cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Systemic lupus erythematosus
Êşnasîn, teşxîs û diyagnoz
Nexoş pêdivîye cixara nekêşît, neçîte ber rojê yan krêma parastina pêst bikar bînît, nexoşê jin hebêt dijî biçûkbûnê nexot.
Eger nexoş palpestoya zor ya xwînê (hîpertansyon), nexoşiya dil yan şekirê hebît baş çare biket.
Nexoş xo ji stresê biparêzît.
Pergala Navneteweyî ya Yekeyan
Pergala Navneteweyî ya Yekeyan (bi înglîzî The International System of Units) ko ji ber navê wê yê fransî (Le Système international d'unités) wekî SI dihêt kurtkirin tehera nûdem ya pergala metrîk e. Ev pergal di warê bazirganî û zanistî da berbelavtirîn pergala yekeyan li cîhanê ye.
Pergala metrîk ya kevin çend destekekên yekeyan tê da bûn. SI li sala 1960ê li ser bingehê pergala metre-kîlogram-saniyeyê hat avakirin. Ev pergal gelek pergaleka jînwer e û gelek yekeyên nû bi lihevhatinên navnetewî û li goreyê pêşdaçûna teknolojî yên pîvanê pênase dikit an jî pênaseyên kevin yên yekeyên kevin diguhêrit.
Piraniya welatên cîhanê pergala SI wekî pergala fermî pejirandî ye. Lê hêşta Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di gelek biyavan da sîstema kevin jî dixebitînin. Li Brîtanyayê siyaseta hikûmetê wergerandina pergala kevn e, lê hêşta ev pergal di hemî waran da bi temamî nahêt xebitandin. Welatên ko hêşta SI bi tewawî nexebitandî (mîna Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û KYB) yekeyên xwe yên pergalên kevin li goreyê SIyê jinûve pênaskirine.
Missen-Wilhams
Missen-Wilhams şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Padova
Padova, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Venetoyê ye. Bajarê Padova li ser deverê Çemê Bacchiglione hatiye avakirin.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Qeraşîka Jor
Qeraşîka Jor gundekî girêdayî bajarê Mêrdînê ye.
Cem Ersever
Ahmet Cem Ersever (jdb. 1950 li  Erzîrom; m. 4ê çiriya paşîn 1993 li Enqere), yek ji fermandarên artêşa tirk ê li Kurdistanê li dijî PKKê têkoşiyaye ye. Gorî rojnameyên fermî yên Tirkiyeyê di sala 1950î de jidayîk bûye û damezrênerê saziya li dijî kurdan JİTEMê ye.
Gorî îdîayan herwekî endamê saziya Hîzbûllah a Tirkiyeyê bû ji ber ku gelek kirinên dewletê yên kirêt dizanî ji holê hate rakirin. Meytê wî li Enqereyê bi tevî jineke Sûrî hate dîtin. Navê wî tevlî hêzên mafyayî yên artêşê bûbû û bi plankirina kuştina serfermandarê artêşa bejayiyê Eşref Bitlis dihate tewanbarkirin. Tê texmînkirin ku ji ber nakokiyên berjewendiyan hatiye kuştin.
Gorî hin îdîayan ew bi eslê xwe Çîgan (mirtib, mitirb, mirtiv, aşiq, çîngene) bû û ji ber ku dişibiya ereban xwe wekî ereb û ji bajarê Kerkûkê dida nasandin. Li bajarê Erzîromê di salên 70î de bi partiya nîjadperest MHPê re xebitiye û tevlî operasyonên li dijî kurd û çepgiran bûye û êşkence dikiribûye. Bi derketina PKKê re îcar li dijî PKKê tê perwerdekirin.
Ew di 24'ê kewçêrê 1993î de li nêzîkî Enqereyê kuştî hate dîtin.
Ernes
Ernes, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Hiskabut
Hiskabut, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Adelsheim
Adelsheim, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Baden-Württembergê ye.
Sîvan
Sîvan gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Xalune
Xalune, Xałone, gundekî bi ser navçeya Gerdî ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
La Salvetat-Peyralès
La Salvetat-Peyralès, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Gagivas
Gagivas gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Çilîbir
Çilîbir xwarineke bigoşt ji pêjgeha kurd e. Bi çilbirê re tê tevlîhevkirin.
Xwarineke hêsan, çorsane ye. Ji ber wê jî ev nav lê dane. Ango ev xwarin çiliyê, çilekiyê der dibe, bêhna çilekan tîne ber wan.
Pelhevîrkê (şikevayê) bi ava goşt hinekê nerm dikin, radixînin ser binikên xwarinê. Goştê kelandî yan pijandî didin ser û hinekê ava goşt ser werdikin.
Li Kurdistanê xwarinên wiha hêsan didin zarokan ku aş bibin, heya xwarin amade bû, bisekinin. Pirranî dema xwarineke ji şikevayê tê amadekirin, çilîbirê didin zarokan.
Helbet ne tenê ev xwarin çiliyê, çilekiyê derdibe. Li Kurdistanê ji cure xwarinên xurîniyê re jî viya dibêjin. Kurd çilekiyê wekî marê wan xwe negihînin kesekê rave û teswîr dikin.
Qobîn
Qobîn (bi tirkî: Bağlıca), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye. .
Qeraşîka Jêr
Qeraşîka Jêr gundekî girêdayî bajarê Mêrdînê ye.
Lelkendorf
Lelkendorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Nokan
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Nokan 13 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 72 e.
Kevirê mirî
Kevirê mirî yek ji lîstikên zarokên kurd e.
Zarok dibin du kom û dikevin pêşbirka serkeftinê. Her komek 3 kevirên dirêj diçikîne û wekî qeleya fûtbolê her komek kevirên koma dijber dike hedef û dide ber keviran. Lê leyîstikvanek dikare tenê 2 keviran bireşîne. Heger kevir li hedefa ketî rasthat, wekî cezayê ew kevir dîsa tê çikandin.
Ango vedijî. Ji ber wê navê vê leyîstikê kirine kevirê mirî. Zarok naxwazin kevirê mirî vejînîn û koma dijber biserxin. Di her rasthatina hedefê de mafê keviravêtinek zêde tê wergirtin. Bi dorê re li serkeftinê tê gerîn. Koma serdest gorî dilê xwe cezayê dide koma mastxuran, ango koma têkçûyî.
Çiçek
Çiçek, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Şekal
Şekal yek ji leyîstikên zarokên Kurd e.
Nesîrkendî
Nesîrkendî gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Şekal
Pirranî vê leyîstikê keçik dileyîzin. Hemî zarok pêlavên (solên, qondireyên, şekalên hwd) xwe dertînin û bi qasî dirêjiya pêlavekî valahiyê di navbera wan de dihêlin û radixin. Kê carekê bêî qisûr û çewtiyê heya dawiya rêzê lengo kir (li ser lingekê pekiya) û hat dikare ferekî pêlava xwe bigire û dikare dîsa biceribîne. Heger çewtî kir dora xwe dide yê rêzê de û dibe mastxur.
