cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dîroka Îranê
Mihemed Reza Pehlewî
Di şerê cîhanî yê duyem de di gulana 1945ê de Almanyayê xwe teslîmî kir û şerê li gel Almanyayê xelas. Tu hêceta İngilîzan, Amerîkiyan û Sovyetan nema ku li Îranê bimînin. Ji ber vê sedemê Sovyeta bi taybetî li Azerbaycanê û Kurdistanê xebatên siyasî kirin ku li van deran bimîne.Jixwe tîrmeha 1945ê de serokê Amerikayê Truman da xuya kirin ku ew hairin hêzên xwe ji Îranê vekêşe. Li sala 1945ê Sovyetan wek Îngîlîzan, li bakurê Îranê îmtiyaz ji hikûmeta Îranê xwast, her çend partiya Tudeh dijatiya xwe nîşanî Sovyetan da be jî, parastina wê yekê dikir ku dê Sovyet ji Îngîlîzan bêhtir pişkê bide Îranê. Her wisa bi piştgiriya Sovyetan li Azerbaycanê û Kurdistanê du herêmên xweser bi navên Komara Kurdistan û Hikûmeta Netewî ya Azerbaycanê hatin ava kirin. Tudehê piştgiriya van partiyan jî dikir ku herêmên xweser ava kirin. Dagirkirina Sovyetan bû sedema netewperestiya Îraniya û piştgiriya Tudehê bo Sovyetan jî bû sedema qedexekirina Tudehê di reşemeha 1049an de. Piştî qedexekirina Tudehê bayekê netewperestî li nav rêvebir û parlamenterên Îranê de derket. Gulana 1946an de Sovyet ji herêm vekişiyan û Îranê ev her du herêmên xweser serûbin kirin.
Li sala 1947ê de hilbijartinên giştî hatin kirin; Ehmed Qavam bû serokwezîrê nû. Lê ji ber dijatiya parlamenteran ji bo hevpeymana wî û Sovyetan, îstîfa kir. Şûna wî Îbrahîm Hakîmî bû serokwezîr. Li sala 1949ê de hilbijartineke din ya giştî hatiye kirin. General Razmara bû serokwezîrê nû. Cepheya Millî jî di vê hilbijartinê bihêztir bû.
Her wisa hêza Fedaiyên Îslamê jî her roja diçû zêdetir dibû. Ayetulah Seyîd Ebdulqasim Qaşanî jî têkildarî vê rêxistinê bû. Vê rêxistinê navê xwe bi sûîkastan anî rojevê. Dîroknas Ahmed Kesrewî Tebrîzî bi kêran ji aliyê terefdarên wan hatiye kuştin. Gelek bûrokrat û zanayên din jî kuştin. Di dawiyê de serokwezîr Razmara jî bi hinceta piştgiriya imtiyazên Îngîlîzan bi sûîkastekê jiyana xwe ji dest da. Armanca Fedaiyên Îslamê dewleteke şerî bû. Her wisa dixwastin gelek burokrat ji wan bin. Bi vê mebestê gelek caran Museddiq jî tehdîd dikirin.
Abidin Parıltı
Abidin Parıltı (bixwîne wekî: Abîdîn Parilti) nivîskar û çîroknivîsekî kurd e.
Dîroka Îranê
Reforma petrolê û operasyona Ajaxê
Piştî rêvebirinên meclîsê, bi vê derbeya leşkerî rêvebirin ket destê Şahê îranê. Şah Muhemmed Reza êdî bi dilê xwe reform kirin. Li sala 1957ê de bi alikariya Mossad û CIAyê Savak hatiye ava kirin. Şoreşa Sipî da destpê kirin. Reforma axê kir. Hindî reform hatibin kirin jî ji bo ferqa tebeqeyên civakê nebû çareserî. Di navbera feqîr û zengînan de gelek ferq hebûn.
Abidin Parıltı
Abidîn Parilti di sala 1978 an de li Nisêbînê hatiye dinyayê. Heta dest bi zanîngehê bike li Nisêbînê xwendiye û paşê ji bo perwerdehiya zaningehê koçî Îzmîrê kiriye. Ew li Îzmîrê, li zanîngeha bi navê Dokuz Eylül Üniversitesi (zanîngeha nehê îlonê) beşa drama û nivîskariyê dixwîne. Angaşta xwe li ser dengbêjan da. Heta niha gelek nivîs, hevpeyvîn û wergerên A. Parilti yên bi kurdî û tirkî di kovar û rojnameyên kurd û tirkan de hatine weşandin.
Dîroka Îranê
Şoreşa sipî
Li sala 1963yê Şahê Îranê paketeke reformê îlan kir. Bi dûçûna wê paketê ax û zeviyên di bin kontrola mollayên Şîî de xist nav malên dewletê.
Abidin Parıltı
Niha li Stenbolê di weşanên mîna Radikal Kitap, Virgül, Kitaplık, Gündem, Esmer de dinivîsîne. Di filmê Hiner Saleem ê bi navê DOL de asîstaniya Hiner Saleem kir. Li Stenbolê dijî.
Dîroka Îranê
Şoreşa sipî
Di navbera hereketên Îslamî de jî hêdî hêdî cûdabîn zêde bûn. Piştî salên 1960an du fraksitonên serekê yên Îslamî navdar bûn. Fikrên Elî Şerîetî di navbera zana û rewşenbîrên ciwan de her roja diçû zêde dibû. Şerîetî wek îslamparêzên din ne dijê sosyalîzmê bû; bilakis fikrên wî têkeliya Îslama şîî û sosyalîzm bû. Yekemîn pirtuka wî li ser Ebû Zer bû. Di pirtukê de Ebû Zerî wek mislimanekê sosyalîst dide nasîn.Her wisa ulema û dîndarên Îranê her rexne dikir ku mislimanan pê dîn bêhiş dikin. Hetta dijberê bikaranîna peyvên Ayetulah û Huccetul Îslam jî bû. Hêjayî gotinê ye ku gelek terefdar û piştgirên wî bi navê Micahîdên Gel rêxistineke gerîla ava kirin. Berî şoreşa Îslamê li sala 1977ê li Brîtanya bi awayeke gumanbar mir. Li aliyê din di navbera ulema û dîndarên Îranê de fikrên Ayetula Xumênî dibişkivîn. Bi nêrîna Xumênî divêt heta Mehdî tê dewlet di destê muctehîdan de be. Ev fikrên xwe jî bi pirtuka bi navê Velâyeti Fakih yâ Hukûmeti İslamî weşand.
Radyo Azadî
Radyo Ewropaya Azad/Radyo Azadî, REA/RA, medya-rêkxistinekî navnetewî ku bi Kongrêya DYA tê fînans kirin, û bi Ajansa ya Medyaya Cîhanî ya DYA tê kontrolkirin.
Dîroka Îranê
Şoreşa sipî
Li sala 1971ê de ji aligirên partiya Tudeh û Cepheya Millî rêxistineke bi navê Fedaiyên Gel hatiye ava kirin. Micahidên Gel û Fedaiyên Gel gelek caran bi hevra çalakî li dijî malbata Şah û burokratên Şah re lidardixist.
Radyo Azadî
Li sala 2020, Radyo Azadî bi 26 zimanên di nav 23 welatên ya Ewropaya Navenî, Ewropaya Rojhilat, Asyaya Navendî û Rojhilata Navîn de tê weşandin. Ji bilî weşandina radoyê, Azadî herwisa di nav interentê de weşana xwe didomîne. Merkeza rêkxistinê li Washingtonê û Pragê cî bûn, ji bilî wan 17 dezgehên herêmî hene.
