cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kolonyalîzm
Kolonyalîzmê bi mîlyonan mirov ji Afrîka neçar kir ku bibin Ewropa, Amerîka, Awistralya û Zelandaya Nû wekî kole. Gorî peşbîniyan 46,9 mîlyon kesên li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê pêketinên Kolonyalîzmê in.
Şabikma
Şabikma, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Qizîlhisar, Aywalî
Qizîlhisar gundekî bi ser navenda Aywaliya Melediyê ve ye.
Amnezî
Amnezî ji tehrîbata bîrkanê re tê gotin. Di sîstematîka bîrkanê de xirabûn, di bibîranînê de xirabûn, kêmketin e.
Amnezî ji sedemên trawmatîk, laşî, fonksiyonî û ji bikaranîna hin maddeyên sedatîv pêk tê. Sedemên hin cureyên amneziyê jî baş nayên zanîn. Herwekî amnezî ji ber sedemêm psîkolojîk jî dibin. Bo mînak mekanîzmayên xweparastinê yên psîkolojîk di asta bilind de amneziyê ditetikînin.
Divê mirov nekeve şaşîtiyê, hemî arîşeyên bîrkanê, yan hemî cureyên dibîranînê de problem ne amnezî ne. Tenê pispor dikarin teşhîsê bikin. Gorî statîstîkan mêr ji jinan zêdetir tûşî amneziyê dibin. Herwekî gelên wekî Kurdan di bin şer, êşkence û rewşên awarte de dijîn pirr tûşî amneziyê dibin. Piştî 30 saliyê her kes dikare bi amneziya global re rûbirû bimîne. Global amnezî zêdetir 24 saet didome. Piştî demekê şûnde dîsa bibîranîn tê şûna xwe. Sedemên global amneziyê yan amneziya demkurt bi pirranî mekanîzmayên xweparastina psîkolojiya mirov in.
Kesên ku maddeyên sedatîv, psîkotrop û trankîlîzan radixwin, di bin rîska amneziyê de ne. Hin cureyên amneziyê ku bo mînak ji ber sedemên psîkotrawmayê pêk tên, nikarin bên tedawîkirin an jî tedawiya wan bo demekê dirêj didomin. Lê pirranî dikarin bên saxkirin.
Amnezi di fîlman de gelek tên bikaranîn. Bo mînak fîlmên Tirkan. Di fîlmên Tirkan de leheng ji ber qezakê nişkave her tiştî jibîrdike.
Helîlû
Helîlû, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Dewar
Dewar (Equidae) hinek caran bi malbata hespan tê naskirin, ajalên guhandar ji koma Perissodactyla, dewar hemî cûrêt hesp û hêstir û kera pêk tê.
Çinêran, Hîran
Çinêran, gundekî bi ser Hîrana navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Hevayî
Hevayî, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Xerabê Alê
Xerabê Alê, gundekî girêdayî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye.
Lanarkshire
Lanarkshire wîlayetek Skotlendayê ye.
Zîver
Zîver, gundekî girêdayê navçeya Palo ya Xarpêtê ye.
Heuilley-sur-Saône
Heuilley-sur-Saône, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Schirmitz
Schirmitz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neustadt an der Waldnaab li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Şînawa, Pîranşar
Şînawa gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 2.908 kes (565 malbat) bûn.
22ê tîrmehê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
1980 – Kate Ryan, stranbêja belçîkayî
1992 – Selena Gomez, stranbêj û aktrîsa amerîkî
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Çênar, Ecebşîr
Çênar gundekî ser bi navenda bajarê Ecebşîr li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Çamirlê
Çamirlê, gundekî girêdayî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye.
Nedrevatnet
Nedrevatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol, dikeve rojhilata bajarê Fauske yê.
Qizîlmexare
Qizîlmexare gundekî bi ser navenda Aywaliya Melediyê ve ye.
Eschbronn
Eschbronn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rottweil li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Yuval Noah Harari
Yuval Nûh Harari ( [juˈval ˈnoaχ haˈʁaʁi] (jdb. 24ê sibata 1976) rewşenbîr, dîroknas û profesorê beşa Dîrokê ya Zanîngeha Îbranî ya Qudsê. Ew nivîskarê yeka ji baştrîn firoşên pirtûkên zanistî yên populer Sapiens: A Brief History of Humankind (2014), Homo Deus: Kurtedîroka Sibê (2016), û 21 Dersên Sedsala 21-an (2018) e. Nivîsanên wî li ser îradeya azad, hişmendî, zîrekbûn, dilxweşî û azarê ne û li ser wan vedikole.
Ew li ser " şoreşa nasnameyî " dinivîse ku  70,000 sal berê çêbûn weka Homo sapiens.
Jînenîgarî
Yuval Nuh Harari li Kiryat Ata, Israelsraîl, yek ji sê zarokên ku Shlomo û Pnina Harari ji dayik bûn, hate dinê û mezin bû. Malbata wî malbatek Cihû ya laîk bû ku xwediyê rehiyên Ewropaya Rojhilat û Libnanî bû. Bavê wî mihendisê çekan yê dewletê bû û diya wî rêvebera nivîsgehê bû. Harari di sê saliya xwe de xwe fêrî xwendinê kir. Wî li Navenda Perwerdehiya Leo Beck li Haifa, di polê de ji bo zarokên jêhatî yên ji heşt salî, xwend. Wî xebata leşkerî ya mecbûrî li Hêzên Parastina Israelsraîl taloq kir da ku di çarçoveya bernameya Atuda de xwendina zanîngehê bişopîne, lê dûv re ji ber pirsgirêkên tenduristiyê ji xwendina xwe serbest hat berdan. Wî di 17 saliya xwe de li Zanîngeha Hebrewbranî ya Orşelîmê dest bi xwendina dîrok û têkiliyên navneteweyî kir.
Harari gey e û di 2002-an de hevjînê xwe Itzik Yahav nas kir, ku wî jê re "înterneta min a her tiştî" digot. Yahav di heman demê de rêveberê kesane yê Harari ye. Wan li Toronto li Kanada bi merasîmek sivîl zewicîn.
Harari dibêje medîtasyona Vipassana, ya ku wî di 2000-an de li Oxford dest pê kir, " jiyana min guherand ". Ew her roj du demjimêran (yek demjimêr di destpêk û dawiya roja xebata xwe de ), her sal vekişînek meditation ya 30 rojî an dirêjtir, bêdeng û bê pirtûk û medyaya civakî dike, û alîkarek mamosteyê meditation e. Wî Homo Deus diyarî "mamosteyê min, SN Goenka, ku bi hezkirin tiştên girîng fêrî min kir" kir, û got "Min nikaribû ev pirtûk bêyî baldarî, aştî û têgihiştina ku ji pratîka Vipassana ji panzdeh salan ve stendî binivîsî." Ew di heman demê de meditation wekî awayek lêkolînê dinirxîne.
Harari vegan e, û dibêje ku ev encama lêkolîna wî, di nav de dîtina wî ku bingeha pîşesaziya şîraniyê têkiliya di navbera ga dayik û golikê de qut dike. Ji Çileya 2019 ve, Harari ne xwedan smartphone ye.
