cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hîdrojenasyon
Hîdrojenasyon, çineke bertek a kîmyasalî ye û kirarî ye ke kû mirov hîdrojenê bi xê ser hevgirtîyên organîk.
Vajînît
Di pêderxistina nexweşiyê de hin pîvandinên pH pêwîst in. Gorî pêderxistinê rêbaza terapiyê tê amadekirin. Sîmptomên wê, xur, di têkiliya cinsî de êş û herik in.
Pirranî terapî bi antîbiyotîkan gengaz e. Jinên zewicî çêtir e, mêrê xwe jî bidin kontrolkirin. Hîjiyen pirr girîng e. Bikaranîna prezervatîvan, paqijiya destava mezin, bikaranîna binekincên hîjiyenîk hwd.
Hîdrojenasyon
Hîdrojenasyon, bi teybetî ji bo hevgirtîyên organîk yê netêr (alken, alkin, keton û nîtrîl) bertek ke girîng e. Bi gelemperî di bin pestoyê de bi alîkarîya Katalîzor a Hîdrojenê rast u rast bi xe serê pêk tê. Ji bo Hîdrojenasyonê mînak a herê klasîk di Alkena de baqên Karbonê ên Kîmyasalî ên Netêr ku mirov Hîdrojenekê bi xê ser û Alkenê dagerênê Alkanê. Di pîşesazîya derman u petrokîmyayê de sepan ên pir cihêreng hene. Vajîya vê kirarîya Kimyasalî dehidejenasyon e. Dema kû Hidrojen tevlî Alken a di bin Alkan pêk tên. Alkan tenê xwedi Karbon –Karbon baqên yekfer in. Divê vebizivînê de jiber kû katalîzor hatine bikaranîn bi navê “Hidrojenkirin a Katalîtik” ji tên binavkirin. Vebizivîna ku Hîdrojen tevlî Alken a dibin vebizivînên Ekzotermîk in û di germahîya jûrê de vebizivîn a bê katalîzor pêk nayê. Li vir katalîzor tê bi karanîn û bi vî awayî di germahîya jûrê de vibizîn pêk tê.Lê belê bandora Katalîzorê bi vê tixubdar namînê. Katalîzor a kû tê bikaranîn berê ku were bidestxistin dike ku bibe cis-Alkan an jî trans-Alkan. Heke katalîzora tê bikaranîn katalîzor a nehemcure bê ( parçe yek Nikel, Platîn, Paladîyum ) ango di nava bişivîne de bi awaye kî nehemcure tevî hev bibe her du atomên hîdrojenê ên kû tevî hev bune bi heman alîyê Alkenê ve dibin û bi vî awayî cis-Alkan çêdibin. Heke Ev Katalîzor, Katalîzoreke di nava bişvînê de bi awakî Homojen belav bubê vê carê jî wê trans-Alkan çêbibin.
Beyar
Beyar, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
beyar: Erdê ku ne çandiye. Bê çandi maye. minak: Berxikê Eli li beyarê diçêrin.
Çawişlî
Çend cihên bi vî navî hene:
Avzind
Avzind (bi tirkî: Soğuksu), gundekî bi ser navçeya Şêrwana Sêrtê ve ye. .
Fînîkya
Xwecih
Xwecihên fînîkiyan derdora wan bajarên îroyîn bûn:
Etîmolojî
Navê welatê Fînîkya ji navê yewnanî Fenîkes-Fînîkes (Phoinikes) de hat afirandî bû. Ew di pirtûka Homêros de wek φοίνιξ, fenîks, fînîks (phoinix), "sorik" dihat dîtin û ji bo kardestên wanê kisûrên sor dihat bikaranîn. Dîsa ewna bi bazirganiyê kisûrê sor dixabitin.
Fînîkiyan bixwe xwe gorî bajarên xwe nav dikir. Wekok yekî ji Sîdon xwe wek sîdonî, yekî ji Arwad jî xwe wek arwadî hwd bi nav dikir.
Kolonîyeke fînîkiyan, li şûna Tûnisa îroj Kartacayê bûn. Kartacayî dîsa ji aliyê romayiyan ve wek Poeni (Pûnî) dihat navandin.
Esîl
Gorî mîtolojiya yewnanî Fînîks bavê Fînîkiyan bû. Ew birayê Kadmos û Europê bû.
Hêrodotos wan ji Kenan gelekî ji nêzî kendava Farsê de didît.
Li gor pirtûka pîroz a cihûyan Tewrat, Sîdon, bavê sîdoniyan, wek lawê Kenan (neviyê pêxember Nûh) tê ditîn. Lê Kenan lawê Xam (birayê Sam û Yafes) bû. Angorî zimanê fenîkeyî û îbranî xam dîsa tê mane "sor".
Li gor lêkolînên arkeolojîk jî nîjadan wan ji Nîvgirava Sîna bû.
Ziman
Zimanê wan zimanekî semîtîkî ji zimanên semîtîkên bakur rojava (an zimanên kenanî) bû.
Dîrok
Di sedsala 8an b.z. de fînîkiyan serweriya xwe winda kir û ketine bin bandora asûran. Di sala 701 b.z. de asûran bajarê fînîkiyan derve Tîros (Şûr) dagir kir.
Di sala 586 b.z. de ewna, derve Tîros, ketina bin serweriya babîlan. Lê ewna 520 b.z. şunda ketina bin serweriya persan.
Gorî Hêrodotos wan li dor 600 b.z. de bi fîrewnê Misirê Neko II re peymanek kirin û ewna ji Nîvgirava Sînayê di Deryaya Navîn de derketina gereke. Ewna bi keştiyên nêzî 40 m Somalî, Ekwator, Afrîkaya Başûr re ji pê re beravêb Afrîkayê rojava re çerxe Deryaya Navîn bûn û ew sefera xwe temam kirin. Gorî wê seferê wan 30.000 km sê salan de temam kirin. Lê va sefera ji aliya Hêrodotos ve tenê hat nivisandin û rastiya xwe bi gumanbar e.
Ji pê Îskenderê Mezin di 332 b.z. de Tîros dagir kir re û di 146 b.z. de jî Împeratoriya Romê Kartaca dagir kir re şarmendiya Fînîkyayê dawî bû.
Erjing
Fînîkyayê şarmendiya cara pêşin renga erjing bi kar anî.
Deryavanî
Fînîkî deryavanên mezin bûn. Wan ser derya re bezirganî dikir û li Nîvgirava Îberî, Sîsîlya û Kîpros gelek kolonî ava kirin.
Nivîs
Alfabeya wan ji alfayên Ewropayê re bingehî kirî bû. Alfebeya yewnanî û yên latînî jî ji wê alfabeyê zêde bibû.
Tesbîhê Fatime
Tesbîhê Fatime, an Tesbîhê Zehra, cureyeke taybet a zikirê ye ku ji aliyê Fatime Zehra, keça Muhemmed ve hatiye çêkirin û ji 33 dubarekirina Subhanallah ‎(سُبْحَانَ ٱللَّٰهِ) pêk tê, yanî "Xwedê birûmet e", 33 dubarekirina Alhamdulillah (ٱلْحَمْدُ لِلَّٰهِ), bi maneya “Pesn ji Xweda re”,  û 34 dubarekirina Allahû Akbar (اللَّٰهُ أَكْبَرُ) ku tê maneya "Xwedê [ji her tiştî] mezintir e".
Ew di îslamê de yek ji duayên herî hêzdar e. Fatimê dema ku hewcedariya wê bi Xwedê hebû û mêrê wê Elî di şer de bû, van nimêjan dikir.
Könnern
Könnern, bajarekî navçeya (Landkreis) Salzlandkreisê li herêma Saksonya-Anhalt a Almanyayê ye.
