cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Katerina Graham
Kariyer
Berî serkeftina wê wekî cadû Bonnie Bennett di rêzefîlmê wêneguhêzê The Vampire Diaries 2009an de, ew gelek rolên piştgiriyê lîst, di nav de di fîlma serkeftî 17 Again - Back to High School bi Zac Efron di rola sereke de. Di fîlma Honey 2 de, Graham ji bo cara yekem di rola pêşeng wekî dansvan Maria Ramirez de xuya bû., Di fîlmê The Holiday Calendar ku di sala 2018an de weşandî bû, rola sereke Abby Sutton lîst. Digel xebata xwe wek lîstikvan, ew wekî muzîkvan jî dexibit e. Mînakî, ew berê ji bo Will.i.am û Nelly re stran  nivîsand. Herwiha ew di vîdyoya muzîkê ya Nellyê de ji bo Just a Dream hat dîtin. Di sala 2009an de ew strana Sassy tomar kir, di sala 2010an de vîdyoya hevkariyê jî derket.
Mêrgesor
Dîroka Mêrgesorê
Nêzîkî Mêrgesorê şûnewarên navdar ên bi navê Şaneder û Zewî Çemî Şaneder hene.
Xisqonis
Xisqonis, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Dara Hêniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Katerina Graham
Kariyer
Di 2' ê hezîrana 2017an de albûma wê Love Music Funk Magic derket, ku ew hem bi xwe nivîsand û hem jî hilberand. Di adara 2017 de, yekem serbestberdana yekane carinan xuya bû, ku ew bi Kenny "Babyface" Edmonds re nivîsand.
Zach Roerig
Zach Roerig (z. 22'ê reşemiyê 1985 li Montpelier, Ohio) aktorekî amerîkan e.
Bad König
Bad König, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Hesseê ye.
Têt
Têt, berhemeke Elî Herîrî ye. Eslê vê berhema wî, bi qasî ku tê zanîn pirr dirêj e. Beşek ji wê ku heta roja me hatiye.
Deneuille-les-Mines
Deneuille-les-Mines, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Barzan, Mêrgesor
Barzan, gundekî bi ser navçeya Barzan a parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Barzan yek ji gundên herî navdar yên Kurdistanê ye. Ev gund di şoreşên Kurdan û tevgera azadîxwazî ya Kurdistanê da cihekê gelek giring digirit.
Erdnîgarî
Gundê Barzan li şehristan anko ya Mêrgesorê li stan anko parêzgeha Hewlêrê li Başûrê Kurdistanê ye. Ev gund dikevit aliyê rojavayê Mêrgesorê. Hevsiyên gundê Barzan ev gund in: li başur Bilê, li bakur Hesinan û Bibana, li rojhilat Hesneka û li rojava jî Hevindkan.
Barzan li 36° 55' 34 bakur û 44° 2' 26 rojhilat helkevtiye û 661 metiran li ser astê deryayên azad bilind e.
Çiyayê Şirînê çiyayekê navdarê Kurdistanê ye ko li bakur çavdêriya Barzan dikit.
Seqaya Barzan seqayeka çar demsal e. Buharên Barzanê bi kulîlk û nêrgizan xweş û bedew e. Havînên wê gerim in. Payîza wê bi rengên payîzî yên daran kevalekê rengîn e. Zivistaên Barzan jî dijwar in.
Dîrok
Şoreşên Şêx Evdilselamê Barzanî, Şêx Ehmedê Barzanî, pişikdariya di xebatên Şêx Ubeydilayê Nehrî û Komara Mahabadê da, Şoreşa Îlonê, Şoreşa Gulanê û gelek şoreş û serhildan û berxwedanên dî tenê hindek nimûne ji xebata dirêjdema vî gundî ne.
Xelkê Barzan
Xelkê gundê Barzan hemî Kurd in û bi Kurmancî diaxivin. Dînê xelkê Barzan Îslam û mezhebê wan Şafiî ye.
Elînazîk
Elînazîk an ala nazik xwarinek ji pêjgeha kurd, suryanî, romî (tirk) û ereb e. Bi taybetî li parêzgehên Dîlok, Riha, Mersîn, Edene û Amedê navdar e.
Navê xwarinê yê rastîn "ala nazîk" bûye, di çerxa demê de wiha hatiye guhertin.
Ji bacanreşka pijandî, mast, goştê golik an berxê (herwiha goştê kişandî) û biharbêhnê (biharat) tê amadekirin.
Bacanreşka xwe ya pijandî bi germî sîr û mast bikin. Biharata xwe bavêjinê, tevdin.
Tîkegoşta xwe (yan goştê kişandî) di nava rûnê de biqelînin tevlî ew çênca we amade kiribû bikin.
Dema hat ser destexaneyê (sifreyê), îsota tûj (no) ya qijilandî berdin ser binikan.
Vuolep Sårjåsjávrre
Vuolep Sårjåsjávrre, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye.
Prons
Prons, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Dara Hêniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
La Bussière, Loiret
La Bussière, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Kurmanciya dêrsimî (devok)
Kurmanciya Dêrsimî yan jî here-were, ji devoka herêmi ya Kurmanciya Dêrsimê tê gotin. Yek ji şêwezarên Kurmanciya Rojava ye ku li Dêrsim û Sêwazê/Qoçgîrî tê xeberdayîn.
Zimanê eşîrên Xiran, Qoçgîrî, Kurêşan, Bava Mansuran, Şikakan, Şadiyan, Kimsoran, Îzoliyan, Axûçanan, Reşwan û Parçikan e. Kurmancîya Dêrsimê gelek nêzîkî serhedkî û kurmanckî ye, dibêjin wek pireke navbera kurmanckî û serhedkî de ye.
Here-were
Here-were li Dêrsimê navekî henekoyî yê kurmancî ye. Kirmanc jê re bi henekî "here-were" dibêjin. Kurmanc jî Kirmanckî wek "şo-bê" bi nav dikin yê ku heman wate dide.
Bûîn ve Miyandeşt (navçe)
Bûîn ve Miyandeşt yek ji navçeyên parêzgeha Îsfehanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Bûîn ve Miyandeşt e.
Barzan (dever)
Barzan devereka navdar ya Başûrê Kurdistanê ye ko bi awayekê dîrokî hemî dever û gundên heft eşîrên barzanî vedigirit. Ew eşîr ev in: berojî, nizarî, şêrwanî, dolemerî, mizûrî jorî, gerdî û herkiyên Binecî.
Xenege
Xenege, gundekî bi ser navçeya Xarta parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Sonnefeld
Sonnefeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Coburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Kemera Oryonê
Kemera Oryonê, an Sêtilk(?) asterîzmeka di komstêrka Orionê de ye. Sê stêrkên geş wê pêk tînin: Elnîtaq, Elnîlam û Mîntaqa. Elnîtaq nêzî 800 sala ronî dûra dinê ye û radyasyona ûltravîolê derdixe.
Elnîtaq 100.000 car ji rojê ronîtir e. Elnîlam nêzî 1340 sala roniyê dûra dinê ye û ji rojê 375.000 car ronîtir e. Mîntaqa 915 sala roniyê dûra dinê ye û 90.000 carî ji rojê ronîtir e. Dîtina kemera oryonê pirr hêsan e û ew dîtina hin komstêren din ên nîvkureya bakur re jî dibe rênîşan.
