cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wêjeya kurdî
Wêjeya kurmancî
Li gorî gelek lêkolînerên kurd û biyanî Elî Herîrî yekemîn wêjevanê kurmancî ye, heta niha berhemên Elî Herîrî negihîştibû dema me lê îro çend helbest û menzûmeya bi navê Borê Qer tê zanîn û her wiha ew bi helbestê xwe ya “Têt”, di nav gel de navdar e û Ehmedê Xanî di Mem û Zîn a xwe de wî wekî şaîrekî kurd nîşan kiriye. Lê tarîxa ku ew jiyaye ji aliyê gelek vekolîner ve hatiye gotûbêjkirin; di demên dawî de tê qebulkirin ku ew di sedsala 16emîn de jiyaye.
Di de ku di sala 1514an de di navbera tirk û îraniyan de pêk hat, kurd, di Kurdistana navendî de hemû bûn yek û di nav çarçeva Dewleta Osmanî de texlîtek ji mafê netewî wergirtin. Eva han jî tesîr kir li ser hin zana û alimên kurdan ên wek Elî Herîrî, Melaye Cizîrî , Feqiyê Teyran û heta gihîşte Ehmede Xanî û Bateyî, ku heta bi kurmancî helbest û çîrok binivîsin.
Di dema mîrektiyan de
Melayê Cizîrî û Feqiyê Teyran di sedsala 17an de jiyane û gelek hellbesta wan a bi navê Feqê û Mela heye ku pevre di 1621ê de gotine. Melayê Cizîrî herçend yekemîn helbestvanê edebiyata kurdî nebe jî damezirînerê edebiyata klasîk a kurdî ya bi zaravayê kurmancî ye. Lewra Melayê Cizîrî yekemîn helbestvanê kurd e ku kêşa erûzê û yekîtiya qafiyeya helbesta klasîk a erebî aniye nava wêjeya kurdî û kêşên mîna remel, hezec, recez, besît, serî’, muzarî’ û xefîf bi kar aniye. Feqiyê Teyran di warê şîretên ayînî (dînî), pesnê pexêmber, evîn û xezel de, di ware axaftin (munacat) li gel av û aş de, li ser tabîet, biharê û ji bo hicwê jî helbest gotine. Gelek destanên wî navdar bûne mîna Şêx Sen'an. Li gorî Maruf Xeznedar di edebiyata kurdî de Zembîlfiroş a Feqiyê Teyran yekemîn berhema edebî ya bajarî ye. Kurmanciya mesnewiya Usiv û Zelîxe ya di wêjeyên klasîk ên miletên misilmanan de navdar e yekem car ji aliyê Selîm Silêman ve hatiye nivîsandin. Mela Huseynê Bateyî, bi navê Mewlûda Kurmancî yekem car mewlûdnameyek menzûm nivîsandiye û kevneşopîyekî ava kiriye û îro jî di nav xelkê de gelek belav e. Her wiha destana navdar Zembîlfiroş ji aliyê wî ve wekî çîroka menzûm hatiye nivîsandin. Xelwetî (Şêx Şemseddînê Qutbê Exlatî yê Birîfkanî), mutesewifekî bû û bi gelemperî di helbestên xwe de li ser mijarên dînê bû.
Di dora sedsala 16-17an de gelek helbestvanên kurmancî derketiye wekî mînak Mele Mensûr Girgaşî, Mîna, Sadiq, Macin, Bekir Begê Erzî û hwd. Lê ji van helbestvanan tenê yek du helbestên dirêj gihiştiye îro. Lê helbestvanê vê sedsalê û li wêjeya kurdî ya klasîk yê herî nav û deng bêguman Ehmedê Xanî (1651-1707 ) ye. Ehmedê Xanî ji destana Memê AIan îlhama xwe girtîye û bi wê îlhamê di 1692a de Mem û Zînê li gorî jiyana dema xwe honandiye. Ev mesnewiya yekemîn a kurdî ji 2256 beytan pêk hatiye, gelek caran hatiye istinsahkirin, her wiha gelek caran hatiye çapkirin jî.
Wêjeya kurdî ya kurmancî ber bi sedsala 18emîn û 19emîn ve mezintirîn bûye û ne tenê li Kurdistanê di heman demê de li Xorasan ê jî hatiye berhemandin. Xaris Bedlîsî di 1758-59ê de Leyla û Mecnûna kurmancî a yekemîn ; Miradxanê Bazîdî jî di 1776an de wekî malikan destana Zembîlfiroş ê nivîsandiye ku berî wî Feqiyê Teyran û Mela Bateyî jî vê destanê gotibû. Nehcu'l-enama Mele Xelîlê Sêrtî manzûmeyeke li ser aqaîdê bû. Dîwana Pertew Begê Hekarî di 1806~1808an de hatiye nivîsandin û hêla rêzgirtinê dişibe ya Melayê Cizîrî. Li Xorasanê gelek helbestvanên kurd derketine ku kurmancî nivîsîne, di nav wan de yê herî navdar Caferqûliyê Zengêlî ye ku xwediyê Dîwanekî ye.
Piştî rûxandina mîrektiyan
Rêvebirî û desthilata mîrektîyên kurdan li kêleka Dewleta Osmanî û Dewleta Îranê heta sedsala 19emîn dewam kir. Lê di nava vê sedsalê de ji bo hikûmeteke navendî ava bikin, hemû mîrektîyên Kurdan hêdî hêdî hatin rûxandin. Encamên van guhertinan heta serê sedsala 20emîn hat hîskirin û wêjeya kurdî a klasîk ji serayên mîran derket û hêdî hêdî ket li nav tekye û dergehên wekî neqşîbendî û xalidiyan. Malbata Şêx Hesenê Nûranî ku yek ji şêxên neqşîbendî bû, gelek navdar e: kurê wî Şêx Evdirehmanê Axtepî (1850-1910) li ser navê Rûhî Dîwana xwe nivîsandiye lê Rewdneîma wî ya li ser rîwayetên kevnare ye, navûdengtir e. Kurê din ê Şêx Hesenê Nûranî, Şêx Mihemed Can jî xwediyê medhiyeyekî 40 beytî ye. Kurê Evdirehmanê Axtepî, Şêx Mihemed Kerbela (1885-1939) xwediyê Dîwanekî (1914) û ferhengokekî kurdî - farisî a menzûm a bi navê Mirşâdü’l-etfâl (1912) e. Şêx Mihemed Eskerî (1898-1952), birayê Şêx Mihemed Kerbela ye, xwediyê Dîwanekî û berhemekî bi navê Iqdê Durfam e ku li vî kitêbê çîrokên kurdî wekî helbestî nivîsandiye. Mela Mihemedê Licêyî (1860-1912) Dîwana xwe bi navê Hadi nivisandiye; Di Dîwana Şêx Mihemed Hadîyê Qewmanî (1884-1956) de piranî qesîde hene; ji ber ku zimanê Dîwana Seyid Elîyê Findikî (1890-1967) sivik e, li nav xelkê belav bûye; Mela Nezîrê Bedewî (1933-1982) yek kurmancî yek erebî xwediyê du Dîwan in.
Piştî qedexekirina bikaranîn û weşangeriya kurdî û girtina/qedexekirina tekye û dergehan li Tirkiyeyê wêjevanên kurdî dinivîsînin hunerên xwe bi veşartî berdewam kirin lê nêrîna giştî ev e ku ji ber polîtîkayên qedexekirin û asîmîlasyonkirina kurdan di nav sînorên Tirkiyeyê de berhemandina kurdî heta salên 1990an pir paş ve çûye. Wêjeya klasîk, îro jî li cem wêjeya nûjen piranî di tekye û medreseyên kurdan de berdewam e.
Helbest
Helbesta kurdî her çiqas naveroka xwe guherandibe û li ser neteweperestî, hestên sîyasî, zanistî, pêşveçûn û hwd. hatibe nivîsandin jî, guherîna dirûvên wê nebû rojeva wêjeyê sedsala 20emîn û veguherîna wê hêdî bû. Di vê serdemê de helbestên Ebdirehîm Rehmiyê Hekarî (1890-1958)ên ku hêmanên dînî-klasîk û neteweyiyê di nav xwe de dihewînin di vê çarçoveyê de mînaka herî mezin e. Piştî salên 1950-60î di helbestên Cegerxwîn (1903-1904) û Qedrîcan (1911-1972) de neteweperweriyeke marksîst derdikeve pêş. Her wiha piranîya helbestên Osman Sebrî (1905-1993) yên welatperwerîyê ne û yek ji nûnerê girîng a veqetîna ji helbesta klasîk e.
