cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Feqî Huseyîn Sagniç
"Ji bo Apê Feqî xebat pîroz û ser her tiştê re bû. Ape Feqî jî bo ku pîrtûka xwe yê Dîroka Wêjeya Kurdî biqedîne bi salan li mala xwe li ser komputera xwe rojê deh saetan rûdinişt û wî berhem qedand. Piştê ku berhem bi dawî bû Apê Feqî berhemê anî û teslîmê min kir. Da min ku ez wî sererast bikim. Piştê ku berhem ji ber destê min jî derket û ji bo sererastkirina helbestê di berhemê de wî û Aysel Xanim dest bi xebatê kirin. Rojê heşt-neh saetan li avahiya enstûtiyê dixebitîyan. Di çarem roja xebatê de piştê ku civîna çarşemê jî qediya, sed heyf û xebînet seyda dozdehê şevê de li ser kompîturê ji ber tansiyona bilind xwîn çû mejiyê wî. Seyda çil û çar roj di komayê de dimîne û çil rojê wî yê di komayê de derbas dibe û bijîşkan ji bo ku Apê Feqî dijî an jî najî wî û xezmên wî re hevdîtinek bikartîne. Jina wî, kurê wî û keça wî ji Apê Feqî dipirsin hela dijî an jî najî. Lê ji wan pirsan diyar nabe ku Apê Feqî dijî an jî najî. Hesen Kaya dibêje ez jî di nav xizmên wî de bûm. Min jî ji Apê Feqî re got: "Seyda! Pirtûka te çap bûye û li çapxaneyê ye." Çavê wî zîq li min ma. Devê xwe lepitant. Pişt re jî min got: "Seyda! li Iraqê dewletan Kurdan avabiye. Soz ku tu rihet bibî emê herin tû yê li Zanîngeha Hewlerê li ser pirtûka xwe konferansekê li dor bixî." Piştê van gotinan şabûna xwe bi awayekî diyar nîşan da. Apê Feqî ne mirovekê wisa ye ku şûna wî were tijîkirin."
Mele Nûriyê Hesarî
Mele Nûrî di 1939an de pêşî li cem diya xwe dev bi xwendina Quranê kiriye û li cem wê Mewlûd, Nehculenam, Nûbihar û Rewdneîm xwendine. Di 1940`î de, çaxê ku diya wî li Hesarê giyana xwe spariye Xwedê, îcar wî li ba kekê xwe Mele Hiseyn xwendiye. Lê çaxê ku kekê wî çûye leşkeriyê, îcar bavê wî ew xistiye dibistana bi zimanê tirkî ya ku li Hesarê bûye.
Mele Nûrî di 1945an de çaxê di nofa (sinif) çaran de dibistana tirkî dixwend, bavê wî jiyana xwe spartiye Xwedê. Îcar kekê wî Mele Hemîd ew ji dibistanê derxistiye û daniye ber xwendina medresê. Piştî demekê ew û kekê xwe Mele Nezir çûne gundê Bilêderê û li cem birayê xwe yê ji dê mane. Piştre çûye mala xalê xwe Mele Mihemed li gundê Êlihê (niha bûye wîlayet û jê re Batman dibêjin) maye. Ji wir jî çûye gundê Kurrika li Bişêriyê, li medreseya Mele Hesenê Tilmizî xwendiye û ders ji kurê Mele Hesen Mele Faîq girtiye. Piştî demekê ji wir şûnde vegeriyaye çûye Hesarê, ew û kekê xwe Mele Hemîd ji bo xwendinê daketin Binxetê û çûne cem mala Şêx Ehmedê Xiznayê. Li wirê dîsa li cem kekê xwe Mele Hemîd xwendiye heta ku “Sadulaha Gewra“ xilas kiriye.
1949, birayê wî Mele Hemîd çaxê xwendina xwe ya medresê kuta kiriye, di Kanûna Paşî de vegeriyaye Hesarê, lê Mele Nûrî li Xiznayê maye, îcar li cem Mele Beşîrê Batêrgizî xwendiye. Lê di 1950`î/ dehê meha Heyvdarê de Şêx Ehmed çaxê jîna xwe spartiye Xwedê, ji wir çûye Tilmarûfê û li ba şêx Eladînê kurê Şêx Ehmed xwendiye. Mele Nûrî li wirê bûye pêbawerê Şêx Masûmê kurê Şêx Ehmedê Xiznayî.
Mele Nûrî di jiyê xwe yê bîstî de (1954) dest bi nivîsandina bi zimanê kurdî kiriye û berhemên xwe hemû bi alfabeya latênî nivîsandine. Camêr digel wê perîşanî, dilêşanî û xizantiya xwe heta niha deh pirtûk kirine malê Pirtûkxaneya Kurdistanê
Min dît ku Mele Nûriyê Hesarî, deh pirtûk bi zaravayê kurmancî û bi alfabeya latini nivîsîne. Hin ji wan bi makîneya nivîsê, hinek jî bi xameyê hatine nivîsandin. Tev yan di defteran de yan jî li ser kaxezê A4 hatibûne nivîsandin. Kaxezên hinek ji pirtûkan jî pir qirêjî, zerkokî û qermiçokê bûbûn. Ji wê yekê diyar dibû ku ew saline dirêj di binê erdê de û di deverine bêkeys de veşartî mane. Piraniya pirtûkan helbest bûn û çend lib jî li ser babetên cuda bi pexşanî hatine nivîsandin. Lê belê yek tenê jî hehatiye çapkirin.
Ev pirtûka Mele Nûrî ya bi nave Hostanîbêja Zarhaweyên kurdî, berhema wî ya pêşî ye ku di 1996an de li Swêdê ji aliyê weşanxaneya PENCINARê ve hatiye çapkirin. Lê min di 24ê hezîrana 1996`an de bi telefonê bohîzt ku dîwaneke Mele Nûrî jî hatiye çapkirin. Niha heşt pirtûkên wî yên ku mane jî, bi mirinê re rûqal bûne.
Hewarik
Hewarik, gundekî girêdayî navçe Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.
Mele Nûriyê Hesarî
Ev pirtûk di rewşa îro de ji bo Rêzimana kurdî dewlemendiyeke bê biha ye û hêjayê nirxdariyeke mezin e. Herweha ji aliyê bêjeyan ve jî gencîneyeke wisan dewlemend e ku hempayên wê pir hindik têne dîtin.
Bêjeya “Hostanîbêj“ bi wateya axaftina bi hostatî, bi zanîn e ku tê de şaşî û çewtî çênabin. Bêjeya “zarhawe“ jî, bi wateya aweyên zar (axaftin) e ku berê bav û bapîrên Kurdan çewa diaxivîn û bi çi tewrî bijeyan wek hevok li pey hevûdu rêz dikirin. Pirtûk li ser axaftina devoka kurmancî hatiye nivîsandin. Herweha awayên rêzimanî, bikaranîna bêjeyan di hevokan de û çewabûna bikaranîna demê diyar dike.
Ev berhem gelekî hêja û giranbiha ye. Di pêş de eger ew ji aliyê komikeke zanistî ve bête werbêjkirin, babet e ku di dibistan û xwendegehên kurdî de bibe pirtûka dersê.
Nivîskar alfabeya kurdî ya latênî ku ji vê pirtûka xwe re bi kar aniye, jimara tîpan gihandiye 34`an û ev hersê tîp li alfabeya ku niha Kurd bi kar tînin zêde kirine: h`, ‘e, ‘x.