Qazwên (navçe)
Qazwên yek ji navçeyên parêzgeha Qazwên ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Qazwên e.
Altensteig
Altensteig bajarokekî navçeya Calwê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Şiyana hespî
Şiyana hespî, hêza hespî, bi soranî: espetiwana (bi înglîzî: horsepower, bi kurtî: hp), navê çend yekînên ne SIyî yên şiyanê ne. Di axivtinên zanistî da şiyana hespî nahêt bikaranîn. Sedema vê jî ne zelalî ya zaravê û hebûna berdêlekê (Wat) di Sîstema Navneteweyî ya Yekînan da ye. Lê dîsa jî, di hindek biyavên mîna pîşesazî ya tirombêl anko automobîlan da, hêşta ev zarav ji bo şiyana herî mezin ya makîneya hundirîn-suj dihêt bikaranîn.
Li dema serederîkirina digel zarava şiyana hespî da dibê du hokran li ber çavan bin:
Lewma dema dihêt gotin ko xurtaniya makîneyekê 100 şiyana hespî ne, gelek ramanên cida yên vê gotine hene. Lê dema Wat, ko yekîneka SI ye, dihêt bikaranîn çi cidatî di navbera pênaseyan da nîne.
Pêçnase
Ji sala 1782ê were ko James Watt zarav şiyana hespî bikaranî, gelek pênase ji bo wê hatine pêşberkirin:
Sêyedlû
Sêyedlû gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Zeytûna
Zeytûna, gundekê girêdayî bajarê Mêrdînê ye.
Pellk Kurdî Nûs
Pellk Kurdî Nûs (bi tîpên erebî: پەڵک کوردینووس), bernameyek e ji bo guhertina di navbera alfabeyên kurdiyê de tê bikaranîn.
Escoville
Escoville, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Michael Jackson
Michael Joe Jackson (z. 29ê tebaxa 1958an li Gary, Indiana, DYA - m. 25ê hezîrana 2009an, li Holmby Hills, Los Angeles, Kalîforniya, DYA) yek ji mezintirîn stranbêjên muzîka pop ên amerîkî bû.
Jackson di 29ê tebaxa sala 1958an de li Gary, Indiana (aniha berbajarekî Şîkagoyê ye) ji dayîk bûye. Michael ji malbateke govanên Yehowa ya neh zarokan yê heftem bû. Wextê ew şeş salî bû bi birayên xwe Jackie, Tito, Marlon û Jermaine re li koma muzîkê ya bi navê The Jackson Five endam bûye, pişt re navê komê guhartin, bû The Jacksons.
18ê adarê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Prebberede
Prebberede şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Tirşo
Tirşo (Rumex acetosa) ji famîleya tirşoyan (Polygonaceae) navê cinsekê riwekan e. Pincarek e biharê ye. Bi qasî 130 cureyên wê hene. Pirranî li nîvkada bakur bicihbûyî ye.
Li Kurdistanê gelek tê dîtin û gelek cureyên wê hene. Pincareke tirş e. Li hin deverên Kurdistanê jê re kerika berxê, tirşikê zerecan, sêxaşik, tirşoya nalik jî dibêjin. Di rastiyê de evana hemî cureyên tirşoyê ne.
Li Kurdistanê binavkirinên cureyên wê
Mixabin li ser giha û pincarên Kurdistanê kesê xebat nekiriye. Kîjan cure di zanistiyê de bi kîjan navê tê binavkirin, kêm tê zanîn.
Bihara Kurdistanê dixemilînin, zarok wê dikin nava nanên tenûrê, hinekê xwê (sol) pê werdikin dixwin. An bi sîrim an pincarekê din wekî simak/simaqê dixwin.
Di bijîşkiya gelêrî de bo saxkirina kunêran, pizikên mezin tê bikaranîn. Tirşoyê dikelînin didin ser birînê.
Dehkevirk
Dehkevirk yek ji leyîstikên zarokên Kurd e.
Takestan (navçe)
Takestan yek ji navçeyên parêzgeha Qazwên ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Takestan e.
Dehkevirk
Kêmtirî bi 2 kesan tê leyîstin. Her çendî navê lêyîstikê "Dehkevirk"e jî, bi gelek keviran tê leyîstin. Hejmarek kevir tê avêtin û bi ser paşiya dest ve tê xistin, kevirên ku bi ser paşiya dest de man ji wan re "Apik" tê gotin û ew dê di leyîstikê de hîç nekevin xwarê. Bêî xitina apikan bi heman cureyê avêtinê kevirên li erdê tên berhevkirin. Kê yan kîjan komê bêî çewtiyan kevirên xwe xilaskirin dibe/in serdest. En din tê şandin bo kevirên nû û heya ew werin bêî rawestan "kûdo, kûdo" tê qîrîn. Ango leyîstikvanê jîrek, bi dijberê/ên xwe qerfên (henekên) xwe dike û diqeherîne.
Mandanu
Mandanu, weke xwûdayekî deme Sumer tê dîtin. Lê di dema babiliyan de jî navê wê derdikeve li holê. Mandanu, xwediyê qûdreta darizandina pîroz a.
Nizamawa, Miyanduaw
Nizamawa, Miyanduaw gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 726 kes (176 malbat) bûn.
Ließem
Ließem şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Obermaiselstein
Obermaiselstein şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Dodemerra
Dodemerra, Dodemeřa, gundekî bi ser navçeya Mêrgesorê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye, yek ji gundên eşîra şêrwanî ye.
Adenau
Adenau, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Rheinland-Pfalzê ye.
Sauclières
Sauclières, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Segban
Segban gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Lohberg
Lohberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cham li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Bîrdu
Birdu, xwûdayekî dunya binardê ya. Navê wî bi Nergal re jî tê hildan. Lê tefsîrên di derbarê wî de, hemû, zêde nayêna xwandin. Pirr zirer dîtîna.
Vicenza
Vicenza, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Venetoyê ye. Bajêr li bakurê Çiyayê Monte Berico û li deverê Çemê Bacchiglione hatiye avakirin.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Berbir
Berbir (Saxifraga) navê çîneke riwekên famîleya berbiran (Saxifragaceae) e. Di vê çînê de bi qasî 450 heya 480 cure hene. Li ser hinekê endamên vê çînê gotûbêj hene, hin riweknas, hejmarê kêmtir nîşan didin. Berbirê herwiha navê xwe daye famîleyê jî. Navê vê çînê yê zanistiyê jî wekî yê kurdî, di wateya riweka berê, kevirê dibire de ye. Saxum = Ber, kevir, kemer û frangere = Birrîn.
Cureyên berbirê ji herêmên ji rûyê deryayê bilind û avhewaya wê sar e, hezdikin. Li Kurdistanê çend ji berbiran digihên ne diyar e, xebateke zanistî nîne. Li çiyayên Alpê dora 40 cure tên dîtin. Çend cure bo baxçevaniyê tên çandin. Herwiha hin cure jî tên xwarin, ji aliyê vîtamîna C ve dewlemend in.
