cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Karl Marx
Marx û demên wî yên piştre
1843 marks, di çiriyê de diçê Parîs. Di 28 tabaxê de di sala 1844an de rastî Friedrich Engels tê û di jiyana wî de demeke nû bi hevalbendiya wan dest pê dike. Engels ji sedeme wî ya herî mazin ya hatina Parîsê jî ji bo naskirina Marx e. Di ofîsa rojname ya bi navê Rheinische Zeitung ye Marx derdixist hevdû dibînin. Engels, berheme xwe ya herî mezin ya ku gîringî dide yê de ya bi navê " Di 1844an de li Îngilistanê şert û mercên çîna karkaran" şanî wî dide. Di wê demê de Parîs ji şoraşgarên Alman, Îngiliz û Îtalî û hê ji yê gelek welatin din re malwelatî dikir. Marx ji bo ku bi Arnold Ruge bi xabitê hatibû. Bi hev re di sala 1844an de rojnama Deutsch-Französische Jahrbücher derxistin. Lê ev rojnema bi ser ne keve û Marx êdî di rojnema li Parîse ya Alman de û ya herî hişk di Vorwärtsê de di nivîsêne, êdî. Ev rojname ya Ewropî ya herî hişk û Marx li ser Hegel di nîvêsêne. Û li ser gote xwe ya li ser pirgirêka Cihuyan di xabitê. Şoreşa Fransayê û Froudhon ji lêkolîn dike.Êdî li ser çîna karkaran bidest hizirandinê dike. Piştre bi demekê re Nivîse xwe ya bi navê " Li ser Pirgirêka Cihuyan" weşand û weke bersivekê ji Bauer ji ev goter dibe û navbara wî û Hegelvanên ciwan ji kifş dike. Di vê gote wî de bi qasî li ser mafê mirov û mafên sivîl di sekinê wilqasî jî li ser azadiya di hundurê xiristiyaniyê ji di rawastihê û hinek rexnan ji digirê. Lê Engels, dike ku marks li ser çîna karkar û Îktîsatê bi ponijê. Riya wî ya ponijbûnê kifş dike. Di sala 1844an de di Nivîsên wî yên dest de hinek minaqên vê yekê cih digirin. Ev nivîsên wî haya 1930 bê ku werina weşandin dimênin. Di wan nivîsên xwe yên dest de li ser Kapitalîzmê, Keda mirov û Beyenîbûnê di rawastihê.
Di sala 1845an de piştî ku suîqast li keyê Prusya Li Friedrich William IV, ku rojnema Vorwärts piştgiriya vekirî diyar dike, êdî ferman ji marks re tê ku Parîse terk bikin. Bi Engels re diçina Brukselê. Marks, pişt vê re êdî xwe dide karê xwe yê Îdeolojiya alman û pêzawariya dîrokî. Ev çavkanî ji, li gor wê "ya ku hebûna mirov kifş dike ne têgihiştina wî ya, vajî wê, ya ku têgihiştinê kifş dike hebûne civakê bi xwe ya. Marks, êdî dîrokê li gor têkiliya di nav kedê de di hilde dest. Li ser xuruxurandin ketine pergala pêşawariya di rwastihê. Ev dem, weke ku aqadamisyanan dianî ser ziman ji deme Marksê ciwan qutbûna ji. Marks, piştre "sefeleta Felsefê" di nivîsêne û ew nivîsa wî weke bersivekê ji Pierrer-Joseph Poudhon re ya û weke rexne girtina li Felsefe pêzawar ya Fransa ji ya. Di 21 sibatê de 1848an de weke menîfestoya hevgirtina koma komînîst û hinek komên komînîst, manîfestoya komînîzmê yê engels û marks di weşênin.
Sala 1848, li Ewropa gelek şoraşên bingihin dibin, sala wê ya. Marks, piştre, li Berçîqa tê girttin û tê dervî sînorkirin. Piştî li Fransa tekoşîn dise dest pê dikin, êdî careke din, ew dewetî wêderê tê kirin. Li wir, ew gelek serî rakirinên xalkan dibîne. Di sala 1849an de careke din di vegerihê Kolnê û li wir êdî rojeneme yaNeue Rheinische Zeitung, bidest weşana wê dike.Li wir, di deme ku dimêne de du caran wî derdixina dadgahê, lê di herdû caran de baraat dike. Piştî êdî zêde baskî têne ser rojnemê, êdî di vegerihê Parîse û ji wir tê şandin û piştre pênebarî Londonê dike.
Li Londonê
Marks, ji Gulana 1849an haya dawiya umrê xwe wê li Londonê bimêne. Di sala 1851 de, di rojnameya New York Herald Tribune weke mihabîr kardike. Di sala 1855en de kurê wî Edgar ji nexweşiya veremê dimirê. Li wir di wê demê rewşe wî ya aborî ne başa. Lê belê çend ku rewşe wî ne xweşa ji di sala 1857en de li ser sermayê, milkê teybet û keda bimaf û dewletê pirtûka ku nivîsandibû temem dike. Di sala 1858 de karên xwe ku dana hevdû, ancax di sala 1939an de Li Grundrisse têne weşandin. Berheme wî ya ku cîdî ye ku di sala 1859an de bi navê "ji Rêzaniya Aborî yê re Têkarî" ya. Nîqaşên ku di derbarê Adam Smith û David Ricardo de li ser Pitir-bûha, ji jivîsên wî yên dest pêk tên. Ev pirtûk ji, lê piştî mirina wî re tê weşandin. Ev herdû pirtûk ji hinek beşên di Kapitalê û weke taslakaka wê ne. Di sala 1867an de karê wî yê herî mezin ya li ser Pêvajoya Hilberînê ku analiz dike, Kapîtal hate weşandin. Cilde pêşî hata weşandin. Cildên duyemîn û yê sêyemên ji, ew karê berdewam dike, Lê piştî mirina wî re Engels wan di weşêne.
Feqirî û xizaniya wî jêre bûya astang ku wan berhemen nezû bidawi bike. Piştre demên xwe û motive, hinekî dirêj ku dide Enternasyola yekemîn, wê karê wî ji dibe sedem ku hêdî bi rê ve herê. Di Kongre wê de ji bo civine aktif cih digire, di karê wê de. Di navbere wî û Mikhail Bakunin pir hizirên cude di nav wan de çêdibin. Di sala 1872 de Kongre Lehey di navbara wan de niqaş derdikevin. Bakunin, Hizrên Marks "otorîter" şîrove dike. Ev yek ji dibe sedeme pir niqaşên mazin û jidahî û hişk. Piştre Bakunin û yên di gotin em "neotorîter" in, hatina derxisitin ji Kongrê. PIştre ku li Komîna Parîsê, tişte ku li wir dibin, bandûra jev cudetiya hizran ya li Kongre Lehey ji hebû.Jev cudebûn Marks ji bi bandûr dike, piştre marks gote xwe ya bi navê "Şerê navxweyî yê Fransa" Komîna Parîsê di parêze. Marks, piştre ji sihata wî xira dibe, êdî nikarê weke berê bi bi afirêne. Di sala 1875 de "Rexn li bernema Gotha" weke stretejiya, û Dîktetoriya proleterya ji weke ji kapitalizmê buhurîna Komînîzmê û patiyên çîna karkaran mijarên wan hilda dest. Di vê pirtûka xwe de prensiba " ji herkesî li gor jêhatiya wan û ji herkesî re li gor divêtiya wan" anî rojeve. Wî xwest ku ew bibe dirişime xelkê.