Villechétif
Villechétif, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Zimanên nîjerî û kongoyî
Zimanên nîjerî û kongoyî yan jî zimanên nîjerkongoyî malbateke zimanên Afrîkayê yê ku gelek berfireh e. Tê de zimanên wekî wolof, yoruba, îgbo, fula, shona, swahîlî û zûlû ne.
Hacîbaqêr Kendî
Hacîbaqêr Kendî gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Speichersdorf
Speichersdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bayreuth li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Mergazer
Mergazer, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Partiya Doza Azadî
Partiya Doza Azadî, (bi tirkî Hür Dava Partisi; bi kurtasî Hüda Par) partiyeke siyasî ye ku di 19ê kanûna sala 2012an de hatiye damezrandin û li Tirkiyê siyasetê dike. Sembola partiyê pirtûkek vekirî ye ku rojê kurdî ji nav rûpelên pirtûkê de derdikeve. Serokê giştî ya Hüda Parê ya niha Zekeriya Yapıcıoğlu ye.
Tê gotin ku ev partî îdeolojiya rêxistina îlegal a Hizbullahê Kurdistan dişopîne. Ev rêxistina îlegal bi birakujiyê li dijî kurdên û tirkan çepgir tê nasîn. Her wiha, tê gotin ku gelek kuştinên nediyar ên salên 90î ji aliyê Hîzbullah hatine kirin. Hüda Par jî dijberiya xwe ya li dijî PKK, BDP û kurdên çepgir û netewepewerên tirkî bi awayeke vekirî dide nîşan. Ji ber vê yekê di nava gelek kurd de Hüda Par wek baskê siyasî yê Hîzbullahê tê dîtin.
Serokê giştî yê partiya Hüda Par Mehmet Huseyin Yılmaz (1967) parêzer e û ji gelek sûcdarên Hîzbullahê re jî parêzeriyê kiriye. Her wiha, ew ji di sala 2007an de heta di sala 2010an de serokê komeleya Mustazaf Der (Komeleya Binpêkiriyan) bû. Hêjayî gotinê ye ku ev komel di sala 2010an de hate qedexe kirin.
Kobalt
Kobalt (, ji ) metalek û elementek e.
Bollenbach
Bollenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Gundê Mezin
Gundê Mezin, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Anna Rita Del Piano
Anna Rita Viapiano an jî Anna Rita Del Piano (jdb.  li Cassano delle Murge, Îtalya) aktrîsa ì.
Kirikine
Kirikine, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Zermêg
Zermêg, gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.
Deruye
Deruye, gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.
Zerhel
Zerhel, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Zerînqiba
Zerînqiba, gundekî ser bi navenda bajarê Bostanabadê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Ufuk Uras
Ufuk Uras (1959 li Stembolê/Üsküdar) nivîskar û siyasetmedarekî tirk e.
Ufuk Uras yek ji damezrêner û niha serokê partiya tirk Özgürlük ve Dayanışma Partisi - (ÖDP) (bi kurdî: Partiya Azadî û Piştgiriyê) û ji 22'ê tîrmehê 2007'a ve parlamenterê Herêma yekê ya Stembolê ye.
12ê kanûna pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Le Ditanyè
Le Ditanyè (ya jî Une seule nuit ya L'Hymne de la victoire) ji salê 1984 de sirûda neteweyî yê Burkîna Faso ye. Gotarê xwe ji wezîrê Thomas Sankara ye.
Sirûd bi fransî
1.
Refrain:
2.
3.
4.
Bi zimanê moore
I Burkĩmbã pĩnd n kisga wõrbo la yãnde hal yʋʋm tusri B kisga fãadbã sẽn yi yɩɩga hal yʋʋm koabga, n wa ne yembdo, B tõdga sɩlem-wɛɛgã sẽn toeeme, n lebg yaoolem yembdo B kisga sɩlem-wɛɛgã yembdooh ne a tẽng-n-tɛɛndbã fãa gilli. Wʋsg n bas raoodo, la kẽer me sɩd zãgsame, La pãn-kongrã, la tõogrã, la tʋʋlgã kaagre, Zɩɩmã raagre kenga d nin-buiidã pelse La b paasa b raoodo n leb n zẽk b burkĩndi.
Reesgo I: La yʋng a ye tãa, a ye tãa, Kʋmba nin-buiidã vɩɩm kibare, La yʋng a ye tãa bal pʋgẽ waa, tɩlgre sor pakame Tɩ b rɩk n babsd vɩ-noogo, Yʋng a ye lagma tõnd nin-buiidã Ne nin-buiidã sẽn be dũni wã fãa pʋgẽ N baood tɩlgre la paoongo, ne b sũurã fãa Kall tɩ d tõoge, ba d na n ki d tẽng yĩnga!
Halê
Halê, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Saint-Lucien, Eure-et-Loir
Saint-Lucien, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Hekîm Sefkan
Hekim Sefkan (z. 1970 Amûde), bestekar, stranbêj û şanogerê kurd e.
Sefkan yek ji endamên Koma Berxwedan bû. Eslê wî ji gundê Tixûbê ye.
Bav
Bav, ji kesê ew mezin bûya û zewîcîya û bûya xwedîyê zarok re tê gotin. Beremberê dayikê wê bav hebe. Bav, wê bi dayikê re wê bingihê malbatê wê biafirnin. Bav, bi têkiliyên zayên zayendî ên bi dayikê re wê zarokan çê bikin. Bav, mirov dikarê weke bav li bavê ciwan û bavê pîr beş bike bi dîroka wî re. Bav ku pîr bû, wê bê kalik û ango dapîr. Her mirovê mêr, wê piştî ku ew bû, ku ew di nava rewşek zewcê de û ango ne di nava rewşek zewec de bê, wê bê bav bi têkiliya xwe ya zayendî a bi jinê û ango dayikê re. Wê bi jinê û ango dayikê re wê di nava malbatê de wê bina xwedi zarok.
Neuralgî
Neuralgî, Neuraljî (Neuralgia) navê êşên neurolojiyê ye.
Pirranî xwe li serî û rû dide der lê ev ne şert e, dikare xwe li gelek cihan bide der. Hemî şaneyên (selûla, hucre) neurolojîk dikarin êşê derînin, lê hinek ji wan navdar in.
Bieberehren
Bieberehren şaredariyeke navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Qeyebilaxî
Qeyebilaxî gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Êlxasan
Êlxasan (bi tirkî: Alhasuşağı) yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Şavak
Şavak an Şikak navê eşîreke koçer li Dêrsimê ye.
OPEC
OPEC, wekî Opek bixwîne, kurtiya îngilîzî ya Organization of the Petroleum Exporting Countries e, ango Rêxistina Welatên Dervefiroş ên Neftê yan jî Rêxistina Welatên Hinardekar ên Neftê, rêxistineke navneteweyî ye ku di navbera 10 û 14ê îlona 1960î de li Bexdayê hat damezrandin.
Ji sala 1965an de navenda vê rêxistinê li Viyanayê ye. Endamên destpêkê Iraq, Îran, Kuweyt, Erebistana Siyûdî û Venezuela bûn. Paşê heft dewletên din jî tevlî vê rêxistinê bûn: Qeter (1961), Îndonezya (1962), Lîbya (1962), Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî (1967), Cezayir (1969), Nîjerya (1971) û Angola (2007). Ekuador ji sala 1973 heta 1992an û Gabon jî ji sala 1975an heta 1992an endamên OPECê bûn. Ekuador piştî 15 salan navber, di 17ê çiriya paşîn a 2007an de dîsa vegeriya nav vê rêxistinê.
Dewletên endamên OPECê derdora 40% ji neftê ku li cîhanê tê berhemdan derdixin û derdora 75% ji nefta ku hatiye tesbîtkirin, di axa wan welatan de ye.
Endamên OPEC'ê
Afrîka
Rojhilata Navîn
Amerîkaya Başûr
Başûr-rojhilatê Asyayê
Îrîdyûm
Îrîdyûm (, ji navê, ) metalek û elementek e.