Orîjinala pirtûkê ya destnivîs, 396 rûpelên deftereke mezin e. Min, bi destûra nivîskarî pirtûkê li gor alfabeya ku niha ji aliyê Kurdan ve tê bikaranîn nivîsiye.Mele Nûriyê Hesarî (Pirêşan) 1934 - 2011 Mele Nûriyê Hesarî (Pirêşan), ku navdarekî ziman û helbesta kurdî a klasîk bû di nav kurdên rojava de, ji nav me barkir. . Bi koçkirina wî re stêrek geş û bêdeng ji asmanê wêjeya kurdî rijiya. . Lê navê wî, bi bilndî di rêza helbestvanên kurdî de tê rojevê. Wî ji mîna cegerxwîn, Palo, Tîrêj, navê xwe bi berzebûn di qada rewşenbîriya kurdî de tomar kir .. Û bi xortî rêzgirtina xwe di nav gel de çesipand..
Fermo vê helbesta rehmetî li dor serboriya wî, evîna welat û hejariya wî bixwînin:
Ji berhemên wî
Hêjaye gotinê ku mamoste Zeynelabidin Zinar jî pirtûkek wî li Swêd çap kiriye.
Her wiha wiha rehmetiyê Mele Nûrî hin xelat jî standine wek Xelata Festîvala Helbesta Kurdî, Xelatek ji Koma Narîn a folklorî.. Fermo van çend firdikan ji helbesteke rehmetî li dor mirinê bixwînin:
Dereşar
navê yek ji bajarên li parêzgeha Îlam ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
La Serpent
La Serpent, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Aquileia
Aquileia
Aquileia li îtalîyayê bajarekî kevin ya împaratorîya Romayê ye. Serdemên Kevinê da  Aquileia yekê  mezinterînê  bajarê dinya  bû û 100.000  kes li vir dijîbûn lê îro bajarekî piçûke û 3,500 kes li wî barajê de dijîn. îro Aquileia yekem bajarê dîrokî a bakûrê îtalyaye.
Dîrok
Aquileia nêzîkî çema Natiso di sala 180/181 berî zayinî ji alîyê Romîyan  hat ava kirin.
Hilscheid
Hilscheid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Västernorrland (län)
Västernorrlands län yek ji parêzgehên Swêdê ye. Navenda parêzgehê bajarê Härnösand e.
Aquileia
Wêne
Aquileia
<Gallery> file:Basilica Aquileia 110.jpg|Aquileia - Basilika file:Aquileia sepolcreto.jpg|Aquileia - agorkevirên kevin file:Aquileia.jpg|Aquileia - lengergehê kevin file:Udine aquileia2.jpg|Aquileia - Stûna kevin a Roma file:Foro Aquileia.jpg|Aquileia - forûma kevin </Gallery>
Tîler
Tîler, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Felsberg, Hessen
Felsberg (Hessen), bajarekî navçeya (Landkreis) Schwalm-Eder-Kreisê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Dobbertin
Dobbertin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Hemdîn û Şemdîn
Serpêhatiya Hemdîn û Şemdîn, di folklora kurdî de cihekî xwe yê taybetî heye û gelek jî nav û deng daye. Navenda wê serpêhatiyê, li Zozanê Şerefdînê bûye. Mixabin dema wê ne diyar e.
Zirne
Zirne yan zirna amûreke muzîkê ya pifkirinê ye xwediya dengekî bilind e ku bi daholê re dengekî pir xweş û lihevhatî çêdike, bi taybetî di govend û dîlanên kurdan de tê bikaranîn, ku mirov li gel hemû kurdan dibîne heyabê li gel kurdên penaber jî hene ev jî tê wateya ku girêdana wê bi neteweya kurdî re pir kevin e.
Hemdîn û Şemdîn
Serpêhatiya Hemdîn û şemdîn, tenê bi stiran hatiye peyitandin û heta îro domandiye. Îcar heçîka bûyer in, ew bi stiranan rind nayêne fêmkirin û ne jî têne zêrûziberkirin. Lê di vê stirana Hemdîn û şemdîn de ku ji devê dengbêjê nemir Rifhetê Darê hatiye gotin, du serbenên diyar hene ku mirov dikare bi wan tarîxa wê derxîne holê. Tê de axaftineke wisan dibihure: ”...Em ê herin, pêşî em ê bavêjine ser Cebirkên Şemera (eşîreke Ereb) û piştre jî ser Qeregêçiyan...”
Zirne
Etomolojî
Etomolojiya peyva zirne jî bi zimanên îraniye bi taybetî kurdî ye, belavbûna wê li Rojhilata Navîn û hidê di riya koçên kurdan çêbûye ji ber ku li hemû deveran navê wê zirne ye.
Hemdîn û Şemdîn
Zozanê şerefdînê yê bi navûdeng, ku devera şênî û şadiya xwezayê, serbilindiya zindî û ganiyan, şûna devçêra cûrbicûr sewalên çarpê û yên firende, têrkiroxê mirov û mirovatiyê bû, bi rengdarî xwe li rajêra Firatê menşûr cîwar kiriye. Serekî xwe bi aliyê başûrê rojavayê welatê xwe ve dirêj kêşaye û serê din jî bi aliyê bakûrê rojhilata welêt ve... Ji sertaca xwe ya zêrîn gelek şax, mil û terrîşk berdane ber bi aliyan ve, li navsera xwe ya bilinciyê gelek kanî û kanîsarik zêyandine. Li hin deveran goline piçûk û li hin hindaman ên mezin pingar vidane ku wî ew kirine şênîka dilên xemgînan, şadiya dilên bengiyan û şabaşa perestinvanan. Li jêra xwe sê deştên pîroz jî viraxistine holê û ew bi navê Deşta Bîngolê, Deşta Dara Hênê û Deşta Çilkaniyê bi nav û nîşan vijandine. Wek kîlera jiyanê jî ew bi dayîneke zêdetir bo xwirê ganiyan miştemal û serqûç hiştine.
Zirne
Etomolojî
Zirr tê wateya "govend, cejn, zemawend" û ney jî "bilûr" e, hevreha farisî سرنای, surnay e.
Hemdîn û Şemdîn
Zozanê Şerefdînê xwe li wê herêma welêt kiriye bîbika çavên çiyayê Dara Hênê û yê Bihngulê. Ne tenê ji bo herduyan, xwe ji hemû herêm û zozanan re kiriye taca şerefê, serfiraziya namûsê, textê keywantî, bext û rext û xweşiya jiyanê. Herweha pozê xwe yê bilind jî gihandiye radeya 3250 metreyan û hin caran xwe di nava ewrên sipî re dibihurîne, digehine nêzî asîmanê qal ê gûnzîvîn û radikêşîne.
Kîley Sîpan
Kîley Sîpan gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Hemdîn û Şemdîn
Ehmed Axa û Hiseyn Axa bira bûne. Zozanê Şerefdînê di destê wan de bûye. Ehmed birayê Mezin bûye, Hiseyn jî yê biçûk bûye.
Zirne
Navê gundekî
Navê yek ji bajarên parêzgeha Îlam ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran jî ye.
Hemdîn û Şemdîn
Şendîn kurê Ehmed Axa bûye, Hemdîn jî kurê Hiseyn Axa bûye. Di bin desthelatiya herdu bira de, 21 herêmên cuda hebûne. Mezinê her herêmekê, axayek bûye.
Kîley Sîpan
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 330 kes (48 malbat) bûn.
Hemdîn û Şemdîn
Bi fesadî û gelaciya Tahir Begê, Ehmed Axa birayê xwe Hiseyn Axca bi rima dozdehmovik kuştiye. Piştre Tahir Beg digel wan axayên din, Hiseyn Axa ji Zozên derxistine. Heta ku Hemdîn û Şemdîn mezin bûne û dîsa Zozanê Şerefdînê bi şûnde vegirtine.
Ev destan ji aliyê Zeynelabidîn Zinar ve wek pirtûk bi navê Hemdîn û Şemdîn  hatiye nivîsandin û di 1998an de li Swêdê ji aliyê weşanxaneya PENCINARê [] ve jî hatiye weşandin.
Chamadelle
Chamadelle, komuneke li departementa Gironde a Fransayê ye.
