cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Testosteron
Bandora testosteron di temenê korpeleyî de
2. Ji zikekelênê ber bi tûrikê gun ve daketina gunan.
Gunên korpeleyê di zikekelênê de diperisin, du meh berê zayinê herdu gun ber bi jêr ve dilivin û dikevin nav tûrikê gun. Tûrikê gun, ji kîsekek bi çerm dapoşî pêk tê û ji berranê ber bi derve daliqandî ye. Erkê serekê yê tûrikê gun hênikkirina sperman e.
Bandora testosteron di temenê pêgihîştî de
Di laşê mirovê bi temenê pêgihîştî de du erkên testosteronê heye;
Bandora li ser endamên zaûzê
Testosteron qebareya çûk, gun û tûrikê gunan zêde dike. Ji destpêka temenê pêgihîştinê (10-14 salî) heta temenê 20 saliyê, çûk û gûn gir dibin. Herwisa ji bo berhemanîna sperman jî pêdivî bi testosteronê heye.
Bandora li ser peydabûna sîfetên zayendî yên duyem
Di laşê nêran de çûk û gun, di laşê mêyan de zê û hêkdank sîfetên zayendî yên yekem in.
Sîfetên reftarî (bi înglîzî: behavioral) û fîzîkî yên ko nêran ji mêyan cuda dikin jî wekî sîfetên zayendî yên duyem(bi înglîzî: secondary sexual characters) tên navkirin. Sîfetên zayendî yên duyem ên nêran bi bandora hormona testosteronê, di dema temenê pêgihîştinê (bi înglîzî: puberty) peyda dibin. Testosteron xaneyên armanc de çêbûna proteînan han dike, bi çêbûna proteînan jî di laşê nêran de guherîn rû dide. Ev rewş dibe sedema peydabûna sîfetên zayendî yên duyem.
Ji ber bandora testosteronê ya li ser çêbûna proteînan, giraniya masûlkeyên nêran %50 zêdetir dibe. Testosteron leza guhêztina asîdên amînê bo xaneyên masûlkeyan bilintir dike. Di nav masûlkexaneyan de proteîn tê çêkirin û embarkirin, bi vî awayê qebareya masûlkeyan zêde dibe. Herwisa testosteron hilweşîna proteînan jî kêmtir dike.
Testosteron bandor li ser hestiyan jî dike. Bi bandora testosteronê, di hestî de hê pirtir proteîn tê berhemkirin û hê pirtir kalsiyum tê embarkirin bi vî awayê di laşê nêran de stûriya hestiyan zêdetir dibe.
Hormona testosteronê stûriya çerm zêde dike. Ji ber ko hê pirtir proteîn di çermê wan de hatiye embarkirin, çermê nerê mirovan ji yê mêyê mirovan stûrtir e. Herwisa testosteron derdana rijênên çewrî yên çerm zêde dike.
Di temenê zaroktiyê de mûyên laşê kur û keçan bê reng e, mîna hirî nerm e, zirav û kin e. Bi destpêka temenê pêgihîştinê, ji ber hormona testosteronê, mûyê laşê xortan diguhere, mû dirêj dibe, melanîn û stûriya mû zêde dibe, mû dibin mûyên mayînde. Bi taybetî rî, simbêl, mûyên li sing, mûyên binçeng û rûv, mûyên zik, mil û çîpên xortan hê pirtir diguherin û dibin mûyên mayînde. Di laşê keçan de mêjera testosteronê pir hindik e, loma ji xeynî mûyên binçeng û rêv bi gelemperî, mûyê laşê wan lawaz dimîne.
Bi bandora testosteronê; masûlkeyên qirrikê gir dibin, firehî û dirêjiya qirrikê zêde dibe, dengejê stûr dibin bi vî awayê dengê zirav ê zaroktiyê diguhere bo dengê stûr.
Di salên destpêka temenê pêgihîştinê de rêjeya metabolî ya bingehîn (bi înglîzî: basal metabolic rate), bi bandora testosteronê bi qasî %5 heta %10 zêde dibe. Ev zêdebûn ji ber çêbûna proteînan rû dide.
Testosteron bandor li ser xwîn û xaneyên xwînê jî dike. Ji ber handera testosteronê hejmara xirokên sor di temenê pêgihîştinê de gellek zêde dibine, di heman demê de plazmaya xwînê jî zêde dibe bi vî awayê qebareya xwîna nêran ji ya mêyan zêdetir dibe.
Rekxistina hormona testosteron di laş de
Ji destpêka temenê pêgihîştênê heta dawiya jiyanê, di laşê nêran de ji hîpotalamusê hormonên derpirandin tê derdan. Yek ji van hormonên derpirandinê, wekî hormona derpirandin a rijênên zaûzê (bi înglîzî: gonadotropin- releasing hormone,(GnRH)) tê navkirin. GnRH bi navbeynkariya xwînê digihîjê hîpofîzê. Ji ber bandora GnRH, ji pila pêş a hîpofîzê, hormona handerê çikildanê (FSH) û hormona handerê tenê zer (LH) tê derdan.
LH di gunan de xaneyên Leydig han dike bo berhemkirin û derdana androjenan. Andorojen navê gelemperî ye bo koma hormonên zaûzê yên nêran. Ango androjen li ser girbûn û perisîna koendama zaûzê ya nêran banor dikin. Testosteron androjena herî zêde û ya çalak e di laşê nêran de. Xaneyên leydig rojê bi qasî 6 heta 7 mg testosteron berhem dikin, bi vî awayê koendama zaûzê ya nêrê erkê xwe birêkûpêk cih tîne. Piraniya androjenan di gunan de tên berhemkirin, lê hinek ji di tûkila rijênê adrenal de tên berhemkirin. Bi bandora LHê di laş de asta rêjeya testosteron bilind dibe. Testosteron girbûn û xurtbûna koendama zaûzê ya nêrê dabîn dike, herwîsa çêbûna sîfetên zayendî yên duyem jî han dike.
Di laşê mirov de berhemkirina sperm û rêjeya testosteron bi rêka paşragihandina neyînî (bi înglîzî: negative feedback) tê rêkxistin.
Qaz û mîraviyan
Anatidae yan famîleya qazan, famîleyeke mezin ji balindeyên avî ye ku jê qaz, mîravî yan werdek û qûyan û ji koma dirûvê qazan yan Anseriformes in. Famîleya qaz, werdek û qûyan li hemû parzemînên Cîhanê dijî ji xeynî Antartîkayê. Famîleya qazan dikane malevanî bikin ser riwê avê û di hinek rewşan avjenî ta binî bikin.
Binfamîle, cins û cure
Anatinae
Anserinae
Aythyinae
Dendrocygninae
Oxyurinae
Plectropterinae
Stictonettinae
Tadorninae
Thalassorninae
Pêşangeh
<Gallery> Wêne:Anas platyrhynchos male.jpg|Miravî (nêr) Wêne:Werdeka berrî.JPG|Miravî (mê) Wêne:Qû.JPG|Qû Wêne:Common.shelduck.2.arp.750pix.jpg|Qazmiraviya belek Wêne:Ruddy.shelduck.arp.2.750pix.jpg|Soravî Wêne:Sê qaz.JPG|Qaz Wêne:Male mallard duck 2.jpg|Werdek e din nêr. Wêne:Chenonetta jubata female 2.jpg|Werdekê sîng deqî yê tenê ji cinsê Chenonetta mayî ye. </Gallery>
Sindorî Culekan
Sindorî Culekan, gundekî bi ser navçeya Zawîteya Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
St. Johann (Reutlingen)
St. Johann an Sankt Johann şaredariyeke navçeya (Landkreis) Reutlingen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Fiskeløysvatnet (Saltdal)
Fiskeløysvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol li nava Parka Neteweyî ya Junkerdal, bi qasî 2 kîlomêtre başûrê tixûbê Şaredariya Fauske yê cih digire.