Kurka
Kurka, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Qîzçe
Qîzçe gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kaşî
Kaşî yan Kûşî (bi tirkî: Armutlu) gundekî girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
13ê kanûna pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Mücadele (Heftename)
Mücadele, di sala 1962'a da ji hêla Cumhur Kiliççioglu ve hatiye avakirin ku hê jî belavkarê wê, mîzampajkarê wê, tîprêzê wê, gerînendeyê wê, sernivîskarê wê, xwediyê wê; bi gotineke din her tiştê wê Cumhur Kiliççioglu ye.
Heftename ku reş-spî derdikeve, ji çar rûpelan pêk tê di tîrmeha 2008an gihîşte hejmara 4 hezar.
Saxyan
Saxyan anku Saẍyan, gundekî navçeya Azarpêrta Çewlîgê ye.
Eisingen, Bavyera
Eisingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Warmensteinach
Warmensteinach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bayreuth li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Marc Forster
Marc Forster di sala 1969’an de li Almanyayê hatiye dinyê. Senarîst û derhênerek Swîsreyî ye. Ew ji xwe re dibê Swîsreyî. Dema ku 12 salî bûye li fîlmê bi navê Apocalypse Now de Francis Ford Coppola temaşe kiriye. Ji wê demê şûn de xem û xeyalen wî derhênerî bûye. Dema ciwaniya xwe li Swîsreyê derbas kiriye; bavê wî yê bijîjk û diya wî dijberê televizyonê bûne.
Di sala 1990’î de dîplomaya xwe ya dibistana navîn li Swîsreyê digire. Piştre li New Yorkê dibistana Tisch School of the Arts ya New York University dixwîne. Piştî ku dîplomaya xwe stand (1993) li Ewropaye ji bo televîzyonan fîlmên belgewarî çêkir. Wekî Silent Windows û Our Story.
Di sala 1999’an de bi derhêner û nivîsandina fîlmê Loungers xelata temaşevanan girt. Bi fîlmê xwe yê "Di Bin Siya Hêrsê De" (Monster's Ball) gelek balê kişande ser xwe. Di fîlm de aktrîsa bi navê Halle Berry, xelata Oscarê girt. Niha jî ji bo Bond 22 dixebite ku di 2008’an de pêşkêşî temaşevanan bike.
Papor, Şêrwan
Papor (bi tirkî: Sırçalı), gundekî bi ser navçeya Şêrwana Sêrtê ve ye. .
Konferansa Neteweyî ya Jinên Kurd
Konferansa Neteweyî ya Jinên Kurd pêkhatineke di navbera jinên kurd de tê lidarxistin e. Îsal duyemîn konferans li bajarê Hewlêrê li Başûrê Kurdistanê bi tevlîbûna gelek jinên ji her aliyên Kurdistanê û derveyî welat di 22'ê gulanê de destpê kir û sê rojan dom kir. Konferansa yekemîn a jinên kurd jî di 2010'an de li bajarê Bakurê Kurdistanê, Amedê hatibû lidarxistin. Jinên kurd, di konferansê de, hem li ser pirsgirêkên xwe yên jinî nîqaş dane meşandin û hem jî li ser pirsgirêkên neteweyî û hem jî li ser zor û şîdeta ku dewletên weke ên Îran, Sûrî, Tirkiye ku li ser kurdan dikin jî hat axiftin.
Konferansa Duyem
Konferans di 22'ê gulanê de destpê kir û sê rojan dom kir. Di konferansê de li gorî agahiyan dihate payîn ku 186 jinên ji Kurdistan û derveyî welat beşdar bibin. Ji wan delegeyan 78 yên ji Başûrê Kurdistanê, 55 ji Kurdistana Tirkiyeyê, 17 ji Kurdistana Sûriyê, 24 ji Kurdistana Îranê û 12 jin jî, ji welatên Ewrûpa ne. Beriya konferansê jinên kurdên ji rojhilatê Kurdistanê ji sedemên nediyarbûna çawanî û parvekirina kursiyan aşkere kirin ku ew tevlî konferansê nabin. Jinên rêxisitnên ku tevlî konferansê nebûn weke li jêr in:
Encamnameya Konferansa Duyem
Di dawiya konferansa duyem de li gorî gotûbêjan 8 xalên girîng weke encamnayê ji bo gelê kurd hatin ragihandin:
Gundê Selo
Gundê Selo, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Hewsa Bekir
Hewsa Bekir, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Saint-Luperce
Saint-Luperce, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Robert Nozick
Robert Nozick (16ê çiriya paşîn, 1938 – 23ê kanûna paşîn, 2002) fîlozofekî Emerîkî bû ku di dehsala 1970an û 1980an de mumtaz bû. Nozick di Zanîngeha Harvardê de mamoste bû. Navûdenga wî pitir jiber xatirê pirtûka Anarchy, State, and Utopia ye kû sala 1974 hate belavkirin. Nozick parast.
Yeresk
Yeresk ango Êresk gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.
Googol
Googol yan gûgol (be îngilîzî: Googol) jimareyekî gewreye beraberî 10100, yanî reqemî 1 û 100 sfir le penay.
Em zaraweye le sallî 1983 da le layen Milton Sirotta birazay bîrkarî amrîkayî Milton Sirotta dahênra. Kasner le sallî 1940, le kitêbî bîrkarî w xeyallkirdin da birewî bem çemke dabû.
Qûyin Qişlaq
Qûyin Qişlaq gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Juliana Paes
Juliana Couto Paes ( jdb. 26ê adara  1979 li Rio Bonito, Rio de Janeiro, Brezîl)  lîstikvaneke  brezîlî û modela berê ye. Ew ji bo rêzefîlmên helesorî (telenovelas) û modelsaziya neteweyî de tête zanîn. Ew her wiha ew di guhertoyek muzîkala herêmî ya The Producers, wekî Ulla dilîze.
Kurik, Zaxo
Kurik, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Juliana Paes
Kariyer
Juliana Paes wek lîstikvan û modelê bi qedandina zanîngehê ew ji bo rolên xwe di rêzefîlmên helesor yên Rede Globo de  navdar bû. Ew di gulana 2004an de li ser kovara Playboyê bû.
Di sala 2006an de, Paes ji Kovara People re ji hêla 100a herî seksî ya li cîhanê ve hate hilbijartin. Piştî wê projeksiyona navnetewî, wê peywirek kirê kir, û eleqeya xwe ji destpêkirina kariyera lîstikvaniyê li DYE nîşan da.
Paes di gelek kampanyayên bazirganî de, mîna Colorama's û Hope. Niha, ew rûyê Arezzo yê duyem e û li şûna sûpermodela Gisele Bündchen wek stêrka kampanyayê ji bo kincê zêrîn Vivara digire.
Pêşkeşa wê ya ewil wek serleheng Maya Meetha di rêzefilma helesor a brezîlî Caminho das Índias de bû.
Bûyrûx (Şebek)
Bûyrûx an Burux ((bi kurdî tê wateya fermanê) bi tirkmenî: buyruk, bi erebî Kitab el Menaqib) pirtûka pîroz a şebektiyê ye ku bi zimanê tirkmenî hatiye nivîsandin. Ev pirtûk di nava elewiyan de jî belavî ye, belê resenê wan yek be jî di Bûyrûxa şebekan de cîhêrengiyên peyreyî bi şîroveya aliman ve derketine holê.
Delekan
Delekan an jî Deleka, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Qilabanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
John Locke
John Locke FRS (jdb. 29ê tebaxê 1632 li Wrington nêzî Bristol − m. 28ê çiriya pêşîn 1704 li Oates) fîlozofekî Îngîlîz bû.
Ew yek ji pêşengên rêbara felsefeya Empîrîzm bû. Ew bi George Berkeley (1684–1753) û David Hume (1711–1776) ve sê emprîstên ÎngÎlîzê navdar bûn.
