cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jan Axîn
Dîskografî
Kaseta hunermend ya bi navê "Bajar", ji productîona bi navê Ares'ê derket. Ev kaset ji deh stranan pêk tê. Gotin û muzîkên neh stranan jî, ji   aliyê Jan Axîn ve hatiye amadekirin. Jan Axîn di berhema xwe de      enstrumanan bi tarza Rock bi kar aniye. Şêrîniya zimanê kurdî hîs kiriye û berhemên xwe li ser vê bingehê afirandiye. Em dikarin wekî mînakek binîşînin ku, helbesta Baba Tahîrê Uryan, ya bi navê "Delal", hezar sal berê hatiye nivîsandin. Lê Jan Axîn, vê helbesta klasîk bi muzikek nûjen biriqandiye. Wekî din cudatiya vê berhemê û taybetmendiya wê, ji helbestên ku di naveroka vê kasetê de hatine bikaranîn tê. Helbesta helbestvanê Frensî Louîs Aragon, ya bi navê "Evîna bextewar tuneye" û ji helbestvanê Yewnanî Konstantînos Kawafîs, helbesta bi navê "Bajar", bi melodiyên Kurdî hatine neqişandin û ev herdu stran, ji bo guhdarvanên muzîka kurdî jî, wê rêgaheke nû vebike. Ji bo strana "Kerîm lawo çekilmast" jî em dikarin bibêjin ku, di stranê de motîfên Rock, bi awayeke bingeh hatiye bikaranîn. Melodî di nav muzîkê de hatiye mehandin. Û her wiha stranên kasêtê, yên din jî, bi kirasê motîfên rock, li rihê gotin û melodiyên kurdî kiriye. Bi taybet strana "Keçikê bimeş" bi melodiyên kurdî yê otantîk, bes bi şêwazeke nu hatiye xwendin.
Sekulerîzm
Sekulerîzm pêvajoya ji hev veqetandina dewlet û olê ye û di hiqûqê de wek “prensîba veqetandina dewleta civaka sîvîl û civaka olî” û “bêalîbûna dewletê ya di derbarê mezhebên olî de" tê famkirin. Armanca sekulerîzmê fxurtkirina "saziyên giştî an taybet e, yên ku ji dêr û kesayetiyên dînî serbixwe ne".
Sekulerîzm ji du pêvajoyan çêdibe: Yekem, ji pêvajoya derûnî/şexsî ya ji hev veqetandina ol û dewletê, û ya duyem ji laîkbûnê, pêvajoya konkrêt a cudabûna hêza cîhanî ji saziyên olî. Ev têgîn ji aliyê teolog Friedrich Gogarten (1887-1967) ve hatiye çêkirin ji bo lihevhatina dêrên xiristiyanî bi laîkbûna dewletê. Aliyê olî bi gelemperî nêrînên cîhanê yên ku têgeha laîktiyê li ser wan hatiye avakirin wekî îdeolojîk dihesibîne - lê rexnegir jî vê îdîayê wekî îdeolojîyek weha tawanbar dikin.
Sekulerîzm di cîhana îslamî de
Di destpêka sedsala 20an de, di encama mijûlbûna bi ramanên ewropî re, li hin welatên misilman ramanek laîk pêş ket. Li Tirkiyê, piştî serkeftina şerê rizgariyê (1919-1923), Mustafa Kemal Atatürk bernameyeke nûjenkirina sekulerîst da destpêkirin, ya ku ji bo rêberên siyasî yên din li cîhana îslamî bû nimûne. Yek ji navdartirîn ramanwerên laîk ên cîhana îslamî Elî Ebderrezaq bû, yê ku di sala 1925an de pirtûka xwe Îslam û Bingehên Hikûmetê (el-Islām wa-uṣul al-ḥukm) weşand û tê de got ku divê Misilman di hilbijartina pergala xwe ya desthilatdariyê de azad bin, ji ber ku Muhemmed pergalek wiha ava nekiribû û Quran û sinetê jî di vî warî de diyar nekiribû.
Elwendî
Elwendî, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çinarê ye. Du heb mezreyê gund heye. Mezreya Seydekê li başûrê gund, mezreya Şeytanokê li bakurê gund dikeve. Li dora gundê Elwendiyê, gundên wekî Qerqatkê, Bedûlyê, Girê Qazux, Qancoxwazkê, Melkîş, Kanîsipiyê û Caferkê hene. Şêniyên gundê Elwendiyê gelemperî ji herêma Mêrdîn Qoserê hatine.
Erdnîgarî
Dûraniya gundê Elwendiyê ji bajarê Amedê 25 km, ji navçeya Çinarê 13 km ye. Di gund de 2 çemên ji aliyê çiyayê Qerejdaxê tê hene. Ava her dû çem di demsala havînê de kêm dibe. Ev her dû çem xwe ji aliyê Pirareş digêjîne Çemê Dîcleyê. Her wekî din çemekî ku bi navê Xurxurkê tê nasîn di jêra gund derbas dibe. Ev çem ji aliyê başûrê rojavayê gund tê. Ava Xurxurkê di demsala zivistan û di serê biharê de zêde dibe.
Dîrok
Di derbarê dîroka gund de heta niha tu çavkaniyek nehatiye dîtin.
Dîkênî
Dîkênî, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Bard-lès-Époisses
Bard-lès-Époisses, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Partiya Demokrasiyê
DEP yek ji partiyên kurdan ên legal li Tirkiyeyê hatiye vegirtin e. DEP ji rêç û şiveriya HEPê ye. Di de DEP hatiye damezrandin. Yekemîn serokê partiyê Yaşar Kaya bû. Pêkutiyên hovane li dijî partiyên legal ên kurdan tên lidarxistin. Bi sedan endamên partiyên kurdan tên kuştin, windakirin an zîndanîkirin. Heya bigire parlamenterê kurdan jî dikujin. Parlamenterê DEPê Mehmet Sincar ji aliyên hêzên tarî yên dewleta tirk ve tê kuştin. Yaşar Kaya davêjin zîndanê. Dema ew di zîndanê de ye, kongreya partiyê di de Hatip Dicle wekî serok hildibijêrê.
Di de parlamenterên DEPê di derê meclîsa Tirkiyeyê de bi awayekî piçûkxistin tên girtin. DEP di de bi fermî ji aliyê dewleta tirk ve hatiye girtin.
Gelêşim
Gelêşim, gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.
Bouville, Seine-Maritime
Bouville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Hohenstein, Hessen
Hohenstein şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rheingau-Taunus-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Freiburg im Breisgau
Freiburg im Breisgau, bajarekî serbixwe yê Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Baden-Württembergê ye.
Diaobingshan
Diaobingshan, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Liaoningê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 241.431 kesî
Iqdê Durfam
Iqdê Durfam Pirtûka Şêx Eskerî ye ku di 1938an de li gundê Bîrsinê/Egil dest bi nivîsandina wê hatiye kirin û di 1942an de jî temam bûye. Tê de 13 beş û 2584 malik hene. Nivîskar bi helbestkî çîrokên kurdî yên folklorî nivîsîne. Tev bi, nikl, qafiye ne û bi yanzdeh kiteyan dikişin.
Okyanûsa Atlantîk
Okyanûsa Atlantîk li Okyanûsa Mezin şinda duwem mezintir Okyanûsa Cîhan e. Ewê navberê Ewropa û Efrîka di Emerîka de ye. Bi deryayên dor hevre 106,2 milon km² aqarê xwe heye. Xala tê de herî kûr bi 9.219 m Korta Porto Rîko ye. Ji bo ragihandinê navbera Ewropa û Emerîka de, ew deryaya herî pir li ser tê ragihandin e.
Nav
Navê xwe ji Mitolojiya Yewnan de tê. Di Yewnanî de navê xwe Atlantis thalassa ango Derya Atlas bû. Ew nava herî pêş de di Dîroka Herodot de hat dîn.