Çîrok û Roman
Yekem çîroka nûjen a kurdiya kurmancî Çîroka ("Şiş" ) Fûad Temo tê hesibandin ku di 1913an de di Rojî Kurd de hatiye weşandin. Piştî wê Celadet Elî Bedirxan di Hawarê (1932-1943) de Ber Tevna Mehfûrê xwe weşandibe jî di rastiyê de di sala 1927an de wê nivîsandiye û di çîroka xwe de trajediya gelê xwe sêwirandiye. C. E. Bedirxan jî tê de qasî 70 çîrok û gelek helbestên Kamiran Elî Bedirxan, Osman Sebrî, Qedrîcan, Nûredîn Zaza, Mistefa Ehmed û hwd hatine weşandin. Di van çîrokan de bûyerên nû qewimîne (Serhildana Şêx Seîd, Serhildan Agirî û hwd.) û encamên wan jî di çîrokan de gelek hatine şixulandin ku ev bandora realîzm ê ye. Piştî Hawarê di kovarên Ronahî (1942-1944) û Roja Nû (1943-1946) de bingeha kevneşopîyeke hat avakirin. C. E. Bedirxan ji bo Nûredîn Zaza gotiye "Çexov ê kurdan".
Destpêkirina romana kurdî ji hêla kurdên Qefqasyayê ve bûye. Yekem romana kurmancî (di heman demê de ya kurdî) a ku hatiye çapkirin di sala 1931an de, ji aliyê Erebê Şemo ve bi navê Şivanê Kurmanca hatiye nivîsandin. E. Şemo ev romana xwe piştî sererastkirinê bi navê Berbang di 1959an de carekî din weşandiye. Roman, weke otobiyografiyekê hatiye nivîsandin. Ya duyemîn Xatê Xanima (1958) Eliyê Evdilrehman e. Her wiha Mîroyê Esed, Seîdê Îbo û Heciyê Cindî jî di Sovyet ê de romanên xwe weşandine. Lehengên romanên kurdên wir kesên îdeal bûn û başî û nebaşî li gora pîvanên bîr û baweriyên nivîskêr dihatin diyarkirin. Herçiqas di navbera salên 1940 û 1970an de romanên kurmancî nehatibe nivîsandin jî romana kurdî him ji ber rakirina qedexeyê ya li ser kurdî li Tirkiyê him jî li Ewropayê di navbera salên 1990 û 2010an de him ji aliyê naverokî ve û him jî ji aliyê hejmar ve bûye qadekî berhemdar û mezin. Di nav nivîskarên kurd de, yê ku herî pir romanên kurdî nivîsî û weşand Mehmed Uzun e. Di gel wî, nivîskar Medenî Ferho, Helîm Yusiv, Hesenê Metê, Firat Cewerî, Lokman Polat, Mihemed Dehsiwar, Dewran Evdirehîm [], Suleyman Demir, Mezher Bozan, Xurşîd Mîrzengî, Zeynelabîdîn Zinar, Eyub Mîlan, Aram Gernas, Mustafa Aydogan, Îbrahîm Seydo Aydogan, Abdusamet Yigit, Bubê Eser, Laleş Qaso, Mîr Qasimlo, L. Ayebe, Remezan Alan, Adîl Zozanî, Omer Dilsoz, Serkan Birûsk, Torî û hwd. jî romanên kurdî nivîsîn û weşandin.
Şano
Yekemîn şanoya nûjen a kurmancî di salê 1919an de ji aliyê Evdirehîm Rehmî Hekarî ve bi navê Memê Alan di 15emîn û 16emîn hejmarên Jîn ê de hatiye weşandin. Lê şanoya kurdî li Sowyetistanê bi awayekî giştî bingeha xwe xurt kir. Di sala 1928an de li Tiblîs ê şanoya Hakob Xazaryan a bi navê Qelen hat lîstin. Di navbera 1934-1935an de Heciyê Cindî Qutiya Dû-Dermana; Ehmedê Mirazî Zimanê Çîya; Wezîrê Nadirî Reva Jinê çap kirin. Li bin desthilatdariya Stalin gelek rewşenbîrên kurd hat girtin û sirgûnkirin lê “Tiyatroya Kurdî ya Elegezê” karên xwe berdewam kir. Di vê tiyatroyê de piyesa berpirsiyarê tiyatroyê Celatê Koto ya bi navê Lûr de Lûr, ya Heciyê Cindî ya bi navê “Miraz” û ya Cerdoyê Genco ya bi navê Xûşka Doxtirîyê û Bira hatin lîstîn. Piştî girtina vê tiyatroyê, cihê şanoyan Radyoya Êrîvanê bû.
Ji ber qedexebûna kurdî li Tirkiyê xebatên lîstînê heta 1991ê tune ye. Lê wekî îstîsna, Birîna Reş (1965) a Musa Anter û Dawiya Dehaq (1978) a Kemal Burkay bi wergerên tirkî re hatin weşandin. Bi avabûna Navenda Çanda Mezopotamyayê ya navenda wê Stembol e, lîstina şanoyan jî dest pê kir û her wiha gelek komên şanoyê jî ava bûn.
Çeşnên din ên wêjeyî
Çeşnên wêjeyî yên mîna ceriban, rexne, bîranîn û hwd. di gelek kovarên wêjeyî de mîna Hawar, Ronahî, Roja Nû û Riya Teze hatin weşandin û nemaze bîranîn û ceriban ên nivîskaran dawiyê wek, pirtûk hatin berhevkirin. Kurdolog Thomas Bois di pirtûka xweye The Kurds de, ku di sala 1966an Libnan ê de bi zimanê îngilîzî çap bûye, dibêje ku, li Sovyetê Emerîkê Serdar û Ordîxanê Celîl nivîskarên ewil in, ku dest bi rexnekirina wêjeya kurdî kirine. Di bîst salên dawî de di qada ceribanê de gelek berhem hat dayîn: Kulîlkên Hinaran a Mehmed Uzun, ´´Şahmaran´´ a Abdusamet Yigit, Kultur, Huner û Edebiyat a Firat Cewerî, Rewşa Romana Kurdî ya Medenî Ferho yek ji wan in. Her wiha gelek bîranînên nivîskar û helbestvanan jî hatin weşandin wekî mînak Bîranînên Min a Osman Sebrî û Mikurî ya Emerîkê Serdarî.
Beşa Klasîk
Dema di nîveka sedsala 19an de di serdema mîrektiya Baban de wêjeya soranî derket holê (dîsa li Kurdistana sahaya Osmaniyan). Di vê demê de helbestvanên herî navdar ev in: Mehwî Neqşebendî (1830-1904), Mela Herîq (1851-1907), Wefayî (1838-192) û Nalî (Mela Xidrî Ehmedî Şawêysî Mixayilî, 1797-1856). Nalî yekemîn hozanê soran e ku qesîde û xezelên xwe bi kurdî nivîsiye û hîmdarê ekola helbestî ya soranî ye. Hin ji misreyên wî êdî bûne methelok, ketine ser zimanê xelkê. Şêx Riza Telebanî (1832-1909) di qada helbestên hicwî de nav û deng e. Ebdulla Misbah Beg (1862-1917), ku bêtir bi navê Edeb Misbeh el-Diwan tê nasîn. Helbestên wî ji alî bedewî û estetîkê ve pirr dewlemend in û wan ji bo evîna jina xwe nivîsiye. Kurdî (1809-1849) di helbestên xwe de piranî derheqa dildarîyê nivîsandiye. Bêhûd (1878-1955) û Ziver (1875-1948) welatperwerîya xwe di helbestên xwe de dîyar kirine. Sebrî (1881-1944) derheqa ayîn û dînê misilmanîyê û her wiha evînê helbestan nivîsandiye.
Helbest
Hecî Qadir Koyî (1816-1894) ye ku xasîtiya afirandinên wî hakimiyeteke mezin a teknîkên helbestî, naverokeke civakî û bikaranîna zimanekî sade ye û ew wekî damêzrênera wêjeya/helbesta nûjen a hemû zaravayên kurdî tê naskirin. Helbestên Hecî Qadir Koyî cara yekem gelê kurd romantîze kiriye û wateyên "weten, milet, dewlet" guherandiye. Pîremêrd (1867-1950), yek ji pêşengên helbesta modern e û helbestên klasîk ji rastiyê dûr dîtiye û rexne kiriye.