Jiyan
Wexta ko ew di Oxford de xwendekar bû bi kîmye re jî têkîldar bû. Wê wextê bi Robert Boyle ve jî ser vê ve hevalê hev bûn.
Wî dem bi dem bo kargêra Îngîltere ya wê demê xebitî bû. Wî di 1690an de pirtûka xweya ko ta di wê çaxê de li Ewropa navdar kirî bi navê Essay Concerning Human Understanding(Nivisên li ser feraseta Mîrov) der xist. Locke di 1704an de mir.
Fîlozofî
John Locke bandoreke mezin li ser Epîstemolojî (ango Têgihîştin) ber da bû. Ew li hembera rasyonalîzma yên wek René Descartes dihat temsîl kirin der ket û li ser têgihîştina mirov teoriya empîrîzmê sîstematîze kir. Bi vê teoriyê wî di felsefê de çaxa navîna felsefe çerxa çaxa nû kir.
Locke di fîlozofiya xwe de ji serî de li ser têgihîştina mirov şixulîbû. Wî xebatên xwe di berhema xweya navdara An Essay concerning Humane Understanding puxte kiribû. Ew berhema ji çar pirtûkan pêk dihat. Di pirtûka xweya pêşin de bi hin sedeman hembera hizrên ji zayînên de tên der diket. Wî va dijberiya bi gotina latinî puxte û hûlesa dikir: Nihil est in intellectu quod non (prius) fuerit in sensibus (Tiştekî ko di berê bi hesan mirov tênegêhiştibe bo mîrov bê mane ye. Pirtûka diduyan li ser fikrên ko bi tecribayên mirov re tên bû. Wî bi kurtî zêhna mirov dişibande kaxiza vala (tabula rasa) ko bi tecriban tên nivîsîn. Pirtûka sêyem li ser felsefeya zimên bû. Pirtûka çaran jî bi gelemperî bo sînorên zanîn û bawer bû.
Dia Xelîl Eswed
Dia Xelîl Eswed keçeke kurda êzdî ya 17 salî bû ya ku di destpêka nîsana 2007an de, li Iraqê li gundê Başîqa ya girêdayê Mûsilê li pêşberî sedan kesî bi hovîtî û keviran hatibû qetilkirin ( kuştina namûsê). Tê bawer kirin ku ew hat kuştin di 7ê nîsana 2007 de, lê bûyera han nehate eşkerekirin heya ku vîdyoya kuştina bi kevirkirinê, ya eşkere li ser gelek têlefonên destan hatin tomarkirin û di înternetê de weşandî bû de. Dukarên ku keç guhartina ola  îslamê bû sedema mezinbûna nerazîbûna misilmanan li dijî êzîdiyan bû. Êrişên terorîstî yên hov di salên piştre de, ku bi taybetî li dijî êzîdiyan hatine rahijandin, wek bûyerên tolhildanê ji hêla ekstremîstên misilman ve ji bo kuştina kevirkirinê têne şîrove kirin.
Weidenberg
Weidenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bayreuth li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Bûyerên Liceyê, 2014
Bûyerên Liceyê, 2014, ev bûyerên ku di roja 7ê xizîrana 2014an de nêzîkî Biryas û Qora Berber (bi tirkî: Kiralan) li herêma Liceya Diyarbekrê çêbûyî ne. Di van bûyeran de çar kes mirî bûn û gelek kes jî birîndar bûn.
Encam
Ji ber gulebarana leşkeran ser xwepêşanderên liceyî çar mirov jiyana xwe ji dest daye, du ji wan ev in: Remezen Baran û Ebdilbaqî Akdemir. Navên mirî yên din nayên zanîn, lê li gorî agahiyan yek ji wan jineke 57 salî ye.
Remezan Baran 24 salî bû, Ebdilbaqî (Baqî) Akdemir jî 50 salî bû.
Reaksiyon û protesto
Piştî ku xeberên kuştina xwepêşanderên Liceyê hatibûn ragihandin, li gelek bajarên Kurdistan (Amed, Şinex, Cizîr, Dêrsim, Colemêrg) û Tirkiyeyê (Stembol) xwenîşandan û protesto çêbûne.
Bahoz Özsunar
Bahoz Özsunar yan ji bi navê rastî İbrahim Özsunar (jdb. 1994, Êlih, Bakurê Kurdistanê), lîstikvan, şanoger û derhênerekî kurd e.
Jînenîgarî
Bahoz Özsunar, li Stembolê wek amator dest bi kariyera xwe ya lîstikvaniyê kiriye. Di sala 2015an de tevlî lîstikvanê Şanoya Tovê bû, bi profesyonelî dest bi kar kir û heta sala 2018an di heman şanoyê de weke lîstikvan û derhêner xebitî. Niha jî weke lîstikvan û derhêner di nav şanoyê ya performansa xizm a Êlihê de kariyera xwe dewam dike.
Zanîngeha Harvardê
Zanîngeha Harvardê zanîngeheke xisûsî ye ku li Cambridge, Massachusetts, DYAyê ye. Harvard di 8ê rêzberê 1636an de dest bi karê xwe kir. Ji aliyê gelek kesan ve weke yek ji baştirîn zanîngehên cîhanê tê naskirin.
Zanîngeh xwedanê pirtûkxaneyekî ye ku tê de 16 mîlyon pirtûk hene.
Heft serokkomarên DYAyê ji Harvardê mezûn bûne.
Harmegedon
Harmegedon bêjeke ji Încîlê ya peyxama Yûhenna ye. Li gorî wê cihê şerê dawî berî hatina Mesihê ye.
Luscious López
Luscious López (jdb. 11ê îlonê 1981a li Santa Cruz, Kalîforniya, DYA), aktrîseke porno ya amerîkî ye. López di sala 2004an de di 23 saliya xwe de dest bi pîşesaziyê kir.
Kariyera pornoyê
López li Arîzonayê dibistana hunerê xwend û di wê demê de ji bo waneyên wênekêşî û wênekêşiyê wekî modela tazî dest bi qezenckirina pereyan kir. Vê yekê ew rê da biryara xwe ya dawî ku bibe pornostêrk. Destpêka wê vedigere sala 2005an û wê pêşî li Arîzonayê dest bi kişandina fîlman kir û paşê vegeriya Kalîforniyayê ji bo ku karên baştir û zêdetir bi dest bixe. Lopez di şêwazên cûrbecûr de dîmen kişandibû, wekî hardcore, pornoya înteraktîv, striptîz, seksa sêkesî, seksa komî û destperî.
Tenê salek piştî destpêka wê, wê berendamek ji bo Xelata XCRO wergirt, kevneşopiyek ku di 2007 û 2008an de berdewam kir. Lêbelê, wê hîn jî ti xelat negirtiye. Di yanzdeh salên çûyî de, López bi qasî sed fîlmên porno yên X-rêjeyê de lîstiye.
Harmegedon
Bêjeya yewnanî Har Magedón ku gelek wergerwan bikar tînin, bi mane û wateya "Çiyayê Megîdo", yanî çiyayê li Rojhilata Navîn, yan jî "Çiyayê Kombûyîna Leşkeran" tê fêhmkirin. Ev gotin jî dîsa ji bêjeya îbranî hatiye stendin û maneya wê jî dîsa bi "çiyayê Megîdo" ye. Ev bêje cara yekem di peyxamên Xwedê de tê ziman û ji wê bi wêjeya cîhanê belev bûye. Şandiyê Yûhenna ev gotin cara yekem di Peyxamê de aniye ziman. Pirtûka Pîroz vî navî bi tevkujî û holokosta çekên nukliyerî û dendikî ve girê nade. Lê bi „cenga Roja Mezina Xwedayê karîndarê her tiştî“ ve girê dide (li Peyxama Yûhenna 16:14, 16). Ev nav bi taybetî vê maneyê tîne holê, „cîhê [bi Yewnanî: tópon, e yanî rewş û hal e]“ ku, di wê rewşê de wê serwerê siyasî yên cîhanê xwe li dijî Afirandêr û padîşahiya Mesîhê wî kom bikin. Wê ev hereket û hewldayîna dijberî, bi destê hewldayînek cîhangerî dijî xizmetkarên Xwedê yektayên li ser zemîn be. Jiber ku, ev kes nûnerên Padîşahiya Xwedê ne. Êrişa Harmegedon yan jî Armagedonê ji aliyekî ve dişibe êrişa Gogê ji welatê Magogê.
