, bi navê Zêrr ji Axê Mişetir e (Every Street is Paved with Gold), ko zêdetir şîretên wî li ciwanên Koreya Başûrî bûn, li welatê wî û li cihanê bû yek ji pirtûkên pirrfirotî. Ew pirtûk bi kurdî hatîye çapkirin, û Weşanxaneya Spîrêzê li sala 2007ê bi paçiveya Lezgînê Çalî li bajarê Dihokê çap û belav kir.
Mistek ax
Mistek ax, çîrokeke Jan Dost e, ku mijara jana xerîbiyê tîne zimên. Ew di pirtûka (Antolojiya çîrokên kurdî) de, ya ku nivîskarê kurd Firat Cewerî amade kiribû û çapkiribû, cih digire.
Dirişk
Dirişk an tûreşk riwekeka bi strî ya bi fêkî ye. Dirişk wek hoyman dibin. Dirişk riwekeka avî ye. Derên ku riwekên xwe lê şîn dibin re dibêjin diristan. Fêkiyên xwe wek tûyanin lê yên hîn biçûk û toptir in. Fêkiyê xwe siftê yên gewrin paşê sor dibin. Fêkiyên sor yên tirş in. Ku fêkiyên xwe rind dipelifin ev dorbê reş dibin û şîrin dibin.
Enwer Karahan
Enwer Karahan nivîskarekî kurd e. Ew bi taybetî çîrokan dinivîse. Ji bilî çîrokan ew maqale û nivîsên edebî "ceribandin" dinivîse.
Jiyan û Kar
Li gora qeyda Enwer Karahanî ya nifûsê, ew di sala 1962yan de li Dêrika Çiyayê Mazîyê hatiye dinyayê, lê li gora ku salmezinên wî dibêjin, ew di sala 1964an de çê bûye. Wî li Dêrikê heta bi lîseyê xwendiye û hetanî sala 1992yan jî ji wir neqetiya ye.
Karahan, di sala 1997an de derdikeve derveyî welêt û li wir hîn bêtir îmkanên ku karibe bi karê nivîsê re dakeve û bi edebiyatê re mijûl bibe pêde dike. Heta niha berhemên wî di gelek kovar û rojnameyên kurdî de hatine belav kirin. Çar kitêbên wî yên kurteçîrokan bi navê Şevbihêrkên şevên xalî (2001), Duaya êvarê (2003), Xanima Kozê (2005), Du dilop (2008) û romana wî ya yekê bi navê Şapînoz (2010) derketine. Herweha kitêbeke wî ya ceribandinê bi navê Çû (2006)û yek jî bi navê Mêlav wek vegotin di sala (2013)an derketiye.
L'Étang-Vergy
L'Étang-Vergy, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Nîç
Nîç, gundekî girêdayî navçe Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.
Hoym
Hoym riwekên ku li ser gelek zil şîn dibine. Cudaya di anvbera dar û hoyman ew e: Daran kokeka xwe heye; hoyma gelek kokî xwe. Mînakî, dorên beriyê ku pût nakin diber kokê de gelek kok drêj dibin wek topeloq dimîne. Ema ku kokan gîçkan qut dikin û li cih yeka tenê dihêlin dibe dar. Riwekên wek Gul, dirişk hwd. wek hoyman dibin.
Heggmovatnet
Heggmovatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye.
Neumarkt in der Oberpfalz
Neumarkt in der Oberpfalz bajarokekî navçeya (Landkreis) Neumarkt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Porcheville
Porcheville, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Dabeşandina vîrusan
Dabeşandina vîrusan, di nav sîstemekî taksonomîk de dabeşandin û komkomîkirinên vîrûsan dihewîne.Wekî sîstemên dabeşandina dîmaneya rûniştî a zîndewerên xanewî,dabeşandina vîrusan jî mijara gotûbêj û pêşniyazên domdar e.
Eschwege
Eschwege, bajarekî navçeya (Landkreis) Werra-Meißner-Kreisê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Mûzûk
Mûzûk, gundekî girêdayî navçe Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.
Cazaugitat
Cazaugitat, komuneke li departementa Gironde a Fransayê ye.
Porto San Giorgio
Porto San Giorgio, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Markeyê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara niştecihên komûnê 15 hezar û 971 kes e.
Batê, Berwarî Bala
Batê, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Şano
Şano yan jî hunera şanoyî hunereke wêjeyî ye ku şanoger (lîstikvanên şanoyê) li ser dikê pêşan didin. Cihê ku berhemên şanoyê lê tên pêşandan şanogeh e.
Tekamûla şanoyê
Di despêka jiyanê de mirov ji bûyerên sirûştê û pêkhatina hin tiştên sosret ditirsiyan û nizanîbûn ew çawa tên holê. Ji ber ku sedemên kiretên sirûştê û zagonên xwezayî nizanîbûn, xof û tirs diket dilên wan û li hember wan bûyeran serî danîbûn û bûbûn xulam. Efsûnkariya hunerê ji wê demê vir de dest pê dike. Li gor baweriya wan di nav hêzên jîndarên xwezayê de wek hestên mirov, ruhên taybetî hebûn, ji ber wê sedemê reqs û lîstikên ku dişibandin ajalan (heywanan) dianîn holê. Tiştên ku tê ne digihîştin ji xwe re rûmet digirtin, dema xwarin têra wan hebû dawet dikirin û bi şahî derbas dibû. Ew durişm hemû bû hestiyê afirandina şanoyê.
Piştre jiyan hate guhertin û dewlemend bû. Mirov durişma xwe jî guherand û bi bûyerên çûyî û yên rojane bi livbaziyên hişk tevgera xwe domand.
Berî zayina Îsa di sedsala 5em û 4em de ramaniya şano di nav jiyana Yewnanên Kevnare de aj da. Ew rêgeh wek şanoya xemgînî ('trajedî') hate ziman. Mijarên xwe ji dîrok û destanan distand.
Nû Jersey
Nû Jersey an jî New Jersey dewletek li  herêmên Atlantîka navîn, Bakurrojhilat ya  Dewletên Yekbûyî ye. Ew li bakur û rojhilat bi eyaleta Nû Yorkê re sînordar e; li rojhilat, başûrrojhilat, û başûr bi Okyanûsa Atlantîk; li rojava li aliyê Çemê Delaware û Pensîlvanya û li başûrê rojava ji hêla Delaware Bay û eyaleta Delaware. Bi 7.354 mîl çargoşe (19,050 km2), Nû Jersey pêncemîn eyaleta herî piçûk e ku li gorî qada erdî ye, lê bi nêzîkê 9,3 mîlyon niştecîhan re, 11-emîn-herî nifûs û herî niştecîh e. Paytexta eyaleta Nû Jersey Trenton e, dema ku bajarê herî qelebalix ê eyaletê Newark e. Ji bilî wîlayeta Warren, hemû wîlayetên eyaletê di nav herêmên statîstîkî yên hevgirtî Bajarê Nû Yorkê an Fîladelfiya de ne; ji ber vê yekê, qada metropolê ya herî mezin a dewletê dikeve nav Nû Yorka Mezin.