Sînorên Atlantîk
Atlantîk ê pir li nîvkadiya bakurê cîhanê ye. Sînorên xwe wiha ne; li bakur Cemsera Bakur û Okyanûsa Arktîk, li bakur rojhelat Ewropa, li başûr rojhelat Efrîka,  li başûr Antartîka, li başûr rojava Emerîkaya Başûr, li bakur rojava Emerîkaya Bakur. Ji bo Atlantîk di bakur de derê başûr wek Atlantîka Başûr û Atlantîka Bakur jî tê par ve kirin.
Deryayên Derdorê
Deryayên dor Atlantîk gorî mezin bû ne xwe wiha ne:
Deryaya Bakura Ewropayê (1.380.000 km²), Deryaya Bakur (575.000 km²), Deryaya Rojhelat (413.000 km²), Deryaya Navîn (2.596.000 km²), Deryaya Reş ( 424.000 km²), Deryaya Navîn ya Emerîkayê (4.354.000 km²), kendava Hudson (1.230.000 km²), kendava Baffin û Deryaya Labrador.
Li cem wan deryayan bi kenalê çekirî jî radigîhê deryayan. Kenala Suweyşê Deryaya Sor radigîhîne Deryaya Navîn, Kenala Panama jî Deryaya Navîn ya Emerîkayê radigîhîne Okyanûsa Mezin.
Girav
Heta Emerîka hat dozkirin, hin mirovan zen dikir ku di Okyanûsa Atlantîk de parzemîneke bi navê Atlantîs heye.
Şêwe
Şêwe (bi Îngilîzî: shape) yê tiştekî ku di nav valagehekê de bicîhbûye beşek ji wê valagehe ku ji aliyê sinorên deranî yên wî tiştî ve hatiye dagirkirin.
Sarbanqolî
Sarbanqolî, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Haftbefehl
Haftbefehl an jî Aykut Anhan (jdb. 16ê kanûna pêşîn a 1985an, li Offenbach am Main, Almanya) rapvanekî alman e ku bi eslê xwe kurd e.
Jiyan û pêşveçûn
Anhan, di 16ê kanûna pêşîn a 1985an de li Almanyayê hatiye dinê. Dayika wî ji Gîresûnê û bavê wî bi eslê xwe kurd ji Dêrsimê ye. Bavê wî dema ew biçûk bû xwe kuşt. Di temenekî biçûk de bi karên neqanûnî re mijûl dibû. Demekê li Tirkiyê jiya. Paşê vegeriya Almanyayê û dest bi muzîka rapê kir. Wî dest bi ragihandina navê albûma xwe ya yekem 'Azzlack Stereotyp' kir. Wateya navê 'Biryarê Girtinê' ye. Birayê wî Capo jî raperekî alman e.
Saint-Michel, Aisne
Saint-Michel, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Essenbach
Essenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landshut li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Sûlûmûr
Sûlûmûr, gundekî girêdayê navçeya Cîmîn ya Erzînganê ye.
Volxheim
Volxheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Kanî Yilmaz
Faysal Turnaci (Faysal Dunlayici, Kanî Yilmaz) (jdb. 1950 li Serê Kaniyê ya Rihayê - m. 11ê sibatê 2006 li Silêmanî) endamê kevn yê PKK û yek ji damezranêrên PWD bû. Di roja 11ê sibata 2006an de li Silêmaniyê (Herêma Kurdistanê, Îraq) hat kuştin.
Jiyan
Eslê wî ji gundê Tixûbê ye. Di Sala 1975 tevlî PKKê dibe. 12ê gulanê 1980 tê girtin û heya sibata 1989ê li zîndanê dimîne. Bi serbestberdanê ve dîsa tevlî PKKê dibe.
Di nava salên 1992 - 1992 li rojhilata navîn, di baregehên PKKê de dimîne. Sala 1993 derbasî Almanyayê dibe, li wir serî li mafê penaberiyê dide. 23ê çiriya pêşîn a 1994an li Londonê polîsên Brîtanyayê wî digirin, davêjin zîndanê. Wê demê Yilmaz berdevkiya ERNKê dikir.
11ê sibatê 1998an de tê berdan. Sala 1999 bo rojhilata navîn tê şandin.
Bi tevî Osman Öcalan, Nizamettin Taş, Hıdır Yalçın ûêd ji PKKê vediqete û partiya PWD (Partiya Welatparêzên Demokrat) dadimezirînin (sala 2004).
PKKê kuştina wî negirt ser xwe û nepejirand. Hat îdîakirin ji aliyê PKKê ve hatiye kuştin.
Barges, Côte-d'Or
Barges, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Kurdplus
Kurdplus, (bi soranî: کوردپڵەس) (bi îngilîzî: Kurdplus) malperek anîme ye bi jêrnivîsa kurdî ku ji aliyê Mihemed Selam ve di (1-1-2018) de hatiye damezrandin.
Berhem
Kurdplus niha çend fîlm û rêzefîlmên anîme yên bi jêrnivîs hene:
Famîleya leylankên axûdar
13 heya 16 cins, bi qasî 170 cureyên vê malbatê hene. Kêm cureyên vê malbatê ji aliyê mirovan ve tên hezkirin û bikaranîn. Lewra ji ber ku hin cureyên vê riwekê bijehr in, bedgumanî belav bûye. Di bijîşkî û dermanfiroşiyê sûd ji hinan tê girtin.
Millard Fillmore
Millard Fillmore (jdb. 7ê kanûna paşîn 1800 li Cayuga County, New York; m. 8ê adarê 1874 li Buffalo, N.Y.), 13. serokdewletê DYAyê bû, ji 10ê tîrmehê 1850 heya 4ê adarê 1853yê li ser kar maye.
Leben
Serokatiya wî de du pêkhatinên girîng dibin:
Heidelberg
Heidelberg, bajarekî herêma Baden-Württemberg, Almanya ye.
Îrwan
Îrwan, gundekî bi ser navçeya Mêrgesorê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye, yek ji gundên eşîra nizarî ye.
Dêrejîk
Dêrejîk, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çinarê ye.
Brachy
Brachy, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Hünstetten
Hünstetten şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rheingau-Taunus-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Lazên Tirkiyeyê
Lazên Tirkiyeyê, (bi tirkî: Türkiye Lazları, bi lazî: ლაზეფე თურქონაშე Lazepe Turkonaşe) hevwelatiyê Tirkiyeyê yên ku bi eslê xwe laz in. Laz komeke etnîkî wekî xwecih li rojhilatê peravên Deryaya Reş a Tirkiyeyê û başûrê rojavayê Gurcistanê ye. Lazên Tirkiyeyê bi piranî di parêzgehên Rize û Artvînê dijîn.
Vîtamînên B
Grûpa Vîtamînên B ew ji 8 Vîtamînên gelek pêdivî yên laşî mirov in ên weka B1, B2, B3, B5, B6, B7, B9, B12.
Ev vîtamîna di laşên mirova de pir di pêdivî ne. Her çenda van Vîtamînan navên wekhev jî hebin lêbelê dîsan jî ew di pêkhateyên kîmiyayê de pir ji hav di cuda ne. Herwesa ew bi gelemperî her yek ji wana di xwarnekê de hebe yak yan dû bigira zêdatir jî her di heman xwarinê de hene. Ankû piraniya xwarinên yek corê Vîtamîn B têde be. yek an dû corên heman vîtamîn yan bigre zêdetir jî di heman xwarnê de hene.
Elî Ebderrezaq
Elî Ebderrezaq, her weha Elî Ebdul Rezîq (bi erebî علي عبد الرازق‎; jdb. 1887 an 1888, m. 1966), alimekî îslamî û dadgerê şerîetê yê misrî bû. Ew dikare bavê giyanî yê laîktiya îslamî were hesibandin. Berhemên wî bandora girîng li ser axaftinên li ser têkiliya dewlet û siyasetê di Îslamê de kir û wek bingeha demokrasî, mafên mirovan, sekulerîzm û laîsîzma cîhana îslamî tê dîtin.