Karîyera akademîk
Harari yekemcar di dîroka serdema navîn û dîroka leşkerî de di xebatên xwe yên ji 1993 heta 1998 li Zanîngeha Hebrewbranî ya Orşelîmê pispor bû. Wî di 2002 de, di bin çavdêriya Steven J. Gunn de, li Zanîngeha Jesussa, Oxford, bawernameya doktoraya xwe qedand. Ji 2003 heta 2005 wî wekî hevkarê Yad Hanadiv di dîrokê de xwendina postdoktorayê kir. Dema ku li Oxford bû, Harari yekemcar rastî nivîsarên Jared Diamond hat, ku wî ew wekî bandorek li ser nivîsa xwe pejirand. Li salona Enstîtuya Berggruen, Harari got ku Guns, Germs, and Steel "ya Diamond" di kariyera min a akademîk de celebek epîfan bû. Min fam kir ku ez dikarim bi rastî pirtûkên wusa binivîsim. ”
Xelat û naskirin
Harari du carî Xelata Polonsky ji bo "Afirînerî û Orjînalbûnê", di 2009 û 2012 de stend. Di 2011 de wî xelata Moncado ya Civaka Dîroka Leşkerî ji bo gotarên berbiçav di dîroka leşkerî de stend. Sala 2012 ji bo Akademiya Zanistî ya Ciwan Israelisraîl hate hilbijartin..
Fuzhou
Fuzhou ( çînî:福州市), serbajar û bajarê herî mezin ê parêzgeha Fujian ya Çînê ye. Li derdora çemê Min cîh digire. di 2010an de hejmara niştecîhên bajar digihe 7.115.370 kesî.
Kêmkirina qelewiyê
Kêmkirina qelewiyê, ji bo kêmkirina girseya laşî bi tevahî an ji hêla windabûna duhinê laşî ve an girseya bêhêl ve. jê re dibêjin Kêmkirina qelewiyê.
Fuzhou
Li bajar stadyuma ,bi kapasîteya 30.000 temaşevanan, heye.
Kêmkirina qelewiyê
Kesên ku kîloyên laşên wan zêdene an di qelew in, Mirov bi kêmkirina qelewîya xwe dikare metirsiyên tenduristiyê kêm bike. bi kêmkirina qelewîya laşî dikare êşan kêm bike. û Kêmkirina kîlo dikare bibe sedema kêmkirina tansiyonê (tansiyona bilind), lêbelê gelo ev zirarê têkildarî tansiyonê kêm dike ne diyar e. Kêmkirina Qelewîyê bi pejirandina şêwaza jiyanê ya ku tê de kêmtir kalorî têne xerckirin tê qebûl kirin. stres an bêzarbûn dibe ku bibe sedema zêdebûna kîloyên laşî
Yuval Noah Harari
Xelat û naskirin
Di 2018 û 2020 de, Harari di konferansa salane ya Foruma Aborî ya Cîhanî de li Davos peyivî.
Xêrxwazî
Di dema pandemiya COVID-19 de, piştî qutkirina serokê Dewletên Yekbûyî Donald Trump ji fînansekirina WHO re, Harari ragihand ku ew û mêrê wî dê $ 1 mîlyon bexş bikin ji WHO re bi Sapienship, pargîdaniya wan a bandora civakî.
Ezbider
Ezbider yek ji navçeyên bakurê Kurdistanê û giradayê bajarê Sêwasê ye. Navê wê di 1962an de hatiye qedexekirin û kirine Akıncılar.
Di qeydên osmanî de navê wekî Ezbîder, Ezbîderî Jor derbas dibe.
Di salên 1800, 1835 û 1915an de li vir ji aliyê dewleta tirk ve ermenî hatine qirkirin. Di sala 1932î de bi Sêwasê ve hatiye girêdan. Di dema osmaniyan de bi Erziromê ve hatibû girêdan. Di 1958an de dibe xwedî şaredariyê.
Şaca
Şaca, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Hevîn
Hevîn, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Zana
Zana yan pispor ew kesê ku bi kûrî di warê zanist û merîfet û tecrûbeya tiştekî de jêhatî be. Wek zanayê fîzyolojîk di warê fîzyolojîkê de, yan zanayê kîmiyayê di warê kîmiyayê de, yan zanayê dîrokî di warê dîroknasiyê de, yan di her warekî din de be yên wekî warên zimannasiyê û beylociyê û teknolojiyê û cografyanasiyê.
Kolonî
Mêtingeh, hemxakî an jî kolonî navçeyeke ji aliya dewletên emperyalîst di kolonîtîye de tê mêtîn kirine. Çiqas di dema antîk de kolonî ji bo ew dewletên hevalbendî dihat bikaranîn jî, wê peyvê bi herîkîna demê re mane guhêrt û di sedsalên dawî de ji bo serwerî ajotineke dewletekê li ser dewletekê din dihat bikaranîn.
Selîmliya Jêrîn
Selîmliya Jêrîn gundekî bi ser navenda Aywaliya Melediyê ve ye.
Nairnshire
Nairnshire wîlayetek Skotlendayê ye.
Şamkê
Şamkê, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Festîvala Fîlman a Cannesê
Festîvala Fîlman a Cannesê festîvaleke ku her sal li Cannes, Fransa, tê li dar xistin. Fîlmên ji çar aliyê cîhanê tên pêşandan.
Is-sur-Tille
Is-sur-Tille, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
23ê tîrmehê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Festîvala Fîlman a Cannesê
Tenê kesên ku têne vexwendin dikarin beşdarî festîvalê bibin. Fîlma herî rind Darqespa zêrîn digire. Jurîyek biryar dide ka wê kîjan fîlm xelatan qezenc bikin. Jurî ji kesayetiyên navdewletî yên sînemayê pêk tên.
23ê tîrmehê
Jidayikbûn
1989 – Daniel Radcliffe, lîstikvanê brîtanî
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Festîvala Fîlman a Cannesê
Xelatên din
Fîlimên Taybet
Yên din
Washington (cudakirin)
Pir wateyên Washington hene.
Kewertiyan
Kewertiyan, gundekî bi ser Hîrana navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Jus cogens
Jus cogens têgiheke latînî ye ku ji latînî ius cogens (bi wateya dada fermanî) tê û rêzikên raser in ku ji aliyê hiqûqa navneteweyî ve tên pejirandin û bi ti awayî ti dewlet nikarin binpê bikin. Rêzikên raser an jî fermanî, nabe ku ti çalakiya dewletan li dijî wan bin.
Hinek ji rêzikan
Peyama Viyanayê ku şêwe û rêgezên peymanên navneteweyî hatine diyarkirin, jus cogens, bi awayek hiyerarşîk daniye serê hiqûqa navneteweyî, wek rêgeza yekem qebûl kiriye. ji ber wê gava peymanek bê îmzekirin heke li dijî jus cogens tiştek hebe derbasdariya wê peymanê namîne (xala 53an). Her wiha heke jus cogenseke nû derkeve, çêbibe (jus cogens superveniens) hemû peymanên heyî û yên nû ên li dijî vê divê tune bên hesibandin (xala 64an).
Siltanlî, Aywalî
Siltanlî gundekî bi ser navenda Aywaliya Melediyê ve ye.
Îlkede
Îlkede, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Sinet
Sinet an Sunet (erebî: سنة) têgiheke dînê îslamê ye; ji kirinên û tevgerên Muhemmed pêxember re dibêjin.
