cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Partiya Tevgera Neteweparêz
Bi yekbûna Cumhuriyetçi Millet Partisi - Partiya Gelê Komarger (CMP) û Köylü Partisi - Partiya Gundiyan di 16ê çiriya pêşîn 1958'î de hatiye damezrandin. Heya sala 1984'î li dijî komûnîst, sosyalîst û çepgîran têdikoşiya û assîmîlasyona (pişavtina) Kurdan ji xwere bingeh digirt. Bi destpêkirina şerê di navbera dewleta Tirk û PKKê îcar berê xwe da Kurdperweran.
Dijberiya gelê kurd
Navê vê partiyê di gelek dokûment û darizandinên navxweyî û navneteweyî de bi awayeke neyînî cih digire. Ev partî pêşengiya îdeolojiya Pantûrkîzmê (Turancılık, Bozkurtlar, Ülkücüler) û tenê heya sala 1980'î bi kuştina zêdetirî 5.000 Kurd û çepgîrên Tirkiyê tê tewanbarkirin.
Xorsê, Hênê
Xorsê, gundekî girêdayî navçeya Amedê Hênê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Boynes
Boynes, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Kilora siyaleyê
Kilora siyaleyê, kilora ducaniyan cureyeke kilorê ji pelhevîrk (şikeva) û siyaleyê ye. Li Serhed, Dêrsimê kêm, li herêma Soran zêde bê xwarin jî, pirraniya herêmên Kurdistanê kilorên wiha dixwin.
Kurdkoy (navçe)
Kurdkoy yek ji navçeyên parêzgeha Gulistanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Kurdkoy e.
Serhildana Rojavaya Kurdistanê
Serhildana Rojavaya Kurdistanê ew serhildan e ku di 2012'an de li Rojavaya Kurdistanê dest pê kir. Destpêka wê bi bidestxistina rêveberîya bajarê kurd ê Kobanê re di 19 temmuzê de ya. Konseya bilind, bi levgihiştina hêz û partiyên kurd re li Hewlêrê hat temenê wê bi "peymane Hewlêrê" re hat avêtin û ava kirin. Piştre bi navê "Lijneya bilind a kurd" bidest karê xwe kir. Hêzên Parastina Gel YPG jî, weke hêza parastina rojavaya Kurdistanê ya artêşî demezrandina xwe danezand.
Kurdên rojavaya Kurdistanê, bi rêyên demokratikî li hemû herêmên xwe dest danîn li ser rêveberîyên herêmî. Heta ku ji wan hat nehiştin ku xwîn ji wan û ji yên li hemberê wan birijie. Lê hin komên ku piştgiriya xwe ji dewleta Tirkiyê hildidan, çûne li ser kurdan de girtin û bi dehan ji wan li Helebê û li hin deverên din qatilkirin. Kurdan ji rewşa aloz ya ku li Sûriyê pêk dihat sûd wergirtin û pey re pê de pê de cih û warên xwe ji dest rejîma Sûriyê derxistin û hemû sazî û rêxistinên dewletê xistin bin konrtola xwe.
Sedemên bingehîn
Li tevahiya Sûriyê qasî 2 mîlyon kurd dijîn û evya sedî 10% a gelhê Sûriyê dike. Ji ber ku Kurdistanê piştî 1'mîn şerê cîhanê kirin çar perçe, pirraniya kurdên Sûriyê li bakurê dewleta Sûriyê dijîn. Di bin axa kurdan de çavkaniyên petrolê yên herî mezin ên dewletê hene.
Serhildana Qamişlo
Ji sala 2004'an û pê de li Qamişlo, bajarê herî mezin ê kurdên rojava, gelek serhildan pêk hatin. Di sala 2004'an de li Qamişloyê serhildanên ewil ên li dijî rejîma Esed destpê kirin. Di çarçoveya maçeke futbolê de alaya kurdan hate hildan û komên ereb û polîsan êrîşî komên kurd kirin. Bi vê yekê stadyûm wergeriya meydana şerê. Di encama ew êrîşên hov de qasî 100 kes - ku pirraniya wan kurd bûn - jiyana xwe ji dest dan. Ji wir û pê de şerên di nava kurdan û polîsên ereb berdewam kirin.
Zext û zordariyên rejîmê li dijî kurdan
Ji roja ku rejîma Be's bû desthilatdarê Sûriyê, mafên kurdan hatin binpêkirin û dewletê zext û zordariyên giran li gelê kurd kir. Lewra antîpatiya kurdan li dijî rejîmê ji demeke dirêj ve hebû û hê jî heye. Rejîma Sûriyê hebûna gelê kurd înkar dike û bi sedhezaran kurd - tenê ji ber kurdbûna wan - bê nasname hatin hîştin û ti mafê wan ê hemwelatiyê tine bû. Heta, kurdên ku xwediyê axa xwe bûn di resmiyetê de wek biyanî dihatin dîtin. Hebûna kurdan bi tevî çand û zimanê wan him tine hat hesibandin, him jî hat qedexekirin. Rejîmê hewl da ku dawiyek li vê zext û zordariya xwe ya li dijî kurdan bîne û got wê mafê hemwelatiyê bide kurdan, lê ji 150.000 (sedî û pencî hezar) kurdên biyanî tenê 6.000 (şeş hezar) bûn xwediyê hemwelatiyê, û yên din hê jî di bin zext û zordariya rejîmê de bûn. Û qedexeya li ser çand û zimanê kurdî hê jî berdewam dikir.
Kurd û şoreşa Sûriyê
Di destpêka şoreşa Sûriyê de kurd (wek mînak di xwepêşandanan de) pirr nedihatin xuya. Du sedemên bingeh hebûn: Ji aliyekê ve Tirkiyê ji serî ve alîkariya opozîsyonê dikir. Ji aliyeke din ve, temsîliyeta gelê kurd di nava Konseya netweyî ya Sûriyê de tine bû. Di vê mijarê de serokê partiya Yekîtî wiha digot: "Rejîm hewl dide kurdan notrî bike. Rast e, rejîm qasî ku êrîşî herêmên ereban dike naçe ser herêmên kurdan. Lê li vir jî aktîvîst têne girtn".
Li gorî Ariel Zirulnick, endamê Christian Science Monitor, kurd (û xiristiyanên Sûriyê) di destpeka şoreşê de ji ber sedemekê nexwestin werin xuya: Ew nedixwestin bibin encama êrîşên rejîma be's - ya ku li Îraqê bi bombeyên kîmyewî êrîşî kurdan kiribû.
Avakirina rêveberî û desthilatdariya kurd
Kurdan piştî ku destdanîn li ser rêveberiyên bajarên xwe êdî dest bi avakirina rêveberiya xwe kirin. Li Kobanê, Efrîn, Dirbesipiyê û hwd, li hemû navçe û bajarokên kurdan, kurdan piştî ku li herêmê alozî çêbû, dest danîn li ser rêveberiyên li van bajaran. Li herêmê, bi teybetî, saziyên dewletî ên rejimê bidest xistin û ew saziyên rejîmê xistin di bin kontrola xwe. Dibistanên ku heta wê demê, kurd tê de dihatin bişavtin, piştî ku kete destê gel, perwerdehî jî bi zimanê kurdî hat destpêkirin.