Systematik
Çîna berbiran li 12 beşan hatiye parvekirin:
Van salên dawiyê, xebatên molekularbiyolojiyê Micranthes ji çînê hatie veqetandin:
Çavkanî
[http://www.saxifraga.org/ The Saxifraga Society. Li ser Saxifraga.] (îngl.)
Kefre
Kefre yan jî Kefrê (bi tirkî: Suboyu), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye. .
Sînûzît
Sînûzît (bi latînî: Sinusitis, tê wateya amasa sînûsan) yek ji nexweşiyên bisaw ên hestiyên rû ye û di koma nexweşiyên GPQ (Guh-Poz-Qirik) de tê jimartin.
Du tabloyên wê (gorî asta bipêşketinê) hene: Akût sînûzît û Kronîk sînûzît.
Terapî
Terapiyeke berbiçav û standart nîne. Lewra mîkrobên nexweşiyê ditetikînin dikarin bi gelekên din re komplîkasyonên tevlîhev derînin. Hin lêgerînên terapiyê ev in:
Sîrim
Sîrim ''(Allium longicuspis) riwekek ji çîna Allium a famîleya sîr û pîvazan e. Pincarek biharê ye.
Li mêrgan, cihên avî û kêmavî lê hinekê ji rûyê avê bilind heşîn dibin. Bi xavî tê xwarin an hişk dikin, wekî biharbêhnê (biharat) bikartînin.
Isle-Saint-Georges
Isle-Saint-Georges, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan statîstîkên gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Girara bi xêlî
Berkelî
Bo xêliya wê:
Çêkirin
Birincê bixin nava badî yan teştekê, kevçiyek xwê pê werbikin, tiliyek ser re ava germ berdin ser. Heya sar bû bidin sekinandin. Heya ava pakij û zelal jê kişiya bişon, bidarivînin.
Ava goşt berdin quşxaneyê, 2 KX xwêyê tê werbikin, bikelînin. Keliya birincê carekê tevdin û darxûnê bigirin. Keliya, agirê binî kêm bikin.
Di rûnbirêşkê de rûnê biqijilînin û berdin serê. Darxûnê bigirin, di agirê nim de bi qasî 15-20 deqeyan bikelînin. Xêliya wê bidin ser û servîs bikin.
Xêliya wê: Goştê kişandî di rûnbirêşkê de biqelînin, xwê û biharbêhnê tevlî bikin. Behîvê bila hindik biqele, zerayî pê bikeve. Bexdenûsê hûr bikin û tevlî goştê kişandî bikin.
Altentreptow
Altentreptow, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Mecklenburg-Vorpommernê ye.
Malberg, Bitburg-Prüm
Malberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Schorssow
Schorssow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Sanvensa
Sanvensa, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Michelsneukirchen
Michelsneukirchen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cham li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Sping
Sping (Scorzonera hispanica), spang, span(k), spilk, hisping, hişping navê pincarek biharê ye. Li Kurdistanê pirranî bi xavî û heşînî tê xwarin. Herwiha kokên wê di bijîşkiya gelêrî ya Kurdistanê de tê bikaranîn.
Hin zanistên rojavayî ji ber ku navê wê dişibe Spanyayê, dibêjin ji wir belav bûye. Navê wê yê kurdî jî ji heman bingehê ye. Lê ev îdîayek e.
Li Kurdistanê ji xwezayê tê berhevkirin lê li Ewropayê çandiniya wê dikin. Ji aliyê vîtamîn û mîneralan ve gelek dewlemend e û şîrê ji kok û pelgên wên derxistin di bijîşkiyê de tê bikaranîn, bo nexweşên şekir gelek bikêr e.
Çend cureyên wê hene, hin riwek dişibin wan divê mirov tevlîhev neke.
Çal
Çal, çalav an jî bîr navê korta di nav erdê de ye ku ava baranê an jî ava binê erdê tê de kom dibe. Di demên berê de gundan ji bo ava bikaranînê çal dihatin çêkirin. Lê li gelek deveran jî çalên xwezayî hene. Li Kurdistanê hê jî li gelek gundan çal ji bo hewcebûna ava malê tê bikaranîn.
Binawîley Hacî Mîney
Bînawîley Hacî Mîney, Binawîley Ḧacî Mîney, gundekî gundistana Gewirkî serdeşta bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Dirê, Hewlêr
Dirê (tipguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Dre), gundekî bi ser navçeya Herkî Binecih ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Binawîley Hacî Mîney
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Binawîley ḧacî mîney 19 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 102 e.
Xujart
Xujart, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Kevirxan
Kevirxan, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Enbîlulu
Enbîlulu, di mîtolojiya Mezopotamyayê de weke yezdanê, çem û cokan bû. Enbilulu, ji aliyê Enkî ve hatibû afirandin û berpirsiyarkirin. Li gorî mîtolojiyê ew li navbera Dîcle û Firatê bû. Weke din jî, ew yezdanê avdanê jî bû. Di dema Sumeriyan de weke kurê Enlîl û Nînlîl tê ziman. Di dema Babîliyan de jî, weke kurê Enkî tê ziman. Enuma Elîş, ji bo Enbilulu, dibêje ku "Enbilulu, xwediyê hemû nepeniyên avê ye." Tiştekî avê ji wî neveşartî ye.
Sorxe, Merend
Sorxe gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Andelaroche
Andelaroche, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Oxîn
Oxîn, bajarokekî girêdayî navçe Motkiya bi ser Bidlîsê ve ye.
Şêxanê Jorî
Şêxanê Jorî gundekî girêdayî bajarê Mêrdînê ye.
Afriyan
Afriyan, gundekî bi ser Herîra navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Şakka
"Seke" û an jî "keke", di kurdî de weke navê "şivanê serşivan" jî tê ziman.
Avec (navçe)
Avec yek ji navçeyên parêzgeha Qazwên ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Avec e.
Malbergweich
Malbergweich şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Oberstaufen
Oberstaufen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Adorf/Vogtl.
Adorf, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonyayê ye.
Qiran, Kolik
Qiran gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.
Girindîs
Girindîs gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Çeqmaqê Piçok
Çeqmaqê Piçok, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Treviso
Treviso (Venedîkî: Trevixo, Fransî: Trévise, Latînî: Tarvisium), bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Venetoyê ye. Bajêr navenda parêzgeha Treviso ye û Çemê Sîle di navenda bajêr ve derbas dibe.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Qurdêrik sofla
Qurdêrik sofla gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Elburz (navçe)
Elburz yek ji navçeyên parêzgeha Qazwên ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Elburz e.
Saujac
Saujac, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Çilkanîkan
Çilkanîkan gundekî girêdayî bajarê Mêrdînê ye.