Şano
Tekamûla şanoyê
Dîsa di wan sedsalan de Yewnan û Faris şerê hevûdu dikin û Yewnan serdikevin û pêş ve diçin. Di wê demê de pisporên Yewnan Aristoteles û Platon bi ramaniyeke xurt şano şîrove dikin.
Dûre her ku jiyan pêşve diçe ramaniya şano û dirûşma wan salan tê guhertin.
Ramana şanoya di dema Romê de
Di ramaniya Romê de ne ew tirs û xofên berê ne jî ew jiyana wê dinê bikêr tên. Li ser tevgera jiyana mirov a vê dinê rawestin û hawîrdora Deryaya Navîn bi şer digirin û di jiyanê de peleki nû vedikin. Gelek jî di bin tesîra Şanoya Yewnanî de dimînin û di warê exleq û civakî de şano pêşdixin. Di wê demê de pisporên Romê Horatius Plautus û Cicero gelek keda xwe didin, lê dema ku Imperatoriya Romê perçe dibe olperestên Romê zordestî li şano dikin, karê şano ditefînin û nahêlin pêş ve biçe.
Şanoya di dema Ronesansê de (sedsalên 15em û 16em)
Di vê demê de pisporên şano dijî tawanbariya dêrê berxwe didin û bi mijarên pêkenänê mijarên nû diafiranin û ji bo guhertina jiyanê pevçûneke xurt lidardixin; dibêjin ku şano ji bo pêşketin û guhertina mirov haceteka civakiye.
Şanoya di dema Klasîk de (sedsalên 17em û 18em)
Piştî Şoreşa Fransayê li Ewropayê gelek netew xurt dibin. Ew dewlemendî karê şano li rex xwe pêş ve dibe. Ji bo ku di wê demê de gelek pisporên nû bi lêkolîn û afirandinên xwe bi nav û deng dibin, jiyanê diguherînin. Şano tê nivisandin, êdi ne tenê texlîdkirin, axaftin dikeve nav karê şano û rêgeh jî tê nûjenkirin
Rewteka şanoya romantîk (sedsala 19em)
Di vê demê de bi ramaniya siyasî a azad karê şano û rêgeha şano carekî din tê afirandin û şano bi jiyana civaki ji nû ve tixûbên xwe çê dike.
Rewteka şanoya rasterast (sedsala 20em)
Pisporê Rus Stanislavski ji şano û lîstikvanên şano re qaîdeyên nû û bi hukmê zanistî rêgehekî din datîne holê û dixwaze bila ramaniya mirov û buyerên ku mirov dijî baş bête zanin.
Şanoya karkeran
Ew rêgeh bi taybetî bi ramaniya cinî a karkeran tê holê û dijî kedxwarî û koletiyê û bindestiyê durişmê mirovên bindest û rewşa gerdûni wek mijar digire destê xwe û dixwaze jiyana mirov serdest û bextewar be û wekhevî çêbibe, daku mirov hemû azad û serfiraz bijin.
Şanoya epîk-diyalektîk
Pisporê Elman Bertold Brecht ê hemdemi ramanî û rêgeha şano bi zanistiyên nû ve diafirîne û dibêje "Di jiyana mirov a civakî de şano ne bi tenê ji bo şox û şengê ye. Mirov dikare bi vî hacetî çanda xwe û dinê jî biguherîne."
Rewtekên şanoyê li Kurdistan û Rojhilata Navîn
Pisporên zanyar li Rojhilata Navîn û Kurdistan li ser çar rewtekên sereke radiwestin.
Sazûmana şanoyê
Çawa ku ji bo wêne, muzîk û xebata sînemayê hin rêgeh û xusus hene, bi taybetî ji bo şano jî gelek tiştên sereta û bingehîn hene. Hemû jî mîna xelikên zincîran bi hevûdu ve girêdayî ne û hevûdu temam dikin. Rêxistina şano bi van dezgehan pêk tê;
Lîstikek çawa tê şanokirin
Berî her tiştî pirtûkeke ji bo lîstika şano hatiye nivîsandin divê hebe. Di mijara pirtûkê de çend karakter hebin, li gor wan lîstikvan tên hilbijartin û rolê her lîstikvanî tê parvekirin. Bi xwendina pirtûkê lîstikvan têne lihevkomkirin û dest bi ceribandina rolên karakterên yek bi yek têne kirin. Dibe ku lîstik kevn be û li gor rojevê naverok ji nû ve tê guhertin. Lîstikvan tên ceribandin û çend dewsgir (lîstikvanek tê hilbijartinê ji dewsa lîstikvanekî din). Lîstik bi çi rêgehî tê afirandin, li ser biryar tê girtin (serkarî (rejî), nîvîskar, nexş, ronahî, müzîk, cil û rûpuş hemû tên ceribandin).
Pişt re bi pîvanekî teknîkî maketek (şiklê derewîn) tê çêkirin, proje bi temamî tê berbiçavkirin, daku lîstik amade be, piştre tê lîstin.
Li ser hunera lîstikvaniyê
Gelek pisporên şano li ser jêhatin û merîfeta lîstikvanan ramaniyên têkuz derxistine holê, ji wan yek jî Anton Çexov e. Çexov dibêje ku „divê her tişt hêsan be, hemû bi hêsanî. Tiştê herî girîng û esasî ji bo şano; ne şexs, têkiliyên ku di nav wan de hene, bi wate ne. Xwepêşandan û lîstikek ne bi fêl û fendan, divê bi jiyaneke jindar bête ziman.“ Serkarekî Şanoya Rus, ê bi nav û deng Stanislavski : „Li ser avahî û şiklê şano guhertinên nû diafirîne û ji bo hunera lîstikvaniyê rêzên nû û daîm dirust dike.““ Pisporekî din bi nav û deng Bertolt Brecht: „Lîstikvanek dikare jiyana mirovan, a civakî bi rêgeha epîk li ser şanogehê bi hêsan bileyze. Ew rêgaha epîk mina Lîstiknavîn [şanogeriya di nav koma gel de ya bêperde, dik, dekor û suflor tê lîstin] (bi Tirkî dagaçlama, ortaoyunu) ew karakterê ku lîstikvan dixwaze bileyze bi xwe re nake xem. Destvala derdikeve meydana lîstikê, çalakiyên ku dixwaze pêk bîne bi vatiniyeke rehet li hev tîne. Çawa ku her yek axaftin axaftina dawiyê ye wisa diaxife û gotinên xwe bi livînên awiran û destan xweşik dike û ji ber xwe gotinan diafirîne û ji nişka ve bê ceribandin wan gotaran derbaz dike."