Çîrok û Roman
Çîroka yekemîn a soranî di sala 1920an de bi saya pêşbirkekî rojnameya Pêşkewtin (1920-1922) hatiye weşandin a ku di vê pêşbirkê de xelata çîroka yekemîn girt Cûr û Ga Şitêkî Çak e ya Şêx Nûrî Şêx Salih e. Lê kesên ku Le Xewma ya Cemîl Saîb wekî çîroka yekemîn dibînin jî hene ku ev çîrok di sala 1925 û 1926an de di rojnameyên Jiyanewe û Jiyanê de wek 23 beş hatiye weşandin. Saîb bi realîzma rexnegir kelepûra dîrokê wergirtiye.
Yekemîn romana soranî, Meseley Wîjdan, ji aliyê Ehmed Muxtar Caf ve di salên 1927-28an de hayiye nivîsandin û di 1970ê de ji aliyê Îhsan Fuad ve li Bexdayê tê çapkirin. Ev berhem, dikare weke çîrokeke dirêj bê hesibandin. Çîrok û destanên kurdî ên weke Şahmaran, çîrokên keçekelok û hwd wê çîrokna civakî ên kurdistanî ên gelirî û pirr kevn bin.
Şano
Komeley Zanistî Kurdan a ku di 1926an de li Silêmanî hat avakirin, ji bo avakirin û pêşketina şanoya kurdiya soranî roleke girîng lîst. Yekem lîstika soranî a bi navê Îlm û Cehlê di 1920an de ji aliyê Fuad Reşîd Bekir ve hat nivîsandin û ew bi xwe derxist li ser dîkê. Lîstik li ser du birayan e ku yekî jîr û ê din tiral e. Zulmî Qeyser Nêron lîstikekî din a Bekir e ku adebte kiriye. Lîstika yekemîn a çapkirî Mem û Zîn a Pîremêrd e û di 1934an de hatiye weşandin û di eyda Remezanê de çar rojan li ser dîkê maye. Di 1957an de bi pêşengiya Nermîn Nakam, jin weke lîstikvan di şanogeriya kurdî de cih girtibû. Koma yekem a fermî a şanoya kurdî bi navê Tîpî Nwandin û Mosîqay Silêmanî di sala 1969an de dest bi xebatê kiriye. Di 1985an de cara ewil şanonameyên nîvîskareke jin Leylan Şefîqe Elî Hiseyn bi navên Şaciwanî Derbend Feqerew û Keyxan du şanoname li Silêmanî tê çapkirin. Li gorî berhema Yasîn Qadir Berzincî a bi navê Şanoy Kurdî (2007) hin ji şanonamenûsên herî berhemdar ev in: Heme Kerîm Remezan Hewramî, Emînê Mîrza Kerîm, Pîremêrd, E. B. Hewrî, Fetah Kerîm Kawe, Mistefa Nerîman, Zekî Ehmed Henarî, Ebdulrezaq Bîmar, Şêrko Bêkes, Mehdî Omêd, Ehmed Salar, Mihemed Ebdulrehman Zengine…
Wêjeya zazakî
Zimanê zazakî, ji zaravayên kurdî yên din pirtir nêzî hewramî be jî destpêk û geşedana wêjeyên wan ji hev cuda ne û di nav kurdî de wêjeya herî dawî dest pê kiriye ya zazakî ye. Mewlida Nebî ya Ehmedê Xasî (1867-1951) destpêka edebîyata nivîskî ya kirdkî (zazakî) ye. Di 25 adarê 1899 de li Dîyarbekirê di Çapxaneyê Lîtografya de bi 400 nusxeyan hatiye çapkirin. Berhema din jî Bîyîşê Pêxamberî ya Usman Efendîyê Babij (1852-1929) e ku Celadet Alî Bedirxan wê di 1933an de li Şamê çap kiriye. Piştî li Tirkiyeyê qedexekirina zimanên ji bilî tirkî, demeke dirêj bi zimanê zazakî berhem nehatin nivîsandin.
Avakirin
Berhemên nûjen ên zazakî piştî salên 1970ê ji aliyê Malmîsanij ve hatin nivîsandin û di kovara Tîrêj de hatin weşandin. Ev kovar, di heman demê de yekem kovar e ku di nav sînorên Tirkiyeyê de xwerû bi zimanê kurdî (kurmancî û kirmancî) dest bi weşanê kiriye û ji bo avakirina wêjeya zazakî peywirekî girîng hilgirtiye. Wekî mînak helbestên nûjen a yekemîn Etnik û Kıtabê Ramıtey û çîroka nûjen a yekemîn Engıştê Kejê (bi navlêka M. Birîndarî ) di vê kovarê de hatine weşandin. Di heman demê de Malmîsanij wekî damêzrenerê wêjeya nûjen a zazakî tê qebilandin, ji ber ku yekemîn pirtûka helbestan a nûjen Herakleîtos (1988) û yekemîn ferhenga Zazakî - Tirkî (1987) ên wî ne û xebatên xwe yên folklorî jî di Folklorê Ma ra Çend Numûney (1991) de hev daye.
Geşedan
Îro di wêjeya zazakî de gelek nivîskar û helbestvanên serkeftî hene. Hunermendên zazakî-nivîs di gelek şaxên wêjeyê de berhaman didin. Di warê çîrokê de Roşan Lezgîn, J. Îhsan Espar, Murad Canşad, Hüseyin Karakaş, Ömer Faruk Ersöz navûdeng in. Her wiha Deniz Gunduz, Munzur Çem û Jêhatî Zengelan him di warê çîrokê de û him jî romanê de xwediyê berheman in. Îlhamî Sertkaya jî romanan nivîsandiye. Di warê helbestê de ji bilî hunermendên hat rê dan, Çetîn Satıcı, W. K. Merdimîn, Zulkuf Kişanak, Newzat Valêrî û Fexrî Ergun berhemdar in.
Neubukow
Neubukow, bajarekî navçeya (Landkreis) Rostockê li herêma Mecklenburg-Vorpommern a Almanyayê ye.
Eggolsheim
Eggolsheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Forchheim li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Effeltrich
Effeltrich şaredariyeke navçeya (Landkreis) Forchheim li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Norbet
Norbet, gundekî girêdayî navçe Tawûskera bi ser Erzîromê ve ye.
NGC 2117
NGC 2117, cîsmeke asîmanî ye. Ji aliyê astronoma Brîtanî John Herschel ve di sala 1834an de hatiye vedîtin.
Yusuf Ziya Ortaç
Yusuf Ziya Ortaç, (jdb. 23ê nîsan sala 1895 - m. 11ê adar sala 1967) helbestvan, nivîskar, mamosteyê edebiyatê, weşanger û siyasetmedarekî tirk bû.
Ew ji komekî bi navê Beş Hececiler di helbesta tirkî de bûye û yek ji mîzahnivîsên edebiyata tirkî ye. Li gel Orhon Seyfi ku yek ji endamên koma Beş Hececiler e, kovara mîzahê ya siyasî Akbaba di dîroka kovarên Tirkiyê de hatiye naskirin.
Treffurt
Treffurt, bajarekî navçeya (Landkreis) Wartburgkreisê li herêma Turîngiyaya Almanyayê ye.
Yusuf Ziya Ortaç
Ew siyasetmedar e wekî di Parlamenterê parêzgeha Orduyê kar kiriye.
Têseûs
Têseûs (bi yewnaniya kevin: Θησεύς) di mîtolojiya yewnanî de mîrzadeyê Atînayê. Revandina Helenê navdar bû.
Mîta Têseûsê
Keyê Mîkenê Mînos ji bo Mînotor çardeh keç û xort qurban xwest. Nav kesên qurbanî de Têseus jî hebû. Lê Têseûs alikariya ji dotmîra Mîkenê Arîadnêyê stand û canewar Mînotaur kuşt.
Têseûs û Arîadnê ji hev ra reviyan. Daxwaz dikirin ku bizewicin. Lê xwedawend Dionîsos nehişt. Têseûs pir bawermend bû, ji ber wê Arîadnê'yê da Dionîsos'ê.