Yazîhacî
Yazîhacî, gundekî ser navçeya Macîranê ye.
Coşatûy Serû
Coşatûy Serû gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 150 kes (33 malbat) bûn.
Herkin
Herkin, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Dara Hêniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Şîvikê
Şîvikê, gundekî bi ser navçeya Mizûrî Bala a parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Penaberî
Penaberî di nava avaniya civakê û şêniya wê de, diyardeyên bingehîn ên bi bandor dide xuyakirin. Penaberî ji şûnwarên xwe û bê xwesteka xwe her wiha bi sedemên ne xwezayî cihê wan tê guherîn. Her wiha ji ber sedemên siyasî an jî netewî ji cihekî din bi darê zorê dişînin ber bi cihekî din ve, ango ji civakbûn, malbetbûn, tekekesbûn an jî girûpên pê re jiyan dike ji cihê ku hatiye dinê terk dike. Ev şêniya ku cih bi cih şûna xwe diguhere re, jê re tê gotin şêniya koçberiyê. Li gorî pîvanên qada navnetewî: Koçberî ji bo bi cihbûn an jî xebatê ye, ji bo wê şênî dikare di nava welatan de cih biguhere. Koçberî wekî ku di nava sînorên netewî de çêbibe, di heman wextê de di nava sînorên navnetewî de jî dibe. Koçberiyên di nava sînorên navnetewî de, jê re tê gotin koçberiya hundirîn. Ji koçberiya derdikeve derveyî sînorên netewî re jî wekî koçberiya derve tê binavkirin. Koçberiya hundirîn; Lê xweşnehatina deşt û çiya û balkêşiya bajaran dihêle ku di qadên zozanan de jî di nava herêman de an jî, ji zozanekê ber bi zozaneke din ve koçberî bibe. her wiha di nava bajaran de koçberî ji gundan ber bi bajaran ve, jiboyî mewsîmê koçberiyên demkurtî jî, jê re tê gotin cureyên koçberiyê.
Antezant-la-Chapelle
Antezant-la-Chapelle, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Penaberî
Koçberiyên derve: Ji welatekî ber bi welatekî din ve, an jî koçberiyên li hemberî koma welatekî koçberiyên di nav parzemîn û deryayan de an jî di roja me ya îro de bi peyman, lihevhatinên du alî koçberiyên ji bo kar an jî koçberiya mejî ye. Di tebeqe kirina çêbûna koçberiyê de, dibe ku pîvana herî girîng di derbarê pêvajoya girtina biryara koçberiyê de ye. Biryara koçberiyê û dîsa kesên ku vê çalakiyê pêk tînin her wiha heger ev biryar bi dilxwazî hatibe girtin, ev tevgera koçberiyê ya bi dilxwazî ye.
Koçberiya bi dare zorê: Beşekî şêniyên ji ber sedemên zilm û zora li hemberî wan tê bikaranîn, biryara vê koçbûnê digirin. Her wiha ev mirovên ku bi vî awayî koçber dikin ji derveyî vîna wan bi îradeya hinek din ku li ser hatiye sepandin neçarî vê dibin. Sedemek din jî ew e ku ew herêma ku tê de jiyan dikin rewşa civakî, aborî, çandî û derûnî tê rewşekî wisa ku lê nayê jiyîn, ji ber vê sedemê ji vê re dibêjin koçberiya bi darê zorê. Tevgera koçberî ya neçarî wekî ku di nava sînorên netewî de çêdibe ,dibe ku derkeve dervayî sînorên netewî jî.
Sedem û neyniyên ku di encama koçberiyê de li bajaran derdikevin holê : a.	dihêle ku arazî ji bo çandiniyê zêdetir were bikaranîn. b.	Di bajaran de rê, kolan, deware her diçe zêdetir dibe c.	Bajar bê pilansazî û xerab pêş dikeve xizmetên darayî yên bajêr zêdetir dibin. d.	Di bajaran de cihê lîstok, parkan û şînatî têra şêniyan nake e.	Di qada perwede tenduristî û xizmetên civakî de, têra hemû bajar nake
Li ser sînorê Rojhilat û Bakûr li şûna gundên Kurda Turk bi cî kirine ji bo bandora helandinê li herdu parçeyên welat bike. Wek mînak li Erdîşa Wanê afxanî bi cîkirine li gelek navendên bajarên kurdan netewên cuda anîne bi cî kirine ger em mînakên wê bidin: li navenda bajarê Wanê ecemên îranê li qersê azerî, li îdirê azerî û qirgizî li Erzeromê dadaş, li Mûşê terekme, li navendên Mêrdîn sêrt, Riha, Semsûr û Dîlokê jî ereb hatine bi cihkirin. Li rexmî van polîtkayan dewleta Turk bi serneketin, piştî têkoşîna azadiya kurdan avabûyî ji1984’ an û heya niha dewleta Turk li ser navên polîtkayên ewlekariyê çar hezar gundên kurdan şewitandin .Bi milyonan kurd ji şûnwarên wan koçberkirin, bi milyonan jî çûn metrepolan hejarî tunebûn û bêkarî jiyankirin, di bajarên kurdan de tu berhemên ku aboriya civakê pêş bixin nehiştin ava bibin. Gundên ku nexwestine koçber bibin bi darê zorê cehşîtî li ser wan sepand bi riya van cehşîkên ku kurdin bi dehan bûyerên bê exlaqî kuştin, xiyanet û talankirinê li ser kurdan û têkoşerên doza kurdî meşandin. Ji vê dîroka me qal kiriye heya niha tim li Kurdistanê rewşên awerte tê ragihandin ,çûyîn û hatina zozanan tê qedexekirin ,ji ber kurd tenê debara xwe bi sewaldarî û çandiniyê dike vê jî, lê qedexe dikin ku aboriya wan bi temamî têk biçe nekaribin debara xwe bikin, neçarî koçberiya hundirîn û derve bibin. Lê beşekî sereke yê vê koçberiyê jî bi sedema ku kurd li gund û deştan alîkarî nedin şoreşgeran û doza xwe, bi vê armancê şoreşgeran ji gel xwarin û vexwarinê mehrum bihêlin, bi vê armancê tevgera azadiya gelê kurd têk bibin. Piştî van rewşên koçberiyê her çiqas tevgera azadiya kurd di aliyê siyasî û gelek saziyên din yên civakî de, xwe li kurdistana Bakur bi rêxistin kiribe jî, lê di aliyê çandî, exlaqî, kevneşopî û guherîna demografiya de, gelek bandorên neynî yên piskolojîk li ser kurdan dane avakirin. Ji bîrkirina erf û adetan, çandinî, ziman, gund û zozan hiştiye ku bi milyonan zarokên kurd yên piştî vê rewşê li derve hatine dinê nezanin gundên wan, bajarê wan, eşîra wan, binemala wan kî ne? Li ku ne û xwedî kîjan gelemperiyê ne ?. Bi mezinbûna zimanek din û perwedeyeke derveyî zimanê xwe rê lê vekirine ku dîrok nikaribe ji nifşan derbasî nifşek din bibe, ji bilî vê şert û mercên jiyana aborî dahata malbetê ya kêm nifusa malbetê ya zêde piskolojiya ku tenê bikaribin debara xwe bikin re, rê vekiriye ev jî sedemeke sereke ye ku sîstem li ser kurdan pêş xistiye ji bo hesta wî tenê nefsî be di ax, ziman, welat û kevneşopiya xwe nefikire ji bîr bike.