Elîkana Jor
Elîkana Jor, gundekî girêdayê navçeya Dep ya Xarpêtê ye.
Sainte-Valière
Sainte-Valière, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Nadia Hilker
Nadia Hilker lîstikvan û modelek almanî ye, ku bi rolên xwe yên weka Bihar (2014), The 100 (2016–2017), û Rêzafilma The Walking Dead (2018 – heya) tê nas kirin.
Zerdik
Zerdik, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Ternopîl
Ternоpîl (, bi almanî : Tarnopol) bajarekî li rojavayê Ûkraynayê ye. Ev bajar li ber Çemê Seretê ye. Ternopîl yek ji girîngtirîn bajarên Rojavayê Ûkraynayê ye û li herêmên dîrokî yên Galîsya û Podolya ye. Nifûsa bajêr li gorî sala 2021'an bi qasî 224,921 e.
Mar
Mar (Serpentes), binekomeke xijendeyan e.
Şayes
Mar bi reng û cureyên kirasên xwe tên veqetandin. Kirasê maran ziwa ye û ji bo gihîştinê pêwîst e hin caran kirasên xwe ji xwe dikin. Sê girêdanên dilê maran hene. Diranên wan berepaş ve xwar in. Hinek mar bijehre ne. Ji bo germahiya laşên xwe pirranî di germa rojê de derdikevin nêçîrê. Zivistanê di binerdê de nîvtevizî derbas dikin. Bi xwarina ajalên piçûk dijîn. Hin cureyên maran nêçîra xwe berê dixeniqînin, paşê dadiqurtînin.
Reftar
Ji jehra maran hin dermanên bijîşkiyê çêdibe. Dema dadiqultînin jî dikarin bêhna xwe bigirin. Bi hestiyên li ser çena xwe pêlên erdê guhdarî dikin û dibihîsin. Hin cureyên mara germa nêçîra xwe dibîhîsin û bi alîkariya vê xeysetê dikarin bi şevê jî nêçîrê bikin. Mar bi hêkan diwelidin.
Gelek famîle, cins û cureyên maran hene.
Mîtolojî û bawerî li ser maran
Bi nêzikî di hemû çandan de mar ajalekî mîtolojîk e. Di mîtolojiya Kurdan da jî marê mezin bi navî ejdî û marê reş cîhekî giring digire. Di nav Kurdan de bawerîyek heye ku mar dikanin aşiqa mîrovan bibin. Meseleyên marên aşiq li Kurdistanê pir tên gotin. Gorî bawerîye ku marek, bi taybetî jî marê reş, aşiqa merivan be ji merivan nagere tim li şope merivan çexdibe û zerarê nade merivan.
Li ser marê reş nistîyak heye. Wextê ku ewan bazdidin ser hev meriv paçekî ser ra bevêj mirazê merivan qebûl dibe.
Kurd dibêjin ku meriv marekî bi çift bikuje ampeyî xwe tê merivan dibîne û bi merivan digire. Wê lomê dixwaze ku meriva ampeyî evî bibîne û bikuje.
Ciyê Marê reş di çanda Kurdan gelek girîng e.Dihê gotin ku marê reş evîndarê merevan nexasim jî evîndarê keçên Bêrîvanî dibin.Marê reş evîndarê kê bibe heyta dawiya temenê xwe axilbe di rêya bêriyan de wê di şopîne û diparize.Ji aliyê din ve li gorî dihê qalê Marê reş marekî bê zerar lê heyfhildêr e.Ew tucar heger zerarek nedîtibe ji ber xwe ve xisarê nade tukesî.Lê heger ji hinekan tahl bûbe heyta dawiya temenê xwe wî kesî dişopîne û kengî be jî heyfa xwe jê distîne.
Kirasên maran li gorî dihê qalê ji gelek nexweşiyan re di serî de ji êşa çav û serî re baş dihê pejirandin.
Kortareş
Kortareş yan jî Kortireş, yek ji şeş gom (zom)ên gundê Kupikê Dêrsimê ye. Kortireş navê xwe ji çala ku têde hatiye ava kirin werdigire. Ji ber ku ji derdora Kortireş yan jî Kortareşê wekî "Kort" tê binav kirin. "KORT-A-REŞ" yan jî "KORT-Î-REŞ" her du jî heman manê didin.
Du êhtîmal va nava afirandin e. Yêkemîn îhîtmal ev e ku herd yan jî bi gotineke din axa vir sindorê navbera axa spî û reş de ye û axa kortê jî ji ber ku reş e dibe ku ji vir wergirti ye.
Ihtîmala duyemîn jî, qasê ku pîr û kalên gund bexs kirin e, kelem yan jî daristana vê herêmê ew qas xût ê bê ser û ber bûye ezman xuya ne kiriye. Di nava vî kelemî de hemû sewal (heywan)ên kovî hebune û nava daristanê ji ber ku tavê nabîne ji daran reş û tariye. Ji ber vê sedemê jî jêre gotine Korta reş. Cihê Vê gomê, li bin rêya Kûpik-Moxindî yan jî Kûpik-Şowagê de ye. yanê KOrtireş, li vê derê hatiye ava kirin. Li Rojhilatê Kortîreşê Mezela Spî û her wiha gundê Şowagê, li Rojava-Zimagê Gundê Lodekan, li başûr Tat û Heyderbawa li bakur jî çiyayê Cûrnikan Gaza gund çih digirin.
Mulcent
Mulcent, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Kortareş
Kortîreş, Li cîyekî gelek xweş hatiye ava kirin. Runiştvanê vê gomê tevahî ji ezbeta Seynûriyan'in. Ezbeta seynûriyan jî yêk ji wan ezbetên Bamasûrî ye. Rûniştvanên Kortîreşê, wekî Mala Sey Bêpîr (Bapîr), Mala Sey Mistefê, Mala Sey Riza Û Mala Delusên in. Lê di salên 40î-50 yan de hin malan ji ber sedemên cûr bicûr bar kirin e û berê xwe dane welatê dûr.
Kî ji wan wekî pîr li nava elewiyên Varto, Erzirom-Têrcan, Erzingan yan jî Sêwazê ku bicîh dibin têkiliya xwe dîsa jî heta salên dawî jî didomînin. Lê hatina dibistanê gund, zêdebûna şêniya gund, destpêkirina memûriyeta xort û ciwanên gund, bayê şoreşgerî û hwd gund kir wargeha terikandinê.
Kortireşê jî, ji van sedeman par(Hês)a xwe, bi zêdeyî wergirt û gelek zêde koç da.
Piştî Derba Leşkeri ya 12ê Îlonê ya 1980 ê gom, ketê pêvajoya mirin ê. beşek jî Seynûriyan jî nava gund de ciwar bûne. Mala Seyîd, Mala Nesîmî, Mala Elikê (Hamedê Elikê) Mala Seyheyder yan jî bi gotineke din Mala Bako ne. Taybetiyeke Ezbeta Seynuriyan jî ew e ku bervajî Ezbeta Seydawasan li gundê Qurqurikê kesê wan tune; lê meri(v)yên wan jî li Mezrê ku girêdayî gundê Seyîdan ê cîwar bûne. hejmara wan ji yên li Kupikê zêdetir e. Hin malan ji van him Kupik û him jî Mezre Wekî Havînge û Sarînge bikar anîne.
Li gorî zanînê Kortîreşî li gelek başarên Tirkiyê belav bûne. Xarpit, Meletî, Edene, Bursa, Enqere, Stenbol û hin deverên din ji van bajaran in. Her wiha hinek ji wan jî bi awayekî belvê derveyî welêt bûne. Li Elmanya,Hollanda, Belçîka û hwd bicîh bûn e.
Kortireşiyan di salên dawîde gelek însanên xwende derxistin. Ji wan piranî hînkar, mamost endazyar derxıstın e.