Bêguman di pêvajoya diroka şanoyê de gelek pisporan xebata şano birêzkirine û ramanên xwe yên hêja di çarçova zanistiyê de pêşxistine. Karê şano di bin hukimraniya sazûmanên serdest de ev rêgeh ji xwe re kiriye armanc. Lê ji bin hukimraniya serdestan derneketiye, azad nebûye. Jiyan xwe nû dike û pêş ve diçe: bi awayê ramanî û civakî şanoya serdestan û ya bindestan raman û rewşa xwe û tevgera xwe diguhere.
Di hunera lîstikvaniyê de lîstikvan ne ew mirovê mêjûyê wî bi tiştên vala bê dagirtin e. Ew nikarin bi taybetî tiştên xwe yên şexsî wek bîr û baweriya xwe bikin hundirê lîstikê. Ew xetereke mezin ji bo jiyana civakî ye. Lîstikvan xwediyê du karakteran e; yek ew bi xwe ne, yê din di tevgera karakterekî din de biyanî ne. Brecht dibeje "yên kamraniyê fêr nakin û bi fêrkirinê nadin kêfkirin, karê wan li ser meydana lîstikê nîn e."
Peroş "Heyecan"
Dema lîstikvanên nû derdikevin şanogehê diperoşin. Lê ew heyecan ji bo lîstikvanên gihîştî jî derbas dibe, ji ber ku dema lîstikvan derdikeve şanogehê rol xwe pêşkêş dike, bi xwe peroşdar dibe. Ew tirse, tirsa ku mirov ji xwe re dibêje : " ma ez dikarim van gotaran rast bêjim. Dibe ku hin hevokan ji bîr bikim. Ew reziliya min e!" Ji ber van sedemên psîkolojîk hemû lîstikvan diperoşin. Ji ber vê sedemê dengê wî/wê lîstikvanî/ê dilerize û qut dibe, dest û pî tên girêdan, tevgera awirên rû têne guhertin, bi xemgînî û wîrîna wî dişike. Lîstikvaneki patî li ser wan tiştên hatine ji bîrkirin ranaweste û di gel hevalê xwe yên lîstikvan bi gotereke nû lîstikê bihev girêdide û rolê xwe dileyze.
Qewimandinên ser laş (beden)
Lîstikvanek dikare rolê xwe yê ku dewsa wî/wê şexsiyetê din de bi durişmê beden bi awirên rû û tevgera destan baştirîn biguhere. (Mînderekî bi pişta xwe girêde û xwe bul bike, dîsa bi minderê zikê xwe mezin bide pêşanîdan, bi solên bilind û nimiz xwe wek kulekek bike. Pêwistiya herî mezin jî axaftinek zelal û tevgera rû û dest û milan e.)
Endezyarî û hin ferasetên şano
Berê dora şanogehan bi hesinan hawîrdor dihate rekehkirin. Di dema Romê de mirovên dil û bende diavêtin hundirê rekehê û lawirên kuvî berdidan ser wan tu zirar nedigîşt temaşevanan.
Di rojame de zanyarên şano bi sê şiklan şanogeh bi rêz kirine.
Şanogeh bi awayekî din jî gilover e. Beranberî derenceyan temaşevan rudinin.
hînkirina lîstikvanan ji bo hin durişmên taybetî
Ji bo perçinandina axaftinê lîstikvan di hundirê poz de, di nav diranan de, nava lêvan de, gewreyê de, bi rêya bêhngirtinê deng derdixe. Ev deng hin caran bi hêrsketinê bilind dibe wek qêreqêr, hin caran jî nizm û tenik dibe, wek mirov pê bigirî, pê bikene, bi vi avayî dikare dengê xwe bi xwe kontrol bike.
Lîstikvan herfê "H" pêyhev dubare dike, herwek "HO""HÎ" Di hundurê poz de ku herfên "NGA" "NG" bê xwendinê deng ji poz de derdikeve di gewriyêde ji "HE""HÎ""HA""HI" û "HEY""HAY""HOY""HÛY" tê dubare kirin, di nav diranan de jî „paqij“ "tenduristî" û hwd. Hin gotin tên dubarekirin, lê hin qinik jî hene, bê wan kar nabe.
Dema dest bi karê şano tê kirin, di destpêkê de tevgera laş pêwist e, da ku ji jêr heta serî germ be. Bi wan livînên ling, dest, mil û tû û serî; lîstikvan dikare tevgera xwe, dengê xwe tevgera awir û ruyên xwe bi xwe qontrol bike. Ev hemû bi rêgeh û rêz pêk tên. Dema pêwist be, ji bo rolekî divê lîstikvan ji nişka ve li erdêkeve pêşde lingên xwe vedike û li ser enişka milê rast xwe diavêje erdê, dûre xwe gildî dike.
Dema bixweze rûnê, lingê rast an jî yê çepê di şunde dimîne. Giraniya laş tê mêzinkirin.
Le Houlme
Le Houlme, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Şano
hînkirina lîstikvanan ji bo hin durişmên taybetî
Wexta lîstikvanek di lîstikê de li ser şanogehê ye, divê pişta xwe ji temaşevanan neguhere. Dema lîstikvanek diaxife, yên din cihê xwe bigirin û dema ku dora wan hat ew li gor girîngiya rolên xwe biaxifin.Ti kes nikare li pêş lîstikvanekî raweste û divê her yek li ser şanogehê belav bibe. Durişmê lîstikvanan bi bizavên wan civane estetîk dibe.
Li Kurdistanê ji ber sedemên mêtingehkirinê, karê şano pêş neketiye, di bin desthilatiyê de sedsalên dirêj di bin bandora çanda wan de maye. Divê ronakbîr û hunermendên Kurd bi rêz û pivanên zanyarî li ser çand û hunera Kurdan lêkolin û lêgerînên xwe rêz bikin û sazgehên çandî bên avakirin, da ku her tişt ji nû ve were ceribandin. Şano wek wêje, sînema û hunerê destan yên din cek û haceteke girîng e ji bo tevgera gelê Kurd.
Eschweiler
Eschweiler, bajarekî navçeya (Landkreis) Aachenê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Qizilqaye
Qizilqaye, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Palûte
Weki İMECE an ji bo alikarî karekî cîranekî ku li erdê mayî bi hev re bê pere bê qedandin. Bi taybeti ji bo, bi hev re çûna paleyê ya cîran an hevalekî tê gotin.
Eduardo Riedel
Eduardo Corrêa Riedel (*5ê tîrmehê 1969) siyasetmedar û karsazek Brezîlyayî ye, ku girêdayî Partiya Sosyal Demokrata Brezîlyayê ye, di hilbijartinên 2022-an de li Brezîlyayê wekî parêzgarê Mato Grosso do Sul hate hilbijartin.