-Bandoriyên koçberiyê yên li ser malbet û civakê dane avakirin:
Alphen-Chaam
Alphen-Chaam, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Lamarque, Gironde
Lamarque, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan statîstîkên gelheya komunê hatiye diyarkirin.
28ê hezîranê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Zelaqê
Zelaqê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Boxazwêran
Boxazwêran, gundekî ser navçeya Macîranê ye.
Tîran ve Kerven (navçe)
Tîran ve Kerven yek ji navçeyên parêzgeha Îsfehanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Tîran e.
Piteå
Piteå bajarekî parêzgeha Norrbottens Län li bakur-rojhilatê Swêdê ye.
Foulognes
Foulognes, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Cepoy
Cepoy, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Mirin 2019
Va ye lîsteya kesên navdar ên ku di 2019an de çûn ber dilovaniya Xwedê.
Lîste bi vî awayî tê çêkirin: Meh û roja mehê ya mirinê (an jî roja ragihandina mirinê), nav, temen, etnosîte yan hemwelatî, sebeba navdarbûna wê/wî li gorî rêbazên Wîkîpediya kurdî, sebeba mirinê û çavkanî-serçavk.
Karêzî Xatimilan
Karêzî Xatimilan, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Çadegan (navçe)
Çadegan yek ji navçeyên parêzgeha Îsfehanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Çadegan e.
Mordarik
Mordarik, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Dara Hêniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Moisville
Moisville, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Untersiemau
Untersiemau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Coburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Wusterhusen
Wusterhusen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Bridgit Mendler
Bridgit Mendler (jdb. 18ê kanûna pêşîn 1992 li Washington D.C, DYA) stranbêj û lîstîkvaneke amerîkî e.
Bivir
Bivir, alaveke girîng e di jiyana mirovan de. Bo birrîn û nicirandina daran e. Bi hezaran salan di şer de herwiha çekeke girîng bûye. Niha di şeran de nayê bikaranîn lê bo birrîn û nicirandina daran hêj jî girîng e. Di dekorasyonê de herwiha tê bikaranîn.
Fourches
Fourches, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Luleå
Luleå bajar û navenda parêzgeha Norrbotten (Norrbottens län) ya Swêdê ye.
Anaxsir
Anaxsir, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Dara Hêniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Basqila Kêvil
Basiqla Kêvil  gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî  Mêrdînê  ye.
Asten
Asten tê çend maneyan:
Pathari-Shanischare
Pathari-Shanischare, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Jimare 1 (Province No. 1) cî digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 49 hezar 808 kes hatiye hejmartin
Cercottes
Cercottes, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Deux-Chaises
Deux-Chaises, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Qarlaş
Qarlaş, gundekî ser navçeya Macîranê ye.
Zêdiyê
Zêdiyê, taxeke bajarê Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Zimanê talişî
Zimanê talişî, zimanekî şaxa zimanên îranî yên bakûr rojavayê malbata zimanên hind û ewropî ye. Piraniya gelê li Talişistanê bi vî zimanî diaxivin û zimanê dayîkê yê piraniya talişan ev ziman e.
Sê zaravayên talişî hene, talişiya bakûr (Azerbaycan, Îran), talişiya navîn (Îran) û ya başûr (Îran).
Zimanê talişî nezî zimanê kurdî ye, bi taybetî nezî zazakî ye û hinek zanistvan hene dibêjin ew jî yek ji zaravayên kurdî ye.
Coşatûy Xwarû
Coşatûy Xwarû gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 230 kes (50 malbat) bûn.
Görmin
Görmin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Angesor
Angesor, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Dara Hêniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Lamothe-Landerron
Lamothe-Landerron, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan statîstîkên gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Micahîdên Gel ên Îranê
Micahîdên Gel ên Îranê rêxistineke siyasî û leşkerî ye. Li sala 1965ê li Îranê hatiye damezrandin. Piştî şoreşa îslamî li Îranê gelek endamên wê hatin kuştin, zindanîkirin û sirgûnkirin. Li pêşiyê çûn Fransayê, paşî çûn Iraqê di dawiyê de jî çûn Albanyayê. Seroka rêxistinê Meryem Recevî ye
Avabûn
Li sala 1965ê ji aliyê xwendevanên îranî ve û bi rêberiya Mesûd Recevî ve tê ava kirin. Li dijî kirinên şahê Îranê çalakiyan dike û di ketina şahê Îranê de roleke aktîf dileyize.
Li proseya hilbijatinên reşemeha sala 1980yan de nakokiyên di navbera Micahîdên Gel û Xumênî de mezin dibin heta ku Xumênî nahêle, serokê Micahîdan beşdarî hibijarttinan bibe. Di encamê de gelek pêvçûn di navbera hêzên gerîlayî yên Micahîdan û hêzên Xumênî de qewimîn.
Sirgûn
Piştî şoreşa îslamî li Îranê çêdibe, di navbera lîv û tevgerên serkeftî de li Îranê hevrikiya siyasî çêdibe. Di encamê de alîgirên Xumênî bi ser dikevin û rêxistinên din ji aliyê Xumênî ve tên krîmînalîze kirin heta ku gelek ji wan ji welat derdikevin. Yek ji van jî rêxistina Micahîdên Gel e. Di navbera sal3en 1983 û 1986ê de kampên xwe veguhaztin Iraqê û li wir tevî artêşa Sedam li dijî Îranê şer kirin. Her wisa di qetlîamên li dijî şiî û kurdên Iraqê de jî gelek alikariya Sedam Huseyn kirin
Piştî hilbijartinên reşemeha 1980yan de kaos li Îranê peyda dibe. Micahîdên Gel li dijî alîgirên Xumênî ser nakeve û ji welat derdikeve û berê xwe dide Fransayê. Li Fransayê li sala 1981ê de Konseya Berxwedana Neteweyî ava dike. PDKÎ jî di nav de, gelek rêxistin û partî beşdarî vê konseyê dibin. Lê piştî Şerê Îran û Iraqê gelek ji van tevgeran ji konseyê derdikevin ji ber helwestên Micahîdên Gel. Di vî şerî de aligîriya Iraqê dikir.
Li sala 1986ê têkiliyên Îran û Fransayê pêşve diçûn û di encama van têkiliyan de Micahîdên Gel li sala 1986ê ji Fransayê hate derxistin. Serkirde û endamên pîlebilind yên rêxistinê berê xwe dan Iraqê.
Rêxistina Micahîdên Gel li Iraqê bi navên; Kampa Eşref, Kampa Enzalî, Kampa Fazeh, Kampa Hebîb û Kampa Humayun pênc kamp baregeh ava kirin
Piştî Şerê Iraqê DYAyê gelek operasyonên leşkerî li dijî vê rêxistinê pêkanîn li Iraqê û di encamê de vê rêxistinê çek berdan. Li 2016ê jî hemû baregehên vê rêxistinê ji ber givaşên hikûmetên Iraqê û ya Îranê hatin vala kirin.
Li sala 2016ê vê rêxistinê xebatên xwe li Albanyayê berdewam dike
Statûya rêxistinê
Ev rêxstin li sala 1997ê ji aliyê DYAyê wek rêxistineke terorî hate pênase kirin. Piştî vê pêngavê İngilîstan û Yekitiya Ewropa jî ev biryar wergirt.