Avakirina pergala perwerdehiyê
Piştî başûrê Kurdistanê, ev herêm bû duyemîn herêma kurdan ku kurdan lê dest bi perwerdehiya bi zimanê xwe kirin. Hemû dibistanên rejimê ên li herêmê hatin bidest xistin û zimanê perwerdehiyê li dibistanên herêmê bû kurdî ku bi dehan salan li seranserê Sûriyê hatibû qedexekirin.
Piştre jî, demek dirêj tevê têv neçû, kurdan bidest kurs û azmûnên mamostetiyê kirin û bi sedan mamosteyên ku wê zaroyên kurdan perwerde bikin, ji nav maweyek perwerdehiyê re derbas bûn. Van mamosteyan jî bidest perwerde kirina zaroyên kurd kirin. Bi wê re jî li herêmê saziyên bingehîn yên perwerdeyê û hin saziyên dî yên têkildarî perwerdehiya gel in jî hatin damezirandin.
Bad Freienwalde, Oder
Bad Freienwalde, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Brandenburgê ye.
Serhildana Rojavaya Kurdistanê
Avakirina pergale parastinê
Piştî ku kurdan li herêmên xwe dest danîn ser rêveberiyên herêmên xwe, piştre bidest avakirina hêzeke parastinê ya li herêmê kirin bi armanca parastinê kirin. Bi vê yekê û armancê YPG û ankû "yeknîneyên parastina gel" hat avakirin ji bo armanca parastina herêmê. YPG´ê, piştî ku xwe denezand got ku "em ne girêdayî tu partiyê ne. Em hêza parastina herêma Kurdistanê ne." Piştre, li Kobanê, Efrîn û Dirbesipîyê di serî de, li hemû navên herêmî ên kurdan tabûr û toxayên leşkerî bo parastinê hatin avakirin.
Ji hebûna leşkerî ya YPG, di serî de, Tirkiyê pirr bi ne rehet bû. Bi vê yekê, her timî, bidest hewldanên dijî wê kir. Her timî dixwest ku li herêmên kurdan, li dijî vê bertekekê bide nîşandin. Bi vê armancê, çend partiyên ku ji xwe re digotin "em partiyên kurd in" ên bi navê "partiya Azad" û hwd, xwest ku bidestê wan wê hêza kurdan reş bike. Ev partiyên ku digotin partiyên kurd in, girêdayî Tirkiyê û mûhabarata wê kar dikirin li herêmê di nava kurdan de. Her wusa komên weke çeteyan ku ji xwe re digotin "tebûra salahdin" jî weke wê, bi muhabarata Tirkiye re kar dikirin. Li dijî kurdan ev di nava hewldanê de bûn û bidestê van hêzên li Helebê li herêmên kurdan ên weke Eşrefiyê û Şêx Maqsûd jî, bi destê bi dehan kurd hatina qatilkirin. Bi van koman re komên weke çete ên ku ji nava tirkmenan hatibûn bi rêxistinên kirin komên weke çete û bi çek ku di bin serkêşiya "Omar Dedixî" ku bi ferman Tirkiyê herîşî herêmên kurdan ên weke Qastelê dikirin jê derdiketin li holê. Her wisa, bi destê dewleta Tirkiye, hin komên çekdar ên ku hinek ji wan kurd bûn di bi navê "Tabûra Salahadin" de jî li dijî kurdan û statûyan bi rêxistin kir. Bidestê vê hêzê jî, komkujiyên li taxên Eşrefiyê û Şêx Maqsûd pêk anîn. Di van komkujiyên ku li van herêman bidestê vê hêzê hatine kirin, bi dehan mirovên kurd hatine qatilkirin. Hem Çeteya "Omar Dedixî" û "Tabûra Saladin" jî girêdayî artêşa Tirkiye û fermandarîya wê ne û li dijî kurdan û statûya wan û yekîtiya wan şer dikin. Selahedinê Eyûbî, serokekî kurd e. Navê wî di navê "Tabûra Saladin" de hat bikarhanîn, bo ku kurd pê bawer bikin û di nav de cih bigirin. Bi taybetî jî, mirovên oldarên kurd ên misilman, di armanca avakirina komên bi vî rengî de bûn.
Xebatên rêveberiya demî ya Rojava
DI 10'ê cotmeha 2013'an de bi beşdariya pêkhateyên kurd, ereb, çeçen û xiristiyan civînek ji bo rêveberiya demî ya Rojavaya Kurdistanê hate lidarxistin. Wek encam meclîsek ji bo xebatên rêveberiya demî ya Rojava hate avakirin.
Ev nîqaş û nirxandinên li ser projeya rêveberiya herêmî ji aliyê PYD’ê ve hatibû pêşkêş kirin. Meclîs ji 82 endamên ji nûnerên kurd, ereb, çeçen û xiristiyanan pêk tê.
Li gorî vê, li ser projeya PYD’ê ku herêmên Rojava wekî 3 herêmên kanton (xweser) diyar dike nîqaş meşandin. Ji neha bişunde ev meclîs wê amadekariyên avakirina rêveberiya herêmî bike. Li gorî projeyê, herêmên Rojava dê wekî herêmên kanton ên Efrîn, Kobanê û Cizîrê bên destnîşankirin: Her herêmeke kanton wê meclîsa xwe ava bike û di meclîsa giştî de bê temsîlkirin.
Meclîs wê xebatên îlankirina rêveberiya demî û amadekariyên hilbijartinan bike û bi pirsgirêkên parastin, siyasî û aborî re mijûl bibin.
Bertekên Tirkiyê li dijî pêşketina statûya kurdan
Piştî ku kurdan desthilatdarî li herêmên xwe kirina destê xwe de û bi dest avakirina reveberîya kirin, serokwezirê Tirkiyê Tayyip Erdoğan bixwe derket ber çapameniyê û got ku "em li ber wê bêdeng nasekinin. Em destûrê nadin ji pêkhatinekî, em jêre nabêjin eywellah". Bi wê yekê, li ser van gotinên wî, hemû saziyên kurd hem yên bakûrê Kurdistanê û hem jî ên beşên din ên Kurdistanê bertekên xwe li dijî gotinên wî dan nîşandin.
Piştî wan gotinên Erdoğan, Tirkiyê artêşa xwe herikand li ser sînorê xwe yê bi Sûriyê re. Li ser sînor da rawestandin. Li ser wê herikandina artişê ya li ber sînor, bû mijare nîqaşan di qada navneteweyî de. Pişt re, berdevkê înformasyonê ê amerîkî Victoria Nolan bixwe jî derket pêşiya çapameniyê û got ku "heya me ji tiştekî wilo nîn e." Piştre rayedarên din ên amerîkî gotin ku "em rast nabînin ku rewşa sûrî zêde bileşkerî bikin." Bi van gotinên rayedarê amerikî, hat şîrovekirin ku Amerîka destûrê nade desttêwerdanê û naxwaze Tirkiye bikeve nav şerê navxweyî yê Sûriyê. Lê Tirkiyê li ser komên çekdar re li herêmê jî, her timî di nava tevgeriyê de ma û xwest ku rewşê nearam bike.
Hewldanên herikandina şer li Rojavaya Kurdistanê
Piştî ku kurd li rojavaya Kurdistanê bi rêveberî û sîyesî serdest bûn, Tirkiyê di serî de welatê herî zêde ku ji wê nexwezşîya xwe hanî ser ziman bû. Ji ber vê yekê, hewldanên, herikandina li ser û pevçûnan li wê herêmê da destpêkirin li ser hin komên ku wê bi rêxistin kirin. Bi wê pevçûnên ku bibin, wê dixwest ku pêşî li avakirina temenê statûya kurdan were girtin. Piştî ku ev hewldan bi ser neketin, piştre Tirkiyê bi destê van komênan li herêmên weke Qamişlo, bomba dan taqandin. Bi wê re jî, li ser televîzyonên erebî ên weke "Elcizîre" û "Elerebiye" re dan nîşandin ku li wir jî şer li dijî rejimê dest pê kiriye. Bi vî rengî propaganda hatin kirin.