Di 2'ê Cotmeha 2022'an de 361,981 deng (% 25,16) Di sala 2022-an de, wî di hilbijartinên eyaletê de li Mato Grosso do Sul ji bo parêzgar digel Barbosinha ji bo cîgirê parêzgar bû. Di 2'ê Cotmeha 2022'an de 361,981 deng (% 25,16) bû û bi namzetê Renan Contar re derket tûra duyemîn.
Mele Mensûrê Girgaşî
Mele Mensûrê Girgaşî (sedsala 17an û 18an) alim û helbestvanekî kurdan e.
Jînenîgariya Mensûr
Mensur şairekî kevn ê kurd e. Xelkê gundê Girgaşê ye. Girgaş, gundekî biçûk ê navça Behdînan e û dikeve rojhilatê bajarê Amêdî ye. Di bin rêze-çiyayekî ji Çiyayê Garê de ye. Navbera herdukan nezîkî sê saet rê ye. Mamoste Elaeddîn Secadî, di Mejûyî Edebî Kurdî, rûpela 536'an de bi kurtî behsa Mensûr kiriye. Dibêje "Mensur ji xelkê Botan e û hevçaxê Melayê Bateyî ye." Min nameyek ji Şeyda Şêx Memduhê Birîfkanî re şand û hinek pirsiyar jê kirin, ji ber ku şarezayiya wî li ser şair û helbestên Kurdî heye. Di nama xwe ya ji min re şandî de dibêje: "Mensûr xelkê Girgaşê bûye û hevçaxê Melayê Bateyî ye. Di navbera herdukan de munazereyeka bi şi'r heye." Em ji derveyî ve tiştekî din li ser jiyana vî şairî nizanin. Em nizanin di kîjan salê de ji diya xwe bûye, kengî miriye û jiyana vî çawan bûye. Em eva han tenê dizanin ku 209 sal berî niha bûye. Ji ber ku helbesta wî ya "Subhan ji Şah e bê çûn " di nav wê keşkula destnivîs de heye. Ev helbesta han li ser biharê hatiye, gelek xweş û rewan e.
Gotinên kurdî yên gelek giranbiha tê de ne û heta niha kêm helbestên wiha xweş li ser bihare hatine nivîsîn. Ev helbesta han di navça Behdînan de bi navê Beyta Biharê bi nav û deng e û gelek kes dibêjin ku ev helbesta han a Bekir Begê Erzî ye. Lê eva han ne rast e.Ji ber ku navê Mensûr di reza dawiye de heye û her wîha di wê destnivîsê de bi navê Mensur hatiye nivîsîn.Wextê di nav wê helbestê de hatiye nivîsîn (1181'e hicrî) temenê (umrê) Bekir Beg du sal bûye. Bekir Beg di sala 1179'e hicrî de ji diya xwe bûye. Lê helbestekî Bekir Beg jî li ser biharê heye.Gelek nezîkî ve helbesta Mensûr e: Ger mirov herdukan bixwîne, mirov dikare bibîne ku Bekir Beg ve helbesta xwe li ber a Mensûr nivîsiye, lê negihîştiye sewiya wî, her çiqas şairekî mezin jî bûye. Helbesta wî Medîna xweştirîn helbest e.
Lorîn S. Doğan
Lorîn S. Doğan (jdb. sala 1975 li Gundikê Şikro, Nisêbîn) nivîskareke kurd e.
Ewê dibistana seretayî, navîn û lîse li Nisêbînê xwendiye. Dû re li zanîngeha Dîcleyê, beşa Biyolojî qedand. Bi nasnava Lorîn Stran nivîsên wê di kovarên kurdî de derketin.
Shandong
Shandong(çînî: 山东 / 山東; "Shāndōng") ,ew parêzgeh ek li ser peravên rojhilat ê Çîn ê ye. Shandong di zimanê Çînî da tê wateya "rojhilatê çîya". Ji ber ku li rojhilatê çiyayê Taihang ê (太行山) ye, ev nav hildaye. Gund ê Konfusyus, Qufu, li vê parêzgeh ê ye.
Rûerdê parêzgehê 156 700 km² ye, di 2004an de hejmara niştecîhên parêzgehê digihe 91.800.000 kesî.
Saint-Sernin, Aude
Saint-Sernin, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Bazê, Berwarî Bala
Bazê, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Mele Ebdulhadiyê Comanî
Mele Ebdulhadiyê Comanî (1917-2003) nivîskar û alim e kurê Mele Teyîb e, neviyê Mele Seîd e û di 1917an de li Comanîyê hatiye dinyayê. Comanî, gundek e ku li Herêma Xerzanê dimîne û grêdayê bi qeza Misircê (Kurtalan) ve ye. Ji vî gundî, pir kesên zana, rewşenbîr xasma jî mela rabûne. Mele Evdilhadî xwendina xwe ya medreseyê li ba dersdarê bi navûdeng Mele Muhyedînê Hawêlî temam kiriye. Wî piştre li çend gundan meletî kiriye û dersa gelek feqîyan jî daye.
Mele Ebdulhadiyê pirtûkek bi navê Sêkeşan bi zimanê kurdî bi tîpên erebî nivîsiye û di 1998an de ji aliyê Zeynelabidîn Zinar ve bi latînî hatiye tîpguhaztin û di 1998an de ji aliyê weşanxaneya PENCINAR ve li Swêdê çap bûye. Herweha gelek helbestên seyda Comanî jî hene. Helbesta wî ya menşûr, li ser şîna Mele Seîdê Kurdî ye. Mele Ebdulhadî di sala 2003an de li Misircê çûye ber dilovaniya Xwedê.
Rewşan Çeliker
Rewşan (jdb. 1980, li Tetwan, Bidlîs), stranbêj, bestekar û kemanjeneke kurd e.
Jînenîgarî
Rewşan piştî beşa Şêwirmendiya psîkolojiyê ya Zanîngeha Enqereyê xelas kir, lîsansa bilind a li ser Lîstikvaniyê li Zanîngeha Bahçeşehîrê xwendiye û di heman demê de perwerdehiya armonî, keman û viyolayê jî wergirtine.
Demeke dirêj li gelek cihan di festîval û çalakiyên cuda de bi Orkestraya Pera Jazz, Oda Orkestraya ÎTÛ û Halîç, Çağdaş Müzik Topluluğu (Klûba Mûzîkê ya Nûjen) û Orkestraya Muzîka Fîlman ya Stembolê konseran li dar xistiye.
Bi koma Acustic Moods û Horizon bi enstrumanê kemanê û bi awayekî vokal cih girtiye. Di heman salê de di Projeya çandî ya Ewropayê de bi Orkestraya Senfonî ya Melodiyên Aştiyê li Ermenistan û Gurcistanê bi dîmenderê orkestrayê Aram Talalyan re xebatên xwe berdewam kirine.
Arşîvên muzîka kurdî yên Radyoya Êrîvanê û Bexdayê û berhevokên bestekarê ermenî Gomidas Vartabed di nav repertuwarê wê de xwedî cihekî girîng e.
