cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Peldank
Peldank ji gotina pel danîn û qertafa k pêk tê. Tê wateya cihê ku mirov pelan tê de hiltîne. Peldank gotineke lîteratura teknîkê ye û di şûna klasorê de tê bikaranîn.
Tîlindere
Tîlindere, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Kultepe
Kultepe, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Venizel
Venizel, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Kultepe
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Kultepe 239 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 41 e.
The Apple
The Apple (Sêv) fîlmekî derhênera bi navê Samira Makhmalbaf e. Fîlm çîroka du xwişkên cêwî ki ji jidayikbûn ta yazdeh salên xwe li malê dimînin vedibêje. Bavê wan bûye kal û li derve parsekî dike, diya wan jî kor e, serûçavên wê girtî ne û ji malê qet dernakeve. Malbata xwişkan bi tenê xwarinê didin wan û deriyên mal û hewşê kilît dikin da ku kur û zilam li wan mêze nekin û dest nekin wan. Ciranên wan ji wê rewşê aciz dibin û serî li karkerên civakî dixin û ji wan dixwazin ku xwişkan ji wê zilmê rizgar bikin.
Wöllstadt
Wöllstadt şaredariyeke navçeya (Landkreis) Wetteraukreis li Hessen, Almanyayê ye.
Ortenburg, Bavyera
Ortenburg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Passau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Showtime
Showtime, kanaleke televîzyonê ye li Amerîkayê. Xwediyê kanalê Showtime Networks e, yek ji kompaniyên konglomerata Paramount Global. Showtime di 9ê gulana sala 1976an de hate demazirandin.
Dîlokî (devok)
Dilokî devoka di herêmê Enteb û Kilîs hatin diaxive. Ev devok bi devoka Rihayî pir nezîk e û bi ev devok ji zimanê erebî pir peyvan derbas bû.
Peyv
Peyvên yekem ji bo devokê Dilokî, peyvên duyem ji bo kurmanciya standardî ye.
Nimûneya axiftin
Selam biraderem. Nawım ....e. Ez di Enteb dijim. Ez zimanani Kurmancî û Turkî mizanım. Lêkin niha di zimani Kurmancî qıse dikim. Enteb di Cenûbî Turkiya yek şehre. În şeher xêyli gowreye. Teqrîben di Enteb dû milyon nefer dije. Ayzen di în şeher bi Sûriya xêyli nezîke. Pes niha bi în şeher ji Sûriya xêyli mültecî köç dike.
Bi Kurmanciya standardî: Silav birayê min. Navê min Azad e. Ez li Entebê dijim. Ez zimanên Kurmancî û Tirkî dizanim. Lêbelê niha bi zimanê Kurmancî diaxivim. Enteb di Başûrê Tirkiyê de bajarek e. Ev bajar pir mezin e. Kêm-zêde li Entebê du milyon kes dijî. Wekî din ev bajar bi Sûriyê ve pir nêzîk e. Niha ji vî bajarî re ji Sûriyê pir penaber koç dike.
Censerey
Censerey, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Kûşyar Gilanî
Kûşyar Gilanî (farisî: کوشیار گیلانی, Kushyar Gilani) matematîknas, erdnas û stêrnasê îranî bû. Di navbera 971–1029'an de jiyaye.
Navê wî yê temamî Abul-Hasan Kūshyār ibn Labbān ibn Bashahri Gilani ye. Li Gilanê hatiye dinyayê û tê texmînkirin ku ew li Bexdayê miriye. Xebatên wî yên matematîkê ên girîng li ser sêgoşenasî ye.
Remzî Nafi'
Remzî Nafi Reşîd Axa, kurdperwer û navdarê kurd, ji bo Kurdistanê û serxwebûna welat têkoşiya û dev ji xwendina xwe berda û berdêla canê xwe ji bo vê armancê da.
Jîyan
Remzî Nafî di sala 1917an de li Hewlêrê di malbateke dewlemend de hatiye dinê, xwendina xwe ya seretayî û amadeyî li Hewlêrê qedandiye û dibistana amadeyî li Kerkûk û Bexdayê xwendiye.
Ji ber ku ji malbateke dewlemend bû, di sala 1939'an de ji bo xwendinê çû Beyrûdê. Li zanîngeha Amerîkî mezûn bû û paşê çû Koleja Roberts a Stenbolê. Di sala 1942an de ji ber hevaltiya xwe ya bi Müller re, Muller bi hêviya ku bi alîkariya Almanyaya Nazî dewleta Kurdistanê ava bike, tevlî operasyona Mamûtê dibe.
Heftbirrî
Navê xwe ji hejmara pelikê şikevayê digire (pelhevîr). Heft mecbûrî nîne, dikare 10 qat jî be.
Remzî Nafi'
Dadgehkirin
Piştî eşkerekirina wan hevalên Remzî hatin girtin û Remzî li ser daxwaza xizmên xwe radestî wan kirin û 20 sal cezayê girtîgehê birin Hewlêr, Mûsil û Bexdayê. Piştî bidawîbûna Şerê Cîhanê yê Duyem di sala 1945an de, hevalên wî hatin berdan û ew vegeriya Almanyayê, Remzî piştî rapora pizîşkî hat berdan û vegeriya Hewlêrê.
Heftbirrî
Amadekirin
Herdu aliyên pelhevîrê tê rûnkirin û di tebsiyê de radixin. Berkelî (melzemeyê kelandinê) amade dikin. Her qatek ji tiştekê tê tijekirin. Heger yek riz be ya din goşt an mewij e. Bi kêrê wekî çargoşeyî tê kerîkirin.
Remzî Nafi'
Mirin
Remzî ji destpêka girtinê de tûşî nexweşiyeke giran a derûnî bû û ji girtîgehê derket û piştî du salan ji berdana xwe di sala 1947an de li Hewlêrê koça dawî kir û li wir hat veşartin.
Heftbirrî
Amadekirin
Heya binê wê hinekê sor bibe di argûnê de tê pijandin.
Tilxusûr
Tilxusûr, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Heftbirrî
Şahiya malê
Di nava êzîdîyan û herwiha gelek caran jî di rojên olî yên pîroz de bo şahî û galegalê ev tê kirin.
Carnan zarokan dixapînin dibêjin "di dilê xwe de bêjin morî morî ez gorî, were vî dorî ew ji axavtinê fêhm dike, tê". Zarok jî çavên xwe digirin di dilê xwe de bi van gotinan lava dikin ku morî bibe para wan.
Dibe ku li deverên din ên Kurdistanê ev şahî bi awayekê din be.
Seyidan
Gundên Seyidan piranî li hêla roavayê Wêranşarê ne. Ji van gundana çend mînak: Şabo, Xaçûk, Cinaz, Tilgoran, Tûlik, Xirbebis, Çoxran, Elî...
Breuil-Bois-Robert
Breuil-Bois-Robert, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmara gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Senger, Şino
Senger gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 311 kes (66 malbat) bûn.
Rosenberg (Ostalb)
Rosenberg bajarokekî navçeya (Landkreis) Ostalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Biharat
Biharat, biharbêhn ji gihayên hêşîn ên hişkkirî, hêrayî yan têkelî re tê gotin. Li Kurdistanê bi biharan bi sedan cureyê riwekan tên berhevkirin û hin ji wan bo demekê dirêj bên bikaranîn tên hişkkirin an tirşiya wan tê çêkirin.
Sepan
Sepan gotineke zimanê teknîk a kurdî ye. Di şûna "uygulama" ya tirkî û "application" a îngilîzî de tê bikaranîn.
Biharat
Biharbêhn, bo bêhna biharê, çêja xwezayê tevlî xwarinê bibe, bi tevî çêncê (sos) tê bikaranîn. Pêjgeha kurd pirr hez ji biharatê dike. Di gelek xwarinên kurdî de biharat heye.
