cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê (soranî)
Mêjuwî damezrandinî (YNK) u nuwê bûnewe
şorşî eylul le salî (1961) le bardoxêkî nawçeyî u nêwdewletî diyarî kiraw u le encamî zulm u stem u çewsanewey neteweyî ‏u komelayetîda helgîrsa u zorbey kurd lejêr balî ew şorşeda kobibowe, ziyatir le (100) hezar pêşmergey hebû le ruwî madî u ‏me'newî dewletî iêran piştwanî dekird , iêran bo labela kirdinewey nakokiyekanî xoy legel 'êraq hawkarî şorşî kurdî dekird .‏ duway rêkewtinnamey (11 î/ adarî / 1970 u çwar sal gftugo kirdin , le encamî razî nebûnî hikumetî 'êraq bo dan nan be ‏mafekanî gelî kurd, le nîsanî (1974) şer be germî destî pêkirdewe u hikumetî 'êraq le rêgay çendîn dewletî wek (rusiya – ‏iurdin- misir – emrîka ) hewlîda bo gftugo kirdin legel (şay îran ) ke eme dwa kartî 'êraq bû bo le barbirdinî şorşî kurd.‏ le rêkewtî 6/3/1975 rêkewtinnamey cezayr le nêwan (êdam hsên ) u(şay îran) le cezayr morkira u rêkewtineke be akam geyşt ‏biriyardra kewa çîtir dest le karubarî yektir werneden u îran dergay hawkarî kirdin dabixat le şorş. ‏ rojî 12/3/1975 wefdêkî partî be serokayetî barzanî çuwe îran duway hewldanêkî zor twaniyan (şay îran ) bibînin u (şa) pêyîanî ‏rageyand ke mawey (42) sale nakokîman heye legel 'êraqda iêsta rêkewtin be akam geyştuwe u iêweş (3) rêgatan le pêşe :- ‏ ‏-‏ dên bo iêran wek hawlatî îran hsabtan bo dekirê ‏ ‏-‏ degerênewe 'êraq arezuwî xotane ‏ ‏-‏ drêje be xebat deden iême snûr dadexeyn u be pê î îtfaqiyey cezayr her kesêk le snûr bigîrê teslîm be 'êraq ‏dekirêtewe. ‏ welamî barzanî : îmeş berjewendî îraniman belawe giringe. ‏ wefdeke gerayewe bo kurdistan le 14/3/1975 kobunewey serkirdayetî partî destî pêkird bo mawey (6) roj berdewam bû, şewî ‏‏18/19/3/1975 sercem serkirdayetî u mektebî siyasî u fermandekan kobunewe u dawa kira kewa drêje be xebat bidrê belam bê sûd ‏bû , dwacar le rojî 19/3/1975 biriyarî şer rawestan dra u aş betal kira. ‏ cge le partî (komelew hzbî şîu'î ) hebû belam bçuk bûn twanay maneweyan nebû, (komeley marksî lînînî kurdistan ) le ‏‏10/6/1970 damezrabû be nhênî le naw rîzekanî partî karî rêkxiraweyî xoyan dekird be serperştî (mam celal). ‏
le 1/6/1976 yekem mefrezey çekdarî le layen berêz (mam celal ) le suriya be rêkira ke jimareyan (37) pêşmerge bûn neqîbî ‏mhndis (îbirahîm 'ezo) lêpirsrawiyan bû ,em (37) pêşmergeye kira be (4) mefrezey bçuk, duway geyştiniyan le snûrî suriya – ‏turkiya – bo kurdistan .‏ her çwar mefrezeke lelayen qiyadey mweqetey ew katey partî destgîr kiran u şehîd kiran lenawçekan.‏
‏"uwem wecbey nardinî pêşmerge bo kurdistan"‏
em hêze lefermande u kadîrekanî suriya pêk hatbû, karn be sê retl be serperştî kak newşêrwan mstefa le 21/11/1976 ‏rewaney kurdistan kiran. belam hêşta mam celal betêçûnî mefrezey yekemî nedezanî dû namey danê bo 'elî 'ebidulla, îdrîs ‏barzanî u mes'ud barzanî. paş geyştinî duwem mefreze le sê snûr baregayan dana. ‏
iyekem wecbey çek lesuriyawe hat paş îtfaq kirdin legel qiyadey mweqete. le1/3/1977 çekekan birîtî bûn le: 60 klaşînkof ‏ke lelayen newşîrwanewe wergîran.‏ geranewey mam celal le salî 1977 bo kurdistan duway geranewey lebeyrut bo kurdistan yekem kobûnewey komîtey serkirdayetî ‏leser xakî kurdistan le 31/8/1977 best, ke 12 rojî xayand.‏ lekobûneweke mam celal be skirtêrî giştî danra.‏ komele: aram - salar 'ezîz.‏ bzûtinewe: resul mame - 'elî 'eskerî.‏ xetî giştî: endamanî destey damezrênerî (î. n. k)‏ duway labirdinî serkirdayetî le sê snûr bo nokan. lemangî 3/1978 duwem kobûnewey serkirdayetî bestira bo rêkxstinî pêşmerge – ‏darayî – dananî nexşe u plan – drust kirdinî heşt herêm. ‏ duway çend mangêk biriyar dra bigerênewe bo sê snûr. leber nzîkî lesuriya – turkiya – iêran – kurdistan.‏ ew kate ziyatir le hezar pêşmerge le serkirdayetî bûn, kiran be sê retl u jimareyekî zorî bê çek bûn. paş wergirtinî zaniyarî ‏leser sê snûr ke hêzekanî qiyade mweqete lewê bûn jimareyan 300 kes bûn. ‏ duway berê kewtinî retlî yekem u duwem le hekarî tûşî şer bûn legel qiyade mweqete u caşekanî turkiya. ziyatir le 750 ‏pêşmerge lew serdeme tiyaçûn.‏ baqî hêzekey serkirdayetî geranewe qendîl le20/9/1978 duway xorêkxstinewey serkirdayetî u drêjedan beşorş u helgîrsanî ‏şerî nêwan 'êraq u iêran le salî 1980 peywendî nêwan komarî îslamî iêran legel yekêtî baş bû.‏ lemaweyekî kem yekêtî twanî xo rêk bixatewe u zor lesnûrekan lerjêm azad bikat u ta salî 1988.‏ duway şerî nêwan 'êraq u kuwêt yekêtî bernamey azad kirdinî kurdistanî dana u ew kate zorbey hêzekanî yekêtî wek partîzan ‏mabûnewe ta raperînî 1991. ‏ ‏"nuwê bûnewe"‏
Satilmîş
Satilmîş, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
Urfan Alparslan
Urfan Alparslan, di sala 1945'an de li bajarê Agirî, li gundê Mîrengiyê ji dayika xwe bûye. Wî, xwendina xwe ya seretayî li wir xelas kiriye. Paşî di dibistana mamostatiyê de xwendina xwe domand. 1967'an de dest bi mamostetiyê kir
Di sala 1979'an de ji bo Serokatiya Şarêdariya Agirî bû berendam û bû serokê Şarêdariya Agirî. Dema bû serokê şarêdariyê li gora derfetên xwe kar ûb ar ji gel rê dikirin, gel ew kir rêber û baweriya xwe pê anî. Hêzên dewletê her roj êriş û têkkdanên xwe zêde dikirin. Rojekê bi 75 hevalên xwe ve hat girtin. Paşî kûştinxwazî çê kirin û ew birîndar bû. Êrişên qirêj bazirganên Urfan Alparslan ji tekoşîna gelê wî paş de nehişt. Xebatên xwe yên gelêrî bi xebatên ramyarî vê girêda û bi awayekî bi hevbeşî digel hevalên xwe xebitî.
Çend rojan beriya 12'ê İlona 1980'yî ji aliyê wezîrê hundirîn ve serokatiya şarêdariyê ji Urfan Alparslan  hat sitandin . 12'ê Îlonê çêbû, bi bîryara rêxistina xwe derbasî Kurdistana rojhilat bû.
Actinodura
Actinodura, celebek çûkên biçûk e  ku ji famîleya Leiothrichidae yê ye.