Wegera Têseûsê
Piştê hin serpêhatiyên din Têseûs vedigere Atînayê, digehe qesra bavê xwe. Li wir dibîne ku bavê wî pîrebokekî bi navê Medea re zewicî bû û ketibû bin bandora wê. Medeaya pîrebokê pêştir kes nizaniya ku ew kî ye? Li hemberê Têseûs plana çêdike Medea: wî gazî dike şengekî û jehrekî bihêz dike di nav meya wî. Şeng destpêkir Têseûs jî ji bo xwe bide nasîn şûrê xwe derxist. Bavê wî, wî naskir.
Ehmedabad Colfa
Ehmedabad Colfa, gundekî ser bi navenda bajarê Colfayê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Zêynalû, Şahîndij
ÇZêynalû, Şahîndijipo gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 142 kes (28 malbat) bûn.
Hêfestos
Hêfestos di mîtolojiya yewnanî de xwedayê agir û hesinkariyê bû.
Bardîz, Bardîz
Bardîz, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.
Zêdî
Zêdî gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Huell Howser
Huell Burnley Howser (jdb. 18'ê kewçêrê 1945an li Gallatin, Tênêsî, DYA - m. 7ê kanûna mezin a 2013an li Palm Springs, Kalîforniya, DYA) aktorekî amerîkan bû.
Neuenhaus
Neuenhaus, bajarekî navçeya (Landkreis) Grafschaft Bentheimê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Gewirk
Gawerk an Gawerek an Gewrek eşîr u êleke mezin a Kurdistanê ye.
Esil u Mêju
neseba Êla Gawerk diçe sala 1789-1812 ku liwe sale da şerêkî mezin çe debi nawe Abdurahman paşa mira Baban u Paşaye Osmani Hewler digel Ahmadaxa Xoşnaw Serok eşireta Gawirk u paş şikest, Ahmadaxa Demre u 7-howt Kure wi radiken dine kurdistana Irane aliye Serdeşt u Mehabade .....
Ziman u Herêmên dîrokî
Herêmên dîrokî ya Gawerk le
Eşîrata Gawerk be zimane Kurdî (Sorani - Kurmanci) diaxivin
Rojhelatê Kurdistane - ( bakura kurdistane) - başurê kurdistana başur :
naseri-ناصری
Egloffstein
Egloffstein şaredariyeke navçeya (Landkreis) Forchheim li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Kalkûzan
Kalkûzan an jî Qalqos, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.
Nûsazî
Nûsazî, çalaksazî, vesazî an jî reform (ji latînî reformo) tê wateya başkirin an guhartina tiştê ku çewt, xirab, ne têrker, hwd. e. Bikaranîna peyvê bi vî rengî di dawiya sedsala 18an de derketiye holê û tê bawer kirin ku ji tevgera Komeleya Christopher Wyvill  ya ku "Nûsaziya Parlamanî" wekî armanca xwe ya bingehîn destnîşan kir. Nûsazî bi giştî weke dijberiya şoreşê tê dîtin.
Welatên pêşkeftî dibe ku gelek nûsaziyan pêk bînin da ku astên jiyana xwe baştir bikin, bi gelemperî bi piştgiriya saziyên darayî yên navneteweyî û rêxistinên alîkariyê. Ev dibe ku nûsaziyên di ramyariya makroaboriyê, karûbarên sivîl û rêveberiya darayî ya giştî de pêk bîne.
Treuen
Treuen, bajarekî navçeya (Landkreis) Vogtlandkreisê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Koça Qewman
Di koçê de Got, Vandal û Frankan, û hin gelên dinên germanî û slavî hat koç kirî bû. Gorî hin dîrokzanan koç kengê hunan li Asya Navîn de dest bi koç kirinê dike şunda dest pê dike. Hunan ber bi Ewropa û Rûsya koç kirin şunda gelên din jî ji pêra koç kirin.
Wê koçê heta salên 1000an dewam kir û paş koçê re Slav, alan, avar, bulgar, macar, peçenek, kuman û tataran etnîk avahiya Ewropaya Rojava gelek hat guhertin.
Li ber hunan li Ewropaya gotan, di sedsala 2'an de ji Polonyaya îroj de ber bi Derya Reş koç kirin. Bi wê koçê re wan vandal û markommenên başûr de, Burgundan jî ber bi rojava koçê re zor kirin. Ew koçaka gelaya mezina herî pêş de bû. Li dor 290an gotan wek vizigot, ango "gotên rojavayî" û ostrogot an "gotên rojhelatî" bûn du paran. Ostrogot li dor Derya Reş li Ukranyaya îroj, vîzîgot jî li Balkanan li bakurê Danûb bicih bûn.
Nêzî dema koça gotan, langobardana ji Elbe de ber bi navbera Awûstûrya û Çêka îroj koç kirin.
Hêrîşên hunan
Di sedsala 4'an de hunan ji zerdên Asya Navîn de ber bi başûrê Rûsyayê ve koç kirin. Wan bi xwe re gel û qomên din ber bi başûr û Ewropaya rojavayî defandin. Di 375an de hunan ostrogot bin xistin û ji bo koçê ber bi Romanyaya îroj zor kirin. Bi piranî, gorî dîrokzanan, Koça Qomana vê bûyerê şunda dest pê dike. Paş ostrogotan li wir bin ketin şunda ketina bin destên Hunan. vîzigotan jî çûna împaratoriya Romayî. împaratoriya Romayî ew li Trakyayê bicîh kirin. Di 378an de wana ji împaratoriya Romayî re serhîldan kir û împaratorê Valens li Adrianopolisê bin xistin jî, lê dûv wî re 382an de Theodosius I vîzigot bin xistin. Lê vîzîgotan bi pêşengê Alarik de koça Balkan û Peloponnesê pê re di despêka sedsala 5'an de jî îtalya kirin. Di 410an de vîzîgotan Rom dagir kirin. Li Romê şunda li başûrê Romê jî bicih bûn. Pê re wan bi xwe re frank jî ber bi nîvgirava Îber zor kirin.
Kengê vîzîgot hatin nîvgirava Îber vandalan ji bo koçê zor kirin û vandal Tengava Cîbraltar re derbaza Efrîkayê dibin û di 439an de Kartaca dagîr dikin û li wê derê împaratoriya vandalan saz dikin. Ji bo fîlo û dijwara derya xwe gelek rind bûn ewna derbaza îtalyayê dibin û di 455an de Rom pê re jî Korsîka û Sardûnyayê dagîr dikin.
Paş Atilla mir şunda dewleta Hunan helweşî ye. Ostrogot, heta wê demê bin destên hunan de bûn, bi destûra împaratorbanûya Bîzansê Zenon, li Îtalyayê bicih bûn.
Di sedsala 4'an de hin qomên biçûkên wek frîzyayî, angeln û sachsen koça Danîmarka û îngiltereya îroj kirin. Keltan jî ji Brîtanyayê de koça Bretanyaya Fransayê kirin.
Li navbera salên 500anan û 700an koç bi kêmavî navbera gelên slav, wek bulgaran, û germanan dewam kir. Çi qas 700anan şunda ne di hundura Dema Koçê de ye jî koç navbera hin qomên macar, tirk û vîkîngan de dîsa bi kêmavî dewam kir.
Xalfe
Xalfe (navê wê bi tirkî Güneytepe lê kirine) gundekî Kebana Xarpêtê ye.
Olûrdere
Olûrdere, gundekî girêdayî navçe Tawûskera bi ser Erzîromê ve ye.
Ziyaret, Qoser
Ziyaret gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Qeselmehmûd
Qeselmehmûd, qesel Mehmûd (Teucrium chamaedrys) giyayek e ku bejna wê 10 – 40 cm bilind dibe.
Orek
Orek, gundekî girêdayî navçe Tawûskera bi ser Erzîromê ve ye.
Seraskend Olya
Seraskend Olya gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Niederhausen an der Appel
Niederhausen an der Appel şaredariyeke navçeya (Landkreis) Donnersbergkreisê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Zahirkendî
Zahirkendî gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Vitot
Vitot, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Zahirkendî
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 703 kes (138 malbat) bûn.
Trier
Trier, bajarekî serbixwe ye li herêma Rheinland-Pfalz a Almanyayê ye.
Dûstaşna
Dûstaşna, gundekî ser bi navenda bajarê Colfayê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
NGC 2118
NGC 2118, cîsmeke asîmanî ye. Ji aliyê astronoma Brîtanî James Dunlop ve di sala 1826an de hatiye vedîtin.