Lê kurd, ne alîgirê şer bûn. Kurdan hertimî xwest ku bi danûstandin û diyalogê pirsgirêk werina çareserkirin û şer neqewimê. Bi vê yekê û rengê kurdan helwesta xwe dan nîşandin. Bi vê helwestê kurdan, ne li aliyê artêşa azadî bi çekdarî ketin şer de û ne jî li aliyê rejimê man. Lê bi xwepêşkandinên xelk, hem tekoşîna xwe dan meşandin û hem jî bertekên xwe dan nîşandin.
Li herêmên kurdan, her rojê înê, piştî nimêja Înê, kurdan dadiketina qadan û xwepêşandinên xwe hem li dijî rejimê û hem jî ji bo mafê xwe yên xwezeyî û azadiya xwe li dardixin. Bi vê yekê û armancê, hemû herêmên rojavaya Kurdistanê, xwepêşandin li darxistin.
Wekî din, gelek
Rewşa Alîkarîya bo Rojavaya Kurdistanê
Piştî ku kurdan, li rojavaya kurdistanê desthilatdarî û rêveberîya hêrêmên xwe kirina destê xwe de, BI teybetî tirkiya, komên çete ên çekdar bi rêxistin kirin û şandina biser herêmên kurdan de. Bi vê yekê û armancê, bi teybetî Serê kahniyê bo navenda şerê wan komên ku tirkiya dişêne li herêmên kurdan ên rojava û hêzên kurd ên bi navê YPG´ê. Serê kahniyê, bajarekî kurdan, ku di sale 1923´an de ku dema ku sînor hatina xîzkirina de, di nîvê wê de sînor hatibû xîz kirin. Nîvê li bakûrê kurdistana ku di nava sînorê tirkiyê de maya û nêvîyê din jî di nava rojavaya kurdistanê û ankû li aliyê sûrî maya. Aliyê Sûrî, bi navê xwe yê berê weke "serê Kahniyê hatîya navê xwe domandiya. Lê navê beşa li bakûrê kurdistanê ku di nava sînorê tirkiya de maya jî, bi navê tirki lê hatîya kirin û jê re hat gotin "Ceylanpinar".
JI ber vê yekê, navenda Serê kahniyê dikeve nêzî sînorê tê gotin sînorê tirkiya û sûrî. Ji vir ve tirkiya komên çekdar bi rêxistin dike û dişêne bi ser kurdan de. Lê li serê kahniyê di dema ku rejima baasê serdest bû, bo ku domografîya wê biguharêne, hin aşîrên arab jî hanîn û li herêmê bicih kirin. Ji ber vê yekê, nûha jî, ew aşîrên arab li wir in û komên çekdar jî, bi teybetî di dema şerê bi kurdên rojava de hertimî dixwezin ku ji wan sûd bigr in. Tirkiya jî, hin aşîrên wê xwestîya buke dij kurdan û bi kurdan re bide şer kirin. BI vê yekê, bi wan re di têkiliyê de ya.
Tirkiya, ew rewş hemû li dijî kurdan bikarhanî. Ne hişt ku alîkarî ji bakûrê kurdistanê, bi buhurê li kurdên rojava. Lê saziyên kurdan ên bakûrê kurdistanê jî, di nava xwe de hertimî koman ava dikin bo ku alikariyê bidina hevdû bigihinênina li rojava. Tirkiya, giranîya xwe bi zorê bikar dihêne û bo ku desthilatdarîya başûrê kurdistanê jî derîyê sînor li kurdên rojava bide girtin. rêveberîya başûrê kurdistanê derîyê sînor girt û têl li ber sînor kişand in. Lê gelê kurd ên başûrê kurdistanê û hem jî ên bakûrê kurdistanê û her wusa kurdên rojavaya kurdistanê, li dijî wê helwesta desthilatdarîya başûrê kurdistanê gelek xwepêşandinên girseyî li darxistin. Piştî wan xwepêşandinên girseyî, êdî rêveberîya başûrê kurdistanê ya kurd jî, neçar ma ku derî vebike. Lê dîsa bi astangîya sînor danî li pêşîya buhurîn û çûyîna kurdan a ji başûr li rojava û ji rojava li başûr. Girtina sînor ya di nava kurdên rojava û başûr de a ji aliyê rêveberîya kurd a başûr ve herî zêde kurdan xamgîn kir û êşand. Bo vê yekê, kurdan hişk berteka xwe da nîşandin. Kurdan, ji wê sînor girtina başûrê kurdistanê re gotina "Ambargo" bikarhanî. Jê re gotin ku "ev ambargo ya". Lê ne kurdên başûrê kurdistanê û ne jî kurdên rojavaya kurdistanê ew "rewşa ambargo" nasnekirin û li dijî derketin.
Li rojavaya kurdistan, "Heyva Sor a Kurdistanê" hat demezrandin. Heyva sor a kurdistanê´ bo ku alikariyê ragihihêne rojavaya kurdistanê, ket nava hewldanan de. Bangî alikariyê hem li welatê cihanê û hem jî li hemû kurdan kir. Li Cihanê jî, li ber krîza zad û xwarinê a ku piştre li rojavaya kurdistanê derket, cihan hemû bêdeng ma. Deng ji saziyên navnetewî û welatên ewropî û ên herêmê derneket. Vê yekê jî, kurdan pirr êşand.
Li rojavaya kurdistanê, alikarîya ku dihê radigihandin li rojava, car bi car ji aliyê komên çete ên bi çek ên ku tirkiya şandina li herêmê ve rastî hêrîşê hatîya. Ev jî, weke politikaya tirkiya ya li dijî kurdan hat ser ziman. Kompanyên alikariyê li başûr, bakûr û beşeên ên kurdistanê û id nava kurdên di dîyaspora de jî hatina dest pê kirin. Bi vê yekê, hem bo ku ew bi tenê nemênin û hem jî ku alikarîya jîyane wan were kirin, kompanya hatina dest pê kirin. Lê tirkiya jî, bi şandina komên çekdar li ser kurdan re, di xwezê ku nearamîyê di nava wan de bide çê kirin. Bi vê yekê, ew statûya kurdan ku kurdan li wir bidest xistî û temenî wê afireî bo ku ji holê ra bike.
6ê hezîranê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)
Muselles
Ev helbest,di wêjeya Dîwanê de,bi navê "Muselles" ango "Serêz" hatiye binavkirin.Digel ku di wêjeya rojhilata navîn de,mînakên musellesê hindik bin jî,di wêjeya Kurdî ya Serdema Îslamê de mînakên wê gelek zêde ne. Helbestên Muselles,ji sê rêzikan pêk tên.Mijarên musellesan,cihêrengî ne û ne sînor ji mijarên wan re nehatine danîn.Awayê pêkanîna musellesan ,ew e ku du helbestvan,bidin/biavêjin ber hev.
6ê hezîranê
Mirin
2022 - Ezîz Gerdî, wergêr û nivîskarê kurd
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Strindvatnet
Strindvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol bi qasî 5 kîlomêtreyan li başûrê gundê Tømmerneset dikeve û Rêya Ewropî ya E06 li kêleka rojhilata golê ve derbas dibe.