Oksîjen
Oksîjen, oksicîn an jî  tirşînza elementek e. Ev gazekê ku nimroya wê ya atomî 8, giraniya wê ya atomî 16, reng û tehma wê nîn e û di hewayê de ji pêncan yek heye, kurtebêja wê O ye.
Hatek
Hatek, gundekî girêdayê navçeya Palo ya Xarpêtê ye.
Peeblesshire
Peeblesshire wîlayetek Skotlendayê ye.
Niingsvatnet
Niingsvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye.
Schlammersdorf
Schlammersdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neustadt an der Waldnaab li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Hardt, Baden-Württemberg
Hardt şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rottweil li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Încar
Încar, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Mehmûd Ferşçiyan
Mehmûd Ferşciyan (bi farisî محمود فرشچیان, Maḥmūd-e Farščīyân; 24ê kanûna paşîn 1930 li Îsfehanê) wênesazekî îranî û hostayê wênesaziya mînyatura farisî ye.
Jiyan û berhem
Mehmûd Ferşçîyan di malbateke hunermendên îranî de hatiye dinê. Hê di xortaniya xwe de li Îsfehanê ji aliyê wênesazên mînyaturê ve hatiye hînkirin.Li cem mamostayên îranî Hac Axa Mîrza Axa Emamî (1880-1955) û Îsa Behadorî (1905-1986) xwendiye û dibistana hunerî ya pîşeyî ya Îsfehanê qedandiye.Di sala 1980 de li Îtalyayê dest bi xwendina hunerê kir û li wir çend dîploma wergirt. Piştî ku vedigere Îranê, di Dezgeha Giştî ya Hunerên Bedew de, ku piştre bû Wezareta Rewşenbîrî û Hunerê, kar dike. Mehmûd Ferşçîyan niha li DYAyê dijî. Mehmûd Ferşçîyan berhemên klasîkên farisî yên wekî Şahnameya Firdewsî, Çarîna Omer Xeyam û çapên lawebêjên Hafizê Şîrazî  wêne kir.Wêneyên wî di gelek muzexane û pêşangehên cîhanê de hatine nîşandan û di berhevokên navneteweyî de ne. Di sala 2001 de wî muzexaneya xwe li Tehranê vekir, Muzeya Ferşçîyan li Kompleksa Çandî û Dîrokî ya Se'dabad. Di sala 2008an de zêdetirî 70 berhemên Ferşçîyan li wir hatin nîşandan.
Bazirganî
Wêneyên bi boyaxê avî, guaj, tabloyên zêtî û akrilîk ên Mehmûd Ferşçîyan li bazirganiya hunerê bi bihayê 20 hezar dolaran heta 475 hezar dolarî ne.
Atlanta (cudakirin)
Pir bajar bi navî Atlanta hene.
24ê tîrmehê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Mirin
1981: Dengbêj EIî Merdan li Kerkûkê jiyana xwe ji dest da.
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Le Mesnil-sous-Jumièges
Le Mesnil-sous-Jumièges, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Tezegele, Pîranşar
Tezegele gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 57 kes (9 malbat) bûn.
Şeref, Aywalî
Şeref gundekî bi ser navenda Aywaliya Melediyê ve ye.
Qesraserçiqanê
Qesraserçiqanê, gundekî girêdayî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye.
Şet Yûnis
Şet Yûnis, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Perthshire
Perthshire wîlayetek Skotlendayê ye.
Izeure
Izeure, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Xeydîmem
Xeydîmem, gundekî girêdayê navçeya Palo ya Xarpêtê ye.
Famîleya hêştiran
Hêştir, famîleya hêştiran (Camelidae), famîleyek ji ajalên guhandar in. Lama, vîkûnya û hêştir dikevin vê famîleyê.
Dabeşandina zanistî
Famîleya Camelidae
25ê tîrmehê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Malikî
Malikî an jî mezheba Malikî (erebî: المذهب المالكي an المالكية) yek ji mezhebên îslamê yên sunîtiyê ye ku damezrênerê wê ji Îmam Malîkî digire. Ev mezheb bi pirranî li Cezayir û Tunis û Fasê û li derdora wan deran heye.
25ê tîrmehê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Houston
Pir bajar û county bi navî Houston [] hene.
Şêx Mema
Şêx Mema, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Bazarê
Bazarê, gundekî girêdayî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye.
Temûklî
Temûklî gundekî bi ser navenda Aywaliya Melediyê ve ye.
Îmam Bîrgîvî
Îmam Bîrgîvî (z. 1521 - m. 1573), alimek ji alimên osmanî yên herî navdar bû. Navê wî Muhemed kurê Elî Bîrgîvî bû, bi Zeynedîn jî hat naskirin. Di roja înê ya 27ê gulana 1521ê de li Balıkesirê hatiye dunyayê.
Bi zanabûna xwe, bîr û baweriya xwe, jêhatîbûna xwe û çelengtiya xwe tê naskirin. Di nav alimên osmanî de, di sedsala xwe da herî navdar cenabê îmam Bîrgîvî bû û mezhebê henêfî dişopand.
Îmam Bîrgîvî, bavê xwê mirovekî alim bû û li medresê seydatî dikir. Dema pêşiyê li hinda bavê xwe bû xwendekar û ders(wane) ji bavê xwe girt. Le belê hemsalê xwe zû derbas kir û ket astek bilind. Mixabin zanêbûna xwe gihand zanebûna bavê xwe. Dû re jî ji bona îlmê xwe zêde biki çû Stembolê. Li medresa bi nav û deng Semaniyyê, li hinda Ahîzade Mehmet Efendî xwend. Medresa Semaniyye bi kêf û hezkirinek pir mezin qedand û îcazet girt, bû muderrîs. Dû re li cem qadi esker Abdûrrahman efendî jî wane(ders) domand.
Dema bû mamoste, demikê li Stembolê ders da û ket tarîqata bayramiye. Îmam Bîrgîvî, li hinda Abdurrahman Karamanî re jî bû xwendekar. Le belê di demik hindik da dersa Abdurrahman Efendî jî qedand û ket çavê Abdurrahman efendî. Bi semedê Abdurrahman efendî di demikê da li Edîrnê peywîra Qassamî eskerî (Qazîye mîrat bela dikin) kir. Le belê ev peywîr jî berda û dixwest dest ji karê dunyayê berde. Le belê bi daxwazîya Abdurrahman efendî, Îmam Bîrgîvî waz û pend û şîret domand.
Mamosteyê Selîmhanê duyem, Ataullah efendî li bîrgî medreseyek ava kir û xwest Mihemed (Îmam Bîrgîvî) bibi seyda yê medresa wî û xwendekara xwendin bide. Îmam Bîrgîvî, çû Bîrgî û dest bi xwendina xwendekaran kir. Şîret li xelkê kir û gelek pirtûk nivîsandin. Û heta davî ya emrê xwe li bîrgî ma û bi navê bîrgîlî navdar bû. Îmam Bîrgîvî ji tiştên heram (qedexe) dûr diket û baş zanî bû dunyayêkî derewîn e. Jiyana xwe li gor fermana Xwedê xwe di domand. Ji Xwedayê xwê ra bendîtî dema dikir, pir kêfxweş dibû. Di sedsala tê de bi gelek aliman re jî ket nîqaşê, tiştên dînî qilawiz (rênîşan) dianî. Îmam Bîrgîvî di der heq ê îslamê da, ne di tirsiya û fedî nedikir, rast rast bû. Sadrezam Mehmet paşa jî ji Stembolê tê, ji Îmam Bîrgîvî pend û şîreta digire.