Ferhenga gotinên pêşiyan
Ferhenga Gotinên pêşiyan navê pirtûkeke Nivîskar Çiya Mazî ye. Gotinên pêşiyan (idyom) ên Kurdî bi şîrove û wateya wan ra di pirtûkê de hatiye rêzkirin.
Pirtûk di sala 2005 an da ji aliyê Weşanxaneya Elma hat weşandin.
Ev ferheng li Duhokê bi tîpên Erebî (kurmancî) jî di 2006an da ji aliyê weşanxana Spîrêz hat weşandin.
Dambeck
Dambeck şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Samî Tan
Samî Tan lêkolîner û nivîskar e. Tan niha Hevserokê Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ye û nivîskarê Azadiya Welat e.
Jînenigarî
Samî Tan di sala 1965'an de li gundê bi navê Axçelî yê bi ser navçeya Kolikê ya Semsûrê ve hatiye cîhanê. Lê di nasnameyê de ev agahî bi awayekî din in. Samî Tanî dibistana seretayî, navincî û amadehî li Mêrsînê kuta kiriye. Piştre li Zanîngeha Bosforê ya Stembolê beşa dîrokê xwendiye, lê nebiriye serî. Niha li Zanîngeha Stembolê Beşa Ziman û Wêjeya Farisî û Beşa Zimannasiyê bi hev re dixwîne. Di sala 1993'yan de li Rojnameya Welat dest bi xebatê kiriye. Her wiha di rojnameyên mîna Welat, Welatê Me, Özgür Ülke, Dicle Haber Ajansı û Azadiya Welat de wekî edîtor, berpirsê karên nivîsaran û gerînendeyê giştî xebitiye. Du dewreyan serokatiya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê kiriye. Di sala 2015an de li Zanîngeha Mardîn Artukluyê di warê zimanê kurdî dest bi xwendina masterê kir.Her wiha nivîsên wî ji bilî van weşanan di Kovara Zend, Jiyana Rewşen, Avaşîn de hatine weşandin. Wî ligel Zana Farqînî û Hasan Kaya namilkeyek bi navê Em Zimanê Xwe Binasin amade kiriye.
Nû Meksîk
Nû Meksîk (bi îngilîzî: New Mexico ; bi spanî Nuevo México ) dewletek e li başûrê rojavayê Dewletên Yekbûyî. Ew yek ji dewletên çiyayî yên başûrê Çiyayên Rocky ye, ku herêma Çar Corners a rojavayê Dewletên Yekbûyî bi Utah, Kolorado û Arîzona re parve dike û ji rojhilat û başûrê rojhilat ve bi Teksas, li bakur-rojhilat Oklahoma û eyaletên Meksîkî yên Chihuahua û Sonora li başûr sînorkirî ye.
Axşîş
Axşîş, gundekî girêdayê navçeya Dep ya Xarpêtê ye.
Parsberg
Parsberg bajarokekî navçeya (Landkreis) Neumarkt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Mîsî
Mîsî, gundekî girêdayî navçe Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.
Le Port-Marly
Le Port-Marly, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Caernarfonshire
Caernarfonshire (an an ) wîlayetek Walesê ye.
Kelekîn, Pîranşar
Kelekîn gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 914 kes (155 malbat) bûn.
Kronoberg (län)
Kronobergs län yek ji parêzgehên Swêdê ye. Navenda parêzgehê bajarê Växjö ye.
Étaules, Côte-d'Or
Étaules, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Houppeville
Houppeville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Mermind
Mermind, gundekî girêdayî navçe Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.
Grottammare
Grottammare, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Markeyê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara niştecihên komûnê 16 hezar û 6 kes e.
Baluke
Baluke, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Helgåvatnet
Helgåvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol, bi 5 kîlomêtreyan dikeve bakurê rojhilata gundê Flostrandê.
Ohio
Ohio yek ji dewletên DYAyê ye.
Esens
Esens, bajarekî navçeya (Landkreis) Wittmundê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Mîrawe, Basirme
Mîrawe, gundekî bi ser Basirmeya navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Vaud
Vaud yek ji 26 kantonên Swîsreyê ye.
Nihawend
Nihawend navê yek ji bajarên li parêzgeha Hemedan ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Tehwî
Tehwî, tawî yan jî te'ew (taew) (bi latînî: Celtis caucasica) dareke bi fêkî ye. Rengê pelçê wê wek rengê pelçên zeytûnan in lê jê pantir in. Fêkiyên wê ji nokan biçuktir in. Ku fêkiyên wê hîn yên negihîşitî ne yên kesk in û meriv dikane tev dendikan bixwe. Ku dipelifin dendikên wê hişk dibin û şîrîn dibin. Meriv nikane dendikên wê bixwe; tek çermê dorê tê xwerin.
Cénac
Cénac, komuneke li departementa Gironde a Fransayê ye.
Palau
Palau (bi zimanê palau: Belau) dewleteke di Pasîfîkê de ji giravan de pêk tê ye.
Erdnîgarî
Dewleta Palau ji giravên Palau pêk tê ye û di nav komgiravên Karolinên bakur de ye û li bakura Papûa Gîneya Nû dikeve ye. Komgirav ji 250-350 giravan pêk tê ye û di wan de ya herî mezin bi 409 km² girava Babelthuap ye. Li wan giravan nehan tenê jiyan heye.
Mato Grosso do Sul
Mato Grosso do Sul, yek ji 27 yekîneyên federasyon ên Brezîlyayê ye. Federasyon li başûrê Herêma Midwest e. Wargeh bi pênc dewletên Brezîlyayê wekî Mato Grosso (bakur), Goiás û Minas Gerais (bakurê rojhilat), São Paulo (rojhilat) û Paraná (başûrê rojhilat) û du welatên Amerîkaya Başûr: Paraguay (başûr û başûrê rojava) û Bolîvya (rojava) sinorkirî ye. Ew di nav 79 şaredariyan de tê dabeş kirin û rûberek 357.145.532 km², bi mezinahiya Almanyayê ve tê berhev kirin.
Di sala 2021an de bi nifûsa 2,839,188, Mato Grosso do Sul 21em dewleta herî qelebalix a Brezîlyayê ye. Paytext û şaredariya wê ya herî populer li Mato Grosso do Sul Campo Grande ye. Şaredariyên din ên ku nifûsa wan ji 100,000 zêdetir e Dourados, Três Lagoas û Corumbá ne. Dawiya rojavayî ya dewletê ji hêla Pantanal ve tê girtin; bakurrojava deştan digire; û rojhilat deştên bi zincîreyên çiyayên asê yên Bodoquena digire. Paraguay, Paraná, Paranaíba, Miranda, Aquidauana, Taquari, Negro, Apa û Correntes çemên herî girîng in..
Kozîk
Kozîk, gundekî girêdayî navçe Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.