Kefer Sefrê
Kefer Sefrê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Ménilles
Ménilles, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Lîsteya gundên Şahîndijê
Navên gundên Şahîndij bi rêza alfabê:
Löcknitz
Löcknitz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Turalî
Turalî, gundekî girêdayî navçeya Amedê Hênê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Chirat-l'Église
Chirat-l'Église, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Tazêkend Hûrîler
Tazêkend Hûrîler gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Sensor
Sensor celebek veguherîner e. Hin senzor dikarin bi tena serê xwe werin bikar anîn û ji bo xwendina wan ne hewceyî amûrên din ên dorhêlê ne, wek termometreyek merkur. Kategoriya din divê bi amûrên din ên wekî thermocouple re were bikar anîn. Sensor bi berfirehî di jiyana meya rojane de têne bikar anîn, mînakî, di otomobîl, têlefonên desta, amûrên hêzê û makîneyên pîşesaziyê de.
Pêşketinên vê dawiyê di warê amûrên mîkro, çêkirina mîkro, pêvajoyên kîmyewî û pêvajokirina sînyala dîjîtal de çêkirina senzorên kêm-hêz û erzan ên bi pîvanên mîkro an nano peyda kirine, ku jê re mîkrosensor têne binavkirin. sepanên di warê derman, esmanî, û alavên leşkerî. , telekomunîkasyon, û hwd.
Prensîbên operasyonê Sensor li gorî ka ew çawa dixebitin dikarin di komên cûda de bêne dabeş kirin. Bi gotinek din, senzor dikarin taybetmendiyên laşî yên wekî guheztinên di berxwedana elektrîkê, guheztina kapasîteya kondensatorê, induksiyona elektrîkê, bandora termoelektrîkî, bandora piezoelektrîkî, bandora fotoelektrîkê, bandora Hall, hwd bipîvin.
Wikipedia contributors, "Sensor," Wikipedia, The Free Encyclopedia,
endamê desteya rêveberê destpêka SEO Jumper ve hatî nivîsandin.
Söderhamn
Söderhamn bajarekî parêzgeha Gävleborgs Län li rojhilatê Swêdê ye.
Kefer Nebo
Kefer Nebo, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Bray-Saint Aignan
Bray-Saint Aignan, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Nagarjun
Nagarjun, bajarekî welatê Nepalê ye û li herêma Bagmati Pradesh cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 67 hezar 420 kes hatiye hejmartin
Tahtok
Du gundên bi vî navî hene
Bad Friedrichshall
Bad Friedrichshall bajarokekî navçeya (Landkreis) Heilbronnê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Makeşar
Makeşar, makebajar yan jî metropol (ji yewnaniya kevn μητρόπολις, metropolîs, bajarê dayikî) bajarekî mezin e ku navendek ramyarî, civakî, çandî û aborî ya herêmek an jî welatek pêk tîne.
Makeşar di serdema kevnar de
Metropolîs ("bajarê dayikê") ji Yewnanên kevnar re digotin bajarê ku ji wî re metingehek têkildar hate damezrandin. Vana bandorek mezin a ramyarî li ser mêtingehan kir. Ji ber avahiya bajêr-welat, ev bajar di heman demê de bûn navendên ramyarî, olî, aborî, çandî û civakî yên herêmên xwe.
Romiyan ev term ji Grekiyan pejirandin, lê bi wateyek hinekî cuda. Ji demên Roman, paytextên girîng ên parêzgehên kevnar ên kevnar metropolis digotin. Weke yek ji van bajaran, Metropolis Trier, wek mînak, karîbû bi rengek bêkêmasî heyama xweya kevnar a dereng baş di serdema navîn a zû de bide pêş.
Gotina makeşar di wateya "paytexta parêzgehê" de ji hêla dêrê ve di xiristiyantiya destpêkê de hate pejirandin û behsa yekkirina çend metranî di bin rêberiya sermetranek de kir. Ji ber vê yekê di Dêra Katolîk a Roman û li Dêra Ortodoks de metropolitan sernavê fermî yê heyî.
Sûsik
Sûsik, mezreke gundê Girê Sorê ye û ser bi navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya Mêrdînê ve ye. Gundê Sûsikê navê xwe ji gihayê sûsikê distîne. Ev giha li dora vî gundî gelekî hêşîn dihat. Gihayê sûsikê hîn jî li bajarên Kurdistanê, piştî ku ava wê hate derxistin, ava wê tê firatin. Jê re Ava Sûsê tê gotin.
Lê îro li gundê Sûsikê êdî gihayê sûsê hêşîn nabe. Kurd ji deverên din vî gihayî tînin û ava wê derdixin, difiroşin. Li Amed, Mêrdîn, Qoser û gelek bajarên din mirov dikare li kolanan bi hêsanî Ava Sûsê bikire.
Ahorn, Bavyera
Ahorn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Coburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Qozlî
Qozlî, gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.
Nifusê Qozliyê 1000 e. Gundî kurd in, hema bi pirranî asîmîle bûne û romîkî diaxivin.
Tazêqele, Melekan
Tazêqele gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Segtilû
Segtilû gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 80 bkes ( 24 malbat) bûn.
Brayên Misliman
Brayên Misliman (, Jamāʿat al-Ikhwān al-Muslimīn), rêxistineke misilmanên sunî ye ku di sala 1928ê de ji aliyê Hesen El Benna ve hate avakirin.
Nadrensee
Nadrensee şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Bêtûş
Bêtûş, gundekî gundistana ئالانa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Bêtûş 179 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 817 e.
Hulîçal
Hulîçal an bazê zerik (Circus macrourus), cureyekî baziyan (Accipiteridae) e.
Brabanta Bakur
Brabanta Bakur (bi filemenî: Noord-Brabant) yek ji 12 parêzgehên îdarî ya Holendayê ye. Parêzgehê li başûrê Holendayê ye û dikeve sînorê Belçîkayê. Paytexta herêmê bajarê 's-Hertogenbosch e.
Hulîçal
Belavbûn û warên sirûştî
Hulîçal li herêmên başûrê rojhilatê Ewropayê û Asyaya Navîn (weke li Îranê û li rojhilatê Kurdistanê) ferx û hêlîn dike, lê li Hindistan û li başûr-rojhilatê Asyayê zivistanê derbas dike. Hulîçal li çolên ziwa û zeviyên vekirî dijî.
Şayes
Dirêjiya hulîçalê di navbera 40-48 cm û tevî baskan di navbera 95-120 cm. Giraniya hulîçalên nêr nêzî 315 g û ya mê nêzî 445 g e. Hulîçalê mê ji yê nêr girs û girantir e. Rengê beşê banî yê hulîçalê nêr gewrê vekirî an gewrê sipî ye û sipî li binê wê ye. Rengê mê qehweyî teve sipî li beşên banî ji laşê wê û ser dûvikan. Baskên hulîçal dirûj in bi serikên reş.
Brabanta Bakur
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2019an hejmara gelheya parêzgeha Brabanta Bakur 2.562.566 kes e.
Hulîçal
Xwarin
Hulîçal nêçîra guhandarên biçûk, qirtîş û çûkan dikin.
Hêk û hêlînkirin
Hêlînên hulîçalan li ser erdê tên çêkirin û hulîçalên mê ji çar heta şeş hêkên spî dikin.