Urfan Alparslan
Urfan Alparslan, bi navê xwe yê din Kamilê Reşo, ava kirin û parastina Kurdistana serbixwe-azad û demokratîk ji xwe rê kirî bû armanc. Wî, bawer dikir ku şoreşa Kurdistanê, her wiha dikare di reya tekoşîna çekdarî rê bigihîje serﬁraziyê. Bi wê baweriyê di damezirandina Artêşa Rizgariya Kurdistanê (ORK) de cih girt û vegeriya welat.
Urfan Alparslan û hevalên wî bi leşkerên Tirk û cehşên ji wan rê di îlona 1988'an da li sînorê Qilaban - Elkê dest bi şer kirin. Ew şerê wan 3ê Kewçêra 1988'an da li Qilaban çiyayê Torisanê bi kîmyabarandina Tirkan bi dawî bû.
Urfan Alpaslan di sala 1945'an da li gundê Mirangî ya ku bi bajarê Agirî va girêdayiyê tê dinê. Li gundê xwe dibistana seretayî dixwînê, piştra terê dibistana mamostetiye. Sala 1967 dibistanê xilas dike û dest bi mamostetiyê dike, ev 6 sal dikude.
Di Sala 1973 de li Stembol ê dikeve Înstîtuya Ataturk a Perwerdehiye, viya jî di sala 1975'an da diqedîne û cardin dest bi mamostetiye dike. Di navbera salên 1975-1978'an da gelek caran tê nefî kirin.
1978 an da bi daxweziya xwe tere Agirî. 1979 da hilbijartina Şarêderiyê da dibe namzetê PSKT ê û di vî hilbijartinê da dibe serokê bajare Agirî. Di vî demê da gelek tehdayî lê dibe, tê girtin, tê birîndar kirin. Piştî cûnta Leşkerî ya 12 Îlone ji welat derdikeve.
Di sala 1984 an da ew û Zeki Adsiz tev bi hevalên xwe yên din ji PSKT ye diqetin û xeta TKSP-Roja Welat ava dikin, dûra ev xet di bin nave TSK (Tevgera Sosyalıst a Kurdistané) dest bi xebatê diki. Ji bo dest pê kirina şerî çekdarî derbazî Rojhilata Navîn dibe.
Di piştî perwerdehiya leşkerî derbazî welat dibin û di 01.10.1988 de li çiyayê Sorisan di şer da şehîd dikeve.
Kilîddaxî
Kilîddaxî, gundekî ser bi navenda bajarê Colfayê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bedrewans
Bedrewans (bi tirkî: Yörükaltı), gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye.
Brieselang
Brieselang şaredariyeke navçeya (Landkreis) Havelland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Wadern
Wadern, bajarekî navçeya (Landkreis) Merzig-Wadernê li herêma Saarland a Almanyayê ye.
Tawik
Tawik, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
Gummersbach
Gummersbach, bajarekî navçeya (Landkreis) Oberbergischer Kreisê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
28 b.z.
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Ûranos (mîtolojî)
Ûranos, carina jî Ûranûs, di mîtolojiya yewnanî de xwedayê ezmanan bû. Jina Ûranos Gaîa bû. Kurê wan Kronos bû. Zarokên wî Tîtan bûn.
29 b.z.
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Mefşûtê
Mefşûtê, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
Wahlstedt
Wahlstedt, bajarekî navçeya (Landkreis) Segebergê li herêma Schleswig-Holstein a Almanyayê ye.
Summer Brielle
Summer Brielle pornostêrkeke amerîkan'e. Heta niha 47 fîlmên porno kişandine.
Taybetiyên Fizîkî
Porî Summer zere, çavê xwe jî çakarin. Pêsîrê Summer Brielle pir mezinin; gereg sebê vî bîye pornostêrkeke navdar.
Okeanos
Okeanos di mîtolojiya yewnanî de Tîtanek û xwedayê okyanûsê bû. Jina û xwişka Okeanosî Têtîs bû. Zarokên Okeanosî xwedayên çeman û 3000 Okeanîdan bûn.
Alakilîse
Alakilîse (bi tirkî: Yatıksırt), gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye.
Exelika Jor
Exelika Jor, gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye.
Gund 16 km durî Xurisan e. Rê heta têketina gund asfalte. Ji erdhejya 1983 an şunda cihê gund hatîye guherandin.
Li gund dibistana seretayî heye. Li gund şebekeya avê û kanalîzasyonê heye. Li gund elektrîk û telefon heye.
Sippersfeld
Sippersfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Donnersbergkreisê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Ẍ (tîp)
Ẍ (bixwîne: ẍê) nîşankeke ku ji bo dengê x yê cuda tê bikaranîn. Ev ne tîpeke serbixwe ye û di alfabeyê de cih nagirê. Sebeba vê ew e bê bêhtir di peyvên ji zimanên din de heye.
Celadet Alî Bedirxan di Hawarê da vê nîşankê pêşniyar dike û bi kar tîne. Ev herf bo dengê /ɣ/ ku di alfabeya erebî da bi herfa غ (ẍeyn) tê nivîsandin, tê bikaranîn.
Liverpool FC
Liverpool Football Club (Yaneya Fûtbolê ya Liverpool) yek ji yaneyên herî kokdar a Îngilîstanê ye. Di sala 1892an de li Merseyside, Liverpoolê hatiye damezrandin. Ji 1892an heta niha 7 şampîyontiya Lîga Şampîyonanê, 3 şampîyontiya kasa UEFAyê, 19 şampîyontiya Premier Leagueê û 8 şampîyontiya FA Cupê bi dest xistiye. Yarîgeha Liverpool FCê Anfield e.
Berxwedana Kobaniyê
Serhildanên li beşên Kurdistanê bo berxwedana Kobaniyê
Berxwedana Kobaniyê, di qada navneteweyî de jî dest veda. Ji hemû herêmên cîhanê bertek ji bo piştgiriya li Kobaniyê hatina dayîn nîşandin. Berxwedana Kobaniyê, pirsgirêka Kurd jî, di qada navneteweyî de bi hemû rengê wê hanî rojevê. Cîhan, bi Kobaniyê û navê wê û berxwedana wê re dirazaha û dirabû. Lê berxwedana Kobaniyê giyaneke Kurdistanî di nava kurdan de bo yekbûna wan jî afirand. Kobanî û hêrîşên ku li wê dibûn, hemû kurdistanî bi hemû beşên civaka Kurd re rakiribû serpiyan. Di wê dema ku berxwedana Kobaniyê didomiya jî, li Bakurê Kurdistanê kurd jî li sînorê Kobanê li deverên weke Pîrsûsê û hwd civiyan û nobet digirtin bo piştgiriya berxwedana Kobaniyê. Lê her roj jî, leşker û polîsên tirk, hêrîşî kurdên ku li herêmên Pîrsûsê û gundên wê nobet digirtîn dikir. Rayadarên dewletê dixwest ku kurdan ji şer sînor derbas bike. Ji ber ku rejîma tirk alîkarî dida DAIŞê. Dixwest ku Kobanê bikeve destê DAIŞê de.
Piştî ku berxwedana Kobaniyê dest pê kir, li deverên Kurdistanê ên başûr, rojhilat û bakurê Kurdistanê gel rabû serpiyan. Di serhildanê Bakûrê Kurdistanê de polîs û leşkerên tirk hêrîşî kurdistaniyan dikir û di nava herdû rojên pêşî ên serhildanan de ser 42 kurdan kuştin û bi hezaran birîndar kirin. Dem bi dem, ji nava wan birîndan jî mirovên ku jiyana xwe ji dest didan û bi wê re hijmara kuştiyên kurdistanî ên bi destê hêzên rejîma tirk zêdetir dibû. Rayadarên tirk, piştî ku serhildanan, bidest "operasyonên qirkirinê" kir. Ew operasyonên qirkirinê jî, di rengê oparasyonên "dozên KCK" de bûn.