(Nıvîs wê dom bike)
Paw
Paw, gundekî girêdayî navçe Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.
Huseyîn Înan
Huseyîn Înan (, 1949-1972) şoreşgerekî kurd bû.
Di sala 1949an de li gundê Bozhûyûk ya navçeya Sivas ji dayik bûye. Dibistana seretayî û navîn li Gürünê û lîseyê jî li Qeyseriyê xwend. Di 1966an de xwe di Beşa Zanistiyên Îdarî ya ODTÜyê qeyda xwe çê kir. Înan, piştî demekê bû endamê Qulûba Ramana Sosyalîst SFK û Dev-Gencê ku ew jî girêdayî vê Qulûbê bû. Di vê navbêrê de tevlî nav Partiya Karekerên Tirkiyeyê TİPê bû û di nava çalakiyên vê partiyê de cîh girt. Di heman demê de çi li Stembolê û çi jî li Îzmîr û herêmên din tevlî nav çalakiyên dijî-Emerperyalîst bû; beşdarî mîtîng û çalakiya li diijî Fîloya 6emîn ya Emerîkayê bû.
Dîsa beşdarî çalakiyên li herêmên bejayî û yên weke dagirkirina axê bû. Di sala 1966-67 ya hîndekariyê de ji bo boykoteke a amadekirinê ya ODTÜyê re serokatî kir. Hûseyîn Înan, di 1968an de komeke biçûk û veşartî saz kir. Di çarçoveya fikrên rêxistinê yên teng de li herêmên bejayî dest bi amadekariyên gerîllatiyê kir. Armanca wî ew bû ku bi rêya van gerîllayan, ramanê têkoşîna li dijî Emperyalîzmê pêşbixîne. Koma ku bi taybetî ji endamên ODTÜyê pêk dihat, wê paşê kadroyên navendî yên Artêşa Rizgariya Gelê Tirkiyeyê THKOyê sazkiribaya. Hûseyîn Înana di heman salê de ji Faqûlteya Zanistiyên Îdarî hatiye derxistin û di van salan de jî li yurdên ODTÜyê de ma. Di 14 çiriya pêşîn a 1969an de tevî beşeke girîng ê komê di ser Suriyê re derbasî kampên El Fetîhê yên Rêxistina Rizgariya Fîlîstînê bûn. Li vê derê li cem Rêxistina Rizgariya Fîlîstînê li dijî Îsraîlê şer kirin. Hûseyîn Înan, di nava êrîşên qereqolên li di dijî Îsraîlê de cîhê xwe girt.
Di sibata 1970an de vegeriya Tirkiyeyê û di rêya Amed-Dîlokê di otobûsekê de hatiye zeftkirin. Di encama darizandina ku li Amedê berdewam kir, di çiriya pêşîn a 1970an tehliye bû. Hûseyîn Înan, dema ku vegeriya Enqereyê, di serê wî de ramanên gerîllatiyê bejayî tam bi cîh bibû û zelal bibû. Tevî koma Stembolê ku di nava wan de hemfikrên wî yên weke Denîz Gezmîş jî hebû, li hev kombûn û Artêşa Rizgariya Gelê Tirkiyeyê sazkirin THKO. Înan, tevî ku di nava tevgerên girseyî de qet nedihate naskirin jî, bi kesayeta xwe ya biryardar, rêxistinker û zîrekiya xwe ya danîna têkîliyan bi mirovan re, di vana komê de derkete pêş. Hûseyîn Înan bû serokê Artêşa Rizgariya Gelê Tirkiyeyê ku di navê de Deniz Gezmiş, Sinan Cemgil û Cihan Alptekin jî cîh digirt. Paştre ne tenê ji çalakiyên çekdarî re pêşengî dikir, di heman demê de di nava hemu çalakiyan de jî cîh girt. Di 29 Kanûna 1970an de yek endamên Dev-Gencê İlker Mansuroğlu tê kuştin. Înan, di nava THKO de, di gelek çalakiyên weke gulebarandina Qereqola Polêsan ya Kavaklıdere, Şêlandina Îşbankasi şaxê Emekê ya di 1 Çileya 1971ê de, serdegirtina tesîsên Emerîkan û revandina Emerîkiyan, de cîh girt. Înan, bi wêrekî û biryardariya xwe ya di van çalakiyan de, di hebûna THKOyê de bû tesîrekî mezin. Di 25 adara 1971an de li navçeya Kayserî Pınarbaşı hatiye zeftkirin û ji aliyê Dadgeha Leşkerî ya Enqereyê rêza yekem tevî Denîz Gezmîş û Yusuf Arslan bi dardekirinê hatin mehkumkirin. Tevî ku ji bo astengkirina dardekirina wan li parlemenê, di nava rayagiştî de û gelek hewildan hatinkirin jî, di 6 gulana sala 1972an de tevî hevalên xwe Yusuf Arslan û Deniz Gezmiş hatin dardekirin.
Hautot-l'Auvray
Hautot-l'Auvray, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Sisoriya
Sisoriya, gundekî bi ser navçeya Zawîteya Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Hevarabîd
Hevarabîd gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 96 kes (24 malbat) bûn.
Échannay
Échannay, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Niederwinkling
Niederwinkling şaredariyeke navçeya (Landkreis) Straubing-Bogen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Partiya Komunîst a Tirkiyeyê
Partiya Komunîst a Tirkiyeyê ( - TKP) partiyek siyasî bi bîrdoziya komunistî bû. Li Tirkiyeyê yek ji partiyên herî kevn e. Dema Sovyetistan belav bû TKP jî xwe fesh kir. Niha ew partî nîne lê bi heman navî li Tirkiyeyê partiyek heye. Tu girêdan û têkiliyên partiya kevn û ya niha bi hev ve tune.
Çelenga Jinan Hevala Zîlan
Çelenga Jinan - Hevala Zîlan pirtûkek e. Nivîsên ku li ser Zeynep Kinaci (Zîlan) hatibûn nivisîn divê pirtûkê de bi kurdî hatine berhev kirin.
Tûyserkan (bajar)
Tûyserkan navê yek ji bajarên li parêzgeha Hemedan ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Derûnnasiya gihîştinê
Derûnnasiya gihîştinê, şaxeke derûnnasiyê ye. Derûnnasiya gihîştinê lêkolînên li ser gihîştina mirovan ji beriya jidayîkbûnê heta mirinê, ji xwe re dike mijar û armanc. Kaneke girîng e ji bo derûnnasiya klînîkê. Derûnnas gihîştinê li klînîkan, li wargehên zarokan, wargehên kala û pîran hwd kardikin. Wekî tê zanîn gihîştina mirovan xwedî taybetiyên girîng e. Derûnnas temenê mirovan di hin astan de digrin dest. Asta oral, asta anal, asta adolesan (temenê ku mirov ji zarokbûnê hêdî hêdî derdikeve), asta ciwaniyê, asta pîrbûnê hwd.
Nîst
Nîst, gundekî girêdayî navçe Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.
Girê Kortikê
Girê Kortikê sîteyeke arkeolojîk a girîng li navçeya Bismilê ye. Girê Kortikê dê di bin gola bendava Ilisu de bimîne.
Li gundê Kortik di kolanên arkeolojîk de sê gorên (mezelên) medeniyetên berê hatine dîtîn ku ji beriya pirtirî 12 hezar salan mane.
UTC-12
UTC-12 navçeyakê demjimêrî ye. International Date Line West (IDLW) tê nav kirin. Li Girava Baker û li Girava Howland tê bikaranin. Ew navçeye herî paş de dest bi roj dike ye.
Saint-Ferriol
Saint-Ferriol, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Quartalèga
Quartalèga (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ye li herêma Akîtanya Nû (Nòva Aquitània, Nouvelle-Aquitaine) ya Fransayê.
Kurdî Xuarîn
Kurdî Xuarîn yekîg le liqeyl zwan Kurdî e.