Xwendina pêşve
Forsman, Dick (1995) Field identification of female and juvenile Montagu's and Pallid Harriers Dutch Birding 17(2): 41-54
Bohemya
Bohemya (bi çekî: Čechy, bi almanî: Böhmen) navê herêmeka navenda Ewropayê ye ko nêzî 2 li ser sêya Çekyayê ya niha vedigirit. Bi pênaseka dîrokî, hindek caran Bohemya ji hemî herêmên xelkê çekî re dihate gotin. Bi vî awayî, Bohemya deverên Moravya û Sîlesyaya Çekî jî vedigirit.
Rûbera Bohemyayê 52.750 km² in û hêşeta wê jî 6,25 milyon kes in (hêşeta tevaya komarê 10,3 milyon kes e). Almanya li aliyê bakurê rojava, rojava û başûrê rojava hevsiya Bohemyayê ye. komara Polonyayê hevsiya bakurê rojhilatê, herêma Moravya ya Çekyayê hevsiya rojhilatê û Awistriya jî hevsiya başûrî ye.
Dîrok
Nivîskarên roman kesên pêşîn in ko bi zelalî behsa Boiohaemumyê dikin. Ev peyv ji du paran pêkdihat: Boii û haemum. Ramana peyvê erdê Boiiyan e. Boii gelekê kevnarê seltî bû.
Li sedsala yekê piştî zayînê, gelên germanîk (reng e zûbî) hatin deverê. Piştî gelên germanî ber bi başûrê rojava çûn, li sedsala şeşê piştî zayînê gelên slav ko bavûkalikên çekî yên niha ne hatin deverê.
Ponponkiya parxanê ya Amedê
Ponponkiya parxanê ya Amedê, kutilka parsûyê ya Amedê navê xwarineke quşxaneyê ya bigoşt e. Di pêjgeha kurd de xwarinên ji ponponîkirina, tijekirina goştê bi hestî hene.
Bi bandora romî (tirkî) kurdên bakurê Kurdistanê ji kutilkan re dibêjin dolmeh jî. Di bikaranîna kutilk, kufteyan de tevlîhevî jî ji vir derdikevin. Ji ber ku li ser xwarinên kurdî xebateke zanistî nehatiye kirin û zimanzanên kurd têgînîn pêjgeha kurd standard nekirine, carnan şaşîtî dibin.
Çêkirin
Di quşxaneyeke din de rûn biqijilînin (2 KX). Birincê bişon, di nava rûn de biqelînin, berdin nava quşxaneya goştê, savareke (pîlaw) nîvcû çêbikin.
Behîvê di avê de bixaşînin, qalikên wan bigirin, bişon, bidarivînin, di nava rûn de biqelînin. Savar, rihana hûrkirî, bexdenûsê û biharata Pimenta racemosayê tevlî bikin, tevdin.
Nava hestiyê parsûyan û goştê wê vebikin, bi vê savara yan têkela we amadekiriye, tije bikin. Ango ponponkî bikin. Ne zêde ne jî kêm tije bikin. Mergeyê bi ser parsûyan de bikin, di nava 1 KX rûnê de biqelînin. 3 SA avê lê zêdebikin, xwêya wê kontrol bikin, derxûnê bigirin. Berê aliyê hestî yê parsûyan bidin jêr, paşê jî yê goşt. Bi qasî 3-6 saetan (gorî agirê we) bikelînin.
Taşît
Taşît  gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Bendergez (navçe)
Bendergez yek ji navçeyên parêzgeha Gulistanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Bendergez e.
Riccardo Giacconi
Riccardo Giacconi (jdb. li Genova) stêrfizîknasekî Îtalî-DYAyî ye. Sala 2002î bi tevî Masatoshi Koshiba û Raymond Davis Jr., Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Jînenîgarî
Piştî bidawîkirina zanîngeha Mîlanê, bo xebatên stêrfizîkê diçe DYAyê. Di nava salên 1982-1997î de li zanîngeha John Hopkins serokatiya beşên fîzîk û stêrnasiyê dike. Herwiha di nava salên 1993-1997î de gerînendetiya European Southern Observatory (ESO) kiriye. Ew niha li NASA dixebite û lêgerînerê sereke yê projekta Chandra Deep Field-South a mala şopandinê ya Chandra x-ray a heman saziyê ye.
Xebat û girîngî
Di de bo cara yekemîn bi raketekê dedektorekî rontgenî ya şopandinê hatiye şandin bo xeleka kêşana erdê. Armanca wê şopandina heyvê bû. Di vê projektê de Giacconi xwedî roleke mezin bû.
Di nava salên 1981-1993î de gerînendeyê Space Telescope Science Institute ya ku ji çêkirina Hubble-Teleskopa kozmozê ye. Giacconi yek ji wan kesên ku teknîka firîna raketan bipêşxistiye ye. Di gelek projektên navneteweyî yên heman armancî de cihgirtiye.
Tawîk
Tawîk  gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Avedur
Avedur, gundekî bi ser navçeya Mêrgesor a parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye, yek ji gundên eşîra Mizûrî Bala ye. .
Çiya (kovar)
Çiya, navê kovara pêşîn a bi zarê badînî (kurmanciya jorîn) bû. Di sala 1970'yî de li Hewlêrê bi kurdî û erebî derketiye û sernivîserê kovarê mamoste Bedirxan Sîndî bû. Di karê vejandina zimên û pêşketina bizava çandî û rewşenbîrî ya Badînan de roleke giring lîstiye.
Hostanîbêja zarhaweyên kurdî (pirtûk)
Hostanîbêja Zarhaweyên Kurdî pirtûka Mele Nûriyê Hesarî ye. Ev pirtûka Mele Nûrî li ser (gramer) "zimannasiya kurdî" ye û berhema wî ya pêşîn û naskirî ye ku di 1996'an de li Swêdê ji aliyê Zeynelabidin Zinar ve di weşanxaneya PENCINARê ve hatiye çapkirin.
Bad Gandersheim
Bad Gandersheim, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonya Jêrîn e.
Zimanê farisî
Farisî an jî farsî zimanekî ji koma zimanên îndo-ewropî ye. Zimannas farisî dixin beşa îndo-îranî û dibêjin ku farisî yek ji zimanên beşa başûrî rojavayê Îranê ye. Farisî bi Kurdî re di warê ziman de ji nêz ve cîran e.
Dîrok
Zimanê farsî çend Dewran û merheleyê dîrokê pişt serê xwe xistine ta gihîştiye vir. Ev ziman yekem car di serdema Hexanenişiyan de hat nivîsîn ku belgeyên wê bi navê farsiya kevn tê nas kirin. Piştî farsiya kevn farsiya navîn e, û piştî wê jî farsiya derî an jî farsiya nû û di dawiyê de jî farsiya modern peyda bû.
Wêjeya farisî
Dîroka wêjeya farisî dikare ji heta serdema kevnare ve were şopandin. Nimûneyên yekem ên helbestvaniya îranî, ya ku berê modela rewanbêjiya kevneşopî ye, dide nîşandin di Gathayan (stranan), perçeyên kevn ên Avestayê, nivîsara ola Zerdeştî de (binêre jî Zerdeşt). Ji aliyekî din ve, helbestvaniya Farisî behsa tevahî çanda helbesta klasîk a li cihen bilind yên Îranê dike ku bi zimanê nivîskî farisî hate çêkirin. Ew bi jêdera xwe ji devera ku niha Îran, Efxanistan, Tacîkistan û Ûzbêkistanê pêk tê, bû. Wekî din, zimanê Farisî ji bo serdemek pir dirêj zimanê çandî û fermî yên Iraqê, Pakistan û bakurê Hindistanê bû. Li vir, di heman demê de, hin helbestvanên herî navdar ên faris jî dijiyan.