Sorik
Çend gundên bi vî navî hene :
Zanîngeha Harvardê
Mirovên navdar
Rektora zanîngehê Catharine Drew Gilpin Faust e.
Îslama siyasî
Îslama siyasî her şîrovekirina Îslamê wekî çavkaniya nasname û çalakiya siyasî ye.
Dikare behsa gelek kes û/an koman bike ku li gorî têgihiştina xwe ya ji prensîbên îslamî doza avakirina dewlet û civakê dikin. Her weha dibe ku Îslamê wekî çavkaniya helwest û têgehên siyasî bikar bîne. Îslama siyasî aliyekî vejîna îslamê ya ku di sedsala 20an de dest pê kiriye, temsîl dike, û hemû şêweyên çalakiyên siyasî yên misilmanan di bin navê Îslama siyasî de nayên nîqaşkirin. Piraniya nivîskarên akademîsyen ji bo ravekirina heman diyardeyê terma îslamîzmê bikar tînin an jî van her du têgehan bi hev re bikar tînin. Hewldanên nû hene ku îslamîzmê wekî tevgerên siyasî yên ku bingeha olî ne û îslama siyasî wekî têgihîştina nûjen a neteweyî ya îslamê ji hev cuda bikin. Ev cudakirin ji aliyê aktorên laîk û îslamîst ve tê bikaranîn.
Îslama siyasî li Ewropa
Li Ewropayê ev têgîn ji bo ravekirina tevger û xwestekên siyasî-dînî yên ku ji koçberiya Îslamê derdikeve holê, tê bikaranîn. Ev têgîn bi rêgezên cuda yên îslamîzmê re tê nasîn, lê di heman demê de ji ber nebûna dilxwaziya entegrasyonê ya koçberan û nîqaşên encam ên li ser siyaseta civakî û normên qanûnî jî tê bikar anîn. Civakên olî yên îslamî vê peyvê bi tenê wekî îfadeya dijminatiya li hember misilman û îslamê dibînin, lê gelek siyasetmedar û zanyar wê wekî têgehek kolektîf ji bo helwestên ku Îslam bi wan dikare bandorê li civaka rojavayî ya nirxan bike fam dikin.
Ev peyv bi taybetî ji nîvê sala 2020-an vir ve di encama hin êrîşên terorîstî de xuya bû. Ev yek bû sedema nîqaşên giştî li ser pakêtên bi navê antî-terorê û erkên polîsên dewletê û servîsên veşartî. Wek mînak, pirsa ku divê dewlet bi cîhadîstên ewropî yên ku ji Sûriyê vedigerin re çawa tevbigerin re roleke girîng dilîze. Pirseke din jî ew e ku dewletên Ewropî divê çawa bi pereyên ku ji herêma Tirkî an Erebî diherikin komeleyên mizgeftan ên li Ewropayê tevbigerin.
Wek mînak, Daîreya Parastina Destûra Bingehîn û Daîreya Federal a Parastina Destûra Bingehîn li Elmanyayê bi Îslama siyasî re mijûl dibin. Di vê çarçovê de behsa îslamîzmeke qanûnî jî tê kirin, ku hewl dide bi awayekî bê tundûtûjî derbasî nav civakan bibe û dewletên Îslamî ava bike, ew jî bi armanca sepandina şerîetê. Ofîsa Parastina Destûra Bingehîn diyar dike ku şopandina tezên tundrew û her wiha piştgirîkirina hewldanên wiha nayê cezakirin. Di nav wan de, wek nimûne, waîzên selefî yên li ser medyaya civakî hene ku bi bersivdana pirsan şîroveyek tund û nerexne ya Îslama selefî ji şopînerên xwe re rave dikin. Lêbelê, ev kiryar dibe sedema çavdêriyên Ofîsa Parastina Destûra Bingehîn. Wezaretên federal ên berpirsiyar tenê rêxistinên qanûnî qedexe dikin eger ew bi tundî û çekdarî tevbigerin da ku bigihîjin armancên xwe yên dijî destûrî.
Meitneryûm
Meitneryûm (, ji navê ) metalek û elementek e.
14ê kanûna pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Maliyan
Maliyan (bi tirkî: Bahçeli) yek ji gundên girêdayî navçeya Meletîyê Erxewanê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Bruchweiler
Bruchweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Bozan
Du gundên bi vî navî hene :
Qûşebilax, Meraxa
Qûşebilax gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Adiyeman (parêzgeh)
Adiyeman (bi tirkî, Adıyaman) parêzgeheke bakurê Kurdistanê ye. Serbajarê parêzgehê Semsûr e û di nav sinorên komara Tirkiyê de ye.
Donald A. Glaser
Donald Arthur Glaser (jdb. 21ê îlonê 1926 li Cleveland, Ohio) molekûlerbiyolog, neurobiyolog û fîzîknasekî DYAyî ye. Sala 1960î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Xebat û girîngiya Glaser
Li ser kontrolmekanîzmaya DNA-Sentez ên bakterîyan lêkolîn kiriye. Xwastiya têkoşîna bi selûlayên (şane, hucre) kanserî re hêsantir bike.
Înaq, Azarpêrt
Înaq, gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.
Tevgera Ciwanên Azad a Kurdistanê
Tevgera Ciwanên Azad a Kurdistanê (TECAK) di sala 2003'an de hat damezrandin û di sala 2005'an de hat fesihkirin. Şûna wê Komalên Ciwanan hatin avakirin.
Nîvkada Bakur
Nîvkada Bakur, nîvkada dinê yê li bakura ekwator û nîvkada Başûr dimê ye. Li nîvkada bakur havîn di hezîranê de heta tebaxê, zivistan jî di kanûna pêşîn de heta sibatê dajo.
Parzemîn û xakên dinê bi piranî û nêzî %80-90ên nifûsa dinê li nîvkada bakur in. Ew bi piranî li ser nîvkada parzemînî dikeve ye.
Emilio Segrè
Emilio Gino Segrè (jdb. 1ê sibatê 1905 li Tivoli, Îtalî; m. 22ê nîsanê 1989 li Lafayette, California) fizîknasekî Îtalî-DYAyî bû. Sala 1959î bi tevî Owen Chamberlain Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Bengala Rojava
Bengala Rojava (, Paschim Banga [ˈpoʃtʃim ˈbɔŋgo]), federedewleteke Hindistanê ye.
Rûerda wê 88.752 km² û 80.176.197 gelheya wê heye (2001). Paytexta vê federedewletê Kolkata ye. Gel bi zimanê bengalî diaxive.
Gel wekî dîn baweriyên hinduîzm (72,5%), îslam (25,2%), xiristiyanî (0,6%), bûdîzm (0,3%) û ên din dihewîne.
