cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kulû, Verzeqan
Kulû gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Lîm
Lîm an jî girava Lîmê, yek ji çar giravên gola Wanê ye. Li giravê xirbeyên Dêra Lîmê ne.
Tehran (navçe)
Tehran yek ji navçeyên parêzgeha Tehranê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Tehran e.
Camila Cabello
Camila Cabello an jî Karla Camila Cabello Estrabao (, Cojimar, Kûba) stranbêj û strannivîseke amerîkî ye ku bi eslê xwe  kûbayî ye.
Karla Camila Cabello Estrabao Stranbêj û lîstikvanê Kubayê û amerîkî ye. Ew wek endamên koma keçan Fifth Harmony, ku li ser The X Factor USA di sala 2012an de hate damezirandin, rabû ser girîngiyê û bi Syco Music û Epic Records re peymanek tomara hevbeş îmze kir. Dema ku di Faremîn Harmony de, Cabello dest bi sazkirina hevkariyên "Ez dizanim Tu Summeri Tiştê Hêlîn kir" bi Shawn Mendes, û "Tiştên xirab" re bi Machine Gun Kelly re, xwe wekî hunermendek solo damezrand û gihîştina hejmarê çar dinBillboard Hot 100ê de bidestxist. Piştî derketina komê di dawiya sala 2016an de, Cabello çend hevkarên din çêkir, di nav de "Hey Ma" ji aliyê Pitbull û J Balvin ji bo fonksiyona dengbêjê Fate, û pêşbirka wî ya yekem solo "Crying in the Club" heye.
Cabello li ser platformên mûzîkê bi mîlyaran sterlîna berhev kiriye. Wê li gorî Federasyona Navneteweyî ya Pîşesaziya Fonografî (IFPI) de bû yekîneya dîjîtal a sala 2018an. Cabello li seranserê kariyera xwe de gelek xelat bidestxistî, di nav de du xelatên Grammy Latînî, pênc Xelatên Muzîka Amerîkî, û yek Xelata Muzîka Billboard. Wê jî sê berendamên Grammy xelat wergirtiye.
Jînenîgarî
Cabello li Havana, Kûba ji dêûbavê xwe Sinuhe Estrabao û Alejandro Cabello hate dinyayê, û li bajarê Cojímar ê li rojhilata Havana mezin bû. Bavê wê li bajarê Meksîko ji dayik bû û meksîkî ye ku koçî Kûbayê bûye. Xwişkek wê yê jê piçûktir bi navê Sofi heye. Ji bo piraniya destpêka jiyana xwe, Cabello û malbata wê di navbera Havana û bajarê Meksîko de diçûn û dihatin.
Duhabi
Duhabi, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Jimare 1 (Province No. 1)  de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 25.545 kes hatiye hejmartin
Sêmala
Sêmala, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Diomêdês
Diomêdês di mitolojiya yewnanî de keyê Argosê ye. Di Şerê Troyayê da birîndarkirina Afrodîtê navdar e.
Di Şerê Troyayê de
Keştiyên ku Dîomedes anîbû şer 80 lib bû. Ev jî nav hêzên Akayiyan wê dikira sêyem. Key Agamemnon 100 keştî, Nestor 90 keştî anîbû. Dîomedes di nav hemû leşkerên Akayiyan piştî Axîleûs leşkerê herî hêzdar bû. Ew çalakiyên xef de rêhevalê Odîseûs bû. Xwedawenda wê rasterast diparast û alikariya wê dikirin. Ji bilî Hêraklês kesên ku erîşê Xwedawendekî Donzdeh Olîmpûsî kirî û yekî ji wan birîndarkirî ew tinê hebû. Di Şerê Troyayê da Afrodîtê ji bo ku zarokekî xwe biparêze derkete qada şer lê Dîomedes erîş wê jî kir û wê birîndar kir.
Port-Mort
Port-Mort, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Marigny, Allier
Marigny, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Gol, Mehsert
Golê gundekî girêdayî navçeya Mehsertê a girêdayî Mêrdînê ye.
Estouy
Estouy, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Pingdu
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.360.000 kesî
Semo
Semo gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Berderreşe
Berderreşe, gundekî gundistana Tîlekoa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Berderreşe 181 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 35 e.
Gerstêrk
Gerstêrk, gerestêr, hesare, rojger, rojgerk, rojgeran, rojgêran, seyare, exter cîsimên esmanî yên Rojbendê ne ku li dor Rojê dizivirin.
Li goreyî Yekîtiya Navneteweyî ya Stêrnasiyê, desteka fermî jibo navlênanên stêrnasî, gerstêrk ji bo dozena Rojêa me wiha dihêt pênaskirin: gerstêrk keristeyekê esmanî ye ko (a) têra giranhêza (gravity) xwe bariste hebit da bikaribit li rastî sertûyê req bin dest bikit û awayekê hevseng ji hevsengiya Hîdrostatîk anko nêzîkî groveriyê bi xwe ve bigrit, (b) li ser dewseka diyarkirî li dor rojê bizivrit û (c) derdora dewsa xwe pakij kir bit.
Dema mirov bi çavan li stêran dinihêre, li esmanan diçûrisin, ronahiya wan vêdikeve û vedimire. Ji ber ku ew gelekî dûr in û ronahiya wan lawaz e, ew ronahî di rê de dişikê. Ji ber vê jî mirov dibêje qey stêrk vêdikevin û vedimirin. Lê gerstêrk ne wisa ne. Ronahiya wan sabît e, ronîtir xuya dikin.
Gewşînên Gerstêrkan
Vedîtina Gerstêrkek Ku Dibe Sedema Bileztir Zivirîna Stêrka Xwe!
Gerstêrkek mezin ku li derveyî menzûmeya Şemsî ye, hin nêzîkê stêrka xwe ye ku bi gera xwe ya li dora stêrka mak, leza zivirîna wê diguherîne.
Hin lêkolerên zanîngeha Prınceton’ê bi hevkariya çend navendên din yên lêkolînan, karîne gerstêrkek pir pir ecêb bibînin. Mezinahiya wê 1.34 qasî Mişterîyê ye û fasileya wê ji stêrka mak jî, pir nêzîktir e ji ya Etarud, Tîr yan heman Mercury, ji Tava me. Navê vê gerstêrka sosret HATS-18’e ye. Fasileya wê ji me, 2100 sala Ronahîyê ye û bi lezeke ecêb li dora stêrka xwe digere. Leza wê ya li dora stêrka wê, hin zêde û mezin e ku tenê rojeke 24 seetî ji wê gera li vedora stêrka xwe, pêwîst e.
Leza vê gerstêrkê ecêb, hin zêde ye ku di her 28 saln da, deqeyek ji dema zivirîna wê ya li dora stêrka mak, kêm dibe û ev deqîqe jê re qeyd(save) dibe. Bandora dualî ya vê stêrk û gerstêrkê, dibe sedema guhartina leza zivirîna dicihêxwe û ya veguhestinê ku fenomeneke pir nû ye. Lêkoler, hêwîdar in ku lênêrînên ku li ser pergalên stêrk û gerstêrkên navbirî tên kirin, bibin sedema dîtina sirrên peydabûna pergalên gerstêrk û menzûmeyên Tavîn.
newscientist.com
popularmechanics.com
https://arxiv.org/abs/1606.00848
Vedîtina Mezintirîn Gerstêrk Di Menzûmeyeke Cotstêrkî Da
Eger hûn li Şekla Felekiya Teyredeyan yan heman Sûreta Felekiya Makiyan (Constellation of poultry) baş binêrin hûnê li mezintirîn gerstêrka keşfbûyî ya ku li dora du stêrkan da digere, rast werin. Helbet ronahiya vê gerstêrka ecêb pir pir kêm e loma jî bi çavê merivan naye dîtin.