Dîroka Îranê
Şoreşa sipî
Di adara 1975ê de du partiyên sereke yên meclîsê bi fermana Şah Muhemmed Reza hatin girtin. Şûna van her du partiyan; Hizbi Ristehîz (Hizba Vejîn) hatiye damezrandin. Bi vê partiyê Şah dixwast Îraniyan bike yekdeng. Lê ev bi dilê Şah birêve neçû. Li gelek cihan nerazîbûnên dijî vê partiyê li kolanan peyda bû. Bi taybetî di nav molla û xwendevanên wan de nerazîbûn zêde bûn. Li gelek cihan şer derketin. Kuştî û brîndar peyda bûn. Li Abadanê jî agir bi saloneke sînemayê ket û di encamê de nêzîkî 400 karkeran jiyana xwe ji dest da. Ev jî bû sebeba nerazîbûnên mezin. Çepgir û dîndarên Îranê bi hevra çalakî lidarxistin, şerên aktîf di navbera wan û leşkerên Şahî de derketin. Di van çalakiyan de rola Ayetulahê Mezin Şerîetedarî gelek mezin bû. Piştî van bûyeran 1ê reşemeha 1979ê Ayetula Xumênî vegeriya welat. Mixalîfan derbeya mezin li meydana Jale li leşkerên Îranê da. Fedaiyên Gel û Micahîdên Gel li vê meydanê li gel mihafizên qesra Şah şer kir. Di encamê de leşker binketin û vegeriyan. Şah Muhemmed Reza ji welat reviya û di radyoya Tehranê da ev deng belav bû: Ev der dengê Îranê ye, dengê Îrana rasteqîn, dengê Şoreşa Îslamî...
Degirmendere
Degirmendere, gundekî bi ser navçeya Ceyhana Edeneyê ve ye.
Dîroka Îranê
Vegera Xûmênî û giştpirsiya adara 1979ê
Piştî nerazîbûn û xwepêşandanên miletê Îranê Şah ji welêt revî. Ayetula Xûmênî ji sirgûnê vegerî welat û li adara 1979ê giştpirsî hat lidar xistin. Di encama giştpirsiyê de Komara Îslamî ya Îranê hatiye damezrandin.
Piştî îlankirina şoreşê ji hemû aliyan hikûmeteke demkî hatiye ava kirin. Serokwezîrê hikûmetê endamê Cepheya Millî, Mehdî Bezirgan bû. Ji Tudehê, ji mollayan ji hemû aliyên dijî Şah Muhemmed Reza di hikûmetê de hebûn. Lê belê her çend hikumetek hebe jî bi rêberiya Xûmênî dewleteke paralel dihate ava kirin. Gelek tişt bi biryara Xûmênî dihate kirin. Hêjayê gotinê ye ku şoreşa Îslamî ji aliyê hemû fraksiyonan dihate pejirandin lê aliyên Tudeh, Cepheya Millî dixwast wek îslama demokratîk bê binav kirin. Ev jî ji aliyê Xumênî nehate qebûl kirin. Di vê van navberan de Xûmênî teşkîlatên xwe bihêztir dikir. Di warê leşkerî de projeyên xwe bicîh dianî. Di navbera aliyên şoreşger de niqaş derketin ku aliyê Xûmênî dixwaze rêjimeke axûnd(rûspî, molla) ava bike.
Mixalîfên Xûmênî ne tenê sosyalîst û netewperest bûn. Her wisa di nav Şîeyan de jî hebûn. Yek ji wan Hesen Şerîetmedarî bû. Şerîetmedarî dixwast ji hemû aliyan dewletek bê ava kirin û xwe dûr ji Velayetî Fiqh didît. Jixwe esasê fikrên Xûmênî Velayetî Fiqh e. Di nîsana 1979ê de Xûmênî Partiya Cumhuriya Îslamî ava kir. Şerîetmedarî jî li dijî vê Partiya Gel ya Cumhuriya Îslamî ava kir.
Di nav van gengeşî û kaosa siyasî de serokê DYAyê Jimmy Carter rê da Muhemmed Şah ku were li DYAyê tedawiya kanserê bibîne. Ev sedema pirgirêkeke mezin di navbera Îran û DYAyê de. 400 xwendevan ên bi navê Xwendevanên Misliman ên di Rêya Îmam de derûdorên balyozxaneya DYA ya Tehranê girtin û çûn hundir. Êdî piştî vê 444 rojan Qeyrana Rehîneyan destpê dike. Di encama vê qeyranê de serokwezîrê Îranê Bezirgan îstîfa kir. Di vê navberê de makezagona Xûmênî amade kirî çû giştpirsiyê. Micahîdên Gel, Fedaiyên Gel û Cepheya Millî ev giştpirsî boykot kirin. Her wisa di vê giştpirsiyê de li Kurdistanê, Belûçistanê û li memleketê Ayetulahê Mezin Şerîetmedarî Azerbaycanê boykoteke berbiçav hebû. Hêjayî gotinê ye ku li adara 1979ê de jî giştpirsiyek hatibû kirin û gel xwedî li vê giştpirsiyê derketi bû. Lê di vê giştpirsiya makezagonê de gelên sunî Kurd û Belûçan boykotek nîşan da ku ew naxwazin dewleteke axûnd, molla were ava kirin. Em dikarin bibêjin ku mixalîfên niha yên rêjima îslamî ev fraksiyon in. Jimmy Carter ji ber têkçûna wî ya di qeyrana rehîneyan de hilbijartinên DYAyê winda kirin. Hêj serokê nû yê DYAyê dest bi kar nekirî, Xûmênî rehîneyên balyozxaneya DYAyê berdan. Ev jî wisa tê şirove kirin ku Xûmênî nexwast ev qeyran ji serokê DYAyê yê nû Ronald Reagan nebe serkeftin.
Giştpirsiya kanûna pêşîn a 1979ê
Ji bo rêvebirina Komara Îslamî ya Îranê giştpirsiyeke din hatiye kirin û di encamê de Ayetula Xûmênî bû rêberê dînî.
Serokkomar Ebulhesen Benîsedr(25 çile 1980-20 xizîran 1981)
22yê îlona 1980ê de artêşa Îraqê ji hidûdê Îranê borî û bi fermî şer li dijî Îranê da destpê kirin. Ev şer di çi hesabên avakerên şoreşa Îslamî de nebû. Sedam Huseyn ji ber vê şoreşê ditirsî ku li welatê wî jî şoreşeke Şîiyan çêbe û her wisa li Şetelereb hêj jî pirsgirêkên hidûdî hebûn. Bi vî şerî gelên Îranê piştgiriya hikûmet û dewleta xwe kirin. Ji bo Xûmênî ev nîmetek bû ku cihê xwe saxlemtir bike. Bi vî şerî Supaya Pasdaran ên Şoreşa Îslamî hatiye ava kirin ku şoreş û dewleta Îranê biparêze. Her wisa ji bo ku rêber û rêbazên şoreşa Îslamî biparêze ji Supaya Pasdaran de 2-3 hezar kes hatin hilbijartin û ji wan jî Hêza Qudsê hatiye ava kirin. Her wisa ji bilî van hêzan, hêzek din jî hebû ku ew ji dilxwazên Îraniyan pêkhatibû. Kesên bi dilxwazî beşdarî şer bûn bi navê rêxistina Besîc ava kirin. Şerê Îran û Iraqê 8 salan berdewam kir û di xizîrana 1988ê de bi agirbestekê bidawî bû.
Serokkomar Ebulhesen Benisedr 20ê xizîrana 1981ê ji aliyê meclîsa Îranê ve ji kar hatiye dûrxistin. Xûmênî dixwast dewlet hemû bikeve bin destê wî. Di encamê de rê li ber gelek rêxistin û partiyan hatiye girtin. Van partî û rêxistinan jî dijî Xûmênî dest bi çalakiyan kir.
Serokkomar Mihemed Elî Recaî(2 tebax 1981-30 tebax 1981)
Hêj şerê Îran û Iraqê berdewam dike Micahîdên Gel li tebaxa 1981ê de li dijî hikûmeta ji aliyê Xûmênî ve hatiye avakirin re derbeyek pêk anî. Gelek wezîr, parlamenter, bûrokrat û rêvebirên pîlebilind yên aligirên Xûmênî di van çalakiyan de hatin kuştin. Hetta serokkomarê paşerojê were tayîn kirin Ekber Haşimî Refsencanî û rêberê paşerojê yê şoreşa îslamê Elî Xameney jî di van çalakiyan de brîndar bibûn. Lê ev derbeya Micahîdên gel negihişt armanca xwe û Xûmênî li dijî mixalîfan bihêztir lêhat.