Zanabûna Îmam Bîrgîvî
Îmam Bîrgîvî, alimekî pir zana bû, bîr bir bû, gotinê xwe ji kesîra teksîr nedikir. Li gor Qurana pîroz û sineta Mihemed jiyana xwe didomand. Di dema Îmam Bîrgîvî de aliman pirtûkên xwe pêşkêşî padîşahan dikirin. Lê belê Îmam Bîrgîvî, gotina xwe rast digot û pesnê padîşahan jî ne dikir. Heta rexne dikir, ji ber ku pertîl zê de bûbûn.
Îmam Bîrgîvî, pesnê hinik aliman daye, weki Îbn Teymîye; hinik jî rexne kirine, weki Îbn Arabî. Îmam Bîrgîvî, di der heqê bîdat û heraman (qedexe) gelek fetwa danîn, wek mirov bêje alimekî xwe pêşda kiribû û rê nîşaniya mirovan dikir. Hinik tiştên bîdat û qedexe rêz kirine.
Îmam Bîrgîvî di 1573an de li Bîrgîviyê jiyana xwe ji dest da û çû ser dilavaniya Xwedê. Mezelê wî li bajarê Îzmîrê, li navçeya Odemiş, li gundê Bîrgiyê li ser girekî ye.
Terkêşî Serû
Terkêşî Serû gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 531 kes (93 malbat) bûn.
Lauterbach, Baden-Württemberg
Lauterbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rottweil li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Musweiler
Musweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Şîvê
Şîvê, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Tirsexan
Tirsexan gundekî bi ser navenda Aywaliya Melediyê ve ye.
Schenkenzell
Schenkenzell şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rottweil li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Dîvrîgî
Dîvrîgî an jî Nîkopolîs yek ji navçeyên Sêwasê ye. Di qeydên dîrokî de navê wê herwekî Abprîke, Tephrîke derbasdibe. Tê texmîkirin ku Tirkan ji navê Tephrîke-Tefrîkeyê navê "Tevrîge" derxistine ku di qeydên Osmanî de wisa ye. Bi damezrandina Komara Tirkiyêve di salên 60'î de navê wê wekî Divriği hatiye guhertin
Navçe ji Sêwasê 168 km dûr e.
Renfrewshire
Renfrewshire wîlayetek Skotlendayê ye.
Meulers
Meulers, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Berhokê
Berhokê, gundekî girêdayî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye.
Bokêt
Bokêt gundekî ser bi navenda bajarê Ecebşîr li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Benî Mamelas
Benî Mamelas, gundekî bi ser Hîrana navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
İbrahim Erkal
İbrahim Erkal, (1 kanûna paşîn 1965 Erzîrom – 11 gulan 2017 Stembol) stranbêj, strannivîs û şanonivîsekî tirk bû.
Nordre Bjøllåvatnet
Nordre Bjøllåvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 1 kîlomêtre li rojhilata sînorê şaredariya Beiarnê û bakurê sînorê şaredariya Ranayê.
Erebanê
Erebanê (bi tirkî Karalar) gundekî girêdayî navçeya Hezexê ye. Navê Erebanê li gorî gotinan ji zimanê suryanî tê. Ji ber ku berî misilmanan suryanî têde dijiyan.
Dîrok
Erebanê ji sala 1994an de bûye şaredarî. Ev sê care lê hilbijartina şaredariye çêdibe. Erebanê 24km ji navçeya Hezexê dûr e, nezikî 40km jî ji Midyadê dûr e. Navbera herdu navçeya dimîne. 20 km ye jî, ji riya ipekê dûr e. Li rojavayê wê du gundê suryaniyan hene yek jê basibrin(haberli) ya di ji sarê(sarıköy) ye. Li rojhilatê wê ji gundekî suryanî heye navê wê midihe(ögündük) ye. Gundekî êzîdiya ji nezikî Erebanê ye navê wê ji Kiwexê ye. Li başûrê wê ji gundê Delavekasirê heye. Gelhaye wê ji nezikî 5 hezaran e. Gundê me bi kerê xwe navdar e. Li derdora xwe gundê kera tê naskirin. Ji ber KU ker gelek in. Li gundê Erebanê korici hene. Navê eşîra Erebaniya domana ye. Sê mizgeft lê hene. Heta berî niha çend sala lê du dêr hebûn. Lê niha dêr xirabûne. Gundê derdora wê sare, basibrin, bezikir, midih, temerz, kiwex, delavekasire heye.
Li gund niha lîse çedibe. Dibistanake seretayî û yeke navîn heye. Nexweşxaneyek jî heye. Li çiyayê dora Erebanê şikeftên dirokî hene. Ew şikeft lı newala hılbız u doranê ne.
Villingendorf
Villingendorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rottweil li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Izier
Izier, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Schwarzenbach, Oberpfalz
Schwarzenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neustadt an der Waldnaab li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Geringah
Geringah, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Guangzhou
Guangzhou (çînî: 广州市; "Guǎngzhōu shì"),  serbajar û bajarê herî mezin ê parêzgeha Guangdong ya Çînê ye. Guangzhou yek ji mezintirîn bajarên Çînê ye. di 2014an de hejmara niştecîhên bajar digihe 13.080.500 kesî.
Dîrok
Panyu (Fan-Yü) (蕃 禺,) yekem bajarê ku li herêma Guangzhou di sala 214an (B.Z.) de hatîye damezrandin. Ji vê demê dest pê dike, cîwar berfireh dibe, piştî 206an (B.Z.), ew bûye paytexta Keyaniya Nanyue.
Piştî ku xanedana Han di 111an (B.Z.) de Nanyue hilweşand, Panyu bu paytexta parêzgehê. Di sala 226an de, bajar bu navenda parêzgeha Guang (Guangzhou; Guangzhou). Ji ber vê yekê, "Guangzhou" di destpêkê de navê bajar ne bû, paşê gel ev nav pejirand.
Aborî
Pîşesaziya hilberîna li bajêr gelek pêşketiye.
Çavkanî
http://www.china.org.cn/english/features/43575.htm
https://web.archive.org/web/20120702195801/http://www.visitgz.com/en/About%20Guangzhou/Introduction/280318.html
Girê Mara
Girê Mara, Girê Maran, gundekî bi ser navçeya Nisêbîna Mêrdînê ve ye.
Niederöfflingen
Niederöfflingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Qesrikê
Qesrikê, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
26ê tîrmehê
Kurdistan
1930: Îsmaîl Axayê Şikakî (Simko) li ser efûyekê ku ji bo wî hatibû derxistin çû Îranê û li wir hat kuştin.
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Mirin
1930: Îsmaîl Axayê Şikakî (Simko)
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Terkêşî Xwarû
Terkêşî Xwarû gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 36 kes (6 malbat) bûn.
Vöhringen, Baden-Württemberg
Vöhringen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rottweil li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Guiyang
Guiyang (çînî: 贵阳), serbajarê parêzgeha Guizhou ya Çîn'ê ye. Rûerdê bajar 8.034 km² û hejmara niştecîhan di sala 2010an da 4.324.561 kes e. Guiyang navenda aborî û bazirganî ya parêzgeha Guizhou e.
Ross-shire
Ross-shire wîlayetek Skotlendayê ye.