Şot (navçe)
Şot, yek ji navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava li Rojhilatê Kurdistanê ser bi welatê Îranê ye. Navenda vê navçeyê bajarê Şotê ye.
Dabeşkirina navçeya Şotê
Du nahiye û sê bajar li navçeya Şotê hene :
Turan Dursun
Turan Dursun, (jdb. 1934 li Sêwasê – m. li Stembolê) nivîskar û ateîstekî tirk û rexnegirê Îslamê bû. Ew melayê berê yê misilman û alim bû û di dema lêkolîna xwe ya li ser dîroka dînên yekxwedayî de bû ateîst. Dursun di bin bandora fîlozofê gumanbar ê îranî yê sedsala 9an de, Îbn Rawendî, çend pirtûk li ser dînê nivîsî ku tê de şîroveyên metnên îslamî tê de hene, bi tundî îslam û damezrînerên şaxên wê yên sereke rexne kirin.
Dursun gelek caran ji aliyê fundamentalîstên îslamî ve dihat tehdîdkirin û di de li Stenbolê li derveyê mala xwe hate kuştin. Piştî kuştina wî pirtûkên wî li Tirkiyê bi dehhezar nusxeyan hatin firotin.
Jînenîgarî
Piştê demekê bavê wî li gundan dest bi mela kiriye. Daxwaza bavê wî ew bû ku kurê wî jî wek alimên Besra û Kufeyê, bi perwerdehiya dînî ya pir xurt werbigire û bibe alimekî dînê. Ji bo vê yekê bavê wî kurê xwe dişîne dibistanên dînî yên şevînî, qursên Quranê û li cem gelek mamosteyên navdar perwerdeyê dibîne. Jibo ku perwerdehiya dînî werbigire ji Agiriyê diçe Mûşê, Edeneyê û ji wir jî çûye gelek bajar, bajarok û gundên Tirkiyeyê, ji bo ku ji van mamosteyan perwerdeya îslamî werbigire.
Muzîka klasîk
Muzîka klasîk di wateya teng a muzîknasiyê de tê wateya şêwazên muzîka hunerî yên ewropî yên ji derdora salên 1730an heya salên 1830an. Di wateyek firehtir de muzîka klasîk tevahiya kevneşopiya muzîka hunerî ya ewropî dihewîne. Ji aliyêk din ve muzîka klasîk dikare kevneşopiyên muzîkê yên ne-ewropî an yên populer jî vebêje.
Turan Dursun
Jînenîgarî
Wî biryar da ku dîroka di derbarê dînên yekxwedayî li ser esasên sereke yên mezheba Sunî-Henefî-Mâtûridiyye Îtikadî ku Serokatiya Karên Diyanetê di Fakulteyên Îlahiyatê de domandiye, lêkolîn bike. Heta ku digihije temenê 20 saliya xwe hînî zimanê kurdî, çerkezî û erebî bûye. Bi antropolojiyê re jî ji nêz ve eleqedar bûye.
Partiya Yekîtiya Demokrat
Partiya Yekîtiya Demokrat (PYD) partiyeke siyasî ye ku li Sûriye kar dike. Ev partî zêdetir ji kurdan pêk tê. PYD di sala 2003'ê de hatiye damezirandin. Hevserokên partiyê Eyşe Hiso û Şahoz Hesen in.
Endamên koordînasyona PYD Meysa Bakî (Şîlan Kobanê) û Hîkmet Tokmak (Fuat) di sala 2004'ê de li Mûsilê hatin qetilkirin.
Koma kulîlkxaçiyan
Systematik
Koma Brassicales bi Malvales re lêzim e. Ango ji aliyê genetîkî ve eqrebayê nêzîk in. Famîleyên li ser vê komê tên hejmartin ev in:
Bavê me
Bavê me duayeke xiristiyanan e.
Dua
Bavê meyî ezmana! Navê te pîroz be, Padşatiya te bê, emirê te be, çawa ezmana, usa jî li ser edrê. Nanê meyî rojê, roj bi roj bide me. Deynêd me bibaxşîne, çawa ku em jî deyndarêd xwe dibaxşînim. Û me nebe cêribandinê, lê me ji yê xirab xilaz ke, çimkî qewat, Padşatî û rûmet yêd tene, hetahetayê. Amîn
Neuenrade
Neuenrade, bajarekî navçeya (Landkreis) Märkischer Kreisê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Bokmål
Bokmål (bixwîne bûkmol), zaravayekî zimanê norwêcî ye. Zaravayê din jî ê mazin Nynorsk a. Zaravayê zimanê Norwêcê yê ku nêzî sedî 85'an diaxivin. Ev devok, bi taybetî ji sedsalên 17 û 18'an û pê de, bidest pêketina xwe dike. Devoka ku herî zêde tê axaftin û weke zimanê nivîsandinê jî ye. Bokmål, di deme wê ya wê ya pêşî, destpêka wêji riksmålê ye. Yê bi riksmålê re pêşketina wê da kirin. Di despêkê de, weke zimanê dêrê bû. Hingî salên 1850'î de jê re dihat gotin bogmaal. Hanîna du "a"´ya li dem hevdû dengê "å" derdixe. Riksmål, di eslê xwe de, weke zaravayê ku bi zimanê danmarkî ve girêdayê bû jê re di demên pêşîyê de ji dêla riksmål hatiya gotin dansknorsk jî. Rewşênbîrên norwêcî yên weke Knut Hamsun ku xelata Nobelê jî di qada wêjeyê de hildana bi vî zaravayê dinivîsînin. Di sedsale 18'an de, bidest lêkolinên li ser zimanê tên kirin. Navdarên norwêcî yên weke Henrik Wergeland, derpêş dikin ku bi taybetî zimanê xelkê bê kifşkirin û were bikaranîn. Ew li ser norwêciyeke saf disekinê û dihizirê. Norwêcî, di wê demê de di bin bandûra zimanê danîmarkî de bû.
Aşokanî Hebasî
Aşokanî Hebasî, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Pertatos
Pertatos, gundekî girêdayî navçe Tawûskera bi ser Erzîromê ve ye.
Gößweinstein
Gößweinstein şaredariyeke navçeya (Landkreis) Forchheim li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Trakya
Dîrok
Gorî yewnanên antîk Trakya xakên li rojhilata Yewnanistan de heta Îskîtan bû. Gorî Herodot di dîroka xwe de behs dike li wê derê gelekî bi navê Trakî dijî bû. Dema Roman de ew ji bo Anatoliya, Makedonya, Tunan dihat bikaranîn.
Li paş trakiyan împeratoriya Persan pê re jî Îskenderî Mezin dagir kir. Êdî li piştî zayînê re ew dera dest Roman ket û navçeyeke împeratoriyê bû. Li wan şunda jî dest Bîzans û pê re jî osmanan ket.
Erdnîgarî
Li ser Trakya çend welatên ciyawazî heye û navîna Deryaya Navîn, Deryaya Marmara û Deryaya Reş de ye.
Yewnanistan
Li Trakya sînorên Yewnanistan de, li ser 8000 km², nêzî 350.000 kes dijî ye. Ji wan 65-70% xwe yewnanî, kîjanên li paş 1990î ji Rûsya û li paş Peymana Lozanê ji Tirkiyeyê hatine. Gel, li wan derve tirk û pomak in. Nifûsa wan navbera 100.000 û 120.000 kes e.
Bajarên girîng (bi nifûsên 1991'ê de):
Tirkiye
Trakyayê di sînoren Tirkiyeyê de û ew 133 km² ye. Gelî wir pi piranî tirk, çerkez û tatarên Kirimê ne.
Bajarên girîng (nifûsên di 2000'î de):
Bulgaristan
Bajarên girîng (Nifûsên di 2005an de):
Qayix
Qayix, gundekî girêdayî navçe Tawûskera bi ser Erzîromê ve ye.
Abacalûya Jorîn
Abacalûyê jorîn gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Beran (komstêr)
Beran komstêreka li çembera bircan a di navbera li roava Masî û li rohelat Gayê de dimîne ye. Nîşana wê ye. Ew ye k ji 48 komstêrên Batlamyûs qalkirî û yek ji 88 komstêrên îroyîn e. Bi rûbera xwe ya nîv-mezin ve ew di nav komstêran de 39'em e û li rûyê ezmên rûbereka xwiyayî ya 441 çargoşe dereceyan (ji 1.1% a kûreya ezmên) digire.