Teksas
Teksas (bi îngilîzî: Texas) yek ji dewletên DYAyê ye.
Abherê Bala
Abherê Bala navê yek ji bajarên li parêzgeha Îlam ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Herpûs
Herpûs, gundekî girêdayî navçe Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.
Cidîdkê
Cidîdkê, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Isneauville
Isneauville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Merionethshire
Merionethshire an Merioneth (an an ) wîlayetek Walesê ye.
Serres, Aude
Serres, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Mühlhausen, Palatîna Jorîn
Mühlhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neumarkt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Saint-Cyr-l'École
Saint-Cyr-l'École, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Fénay
Fénay, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Mîroyê Esed
Ew gelek caran hatîye hilbijartinê wek endamê Komîtêya Navbendî ya Partiya Komûnîst ya Ermenîstanê. Mîroyê Esed, ku bi fermî navê wî Mîroyê Esed Mistoyan bû, endamê Yekîtiya Nivîskarên Soveytistana berê û endamê Yekîtiya Rojnamevanan bû. Ew herwiha xudanê çend pirtûkên hewaskar e, wek ”Sîsê”, ”Ewledê cimaetê”, ”Hesîna dil” û yên mayîn. Lê karê herî mezin, ku ewî ji bo pêşketina edebîyeta me kirîye, ew pirtûka dersan ya ji bo dersxaneyên 7an û 8an e, ku bi helbestvan Qaçaxê Mirad ra tevayî amade kirîye. Bi dehan salan şagirtên kurd bi wê pirtûkê bi berhemên helbestvan û nivîskarên kurdan yên herî bi nav û deng ra bûne nas, wek Elîyê Herîrî, Ehmedê Xanî, Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran û yên din. Di wê pirtûkê da herwiha wergerên efrandinên nivîskarên rûsan, ermeniyan û yên di cihanê da bi nav û deng hene, wek Aleksandr Pûşkîn, Lev Tolstoy, Mîxaîl Şoloxov, Mîxaîl Lêrmontov, Nîkolay Nêkrasov, Vladîmîr Mayakovskî. Lê ji kurdan jî yên herî bi nav û deng hatine hilbijartin, wek helbestvan û nivîskar Erebê Şemo, Heciyê Cindî, Emînê Evdal, Wezîrê Nadirî, Ûsivê Beko, Fêrîkê Ûsiv, Simoyê Şemo û yên din û wergervan Qaçaxê Mirad, Tîtal Mûradov, Baylozê Çaçan Razgoyêv û yên din. Mîroyê Esed xênji karê rêdaktorîkirina rojnameya kurdî ya here jîyandirêj li cihanê, gelek efrandinên klasîkên cihanê, xwesma yên ermeniyan wergerandîye kurdî û daye çapkirin. Ji bo karê serketî ew bi xelatên ”Alaya Sor” û ”Nîşana hurmet”ê va hatîye xelatkirin, layîqî navê karmendê komara Ermenîstanê yê çandêyî hurmetlî bûye.
Lê yek ji karê herî mezin, ku Mîroyê Esed kirîye, ew e, ku bi dehan kadroyên bona rojnamevaniya kurdî daye amadekirin û bi riya rojnameya kurdî, ku ewî salên dirêj serokatî lê kir, rê ber helbestvan û nivîskarên kurd da vekirinê bona berhemên xwe yên nû bidine çapkirinê û ew ji wan ra dibû bingeh, ku xwe li riya pêşketina wêjeya me bigirin. Rojnameya ”Riya Teze” di hêlekê va jî ji bo wêjemenda hêlîneke xurt bû, ku biryara paşeroja xwe ya nivîsara berheman bidin. Ji ber ku di rêdaksyonê da li ser berhemên her yekî bîr û baweriyên xwe ji efrandaran ra digotin, şaşiyên wan rast dikirin, şimşat dikirin û cihana wêjeyê ber wan vedikirin.
Dikare bi hinekan va wisa xuya bibe, ku karê Mîroyê Esed kirîye, ne karekî pir mezin e. Lê bira her kes bizanibe, ku îro bi saya serê wê rojnameyê em dikarin ji cihanê ra bêjin, ku çend hezar kurdên Ermenîstanê eva weke 80 salan e rojnameyeke xurû bi kurdî derdixin. Eva bersîveke cîwar e di hindava wan neyar û dijminên kurdan da, ku dibêjin kurd nikarin bi serî xwe karên ronakbîriyê demeke dirêj bi rê va bibin. Û ji bo serketina rojnameya kurdî ya here jîyandirêj li cihanê, Mîroyê Esed gelek caran rojên hêsabûnê – ango rojên şemiyan û yekşeman jî dihat kar û barê rojnameyê û rêdaksyonê bi rê va dibir. Niha em binihêrin helbestvan, ronakbîrê bi nav û deng Eskerê Boyîk derheqa Mîroyê Esed û rojnameya, ku ewî 34 salan rêdaktorî lê kirîye, di gotareke xwe ya ji bo wefatbûna wî çi nivîsîye:
”Dema navê rojnema Riya teze tê gotin, berî her kesî navê berpirsyarê wê Mîroyê Esed tê bîra mirov, dema navê Mîroyê Esed didin, xebata ”Rya teze” tê bîranîn. Di kar-bar û xweyîkirina rojnamê da emekê berpirsyarê wê pir bû. Dora rojnemeyê û xebatên wê da ronakbîr û rewşenbîrên meye bi nav û deng civyabûn. Gerekê bi helalî bê gotinê, ku rêdaksyona rojnameya ”Rya teze” merkeza rewşenbîrên me teva bû. Di asta zanistyê da jî xebatên rêdaksyonê ne tenê di nava ocaxên kurdî, lê usa jî di nav rojnameyên komara Ermenistanê da li ser asta bilind bûn.
Mîro evdekî pir bi dissîplîn, fesal û berk bû, him berbi xebatkarên rojnameyê û him jî berbi nevsa xwe. Têkstên rojnameyê yên hazire neneşirbûyî heta çend caran ji aliyê hemû xebatkarên rojnameyê û wî va bi hûrgilî nehatina xwendin, rojname nedihate weşendin. Usa, ku degme şaşî karibûn di têkstan da bihatana berdan… Heta rastiya peyvên nenas nehatana zelalkirin, ew peyv nedihatine weşandin. Rastî jî rojnameya ”Riya teze” di salên dawiyê bi saya berpirsyarê xweyî xemxur gihîştibû asta sitandartiya zimên.
Espincera Jorîn
Espincera Jorîn, gundekî girêdayî navçe Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.
Mîzîkan
Mîzîkan, gundekî girêdayê navçeya Dep ya Xarpêtê ye.
Cissac-Médoc
Cissac-Médoc, komuneke li departementa Gironde a Fransayê ye.
Golderey Biçûk
Golderey Biçûk, Gołderey Biçûk, Gollderey Biçûk, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Västmanlands län
Västmanlands län yek ji parêzgehên Swêdê ye. Navenda parêzgehê bajarê Västerås e.
Kela Şoşikê
Kela Şoşikê navê xwe li gundê Şoşikê yê li ser navçeya Xamûrê hildide. Ev kele li fêza gund, li ser paleka mezin e. Ew kela xwediyê dîrokeke zef kevn e. Ewliya Çelebî di pirtûka xwe de wiha dibê: "Ew avahî ya Kela Şoşikê ya Siltan Hesenê kurê Ziyaedîn e. Li ser zinarekî bilind e û keleyeka çargoşe ye."
Dêluran
Dêluran navê yek ji bajarên navçeya Dêluran a li parêzgeha Îlam ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Jumièges
Jumièges, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Edwin Hubble
Edwin Powell Hubble (1889– 1953) stêrnasekî amrîkayî ye. Wî bi teleskopa xwe a pir mezin vê esman lêkolîn kir ku tê derxist Gerdûn herî diçe fireh dibe.