Kurtejiyan
Berhema wî ya sereke bi navê Îslam û Bingehên Hikûmetê (al-Islām wa-uṣūl al-ḥukm) ye, ku yekem car di sala 1925an de hate çap kirin. Ji ber helwêstên nakok ên li ser pêwîstiya xelîfetî û dewleta olî, pirtûk li Misirê bû sedema gengeşiyeke tund a rewşenbîrî û siyasî. Bi kurtî, ew destnîşan dike ku misilman azad in ku li ser her şêwazek hukûmetê li hev bikin heya ku ew xizmeta qenciya hevpar û berjewendiya wan dike, çi olî an laîk be.
Ji ber berhemên xwe Elî Ebderrezaq hemû meqamên xwe winda kir û pirtûka wî Îslam û Bingehên Hikûmetê hat qedexekirin. Xebat her weha xalên destpêkî yên balkêş di gengeşeyên heyî yên li hundur û derveyî cîhana îslamî ya derbarê demokrasî û mafên mirovan de ragihand.
Ew van argumanan diparêze: Ne du çavkaniyên sereke yên şerîeta îslamê, ango Quran û sinet, ne Îcma (lihevhatin), ne jî aqil daxwaza hukmê xelîfe û îmamekî nakin. Tecrûbe jî dide zanîn ku xîlafetê tenê felaket anî serê mislimanan û Îslamê. Tenê bi saya veqetandina dewlet û olê ye ku ol ji destdirêjiya siyasî tê parastin.
Bi giranî ji ber ku Ebderrezaq giraniyê dide hovîtiya xîlafetê, mirov dikare bihesibîne ku wî şêwazek hukûmî ya humanîst diparast, dibe ku dewletek demokratîk be jî, her çend ew di pirtûka xwe de vê yekê bi eşkere nabêje. Ev bi wê yekê tê piştrastkirin ku hem bavê wî Hesen Ebdurrezaq û hem jî birayê wî yê mezin fîlozofê navdar Mistefa Ebderrezaq parêzvanên lîberalîzma Misirê bûn.
Elî Ebderrezaq pirtûka Consensus in Islamic Law (al-iǧmāʿ fī š-šāriʿa al-islāmiyya) jî nivîsî, ku di sala 1947an de hate çap kirin.
Chuy Bravo
Jesús Melgoza (jdb. 7ê kanûna pêşîn, 1956 – m. 14ê kanûna pêşîn, 2019) aktor û komedyenekî meksîkî-amerîkayî bû. Jesús Melgoza bejinkurt (kurtebala) bû, bejna wî gehişt 1,30 m.
Mîrê Monte Krîsto (pirtûk)
Mîrê Monte Krîsto an jî Kontê Monte Kristo (sernavê fransî: Le Comte de Monte-Cristo) romaneke serpêhatî ye ku ji hêla nivîskarê fransî Alexandre Dumas ve ku di sala 1844an de nivîsandin hatî qedandin. Ew ligel Les Trois Mousquetaires yek ji berhêmên herî binavûdeng ên vê nivîskar e. Mîna gelek romanên wî, ew ji pêşnumayên naverokê ku ji alîyê hevnivîskarê wî Auguste Maquet ve hatî berfireh kirin. Berhemê din ê girîng ê Dumas, ku berî kara xwe bi Maquet re hatî nivîsandin, kurteromana ji sala 1843ê Georges bû; ev roman ji bo zanistan balkêş e ji ber ku Dumas di Mîrê Monte Krîsto de paşê gelek fikir û amûrên naverokê dîsa bikaranî.
Ji bextewariya herî bilind heya karesata herî kûr
Deryavanê ciwan Edmond Dantès di 24ê sibatê 1815an de bi keştiya Pharaon ("Fîrewn") ve vedigere Marsêyê. Dantès, ku serbazê yekem e, rêza xwediyê keştiyê Morrel lê digire û tê payîn ku bibe kaptan. Bexta wî ya şexsî bêkêmasî jî tekûze: ew hez ji ketelana bedew Mercédès dike, daweta zewaca coteyar peymaneke çêkirî ye. Di bêzaniya xwe de, Dantès qet dîqat nake ku mercên jiyana wî yên bextewar bi zêdebûn xêrnexwaziya mirovên li dora wî zêde dike û hîn kêmtir ew agadar dibe ku ew xwe êrîşbar kir ye. Kaptanê "Fîrewn" Leclère ku alîgirê Napoleon bû, dema rêwîtiyê miribû.
Ew berê li ser nivîna xwe ya mirinê paktek dabû Dantèsê û jê re gotibû ku wê paketê  bide sermarşal Henri Gratien Bertrand li girava Elba ku cihê sirgûniya Napoleon bû. Dantès daxwaza dawîn a kaptanê bi cîh anî, nameyek ji Napoleon li Elba re peyda kir û ferman peyda kir ku wê nameyê bide zilamek li Parîsê.
Danglars ku jîmeryarê keştiya Pharaon ye dexesiya Dantès dike, guh dide ser axaftina di navbera Dantès û Leclère û bi şik çavdêriya çalakiyên Dantès li Elbayê dike. Fernand Mondego, masîvanekî ketelanê hejar bi mîzaceke paldanî Mercédès (ku dotmama wî ye) bi xwesteka hov hez dike û dê her tiştî bike da ku dest ji Dantèsê berde, wî tenê neçar e ku dev ji tundûtûjiya berbiçav berde, ji ber ku Mercédès ji bo rewşa wiha bi xwekujiya xwe tehdîd kir. Caderousse, cîranê Dantès, di heman demê de ji nêz ve wekî hevalê ku ew îdîa dike ew nêzikî hevûdu nine. Di roja pêşêvara zewaca Dantès û Mercédès de Danglars, Mondego û Caderousse li meyxaneyê de bi hev re rû dinên. Danglars ku bêsiûdiya neçalak a Mondego qerf dike, nîşan dide mirov çi dikaribe bike. Ew nameyek îxbarê dinivîse ku Dantèsê wek ajanê Bonapartîst sûcdar dike. Gava ku Caderousse li dijî vê hewildana ramanî pir xeternak protesto dike, Danglars wî bi durûtî bitebitî dike û bi nameyê vedihewîne û jê diavêje, lê wek ku wî bi rast hesiband Mondego dizîka name digire ber xwe û dide birîdexaneyê. Ji ber vê yekê jî entrîka rêça xwe digire, û ji ber encamên bêd, Caderousse ku hemraz bû êdî ditirse ku xwe ji xizmên Dantès re eşkere bike.
Di merasima dawetê de roja din, berî merasîma zewacê, Dantès tê girtin û dozgerê cîgir Gérard de Villefort pêşiyê anî. Villefort, ku berî lêpirsînê dergîstîbûna xwe bi Renée de Saint-Méran pîroz kir, zû dibîn e ku merê ciwan bêziyan e û dixwaz e li ser azadkirina wî ye dema ku ew fêr dibe ku kîjan nameya lihevnekirî ya Napoleon ji wî re tête navnîşan kirin: ji bavê xwe Noirtier de Villefort. Ew alîgirê naskirî ya partiya Napoleon e, dema ku kurê wî berjewendî ji bo gezên malbata keyî a nuha serdest e dixebite. Heke skandal li ser nameyê were zanîn dê karibe bi ciddî zirarê bide karîyera wî. Villefort lewma nameyê dişewitîne û Dantès bê darizandinê dişîne li zindana navdar Qesra Îfê, kelehek li ser girava Îfê li pêşa berderyaya Marsêyê.
Zîndankirin, rev û dewlemendî
Gava ku Napoleon dîsa hat ser desthilatê, Morrel yekser hewl dide ku Dantès serbest bibe û bêsûc li piştevaniya Villefort hesibîne, lê ew bi dizî wan dide sekinandin.
Wergerên kurdî
Mîrê Monte Krîsto di 2014an de ji hêla Menaf Osman ve hate wergerandin zimanê kurdî. Di sala 2021an de pirtûk cara duyem ji hêla Şengul Ogur ve li ser sernavê Kontê Monte Kristo dîsa hat wergerandin bi zimanê kurdî.