Ev gerstêrk wekî gerstêrka Tatooine ya ku di fîlma Şerê Stêrkan da hatîye nîşandan e û du Tavên wê jî hene. William Welz ê stêrknas ji zanîngeha eyaleta San Diego di meqaleyek xwe da wiha dibêje: Dîtina gerstêrkên ku li dora du stêrkan digerin pir pir ji dîtina yên ku tenê li dora stêrkekê digerin dijwartir e. Dema geryana Gerstêrkên cotstêrkî, ya li dora Tavên wan, rêkopêk û tekûz nîne û di dema zivirîna xwe da jî, hereketên cihê û kûr di vedora xwe da, pêktînin.
Yekem car Lawrence Livermore, stêrknasê SETİ bû ku bi vê meselê hesya lê hingî jibo şirovekirina çawaniya gera han ya li dora du stêrkan re, qe ne çend sal pêwîst bûn. Lêmêzekirina hin ji stêrnasên amator yên li KELT ê(The Kilodegree Extremely Little Telescope) jî bû sebeba vedîtina gerstêrka KEPLER 1646b. Gerstêrka han di fasileya 3700 sala ronahî ji me da ye û temênê wê herî zêde 4.4 milyar sal e, temenê wê dişibe ya Goga Erdê lê bariste û mezinahiya wê dişibe ya Muşteriyê(Jupiter). Herd stêrkên wê jî dişibin Tavê, yek hinek jê mezintir e û ya din jî hin jê biçûktir e.
Dema Zivirîna gerstêrka navbirî ya li dora vedorên herd stêrkên wê, 1107 rojan e ku zêdetir e ji 3 salan. Ev dema zivirînê, zêdetirîn dema geryana gerstêrkeke derveyî menzûmeya Şemsî ya li dora Tavên  xwe ye. Cihê ku ew lê ye, ciheke wisa ye ku jiyan dikare li wûr hebe lêbelê jiber ku gerstêrka gelek terikî, yanê KEPLER 1647b, ji gaze çêbûye, ew bixwe nikare bibe cihek wisa ku jiyan lê hebe lê ev gerstêrk xwediyê çend heyvên mezin in ku jibo jiyanê pir pir cihên misayîd in.
Hêjayê gotinê ye ku temenê Kakêşana Riya Kadizê, 13.21 Milyar sal e.
Jêder: dailygalaxy
bigbangpage.com
http://exoplanet.eu/catalog/kepler-1646_b/
Baqî Xido
Baqî Xido (jdb. 1920 − m. ), dengbêjê deşta Sirûcê ye. Baqî Xido dengbêjekî mezin e. Ew yek ji wan dengbêjane ku bi dengê xwe klasîkên, destan û serpêhatiyên Kurdan parastiye.
Baqî Xido di sala 1920 de li bajarê Kobanî ji dayîk bû ye û di de çû ser dilovaniya xwe. Wî di sala 1995 de ji ber sedemên nexweşiyê dest ji dengbêjiyê berda. Jiyana Baqî Xido di feqîrî û perîşaniyê de derbas bû ye. Di dengbêjiya wî de rola Mihemedê Dûman (jêre li Kemanê dida) û Mihemed Gulî (li tembûrê dida) gelekî mezin e. Jiyana Baqî Xido ya hunerî gelekî dewlemend bû, wî gelek sêlên mûzîkê, û piştra jî gelek kasêt tomar kirin. Ew bi stranên weke Delalê Edûlê, Dewrêşê Evdî, Bêmal, Mem û Zîn, Teyar, Delalî Qîzikan, Lo Dilo û gelekên din navdar e. Baqî Xido li seranserê Deşta Sirûcê, Eyaleta Riha, Dîlok û Cizîrê bi nav û deng e.
Şorbeya kartolê
Şorbeya kartolê kêm be jî di pêjgeha kurd de tên kelandin. Kurd kartolê bêhtir di hêyavk, tiyanan de bikartînin. Li herêmên soranîaxêvan, Botan, Tolhildanê bêhtir tên zanîn û kelandin. Dîsa kurdên Cihû jî dixwin.
Çêkirin
Hêkê bixaşînin dê zerika wê ji we re lazim be. Pîvazê li rêşkerê bidin, di rûnbirêşkê de biqijilînin. Ardê berdin navê, tevdin. Kartolan li rêşkerê bide, di nava ava goşt de bikelîne. Bi kefgîrê kartolan bigire bidarivîne, xwê pê werbike.
Zerika hêkê derîne, di nava şîr de biçelpîne û wê jî berde nava xwarinê. Îsot an biharatên ku hûn bixwazim pê werbikin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).
Emar bin Yasir
Emar bin Yasir (erebî: عمار بن ياسر, Amar bin Yasir) yek ji girîngtirîn sahebeyên Muhemmed bû.
Jiyana wî
Bi xwe re her du kurên xwe Xaris û Malîk anîbû. Li vir bibû hevalbendê kurê Mehzûman. Bi qerwaşa Ebû Huzeyfe re zewicîbû. Emar ji vî zewacê hatibû dinyayê. Ebû Huzeyfe ji Emar pirr hez dikir. Bi hev re weka nevî û kal bûn. Piştê mirina Ebû Huzeyfe li Mekkê dînê Îslamê pirr pêşve çûbû.
Dema Muhemmed di mala Erqam de bû, Suheylê Rumî hatibû cem û bawerî bi Muhemmed anîbû. Emar hevalê Suheyb bû. Ji hev jî pirr hez dikirin. Demekî paşê Suheyb ji Emar re behsa dînê Îslamê dike û bi hev re diçin ba Muhemmed. Ew jî bawerî bi pêxemberiya Muhemmed tîne û dibe misilman. Pişt re Emar ji malbata xwe re jî qala dînê Îslamê dike. Bav û diya wî jî dibin misliman.
Dema Emar Muhemmed dît, li dora wî pênc xulam, du pîrek û Ebû Bekir hebûn. Piştê mislimanbûna Emar hejmara mislimanan zêde bû. Lê xwe nîşan nedidan, ji ber vî sedemê Emar wan baş nas nedikir.
Emar li Mekeyê, mirovekî bêkes bû. Diya wî qerwaş bû. Bavê wî ne ji Mekeyê bû. Ji ber vî yekê, li bajêr ne mal û milkê wî ne jî eşîr û hêza wî hebû. Diya wî qerwaşa kurê Mehzûman bû. Dema efendiyê wan mislimanbûna wan hîn bû, hêrs bû û li wan zilim kir. Bi rastî pirr kes bawerî anîbûn, lê ji ber bergiriyê baweriya xwe nîşan nedidan.
Di dîroka îslamê de şehîda pêşîn diya Emar, Sumeye bû. Mêrê Sumeye Yasîr jî ji aliyê zalimê Mekeyê hatibû kuştin.
Çavkanî
Îbn Kesir, Tarîq (Dîrok), cild 7
Bokenge
Bokenge an kûzeyê sîng sipî (Martes foina), cureyekî kûzeyan (Mustelidae) ku xweciyê Ewropa û Asyayê navîn, lê hate derbasî Amerîkayê başûrê bû.