Çima ku ew tenê ji çend stêrên geş pêk tê ne komstêreka pirr diyar e: Hemel (Alfa Beran), Şeratan (Beta Beran), û Mesertem (Gama Beran).
Dîrok û mîtolojî
Ew di çembera bircan a Babîlan a wek MUL.APIN bi nav dibûyî de wek birca paşin dihat hesibandin û MULLÚ.ḪUN.GÁ (ango cotkar) dihat bi nav kirin. Di vê çembera bircan de Komika Sêwiyan wek ekînoksa biharî dihat hesibandin. Birca beranê wek komstêreka cihê cara siftê di salên 1350 b.z - 1000 b.z de nexşandî dertê pêş merîv. Ew bi demên derengên Babîlan ve hêdî hêdî li şûna cotkar, wek beranê hatiye nexşandin. Di MUL.APIN a salên 1000 b.z. de çêkirî de ew him wek beran, him jî wek cotkarekî hatiye nexşandin. Lê nexşa wê bitemamî kînga hatiye veguherandina beranê ne diyar e.
Ew di astronomiya Misira Kevin de bi xwedewenda Amon-Ra, yê ku wek mêrekî bi serê beranekî ve dihat nexşandin, yê xwedawendê bereket û afirînê, dihat nîşan dan.
Seraskend Sofla
Seraskend Sofla gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Beran (komstêr)
Dîrok û mîtolojî
Ew heta demên klasîk wek komstêreka cihê nedihat qebûl kirin. Ew di astrolojiya Yewnanî de bi beranê zêrrînê ku Frîksos(Phrixos) û Helle bi emrê Xwedewand Merkûrê re filitandî û birî welata Kolxîs(Colchis, li Gurcîstana îroyîn) ve tê eleqedar kirin. Frîksos(Phrixos) û Helle law û keça key Athamas, ên ji jina wê ya siftê Nephele bûn. Jina keya duyem Ino ji ber hesûdiyê dixwaze van herduyan bikuje. Bona bicihanîna vê wê qehtiya li Boeotia kiribû mane û bi kehaneteka ji Delfî(Delphi) ya sexte ya ku dibêje bona dawî li anîna qehtiyê gerek e Frîksos bê kuştin re kir ku wî bikuje. Athamas hindik mabû ku wî li ser çiyayê çiyayê Laphystiumê qurban bike Aries( beran)ê ji hêla Nephele şandî gihîştibû. Helle bi firîna bi beranê re li Dardanellesê gêr bûye û di avê de fetisiyaye û ser vê ve ev der wek Hellespon hatiye bi nav kirin. Ji pey hatinê re Frîksos beran qurbana Zeus kiriye û postê wê daye hikumdarê Kolxîsê Aeëtes û wî jî keçika xwe Chalciope daye Frîksos. Aeëtes va posta li dereke binerd kiriye û ew wek Postê Zêrrîn hatiye zanîn û ji hêla ejdiyakî hatiye parastin.
Dîrokî ew wek beranekî mexelhatî yê berê xwe çerxa Gayê kirî dihat nîşan dan. Batlamyûs di Elmacestî de qal dike ku Hîparkûs stêra Hemel wek pozê Berên nexşandibû û loma Batlamyûs ew di komstêrê de nehesibandibû. Wî ew wek stêra ser serê Berên qal kiribû. Stêrnasên misilmanên wek El Sûfî jî wek şopandina Batlamyûs ew wek Beranê nexşandine.
Nixteya siftê ya Beranê cîhê ekînoksa biharî ye. Hîparkûs di salên dora 130 b.z. de ew wek başûra Mesertem(Gama Beran) diyar kiribû. Li ji ber liva tewereya dinê nixteya siftê ya beranê heta birca masî liviyaye û ew ê dora 2600 heta birca Dewlikê bilive. Niha roj di birca Beranê de ji nîva nîsanê de heta nîva gulanê xwiya dibe.
Stêr
Sê stêrên gêşên komstêra berên hene; Hemel(α Arietis), geştirîn stêra di komstêrê de ye û bi erebî peyva bo "berx"ê ye. qedra zahîrî 2.00 ye û ew 66 sala roniyê dûra dinê ye. Roniya wê 96 car roniya rojê ye û qedra wê ya mitleq -0.1 e.
Şeratan(β Arietis)qedra zahîrî 2.64 e. Navê wê bi erebî tê mehneya du îşaretê û ew bona ku ew cîhê ekînoksa biharê ye hana hatiye bi nav kirin. Bedewiyên ereban ew wek qern el Hemel(qiloça beranê) bi nav dikirin. Ew 59 sala roniyêdûra dinê ye. Qedra wê ya mitleq 2.1 e.
Mesertim (γ Arietis), ew cotstêrek e. Stêra yekama cotstêrê bi qedra zahîrîya 4.59 ye û ya duyem bi qedra zahîrîya 4.68 e. Etîmolojiya navê wê bitemamî nediyar e. Ew herdu tev xwediyê qedra zahîrîya 3.9 in. Stêra yekem xweyî roniyeka 60 ya rojê û ya duyem jî xweyî roniyeka 56 car ya rojê ye. Ew di sala 1664'a de ji hêla Robert Hooke ve hatiye kifş kirin ku ew ji du stêran pêk tê.
Niedermoschel
Niedermoschel şaredariyeke navçeya (Landkreis) Donnersbergkreisê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Neuerburg
Neuerburg, bajarekî navçeya (Landkreis) Eifelkreis Bitburg-Prümê li herêma Rheinland-Pfalz a Almanyayê ye.
Voiscreville
Voiscreville, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Artemîs
Artemîs di mîtolojiya yewnanî xwedawenda nêçîr û heyvê bû. Bavê wê Zeus, diya wê jî Lêto ye. Cêvikê wê jî xwedawend Apolon e. Li Mîtolojiya romayî de wekî Diana tê zanîn.
Triptis
Triptis, bajarekî navçeya (Landkreis) Saale-Orla-Kreisê li herêma Turîngiyaya Almanyayê ye.
Gêjînk
Gêjînk, pûjang, bêjank,Hezar pelik (Achillea millefolium) giyayek bêar e.
Madison, Wisconsin
Madison navê paytextê federedewleta Wisconsin a DYAyê ye. Duyemîn bajarê mezin ê Wisconsinê ye. Bi zanîngehên xwe, navendên gerînendeyê yên fîrmayên aboriyê tê naskirin.
Qeban
Qeban, gundekî girêdayî navçe Tawûskera bi ser Erzîromê ve ye.
Xelatên AVN
Xelatên AVN xelatên fîlmî ne ku ji hêla kovara pîşesaziya vîdyoyê ya salmezinan a Amerîkî AVN  (Adult Video News) ve têne piştgirîkirin û pêşkêşkirin da ku destkeftiyên di warên cihêreng ên afirandin û kirrûbirra fîlmên pornografîk ên amerîkî de nas bikin. Ew bi gelemperî wekî "Oscarên pornoyê" têne binavkirin.
Xelat li ser 100 kategoriyan têne dabeşkirin, ku hin ji wan di celebên fîlm û vîdyoyên din de mîna xelatên pîşesaziyê ne, hinên din jî ji bo fîlm û vîdyoyên pornografîk / erotîk taybetî ne. AVN di sibata 1984an de yekem merasîma Xelatên AVN-ê piştgirî kir. Merasîma xelatê di destpêka kanûna paşîn de di dema AVN Adult Entertainment Expo li Las Vegas, Nevada pêk tê. Ji sala 2008an vir ve, merasîm bi rengek demkî li ser kanala Showtime, ku bi gelemperî cîhek 90 deqeyî heye, tê weşandin.
Xelatên vîdyoyê yên mezinan ên gey ji 1987 heta 1998 beşek ji Xelatên AVN bûn. Zêdebûna hejmara kategoriyan pêşandan tevlihev kir. Ji bo merasîma 1999an Kovara AVN dest bi mêvandariya Xelatên GayVN kir, bûyerek salane ya xelata fîlma mezinan ji bo vîdyoya mezinan a gey.