Muxtesar fî exbarîl beşer
Muxtesar fî exbarîl beşer an Elmuxtesar (bi erebî: المختصر) pirtûka dîroknasê kurd yê Xanedana Eyûbiyan a Ebûlfida ya herî navdar e. Pirtûk li ser dîroka cîhanê a giştî ye. Ew berhem di navbera 1315 û 1329 de wekî berdewamiya Dîroka Tevahî ya ji hêla Elî îbn Elesîr ( li dora 1231) ye. Ew di forma salnameya ku ji afirandina cîhanê de heya sala 1329 dirêj dibe. Ew du beşan tê veqetandin, yek dîroka dîroka Erebistana berî Îslamî û ya din jî dîroka îslamê ta sala 1329 ye. Berhem ji hêla Îbn Werdî heta 1348 û ji hêla Îbn Elşihna heta 1403 ve hate rojane kirin.
Pirtûk bi latînî, Frensî û îgilîzî hatî wergerandin û di dîroka misilmaniyê de berhema giringtirîn bû ku ji hêla rojhilatnasên sedsala 18an ve dihat bikaranîn, di nav wan de Jean Gagnier (1670-1740) û Johann Jakob Reiske (1754).
Millebosc
Millebosc, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Perwîz Cîhanî
Perwîz Cîhanî (1950 - Belesora Jêrîn/Xoy/Îran) nivîskarekî kurd e Celalî û ji Rojhilata Kurdistanê ye. Niha li bajarê Wuppertal ya Almanyayê rûdine.
Jiyana Wî
P. Cîhanî di sala 1955an de li gunda Belesora Jêrîn a girêdayî navçeya Elendê hatiye dinê. Di yekê Gulana 1329ên koçê de (beranberî ya Zayînê dike 21.04.1950) li gundê Belesora Jêrîn ser bi bajarê Xoyê hatiye dinyayê. Ew ji binemaleyeke xwenda û edebdost û torevan hatiye cîhanê. Hê ji zarotiyê ve ew li gel çand û wêjeya kurdî û farisî nasyar e.
Girêdanên Derve
http://knnc.net/Kr/ArticleDetail-223-121#.Vecs2iXtmko
Samoa
Samoa (samoanî Malo Tutoatasi o Samoa; Îngîlîzî Independent State of Samoa) girav dewleteke, li ser rojavaya giravên Samoa dimê û vê sedeme wek "Samoaya Rojava" tê navandin e. Rojhelata wan giravan navçeyeke Dewletên Yekbûyî Emerîka ye.
Guller
Guller, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Samoa
Erdnîgarî
Samoa li başûr rojavaya Pasîfîk de li bakur rojhelata Fîjî dikeve ye. Giravên herî mezin bi 1.708 km² Savai'i û bi 1.118 km² Upolu ne.
Karokê
Karokê, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Aznavurê
Aznawurê, gundekî girêdayî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye.
Espîndare
Espîndare, gundekî bi ser Hîrana navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Speinshart
Speinshart şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neustadt an der Waldnaab li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Urwe bin Zubeyr
Urwe bin Zubeyr (erebî: عروة بن الزبير) Navê wî yê rastî Ebû Ebdullah Urwe bin Zubeyr bin Ewam bin Xuweylid el-Qureşî el-Esedî (m. 94/713) ji herft alimên navdar ê Medîneyê ye. tabîûn û dîroknasê siyer û hedîsan e. Kurê sehabêyê Muhemmed pêxember Zubeyr bin Ewam û Esma bint Ebûbekir e.
Element
Heta sala 2007ê tenê 117 hîman hatine niyasîn û ji wan jî tenê 94 bi awayekê xweriskî li ser rûyê Erdî peyda dibin. Mînakên herî berçav ên hîmanan hîdrojên, nîtrojên û karbon in. Hîmanên ko hijmara atomî a wan ji 82ê mezintir bit (anko bîsmût û bejortir) bi awayekê hundirîn ne xwedî tebat in û tîrêjçalakane (bi awayekê radiyoaktîv) ji hev hildiweşiyên û namînin. Bi ser wan ra jî, hîmanên 43ê û 61ê (teknetyûm û prometyûm) jî çi îzotopên tebitî nîne û ji hev hildiweşiyên. Lê dîsa jî hîmanên heta hijmara atomî ya 94ê ko çi îzotopên tebitî nîne jî bi awayekê xweriskî dihên dîtin. Ew ji hevhelweşiyana atomên netebitî yên girantir ên mîna uranyûm û toriyûmê peyda dibin.
Heyam heyam hîmanên nû yên ko bi awayên destkir ji karvedanên navokî peyda dibin dihên vedîtin.
</TD> <TD> </TD> </TR> <TR> <TD ALIGN="center" COLSPAN="2"> * Ev element hîn nehat dîtin. </TABLE>
Murşîd Efrînî
Nav û paşnav ...
Rojbûn...
Li sala 13-11-2018`an li Herêma Efrînê jidayîkbûye.
Navê dayîkê..
Navê dayîkê Şêrîn Elî Şahîn Mûrad Yonisê Birîmce ye.
Xwendin..
Pola 6 ya seretayî li bajarê Silêmaniyê dixwîne.
Kar û pîşe..
Di waneya karetê ya Silêmaniyê de endame û kembera kesik û şîn jî bi desxistiye.
Ziman...
Bi herdu zarevayên kurdî Kurdmancî û Soranî baş dipeyîve û dinivîse. Çalakî... Ji yek saliya xwe ve, herdem beşdarî li xwepêşandan û çalakiyên ji bo piştîvaniya her çar aliyên Kurdistanê kiriye û heya niha jî dike. Gelek caran derdikeve ser weşana zindî ya facebookê û derbarê rewşa Şengalê û Kobanê û Efrîn û Cizîrê jî nêrîn piştîvaniya xwe aniye ser ziman. Têbînî; Ev zanyarî heya sala 2019`an bû.
Helly Luv
Helly Luv, Hêlî Luv, Hêlî Lov an jî Hêlî Lev, stranbêj, stêra pop û aktoreke ciwan e ku bi eslê xwe kurd e. Navê wê yê rastî Hêlîn Ebdulla (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Helin Abdulla) ye û ew di 16ê çiriya paşîn a 1988an de li Ûrmiyê (Rojhilata Kurdistanê) hatiye dinyayê.
Jiyan
Helly Luv di sala 1986an de li Ûrmiyê ji dayik dibe. Ew ji eslê xwe de xelkê Dihokê ye, lê di biçûketiyê de ji ber rewşe ne li bare ya Kurdistan Başûr ew dibine penaber li Rojhelatê Kurdistanê li bajarê Ûrmiyê. Herwisa ew bi malbata xwe re du salan di 1990an diçine kampa Amedê li bakur û dibine penaber. Pêşî jî rû dikine welatê Fînlendayê weka koçber û regeznameya wî welatî wergirtî ye. Di sala 2006an de ew li gel xêzana xwe diçe Los Angeles, Kalîforniya û li wir dest bi karwanê xwe yê hunerî dike. Heya îro jî (2015), ew li wir dije. Di sala 2013an de ew bi strana xwe ya naskirî "Risk It All"  navdarbû.