Derbaey Kurdî Xuarîn
Kurdî Xuarîn liqîg e le zwan Kurdî ki feretir le Kurdî Nawîn ya Soranî nizîk e. Kurdî xuarîn çün keftîe se nawřas Farsî, luřî, Soranî û Hewramî; wey xatire taybetmendî xuey dîrî. Herleywa le řü dîn û aîn îş feretir Kurdeyl Yarsan û şî'e we Kurdî Xuarîn qise ken. Imřû feretir le çwar milyûn kes we Kurdî Xuarîn qise ken.
Cuqrafyay Kurdî Xuarîn
Kurdî Xuarîn zûrim le ustaneyl Kermaşan û Îlam baw e, bîcge le ye le menteqeyl Lekistan û Bîcař îş birew dîrî. Herleywa le Xaneqîn werew xuar yanî hawsinûr wegerd ustaneyl Kermaşan û Îlam le Eraq fere le merdim we Kurdî Xuarîn qise ken. Le serîn Kurdistan û Turkye îş le çen menteqe Kurdeyl Şêxbizinî jyen.
Xelibokê
Xelibokê, anku Ẍelibokê, gundekî bi ser navçeya Zawîteya Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Stîmûlûs
Stîmûlûs tê wateya tişta ku hişyardike, dixe alarmê, niqurç, tîşk. Di zanîstiya psîkologiyê de bi navê stîmûlûs - respons, ango tîşk û berpê behsa sîstemekê derûniya mirovan tê kirin. Psîkologên dibistana tevgerzaniyê vê sîstemê bingeha fêrbûna mirovan û bingeha taybetiya derûniya mirovan dibînin.
Gammelin
Gammelin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Hinduîzm
Hinduîzm an dînê hindû yan jî hindûyîtî yek ji dînên serekî yên cîhanê ye. Dînekî pir berfireh ê Hindistanê ye. Bawermendên hinduîzmê hindû tên navlêkirin û ayîna hindû yek ji kevintirîn dînên roja îro ye.
Dînê hindû
Prensîba hinduîzmê ya herî girîng Dharma ya. Dharman, ji aliyê olî û civaknasî ve, ku ku di her mijar û xalê de tevgerên xwe mirov bi guharanê, hebûna wê hemûkî dike nava xwe de. JI ya herî serî re ji rastitiyê(realite) re berg dike û bawer dike ku tim mirovahî wê rastitiyê farq bike. Li gor Hîndûyîzm li gor baweriya wê dojehê an ji lenetkirin ya ebedî nîn e. Tenê di ´Vaishnavvism Dvaita´ ye ku pêştî zayîn li sadsala 13. afirî de heya. Madhva giyan li sê beşan cudekiriya û aniya ser ziman.
1.Gîyanên ku wê gihina Mokşa, ji wan re Mukti-yogyas tê gotin. 2.haya mirinê giyanên ku wê di çapraza mirinê de jîn dibin, Nitya-samsarins. 3. haya dawiya jiyanê giyanên ku wê êş û elemê kişênin û hatina lenetkirin, Tamo-yogyas.
Rezen
Rezen navê yek ji bajarên li parêzgeha Hemedan ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Hinduîzm
Dînê hindû
weke hîmê nêrîtan hemû tê tê dîtin nêzîkatiya perspektife monîst û dûalîtî weke olên mezopatayayî ji xwedeyekî weke ku di felsefe wê de tê ser ziman "deîzm" yek yazdantî, riyên pir-yaznditiyê hemûkan erê dike. Riya Hîndû, hêzdarî, ji zore dûr, tevgerên baş û rastiti zagona wê têne ser ziman. Hemû "karma" paqijbûn û ta ku xwûde kifş bike her hebûn wê careke din bi laş bibe. Ev wê wilo domê. Ew parastgahên pir xweşik û di malên hîndû de ew ola ku tişî rehetî û hûzûr, Metafîzîk û Yoga awayê zanistê ji di afirêne.
Walddorfhäslach
Walddorfhäslach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Reutlingen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Hinduîzm
Dînê hindû
Hîndûyîzim, di demên berî zayînê de di 800 wan de li Brihadaranyaka Upanîşad hin şûnpêyên baş hatina dîtin, ku Karma û Rearkarnasyon bawariya wan hata dîtin.
Titên ku mirov jiyana xwe dike, hîs dike, û hizir dike, diyarde û lajwerdên wê, wê şaxsiyat û di paşarojê de tiştên ku bike û xosletên wî û baxtê wî wê kifş bike. Bi awayekî din ji li gor Hîndûyîzmê, ku mirov di farqê de ji be û ne di farqê de ji be, mirov baxtê xwe kifş dike. Xwûde, ji wê baxtî, ku bandûraka "xirab" bike, mudahala nake. Wekî dî ji, tiştên ku di jiyana mirov de xirab dibin, di pişt wan de "xwûde" nîn e. Lê ku ji xwûde re ji dil û di hundur de ber(dua) bê kirin, hingî wê xwûde bi awayekî baş bandûrakê ji lê bike.
Li "çakra"yên bilind ku "aqaşîk" bîr e, dî jiyana mirov de, "astal", di boyuta wê de awayên hebûne çêkirin, hizirkiirn, xosletên lajwerdî bi awayê bandûraka giyanî ku bike, bi awayekî "qeyd" ji dike.
Li gor Hîndûyîzmê, tişte ku tê serê mirov weke xirabî û tofanan tê eleqe wan bi xwûde re nîn e. Xwûde, bi ti awayî nabe sedeme xirabî û tofanan ji bo mirov. Xwûde, weke ku zagotinên fîzîk û xwezê afirandin, wilo ji ye karma afirand. Li gor wê ji mirov bi xwe bi xwe baxtê xwe di bînivîsêne. JI her ku xwûde "hêzkirina", ku mirov dil û di hundur de jê re berg bike, hingî wê ew bi awayekî baş wê bandûrakê li karma mirovan bike. Sê awayên karma hene. 1. Sanchita karma, 2. Prarabdha karma, 3. Kriyamana karma´ ya.
Prrabdha karma, awayê karma yê ku naye guharandina. Ji ber vê ji, "amcama" wê bê jîn kirin. wê divêt ku bê qat kirin. Di tijbêhe derketina tîr ji kavan. Ku tîr ji kavan derket, êdî "ew baxtê wê jîn bike". Tiştekî li ser tîr bike nîn e. Ya tenê bike ji, ewe ku "kriyamana karma" yanî ew rewşe ku heyî an ji wê piştre careke dî weke wê bê jîn kirin, li gor wê xwe amede bike. Ku tîrekî dî ji kavana wî derket, wê baş cihê ku wê heriyê de kifş bike. Li ser wê bi hizire. Mirov haya ku ji hemû karmayên xwe paqij bibe wê êdî hertimî bi mire û bibe. Ev ji "samsara" ya. Wê li samsara bimêne, haya hingî. Êdî ku tiştekî fêr bike û jîn bike nema, Cihê ku jê re dibêjin "Mokşa" yanî cihê ku wê lê xilas bibe, wê gihê wir. Êdî wê samsara mirin û bûnê wê jê re bidawi bibe.
Baweriyên wê
Baweriyên ku Hîndûyîzm erêkirine mirov karê weha bêne ser ziman.