Li sala 2012ê Hillary Clinton li ser navê DYAyê daxuyand ku ev rêxistin ji lîsteya rêxistinên terorî hate derxistin.
Fikr û raman
Ev rêxistin fikrên Marksîzma îslamî dipejirîne. Fikrên îslamî û marksîzmî sîntez dike. Li ser van ramanan, ramanên Elî Şerîetî gelek tesîrbar bûye
Têkiliyên vê rêxistinê li gel kurdan
Hêjayî gotinê ye ku di serhildana Başûrê Kurdistanê ya li sala 1991ê de vê rêxistinê alîkariya Sedam Huseyn kir û gelek zerar gehande kurdan.
Îmam
Îmam wûşeyeke erebî ya ku tê maneye "pêşeng" e. Lê di lîteratûra Îslamê de îmam tê gelek wateyan;
Îmamên şîayan
Dozdeh îmaman şîayan he ne û yê 12'em Mehdî ye.
Baarle-Nassau
Baarle-Nassau, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Hesnê
Hesnê, gundekî bi ser navçeya Barzan a parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Xevansar (navçe)
Xevansar yek ji navçeyên parêzgeha Îsfehanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Xevansar e.
Kurdî-Der
Kurdî-Der yan Komeleya Lêkolîn û Pêşvexistina Zimanê Kurdî di nîsana 2006an de li Amedê serî li walîtiya Amedê hatiye dayin ji bo ku komele bê vekirin. Piştî 4 mehan bersiv hatiye dayin. Hinek xalên rêziknameyê ji aliyê dewletê ve nehate pejirandin. Damezrêner wan xalan jê derxistine. Bi vî awayî komeleyê ava bûye. Piştî 6 mehan, di 25ê tebaxa 2006an de di fermiyetê de rêziknameya Kurdî-Derê hatiye pejirandin. Komeleya Lêkolîn û Pêşxistina Zimanê Kurdî ji wê çaxê de xebatên xwe didomîne. Piştî 6 mehan kongreya xwe ya yekemîn çêkiriye. Di 7ê Rêbandana 2007an de kongereya pêk hat. Di kongreyê de 7 kes wekî endamên rêveberiyê yên eslî hatin helbijartin. Di heman kongreyê de Mazhar Aktaş wekî Serokê Giştî yê Komeleyê hatiye diyarkirin.
Niha li navendê di ser 150 kesî re endamên Komeleya hene. Li şaxên din jî; li Wanê di ser 200î ne, li Gewerê jî li dora 100 endamî hene. Li gelek bajaran endamên wan yên xwezayî hene.
Kurdî-Der li ser ferhengên şaxên zanistî, Wek hiqûq, erdnîgarî, felsefe û hyd. dixebite. Di van hêlan de peyv û têgînên ku têne bikaranîn berhev dikin û arşîv dikin ji bo ku di pêş de bêne nirxandin.
Qitmê
Qitmê (bi erebî: قطمه) gundekî Efrînê ye. Qitmê navberê E'zaz û Efrîn e. Gundên li dorê Qitmê Bafelûn, Kefercenê û Meşalê ne. Li wir nêzîkî 5500 kes dijîn.
Çipo
Çipo gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Hadrianus
Hadrianus navbera salên 117 û 138 de împeratorê Romê bû.
Careka dî (albûm)
Careka Dî albûma ya hunermendê kurd Bilind Îbrahîm e. Albûm di sala 2010an de derket. Careka Dî di sala 2010an de ji aliyê Vîn TV ve ji nû ve hate çapkirin. Di albûmê de 10 stran cih digrin.
Quentin Tarantino
Quentin Jerome Tarantino (jdb. li Knoxville, Tênêsî, DYA) hunermendekî amerîkî ye. Amadekarê Senaryo, derhêner û lîstikvanê fîlm. Bi navê xwe yê rast Quentin Jerome Tarantino.
Çipo
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 57 kes (17 malbat) bûn.
Weidhausen
Weidhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Coburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Batêl, Kerboran
Batêl gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî  Mêrdînê  ye.
Vartuk
Vartuk, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Dara Hêniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Qitmê
Aborî
Qitmê ji gênim, zêytûnan, hijîran û tiştên din yên çandinê (wekî tîrî) dijî. Hemû kes nikanin vê wan tiştan bijîn.
Goman, Mêzgir
Goman, gundekî Mêzgirî ye. Teman û Gomik girêdayî vî gundî ne.
Agde
Agde, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Fourneaux-le-Val
Fourneaux-le-Val, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Kalix
Kalix (wek Kalîks bixwîne) bajarekî parêzgeha Norrbottens Län li bakur-rojhilatê Swêdê ye.
Bad Köstritz
Bad Köstritz, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Turîngiyayê ye.
Serhedî (devok)
Devoka Serhedê, serhedî, an diyalektal serhedkî yek ji devokên kurmancî yên ji tîpa devokan a botanî (botî) ye. Ev devok ji aliyê kurdên li herêma Serhedê û kurdên rewanê têye axaftin û di cografiya devokên kurmancî pir nêzîkê devoka navendî ya ku derdora Amedê tê axavtin û qerejdaxî ye.
Yaxmuk
Yaxmuk, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Dara Hêniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Serhedî (devok)
Agahiyên gelemperî
Li Serhedê hemû reng û dengên Kurdistanê li rastê hev hatine. Eşîrên kurdan ji hemû herêm û deveran Kurdistanê hatine li vê derê bicîhbûne. Ji Hêrikan (ji Behdînan, niha li Xinûsê dijîn) heta Berazan (ji Riha û Kobanê, niha li Dutaxê û Qereyaziyê dijîn) û Motikan (ji Bedlîsê, niha gelek deverên Serhedê dijîn) li vê herêmê li hev qelibîne û di aliyê ziman de encama vê de devokeke cihêreng hatiye hole.
Veguheriyên dengî
Devoka Serhedê bi aksan û ferhengoka xwe ve xwedî çend xwemaliyên balkêş e. Yek ji vanan, ya ku mirov bikari be tengî di konteksta diyalektojiyê de wek îzoglosa vê devokê binav bike, dengê -v- ê ku di navbera du dengdaran de ye. Di devokên kurmancî yên din de ev deng di vê derewayê de heliya ye û bûye -b-. Mînak: dibêjim, dibînim hwd., devoka Serhedê de: divêjim, divînim. Dîsa dîftonga xw'yê di devoka serhedî de bi tevayî nebe jî dihele ser dengê x. Herwiha cînavka refleksîv xwe wek xu tê bilevkirin.
Zayend
Sedema wê çibe jî zayenda navdêrî di devoka serhedê de kêm e, heya li hin deveran qet tune ye. Mînakî di vê devokeyê de cînavkên ezafeyî ji bo zayendên nêr û mê tenê wî ye. Wê, cinavka zayenda mê nayê bikaranîn. Dîsa cînavkên nîşankerî vî, ji bo zayenda nêr, û vê, ji bo zayenda mê, di bûyerên awarteyî de tên bikaranîn.
Bergeijk
Bergeijk, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Yazîfatî
Yazîfatî, gundekî ser navçeya Macîranê ye.