Konedê
Konedê, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Konedê 172 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 22 e.
Veng, Egîn
Veng, gundekî girêdayê navçeya Egîn a Erzînganê ye.
Termola Jêr
Termola Jêr, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Verdilly
Verdilly, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Qopiza Jorîn
Qopiza Jorîn ango Seydoya gundekî li ser girêdana navçeya Zêtka (Elajgirê) ye. Mezra Xanê li ser wî gundî ye. Ev gund berê nêzîkî 40 malê bûye, lêbelê aniha 5 mal tenê tê de mane. Gundiyan koçberî Fransa û Almanyayê kirine. Qopiza Jorîn 22 km dûrî Zêdka ye. Navê gundê Qopizê berê Golya bûye.
Babetên daran (baxan)
Qopizê da sêv u hirmî yên beyanî (çolê) zef hene. Xêncî wan; şîlan, dendereşk, qeremox, hullî, hêlikberan, tirşik, tirîsork, tirîreşk, zerguz,biyokê hurçê, şîlana reş, çuk, biya merhem, biya çeqçeq, biya reş, qeyaxa beyanî û hwd hene.
Babetên heywanan
Qopizê da gur, hirç, kew û pezkovî, beraz, kurebeşk, kûsî, rûvî, jujî, hene.
Zenobia
Septimia Zenobia (bi aramiya palmîrî: 𐡡𐡶𐡦𐡡𐡩‎, wek Bat-Zabbai tê xwendin; nêzîk 240 - nêz. 274) şahbanûya sedsala 3an a Împeratoriya Palmîrî li Sûriyê bû. Li ser eslê wê gelek efsane hene. Dibe ku ew ne ji herêmê bû û bi serwerê bajêr Odaenathus re zewicî. Mêrê wê di sala 260an de bû padîşah, bi têkbirina Împeratoriya Sasaniyan û bi îstiqrara Rojhilatê Romayê Palmîra li Rojhilata Nêzîk bi hêz kir. Piştî kuştina Odaenathus, Zenobia bû padîşaha kurê xwe Vaballathus û di tevahiya desthilatdariya xwe de hêza de facto girt.
Di sala 270an de, Zenobia dest bi êrîşek kir ku piraniya Rojhilatê Romayê xist bin serweriya xwe û bi dagirkirina Misrê bi dawî bû. Di nîvê sala 271an de serweriya wê ji Ancyra, Anatoliya navîn, heya Misrê Jor dirêj bû, her çend ew bi navgînî di binê Romayê de ma. Lêbelê, li hember kampanyaya împeratorê Romayê Aurelian di 272an de, Zenobia kurê xwe împerator ragihand û sernavê împeratoriyê girt. Wê digel vê yekê veqetîna Palmîra ji Romayê ragihand. Romayî piştî şerên giran bi ser ketin; şahbanûya li paytexta xwe hate dorpêçkirin û ji hêla Aurelian ve hate girtin, ku ew sirgûnî Romayê kir, û li wir jiyana xwe ya mayî derbas kir.
Zenobia padîşahek xwende bû û di dîwana xwe de jîngehek rewşenbîrî pêş xist, ku ji zana û fîlozofan re vekirî bû. Li hember kesên xwe tolerant bû û hindikahiyên dînî diparast. Qiralîçe rêveberiyek bi îstîqrar domand û împeratoriyeke piretnîkî ya pirçandî bi rê ve dibir. Zenobia piştî sala 274an mir û gelek çîrok li ser çarenûsa wê hatine tomarkirin. Serbilindbûn û ketina wê îlhama dîroknas, hunermend û romannivîsan girtiye û ew semboleke niştimanperweriyê ye li Sûriyê.
Ömer Faruk Baran
Ömer Faruk Baran (, Sirûc/Riha) nivîskar, helbestvan û rojnamegerê Kurd.
Baran, li Zanîngeha Stenbolê beşa hiqûqê, li Zanîngeha Teknîkî ya Stenbolê beşa endezyariyê ya hawirdoriyê û li Zanîngeha Dîcleyê beşa civaknasiyê xwend lê belê ji her 3 beşan jî dest berda û niha ser wêjaya kurdî dixebite.
Wî bi şiîra bi navê Bîrêmjar di 2011an de, bi çîroka bi navê Zênebej di 2012an de xelat wergirtiye. Baran di Rûdawê de bi nûçeyên edebîyat û hunerê dest bi rojnamegeriyê kiriye û piştre bûye nûçegihanê Sputnikê. Ew ji 2017an vir ve di Dengê Amerîka de edîtor e. Fanzîneke fotografîyê ya bi navê flashhilat ya 15 hejmarî derxistiye. Kitêbeka wî ya şiîran heye û bi navê Şeveke Îstismar romankek jî nivîsîye. Baran, li Riha û Diyarbekirê dijî.
Benîştok
Benîştok, benîştek an darbenk (bi latînî, Pistacia lentiscus), darek e ji cinsê Pistacia. Ji bo benîştê wê yê bêhnxweş tê çandin; bi taybetî li girava Kiyosê (Saqîz, Xiyos, li Yewnanistanê) û li hawîrdora herêmên Deryaya Spî.
Li çîyayên Kurdistanê darî benîştokê diçê. Ku benîştok qelem dibe fistiqan digre lê wekî din fêkiyên wek fitiqan tunne ne. Fêkiyên benîştokan wek kulikeka sor e pê re dibêjin garisok. Garisok tê xwerin.
Benîştok ji famîlyeyê fistiq, menegûş, butlum û şengîlîyan e.
Dîmender
Dîmender gotineke teknîk a zimanê kurdî ye û di şûna "monitor" a îngilîzî û "ekran" a tirkî de tê bikaranîn. Mînak dîmendara televizyonê û dîmendera kompûterê heye ku em pê dikarin lê temaşe bikin.
Wölfersheim
Wölfersheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Wetteraukreis li Hessen, Almanyayê ye.
Douvrend
Douvrend, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Ruppertshofen, Baden-Württemberg
Ruppertshofen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Şengîlî
Şengîlî cureyekî menegûşan e. Hebên wê ji yên menegûşan girtir in û ji nîskên kesk hindik girtir in. Fêkiyên wê ku rind dibin wek keskê tarî dibin. Tên xwerinê lê mirov pir hewêsiyê lê nake. Ji famîleya benîştokan e.
Nicolas Sarkozy
Nicolas Sarkozy (bilêvkirina bi kurdî: Nîkola Serkozî) (28ê befirbara paşîn a 1955an, Parîs) siyasetvanekê Fransayê ye ko li roja 6ê gulanê a sala 2007an wekî serokkomarê 23emîn komara Fransayê hat hilbijartin û roja 16ê gulana sala 2007an bi awayekî fermî wekî serokkomar şûna Jacques Chirac girt.
Sarkozy bi baweriyên şopparêzên xwe di warê qanûn û tenzîmatê da hatiye niyasîn. Ew sîstemeke aborî ya gelek serbesttir ji bo Fransayê dixwaze. Rexnegirên wî dibêjin ko ew mirovekê demagog e û bi sanahî azadiyên bajêrwarane gorî bidestveanîna hêza siyasî dike. Ew bi tewawî dijberî çûna Tirkiyê bo nav Yekîtiya Ewropayê ye.
Heta 26ê adarê a sala 2007an ew wezîrê Navxwe yê Fransayê bû.
Jînenîgarî
Sarkozy li roja 28ê befirbara paşîn a 1955an wekî Nicolas Paul Stéphane Sarközy de Nagy-Bocsa li malbateka bi koka xwe macar li Parîsê hat dinyayê. Bavê wî, Pál Sárközy de Nagy-Bócsa, ji malbateke arîstokrat a mişextên macar bû; dayika wî jî, Andrée Mallah, ji malbateke cihûyên sefardî ya Fransayê bû.