Serokkomar Mihemed Elî Recaî jî di encama van suîkasten de jiyana xwe wenda kir.
Serokkomar Elî Xamaney (9 çiriya pêşîn 1981-4 xizîran 1989)
5ê gulana 1983yê hemû endam û parlamenterên Tudehê bi hêceta casûsiya Sovyetan hatin girtin û Tudeh hatiye qedexe kirin.
Serokkomar Ekber Haşimî Refsencanî(16 tebax 1989-3 tebax 1997)
Di xizîrana 1989ê de Xûmênî mir û şûna wî Ayetula Elî Xamaney wek rêberê nû, Ekber Haşimî Refsencanî jî wek serokkomarê nû hatiye hilbijartin. Refsencanî ji tîrmeha 1989ê heta gulana 1997ê serokkomarê dewletê bû. Di rêvebirina Refsencanî de gelek kesayetên mixalîf û Kurd bi sûîkastan hatin. Serokên PDK-Î; Ebdulrehman Qasimlo û Mihemed Sadiq Şerefkendî, rêvebirên Micahîdên Gel Muhemmed Huseyîn Nexdî, Muhemmed Hesen Erbab û gelek mixalifên din li derveyî welat bi sûîkastan hatin kuştin.
Serokkomar Mihemed Xatemî(3 tebax 1997-3 tebax 2005)
Di hilbijartinên gulana 1997ê de namzetê lîberal lê ew jî ji pola dînzana de ye Mihemed Xatemî bû serokkomarê nû. Xatemî bi taybetî di polîtîkaya derve de pêngavên nû avêtin. Dixwast li gel dewletên rojava têkiliyên nû ava bike. Heta cihekî jî serkeft. Politîkayên lîberal sepandin, givaşa li ser gelê Îranê kêm kir. Ji ber Qeyrana Rehîneyan poşmaniya xwe anî ziman, her wisa rêvebirên DYAyê jî ji derbeya dijî Museddiq poşmaniyên xwe anîn ziman. Ji bo nekuştina Selman Ruşdî garantî da hikûmeta İngilîzan. Ji ber vê jî İngilîzan mîsyonên xwe yên di sala 1979ê de qut bûn, cardîn geş kirin. Dest bi têkiliyan kirin. Wek tê zanîn gelek mixalîf bi sûîkasta hatibûn kuştin di dewra Refsencanî de. dihate îdîa kirin ku klîkek heye di wezareta Îstîxbaratê de ew van karûbarên kuştina dikin. Ew klîkên kujer ji wezaretê hatin derxistin. Wek tê dîtin di dewra Xatemî de sistbûneke îdeolojîk jî tê dîtin, nermbûnek jî li dijî mixalifan tê dîtin.
Di îlona 2001ê de li dijî DYAyê Êrîşên 11 îlonê pêk hatin. Di encama vê êrîşê de polîtîkaya derve ya DYAyê tûjtir lêhat. George W. Bush di axiftineke xwe de Îran, Koreya Bakur û Iraq wek Xetên Xerabiyê binav kirin. Piştî vê axiftinê dîngirên Îranê li dijî reformgirên Îranê bûn xwedî hêzeke psîkolojîk. Vê jî tesîra xwe li hilbijartinên tîrmeha 2005ê kir û di encamê de Mehmûd Ehmedînejadê namzetê dîngiran bû serokkomarê nû.
Mudau
Mudau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neckar-Odenwald-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Jo Jung-suk
Jo Jung-suk (bi korêyî: hangul: 조정석, jdb. 26ê kanûna pêşîn 1980an) lîstikvanekî korêyî ye.
Seftê
Seftê, gundekî bi ser navçeya Mêrgesorê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye, yek ji gundên eşîra nizarî ye.
Şikoyê Hesen
Şikoyê Hesen (z.1928-m.1975) Mîrê helbesta kurdî, Helbestvanê nenas heta roja îro, xwediyê helbesta "Zimanê Kurdî", û ji aliyê gelek hunermendan hatîye xwendin li gundê Camûşvana Biçûk navbera Gundê Sîpan ê û Gundê Elegezê yan Alagyaz, yê navçeya Axbaranê ya Ermenistan ê di sala 1928an de di malbateka êzidî de ji dayik bû
Binemala wî
Mala bavê Şiko di eslê xwe de ji gundê navçeya kars ê ye ,Hesen di 17ê hizêrana,1928 de li vî gundê çêbû. Gava 5 salî bû, bavê wî Axmed nexweş ket û 25 salî bû. Piştî mirina bavê wî, mamê wî Sofî ew xwedî dike
Xwendina û destpêka nivînsandina xwe
li gor pirtûka “Dîroka Edebîyata Kurdî” ya Maruf Khaznadar ,Qonaxa navendî di xwendegeha Elegeza Kurdan pêk anîye ,Bi temam kirina xwendina navendî re, di sala 1948an de di Zanîngeha Êrîvanê Beşê Rojhilatnasîyê de bûye xwendekar, di sala 1953an de bawernameya wê dezgeha zanistîyê wergirtîye,Di sala 1965an de xwendina bilind temam dike Şiko di sala 1954an de li gundê Begnarê yê navçeya Gagirayê (Ebxazya Gurcistan ê) bûye mamosteyê xwendegeha wî gundî, dersê ziman û edeba êrmenkî gotîye heta sala 1957an di wî karî de maye Li akademîya zanistî ya Peterburgê li enstîtûya rojhilatnasî  di beşê Kurdnasîyê de tê bi cih kirin,Di nîvê salên şêstî yên sedsala 20an de ji alîyê desthilata Bexdayê ve dihat bombebaran kirin, Şorişe Îlona 1961an di şer de bû Rojnameyên Ewropayê nûçeyên wêrankirina Kurdistanê diweşandin, piranîya sernivîsên rojnameyan bi navê “Kurdistan Dişewite” bû ,di sala 1965an de Şiko ev helbesta li bajarê  Yerevan  ê nivîsandîye û hestên helbestvanekî  li hemberê erdê xwe,warê bav û bapîrên xwe raber dike Sala 1973 dibe Endamê Yekîtiya Nivîskarên Gurcistanê
Berhem û helbest
Xeyala nivîsandinê li ba Şiko di serdema xwendekarîya wî de pêşkevtî bu ,Hinek helbest di rojnameya Zanîngeha Êrîvanê de hatine weşandin ,Her wiha helbestên Şiko di Rojnameya Rya Teze cîheki sereke digirtin ,Piştre helbestên wî yên hatine weşandin û helbestên nû di dîwana wî ya taybetî de hatine weşandin ,Ji van komek helbest bi navê “Qalçîçek” (1961), “Tembûra Kurda” (1965) û “Meremê Dilê Kurd” (1970) weşandine ,Beşek ji van berheman bi zimanê Rûsî, Gurcî û Ermenî li St: Petersburgê, Tiflîsê û Êrîvanê hatine weşandin
"Payîz û Ba'' komek e ji helbestên bijartî yên Şiko hate çapkirin sala 2008 an.
Berhemên Şiko : “Qalçîçek” (1961), “Tembûra Kurda” (1965) û “Meremê Dilê Kurd” (1970), Perwaza Weten 1977
Qianshan, Anhui
Qianshan, bajarekî welatê Çînê ye û di parêzgeha Anhuiyê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 583.000 kesî
Sainte-Geneviève, Aisne
Sainte-Geneviève, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Herzem
Herzem, gundê Herzemê, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Xinzorî
Xinzorî, gundekî girêdayê navçeya Cîmîn ya Erzînganê ye.