Saint-Nicolas-aux-Bois
Saint-Nicolas-aux-Bois, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Rezik, Gewer
Rezik gundekî navçeya Colemêrgê Geverê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Heilbronn
Heilbronn, yek ji bajarên herêma Baden-Württemberg, Almanya ye.
Şêrwan
Şêrwan an jî Kufre yek ji navçeyên Sêrtê ye.
M (1931)
M fîlmekî derhênerê alman Fritz Lang e ku di 1931ê de hat çêkirin.
Çîroka fîlm
Li bajerekê Almanyayê polis nikare kujereke/ê zarokan bibîne, loma tawankaran dest bi mirovnêçîrê dikin.
M bi almanî tîpa destpêka peyva Mörder a bi wateya "kujer" e. Hans Beckert li dû keçikan diçe û wan bi şekir, balon hwd dixapîne û paşê wan dikuje. Polis bi mehan nikare wî bigire. Tawankarên bajarê jî bi îmkanên xwe dixwazin wî bigirin çimkî polis li her derê ser bi mal û dikkanan de digire û karê tawankaran qels dike. Çîroka fîlm ji Peter Kürten (1883-1931) ku neh kes kuştiye sirûş digire.
Donggang, Liaoning
Donggang, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Liaoningê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 609.000 kesî
Delav, Cîmîn
Delav, gundekî girêdayê navçeya Cîmîn ya Erzînganê ye.
Rezik, Qoser
Rezik gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Yokohama
Yokohama (Japonî: 横浜市 Yokohama-shi), Bajarê navenda prefektor a Kanagawa ya herî mezin e. Bajar, li rojavayê berava Tokyo yê cîh digire û dikevê 30 km başûrê Tokyo yê.
Toponîmî
Di derbarê koka navê Yokohama" ("横 浜") çend hîpotez hene. Yek jivan wateyan ev e ku navê bajarê, mîna ku cîheke li seranserê peravê û wekê nîvgirav a ku ji qûmê çêbû ye.
Sar, Şeboster
Sar, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Teyrên Baz ên Azadiya Kurdistanê
Teyrên Baz ên Azadiya Kurdistanê (li gorî çend çavkaniyan Teyrêbazên Azadiya Kurdistan an jî Teyrênbazê Azadiya Kurdistan) bi kurtî TAK (Têakê), komekê ku çalakiyên wekî sûîkastên bibombeyî pêk tîn in.
Li gora gelek kurdan, TAK rêxistineke tohildanê ye. Li gora wan, li dijî komkujiya, zext û zordariya dewleta Tirk a li ser gelê Kurd hatiye damezrandin. Rêxistin ji aliyê kesan an jî komekê ve nehatiye avakirin. Weke hêzeke nerazîbûn û bersivdayîna rewa ya Ciwanên Kurd dikare were binavkirin.
Ji aliyê gelek kesên din wekî komeke terorîst tê dîtin.
Hat idiya kirin ku girêdayê PKK ne, lê ev ji aliyê PKK nehat pejirandin. HPG çend çalakiyên TAK'ê mehkûm kir.
Furth, Bavyeraya Jêrîn
Furth şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landshut li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Barjon
Barjon, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Bärenbach, Bad Kreuznach
Bärenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Bracquetuit
Bracquetuit, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Saint-Paul-aux-Bois
Saint-Paul-aux-Bois, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Çiyayê Kilîmanjaro
Çiyayê Kilîmanjaro, çiyayekî Afrîkayê ye.Bilindiya wê li bandev a Kîboyê de 5.895 metre ye.Di heman katî de jî Kilîmanjaro volkanekê vetemirî ye.Ji bilî bandev a Kîboyê, ew xwediyê du bandevê ye.Bandev a Mawenzî û Şîra. Bilindiya Mawenziyê 5.149 metre û bilindiya Şîrayê jî 3.962 metre ye.
Kilîmanjaroyê ku li bakurê rojhilata Tanzanya yê ye,bi bandev a xweyê ya bi navê Kîbo, çiyayê herî bilind ê Afrîkayê ye.Di sala 1987an de ji aliyê Unesco yê ve wek kelepora xwezayî ya Cîhanê hate îlankirin.
Yaşar Kaya
Yaşar Kaya (jdb. 1938, Qers -, Hewlêr ) Yek ji siyasetmedar, nivîskar û rojnamevanê Kurdan e.
Piştî qedandina dibistana amadeyî li Stenbolê dest bi perwerdeya aborînasiyê li Zanîngeha Stembolê dike. Di sala 1959'î de wekî 49 kes ji ber Kurdbûyîn û xwedîderketina mafên rewa yên Kurdan tên darizandin. Ev darizandin di dîroka Kurdistanê de bi navê "Doza 49an" tê binavkirin. Ev doz 10 salî didome û di vê pêvajoyê de Yaşar Kaya rastî gelek zilm û zordariya sazûmaniya Tirk tê. Di sala 1968î de sirgûnê bajarê Konya dikin. Kaya herçendî karsaz û aborîzanek bû/e jî jiyana wî bi tevayî di xizmeta Kurd û Kurdistanê de diborî/e.
Kaya yek ji endamên damezrêner ên Weqfa Kurd, Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê û PKDW´ê bû. Xwedî û berpirsiyariya yekemîn rojnameya rojane ya Kurd Özgür Gündemê bû. Yekemîn serokê partiya legal a Kurd DEPê bû. Kaya herçendî du caran ji dilê xwe emeliyat bûbe jî, hêj jî li sirgûnê karên xwe yî rojnamegerî, nivîskarî û polîtîk didomîne.
Qozlûce, Xelîfan
Qozlûce, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Qozlûce 213 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 29 e.
Kiedrich
Kiedrich şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rheingau-Taunus-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Mars One
Mars One saziyek şexsî ya holendî ye. Armanca vê saziyê ew e ku heta sala 2025an mirovan bişînin li ser Behramê û ji wan re wargehekê ava bikin. Rêberê projeyê Bas Lansdorp e. Hevkariya bi zanistên zanîngeha Twente hatine peymankirin.
Pforzheim
Pforzheim, yek ji bajarên herêma Baden-Württemberg, Almanya ye.
Mars One
Terxan
Li gor Mars One wê vê projê bikin pername di wêneguhêzê de û jî vî alî were texandin. Wê taybetmendiya vê bernamê zanistî be. Li gor nirxandinan wê şeş milyar dolarên emerîkî li vê projeyê werin xerckirin.
Merc
Mercên wê kamilbûna mirov e. Ji xeyrê wê divê beşdarên wê bi zimanê înglîzî zanibin û danûstendina wan bi mirovan baş be. Ji xwe divê tendirîstiya wan jî baş be. Rêwîtiya ji Zemînê heta Behramê heft mehan li ser erdê dewam bike. Bi rê de tavdanek dijwar heye. Piştî gihiştina li ser Behramê wê esmanger di deverekê pirr sar bijîn (derdora -63 °C). Atmosfera Behramê zor tenik e û bi taybetî ji karbondîoksîd pêk tê.
Teknolojî
Gelek şirketên navnetewî yên di warê gerdûnnasiyê de kar dikin gotine darin beşên pêwîst bighînin. Di nav wan de ev in:
Planên rêbazê
Li gor planên Mars One wê di sala 2016an de peyka têkiliyê li dora Behramê bi cîh bînin û di sala 2023an mirovên yekemîn bighînin ser rû yê Behramê. Piştre her du sal wê komên din ji esmangeran dakevin ser Behramê.
Sponsor
Di 31'ê tebaxê sala 2012 nûnerek yê vê projeyê got yekem sponsor pere ji bo alîkariyê şandin. Sponsor û alîkar ev in:
Parlamena Kurdistanê li Derveyî Welêt
Parlamena Kurdistanê li Derveyî Welêt an bi kurtî PKDW (Pêkêdêwê), meclîsa Kurdistanê ya ku di 12ê nîsana 1995an de li sirgûnê li Ewropayê hatiye damezrandin e. PKDW di sala 2000î de piştî damezrandina KNK'yê xwe fesihkir.