Binecure
Nêzî 10 binecureyên bokenge hene:
Şayes
Dirêjiya bokenge di navbera 42 - 48 cm û dirêjiya dûvika wî 26 cm. Giraniya bokenge di navbera 1.5 - 2.5 kg. Rengê bokenge qehweyî û rengê sîngê wî sipî ye.
Reftar
Bokenge canewerekî ser erdê dijî û şevger e, lê melevanekî jêhatî ye.
Parêzî
Piranya xwarina bokengeyê ji mêwe ye ku sêv, hermî, xox, gêlaz, tirî, fireng an bancanê sor,tûtrek, tû û ji dara benavê dixwe.Lê bokenge dîkê berfîn û kewan nêçîr dike,lê carinan cirdon, mişk û mirîşkan dixwe.
Belavbûna erdnîgarî
Bokenge li gelek welatên Asya û Ewropayê tê ye dîtin. Bokenge li herêmên rojhilat ji Kurdistanê bakur û rojhilatê dijî.
Kedîkirin
Canewernasê îngilîzî George Rolleston nivîsandibû ku "pisîka kedî" ya Yewnanistanê Kevn û Romayê kevn bi rastî bokenge bû.
Bokenge wek nêçîr
Bokenge li gelek welatan tê nêçîr kirin ji bo kurkê wî bi nirx.
Hêştirme
Hêştirme, wiştermir an jî çûkhêştir (Struthio camelus), cureyekî balindeyên ku nafirin e ku îro bi tenê cinsek ji wan a bi navê Struthio mayî ye.
Belavbûna erdnîgarî
Hêştirme li hinek warên parzemîna Afrîkayê dijî ye, bi taybetî navîn û başûra vê parzemînê. Berê hêştirme li gelek welatên Afrîka, Rojhilata Navîn û Asyayê biçûk hebû.
Şayes
Giraniya hêştirmeyê bi gelemperî, derdorî 160 kilograman e. Dirêjiya hêştirmeyê nêr di navbera 2,1 - 2,8 m û dirêjiya mê di navbera 1,7 - 2,1 m. Jiyana wê ya hevbeşî digihêje ji 40 ta 45 salan. Serên mê û nêr rût in. Rengê dûvikên hêştirmeyan spî ne û pûrtê wê reş û piçekî spî ye.
Xwarin
Hêştirme dikanê gelek cureyên giyanan dixwe, lê carinan xijende û kêzan dixwe. Hêştirme ax an herî dixwe ji bo alîkariyê givêrandin an hezmê xwarinê.
Binecure
Pênc binecureyên hêştirmeyan hatine nasîn:
Munzur Çem (zazakî)
Rojnamewan û nuştox Munzur Çem 1947 de dewa Kêxî (Cêxî) Qurze de ameyo dinya. Mektebo verên dewa Kêxî Seter de, mektebê mîyanên Qeza Dêrsimî Nazimiya de wend. 1969 de Kolejê Sihhetî yê Dîyarbekirî (Diyarbakır Sağlık Koleji), 1971 de kî Mektebê Îqdîsadî û Ticarî yo Berz yê Anqara qedêna.
Munzur Çem, 1970 ra bi nika yew het ra meqale, roman û hîkaye nusneno, heto bîn ra kî, sanikî û kilamê ke mîyanê şarî de vajîyênê, înan dano arê, ano pêser. Meqaleyê ey ekonomî, polîtîka û kulturî ser o yê. Heto bîn ra îmla û gramerê kirmanckî ser o kî xeylê xebetîyayo.
Tayê semedan ra mecbûr mendo ke nuşteyanê xo bi nameyanê cîya-cîyayan binuso. Tayê îmzayê ke hetanî nika pê nuşto nê yê: H. Toprak, A. Taş, M. Çem, B. Şilan, S. Dilan, Mirzali Çimen û ê bini.
Cîya-ciya tayê meseleyan ser o broşurê Munzur Çemî kî estê. Meqaleyî, lawikî, şanikê arêkerdeyî û hîkayeyî, hetanî ewro xeylê kovar û rojnameyan de vejîyayê û hema kî vejînê. Grûba ke çend serrî yo îmla û gramerê kirmanckî ser o gureyena (xebetêna) û Swêd de kovara Vate weşanena, Munzur Çem înan ra yew o. Nuştox naye de temsîlkarê na kovare yê Almanya yo, rojnameya hewteyî Roja Teze de, 15 rojan ra reyê kirmanckî meqaleyan nusneno.
Heto bîn ra M. Çem xebatkarêde heqanê merdîman (mordeman) o. Kurdistan û Tirkiya de rewşa (halê) heqanê merdîman ser o xeylê xebetîyayo.
Munzur Çem, sazkerdoxanê Kurd-PEN ra yew o (ju yo).
Berhem
Broşur û meqaleyan ra teber, kitabê Munzur Çemî yê ke hetanî ewro weşanîyayê nê yê:
Girêdanên derve
(Bi destûr ji Antolojiya Hamdi Özyurt)
Hejmarên xwezayî
Hejmarên xwezayî an reqema xwezayî ew hejmaren, ê mera pê dihesbîne ( [ 0 ] ,1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,11,12,...). Carna 0 jî tê hesbandin di nav komê hejmarên xwezayî. Hejmarê tewrî çûk ya 0|sifire ya 1|yeke.
Aksîyomên Peano
Di dîrokê da Aksîyomên Peano matematîkvanekî îtalî bi navî Giuseppe Peano heqên hejmarên xwezayî nivîsand. Lî zanengehên îro jî ew tên bikaranîn.
Ew heqên hejmarên xwezayî bi rêkê matematîkê ev ne:
Nîşanên hejmarên xwezayî
Nîşanê hejmarên xwezayî e.
<br clear="all" style="clear:both;" />
Canhêştir
Canhêştir, hêştirga yan jî zurafe (Giraffa camelopardalis), cureyek guhandarên giyanxwerê girs j koma Dubarpêçiyan an Artiodactyla ye.Canhêştir li Afrîkayê dijî û stûyê wê di navbera guhandarên Cîhanê de yê herî dirêj e. Stûyê wê digihêje bêtirî 5,85 m û giraniya wê 2000 kg. Bi merîtî canhêştir dighêje xezal û ajalan ji ga û mangayan, lê xêzanek an famîleyek e wê cihê heye û navê wê bi latînî Giraffidae ango famîleya canhêştiran. Canhêştir ji daran dixwe bi alîkariya ûstiya wê ya dirêj. Canhêştir ji 20-28 salan dijî.
Etîmolojî
Navê cins û cureyan an navê zanistî (G. camelopardalis) ji peyva romanî ya klasîk hatiye,ku wateya wê hêştirparsê ango wekî pars û hêştir xuya dike. Bi rastî navê nûjen ya înglîzî Giraffe ji zimanê îtalî û fransî di sedsala 19'an. Navê niha ji zimanê erebî, ku bi rola wê ger ji zimanê somalî hatiye peydakirin ,ku wek yê bi lez dimeşe hatiye wergerandin.
Stêr
Stêr (an stêrk) ew e, ku ji hêza xwe wek goyekî ja gazê ronahî dide, di hundirê wê de reaksiyona atomî pêk tê û tîrêj jê peyda dibin. Bi gelemperî di hundirê wê de hîdrogen di bin pestan û zora reaksiyona atomî de dibe hêliyûm.