Li Bakurê Kurdistanê serhildanên kurdan
Li Bakûrê Kurdistanê piştî ku berxwerdana Kobaniyê dest pê kir û pê de, gelê kurd rabû serpiyan û serhildan kir. Ev asta rabûna serpiyan a kurdan di 7 û 8 kewçêrê de gihişt asta herî bilind. Bi wê re jî, rayadarên dewletê bi polîs û leşkeran re hêrîşî xwepêşanderan dikirin. Di wan hêrîşan ser 50 kurdî re ji aliyê polis û leşkerên tirk ve hatin kuştin. Bi hezaran mirov jî hatine binavkirin û girtin.
Li Başûrê Kurdistanê serhildanên kurdan
Li Başûrê Kurdistanê, li pirraniyan kurd rabûne serpiyan xwe pêşandin li darxistin. Li Dihok, Hewlêr, Helebce, Silêmanî, Kerkûk û hwd li gelek bajarên Başûrê Kurdistanê xwepêşandinên girseyî bûn.
Li Rojhilata Kurdistanê serhildanên kurdan
Li Rojhilata Kurdistanê jî, gelek xwepêşandin bûn. Li herêmên weke Ciwanro, Sine, Kirmaşan, Mehabad, Ûrmiye û hwd, li gelek deveran xwepêşandin bûn. Li Tehran û Tewrêzê jî xwepêşandin bo piştgiriya bi kurdan re bûn. Rayadarên îranî jî, weke yên tirk, hêrîşî xwepêşandêran kiribûn û bi dehan ji wan kiribûn binçav.
Navenda PEN a Kurd
Navenda PEN a Kurd, ango PENa Kurd yekîtiyeke nivîskar û rewşenbîrên kurd e ku ji bo bihêzkirina wêje û zimanê kurdî dixebite. Beşeke ji PENa Navneteweyî ye û ji sala 2013an û vir de di komîteya nûhilbijartî de nûneriya xwe ya her çar perçeyên welêt û zaravayên zimanê kurdî tê de reng girtine û sê jin di komîteya birêveber a giştî de cih girtine. Di 2013an de serokê PENa Kurd a Amedê Şêxmûs Sefer e.
Berxwedana Kobaniyê
Li welatên Ewropayê xwepêşandinên kurdan
Li hemû bajarên Almanya û Fransayê di nav de, li pirraniya bajarên welatên Ewropayê ku kurd lê dijîn, kurd rabûna serpiyan. Çalakiyên weke dagirkirina balafirgehan, li riyên trênan rûniştin, li pêşiya parlemanan kombûn û hwd, gelek çalakiyên cûr bi cûr kirin. Çalakiyên dorveger ên birçîbûnê jî kirin.
Piştî 15ê îlona 2014an û pê de, li hemû welatên Ewropayê kurd li her deverê daketin qadan. Xwepêşandin li darxistin. Li balafirgehan çalakiyên rûniştinê û dagirkirinê li darxistin. Çalekiyên birçîbûnê kirin. Her wisa gelek çalakiyên din jî kirin. Li kuderê kurdek hebû, rabû ser piyan. Kurd, ji qadan neçûn. Berxwedana Kobaniyê, di qada navneteweyî de deng veda. Lê bi wê re jî, bandora xwepêşandinên kurdan ên li Kurdistanê û welatên Ewropayê jî, encamên wê ên dîrokî bûn. Piştî wan xwepêşandinan re êdî rayadarên ewoprî û emrîkî jî behsa dayîna alikariyê li Kobaniyê kir. Piştre hêzên emrîkî alikariya çekdarî gihandin YPGê. Bi wê re jî, balafirên hêzên koalîsyonê yên Amerîkayê çeperên çeteyên DAIŞê bi dest bombabarandînê kirin.
Navenda PEN a Kurd
PENa Kurd li Ewrûpayê
Navenda PEN a Kurd ji aliyê Hüseyin Erdem hat damezrandin. Endamen ewil Hüseyn Erdem, Yayla Mönch-Bucak, Abdurrahman Nakshabandy, Hüseyn Kartal, Emine Erdem, Haydar Işik û Mehmet Uzun bûn. Serokê navenda PEN a kurd Dr. Zerdeşt Haco bû.
Berxwedana Kobaniyê
Di 38em roja berxwedana Kobaniyê de
Berxwedana Kobaniyê, di roja xwe ya 38an de jî domiye. Kurdan, heta vê rojê ji gelek deveran çeteyên DAIŞ şikandin û dan derxistin. Têkçûnên mazin xwarin. Lê bi demê re dema ku çeteyên DAIŞê li kobanê derbeyên mazin xwarin, piştre jî, li Başûrê Kurdistanê xwestin ku pêlek din ya hêrîşan bibina ser herêma Şingalê ya Kurdistanê. Gundên weke Dahola, Namzê û hwd hêrîş kirin. Yanî, ew derbeye li Kobaniyê xwarin, xwestin ku ji vir ve bibersivînin. Ji ber ku ji aliyê parastinê ve li herêmê hê pirsgirêk hene. Ev çete jî wê dibînin û ji wir ve hêrîş dikin.
Navenda PEN a Kurd
PENa Kurd li Amedê û Komeleya Nivîskarên Kurd
PENa Kurd a Amedê di sala 2004an de, li Amedê hate avakirin, lê ev avakirin her çiqas bi daxwaza Navenda PENa Kurd pêk hatibe jî, ne bi destûra PENa Navnetewî pêk hatiye û endamiya wan hêj jî nehatiye pejirandin. Daxwaznameyên serîlêdana endamiya PENa Kurd a Amedê dê di sala 2006an de ji aliyê PENa Navnetewî ve were nirxandin. Di sala 2006an da ev daxwaz nehate pejirandin. Ji lewre, vê rêxistina li Amedê navê "PEN" ji ser xwe rakir û tenê wek Yekîtiya Nivîskarên Kurd li Amedê û paşê Komeleya Nivîskarên Kurd hat binavkirin.
Berxwedana Kobaniyê
Polîtîkaya Ewropayê di derbarê Kobaniyê de
Politikaya welatên ewropî di derbarê kobanê de di temenê bêdengîyekê de xwe li berçav. Lê piştre dema ku kurd bi tevahî rabûna serpîyan û xwepêşandin kirin, êdî hin bi hin wê bandûr kir. Piştre hin bi hin di keviya rojnemeyan de bi gotaran bahse kobanê hat kirin. Parlamane ewropa di rojên 35 û hwd de bi rojava kobanê dicivîya û biryarên di temmenê alîkarîyê de girt. Berî wê jî, rayadarên ewropî ên ku daxûyaniyên erênî didan dibûn. Piştre ew zêdebûn. BI wê re jî, êdî kobanê li rojava ewropa giştî rûnişt.
Politikaya Amerîkayê di derbarê Kobaniyê de
Piştî ku DAÎŞ mazin bû û piştre di pêşengîya emerika de ´koalîsyona li dijî DAÎŞê ava bû. Di rojên pêşî de weke ku di çapameniya ewropa de diha ser ziman, di ya emerika de jî di hat ser ziman ku ´kurd, hevkarên koalîsyonê ê xweza na´. Piştre emerika di temenê de politika ya xwe pêşxist. Piştî ku hêrîşên DAÎŞ´ê li kobanê Zêebûn û piştre û piştî ku her deverê kurdistanî rabûna serhilldanê, êdî hêzên koalîsyonê di pêşengîya emerika de, bidest bombardima li çeperên DAÎŞê kir. Piştre jî, kurdan alikarîya çekî xwest. Ew jî, êdî bi zora kurdan bû.. Lê di rojênn berxwedanê ên 35´an û hwd de, ew alikarîya çekî li kurdan destpêkir.
Polîtîkaya Tirkiyê di derbarê Kobaniyê de
Politikaya tirkiya di derbarê kobanê de di temenê xistina kobanê de bû. T. Ardogan, weke serokkomarê tirk, derdiket ber çapamemiyê û digot ku "kobanê ket, dikeve." Tirkiya alikarî dide DAÎŞê li dijî kurdan. Ji ber ku tirkiya li dijî statûya kurdan bû û li rojava kurdan statûya xwe pêşxistibû. sê kantonên xwe rêvebirinê avakiribûn. Tirkiya dixwest ku ew werina ji holê rakirin. Bo vê yekê, hem alikarî dide DAÎŞê û hem jî ne dihişt ku kurd alikariyê bidina xwe bixwe. Kurdên ku bakûrê kurdistanê ku bo alikarî û piştgirîyê li herêmên sînor ên weke Pîrsûsê civîyabûn, hertimî rastî hêrîşên polîs û leşkerên tirk dihatin. welatên ewropî û bi teybetî jî emerika û kurdan ji tirkiya xwestibû ku "korîdor"ek were vekirin li kobanê bo alikariyê. Tirkiya ne dixwest ku wê jî vebike.