Xavît
Xavît, xaşîla lazûtê, helîseya Îdirê ya lazûtê cureyeke helîseyê (lape, xaşîl) ye. Kurd, gurcî, laz, yewnan û gelên din ên cîran dizanin û dixwin.
Xavît ji ardê (arvan) lazûtê, rûnê nivîşkî, toraqê (an penîrê şor) tê çêkirin. Gelek awayên wê hene. Xavîta kurdî jî gelek çêjdar e.
Xavîta Îdir û Qersê
Zerdeçalê tevlî dikin. Rûnê dikin rûnbirêşkê, dihelînin, zerdeçalê berdidin navê. Di badiyekê de ard, av û xwê tevlîhev dikin û viya berdidin nava rûnbirêşkê, tevdidin.
Dêlgur
Dêlgur, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Deysemiyan
Deysemîyan, (erebî: ديسيمي daysîmî) Xanedaniya ku ji hêla rêberê kurd Daysam ibn Ibrahîm al-Kurdî ve hate damezrandin. Xanedana kurd a Deysemî di navbera salên 938-953 de hukim kiriye. Di navenda Azerbaycan de bû
Êrişên Vîkîngan
Di dema xanedaniyê de, li aliyê rojavayê Deryayê Xezerê, de navbera dewleta Vîkîng û deysemi de, keyaniya Bulgarî û Xazar hebû. Wan ji cîhana îslamî tişt kirîn û ewan firotin gelên bakur û Vîkîngan. Vîkîngan ev tıştan li Swêdê firotin. Ji vir çûn bajarên mezin Ewropî
Vîkîngan di sala 943-an de Berde, paytexta xanedana Kurd a Deysemî dorpêç kirin, Wan bajar talan kirin û salekê gelê Kurd li bajêr girtin.Dîroknas û fîlozofê navdar ê farisî Ebû Ali Ahmed ibn-i Muhammed ibn-i Yaqub ibn-i Misgevêy Razî (932 - 1030) di derheqê êrişa Viking de agahdarîyên berfireh dide, Dîroknas dibêje dema Viking ketin bajêr, di nav parêzvanên bajêr de Kurd jî hebûn û di wan salan de hejmara siwarên Kurd gihîşt 1500., salekê li bajêr sekinîn, û çûn Vîkîng gelek xulam bi xwe re birin.
Belavbûn
Vezîrê Deysem xiyanet li wî kir û bi merzuban re li hev kirin, wan di şer de deysem têk birin, û wî xistin zindanê.
Saint-Pierre-Aigle
Saint-Pierre-Aigle, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Oksîda bazîk
Oksîdên bazîk oksîdên metal in ku dema di avêde çareserdibe, şîlava tevlihev a bazîk çêbike an jî bi ketina reaksîyona asîd û oksîdasidan re xwê çêbike.
Suzhou, Anhui
Suzhou, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û bajar di parêzgeha Anhuiyê de cih digire.
Lîsteya dewletên cîhanê
Lîsteya dewletên cîhanê, lîsteya dewletên li cihanê ye ku xwediyê statuyên serbixwe ne yan jî xwediyê statuya serbixwe ya qismî ye. Ji van 192 endamên rêxistina Neteweyên Yekbûyî (UNO) ne. Herweha Vatîkan jî dewleteke lê ne endamê Neteweyên Yekbûyî ye.
Di vê lîsteyê de çend herêmên otonom jî hene yên ku bi eşkereyî daxwaza serbixwebûnê dikin û di dawiya lîsteyê de jî van dewletên ku serbixwebûna xwe diyar kiriye lê ji hêla rêxistinên navneteweyî ve nehatin pejirandin an jî di riya serbixwebûnê de ne bi nivîsa xwarik (îtalîk) tên nivîsandin.
Baubigny, Côte-d'Or
Baubigny, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Milanê
Milanê, gundekî bi ser navçeya Mêrgesorê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye, yek ji gundên eşîra nizarî ye.
Rûstayê kehl
Rûstayê kehl, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Xanedana Zirkan
Mîrîtiya Zirqan (1335-1835) mîrekiya kurdan e ku di 1335an de li bakurê Mêrdînê hatiye damezrandın. Mîrîtiya Zirqan piştî dagirkirina Keleha Buat a li Farqînê, di 1335an de ji hêla Zeydo ve ku ji neviyê şêx Hasan Zerraki ye, hate damezrandin. Mîrektiya Zirqan di serdema Aqqoyunîyan de serdema xwe ya herî bihêz jiyaye, bajarên mîrektiyê, Mêrdîn, Amed û Bedlîsê ne. Mîrên mîrekiyê di 1830an de serî hildan, lê ew di 1835an de ji hêla osmaniyan ve hatin têkbirin û endamên malbatê şandin bajarê Edirneyê û bi vî awayî mîrekiya Zirqan bi dawî bû.
Alî Baran
Alî Baran (jdb.1956 li Xozat/Dêrsim) hunermendekî Kurd e.
Kurtejiyan
Ali Baran di sala 1956 an de li gundê Bargeniyê, Axûçan, Xozat - Dêrsim ji dayik bû. Navê wî yê rastî Ali Baran e, lê ew di nava guhdarên xwe de weke Baran tê naskirin. Ew digel malbata xwe bi zaravayên Dimilkî û Kurmancî mezin bû. bi vî havî Baran fêrî her dû devokan dibe û lewra bi herdû devokan stranan dibêje.
Baran di dema 7 saliya xwe, bi çûyîna dibistanê hînî zimanê tirkî bû. Dibistana navîn li bajarê Xarpêtê xelas kir, piştrev diçû dibistana amadehiyê, lê ji sedemên siyasî di sala 1973 an de ji dibistanê dihat avêtin. Bi vê yekê Baran ji bo berdewamkirina dibistana amadehiyê diçû Xozatê, li wir di sala 1978an de dibistana amadehiyê diqedant. Bavê Baran, hunermendê nasyar ê bi navê Mahmud Baran e û bi kasetên xwe yên muzîkê dihat nasîn. Tê gotin ku dayika Baran jî xwediyê dengeke zelâl e, ji ber vê sedemê zarokatiya Alî Baran di nav hunera Kurd de derbas dibû. Ew digel stranên Arif Cizrewî, H. Cizrewî, Kawîs Axa, Meryem Xan û wd. mezin dibû. Lewra, wî stranên ev dengbêjan ji nû ve aranje dikir û bi şeklekî nûjen dilorand. Baran bi 6 saliya xwe li dahole û bi 12 saliya xwe jî li tenbûrê dixist. Dengê wî ew qas dihat ecibandin ku ew li dibistana gund û ya dibistana amadehiyê di pîrozbahiyên fermî de bi tirkî distre. Baran cara yekemîn di sala 1976an de li Xozatê derdikeve dikê û bi Kurmancî distrand. Piştrev li gelek deran derdikeve pêş gel û stranên şoreşiyê digot. Bi stranên xwe tesîreke mezin li ser gel diafirand. ji ber vê yêkê polis gelek caran êrîşî wî dikir. Di sala 1977an de li Amed li Sînemaya Dîlanê sazdêranî mezin dida û li vir dihat girtin. Nêzîkî 2 mehan di girtîgehê de dima. Piştî Zîndama Amedê koçî Almanya dikir û li wir diçû zanîngehê. ji bo demekê beşa Kîmya, piştre jî demekê beşa muzîke dixwand. Lê dev ji xwendinê berdida û bi temamî xwe dida muzîkê.test
Di sala 1981an de Cuntên leşkerê dîsa hikûm li Baran dixwandin, heya ku Baran di sala 1982an de ji nava biyaniyê Tirk dihat avêtîn. Ew li Elmanya dibû penaber û di sala 1993an de biyaniya Alman digre.1999 cara evili diçû welaten xwe Dersime u 2002 diçû festivala Dersime
Berhem
Di sala 1995 Baran konserekî bi navê "Baran Live Konzert" (Baran, konsera zindî) pêk tîne.