Stêrkên rêza sereke
Enjar Hertzsprung ji welatê Danîmark û Henry Norris Russell ji welatê Amerîka, di destpêka sedsala bîstan de, bêyî ku haya yekî ji yê din hebe, şêweyekî lidarxistina stêrkan, li gor germahiya û ronahiya wan, pêşkêş kirin, ku jêre diyagrama Hertzsprung-Russel tête gotin. Ev diyagram pêwediyekê di navbera stêrkan de pêktîne. Li gor vê diyagramê, piraniya stêrkan, ku roja me jî yek ji wan e, li ser diyagonala sereke tên rêzkirin. Li aliyê rastê û jêr di diyagramê de, stêrkên sar, ku ronahiya wan kêm e tên bi cih kirin. Li milê çepê û li jor stêrkên gewre, yên ronahiya wan pir û germahiya wan bilind tên bi cih kirin.
Biçûkên Sor
Ev şêweye ji hemiyan bêtir peyda dibe. Ev ji roja me biçûktir in. Şiyana (energiya) wan pir hêdî diqede û dikarin heya 10 milyar sal bimînin. Di diyagrama Hertzsprung-Russel de li aliyê rastê û jêr tên bi cih kirin. Ronahiya wan ewqas kêm e, ku tenê yên here nêzîk ji me ve tên xuyakirin. Gava ew hemû ji ve bihatana xuyakirin, hîngê wê ezman ji Biçûkên Sor tijî ba.
Biçûkên Spî
Ev hên ji Biçûkên Sor biçûktir in. Piraniya wan wek zemîna me mezin in. Lê belê giranahiya (masa) wan bi qaserî ya roja me ye. Yanê ew pir di xwe de dagirtî ne. Ronahiya wan pir kêm e, ji ber agirê wan yê nûklearî (atomî) êdî vemiriye. Lê germahiya ser rûyê wan hên bilind e. Perçeyek ji metêriya wan, ku qaserî goka fatbolê mezin be, wê giranahiya xwe 20.000 ton be. Li ser diagrama HR ew li aliyê çepê û jêr hatine bi cih kirin.
Girsên Sor
Germahiya ser rûyê Girsên Sor wek ya ser rûyê Biçûkên Sor e, lê belê bi pirî ji wan mestir û ronîtir in. Ev şêwe jî pir peyda dibe û bi piraniya xwe, piştî Biçûkên Sor, radeya duwem digire. Masa wan wek ya roja me ye, lê belê bi mezinahiya xwe wê bigihînin xeleka gelawêjê yan jî ya zemîna me. Bi gelemperî rengê ronahiya wan narincî(pirteqalî) ye, lê dikarin wek sorê dagerî jî xuya bikin. Di diyagrama HR de li ser rêza sereke ne.
Girsên here mezin
Ev şêweye stêrkan di gerdûnê de pir kêm peyda dibe; ev stêrkên here mezin in. Ev di diyagrama HR de li ser xêza jorîn tên rêzkirin. Stêrka Beitegeuze di komika Oriyon de yek ji van girsên here mezin e. Navbirka wê yek nilar kîlometir e û bi vî awayî 1000 carî ji roja me mezintir e. Ew stêrka yekemîn e, ji bilî roja me, ku mirov dikare arîkariya teknîkên radiyoastronomiyê wêneyekê ji ser rûyê wê pêkbîne.
Zanistan stêran
Navê zanistan stêran stêrnasî ye.
Seholcikê
Seholcikê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Buzignargues
Buzignargues, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Kammlach
Kammlach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Unterallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Gjende
Gjende, goleke di nava sinorê parêzgeha Opplanda Norwêcê de ye.
Amt Miltzow
Amt Miltzow şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Kelem Rûsta
Kelem Rûsta gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Dado
Dado gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Huske
Huske yan jî hiske (bi soranî: عوسکە, Uske) tifengeka ku nawaxnê wî boş e û ji rêga devê wî dihête tijîkirin û amade dibe jibo havîştinê. Wî çekî ji serdema mîrinşînêd kurdî ya bi şêweka berbilav hatiye bikarhînan.
Xedîce bint Xuweylid
Xedîce bint Xuweylid (erebî : خَدِيجَةُ بِنْتِ خُوَيْلِدٌ‎, derdorê 555 - 619), jina Muhemmed Pêxember e, Dema hîna nebûbûye misilman navê wê Tahire bûye.
Di dîroka Îslamê de cihekî gellek girîng digre. Ew bi îffet û exlaqê xwe û bi paqijiya dilê xwe di nav pîrekên Mekeyê de gellek cuda ye. Ew bi van taybetiyên xwe yên xweş di dema nezaniyê de tê naskirin.
Xedîce di nav ereban de ji qewmê Qureyşê ye. Malbata wê di nav Mekkê de bi dewlemendî û bi camêriya xwe tên naskirin. Navê bavê wê Huweylîd, navê diya wê Fatime ye. Xedîce bi nifşa xwe him ji alî dê, him jî ji alî bav digihîje Muhemmed
Cabariot
Cabariot, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Xedîce bint Xuweylid
Xedîce beriya bi Muhemmed re bizewice, du car zewicîbû. Pêşî bi Atîk kurê Ezîz re zewicîbû. Ji Atîk keçikekî wê çêbibû. Atîk demek paşê miribû. Piştê mirina Atîk Xedîce ji qebîla kurên Temîma bi Ebû Hale re zewicî. Ji Hale jî keçikek û kurek wê hatin dinyayê. Lê demek paşê ew jî mir. Û Xedîce jinebî ma. Piştê mirina Ebû Hale Xedîce êdî bi yekê re nezewicî. Pêşniyarên ku ji bo zewacê jê re dihatin vedigerand û nedipêjirand.
Lê rewşa Xedîce mîna wan pîrekên xizan nebû. Ew piştê her du mêrê xwe jî, neket bin destê yekê. Lewra him malbata Xedîce -wek apên wê- lê xwedî derketin û nehîştin Xedîce bibe bindestê yekê, him jî ji her du mêrên wê jî jê re mîratek baş mabû. Ji aliyek din jî jixwe. Xedîce pîrekekî pirr bi aqil û serwext bû û dikaribû ji heqê xwe derketa. Ji ber van sedeman Xedîce zehmetiyên ku pîrekên Meke yên xizan dikşand, nekişand û nedît.
Lê piştê mal û milk êdî li ser milên wê mabû, ew bi bazirganiyê re mijûl dibû. Mekke welatekî girtî bû. Aboriya gelê Mekkê ji du tiştan dihat. A yekemîn ji mala Xwedê (Kabe) dihat. A duyemîn jî ji bazirganiyê bû.
Gelên biyaniyên ku ji bo serlêdana Ke'bê dihatin Mekkê, Mekkiyan di wan demsalan de him li nava Mekkê him jî li derveyê Mekkê sûkan çêdikirin. Bi vî awayê him bazirganî dikirin him jî heciyan dihewandin. Di mehên din de jî qafileyên mezin kerwanê bazirganiyê bi hev re amade dikirin. Û ji bo bazirganiyê dişiyandin derveyê Mekkê wek Şam û Besra. Û li van deran malên xwe difirotin. Di van karwanên bazirganiyê de her malbat ji bo malên xwe serokek diyar dikirin û dianiyan serê karwanê. Wek Ebû Sûfyan. Di pirê karwanê bazirganiyê de ew pêşengê qebîlan bû û gel di şopa wî de diçûn. Xedîce jî di van deman de bi vî karê mijûl dibû. Xedîce jî bi bazirganan re malên xwe dişiyand derveyê Mekkê. Xedîce dîsa dixwest ku malê xwe bi karwana ku diçû Şamê re bişîne. Ji bo vî karê mirovekî bi ewle digeriya ku, bi dilrehetî malên xwe emanetê wî mirovê bikirana. Di wî demê de jî qala Muhemmed jê re hat kirin. Muhemmed di nava Mekkê de bi exlaqê xwe yê xweş, bi duristî û bi ewlebûniya xwe dihat naskirin.
