cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Stalînîzm
Di nav xwe de avakirina dewleteke polîs a totalîter a yekpartî, îndûstriyalîzma bi lez, teoriya sosyalîzmê li welatekî, kolektîvkirina çandiniyê, xurtkirina nakokiya çînan, perestiya kesayetiyê û bindestkirina berjewendiyên partiyên komunîst ên biyanî ji bo Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê, ku ji aliyê Stalînîzmê ve weke partiya pêşeng a şoreşa komunîst a wê demê dihate dîtin. Piştî mirina Stalîn û germbûna Krûşçev, di salên 1950 û 1960î de destalinîzasyon dest pê kir, ku bû sedema kêmbûna bandora îdeolojiya Stalîn li Yekîtiya Sovyetê. Pêla duyem a destalinîzasyonê di dema Glasnosta Sovyetê ya Mîxaîl Gorbaçov de dest pê kir.
Türk Solu
Kampanyaya Türk Solu li dijî kurdan
Rojname xwedî lo dora 10.000 tîrajî ye. Hin ji navên (an kodnav) ku di kovarê de dinivîsînin Yekta Güngör Özden, Prof. Dr. Türkkaya Ataöv, İlyas Salman hwd.
Poxînka sîrî
Poxînka sîrî, poxîna bi sîrê navê poxîneke pêjgeha kurd e. Di kurdî de ji helawên ardê (arvan) re, li hin deveran jî bo xwarinên ji danê tê bikaranîn. Ji kufteyên hûrik re herwiha poxînk (di hin devikan de poxnîk) dibêjin.
Stalînîzm
Rejîma Stalîn bi zorê civak ji tiştên ku li ser xwe û marqeya wê ya komunîzmê tehdîd didîtin (ku jê re "dijminên gel" dihat gotin) paqij dikir. Di nav wan de muxalifên siyasî, neteweperestên ne Sovyetî, bûrjûwazî, gundiyên xwedî debar ("kulak") û yên çîna karker ku sempatiyên "dij-şoreşger" nîşan didan, hebûn. Ev bû sedema zordestiya girseyî li ser van kesan û malbatên wan, di nav de girtinên girseyî, darizandinên giştî, îdamkirin, û zindankirina li kampên karkirina bi darê zorê û kampên komkirinê ku bi navê gulag têne zanîn. Mînakên herî bi nav û deng Paqijkirina Mezin û kampanyaya Dekulakîzasyonê bûn. Stalînîzm herwiha bi ateîzma mîlîtan, çewsandina girseyî ya dijî olî, û paqijkirina etnîkî ya bi koça bi darê zorê hat nîşankirin. Hin dîroknas, wek Robert Service, polîtîkayên Stalînîst, bi taybetî polîtîkayên kolektîfkirinê, ji ber sedema birçîbûnên mezin wek Holodomor tawanbar dikin. Dîroknas û lêkolînerên din li ser rola Stalînîzmê li hev nakin.
Poxînka sîrî
Li vir terîfeya variyanta parêzgeha Semsûrê hatiye dayîn.
Çêkirin
Têkele kufteya kolostîkê bistrên. Kufteyên xwe yên hûrik (bi qasî bindeqê) amade bikin. Van kufteyan di nava ava şor de bixaşînin. Pîvazan hûr bikin (xelekî yan wekî ya seleteyê), di nava rûnê de biqijilînin (zerayî pê ket bes e). Kufteyan berdin nava pîvazên qijilandî.
Îsotan bavêjinê. Yek-du kel pê ket, pûjanê hûr bikin, wan jî bavêjinê. Sîrê bikutin û tevlî bikin. Dawiyê de ava lîmonê jê pê werbikin û bi qasî 4-6 deqeyan bikelînin.
Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).
Usedom (bajarok)
Usedom bajarokekî navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Şikurkendî
Şikurkendî gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 425 kes (98 malbat) bûn.
Incarville
Incarville, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Darli
Darli, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Demirçî, Melekan
Demirçî gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Friedland, Niederlausitz
Friedland, bajarekî navçeya (Landkreis) Oder-Spreeê li herêma Brandenburg a Almanyayê ye.
Batilly-en-Gâtinais
Batilly-en-Gâtinais, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Eselûye (navçe)
Eselûye yek ji navçeyên parêzgeha Bûşehrê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Eselûye ye.
Kijikbihiv
Kijikbihiv, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Friedrichroda
Friedrichroda, bajarekî navçeya (Landkreis) Gothaê li herêma Turîngiyaya Almanyayê ye.
Billezois
Billezois, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Heringsdorf
Heringsdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Şorce Barûq
Şorce Barûq gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 140 kes (27 malbat) bûn.
Pirêk
Pirêk, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Kengan (navçe)
Kengan yek ji navçeyên parêzgeha Bûşehrê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Bender Kengan e.