Klîpên wê
Klîpên wê yên wêrek li ser YouTube navdar in û di 2015an de strana wê yê bi navê "Revolution" derket. Di vê klîpê de destgiriya xwe dide şorişa kurdan û hêzên pêşmerge ku li dijî minafiqên daişê şer dikin. Ev klîp ji aliyê zêdeyî heşt milyon bîneran ve hat dîtin. "Revolution" bû nameyeke bi hêz bo rêxistina terorîst a Daiş.
Helly Luv rastî gefên kuştinê hat ji aliyê Daişê ve piştî wê klîpa bi wêrek li cadeyên Hewlerê û gundekî xirabe li nêzîkî Mûsilê wênekirî ku li wir pêşmerge şerê Daişê dikir.
Helly Luv û sînema
Helly Luv di sala 2014an de bo cara pêşîn beşdarî fîlmekî Batin Qobadî ê bi navê Mardan bû.
Jailly-les-Moulins
Jailly-les-Moulins, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Roxburghshire
Roxburghshire wîlayetek Skotlendayê ye.
Wellendingen
Wellendingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rottweil li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Kero
Kero, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Bazarlû
Bazarlû gundekî ser bi navenda bajarê Ecebşîr li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Aferê
Aferê, gundekî girêdayî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye.
Gulûce Ebilû
Gulûce Ebilû, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Edenê
Edenê, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Mezrone
Mezrone, texlîtekî triye, li Merdîne gelekî çedibe. Dimsa qu ji mezrone çedibe gelekî xwşe.
Mirville
Mirville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
27ê tîrmehê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Överuman
Överuman, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol li ser sinorê Norwêc û Swêdê ye. Piraniya golê di nava sinorê Şaredariya Storumana bi ser parêzgeha Västerbottena Swêdê ye. Dirêjiya perava golê 129,11 kîlomêtre ye û bilindahiya ji asta deryayê 525 mêtre ye.
Gulûce Malalar
Gulûce Malalar, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Stêrnasî
Stêrnasî an stêrzanî an esmannasî an jî astronomî ew zanist e ya ku vekolînan li ser stêran, exteran û galaksiyan dike. Bi kurtî, stêrnasî eleqedarî hemû tiştên di esmanan heye. Ew gerdûnê, stêrê û pergala rojê vedikole.
Kesê ku karê wî stêrnasî be, stêrnas an astronom e. Astronom û astronot ji hev cuda ne. Astronom lêkolînan li ser stêran dikin. Esmanger li esmanan digerrin.
Peyva "stêrnasî" û "astronomî"
Peyva stêrnasî ji stêr û -nasî têt. Paşgira -nasî di kurdî de têt wateya zanistê yan pirsporiyê
Peyva "astronomî" ji peyvên yewnanî ástron (stêr) û nómos (Dad) pêk hatiye.
Dîroka stêrnasiyê
Stêrnasên berê bazirgan û deryagerr bûn ku hewceyî rêberiya stêran daku rêya xwe winda nekin. Herwiha cotkaran jî xêra stêran dizanî ka kengî zeviyên xwe biçînin, kengî dê lehî rabin û kengî dema dirûnê xermanê ye.
Herwiha şaristaniyên berê ji ber sedemên olî çavdêriya stêran û esmanan bi giştî dikir.
Hin çavdêrên stêran jî bawer dikir ku bi livên stêran mirov dikare pêşerojê anku demên bên pêşbînî bike. Ji wan kesan re astrolog têt gotin. Tevî ku karê wan wek zanistê nayêt pejirandin jî, çavdêriyên wan pirr alîkariya stêrnasan kiriye ku agadar bikin ka pergala gerdûnê çawan e.
Karê stêrnasan
Stêrnasî zanistek pirr kevnare û giring e. Lê dîsan jî hema her kes dikare di jiyana xwe ya rojane de jî bi amûrên erzan, yan jî bê ti hacet û amûran hinek stêrnasiyê bike.
Stêrnasên amator di rastiyê de rolek pirr giring di pêşketina stêrnasiyê de lîstiye. Bi taybetî ew gelek car yekem kes bûne ku hay ji asteroîdan yan kometan bûne. Carine jî ew bûne govan û şahidên peydabûn yan mirina stêran. Dûrbûn baştirîn amûr e bo kesên dest bi stêrnasiyê dikin.
Cûnên stêrnasiyê
Stêrnasên heyvê vekolînan li ser heyvê dikin. Stêrnasên gerokstêran bala xwe dibin Pergala Rojê. Hin stêrnas dibin pisporên hin stêrên taybet. Hin jî xwe mijûlî galaksiyên dûr dikin.
Hin stêrnas jî hene ku qet ne hewceyî nerîna li esman û stêran in. Ev stêrnasên teorîk zagonên fîzîkî û matematîkî bi kar diînin û bi kompûterên xwe modelên gerdûnê diafirînin û paşî wan modelan li gel çavdêriyan berhev dikin. Armanca wan ew e ku tê bigihin ka gerdûn çawan peyda bûye û ka belkî dê çi biqewime.
Kewzune
Kewzune, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Selkirkshire
Selkirkshire wîlayetek Skotlendayê ye.
Terkêşî Qehvexane
Terkêşî Qehvexane gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 49 kes (9 malbat) bûn.
Goma Osmanaxa
Goma Osmanaxa yan jî Osmanaxa (bi tirkî: Osmanağa), gundekî bi ser navçeya Qowanciyana Xarpêtê ve ye.
28ê tîrmehê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Zimmern ob Rottweil
Zimmern ob Rottweil şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rottweil li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
28ê tîrmehê
Cejn û salveger
Roja Zerikê ya Cîhanê
Aqubanî Serû
Aqubanî Serû, gundekî bi ser Hîrana navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Harisi
Harisi gundekî girêdayî navçeya Stewrê a girêdayî Mêrdînê ye.
Haikou
Haikou (çînî: 海口), serbajar û bajarê herî mezin ê parêzgeha Hainan ya Çînê ye. Bajar li ber devê çemê Nandu yê li perava bakurê Hainanê ye. Rûerdê bajar 2.237 km² û hejmara niştecîhan di sala 2010an da 2.046.189 kes e.
Çavkanî
http://www.china.org.cn/english/features/43578.htm
Störnstein
Störnstein şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neustadt an der Waldnaab li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Futûhu'l-Buldan
Futûhu'l-Buldan (erebî: فتوح البلدان) berhema Belazûrî a dîrokê ye. Li ser Fetîhên misilmanan, awayî û çandî ye.
Ji berhemên herî kevin ê ku li ser Fetîhên Misilmanan e û gihîştî roja me. Mesûdî bi xwe jî ji vê berhemê îstîfade ditiye.
Futûhu'l-Buldan cara yekem ji aliyê Michael Jan Goeje ve di salên 1863-1866an de bi sê beşan ve hatiye weşandin.
Cara duyem 1968an de li Qahîreyê hatiye weşandin.
Jallanges
Jallanges, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Aryabhata
Aryabhata (bi sanskrîtî: आर्यभट, Āryabhaṭa) (jdb. 476 - m. 550) matematîknas û stêrnasê Hindistanê bû.
Aryabhata ji zanyarên pêşîne ku li ser sêgoşenasiyê xebat kiriye. Bandora wî li ser Bîrûnî û gelekî zanyaran maye.
Famîleya pisîkan
Pisîkan (Felidae), famîleyek guhandarên goştxwer ku ji 30 milyon sal hate ser riwê Cîhanê.