Kerdeşt
Kerdeşt, gundekî ser bi navenda bajarê Colfayê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Rustem Cudî
Rustem Cudî an Ristem Cudî an jî bi navê xwe yê fermî Rüstem Osman, fermandarekî pêşeng ê PKKê bû. Ristem di sala 2011an de, di êrîşeke balafirên artêşa tirk de jiyana xwe ji dest da.
Azab
Azab (bi tirkî: Azap), gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye.
Belçîka
Belçîka an jî Belcîka, Keyaniya Belçîkayê (wekî Beljîka, Beljîk û Beljîkistan jî tê naskirin, bi holendî (flemenî): Koninkrijk België,, ) welatek li rojavayê Ewropayê ye ku dikeve ser sinorên çar welatan: li rojhilatê welat Almanya, Lûksembûrg dikeve başur-rojhilat û Holenda jî dikeve bakurê vî welatî. Beşeke mezin ê Belçîkayê dikeve ser sinorê Fransayê. Herwisa beşeke biçûk a vî welatî dikeve ser Deryaya Bakur.
Desthilata vî welatî demokratî û federalî ye, lê şahîtî (melik) jî hêj heye. Belçîka ji deh parêzgehan pêk hatiye. Paytextê Belçîkayê Bruksel e ku dikeve navenda Belçîkayê. Bajarên dî yên giring ev in: Antwerpen, Gent, Charleroi, Luik û Brugge. Zimanên fermî yên Belçîkayê (holendî (60%), fransî (40%) û almanî (< 1%) ne.
Herêmên Belçîkayê
Herêmên Belçîkayê deh in. Ji van pênc flemen (holendîaxêv) û pênc jî walon (fransîaxêv) in. Bruksel ne tevî van herêman e.
Berberiya herêman
Belçîka ji dû gelên sereke pêk tê: ew jî flemen (60%) û walonî (40%) ne. Flemen bi zimanekî (anjî dîalektek) nezîkî holendî û walonî jî bi fransî diaxifin. Li Brukselê 80% ji rûniştvanên bajêr bi fransî û ên din jî bi flemenî diaxifin, eger biyaniyên ku li Brukselê kar dikin li ber çavan neyên girtin. Ji aliyê cografîk ve Bruksel li navenda Belçîkayê dikeve û bajar weke giravekê di nav herêma flemenan de ye. Lê çiqasî bajar dikevê nav herêma flemenan jî, dîsa piraniya niştecihên bajêr ne bi flemenî, lê bi fransî diaxifin. Sedemen vê yeke jî dîrokî ne û bî tesîra zimanê fransî di sedsalên borî de girêdayî ye.
Belçîka di nav wan sînorên kû em îro dibînin di sala 1831ê de hat damezrandin. Di navbera flemenan û waloniyan de hertim raqîbiyet û tengezarî hebûn, lê evyek tucara nebû sebeba şer û bihevçûnên çekdarî, ku hêjayî gotinê bin. Piştî pevajoyek dirêj ku Belçîka di nav de gelek caran bi parçebûne rûbirû ma û munaqeşeyên kûr li ser pirsa Brukselê di salên şêstî de, di sala 1970î de biryar hat girtin ku Belçîka bibê dewletek federal kû ji sê herêman pêk bê: herêma flemenan, herêma waloniyan û bajarê Bruksel. Bruksel ji ber wê yekê kirin herêmek otonom, ji ber ku herdû aliyan nekarîbûn li hev bikin, ka bajar bikêvê nav herêma kijan alî: ji bo flemenan Bruksel bajarekî ji aliyê dirokî ve bajarekî flemenî bû û herweha diket nav herêma flemenan, lê li gor waloniyan Bruksel bajarekî fransî bû û hejmara niştecihên bajêr jî evjek nîşan dida. Û ji aliyê din ve, sedemek herî giring jî ew bû, ku pêwistî bi baytextek ne di bin desthilatdariya yekî ji herdû aliyan de dihat dîtin. Ji bo van sedeman dawiya dawî -çiqasî biryar di sala 70`yî de hatibê stendin jî- di sala 1989 de Bruksel bû herêmek otonom. Ji xeynî herêmên otonom, kû xwedî dezgehen fermî ne, her komek civakê (flemen, walon û alman) jî xwedî statû û dezgehên fermî ne. Yanî li hêlekê parlamena herêma Walonya heye û li aliyê din parlamena gelê walonî jî heye. Wek nimûne parlamena herêma Walonya tenê li ser gelê di nava sînorên herêma xwe da hukumdare, lê parlamena gelê walonî ji bo hemû mirovên walonî berpirsyare, ew li kudera Belçîka bijîn bila bijîn.
Xerkinî
Xerkinî, Xirkinê, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Bacillus thuringiensis
Bacillus thuringiensis, ev bakteriyayek ku kurmiyan dikuje û parçekî giring ya sazkariyê mişkkuja mîkrob e.
Biobío (çem)
Biobío yan Çemê Biobío (bi spanî: Río Biobío), çemekî Şîleyê ye. Dirêjiya wî 380 km ye.
Zok
Zok, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
Ardos, Pasîna Jêr
Ardos (, bi tirkî: Değirmenler), gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye.
Aso (rojname)
Aso rojnameyeke rojane ya siyasî û giştî ya kurdî ye ku li Başûrê Kurdistanê tê weşandin.
Rojnameya Aso ji Nîsana sala 2004an derdikeve, û li Bexda û Kurdistanê tê belav kirin. Ji aliyê Dezgeha Xandan tê weşandin.
Girêdanên Derve
Malpera Rıojnameya Aso
30 b.z.
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Zikreş
Du gundên bi vî navî hene :
Abidiye
Abidiye, gundekî bi ser navçeya Ceyhana Edeneyê ve ye.
Dallgow-Döberitz
Dallgow-Döberitz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Havelland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Pirbûna nezayendî
Pirbûn, zêdebûn an jî zorbûn (bi înglîzî: reproduction) yek ji taybetmendiyên bingehîn ên hemû cor ê zîndeweranan e. Zîndewer bi kiryara pirbûnê zindewerên mina xwe çê dikin. Ango bi pirbûnê hêjmara zîndewer zêde dibê. Bi vî awayê gava zîndewer dimire, yên nû çêbûyî cihê wê digirin, loma  li ser rûyê erdê nifşa zîndewer didome û naqele.
Di nav zindeweran de karê pirbûnê bi du coran rû dide; hinek bi pirbûna nezayendî, hinek zîndewer jî bi pirbûna zayendî zîndewerên nû çê dikin.