Termola Jor
Termola Jor, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Cérilly, Côte-d'Or
Cérilly, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Benetice
Benetice (bixwîne weke: benetitse) gundekî Çekyayê ye. Rûbera wî 3,81 km² ye û li gorî serjimêra sala 2011'an hejmara rûniştvanan 30 kes in.
Çênc
Çênc, gevola (gebola) biharatê, sos yek ji berkelîna (melzemeyê) xwarinê ye, bo çêjdanê tê bikaranîn. Di pêjgeha kurd de cihê wê bi qasî biharatê nebe jî, girîng e. Alîkareke xwarinê ye.
Sos bi tenê nayên xwarin, çêjdar e, bo tehma xwarinan xweşçeşnî yan rengê wan balkêş bikin, tê bikaranîn.
Angaştek li ser navê sosê
Bi texmînî bêjeya çêjn û çêncê ji heman kokê ye. Dibe ku bav-kalên kurdan ji ber ku çênc (sos) tehmê dide ji lezetê re gotine çêj. Bi bandora zimanên Ewropayê, kurd jî niha pirranî dibêjin sos. Sos peyveke fransî ye.
Sosên tîr û yên ron hene. Yên tîr bo meqarne (makaron), xingal û xwarinên wek wê, yên ron jî pirranî bo seleteyê ne. Aşpêj, xwarinpêj bi xwe jî sosan çêdikin, ji bazarê jî dikirin. Xelk bi giranî sosên nûjen ên tên firotin, dikirrin.
Gulzar
Gulzar berhema Îsmaîlê Bazîdî ye. Îsmaîlê Bazîdî vê pirtûkê ji bo zarokên kurdan yên di Medreseyên Kurdî de dixwînin nivîsiye. Ferheng a sê ziman kurdî, erebî û farisî ye.
Hîpatîa
Hîpatîa, Hîpatiya (, ; 370–415 p.z.) fîlozofeke yewnanî ye. Wê li ser matematîk û stêrnasiyê xebitiye.
Ji ber xebatên wê, Metran Kirîl îlan kiriye ku Hîpatîa bêdîn û şeytane îjar lêxistine bi kevaran ve jinê kuştine.
Berhemên wê yên ku heta îro mabin tune ne.
Bréval
Bréval, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmara gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Sûce
Sûce gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 439 kes (69 malbat) bûn.
Le Verguier
Le Verguier, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Butlum
Butlum cureyekî fistiqan e. Fêkiyê xwe ji fistiqan biçûktir in. Fêkiyên xwe wek fistiqan site kesk paşê sor dibin. Merîrov pir wan bi kar nînin. Wê lomê wan qelem dikin û dikin fistiq. Bi fistiq, menegûş û şengîlîyan ve ji famîleyê benîştoka ne.
Rockenberg
Rockenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Wetteraukreis li Hessen, Almanyayê ye.
Şêx Ziya
Şêx Ziya, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Gerunî Jêrî
Gerunî Jêrî, anku Geruna Jêrî, gundekî bi ser navçeya Rewandizê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Fistiqê Îranê
Fistiqê Îranê cureyekî fistiqan yê top e. Wek fistiqên Dîlokê drêj nabin. Di bin qalîkî hin cureyên Fistiqên İranê da mîna du dirana hene.
Siba Şêx Xidir
Siba Şêx Xidir gundekê girêdayî bajarê Şingalê ye. Rûniştvanên gund bi giştî kurdên êzîdî ne
Drosay
Drosay, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Kîtke
Kîtke, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Halit Bilgiç
Halit Bilgiç (jdb. 1ê çiriya pêşîn a 1980ê li Bêrûta Libnanê), stranbejêkî kurdê.
Schechingen
Schechingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Halit Bilgiç
Jiyana wî
Halit Bilgiç, li paytexta Libnanê li Bêrûtê di Malbatekî Ereb jidayîk bû. Pîştî ku li Beyrûtê şer derket, malbata wî ewil derbasî Sûriyê dibin, ji wir jî derbasî Tirkiyeyê dibin. Li Midyada Mêrdînê bi cih dibin û li vir dijîn.
Şîrzoyî
Şîrzoyî, gundekî girêdayê navçeya Egîn a Erzînganê ye.
Gorebext
Gorebext, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Wêjeya tirkî
Wêjeya tirkî ev wêje ye ku ji pirtûkên bi zimanê tirkî hatine nivîsandin pêk tê. Wêjeya tirkî vediqete du çiqila yek pêşiya îslamê û piştî îslamê.
Wêjeya tirkî piştî îslamiyetê bi alfabeya erebî ve hate nivîsandin. Wêjeya tirkî piştî wêjeya erebî, farisî û kurdî wêjeyek bi wêjeke fireh e.
Cessey-sur-Tille
Cessey-sur-Tille, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Ranstadt
Ranstadt şaredariyeke navçeya (Landkreis) Wetteraukreis li Hessen, Almanyayê ye.
Îbrahîm Ehmed
Îbrahîm Ehmed (bi tîpguherîna îngilîzî ji alfabeya erebî: Ibrahim Ahmad; z. 6'ê adara 1914'an, li Silêmaniyê - m. 8'ê nîsana 2000'î li London, Brîtanya), ramyar û nivîskarekî kurd bû. Ew pêşî di PDK'ê de bû lê paşî bû yek ji damezrînerên YNK'ê.
Keça Îbrahîm Ehmedî, xanim Hêro jina serokkomarê şeşem ê Iraqê û sekreterê giştî yê YNK'ê Celal Talabanî ye.
Ekber Rezayî Kelhor
Ekber Rezayî Kelhor (1966-) nivîskar û helbestvanekî kurd e. Di 4'ê îlona 1966'an da li Kirmaşan hatiyê dinê.
Sêkanî, Şino
Sêkanî gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 702 kes (170 malbat) bûn.
Begla, Gironda
Bègles, komuneke li departementa Gironde a Fransayê ye.
Les Bréviaires
Les Bréviaires, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmara gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Dalai Lama
Dalai Lama (bilêvkirina bi kurdî: Dalay Lama; bi mongolî tê wateya mamosteyê wekî okyanûsyayê, bi tîbetî: Gyalpo Rînpoxe) kesayetiya herî bilind û pîroz a bûdîstên Tîbetê ye. Gorî baweriyê ev kesayetî nemir e û bi mirina berpirsiyaran re xwe dispêre bedena Dalai Lama yên nû. Ji vê baweriyê re reankarnasyon jî tê gotin.
Bi desthilatiya sosyalîst a Çînê re, Dalay Lama ji Tîbetê direve û li Hindistanê bicihdibe. Ji aliyekê ve wekî serokek an nirxek neteweyî yê Tîbetê jî tê zanîn. Ji ber wê gelek caran di qada neteweyî de dibe pirsgirêkek dîplomatîk. Çîn bi tundî li dijî çalakiyên Lama derdikeve û wî bi parvekirina axa Tîbetê ji Çînê tewanbardike. Welatên rojava jî wî carcaran li dijî Çînê wekî argûmanekî psîkolojîk bikartînin.
Weiler bei Monzingen
Weiler bei Monzingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Azadiyên bajarwerî
Azadiyên bajarwerî, azadiyên şarwerî, azadiyên sivîl ew azadî in ko bi tivavî kesan ji hukmetan diparêzin. Azadiyên bajarwerî sînoran jibo desthilata hukmetê dadinin da nekarit mayê xwe di jiyana welatiyan da bikit. Herwisa li nivîsarên mafên bajêrwarane û mafên mirovan binêre.
Azadiyên bajarwerî yên asayî ev in: azadiya haviliyê, azadiya civînê, azadiya axivtinê û azadiya dînî. Hindek azadiyên bajarwerî yên dî, mîna dadkirina dadwerane anko mehkemkirineka adîlane, hene.