Pisîka kedî canewereke navdar e ji vê famîleyê û wekî din pisîka kovî, pars, şîpa nêçirvan yan çîta, piling yan babir, şêr, weşek, kûgar, pilingê pinpinî yan jaguar û pir cureyên din.
Pisika Wanê
Li Kurdistanê, di herêma Wanê de, pisîka Wanê heye. Bi giştî, rengê kurkê wê spî ye û çavên wê du rengên cuda ne. Ew gelek ji avê hez dike û mirov jê re dibêje pisîka melavan.
Xelatên Rojnamegeriyê ya Mûsa Anter û Şehîdên Çapemeniyê
Li Tirkiyê ji 1993an şûnda Xelatên Rojnamegeriyê ya Mûsa Anter û Şehîdên Çapemeniyê tên dayîn.
Xelatên Rojnamegeriyê ya Mûsa Anter û Şehîdên Çapemeniyê cara ewil sala 1993an de ji aliyê Özgür Gündem, piştre 1994an de Özgür Ülke, 1995an de Yeni Politika, 1996an de Demokrasi, 1997 û 1998an de Ülkede Gündem, 2000an de Yeni Gündem û sala 2001an de jî ji aliyê Yedinci Gündem ve hatibû dayîn. Di sala 2004an de xelat ji aliyê Ülkede Özgur Gündem hat dayîn.
Komkujiya Sirûcê 2015
Komkujiya Sirûcê ew bûyerên ku di 20ê tîrmeha 2015an de li baxçeya Navenda Çand û Hunerê ya Amara ya Pirsûsê (navçeya Sirûca Rihayê) pêk hat.
Pêşveçûyîna bûyeran û encam
Di 20ê tîrmeha 2015an de li saet 12an mirovekî terorîst ê xwekuj ê rêxistina minafiqên Daişê yê bi navê Şeyh Abdurrahman Alagöz xwe di nav genc û ciwanên Federasyona Komeleyên Ciwanên Sosyalîst (bi tirkî Sosyalist Gençlik Dernekleri Federasyonu) de peqand û di encamê de 32 ji wan şehîd bûn û 104 kes jî birîndar bûn.
Gulîze
Gulîze, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Molagnies
Molagnies, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Øvrevatnet
Øvrevatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 6 kîlomêtreya dikeve aliyê rojhilata bajarê Fauskeyê.
Hüfingen
Hüfingen bajarokekî navçeya (Landkreis) Schwarzwald-Baar li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Almalû, Ecebşîr
Almalû gundekî ser bi navenda bajarê Ecebşîr li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Mûşiyan
Mûşiyan (bi tirkî: Uyandık), gundekî bi ser navçeya Qowanciyana Xarpêtê ve ye.
Niersbach
Niersbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Kîrya Dêrê
Kîrya Dêrê, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Gemîşava
Gemîşava, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tevan
Tevan gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 194 kes (25 malbat) bûn.
Stein am Rhein
Stein am Rhein, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Schaffhausenê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Kongreya Neteweyî ya Kurdistanê li Bakurê Amerîkayê
Kongreya Neteweyî ya Kurdistanê li Bakurê Amerîkayê yek ji rêxistinên yekemîne ku li bakurê Amerîkayê hatiye damezrandin bi armanca yekitiya Kurdistanê. Di tîrmeha 1988ê peyda bû
Jancigny
Jancigny, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Furtwangen im Schwarzwald
Furtwangen im Schwarzwald bajarokekî navçeya (Landkreis) Schwarzwald-Baar li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Siczî
Siczî yan Ebû Se'îd Ehmed ibn Mihemed ibn Ebdelcelîl el-Siczî (, jdb. 945 - m. 1020), stêrnas û matematîknasê fars ê misilman bû.
Guglielmo Marconi
Guglielmo Marconi, Yekem , FRSA [guʎ'ʎe:lmo mar'ko:ni] (jdb. 25ê nîsanê 1874 li Bologna; m. 20ê tîrmehê 1937 li Roma), fîzîknas, elektroendazyar û zanistekî navdar ê Îtalî bû. Wî bo cara yekemîn radyoyeka amatorî avakiribû.
Sala 1909î bi tevî Karl Ferdinand Braun Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye. Di avakirina Mîkrovellayan de xwedî roleke mezin bû.
Monchaux-Soreng
Monchaux-Soreng, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Akram Hidou
Akram Hidou (jdb. 1973 li Serê Kaniyê, Hesîçe, Rojavaya Kurdistanê) derhêner, kameravan û senarîstekî kurd e.
Jiyana wî
Akram Hidou di sala 1973an de li bajarê Serê Kaniyê yê Rojavaya Kurdistanê ji dayîk bûye. Akram Hidou piştî perwerdeya Abîtur û bijîşkî di sala 1995an de ji ber sedemên ramyarî hat Almanyayê. Di çar salên pêşîn de li Almanya, Akram Hidou ji bo naskirina ramyarî wekî penaber şer kir. Di sala 2003an de li Hannoverê perwerdeya kamera û montajê qedand. Ji xeynî karê kameravanê, di destpêka sala 2010an de xwendina xwe ya derhêneriyê li Akademiya Ruhr ji bo Hunerê li Dortmundê qedand. Akram Hidou ji sala 2006ê ve li Berlînê dijî û kar dike. "HELEBCE - Zarokên winda" yekem belgefîlma dirêj e.
Garey Birwarî
Garey Birwarî, Garey Berwarî, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Berberî
Pir wateyên Berberî hene.
Faxro
Faxro yan jî Fexrîbeg (bi tirkî: Fehribey), gundekî bi ser navçeya Qowanciyana Xarpêtê ve ye.
Tännesberg
Tännesberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neustadt an der Waldnaab li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Têkoşîna azeriyan li Îranê
Têkoşîna azeriyan li Îranê hemû têkoşîna gelê azerî ku li Îranê rûdide, binav dike. Têkoşîna azeriyan li Îranê hêj digehe salên 1900iyan ku bi gelek serhildanan navê xwe belav kiribû. Li sala 1946ê de jî bi ev azadîxwaziya azeriyan bi avakirina Hikûmeta Neteweyî ya Azerbaycanê gihişte asta herî bilind. Piştî rûxandina vê hikûmeta Azeriyan, tevgerên azerî jî çûn binerd û bi veşartî xebatên xwe kirin. Piştî Şoreşa Îslamî ya Îran jî gelek ji wan têkoşeran derketin derveyî welêt. Bingeha azadîxwaziya digehe rûxandina Dewleta Qacariyan, ji ber ku rêvebirên vê dewletê tirk bûn.
Dîroka têkoşînê
Piştî belavbûna Sovyetan li sala 1991ê de dewleta Azerbaycanê hate ava kirin. Bi hêcana vê dewletê jî tevgerên netewî yên azeriyan geştir bûn. Neteweperestên azerî bingeha neteweperestîya xwe digehînin serdema Qacarîyan ku bi hevpeymanên Gulistan(1813) ve Tirkmençay (1829), Azerbaycana mezin wek Bakurê Azerbaycan û Başûrê Azerbaycanê bû du parçe. Jixwe Bakurê Azerbaycanê bi belavbûna Sovyetan li sala 1991ê bû dewleteke serbixwe. Lê Başûrê Azerbaycanê di bin kontrola Îranê de ma.