Jiyana Marks ya bi malbatî ji pir weke ya zanistiya wî ya. Karl Marks, Bi keçe baronekî Prusya re, ku navê wê Jenny Von Westphalen re di zewice. Marks û Westsphalen, ji ber ku pêşî, malbata wê ne xwest, hinekî bi dizî têkiliya wan berdewam kir. Piştre di 19 hezîrene 1843an de ziwici bûn. Ew, pişte bi malbat re li Londonê li taxa Soho di malaka bi sê mezel de bicih bûn. Di wan salan marks û Jenny, çar zarokên wan dibin. Piştre sê zarokên wan din ji bûn. Lê ji wan heft zarokên wan sê zarok li jiyanê man û gahana deme xwe ya balixbûnê. Ji wan ji, sê zarokên wan di deme balixbûnê bixwe dawi li jiyana xwe tênin. Li Manchesterê Engels bi karê malbatê de diçû û ew yê ku herî zêde ji marks ji bû alikar bû. Marks li karkiirna xwe ya li New york Daily Tribune kardikir û hinek pere bidest dixistin. Malbat, di 1856an de hinek mireteye ku ji malabata wê ma ya, êdî barî taxaka Londonê yeka hinekî baş dikin. Lê Marks bi xwe, jiyana xwe, hemû hema bêja bi xizanî buhurand. Xizaniyê, pêşiya wî ne berda. Di sala 1881 de jina wî Jenny ku çû ser dilovaniya xwe, piştre sihata Marks ji xira bû. 15 mihên xwe yên dawiyê wî bi nexweşiya qatarê dibuhurêne. Ev nexweşî piştre di qulube Bronşît û Ploreziyê. Karl Marks, Di 14 adara 1883an de çûya ser dilovaniya xwe. Tirba wî li Londonê ya û li ser kevirê tirba wî, gotina dawiyê ya Manifestoya Komînîst bi bi tipên mazin li ser kevirê tirba wî hatiya nivîsandin. Ew gotin ji, "Bila karkarên hemû welatan bigihin hev" Di binê kevirê wî de ji ji Tezên li ser Feuerbach, ev gotin wî hatiya nivîsandin."Filozofan cîhanê tenê bi hinek awayan şîrove kirin, ye girîng ewe ku mirov wê bi guharêne".
Felsefe marksîzmê
Felsefe marks ji pêvajoyan felsefê zêdetir kirinê ji dike nava xwe de. Bi vê yekê cude dibe. Marks, kirin û hizir di jiyanê degahanda hevdû û "felsefe praksîs" pêş xist. Li gor vê felsefe markssizmê, kirin û hizir bi hev re dike. Piştî mirina wî re Lenîn, Mao, Stalin û Trotskî marksizîm şîrove kirina. Bi van şîrove yan, Lenînîzm û Maoîzim derdikeve.
1. Hizre felsefê ya marks
Felsefe marks, palpişte wê xweza mirov û cihê wî yê di nav civakê de ya. Bi alikariya dîyelektîke Hegel di xwezaya mirov de neguharandinê red dike. Li vir, tişte ku qast tê kirin, ne ji aliyê fizyolojika mirov ya, ji aliyê nêzîkati û di nav civakê de labatina ku di nav civakê de hatiya kirin, ev qast tê kirin. Vê ji "pêvajoya dîrokî" û "Xweza"yê bi hev di hildê dest û pê têne ser ziman. Kifşkirina bi sert û mercên sosyolojikî ya civakê li pêşiya ya xwezayê ya ku li tevgere mirov tê. Lê ev hebûn mirov red nakê. Hizre xwe ya Beyenîbûnê ji li ser vê yekê ava dike. Keda mirov, bi xweza zerengiyekê pê divêt. Vê hizre xwe ji di kisma sêyemîn ya cilde Kapîtelê ye yekemîn de weke têne ser ziman. "Karê pîrabûkê weke yê hunervan weke ku tê dîtin, mêşa hingiv weke di peteke xwe çêkirnê de mîmarekî dike fêhetiyê de, Çi ku, ya avadanî ya xirab ji mêşa hingiv ya baş cude dike tişt, mîmar deme ku avadaniya xwe çêdike di serê xwe de wê di xiyala xwe de avabike ya"
Analizkirina Marks ya dîrokê, xwe di sipêre civakên candin û berê û di civaka pêşasaziyê de ji bo malakê çêkirin maden û fabrikên, vê hêza afirandinê û hêze amurên çêkirinê yên ku bikar têne mirov, têkili û teknolojiya ku bikar tê bikar anîn, bi wê re ji wê, wê buhurîne ji pêvajoya faodalozmê li pêvajoya kapitalizmê pêk hatiya.Li gor marks hêze afirandinê berî ya têkiliyan tê û zû tê guharandin. Di Sefeleta Felsefe de ev yek weha cih digirê. "Hêzên civakê pir jidahî bi hêzên afrandîne ve girêdayî ya. Ji bo hêzne afirindinê bêne afirandin, mirov awayê xwe yê afirandinê di guharêne.Awayê afirandina guharandin ji, bi xwe re jiyan û riyên qizinckirina xwe guharandinê re, hemû têkiliyên civakî têne guharandin. Aşê ardê awayê civaka faodalizmê dide, Aşê biharê ji deme pêşasaziyê kapitalistê wê dide .."
Li gor marks, di civakê de çînên ku diafirin ji li gor awayê afirandinê ya. Ew mirovên ku çîinekê awa dikin bi hebûna xwe, ne bilince xwe têne cem hevdû. Her çîn, li xwe xwe berjewendiyên wê yên cude hene, ev ji dibe sedeme şer û pevçûnan. Dîrokê mirovahiyê xoslete wê ya herî bigihin ji şerê nav çînan de ya. Li wî, "dîrokê civakê ya hata naha, ya dîroke şerên çînî ya".
Marks, bi hêze keda mirov û têkiliya wê re ji eleqeder bûya. Beyenîbûn, di deme xwe ya ciwanîye de li ser sekinî. Di pergala Kapitalizmê de mirov ji xweza beyenîbûn, hem ji keda xwe û hem ji ji têkiliyên xwe yên civakî ji her weha beyen dibe. Di Kapitalê de vê, bi "meta fetisizmê" têne ser ziman. Têgihiştine xalat ji, bêjeyeke ku di terminolojiya marksizmê ya girînge. Bi Îdeolojiyê ve pir girêdayî ya û wê ne baş dike. Li gor wî, yên xwediyê hêzên afirandinê ne, wê nêrîte xwe ji serwerî çînên bindest an ji biçûk bike. Bi vê yekê ji, li gor wî, wê Ploleterya wê nizanibe ku berjewendiyên wî li kuderê ne. Wê hizir bike ku hêze wî ya guharandina pergalê nîn e. wê bûyaran, ji çavaekî şoraşgarî bi çavakî olî an ji mirovî wê şîrove bike. Marks, bi vê ve girêdayî di "Raxnakirina li ser felsefe dadê ya Hegel" vê têne ser ziman. "Xamgîniya olî bi zêdeyê ya rasti ya ku li derve tê xistin û bi awayekî dî ji xamginiya rast ya li ber wê protesto kirina. Ol, mirovên têne binzorkirin zarazara wî ya dil, dinyeke bêdil germbûna wê, arîşa ya ku hatî dervkirin ji dêla wê arîşaya rewşên civakê bixwe ya.
2. Nêzîkatiya hizre wî ya li dîrokê
Li gor marks, Pêzawariya dîrokî hertimî li gor sert û mercên bûjenî pêk tên. têkiliyên afirandi yên aborî vê yekê kifş dikin. Mirov, berî her tiştî, ji bo ku xwarin, vexwarin, li xwekirin û bicihbûn, weke van pêdiviyên bicih dixwezê bêne. Marks û Engles, civakên Rojava pêşketin û paşarojên wan, li duv hevdû di çar xalan de tênin ser ziman û li gor wan wê piştre wê gahîne Sisteme komînîzmê wê gahandina wê bê.