Qumrî
Qumrî çûkekî çolê ye. Ew çûk û kewkûrkê mîna hev û din in. Bi kewkûrkê ra cudaya xwe dengê xwe ye. Dengê kewkûrkê wek 'kûû kû kû' ye. Dengê qumrîye wek 'kûû' ye. Ne tam aşkereye lê cudayeka din jî li piş hustî Kewkûrkê daxime ka reş heye lê li ya qumrî tuneye.
Bosc-Hyons
Bosc-Hyons, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Dengdêr
Dengdêr (hin zimannas navê bideng, nedengdar, dengdar û denganî lê dikin), li gorî dengnasiya bilêvkirinê dengekî axavtinê ye ko bê girtina riya deng a jorîn dihêt bilêvkirin. Riya deng a jorîn derên jorî ya qirqirik anko hencereyê vedigirit. Bervajî dengdêran dengdar in.
Dengdêrên zimanê kurdî
Dengdêrên kurdî ev in: a, e, ê, i, î, o, u, û. Ji wan, a, ê, î, o, û dengdêrên dirêj in. Yên din jî, e, i, u dengdêrên kurt yan kin in.
Villetelle
Villetelle, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Miguel Ángel Asturias
Miguel Ángel Asturias (jdb. li Guatemala (bajar); m.  li Madrid) dîplomat û nivîskarekî Gûatemalayî bû. Sala 1967î guncavê Xelata Nobelê hatiye dîtin.
Perwerdeya dadnasiyê dîtiye. Bi tevî hevalên xwe bo xizanan derfetên perwerdeyê geriyane, dibistan avakirine. Sala 1923î çûye Ewropa bo xwandina aborîpolîtîk lê bidawî nekiriye. Li Fransayê perwerdeya olnasî û folklora gelêrî dîtiye. Piştî têkçûyîna dîktatoriya Jorge Ubicoli Gûatemala, wekî dîplomat kardike. Ji sala 1962 heya 1966'î li Arjantînê wekî penaber dijî.
Cîgirê Serokkomarê Tirkiyê
Cîgirê serokkomarê Tirkiyê (bi tirkî : Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Yardımcısı), piştî serokkomar a duyemîn efserê herî bilind di desteya kargêrî ya hikûmeta Tirkiyê de ye. Alîkarê cîgirê serok di heman demê de endamê qanûnî yê Encumena Wezîran, Encumena Ewlekariya Neteweyî û Encûmena Bilind a Leşkerî ye.
Miguel Ángel Asturias
Rêbaza wî di bin siya realîzma majîk (bisêhr) de tê jimartin. Wî çîrok û efsaneyên Latînamerîkayê ji xwe re bingeh girtiye. Bi saya wekî yên wî, çanda çermesorên kevnexwediyên Amerîkayê radeyek bêhtir hatiye parastin.
1492
Kurdistan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Hackenheim
Hackenheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Kûsî
Kûsî an kosî an jî kîso, cureyekî xijende ye ku dikeve koma xijendeyên qalikdar (Testudines).
Şayîs
Kûsî canewerekî pir hêdî ye. Ku meriv dibîne serê xwe kaşî qalikê xwe dike. Ku meriv dike destê xwe hema aveke gewr berdide.
Etîmolojî
Etîmolojiya peyvên kûsî, kosî û kîso li gorî zimannasê amerîkî Michael L. Chyet ev e: (bi sanskrît: kasayápa- ; avestayî: kasyapa- ; farisiya navîn: kaşawag ; bi farisî: kaşav; bi soranî: kîsell, zazakî: kesa).
Sêllm
Sêllm, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Kûsî
Etîmolojî
Li hin deran bi navê kosî, kîso, req û şkevlatok tê naskirin. Cureyê kûsiyan ku di avê de dijî dibêjinê kûsiyê avî an req an jî reqesêl. Di behrên mezin ên cîhanê de jî çend cureyên kûsiyên deryayê hene wek kûsiyê deryayê yê kesk.
Sêllm
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Sêllm 231 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 44 e.
Kûsî
Kûsî û folklora kurdî
Di ola zarokan de ev canewerekî xerab e. Dibêjin ku rêq gotiyê "ku qalikê min tunebûna min yê çel keçik avis bikira". Qalikê çêlikên kûsiyan yê vala li malan ji bo xemlê dardixin.
Wekî din, ji çîrokên kurdî ev çîroka li ser dûpişk û req heye: "Dûpişk u kîsell", li pirtûka Es'ed Zengene, Cegirgoşekan, 3, r. 10-15.
Tazêkend Rûdqat
Tazêkend Rûdqat, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Serokkomarê Tirkiyê
Serokkomarê Tirkiyê (bi tirkî Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı), serokê dewlet û hikumeta Tirkiyeyê ye. Serok rêvebiriya desteya cîbicîkar a hikûmeta neteweyî dike û fermandarê giştî ya artêşa Tirkiyeyê ye. Serokomar di heman demê de serokatiya Encumena Ewlekariya Neteweyî jî dike.
Rorschach, St. Gallen
Rorschach, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona St. Gallen a herêma Rorschachê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Rêxistina Neteweyî ya Cihûyên Kurd li Israêlê
Rêxistina Neteweyî ya Cihûyên Kurd li Israêlê rêxistineke kurdên cihû ye li Israêlê. Li sala 1951ê kurdên cihû bi Operesyona Ezra û Ehemya ji Başûrê Kurdistanê û Iraqê ji aliyê hikûmeta Israêlê hatin anîn bo Îsraêlê. Van kesan ev rêxistin damezrand
Transfobî
Transfobî anku tirsa ji kesên trans (wek latînî û îngîlîzî transfobia ji latînî trans "li derveyî, wêdetir" û ji phobia ji yewnaniya kevn phobos "tirs") an transfobia dijwarî û nehezkirinek civakî (nefret) an dijminatî (agresîv) li hember mirovên transgender nîşan dide li dijî kesên ku transgender in an ku nasnameya xwe ya zayendî wek transgender îfade dikin ("kesên trans"). Fermo transfobî dikare xwe wek tirs, nefret, tundûtûjî, hêrs an nerehetiya hember kesên trans nîşan bide. Ew bi gelemperî li kêleka nêrînên homofobîk tê vegotin û ji ber vê yekê pir caran wekî aliyek homofobî tê hesibandin. Loma transfobî celebek pêşdarazî û cihêkariyê ye, dişibihe nijadperestî û zayendperestiyê, û kesên rengîn ên transgender bi gelemperî rastî her sê awayên cihêkariyê di heman demê de tên.
Ciwanên transgender dibe ku di dibistanê de, bernameyên lênêrîn û refahiyê de, û hem jî di nav malbata xwe de rastî destdirêjiya zayendî, zordestî û şîdetê bên. Mexdûrên mezin bi tinazên gel, tacîzkirin, di nav wan de sextekarî, gefên tundiyê, talankirin, û girtina bêsedem rûbirû tên; gelek kes xwe di nav gel de ne ewle hîs dikin. Rêjeyeke bilind mexdûrên şîdeta zayendî ne. Hin kes ji lênihêrîna tenduristiyê têne red kirin an rastî cûdakariya li cîhê kar tên, di nav de ji ber ku transgender in ji kar têne avêtin, an jî di bin dorpêçkirina komên siyasî an olî yên muhafezekar ên ku li dijî qanûnên mafên LGBT-ê de ne. Ew her weha ji hêla hin kesên di nav tevgerên civakî yên LGBT de, û ji hêla hin femînîstan ve jî têne cûda kirin.
Ji xeynî zêdebûna metirsiya tundûtûjiyê û tehdîdên din, stresa ku ji hêla transfobiyê ve hatî çêkirin dikare bibe sedema encamên hestyarî yên neyînî ku dibe sedema tevliheviyên karanîna maddeyan, revîna ji malê (di piçûkan de), û rêjeyek bilind a xwekuştinê.