Batîfa, Berwarî Bala
Batîfa, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Gurcî
Gurcî, yan jî Kartvelî (bi gurcî: ქართველები), gelê neteweyên kartvelî ye ku li welatê Gurcistanê ne û bi Zimanê gurcî diaxivin. Gurcî xwedî dîrokek ku ji 4000 salan zêdetir tê hesab kirin. Her çend heya sedsala 11an Gurcistan a yekgirtî be jî, gelê gurcî ji sedsala 3ê berî zayînê ve hene ku li ser herêma nêzîkê ku îro wekî Gurcistanê tê zanîn hikum dikin. Gurciyan baweriya Xiristiyanî yê zû pejirand (Gurcistan, an jî wekî ku jê re digotin Padîşahiya Iberia, duyemîn welatê yekem ê cîhanê bû ku Xirîstiyantî wekî olek fermî bû dema ku di sala 327 PZ de wekî dînê dewletê hate ragihandin). King David IV Avaker di sedsala 11an de Serdema Zêrîn a Gurcistanê vekir.
Di sala 1801 de, Tsarê Rûsyayê Pawlos, Gurcistanê dagir kir. Ev bû sedem ku welat paşê bibe beşek ji Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst, ku di sala 1922 de hate ragihandin. Gurciyan wê hingê xwe serbixwe ragihandin, lê serxwebûnê tenê 1918-1921 domand. Dûv re welat bû beşek ji Yekîtiya Sovyetê, her çend di sala 1936an de bû SSR ya Gurcistanê. Rêberê Sovyetê Yosîf Stalîn (bi navê יוסעב ஜுஶவிழ், Ioseb Dzughashvili) gurcî bû. Piştî sala 1991, Gurcistanê dîsa serbixwe hate ragihandin.
Dîrok
Gurcî bi Îberya û Kolxîs şaristaniyên Antîka Klasîk hatin qada dîrokê; Kolhîs ji aliyê çandî ve bi Helenîk ve girêdayî bû, lê Îberya di bin bandora Iskenderê Mezin de bû, heta ku Împeratoriya Axamenî hat hilweşandin. Bi belavbûna Xirîstiyantiyê li Îberyayê ji aliyê Kapadokiyan Saint Nîno, ew bûn yek ji wan neteweyên yekem ku di sedsala 4-an de baweriya Îsa qebûl kirin, û îro jî piraniya Gurciyan Dîra Ortodoks a Rojhilat Xiristiyanên Ortodoks û li pey dêra xwe ya neteweyî xweserî Dêra Ortodoks a Gurcistanê Civatên gurcî Katolîk û Misilman jî hene, û hejmareke girîng ji Gurcîyên ne oldar. Asya û Ewropa li Qefqasya, ku di sala 1008-an de wek pirek ku gurcîyan girêdide da ku împaratoriyek pan-Qefqasya ava bike   paşê, bi destpêkirina Serdema Zêrîn a Gurcistanê, welat gihîşt lûtkeya hêza xwe ya siyasî û çandî. Di vê serdemê de Mongolan û Tîmûr hêrîşên, Deryaya Reş, Kêtina Konstantînopolîsê û her weha dawîn ji padîşahên gurcî yên mezin V. Mirina Giorgi di sala 1346an de, di encama sedemên wek aloziya navxweyî de, berdewam kir heta ku padîşah lawaz bû û piştre hat dabeşkirin.
Di dema Serdema Nû ya Destpêkê de, Gurcî ji aliyê siyasî ve hatin dabeşkirin, û serdema padîşahiyan û mîrekiyên bindest ên Împeratoriya Osmanî û Îranê xanedanên li pey hev dest pê kir. Gurciyan dest bi lêgerîna hevalbendan kirin û Rûsan li ser asoya siyasî wekî hevalbendek muhtemel "ji bo xatirê baweriya xiristiyan" dîtin ku li şûna yên windakirî Împeratoriya Bîzansê bigirin. Padîşahên Gurcistanê û Carên Rûsî, Padîşahê Gurcistanê yê Rojhilat Kartlî-Kakhetî di sala 1783-an de. II. Wan bi kêmanî 17 qasid şandin ba hev, ku di encamê de Erekle Peymana Georgievsk bi Imperatoriya Rûsyayê re çêkir. Lêbelê, hevalbendiya Rûs-Gurcî, Padîşahiya Kartli-Kakhetî ya Rojhilatê Gurcistanê ya Rûsyayê, ku di sala 1801-an de bi tevliheviya navxweyî re têkoşîn kir û, di 1810 de, Gurcistana Rojava Padîşahiya Imereti ji ber berdewamkirina pêvekirinê û nepêkanîna şertên peymanê bi dawî bû. Ji bo vejandina dewletê gelek serhildan û operasyon hatin organîzekirin, ji wan ya herî girîng Komploya 1832 bû, ku bi ser neket. Desthilatdariya Rûsyayê li ser Gurcistanê di encama peymanên aştiyê yên bi herêmên mayî yên Gurcistanê re ku Îran, Osmanî û Împaratoriya Rûsyayê di sedsala 19-an de perçe perçe kiribûn, hat qebûlkirin. Gurciyan ji sala 1918an heta 1921ê di dema Komara Yekemîn a Gurcistanê de ji Rûsyayê serxwebûna xwe bi kurtî îlan kirin û di dawiyê de ji Yekîtiya Sovyetê 1991 dîsa bi ser ket.
Miletê gurcî ji eşîrên coxrafî yên cihêreng, her yek bi kevneşopî, adet û zarava xwe û gelên girêdayî bi zimanên xwe yên herêmî yên wekî Swanî û Megrelî pêk tê. Pergala nivîsandina taybet û bi kevneşopiyeke nivîskî ya kevnar a ku vedigere sedsala 5-an, Zimanê gurcî ji bo hemû Gurciyên ku li wî welatî dijîn û herwiha zimanê fermî ya Gurcistanê. Li gor Wezareta Dewletê ya Gurcistanê ya ji bo Pirsgirêkên Diyasporayê, statîstîkên nefermî dibêjin ku li dinyayê zêdetirî 5 milyon gurcî hene.
Ziman
Gurcî ji gelê Gurcistanê û ji zimanê wan re tê gotin. Zimanê gurcî ji malbata zimanên qefqazîşaxa başûrê qefqazî ye. Nêzîkî svanî, lazî, megrelî ye. Gurcî li Gurcistan, Tirkiye, Îran, Azerbaycan, başûrê Osetya û li hin welatên Ewropayê dijîn. Li Kurdistana Bakur jî gurcî hene û osmanî û dûgela tirk ew anîne bicihkirine.
Norrbotten (län)
Norrbottens län yek ji parêzgehên Swêdê ye. Navenda parêzgehê bajarê Luleå ye.
Hjertvatnet
Hjertvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye.