Piştê ku Xedîce, Muhemmed bihîst xwest ku bi wî re peymanekî li ser bazirganiyê çêke. Muhemmed jî ji vî rewşê agahdar kir. Û pê re li ser vî mijarê axivî. Muhemmed vî pêşniyara Xedîce pêjirand û bi karwanê re çû alî Şamê. Muhemmed di vî bazirganiyê de gellek kar kir. Û bi qezencekî mezin vegeriya Mekkê. Xedîce ji vî qezencê para Muhemmed da û bi dilekî rehet wî şiyand. Li ser vî bazirganiyê bi bendê xwe Meysere re jî axivî. Lewra Meysere di vî rêwîtiyê de bi Muhemmed re bû. Û wî çi kiribû çi nekiribû tev dîtibû. Di vî rêwîtiyê de çi kiribûn hemî yek bi yek ji Xedîce re qal kir. Piştê ku Xedîce guhdariya Meysere jî kir meyla wî li ser Muhemmed ji berê pirtir çêbû. Jixwe roja ku wî dîtibû bi exlaq û rastiya wî, wî pirr ecibandibû. Ji ber vî yekê xwest ku bi Muhemmed re bizewice. Vî fikra xwe ji hevalê xwe Nesîbe re qal kir. Nesîbe bi vî agahiyê pirr kêfxweş bû. Lewra wî Xedîce pirr baş nas dikir. Û zanibû Muhemmed jî çiqas mirovekî baş e. Piştê Nesîbe bi vî fikra Xedîce agahdar bû jê re got "tu vî karê ji min re bihêle." Nesîbe rabû û rast çû cem Muhemmed û pê re li ser fikra Xedîce axivî. Li ser vî yekê Muhemmed bi apên xwe re axivî. Apên wî, vî daxwazê pêjirandin û çûn keça Huveylîd, Xetîcê ji Muhemmed re xwestin. Pêncsed dîrhem qelenê Xedîce dan û daweta wan li gora adetên wî demê li mala Xedîce kirin. Tê ragihandin ku dema ew zewicîn Muhemmed bîst û pênc, Xedîce jî çil salî bû. Ji vî zewacê Qasim, Zeyneb, Ummu Kulsum, Ruqiye, Fatime û Ebdullah hatin dinyayê. Lê ji van zarokan her du kurên wân, hêj pirr biçûk bûn rehmet kirin. Bi mirina van zarokên xwe Xedîce pirr xemgîn bû. Lê bi piştgiriya mêrê xwe li piya sekinî û xemgîniya wî hinek kêm bû. Piştê zewacê, Xedîce êdî bi karên dervê re mijûl nedibû. Wan karên derve êdî Muhemmed dikir. Gava Muhemmed bû çil salî jê re ji Rebbe aleman wehy hat û ew bi peywira pêxemberiyê hat erkdarkirin. Dema wehya yekemîn ji Muhemmed re hat ew pirr şaş bibû û tirsiyabû. Lewra hêj nû tiştekî wusa didît. Ji ber vî yekê bandorekî mezin li ser wî çêkiribû. Muhemmed piştê wehyê hat cem Xedîce û rewşa xwe jê re qal kir. Gava Xedîce li wî guhdarî kir bi dilekî rehet jê re wusa got: "Hey lawê apê min, qet xemgîn nebe û metirse. Bi sond dibêm, Xweda qet ewdekî mîna Te nade şermê. Lewra Tu qet derew napeyivî, emanetan diparêzî, bi merivên xwe re eleqedar dibî, cîranên xwe qet aciz nakî û bi xweşikî bi wan re rojên xwe derbas dikî. Ji xizanan re alîkarî dikî û deriyê mala xwe ji wan re vedikî. Û Tu di dema tengasiyê de alîkariya gelê xwe dikî."
Bi van gotinên Xedîce tirs û tengezariya Muhemmed hinek kêm bû û dilê wî rehet bû. Xedîce ji ola nû re bawerî anî û bû misliman. Ew di dîroka Îslamê de beriya hemî sehabeyên jin û mêr bûye misliman. Ango mislimanê yekemîn e. Û bi vî taybetiya xwe navê xwe di dîroka Îslamê da nivîsandiye.
Lê ji wî roj pê ve êdî rojên dijwar ji bo wan dest pê kirin. Lewra muşrîkên Mekkê ola nû nedipêjirandin. Û ji bo li ba gel jî neyê pêjirandin çi ji destê wan bihata dikirin.
Ji van heqaret û îşkenceyan Hz. Mihemed û malbata Wî jî nesîbê xwe distendin. Jixwe muşrîk jî bi taybetî li ser wan disekiniyan.
Di van rojên teng de û ji serî heta dawî Xedîce alîkarê Muhemmed bû. Lewra ew ji Muhemmed pirr hez dikir û wî baş fam dikir. Di mala xwe de, bi axaftinên xwe yên xweş jê re dibû alîkar, ji aliyek din bi mal û dewlemendiya xwe jê re dibû alîkar û piştgir. Xeynê vana malê xwe di rêya tekoşîna Îslamê de bi kar dianiya. Bi van tevgerên xwe yên xweş ew him hezkirina Resûlûllah him jî hezkirin û riza Xwedayê aleman qezenc kiribû. Lewra Xedîce hêj li dinyayê bû mizgîna bihiştê û silava Xwedayê aleman bi qasidiya Cebraîl sitendibû.
Rojekî Cebraîl hat cem Resûlûllah û wusa got: "Ji Xedîce re silava Rebbê xwe bibêje." Li ser vî yekê Resûlûllah ji Hz. Xedîce re: "Ya Xedîce, viya Cebraîl e û ew ji te re silava Xwedê aniye." (Îbnî Hîşam)
Xedîce bi vî silavê Xwedê pirr kêfxweş bû û ew jî ji Rebbê xwe re silav şiyand. Xedîce her dem peywirên xwe yên Îslamî dianiya cih û ji bo ola Îslamê çi ji destê wê bihata dikir. Gava muşrîk li ser mislimanan boyqotê çêkirin, di wî demê de Xedîce malê xwe hemî ji bo pêwistiyên mislimanan xerc kir.
Ew boyqota li ser mislimanan sê sal berdewam kir. Misliman di vî demê de bi her awayê zehmetî kişandin. Piştê sê sal di dehsaliya pêxemberiyê de boyqot ji ser mislimanan hat helanîn. Lê piştê boyqotê mehkî şûn de umrê Xedîce jî bidawî bû û çû cem Rebbê xwe. Xedîce di dehsaliya pêxemberiyê de di şêst û pênc saliya xwe de çû ba rehma Xwedê.
Xedîce li cem Resûlê Xwedê pirr binirx bû. Gava mir, ji ber mirina wê him Resûlûllah him jî bawermendên din pirr xemgîn bûn û ji ber vî xemginiyê ji vî salê re gotin "Sala Xemgîniyê". Lewra cihê wê cuda bû. Ew bi îman û emelên xwe yên salih jî cuda bû. Bi her awayê alîkarê Resûlûllah bû, li pişta wî bû û Wî qet tenê nehiştibû. Her dem bi îman û sebr tevgerên xwe derxistibû holê. Bi van taybetiyên xwe yên xweş jî ew li cem Resûlûllah pirr binirx bû.