Hallerndorf
Hallerndorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Forchheim li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Dûzal
Dûzal, gundekî ser bi navenda bajarê Colfayê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bomaweya Mendelî
Xebat û rêbazên ji bo bidestxistina zanyariyên bomaweyî ko cara pêşîn ji aliyê Gregor Mendel ve hatine kirin, wekî bomaweya Mendelî (bi înglîzî: Mendelian inheritance) tê navkirin.
Piştê Mendel, hemû xebatên di warê bomaweyî de da nîşankirin ko di xebatên Mendel de ne şaşî, lê kêmasî hebûn. Hebûna kêmasiyan jî tiştek asayî bû, ji ber ko di salên 1950yan de di destê mirovahiyê de di der barê kromozom, kromozomên homolog, gen, duhendebûna ADN-yê, mutasyon û hwd de bi têra xwe zanyarî tune bû.
Gregor Johann Mendel (1822-1884) yekem kes bû ko bi rêkûpêk lêkolîn kir li ser veguheztina taybetmendiyên bomaweyî ji bavan bo weçeyan (nifşên nû). Mendel xebatên xwe li ser perîna riweka polkeyê (bezelye) kir û encamên taqîkirinên xwe bi rêbazên matematîkî şîrove kir. Bi van xebatên xwe Mendel bû damezînerê qanunên bingehîn ên bomaweyî yê.
Heke tozkulîlk ji porgê kulîlkê bo kospa heman kûlîlkê an jî bo kospa kulîlkek din a heman riwekê ve werin guhaztin, ev perîn wekî perîna xweyî (bi înglîzî: self pollination) tê navkirin. Lê heke tozkulîlk ji porgê kulîlkek ber bo kospa kulîlka riwekek din a heman corê ve were guhaztin, ji vê perînê re tê gotin perîna têkel (bi înglîzî:cross pollination). Di perîna têkel de sperm û hêk ne ji heman riwekê lê ji riwekên heman corê ne. Perîna ko di bin kontrola mirov de rû dide, wekî perîna destkarî (bi înglîzî: artificial pollination) tê navkirin. Gregor Mendel bi perîna destkarî li ser riweka polkeyê de taqiyên perîna xweyî û perîna têkel saz kir.
Mendel di xebatên xwe de duregbûnê, ango lêkdana du polkeyên bi rûxsara yekreg bi kar anî.
Mendel ji bo taqîkirinê 7 sîfetên polkeyê hilbijart û çawaniya veguhaztina sîfetan ji bavan bo weçeyê çavderî kir. Mendel sîfetên wisa hilbijartîbû ko rûxsarê wan di weçeyê de bi hêsanî dihat dîtin. Wekî mînak, dirêjiya qedê ( kurt-dirêj ), rengê tovê (kesk - zer), rûyê tovê (lûs- qurmiçî) rengê kulîlkê ( spî -mor), cihê kulîlkan (li kotahiya qedê - li tewereyê qedê), rengê meweyê (kesk- zer), şeweyê mêweyê (givaştî – werimî).
Lêkdana tekeduregbûn
Bomaweya du allelên cuda yên heman sîfetê bo weçeyê, wekî lêkdana tekeduregbûn an jî lêkdana monohîbrîd (bi înglîzî: monohybrid cross) tê navkirin. Di vê lêkdanê de, herdu bavanên yekem (P1) jî ji bo sîfeta diyarkirî yekreg in.Hemû weçeyên F1ê dureg in. Ango di lêkdana tekeduregbûnê de ji bo heman sîfetê, rûxsarebabata (bi înglîzî: phenotype) bavanan ji hev cuda ne. Wekî mînak, ji bo sîfeta rengê kulîlkê, rîweka polke yek ji du rûxsaran li xwe digire, kulîlkê hin rîwekan mor, ên hinekan jî spî ye.
Bi lêkdana tekeduregbûnê, zalbûn û bezîwbûna cota allelan tê derxistin. Gregor Mendel rûxsara ko bi lêkdana monohîbrîd de, di nifşa F1ê de xuya dibe, wekî rûxsara zal (bi înglîzî: dominant phenotype) nav kir. Rûxsra ko di weçeyên yekem (F1) de veşartî dimîne jî wekî rûxsara bezîw (bi înglîzî: recessive phenotype) nav kir.
Ji bo lêkdanek tekeduregbûn a bavanên yekreg, ji her bavanek yek cor gamet peyda dibe, loma di vê lêkdanê de egera peydebûna yek bomawebabetê heye. Hemû weçe (F1) bi bomawebabeta Aa û bi rûxsarebabeta mor in.
Heke weçeyên F1 bi perîna xweyî werin lekdan, vê gavê ji her bavanek du cor gamet peyda dibe gameta “A” û gameta “a”. Pîtîn ango yekbûna gametên nêr û mêyê bi korane (bi şansê) rû dide. Divê hemû egerên yekbûna gametan were hesapkirin. Egera yekbûna gametan bi çar awayî pêk tê, AA, Aa, aA, aa. Aa û aA heman zanyariyên bomaweyî lixwe digirin loma wekî yek cor tê hesîbandin. Li gor vê rewşê, di weçeyên F2 de du ruxsarebabet, sê bomawebabet tê ditin. Bomawebabetê F2, AA, Aa û aa ye. Rêjeya bomawebabetê: 1: 2: 1 e. Herwîsa sê ji çar weçeyên F2 kulîlkên mor, yek ji çar weçêeyên F2 jî kulîlkên spî lixwe digirin.Ango rêjeya rûxsarebabeta weçeyên F2, 3 mor : 1 spî ye.
Berwên
Berwên, gundekî bi ser Bemoya navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Bomaweya Mendelî
Lêkdana tekeduregbûn
Mendel bi van xebtaên xwe, hin agahiyên nû bi dest xist. Encama taqîkirinên wî dabû nîşankirin ko her sîfetêk zîndewerê bi hevkariya cotek yekeyên ji hev cihê peyda dibe.(îro êdî ev yeke wekî allel tên navkirin). Her dêûbav ji bo her sîfetek, yekîneyek diguhazîne bo weçeyê, bi vî awayî weçe ji bo her sîfetê du yeke lixwe digire. Yeke bi navbeynkariya xaneyên zayendê (gamet) tên guhaztin bo weçeyê. Ji ber ko her dêûbav ji bo her sîfetek taybet du allel lixwe digire, her yek ji van allelan bi egera % 50 ji bavan diguhaze bo weçeyê.
Sogitlî
Sogitlî an jî Sigûdlî, gundekî ku bi ser navçeya Erdîşê ve ye.
Bomaweya Mendelî
Lêkdana teqîkarî
Lêkdana tekek (kesek) bi rûxsara zal û bomawebabeta nediyar, bi tekek bi rûxsara bezîw û bi bomawebabeta yekreg, wekî lêkdana taqîkarî (bi înglîzî: test cross) tê navkirin. Lêkdana taqîkarî cara pêşîn ji aliyê Gregor Mendel ve hat bikaranîn û di ware bomawezaniyê de wek amûrek girîng hebûna xwe heta îro domand.
Sogitlî
Gundekî zirav û direj bifikirin, lê ne gundekî ruhê mirov teng bike. Bi zimanê Tirkên dagirker gundê ra dibejin “Söğütlü”, lê tu kes, tu caran darên bî ne dîtîye, lê belê wek gundên din yê Erdîş’ê tijî darên sipîndar û sêva ye. Li malpêra Wîkîpediya li ser Gelîyê Zîlanê û wêk gundî navê gund ra dibejin “Sotkilî” an jî “Sotqilî”. Pişt serhildana Agirî, komkujîya Gelîyê Zîlanê li vî gundê jî qirkirina ku hovên Tirk dikin pêk hatîye. Avabûna gund ya duyemîn li salên 1950’yan dibe û zehfê gund vedigerin li ser warê xwe. Karê gund pir li ser ajaldarî ye û ji bo wî mehên germ yê havînê diçin zozanan heta Tebax an jî Îlon’ê. Ciwanên gund piranî li metropalan dixebitin, lê salên dawî xwendekar jî pirin. Keç û xort bi tevahî serfiraz û welatparêzin. Mezin û zarok her tim giramgir û destyarin, gund jî wek mirovên ser xwe her dem germ û xweşe.
Bomaweya Mendelî
Lêkdana teqîkarî
Gava sîfetek bi du allelen cuda tê temsîlkirin û allelek li ser allela din zal be, kesê ko bi rûxsarebabeta bezîw e, bomawebabeta wî yekreg (bi înglîzî: homozygous) e. Ango heke herdu allelên zîndewerê allela bezîw bin, di wê zîndewerê de rûxsarebabeta bezîw xuya dibe.