Metnên Pîroz
Ola Hîndûyîzm, ji Budîzmê cudetir, olaka wahiyê ya. bi vê ji, gelek metnên pîroz ku hene, biqasî ku bi hebûnên ser-xweza re anîna wan ya ser ziman an ji bi hebûna xwûde re girdayîne, wilo bi ji têne tê bawer kirin. Di ola Hîndûyîzmê de pêxamberî bi bêja "Rîşî" tê ser ziman. Lê ev bêja bi wate xwe ya ku tê ser ziman, ji bêja pêxambertiya ye ku di rojhilata navîn tê ser ziman, pir cude ye. Di olên rojhilata navîn de pêxamber ji aliyê xwûde ve tê hilbijartin(naqandin). Di Hîndûyîzmê de pêxamberî dîyardeyaka ki tê qizinckirina. Mirovekî ku pir caran miribe û rabûbe(reankarnasyon) û her weha bi dîtin be, ew giyanên ku di asta bilind de ne, bi wan re karê bikeve têkiliyê de û wahiyan hildê bêne û zanistên veşarti û rastteqîniyên xwûde hildê.
Les Mureaux
Les Mureaux, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Hinduîzm
Metnên Pîroz
Mtnên hîndû yên pîroz bi du beşan têne ser ziman. "Şrutî" û "Smrîtî". Şrutî ji di wate xwe de "hiskirin"ê têne ser ziman. Şrutî ti nivîskarê wê nîn in. Ew pîroziyên ku hatina ragihandin li Rîşiyan, ew in. Vedayan, di destana Upanîşadan û Mahabaratayan de, ku beşek ji ye Bhagavad Gita kategoriya Şrutî de ya. Di mezhebe Saîvîsm de "agama"yên "Şîva" karin tenê di kategoriya Şrutî de têne hasibandin. Li gor Şîvayan agamayan, weke Vedaya rastûrast ji xwûde dibin û wahî ne û herî kêm biqasî Vedayan kevn in. Bi hezar salan bi gotinê bi dev hatina hatina roje me. Di hersê mezhebên din ji "Agama"yana weke Smrîtî têne erêkirin. Smrîtî ji, wate wê, "ye hêjaya bi bîrkirine". Di olê de cihê wan pişt Şrutiyan re têt. Smrîtî kategoriyên wê yên bin ji weha ne. Dharma Şastra(zagon û xal), Mahakawyayan( têde; ku destan, Mahabarata û Ramayana cih digirin), Puranayan(çîrok û an ji nivîsan), Sutrayan(Gotinên bavûkalan û yên weha têne afirandin), Agamayan(Mantrayan, Tantrayan û Yantrayan ku felsefe du hundurê wan de ya), Dyasanan(Ku "Vedanta" ji di nav de felsefeyên ku têde hene) Bi vê re hê heya. Di Smrîtî de 18 navên ku pir girîng ji têne hasibandin hene. Ew ji weha ne; 1. Manu Smrîtî, 2. Yajnavalkya Smrîtî, 3. Parasara Smrîtî, 4. Wîşnû Smrîtî, 5. Dakşa Smrîtî, 6. Samvarta Smrîtî, 7. Vyasa Smrîtî, 8. Harîta Smrîtî, 9. Satatapa Smrîtî]], 10. Wasîştha Smrîtî, 11. Yama Smrîtî, 12. Apastamba Smrîtî, 13. Gautama Smrîtî, 14. Devala Smrîtî, 15. Sankha-likhita Smrîtî, 16. Usana Smrîtî, 17. Atrî Smrîtî, 18. saunaka Smrîtî hene. Ev nav ji tê de pir girîng in.
Pêre ji divêt mirov bêne ser ziman, ku çar mezhep di hîndûyîzmê de hene, Ew navê weha ne; Şaiwîsm, Şaktîzm, Vişnaîzm û Smartîzm.
Fjærvatnet
Fjærvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol bi bi qasî 3 kîlomêtreyan başûrê gundê Kjerringøyê cih digire.
Deniz Gezmiş
Deniz Gezmiş (z. 1947 − m. 1972), yek ji serokên herî girîng ên tevgera ciwanan ku piştî sala 1965'an û pê ve li Tirkiyeyê pêşkeft. Di heman demê de ew yek ji rêveber û sazumankarên Artêşa Rizgariya Gelê Tirkiye THKO ye. Denîz Gezmîş (z. 1947 − m. 1972), yek ji serokên herî girîng ên tevgera ciwanan ku piştî sala 1965an û pê ve li Tirkiyeyê pêşkeft. Di heman demê de ew yek ji rêveber û sazumankarên Artêşa Rizgariya Gelê Tirkiye THKO ye.
Di 28ê sibata 1947an li navçeya Ankara Ayaşê ji dayik bû. Ji ber ku ew zarokê malbatake mamoste bû, hîndekariya xwe ya seratayî û navîn li gelek bajaran, lîseyê jî li Stenbolê xwend. Deniz Gezmiş, dê û bavê ji ji Erzurumê bûn. Dayika wî ji navçeya Erzurumê Tortumê bû û Bavê jî ji navçeya Erzurumê Iliçaqê bû. Denîz, di sala 1966an de kete Faqûlteya Huquqê ya Zanîngeha Stenbolê û hîn di salên Dibistana Amadehiyê de çepgiriyê nas dike û di wan salan de xwe di nav çalakiyên demê de dibîne.
Di sala 1965an de bû endamê bajarê Üsküdarê yê TİP (Türkiye İşçi Partisi-Partiya Karkerên Tirkiyeyê)ê. Cara pêşî di 31ê Tebaxa 1966an de di dema ku karkerên Şaredariya Çorumê ji Ankarayê dimeşin Stembolê û çelengeke reş datînin ber abîdeya Taksimê pişgtgiriya karkeran dike. Di dema xwepêşandana şermezarkirina rêveberên Türk-İşê de hate binçavkirin. Paşê di bûyerên 19ê kanûna paşîn a 1967an de tê girtin û tevî 2 hevalên xwe derdikevin dadgehê û serbest tên berdan. Pişre di gelek xebatên siyasî û damezirandina saziyan de cîh digire.
Di meha rezbara 1968an de tevî hevalên xwe Cihan Alptekin, Mustafa İlker Gürkan, Mustafa Lütfi Kıyıcı, Cevat Ercişli, M. Mehdi Beşpınar, Selahattin Okur, Saim Kurul û Ömer Erim Süerkan Yekîtiya Xwendekarên Şoreşger damezirand. Di 28ê çiriya pêşîn a 1968an de di dema hatina sefîrê Amerîkayê de li balafirgeha Yeşilkoyê xwepêşandan hatin lidarxistin û Denîz Gezmiş ji ber vê xwepêşandanê hate girtin û piştî demekê serbest hate berdan.
Heta meha îlonê li kampên gerîlla yên Filîstînê ma. Deniz Gezmiş, di gelek çalakiyên THKOyê de cih girt. Di 4 adara 1971ê de di çalakiya revandina Emerîkiyan de, piştî serbestberdana leşkeran li navçeya Sivas a bi navê Şarkişlayê li nehiya Gemerekê hate girtin. Di doza THKOê de ku di 16 tîrmeha sala 1971ê de dest pê kir, ji ber binpêkirina xala 146emîn a zagona Tirkan a Cezayê, di 9ê îlona sala 1971ê de bi mirinê hate cezakirin û di 6 gulana sala 1972an de tev Yusuf Aslan û Huseyîn Înan hate dardekirin.
Lisa Thornhill
Jiyana berê
Lisa Thornhill di 30 îlon 1966an li Hardinsburg, Kentucky hate cihanê. Dêûbavên Thornhill J.C Thornhill û Lynda Beauchamp Thornhill in. Xwişkek wê he ye. Thornhill li dora kamyonvanan hate mezin kirin.
Kariyer
Thornhill ji bo lîstina rola Evelyn Thompson di fîlma The Family Man, Celeste Kane di rêzefîlma wêneguhêzê Veronica Mars, Gwen di fîlma Life ji sala 2002, an jî Something Like It û wek Ajan Celia "Cie" Baxter ji rêzefîlma 18 Wheels of Justice de herî baş tê zanîn.