Li cîhana rojava, ji bo danîna polîtîkayên ne cudakarî û firsendên wekhev gav bi gav guherîn çêbûn. Ev meyla di nav welatên pêşkeftî de jî pêk tê. Wekî din, kampanyayên di derbarê civaka LGBT de li çaraliyê cîhanê têne belav kirin da ku pejirandina civakî ya nasnameyên zayendî yên ne kevneşopî baştir bikin. Kampanyaya "Stop the Stigma" ji aliyê UNê ve yek ji van pêşketinan e.
Riya deng
Riya deng di lawir anko heywanan da, boriyek e ko dengê derkevtî ji serûkaniya dengî anko qirqirikê (hencere) pêda derbaz dibit. Riya deng di lawiran da ji van paran pêk dihêt: qirqirik, hefik, gerû (farinks), dev û difin (poz).
Çîçal
Çîçal, Çîçar, an jî Penîrê Rîçal — cûreyekî penîr e, ku li bakurê û rojhilatê Kurdistanê tê çêkirin.
Ji ber teknîka çêkirina wê ev penêrû dişibe porê jinan. Ev penêr bi piranî taze nayê xwarin. Ji bo ku ava wê lê bikişe û tehma wê xweştir bibe tê xweykirin û pişt ra jî di eyaran da tê veşartin da ku kevnar bibe. Carinan ji pir kevnar dibe û kevzê digire û kesk dibe. Bi vî şeklê xwe li herêmê wek antîbiyotika xwezayî tê binavkirin.
Bi navê eynî vê cûreyê penîrê li Ermenistanê (Çêçîl ) û Gurcistanê (Çêçîlî ) jî çêdikin.
Müfid Yüksel
Müfid Yüksel lêkolîner û nivîskarê bi eslê xwe kurd e ku bi tirkî dinivîse. Li bajarê Muşê ji dayik bûye bi koka xwe ji Bidlîsê ye, xwendina xwe li Stembolê qedandiye. Di sala 1991ê de li Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn bûye mezûn. Kurrê Sadrettin Yüksel e.
Müfid Yüksel kurdî, erebî, înglîzî û farisî dizane. Li ser kurdan û pirsgirêka kurd ji gellek nivîsên wî hene.
Bayerbach bei Ergoldsbach
Bayerbach bei Ergoldsbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landshut li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Hildan
Hildan Mihemed Elî (jdb. 26 sibat 1996, Dihok, Başûrê Kurdistanê) stranbêjekî muzîka POPaya kurdî ye.
Jînenîgarî
Ji akinciyên bajarê Dihokê ye. Di sala 1993an de, destpêka xwandina wî ya seretayî ye. Di sala 1999an de jî li Xwandingeha Bizav her li bajarê Dihokê dest bi xwendina navin dike.
Hainburg, Almanya
Hainburg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Offenbach li Hessen, Almanyayê ye.
Neckargerach
Neckargerach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neckar-Odenwald-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Çûvaş
Çûvaş navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Çûvaş bi gundê Rîne girêdayî ye.
Gabriela Mistral
Gabriela Mistral, navê berê Lucila Godoy Alcayaga, (jdb. li Vicuña, Şîlî; m.  li Hempstead, New York, DYA) dîplomat û helbestvaneka ji Şîliyê bû. Sala 1945î guncavê Xelata Nobelê ya wêjeyê hate dîtin.
Dîkîlîtaş
Dîkîlîtaş, gundekî bi ser navçeya Ceyhana Edeneyê ve ye.
Bosc-le-Hard
Bosc-le-Hard, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Ryu Jun-yeol
Ryu Jun-yeol (bi korêyî: hangul: 류준열, jidayîkbûn 25'ê rezberê 1986'an) lîstikvanekî korêyî ye.
Talat Paşa
Talat Paşa di malbatekî Pomak û Roman jidayîkbu. Di demên dawî yên Împaratoriya Osmanî de tevgereke bi navê Îttîhat ve Terrakî dadimezire ku yek ji damezrênerê wê jî Talat Paşa ye. Împaratoriya Osmanî roj bi roj têk diçe û gelên bindest azad dibin. Ev tevgera nû dixwaze ji nîjada bi navê Tirk re welatek di dest de bimîne. Ew serî de li Anatolya û paşê jî li cografyayên Tirk-Mongol lê dijîn li dewleteke Tirkperest digerin.
Ev tevgera nû bandora xwe li avabûna Komara Tirkiyê jî dike û Mustafa Kemal Atatürk birêxistin dike. Talat Paşa beriya hilweşandina Osmaniyan di palasê de wekî wezîr kar dike.
Genosîda Ermeniyan û Talat Paşa
Talat Paşa di salên 1914 - 1915'î de serokatiya Komkujiya Ermeniyan li Anatoliya dike. Nêzîkî 2 Milyon Ermenî dikujîn an di riyên koçberiyê de telef dikin. Yek ji mezintirîn genosîdên sedsala 20emîn bi fermandariya wî dibe. Ji ber wê navê rûreşiyê lê dikeve û newêre êdî li Anatoliya bijî. Bi dizî xwe digihîne Elmanya û li wir ji aliyê Ermeniyek bi navê Soghomon Tehlirian ve tê kuştin. Meytê wî li Elmanya tê veşartin.
Di sala 1943'î de dûgela Tirk meytê wî tîne Tirkiyê û bi pîrozbahiyeke fermî yê dûgelê vedişêrin. Gorîstana wî ji bo nîjadperestên Tirk wekî ziyaretgehekê tê dîtin. Talat Paşa li Tirkiyê wekî lehengekî netewî tê pêşwazîkirin.
Apple iOS
Apple iOS yek ji pergalên xebitandinê ji bo iPhone, iPad û iPod touch e.
Navê bajarên sumeran
Li mezopotamya di deme sumeriyan de hin bajarên sereke û navdar ev bûn.Her şaşan pêşî ji, bi navê xanedanan têne xuyakirin. Di nav wan de hin ji wan cihê wan ji li ser nîqaş têne kirin. Lê hemû ji, yên ku jîn bûne û yên wê deme ne.Di serî de he şaş bajarên pêşî, û hê gelek ji van bajaran ji. Ji kêvalbarên û nivîsên wê demê yên sumeriyan mirov du tiştan têdigihê.Yek wan nivîsa pêşî bi pêş xistina, Ya dî ji ewê ku zimanê ku wan bi kar dianî, "Kurdiya kevne".Hîmê kurdi sumeri di xwe de di hawane.Bi vê yekê re, mirov karê vê yekê re bi rehetî bêje ku Kêvarbar(teblet)ên ku ji wê demê, yên hatin dîtin û kifş kirin, ji bo zimanê kurdi ji, hinek dokumentên girîngin. Lê ta naheka ev yek ji ber çavan dûr maya.Ev ji kîmesiyeke.Deme ku me lêkolîneke ku ne zêde fireh ji kir, me ev yek kir.Di berhama Samuel Noah Kramer ya bi navê "mîtolojiya sumeran" de ev yek pir bi firehî hatiya ser ziman. Weke kurdiya iro, di zimanê sumeriyan de ji "fonetîk" pir zêde hene.Gelek ji wan hîm û hebûn wek hevin.Bi vê yekê re, pêdivî heya ku lêkolîineke mazin li ser ziman bê kirin.
Villeveyrac
Villeveyrac, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Dûztepe, Dîlok
Dûztepe taxeke Şahînbega Dîlokê ye.
Ol û Civak
Piraniya xelkê vê taxê elewî ye.
Piraniya xelkê taxê kurdên Meletî û Gurgum'ê ne ku ber zilmên dijî elewîyan de rivîya ne.
Alka, Mêrgesor
Alka, gundekî bi ser navçeya Mêrgesorê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye, yek ji gundên eşîra nizarî ye.
Şişemzin
Şişemzin, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Alan (nav)
Alan navekî geden e. Peyva alan ji zimanê îranî tê, û tê wateya maqûl an biesil.