Serhedî (devok)
Ferhengok
Sercînavkên kesî yên kesa yekem ez di bûyera rêk ya bêtewinî de wek e (e terim = ez diçim, belê ezê herim) tê kurtkirin, çewtê de jî min wek mi (mi xar = min xwar, belê ya min e). Bi rastî cûdayiyên giring di navbera devoka Serhedê û devokên kurmancî yên din de zêdeyî ferhengokî ne. Xeynî peyvên jêgirtî ji ermenî, tirkî û ji zaravayên kurdî yên din (kirmanckî) serhedkî gelekî xwemaliyên ferhengî jî êwirine.
Archiac
Archiac, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Serhedî (devok)
Bandora tirkî
Di nava devokên kurmancî yên bakur de, ev devoka pêyê devokên rojavayî yên ku li rojavayê Bakurê Kurdistanê tên axavtin, herî zêde di bin bandora zimanê tirkî de maye. Bandora tirkî ya li ser vê devoka kurdî, dikare li du kategoriyan bê cudakirin.
Yekem tesîra kevin ya ji osmanî û tirkomanî (azerî). Ji zimanê osmanî û tirkomanî hin peyv ketine devoka serhedê û mirov ji vanan re dikare rasterast "jêgirtî" bibêje, ji ber ku ev di ferhengoka devokî de kok dane û ketine wêjeya devkî, kilamên dengbêjî û stran û çîrokên kurdî. Piraniya wan navdar in, lêker û rengdar kêm hatine girtin: bi mînakî gozel (< ji tirkî: güzel), orte (< orta), sax (< sağ), anor (bi rêya tirkî: onur < ji latînî: honor), sobe (bi rêya tirkî: soba < ji almaniya navîn "stuba") hwd...
Bîreş
Bîreş, gundekî bi ser Gelaleya navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Serhedî (devok)
Bandora tirkî
Kategoriya duyem ya balkêş e. Di van salan davîn de xeynî ji peyvên teknolojîk, ên bi xwe etîmolojîkî ne tirkî ne, belê bi rêya tirkî ketine kurdî (mînak televizyon di tirkî de ji fransî télévision hatiye girtin), gelek lêker û rengdar ji tirkî ketine ferhengoka vê devoke. Sedema vê fenomen a bandora enflasiyoner di pirewateyiya hin peyvan ên di vê devoke de ne. Mînak peyva rind di devoka serhedê de heye xwedî deh wateya ye. Çend wateyên peyva rind: baş, xweş, bedew, sax, pak hwd.. Hinek ji wanan bi jêgirtiyên ji tirkî ve hatine guherandin. Cîhe rindbûnê (mînakî filitandina ji nexweşîyekî) de îyleşbûn. Girtin (hildan, girtin, dadan hwd.) jî yek ji van pêyvên pirewateyî ye. Hin wateye wê, mînakî "girtin" bi jêgirtiyeke ji tirkî ve, kapat-, kapatkirin kapatmîşkirin hatiye guherandin. Hemû pêyvên ji tirkî di vê devoka kurdî de bi paşgireke taybet, bi -mîş ve têne qedandin.
29ê hezîranê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Montfort-sur-Risle
Montfort-sur-Risle, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Yalanqozê
Yalanqozê, gundekî girêdayî Efrîn a başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Xûr ve Biyabank (navçe)
Xûr ve Biyabank yek ji navçeyên parêzgeha Îsfehanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Xûr e.
Barkiranî
Barkiranî (Barkirî) an Koçertî (koçerî) an jî Çadirê rûniştiyan, li Kurdistanê jîyane kurdên ku bi sawal ve mijul dibin û di nav deşt û zozanan de diçin û tên in. Ev şeklê jîyanê, li kurdistanê bi hezar salan doma ya. Bi serê xwe koçerî, ku jê re koçertî jî tê gotin, xwediyê sistemeke xwe ya teybetî ya jîyanî a bi xwezayê re ya. Koçerên kurd, konên wan hena û reş in. Sawalên wan yên ku bi wan bar dikin û yên ku bi wan dijîn ên weke mih û hwd hena. Bi teybetî, her sal ji herêma kurdistanê ya Serhadê, wê bi sadsan malbatên ku koçerî dikirin dihatin ber Diclê û li wir, demsalekê di man û piştre ku demsala wan buhurt, êdî divegerîyan male xwe.
Cerdon, Loiret
Cerdon, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Weitramsdorf
Weitramsdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Coburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Menge
Menge, gundekî bi ser navçeya Xarta parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Diou, Allier
Diou, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Sassen-Trantow
Sassen-Trantow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Arxat
Arxat, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Dara Hêniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Lezgîn
Lezgîn (, lezgîyar) gelek e li Çiyayên Qefqazê di navbêra Azerbaycan û parêzgeha Daxistanê ya ku bi ser Rûsya ve ye dijîn. Ji welatê Lezgîniyan re dibêjin Lezgistan. Zimanê wan lezgînî ye ji malbata zimanên qefqazî ye.
Çand
Dîlana navdar ya ku li seranserê Qefqazyayê tê govendkirin lezgînka navê xwe ji gelê Lezgîn girtiye, ji ber ku eslê wê ji vir tê.
Ol
Ji sedsala 8'an ve Lezînî bûne misilmanê sunî (ji mezheba şafi'î). Piştê wê ketin bin destê desthilatdariya Gûrcî û Ermeniyan, hewldana wan Lezgîniyan bikin xristiyan têk çû.
Xencer
Xencer, cureyek ji kêran e. Herdu devên wê bira (tûj) ne. Bi hezeran salan wekî çekekê hatiye bikaranîn. Niha pirranî bo dekorasyonê yan wekî aksesûar tê bikaranîn. Xencerên herî kevn ji kevirê bûne. Kêreke sîmetrîk e, lê hin formên wê yên asîmetrîk jî hebûne.
Li hin êlên kurdan xencerên taybet dihatin bikardianîn ku evana sîmbola êlê bûn. Diviyabû mêrên êlê heman xencer bi xwe re bigerandan. Di wêjeya devkî de behsa gelek xenceran tê kirin.
Carnan kêr, xencer, şûrên kurt tên tevlîhevkirin. Lewra gelek dişibin hevûdu.
Navên hin xencerên din
Di wêjeya devkî ya kurdî de gelek nav hene lê kîjan kîjan e, lê xebateke nehatiye kirin. Hin ji wan ev in:
Mehmûd Kaşxerî
Mehmûd Kaşxerî, (bi erebî: محمود بن الحسين بن محمد الكاشغري, Muhammad ibn al-Husayn ibn Mahmud al-Kashghari) (z. 1008 - m. 1105) yek ji zimannas û zanayên sedsala 11'em e ku bi xebatên xwe yên li ser jiyan û çanda tirkan  a serdema xwe tê naskirin. Rojbûyîn û mirina wî bi texmînî ne.
Tê texmînkirin ku malbata wî ji Berzxana nêzîkî Issik-Kulê bûye. Giringiya xebatên wê li ser zarave û devokên tirkî bûye. Pirtûka xwe ya navdar (Diwān Lughāt at-Turk) di nava salên 1072–1094'an de dinivîsîne û li Bexdayê çap dike. Li gel zimanê tirkî, herwiha di pirtûka xwe de li ser bingeha tirkan jî nêrîna xwe dibêje. Gorî wî, tirk ji kurekî Nuh ê bi navê Yafet (an Yafes) peyda û belav bûne.