Li sala 2006ê di rojnameyeke Îranî de karîkatûrek hate weşandin ku azerîyên îranê biçûk dîtîye. Li dijî vê karîkatûrê azerîyên îranê dest bi xwepêşandanan kirin û li seranserên niştecihên azerî ev belav bû. Rêjîma Îranê li ser vê bûyerê rojname qedexe kir û rojnamevan jî girtin.
Philip Khuri Hitti
Philip Khuri Hitti (1886 - 1978) Nivîskar û dîroknasê çanda ereban û yê Îslamê ye. Ew bi xwe Xiristîyan bû.
29ê tîrmehê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Sankt Georgen im Schwarzwald
Sankt Georgen im Schwarzwald bajarokekî navçeya (Landkreis) Schwarzwald-Baar li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Oberöfflingen
Oberöfflingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Hangzhou
Hangzhou (çînî: 杭州市; "Hángzhōu shì"), serbajarê parêzgeha  Zhejiang ya Çîn'ê ye. Rûerdê bajar 16.847 km² û hejmara niştecîhan di sala 2012an da 8.800.000 kes e.
Gûrevan mezin
Gûrevan mezin, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Hangzhou
Hangzhou xwedanê bedewiyen xwezayî ye û navê bajar ji ber van hatîye bihîstiye. Bi taybetî gola rojava (Xī Hú, 西湖) cîhê tûrîstî û bedewiya xwezayî ye. Bajar gelekî cîhekî dîrokî ye.
SkyTrain ya Vancouverê
SkyTrain () pergaleke veguhestina bilez a kapasîteya navîn li Navçeya Herêmî ya Metroya Vancouverê ye, ku xizmeta li Vancouver, Kolombiyaya Brîtanî, Kanada dike. SkyTrain bi temamî 79.6 km dişopîne û trênên bi tevahî otomatîkî li ser riyên ji pola veqetandî yên li ser rêgezên binerd û bilind dimeşin bikar tîne. SkyTrain dihêle ku bi domdarî pêbaweriya wextê bilind bigire. Navê "SkyTrain" di dema Expo 86 de ji bo pergalê hate çêkirin, ji ber ku rêza yekem (Expo) bi bingehîna li ser rêgezek bilind a li derveyî Downtown Vancouverê dimeşe û dîmenên panoramîkên qada metropolê peyda dike. SkyTrain ji bo derbaskirina Çemê Fraser, pira duyem-dirêj a cîhanê ya tenê bi kabloya destekkirî ye, ku bi navê SkyBridge tê zanîn, bikar tîne.
Bi vekirina Evergreen Extension di 2ê kanûna pêşîn a 2016an de, SkyTrain bû pergala veguhastina bilez a herî dirêj û bê-ajokar bi tevahî otomatîk a li cîhanê. Bi tevahî dirêjahiya xetên otomatîk ên Metroya Shanghai, Singapore MRT, Kuala Lumpur Rapid KL û Dubai Metro ji hingê ve ji yên SkyTrain derbas bûne.
SkyTrainê di 53 stasyonan ve derbas dibe, ku ji aliyê sê xetan ve têne xizmet kirin: Xeta Expo, Xeta Millennium û Xeta Kanadayê. Xetên Expo û Millennium ji aliyê Pargîdaniya Guheztina Lezgîn a Kolumbiyaya Brîtanî ve di bin girêbesta TransLink (bi eslê xwe BC Transit), saziyek veguheztinê ya hikûmeta herêmî de têne rêve kirin. Xeta Kanada li ser heman prensîban ji aliyê konseyonerê taybetiya ProTrans BC ve di bin peymana TransLink re tê xebitandin û beşek yekbûyî ya pergala veguhastina herêmî ye. SkyTrain pergalekî bihayên bi karûbarên veguhastina herêmî yên din re parvekirî bikar tîne û ji aliyê Polîsa Veguhastinê ya Metro Vancouver tê parastin. Peywirdarên SkyTrainê (STAs) alîkariya yekem, bersiva acîl, rêwerz û karûbarê xerîdar peyda dikin, bihayan kontrol dikin, xeletiyên trênê bişopînin û ger hewce be trênan bi destan bixebitînin.
Sursee
Sursee, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Lucerne ya herêma Surseeyê ye.
Firexaneyî
Firexaneyî an pirxaneyî, ango organîzmayekê ku ji zêdeyî xaneyekê pêk tê; ji pir, gelek xaneyan pêk tê.Mirov zindewerek firexaneyî ye.
Sursee
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara gelheya bajêr 9.953 kes e.
Mazê
Mazê, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Xrîstadelfî
Xirîstadelfîyan, Birayên li Mesîh, dêreke mesîhî ya serbixwe ye ku di sala 1848an de hate sazkirin. Li dinyayê nêzîkî 55 hezar bavermendên wê hene.
Zavye, Ecebşîr
Zavye gundekî ser bi navenda bajarê Ecebşîr li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Jeux-lès-Bard
Jeux-lès-Bard, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Topizawa, Pîranşar
Topizawa gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 0 kes (0 malbat) bûn.
Qizilan, Qowanciyan
Qizilan (bi tirkî: Çatakbaşı), gundekî bi ser navçeya Qowanciyana Xarpêtê ve ye.
Özgür Ülke
Özgür Ülke, rojnameyeke ye ku ji 1994 ta 1995 weşan kir. Di 2ê kanûna paşîn a sala 1995an de bi biryarê dadgehê hat girtin.
Rojnameya Özgür Ülke di 28`ê nîsana sala 1994ê de dest bi weşanê kir. Di 3ê mijdara sala 1994 an de, navenda rojnameya Özgür Ülke ya Stenbolê hat bombe kirin û xebatkarê rojnamê Ersîn Yildiz jiyana xwe wenda kir. Mina ku sansur kirin û qedexe kirina belav kirina rojnamê, an-jî bi sedan dawe vekirina li dijî nivîsên rojname ne bes be, gelek xebatkarên wê ji aliyê hêzên dewletê ve hatin revandin û kuştin. Rojnameya ku di şertên legal de dihat weşandin, di şertên ilegal de dihat xwendin.
Demokrasi (rojname)
Rojnameya Demokrasi rojnameyek bû ku li Tirkiyê derketiye.
Özgür Ülke
Li beramberî ewqas astengî û zordariyan, rojname weşana xwe berdewam kir, lê belê hêzên dewletê vê yekê tehemûl nekir û ew bombe kirin. Di encamê de, hemû avahiya rojnamê şewitî, kompitur nedihatin xebitandin, lê belê xebatkaran dev ji karê xwe bernedan, hemû nûçeyên xwe berhev kirin û roja mayîn rojnamê careke din weşandin.
Demokrasi (rojname)
Rojname di 3ê gulana sala 1997an de ango di roja azadiya çapemeniyê de ji ber nivîseke wê li gorî xala 312an ya Qanûna Cezayê Tirk hate girtin.
Fîrîz
Fîrîz, gundekî bi ser Hîrana navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Doleson
Doleson (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ya Fransayê ye.
Abuzer Önen
Abuzer Önen serokê şaxa DEPê ya Semsûrê bû û di nîsana 1994î de ji aliyê hêzên çekdar ên dûgela Tirk ve hatiye kuştin.
Mentera
Mentera, mezreke girêdayî gundê Cewzê ya girêdayî Stewrê ye. Li ser rêya Bismilê û Midyatê li pişt Sîçwa û li hembera Cewzê ye.