Heke peydabûna weçeyê (nifşa nû) ji xane an jî koma xaneyên yek bavan be, ev cor zêdebûn, wekî pirbûna nezayendî tê navkirin. Li gor zanista polenkirina zîndeweran, hemû zîndewerên li ser rûyê erdê di bin 5 cîhanan de tên dabeşkirin; cîhana bakteriyan,  cihana arkeyan, cîhana pêşengeyan(protîst), cîhana karokan, cîhana riwekan û cîhana ajalan. Hemû endamên cîhana bakterî û arkeyan, hinek endamên ji cihana pêşengeyan, hinek zîndewerên ji cihana karokan, hinek endamên cîhana riwekan û cihana ajalan bi pirbûna nezayendî zêde dibin. Ji bo pirbûna nezayendî pêdivî bi xaneyên zayendê (tov û hêk) nîn e. Zindewera nû ango weçe (bi înglîzî: offspring), ji yek bavan (bi înglîzî: parent) çê dibe. Bavan bêzayend e. Ne hewce ye ko ji bo cotbûnê rastê hevserek were. Bi eslê xwe pirbûna nezayendî corek ji dabeşbûna mîtozî ye. weçeyên nûçêbûyî bi her awayî dişibin bavanê xwe. Pirbûna nezayendî li gor pirbûna zayendî, bi awayekî hêsantir, leztir û bi xerckirina enerjiyek kêmtir rû dide. Heke hawirdor guncav be û li hawirdorê guherînên neyînî çê nebe, wê gavê bi pirbûna nezayendî, di demek kurt de ji yek bavanek, bi hêjmarek zêde weçe çê dibin.Lê heke hokarên wekî germahî, sermahî, ronahî hwd ên hawirdorê di demek kurt de biguhere, ev rewş li ser jiyana corên bi pirbûna nezayendî zêde dibin de bandorek neyînî dike. Ji ber ko zindewerên bi pirbûna nezayendî zêde dibin ji aliyê bomaweyî (genetîk) de kopyayê hev in, guherînek neyînî ya jîngehê dibe ko hemû endamên corê biqelîne. Wekî mînak; heke hokarek nexweşiya nû di hawîrdora van zîndeweran de belav bibe, ne yek û du lê hemû endamên corê bi carek ve bi wê nexweşiyê dikevin. Bazdan (mutasyon) yek ji hokarên serekî yên hawirdorê ye ko dibe sedema guherîna bomaweyiya zîndeweran. Her çiqas bi pirbûna nezayendî, zîndewerên kopyayên hev peyda dibin jî, bazdan dibe sedema çêbûna texlîdên nû di navbera van zîndeweran de. Bakterî bi pirbûna nezayendî zêde dibin lê ji ber mutasyonan li ser erdê ne yek lê gellek cor û texlîden bakteriyan heye.
Dabeşbûna nîvekî
Pirbûna bi dabeşbûna nîvekî bi gelemperî di zindewerên tekxaneyî de rû dide. Bakterî, arke, protîst û korokên havên mînakin bo zindewerên texaneyî ko bi dabeşbûna nîvekî pir dibin. Di dabeşbûna nîvekî de, ji dabeşbûna xaneyek, du xaneyên wekhev peyda dibe. Pêvajoya dabeşbûna nîvekî li hemû zîndeweran de ne yek e, lê duhendebûna ADN an jî krozoman û parvekirina zanyariyên bomaweyî bo herdu xaneyên nû, ji bo hemûyan heman e .Di pêvajoya dabeşbûna nîvekî de, zîndewer kromozom an jî ADN ya xwe duhende dike, qebareya xaneya xwe zêde dike, paşê dabeşê du beşa dibe, her beşek kopykekî ADN an jî kromozoman digire. Bi vî awayê du zîndewerên kopyayên hev peyda dibe.
Parçebûn
Li pirbûna bi parçebûnê de laşê bavan parçe dibe, ji her parçeyek zîndewerek nû çê dibe. Pirbûna bi parçebûnê di nav zîndewerên firexaneyî de rû dide. Hin corên ajal, karok û riwekan li gel pirbûna zayendî, bi parçebûnê, bi awayekê nezayendî jî zêde dibin. Ji bo pirbûnê, parçebûna hin zîndeweran di bin kontrola zîndewerê de, bi awayekî asayî rû dide. Hin perçebûn jî ji ber erîşên nêçîrvanan an jî ji aliyê mirovan ve bi awayekê destkarî rû dide. Ajalên wekî îsfenc, kurmê pan, stêra deryayê, bûka deryayê mînak in bo pirbûna bi parçebûnê li ajalan. Planerîa corek ji kurmên pan e û mînaka herî baş a bo pirbûna bi parçebûnê. Planerîa dikare bi awayekî asyayî xwe parçê bike, ji her parçeyek planerîayê, planerîayên nû çê dibe. Herwisa heke mirov laşê planerîayê bo 3-4 paran parçê bike, û heke jingeh jî guncav be, ji her parçeyek planerîayê, planerîayek nû çê dibe. Îsfenc û mercan du ajalên deryayê ne ko dikarin bi perçebûnê pir bibin. Di laşê îsfencan de pêvajoya pirbûnê bi qetîna komek xaneyên taybet dest pê dike. Xaneyên ji laşê bavan qetiyayî, di hawirdorek guncav de, gir dibe, dibe îsfencek nû.
Partenogenez
Partenogenez (bi înglîzî: parthenogenesis) corek ji pirbûna nezayendiye ko weçe ji hêka nepîtandî çê dibe. Ango ji bo pirbûna bi partenogenezê hewceya têkiliya zayendî (seksî) nîn e, loma ev pirbûn, wekî peydabûna ji keçîn (bi înglîzî: virgin birth) tê navkirin. Piraniya ajalan bi pirbûna zayendî zêde dibin lê hinek ajal û riwek dikarin bi partenogenezê jî pir bibin. Partenogenez bi gelemperî li ajalên bêbirrbirredar (bi înglîzî: invertebrate), bi taybetî kêzên wekî kêçên avê, spiyên riweka, mozqirtik, mêşhingiv û hin corên mûriyan (gêrik) de rû dide. Herwisa hin ajalên birrbirredar (bi înglîzî: vertebrate) jî bi partenogenezê pir dibin. Wekî mînak, hin corên xişokan, beqan û mesiyan dikarin bi partenogenzê pir dibin.
Pirbûna vejetayî
Pirbûna vejetayî (bi înglîzî: vegetative reproduction) corek ji pirbûna nezayendî ya riwekan e.Bingeha pirbûna vejetayî, beyî ko pîtandin rû bide, bi dabeşbûna mîtozî û nûbûnê (rbi înglîzî: regeneration) peydakirina riwekek nû ye. Ji ber ko ev pirbûn corek ji pirbûna nezayendî ye, riweka nûçêbûyî (weçe) kopyaya riweka bavan e. Pirbûna vejetayî di nav hin riwekan de bi awayekî xwezayî rû dide, lê ji aliyê mirovan ve jî bi awayekî destkarî ji endamên vejetayî riwekên nû tên çêkirin. Pirbûna bi qedê xişok, pirbûna bi rîzom, pirbûna bi tuber, pirbûna bi pîvaz mînakin bo pirbûna vejetayî ya asayî.
Lûlkirin, qelemçandin û çandina şane hin rêkên sereke yên destkarî ne bo pirkirina riwekan .Hin riwek hene êdî nikarin bi pirbûna zayendî zêde bibin. Wekî mînak; riweka muzê û riweka tiriya bêdendik di jîngehê de nikarin bi tena serê xwe bi pirbûna zayendî zêde bibin, divê teqez bi zêdebûna vejetayî bên zêdekirin. Hin caran jî ji bo sedemên aborî riwek bi pirbûna vejatayî tên zêdekirin. Ji bo zêdekirina riwekan, beşek ji reg, qed an jî pelên riwekê tê girtin, vê beşa riwekê wekî qelem (bi înglîzî: scion) tê navkirin. Qelem an ji bo lûlkirinê tê bikaranîn an jî raste rast tê çandin. Di jîngehek guncav de pel û regên qelemê geş dibe qelem dibe şitil. Bo lûlkirinê bi gelemperî qelem bi qedê makeriwekê ve tê yekxistin. Lûle û şaneyên riweka mak bi yên qelemê ve yek dibin. Bi lûlkirinê taybetmendiya riweka mak di demek kin de diguhere.
Steinbach am Donnersberg
Steinbach am Donnersberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Donnersbergkreisê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Moosburg an der Isar
Moosburg bajarokekî navçeya (Landkreis) Freising li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Mizage
Mizage, berê li ser Hendîfê bû, niha statûya gund girtiye. Bi zarava dimilî dipeyivin. 20 km ji Licê dûr e. Navê gund di sala 1928'an de bi awayî fermî Mîzak bûye, lê pişt re dewleta Tirk navê Kılıçlı lê kiriye.
Posîdon
Posîdon di mîtolojiya yewnanî de xwedayê avê û deryayê bû. Posîdon di heman demê de xwedayê hespan û erdhejan bû. Jina Posîdonî Amfîtrîtê bû. Posîdon birayê Zeus û Hadês bû.