Xebatên wê
Xebata wî a herî bi nav û deng Teqîna Mezin e.
Cava
Cava (bi Îndonezî, Cavayî û Sundanî Cawa, bi Inglîzî Java) girava Îndonezyayê ya yekê ji alê hêşetê û girava pêncê ji alê rûberê ve. Ev gizirt agirkanîkî ye.
Giringtirîn girava Îndonezyayê ji alê siyasî, aborî û ferhengî ye. Paytextê welatî Cakarta jî li vê giravê ye.
Rijên
Rijên an jî toşpî ji bo peyva “gland” a bi zimanê îngilîzî tê bikaranîn.Di laşê mirov de derkirina madeyên wek hormon, enzîm, çewrî (rûn), xwêdan, şîr, lîncemade hwd, wekî derdan tê navkirin.
Xane an jî koma xaneyan (ango şane) derdan çê dikin û ji xaneyê der dikin. Eger derdan ji aliyê xaneyek ve were berhemkirin û derkirin, ew xane wekî xaneya derdanî bi nav dibe. Eger derdan ji hêla komek xaneyan va were derkirin, îcar ew koma xaneyan wekî rijên tê navkirin. Di dibistan û zanîngehên başûrê Kurdistanê de ne peyva toşpî, lê peyva rijên tê bikaranîn. Ev peyv di nav xwendekarên Başûr de zindiyê û belavî ye.nDi laşê mirov de sê cor rijên heye.
Rijênê cogedar (rijênê bicogî)
Hin minak ji bo derdana rijênên cogedar; enzîm, xwêdan, lîncemade (mukus) û şîr e. Xane derdana xwe der didin nav cogê, cog ji rijênê dirêj dibe û derdanê dikişîne ber bi cihê ku derdan bê bikaranîn. Rijênê memik, rijênê prostad, rijênê xwedanê û lîkerijên (rijênê tûkê) rijênên cogedar ên sereke ne.
Rijênê kor (korerijên)
Ev rijênan hormon çê dikin û der didin. Rijênên kor derdanê xwe der didin nav xwînê. Mînakên sereke ji bo korerijên; rijênê hîpofîz, rijênê adrenal, rijênê tîroîdê.
Rijênê têkel
Kezeb û pankreas rijênên têkel in, derdanên vana hem enzîm hem jî hormon e.
Zerînawa
Zerînawa yek ji bajarên li parêzgeha Îlam ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Alt Krenzlin
Alt Krenzlin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Çimbelkê
Çimbelkê, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Dîwîn
Dîwîn, gundekî bi ser Selahedîna navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Everek
Everek, gundekî bi ser Medena navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Feuchtwangen
Feuchtwangen, bajarekî navçeya (Landkreis) Ansbachê li herêma Bavyeraya Almanyayê ye.
Le Fête
Le Fête, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Çeqela Silal
Çeqela Silal, Çeqela Serê, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Utah
Utah [], dewletek li binavçeya Çiyayê Rojava ya Rojavayê Dewletên Yekbûyî ye.
Utah dewleteke Dewletên Yekbûyî yên bexşîn e ku li rojhilatê wê bi Kolorado, li bakurê rojhilatê wê bi Wyoming, li bakurê wê bi Idaho, li başûrê wê bi Arîzona, û li rojavayê wê bi Nevada re sînordar e. Utah di heman demê de li başûr-rojhilatê quncikek Nû Meksîk jî digire.
Ji pêncî dewletên Dewletên Yekbûyî, Utah ji hêla dewletê ve 13emîn a herî mezin e; bi nifûsa xwe ji sê milyonî zêdetir e, ew 30emîn a herî nifûs û 11emîn a kêmtir nifûs e.
Pêşkeftina bajarî bi piranî li du deveran kom dibe: Eniya Wasatch li beşa bakur-navendî ya dewletê, ku ji sê parên duyê nifûsê tê de ye û paytext, Salt Lake City dihewîne û Washington County li başûr-rojavayê, bi zêdetirî 180.000 niştecîh. Piraniya nîvê rojavayê Utah li Great Basin dikeve.
Pehle
navê yek ji bajarên li parêzgeha Îlam ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Batilmis
Batilmis, gundekî girêdayî navçe Motkiya ser bi Bidlîsê ve ye.
Saturn (gerstêrk)
Saturn şeşemîn gerstêrka ji Rojê ye û piştî Jupiterê di Sîstema Rojê de gerstêrka herî mezin e. Ew dêweke gazê ye ku bi tîrêjê navînî bi qasî neh û nîv qatê dinê ye. Ew bi tenê ji 1/8an tîrbûna navînî ya Erdê heye; lê belê, bi qebareya xwe ya mezintir, Saturn ji 95 qatan jê mezintir e.
Hundirê Saturn bi îhtîmaleke mezin ji navika hesin-nîkel û kevir (silicon û pêkhateyên oksîjenê) pêk tê. Naveroka wê bi qatek kûr a hîdrojena metalîk, qatek navîn a hîdrojena şil û helyûmê şil, û di dawiyê de, tebeqeyek derveyî ya gazê ve hatî dorpêç kirin. Saturn ji ber krîstalên amonyak ên di atmosfera jorîn a wê de bi rengê zer-zêr heye. Tê texmîn kirin ku herikîna elektrîkê di nav tebeqeya hîdrojenê ya metalîk de dibe sedema qada magnetîkî ya gerstêrkê ya Saturn, ku ji ya Dinyayê qelstir e, lê ji ber mezinahiya Saturn a mezin 580 qat ji Erdê wêrekek magnetîkî heye. Hêza qada magnetîkî ya Saturn li dora yek ji bîstemîn ya Jupiter e. Atmosfera derve bi gelemperî nerm e û berevajî wê kêm e, her çend taybetmendiyên umr-dirêj dikarin xuya bibin. Leza bayê li ser Saturn dikare bigihîje 1,800 km/h (1,100 mph; 500 m/s), ji ya Jupiterê zêdetir lê ne bi qasî ya Neptûnê ye.
Taybetmendiya herî berbiçav a gerstêrkê pergala wê ya zengilê ye, ku bi giranî ji perçeyên qeşayê pêk tê, bi rêjeyek piçûktir ji bermahiyên kevirî û tozê. Bi kêmanî 83 heyv têne zanîn ku li dora Saturn dizivirin, ji wan 53 bi fermî bi nav in; ev bi sedan heyvên ya di zengilên wê de nahundirîne. Tîtan, heyva herî mezin a Saturn û duyemîn mezintirîn di Sîstema Rojê de, ji gerstêrka Mars mezintir e, her çend kêmtir girse be jî, û di Sîstema Rojê de yekane heyv e ku xwediyê atmosferek girîng e.
Gola Qulingî
Gola Qulingî, goleke gundê Hezarşayê ye ku di nava wê de sê giravên dikarin werin lebitandin hene. Ev gol ji rêya Çewlîg û Bongilan 4,5 km dûr e.
Gola ku girav têde ne 300 m² ye û kûrahiya wê nêzîkê 50 m ye, bi tevahî xwezayî ye. Cihê golê li gor erdê nizm e û wek newalekî ye. Li der û dora wê hişnayî ye û gelek darên mazî hene.
Ava wê zelal, şêrîn û di bin da diherike. Tê de sê girav hene, girêdanek navbera golê û giravan da tune ye, her sê girav jî di nav tevgerê de ne û mirov dikare wan wek kelek bi kar bîne.
Li ser giravan dar û gîha hêşîn dibe.
Tembûr
Tembûr (carina wek tenbûr jî tê nivîsandin) anjî saz, amûrekî muzîkê ye.