Serfa Kurmancî
Serfa Kurmancî, pirtûkeke Eliyê Teremaxî ye. Rêzimana erebî, bi kurdî şirove dike. Tê de 33 xal hene ku her yekê awayekî cuda yê rêzimaniyê eşkere kiriye, minakan ji zimanê erebî û farisî wergirtine û bi kurdî re rûqal kirine. Ev pirtûk di medreseyên Kurdistanê de bi dersîtî hatiye xwendin.
Elî Cewan
Elî Cewan (farisî: علی جوان‎,  ‘Ali Javān; jdb. 26ê kanûna pêşîn a 1926an) fizîknasekî îranî ye. Wî fîzîka kuantûm gellekî pêşxist û li ser spektroskopî jî xebatên girîng kirin. Di sala 2007an de di Lîsteya 100 Mirovên Herî Zana de ket dora 12an.
Azadiyên bajarwerî
Çemk anko têgeha fermî ya azadiyên bajarwerî li sala 1215ê di Magna Kartayê da hatiye. Di hemî demokrasî anko dozenên cîhana bajarwera evro da, hukmet û qanûn, hema bi nav jî bit, jibo parastina azadiyên bajarwerî hatine pê. Bi gotineka dî, hemî welatî berpirsyarên parastina van azadiyan in.
Gozlî
Gozlî, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Gûranî (Kelhurî)
Gûranî devokek zaravaya kurdî ya kelhurî ye. Bitaybet kurdên yarsan, ên bêeşîr ji devoka xwe re gûranî dibêjin. Lêbelê zimannasên Evrupeyî vî navî li Hewramî kirine.
Vermand
Vermand, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Ismail Özen
Ismail Özen, (jdb. 25ê çiriya paşîn a 1981an, li Hamburg, Almanya) menajerê boksvaniyê ku berê boksvan bû. Ew bi eslê xwe kurdê elewî ye.
Jiyan
Ismail Özen kurdê elewî ye, ew li Altona navçeya Hamburgê mezin bû. Ji sala 2009an û pê ve ew di 14 cengan de wekî pisporê boksê şer kir, ku ji wan duwanzdeh cengan qezenc kir û du cengan winda kir. Ew di sala 2013an de komeleya "Kampf deines Leben" damezrand, ku di nav yên din de ciwanan jî bi alîkariya reklamên werzîşê li cihên pirsgirêkên civakî dixebite.
Di destpêka sibata 2019an de, Özen ragihand ku pasaporta wî ya Tirkiye ji aliye Konsulxaneya Giştî ya Hambûrgê ve ji hêla dadgehê ve dest danîne ser ji ber ku ew li dijî wî ferman daye. Li gorî wî, sedemên girtinê nehatiye ragihandin. Özen rexnegirê Serokkomarê Tirkiyê Recep Tayyip Erdogan e û ji hingê ve serlêdana hemwelatîbûna Almanyayê kiriye.
Jiyana kesane
Özen di tîrmeha 2016an de li nêzîkî Hamburgê bi Janina Otto, keça xwediyê karîger Michael Otto re zewicî û ji hezîrana 2019an û vir ve wek Ismail Özen-Otto tê navandin.
Ûzelg
Ûzelg an îsfend an espender gihayeke çolê ya Kurdistanê ye. Ew giha nayê xwarin. Toximê ûzelgê di dêzi re dikin wek xemlekê çêdikin. Wê ji bo ji nezerê parastin li malan daridixin.
Duclair
Duclair, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Artîşok
Artîşok (Cynara scolymus), riwekek ji famîleya stêregulan e. 50-150 cm bilind dibe, di pêjgehan de tê bikaranîn. Riwekeke pirrsalane ye. Ji parevên Deryaya Navîn, bakurê Afrîka, Îran û Kurdistanê belav bûye.
Herçendî di pêjgeha kurd de tê bikaranîn jî, li Kurdistan çandiniya wê nakin. Sedemê herî mezin şer e ku rewşa asayî xirab kiriye. Li Îtalyayê ji artîşokê lîkoran çêdikin. Di sedsala 15em de derbasê Brîtanya û bakurê Ewropayê bûye.
Di warê tenduristiyê de
Pelên wê bê qemçik in. Bo kîsikê zirav, cegerê tê pêşniyarkirin. Alkol, nîkotîn û bezê ji kêm dike, asta amonyak û kolesterolê dadixîne. Ji aliyê vîtamînên A û B dewlemend e. Kepîrgirtina damaran (ango tengbûna damaran) dereng dixîne, agirê laşê dadixîne. Bo ba, zerika zer û zerika reş, şaneyên tûreyê, pêşîlêgirtina vartoyiyê (vîrik, îshel) bikêr e.
Mawîlyan
Mawîlyan, gundekî nahiya Xelîfan a bi ser navçeya Soranê ve ye li parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê).
Spraitbach
Spraitbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Şeyda Hewramî
Şeyda Hewramî (1784 - 1852) di sedsala 18an de li Kirmanşanê hatiye dinyayê helbestvanekî kurd bû.
Xizêmok
Xizêmok an jî xizêmoke, kulîlkek di malbata beybûnan (Asteraceae) de ye. Navên wê ya din qalişk û talûşk in. Ew li dinyayê herêmên hevsan de bi taybetî mêrg, kêlekê rê, beravê û kêlekê avê û axên şil de hêşîn dibe. Taraxacum officinale wekî kinif tê hesibandin bi taybetî cihên mêrg û kêlekê rê.
Lê belê hin caran  jî bijişkiya giyayî de wek derman tê amadekirin. Xizêmok gelemperî bi kulilkên xwe ya zerrîn xwaş tê naskirin. Serê çîçeka wê ya zer demek şunda diqulipe dibe gilover, wek topekî zîv tê xuyandin û bi ba va hemu rîşêyê wê belav dibe.
Taybetmendiya xizêmokê
Belgên wê 5-45 cm dirêj û 1-10 berfirehî, bi şeklê lakêşe e û hekî dibe û ji serî belgesi heta bin pêkokê hedî hêdî teng dibe.
Fêkiya wê re cypselae (Sîpsela) tê gotin û bi rengê ji kesk û qehwerengîya zeytûne heta gewr dibe. Şeklê wan oblanceoloid e û 2-3 mm dirêj in û nikilên zirav le da heye. Fêkiya wê de ji 4 heta 12 parsû hene. Kenarê parsûyê tûj e. 24-40 cot kromozomê  wan heye caran jî hin 16-32 cot in.
Ekolojî
Welatê xizêmokê Asya û Ewropa ye. Amerîkayê wek berhema xwarinê hat itxal kirin û pişt re di nav bajarên Amerîkayê de belav bû.
Dermanê Giyayî
Xizêmok li Ewropa, bakûrê Amerîka û Çînê di bijîşkiya kevneşopî de tê bikaranîn
Bêjenasî
Navê Taraxacum ji peyva erebî taraxşaqun an jî taraxşagog hatiye afirandin. Wateya ‘’taraxşaqun’’ giyayê tehl e. Her wekî peyvê yewnanî jî Ταρραξος (tarraksos) (ku wateya wî "qesirandin" e) tê hesibandin.
Kevirê sedrencê
Di lîstika sedrencê de 16 kevirên spî û 16 kevirên reş tên bikaranîn. Navên keviran ev in:
Ober-Mörlen
Ober-Mörlen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Wetteraukreis li Hessen, Almanyayê ye.
Eniya Rizgariya Neteweyî ya Kurdistanê
Eniya Rizgariya Neteweyî ya Kurdistanê, di newroza sala 1985'an de hate avakirin. Piştî ku PKK stratejîya xwe guherand ERNK hate feshkirin û di dewsa wê de Yekîtiya Demokratîk a Gelê Kurd (YDK) hate avakirin ( 2-10 gulan 2000 )
Siyavan, Şino
Siyavan gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 469 kes (91 malbat) bûn.