Qûşqeyesî, Meraxa
Qûşqeyesî gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Rût
Rût, û an bi navê xwe yê din yê di kurdî de tazî, rewşa mirov ya ku bêî ku tiştek li ser hebe ya. Lê di naqabîna gotina rût û tazîtiyê de cudatiya heya. Rût, wate wê, ku deme ku mirov rût bê ya. Lê di wate gotinê de ji bo ku ji mirov re bê gotin rût, şertê ku hemû tiştê li ser bê xistinê naxwezê. Heya ku Gorayek di ling de hebe. Lê gotina tazî, di wate xwe de şertê ji hemû aliyan ve rûtbûnê dixwezê. Bi vê yekê re, weke ku Gotina tazî weke ku gavekê li pêş gotina rûtê ya. Minaq, tê gotin "ev mirovê ha rût a". Bi awayekî asayî tê gotin. Lê di deme gotina tazîtiyê de ew tê gotin ew asayîtî nîn a. Minaq, "Waa bê fihêto ev çi tazîtî ya(?)". BI vê yekê cudatiya wan tê holê.
Bundenbach
Bundenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Komalên Ciwanan
Komalên Ciwanan rêxistineke kurd e, ya ku di sala 2005'an de şûna TECAK hatiye avakirin.
Nîkel
Nîkel metalek û elementek e.
Zimanê swahîlî
Swahîlî zimanekî Afrîkayê ye û ji aliyê nêzî 100 milyon kesî ve tê axaftin. Li van welatên li jêr ev ziman tê axaftin:
Phonû
Phonû an Mêrgeris (?) (bi trikî:  Bostanlı), gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.
Ozan Emekçi
Ozan Emekçî ( 1ê kanûna paşîn 1956 li Meraş), helbestvan, hozan û stranbêjekî kurd e. Navê wî e rastî Ali Haydar Levendiz'e, Ozan Emekci Qaşonavê (pseudonym) wî ye.
Ozan Emekçi sî salê li Almanyaye dijî. Heta niha 20 bandê wî û didu pirtûkê wî derketine. Stran û helbestên wî ji alî gelek stranbêj romî û kurd ve hatine gotin. Ev çikas bi piranî bi romikî bin jî bi motivên çand û dîroka gelê kurd ve hatine neqişandin.
1789
Cîhan
21ê çiriya paşîn – Karolînaya Bakur, bû 12emîn dewleta DYA'yê.
Ayhan Geverî
Ayhan Geverî (1980), nivîskarekî kurd e.
Ayhan Geverî, di sala 1980'yî de li navçeya Geverê ku girêdayî bi Colemêrge ye, ji dayik bû ye. Di sala 2003yê de ji beşa ziman û wêjeya tirkî ya Zanîngeha Stenbolê destûryar bûn. Li Zanîngeha Wanê jî di eynî beşê de lîsansa xwe ya bilind qedand kir û niha jî di Zanîngeha Bilkentê de doktorayê diket. Di sala 2011ê de jî li Zanîngeha Mûş Alparslanê di beşa ziman û wêjeyaa kurdî de dest bi mamostetiyê kir.
Nivîsên wî di gelek kovarên kurdî û tirkî de belav dibin û bi navê Leyl-name (2006), Antolojiya Çîrokên Nûbiharê (2008) û Yûsuf û Zuleyxaya Selîmiyê Hîzanî (2013) sê berhemên wî ji nav Weşanên Nûbiharê çap bû ne û li ser  Jiyan û Berhemên Evdirrehîm Rehmî Colemêrgî  jî xebatek wî heye ku hê qedand ne bû ye.
1789
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Têj
Têj an jî weke ku di kurdî de tê ser ziman bi navê xwe yê dî jî tam an tehm, navê hildana tehmê ya. Têj, du wateyên wê hene: Yek bi navî, navê şêrîn, tûz, tal (tehl), miz, şol û hwd e. Ya din jî, nav û hanîna ser ziman ya awayê wan têjan a. Têj, bi ziman û wan pertekên li ser wê re tê hildan. Di mêjî de, beşeka ku têj diafirêne û dide nasîn bi mirov heya. Minaq, weke gotinekî deme ku tê gotin "meyzê ev îsot çi tûz a" û hwd, awayên têjê na. Hertişt xwediyê têjekê ya.
Ibrahim Oguz
Ibrahim Oguz (Kendal) (1976-12 gulana 2005'an Dêrsim-Ovacık) şervanekî HPG'yê bû.
17ê kanûna pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Cristot
Cristot, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Dî Mûso
Dî Mûso (bi tirkî: Çevreli) yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Kurdên herêma Tolhildanê ji bo "Gund" "Dihi, dih, diw an dî" bikartînin. Avaker û xwediyê vî gundî bi navê Mûsa kesek e û gund bi navê wî tê navandin.
Kernê
Kernê, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Cengiz Çandar
Cengiz Çandar (jdb. 1948 Enqere), rojnamevanekî tirk ê navdar e. Cengiz Çandar li Tirkiyê rojnamevanekî navdar e û di pirsgirêka kurd de xwedî nêrînek erênî, realîst û aştîxwaz e.
Dîzmorî
Dîzmorî, gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.
Qûzlûce, Meraxa
Qûzlûce gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Sebnitz
Sebnitz, bajarekî navçeya (Landkreis) Hofê li herêma Bavyeraya Almanyayê ye.
Xalpisan
Xalpisan (bi tirkî: Dolaylı) yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Cûtin
Cûtin, navê deme ku mirov xwarin xwar û di deme ku xwarin di devê mirov de ya û bê ku hê bi qûrpênê hûrkirina wê ya di dev de ya bi Dinanan a. Ne tenê her mirov, her jînda xwediyê wê cûtinê ya. Bi cûtinê re ku hûrbûn bû di dev de û piştre ku hate Qûrpandin êdî wê karibê di hundurê mirov de were Serifandin. Serifandin, bi awayekî pergalî heya. Her xwarina ku hate xwarin, wê êdî bê vejen di heyîna mirov û an jî ya jînda de.
Éturqueraye
Éturqueraye, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Gosike
Gosike, gundekî bi ser Herîra navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Îrfan Amîda
Di sala 1968an de, li Mêrdînê ji dayik bûye. Xwendina xwe li Qesrêya gundê Mêrdînê, Qoser, Dirbêsiyê û li Zanîngeha Dîcle ya Amedê, Para Perwerdehiyê kuta kiriye. Helbestên wî di Azadiya Welat, Jiyana Rewşen, Mehname û Kulîna Kulîlkan her wiha çîrok û nivîsên wî di Kovara W de hatine weşandin.
Lîsteya aktorên swêdî
Va ye lîsteya aktor û lîstikvanên swêdî ye:
Pezmijoka cirnîs
Pezmijoka cirnîs, pezmijoka dirûvê cirnîsan an artîlla (Varanus salvadorii), cureyek e pezmijokên (Varanus) girs û goştxwer e ji famîleya pezmijokan (Varanidae) e ku li Gîniya Nû dijî ye.
Roswell (rêzefîlm)
Roswell rêzefîlmekî honaka zanistî ya amerîkî ji hêla Jason Katims ve ye. Fîlmê pîlotî li ser bingeha pirtûkê "Roswell High" e, ku ji hêla Laura J. Burns û Melinda Metz ve hatî nivîsandin û ji hêla Pocket Books (DYA) ve hat çapandin. Li Keyaniya Yekbûyî, pêşandan hem wek Roswell High û hem jî wek Roswell hat weşandin. Rêzefîlm yekem car ji sala 1999an heta 2002an li televîzyonê hate weşandin. Ew li ser xwendekarên dibistana bilind Max û Isabel Evans û Michael Guerin, ku ne mirov lê candarên derasayî ne ku li Roswell, New Mexico di 1947an de bi keştiyek esmanî li ser erdê hilweşandin. Rojek Max jiyana hevdibistaniya xwe Liz Parker difilîtîne, ew balê li ser rayedaran dikişîne - û jiyana bêdeng ku rê li sê ciwanên li Roswell girtiye, xwedan dawiya nişkek e.