Alaya Tirkiyeyê
Alaya Tirkiyeyê, alakekî sor e ku stêrkek spî û heyvelek ji nişana wê ve dihewîne. Alaya niha ya tirkî, rasterast ji ala osmanî ya dereng hatiye wergirtin, ku di dawiya sedsala 18an de hatibû pejirandin û di sala 1844an de forma xwe ya dawî wergirtibû. Tedbîr, nîsbetên geometrîk û toneya tam a sor a ala Tirkiyeyê di 29ê Gulana 1936an de bi awayekî qanûnî hatine standart kirin.
Neckarzimmern
Neckarzimmern şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neckar-Odenwald-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Hallgarten (Pfalz)
Hallgarten (Pfalz) şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Selepûr
Selepûr, gundekî girêdayê navçeya Cîmîn ya Erzînganê ye.
Hemranî
Hemranî, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Bosc-Mesnil
Bosc-Mesnil, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Şorrawê
Şorrawê, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Şorrawê 42 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 6 e.
Tazêkend Çêlêxanê
Tazêkend Çêlêxanê, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Zeyno
Zeyno yek ji gundên qereyaziya erzirome ye. Gundekî kevn ê ermeniya ye.
Rîne
Rîne navê gundekî û şaredariyeke di navçeya Astara de li başûrê Azerbaycanê ye. Gundên Çûvaş, Vileşe û Textekeran bi Rîne ve girêdayî ne.
Rawîn Stêrk
Stêrk, niha li Stembolê dijî û di warê sînema û nivîsîna senaryoyan de xebatên xwe dimeşîne. Çend pirtûkên ku ji tirkî wergerandî kurdî jî li ber çapkirinê ne. Stêrk di sala 2011an de kurtefîlmeke bi navê İki artı iki eşittir iki (bi kurdî:?) kişand û pê beşdarî mihrîcanan bû. Stêrk dîsa di heman salê de bi helbesta xwe ya bi navê "Neçûn hatî me" di Pêşbirka Xelatên Wêjeyê yên Huseyîn Çelebî de di beşa kurdî de bû yekem.
Mainhausen
Mainhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Offenbach li Hessen, Almanyayê ye.
Anna Valle
Anna Valle (jdb. ) lîstikvan û sernavgira pêşbirka bedewiyê ya îtalyan ye.
Jiyan û kariyer
Anna Valle ku li Roma ji dayik bûye, heta sêzdeh salan li Ladispoli jiyaye; piştî veqetîna dêûbavên xwe ew çû Sîsîlyayê, li Lentini, bajarê dayikê. Piştî dibistana navîn, ew li Fakûlteya Dadê li Zanîngeha Katanyayê tomar bû, lê wê xwendina xwe di 1995 an de qut kir, dema ku ew Miss Italy hate hilbijartin. Sala paşîn ew ket pêşbaziya Miss Universe 1996.
Ew li Vicenza dijiya û bi du zarokan re zewicî ye.
Hacîtac
Hacîtac, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çinarê ye.
Saint-Erme-Outre-et-Ramecourt
Saint-Erme-Outre-et-Ramecourt, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Bodenkirchen
Bodenkirchen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landshut li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Qûrîkelî
Qûrîkelî, gundekî bi ser navçeya Ceyhana Edeneyê ve ye.
Gulhan
Gulhan, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çinarê ye.
Bosville
Bosville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Neunkirchen, Baden-Württemberg
Neunkirchen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neckar-Odenwald-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Vileşe
Vileşe (bi azerî: Vıləşə) navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Vileşe bi gundê Rîne girêdayî ye.
Viols-en-Laval
Viols-en-Laval, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Helebce (parêzgeh)
Helebce, parêzgeha Helebceyê, parêzgeheke Başûrê Kurdistanê ye û yek ji 19 parêzgehên Îraqê. Navenda parêzgehê bajarê Helebceyê ye. Li 27 Îlona 2018, Azad Tewfîq wek yekem parêzgarê Helebce dest bi kar bû.
Stewr
Stewr yan jî Stewrê yek ji navçeyên Mêrdînê ye. 47km ji Mêrdînê dûr e. Gorî hejmartinên fermî yê sala 2000´a hejmara niştecihên navendê 11.240 û ya gundên jî 29.866 e. Aborîya herêmê piranî li ser çandiniyê ye. Sala 2005´a li herêmê karistanek xemrê avabûye. 3 şaredarî, 33 gund û 1 mezre girêdayî Stewrê ne.
Dîrok
Bingeha navçeyê gelek kevn e. Di qeydên dîrokî de navê Stewrê wekî, Stûr, Staûras, Sauras, Ştarû, Şarû derbasdibe. Herêm him di dîroka Kurdan, him jî di ya Suryanîyan de cihekê girîng digire. Di sala 1930 de li Stewrê serhildanên mezin li dijî Komara Tirkiyê tê sazkirin. Mala Hamo ji Birîva benda derewerya li dijî dewleta Tirk serîhildane û ji bo mafê Kurd û Suryanîyan têkoşîne. Lê serhildan têkçûye û dewletê pêkutiyên mezin li gelên herêmê kiriye.
Gayê Rûniştî
Gava ku di sala 1872'an da li welatê Siouxan li Çiyayên Reş (Black Hills) zêr hate dîtin, mîrovên sipî ew şûnda ji destê siouxan girtin û dakota mecbûr man ku ji welatê bav û kalên xwe koçber bin herin dereke din. Li ser vî Sittîng Bull serxwebûneke mezin di nav mirovên xwe da peyda kir û di sala 1876'an da bi tev lehengê dakota yê bi nav Crazy Horse (Hespê Dîhn) û Big Foot (Nigê Mezin) di şerê Little Bighornê da li dijî general George Armstrong Custer serketina herî mezin di dîroka dakotayan da qezenç kir.
Hikûmet ferman da leşkeran ku van semayan nehêlî û Sitting Bull bê pêgirtinê yan jî kuştinê. Li roja 15ê çileya pêşîn a sala 1890'î da ji aliyê dakotayekî caş ê bi navê Red Tomahawk ve hat kuştin. Sitting Bull di jiyana xwe da her dem ji bona azadiya gelê xwe şer kiriye.
Saint-Eugène, Aisne
Saint-Eugène, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Bedra
Bedra, gundekî girêdayê navçeya Cîmîn ya Erzînganê ye.
Hochstätten
Hochstätten şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Andrea Wolf
Andrea Wolf (Ronahî) ( li München - m. li Şaxê, Wanê) çalakvana siyasî ya alman û gerîlaya PKKê bû.
Çalakiyên wê yên siyasî
Di sala 1996an de Andrea Wolf tevlî PKKê bû û piştî demekê tevlî ARGKê bû û bû endama YAJKê. Piştî perwerdeya leşkerî Andrea Wolf tevlî şerê PKK û PDKê bû û paşê derbasî Bakurê Kurdistanê bû. Di di encama şerekî navbera gerîlayên PKKê û hêzên artêşa tirk de Andrea Wolf dîl dikeve destê hêzên tirk û piştî demeke kurt tê kuştin.
Muhemmed el-Kurdî
Muhemmed el-Kurdî an jî Red Muhemmed el-Kurdî (erebî:رعد محمد الكردي) hafizê quranê yê bi eslê xwe kurd ê Başûrê Kurdistanê ye.
Power of the Dollar (albûm)
Power of the Dollar albûmê yekemîn yê 50 Cent e, lê ev albûma derneket. Columbia Records, ew labela yê vê albûmê çêdikir, peymanê xwe bi 50 Cent ra rakir. Ev albûma di salên 1998 û 1999 hate çêkirin û gireke di salê 2000 da deketa.
Stran
Ev stran li vê albûmê ne:
Şêxvelî
Şêxvelî, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Obrigheim
Obrigheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neckar-Odenwald-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Bakur rojava
Bakur rojava an jî bakurê rojava aliyê navendê bakur û rojava dikeve ye. Ew alîyêka navber e.