Faverelles
Faverelles, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Xedîce bint Xuweylid
Ji ber van sedeman piştê mirina wê jî Resûlûllah her dem qala wê dikir û wê bi hesret û dilxweşî dianiya ziman. Carna wusa qala wî dikir ku vî qalkirina Resûlûllah xweşa Aîşe nediçû û ji van gotinan aciz dibû.
Rojekî Aîşe êdî tehamul nekir û ji Resûlûllah re wusa got: "Hûn her dem qala Xedîce dikin. Lê Xwedê piştê wê pîrekê ji wê ciwantir û xweşiktir daye we."
Li ser viya Resûlûllah wusa got: "Na Xwedê ji wê bixêrtir yekê nedaye min. Lewra ew gava her kes di nav kufrê de bû, ji min bawer kir. Dema kes min nedipêjirand, wê min pêjirand. Dema kes tiştekî nedida min, wê min bi malê xwe re hevpar kir. Û Xwedê ji wê ji min re zarokan îhsan kir."
Resûlûllah wusa dibêje: "Xedîce di baweriya Xwedê û Muhemmed de hemî pîrekan derbas kiriye." (Feyz'ul Qadîr)
Langrune-sur-Mer
Langrune-sur-Mer, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Demavend (navçe)
Demavend yek ji navçeyên parêzgeha Tehranê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Demavend e.
Cirşa
Cirşa, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Biesdorf
Biesdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Léogeats
Léogeats, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan statîstîkên gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Programa Partiya Karkerên Kurdistan
Programa Partiya Karkerên Kurdistanê, ango Bernameya Partiya Karkerên Kurdistanê, bernameya siyasî ya PKK'yê ya ku di pêncemîn kongreya PKK'yê ya 8-27'ê rêbendana 1995'an hat pejirandin. Bernameya pêşîn a vê partiya siyasî di sala 1978'an de hatibû qebûlkirin.
Grafling
Grafling şaredariyeke navçeya (Landkreis) Deggendorf li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Buruka
Buruka gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Şediya
Şediya, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Robatkerîm (navçe)
Robatkerîm yek ji navçeyên parêzgeha Tehranê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Robatkerîm e.
Michela Noonan
Michela Noon ( jdb. 30ê kanûna paşîn a 1975) lîstikvaneke awistralyayî ye ku bi eslê xwe îtalî ye.Ew di fîlm û hilberên îtalî û awistralî de di fîlm û rêzefîlman de beşdarî lê kir. Michela dadnasî xwend û li cem Neteweyên Yekbûyî l i Jenevê staj kir.Ew nîvê jiyana xwe li Romayê derbas dike, nîvê din jî li Sîdney. (2005)
Léaupartie
Léaupartie, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Michela Noonan
Xelatên wergirtî
Xelatên AACTA ji bo lîstikvana rindtirîn.
Famîleya sosinan
Famîleya sosinan (Iridaceae) famîleyeke riwekan e, di desteya Asparagales cih digire. Çînên vê malbatê yên navdar, sosin) (Iris) û gihaşimşîran (Gladiolus) in. Bi taybetî şimşîrî yan şimşîriya îlîrî (Gladiolus illyricus) navdar e. Gula hesretê yan bi navên din hanek, sefran, zehferan (Crocus sativus) jî di vê famîleyê de ye.
Sîstematîk
Famîleya sosinan (Iridaceae) ji 66 çîn û bi qasî 2000 cureyan pêk tê.
Balve
Balve bajarokekî navçeya (Landkreis) Märkischer Kreis li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Ancienville
Ancienville, komunekî departmena Aisneê li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Hacya
Hacya gundekî Omerya ye ku girêdayî navçeya  Mehsertê   a girêdayî Mêrdînê  ye.
Satya
Satya, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Tuteka jor
Tuteka jor, gundekî girêdayî Navçeya Agirî Giyadînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Celles, Charente-Maritime
Celles, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Barby
Barby, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonya-Anhaltê ye.
Çobana Qaska
Çobana Qaska gundekî girêdayî Navçeya Agirî Giyadînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Rey (navçe)
Rey yek ji navçeyên parêzgeha Tehranê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Rey e.
Poses, Eure
Poses, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Kafsenor
Kafsenor gundekî Omeriya ye ku girêdayî navçeya  Mehsertê a girêdayî Mêrdînê  ye.
Léognan
Léognan, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan statîstîkên gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Zorava jêr
Zorava jêr gundekî girêdayî Navçeya Agirî Giyadînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Mehmûd Baran
Mehmûd Baran (jdb. 1923 parêzgeha Dersîm) yek ji dengbêjan e.
Li gundê Axuçand (Bargenî) a Xozatê ji dayik bûye. Li herêma Dersîmê gelek navdar e.
Cifte
Cifte, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Satê
Satê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Bekirê Îdirê
Bekirê Îdirê yan Bekirê Dengbêj (jdb. 1945 Alûtê, Îdir) dengbêjekî navdar ê ji deşta Îdirê ye. Bekîrê Îdirê bi navê Apê Bekir jî tê nasin.
12 saliya xweda dest bi kilam gotinê kiriye. Di dîwanên dengbêjê girîng mînak: Keremê Kor, Şakiro, Zahiro, Şêx Hemîd, İsmaîlê İmam û Neviyê Dengbêj da rûniştiye. Piranî di bin tesîra Neviyê Dengbêj û Reşîdê Mihemedê Eyûb ta maye. Piranî kilamên wana gotiye. Hinek kilamên ku gotiye evanane: Evdila Begê, Kejik, Koçero, Evdalê Zeynikê. Vê gavê jiyana xwe didomîne û li Îdirê ber dikana xwe ye.
Kelan, Verzeqan
Kelan gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Navkirina dumend
Navkirina dumend yan jî navê zanistî (binominal nomenclature), rê an awayekî nûjen e di biyoloj da ku pergalê nav lêkirin a cins û cure yên canewer û riwekan serast bike gor şêwe an formên rêzimanî yê latînî.
Amt Barth
Amt Barth şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Bargteheide
Bargteheide, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Schleswig-Holsteinê ye.
Jerwan
Jerwan herêmek bakurê Mûsilê ye li parêzgeha Dihokê ya Kurdistanê. Cih ji keskatiyê ve zelal e û bi bejahî vekirî ye.
Cih navdar e ji bo kavilên gelek mezin e kanal sînor Rûbarê Khenis, çêkirin, ji du milyonan zêdetir kevirên spehî û bi bikaranîna kemerên de kevir û çîmentoyê dijî avê. Hinek wê wekî kanaleka kevnar a dinyayê dihesibînin, tiştê ku Romayiyan ji pênc sedsalan hatine çêkirin pêşdîtin.
Geryanek (albûm)
Geryanek albûma ya hunermendê kurd Bilind Îbrahîm e. Albûm di sala 2008an de derket. Geryanek di sala 2008an de ji aliyê Vîn TV ve ji nû ve hate çapkirin. Di albûmê de 14 stran cih digrin.
Mariol
Mariol, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Jerwan
Kanalê Jêrwan
Dalanecok (Jêrwan) beşek e Kanala Atrushê ya mezin a ku ji hêla padîşahê Aşûrî Sennacherib ve di navbera 703 û 690 BZ de hatî çêkirin da ku avên li baxçeyên berbiçavên Nînewa avê bi ava vexwarinê ji nihala Khenis, 50 km li bakurî.