Chaignay
Chaignay, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Koşkar (masî)
Koşkar masiyekî çemê Firat e. Li dor dêv wek simbêlan goştin heye. Qasî du bostan gir dibe.
Sabah Kara
Sabah Kara şaîr, nîvîskar û wergêr e. Sabah Kara di sala 1960'î de li Nisêbîna Mêrdînê hatiye dinê. Di gelek kovaran da xebitîye û berpirsîyatiya wan kirîye. Sabah Kara di derketina kovara Nûbiharê de cî girtiyê û bi salan berpirsîyarê giştî yê kovarê bûye. Heta niha bi qasî 25 kitêb bi zimanê tirkî û kurdî derxistîye.
Gumayik
Gumayik, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Tecno Mobile
Tecno Mobile, şîrketek hilberîna têlefonên destan e ku navenda şîrketê li bajarê Shenzhen a Çînê ye. Tecno Mobile di sala 2006 de hate damezrandin û yek ji pargîdaniyên Transsion Holdingsê ye.
Tecno Mobile karsaziya xwe li bazarên wekê Afrîka, Rojhilata Navîn, Asyaya Başûr, Amerîkaya Latîn û li bazarên Ewropaya Rojhilat daye destpêkirin.
Dîrok
Di sala 2016an de, Tecno Mobile ket bazara têlefonên destan ên Rojhilata Navîn. Tecno di sala 2017an de, ket bazara Hindistanê û ji bo Hindistanê dest pê telefonê xwe yên ji bo Hindistanê bû hilberand. Pargîdanî di destpêkê de li Rajasthan, Gujarat û Punjab dest pê kir û heya kanûna sala 2017an li seranserê welatê belav bû.
Pargîdanî ji xeynî Afrîka û Hindistanê, li ser bi nifûsên mezin û ku hêza kirîna wan kêm in lêkolîn kir. Di sala 2017an de ket bazarên Bengladeş, Nepal û li Pakistanê dest bi firotinên ceribandinê kir. Tecno Mobile hêj jî hewl dide ku bikeve nav bazara Pakistanê û dest bi firotana xwe ya online bi navgîniya kanalên e-bazirganî yên cihêreng û tevî malpera xwe dest bi firotina bike.
Mala Dengbêjan
Mala Dengbêjan a Amedê, projeyeke dengbêj û kevneşopiya dengbêjiyê ye ku di 30'ê gulana 2007'an de li Amedê dest pê kir. Armanca vê projeyê xwedîlêderketin û parastina dengbêjan û kevneşopiya dengbêjiyê ye û di çarçoveya projeyê de ji dengbêjên Diyarbekrê re Mala Dengbêjan hat avakirin.
Xaniyê ku tê de Mala Dengbêjan cih digire xaniyekî kevn û dîrokî yê Amedê ye.
Salim
Salim an jî Ebdurehman Begê Sahêbqiran (1800 Silêmanî, 1866) helbestvanekî kurd yê bi ziravê soranî bû. Bi soranîkî (عەبدولڕەحمان بەگی ساحێبقران) Ew ni nave Salîm ve jî hatiye nas kirin.
Hacî Eyûb
Hacî Eyûb, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Winterburg
Winterburg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Kumzarî
Cih
Navê Kumzarî ji gundê çiyayî yê dîrokî yê dewlemend Kumzarê tê. Ziman du komên sereke yên axiveran hene, yek li her aliyekî  Tengava Hurmiz : ji hêla hoza Şihuh a nîvgirava Musandam  û ji hêla civata Larakî ya  Girava Larak  li Îranê. Li Nîvgirava Musendam, gelheya Kumzar li Oman, li gundê Kumzar û li çaryeka Xesab ya ku bi navê Harat al-Kumzari tê zanîn kom dibe.Wekî din, Kumzarî li Dibba û gundên peravê yên Elphinstone û Malcolm Inlets tê dîtin.Ew zimanê zikmakî yê masîvanan e ku ji neviyên yemenî zeftkarê yemenî yê Omanê, Malek bin Feham in. Li ser bingeha delîlên zimannasî, hebûna Kumzarî li herêma Erebistanê berî zeftkariya mislimanan ji herêmê di Sedsala 7an PZ de heye.
Verneuil-sous-Coucy
Verneuil-sous-Coucy, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Yekîtiya Demokratîk a Gelê Kurd
Yekîtiya Demokratîk a Gelê Kurd (YDK) di 2-10 gulan sala 2000î de di dewsa ERNK de hate avakirin.
Kulîlka Nîsanê
Kulîlka Nîsanê pirtûka helbestan ji aliyê Şêx Edhem Berzanî ve di 1976an de li Bexdadê hatiye nivîsandin. Dema Şêx ev pirtûk nivîsiye, temenê wî 14 sal bûye. Pirtûk ji aliyê Zeynelabidîn Zinar ve hatiye veguhaztin bo tîpên latînî û di 08/2010an de ji aliyê Pencînar Weşanxaneya Çanda Kurdî ve li Stockholmê hatiye weşandiye. Di pirtûkê de  24 sernavên babetcihê hene ku her yekê hunerekî di helbesta kurdî de afirandiye.
Stödtlen
Stödtlen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Limeshain
Limeshain şaredariyeke navçeya (Landkreis) Wetteraukreis li Hessen, Almanyayê ye.
Girrawê
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Girrawê 48 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 8 e.
Masiyê keran
Masiyê keran masiyekî avê bêxa ye. Ew yî reng tarî ye û qasî pêçiyeke biçûk e. Bi tehtan va dizeliqe bi tiştên nav kevz û gîhayên bina evê xwedî dibe. Masiyê keran wer şûtonekî ye lê dîsa jî ji xafil da meriv kane bi destan bigre.
Încexizir
Încexizir, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Brueil-en-Vexin
Brueil-en-Vexin, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Koordînasyona Civaka Demokratîk a Kurdistan
CDK ( Civata Demokratîk a Kurdistan ), di 12-21 Pûşper 2004an de li Ewropayê di dewsa YDKê de hate avakirin.
Wangari Maathai
Wangari Muta Maathai (z. 1'ê avrêlê 1940 li Nyeri, Kenya - m. 25'ê rezberê 2011 li Nairobî, Kenya) zanyareke kenyayî bû. Ji sala 2002'an û vir de berdevka wezîrê karê xwezaparêziyê bû.
Wê ji ber xebatên xwe yên bo aştiyê, di sala 2004'an de Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye. Ew yekemîn jin a ji parzemîna Efrîqayê bû ku Nobel digirt.
Chailly-sur-Armançon
Chailly-sur-Armançon, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Sîbyan
Sîbyan gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 109 kes (21 malbat) bûn.
Boçreş
Boçreş masiyekî çemê Firat e. Qasî bostekê du bostan gir dibe. Serê boçê xwe wek reş e. Navê wî ji wir tê.
Destpêka edebiyata kurdî (pirtûk)
Destpêka edebiyata kurdî pirtûka Mehmed Uzun e. Di derbarê Wêjeya kurdî hatiye nivîsandin, berhem ji 88 rûpelan pêk tê. di sala 1992an de ji aliyê weşanxaneya Beybûn ve hat çapkirin.
Naveroka pirtûkê
Pirtûk ji 108 rûpelan û van beşan pêk tê :
Çavkanî
Mehmed Uzun (1992). Destpêka edebiyata kurdî: lêkolîn. Enqere: Beybûn.
Mehmed Uzun, Destpêka edebiyata kurdî, ISBN 9752733695
Şah (sedrenc)
Şah yek ji kevirên sedrencê ye, yê herî girîng e. Şah roj û hêzên zagon û rêkûpêkiyê sembolîze dike.
Adnan Durmaz
Adnan Dûrmaz (1957), helbestvanê tirk û mamosteyê wêjeyê.