Girêdanên derveyî
*
* Lisa Thornhill at allmovie.com
* Lisa Thornhill at tcm.com
Îndûs
Îndûs, Sînd, Sind an jî çemê Sindê çemekî Asyayê û yek ji çemên herî dirêj ên dinyayê ye. Dirêjbûna wî 3.200 km ye. Çem li Tîbeta Çînê dest pê dike, di nav Hindistan û Pakistanê ve diherike û li nêzîkî bajarê Keraçiyê digihêje Deryaya Erebî.
Firehbûna tejaneya çemê Sindê digihêje zêdeyî 1165000 km2 û herika wî ya salane qederê 243 km3 tê texmînkirin, du caran zêdeyî ya Çemê Nîlê û sê caran ji Çemên Dîcle û Firatê bi hev re zêdetir e û ji bo herika wî ya nîvekî ya salane mîna yek ji rûberên herî mezin ê cîhanê tê hesibandin.
Navê Îndûs ji peyva sanskrîtî ya (çem) tê. Navên Hindistan û Sindh her du jî ji heman peyvê tên. Navê wî û  bû. Ji navên latînî (Îndûs-stan) derket. Navên yewnanî û latînî ji peyva farisiya kevn a hatine wergirtin. Ji navê farisiya kevn navê Hindistan hatiye wergirtin.
Rezge Dîwîn
Rezge Dîwîn, gundekî bi ser Basirmeya navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
1897
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Oberschneiding
Oberschneiding şaredariyeke navçeya (Landkreis) Straubing-Bogen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Kasveredêh
Kasveredêh gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 277 kes (44 malbat) bûn.
Hautot-le-Vatois
Hautot-le-Vatois, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Stîmûlûs - respons
Stîmûlûs - respons, ango tîşk - berpê yek ji mekanîzmayên derûniya mirovan e. Psîkologên dibistana tevgerzaniyê nerxeke mezin didin vê sîstemê. Li gorî wan ev sîstem an mekanîzma ya herî girîng e di fêrbûn û derûniya mirovan de. Heger mirov derziyê di yekî re bike (ango stîmûlûs) ew jê haydar dibe yan digirî (ango berpê).
Saint-Frichoux
Saint-Frichoux, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Qeleşêx
Qeleşêx, gundekî ser bi navenda bajarê Azerşehrê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kortik
Kortik gundekî Bismila Amedê ye. Li vir Girê Kortikê, cihekê girîng a arkeolojîk e.
Neauphle-le-Château
Neauphle-le-Château, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Keşmîr
Keşmîr herêma herî bakurî ya erdnîgarî ya bintara Hindistanê ye.
Heta nîvê sedsala 19an de têgeha "Keşmîr" tenê deşta Keşmîrê ya di navbera Hîmalaya Mezin û rêzeçiyayê Pir Panjal de destnîşan dikir.
Îro îfadeya devereke mezintir e ku tê de herêmên Jammu û Keşmîr û Ladakh yên ku ji aliyê Hindistanê ve têne rêvebirin, herêmên Azad Keşmîr û Gilgit-Baltistan yên ji hêla Pakistanê ve û herêmên Aksai Chin û geliyê Şeksgamê ji aliyê Çînê ve jî têne rêvebirin.
Navçeya saetî
Navçeya saetî, an jî beşên saetê, an jî bikurtî UTC (bi Îngîlîzî, Coordinated Universal Time ) navçeyê ko li deman heman heye. Gorî we dinya bi toziya 15° niqira, qasî ko navberê de herî pir saetek bibe, hatiya par kirin e. Gorî wê dinya li 24 navçeya saeta par bûya. Li Cemseran 24 saet jî hêne, lê li Antarktîka tim UTC heye.
Dîrok
Navçeya Saetî herî pêş de li Brîtanya de, di 1 Berfanbarê, 1847an de ji bo British Railways hat bikaranîn. Navçeya Saetiyakê tevayî li cîhanê herî pêş de endazeyarekî rêhesinî li Kanada Sandford Fleming 1879an de bi "saetê rêhesin" pêşniyarî kir. Di Kewçêrê 1884an de Washingtonê di konferanseka li ser meridyenan(Konferansa Meridyanan Navnetewî) de hat pejirandin ku dinya bi 24 navçeye saeta, her yek di 15 meridyenan hatî pê, par ve bibe. Navbera her navçeyakê de jî bila saetek, 60 hûrdemin bibe. Disa di wê konferansê da hat biryar kirin ku bila dîdexaneyê Greenwich a li London meridyena sifir be.
Îro
Li dinya niha gorî navçeya saetî(UTC) hatiya par ve kirin. Ji bo wê Greenwich Mean Time tê hilgirtina bal e. UTC gorî meridyena sifîr li Greenwich ê li Londra tê mîheng kirin.
Her Dewletek navçeya saetiyeka xwe heye. Welatê li rojhelat û rojava dirêj dibin li yeka pir tir Navçeya Saetî xwe hêne. Rûsya bi 11 DYE 6, Kanada 5, Brezîlya 4, Awistralya û Meksîk jî bi 3 navçeya saetî hatiya par ve bûn. Çi qas Çîn jî li ser rojava û rojhalat jî welatekê gelek fireha jî navçeya saetiyeka tenê heye. Ji bo wê sînorên Efxanistan û Çin de 3 saet ciyawazî heye.
Saeta Havînî
Gelek welat di biharê de derbaza navçeya saetiyeka din dibin, payîzê jî şinda vedigerin. Minakî welatên ewropa; zivistanî welatên ewropa ê pir navçeya saetiya UTC+1 de ne. Ji bo havînî roj hîn pir bibînin derbaza navçeya saeta UTC+2 dibin. Payîzî şinda vedigerine UTC+1.
Muhemmed Emîn Kurdî
Muhemmed Emînê Kurdî (1844 Erbîl - 1914 Misir, Qehîre) alimê Îslamê û nivîskarê kurd e.
Abdullah Papur
Abdullah Papur stranbêjekî kurd ê elewî bû ku di 1945an de li Dîvrîgiya Sêwasê hatiye dinye. Papur stranên xwe bi pirranî bi tirkî digotin û çend stran bi kurdî digotin (emsal Lê Lê Qurban, Sallana Sallana).
Abdullah Papur di sala 1989an de ji ber rûdaneke hatûçûnê giyana xwe ji dest daye.
Dawalî
Dawalî, gûndêkî navça Mêzgira Dêrsim ê û girêdayî nahiya Moxindî ye. Dawalî, li bin Zimagê Lodekan li ser gir (tapekî di nava du newalan de hatiye ava kirin. Li bakurê Dawalî Lodek û Kûpik; li rojhilatê Gund deşta Sûlav ê, li başûr Goma Çet ê û li rojava jî Bilan Goma Civarikê û Şîlk dorpêç dikin. Her çiqas li ser tap (gir)ekî ava bûye jî ji hemê derdora -xêr ji Çetê- niztir e. yanê bi gotineke din di kurahiya vê herêmê de ye,
Populasyon, yanê şêniya gûnd ji xeynî yek malakê tevahî ji Eşîra Şadî ne. Dawalî li herêmê ji berê ve bi aşê xwe menşûr e. Li ser her dû newalan (Qemlaxan, newala Şîlkê yan jî ava çavîyê) navbera çar yan jî pênc aş hatine saz kirin.
Aşên dawalî heta salên 80 jî biawayekî berxwe dan jî lê bi hatina teknolojî, van aşên pîroz hêdî hêdî xwe dan rêya mirin ê.
Famnin
Famnin navê yek ji bajarên li parêzgeha Hemedan ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Qirqarava
Qirqarava, gundekî bi ser navçeya Zawîteya Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Groß Krams
Groß Krams şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Werdeka golan
Werdeka golan an sone (Tadorna tadorna), cureyekî werdek an mîraviyan ku mezin e û mîna qazeke biçûk. Mezinahiya wê 60 cm e.