Li ser ferhenga tirkî û erebî, li ser çand, erdnîgarî û dîrokê jî rawestiyaye. Zanayên rojava dibêjin ku, bi wî re hinekê kompleksa biçûktiyê hebûye. Di berhemên xwe de serbilindiya koçberan a li dijî xakecihan (akincihan) anîye ziman. Di dema wî de Bexda di destê Selçûkiyan de bûye û tê zanîn Selçûkî împeratoriyeke farisî-romî (tirk) bûye.
Xurrem Siltan
Xurrem Xasekî Siltan (bi osmanî: خرم سلطان, Khurrem Sultan; tirkî: Hürrem Haseki Sultan), Roksolana yan jî Aleksandra Lisowska (z.? 1500 li Rohatyn, Keyaniya Polonyayê - m. 15'ê avrêla 1558) xanima Siltan Silêman I û dayîka Şehzade Mehmed, Mihrimah Sultan, Selîm II, Şehzade Beyazid û Şehzade Cîhangîr bû.
Biraşka îskender
Biraşka îskender, îskenderkebab, kebaba îskender, kebaba bimast navê biraştinek goştê, ango kebabekê ye.
Tê gotin ku li bajarê Bursa ya Tirkiyeyê ev xwarin derxistiye.
Ew jî wekî donerê di gergeroka qinc (emûdî, çikbejnî) de li şîşê tê xistin, di agirê komirê de tê pijandin. Her ku pijiya tê jêkirin û bo destexaneyê tê amadekirin.
Li ser nanê patîle tê raxistin, bi mastê çelqandî, rûnê nivîşkî û sosa firingiyê tê xwarin.
Bernheze
Bernheze, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Bad Kötzting
Bad Kötzting, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Bavyerayê ye.
Le Fournet
Le Fournet, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Maurice Merleau-Ponty
Maurice Merleau-Ponty fîlozofê fransî ye. Di 14 adara 1908an de li herêma Rochefort-sur-Mer çêbûye û di 3 gulana 1961 li Paris miriye. Piştî ku lîse (Louis-le-Grand) xilaskir, derbasî zanîngiha Sorbonê bû, di heman demê de Jean Paul Sartre jî li wir dixwend. Di sala 1930 ji bona mamostetiya felsefê bûye endam. Jii sala 1945an heta 1948an li zanîngiha Lyonê profesortiya felsefê kiriye. Piştre jî li zanîngiha Sorbonê bûye profesorê psîkolojiya zarokan û şîretkarê xwendekaran. Wî salên dawî yên jiyana xwe li Collège de France derbas kirin û di sala 1952 de jiyana xwe ji dest da.
Kaxnûd
Kaxnûd, gundekî ser navçeya Macîranê ye.
Semîrom (navçe)
Semîrom yek ji navçeyên parêzgeha Îsfehanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Semîrom e.
Mazhar Aktaş
Mazhar Aktaş serokê giştî yê Kurdî-Derê (Komeleya Lêkolîn û Pêşvexistina Zimanê Kurdî) ye.
Li gorî nasnameya xwezayî li Binxetê çêbûye. Bavê wî Mele Reşîd, diya wî Xedîce ye. Di 24ê nîsana 1954an de li gundê Xeşma ku bi Dirbesiyê ve girêdayî ye ji dayik bûye. Di zarokatiya xwe de dema ku di pola 5an ya dibistana seretayî de bûye koçê Ser Xetê bûye. Lewre bavê wî ji Ser Xetê bûye. Piştî ku hatine dîsa ji nû ve dest bi dibistana tirkî kiriye. (1966-67). Dibistana seretayî li gund, ya navîn li Qoserê xwendinê. Di sala 1974an de çuye lîseya Îmam Xetîbê li Mêrdînê di sala 1977an de kuta kiriye. Di sala 1978an de qeyda xwe li Enstîtuya Perwerdeyê (Egitim Enstitusu) çêkiriye.
Piştî ku wê xelas kiriye dest bi mamostetiyê kiriye. 26 salan mamostetiyê kiriye. Di nava salên mamostetiyê de dewletê ji ber rewşa awarte ya herêmê de surgunê Sêwasê bûye. Piştî 4 salan tayina wî hatiye navçeya Amedê Hênê û piştî wî tê Amedê bi cih dibe. Li Amed di nava xebatên sendîkavaniyê de cihdigire. Dîsa bi sirgunê re rû bi rû dimîne. Surgûnê Tekirdagê dibe(1999). Piştî salek li Ruhayê mamostetiyê dewam dike. Demek li Siwêregê dimîne, şûn de dîsa vedigere Amedê. Şûn de malnişîn dibe û bi xurtîtî dikeve nava kar û barê pêşxistina Zimanê Kurdî. Piştî damezrandina Kurdî-Derê di nava xebatên komeleyê de dimîne. Di kongreya yekemîn ya Kurdî-Derê de wekî Serokê Giştî tê helbijartin.
Sergewrik
Sergewrik, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Dara Hêniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Galdîrîk
Galdîrîk navê xwarineke lazan e. Bi pincara ji çiyan tê berhevkirin galdîrîkê tê çêkirin. Ev pincar ji koma Borago officinalis a ji malbata boraginaceaeyê ye. Li Kurdistanê li cihên germ, parêzgehên başûr tê dîtin. Li herêma Deryaya Reş a Tirkiyeyê tirk jî ji lazan fêrî vê xwarinê bûne û navê galdîrîkê guhertine, kirine kaldirik, ango tirkîze kirine.
Çêkirin
Galdîrîkê bişon, ava wê bidarivînin û hûrik hûrik hûrbikin. Pîvazan jî hûr bikin di quşxane yan verokekê de biqelînin. Mergeyê berdin navê û tevdin. Hêkan biçelpînin navê, dîsa tevdin. Galdrîrîka hûrkirî tevlî bikin, xwê û îsota reş pê werbikin. Şîr bedin serê, bi qasî çend deqeyan tevbidin, derxûnê bigirin, hinekê bidin sekinandin. Êdî dikare were ser destexaneyê.
Emer Keya
Emer Keya an jî Hecî Emer (1793-1913) kurdê temendirêj û bavê gundê Çawuşelîkeya ye. Emer di sala 1793yan de li gundê bi navê Kerxa Zirka tê dinyayê. Ew hê yek salî ye bavê wî dimire. Diya wî ji gund bar dike diçe gundê Çawuşelîkeya bi cih dibe. Li wê derê bi Hecî Hesen re dizewice.
Emer li Çawuşelîkeya mezin dibe û dizewice. Yek keç yek jî law du zarokên wî çê dibin. Her du zarokên wî mezin dibin û dizewicin lê ji ber nexweşîna kolerayê (1854-1855) her du jî dimirin.
Emer di 32 saliya xwe de dema ku dewlet erdan derdixe firotanê, ew jî li Çawuşelîkeyan sê hezar donim erd ji dewletê distîne.
Hecî Emer dibe 80 salî ji gundê Zozincê xwişka Hecî Weysî jê re dixwazin û tînin. Ji vê zewacê yek keç û 3 law 4 zarok jê re çê dibin. Evdal Keya, Mahmûd Keya, Adem Keya û Emîne Xatûn jê re çê dibin.
Hecî Emer di temenê xwe yê 130yî de diçe ser dilovaniya xwe.
Gundê Çawuşelîkeya ji Emer Keya ne. Di sala 1983yan de di derveyê erdê Emer Keya de yê mîran jî ji aliyê neviyên Emer Keya ve tê standin.