Biraşka şîşê
‎ Biraşka şîşê, kebaba şîşê cure kebabek ji pêjgeha kurd û gelên cîran e. Li ser agirdankên (mantêz) nûjen ên lajwerdî tê pijandin. Goşt li ser şîşan tên pijandin, navê xwe ji wê digire.
Çêkirin
Goştê xwe di dirûvê kûbikî de tîke bikin. Pîvaza xwe hûr bikin, ti teştekê de bi tevî rûnê zeytê, merge, xwê û îsota reş tevdin. Goştê xwe di nav de rojekê di sarincokê de bidin rawestandin.
Sebzeyên xwe bişon, firingî û îsotên hûr bikin. Şîşên xwe amade bikin. Bi awayê rêzkirina 3 çêtî goşt, 1 çêtî donê dawê li şîşan rêzbikin. Li ser agirê komirê bipijînin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifreyê).
Schwasdorf
Schwasdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Bûyînzehra (navçe)
Bûyînzehra yek ji navçeyên parêzgeha Qazwên ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Bûyînzehra e.
Dalêta Jorîn
Dalêta Jorîn, mezrayeke ku bi gundê Mala Mikê yê navçeya Pasûra Diyarbekrê ve girêdayî ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Changyi, Shandong
Changyi, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Shandongê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2016an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 580.000 kesî
Meckel, Almanya
Meckel şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Xanika Jor
Xanika Jor, gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve ye.
La Haye-Saint-Sylvestre
La Haye-Saint-Sylvestre, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Sarîtepe, Merend
Sarîtepe gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Şerê Oremarê
Şerê Oremar, di 21 kewçêrê 2007'î de di navbera hêzên pêşmerge yen PKKê û Artêşa Tirk de, li Oremarê derbas bû.
HPGê li Oremarê 16 serbazen Tirk kuştin û heşt serbaz jî dîl girtin.
Tirşik
Tirşik navê komekê xwarinên pêjgeha kurd e. Gelek cureyên wê hene û mirov dikare bêje, kurdan ji ber ku hinekê tirş e, gelek xwarin wekî tirşik binavkirine.
Sartke
Sartke, gundekî gundistana Gewirkî serdeşta bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Tirşik
Cureyên tirşikê yên navdar
Mixabin lêkolîneke zanistî li ser xwarinên kurdî nehatiye kirin. Kesên ku li ser vê babetê xebitîne jî pirranî li ser herêma xwe sekinîne. Ji ber wê ye gelek tevlîhevî û şaşi hene.
Sartke
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Sartke 47 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 304 e.
Tirşik
Cureyên tirşikê yên navdar
Li hin deveran ji tevahiya şorbeyan re tirşik dibêjin ku ev ne rast e.
Tirşika tirşoyê
Ser wê ard (arvan) belav dikin, devê wê digirin û bi pot û çatan pordikin ku germa xwe xwedî bike. Wisa şevekê tê rawestandin. Sibeyê didin ser agir û bo demekê dirêj tê kelandin. Bi sarî tînin ser destexaneyê. Ji aliyê vîtamîna K dewlemend e.
Tirşika Amedê
Tîkegoşta xwe (ji goştê mihê û hinekê bi donê ve) bixin dîzê pîvaz, firengê tîke bikin, qatekê bila goşt, yek yek pîvaz û fireng be, wî awayî di dîzê de bicih bikin. Bexdenûsê bixin ser û bo qasî 2 katjimêrê bikelînin.
Tirşika Gurgumê
Berkelî bo 4 kesan:
Çêkirina wê: Rojekê berê nok, keşk, mast û ard bixin quşxaneyê heya ser wan bê porkirin avê berdin ser. Devangê bidin ser, bi pot û çatan binixumînin ku germ xwedî be. Bila şevê heya berbangê wiha bimîne.
Miltach
Miltach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cham li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Tirşik
Tirşika Gurgumê
Roja din danê spî tevlî bikin, xwê bavêjinê û bikelînin. Di agirê nizm de bi qasî 30 deqe bikelînin û bo xwarinê bînin ser destexaneyê.
Tirşikê bixwin lê nebin "tirşikçî"
Di wêjeya devkî ya kurdî de cihekê tirşikê yê girîng heye. Dibêjin berê key, mîr û axayên kurd xêra xwe li xizanan tirşik belav dikirine. Xizan li derê palas û pêjgehên wan rêz dibûne. Hin kesên kone (qurnaz) û şelaf ji bo pirr bixwin xwe didane pêş an ji bo xwarinê, ji mîr û axayan re şelafî û pesindarî dikirine.
Têgîna tirşikxwar, tirşikçî derbasê siyasetê jî bûye. Kesên bo berjewendiyên xwe piştgirî û pesindariyê dikin re tê gotin.
Koma Azad
Koma Azad komeke muzikê a kurdî ye.
Koma Azad li navçeya Dêrikê ya bi ser Mêrdînê ve di sala 1987an de bi awayekî amatorî bi navê “Grup Özgür” (kurdî: Koma Azad) ê ji aliyê Bawer Can û Turhan Yapıştıran ava bû. Grup Özgür di sala 1990î de koçî Edenê dike û li wir navê xwe diguherîne û dike Koma Azad. Koma Azad di sala 1991ê de li Edenê di bin banê Navenda Çanda Mezopotamya de xebatên xwe didomîne. Di sala 1993an de dema Navenda Çanda Mezopotamya (NÇM) li Diyarbekirê ava dibe, Koma Azad tê li vir xebatên xwe didomîne. Di sala 1995an de şaxa Navenda Çanda Mezopotamya ya Diyarbekirê ji hêla dewletê ve hate girtin û Koma Azad jî koçî Stenbolê dike û li wir di bin banê Navenda Çanda Mezopotamya yê de xebatên xwe didomîne. Piştî ku di sala 2003an de li Diyarbekirê Navenda Çandî Hunerî ya Dîcle-Firatê ava dibe Koma Azad ji Stenbolê bar dike û tê li wir xebatên xwe didomîne.
Ji destpêka avakirina komê heta îro, gelek hunermend di komê de cih girtin û ji ber sedemên cuda ji kome veqetiyan. Hunermendên di nav komê de gihîştine niha di gelek komên kurdî de cih digirin.
Berhem
Albûma yekemîn ya Koma Azad, Şemal pêşî li Ewropayê di sala 1993an de hate çapkirin û bi piştre jî di sala 1994an de li Tirkiyê hate çapkirin.
Nînkasî
Nînkasî, di mîtolojiya sumerîyan de, xwûdayaka jin a. Nînkasî, Keça Enkî û Nîntî ya. Nînkasî, weke xwûdaya jin ya ku Bîraya vexwertinê kifşkirîya tê ziman. Kêvalbarên wê yên ku gihiştina roja me û di wan de bahse çêkirina bîra dikin hena.