Emîn Alî Bedirxan
Emîn Alî Bedirxan (jdb. 1851 li Kreta, Împeratoriya Osmanî; − m. 1926 li Misir) kurê Bedirxanê Evdalxan û bavê Celadet û Kamûran Bedirxan û Seyîd Moîne
Tembûr
Tembûr di roja me de bûye beşek mirovên ji Anatoliyayê û Mezopotamyayê. Dîroka vî amûrî digihêje beriya mîlade bi sê hezar salan. Li ser koka vî amûrî rîwayetên cuda hene. Lê belê li gor lêkolînên zanistî û agahiyên di encama xebatên arkeolojîk de hatine bidestxistin, pêşiyê tembûrê, amûrê bi navê iklig e. Ev berhemên arkeolojîk en ji dema sumeran mane, beşek ji erdnîgarî, dîrok û şaristaniya Mezepotamya ne.
Emîn Alî Bedirxan
Mîr Emîn Alî Bedirxan di sala 1851ê de hate dinyayê. Wî di xwendegeha Siltanan de, ya ku tenê ji zaroyên mîran re li Stembolê hati bû ava kirin, beşê mafzaniyê, ango hiqûq xwend û bi vê hişê wî weke mirovekî rewşenbîr vebû. Ew mirovekî gelekî jêhatî û şehreza bû. Wî karî bû êdî bi zaneyî bikeve meydana xebatê, nemaze piştî ku ew li ser destê helbestvan û welatperwerê mezin Hecî Qadirê Koyî hati bû xwedî kirin. Vî helbestvanê mezin gelek ji rewşenbîrî, zanîn û hijkirina Kurdistanê xisti bû dilê Mîr Emîn Alî Bedirxan de.
Kariyera pîşeyî
Di salên 1880-an de, ew bû mufetîşê dadrêsiyê û li gelek bajar û dadgehên Împeratoriya Osmanî xebitî ku reformên darazê yên ku di 1879-an de hatibûn derxistin bicîh bîne. Di 1888 de, ew ji peywirê hate dûr xistin, û ew eşkere bû ku bêyî xebatê heya 1893, dema ku ew yekem hate danîn meclîsa bajarê Konstantinopolis. Di destpêka 1900-an de, ew dîsa wekî mufetîşê dadrêsî hate wezîfedarkirin, û wî şandin gelek bajarên seranserê Empiremparatoriyê wekî Edirne an Enqere.
Ji 1906–1908 sirgûn
Di sala 1906-an de, karîyera Emîn Alî ji nişkê ve zivirî ku ew hate sirgûn kirin piştî ku pismamê wî Abdürezak Bedir Xan û birayê wî Ali Şamil Bedir Khan hatin tawanbarkirin ku di kuştina Ridvan Paşayê thearedarê [[Konstantinopolis (bajarê nûjen | Konstantinopojë]).
Tevlîbûn di nav rêxistinên Kurd de
Li dû Serhildana serxwebûna Ciwanên Tirk li dijî  Sultan Abdulhamid II destûr hate dayîn ku ew vegere Stenbol û di 1908 de ew bû endamê damezrîner ê Civaka Kurd ji bo Hevkarî û Pêşkeftinê. Wê demê wî têkiliyên nêz bi Ubeydelah Barzanî re saz kirin, ji ber ku ew jî endamê tevgera Kurdî bû. Lê Civat di sala 1909-an de ji hêla Komîteya Unionttihat û Terakkî (CUP) ve hate qedexe kirin ji ber ku tu feydeyek ji rêxistinek Zimanê kurdî nedidît. Sala 1918 ew hate hilbijartin cîgirê serokê Civata ji bo Bilindbûna Kurdistanê, dijberî hilbijartina Abdulkadir wek serok. Lê nakokiyên ku Abdulkadir doza otonomiyê di nav dewleta pêşerojê ya Tirk de dikir didomîn, ji ber ku Emîn Alî Bedir Xan alîgirê serxwebûna Kurd bû lê di heman demê de naskirina dewletê ji hêla siltanek ve wekî Xelîfe. Emîn Alî di danûstandinên Konferansa Aştiyê ya Konferansa Aştiyê ya Parîsê de jî beşdarvanek çalak bû. Wî nerîn dom kir ku divê parêzgeha Wan di nav Kurdistanekê de bête girtin, dijberî Şerîf Omerî ku Civata ji bo Bilindbûna Kurdistanê temsîl dikir li Danûstandinên Aşitiyê li Parîsê. Wî ji serokê konfêransa aşitiyê li Parîsê re nameyek nivîsand û nexşeyek jî nîşan da, ya ku li gorî wî divê Kurdistanek pêşerojê pêşkêşî nûnerê Brîtanya li Stenbolê, Richard Webb bike.
Emin Ali dê biçûya damezirandina Civaka Rêxistinên Civakî yên Kurd ku doza Kurdistanek serbixwe dikir. Wî dev ji doza Kurd berneda û pêwendî bi Grek dîplomatên ku piştgiriya wan karibû bi dest xwe bixe. Dûv re wî û kurê wî, Celadet Alî Bedirxan, jî piştgirî ji Britishngîlîzstan xwestin, da ku serhildanek Kurd li Mûsil hêsan bikin, lê wan nehişt ku piştgirî bidin dozê. Ji ber ku nêzîk bû ku komarek Tirk dê were afirandin, ew çû sirgûnê Misrê, û li wir di 1926 de çû rehmetê.
Berjewendiyên çandî
Emîn Alî bi edebiyata Kurdî re eleqedar bû û helbesta Kurdî nivîsand, ew di heman demê de ji muzîka klasîk a rojava jî dilsoz bû. Ew bi Grekî, Frensî, Erebî, Tirkî û Zimanê kurdî xweş dizanibû.
Barovên Eşqê (albûm)
Barovên Eşqê navê albûma yekê ya hunermend Diyarê Kurd û li sala 2009 li Kurdistanê belav bû. Albûma Barovên Eşqê ji 9 trakan pêk tê.
Västra Götaland (län)
Västra Götalands län yek ji parêzgehên Swêdê ye. Navenda parêzgehê bajarê Göteborg e.
Cincinnati
Cincinnati, bi wek (sinsiˈnæti) tê xwendin. Bajareke giradayê parêzgeha Ohio ye û yek ji wan bajarên bazirganiyê girîng ya DYA ye. Bajar bi Keybanû Rojava tê binavkirin û serbajarê wîlayeta Hamilton County ye.
Sainte-Mesme
Sainte-Mesme, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Pilsach
Pilsach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neumarkt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Kîley Xwarû
Kîley Xwarû gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 323 kes (55 malbat) bûn.
Kjårdavatnet
Kjårdavatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye.
Sarocan
Sarocan, gundekî girêdayê navçeya Dep ya Xarpêtê ye.
Monmouthshire
Monmouthshire an County of Monmouth wîlayetek Walesê ye.
Gotegota sê birayan
Efsaneya sê birayan yek ji efsaneyên kurdî ye. Binavkirineka wê ya din jî "Kilama sê birayan" e.
Bûyerên beriya ola Îslamê û hatina artêşên Ereban bo belavkirina ola Îslamê û bandora wê li ser sê birayan tîne zimên. Wekî stranek tê gotin lê pirraniya stranê êdî nayê zanîn. Kêm dengbêj dikarin stranê bizanibin. Bilêvkirina efsaneyê ji bandora misilmanbûna dengbêjan gelek bialî ye.
Çendîn rast, çendîn efsane ye?
Efsane gelek bûyerên rastî jî dihewîne. Efsane dikare bingeha xwe ji hatina Ereb-Îslamê bigire. Lê em dizanin di ola Îslamê de mezheb ne bi hevre derketine holê û dema artêşên Ereban bo belavkirina ola Îslamê û dagirkirina axa Kurdan tên, di Îslamê de mezheb ne ewçend bipêşketî ne. Efsane dikare behsa şerekî din jî bike. Dîsa binavkirinên wiha hene. Bi navê van kesan goristan (ziyaretgeh), çiya, gund hene.