Çiraxebdal
Çiraxebdal gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 28 kes (6 malbat) bûn.
Altwigshagen
Altwigshagen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Xurêbkê
Xurêbkê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Haparanda
Haparanda (bi fînî: Haaparanta) bajarekî parêzgeha Norrbottens Län li bakur-rojhilatê Swêdê ye.
Sebe
Çend cihên bi vî navî hene:
Kinyazê Hemîd
Kinyazê Hemîd ( jdb. 1945 ) Siyasetmedar, parlamenterê Kurd, endamê Parlamena Ermenistanê,serokê Kurdên Ermenistanê.
Jiyan
Bav û kalên wî piştî Serhildana Şêx Seîd, sala 1926an, ji ber zilm û zora Roma Reş ji Wanê tevî 4000 malbatên kurdan derbasî wî alî Çemê Erez bûne û li ser xaka Ermenistana îroyîn bi cih û war bûne.
Kinyazê Hemîd sala 1952an li nehiyeya Abovyanê bi medalyaya zêrîn dibistana navîn kuta dike. Sala 1962an dest bi kar û xebatê dike. Dibe dersdarê zimanê ermenî ji bo komên jêrîn, paşê dibe serwêrê dibistanê. Sala 1964an qebûlî Zanîngeha Ermenîstanê ya  Dewletê ya Malhebûna Gundîtîyê, para aboriyê dibe. Ji bo xwendin û karê baş, dibe Serokê Rêxistina Komsomola Zanîngehê. Di Zanîngehê de medalyaya dereceya bilind a ser navê Lenîn distîne.
Sala 1978an zanîngehê bi serfirazî kuta dike. Sala 1965an qebûlî Enstîtuya Marksîzim-Lênînîzimê dibe û sala 1967an temam dike. Sal bi sal kar û xebata Kinyazê Hemîd pêş de diçe û di nava nehiyê de nav û dengê wî bilind dibe. Sala 1969an dikeve Zanîngeha Êrîvanê ya Dewletê ya para extiyarzanîyê, sala 1974an temam dike.
Kinyazê Hemîd ji ciwaniya xwe heta niha di nava gelek sazî û dezgehên kurdan de kar û xebateke hêja kiriye û hê jî dike. Ew ji sala 2007an ve Serokatiya Şêwra Kurdên Ermenistanê dike.
Kinyazê Hemîd û xanima wî Tamîla Xidir bavê keç û kurekî ne: Narîn û Hemîd. Narînê bûka akademîsyen û profesorê navdar Nadir Nadirov e ku wekî Nadirê Kerem jî tê naskirin. Narîna Kinyaz xanima doktorê navdar Bariyê Nadirê Kerem e ku li Alma Ataya Qazaxistanê dijîn. Li hêla din şeş nevî û 2 nevîçirkên Kinyazê Hemîd û Tamîla Xidir hene.
La Lande-de-Fronsac
La Lande-de-Fronsac, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Domérat
Domérat, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Montreuil-l'Argillé
Montreuil-l'Argillé, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Xursiyê
Xursiyê, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Dara Hêniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Tevir
Tevir (îngilîzî: Pickaxe) cureyek ji kolingan e, pê erd tê kolan. Ji xwe ev bêje ji kolîn, kolandinê derketiye.
Mixabin gelek tevlîhevî hene û pirraniya ferhengan de koling, wekî kuling cihgirtiye.
Heger dualî, dudevî bin ew tevir in. Navê wan ê giştî koling e. Ji ber ku kolingên herî kevn yekalî, yekdevî bûn, niha ji yên wiha re kuling tê gotin. Ango kuling navê cureyeke kolingan e, dibe ku ev nav ji kolingê derketibe, koling bûbe kuling.
Best, Brabanta Bakur
Best, Brabanta Bakur, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Frohburg
Frohburg, bajarekî navçeya (Landkreis) Leipzigê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Heavy Metal (muzîk)
Heavy Metal mileke muzîka metal e. Mînak ji komên Heavy Metal ev in: Black Sabbath, Iron Maiden, Judas Priest, Metallica, Cranberries, Disturbed û yekemîn koma heavy metal a kurdi Rakend.
Bakewan
Bakwan gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî  Mêrdînê  ye ku ji alîyê dewleta tirk ve hatîye şewitandin. Gunde eşîra alîka ye. nivîskar Îsmaîl Beşîkçî jî li ser eşîra alîka pirtûk dinivîsê (Guhertina civakî di eşîrên Kurd ên li rojhilata Anatoliyayê), 1968
Paxnik
Paxnik, anku Paẍnik, gundekî bi ser navçeya Xarta parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Agel
Agel, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Cernoy-en-Berry
Cernoy-en-Berry, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Agel
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Şahînşehr ve Meyme (navçe)
Şahînşehr ve Meyme yek ji navçeyên parêzgeha Îsfehanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Şahînşehr e.
Xilalka
Xilalka, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Xoymebîk
Xoymebik, Xoymeyik? , gundekî ser navçeya Macîranê ye.
Kawasoti
Kawasoti, bajarekî welatê Nepalê ye û li herêma Gandaki Pradesh cî digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 56 hezar 788 kes hatiye hejmartin
Xedesimat
Xedesimat, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Dara Hêniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Fatimî
Fatimî an dewleta Fatimiyan, dewleteke misilmanên şiî, navbera 909 û 1171an de li Mexrib, Misir û Sûrî serwerî ajotî bû. Piştî dema Elî misilmanan wek şiî û sunî parve bûn. Piştî vê parvebûnê, xelîfetiya şiayan bi zayenda keça Elî Fatima dewam kirin. Lê piştre jî şia wek Îmamî, Îsmaîlî û Zaidî parve bûn.
Fatimiyên li Misirê
Di 969an de Fatimiyan Xanedana Ihşîdiyan bin xist û Misir dagir kir. Di 972an de jî xelîfe el-Muiz paytext bire Qehîre û Ziriyan kirine xanedana pardara împeratoriyê. Ji pê Ebu Tamîn el-Mûîzz Misir kira navenda kargerîye wan heta 978 Filistîn û Sûrî jî dest xwe xist. Di wê demê de wan qontrola Meke û Medîne dest xwe xist û bû serdijwara misilmananê wê deme.
Di dema Fatimiyan de Misirê aborî, çendayî demeke rind dît. Fatimiyan li Misirê Zanîngeha el-Azhar ava kir.
Di dema el-Hekim de, di 1017'an de, li Misir mezhebeke nû yê wek bawer dikir ku Xwedê di el-Hekim de çê bûye der ket. Ji pê re wan wek Durzî hatin navandin.
Di dema xelîfe el-Mustensir de (1036–1094) xelifetiyê dema xweya herî rind dît. Dewletê xakên xwe li Îraqê jî fireh kirin û Îsmaîliyan Bexda di 1059'an de demek kurt dest xwe xist.
Hevinka
Hevinka, gundekî bi ser navçeya Mêrgesor a parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye, yek ji gundên eşîra Berojî ye.
Fatimî
Fatimiyên li Misirê
Ji pê Seferên Xaçperestan destpê kir û Quds di Sefera Xaçperest ya Yekem de dest xaçperestan ket re Fatimiyan dijwareke bihêz li hembera xwe dît. Di 1163'an de kargerê Şamê „Nûredîn Zengî, arteşek şande Misir û Selahedînê Eyûbî 1171'an de dewleta Fatimî hilweşand û dewleta Xanedana Eyûbiyan demezrand.