Waldenburg, Saksonya
Waldenburg, Saksonya, bajarekî navçeya (Landkreis) Zwickauê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Xirbetêz
Xirbetêz, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
Santiago de Chile
Santiago de Chile paytexta Şîleyê ye. Rûerd — 641,4 km². Nifûsa wê 5.428.590 e (2002).
Bilîtkey Nadir Axa
Bilîtkey Nadir Axa, Bilîtkey Nadir Aẍa, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
31 b.z.
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Talêbgolî
Talêbgolî, gundekî ser bi navenda bajarê Colfayê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Rr (tîp)
rr (rêya xurt, rêya tûj) ji bo nivîsandina dengdara diranî ya herikiya lerzok a xurt [r] tê bikaranîn. Ev ne tîpeke serbixwe ye û di alfabeyê da cih nagire.
Ev karakter boyê vî dengê [r] ku di alfabeya kurdî ya erebî da bi herfa ڕ dinivîsin, tê bikaranîn. Di alfabeya kurdî ya latînî da ev wek tîpekî tune, lê boyê nivîsandina wê niqaş heye. Gellek caran bi rr tê nivîsandin, lê di destpêka peyvekê de bi vê awayî nayê nivîsandin ji ber ku rêya destpêkê herdem xurt e.
Hinek zimannas wê mîna dengên din ên enfatîk (ḉ, ḱ, ṕ, t́) bi karaktereke cuda wek Ŕ - ŕ nivîsandinê pêşniyaz dikin. Bo mînak binihêre: alfabeyên kurdî
Başê
Başê, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Miss Universe
Miss Universe anku Şahciwana Gerdûnî, Rinda Gerdûnê, yek ji pêşbaziyên bedewîtiyê ye ku ji sala 1952yê ve tê lidarxistin. Ji aliyê fîrmaya tekstîlê ya amerîkayî Pacific Mills ve bo hemberiyê bi Miss Worldê ve bike, hatiye lidarxistin.
Lîsteya serketiyên vê pêşbaziyê
Ev pêşbaziya „gerdûnî“, derveyî DYAyê jî hatiye lidarxistin. Bo mînak: 1930 li Rio de Janeiro (Brezîl), 1932 Spa (Belçîka), 1935 li Bruksel.
Lîsteya serketiyên di nava salên 1926-1935 jî wiha ye:
Têbinî:
Mîtolojiya kurdî
Mîtolojiya kurdî, têgeheke kolektîf e ji bo bawerî û bikaranînên koma gelên kevnar ên ku ji aliyê çandî, etnîkî yan jî zimanî ve girêdayî ne ku li çiyayên Kurdistanê (li bakurê rojavayê Zagrosê), bakurê Mezopotamya û başûrê rojhilatê Anatolyayê dijîn. Di mîtolojiya kurdî de berî ku baweriya wanê Paganîzm ya Hind û Ewropî ya beriya ku ew dibin misilman yan jî xirîstiyan efsaneyên herêmî, efsane û folklora wan vedihewîne.
Di mîtolojiya kurdî yên kevnar ku heta îro hatine û mîtolojiyên herî ku têne zanîn mîtolojiya Kawayê hesinkar, Şahmaran û mîtolojiya Teyrê pepûkê ye.
Kawayê hesinkar
Yek ji mîtolojiyên kurdî ya ku heta roja îro hatiye mîtolojiya Kawayê hesinkar e. Li gorî mîtolojiyê, beriya 2500 û 2600 salan hesinkarekî bi navê Kawa hebûye ku di bin desthilatdariya padîşahekî Asûrî yek pir zalimê bi navê Dehak, jiyaye. Ev padîşah gelek zalim bû û li gorî efsaneyê li ser her milê wî mar yan jî birîn hebûn. Ji bo ku van her du maran têr bike, her roj du zarokên kurd wek qurban dianî qesra xwe û aşpêjên wî mejiyê van her du zarokan wek xwarinê didan marên wî. Di dawiyê de du kesên bi navê Armayel û Garmayel ku ji vê zilmê bêzar bûne û dixwazin tiştekî bikin, wek aşpêj dikevin qesra padîşah. Her du aşpêj li cihê zarokan mejiyê pez ji bo xwarina marên padîşah amade dikin û alîkariya zarokan dikin ku zarok bi dizî ji qesrê birevin û derkevin serê çiyan. Bi demê re gelek zarok û kes li serê çiyayan zêde dibin. Artêşeke bi serokatiya Kawa di 20ê adarê de ber bi qesra padîşahê zalim Dehaq ve diçe û Kawa bi derbên çakûç û xencera xwe bi ser dikeve û padîşah dikuje. Bi kuştina Dehak re, Kawa li hemû girên derdorê agir pêdixe û peyama serkevtinê ji kesên serê çiyayan re dişîne. Bi vî awayî gelê kurd ji destê padîşahê zalim rizgar dibe û roja din bihar tê.
Di heman demê de ev têgeha mîtolojîk bi roja Newrozê re jî hatiye girêdan.
Guhertoya yekem
Di yek guhertoya efsaneyê ya ku tê gotin de, Şahmaran jîndarek xwedî nîv mar û jin e. Kurê malbateke feqîr Camsab û hevalên xwe, di nav daristanê de bîreke ku tê de hingiv heye dibînin û Camsab ji bo ku hingiv derxîne dadikeve ser bîrê. Lê hevalên wî ji ber çavbirçîtiya xwe, piştî ku hingiv derdikeve Camsab di bîrê de dihêlin. Piştî demekê Camsab cihê ku ronahiya dibîne axê dikole û ji ber ku ax diqelişe xwe li baxçeyekî dibîne. Xwediyê baxçeyê Şahmaran yanî şahê maran e. Şahmaran bi guhdarîkirina çîroka Camsab, piştî ku behsa nankoriya mirovan dike, dihêle ku Camsab bi salan li baxçeyê wê bijî. Lê piştî demekê ciwan dibêje, ji ber ku bêriya malbata xwe kiriye, dixwaze ji wî baxçeyê derkeve. Şahmaran bi du şertên xwe wî berdide. Her du şerên Şahmaran ev e ku, Camsab cihê Şahmaran ji kesî re nabêje û qet nakeve delavşokê (hemam). Sedema van şertan, ji ber ku kesên ku bi şahmaran re rû bi rû maye û dema bikeve delavşokê (hemam) bi pûlên li ser çermê maran tê pêçandin.
Li ser vê yekê Şahmaran û Camsab li hev dikin, Camsab vedigere malê û bi malbata xwe re jiyana xwe didomîne. Lê rojekê mîrê welêt nexweş dikeve û wezîr dibêje ku dermanê nexweşiyê tenê xwarina goştê Şahmaran e. Paşê Mîr fermanan dide ku her kesî tovê delavşokê bikin. Jiber ku li laşê Camsab pûlên maran derdikeve, eşkere dibe ku Camsab cihê Şahmaran dizane. Camsab ji ber ku piştî îşkenceyê nikare li ber xwe bide, cihê Şahmaran dibêje ka Şahmaran li ku ye. Dema ku Şahmaran tê girtin û dema ku dema Camsab dibîne, heman tişta ku salên berê li ser nankoriya mirovan Camsab ji Şahmaran re gotiye, Şahmaran ji Camsab re dibêje û paşê li wir tê kuştin.
Guhertoya duyem
Di demekê de şivanek sêwî hebûye ku bi dê û bi du xwîşkên xwe re jiyan kiriye. Şivan ku hemû jiyana wî bi xwedîkirina ji bizin û pezan pêk dihat, rojekê bi bizinên xwe re diçe serê çiyayek. Bi germahiya havînê re diweste û xwe avêt siya darekê. Çavên şivan di navbera xew û şiyariyê de diçû û vedigere, demekê govenda mêşên hingivîn ên di nava zinaran de ye, dibîne. Ew li mêşên ku li dora zinar dizivirin meraq dike. Ji ber ku nikare meraqa xwe nikare bi şiva destê xwe kulika ku mêşên hingivê çûne dikole, valahiyeke fireh û kûrtir derdikeve holê. Çi qas kulik mezin be, mêşên hingiv ew qas zêdetir li dora diwarên çala bîrê de direqisin. Gava hinekî din jî dikole, dibîne ku dibîne ku di bîrê de bi şanan hingiv di bîrê de heye. Her çiqas ew çend şanê hingivê hilde jî lê dibîne ku hingivê zêde li dawiya valahiyê de ye. Hewl dide ku kevir a li devê bîrê rake û xwe berde bîrê lê nikare.