Çîroka çarçoveyî
Keştiya esmanî bi Max, Isabel, Michael û Tess (û komek din a klonan û çar parêzkar wan re) di sala 1947an de li Roswell, New Mexico hat hilweşandin. Artêşa Dewletên Yekbûyî kapsûlên enkubê yên deresayî û du Antariyan sax dîtin, û ji bo vekolîna xwe avêtin bingehek leşkerî. Bi alîkariya balafirvanekî hewayî ya ciwan, candarên deresayî dikar bûn bi kapsûlê birevin. Nasedo (yek ji wan du parêzkarên sax) li ser çolê New Mexico di komek keviran de veşartiya.Zêdeyî 40 sal şûnda, Max, Isabel û Michael bi temenê şeş-salî de kapsulên xwe hiştin. Klona çaremîn, Tess, ku di kapsûla xwe de ma bû, paşê ji hêla Nasedo ve hat dîtin û mezin kirin. Max û Isabel digel dêûbavên xwe yên birêz Philip û Diane Evans xaniyek dilovanî û aram dîtin. Ji aliyekî ve, Michael, di lênêrîna bavê manewî ku bi kotekî ye û her wiha alkolîk e.
Di destpêka rêzefîlmê de, Max, Isabel û Michael niha 16 salî ne û xwendekarên li Dibistana Bilind a Roswell in. Ew gelek baldar in ku balê nedin û her gav li cem hevdû bimînin. Ew dizanin ku ewna candarên deresayî ne, lê ne ku ew ji ku derê tên û çima ew li ser Erdê ne.
Şêwaza vegotinê
Her çend ku naverok di rêzefîlm de li ser çarenûsa Max, Isabel û Michael e, lê Liz Parker bi giranî rola vebêjerê digire.Hema hema her beş bi kêmanî sehneyek heye ku Liz nîşan dide dema ku ew di rojnivîska xwe de dinivîse.
Kiror
Kiror an Giror an jî Geror, gundekî ser navçeya Qilabana Şirnexê ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Dickesbach
Dickesbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Tagût
Tagût di Îslamê de rêberê ku zilmê li gel dike ye an jî hewl dide ku hêza xwe ji bo berjewendiyên xwe bikar bîne.
"Ey Muhemmed, ma tu wan mirovên ku îdia dikin ku bi wan tiştên ku ji te re hatiye hinartin bawer dikin, dibînin, lê dîsa jî dixwazin ji bo dîwankirinê berê xwe bidin Tagûtan e zalimên, her çend ferman li wan hatiye dayîn ku wan Tagûtan red bikin? Şeytan dixwaze wan ji rê derxe." Sûretî Nîsa (Jinên), ayet 60.
Qovaqlû, Meraxa
Qovaqlû gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Saint-Maixme-Hauterive
Saint-Maixme-Hauterive, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Orbassano
Orbassano, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye. Komûn 13 km li başûrê rojavayê Torînoyê hatiye avakirin
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê bi qasî 23 hezar û 365 kes e.
Paladyûm
Paladyûm (, ji Pallas) metalek û elementek e.
Lissy Schmidt
Lissy Schmidt (z. 1959 li Wiesbaden, Elmanya - m. 3'ê nîsana 1994'an li Silêmaniyê, Başûrê Kurdistanê ) rojnamevaneke alman bû ku li ser rewşa kurdan lêkolîn dikir. Ji ber vê hindê Lissy û parêzkarê wê Aziz Kadir Ferag ji aliyê faîlên nediyar ve hatine kuştin.
Xebatên Lissy Schmidt
Schmidt endama Medico International, rêxistineke serbixwe ya bijîşkên cîhanê ji bo mafê tendûristiya mirovan, bû. weke rojnamevaneke azad li Silêmanî ji bo rojnameyên Agence France-Presse (AFP), Frankfurter Rundschau û Der Tagesspiegel xebitî.
Rojnamevanî
Rewşa kurdan û pirsgirêka kurd bala wê dikişand, lewra ew ji bo xebitandina bona mafê gelê kurd çû Kurdistanê û ji wir ve xebatên xwe yên bijîşktî û rojnamevaniyê bimeşîne. Wê xebatên xwe bi taybetî li herêma Kurdistanê dimeşand. Ji ber lêkolînên derheqê hêzên kûr û tarî yên pirsgirêka kurd, karê wê bi tahlûke bû, lewra ew pêwîst mabû ku parêzkarekî ji xwe re bigire û ji ber tehdîdên nediyar nikaribû bi tenê hereket bike.
Demeke dirêj Lissy li bakûrê Kurdistanê xebatên xwe dimeşand û ji bo rojnameya Frankfurter Rundschau nivîsand. Lê wê zû bala kontrgerîlayan (hevkariyên tarî yên di nava siyasetmedar, mafya û hêzên parastina tirk) kişande ser xwe û kete lîsteya mirinê ya wan.
Bijîşktî
Lissy, ya ku hay ji van tiştan dibe, derbasî başûrê Kurdistanê dibe. Di çarçoveya xebatên ji nu ve avakririnê ew li ser navê medico international wek bijîşk xebitî û alîkariya mexdûr û penaberên komkujiya Enfalê kir.
Kuştina wê
Lissy Schmidt di roja 3'ê nîsana 1994'an de ji mal derket û digel parêzkarê xwe Aziz Kadir Farag bi erebeya xwe bi rê ket. Ew li şopa lêkolîneke taybet û bi tahlûke bû, û hindik mabû ku lêkolînên xwe biqedîne û bide weşandin. Wê derheqê karên narkotîk lêdikoland û gihiştibû vê agaihyê ku li başûrê Kurdistanê jî xebatên kûr û tarî di nava mafya, siyaset û hêzên parastinê de hene. Bi vî havî bala Lissy Schmidt bi taybetî li ser mafyaya narkitîk bû û wê dixwest ew hevkariyên qirêj ji çapemeniyê re bide eşkerekirin. Li gorî Lissy, ew li hemberî felaketa însanî ya li herêmê xwe bi êşên mirovan zengîn dikirin. Lê ew rêxistinên tarî hay ji Lissy hebûn û zanîbûn ku ev ji wê zû bi zû dest ji qiriqê wan bernede.
Di wê rojê de Lissy digel parêkrazê xwe Aziz bi erebeyê li şopa wan kesan dibe. Dema ku erebeya wan li qada Baxçiyan du kîlometreyan ji cihê kontrolê derbas dibe, erebeyeke din rexkî li wan dide û erebeya wan gulebaran dike. Lissy Schmidt û parêzkarê wê Aziz Kadir Ferag derhal jiyana xwe ji dest didin.
Girêdanên derve
Pirraniya agahiyên derheqê Lissy Schmidt ji malpera medico.de hate stendin:
Sipazyan
Sipazyan gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Qilebanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Gundê Mehê Reco
Gundê Mehê Reco, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Crocy
Crocy, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Qomtepe, Meraxa
Qomtepe gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Saint-Martin-de-Nigelles
Saint-Martin-de-Nigelles, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
18ê kanûna pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Konfederalîzma Demokratîk
Konfederalîzma demokratîk, li gor ramyarê Abdullah Ocalan, yek sosyalîst azadîxwaz sîstema siyasî ya ku "li hemberî komên din ên sîyasî û yên vekirî ne. Ev nerm e, pir-çandî, antî-yekdest, û lihevkirina nêrîn e."
Erlabrunn
Erlabrunn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Konfederalîzma Demokratîk
Ocalan, serokê Partiya Karkerên Kurdistan ne ku ev îdeolojiya dema di girtîgehê de hat damezirandin. Gava ku bi eslê xwe rêxistina yek Marksîst-Lenînîst, ji rêxistina xwe binêre wek Ocalan dest bi têkildarî ya bi Murray Bookchin û pêdivî bi îdeolojiya xwe hate guherandin. Ber bi dawiya jiyana xwe, Murray Bookchin bi hêmanên ku diçe apolîtîk ya hemdem Ȋraqê bû Tevgera anarşîst û pêşxistina şaredartiyê û li şûna azadiyê de. Li ser stûnên navendî ya Konfederalîzma Demokratîk ya di warê ekolojî civakî û feminîzma anarşîst e.