Şayes
Werdeka golan nola qazek e stû kurt xuya dike. Rengê laş spî ye bi lekeyên berrûyî, zikê reş û ser û stû keskê tarî ye.. Rengê lingan pempe ye û yê nikulê pempeyê soravî ye.
Rojbeyanî
Rojbeyanî, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Wannweil
Wannweil şaredariyeke navçeya (Landkreis) Reutlingen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Cenevre (kanton)
Cenevre an bi fermî Komar û Kantona Cenevreyê (République et canton de Genève; Republik und Kanton Genf; ), yek ji 26 kantonên Swîsreyê ye.
Azeriyên Îranê
Azeriyên Îranê (bi farisî:  ایرانیان آذربایجان), komek îranî ye ku zimanê xwe yê azerî jibir kirin e û bi  devoka tirkiya oxuzî diaxivin. Nêzîkî du qat zêdetir azerî li Îranê dijîn. Hikûmeta Îranê behsa navbera 10-15 milyon azeriyên li Îranê dike ku li gorî neteweperestên Azerbaycanê jî hejmar digehe 23 milyon kesî. Li gorî World Fact Book 2018, ew 14% (dora 12 milyon) nifûsa Îranê ye. Azeriyên Îranê bi taybetî eslê xwe îranî ne.
Nêzîkî dawiya Şerê Cîhanî yê Duyem, leşkerên Rûs û Brîtanya bi ve rêzê bakur û başûrê Îranê dagir kirin. Bi serweriya Rûsyayê di sala 1945an de li seranserê herêma niştecihbûna Azeriyên Îranê belav bibû Hikûmeta Neteweyî ya Azerbaycanê hat avakirin. piştî salek şûnde piştî vekişîna Rûs û Brîtaniyan ev rêveberiya xweser ji aliyê îranê ve hate hilweşandin.
Azeriyan di sala 1979 de piştgirî da Şoreşa Îslamî ji ber ku wan hêvî dikir ku ev şoreş wan ji şovenîzma farisî ya xanedana Pehlewî rizgar bike. Lê belê Komara Îslamî nasyonalîzma farisî parastiye, loma jî pabendbûna azeriyan bi sîstema siyasî re kêm dibe. Lê belê wek serdema Pehlewî hestên xwe yên biçûkxistinê nabînin. Azerî li Îranê dikarin li gorî pirraniya Farisan bi pêş bikevin. Di nava hêzên çekdar ên Îranê de roleke girîng dilîzin û beşeke mezin ji bazara Tehranê di destên wan de ne. Rêberê olî yê Îranê Elî Xaminêyî jî ji aliyê bavê xwe ve bi eslê xwe azerî ye. Rûniştevanên Komara Azerbaycanê xwe pêşvetir û kêm olî dibînin û ji ber vê yekê ji Azeriyên Îranê bi guman in. Ji bo serkirdayetiya Îranê, hebûna Komara Azerbaycanê ya serbixwe pirsgirêkek e, ji ber ku ew dikare ji ber çavkaniyên wê yên madenê li gorî nifûsa hindik, standardek jiyanê ji Îranê zêdetir pêşkêşî niştecihên xwe bike. Bi vî awayî, metirsî heye ku nerazîbûna Azerî li aliyê Îranê bibe pêkhateyeke etnîkî, ku ev yek jî li ser têkiliyên Azerbaycan-Îranê teng dibe.
Östersund
Östersund (bi sámiya başûr: Staare, bi jamskî: Åstersånn) bajar û navenda parêzgeha Jämtland (Jämtlands län) ya Swêdê ye.
Fjellvatnet
Fjellvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 39,4 kîlomêtre ye û bilindahiya ji asta deryayê 14e mêtre ye.
Osman Öcalan
Osman Öcalan (jdb. 1958 li Emeran, Xelfetî - 15 çiriya paşîn 2021, li Hewlêrê, Herêma Kurdistanê) siyasetmedarekî kurd bû.
Osman Öcalan birayê biçûk ê Abdullah Öcalan bû. Demeke dirêj di nav yek ji birêveberên Partiya Karkerên Kurdistanê bû. Di sala 2004an de ji refên Kongra-Gelê qetiya û bû yek ji damezrînerên Partiya Welatparêzên Demokrat. Piştî damezirandina PWD di navbera wî û hevalên wî de nakokî derketin û Osman Öcalan ji partiyê vediqete. Zewiciya û li Başûrê Kurdistanê bi cih bûye.
Koçername (pirtûk)
Koçername pirtûkek ji Evdile Koçer e. Weşanxaneya ku ev pirtûk çapkiriye "Weşanên Do" ye.
Koçername ji gelek ceribandinên mîzahî pêk tê.
Nivîskar, di Koçernameyê de pirsgirêkên civakî û siyasî bi şêwazeke mîzahî vedibêje û bala xwendevanan dibe ser gelek meselokên kelevajîk. Di pirtûkê de bi zimanekî wêjeyî behsa gelek klîşe û tabûyên civaka kurd dike.
Evdile Koçer, di vê pirtûka xwe ya nû de bi kurdiyeke herîkbar, bi mijarên balkêş û bi hevokên sade ve di nava 'rêwî'tiyeke nû de ye!
Dêr
Dêr, kenîse yan jî xaçxane navê perestgeha mesîhiyan e. Wateya wê ya din avahiya îbadetê ye.
Neauphle-le-Vieux
Neauphle-le-Vieux, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Laxana Jêr
Laxana Jêr, gundekî girêdayê navçeya Dep ya Xarpêtê ye.
Leyla
Leyla naveke keçan e. Ji erebî tê u wateya wî "şev" e.
Gelek kes bi vî navî hene. Çend ji wan ew in:
Wateyên din
"Leyla" jî navê albumeke Ciwan Haco ye.
Qiretû
Qiretû, gundekî bi ser navçeya Zawîteya Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Hautot-Saint-Sulpice
Hautot-Saint-Sulpice, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Saint-Gaudéric
Saint-Gaudéric, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Mehdî
Mehdî, (bi Erebî: المهدي‎ el Mehdī), gorî baweriya Îslamê, ew mirovê ku, berî ku qiyamet ra bibe tê û dînê îslamê dike hakîmê dunyayê.
Cassulh
Cassulh (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ye li herêma Akîtanya Nû (Nòva Aquitània, Nouvelle-Aquitaine) ya Fransayê.
Kebuder Aheng
Kebuder Aheng navê yek ji bajarên li parêzgeha Hemedan ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Qivşqiva
Qivşqiva, gundekî ser bi navenda bajarê Azerşehrê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
İyi Parti
İyi Parti bi kurdî "Partiya Baş", yek ji partiyên siyasî yên Tirkiyê ye, ku di 25ê Çiriya pêşîn a 2017an de ji aliyê Meral Akşener ve bi nûnerên ji Partiya Tevgera Neteweparêz (MHP) û partiyên din re hate sazkirin.
Partiya Baş di buyera gengeşiyê di sala 2017an de, referandûma destûra Tirkiyê, piştî sîstema siyasî ya Tirkiyê ji parlemana yek serokatiyê bi piştgiriya ji AKP û MHPê derbasî bû hat avakirin. Hinek endamên sereke yên paşîn li ser guhertinên destûrî yên dijberî, lê an jî ji partiyê rakirin û ji aliyê rêberê partiyê ve hatibû veşartin. Meral Akşener, ku di sala 2016an de ji rêveberiya MHPê nerazîbûnek berbiçav bû, di 8ê îlonê de ji partiyê hate derxistin. Di dawîyê de hate ragihandin, ku ew bi partiyeke nû li ser 25ê cotmehê 2017an de li Navenda Çanda Nâzım Hikmet ve ava bike. Di wê rojê de, bi navê logoya partiyê û dirûşmê ji bo raya giştî hate eşkerekirin.
Ji ber ku partiyên siyasî yên sazkirî yên damezrandinê, Partiya Baş di Meclîsa Niştimanî ya Tirkiyê de parlamenterê Partiya Gel a Yekîtiya Demokrat Aytun Çîre û şefê MHPê yê Yusuf Halaçoğlu re bû.