Fatimiyên li Mexribe
Di sedsala 9'an de Ebdela el-Ekber dest bi pêşengiya Îsmaîliyan kir. Lê wî paşwerên xwe ji bo qedexeyan misyonên xwe veşartî dewam dikirin. Li Îraq, Yemen û Mexribê veşartî mezheba xwe bela dikir. Ji pê wan li Mexribê mezheba xwe nav berberan de belav kir û dijwar dest xwe xistin re wan li Mexribê serweriya xanedana Exlebî ya Ifrîqiyeyê leqand û Ebdela el-Mehdî dewleta Fatimî demezrand. Ebdela el-Mehdî xwe wek xelîfe da zanîn û bajarê bi navê xwe El-Mehdiye ava kir. Di dema el-Mehdî de Sîcîlya, Misir, Cezayêr û Fas hat dagir kirin.
Di dema Îsmaîl el-Mensûr (946–953) û Ebû Tamîm el-Muiz (953–975) de dewleta şunda hêza xwe kir û bi generalê Cefer es-Siqilî de heta beravên Atlantîk dagir kirin.
Hikûmdar
Kargerên Fatimî li Misirê
Lehî
Cureyên ziyanên avê
Di dîrokê de mirovahiyê gelek caran ziyanên xwezayî, herwekî ziyanên avê jiyane. Lewra mirovan bo jiyanê pêdivî bi jiyîna li nêzîkî avê hebûn.
Li hin cihên cîhanê ziyanên avê birêkûpêk pêk tên. Wekî mînak lehiyên Rûbara (Ro, Robar) Nîl. Tê payîn wê di paşerojê de tofanên mezin werin serê mirovahiyê lewra mirovahî dinyayê dilewitînin û dengeya wê xeradikin.
Ardillières
Ardillières, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Çimpan
Çimpan gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 0 kes (0 malbat) bûn.
Bladel
Bladel, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Ferdinandshof
Ferdinandshof şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Xelatên Muzîka Cîhanê
Xelatên Muzîka Cîhanê, xelatkirina hunermendên muzîkê ya bi daneyên firotina pir bilind bi merasimekê xelatên navnetewî ye. Kesayetiyên firotina bi destê International Federation of the Phonographic Industry ve kirin.
Xelatên Efsane
Serketîyên xelatên borî de linavxistin:
Xelata Cewher
Xelata Stranên Cewher a Cîhanê di sala 2001'an de bi rûmet hunermendên ku li ser 100 mîlyon tomarkirinan li ser rêça karîyera xwe firotin hatine ava bû. Şeş hunermend, ev xelat ji wan re hatiye dayîn:
Fourneville
Fourneville, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Şehrza (navçe)
Şehrza yek ji navçeyên parêzgeha Îsfehanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Şehrza e.
Gatik
Gatik, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Gêxiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Şahmeran (pirtûk, 1998)
Şahmeran, navê pirtûka nivîskarê kurd Bavê Barzan (Goran Candan) e. Çîroka vê pirtûkê ji hêla Bavê Barzan ve li herêma Diyarbekrê hat berhevkirin. Pirtûk di sala 1998'an de derket û bo hin zimanên din hat wergerandin.
Şêxan (eşîr)
Gelek eşîr li Kurdistanê bi navê Şêxan hene. Li Rihayê, Efrînê, Hewramanê û Behdînanê eşîrên bi vî navê hene.
Tevirê bibivir
Tevirê bibivir, kulbeyê bibivir cureyek ji kolingan e. Him tevir e, him jî bivir. Tevir e, lewra dualî, dudevî ye. Bivir e, lewra aliyekê wê di dirûvê bivirê de ye, bira ye (tûj), pê tê birrîn.
Hin formên wê hene ku aliyekê dişibe kulbeyê, aliyê din jî bivir e. Kolingên wiha li Kurdistanê kêm bin jî, hene. Alaveke antîkî ye, ji berê de hatiye bikaranîn.
Heinrich Rohrer
Heinrich Rohrer (jdb. 6ê hezîranê 1933 li Buchs SG - 16 gulan 2013, li Wollerau) fizîknasekî swîsreyî ye. Bi tevî Ernst Ruska û Gerd Binnig sala 1986, ji ber bipêşxistin û çêkirina mîkroskopa ji tûnelên rîşeyî hatiye avakirin, Xelata Nobel a fîzîkê digire.
Payîza sala 1951ê li Dibistana Bilind a Teknîkê ya Federal ETH li Zurich di beşa fizîkê dest bi xwendinê dike. Ew perwerdeya xwe ya bingehîn ji Wolfgang Pauli û Paul Scherrer digire. Ji sala 1955an ve dersdarî û lêkolînan dike. Di 1963an de derbasî IBMê dibe.
Sala 1982an dawî li xebata xwe ya çêkirina mîkroskopa nû dide û bi fermî dibe mûcîdê mîkroskopa ji tûnelên rîşeyî pêkhatiye.
Xidiriya
Xidiriya, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Xela
Xela, birçîbûn û tunebûna xwarin-vexwarinê ya herî zêde ye.
Xela wekî baweriyekê di nava civakê de dijî. Ji ber ku mirovan heya niha gelek caran di asteke bilind de tunebûna xurdemeniyê jiyane, ev tirs di binhişara wan de maye, rêçek hiştiye.
Bêjeya xela di şîretê de jî bo perwerdekirina zarokan tê bikaranîn. Tê xwastin ku zarok nirxê bidin hebûnan û rojên teng hîç jibîr nekin.
Xela, di zargotin û pêkenokên Kurdî de jî gelek cihdigire. Gotina "Xela rabû" him bi neyînî, him jî erênî tê bikaranîn.
Berê Zêwê
Berê Zêwê gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî Mêrdînê ye.
Boekel
Boekel, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Qilincan
Qilincan, gundekî ser navçeya Macîranê ye.
Bad Krozingen
Bad Krozingen bajarokekî navçeya Breisgau-Hochschwarzwaldê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Césarville-Dossainville
Césarville-Dossainville, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Kemal Mezher Ehmed
Kemal Mezher Ehmed (jdb. 1937, Axceler, Kerkûk - m. 2021, Bonn, Almanya), nivîskar û dîroknasê kurd.
Jiyana wî ya nivîskarî
Kemal Mezher Ehmed di sala 1937an de li gundê Axceler a Kerkûkê ji dayîk bûye. Li Bexdayê zanîngehê xwendiye. Tez nivîsiye û dû re dest bi doktorayê kiriye. Di 1969an jî li Rûsyaya Sovyet li ser mijareke dîrokî doktoraya xwe temam kiriye. Piştî sala 1981an di zanîngehên Iraqê de mamostetiya dersên tarîxê kiriye.
Endamê Yekitiya Nivîskarên Kurd û Enstîtuya Kurdî ya Parîsê bûye.
Kemal Mezher Ehmed, dîroknasê navdar ê Kurd, roja 16ê Adara 2021ê, li nexweşxaneyeke bajarê Bonnê yê Almanyayê koça dawî kir.
Berhem
• 2
Les Monts du Roumois
Les Monts du Roumois, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Çiploce
Çiploce gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 654 kes (150 malbat) bûn.