Kermêt
Kermêt gundekî girêdayî navçeya  Mehsertê   a girêdayî Mêrdînê  ye.
Leffard
Leffard, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Xerzanî
Malbatê Xerzaniyan li gor agahiya, kêm û zêdetirîn digêhêje mêjûwa 1320 heta 1500 yan jî li hawirdora Xerzan (Hezzo) bastirin bi cih bûnin. Ev qism dibe ku navên xwe jî ji xwe bi xwe bi wî mintîqayî ve zexm û zor danin bi rah kirin. dibe ku car ji caran gellek nav û shan wek li gor rewsheyên li gor sersazî û serdestiyan bi hatibin gûherandin lê disan jî, eslên hemû malbatekanî Xerzanî yan bi Hezzo we tên girêdahîn. Hezzo bi xwe bi xwe her car bi serbestî û serdar ji hemû mintiqeyên kurdistanê bi serbixwe didîtîn û ji bilî heman yekî ve jî car ji carî ji wan kesên Hezzo yî re tên gotin Xerziyê çîyayî. Êv mûfr ji didet xûyan kû mîrayetî li di jî mirayetî din xwe hertim serdest û serbixe dihesibandin.
Îro, bi baweriya me navê xerzanî gellek kêm kes li wanin. Ji bilî kû hercar di bi dest de ketin zor û zeftên kêsên kû nû bi cih bû û bandorekanî xwe li heman heremande dest rast kirin.
Şikefta nêriya
Şikefta nêriya (Zorava jor), gundekî girêdayî Navçeya Agirî Giyadînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Xerzanî
Inca dibe kû ji van malbatên kevin, wek Xerzanî yan li derweyî Kurdistan de hebin, lê mixabin heta îro tu his û deng ji hejmarên wan nînin.
Yên kû zedetirîn bizanibin, dê ji kerema xwe re agahî di heman refî de zedetirîn bikin.
La Poterie-Mathieu
La Poterie-Mathieu, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Şemîrenat (navçe)
Şemîrenat yek ji navçeyên parêzgeha Tehranê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Şemîrenat e.
Cabrerolles
Cabrerolles, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Grattersdorf
Grattersdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Deggendorf li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Kersivan
Kersivan gundekî girêdayî navçeya  Mehsertê a girêdayî Mêrdînê  ye.
Omer Hemdî
Omer Hemdî ku bi navê Malva tê naskirin (jdb. sala 1952 li parêzgeha Hesîçe – m. sala 2015 li Viyanayê, Awistirya) hunermend û wênesazekî kurd ê Sûriyê bû ku li Viyana paytexta Awistiryayê dijîya û kar dikir.
Jînengarî
Jiyana wî ji bo xebata hunerî ya tam-dem bû.
Hemdî di 18ê cotmeha 2015an de li Viyanayê jiyana xwe ji dest da.
Barmstedt
Barmstedt, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Schleswig-Holsteinê ye.
Katari
Katari, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Jimare 1 (Province No. 1) de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 28.123 kes hatiye hejmartin
To
To, toşîr, toxavk , tihûk, sermast an jî qeymax, tixavka li ser mastî ye ku ji şîrê gamêş û çêl û pez û bizinan tê çêkirin, bi taybetî li Navenda Asya û hindek welatên balkanî û li welatên Kurdistan, Tirkiye û Îran û Îraqê. Dema mirov şîr bidoşe û dest nedê tebaqeyeke to bi ser dikeve. Ango rûnê şîr hildikişe jor.
To bi serê xwe tê firotin û gelek kes to dikin nav qahwê û vedixwin. Mirov di çêkirina penîr de jî to bi kar tîne.
Riya berbelav a çêkirina toyî ew e ku şîr bi hêwaşî bêt kelandin. Paşî bo mawê du demjimêran li ser germatiyeke kêm bêt kelandin. Piştî ku jêderê germatiyê hate vemirandin, şîr hatiye çirrkirin û dihêlî ta ku sar dibe bo çend demjimêran an jî rojan. Rêjeke zor a rûnî ya di nav qeymaxî da heye, nêzîkî 60%. Xwedan heft taman e.
Lessard-et-le-Chêne
Lessard-et-le-Chêne, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Çallge
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Çallge 79 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 14 e.
Kettershausen
Kettershausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Unterallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Çoban
Çoban gundekî girêdayî Navçeya Agirî Giyadînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Koco
Koço gundekî girêdayî Navçeya Agirî Giyadînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Cercoux
Cercoux, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Keringan, Verzeqan
Keringan gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Lerm-et-Musset
Lerm-et-Musset, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan statîstîkên gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Amt Bergen auf Rügen
Amt Bergen auf Rügen şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Les Préaux
Les Préaux, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Kewarêx
Kewarêx gundekî girêdayî navçeya  Mehsertê   a girêdayî Mêrdînê  ye.
Şehriyar (navçe)
Şehriyar yek ji navçeyên parêzgeha Tehranê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Şehriyar e.
Xatunawa
Xatunawa, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Grønvatnet
Grønvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Opplanda Norwêcê de ye. Pîvana perava 10,6 kîlomêtre ye.
Aşık İhsani
Aşik İhsani (jdb. 1932 li parêzgeha Amed) yek ji hozanên navdar ên ji Amedê û bi zimanê tirkî distirê ye.
Navê wî yê rastî İhsan Sırlıoğlu ye. Di sala 1958'î de bo cara yekemîn di radyoya dewletê de dest bi strangotinê dike. Pirranî stranên polîtîk û rewşa xizanan tînin zimên distirê. Wî herwekî helbest jî dinivîsandin. Herçendî ji Amedê bû jî, di stranê xwe de behsa Angola, Mozambîk, Kore, Viyetnamê hwd dikir lê behsa Kurdistanê nedikir. Kurdî jî nedistra. Ji aliyê Kurdên bakur ve gelek hez jê dihate kirin.
Qingdao
Qingdao, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Shandongê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2014an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 9.046.200 kesî
Tuncer Necmioğlu
Tuncer Necmioğlu (jdb. 1936 - m. 2006) yek ji aktor, senarîst û şanogerên Tirkiyê ye û ji Amedê ye.
Perwerdeya bijîşkî û endazyariya makîneyan dîtibû. Damezrênerê saziya şanogeriyê Halk Oyuncuları - Lîstikvanên gel bû û di gelek şanoyên navdar ê Tirkiyê de dilîst. Di pêşbirkên sînemayê (kînoyê) yên Tirkiyê de gelek caran xelat wergirtiye.
Îsahak Marogûlov
Îsahak Marogûlov (bi rûsî: Исаак Марогулов; z. 1868 – m. 6'ê rezberê 1933) zimannasekî asûrî bû. Di sala 1928'an de bi Erebê Şemo re alfabeya kurdî ya latînî ya siftê amade kir.
Jiyan
Îsahak Marogûlov ku bi eslê xwe asûrî ye, di sala 1868'an de tê dinê. Bavê wî di sedsala 19'an de ji Îranê koçî Ermenistanê kiriye û li gundê Divîn a Yêrîwana Ermenistanê bi cih bûye. Marogûlov piştî temamkirina xwendina xwe di sala 1888'an de li gundê Şaxtaxteya Nehçiwanê, dûre di sala 1893'yan de li gundê Qemerlî mamostetiyê dike. Marogûlov, dema her sal tevî malbata xwe çûye zozanên Elegezê bi zarokên kurd re jiyaye û kurdî wekî zimanê xwe yê zikmakî hîn bûye. Tayina Marogûlov di sala 1905'an de derdikeve gundê Zor. Li gundê Zor ku girêdayî Surmeliyê ye, li wir bi rûsî û kurdî dersê dide û li wî gundî dest bi amadekirina pêvajoya çêkirina alfabeya latînî ya ji bo kurdî kiriye.