Parkstetten
Parkstetten şaredariyeke navçeya (Landkreis) Straubing-Bogen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
3ê tîrmehê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Morxa Jêrîn
Morxa Jêrîn, gundekî girêdayî navçe Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.
3ê tîrmehê
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Neauphlette
Neauphlette, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Kanî Kûka
Kanî Kûka, Kanîkûka, gundekî bi ser navçeya Zawîteya Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Fjerdvatnet
Fjerdvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol bi qasî 12e kîlomêtreyan li başûrê rojhilata gundê Tømmernesetê cih digire.
Karl Marx
Karl Heinrich Marx FRSA di 5ê Gulana 1818an de li  Triera yek ji bajarên Almanyayê hatiye dinê. Fîlozof, civaknas, aborînasê polîtîk, dîroknas û sazûmankarê sosyalîzma zanistî ye. Di ciwanîya xwe de Hegelîyên Ciwan nas kir û peywendî bi felsefeyê re danî. Li zanîngehên Bonn û Berlîn perwerdeya hiqûqê stand. Ji fîlozofên wek Spînoza, Hegel, Feuerbach feyz wergirtiye û bandor li gelek fîlozof, siyasetmedar û şoreşgerên sedsala 20emîn kiriye û hîna ramanên wî tên nîqaşkirin. Karl Marx di sala 1843an de bi dergistiya xwe a bi navê Jenny re zewicî û ji vê zewacê 7 zarokên wan çêbûn, lê ji ber şert û mercên Marx di nav wan de tenê sê zarok gihîştin emrekî dirêj. Karl Marx di 1843an de dest bi nivîsîn û sazkirina ramanên xwe kir. Di sala 1844an de wî li gel hevalê xwe yê herî nêzîk Friedrich Engels Manîfestoya Partiya Komunîst weşand, ku ev beyanname di cîhanê de yek ji pirtûkên herî zêde hatiye wergerandin û xwendin e. Karl Marx digot, "fîlozofan heta îro bi awayên cuda tenê cdinyayê şîrove kirine, lê ya girîng guhertina wê ye. Marx ji ber fikrên şoreşgerî pêşî ji Prûsya, dûvre ji Fransa tê mişextîkirin û koçî Brîtanya dike, heta dawiya emrê xwe li London dijî.
Marx ji ciwanîya xwe heta roja mirinê hemû ked û jîrahî û ramanên xwe ji bo hilweşandina pergala kapîtalîst û avakirina cîhaneke komunîst bi kar anîye. Karl Marx bi gelemperî serê xwe bi ravekirina têkilîyên ked û sermiyanê, kapîtalîzmê, dîrokê, avahîya civakî,  materyalîzma dîyalektîk êşandîye. Berhema wî ya herî navdar Kapîtal e ku ji sê bergan pêk tê. Berga yekemîn ji alî Marx ve tê weşandin, berga duyem û sêyem bi nîşe û çavkanîyên Marx ji alî Engels ve tê çapkirin. Navê çend pirtûkên wî yên din ev in: Bîrdozîya Alman, Li Fransa Şerê Çînî, Malbata Pîroz, Grundrisse.
Hinar
Hinar an jî henar (bi latînî:Punica granatum) darek û bi fêkiyê xwe ne. Riwekek jii famîleya hine û hinaran e. Dara henarê pir gir nabe. Hin cureyên xwe gir û şîrîn dibin hin cureyên xwe pir tirş dibin. Henarên tirş di seleteyan de bi kar tînin.
Karl Marx
Karl Marx di sala 1864an de beşdarî Enternasyonala Yekemîn bû û ji bo yekitîya karkerên cîhanê xebat kir. Piştî têkçûna Komuna Parîsê pirtûka bi navê Li Fransa Şerê Navxweyî dinivîse. Di pirtûka Rexneya Bernameya Gotha de li ser mijarên rêxistina partiya karkeran, ji kapîtalîzmê derbasbûna komunîzmê disekine. Karl Marx li gor otorîteyên ramanî giregirekî felsefeyê ye. Sartre ji bo Marx wiha gotiye: bêyî guh dayîna wî tu zanîst nayên kirin.
Hinar
Tê bawerkirin ku welatê wê herêma Îranê ye. Ji wir belavî Kafkasya, bakurê Hindistanê û herêma Hîmalaya bûye. Îroj hinar bi awayekî berfireh li welatên Îran, Sûrî, Azerbeycan, Ermenistan, Efxanistan, Hindistan, Pakistan, Bengladeş, Iraq, Libnan, Misir, Çîn, Burma, Erebistana Siyûdî, Îsraêl, Urdun, herêm ziwatir ên başûr-rojhilatê Asya, herêma Deryaya Navîn a Ewropa, û Afrîkaya tropîkal tê çandin.
Kasegeran
Kasegeran gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Karl Marx
Jiyan û perwerdeya wî
Di bin Keyitiya Prusya de li Trier ê di malbata Cuhi de ku xwediyê heft(7) zarokan bû hata dinyê. Bavê wî Heinrich(1777-1838)aşqakî zanistên Deme Rohniyê yên weke Voltaire û Rousseau bû. Ji ber ku rêveberên Prusya Dîploma ne dida mirovakî Cihu, êdî ew ji bû Xiristiyan. Navê ciya wî Henrietta(1788-1863)ya. Xwûşk û birên wî ji Sopfie, Hermann, Henriette, Louise, Emilie û Caroline ne.
Kasegeran
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 306 kes (44 malbat) bûn.
Karl Marx
Jiyan û perwerdeya wî
Marx haya 13 saliya xwe li malê hata perwerde kirin. Ji Gymmnasiumê ku mezûn bû, piştre rê girt û çû Bonn û li Zanko ya Bonnê ji bo xwandine dadê xwe da qeydkirin.Marks, ji ber hizre ku di demên pêş de bavê wî nikarê lê meyîzenê, felsefe û Wêje red kir. Ku salekê li wir xwand, piştre ji aliyê bavê wî ve, ew hata şandin li zankoya Berlinê e ku pir bi rêz dihata pêşwazi kirin û navê wê Fredrich-Wilhelms Uniwersîtî. Di wê demê de marks, di der haqê gelek jiyan û helbest nîvisandina. Di wan nivîs û helbestên wî de bandûra Hegelvanên ciwan heya. Ev koma [[Hegelvanan hinekî weke xwede nenas dihatina naskirin. Di sala 1841 ê de teze xwe ya bi navê "di naqabîna felsefe xwezê ê Demokritosvan û Epîkurûsvana de farq"ê re mezun bû.
Marx û demên wî yên piştre
Hegelvanên ciwan, ji komaka ku Ludwig Feuerbach û Bruno Bauer serokê wan bû û hegel bi xwe jî rexne dikirin, ji wan pêk dihat. Her ku Hegel rexne dikirin jî, ew Tehera wî yanî Dîyelektika wî olê û polîtîkayê analiz bikin bikar dianîn. Hinek ji amdamên vê komê, di naqabîna "felsefe post-Aristo" û "felsefe post- hegelvanan" Analojîyekî ji xat dikin. Yek ji van Max Stirner]], Feuerbach û Bauer bi pirtûka bi navê Der Einzige sein Eigenthum rexne jî dikin. Rexne wan jî ewê ku wan xwede nenasan bi bêjeyên ne bûjen, bi bûjenkirina wan re oldariyê bi pêş dixin. Max, bi xwe dibêje ku ew pêzawariya Feuerbach di şopêne. Pişt vê re ji Stirner û Feuerbach bi rexne kirinê re bingihe pêzaweriya Dîrokî diavêje û Îdeolojiya Alman di nivîsêne. Lê pirtûka ku di nivîsêne jî nayê weşandin..