Bi temamî heta niha 8 kasetên wî yên muzikê û çend DVD û klîbên wî derketine.
Baran tembûr, saz, cumbus û defê lêdixe.
Qereçelan
Qereçelan, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Bradiancourt
Bradiancourt, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Deştî Rewşen
Deştî Rewşen mamoste û rojnamenivîsekî kurd e ku di sala 1977'an de li Amedê hatiye dinê.
Jînenîgariya Deştî Rewşen
Hetanî sala 2004'an li Amedê maye. Di van salan de ji Zanîngeha Dîcleyê Beşa Mamostetiya Kîmya dixwîne. Li Amedê li piranî saziyan de xebat meşandiye. Partiyên siyasî, xebatên meclîsên gel, rojnamegerî, mamostetiya ziman. Ji sala 99'an hetanî sala 2004'an li gelek cî û dezgehên cuda mamostetiya zimanê kurdî kiriye. Yekem car di sala 2002'yan de, li hewşa zanîngehê ders daye 250 xwendekaran. Ev wekî çalakî, li zanîngehan yekemîn e. Bi qasî sê sal û nîvan li Rojnameya Azadiya Welat xebitiye û nûnertiya rojnameyê ya bajarê Amedê kiriye. Di van deman de, di demeke ku kovarên bi kurdî dernediketin de, li Amedê bi Sîdar jîr re yekem fanzîna bi kurdî Kulîlk derdixînin û piştî çar hejmaran, bi awayekî fermî fanzînê dikin kovar û kovara Kulîlkên Ciwan derdixînin. Ev kovar xwerû bi zaravayê kurmancî dihat derxistin û hewl dan ku ciwanan teşwîkî wêjeya kurdî bikin. Deştî Rewşen di heman demê de kovara Tîgrîsê de jî cî digire. Gelek kurteçîrok û helbest nivîsandiye, bes ev wekî pirtûk nehatine nirxandin û hemû windabûn. Ji 2004'an vir ve, li çiyayên azadiyê Zanîngeha Jiyanê dixwîne û hê jî xwendina xwe didomîne.
Famîleya binefşan
Famîleya binefşan (Violaceae) famîleyeke riwekan ji desteya Malpighiales e. Navdara vê famîleyê benevş e ku navê xwe jî daye malbatê.
Sîstematîk
Famîleya Violaceae sala 1802'yê ji aliyê August Johann Georg Karl Batsch ve, di Tabula Affinitatum Regni Vegetabilis de bi navê „Violariae“ hatibû binavkirin. Navên din ên vê malbatê: Alsodeiaceae J.Agardh û Leoniaceae A.DC. ne. Ev famîle di bin sê binekoman de hatiye rêzkirin: Violoideae, Leonioideae û Fusispermoideae. 23 cins û bi qasî 800 heya 1000 cureyên famîleyê hene.
Niedernhausen
Niedernhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rheingau-Taunus-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Geisenhausen
Geisenhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landshut li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Perçoka beta
Di hindurê dendika elementekî radyoaktîf de, dema elektronekî ku ji notronekî xwe wergerandîye protonekî derbikeve, jê re "perçoka beta" an perçoka β tê gotin.
Roger Martin du Gard
Roger Martin du Gard (jdb. li Neuilly a li ber Parîs; m.  li Bellême, Orne) nivîskarekî fransî bû. Sala 1937î de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtibû. Rêbaza nivîsandina wî di bin siya realîzm û natûralîzma sedsala 19emîn de tê jimartin.
Şêx Mihemed Can
Şêx Mihemed Can (1858-1910) fiqihnas, hedîsvan û mentiqvanekî kurd e.
Di 13ê meha şe´bana 1274ên (dike 1858-59ê mîladî) Koçê de li Axtepeya bi ser qeza Çinarê ve (Amed) hatiye dinyayê û di heştê sibata 1325ên romî de (21ê adara 1909-10) jî çûye ber dilovaniya Xwedê.
Şêx Mihemed Can Axtepî kurê Şêx Hesenê Nûranî ye, diya wî Şerîfe Xanim keça Mele Hesen e û birayê bindest ê Şêx Evdirehmanê Axtepî ye. Şêx Mihemed Can jî sê kurên xwe hebûne; Muhemmed Hesîb, Muhemmed Mûnîr û Muhemmed Behcet.
Berhemên Şêx Mihemed Can a herî navdar, destana Leyl û Mecnûn e. Tarîxa nivîsandina vê pirtûkê, çewa ku wî bi xwe di malikeke li dawiya wê bi tarîxa koçê nivîsiye, pirtûkê di "Hezar û sêsed û du"duyan de kuta kiriye. Îcar ev tarîx li hember ya Mîladî dike 1884. Ji bilî vê, çend rûpel medhiyeyeke Şêx Mihemed Can jî heye ku li ser Rewdneîma kekê xwe Evdirehmanê Axtepî nivîsiye.
Di hezîrana 1992an de fotoqopiyê pirtûka Leyl û Mecnûn digel wêneyê Şêx Mihemed Can û kekê wî Şêx Evdirehman, bi alîkariya hin biraderan gihane min.
Ev nusxeya destana Leyl û Mecnûnê Şêx Eskeriyê kurê Şêx Evdirehmanê Axtepî di 1924an de ji nû ve dîsa bi tîpên erebî nivîsiye û di Temûza 1934an de jî kuta kiriye. Herçiqasî di wê navê re deh sal bihurîne û demeke dirêj e jî, lê bila nêye jibîrkirin ku rûxandina Serhildana Kurd a bi serokatiya Şêx Seîd tîna xwe li her tiştî kiribû.
Îslam û Bingehên Hikûmetê
Îslam û Bingehên Hikûmetê, berhema herî girîng yê Elî Ebderrezaq e, yek ji nivîskarên misilman ên destpêka sedsala 20an. Pirtûk bandora girîng li ser axaftinên li ser têkiliya dewlet û siyasetê di Îslamê de dike û wek bingeha demokrasî, mafên mirovan, sekulerîzm û laîsîzma cîhana îslamî tê dîtin.
Şêx Mihemed Can
Şêxê dilovan bi helbestkî serpêhatiya evîna Leyl û Mecnûn bi zaravayê kurmancî nivîsiye û ji me re diyarî hiştiye.
Çend helbest ji Leyl û Mecnûnê
Şêx Mihemed Can di destpêka pirtûka xwe de sedemê nivîsandina bi zimanê kurdî weha beyan kiriye:
Îslam û Bingehên Hikûmetê
Nivîskar, alimekî Ezherê û dadwerê Dadgeha Îslamî ya El-Mensûra (ya Misirê), li ser bingeha kevneşopiya îslamê diyar dike ku xelîfeyên ku xwe ji hêla Xwedê ve bijartî didîtin, tenê bi alîkariya pêvajoyên siyasî derketine holê. Bi vî havî xelîfe rengê xwe yê olî wenda dike û dibe şeklê hikumetekê, yê ku bi destê mirov hatiye çêkirin. Vê teoriyê di destpêkê de gelek misilman û piraniya alimên qanûnî û olî yên îslamî şok kir. Elî Ebderrezaq hemû meqamên xwe winda kir û pirtûka wî hat qedexekirin. Xebat her weha xalên destpêkî yên balkêş di gengeşeyên heyî yên li hundur û derveyî cîhana îslamî ya derbarê demokrasî û mafên mirovan de radigihîne.
Fengcheng, Liaoning
Fengcheng, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Liaoningê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 580.000 kesî
Girkê
Girkê, gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.