Babayê Keleş
Babayê Keleş (jdb. 1947 - m. 10 îlon 2014) çîroknivîs û nivîskarekî kurd bû.
Jiyana wî
Babayê Keleş di sala 1948an li gundê Eynelûyê (naha Lênûxî) li navçeya Êçmîazînê li Ermenistanê de hat cîhanê. Kalikê wî, Dodoyê Baba, hişmendekî dema xwe bû. Wî neviyê xwe Baba bi serpêhatî, destan, beyt û çîrokên kurdan mezin kir.
Keleş beşa kurdnasiyê ya Zanîngeha Erîvanê xelas kir. Paşê 18 salan di redaksiyona rojnameya kurdî Riya Teze de kar kir.
Heta niha pirtûkeke wî bi sernivîsa Nîşanî çap bûye ko tê de 14 serhatiyên bijare hene.
Xên ji vê pirtûkê, gelek serhatiyên wî di almanaxa Bahara Teze de çap bûne, ko her sal li Êrîvanê çap dibû. Çend serhatiyên wî bi zimanên ermenî û rûsî jî çap bûne. Pirtûkeke wî ya din jî li ber çapê ye.
Keleş jî mîna gelek rewşenbîrên kurdên Sovyetistana Berê ji dest rewşa aborî, ji Ermenistanê derket û berê xwe dabû biyanistanê. Ew di gel malbata xwe li Rûsyayê dijiya.
Eugene O'Neill
Eugene Gladstone O’Neill (jdb. 16ê çiriya pêşîn 1888 li New York; m. 27ê çiriya paşîn 1953 li Boston) yek ji dramatîkerên mezin ên DYAyî bi koka îrlendî bû ku Xelata Nobelê ya Wêjeyê werdigirt.
Lîstikên wî yên kurt
Other one-act plays include:
Textekeran
Textekeran (bi azerî: Taxtakəran) navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Textekeran bi gundê Rîne girêdayî ye.
Bruckberg, Bavyeraya Jêrîn
Bruckberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landshut li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Şekirbeg
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Şekirbeg 111 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 16 e.
Zarava
Zarava, bi kurdî: Zarava, zarawe, zarav, zaraw, di zimanekî de devok û ankû dîyektên ku tên axiftin in. Bi gotina Zarava, ev tê ser ziman. Zarava, koka wê ji "zar" tê. Zar, di wate dengdanê de tê ser ziman. Dengên bi qêrîn, dengên bi axîn, dengên bi helbestî û hwd, mirov karê her weha hê gelek awayê gotinê di vê çerçova wê de bêne ser ziman. Minaq, ji dengên helbestî re "zargotin" tê gotin. Zar, weke gotinaka kokî, di serî de, şeklê axiftin û ankû gotinê têne ser ziman. Li hin herêmne "devok jî weke gotina zarava di wate wê de tê bikarhanîn. Lê di temenê etîmolojikîya gotinê de ku mirov wê bêne ser ziman, mirov wê dibîne ku devok bidevkî axiftinên bin zarava re têne ser ziman. Minaq, di zaravayê kurmancî de li herême botanê devokê botkî heya. Devokê serhedkî heya. Di hundurê zaravayan de devokên ku tên axiftin ên jev cuda ji wan re devok tê gotin.
Li Kurdistanê, pirr devok hene. Minaq, di zaravayê soranî de jî devokên cuda bi demê re pêşketina. "Devokê hêwlerkî" û hwd pêşketina. Gotina devok, ne di wate zarava de lê di wate devkên jevcuda ku di hundurê wî zaravayê de jî tên axiftin têne ser ziman. Li kurdistanê, bi dehan devikên axiftinê hene. Lê hemû Devik jî, di bin zaravayên sereke ên kurdî ên weke Zazakî yanî kirmanckî, kurmancî, Soranî Goranî û hwd re tên komkirin. Devikên di kurmancî de tên axiftin, devikên ku di soranî û zazakî de tên axiftin û devikên ku di goranî de tên axiftin, çend ku li gorî herêmê cudahîyên wan hebin jî, di asta zarava de dibina yek. Zarava jî, di asta ziman de dibina yek.
Bo mînak di kurdî de bi navê kurmancî, dimilî (kirmanckî, zazakî, kirdî, ginî), soranî, goranî zarave hene. Hemî ziman xwedî zarave bûne/ne. Mixabin hin caran tevlîhevî di nîşankirina zaraveyan de derdikevin. Divê mirov cudatiya di navbera zimanê kolanê (zimanê argo), zimanê tevlîhev, zimanê standart û zaraveyan baş têbigihêje.
Hin kurd jî gorî daxwaz û hestên xwe zimanê kurdî şîrove dikin, zaraveyan kêm û zêde dikin. Pirraniya van kesan hîç agahdarî ji zimanzaniyê nîne. Welatan gorî berjewendiyên xwe zimanê xwe yî standart bipêşxistine. Hinekan yek zarave bingeh girtine û kirine zimanê standart. Hinekan ji hemî dewlemendiyên zaraveyan zimaneke serdest ê nû afirandine, hineka wekî tirkan rûniştine li ser maseyê ji xwe re ziman çêkirine, peyv afirandîne. Mixabin kurd hêj jî xwedî nêrîneke yekgirtî nînin û ev derengmayîna kurdan dibe sedem ku, kes, kom an hêzên nexêrxwaz li ser zimanê kurdî kiryarên kirêt lidarbixin.
Îro zimanê navneteweyî bûye îngilîzkî. Di paşerojê de wê hemî mirov kêm bi du zimanan biaxivin.
Avensan
Avensan an jî Avençan (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ya Fransayê ye.
Umberto Eco
Umberto Eco (jdb. li Alessandria, Piemont)  nivîskar, fîlozof, nîşankarvaneke îtalyan e. Ew di 1971an virde li zanîngeha Bologna li ser nişankarîye profesoriye dike.
Jiyan
"Eco" navê bapîrê Umberto bû û kurtiya "Ex Caelis Oblatus" (kesê ji ezmen de alikarî bûyî). Eco hevotîna xwe di 1954an de li zanîngeha Turin dawî kir şunda li televîzyona RAI xabitî û navbera 1956-64 de li zanîngeha Turin fêr da. Di 1962an de ew li zanîngeha Turin bû doçend di 1968an de jî li zanîngeha Florence bû profesor. Wî di 1971an profesoriya li ser nîşankarvaniyê kir û heta îroj jî dewam dike. Gelek Roman û pirtûkên xweya li ser felsefe weşandin.
Di 1980an de romana xweya herî pêşin Navê Gulê der ket û li dinê ew ragihande navdarî ye. Wek wê romana xweya di 1988an de bi navê Dardaroka Foucault der ket û wê jî li dinê serfiraziyeke mezin girt.
Las chicas del cable (rêzefîlm)
Las chicas del cable ( bi wateya Keçên Kabloyê ) rêzefîlmeke dramaya dîrokî ya spanî ye ku ji hêla Netflix ve hatî hilberandin. Ew rêzefîlma spanî ya yekem a pargîdaniya medya Amerîkî bû.
Başûr rojava
Başûr rojava an jî başûrê rojava aliyê navendê Başûr û rojava dikeve ye. Ew alîyêka navber e.
Las chicas del cable (rêzefîlm)
Rêzefîlm li ser çar jinên ciwan ên ji warên cuda yên civakî ne ku di 1928-an de li Madrîdê dest bi xebata pargîdaniya têlefonê ya Spanî dikin. Lidia, Carlota, Ángeles û Marga di karûbarê xweya nûjen de bi zehmetiyên teknîkî yên nû re rûbirû ne û bi tevliheviya jiyana taybetî û bi pêşveçûnên xweyên kesane re hevûdu dikin. Di civaka serdestiya mêr de, ew ji bo wekheviyê şer dikin. Bûyer pêşveçûna civakî û ramyarî ya li Spanyayê heya salên şerê navxweyî yê ji 1936 heya 1939 şopandiye.