Naveroka wê
Efsane behsa sê birayên ji dê-bavekê dike. Ola Zerdeştîyê (di hin versiyonan de Êzidî tê gotin) dihewîbûne. Navê birayan Koçkar (an Koşkar, Goşkar), Hebî (an heyî) û Qolî bûne. Li dijî artêşên Ereban bi mêranî şerkirine û 40 salî ew ji herêmên Çiyayên Şerevdînê, Çiyayê Bîngolê "heya Melhemî û Kopê" dûrxistine. Dawiyê de Ereban civaka herêmê "bi siyasetê kirine nav kefenên spî" û her sê bira bi serê xwe mane lê dîsa jî berxwedan domîne. Bavê wan (Bavko, kalê bav, Bavê Qolî) dibe misilman û mezheba sunnî dipejirîne. Wesiyet dike ku lawên wî dest ji berxwedanê vekişînin û bibin misilman.
Diya wan (Heros, Heroz, Hêros, daykê, diya Qolî) "bo xatirê jintiyê" wekî mêrê xwe misilmantiyê qebûl dike û ew jî wesiyetê dike ku lawên wî dest ji ola bav-kalan Êzdîtiyê (yan Zerdeştiyê) bernedin, wekî şêran canê xwe di ber Hurmuz (an di hin versiyonan de Melekê Tawis) de bidin. Lê ew mecbûr e gorî mêrê xwe bike, mercên jintiyê viya dibêje.
Li ser "Vê xebera di reş" nakokî di nav birayan de dertê. Birayê Qolî dibe misilman û mezheba Sunnî dipejirîne. Hebî (Heyî) gotina diya xwe dike Zerdeşt dimîne û Qoçkar jî gorî efsaneyê nîvenîviyê dipejirîne. Ango nîvî dibe misilman, nîvî jî Zerdeştî dimîne. Di hin versiyonan de jê re "Kumsorî, Elewî" jî tê gotin.
Her sê birayên "wekî gurên Xwedayî" ne, îcar bi hevre dikevin şer. Qolî ji xwe re çiyayek bingeh digire ku navê wê çiyayî dibe Çiyayê Qolîbaba, Koçkar (Goşkar) çiyayek bingeh digire niha navê wê Koçkarbaba yan Goşkarbaba ye û cihê Hebî jî navê xwe dide Hebîbaba. Goristanên wan niha li wir in.
Dawiyê de "li cihê ku milên Çemê Miradê digihên hev û berî bi Feratê û ew jî berî bi behra germ û ew jî berî bi rojê û ew jî berî bi Xwedê diherike" Hebî bi destê Qolî tê kuştin. Meytê wî li Hebîbaba vedişêrin. Li ser vê birakujiyê Koçkar sonda kuştina birayê xwe Qolî dixwe û dawiyê biserdikeve û Qolî dikuje. Meytê wî li Qolîbaba tê veşartin. Koçkarbaba ji kerba birakujiyê, poşmanî û fediyê nexweş dikeve û "kilamên çiya dihelînin" li ser birayên xwe distirîne. Dawiyê de xwe girên çiyê davêje xwarê û dawî li jiyana xwe dide. Cihên xwekuştina wî dibe goristana wî û niha jî ziyaretgeh e.
Bavko û daykê ji xemgîniyan "neynûk namîne porr û rihên xwe birûçikînin" û dimirin. Tê texmînkirin ku diya wan ev strana dirêj stiriye lê rastiyê kes nizane.
Ji ber ku pirraniya dengbêj û gelê herêmê misilman e, di stranan de pesnê Qolîbaba bêhtir tê dayîn. Li herêmê Elewî û Sunnî bi hev re bi biratî dijîn.
Vermont
Vermont [], yek ji dewletên DYAyê ye.
Çeçen
Çeçen (bi Çeçenî: "Нохчий" = "Nox-çhiy Çeçen xwe bi navê Noxço binavdikin) gelêkî ku li Çeçenistanê dijîn. Bi Îngûşan re him ji aliyê etnîk, him jî ziman ve nêzîkî hev in. Zimanê wan yek ji zimanên qefqazî ye. Derbarê bingeha gelê Çeçen de kêm agahî lê pirr angaşt hene. Tê pejirandin ku Çeçen ji Hûrrîyan tên. Zimanê Hurriyan ne ji zimanmalbata hind û ewropî ye, lê Hûrrî di nava berên Aryanan de heliyane.
Pirraniya Çeçenan ji mezheba Sunnî ya Îslamê ne. Piştî hilweşîna YKSS wekî beriya Bolşevîkan dîsa şerê Ûris û Çeçenan destpêkir. Niha bi qasî 1 Milyon Çeçen li welatê xwe dijîn, gelekan jî ji ber şer barkirine welatên Ewropa hwd.
Êtîmolojî
Peyva "Noxçhî" gelek kevn e û mana wê "Nox = pexemberê Nûh" û "çhî = zade", yanî "Noxçhî" = Nûhzade / zarokên Nûhe.
Kokê Çeçenan
Eşîrên Nax bav û kalên Çeçen û Îngûşan in. Gelên naxî heta sedsala 16an li herêmên çiyayî dijîn. Piştî vê dîrokê daketin jêr û li deştê bi cih bûn. Ev dîrok di heman demê de bû roja misilmanbûna van gelan û pêşketina tevgerên netewî. Herwiha gelek Neteweperwerîyan Çeçen koka xwe ji herêm, gel û dewleta Ûrartûyan digirin.
Ziman
Zimanê sereke yê gelê Çeçen Çeçenî ye. Çeçenî ji malbata zimanên naxî (zimanên bakur-rojhilatê Qefqasyayê) ye. Çeçeniya edebî li ser zaravayê deşta navendî ye. Zimanên din ên têkildar ev in: Zimanê ingûşî cîran xwedî axaftvanên Çeçenî e, û Batsî, ku zimanê gelên li beşa cîran a Gurcistanê ye. Çeçenan di demên cuda yên dîroka xwe de alfabeyên gurcî, erebî û latînî bikar anîne; ji sala 2008an de, tîpa fermî ya Rûsî Kirîlî ye. Kevneşopî, zimanzanan hem îngûş, hem jî batsî û bi zimanê Çeçenî (wekî zaravayên wê) ve girê didin berî ku endoetnonîm Vainakh di destpêka sedsala 20an de xuya bibe.
Dîrok
Ji hingê ve, di salan 1865–66 û 1877 de, di dema Şerê navxweyî yê Rûsyayê û Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, serhildanên Çeçen ên cihêreng li dijî hêza Rûs/Sovyetê, û hem jî li dijî Rûsîkirinê û kampanyayên kolektîfkirin û dijî olê yên Yekîtiya Sovyetê berxwedanek bêşiddet çêbûne. Di sala 1944 de, hemû Çeçen, tevî çend gelên din ên Kafkasyayê, ji aliyê serokê Sovyetê Joseph Stalin ve hatin emir kirin ku bi girseyî ji bo KSS Qazax û Qirgizistan bên sirgûnkirin; û komar û miletê wan ji holê rabûn. Di vê pêvajoyê de herî kêm çaryek-û belkî jî nîv ji tevahiya nifûsa Çeçen winda bûn, û derbek giran li çand û qeydên wan ên dîrokî hate xistin. Her çend di sala 1956an de hatin "rehabîlîtekirin" û destûr hat dayîn ku sala din vegerin, lê saxmayî çavkaniyên aborî û mafên medenî winda kirin û, hem di bin hukûmetên Sovyetê û hem jî yên piştî Sovyetê de, ew bûne armanca cudakariya fermî û nefermî û axaftinên giştî yên cudaxwaz. Hewldanên Çeçenan ji bo vegerandina serxwebûnê di salên 1990an de piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, bû sedema şerê yekem û duyemîn bi dewleta nû ya Rûsyayê re, ku di sala 1994 de dest pê kir.