Saint-Pierre-lès-Franqueville
Saint-Pierre-lès-Franqueville, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Ovidius
Publius Ovidius Naso  (20-ê adarê, 43 B.Z. li Sulmo, belkî 17 AD li Tomis) helbestvanekî  romayî ya kevnare bû. Ew yek ji sê helbestvanên mezin ên serdema klasîk di dîroka wêjeya Împeratoriya Romê de ligel Horatius û Vergilius e. Ovidius di gava destpêkê de helbestên evînê, di gavekeke  navîn de çerxên destanî  û di gava  dereng  de stranên  gazinê  nivîsand. Berhema baş parastî yê Ovidius, piştî ku di entîka dereng de kêm bal kişand, bandorekî mezin li ser helbest, hunerên dîtbarî û muzîka serdema navîn  û barokê de kir. Di serdema romantîzm de, bandor paşde çû, lê di paşiya sedsala 19-an de ji nû ve vejîn.
Bîranîn bi kûr ve xemilandî li ser nifşên pêşerojê ; Berî her tiştî, divê xebata wî ya bingehîn, Metamorphoses ( veguherîn),  li vir were navandin.
Çiyayê Vinson
Çiyayê Vinson, bi bilindiyekî 4,892 metreyî ve çiyayê herî bilind ê Antarktîka yê ye. Ji ber vê yekê ew dikeve kategoriya Heft Bandevê. Navê vî çiyayê ji navê senatorê DYA yî ya bi navê Carl Vinson tê.
Çiya di sala 1957an de ji aliyê Hêzên Hewayê ya DYA yê ve tê vedîtin.Rapelikîna herî pêşîn di 17ê berfanbara sala 1966an de ji aliyê American Alpine Club ve pêk hatiye.
Di navbera cemsera başûr û çiyayê Vinsonê de 1200 km dûrayî heye.
Fêrîk
Fêrîk (bi ermenî: Ֆերիկ, Ferik, berê Kurekend) gunderkî li parêzgeha Armavir a Ermenîstan e. Navê gundê li demên Yektiya Sovyetê danîn ji ber ku malbeta helbestvanekî mezin û şoreşvanekî komûnist Fêrîkê Egît Polatbêkov (bi rusî Fyodor Lytkin) li vî gundî dima.
Sofi
سوفی ئیکە ژ هوزین مەزنین عەشیرا سندیا
Siltan
Siltan an Sultan ( ango "şah") nasnavê hikumdarên îslamî ye, bi taybetî ji bo hikumdarên împeratoriya Osmanî yên berî sazkirina komara Tirkiyeyê tê bikaranîn.
Ew kesê ku herî pêşîn ve nasnavan bikaranî bû kargerê tirk Mehmûdê Gaznawiyan (998'an heta 1030'î) li Hindistanê hikumdar bû. Ew ji pê re ji aliya kargerên selçûq û osman, eyûbî û memlûkan jî hat bikaranîn. Li Endulusê nasridiyan jî Siltaniya Granadayê sazandî bû.
Îroj li Oman û Brûneyê tenê kargerên xwe nasnavê siltan digirin. Li Marokoyê di 1956'an de nasnavê siltan wek melik hat guherandin.
Siltan hin caran wek siltanan ji bo navçeyan jî tê bikaranîn. Îroj li hin dewletên Afrîka, Malezya û Îndonezya navçe hene ku bi navê siltanat tên navkirin.
Siltan di Împeratoriya Osmanî de ji bo şahbanûyan jî wekok Xurrem Siltan dihat bikaranîn.
Siltan ji bo xelîfeyan jî dihat bikaranîn. Cara pêşin di 1055'an de Tuxrul Beg nasnavê siltan ji xelîfekî girt. Di 1517'an de heta 1924'an osmanan wek xelîfetî dewama ebasiyan bûn.
Berşînk
Berşînk, sîngşîn an sêngşîn (latîn: Luscinia svecica), cureyekî mêşgirtan (Muscicapidae) û çûkekî fîkar e.
Şayes
Ew jî wek çûkê bersorik terîrep e, lê sênga wî hêşîn e. Ev hêşînahî bi granî di ferdên nêr de he ye û havînê tîr dibe. Yên mêyan yan tune ye yan jî gelek hindik e. Bazikên gişan rengê qehwe û brûyên wan spî ye. Ciwanên wan deqdeqokî û qehweyê tarî ye.
Selcûqî
Dîrok
Di bin serdariya lawên Mîkaîl, Tûxrûl Beg (1038–1063) û Çaxri (1038–1060) de, Selcûqî di 1030an de ji Xorasan derketin û di 1040an de Cenga Dandanakan de Gaznawiyan bin xistin. Ji pê Tûxrûl Beg û Çaxrî Beg re dewleta Selcûqiyan bû du paran. Tûxrûl Beg rojavaya Keyîtî ji Îsfehan de, Çaxrî Beg jî ji Merw de rojhilata Keyîtî karger kir. Tûxrûl beg keyîtiya xwe li îran û îraqê fireh kir. Ji pê Bûyîdan hilwaşiyan re wî bandora xwe li ser Ebasîyan ra kir. Tûxrûl beg li Bexda ji Xelîfe unvana Siltan girt.
Ji pê wezîr Nizam Elmulk ji aliya xaşxaşiyan hat kuştin û mirina Siltan Melik-Şah (1092) re di keyîtîye de li ser textê ceng der ketin. Vê cengê heta 1118an dewam kir û keyîtî Xorasan û îraq de bû du paran.
Wextê tirkên Anatolyayê
Li Xorasanê dema siltan Sancar (1118–1157) de, lawê Melik Şah bû, selcûqiyan demeke xwe ya dina baş dît. Lê ji pê di 1141an de li Semerqand hembera Kara Kitaiyan de bin ket re çend salan şunda keyîtî hilwaşî ye. Selcûqiyên li Anatolyayê ji pê binketîniyê di 1243an hembera Îlhanan re lawaz bûn û di 1307an de hilwaşî. Paşê bi awayê began dabeş bû û li ser bermayiyên vê dewletê Împeratoriya Osmaniyan ava bû.
Kurdistan Airlines
Kurdistan Airlines yan jî Rêhewaya Kurdistanê, rêhewayeke kurdî bû ku navenda wê li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban bû.
Dîrok
Rêhewaya Kurdistan sefera xwe ya yekem di 21ê tîrmeha 2005ê de, saet 10:30ê sibê de ber bi Hewlêrê, Başûrê Kurdistanê pêk anî.
Damezrandina Rêhewayên Kurdistanî di 2ê Tebaxa 2005ê de bi daxuyaniyeke çapemeniyê ji aliyê Ofîsa Bazirganî ya Herêma Kurdistana Iraqê li Dubai, Mîrgehên Ereb de hat ragihandin.
Schlangenbad
Schlangenbad şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rheingau-Taunus-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Baulme-la-Roche
Baulme-la-Roche, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Dih
Dih yek ji navçeyên Sêrtê ye. 15 km ji Sêrtê dûr e.
Pirraniya gundên Dihê ji aliyê hêzên ewlekariyê ya dûgela Tirk ve hatine valakirin û rûxandin. Bi vê yekê jî piraniya runiştvanê wê eslê xwe ji gundê Dihê ne. Herwekî statîstîkên navçeyê jî têne veşartin.
Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn
Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn (bi tirkî: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, yan bi kurtasî: ODTÜ) zanîngeheke Enqereyê, li Tirkiyeyê ye. Tevî ku zanîngeheke dewletê ya Tirkiyeyê ye jî, zimanê fermî yê perwerdeyê înglîzî ye. Kampûsa wê li Çankayayê cîh digire, û kampûseke duwem li Kîprosê jî heye.
Rûdqat
Rûdqat, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Zanîngeha Dîlokê
Zanîngeha Dîlokê di sala 1987an de li bajarê Dîlokê hate damezrandin û 10 fakulteyên wê hene.
Dawidî, Çinar
Dawidî (, bi tirkî: Gürses) gundekî Çinara Diyarbekirê ye.