Aboriya rêzanî
Marks û Engles, di Manîfestoya Komunîstî de dibêêjin birziwa di dîrokê de weke ku ti kesekî ne dîtî weyneke şoraşgarî ji di leyîzê. Lê di deme afirandina pêvajoya kapitalist de krîzên ku derkevin nikarê pêşiya wan bigirê. Pêşktine teknolojiyê, bi mazinbûna aboriyê ve girêdayî û zêdebûna karê û kapitalizm, her demê wê bi krîzan re ru bi ru bi hêle. Ev mazinbûn, krîz û dise mazinbûn, pêvajoya wê, di her seferê de wê krizên ji yên din maztir li pey hevdû bêne. kapitalist ji vê pêvajoyê, wê xwezê ku hertimî dewlemendtir derkeve û wê karkar ji hertimî xizantir derkeve, ji ber ku pitir deger ya ku wê diafirêne pitir-ked e. Di dawiyê wê proleterya wê dest dêne ser aumrên afirêner û wekhev belav bike. Derfete pevkirinê nîn e, ji ber ku bi pevkirinê wê jevcudetiyên çînî wê ji hole ne rabin. Vajî wê, wê kapitalist wê ji bo hebûna xwe berdewam bikin wê serî li zore bidin. Ji bo rewşe xwe ya serdest berdewam kin, wê hewl bidin. Di vê pêvajoyê de hêzekê ku pir bi organîze divêt ku derkeve û vê rewşê hildê dest û îdere bike. Di "Raxnakirin li bernama Gotha" de her weha têne ser ziman, "Civaka kapitalist û civaka komînîst, di naqabîna wan de deme guharandina şoreşgerî heya. Di vir de deme rêzanî ya buhurîne heya, ku li vir dewlet, tenê ji dîktatoriya proleterya pê ve ne tiştekî dî ya".
Rewş û yên ku Marks ji wan bi bandûr bûyî
mirov karê bi kurtasi weha bêne ser ziman. Ji felsefe Alman, dîyelektikê Hegel.Felsefe alman bandûraka mazin lê kir. Pêre Îktisata Îngiliz bandûraka mazin lê kir. Hizre Adam Smith û David ricardo ya rêzaniya aborî. Di serî ku mirov Rousseau di nav bêne ser ziman, hizre fransî ya wekhevîye û sosyalizmê, bandûraka mazin lê kir.
Makrs bawer dikir ku dîrok û civak bi metoda zanistê re divêt ku mirov hilde dest. Nêzîkatiya wî ya dîrokê weke "pêzawariya dîrokê" tê ser ziman. Engels û Lênîn ji vê weke pêzawariya diyelektîk di hildina dest.Hizre Hegel ya rastî û dîyelektîke dîrokî" yê pir bi bandûr bûya. Hegel, di temenê wê dîyelektikê de ji ber ku Mengîwer di rûniştand, ji aliyê marks ve hatiya raxna kirin. Engels di "pêkariya di rêzaniya aborî" de weha têne ser ziman."Di dîrokê de yê ku di pêşketine hundur de li Duvhevdûbûn aniya ser ziman pêşî Hegel e. di felsefe wî ya dîrokî de gelek tişt çiqa ji me re ecêb ji werin, yên li pey wi ne, hata pişt wî re yên ku li ser dîrokê hizir di meşênin ji, pişt wî re, di tijbandinên hev de, nêzîkatiyên wî yên bingihin i ro ji heyrentiyê bi me re çêdikin. Di ´Phênomênologie´ xwe de, di ´estetîke´ xwe de, di ´felsefe dîrokê´ de di her derê de pîroziye dîrokê dikeve, di her derî de mijar bi awayê dîrokî ya. Bi razberî, bi ser serê wê ve be ji hatibe kirin, dîrokê di nav têkiliya wê de lêkolîn dike"
Bi gotina modern, marks dîroke Hegel rakira ser lingên wê. Di redkrina mengîweriyê û erêkirina pêzawariyê de Feuerbach bandûra wî li Marks bûya. Feuerbach û hevalên wî, dibêjin xwede kifşe mirove û metode dîyelektikê ji ji teolojiyê qut dikin û pê olê û rêzaniyê analiz(politika) dikin. Marks ji bawer dike ku ev dinye ji mirov ti "rasti"yê ne veşerê û vajî wê ol û mengiweri ji bo mirov rewşe xwe ya rast bibinin ji wa re dibe astang. PIştî ji "Hegelvanên ciwan" qut dibe, piştre çend ku raxna ji bike ji ji Feuerbach pir bi bandûr bûya. Marks, çend di şandinan ji ji Rousseaure bike ji, Rousseau yê ku mûlkîyekete teybet pêşî raxna kiirya ya. Ji marks re ji bûya bingeh ji bo ku ew hizre xwe ava bike. Marks, çend ku wan weke otopîk ji şrove bike, Charles Fourier û Saint Simon, yên weke sosyalist ji nêrîte wan pir girîng dibîne.
Agir
Agir germahiyek mezin û bûyera şewatê ye. Ji bona agir derkeve, tiştekî dişewite û oksîjen pêwîst e.
Karl Marx
Bandora Marks
Marks û Engles, karê û xabetên wan, ji gelek serekan pêk tên. Hizr û nêrîte marks, piştî miirna wî re di bin navê marksîzmê de têne lêkolînkirin û nîqaşkirin. Lê di navbara marksîstan de wê nivîsên marks bi çi awayê bêne ser ser ziman şîrovekirin ji bûn mijara pir nîqaşê girînd û cidî. Hê ku marks ji jiyanê ji bo ev yek dibe. Marks berî mirina xwe, di sala 1883an de Hm ji aliyê Paul lafargue û hem ji ji aliyê serokê karkaran yê fransî Jules Guesde ve weke "şoreşgerê ticar yê gotinê" hata gunahbaskirin ji. Partiya fransa bi reformist û Şoreşger, ku bû du hizip, serokê şorasgaran Jules Guesde, weke ku ji marks perman hilda ya hata gunahbarkirin. Marks ji bixwe ji got, li ber wê, " markssizm ev bê, ez bi xwe ne marksistim".Ev gotin di nema ya ku Engels ji Eduard Bernstein re şandibû ji, têde dibuhurê.
Bêja markssizme bi xwe ji, bi bêjeyî, ji bo ku mirov Şerê çînî, Fetişisme metê û awayê afirandîne ya kapitelizmê û civakên din fahm bike tê ser ziman. Ya ku wê mirov bê û bigihêne deme komînîzmê ji wê û yê ku wê bigihê de tê gotin. Bêja marks ya ku bêje nêvî an ji qismekî wê erê bike, û aqil yên ne meşandin, mijara nîqaşê ya. Piştî mirina marks ji bi 6 salan re kongre wê ya pêşî hata kirin çêkirin Enternasyonala duyemîn, ji bo hizrên rêzanî navendeka girngî afirand. Partiyên mezin, xosîsî ji parti ya Alman ya "Partiya sosyal demokrat e Alman" bi tevlibûna wê ya Enternasyonala yekemîn bi serketî diçê. Hinek amdamên wê yên weke Edrard Bernstein hizre sosyalizmê Evrîmî diavêjine hole û piştre rudana şerê cihanê yê Yekemîn, dibin sedeme davî lê hatina enternasyonalê. Di bin sereketiya Lenîn serketina boşevîkan û di Rûsya de bûna Şoreşa Çiriya Pêşîn, li cihanê bi giştî dengekî mazin di vedê.LI Moskovê di adara 1919an de levgahan û civîna Enternasyonala Sêyemîn dibe û armaca wê ew bû ku di hêla dinyê de li welatan hemûkan partiyên komînîst werina avakirin û pê şorasa navnetewî ya proleterya li dinyê pêk were, tê kirin.
Marks, hizir dikir ku öra¨wø li welatøn weke Fransa, îngîlîstan û Almanya, yên pêsaziya pêşketî wê dest pê bike. Lenîn ji, di Çaxa Emperyalîzmê]] de li gor ne wek heviya di aborî û rêzaniyê de, li Rûsya, her ku welatekî çandinê ji bû, bi Emperyalizmê ve girêdayî pêşasaziya pêşxe û wê ji zincire wê vaqatihe û her weha wê li welatên xizan ji wê zincire şoraşê wê dest pê bike, got.Ew agirê şoreşê yê hata pêxistin, êdî ew avêje Ewropa û pêşasaziya wê ji. Marks û Engles, di pêşgotina bi rûsî ya di sala 1882 de manîfestoya komînîste yê de weha tê vegotin."Nahaka pirsgirêk ev e: Bi zêdeyî ku zayif ji bûbe, Di asta bilind de awayekî li şûn mayî ya çandinê "Obşînên Rus" ji, rast û rast ji ji mûlkîyete komînîst ya hevpar re bibe bingeh û di asta bilind de bibuhurê, wê karibe? An ji di serî de merhala evrîme ya rojana di afirîne, wê jev belavbûnekê wî jîn kê? Iro bersive ku mirov bide ve ev e: Eger şoraş rûs bibe peyama şoraka ploreter li cihanê û ev hevdû temem bikin, li rûsyê ev xwedibûnên li ard yên hene, sereke şoraşa komînîst ya ku dibe, peyama wê ya, dibe ku bibe".