Verneuil-sur-Serre
Verneuil-sur-Serre, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Deravê Rojhilatê ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
Deravê Rojhilatê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li gorî dîroknasên tevî ku cîhêrengiya li Deravê Dewletên Yekbûyî di bakurê Okyanûsa Atlantîk de ye. Vê herêmê jî wek Qiraxê Rojhilatê li Deravê Atlantîkê tê zanîn. Deravê dewletên ku bi girî li ser Okyanûsa Atlantîk in, ji bakûr, ji başûr, Maine, Nû Hampshire, Massachusetts, Rhode Island, Connecticut, New York, Nû Jersey, Delaware, Maryland, Vîrjînya, Karolînaya Bakur, Karolînaya Başûr, Georgia û Florîda in.
Kurdistanclub
Kurdistanclub malpereke folklorî ji herêma Efrînê ye.
http://www.geocities.ws/kurdistanclub/index.htm
Kurdistanclub]
Nihal Yalçın
Nihal Yalçın, (, li Stembolê, Tirkiye) lîstikvaneke kurd e ku bi eslê xwe ji Dêrsimê, Bakurê Kurdistanê ye. Nihal Yalçın, di sala 2021ê de xelata lîstikvana herî baş a jina salê ya Festîvala Fîlman a Pirteqala Zêrîn a Antalyayê wergirt.
Kariyera wê
Nihal Yalçın bi eslê xwe keça malbatekî ji Dêrsimê ye. Piştî perwerdeya xwe ya li Konservatuara Dewletê ya Zanîngeha Stembolê beşa lîstikvaniyê qedand, li Zanîngeha Bahçeşehirê lîsansa xwe ya masterê ya lîstikvaniyê wergirt. Lîstikvaniya xwe ya yekem di sala 2005an de di fîlmê bi navê Hacivat Karagöz Neden Öldürüldü? ("Hecîfat û Qeregoz çima hatine kuştin?") di rola Zeyno Bacı ("Xwîşka Zeyno") de wergirtiye. Di dansala dawî ya rêzefîlma Aliyê Ewropayê de jî navê rola "Meryem" lîst. Nihal Yalçin, bi rola xwe ya "Açılay" ku yek ji lîstikvanên sereke yên rêzefîlma Yalan Dünya ("Dinyaya Derewîn") a ku Gülse Birsel nivîsandiye û derhêneriya wê Jale Atabey kiriye, hatiye naskirin.
Yalçın, di beşa "Life Sux" ya bernameya Disko Kralı ya Okan Bayülgen de derket û di sala 2011an de di lîstika reklamê ya kompaniya pizzafiroş a Little Caesars de rol werdigire. Yalçin di 2012an de li Tirkiyeyê bi stranên soundtracka fîlma Kurtuluş Son Durak Bir Mumdur ("Yek Mumik"), Dertler benim olsun ("Derd yên min bin") û Ne kadar güzelsin ("Tu çiqas xweşik î") gelek serketî bû.
Şîrîn Ebadî
Şîrîn Ebadî (îngîlîzî: Shirin Ebadi, farisî: شیرین عبادی‎ [ʃiːˈriːn ebɔːˈdiː]; * 21'ê pûşperê 1947 li Hemedan, Îran) yek ji dadnas û çalakgerên mafê mirovan ên Îranê ye. Wê di sala 2003'î de wekî yekem jinekî misilman Xelata Nobel a aşitiyê wergirt.
Azadî (siyaset)
Azadiyên siyasî maf an şiyana biryardana çarenivîsa xwe ye ko derbirînê ji viyana kesanî dikit.
Coreyên azadiya siyasî
Têgeha azadiyê gelek girêdayî têgehên azadiyên bajêrwarane û Mafên Mirovan ye. Welatên demokratîk bi gelek awayan gelek azadiyên welatiyan diparêzin. Hindek ji wan azadiyan ev in:
Famîleya dendûreşkan
Famîleya dendûreşkan, famîleya amoşkeran, famîleya balîcanan (Solanaceae) famîleyeke riwekan e, di koma dendûreşkan (Solanales) de cih digire. Li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) tê hejmartin. Li Kurdistanê jî gelek ji endamên vê famîleyê diçên.
90 heya 100 cins, bi qasî 2.300 cureyên vê malbatê hene. Di vê malbatê de cinsê (celeb) herî mezin Solanum e ku 1000 heya 2.300 endamên vê cinsê tên hejmartin. Gelek ji endamên vê malbatê bo xwarin û xemlê tên çandin. Ji dendûreşkê re, hilûtirşik, tiriyê rovî, dirik jî dibêjin.
Koteka
Koteka, Kotkan (bi tirkî: Yakacık), gundekî bi ser navçeya Erxeniya Diyarbekirê ve ye.
Geroşla
Geroşla, gundekî girêdayê navçeya Egîn a Erzînganê ye.
Untergriesbach
Untergriesbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Passau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Cleveland
Çavkanî
Malpera fermî
Xwendina Medresê
Xwendina Medresê pirtûkekî Zeynelabidin Zinar e. Lêkolînek e ku li ser Medreseyên Kurdistanê hatiye kirin. Rewşa wan bi awayekî kurtedirêj û domandina li xwendinê hatiye şirovekirin. Ji du beşan hatiye holê, yek rewşa xwendinê û ya din pirtûkên ku dihatin xwendin bi nav û navê nivîskarên wan ve eşkere kiriye.
Versigny, Aisne
Versigny, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Doktor Kasor
Doktor Kasor di sala 1960an de li gundê Hertayê ji dayîk bûye. Li gundê xwe dibistana sereta xwendiye. Dibistana navîn û liseyê li Pasûrê temam kiriye. Li Zaningeha Dîcle Beşê tenduristiya dev û diranan qedandiye. Ji sala 1986 ve li navenda Amedê doktorî dike. Heta niha di kovara Mizginê de li ser tenduristiya dev û diranan gelek nivîsar nivîsandiye. Doktor Kasor li dibistana gundê xwe pirtûkxaneyek avakiriye.
Marcus Aurelius
Marcus Aurelius ( – ) navbera salên 161 û 180 de împaratorê Romayê bu. Him jî navbera filozofên stoayî de bu. Marcus împaratora dawî li nav Penc Împaratora Baş û împaratora dawî ya Pax Romana(demên ku li împaratorîya Romayê de şer zef kême an tunebu û aştî hebu ) bu. di salên 140,145 û 161 de wek Konsûl xizmet kir.
Meymûnê Kurdî
Meymûnê Kurdî an Ebû Bûseyr an jî Meymûn Elkurdî kurê Cabanê Kurdî ye. Tê gotin ku di dewra Muhemmed pêxember de bûye misilman. Lê li gorî hin çavkaniyan ew tabîûn e. Bernavka wî Ebû Bûseyr e. Meymûn tê wateya bixêr an pîroz
Di derbarê jiyana wî de agahî kêm e.
Taberanî jî di berhema xwe ya bi navê "el-Mucemu's-Saxir û el-Mucamu’l-Ewsat" de navê Meymûn el-Kurdî aniye ziman.
Chambain
Chambain, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Grenoble
Grenoble bajarekî li başûrê-rojhilatê Fransa ye, parêzgerê ya Isèreê ye. Ev piştî Lyonê li duyemîn metropola herêmî ya Rhône-Alpes e. Grenoble üniversite şehridir.
Täferrot
Täferrot şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Şalyar (sedrenc)
Şalyar yek ji kevirên sedrencê ye. Şalyar heyv û azadiya livînê sembolîze dike.
wezir
Écrainville
Écrainville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Kefenrod
Kefenrod şaredariyeke navçeya (Landkreis) Wetteraukreis li Hessen, Almanyayê ye.