Roxann Dawson
Roxann Dawson (paşnavê wê yê keçaniyê Caballero bû, jdb. 11 îlona 1958 li Los Angeles, Kalîforniya, DYA), di heman demê de weke Roxann Biggs û Roxann Biggs-Dawson jî tê naskirin, yek ji lîstikvan û derhêner û nivîskarên amerîkî yên herî navdar e. Navdarbûna wê nav xelkê de bi navê B'Elanna Torres li ser sersira televîzyonî ya Star Trek bû.
Jiyan
Roxann Dawson li Los Angeles, Kalîforniya hatiye dinê. Di 1980î de ji Zanîngeha Kalîforniya xwendi xwer derbas kir bû.
Mala Dînarê
Mala Dînarê an jî Malêdînarê gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Abyek (navçe)
Abyekyek ji navçeyên parêzgeha Qazwên ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Abyek e.
1804
Jidayikbûn
7ê sibatê – John Deere, dahênerê amerîkan
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Ziwan
Ziwan yew alavekê axavtinê, qesekerdenê yo. Merdim bi ziwan komûnîkasyon kenê. Ziwanê ma Zazakî (Kurdkî) yo û yew ziwanê Îrankî yo. Ziwanê ma de zaf zarave û fekî estî. Kurmancî, Soranî jî zaravayî ma yî û merdim vanê "Kurdî, Kurdkî". kurdên mo ko Çewlîg û Pali û Darahênî û Boglan di cuyenî vanî ma zazayî ziwanê ma zî kirdkî yo. kurdên ma ên ko Sêwrek û Çêrmuk û Aldun di cuyenî vanî:ma dimilî yî. kurdên ma ên ko Dêrsim û Erzingan û Sêwas di cuyenî vanî ma kirmanckî qise kenî. ser zaravaya ma di xebata weş Kovarê Vate kerda. Kovarê Vate 3 aşme ra hewek Stenbol di vêjîyeno.
Hemwateyê xo: Zon, Juan, Zun, Zuwan
Nînsutu
Nînsutu, bi navê "Nînkautu" jî tê naskirin. xwûdayaka jin ya di dema sumerîyan de dijî ya. Karê wê, ew a ku mirovan ji nexweşîya wan baş bike. Nînsutu, hevjîna Nînazu ya. Weki din jî, Nînsutu, yek ji wan xwûdayê şeşan a ku ji nexweşîya Enkî ya.
Ûsîfan
Ûsifan gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.
Altlandsberg
Altlandsberg, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Brandenburgê ye.
Xanika Jêr
Xanika Jêr, gundekî bi ser Çinara Diyarbekirê ve ye. Ê ku ev gund ava kiriye mala Şengê ye. Eslê xwe ji Licê hatine û ev gund ava kirine.
Bêlît
Bêlît, tê gotin ku di dema akadîyan de jî ya, ew, di wê demê de bi navên "beltu" û "beltum" jî tê naskirin. Hevjinê wê Bêl a.
Mala Mikê
Mala Mikê, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Sî ser
Sî ser, gundekî gundistana Gewirkî serdeşta bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Sî ser 146 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 915 e.
Sukow-Levitzow
Sukow-Levitzow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Nukleotîd
Nukleotîd yekeya asidên nukleyî (ADN û ARN) û adenozîna trîfosfatê (ATP) ne.
Di nav xaneyên zîndeweran de heşt corê nukleotîdan heye. Ji vana çar cor di çêkirina ADNyê de, çar cure jî di çêbûna ARNyê de cih digirin. Di pêkhateya ATPyê de tenê yek cor nukleotîd heye.
Beşên nûkleotîdê
Nukleotîdek ji sê bêşan pêk tê.
Koma fosfatî
Ji bo hemû corên nukleotîdan, tenê yek corek koma fosfatî heye. Koma fosfatî ji asîda fosforî (H3PO4) pêk te, dema bi şekira pentoz ve tê girêdanê, hîdrojen jê diqete û dibe PO4 -2. Tu bandora komeleya fosfatî li ser corebûna nukleotîdan tune ye.
Şekira pênckarbonî (pentoz)
Du corên şekira pênckarbonî heye. Di nukleotîden ADNyê de navê şekira pênckarbonî (pentoz) deoksîrîboz e. Di nukleotîdên ARNyê de navê pentozê rîboz e. Di Şekira ADNyê de oksîjenek kêm e. Loma ev pentoz, wekî rîboza kêmoksîjênî (deoksîrîboz) tê navkirin.
Formula kîmyayî ya şekira rîbozê C5H10O5 e. Formula kîmyayî ya şekira deoksîrîbozê C5H10O4 e. Loma ev şekir kêmoksîjenî ye.
Baza nîtrojenî
Bazên nîtrojenî yên nukleotîdan penc cor e. Adenîn, tîmîn, guanîn, sîtozîn, urasîl
Xudûr, Şemrex
Xudûr gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve  ye.
Nukleotîd
Purîn
Adenîn û guanîn molekulên cot xelekî ne, van herdu bazên nîtrojenî wekî purîn tên navkirin. Ev herdu baz hem di pêkhateya ADN hem ji di ya ARNyê de cih digirin. ATP baza adenînê li xwe digire.
Archignat
Archignat, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Nukleotîd
Pîrîmîdîn
Sîtozîn, urasîl û tîmîn molekulên yek xelekî ne, van hersê bazên nîtrojenî wekî pîrîmîdîn tên navkirin. Sîtozîn hem di pêkhateya ADN hem ji di pêkhateya ARNyê de cih digire.
Dêzo
Dêzo, gundekî bi ser navçeya Mizûrî Bala ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Nukleotîd
Pîrîmîdîn
Adenîn di pêkhateya ADNyê û ATPyê de, urasîl jî tenê di pêkhateya ARNyê de cih digire.
Tap
Tap, bajarokekî girêdayî navçe Motkiya bi ser Bidlîsê ve ye.
Çêqilme
Çêqilme, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Mammetun
Mammetun, xwûdayekî dema sumerîyan a. Karê wî ew a ku baxt bide kifşkirin.
Oberstdorf
Oberstdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Espins
Espins, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Sauveterre-de-Rouergue
Sauveterre-de-Rouergue, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Messerich
Messerich şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Panax
Panax, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Balafirgeha Dîlokê
Balafirgeha Dîlokê (bi navê fermî: Gaziantep havalimanı) yek ji balafirgehên bakûrê Kurdistanê ye û di sala 1976an de li bajarê Dîlokê hatiye vekirin.
Qînir
Qînir gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Balafirgeha Dîlokê
Çavkanî
https://www.dhmi.gov.tr/Sayfalar/PageNotFoundError.aspx?requestUrl=https://www.dhmi.gov.tr/istatistik.aspx
Xan, Bêlqîs
Xan yan jî Ziyaret (bi tirkî: Karşıyaka), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye. .
Pê (yekeya pîvanê)
Pênase
Li sala 1958an, DYA û welatên Hevberjewend yarda navneteweyî 0,9144 metre dana. Bi vî awayî her pêyek dibit 0,3048 metre.