Li Çînê ji Mao Zedong ji, çend ku girêdana xwe bi marks ve dianî ser ziman û digot ku ne tenê karkar Gundî ji weke hêze şoraşê karîn weyne xwe bi leyizin. Hê ku di civakên gundî de ku hê çîna karkar ne afiriya, gundiyên ku li hemberê Faodalimê dirabin ji, hebû ji ji aliyê şoraşê ve nêzîkatiya xwe dênin. Ev hizir, ku ji hizrên marks cude ji ban, mao ev hizrên di xataka nêzîkî Marksîzm-Lenînîzm anîn ser ziman û bi teoriya Şoreşa Demokratîk e Nû Anî ser ziman. Di vê mijarê de Mahîr Çayan vê dibêje, "Ev pêkariyên mao, em cewberê wan û ozê wan di Lenîn de ji dibînin. Lê xala Marksîzm-Lenînîzm, ye ku ev pir girîng(Şoreşa demoktatîk ê neteweyî û Şoraşa çandî ê Proletar), awayên xwe yên pir baş di pêkanîna Mao e rêzanî de hilda na".
Li Almanya di 1932an de Înstîtuya lêkolînê e civakî ye ku marksistan avakirî, rêz û bi hevgirtina Marksizmê de roleke mezin lîstiye û ev enstîtu piştre weke xetake hatina wê ya ser ziman ji, bi navê Zankoya Frankfurt bûya. Yên weke Theodor Adorno, Max Horkheimer, Walter Benjamin, Herbert Marcuse û Jürgen Habermas, nêzîkatiyê vê Instituyê weke teoriya rexnekar tînin ser ziman. Ev înstîtu, di qada xwe da li ber Marksizme Ortodoks rabûye û li têgihiştina çînî û li ser Aboriya kifşkar gelek rexne anîye. Hinek Marksîstan ji ev înstîtu, ji Marksizmê dûr anîne ser ziman û di qada xwe de weke înstîtuyatake hizirê ku bi hebûna xwe ye, anîne ser ziman. Bi Zanîngeha Frankfurt re di heman demê de jîn bûye Antonio Gramsci ji gelek vekirinên girîng di Marksîzmê de kirine.
Raxnayên hatina kirin
Raxna yên li marks û li Marksizmê, bi zêdeyî li di Yekîtîiya Sovyet de xwe didine der. Raxnayên li analiza Marks ya li Kapitalizmê û li ser analizên wê yên li ser analiza aboriya hatina kirin, bin yên ku di qada "komînîzmê" û "yekîtiya sovyet hatina kirin in. Hizrên marks yên weke Pitir- heêja, Bahayê Hêja û Sermeye di qada îktisatê de rast têne erêkirin. Gelek parazvanên Kapitalizmê, bawer dikin ku çêkirna refahê û belavkirina wê, ji sosyalizm û komînîzmê bi bandûrtir û wekhevtira.Marks û Engels, bawerkirina ku navbeyne di nav dewlemend û xizan de di deme Kapitalizme hov de ya. Di xwezaya mirov de xwestina li hevdana hevdû û berhevkirin, jê repergala aborî ye herî baş ya Kapitalizmê ya. Îktîsatvanên Zanîngeha Awistirya ya hizre ked hêja ye maks raxna dikin. Piştre, xuruxîna Yekîtiya Sovyet û ketina Hêtê Berlin, popîleteya marksizmê û bandûra hizrên marksist ji hindiktir kirina.
Friedrich Hayek, Di pirtûka xwe bi sernavê Riya diçê hişkbûnê de dibêje ku wê di aboriyaka sosyalist de ji wê pirgirêkên têkiliyê wê hebin û di deme yekitiya sovyetê de deme Lenînizmê ji vê yekê re mînaq nîşan dide. Ev pirgirêk ji, ew dibêje ku di deme afirandinê de dibine sedeme asebûnan. Hayek û yên ku wî di şopênin ji, deme lenînizmê û deme Îngistanê ya 1939 û 1951 ji demên tinebûnê yên ku afirnêne mînaq didine nîşandin û pêve ji dikin bêdadî dibe.
Ebdullah bin Zubeyr
Ebdullah bin Zubeyr (erebî: عبد الله بن الزبير; jdb. 624 - m. 692) sehabeyê Muhemmed pêxember e. Bi xwe ji qebîleya Benî Esed e ku li aliyê Misilmanan li dijî Împeratoriya Sasanî û Împeratoriya Bîzansê şer kiriye.
Denîz Deman
Denîz Deman, hunermendeke kurd ji Pilûra Dersimê ye.
Jînenîgarî
Denîz Deman bi eslê xwe ji gundê Mercan, li herêma Pilûr a Dêrsimê ye. Li bajarê Stenbolê ji dayik bûye, bi hunermend a kurd Hozan Diyar re zewicandî ye.
Digel zarokek malbatê bi 6 xwişk û birayên xwe re, Denîz Deman di temenek biçûk de bi muzîkê re hevdîtin dike. Li gel xwişkên xwe yên mezin, ew stranan bibîrbîn dikin û di navbera hevde dikevin nav nijada stran gotinê.
Deniz Deman, ku wek zarok çû Almanya, xwendina xwe li Almanyayê berdewamkir. Piştî ku ew ji beşa lîseyê xelas bû, perwerdehiya xwe wekî pisporê Nexweşiyên anderm û Taybetmendiya Bedewiyê qedand.
Ji hezkirina wî bo strants û ev xewnê ku wî di dilê xwe de veşartiye, ew albûma xwe "Lori" bi piştgiriya Hozan Diyar derdixe û yekem pêngava xwe ya mezin avêt nav civaka hunera kurdî.
Cailey Fleming
Cailey Presley Fleming (jdb. 28ê adara 2007) lîstikvanek Amerîkî ye. Ew bi rola xwe ya wekî Judith Grimes di rêzefîlma televîzyona ya tirsê The Walking Dead (2018 – aniha) de tê naskirin.
Échevannes, Côte-d'Or
Échevannes, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Elîkana Jêr
Elîkana Jêr, gundekî girêdayê navçeya Dep ya Xarpêtê ye.
Tahayê Herîrî
Tahayê Herîrî (jdb. 1803 Erbîl - m. 1875 Erbîl) alimekî kurd e li Başûrê Kurdistanê jiyaye.
Tahayê Herîrî sala 1803iyan de li wilayeta Mûsilê li bajarê Hewlêr (Erbîl) li qesebe ya Herîrî ji dayik bûye. Perwerdeya xwe pêşîn li Hewlêrê girtiye û Quranê jiber kiriye. 1875an wefat kiriye û gora wî li Herîrî ye.
Zîmbabwe
Zîmbabwe, welatekî başûrê Efrîqayê ye. Cîranên Zîmbabwe, Efrîqaya Başûr, Botswana, Zambiya, Mozambîk e. Paytexta wê Harare ye û zimanê fermî îngilîzî ye.
Qadiyan, Basirme
Qadiyan, gundekî bi ser Basirmeya navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Bresegard bei Picher
Bresegard bei Picher şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Glarus (kanton)
Glarus yek ji 26 kantonên Swîsreyê ye.
Hautot-sur-Mer
Hautot-sur-Mer, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Silav li te Meryem
Silav li te Meryem an jî Ave Maria — diayeke xiristiyanî li hember Meryem. Navek din yê diayê — Silava Mileketan (latînî: Angelica salutatio).