Belûtya
Belûtya, gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.
Las chicas del cable (rêzefîlm)
Rolên sereke ji hêla Ana Fernández, Nadia di Santiago, Blanca Suárez û Maggie Civantos ve têne lîstin.
Derhênerî ji aliyê Carlos Sedes, David Pinillos, Antonio Hernández û Roger Gual bû.
Aydinlar, Dîlok
Aydinlar taxeke Şehîdkamîla Dîlokê ye.
Ol û Civak
Temamiya gelheya taxê misilman e. Piraniya xelkê taxê kurdên gundên Entab û Ûrfayê ne.
Esman
Esman (herwisa: ezman, bi soranî: asman) beşek ji atmosfer an valageha deranî ye ku li ser rûbera her tenekî esmanî xuya u diyar e. Ji ber hinek sebeban pênaskirina wî bi awayekî tam dijwar e. Li dema ronahî ya rojê de, dîmena esmanê erdê şîn e, ji ber ku hewa tavê belav u pelate dike.
Rosenberg (Baden)
Rosenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neckar-Odenwald-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Vivo
Vivo Communication Technology Co. Ltd., A ku di logoya xwe de wek vivo dihêt xemilandin, pargîdaniyek teknolojî ya Chînî ye, A ku navenda wê li Dongguan, Guangdong e. Kar ji bo dirust kirine tellefun û mobeyl, nermalav û karûbarên serhêl sêwirandinê ye. Vivo pargîdaniyek serbixwe ye û bi qasî 10.000 xebatkarên wê hene, digel navendên lêkolîn û pêşkeftinê li Shenzhen, Guangdong, û Nanjing, Jiangsu.
Goktepe
Goktepe, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Başûr rojhilat
Başûr rojhilat an jî başûrê rojhilat aliyê ku navendê başûr û rojhilat dikeve. Ew aliyeka navber e.
Kevok
Kevok an jî Kewên malan sernavê kewên ku li malan xwedî dikine. Kewê hêşin jî ji wan yek e. Rengên xwe ya pir gewr, reş, çakar û belek dibin. Li Kurdistanê kewvanên ku ewan xwedî dikin pir in. Kewvan wan difirînin û pê kewên din yên çolê digirin. Hin kewên malan li banî xwe teqle dikin.
Seîd bin Zeyd
Seîd bin Zeyd (erebî: سعيد بن زيد), di sala 593 an jî 594an de ji dayik bûye. Yek ji sehabeyên Muhemmed pêxember e ku hîna nebûye bîst bi Muhemmed bawerî aniye û misilmantiyê pejirandiye. Bi xwe ji Eşere Mubeşereyan e.
Bouelles
Bouelles, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Qercelar
Qerecelara, gundekî girêdayê navçeya Cîmîn ya Erzînganê ye.
Cevdet Yılmaz
Cevdet Yılmaz (jdb. 1ê nîsana 1967) siyasetmedarekî tirk e ku niha cîgirê serokomarê Tirkiyê ye. Beriya niha di hikûmeta demkî ya hilbijartinan de ku ji aliyê Serokwezîr Ahmet Davutoglu ve ji 28ê Tebaxa 2015an heya 17ê Mijdara 2015an hatibû avakirin de cîgirê serokwezîrê Tirkiyê bû.
Kurtejiyan
Yılmaz di sala 1967an de di malbatekî kurd li Çewlîgê ji dayîk bûye. Ew di sala 1983an de li Çewligê lîse xwe qedand, di sala 1988an de ji Fakulteya Zanistên Aborî û Îdarî ya Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn, beşa Îdareya giştî bi rêzgirtinê qedand.
Di sala 1989an de li Teşkîlata Plansaziya Dewletê (bi tirkî: Devlet Planlama Teşkilatı) dest bi kar dike. Yilmaz di navbera salên 1992-1994an de çûye Amerîkayê û li Zanîngeha Denverê beşa Têkiliyên Navneteweyî qedandiye. Di sala 2003an de Yilmaz ji bo Midûriyeta Giştî ya Têkiliyên Yekîtiya Ewropayê hat tayînkirin.
Di hilbijartinên 2007ê de Yılmaz wek parlementerê Çewligê hat hilbijartin. Di 1ê Gulana 2009an de di kabîneya duyemîn a Erdogan de weke Wezîrê Dewletê hat tayînkirin. Di 6ê Tîrmeha 2011an de Yılmaz di kabîneya sêyemîn a Erdogan de bû Wezîrê Pêşketinê. Ji 3ê Hezîrana 2023an ve weke Cîgirê Serokkomarê Tirkiyeyê hat tayînkirin.
Şingilabad, Şeboster
Şingilabad, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Mozesor
Mozesor wek pîzpîzonkan in lê yên girtir in. Rengê wê wek soringî ne. Li aliyê piş daximên zer hene. Zîxê wê bi mitik e. Ev mozan bi goşt xwedî dibin. Mêşên hingiv digirin û dixwin. Mozesor hingiv çênakin. Wê lomê şûnê telaqan ewan di qulikan da dijîn. Bi qulikên wan re dibêjin kunemoz.
Erebeyan
Erebeyan, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çinarê ye.
Viols-le-Fort
Viols-le-Fort, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Mehsert
Mehsert yek ji navçeyên bi ser parêzgeha Mêrdînye ve ye ku di sala 1953an de bûye navçe. Li gorî hejmartinên sala 2000an hejmara niştecihên navendê nêzîkî 7000 kes e. Hejmara niştecihên gundên bi ser navçeyê nêzîkî 9000 kes in. Aboriya navçeyê li ser çandiniyê û bazirganiyê ye. Mehsertê him di dîroka kurdan de û him jî di dîroka ya Suryanî de xwedî cihekê girîng e. Gundê Fafîtê cihekî arkeolojîkê li navçeyaşê ye.
Viols-le-Fort
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Emîndarê Giştî yê NATOyê
Emîndarê Giştî yê NATOyê dîplomatek navneteweyî ye ko wekî berpirsê mezin yê Rêxistina Peymana Bakurê Atlantîkê anko NATOyê erkê xwe bicih tînê. Ew rêkxerê karûbarên wê rêkxistiyê û karên hevalbendên nav rêkxistiyê ye. Ew herwisa serokê Civata Etlesiya Bakur û peyvdarê serekî yê NATO'ê ye.
Niha wezîrê derve yê berê yê Holandayê, Jaap de Hoop Scheffer, li ser vî mensebî ye. Birryar e ko li roja 1ê Tebaxa 2009ê Anders Fogh Rasmussen, serokwezîrê berê yê Danîmarkayê cihê wî bigrê.
Kâzım İnanç
Kâzım İnanç (jdb. sala 1880an li Amedê, Wilayeta Diyarbekirê - m. 21ê rezberê 1938 li Enqere) efserekî Artêşa Osmanî û generalekî Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê bû. Tevî dijminatiya kurdan, ew yek ji gelek efserên tirk bû ku bi eslê xwe kurd bûn. Di sala 1925an de li dijî serhildana Şêx Seîd di fermandariya lîwayên tirkî de cih girtiye û bûye berpirsê gelek kuştinên ji gelê Amedê.
Neu-Bamberg
Neu-Bamberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Baigneux-les-Juifs
Baigneux-les-Juifs, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Burak Deniz
Burak Deniz di 17ê Şibat'a 1991'an de li Stenbolê ji dayik bûye, lîstikvanek Tirk'e.
Schefflenz
Schefflenz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neckar-Odenwald-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Şirê, Mêrgesor
Şirê, gundekî bi ser navçeya Mêrgesorê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye, yek ji gundên eşîra nizarî ye.
Seleteya bêdiranan
Seleteya bêdiranan, seleteya dirantuneyaneyan, seleteya duqatî ya gizêr û kartolê, navê seleteyeke pêjgeha kurd e. Navê xwe ji henekên civatê digire, lewra cûtina vê seleteyê gelek hêsan e, "bêdiran jî dikarin bixwin".