Çêkirina alfabeya kurdî
Di salên 1920'î de li Sovyetê ji bo çêkirina alfabeyek ji kêmaran re komîsyon çêdibin. Komîsyon ji bo kêmarên weke kurd, tirk, asûrî û oset biryara alfabeya latînî dide û ji bo çêkirina xebatê elfabeyê dest bi amadekariyan dikin. Ji bo çêkirina alfabeya kurdî jî di salên 1920'an de zanyar Orbeli û N. Marr xebitîn, lê temam nekirin. Di vî warî de Îsahak Marogûlov pir dixebitî. Wî li gorî dîroka nivîsandina kurdî û fonetîka kurdî alfabeyeke kurdî çêkir û pêşkêşî komîsyonê kir.
Komîsyonê di sala 1928'an de alfabeya ku Marogûlov amade kiribû pejirand û di sala 1929'an de jî komarên Qafkasyayê ev alfabeya Marogûlov bi awayekî fermî wekî ‘alfabeya kurdên Kafkasyayê’ pejirand. Lê di sala 1941'ê de Ermenistan vê alfabeyê betal dike û di cihê wê de bi zagona hejmara 909'an alfabeya kirîlî bi cih dike.
Kûd
Kûd gundekî Omerya ye go girêdayî navçeya  Mehsertê a girêdayî Mêrdînê  ye.
Hengersberg
Hengersberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Deggendorf li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Geliyê Hecî
Geliyê Hecî, gundekî girêdayî Navçeya Agirî Giyadînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Lingèvres
Lingèvres, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Chadenac
Chadenac, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Kirchhaslach
Kirchhaslach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Unterallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Zimannasiya teorîk
Zimannasiya teorîk beşeke zimannasi yê ye ku bêtir têkilîdar e bi şêweyên zanîna zimannasiyê yên di pêşketinê de ne. Qadên ku bi giştî wek bingehê zimannasiya teorîk pêk dihînin, hevoksazî, dengnasî, morfolojî û semantîk in. Li gel ku bi piranî denganî bingehê dengnasiyê ye jî lê ew li zimannasiya derûnî û zimannasiya civakî nakeve zimannasiya teorîk de. Herwiha zimannasiya teorîk li şirovekirina gerdûniya zimannasî jî vedikole ku di navbera hemÛ ziman an de hevpar e.
Denganî
Denganî vekolîna li dengên axivînê ye ku li ser sê xalên sereke disekine: Li gorî vê pênasînê, denganî dikare wek analîza zimannasî ya dengên mirovî jî were binavkirin. Ev jî cudahiyeke berbiçav ya denganiyê ji dengnas iyê ye ku bêtir li ser rêzkirin û pêkhateyên dengên zimanî di zimanên suriştî de û herwiha li ser surişta razber û teorîk ya dengan jî disekine. Yek mînak dikare vê meseleyê zelal bike: Di ingilîzî de paşgira -s dikare wek  /s/, /z/ yan jî dikare bêdeng (Ø tê nivîsîn) bê nîşandan, ew jî li gorî tekstê ye. Raberkirina vekîtî : S, s Taybetmendiyên denganî: Raberkirina denganî:, , Ø Veguhestin bi rêya guhî: lerelereke bilind li gel dengê hisîniyê.. Taybetmendiyên bihînsî: Lereler: 8000 – 11000 Hz    Reng: Wek dengê sisîniya marî ye. Saloxetên dengansî  : Peydabûn : destpêk, nav û dawiya peyvê Bi dengdar û dengdêran re tê. Guherîna wateya peyvê bi tekstê ve girêdayî ye: s  nizim    ≠ g  nizim
Denganiya gotinî
Beşê denganiya gotinî binebeşekî denganiyê ye. Di vekolîna li dengjenînê de. denganînas hewl didin bizanin bê çawa dengên (dengdêr û dengdar) axaftinê derdikevin. Denganînas li pêkhateyên cuda yên buhirka dengî dikolin ta ku bizanin ka çawa beşdarî derxistina dengan dibin û ew jî(ziman, lêv, çene, pidû, diran û hwd) ku bi hev re dixebitin bo dengî derxînin.
Denganiya bihîstînî
Dengnasiya bihîstînî beşeke denganiyê ye ku bi bihîstin, stendin û têgihiştina dengên denganî yên peyvên zimanî ve mijûl dibe. Wek çawa denganiya gotinî bi metodên derxistina dengan ve mijûl dibe, denganiya bihîstînî jî bi metodên stendin an veguhestina guh bo mejiyê û wê pêvajoyê ve mijÛl dibe.
Kustiya
Kustiya, gundekî girêdayî Navçeya Agirî Giyadînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Ziyaret-1
Ziyaret-1, gundekî girêdayî Navçeya Agirî Giyadînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Zimannasiya teorîk
Denganiya veguhestinî
Denganiya veguhestinî beşeke denganiyê ye ku şêweya veguhestina dengî ve mijÛl dibe. Denganiya veguhestînî li taybetmendiyên wek berfirehiya pêlên dengî, dema wan û lerelera wan ya bingehîn û taybetmendiyên wê lereler û têkiliya wan taybetmendiyan bi beşên din yên denganiyê (bihîstînî û gotinî) ve vedikole û herwiha li konseptên zimannasî yên razber wek fon, komepeyv û gotinan jî vedikole.
Dengnasî
Dengnasî (carinan wek fonemîk yan fonematîk jî tê binavkirin)  vekolîna li awayê bikarhanîna dengan di zimanan de bo gihiştina wateyê ye. Dengnasî mijarên wek kirpandin û ton jî dihewîne.
Bärnau
Bärnau bajarokekî navçeya (Landkreis) Tirschenreuth li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Le Mayet-de-Montagne
Le Mayet-de-Montagne, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Amt Mönchgut-Granitz
Amt Mönchgut-Granitz şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Meze
Meze (yewnanî:μεζές}}, pirrjimar: μεζέδες mezedes), bulgarî: mese (bixwîne meze), serbî/makedonî meza (Мезa), romî (tirkî) meze, erebî: mezze (مزة) ji xwarin-vexwarinên sivik ên beriya xwarinên giran tên xwarin re dibêjin. Meze herwiha bi vexwarinên alkolî re tê xwarin. Ji Yewnanistana kevn belav bûye û di gelek zimanan de jê re meze tê gotin. Meze ji bo bitehmkirinê ye jî.
Tullus Hostilius
Tullus Hostilius keyê Keyaniya Romê yê sêyem bû. Piştî Numa Pompiliûs ew bû key.
Katja Benrath
Katja Benrath, ( li Erbach im Odenwald, Almanya) lîstikvan û derhênerek alman e ku bi fîlma xwe ya bi navê Watu Wote tê naskirin. Katja Benrath ji bo wî filmê xelata rexnegiran wergirtiye û di Xelata Akademiya Xwendekaran de serkevtî bûye û ji bo Xelata Oscarê wekî berendam hatiye nişandan. Wê di sala 2019an de jî di rûniştina 6+ de festîvala fîlimê ya Giffoni de qezenc kiriye.
Fîlmografî
Filmên ku tê de lîstikvaniyê dike Fîlmên ku derhinêriya wan kiriye
Şerîfawa
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Şerîfawa 85 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 14 e.