Piştre li ser vê yekê gazî du hevalên xwe yên şivan ên ku gelek ji wan hez dikir, dike. Gava her sê şivan bi hev re kevir dihejînin, dibînin ku şikeftek ku dişibe bîreke kûr tijî hingiv e. Bi dîtina van hingivan ew karê derxistina hingivan li hev dabeş dikin kar û dest bi derxistina hingivan dikin. Çend rojan şivanê sêwî yê li gorî dabeşkirina kar, bi werîsê dadikeve xwarê, yek bi yek şanê hingivan berhev dike û hevalên wî dikişîne jor. Karên tofkirina hingivan qediya ye, ji texmînên wan zêdetir hingiv berhev kirine. Bi qedandina berhevkirina hingivan re şivanê sêwî werîsê bi xwe ve girêdide ku hevalên wî, wê ji bîrê bikişînin. Lê mixabin hevalên wî ji ber pirbûna hingivê ku hatiye derxistin xwe şaş dikin û difikirin jibo ku hingiv hemî ji wan re bimîne hevalê xwe dihêlin di bîrê de. Bi vî awayî hevalê xwe di şikeftê de dihêlin û carek din kulika şikeftê dikirin û ji wir diçin.
Dayika şivanê sêwî her çiqas li çiya û zozanan dikeve û li hemû qulên daran û şikeftan dinêre jî tu şopêkî kurê xwe nabîne. Hevalên wî yên ku xayintî li şivanê sêwî kirin e, hingiv firotine û dewlemend bûne. Şivanê sêwî ku di şikeftê de asê maye, nikare dengê xwe bigihêje kesî, çend rojan difikire ku çi bike û bi westayî dikeve xewê. Ew jî nizane çend rojan yan jî çend şev razaye, dema ku hêviya xwe winda dikir, di tariyê de ronahiyek dibîne. Bi şiva destê xwe dest bi kolandina cihê ku ronahî jê tê dike û ji nişkeve çalek dadikeve. Ev çala ku hildiweşe rê li di cîhanek bi tevahî cûda jê re vedibe û her ku gavekê davêje, ew berjêr dibe û di kûrahiya rêyekê de tê kişandin. Şivanê sêwî ku ji ber ketina xwe nekarîbû demekê bi ser xwe de were, dema ku çavên xwe vedike ku li der û dora xwe dinêre, dibîne ku her cure bedewî li cihekî ku her cure hêşînayî (sebze) û fêkî lê hene. Di vê cîhana bêhempa de ji bilî maran tu zindî li der û dora wî tune ne. Li hemberî vê dîtinê hem matmayî dimîne û hem jî ditirse. Du marên mezin ên ku nêzî şivan dibin, wî digihînin nava koşkekî mezinê ku gelek balkêş û xweş e. Di orta odeyê de jinek ku nivê bejna xwe, ji jêr de mar û ji jor de mirovek jin e ku pir bedew e li ser kursiyê rûniştiye.
Piştî ku Jina nîv mar ku li ser rûniştekê rûniştibû, piştî ku got ew wî nas dike û çîroka îxaneta ku ew pê re rû bi rû maye, dizane û xwe wek Şahmaran ango "Şahê Maran" dide naskirin, jêre dibêje “Ne hewce ye ku hûn bitirsin, heta ku ez li vir bim, mar ne ji te re ne jî ji mirovên din re tiştekî nakin. Marên di taca min de jî bi mejiyê min ve hatine girêdan."
Tiştê ku hatiye serê şivan, mîna ku ew bi xwe jî jiyabe, ji şivan re dibêje. Şivan bi vê dîmena balkêş matmayî dimîne, jiber vê matmayiya xwe hindik dimîne ku zimanê xwe daqurtîne. Şahmaran ji şivan re dibêje: “Hemû xwestekên te dê were cih, hûn rihet bin.” Ji bilî mayîna li welatê maran pê ve tu rêyek ji şivan re namîne. Bi demê re di navbera Şahmaran û şivan de nêzîkbûn çêdibe û heft qatan di binê erdê de evînek çêdibe.
Gelek dem derbas dibe, şivan difikire ku dem hatiye ku daxwazek ji Şahmaran bike û ji Şahmaran re dibêje “Tevî ku ez ji te hez dikim min bêriya dayîka xwe û her du xwişkên xwe kiriye, kesek tine ku li wan xwedî derkeve. Nizanim ew niha çi dikin û rewşa wan çiye. Ez ji we dixwazim ku hûn min bişînin ba wan." Tevî ku Şahmaran ji ber ku pir ji şivan hez dike naxwaze şivan bişîne, lê jiber ku şivan dixwaze here, dilê wî jî naşkine. Ji şivan re dibêje: "Ez ê te bişînim. Lê ez dizanim, eger ez te bişînim, wê mirina min bi destê te be, tuyê min bikujî. Şivan soz dide Şahmaran û jê re dibêje “Ev bi sedema mirina min be jî, ez ê tu carî xiyanetê li te nekim”. Şahmaran ji şivan re dibêje "Tiştê ku tu nizanî ez dizanim. Çûna te mirina min e. Lê ger daxwaza te çûyîn be ezê te bişînim"
Piştî vê axaftina di navbera wan de Şahmaran ji şivan re dibêje “Berî ku ez te bişînim ez ê hinek tiştan ji te re bibêjim: "''“Welatek heye, deşt û zozanên wê yê bilind heye. Li ser wan deştan çiyayekî bilind heye. Gelên wî welatî her sal tên zozanên bilind. Salê rojekê gel tên ser kaniyê û kêfa xwe distînin, piştre di tasan de şîr dadigrin û li wir dihêlin Piştî ku gel ji wir diçin, hemû mar diçin û ji wan tasan şîr vedixwin û vedigerin. Ew roja ku wekê roja me ji me re hatiye diyarkirin, ez ê jî tême wir.”"
Milower Land
Milower Land şaredariyeke navçeya (Landkreis) Havelland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Mîtolojiya kurdî
Guhertoya duyem
Gava ku şivan piştî demeke dirêj vedigere gundê xwe, dibîne ku xwişkên wî mezin bûne, diya wî ji ber şîn û giriyê çavên wê kor bûye, her du hevalên wî yên ku xiyanet lê kirine, bi pereyên ku ji hingivan qezenc kirine, dewlemend bûne. Dema ku diçe ba diya xwe, diya wî bi bêhna kurê xwe wî nas dike û çavên wî ji şahiyê vedibin. Diya wî dibîne ku kurê wê mezin bûye û xortekî bedew jê derketiye. Şivan bi vegerîna gundê xwe, tê bihîstin ku padîşah li welêt nexweş ketiye. Hemî nojdarên welêt têne gazî kirin ku padîşah çarekê jêr e bibînin û wî nexweşiya baş bikin. Nojdarên ku nikarin ji nexweşiya padîşah re çare bibînin, bi fermana padîşah serê wan tê jê kirin. Hemî nojdar têne kuştin, li welat tenê nojdarek maye. Padîşah gazî wî dike û jê dixwaze ku çareyek ji nexweşiya wî re bibîne. Ji ber ku nojdarên din gelek dermanan ceribandine, ev nojdar tenê vebijarkek pêşkêşî padîşah dike û ji padîşah re dibêje “Dermanê te Şahmaran e, tu goştê xwe bipêjî û bixwî tuyê sax bibî. Ji xeynî vê tu derman tune ku nexweşiya te derman bike.” Padîşah dipirse: "Ez Şahmaran li ku dikarim bibînim?" Doktor ji Padîşah re dibêje: “Li welatê we yekî Şahmaran dîtiye. Ew kesê ku Şahmaran dîtiye li ser pişta wî nîşana Şahmaran heye. Werin em delavşokeke mezin ava bikin û hemû mêrên welêt bînin û ji wan bixwazin ku cil û bergên xwe derxin da ku di vê delavşokê de xwe de bişon. Bi vî awayê kesê ku Şahmaran dîtiye ji nîşana li ser pişta wî, emê nas bikin.”