Dîrok
Di gelek çand û ferhengên cîhanê de zarav û yekeya pê heye. Cara pêşîn, li sala 2575ê berî zayînê, sûmeriyan ev yeke bikaraniye.
Gundik, Mêrdîn
Gundik gundekî girêdayî bajarê Mêrdînê ye.
Geliyê Musir
Geliyê Musir, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Qûşqeyesî, Merend
Qûşqeyesî gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Neukirchen beim Heiligen Blut
Neukirchen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cham li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Metterich
Metterich şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Geliyê Amanka
Geliyê Amanka, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Pesar Findî
Pesar Ebdulkerîm Findî, bi kurtî Pesar Findî, rojnamevanekî kurd e.
Pesar Findî li sala 1987'an li Duhokê ji dayik bûye û xwendina xwe li wir bi dawî aniye. Ew derçûye Ekadîmiya Serbaziyê ya Zaxoyê û Kolîja Yasa û Ramiyarî ya Duhokê. Roja îro ew karê rojnamevanyê bi şêwazeke azad li Duhokê dike.
Berhemên wî
Berhem û nivîsên wî yên rojnamevanî di rojname û kovarên weke Dicle, Heng, Yasa, Peyama Zanko, War, Rastî û hinekên din de weşandine.
Pesar Findî endamê Sendîka Parêzerên Kurdistanê û Yekêtiya Mafperwerên Kurdistanê ye.
Thürkow
Thürkow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Hébécourt, Eure
Hébécourt, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Qurdêrik olya
Qurdêrik olya gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 675 bkes ( 132 malbat) bûn.
Geliyê Piresê
Geliyê Piresê, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Ruşan
Ruşan, gundekî bi ser navçeya Mizurî Bale ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Erot
Erot ji pexva grekî ya Eros tê û di arkeolojîyê de bo avahî û xemlandinên erotîk tê bikaranîn.
Ango arkeolog di bermayiyên dîrokî de avahî, dirûv û xemlandinên erotîk bi vê navê binavdikin. Bo mînak ji mozaîkan gelek wêneyên an dirûvên jinên tazî dihatîbûye bikaranîn. Herwekî tabloyên olî jî dikarin erot bibin. Di arkîtektiya Greka antîk û Roma de gelek mînakên erot hene.
Azad Kurdî
Azad Kurdî (jdb. 1978 li Ûrmiyê) rojnamevanekî kurd e.
Azad Kurdî di sala 1978an li bajarê Ûrmiyê (Rojhilatê Kurdistanê) hatiye dinê. Azad Kurdî niha berpirsiyarê Desteya Weşana Heftenameya Agirî ye.
Qamîşe
Qamîşe, gundekî gundistana Gewirkî serdeşta bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qamîşe 9 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 46 e.
Tîlmiyan
Tîlmiyan (bi tirkî: Günaltı), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye. .
Zîlik
Zîlik, nîçik an mîtik (bi grekî: κλειτορίδα), endam an organek zayendî ya mêyên mirov û guhandaran, teve hêştirme û çend lawirên din. Zîlik di laşê mirove de wekî perçeyekî ku nola morik xuya dike nêzî movika pêşî ya lêvê biçûktir (labial minora) jor pêşborî yê.
Kevirkirina Şeytan
Kevirkirina Şeytan beşek ji hecê ya salane ya bajarê pîroz Mekke li Erebistana Siûdî ye. Di merasîmê de, heciyên misilman keviran davêjin sê dîwaran (berê stûn), bi navê Cemarat, li bajarê Mîna, li rojhilatê Mekkê. Ew yek ji rêze kirinên merasîmê ye ku divê di Hecê de were kirin. Ew performansa sembolîk a Pêxember Îbrahîm (an Îbrahîm) e, ku tê de wî sê stûnên ku temsîla ceribandin û bêîtaetiya Xwedê dikin kevir kirin. girêdan=https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%95%DA%95%DA%AF%DB%95:Mecca2.jpg|thumb|Kevirkirina şeytan li salê 1942 Di Eyda Qurbanê de (roja 10-ê Zul-Hicce), divê heciyan bi heft keviran li Cemara Mezin an Cemera Aqaba bixin. Di roja eydê de piştî temamkirina keviran, her hecî divê porê xwe bibire. Di her du rojên din de, divê ew her sê dîwaran bi heft keviran bixin, li gorî rêzê ji rojhilat ber bi rojava ve. Ji ber vê yekê herî kêm 49 kevir ji bo merasîmê hewce ne, hin heciyan rojek din li Mînayê dimînin, di vê rewşê de divê dîsa her dîwarek heft caran kevir bikin. Kevirên ku di kevirkirinê de têne bikar anîn bi kevneşopî li Muzdelifah, deştek li başûrê rojhilatê Mînayê, şevek beriya avêtina yekem têne berhev kirin, lê ew dikarin li Mînayê jî werin berhev kirin.
Zîlik
Anatomiya zîlikê
] Zîlik ew dawiya jora lêvên rûv e. Li vê derê jî gelek cidahiyên mezin henin. Mezinbûna wê wekî zixurekê ye. Ev jî yê hinek bipêş ve xûyayî ye û hinek din gerek e lê bigerin heya ku bihesînin. Dora zîlikê hemî demarên pir nazîk in, lewma dema mirov destlêbide hîsbûna wê zêde dibe.
Erka zîlik
Zîlik endamekî zayendî li vûlva an quzê ye. Yek ji organên girîng di têkiliya zayender de ye.
Karê wê ya serekî şahî ji têkiliya zayendî girtin e. Tê payîn ku bingeha guherîna vê organê penîs e. Ango penîs li cem jinan di pêvajoya guherînê de ji ber ku nehatiye bikaranîn heliyaye û dirûvê xwe yî îro girtiye. Klîtorîs ji aliyê şaneyên (selûla, hucre) neurolojîk ve gelek dewlemend e. Li dora 8000 kanalên neurolojîk dihewîne.
Gundik, Kercews
Gundik, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Krecewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Telbîye
Telbiye (bi erebî : التلبية ) ayetek e ku hecî di hecê de bi berdewamî dubare dikin.
Nivîsar
( لبَّيك اللَّهُمَّ لبَّيْك، لبَّيْك لا شريكَ لك لبَّيْك، إنَّ الحمْدَ والنِّعمَةَ لك والمُلْك، لا شريكَ لك; lebbeyk allahumma lebbeyk, lebbeyk la şerîke leke lebbeyk, înnel hemde wel niîme leke wel mulk, la şerîke lek) “Ya Xweda, me bersiva daxwaza te da, şirîkê te tune ye, pesn, qudret û rizqê te ye.
Arfeuilles
Arfeuilles, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Ahaus
Ahaus bajarokekî navçeya (Landkreis) Borken li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Savignac, Aveyron
Savignac, Aveyron, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Enten
Enten (Entên), xwûdayekî dema sumerîyan a. Enten, xwûdayê bereketê ya. ew ji aliyê Enlîl ve hat xuluqandin. Enlîl, wasf, karê û berpisîyarîya zabûnê yê sawalên weke Bizin, Ker, Çêlek û hemû teyrikên ku çêlikên wan çêdibin da wî. Zêdebûna wan, Enlîl, kira berpirsîyarîya Enten de.