Karûş
Karûş gîhayekî çolê yî pelç zirave. Karûş ripiyên xwe kûr berdide Wê lomê zor e ku meriv bi destan jêke. Ji bo xwarinê ga û golika tê bi kar anîn.
Galerî
Wêne:Dactylis glomerata bluete1.jpeg|Flowerhead
Saint-Hilaire, Aude
Saint-Hilaire, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
UTC+14
UTC+14, easternmost time zone tê nav kirin, yek Beşên Demjimêrê ye. Li ew deran tê bikaranin;
Kirdîs
Kirdîs, gundekî bi ser navçeya Zawîteya Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Mişkan
Mişkan, gundekî girêdayî navçe Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.
Nézel
Nézel, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Sêylab Azerşehr
Sêylab Azerşehr, gundekî ser bi navenda bajarê Azerşehrê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Ezenderîyan
Ezenderîyan navê yek ji bajarên li parêzgeha Hemedan ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Hemîd Kerzeî
Hemîd Kerzeî (bi paşto: Hāmid Karzai) (jdb. 24ê kanûna pêşîn 1956 li Kerz, nêzîkî Kandahar li Efxanistanê ) ji sala 2001´î ve serokê Efxanistanê ye.
Bi xwe Paştû ye û ji eşîreke navdar e. Li Hindistanê perwerdeya zanînên polîtîk dîtiye. Di dema Şerê Sar de bi xurtî li dijî bloka Sowyetê têkoşiya ye. Piştî şikestin û vekişîna YKSSê ji Efxanistanê, di hikûmeta Bûrxanedîn Rebanî de cih girtiye û heya serketina tevgera Talîbanan.
Bi hatina hêzên yekgirtî ya Efxanistanê ve tevkarî bi wan re datîne û bi alîkariya DYA û welatên din ên alyansa yekgirtî dibe serokê dewletê.
Groningen (parêzgeh)
Groningen, yek ji 12e parêzgehên îdarî yên Holendayê ye. Herêma Groningen li aliyê rojava bi Friesland, li başûr bi Drenthe, li aliyê rojhilat bi eyaleta Saksonya Jêrîn a Almanyayê û li aliyê bakur bi Deryaya Wadden re sinor e.
Gutsbezirk Münsingen
Gutsbezirk Münsingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Reutlingen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Grisons
Grisons, Graubünden an Grigioni yek ji 26 kantonên Swîsreyê ye.
Osman bin Me'zun
Osman bin Me'zun (jdb. ?, Meke - m. 623 an 624, Medîne), sehabeyê Muhemmed pêxember e.
Osman bin Me'zun misilmanê pêşîn ê sêzdehan e. Bi xwe ku bûye Misilman bi wesîla wî be malbata wî ji bûne misilman. Wextê bûne misilman ji ber zilmê koçî Hebeşistanê kiriye û piştê salan dîsa hatiye Medîneyê.
Jean-Luc Bilodeau
Jean-Luc Bilodeau (jdb. 4ê çiriya paşîn 1990) lîstikvanekî kanadî ye ku ji sala 2004-an vir ve çalak e. Ew ji bo rola xwe ya wekî Ben Wheeler di bernameya kanala ABC Family Baby Daddy de herî baş tê zanîn. Bilodeau di heman demê de di fîlm û rêzefîlmên wêneguhêzê de, mîna Ill Fated, Trick 'r Treat, 16 Wishes, Kyle XY, No Ordinary Family and Best Player de çalak bû. Ew jî di vîdyoya muzîka Emmalyn Estrada "Do Not Make You Let You Go" de bû û di fîlma LOL de rola Jeremy'ê dilîze.
Jiyana berê
Bilodeau kurê Raymond û Barbara Bilodeau ye û xwişkeke wî bi navê Danielle Bilodeau he ku ajana hûnermendan e. Berî ku ew bibe lîstikvan, ew neh sal xewn bû lê ji ber bernameya xwe ya fîlmê mijûl dans ber da. Ew ji nijada Kanadî yê fransî ye.
Kariyer
Jean-Luc Bilodeau wek baştirîn serlehengê Jay di Disney Channel Original film de 16 Wishes, Debby Ryan stêr bû û wekî Ash digel Jennette McCurdy û Jerry Trainor di fîlma Nickelodeon Original Best Player de derket. Wî demê di Kyle XY de wekî rêzek birêkûpêk bû wek Josh Trager ji bo her sê sezonan li ser ABC Family. Ew rola serekî ya Ben di lîstika serketî ya ABC Family Baby Daddyco-starr Tahj Mowry de, ku di dawiya Gulana 2017-an de weşandibû rola sereke lîst. Ew niha di Karakterê Duyemîn a Carol on CBS de star dike.
Mişaxşîn
Mişaxşîn, gundekî girêdayî navçe Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.
Monosakkarîd
Trîoz
Monosakkarîdê sêkarbonî ye. Wekî mînak, glîseraldehîd trioz e. Trîoz dema hilmija xaneyê û dema fotosentezê çê dibe. Lê di xaneyê de molekulên trîoz bi serbixwe namînin, bi hin molekulan ve bi bendên kîmyayî girê dibin û molekulên wekî hegzoz, asîda amînî, glîserol, asîda laktî, asîda pîruvî hwd çê dikin.
Pentoz
Şekirên pênckarbonî ne. Ji boy pentozan formula gelemperî C5H10O5 e. Di xaneyên zîndeweran de herî zêde pentozên bi navê rîboz û deoksîrîboz heye. Tu xane pentozan ji bo peyda kirina enerjî bi kar nayne. Enerjiya xaneyê ji hegzoz, dîsakkarîd û polîsakkarîdan peyda dibe.
Rîboz
Şekira rîboz di çêbûna ARN(asîda rîbonukleî), ATP (adenozîna trîfosfat) û hin koenzîman de cih digire. Formula rîbozê C5H10O5 e.
Deoksîrîboz
Şekira deoksîrîboz, di çêbûna ADN (asîda deoksîrîbonukleî) de cih digire. Di pêkhatina deoksîrîbozê de oksîjenek kêm ê. Loma formula rîboza kêmoksîjen (deoksîrîboz) C5H10O4 e.
Hegzoz
Monosakkarîdên şeşkarbonî wekî hegzoz tên bi nav kirin. Glukoz, fruktoz û galaktoz hegzoz in. Tehma her siyan jî şîrîn e. Van her sê monosakkarîd jî di nav avê de dibihujin(dihelin). Formula kîmyayî ji boy her sê monosakkarîd jî C6H12O6 e. Hemû cureyên hegzozan ji bo çêkirina dîsakkarîd û polîsakkarîdan, dibin molekulên yeke (monomer). Glukoz,fruktoz û galaktoz îzomerên hevdu ne. Ku hin molekul bi formula kîmyayî wekhev bin, lê rêza atomên an jî cihên atomên her molekulê ne yeksan be, vê gavê van molekul wekî molekulên îzomer tên bi nav kirin.
Hemû hegzoz bi eslê xwe ji glukozê pêk tên. Glukoz jî ji madeyên inorganîk, bi gavên fotosentez û kemosentezê ji hêla zîndewerên ototrofî tê çêkirin. Monosakkarîd di nav avê de formula zincîrî ya xwe diguherînin formula xelekî yê.
Glukoz
Di siruştê de şekira herî belavbûyî glukoz e. Navê din a glukozê dekstroz e. Her wîsa glukoz wekî şekira xwîne jî tê bi nav kirin. Ji ber ku di nav tirî de gelek glukoza serbest heye,li hin deveran şekira tirî jî ji boy navê glukozê tê bi kar anîn. Hingiv ji %35 ê giraniya xwe ji glukoza serbest distîne. Hemû polîsakkarîdan ji molekulên glîkozê pêk tên.