Çiyayê Shishaldinê
Çiyayê Shishaldinê, (bi îngilîzî: Mount Shishaldin) çiyayekî stratovolkan e ku li girava Unimakê, Alaskaya DYAyê ye.
Dîroka çalakbûnê
Li Çiyayê Shishaldinê di sedsalên 19 û 20an de gelek teqînên volkanîkên tomarkirî pêk hatiye. Dibe ku çend raporên çalakîyên volkanî li deverê, di sedsala 18an de behsa Shishaldinê jî dikin. Li Shishaldinê 24 teqînên piştrastkirî yên AVO'yê hene. Bi teqînan (piştî Akutan û Pavlofê) çiyaya sêyemîn a herî zêde ye ku teqînên volkanîk lê pêk hatiye. Teqînên herî dawiyên Çiyayê Shishaldinê di salên 1995-96 û 1999an de bûn. Ji teqîna 1999an vir ve bi erdhejên volkanîkî yên pir kêm (bi piranî di binê pileya 1 de) bi gelemperî 1-2 xulekan carek de çalakiya sîsmîkî didomîne. Di vê dema çalakiya sîsmîk a ne teqiyayî de hilmê disîle, her 1-2 deqeyan careke rû dide.
Çîrokên Gelerî (pirtûk)
Çîrokên Gelerî pirtûka Xalid Sadinî ye.
Girdeberdan
Girdeberdan, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Çîrokên Gelerî (pirtûk)
Berhevkare van çîrokan di navbera salên 1992 - 2002’yan de di zîndane de maye û we demê ji hundir ev çîroken ku ji çavkaniyen curbecur berhev kirine û ji derudora xwe bihistine şandiye navenda Nubihare. Bi vî awayî gelek Çîrokên ku di ve kitebe cih digrin di wan salan de bi nave "Çîrokên Gelerî" di jimaren curbecur yen Nubihare de weşiyane.
Girdeberdan
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Girdeberdan 102 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 17 e.
René Cassin
René Cassin (jdb. li Bayonne; m.  li Parîs) dîplomat û dadnasekî fransî bû. Xwedî gelek payeyan bû.
Sala 1968î bo amadekirina wî ya Danezana gerdûnî ya mafê mirovan, Xelata Nobel a aşitiyê dane wî.
Kamera
Dîrok
Kamerayên di sedsala 19em de bi yekbûna teknolojîyê optîk û kîmya hat derketin. Kamerayên kevn, mekanîk bû zehf giran bû û nehat kişandin. Di van sala de wêneyên li ser lewhe tên pêl kirin. Wêneyên kevn bê reng bû, reş û sipî bû. Wêneyê herî pêşîn, di sala 1827 de, lewheya metal bi madeya kîmyawî hat rû kirin. Paşê, bi şewl wêne li ser lewhe çêdibe.
Kamerayên nûjen
Kamerayên nûjen bi peresîn dewreyên elektronîk bu erzantir. Ji bo cihên tarî, Filaşê Wênekêş jî hat veserkirin.
Malîkan
Malîkan, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Sofyan, Şino
Sofyan gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Mandriva
Mandriva navê nû yê Mandrake ye. Mandriva dîstrîbusyoneke Linuxê ye.
Sirî Xanim
Sirî Xanim (jdb. 1814 Amed - m. 1877 Stembol) helbestvana kurd e. Bi zimanê kurdî û tirkî helbest nivîsandiye. Helbestên wê yên kurdî vê gavê nehatiye bidestxistin. Navê wê yê rastî Rahîle bû û ew ji Amedê bû.
Sirrî Xanima Amedî ji malbatek dewlemend bûye. Perwerdeya kurdî, tirkî, farisî û erebî girtiye. Navê bavê wê Ehmed û navê diya wê Fatima ye.
Sirî Xanima Amedî sala 1870î de çûye Bexdadê geriyaye.
Weinsheim, Bad Kreuznach
Weinsheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Joseph Kony
Joseph Kony (jidayikbûn nêzîkî  1961), terorîstek xiristiyanî ye ku ji Tebaxa 1987-an vir ve serokê Artêşa Berxwedana Xudan (LRA) ye. Kom ji hêla Neteweyên Yekbûyî, Yekîtiya Ewropî û gelek hikûmetên dinve wekî komek terorîst tê destnîşankirin. Di 1987 de, wî Artêşa Berxwedana Xudan ava kir, bi armanca hilweşandina hukûmeta Ugandayê ya laîk û damezrandina dewletek Xiristiyan ji bo ku tenê xiristiyan tê de bijîn.
Çiyayên Zinarî
Çiyayên Zinarî, jî wekî Rocky tê zanîn, çiyayekî mezin û mezintirîn pergala çiyayên li Amerîkaya Bakur e. Çiyayên Zinarî bi qasî 3000 mi li dûrahiya xêzek rasterast ji beşa herî bakur a rojavayê Kanadayê heta Nû Meksîkê ya li başûrê rojavayê Dewletên Yekbûyî dirêj dibin. Li gorî pênaseyên cihêrengên di navbera Kanada û Dewletên Yekbûyî, termînala bakurê Kolombiyaya Brîtanî ve Rêzeya Termînala başûrê Çemê Liard û rojhilatê Xendekê ye, an jî li zozanên bakurrojhilatê Rêzeya Brooks û Çiyayên Brîtanî rû didin. Peravên Deryaya Beaufortê di navbera Çemê Canning û Çemê Firthê li seranserê sînorê Alaska û Yukonê ye. Xala wê ya herî başûr nêzikî devera Albuquerque ye, ku li tenişta Rio Grande û bakurê Çiyayê Sandia-Manzano ye. Ji ber ku beşa herî rojhilat a Kordîlera Amerîkaya Bakur e, Zinarî ji Rêzeya Kaskadê û Sierra Nevada ya tektonîkî ciwantir cuda ne, ku her du jî li rojava dûr in.
Kratera Ebûlfida
Kratera Ebûlfida navê kraterekî li ser heyvê ye ku bi navê zanistvanê kurd Ebûlfida ve hatiye binavkirin.
Çiyayên Zinarî
Erdnîgarî
Çiyayên Zinarî bi beşa herî rojhilat a Kordîlera berfireh a Amerîkaya Bakur e. Ew bi gelemperî wekî ji Çemê Liard li Kolombiyaya Brîtanî dirêj dibin û têne li başûr ber bi Çemê Pecosê, herwiha şaxek ji Rio Grande ya li Nû Meksîkê ve tê destnîşan kirin. Pehniya Kevir ji 110 heta 480 km diguhere. Çiyayên Zinarî li navenda Amerîkaya Bakur xwediyê lûtkeyên herî bilind in. Çiyayê herî bilind a rêzê Çiyayê Elbert e, ku bi qasî 4.401 metroyan li ser asta derya ye. Çiyayê Robsonê li Kolombiyaya Brîtanî bi qasî 3.954 metroyan xwediyê lûtkeya herî bilind a Kevirên Kanadayê ye. Qiraxa rojhilatê ya zinaran bi awayekî dramatîk li ser Deştên Navxweyî yên Amerîkaya Bakur, di nav de Çiyayên Sangre de Cristo yên Nû Meksîk û Kolorado, Rêzeya Eniyê, Rêzeya Çemê Windê û Çiyayên Big Horn ên Wyoming, Rêzeya Absaroka - Beartooth û Beriya Çiyayê Rocky ya Montana û Rêzeya Clark a Alberta bilind dibe.
Keskesor, Norgeh
Keskesor (tirkî:Ayçukuru), gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.
Mîraciyan
Mîraciyan, gundekî bi ser navçeya Rewandizê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Joseph Kony
Jiyan
Dema em li kampanyaya tundûtûjiyê ya artêşa wî dinêrin, hêzên xiristiyan ên Kony berpirsiyarê mirina zêdetirî 100,000 kesan û revandina herî kêm 60,000 zarokan ji bo leşkerkirinê bûn. Gelek hovîtîyên ku hatine kirin tecawizkirina keçên ciwan û revandina wan ji bo bikaranîna koleyên seksê jî hene.