Li gorî ji bo Abdullah Öcalan, îdeolojiya xwe rehên Demokrasiya Beşdar, û xweseriya di qada herêmî de. Ji pirtûka xwe de:
Rejîma yên dewletê wekî pêvajoya gav bi gav tê dîtin. Oleke bi çi rûxandina şoreşger ên dewletê wek rê ji bo guhertinên birêkûpêk dîtina ne. Lê belê, pirsgirêkên civakî û mijarên têkildarî azadî û dadmendiyê, divê ji alîyê pêvajoya demokratîk-konfederal bê çareserkirin. Eger netewe-dewletê hildibijêre da ku here li ser vê operasyonê de, lê belê, alîgirên dikarin bi hêza parastina cewherî ya konfederalîzma demokratîk (wek ya li ber xwe Yekîneyên Parastina Gel (YPG)).
Oleke bi rê avakirina meclîsa konfederal global ku ji pêş, derxistin platformeke azadîyên sivîl, wek alternatîf bo Neteweyên Yekbûyî ku ew wek komeleyê yên netewe-dewletan bibînin û serdest ji aliyê hêzên mezin. Lê belê, di Konfederalîzma Demokratîk divê li ser asta herêmî, rêxistin û Konfederalîzma global de ye hiştin ne, lê belê ne bi berjewendiya îdeolojiyan e.
Îdeolojiya ji ber ku bi serê xwe yên wekî YPG ya mezinbûna di berjewendiya jiyîn hatiye Şoreşa Rojava di şerê li dijî anîne Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê.
Kerekor
Kerekor marekî ku nabînê ya. Ji ber vê yekê, jê re dibêjin "kerekor". Lê pir bijahra. Ku bi yekî ve da, di cih de wî dikujê. Bi zêdeyî ji li sincên malan dijî. Ji dêla çavan hîsên xwe bi kar têne. Dengek karê ji wî re bibe weke çav. Pir zîz e.
Xwarik, Gimgim
Li dora gund, gundê Mûskan, Caneseran, Xaşxaşê hene. 23 km ji Gimgim, 93 km ji Mûşê dûr dikeve. Gundekî biçûk e û bi navê Mezreya Derwêşan mezreyek wî jî heye. Bi navê Dewrêşê Gewr oldar û zanayek ev mezre ava kiriye.
Kîruk
Kîruk, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Hargeisa
Hargeisa (bi zimanê somalî: Hargaysa; erebî: هرجيسا‎, Harjaysâ; bilêvkirina kurdî: Herceysa) li parzemîna Afrîkayê paytexta Somalîlandê ye. Bajarê herî mezin ya wê herêmê ye. Nişteciha bajêr digihîje 1.300.000.
Platîn
Platîn (, ji ) metalek û elementek e.
Cangoriyên Kurdistanê
Cangoriyên Kurdistanê, ew kesên ku, ji bo doza azadiya kurdan an kurdistaniyan têkoşîn kirine û ji hêla dijminan ve an jî bi sedema xwezayî dawî li jiyana wan hatiye.
Gundê Kurdo
Gundê Kurdo, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Bîrdoza jimare
Bîrdoza jimare ya jî arîtmetîk şaxek matematîka saf e ku bi pirranî têkildarî vekolîna tamjimare yan e. Carina wek "Şahbanûya Matematîkê" pesnê wê tê dayin çimkî di dîsîplîna matematîkê da cihek wê a sazmanî heye.<span data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTELong19721_2-0" class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTELong19721_2-0" rel="dc:references" contenteditable="false"> [1]  <span data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTELong19721_2-0" class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTELong19721_2-0" rel="dc:references" contenteditable="false"> Teorîstên jimare li ser serejimareyan (îng: prime number) û taybetiyên tişteyên(obje) ji tamjimareyan hatine çekirin (wek, jimareyên rasyonel) yan jî bi rêha berfirehandina pênasîna tamjimaran hatine çêkirin (wek., tamjimareyên cebrî) dişuxulin.
Pezmijoka boz a çolê
Pezmijoka boz a çolê (Varanus griseus griseus), binecureykî pezmijoka çolê ji cinsê pezmijokan (Varanus), ji famîleya pezmijokan (Varanidae) û ji xijendeyên pelikdaran ku li bakura Afrîka û başûra Asya yê dijî ye.
Meskan
Meskan, gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.
Qele Xalêse
Qele Xalêse gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Mergeh
Mergeh an jî gundê Mergê, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Qilebanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Serhildana Şemzînanê
Piştî têkcûna Serhildana Şêx Seîd Efendî, Seyîd Ebdulqadir hate bidarve kirin. Kurê wî Seyîd Ebdullah li herêma Hekariyê û Şemzînanê bi alîkariya Îhsan Nûrî Paşa û Seyîd Tahayê Geylanî dest bi xebatên serhildanê kir. 25 xizîrana 1925ê 6 efserên artêşa Tirkiyeyê ji aliyê çekdarên Seyîd Ebdullah ve hatin kuştin. Bi rêberiya Seyîd Ebdullah û 600 çekdarên eşîra gerdiyan êrîş bir ser Şemzînanê. Artêşa Tirkiyeyê bi alikariya Casim Beg û serokeşîrê dostkiyan Tahir Beg, êrîş bir ser serhildêran. Di encamê de di xizîrana 1926ê de serhildan hate vemirandin.
Fischbach, Birkenfeld
Fischbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Seehausen, Altmark
Seehausen, Altmark, bajarekî navçeya (Landkreis) Stendalê li herêma Saksonya-Anhalt a Almanyayê ye.
Ayfer Düzdaş
Ayfer Düzdaş (jdb. 1973 li Sêwasê, Bakurê Kurdistanê), stranbêjeke kurd e.
Mezra, Gever
Mezra, mezrekê navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.
Ayfer Düzdaş
Li gundê Aldîwazê ya bi ser Hafikê ya Sêwasê hatiye dinê. Malbata wê di komkujiya 1938an de ji Dêrsimê reviyane Erzinganê û ji wir jî derbasî Sêwasê bûne. Heya neh saliya xwe li Sêwasê maye. Piştî wê malbata wê koçî Stembolê kiriye.
Ayfer Düzdaş di sala 1996an de li NÇMê dest bi perwerdehiya muzîkê û baxlemayê kir. Di sala 1998an de li Lîseya Hunerên Bedew a Perayê de dest bi perwerdehiya şan û kemanê kir. Piştî perwerdehiya du salan di Koma Venge Sodirî ku bi zaravayê zazakî muzîkê dike û di Koma Asmîn a ji 11 jinan pêk hatibû de cih digire. Yekemîn albûma wê ya solo sala 2008an derket.
Dê û Dêmarî
Naverok
Egidê Xudo di ve romanê da keda du jinan, yeka kurd û yeka Ukranî, kû di dema șerê dinê yê duyemîn de hevdu nas dikin û zarokekî, dide nas kirin. Jîyana jinan ên ku li dibistanan dixwendin û di kolxozan da xebat dikirin bi nêrîneke dî tê vegotin. Pêșveçûna jîyana jinên Kurd di Ermenistana Komunîst û astengên di rê de bi mînakan tên vegotin. Di vê romanê de ji alîyeki din ve ji zorîya di dema șerê mezin de tê nas kirin. Bi hevgirtina gelên Soviyet kû bi çi awayî bi dest hevgirtine û dijmin ji welatê xwe avetine. Di wî șerî de Kurd, Rus û tev netevên welêt bûne yek û canê xwe li dijî elmanên nazî dane. Di goristanekî li cem hev hatine veșartin. Xudo bi wî awayî jîyana di navbera Kurd, Ermen û Rusan di wê demê bi zimanekî wejêyî dide nasandin.