Houquetot
Houquetot, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Berroj
Berroj, gundekî girêdayê navçeya Dep ya Xarpêtê ye.
Rehîm
Rehîm (Er-Rehîm) (Erebî الرحيم), Yek ji 99 navê Xwedê ye.
Prunay-le-Temple
Prunay-le-Temple, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Kelur
Kelur, Keluř, Kelurr, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Espelkamp
Espelkamp, bajarekî navçeya (Landkreis) Minden-Lübbeckeê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Elma
Elma, weşanxaneyeke ji alî Muslum Yücel ve di 2003 ê de li Stenbolê vebûye. Di sala 2007 an de hatiye girtin. Peyva elma tê wateya "Sêv"e
Kendire
Kendire gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 172 kes (27 malbat) bûn.
Oklahoma
Oklahoma yek ji dewletên DYAyê ye.
Korsvag
Korsvag, gundekî girêdayî navçe Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.
Çata Jêrê
Çat an jî Çata jêrê (tirkî: Çatkösedağ) gundekî li ser navçe ya Zêtkayê ye.
Gund li rojavaya Kosedaxê dikeve. Çemê Çetelê yê navdar nav vî gûndî re xwe bi dor bi dor newal û korta digre kêleka rê ya gund diherike diçe.
Saissac
Saissac, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Oregon
Oregon yek ji dewletên DYAyê ye.
Lûsunk
Lûsunk, gundekî bi ser Medena navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Bêqulkê
Bêqulkê, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Xalid Axayê Zêbarî
Xalid Axayê Zêbarî helbestvanekî kurd e.
Xalid Axa yê Zêbarî/Zîbarî di 1827an de li Gundê Şêniyê hatiye dinyayê û di dawiya salên sedsala 18an de jî çûye dilovaniya xwe.
Melekşahî (navçe)
Şaristana melekşahî an jî Erkewazî yek ji navçeyên Parêzgeha Îlamê ye li Rojhilatê Kurdistanê ya girêdayî dewleta Îranê.Navenda vê navçeyê bajarê Erkewazî ye. xelka vê devera bi regez kurmanjin.ji Melkişî an Çemişgezeg.
Xalid Axayê Zêbarî
Gundê wî dikeve deşta Zê, li nav eşîra Zêbariyan, ku dikeve Rojhelata Amêdiyê. Xalid, kurê Şêx Hiseyn e. Bapîrê wî Şêx Xalid kurê Şêx Hiseynê Zîbarî ye. Xalid Axa li Cizîra Botan, xwendiye. Herweha wî li hin xwendegehên herêmê yên din jî xwendiye û li gelek şûnewarên şên yên li çiyayên Botan geriya ye. Piştre ew şûnde vereriyaye qeza Amêdiyê û li wir jiyana xwe domandiye, ta ku çûye ber dilovaniya Xwedê.
Xalid Axayê Zêbarî ji binemala axan e, ku bi navê Axazade di berê da bi nav dikirin. Ew ji gundê şîniyê ye li Rojhelata Amêdiyê li Deşta Ziyê ye. Her wekî tête gotin li ser çax û demê Mele Mensûrê Girgaşî û Bateyî yan paşî wan bi heyamekî, bi çend sala jiya ye, ku li dûmahiya sedê panzdê û Sedê şanzdê, ku di hinde berperêt niviştêt feqan da wekî Enwarê dikevine Namexana Mele Yehyayê Mizûrî (Minzûrî) li Amêdiyê, li navbera (905-974)ê Mişextê jiya ye.
Burtscheid, Rheinland-Pfalz
Burtscheid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Velburg
Velburg bajarokekî navçeya (Landkreis) Neumarkt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Pêçek
Pêçek navên riwekên ku xwe li deran werdidin û dipiçikin. Ji bo ewê pê ra dibêjin pêçek, ya ku li deran dipiçike. Qolên pêçekê pir dirêj dibin dikanin dîwarên malekê bi temam bigirin. Bi zanistî 15 cureyên xwe hene. Hin cureyên xwe yên bi girnişên wek diranan in. Xwe bi wan diraninan xwe bi dîwaran digirin. Hin cureyên xwe yên bê girniş in û xwe li dar û beran weridin.
Kor
Kor, gundekî girêdayî navçe Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.
Cenon
Cenon, komuneke li departementa Gironde a Fransayê ye.
Essen
Essen, bajarekî herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
La Houssaye-Béranger
La Houssaye-Béranger, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Hopvatnet
Hopvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 15 kîlomêtreyan dikeve aliyê bakurê rojhilata gundê Nordfoldê
Urbino
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara niştecihên komûnê 13 hezar û 820 kes e.
Metafizîk
Metafizîk yek ji şaxên fîlozofiyê ye. Di dema Şarezayiya Yewnanistana Kevn de fîlozofan mijarên ku li derê tixûbên fizîkê diman bi vî navî binavdikirin. Wê demê zanîstî wekî îro nepêşketî bû. Di dema nûjen de wate û mijarên metafîzîkê hatine guhertin. Lewra zanîstî gelek pêşketiye. Metafîzîk pirranî bu mijarên ontolojîk (ango afirandinê) re bilî dibe.
Zug
Zug bajar û paytexta kantona Zugê ya Swîsreyê ye.
Metafizîk
Herçendî zanîstiyên pozîtîv bipêşdikevin mijar û tixûbên metafîzîkê jî teng dibe yan tê guhertin. Niha metafîzîk bi mijarên wekî, hebûn, afirandin, têkilî, dem, Xwedê, gerdûn hwd re bilî dibe.
Birusif
Birusif, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Sallèles-Cabardès
Sallèles-Cabardès, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Hewajil
Hewajil ya dükeł řiçya şîtirîn û sûktirîn camid e le dinya. Hewajil 99.8 le sedî le hewa duris bîe û cûr şîşe î dîm û ew dîmî dyar e bełam wextîg des deyd e lî mînî e ebr. Hewajil tenya si çene hewa qurs e. herçen hewajil zûrim le hewa duris bîe bełam wereqetî fere s û tenya 2 girem le lî tüenî wereqet acuř 2 kîlû nîmîg bigrî. Eřa duris kirdin hewajil tyen şilaw naw jil der tyerin bidûn ewe ki saxtimanegey bişkinin, inca le cyay şilawegey hewa ken e naw jilege. Hewajil madey fere giranîg e bełam karaî feryg îş dîrî û tenanet le naw saxtiman müşekeyl asmanî we kar biryey.
Skåne (län)
Skåne län yek ji parêzgehên Swêdê ye. Navenda parêzgehê bajarê Malmö e.
Berg, Palatîna Jorîn
Berg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neumarkt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Maweran
Maweran, gundekî bi ser Basirmeya navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Kendequlanî Serû
Kendequlanî Serû gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 55 kes (9 malbat) bûn.
Hîman
Hîman, gundekî girêdayê navçeya Dep ya Xarpêtê ye.