Berzul
Berzul navê yek ji bajarên li parêzgeha Hemedan ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Monosakkarîd
Glukoz
Ji boy piraniya zîndeweran çavkaniya serekî ya enerjiyê glukoz e. Xaneyên mirov ji bo peyda kirina enerjiya ATP yê, pêşî molekulên glukoza nav xwînê digrin nav xaneyê. Ku di xaneyê de têra xwe glukoz tune be, vê gavê lîpîd an jî proteîn ji bo çêkirina ATP tên bi kar anîn. Ji xeynî vana, ji boy çêkirina lebatokên xaneyê, hin asîdên amînî (aa), û hin cureyên vîtamîn jî pêwistî bi glukozê heye. Ku di laşê mirov da asta glukozê zêde bibe, vê gavê hinek ji molekulên glukozê bi navbeynkariya hormonan vediguherin glîkojen an jî lîpîdan. Loma mirov bi xwarinên adanên bi karbohîdrad qelew dibe. Zîndewer piraniya glukozê ji adanên bikarbohîdrad digirin. Wek mînak, dema em nan, savar, maqarne, kartol, gêzer, an jî pîvaz dixwin, em ji van adanan nîşa digirin û bi enzîmên hilweşîner, nîşayê parçe dikin û dikin glukoz.
Xaneyên mêjî yên mirov, tenê dikare ji glukozê enerjî peyda bike. Loma, divê her tim di nav xwîna me de glukoza serbest tevbigere. Di nav xwîna mirovên tendurist da, asta glukozê 80-120 mg/dl ye.(Ji boy asankirinê em dikarin vî mînakê bidin, nîv pîyanek(qedeha avê) xwîn bi qasi 1 desî lîtreye û divê di nava wê da bi qasî 80-120 mîlîgram glukoz hebe). Di nav xwînê de asta glukozê bi navbeynkariya hormonên însulîn û glukagon ve tê westar kirin. Însulîn glukozê ji parzûna xaneyê derbasê nav xaneyê dike. Eger xaneyên pankreasê bi têra xwe însulîn çê nekin, nexweşiya şekir (şekirmizî, dîyabet) pêk tê. Mirovên bi nexweşiya şekir in, di nav xwîna wan da asta glukozê pir zêde dibe.
Kêfan
Kêfan, gundekî girêdayê navçeya Dep ya Xarpêtê ye.
Kizû
Kizû, gundekî bi ser navçeya Zawîteya Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Monosakkarîd
Glukoz
Riwek û hin cureyên bakterî glukozê di nav xaneyên xwe de bi fotosentezê çê dikin. Molekulên glukozê, di xaneyên zîndeweran de bi awayekî kîmyayî bi hev tên girêdanê û molekulên wekî maltoz, glîkojen, nîşa û seluloz çê dibin.
Fruktoz
Di nav hegzozan da şekira herî tehmşirîn fruktoz e. Wekî levuloz ji bi nav dibe. Ji ber ku di nav fêkiyên wekî tirî, sêv, û hirmiyan da fruktoza serbest bi mêjerek mezin heye, fruktoz wekî şekira fêkî jî tê bi nav kirin. Hingiv û nektar(şîreya şîrîn a kulîlkan) jî gelekî fruktoz dihundirînin. Şekira çayê(sukroz) ji fruktoz û glukozê pêk tê.
Castèlmauron d'Albret
Castèlmauron d'Albret (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ye li herêma Akîtanya Nû (Nòva Aquitània, Nouvelle-Aquitaine) ya Fransayê.
Monosakkarîd
Fruktoz
Fruktoz di kezeba mirov de tê guherandinê, ji fruktoz molekulên wekî glîserol û trîglîserîd çê dibin. Ji van molekulan jî dibe ku molekulên rûnê ,glukoz û glîkojenê çê bibin. Hema hemû xaneyan ji bo peydakirina enerjiya ATPyê ligel glukoz, fruktozê jî bi kar tînîn.
Kanîeşkift
Kanîeşkift gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Monosakkarîd
Galaktoz
Wekî şekira şîrê tê bi nav kirin. Şîrîniya wê ji ya fruktoz û glukozê kêmtir e. Di siruştê de galaktoza serbest tune ye. Galaktoz di pêkhateya laktozê de heye. Ji xeynî şîrê ajalan, hin riwek an jî berhemên riwek jî galaktoz dihundirînin. Wekî mînak, hêjîr, bindeq û fasûlî. Ji bilî vê, di çêbûna molekulên bi navê glikoproteinê jî pêdivî bi glaktozê heye. Li ser parzûna xaneyên mêjî molekulên galaktozê heye, loma navek din a galaktoz şekira mêjî yê. Guhandar (memikdar) di xaneyên memikên xwe de ji glukozê galaktoz çê dikin. Ji glukoz û galaktozê jî şîr çê dikin. Laktoz karbohîdrada şîrê yê û ji galaktoz û glukozê pêk tê
Kanîeşkift
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 252 kes (38 malbat) bûn.
Ezîz Xemcivîn
Ezîz Xemcivîn di 10.12.1965an de li bajarê Hesekê, Rojavayê Kurdistanê, jidayik bûye. Sala 1985an ji Peymengeha kehreba derçûye. Sala 1982an dest bi nivîsandina helbestê kiriye, yekem helbesta xwe li kovara Gelawêj hejmara7/8an sala 1985an) belav kiriye. Di sala 1990î de yekem berhem (A-B eya Kurdî) alfabêya Kurdî çap kiriye.
Seher Akçınar Bayar
Seher Akçınar Bayar Di sala 1982'an de li navçeya Semsûrê ji dayik bû ye, Xwendina xwe a ewil li wê derê qedand, Dûra dibistana amadehiye ji li Meletîyê xwendîye, Di sala 1998'êde li '' Zaningeha Dîjle 'yê de Civaknasîyê xwendîye.
Ji ber ku li serê xwe digirt ji aliyê zilma  28'ê Sibatê  de ku li ser girtin qedexe bû îcar Wî Zaningeha xwe di nîvida hîşt. Di sala 2011'an ku ew zilum hate ra kirin û disa xwendina xwe berdewam kir.
Anha Ew Nûnerê Kurdan ê Erziromê ye di partîya HDP'ê de qezenç kir.
Ew bû nûnerê yekemîn ê kurda ku di Erziromê de qezenç kir, Heta naha tu car di Erziromê de nûnerê kurda derneketî bûn.
Hilbijartin ku dîsa dubarebu Akp bu ixtidar Seher Akçinar ijar biserve ne ket
Noisy-le-Roi
Noisy-le-Roi, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Échevronne
Échevronne, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Gîneya Rojbendî
Gîneya Rojbendî, welatekî Afrîkayê ye. Ji du beşan pêk tê. Beşek li ser parzemîna Efrîkayê ye û beşa din tevlî paytext Malabo li ser Girava Bîokoyê ye. Gîneya Rojbendî bi Kamerûn û Gabonê re cîran e.
Herêmên Gîneya Rojbendî
Gîneya Rojbendî ji 7 herêman pêk tê:
Appingedam
Appingedam, bajarekî bi ser herêma Groningena Holendayê ye.
Kifle Sin
Kifle Sin, Kiflesin, gundekî bi ser navçeya Zawîteya Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Perkam
Perkam şaredariyeke navçeya (Landkreis) Straubing-Bogen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Bobzin
Bobzin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Curgan
Curgan navê yek ji bajarên li parêzgeha Hemedan ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Saint-Jean-de-Paracol
Saint-Jean-de-Paracol, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Sexayêş
Sexayêş, gundekî ser bi navenda bajarê Azerşehrê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Jura (kanton)
Jura yek ji 26 kantonên Swîsreyê ye.
Eppstein
Eppstein, bajarekî navçeya (Landkreis) Main-Taunus-Kreisê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Castelnau-de-Médoc
Castelnau-de-Médoc, komuneke li departementa Gironde a Fransayê ye.
Les Hauts-de-Caux
Les Hauts-de-Caux, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Mişo Bekebûr Berazî
Mişo Bekebûr Berazî an Mişoyê Bekebûr (, m. 1956) dengbêjekî kurd ê Rojavaya Kurdistanê bû. Mişo ji êşîra Pîjî bû ku yek ji êşîrên Beraziyan e. Dengbêjekî mezin bû. Kurdnasê fransî Roger Lescot destana Memê Alan ji devê Mişoyê Bekebûr û Xidoyê Hindawî tomar kiriye.