Çiyayên Zinarî
Geştiyarî
Her sal deverên sehne yên Çiyayên Zinarî bi mîlyonan geştiyar dikişînin. Zimanê sereke yên Çiyayên Zinarî îngilîzî ye. Lê di nav zimanên spanî û yên xwecihî de jî beşên zimanî hene.
Joseph Kony
Jiyan
Di Nîsana 2017-an de, hukûmetên Dewletên Yekbûyî û Ugandayê hewildanên ji bo dîtina Kony û şerê li dijî LRA qedandin, û diyar kirin ku LRA êdî xeterek girîng a ewlehiyê ji Ugandayê re nekiriye. 60 jin û 42 zarokên wî hene.
Çiyayên Zinarî
Geştiyarî
Mirovên ji çar aliyên cîhanê serdana wan deveran dikin ku bimeşin, kamp bikin an jî bi werzîşên çiyayî re mijûl bibin. Di demsala havînê de, mînakên balkêşên geştyarî ev in:
Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê:
Li Kanadayê rêza çiyayên parkên neteweyî wisa ne:
Parka Neteweyî ya Glacier li Montana û Parka Neteweyî ya Gola Waterton ya li Alberta bi hevdu re sînordar in û bi hev re wekî Parka Aştiyê ya Navneteweyî ya Waterton-Glacier têne zanîn.
Di zivistanê de, kaşe balkêşiya sereke ye, bi dehan deverên kaşe û seyrangehên Çiyayên Zinarî.
Li tenişta Çiyayên Kolombiya yên li parêzgeha Kolombiyaya Brîtanî seyrangehên sereke yên wekî Panorama û Kicking Horse û herwiha Parka Neteweyî ya Çiyayê Revelstoke û Parka Neteweyî ya Glacier hene.
Zinarên li Kolombiyaya Brîtanî gelek parkên parêzgehê ya herî mezin û herî berbiçav Parka Parêzgeha Çiyayê Assiniboine, Parka Parêzgeha Çiyayê Robsonê, Parka Parêzgeha Çiyayê Zinarî ya Bakur, Parka Parêzgeha Kwadacha Wilderness, Parka Parêzgeha Çiyayê Stone û Parka Parêzgeha Gola Munçoyê hene.
UNICEF
UNICEF yan jî Fona Alîkariya Zarokan a Navneteweyî ya Neteweyên Yekbûyî, (bi îngilîzî: United Nations International Children's Emergency Fund) fona zarokan a Neteweyên Yekbûyî û ajanseke Neteweyên Yekbûyî ye ku berpirsiyar e jibo peydakirina alîkariyên mirovahî û geşepêdan û rewşa zarokan li seranserê cîhanê dişopîne. Ajans di nav rêxistinên civakî yên herî berbelav û naskirî de ye ku li seranserê cîhanê li 192 welat û deveran çalak e. Xebatên sereke yên UNICEFê; peydakirina vakslêdan û pêşîlêgirtina nexweşiyan, birêvebirina dermankirina zarok û dayikên bi nexweşiye HIVê, zêdekirina xwarina zaroktiyê û dayikan, başkirina paqijiyê, pêşvebirina perwerdehiyê û peydakirina alîkariyên awarte ji bo bersivdana karesatan e.
UNICEF cîgirê Fona Awarte ya Zarokan a Navneteweyî ya Neteweyên Yekbûyî ye ku di 11ê kanûna pêşîn a sala 1946an de, li New Yorkê, ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve hatiye damezrandin. Di heman salê de, Civata Giştî ya Neteweyên Yekbûyî UNICEF damezrand ku xebata alîkariyê ya piştî şer bêtir sazûman bike. Di sala 1950yan de qada erca wî hate berfirehkirin ku hewcedariyên demdirêj ên zarok û jinan, nemaze li welatên ku di asta pêşketine de ne, çareser bike. Di sala 1953an de, rêxistin bû beşek daîmî ya Sîstema Neteweyên Yekbûyî û her çend kurteya navê xweyê orîjînal biparêze jî navê saziyê bi forma xwe ya heyî hate guhertin.
Xebatên UNICEFê kêm be jî li Başûrê Kurdistanê heye. Mixabin ev sazî li dijî parçeyên din ên Kurdistanê bêdengiyê de ye. Bi taybetî li Bakurê Kurdistanê heya niha bi sedan zarok ji aliyê hêzên dûgelê ve hatine êşkencekirin, kuştin û birîndarkirin. Herwiha xebata zarokan jî ne qedexe ye û pirraniya zarokên Kurd rûyê dibistanê nabînin.
Yekkirina statûya keç û lawan, pêşîlêgirtina xebata zarokan, bidawîkirina pêkutiyên seksûel ên li dijî zarokan, bidawîkirina lêdana dê (mader) û zarokan, bidestxistin û nomîzekirina mafê perwerdeyê, qedexekirina çekgirtina zarokan hwd gelek peywidariyên FAZNYê hene. Sala 1965'î Xelata Nobel a aşitiyê werdigire.
Destpêk
Di destpêka îlona sala 1943an de pisporê tenduristiyê yê Polonî Ludwik Rajchman, jibo ku xizmetek tenduristiyê di nav rêxistina navneteweyî ya pêşerojê de bê kirin, di gotareke xwe de ku di Cîhana Azad de bi sernavê "Xizmetek Tenduristî ya Neteweyên Yekbûyî - Çima na?" nivî. Ludwik Rajchman her weha "baca tenduristiyê" ku ji aliyê dewletên endam ve tê dayîn, pêşniyar kir.
Di dawiya UNRRAyê de, Rajchman pêşniyar kir ku fonên xwe yên mayî ji bo bernameyek xwarina zarokan a sûdmendê fonên Dewletên Yekbûyî bikar bîne. Rêxistin bi biryara 57(I) ya Lijneya Giştî ya Neteweyên Yekbûyî di 11ê kanûna pêşîn a sala 1946an de hat avakirin û navê United Nations International Children's Emergency Fund (UNICEF) (Fona Alîkariya Zarokan a Navneteweyî ya Neteweyên Yekbûyî) li rêxistinê hate kirin. Wekî serokê rêxistinê ya yekem, Rajchman Maurice Pate ji Komîsyona Alîkariyê li Belçîkayê hate hilbijartin ku ajansê bi rê ve bibe û "li ser organîzekirina çalakiyekê, fonek ji bo berjewendiya zarokan, bi taybetî jibo zarokên mexdûrên şer bifikire." Rajchman, wek serokê komîteyeke taybet a Neteweyên Yekbûyî û bi piştgiriya La Guardia, Herbert Hoover û Maurice Pate, biryar pêşkêşî Lijneya Giştî kir. Ji ajanseke demkî ya alîkariyê di sala 1946an de ku xwarin û cilûberg ji zarok û dayikên ku ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem ji cihwarê xwe bûne peyda dike, ajans di sala 1953an de bû rêxistina Neteweyên Yekbûyî ya daîmî û hewildanên xwe bi bernameyên giştî yên bextewariya zarokan dirêj kir.
Rêveberî
UNICEF xwe dispêre ofîsên xweyê li welatan dike ku karê xwe bi riya bernameyek hevkariyê ya yekta ku bi hikûmetên mêvandar re hatiye pêşandan dike. Di bernameyê de ji bo bicihanîn û parastina mafên zarok û jinan stratejiyên pratîkî tên pêşxistin. Ofîsên herêmî rêberiya vê xebatê dikin û li gorî hewcedariyê alîkariya teknîkî pêşkêşî ofîsên welat dikin. Rêvebir û rêveberiya giştî ya rêxistinê li navenda wê ya li bajarê New Yorkê tê birêvebirin.