Kolanis
Kolanis, gundekî bi ser navçeya Motkiya Bidlîsê ve ye.
Sîrwan (navçe)
Şaristana Şerwan û Çirdawil yek ji navçeyên Parêzgeha Îlamê ye li Rojhilatê Kurdistanê ya girêdayî dewleta Îranê.Navenda vê navçeyê bajarê Şêrwan û Çirdawil ye.
Étormay
Étormay, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Pensîlvanya
Pensîlvanya (bi îngilîzî: Pennsylvania) yek ji dewletên DYAyê ye.
Komara Ketelanî
Komara Ketelanî yan jî Komara Ketelonya, wek Ketelonya jî tê zanîn, dewleteke serbixwebûyî ye ku di 27'ê cotmeha 2017'an de li Nîvgirava Îberî bi awayekî yekalî hate îlankirin. Parlamena Ketelonyayê danezana serxwebûnê di navbera krîza destûrî ya li ser encama Giştpirsiya Serxwebûna Ketelonyayê, 2017 ji Spanyayê girt.
Dêluran (navçe)
Şaristana Dêluran, anku şaristana Dêluřan, yek ji navçeyên parêzgeha Îlamê yên Rojhilatê Kurdistanê ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye. Navenda vê navçeyê bajarê Dêluran ye.
Şêx Şemsedînê Exlatî
Şêx Şemsedînê Exlatî (1588 Xelat - 1674 Dihok) Wêjevan û helbestvanê kurda ye. Helbestvanê wêjeya Kurdî ya qedîm e. Di dawiya sedsala 16an heta sedsala 17an jiyaye. Di wêjeya Kurdî de yekemîn helbestvanê terîqeta Xelwetiye ye.
Jiyana wî
Şêx Şemsedînê Exlatî, di sala 1588an de li navçeya Xelatê ku îroj li ser Bidlîsê ji dayik bû ye. Ji ber şerên di navbera dewleta Osmanî û Sefewiyan de ji Xelatê ber bi çiyayên Oremarê koçberî bû ye. Piştî çend salan, ji Oremarê gihîştiye Birîfkayê û li wir bi cîh bû ye.
Şêx Şemsedîn, perwerdehiya xwe li cem kesên ji malbatê standiye. Di sala 1674an de, di 86 saliya xwe de, li Başûrê Kurdistanê li gundê Birîfkan ku li ser bajarê Dihokê ye, çûn li ser Xwedê xwe û li wê derê hatiye gor kirin
Ez ku mestê meyê ‘işq im tenenaha ya hû Miṣr û Beġdad û Dimeşq im tenenaha ya hû Teşneê abê wiṣal im ji ġemê ‘işqê tinalim ‘Aşiqê Ḥeyyê Celal im tenenaha ya hû
Şêx Şemsedîn, hemdemê Mela Ehmedê Cizîrî û Feqiyê Teyran e. Heta niha mîna hemdemên xwe baş ne hatiye nasîn.
‘Alem eger çi qal tikin ez tibêjim ji derdê ‘işq Qetl im eger ḥelal tikin ez tibêjim ji derdê ‘işq Munkirê vê ji mêj in ew ji dîriyê dibêjin ew Xûnim eger tirêjin ew ez tibêjim ji derdê ‘işq
Ji hêla nirxandina edebî ve ziman û qalibên serbixwe ava kirine. Sentaksên nû çê kirine. Cihê wî di wêjeya kurdî de pir girîng e. Jiyana gundewarî û siruştî di helbestên wî de berbiçav e. Ziman û felsefeya ku di dîwanê de hatiye bi kar anîn taybetê bi wî ye. Şêx Şemsedîn, bawerîya wî bi raman wahdetu’l-wucûdê heye. Ev bawerî di helbestên wî de berbiçav e. Helbestên wî pir rewan û herikbar in.
Çûye ji min ṣebr û qerar tigrîm bi feryad û hewar Navête min ġeyrî dîdar ten tele lat la la
Dîwaneke wî heye helbestên kurmancî
Riboviria
Çavkanî
1., Dempsey DM, Dutilh BE, Harrach B, Harrison RL, Hendrickson RC, Junglen S, Knowles NJ, Kropinski AM, Krupovic M, Kuhn JH, Nibert M, Rubino L, Sabanadzovic S, Simmonds P, Varsani A, Zerbini FM, Davison AJ (2019). "Changes to virus taxonomy and the International Code of Virus Classification and Nomenclature ratified by the International Committee on Taxonomy of Viruses (2019)". Archives of Virology. 164 (9): 2417–2429. doi:10.1007/s00705-019-04306-w. PMID 31187277. Retrieved 20 March 2020.
2.Gorbalenya, Alexander E.; Krupovic, Mart; Siddell, Stuart; Varsani, Arvind; Kuhn, Jens H. (15 October 2018). "Riboviria: establishing a single taxon that comprises RNA viruses at the basal rank of virus taxonomy" (docx). International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV). Retrieved 9 March 2019.
3."Virus Taxonomy: 2018 Release" (html). International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV). October 2018. Retrieved 8 March 2019.
Copyleft
Copyleft, pratîka dayîna mafê belavkirin û guherandina bi serbestî milkê rewşenbîrî ye bi şertê ku heman maf di berhemên derûdor ên ku ji wê milkê hatine afirandin de bêne parastin. Copyleft di forma lîsansê de dikare were bikar anîn ku şert û mercên mafnasiyê ji bo karên ji nermalava komputerê bigire heya belge, huner, vedîtinên zanistî û tewra hinek patentan bigire. Copyleft rêgezek e ku tê de nermalava an xebata hunerî dikare were bikar anîn, guheztin û bi serbestî were belavkirin bi şertê ku her tiştê ku jê hatî bi heman mercan ve girêdayî be.
Berevajî lîsansên nermalava belaş ên destûrdar, lîsansên nermalava Copyleft wekî parastin an berevajî têne hesibandin û hewce dike ku agahdariya ku ji bo ji nû ve hilberandin û guheztina xebatê hewce dike ji wergirên bernameya nermalavê, yan binaryan re were peyda kirin. Ev agahdarî bi gelemperî di forma pelên koda çavkaniyê de ye ku bi gelemperî kopiyek şertên lîsansê hene û nivîskarên kodê qebûl dikin.
Lîsansên Copyleftê yên navdar di nav wan de Lîsansa Giştî ya GNU (GPL), ku ji hêla Richard Stallman ve hatiye nivîsandin û yekem destûrnameya nermalava Copyleftê bû ku bikaranînek berfireh dîtiye. Di nav lîsansên wî de Lîsansa Giştî ya Mozilla, Lîsansa Hunera Azad û Creative Commons. şertê lîsansa parvekirinê, du yên dawîn ji bo formên din ên xebata rewşenbîrî û hunerî, wek belge û wêne, têne armanc kirin.