Kurikana Jêr
Kurikana Jêr, gundekî girêdayê navçeya Dep ya Xarpêtê ye.
Delfzijl
Delfzijl, bajarekî bi ser herêma Groningena Holendayê ye.
Kanîeşkift, Pîranşar
Kanîeşkift gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 16 kes (4 malbat) bûn.
Şukriyê Bidlîsî
Wî pir ziman dizanîbu di serî de hema ji zimanê kurdî bigre tirkî, farisî, erebî û ermenî jî dizanîbû û bi van zimanan nivîsandiye.
Kîsxam
Kîsxam, gundekî girêdayî navçe Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.
Musa Anter
Mûsa Anter (jdb. 1920 li Nisêbînê − m. 20ê îlona 1992an li Amedê) nivîskar û rojnamevanekî kurd bû.
Jiyan
Anter di sala 1920an de li gundê Zivingê ya bi ser Stilîlê ya ser bi navçeya Mêrdîn Nisêbînê ve hate dinê. Wî, hîn di temenekî piçûk de, bavê xwe winda kir û li ber destên dayika xwe Fesla Anter mezin bû ya ku di salên 1930-1940an de muxtara gund û muxtara pêşîn a jin a Bakurê Kurdistanê bû. Apê Mûsa dibistana xwe ya seretayî li Mêrdînê û ya navîn û lîseyê li Adenê qedandibû.
Piştî xwendina lîsê ji bo felsefeyê bixwîne diçe Stembolê û di zanîngehê de, gelek xwendevanên kurd naskirin. Musa Anter, li ser daxwaza Fayiq Bucak dev ji felsefeyê diqere û qeyda xwe li beşê Huqûqê çêdike. Di wê demê de xwendevan û rewşenbîrên kurd ji bo pirsgirêka neteweyî dikevin nava tevgerê. Her wiha Apê Mûsa ji bo ku xortên kurd li dora xwe kom bike û him ji aliyê madî ve, him ji aliyê manewî û siyasî ve xwedî li xwendevanên kurd derbikevin yûrda Dicle vekirin.
Piştî salek jî bi tevî hin hevalên xwe komeleya Hêvî 1942(kovar) ava kir, bi pêşniyaza van kesan komeleya şagirtan tê damezrandin.
Di sala 1944an de bi keça Ebdurehîm Rehmiyê Hekarî re dizewice û ji wan re 2 kurên bi navê Anter û Dîcle û keçek bi navê Rewşen çêdibin.
Musa Enter di sala 1948an de yûrda Firatê vedike û dest bi deranîna rojnameya çavkaniya Dicle dike. Piştî çend salên dirêj li Amedê bi navê "Ilerî Yurd" yanî welatê pêşketî dest bi deranîna rojnameyekê din dike û ew ji ber nivîsên xwe jî ji bo demekê tê gitin.
Di sala 1959an de ji ber doza 49an careke din tê girtin û tevlî 49 hevalên xwe 6 mehan di girtîgehê de dimîne. Mûsa Anter kitêba xwe ya bi navê "Birîna Reş" di zindanê de dinivîsîne. Her wiha ferhenga kurdî ya bi 6 hezar peyvan pêkhatî, amade dike.
Di destpêka salên 60î de, di nava Partiya Çep ên Tirk de, bi awayekî fermî dikeve nava siyasetê. Di sala 1971an de careke din tê girtin û piştî ji girtîgehê derdikeve, di 1976an de vedgere gundê xwe, heta 1989an li gund dijî.
Kuştina wî
Roja 20ê îlona sala 1992an li kolanên Amedê ew bû hedefa dijminên çapemenî û ramana azad û jiyana xwe ji dest da û tevlî kerwanê şehîdên çapemeniyê dibe. Musa Anter li ser berga kitêba xwe ya "Hatiralarim" de wiha dibêje:
Xelatên Rojnamegeriyê
Li Tirkiyê ji 1993an şûnda Xelatên Rojnamegeriyê ya Mûsa Anter û Şehîdên Çapemeniyê tên dayîn. Xelatên Rojnamegeriyê ya Mûsa Anter û Şehîdên Çapemeniyê cara ewil sala 1993an de ji aliyê Ozgur Gundem, piştre 1994an de Ozgur Ulke, 1995an de Yenî Polîtîka, 1996an de Demokrasî, 1997 û 1998an de Ulkede Gundem, 2000an de Yenî Gundem û sala 2001an de jî ji aliyê Yedîncî Gundemê ve hatibû dayîn.
Fransayî
Fransayî, an jî fransawî, xelkeke ku bi eslê xwe german û frank e û li Fransayê dijî. Di dirêjahiya dîrokê de, frank, di bin bandora çanda Romê de, bi gelên xwecihî yên keltî û latînî yên Galyayê re tevlihev bûne û bûne bav û kalên fransiyên îroyîn.
Ji ber sedemên dîrokî (bi taybetî kolonyal), çandî an aborî, fransî û mirovên bi eslê xwe fransî, ku hin ji wan nasnameya çanda fransî dibêjin, dikare li seranserê cîhanê û ji ber vê yekê li derveyî Fransaya metropolîtan (France métropolitaine) were dîtin. Li dezgeh û herêmên Fransa li derveyî welat wek Hindistana Rojavaya Fransa, an li welatên biyanî yên wekî Swîsre, Belçîka, Kanada, Amerîka, Keyaniya Yekbûyî, Almanya an jî Arjentîn.
Ziman
Fransî zimanek romanî ye, ku bi awayên cihêreng nêzî 1200 salî ye. Zimanê fransî li Fransa bi piraniyek bêkêmasî tê axaftin, lê di heman demê de di hindikahiyên mezin de li Kanada (binihêrin fransîaxêv li Kanadayê), li herêmên rojavayê Swîsreyê (li Fransîaxêv li Swîsreyê binêre) an jî li deverên Afrîkayê yên li dû kolonyaliya berê tê axaftin.
Şaneşîn, Pirdê
Şaneşîn, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Misorî
Misorî, gundekî girêdayî navçe Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.
Kuredêrê
Kuredêrê, gundekî bi ser navçeya Zawîteya Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Forsanvatnet
Forsanvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye.
Telefon
Telefon ,dûrbihîst an jî dûrbîst, di navbera kes û sîstemên dûrî hev de pêkanîna danûstendina bi deng a bi sîstemeke elektrîkî ye. Pêşiyê pêhlên deng ên ku ji dev derdikevin werdigerîne sînyalên elektrîk û piştî ku ev deng digihije cihê xwe dîsa werdigerîne pêlên deng ku guh dikarin bibihîsin. Telefon cara yekê di sala 1876'an de ji aliyê Alexander Graham Bell ve hatiye çêkirin.
Erbach (Donau)
Erbach bajarokekî navçeya Alb-Donau-Kreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Échigey
Échigey, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Klasîkên kurmancî
klasîkên kurmancî nivîsên kevn yên bi kurmancî tên binavkirin. Klasîk, wek bêje, bi wateya xwe ya ferhengî, ji wê nivîsê re tê gotin ku di çarçoveyeke kifş de hatiye amadekirin. Lê di nava xelkê de bi gelek hawayên cuda tê fêmkirin.
Xwendina berhemên Klasîk û ya berhemên folklorî, sûdeke pir mezin didin mirov. Herweha astengiyeke mezin jî li pêşberê asîmîlasyonê çêdikin, guhartineke mezin di mejiyê mirovan de çêdikin, hem jî şexsiyeteke netewî ji mirov re diafirînin. Bi xwendina wan mirov êdî rind dizane ku nijada mirov çi ye, mirov bi xwe kî ye û bav û bapîrên mirov jî kî bûne û çi kirine.
Piraniya klasîkên kurdî/kurmancî li ser xîmê toreya kurdî û folklora kurdî ava bûne. Ji ber hindê ye ku em dibînin, ew bi gotinok û meselok û biwêjên kurdî hatine dagirtin. Peyîtandina vê yekê, çewa ku Ehmedê Xanî jî gotiye:
Missouri
Missouri yek e ji federedewletên DYAyê.