Qijika
Qijika, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Wext
Wext, dem, zeman yan jî çax tiştekî ku hercar dewam dike û pêş de diçe ye. Di wext de tişt diqewimin û ew tişt nikarin werin vegerandin. *
Paşeroj û pêşeroj di kurmancî de
Di hinek devokên kurmancî de paşeroj tê mana wextê derbasbûyî yanî bihûrtî û pêşeroj wextê ko hê nehatiye.
Di hinek devokên dî de, paşeroj wextê ko hê nehatiye ye û pêşeroj wextê derbasbûyî ye.
Hesabkirin
Saniye yekeya bingehî ya pergala SIyê ye. Deqekek 60 saniye dirêj e û saetek 60 deqe yan jî 3600 saniye dirêj e.
Roj axleb 24 saet yanî 86400 saniye ne lê carna ji bonî rastiya jimartinê bimîne, saniyekek lê tê zêdekirin.
Çavkanî
(bi hin lêzêdekirin)
Perçemka mêwexwer ya Misrê
Belavbûna erdnîgarî
Perçemka(şevşevok) mêwexwer ya Misrê li Rojhilata Navîn, rojhilata Pakistanê, bakura Hindê û li parzemîna Afrîkayê ji xeynî beybana Sahara têne dîtin.
Şayes
Perçemka(şevşevok) mêwexwer ya Misrê ji perçemkên dêw (Megachiroptera) biçûktir e. Dirêjiya piyalên herdu baskên perçemka mêwexwer ya Mîsrê nêzî 60 cm. Dirêjiya laşê derdorî 15 cm. Giraniya wê nêzîkî 160 g. Nêr ji mê mestir e. Rengê vê perçemkê qehweyî yê vekirî û rengê baskan qehweyî tarî ye. Çavên wê tarî yên û guhên wê mezin û tûj in. Poz an bêvila vê perçemkê dirûvê kûçikan e, ku bû sedema navlêkirina wê wek rûviyê firrinde di zimanê îngilîzî de.
Reftar
Nolê gelek perçemkan, perçemka mêwexwer ya Misrê di şevê de li xwarinê xwe digere.
Xwarin
. Perçemka mêwexwer ya Misrê gelek cureyên mêweyan nerm û hişk dixwe, lê bi taybetî ji xurmên bejî hez dike.
Gorlois
Di efsaneyên arthurî de, Gorlois ( bi walesî: Gwrlais) ê Tintagel, Dûkê Cornwall û mêrê Igrene ye pêşiya Uther Pendragon e. Ew bavê Morgan le Fay, Morgause, û Elaine e.
Enşag
Enşag, bi navê "enşagag" jî tê nasin, Yek ji wan şeş xwûdayên ku Enkî ji nexweşîya xwe xuluqand. Enkî, ew kira efendîyê Dîlmun ê jî.
Gorlois
Navê Gorlois yekem car di berhema Geoffreyê Monmouthî Historia Regum Britanniae ( li dora 1136) xuya dibe, ku tê de dilê  Uther ketiye Igrene'ê  tê  û ew  bi Gorlois re şer dike da ku xwe bigihîne wê. Uther ji Merlin alîkarî di lêgerînê de dipirse, û Merlin çend derman çê dike ku Uther di forma Gorlois de vediguherîne. Wekî Gorlois, ew hezkirina xwe bi hêsanî nêz dibe û ew bi hev re ra dizên û Arthurê dizêyin. Bêyî ku bizane, Gorloisê rastîn wê şevê li kela xwe hat kuştin. Di dawiyê de Igrene piştrast dibe ku bi Uther re bizewice.
Bîco
Bîco, biraşka Rewanê, biraşka Mêrdînikê, kebaba Oltiyê, caxkebab cure kebabek ji pêjgeha kurd e.
Li deşta Rewanê, parêzgehên Erzîrom, Erdêxan, Qers û Îdirê gelek tê xwarin.
Navên wan gelek tên tevlîhevkirin lewra li hin herêman hinekê cuda tê çêkirin û bi awayekê din tê binavkirin.
Bo pijandinê şivik tên bikaranîn. Li Erdêxan, Qers, Erzîrom û Îdirê û herwiha di nava kurdên Ermenistanê de ev cure kebab pirr hezkirî ye. Bi taybetî bîco yan caxkebaba Mêrdînikê gelek bitehm e.
Navê xwe ji bîcoyan ango şivikên pijandinê digire. Cax kebab jî dibêjin. Oltîkebab ji tê bikaranîn.
Amadekirin
Ji goştê berxan tê çêkirin û li ser bîcoyan (şivik) tê pijandin, bi nanê loş tê xwarin.
Îsota reş, pîvaz, goşt û biharbêhn (biharat) tê tevdan. Li ser bîcoyan tê rêzkirin û li ser agirê darê tê pijandin. Lê hema nayê xwarin, goştê pijandî tê jêkirin û îcar jî wê li ser caxikan dipijînin.
Pösing
Pösing şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cham li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Mülbach
Mülbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Qemîş Axil
Qemîş Axil gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tîxinkar
Tîxinkar gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.
Miriska
Miriska, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Çeqelê Cûmê
Çeqelê Cûmê, gundekî kurdî yê Herêma Efrînê ku ser bi Rojavayê Kurdisdtanê ye û dikeve rojhilatê gundê Miskê û rojavayê gundê Aşkayê Rojhilat ku piraniya xelkên wê bi ol Êzîdî bûn, lê di van demên dawiyê de, hejmarek ji wan xwe kirin bi Îslam, lê ten bi nav, ew ji xwe her tenê kurdbûna xwe nîşan didin ku ew kar girîngiyeke xwe taybert heye.
Nînmena
Nînmena, bi navê " Nin Me En" jî tê naskirin. Xwûdayaka dema sumerîyan a. Bi Nînhursag re bi hev ve kirina navê wê bûya. Navê Nînmena, weke ku bin a.
Dezhou
Dezhou, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Shandongê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 5.586.200 kesî
Watt
Di Sîstema Navneteweyî ya Yekînanda, watt yekîneka xurtaniyê ye ko dibit yek jûl di sanîyekê da. Mirovekê ko li peyîskan bserdikevit karekî dikit bi nirxekê nêzî 200 wattan. Pehlevanek dikarit jibo heyama 30 deqîqeyan bi nirixa 300 wattan bixebitit. Trombçlek dikarit bi 30,000 watan xweş bibezit û glopekê ruhnahiyê li malan nêzî 60 heta 100 wattan ji enerjî ya karevayê dimezêxit.