Li ser vê yekê ferman tê dayîn ku hemû mêrên welêt di delavşoka padîşah de xwe bişon. Dema hemû mêrên hatin ku xwe bişon cil û bergên xwe ji xwe dikirin, padîşah û nojdar li nîşana Şahmaran a li ser laşê wan geriyan. Hemû mêrên welêt di delavşoka padîşah de xwe dişon, lê nîşana ku lê digerin li ser laşê tu kesî de nayê dîtin. Ji ber ku heta wê rojê tenê kesekî Şahmaran dîtiye. Êdî “Kî maye?” tê pirsîn. Wezîrên padîşah dibêjin ku kurê pîrejinekê li cihekî dimîne, çend sal berê winda bûye û piştî demek dirêj paşê vedigere mala xwe. Paşê gazî şivan dikin ku xwe di delavşoka de bişo. Haya Şivan ji nîşana Şahmaran a li ser pişta wî tineye. Gava ku şivan xwe tazî dike, nîşana zêrîn a Şahmaran li ser pişta te di navbera herdu milên wî de xuya dibe. Nojdar diqîre "Ev mirovê ku em lê digerin," ev e, dibêje. Badîşah fermana dide nobedaran ku şivan bigirin. Şivan ji bo ku jê wan re bêje Şahmaran li ku dîtiye, îşkence lê tê kirin. Şivan soza xwe ya ku daye Şahmaran bi cih tîne û li di derbarê Şahmaran de yek gotinê jî nabêje. Padîşahê ku ji şivan tiştek hîn nebû, dê û xwişkên şivan digirin. Ji şivan re dibêjin dema ku şivan cihê Şahmaran ji wan re nebêje ew ê dayik û her du xwîşk ên wî bikujin. Li ser vê yekê şivan qels dibe û tine ziman dike ku wî Şahmaran dîtiye. Şivan dibêje, dema ku biharê vedibe û kulîlk li deştên bilind ên welêt vedibin, mar ji axê derdikevin û salekê carekê ji şîrên ku ji aliyê welatiyan ve li kaniyê tê datînin mar vedixwin û Şahmaran tenê wê demê derdikeve holê.
Wekî ku Şahmaran di dema ku şivan li bal wê bû, gotiye, şivan xiyanet lê kiriye û hemû agahiyên ku dê bibe sedema mirina wê şivan dide padîşah. Padîşah haziriya xwe li ser gotina şivan dike û li benda roja ku Şahmaran xuya dibe, disekine. Di dawiyê de roja ku padîşah li bendê ye tê. Padîşah bi nojdar û nobedarên xwe re diçe cihê ku dê Şahmaran lê bigire û li kêleka kaniya ku tasên şîr lê mane, dikeve kemînê. Welatiyên ku wê rojê diçin deştê dîsa li ser kaniyê kom dibin. Şahiya dikin, rîtûelên xwe pêk tînin, şîrikên xwe li ber kaniyê dihêlin û diçin. Piştî ku gel ji wir diçin, wek her sal, hemû mar yek bi yek ji binê erdê derdikevin şîrê xwe yê têr vedixwin, yek ji tasên şîr vedixwin û vedigerin hêlînên xwe. Bi vî awayî roj nîvî dibe. Li cihê ku wê Şahmaran bê, Padîşah û leşkerên xwe di xweveşartinê de ne. Padîşah dibîne ku nîv mar û nîv jin Şahmaran li ser pişta du marên mezin tê ser kaniyê ku şîrê xwe vedixwe. Li ser vê yekê leşkeran Şahmaran dixin dîl digirin. Şahmaran di kemînekê de hatiye girtin, hewlên xwe xilas kirinê wî bê feyde dimîne. Şahmaran tê girtin û tê zincîr kirin. Şahmaran berê xwe da şivan û dibêje: "Min dizanibû ku tû ê îxanetê li min bikî. Lê berî ku min bibin, destûr bidin ku ez tiştekî ji maran re bêjim." Ji bo ku di navbera mirov û maran de dijminatiyek bê dawî çênebe ji maran re dibêje: “Niha dest bi şer nekin. Ez diçim, lê ez ê roja nehê ya hefteyê vegerim. Heta wê rojê divê mar ji binê erdê derkevin û li seranserê cîhanê belav bibin. Heta ku ez bêm, divê her yek ji we li cihekî dinyayê be." (Şahmaran tê derdixe ku ewê êdî venagere jiber vê yekê ew roja ku di hefteya de tine, roja nehê dibêje. Şahmaran bi vî awayî pêşî li marên ku ji ber esaretê wê marên ku xwe amade dikin ku şerê mirovan bikin asteng dike. Mar tenê bi li ser axaftin Şahmaran ji binê erdê derdikevin û li seranserê cîhanê belav dibin.
Padîşah, ku Şahmaran dîl girtibû, ji wir digire û dibe. Şahmarana ku bi şîreta nojdar weke qurbanekê tê serjêkirin, weke ser, laş û dûv dikin sê beş. Her perçeyek jî di beroşek cuda de tê kelandin. Bijîjk ji bo xwe ava perçeya serê Şahmaran, ji bo şivan laş û ji padîşah re bi dûvikê vediqetîne. Nojdar a ku ji ava serî Şahmaran dixwe, dest bi têgihiştina zimanê hemû zindiyan û nebatan dike û dest bi dîtina bûyerên ku dê pêşî lê bibin, dike. Di bin zexta padîşah de şivan parçeyê laşê wî dixwe, lê ji ber ku îxanet li heval û hezkirê xwe kiriye û îxanet li Şahmaran kiriye, dest bi xeman dike. Padîşah jî ku ji ava dûvê Şahmaran ku jehra maran lê tê berhevkirin dixwe, dimire.
Teyrê pepûkê
Teyrê pepûkê mîtolojiyek e ku tê bawerkirin ku keçekê sêwî ji tirsa dêmariya xwe birayê xwe yê ji xwe biçûktir kuştiye û ji ber vê yekê li xwe nifir û ji Xwedê xwestiye ku bibe teyr heta dewra dinyayê jibo şîna birayê biqîre. Li gorî mîtolojiyê ev keç bûye Teyrê pepûkê.
Teyrê pepûkê bi taybetî li herêma serhedê her sal di biharê de dertê heta ku giha hişk dibe, bi dengekî ku dengê peyva "pepûk" diqîre.
Di demekê malbatek li gundekî çiyayî yê biçûk li jiyan kirine û du zarokên wanê yek kur û yeka din jî keç hebûn. Hemî xwestekên vê malbatê di asteke bi kêf, bextewarî û şadiyê de dihate cih. Ev her du zarokên delal, ku li gundê ku lê dijîn, gelekî tên ecibandin, di bin siya darên li quntara çiyayan de, di nav bedewiya deştên ku şîn û kesk e, heta ku rojekê dayika wan ji nişkeve nexweş ket û dimire, bi jiyaneke pir kêfxweşî mezin dibin.
Bi mirina dayika her du zarokan hemî kêfxweşî, aramî û bextewariya malbatê veguherand xemgîniyê û hilweşand. Bira û xwîşk wek berê ne keniyan û ne jî bi kêfa xwe dileyîstin. Piştî demekê ji ber ku kesê ku li malê xwarinê çêbike tune bû, bavê wan neçar ma ku ji nû ve bizewice. Dema ku bavê wan zewicî, ​​dêmariya wan bêzar bû û zarokên wê çênedibû. Ji ber wê jî qet ji zarokan hez nedikir û dijminatî li zarokan dikir. Kengî fersend bi dest dixist, xerabiyê dikir û çi ji xerabî ji destê wê dihat li zarokan dikir. Dema ku bavê zarokan ji mal diçû xerabî û zexta li ser zarokan zêde dibû. Zarok bi şev û roj kar bi wan dida kirin, li wan dixist û ditirsand ku ji kesî re nebêjin. Bi van hemî xerabiyan, zarokan bi fikra ku ji bavê xwe re bêjin û bavê wan ji wan bawer nake, hewl didan ku jiyana xwe bidomînin.