Helbestvanî li qada çandî û zimanî ya farisî de pir bi qîmet e, da ku cihê çanda Farisî hejmarek helbestên navdar û serfiraz hilberandiye. Helbestvanên farisî bi sedsalan bandor li çand û zimanên din kirine, di nav de helbestvanê alman Goethe, ku berhema wî West-östlicher Diwan li ser bingeha helbestvaniya klasîk a farisî ye.
Rêzimana farisî
Rêzimana farisî (bi farisî: دستور زبان فارسی-Destûrê zebanê farsî‎) rêzimana zimanê farisî ye.
Cînav
Cînav bi farisî wek ضمیر(zemîr) tê zanîn.
Zemanê gozeşteyî sade
Bi farisî wek زمان گذشتهی ساده(zemanî halî exbarî) tê nivîsîn. Bi kurmancî em dibêjin dema sade ya borî
Zemanê gozeşteyî estemrarî
Bi farisî wek زمان گذشتهی استمراری(zemanî gozeşteyî estemrarî) tê nivîsîn.
Halê eltezamî û emr
Bi farisî wek حال التزامی(halê eltezamî) û حال امر(halê emr) tê nivîsîn.
Daçek
Daçekên serek di zimanê farisî de ev in;
Lêker
(Lêkerên farisî)
Nimûneyên farisî
Zimanê farisî
"Heme merdom azad be donya miyayend o ez lehaze heysiyet o hoquq ba hem beraberend. Heme darayê hûş o vêcdan hestend o bayed be yekdiger ba ruhê beraderî reftar konend."
Zimanê kurdî
"Hemû mirov azad tên dinyayê û di weqar û mafan de wekhevin. Hemû xwedî hiş û vîcdan in û divê li hember hev bi ruhê bratiyê bilivin."
Kutilka kundirê
Amedekirin
Kundirê xwe li rêşkerê bidin û ava wê ya zêde jê derînin. Spîka hêkê, hêliz û pîvaza xwe amade bikin.
Ardê xwe bixin badiyekê, penîr, xwê û îsotê tevlî bikin, Hêliz, pîvaza teze û kundirê xwe berdin ser, li hev bidin.
Ji nava rûn derînin bidin ser binikekê û hinekê rûnê wê ji bidarivînin. Bi germî bixwin.
Ruwange
Ruwange, bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye. Ev bername 45 deqîqan dikşîne û têde mijarên cihê reng tê şîrove kirin, piraniya mêvanên ku ta niha, ji despêka weşana têlêvîzyona ROJ tê de beshdarî kirine Kurd bûne, lê pir mêvanên biyanî jî mêvanên wê programê bûne. Di nav wan de zanaya naskirî ya navneteweyî Dr.Tove Skutnabb-Kangas, Professor Rober Phillipson û wekê din. Di Ruwange de hem Kurdiya Jor, Hem Kurdiya Navîn û hem jî li gor pêwîstî zimanê Îngilîzî tê kar anîn.
Kefer Mizê
Kefer Mizê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
's-Hertogenbosch
s-Hertogenbosch, bajarekî bi ser parêzgeha Brabanta Bakurê Holendayê ve ye.
Menneval
Menneval, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Cindré
Cindré, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Mehmet Şerif Fırat
Mehmet Şerif Fırat (jdb. 1894 li gundê Qasiman, Gimgim, Mûş - m. li heman derê) yek ji endamê sîxuriya dewleta tirk e. Di asîmîlekirina kurdan de kar kiriye. Bi xwe hîç perwerde nedîtiye, tenê dikaribûye bixwîne û binivîsîne.
Ji gundê Qasiman (bi tirkî: Köprücük) a Gimgim a Mûşê ye. Wekî malbat ji wan re "Mala Ferê" jî tê gotin. Dixwaze Kurdan assîmîle bike û ji bo wê têdikoşe. Tê zanîn di Serhildana Şêx Seîd de, hin eşîrên Gimgimê li aliyê dewletê cih digirin. Yek ji vana jî malbata Firat e. Ew pişta xwe didin dewletê û li herêmê zordariyê dikin. Piştî şikestina serhildanê gundan talan dikin û gorî berjewendiyên xwe pêkutiyê li mirovan dikin. Gundê Qeremêş, Dadînan, Anêr, Xelefan (hin xaniyan), Kêranlix (hin xaniyan), Rindalyan, Hecîbega Jêr, Ziring, Keçan û hwd gelekan dişewitînin û dest didin ser pez-dewar û hemî dewlemendiyên wan.
Li herêmê dilê wî kîjan kar û meqamê dewletê bixwasta lê dixebitî. Herçendî kesekî xwendî nebû jî, di dibistana Qasiman de mamostetî, li Kanîreşa Çewlîgê gerinendeyê giştî yê karê nivîsên fermî, seroktiya hêzên çekdar ên mîlîs hwd kiriye. Carekê dixwaze ku qaymeqamiya Vartoyê bidine wî lê dewlet qebûl nake. Li ser vê biryara dewletê bi hêzên eşîreta xwe davêje ser mala qaymeqam û qesta kuştina wî dike. Di vê bûyerê de bûrayê qaymeqam û 6 jî xortên eşîra wî tên kuştin. Firat çendekê dibe fîrar û paşê teslîm dibe. Dewlet wî sirgûnê bajarê Ispartayê dike lê paşê dîsa efû dike.
Temirlenk
Temirlenk,   gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Mehmet Şerif Fırat
Li gundê Qasiman alaya Tirkan diçikîne û axavtina kurdî qedexe dike. Gund bi gund digere û bi tevî leşkerên dewletê propagandaya zimanê tirkî dike. Li gelek gundan kursên mecbûrî yên tirkî lidardixe û gelek kesan êşkence dike. Tê gotin li gundekî Zazakîaxêvan ji ber ku jinekê nedikariye bi tirkî bêje "bi xêr hatine", kêra xwe derxistiye û zimanê wê jêkiriye. Di malbata wî de jî gelek kes ji wî aciz in lê tirsa dewletê newêrin tiştekê bikin. Dawiyê de ew bi destê apê wî tê kuştin. Apê wî Halil Kanmaz (Xelo) di de wî dikuje. Tê gotin ku sedemê kuştina wî meseleya namûsê bûye lê hin jî dibêjin meseleya erazî bûye.
7ê hezîranê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Mehmet Şerif Fırat
Pirtûka wî ya navdar li hemî pirtûkxaneyên girtîgehan û dibistanan hene û ehyaniha di çapxaneyên dewletê de gelek caran hatiye çapkirin.
7ê hezîranê
Jidayikbûn
1866– Ernest William Hornung, nivîskarê îngilîz
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Aştîbilax
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 81 kes (20 malbat) bûn.
Malamûsê
Malamûsê, gundekî ser Bismila Diyarbekirê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Li derdora wê Şeîra, Haciya Tirkan, Haciya Kurmancan û Qurmuşlû he ye.
Berandiz (gundistan)
Gundistana Berandiz navê herêmeke gundistanî ye li nahiyeya navendî ya Ûrmiye ku bi navçeya Ûrmiye ve girêdayî ye. Herêm dikeve parêzgeha Azerbaycana Rojava ya Rojhilata Kurdistanê.