Pênase
Di karevayê da, yek watt dibit yek volt caran yek amper. Anko, eger yek volta cidatiya potansîyelê di navbera du serên gehîneka karevayê da hebit û yek ampera karevayê ji gehînê derbaz bibit, hingî yek wat xurtanî hatiye belavkirin. Navê Watt ji navê Zanyarê inglîz "James Watt" hatî ye.
herweha...
Rûtî
Rûtî, gundekî bi ser navçeya Mizurî Bale ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Aschaffenburg
Aschaffenburg, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Bavyerayê ye.
Xiştûr
Xiştûr gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.
Sébazac-Concourès
Sébazac-Concourès, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Oy-Mittelberg
Oy-Mittelberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Granada
Granada bajerekî Spanya ye. Li hundirê herêma Endulus e. Endulus herêmeke otonom e.
Li Granadayê çend qesirên nav û deng hene. Ya herî meşhûr qesira Elhemra ye. Ev qesira ha hunera rojhilat û rojava li nava xwe de dihundirîne. Ji bo vê yekê gelek geştyarên misliman seredana li vir dikin. Herwiha ev bajar bi zaningeha xwe ve li Spanyayê baş tê zanîn. Zaningeha Granada xwediyê 82.000 xwendevan e.
Yacuxa
Yacuxa, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Kirdo
Kirdo, şorbeya kirdo cure şorbeyek ji pêjgeha kurd e. Navê xwe ji lêkera kirinê digire. Tirk viya wekî kurdo didin pêş lê ne wisa ye. Li Tirkiyeyê bi navê Kırdo Çorbası wekî xwarinekeke tirkan didin nasandin û patenta wê deranîne.
Çêkirin
Pîvazên xwe hûrikî hûr bikin û di nava rûnê nivîşkî de heya zerayî pê ket biqijilînin. Pûjana xwe bavêjin navê. Di heman demê de savara xwe bikelînin, di nava badiyekê de mast û hêk biçelqînin. Vê çênca xwe berdin ser pîvazan. Bi hev re bi tevî savarê bikelînin. Li ser daxwazê hin biharat jî dikevin şorbeyê.
Warnkenhagen
Warnkenhagen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Kartikeya
Kartikeya herwesa weka Skanda, Kumara, Murugan û Subrahmanya, tê naskirin. ew xwedayê Hindu siya yê şer e.   Ew kurê Parvati û Shiva ye, û birayê Ganesha ye, xwedayakî hindusiyaye yê ku çîroka jiyana wî di Hinduîzmê de gelek  muhima. Ew li Asyaya Başûr jî dinav xelkê de tê abdat kirin. û ev xwedayê hindusiya li Hindistana Başûr li welatên weka Srî Lanka, Singapûr û Malezyayê wekî Murugan tê naskirin.
Ew bi gelemperî dinav xelkê hindusi de wekî mirovek hertim ciwan tê temsîl kirin, an jî waka hêmayêykê nêzê tawusê  ye, Piraniya îkonan wî bi yek serî nîşanî dikin, lê hin deran bi şeş serîya jî efsaneya  wî nîşan dide. Ew ji bo wê yekê hat bûn dakû zilm xerabiyên  Taraka yê  Dêw tune bike, fêrbûna lêgerîna jiyana exlaqî û teolojiya Shaiva Siddhanta hîn dike. Wî gelek şaîr-pîroz, wekî Arunagirinathar îlham girtiye.
Etîmolojî û navdêr
Navê Skanda ji skanḍr-, ku tê maneya "leaper an êrişkar" wekî di piraniya çîroka de, xweda dixwest ku Skanda ji dayik bibe da ku dêwê bi navê Taraka ji nav bibe, ku bû bexşînek da ku ew tenê ji hêla kurê şîfave ve were kuştin. Wan Parvati şand daku raz Shîva wê bizewicîne. Lêbelê, Shiva di medîtasyonê de winda bû û Parvati ne kişand ser xwe heya ku tîrê ji kevanê Kama, xwedayê evînê, ku wî tavilê şewitand, xist. Piştî gelek salan ji bêbaweriyê, tovê Shiva ew qas xurt bû ku xweda, ji encamê ditirsin, Agni, xwedayê agir dişînin ku lîstika hezkirina Shiva ya bi Parvati re qut bike. Agni tov stend û ew avêt Ganga, ku Skanda lê çêbû.
Kartikeya tê wateya "ya Krittikas". Ev destan jî bi bûyîna wî ve girêdayî ye. Piştî ku ew li qiraxa Çemê Ganga xuya dibe, ew ji hêla şeş ji heft stêrkên herî geş di ezmana şevê de bi navê Krittikas di nivîsarên Hîndû de (ku di nivîsarên Grekî de Pleiades tê gotin) de kom dibe. Van şeş dayîkan hemî dixwazin wî û pitika Kartikeya şîrmij bikin. Kartikeya nîqaşê bi mezinbûna pênc serî zêdetir dike ku bi tevahî şeş serî hene da ku ew li her şeş dayikan binihêre, û bila her yekê yek hemşîre bike. sixeş Krittikas Śiva, Sambhūti, Prīti, Sannati, Anasūya û Kṣamā ne.
Qellasimore
Qellasimore, gundekî gundistana Gewirkî serdeşta bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qellasimore 4 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 19 e.
Orol
Orol (bi tirkî: Sekili), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye. .
Nattenheim
Nattenheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Izon, Gironde
Izon, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan statîstîkên gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Elîdamî
Elîdamî, ango  'Elîdamî gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.
Hus
Hus, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Qelender, Merend
Qelender gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Qurşaqlû xoy
Qurşaqlû xoy gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 89 bkes ( 18 malbat) bûn.
Çeqela Jêrîn
Çeqela Jêrîn, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Dawet Nebî
Dawet Nebî adetek ê Gundigiyan bû. Her heftî, evarên îniyan mirov li derekî kom dibûn. Her malekê lalîyeka (ferax) xwarinê rêdikirin wêderê. Zelam u zarok jî, kevçikên xwe dikirin kurgên (berîk) xwe de u diçûn xwarin xwarinê.
Heta va salên paşiyan jî (1980) dewam kir. Bapîrê Nihê bang dida û herkes dawet dikir. Lêbelê iro ev adet dewam nake. Hem milet têr bûye, xela jî nîne. Bapîrê Nihê ji ne sax e ku bang hildêre.
Kewê
Kewê stranbêjeke kurd e li navçeya Xelfetî ya Rihayê hatiye dinyayê.
Jînenîgarî
Di 2009an de dest bi muzîkê kir û albûma xwe ya yekemîn Zerag derxist.
Zeraq yek ji wan albûman e ku ji aliyê Mir Multi Media hatiye pêşkêşkirin. Albûma Zeraq bi şêweya dengbêjiyê hatiye çêkirin.
Druaga
Druaga, xwûdayakî deme sumerîyan a. Serdestîya li dunya binêardê heya. Têlkiliya Druaga, bi Ehrîman re jî tê danîn. Bi navê druaga, pirr vegotin, hatîna vegotin.