Bresegard bei Eldena
Bresegard bei Eldena şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Mûsiyan
navê yek ji bajarên li parêzgeha Îlam ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Immert
Immert şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Çeqela Xarê
Çeqela Xarê, Çeqela Xwarê, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Zîxak
Zîxak (, bi tirkî navê Sarıkum lê kirine), gundekî navçeya Tetwana ser bi Bidlîsê ve ye.
Finsterwalde
Finsterwalde, bajarekî navçeya (Landkreis) Elbe-Elsterê li herêma Brandenburg a Almanyayê ye.
Herevertî
Herevertî, Herortî, gundekî bi ser Medena navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Şêrwan û Çirdawil
navê yek ji bajarên li parêzgeha Îlam ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Serviès-en-Val
Serviès-en-Val, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Lamberville, Seine-Maritime
Lamberville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Qirxundere
Gundê kî giredayiyê navçeya Qereyazî yê Erzirom'eye. (tr: Kırgındere) Xelkê gundê ji aşira Dimilî'ne. 2 gomen gund hene. Teco û Goma Hamîd. Teco gundekî navdare.
Kanûna paşîn
Kanûna paşîn (rêbendan an çile an çileya paşîn an jî kanûna mezin ), meha pêşîn a salnameya gregoryen e. Kanûna paşîn 31 roj e û meheke zivistanê ye.
Rêbendan
Navê rêbendan ji bendkirina riyan hatiye girtin. Dewra berê çara berfavêtin û vekirina riyan tune bû. Ji ber vê yekê, gava qasek berf dibariya, pêşî li riyan dihat girtin. Ango dibû mîna bendan û bi hesanî riya derketinê ne dida. Ji xwe di mehên zivistanê de, li Kurdistanê zêde barîna berfê, tundiya bager û bapêçê û ketina şapan (aşîd) tê zanîn. Ev bûyer hemî ji sedemên bendkirina riyan bûn.
Emîr Sedêq
Emîr Sedêq helbestvanekê kurd e û li başurê Kurdistanê dijî. Bumawê 5 salan rêveberê beşe hunerên muzîkê boye li Duhokê ye.
Civrac-de-Blaye
Civrac-de-Blaye, komuneke li departementa Gironde a Fransayê ye.
Örebro (län)
Örebro län yek ji parêzgehên Swêdê ye. Navenda parêzgehê bajarê Örebro e.
Golderey Gewre
Golderey Gewre, Gołderey Gewre, Gollderey Gewre, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Lavîn
Lavîn gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 353 kes (65 malbat) bûn.
Xaxrîf
Xaxrîf (, bi tirkî navê Küllüce lê kirine), gundekî navçeya Tetwana ser bi Bidlîsê ve ye.
Wezîrê Cebarê Nadirî
Wezîrê Cebarê Nadirî 10ê gulanê, sala 1911an li gundê Boralanê, welatê Romê, di maleke kurdan ya koçer da ji diya xwe bûye.
Hela sê salên Wezîrê biçûk temam ne bûbûn, bavê wî – Cebar wefat dike. Dû mirina malxwêyê malê ra, halê kulfetên wî zef çetin dibe. Nûra diya Wezîr di malên dewlemendan da berdestî bû, birayên wî – Salih û Ûsiv berxvantî dikirin. Lê Şero hela biçûk bû.
Diya Wezîr – Nûrê, jineke gelekî bi aqil û mêrane bû. Ew dibîne, ku mêla kurê wê – Wezîr, li ser xwendinê gelek e, ji bo vê jî ew her tiştî dike, ku kurê wê di hucira, ango dibistana ruhaniyê da bixûne. Dû gelek dijwariyan ra Nûrê digihîje mirazê xwe. Wezîr di hucrê da tê qebûlkirin. Di hucra gund da xênji dersên ruhaniyê, dersên zimanên tirkî û farisî jî derbaz dibûn. Hema sala xwendinê ya pêşin da Wezîr di nava temamiya şagirtên dersxanê da aliyê xwendinê da ciyê pêşin digire û komekê dide zarê hevalê xwe.
Dû dersan ra Wezîr gelek pirtûkên wêjeyê dixwend. Evê yekê zanebûnê wî diha didane dewlemendkirinê û huba wî ber bi xwendinê zêdetir dikir. Ewî hela ji wî çaxî da dest bi nivîsara helbestan kir.
Sala 1926an 1700 malê eşîrên kurdan yên Birûkan, Şewlikan, Beşkan, Banokan û yê mayîn ji destê zilma Romê revîyane Yekîtiya Sovyet. Di nava wan mihaciran da neferên mala Cebar jî hebûn. Li vî welatê azad ber kulfetên Cebêr dergehên xwendinê û pêşdaçûyînê vebûn.
Wezîr sala 1928an di dibistana gundê Sêderekê da dikeve dersxaneya 10an, ku li navçeya Naxçiwanê da bû. Ew wê dibistanê sala 1929an bi qîmetên pir baş va xilaz dike û hema di wê salê da di dibistana mentîqa Şewlikan da dibe mamosteyê zimanê kurdî. Wezîr bi xebata xwe ya baş dibe hizkiriyê civaka kurd ya gund. Paşê ew heta sala 1933an wek serwêrê wê mektebê kar dike. Sala 1933an, payîzê Wezîrê Nadirî tê Ermenistanê û li zanîstgeha Rewanê ya kurda da derbazî ser kar dibe wek dersdarê zimanê kurdî. Ew bona zanebûnên xwe yên pir û xeysetê xwe yê milahîm dibe hizkiriyê mamoste û xwendekarên xwendinxaneyê. Wezîrê Nadirî sala 1935an dikeve Enstîtûya pêdagogiyê ya ermenî û enstîtuya pêdagogiyê ya rûsî û wan herdu enstîtuyên Rewanê sala 1939an xilaz dike.
Di sala xwendinê ya 1939-1940î da li Zanîngeha Rewanê ya dewletê dibe mamosteyê zimanê farisî. Wan salan ew dikeve aspîrantûrayê. Bi serkariya zimannasê eyan – Hraçya Açaryan ew dîsêrtasyonê dinivîse û kuta dike. Hindik dimîne, ku Wezîr bibe doktor, lê heyf, ku 26ê meha sermawez sala 1946an qedak (qezak) tê serê wî û ew wefat dike. Tirba wî niha li goristana bajarê Rewanê yê Toxmax Golê da ye, li roava goristana dewletê.
Wezîrê Cebar Nadirî nivîskarekî kurdên Sovyetê yê bi nav û denge. Raste, temenê (jîyana) wî kurt bû, lê bi qewimandinên berbiçav û qîmetlî va dewlemend bû. Ewî temamiya jîyana xwe pêşkêşî wetenê xwe yê Sovêtiyê û xebata çand û wêjeya kurdan kir. Wezîrê Nadirî di nava wêjeya kurdê Sovêtiyê da eyan e wek helbestvan, prozaîk, dramatûrg. Ji sala 1933an destpêkirî helbest û nivîsarê wî yên din di rojnameya kurdî Rya Teze û Sovêt Êrmenistani da, ku bi azirî bû, hatine weşandin. Sala 1935an ji aliyê Neşireta Hikûmeta Ermenîstanê da berevoka wî ya bi nav û deng “Nûbar” çap bû. Peyra pîêsa wî ya eyan, di nava wêjeya me da ya pêşin — “Reva jinê” ronahî dît.
Nivîsarêd Wezîrê Nadirî ji aliyê civaka kurd da bilind hatine qîmetkirinê, ji ber ku ewî zef zelal, bi zimanê civaka derheqa emirê wan yê berê û wedê niha da nivîsîye. Di wan nivîsaran da herdu emir himberî hev dibin û elbê ra mîna roya şemaldar emirê niha yê bextewar tê kivşê. Sala 1947an pirtûka a wî ya “Zimannama kurmancî” tê neşirkirinê. Bi vê yekê va Wezîr îdî bû zimannasekî berbiçev.