Berandiz gundistanekî li bexşê Urmiyê ye ku dikeve başûra bajêr. Li gundistanê kurmanc û azerî dijîn. Navenda vî gundistanê gundê Berandizê ye.
Yoliqnilû Qedîm
Yoliqnilû Qedîm gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Textê Dêrikê
Textê Dêrikê,   gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
8ê hezîranê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Kefer Betrê
Kefer Betrê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Bergen op Zoom
Bergen op Zoom, bajarekî bi ser parêzgeha Brabanta Bakurê Holendayê ve ye.
8ê hezîranê
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Bad Gottleuba-Berggießhübel
Bad Gottleuba-Berggießhübel, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonyayê ye.
Tutmaş
Tutmaş cureyek şorbeya ji mast e ku ji hevîrê çargoşeyî tê çêkirin. Xwarineke pêjgeha kurd û pêjgeha Îranê ye. Ev şorbe derbasê romiyan (tirk) jî bûye û jê re tutmaç an Sakalasarkan dibêjin.
Şorbeya Bîngolê
Tirk wekî tevahiya xwarin-vexwarinên kurd, fars, ermenî, asûrî, ereb, balkanî ûêd tutmaşê jî wekî xwarineke tirkan didin nasandin. Herwiha wekî şorbeyeke tirkan bipatent kirine. Li Serhed, Dêrsimê didin ser. Bi taybetî li parêzgeha Bîngolê gelek tê xwarin. Mirov dikare wekî xwarineke Bîngolê jî bikategorî bike.
Xwarina tutbirkan e
Bêjenasê dîrokî Mahmud al-Kaşgarî (jdb. 1008; m. 1105) di pirtûka xwe ya navdar Dîwān lughāt at-turk, rûpel 452-453'ê de nivîsandiye ku ev ne xwarineke tirkan e, tirkan paşê ew dîtine. Al-Kaşgarî wiha dibêje: "Piştî ku tirkan ev xwarin naskirin jê re gotin tutmaç lê rastiya wê tutimaaş e".
Tut, di lîstik, pêşbirkan de kesên windakirine re dibêjin. Li hin deveran ji tut re mastxwir jî dibêjin. Bi taybetî di lîstikên zarokan de armanc serketin e, xelat e. Tutkirin, dîskalîfiyekirin e.
Ji ber ku ev xwarin gelek bitehm e, çawa ku di salên 1970yî de li bakurê Kurdistanê ciwanan li ser peqleweyê tut digirtin (diketin şertê) bi sedan salan berê jî li ser viya tut dihatiye girtin, şert dihatiye girtin. Kê biser biketa, yan koma biser biketa ev şorbe qezenc. Paşpirtika +aş ji xwe di wateya xwarinê de ye. Ango xwarina (aş) tutgirtinê, tutkirinê.
Ferhengoka tutmaşê
Ravekek ji herêma Serhedê:
Berkelî (melzemeyê xwarinê)
Ava xaşandinê:
Hevîrê wê:
Bo kerînekê:
Amadekirina kerîneka xwarinê
Hêk, ard û xwê tevlîhev bikin, tev bidin. Ango hevîr bistrên. Di forma tiliyê (bêçî) de vekin, bigindirînin. Hûrik hûrik, wekî nîskê bibirrin. Van glolikên xwe di nava rûn de biqijilînin.
Çêkirin
Ji ard, hêk, av û xwê hevîrekê karkarîkî, kerînekî amade bikin. Di binê çatekê şil de bi qasî 20 deqeyan bihêlin û şikevayan (stûrî 3 mm) çêbikin. Şikevayan di forma rişteyê yan jî çargoşekî de bibirrin. Şikevayan di şoravka 5 SA avê de bixaşînin.
Îcar jî goşt amade bikin. Tîkegoştê bixaşînin, kefa wê bigirin. Heya nermijî bû bikelînin. Ava ji bo xaşandina şikevayê ye bînin, mast, sîra kutayî û yek hêkeke xavî tevlî bikin, tev bidin.
Quşxaneyekê de goşt (bi tevî ava xwe), şikevayê tevlîhev bikin. Kelekê pê bînin. Kerîneka we amadekiriye berdin navê.
Kopeklî
Kopeklî, gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Tilcima
Tilcima gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Mercey, Eure
Mercey, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Behramsiltanî
Behremsultanî namey yew eşîra Kurdano. No eşîr zederî Hewramanî Text de ciwîyena û Hewramkî qisey kene.
Gomîşan (navçe)
Gomîşan yek ji navçeyên parêzgeha Gulistanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Gomîşan e.
Murad Canşad
Murad Canşad 1974 de mezraya Derwêşan a dewa Gendan a Pulurê (Ovacık) Dêrsimî de ameyo dinya. Domantiya ey dewe de vîyarte. Wendişo verên û mîyanên Pilemorîye de mektebê pansîyonî (yatılı okul) de wend (1981-1989). Dima ra Xarpêt de lîse wend (1990-1993). Serra 1993 de “İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi” de dest bi wendişê unîversîte kerd. Wexto ke unîversîte wendêne mîyanê rêxistîna sîyasî ya îlagel a bi nameyê Yewiya Ciwananê Kurdistanî de xebitiya. 1995 de ame tepîştiş. Badê ke des serî mehkeme bi, peynî de cezaya muebedî girewte. Nika hepisxaneyê Edîrne de maneno û teber a “Anadolu Üniversitesi Açık Öğretim Fakültesi” de wendişê xo yê unîversîte dewam keno.
Murad Canşadî hepisxane de dest bi nuştişî kerd. Hetanî nika gelek hîkayeyê ey kovara Vate de weşanîyayê. Kitabê ey ê hîkayeyan Xafilbela 2008 de Weşanxaneyê Vateyî ra ginayo çape ro.
Sundsvall
Sundsvall bajarekî parêzgeha Västernorrlands Län li bakur-rojhilatê Swêdê ye.
Cognat-Lyonne
Cognat-Lyonne, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Dudhauli
Dudhauli, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Jimare 3 (Province No. 3) cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 24 hezar 944 kes hatiye hejmartin
Haydarî
Haydarî, cure mezeyek ji pêjgeha kurd û gelê cîran e. Ji ber ku tê de sîr, biharbêhn (biharat), îsota sor û ya dîrêj heye, dema mirov pirr bixwe dikare xurdangiya (madeyê) mirov biêşîne, devê mirov bişewitîne, ev nav girtiye. Ango "hay ji xwe hebe, haydarê xwe be". Li tevahiya herêmên Kurdistanê ev meze tê zanîn.
Amadekirin
Sîra xwe bikutin. Penîrê rêşkerkirî, mastê parzûnkirî, pûjan, rûnê zeytê, reşke û xwêyê tevlî bikin, tevdin.
Bi kêfa xwe îsotê dirêj ziravane tîke bikin û bixin ser. Îsota sor pê werbikin û bînin ser destexaneyê.
Kaxrê
Kaxrê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Boxtel
Boxtel, bajarekî bi ser parêzgeha Brabanta Bakurê Holendayê ve ye.
Dol (gundistan)
Dol navê herêmeke gundistanî ye li nahiyeya navendî ya Ûrmiye ku bi navçeya Ûrmiye ve girêdayî ye. Herêm dikeve parêzgeha Azerbaycana Rojava ya Rojhilata Kurdistanê.