Saint-Pierremont, Aisne
Saint-Pierremont, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Ezîz Şaverşyan
Ezîz Sergeyevîç Şaverşyan (bi rûsî; Ази́з Серге́евич Шавершя́н, Aziz Sergeyevich Shavershyan ; 24ê adara 1989 - 5 tebaxa 2011), ku bi navê Zyzz tê zanîn, leşciwan, rahênerê kesane (personal trainer) û modelekî kurd bû, ku li Rûsyayê ji dayik bû. Wî piştî şandina çend vîdyoyên xwe li ser YouTube, ku di 2007 de dest pê kir, kultekî peyda avakir.
Di tîrmeha sala 2011an de, Şaverşyan bêtir bala medyayê kişand dema ku The Sydney Morning Herald gotarek li ser girtina birayê xwe yê mezin, Said, ji ber xwedîkirina neqanûnî ya steroîdên anabolîk weşand. Di 5ê tebaxa 2011an de dema ku li Taylenda di betlaneyê de bû, Azîz ji bo mirina masûlkeyên dil bi 22 saliya xwe jiyana xwe ji dest da.
Kurtejiyan
Şaverşyan li Moskowê ji dayik bû. Malbata wî kurd e, ku ji kêmneteweyin kurdên Ermenistanê ye. Ew kurê piçûk ya Maiane Iboian e ku wekî dilnasîvanê dixebite û Sergey Şaverşyan. Birayê wî yê mezin Seîd Şaverşyan hebû, ku jî bi navê ekranê "Chestbrah" tê zanîn. Di sala 1993 de, Şaverşyan û malbata wî koçî Awistralyayê dikin. Ew li Eastwood, Walesa Başûr a Nû, mezin bû û beşdarî dibistana navîn a Marist College Eastwood xwendekar bû, li wir jî ew li zanîngehê bi dest xist. Berî mirina wî di tebaxa 2011an de, ew ji zanîngeha Western Sydney, di warê karsazî û bazirganiyê de mezûn bû. Şaverşyan ateîstekî bû, tevî ku rozyakekî li xwe kiribû û gora wî bi xaçê hatî xemilandin.
Mirin
Di 5ê tebaxa 2011an de, Şaverşyan dema ku li Pattaya betlaneyê bû, di sauna (germavê) de krîza dil derbas kir. Şaverşyan birine nexweşxaneyekê, li wir bijîşkan nekarîn wî vejînin. Malbat û hevalên wî li ser Facebookê nûçeya mirina wî belav kirin. Mirina wî di 9ê tebaxa 2011an de ji aliyê Wezareta Karên Derve û Bazirganiyê (DFAT) ve hat pejirandin. Malbata wî diyar kir ku wî di çend mehên ber bi tebaxa 2011an de çend nîşaneyên piçûk nîşan dane, di nav de pestoya bilind a xwînê û carinan bêhna nefesê jî. Dîroka malbatê ya pirsgirêkên dil hebû.
Bîhoka li pişt sînor (pirtûk)
Bîhoka li pist sînor, berhemeke nivîskarê kurd Arjen Arî ye. Pirtûk di 2010an de di nava weşanên Avesta de derket û ji 26 çîrokên wekî "hinekî bîranîn û hinekî çîrok" pêk dihê û 118 rûpelên wê hene.
Sansê
Sansê, gundekî girêdayê navçeya Cîmîn ya Erzînganê ye.
Lîsteya formên stranên kurdî
Va ye lîsteya hin formên stranên kurdî ye.
Bêkrîs
Bêkrîs, gundekî bi ser navçeya Mêrgesorê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye, yek ji gundên eşîra nizarî ye.
Waldems
Waldems şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rheingau-Taunus-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Ta (biyolojî)
Bi gelemperî ta û bersîvdana hewdanî di heman demê de rû didin, loma li hin çavkaniyan de ta wekî beşek ji bersîvdana hewdaniyê tê nîşankirin. Heke endamek laşê mirov tûşî hokarên nexweşiyê bibe, ta tê mirov. Ta ne tenê li devrûbera tûşbûyî, lê li seranserê laş de pileya germiya laş bilind dike. Ango ta ji ber tekoşîna laş a li dijî hokarên nexweşiyê peyda dibe, loma gava ta tê mirov, ev tê vî weteyê  ko sîstema bergiriya mirov çalak e.
Pileya asayî ya laşê mirov
Pileya asayî (sirûştî) ya germiya laşê mirov 37oC ye. Di demên asayî de pileya germahiya laş ji aliyê hîpotalamusê ve tê rêkxistin. Heke beşek ji laş tûşî hokarên nexweşiyê bibe, hokarên nexweşiyê li beşa tûşbûyî de madeyek kîmyayî ya bi navê pîrocena derveyî (exogenous pyrogen) der didin. Pîrocena derveyî bandor li ser xaneyên hellûşêner dike, xaneyên hellûşêner jî di tekoşîna xwe ya li dij hokarên nexweşiyê de pîrocena nawxweyî (endogenous pyrogen) der didin nav xwînê. Pîrocenên hokarê nexweşiyê û yên hellûşênerên gewre bi navbeynkariya xwînê, xwe digihînin hîpotalamusê. Hipotalamus ji ber hebûna pîrocenan êdî nikare rêkxistina pileya germî ya laş a asayî kontrol bike, divê asta pileya germahiya laş bê bilindkirin, ango ji nû va bê sazkirin. Di rewşek wiha de pileya germahiya laş di asta asayî de namîne û bilind dibe. Heke pileya germî li der dora 38oC yê de bimîne ev ta, weki taya sivik ango siviketa bi nav dibe.
Siviketa
Siviketa ji bo mirov sûdbexş e. Gava siviketa hat mirov, hellûşêner hê pirtir çalak dibin, xirokên spî hê pirtir dijeten berhem dikin û hokarên nexweşiyê têk dibin. Her wisa ji bo piraniya hokarên nexweşiyê pileya germiya asayî 35oC ye, loma dema ta tê, hokarên nexweşiyê bêçalak dimînin. Taya sivik kezebê han dike ko hin madeyan berhem bike. Ev madeyên ji kezebê tên derdan hesinên nav xwînê lixwe girê didin. Bi vî awayê rêjeya hesinê xwînê kêm dibe, hesin têra hokarên nexweşiyê nake ko zêde bibin û belavê laş bibin.
Johannes V. Jensen
Johannes Vilhelm Jensen (jdb. li Farsø (Jütland), m.  li Kopenhagen) nivîskarekî Danîmarkayî bû. Sala 1944î Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtiye.
Perwerdeya medîsînê (tendurustînasiyê, tibbê) dîtiye lê di wî warî de nexebitiye. Wekî rojnamevan li gelek welatan maye û kar kiriye. Di bin bandora angaşta Charles Darwin de maye. Rexnegerên wêjeyê rêbaza wî di bin siya optîmîzmê de dinirxînin.
Ettenheim
Ettenheim bajarokekî navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Granê
Granê, gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.
Şeddadê
Şedadê an jî Şedadî bajarekî girêdayî Parêzgeha Hisiça li Rojava ye û 60 km dikeve başûrê Hesekê, li ser sînorê Iraqê nêzîkî bajarê Mûsilê ye. Li ser riya sereke ya navbera Hisiça û Dêra Zorê. Çemê Xabûrê di tenişta wî re derbas dibe.
Taxa Bakur. Taxa Başûr. Berfireh. Xaniyê kedê,
Gelê Nifûs, li gorî serjimêriya 2004-an, 19,000 e, û ew keleha herî girîng a Artêşa Azad e di destpêka şoreşa Sûrî de. xelkê wê bajarê bi hejmarê mezin ji ereban e û hejmarkî din ji kurdan ji
Dîrok di sala 2013 bajar ji destê rêjîmê ket destê artîşa azad û Daîş li di sala 2017 hat rizgar kirin ji alyê HSD
Sinan Akçıl
Sinan Akçıl (jdb. 20ê Gulan 1982 li Leeuwarden, Holenda) Stranbêj, bestekar û muzîkvanekî tirk e.