Heke di zîndewerê de rûxsarebabeta zal xuya bibe, dibe ko bomawebabeta wê yekreg an jî dureg (bi înglîzî: heterozygous) be.
Lêkdana taqikarî rêbazek e ji bo diyarkirina bomawebabeta nediyar a rûxsara zal. Bi vê rêbazê, yekregbûn an jî duregbûna bomawebabeta nediyar a sîfetê diyar dibe.
Lêkdana coteduregbûn
Lêkdana di navbera du bavanên yekreg ên bi rûxsarên cuda bo du sîfetan, wekî lêkdana coteduregbûn (bi înglîzî: dihybrid cross) tê navkirin.
Qirniwas
Qirniwas, gundekî girêdayî navçe Tawûskera bi ser Erzîromê ve ye.
Bomaweya Mendelî
Lêkdana coteduregbûn
Mendel di xebatên xwe de ji heft sîfetên polkeyê her carê du sîfet bi kar anî. Di xebatên Mendel de bavan ji bo herdu sîfetên diyarkirî yekreg bûn lê rûxsarebabetên bavanan ji bo herdu sîfetan ji hev cuda bû. Ango Ji bo herdu sîfetên diyarkirî, bavanek yekreg û bi rûxsarebabeta zal bû, bavanê din, yekreg û bi rûxsarebabeta beziw bû.
Wekî mînak, ji bo çavderîkirina çawaniya guhaztina sîfetên rengê tovê û rûyê tovê di riwekên polkeyê de, Mendel polkeya yekreg a tovê wê zer (tovzer) û rûyê tovê wê lûs (tovlûs), bi polkeya yekreg a tovê wê kesk (tovkesk) û rûyê tovê wê qurmiçî (tovqurmiçî) ve lêk da.
Bomawebabeta riweka tovzer û tovlûs (AABB), bomawebabeta rîweka tovkesk û tovqurmiçî jî (aabb) ye. Ji riweka bi rûxsarebabetê zal, yek cor gamet peyda dibe (AB). Ji riweka bi rûxsarebabeta bezîw jî yek cor gamet (ab) peyda dibe.
Mendel tovên weçeyên dureg çand û di polkeyên nû de perîna xweyî rû da. Li gor qanuna cudabûnê, ji bo weçeyên duyem (F2) her gamet li gel allela (A) an (a), allela (B) an jî (b) lixwe digire. Loma di lêkdana duyem de ji bo çêbûna weçeyên duyem, ji her bavanek AaBb, çar cor gamet (AB,Ab,aB,ab) peyda dibe. Allelên F2 bi 16 awayên mimkin dikarin werin cem hev.
Mendel bi taqiyên lêkdana coteduregbûnê, ji bavanên du rûxsarebabet, di weçeyên duyem (F2) de tovên bi çar cor rûxsarebabet bi dest xist. Rêjeya rûxsarebabetên tovan: 9 lûs û zer : 3 lûs û kesk : 3 qurmiçî û zer : 1 qurmiçî û kesk bû. Ango dema bala xwe bidî rûxsarebabetên herdu sîfetan,encam wekî mîna lêkdana tekeduregbûnê ye, ji bo her sîfetek rêjeya rûxsarebabet dîsa 3 :1 e.
Ji vê ceribandinê, mendel dît ko di weçeyên F2 de neh bomawebabetên cihêreng hene ko bi rêjeya 1 AABB: 2 AABb: 1 Aabb: 2 AaBB: 4 AaBb: 2 Aabb: 1 aaBB: 2 aaBb: 1 aabb pêk tên. Mendel heman taqîkirinê bi cotên hemû sîfetên din ên riweka polkeyê jî kir. Her carê, cihêbûna sîfetan di weçeyên duyem (F2) de bi rêjeya rûxsarebabeta 9:3:3:3 rû dida.
Di weçeyên duyem de (F2) du rûxsarebabetên nû peyda bibû. Rûxsarebabeta tovzer û tovqurmiçî û rûxsarebabeta tovkesk û tovlûs. Ango her sîfet serbixwe hema mîna lêkdana tekeduregbûnê allalên xwe diguhezîne weçeyan. Allelên rengê tovê û allelên rûyê tovê bi awayekî serbixwe dabeşê gametan dibin. Guheztina allelan bo sîfatek, bandor li ser guhaztina allelên sîfeta duyem nake. Zanyariyên ko Mendel ji taqiyên lêkdana coteduregbûnê bi dest xist, îro wekî “qanuna dabeşkirina serbixwe”(bi înglîzî: law of independent assortment) tê zanîn.Qanûna dabeşkirina serbixwe diyar dike ko her cotek allelên kromozomên lêkçû, ji bo diristbûna gametan di qonaxên metefaz û anafaza yekem a dabeşbûna miyozê de, bi awayekî serbixwe tên hemberê hev û ji hev cihê dibin. Dabeşkirina serbixwe ya allelan dibe sedema çêbûna çeşîddariya bomaweyî di navbera nifşên nû de.
Kurteya hin beşên girîng ên gotarê ko bingeha bomaweya mendelî ye, wekî ya li jêr bû.
Qanuna cudabûnê (bi înglîzî: law of segregation)
Li gor vê qanunê (zagon), di zîndewerên dîploîdî de ji bo rûxsarek diyarkiri du allel heye. Her allelek li ser kromozoma homolog e. Di dema çêbûna gametan de (bi dabeşbûna miyozê) kromozomên homolog, herwisa alellên li ser wan ji hev cihê dibin û diçin gametên cuda. Dema pîtînê, bi yekbûna gametên mê û nêrê allelên ji dê û bav bi awayekî rasthatinî (tesadufî) tên ba hev û dîsa cota allelan pêk tînin.
Qanuna dabeşkirina serbixwe (bi înglîzî: law of independent assortment)
Qanûna dabeşkirina serbixwe diyar dike ko her cotek allel a ji bo sîfetek cuda, di dema peydabûna gametan de bi awayekî serbixwe dabeş dibin û ji hev cihê dibin. Cihêbûna cota allelên bo sîfetek diyarkirî bandor li ser cota allelek din a sîfetek din nake. Ango bomaweya genek, bandor li ser bomaweya genek din nake.
Qanuna dabeşkirina serbixe di metefaza yekem a miyozê de rû dide. Îro em dizanin ko ev qanûn tenê dema genên du sîfetên ko têne lêkolînkirin li ser heman kromozome nebin, li ser kromozomên cihê bin, an jî heke li ser yek kromozomê bin jî divê genên ev herdu sîfetan bi têra xwe ji hev dûr bin ko şertên qanunê were cih.
Qanuna zalbûnê (bi înglîzî: law of dominance)
Ji bo sîfetek diyarkirî, ji herdu allelên ji bavan hatiye wergirtin, allela bi rûxsara zal, her tim rûxsarebabaeta weçeyê de xuya dibe, allela bezîw jî veşartî dimîne. Îro êdî tê zanîn ko hin kêmasiyên vê qanunê hene. Hin caran ji bo sîfetek diyarkirî ne rewşa zalbûna tam, lê zalbûna netemam an jî hevzalbûn jî rû dide.
Koma kundirawayan
8 famîleyên riwekan li ser koma kundirawayan in:
Neuhaus am Rennweg
Neuhaus am Rennweg, bajarekî navçeya (Landkreis) Sonnebergê li herêma Turîngiya ya Almanyayê ye.
Leduc
Leduc bajarekî herêma parêzgeha Albertaya Kanadayê.
Hermês
Hermês di mîtolojiya yewnanî qasidê xwedayan û xwedayê bazirganî û rêwîtiyê bû. Hermês giyan rêberiya axretê kir.
Wek qasidê xwedayan, ew biryarên Zeus radigihîne û giyanên mirî digihîne Hadesê. Ew yek ji diwanzdeh mezin..
Girê Aukštojas
Girê Aukštojas cihê berztirîn ê Lîtvanyayê ye ku nêzîkî 24 kîlometreya bi dûrahî dikeve başûr rojhilatê paytext Vilnius. Li ser herêma Medininkai dimîne. Bilindahî 294 metreye. Ev gir mîna remzekêye li welatê Lîtvanyayê.