Cukar
Cukar navê yek ji bajarên li parêzgeha Hemedan ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Saint-Julia-de-Bec
Saint-Julia-de-Bec, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Cassady McClincy
Cassady McClincy (jdb 1.9., 2000) aktrîsa Amerîkî ye.herî baş tê naskirin dema rol xwe bi nasnavê xwe wek Lydia zincîrên televizyonê The Walking Dead ji sala 2019 kirê. û Di heman demê de ew bi rola xwe di rêzefîlma orjînal a Netflix Ozark (2017) de jî tê nas kirin.
Jönköping
Jönköping bajar û navenda parêzgeha Jönköping (Jönköpings län) ya Swêdê ye.
Herêma Lîwanê
Herêma Lîwanê yek ji 11 navçeyên bajarî yên bajarê asta parêzgeha Guangzhou ya parêzgeha Guangdong a Çînê ye. Herêm ji hêla Çemê Pearl ve li du beşan tê dabeş kirin: Xiguan li bakur-rojhilat û Fangcun li başûrê rojava ye.
Dîrok
Herêma Lîwanê ji helbesta "Lizhiwan" yê "Benda ava kesk û leylanên sor ên li her du peravên" hatiye wergirtin. Ew rûberek 16.2 kîlometre çargoşe (6.3 mîl çargoşe) vedigire û nifûsa wê ya sabît bi qasî 540,000 û nifûsek ne-xwecihî yên sabit jî zêdetirî bi qasî 200,000 e. Navçeya Lîwanê li beşa pêşkeftî ya rojavayê Guangzhou û li perava bakur-rojhilatê Çemê Pearlê ye.
Metro
Lîwan niha ji aliyê çar xetên metro yên ji aliyê metroya Guangzhou ve têne xebitandin têne xizmet kirin:
Zanyarî
Dibistan ev in:
Rain, Bavyeraya Jêrîn
Rain şaredariyeke navçeya (Landkreis) Straubing-Bogen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Karl von Terzaghi
Karl von Terzaghî (Karl Anton Terzaghi Edler von Pontenuovo) (z. 2 çiriya pêşîn 1883 li Pragê, m. 25 çiriya pêşîn 1963 li Winchester (Massachusetts, DYA)) wekî damezrênerê mekanîka axê ya nûjen, zanyarî tê hesibandin. Yekemîn damezrînerê Mekanîka Zemînê ye. Di beşa endezyariya avahiyan da bi xebat û lekolînên wi yên pir hêja hene.
Dî Şerê Cîhanî yê Yekem de li ser peymana Awistirya-Mecaristan û Osmani yan derbasî Stembol ê dibe. Xebatên xwe yên zanîstî li Stembolê didomîne. Hevkarîgerî anko Hevbandoriya av û axê bûne bingeha xebatên wî. Lekolîn û xebatên xwe yên di derbarê Hevkarîgeriya av û axê kû bûye yekemîn berhema Mekanîka Zemînê de di sala 1924an de di pirtûka xwe ya bi navê  Erdbaumechanik de tomar kiriye û weşandiye. Piştî xebatên wî yen zanistî edî tevger û pêkhateyên erdê li ser zexmî ya avahiyan da bûye mijareke girîng û avahîsazan ji pê da avahiyên xwe li gorî teoriya wî avakirine.
Formûla wî ya empîrîk
qk=c’*Nc*sc*dc + q*Nq*sq*dq+0,5* γ*B’*Nγ* s γ*d γ
Karl von Terzaghi ev formûla empîrîk ji bo hesabên Hilgirîna Zemînan peşniyar kiriye. Ji bo hesab hêsantir bibin her têgeheke di formûlê da bê Yekeyên Pîvanê ne. Ev têgehana li gorî pêkhateyên erdê; ava jêrzemînê, hokeya lêkxişandina navxeyî û kohezyonê diguherin. Nirxê têgehan di tabloyan da tên hilbijartinê û di formûlê de tên bicîhkirin. Nirxê hatiye dîtin ji bo ewlehiyeka teqez bi çençarjimara ewlehiyê ra tê parvekirin.Nirxê çençarjimarê li gor pêkhateyên zemîn û avahiya plankirî tê guhertinê. Nirxê wê di navbera 2-4 an de ye..
Groningen (bajar)
Groningen, bajarekî bi ser herêma Groningena Holendayê ye.
Korê Gavan
Korê Gavan, an jî Kora, gundekî bi ser navçeya Zawîteya Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Belsch
Belsch şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Castèthvièlh
Castèthvièlh (navê fermî ), komuneke li departementa Gironde a Fransayê ye.
Jörg Juretzka
Jörg Jurtzka ( jdb. 1955 li Mülheim an der Ruhr,Almanya ) nivîskarekî alman e.Juretzka necar û dartiraşekî perwerdekirî ye û di nav dinên de ew li Kanadayê kozikên darî  ava kir û encax di sala 1990an dest bi nivîsandinê kir. Îro ew ji ber nivîskarî li înşeatê dixebite an jî dezgehên şûştina otomobîlan monte dike.
Serlehengê romanên wî yên berê hatine weşandin detektîvê şexsî yê bi dilê xwe Kristof Kryszinski ye, ku dozên wî di destpêkê de tenê li welatê Juretzka, herêma Ruhr pêk dihat. Ji bo ku cûrbecûr peyda bike, nivîskar lêbelê, serlehengê xwe her wiha li Alpên Swîsreyê, li Spanya, li ser keştiyek rêwîtiyê û li Rojavayê hov de jî çalak bû. Diyalogên henekbazî û şêwaza berbiçav a Juretzka-yê, ku gelek rexnegiran pesnê wî didin û kî bi gelemperî rê li berhevdana bi Kinky Friedman re vekir, hate parastin.
Jörg Juretzka li Mülheim an der Ruhr dijî.
Xelatên wergirtî
Berhema wî ya yekem Prickel (ku berî Sense hate weşandin, her çend paşê hate nivîsandin jî) di 15' ê Xelata Polisye ya Alman de cîhê duyemîn wergirt. Wî ev xelat dîsa di 2002-an de (cîhê sêyemîn) ji bo Der Willy ist weg weg wergirt. Romanên Fallera (2003) û Equinox (2004) ji bo Xelata Friedrich Glauser hatin hilbijartin. Di 2006an de wî xelata sereke ya 10,000 € Xelata Wêjeya Ruhr wergirt.
Bi romana xwe ya sûcê Alles total groovy, ew di sala 2010an de 26emîn Xelata Polisye ya Alman a 2010 de di cihê 3yemîn de qezenc kir. Di 2012 de ew Xelata Ruhr ji bo Huner û Zanistiya Bajarê Mülheim an der Ruhr wergirt ji bo tevahiya xebata wî.
Çapkîs
Çapkîs, gundekî girêdayî navçe Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.
Qesrok, Basirme
Qesrok, gundekî bi ser Basirmeya navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Riya Teze (rojname)
Riya Teze (carina wek Rya Teze tê nivîsandin) yekemîn rojnameya kurdî ye ku bi tîpên latînî hatiye çap kirin. Riya Teze di 1ê nîsana sala 1930î de li Sovyetistanê bi alfabeya kurdî ya Şemo-Marogûlov ku di sala 1928a de bi biryara dewleta Sovyeta berê hatibû amade kirin, dest bi weşana xwe kir û destpêkê heftê du caran bi çar rûpelan derdiket. Bi vî awayî Riya Teze beriya kovara Hawar dest bi weşana kurdî bi tîpên latînî kir û rojnama kurdî ya herî jîyandirêj e li cihanê.
Riya Teze hetanî hilweşandina Sovyetistanê di sala 1992a de dengê kurdên Sovyetistanê bû û niha jî dengê kurdên Ermenistanê ye. Riya Teze bi tevayî ji 50 salan zêdetir ji aliyê dewletê, weke organa Komîtêya Navendî ya Partiya Komûnîst ya Ermenîstanê, parlamênê û hukumeta komarê bi fermî hate weşandin û niha jî bi awayekî serbixwe weşana xwe didomîne. Riya Teze li Ermenistanê yek ji çar rojnamên sereke bû.