Wezîrê Nadirî wextê şerê Weteniyê yê Mezin qulixî civaka Sovêtiyê kirîye û bi mêrkîmî tevî civaka Sovêtiyê ya pirmîlyon Weten xwey kirîye. Ewî di salên şêr da gelek helbest û destanên qîmetlî nivîsîne, wek destana wî ya bi nav û deng “Nado û Gulîzer”. Ew di nava wê destana xwe da dide xuyakirin, ku çawa Nado û Gulîzera kurd tevî wekîlê miletê mayîn wetenê xwe bi mêrxasî xwey dikin. Ev destan îzbata hostatiya wî ya helbestvaniyê ye.
Wezîrê Nadirî di nava wêjeya kurdê Sovêtiyê da cîkî binavûdeng digire û bûye hizkiriyê xwendevanê kurd. Derheqa vê yekê da helbestvanê kurd Qaçaxê Mirad ha dinivîse:
Wezîrê Nadirî ji aliyê cimaeta kurd da ne tenê çawa nivîskar, lê wisa jî zanyar, dersbêj û hevalekî ezîz hatîye hizkirinê. Navê Wezîrê Nadirî wê hertim di bîra me da bimîne.
Çavkanî
http://www.ruvr.ru/main.php?lng=kur&q=761&cid=11&p=09.04.2009
Çelkê Îslaman
Çelkê Îslaman, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Serawlê
navê yek ji bajarên li parêzgeha Îlam ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Lückenburg
Lückenburg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Fladungen
Fladungen, bajarekî navçeya (Landkreis) Rhön-Grabfeldê li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Qewman
Qewman, gundekî girêdayê navçeya Dep ya Xarpêtê ye.
Pinyanişî
Pinyanişî yek jî eşîretên mezin ên herêma Colemêrgê ye. Çelî, kevijî, pirxulkî, malbubî, bilêcan, masiroî,Osmanbegî, xaşkanî, talisî,, şivîşki, guzereşî, silehî, dizehî, xanî, jîyanişî û hêşetî hin bineşîr in.
Niha wek rêberê eşîretê mala Zeydan tê nasîn. Ev mal di wextê Komara Tirkiye avabûyî, hikûmetê ji Bedlîsê anîn Geverê û danîn li ser vê eşîrê. Bi dûçûna hindek lêkolînan li Bedlîsê eşîrek bi navê Zeydan hebûye û ji 5 eşîrên xwecihî yên herêma Bedlîsê bûne. Her wisa mala Zeydan îdîa dike ku bingeha digehe serdarê artêşa Îslamê Xalid bin Welîd
Kjelvatnet, Ballangen
Kjelvatnet (Ballangen), goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye.
Sollentuna
Sollentuna bajarvaniyek e li parêzgeha Stockholmê di rojhilata navendiya Swêdê de. Navenda bajarvaniyê Tureberg e.
Dilovan Seîd
Dilovan Seîd, hozanvan û peyvnivêsê kurd li sala 1979ê li kurdistana başur ji dayik bûye. ji sala 2005ê ta niha hozana dinivise .Yekem albuma xwe ya hozanan li sala 2006'an derxistiye bi navê azar û duyem albuma xwe bi navê hîvî tomar kirîye ku hijmareka zur jê hatiye firotandin bu êkemîn car di kurdistanê da albumek hozana bi hête tomar kirin herwesa li Iraqê ya dilovan seîdîye. Gelek hozan dayine sitranbêjên kurd mîna hindirîn cemîl-cutyar zaxoyî-şilan hejar-mihemed can-Siyar mizîrî û yên din. Klipên dilovan seidi li kenalên kurdî navxuyî û jiderve hatine pexiş kirin û temaşevanek baş ji xwe razî kirîye. Dilovan seid nika li Zaxo dijît û li gelek radyoyên kurdî li zaxo karkirîye.
Sigean
Sigean, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Saint-Forget
Saint-Forget, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Hacî Omer
Hacî Omer, gundekî bi ser Selahedîna navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Çelkê Felan
Çelkê Felan, Çelkê Filehan, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Montgomeryshire
Montgomeryshire wîlayetek Walesê ye.
Newark, Nû Jersey
Newark, bajarê herî mezin ya parêzgeha Nû Jersey ê ye û bajara 68mîn mezin ya DYA ye.
Mesad
Mesad, gundekî bi ser Medena navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Lammerville
Lammerville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Kia
Kia li sala 1944ê li Korêya Başûr hatiye damezirandin. Hilberînerê ewil ya duçerxe û otomobîlan ê Korêyê ye. Li sala 1998ê ji hêla konsorsiyûma ortaxiya Hyundai û Daimler-Chryslerê ve hatiye kirrîn. Kia hilperrîna xwa ya rast ji vê noxtayê şûnda pêk aniye.
Di hedefa 2010yê ya ku Kia Motors diyar kiriye da di rêhya 5emîn markaya otomobîlê ya herî mezin bûnê da gelek miwahedeyên sponsoriyê kiriye. Sponsoriyên xwa di werzişên tenis û futbolê da bi miwahedeyê sponsoriya sereke ve di navbera salên 2007-2014ê zêde kiriye.
Model
Wasiteyên siyarbûnê SUV & MPV Ticarî
Sibat
Sibat (şiwat an jî reşemî) meha duyem e.
Reşemî
Ev nav ji meha reş hatiye himatê. Her çiqas peyva reş bi têgiha peyvî ya ferhengî, rengdêra rengê reş e, lê bi biwêjkî bi têgiha xwerû, saf, sade tê bikaranîn. Wekî, mêrê reş, jina reş, leşkerê reş, zivistana reş û hwd.
Sibat, şiwat û çilê piçûk
Gelê Serhedê ji vê mehê re dibêje şiwat. Meheke gelek sar e bi teqwîma miladî bîst rojê meha şiwatê çilê piçûk tên hesabkirin. Çilê piçûk ji çilê mezin sartir e. Serma vê mehê meriv dişewêtine. Ber wê yekê gotine meha şewatê paşê bûye şiwat.
Şemîran
Şemîran (bi tirkî navê Şentepe lê kirine) gundekî girêdayî navçeya Tetwana ser bi Bidlîsê ve ye.
Weşanên Han
Weşanên Han (, Berlin) di sala 2007an de, ji aliyê Gazîn Onur Han ve li Berlînê hatiye damezrandin. Heta niha bi zimanê kurdî gelek berhem weşandine. Nivîskar, wergêr û helbestvanê kurd Zeynel Abidîn Han jî, edîtoriya Weşanên Han kiriye.
Metroya Londonê
Metroya Londonê, (bi inglîzî: London Underground) pergalek veguhestina gelemperî ya trênê ye ku veguhastina navbera paytexta Keyaniya Yekbûyî, London û bajarên derdorê Essex, Hertfordshire û Buckinghamshire pêk tîne. Metroya Londonê di sala 1863an de hat bikaranîn û wekî pergala herî kevn a veguhestina binê erdê ya cîhanê tê zanîn. Metroya Londonê, di cîhanê de bûye xeta yekem ku trênên elektrîkê bikar aniye. Xetên yekem ên Metroya Londonê ji aliyê pargîdaniyên cûda yên taybet ve hatin vekirin. Ji xeynî xetên trenê yên sereke, Metroya Londonê di sala 1933an de wekî beşek veguhestina gelemperî dest bi xebatê kiriye.
Di pergalê de bi giştî 270 rawestgeh hene. Tevahî dirêjahiya xetan 400 kîlomêtre ye. Di sala 2007an de, hêjmara rêwîyên metroyê salane 1 mîlyar kes zêde bû. Bi vî rengî, Metroya Londonê piştî metroya Parîs û metroya Moskowê bû sêyemîn metroya herî qerebalix li Ewropayê.