Dol, gundistanekî li bexşê Urmiyê ye ku dikeve başûra bajêr. Li ser rêya Mehabadê ye. Di gundistanê de kurmanc, azerî û kuresunî dijîn. Navenda vî gundistanê Dizê ye.
Plöwen
Plöwen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Breteau
Breteau, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Urt
Urt,   gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Breteau
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Ey Dilberê
Ey Dilberê navê helbesteka Feqiyê Teyran ya navdar a. Ev helbesta Feqiyê Teyran, li ser êşa dilê kecçekê ye ya ku bi navê Dilber-e ku wî dît bû û çêkir bû.
Axacarî
Axacarî gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 494 kes (98 malbat) bûn.
Zarê Landika Sava
Helbesteke Îrec Mêhrbexş e.
Çavmarka tilîper
Melajoya tilîper an jî çavmarka tilîper (Asparagus filicinus) riwekek ji cureyên melajoyan, ji malbata Asparagaceae. Melajo pincareke biharê ye, li Kurdistanê bi taybetî li cihên bilind aj didin. Ev cure gelek kêm tê dîtin.
Dînaran
Dînaran, gundekî gundistana ئالانa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Çavmarka tilîper
Melajo bo xwarinê tê berhevkirin. Li Ewropa û gelek deveran çandiniya wê tê kirin. Hin kes bawer dikin ku melajo bo pirsgirêkên împotansiyê (kêmbûn di potansiyela seksê de) bikêr e. Ev agahî bawerî ye, ya rast bijîşk dizanin.
Aste
Aste, gundekî bi ser navçeya Mêrgesor ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye, yek ji gundên eşîra Şêrwanî ye.
Çavmarka tilîper
Dibêjin ev cureyê melajoyê ji cihên bilindiya wê ji rûyê avê 1.200 - 3000 metro ne hez dike. Li Hîmalaya, Çîn, ew deran gelek e.
Dînaran
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Dînaran 31 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 166 e.
Colombier, Allier
Colombier, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Çavmarka xelekî
Melajoya xelekî, melajoya pelxelek, çavmarka xelekî (Asparagus verticillatus) cureyekê melajoyan e (Asparagus) ji malbata Asparagaceae.
LSD
Asîda lîzerjîk a diyetîlamîd an jî LSD (el-es-dî) (bi îngîlîzi: Lysergic acid diethylamide), bi devkî wekî asîd jî tê zanîn, tiryak û madeyeke tezînker û halusînojen e.
Bandorên bi gelemperî raman, hest û hay ji derdora xwe diguhezin. LSD gelek caran dibe sedema pagirtên belavbûyî, zêdebûna tansiyonê û zêdebûna germahiya laş. Bandorên bi gelemperî di nav nîv saet de dest pê dikin û dikarin heya 20 demjimêran bidomînin. Ew bi giranî wekî tiryakeke rekreasyonê an ji bersedemên giyanî tê bikaranîn.
9ê hezîranê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Bad Griesbach im Rottal
Bad Griesbach im Rottal, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Bavyerayê ye.
Merey, Eure
Merey, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
9ê hezîranê
Jidayikbûn
1983 – Alektra Blue, pornostêrka amerîkî
1986 – Sofia Cucci, pornostêrka ya berê ya îtalyan bi eslê romanyayî
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Başkoy, Bismil
Başko, gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. Gundeki bismilê xweşe. navê wê başko ye.gundekî dîrokîye.berî ku ji alî dewletê were vala kirin gundekî şên bû ,60 mal têde hebû.berî terqa filla (tehcir kanunu)kurd û fille li vî gundê bi hevre jîyana xwe di domandin. weke bira bi hevre dijîyan.fillê vi gundî hinek misliman bûn di gund de man hinek jî wekî fillê dine teriqîn an hatin kuştin an çun ermenîstanê. li başurê gund, girhebeş,çetelê. li bakur kanîqulê,avanekê. li rojava gilgilo,mêrgewaşê.li roava,şerefika.û wekî din tirkê,çilkanîka(bereketlî ),qibris.digund da mala mahrembegê û mala hecîya û mala heydo ku bavfıllene û gundîyên din hebûn.
11ê hezîranê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Ûsibê Pîrî
Ûsibê Pîrî,   gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Bîrlik
Bîrlik, gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Deşt "Rajan"
Navçeyeke di navbera navçeyên Mirgewer û Tirgewer bi navendiya gundê Rajanê.
Ebex
Ebex, Bazîdaxa an jî Bayîzaxa  navçeyeke Wanê ye.
Breda
Breda, bajarekî bi ser parêzgeha Brabanta Bakurê Holendayê ve ye.
Härnösand
Hörnösand bajar û navenda parêzgeha Västernorrland (Västernorrlands län) li bakur-rojhilatê Swêdê ye.
Axtepe, Şahîndij
Axtepe, Şahîndij gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Xanemîr
Xanemîr stranbêjekî kurd e.
Xanemîr li bajarê Bedlîsê, li navçeya Tetwanê, li gundê Çorşên, li mezra Axkîsî ji diya xwe bûye. Tevahî wî heft bira û xwîşkek in. Dibistana seretayî û ya navîn li Tetwanê xwendiye. Di sala 1980an çû bajarê Stenbolê Tirkîye. Piştî ku di sala 1991ê Navenda Çanda Mezopotamyayê li Stenbolê hate damezrandin heman salê xebatên xwe yên hunerî di bin banê Navenda Çanda Mezopotamyayê meşand. Bi piştre di sala 1999an çû Awistralyayê û çar salan li bajarê Sydneyê, li Koleja Tafeyê zimanê Îngîlîzî xwend. Jiyana xwe li Awistralyayê didomîne.
Çavmarka narîn
Melajoya narîn an jî çavmarka narîn (Asparagus tenuifolius) cureyek melajoyan e (Asparagus) ji malbata Asparagaceae.
Vorkommen
Li başûrê Ewropa, Anatoliya, Kurdistan, Balkan, Awistriya tê dîtin. Ji bilindahiya 1.300 metro hez dike. Di nava daristanan, cihên tavî de divê mirov lê bigere. Li Ewropa, Rûsya, bakurê Amerîka çandiniya wê jî tê kirin.
Çepal
Çepal, gundekî girêdayî navçeya Amedê Şamkuşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Çamûrlî, Xinûs
Çamûrlî, qeza Erziromî Xinis de yew dewa kirmancano (zaza).
Çavmarka pûrtik
Melajoya pûrtik, melajoya baweşînok, melajoya bajen, çavmarka pûrtik (Asparagus setaceus) yek ji cureyên melajoyan e (Asparagus), ji malbata Asparagaceae.
Belavbûn
Ev cure ji rojhilatê Afrîkayê, ji cihên tropîkal belav bûye. Li Ewropa, bakurê Amerîkayê çandiniya wê jî tê kirin. Ji daristan hez dike.
Warga Xensê
Warga Xensê,   gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
The Vampire Diaries
The Vampire Diaries ( bi wateya rojnnivîskên vampîr) rêzefîlmekî amerîkî ye ku di sala 2009'an de hatiye kişandin. Senaryoya rêzefîlmê ji pirtûka L. J. Smith hatiye girtin.
Bad Harzburg
Bad Harzburg, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonya Jêrîn e.
Ramin, Almanya
Ramin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Îska
Îska, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Çavmarka çorsane
Melajoya çorsane (Asparagus pseudoscaber) cureyek ji melajoyan e (Asparagus), ji malbata Asparagaceae.