Nêzêy serê
Nêzêy serê, gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Nêzêy serê 24 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 133 e.
Irreville
Irreville, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Ruderatshofen
Ruderatshofen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Sênîkufte
Sênîkufte, kufteya sêniyê navê kufteyeke pêjgeha kurd e. Herwiha gelê cîran suryanî jî dizanin û dixwin. Li vir terîfeya variyanta parêzgeha Dîlokê tê dayîn.
Sênî û hevwateyên xwe
Ji sêniyê re berkêş, mersef, mejmexe, macme, lapir, cifnî, sifrî dî dibêjin. Ji ber ku zimanzanên kurd li ser xebat nekirine, ji van binavkirina kîjan navê hevwate, kîjan cure ne, ne kivşe ye.
Çêkirin
Têkela kufteyê amade bikin. Sêniyekê bi rûn bikin. Nivê têkela kufteyê ya bo derveyê kufteyê bigirin, li ser sêniya rûnkirî raxînin. Têkela hundir jî li ser raxin. Derê kufteyê bi ser hundir de bînin, wekî xingalê, bidewisînin.
Berê mergeyê paşê jî rûnê zeytê bi ser de werbikin, bidin xwarin. Bavêjin firneyê (firûn) bipijînin. Hûn dikarin destexaneyê (sifre) gorî kêfa xwe bi hêşînahiyê bixemilînin.
Nina Dobrev
Nikolina Konstantinova Dobreva (bi bulgarî: Нина Константинова Добрева) an jî Nina Dobrev (z. 9ê kanûna paşîn 1989 li Sofya, Bulgaristan) aktrîsa bulgar e.
Maregîsk
Şayes
Cinsê maregîsk, xwediyê du diranên vala yên dirêj in ku ev diranên jehrê ne û li paş van, diranên biçûk ên ji bo nêçîr girtinê hene. Maregîsk şevger e ango bi giştî êvaran nêçîrê dikin.
Revend xoy
Revend  gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 236 bkes ( 52 malbat) bûn.
Êlxan
Êlxan an îlxan, rêvebirên êlan li Xoresanê û Luristanê. Heya êlxan demekî inwanê fermî yê mîrên êlên mezin ên wek bextiyarî, lek an jî li xoresanê mîrên zaferanlû û şadlû bûye.
Julie Harris
Julia Ann "Julie" Harris (jdb. 2 kanûna pêşîn 1925, li Grosse Pointe Park, County Wayne, Michigan, DYA - m. 24 tebax 2013 li West Chatham, Massachusetts, DYA ) aktrîseke amerîkî bû.
Xelat
Xelatên Tony
IKEA
IKEA International Group fîrmayeke mobilyayê ya mezin a navneteweyî ye. Li 43 welatî birêxistinî bûye û bi 235 kargehên xwe yek ji fîrmayên mezin ên cîhanî ye.
Di sala 1943'î de ji aliyê Ingvar Kamprad ve ku wê demê 17 salî bû li Älmhult, hate damezirandin. Ango bingeha fîrmayê Swêd e. Gorî statîstîkên 2006'î 104.000 xebatkarên wê hene û butçeya wê 17,3 Milyar EUR (2006) e.
Tepetep
Tepetep navê kufteyeke pêjgeha kurd e. Ji parêzgeha Bidlîsê belav bûye lê îro bêhtir li Sêrt, Amed, Wan û Dîlokê tê xwarin.
Çêkirin
Girara kufteyê û girara hûrik (an ardika hûrik) bi 1 SA avê şil bikin, ser wê por bikin, heger di badiyê de devanga wê, heger di quşxaneyê de ye derxûnê bigirin. We dît poxpoxî bûye (werimiye, bel bûye) melzemeyên xwe (berkelî) tevlî bikin. Heya bi hev ve zeliqî bistrên.
Gilolikên (kufteyên hûrik) bi qasî gûzekê amade bikin. Di nava ava şor de bixaşînin, li binikên servîsê parve bikin. Rûnê xwe biqijilînin, îsota sor (pûlpelî, tûj) biqelînin (baldar bin bila neşewite) û berdin ser kufteyan.
Pêşangeha Pirtûkan a Amedê
Pêşangeha Pirtûkan a Amadê 2010-2013
Pêşangeha Pirtûkan a Amadê ya pêşîn di navbera 18-23'ê gulana 2010'an de çêbûye. Dû re pêşangeha duyem di navbera 17-22'ê gulana 2011'an de û ya sêyem jî di navbera 22-27'ê gulana 2012'an de li dar xistine. Çarem Pêşangeha Pirtûkan a Amadê di 14-19'ê gulanê hat pêkanîn.
Weşanên wekî Aram, Avesta, Înstîtuta Kurdî ya Amedê, Lîs, Nûbihar, Ronahî, Tîroj, Vate û her wekî din tê de beşdar in. Ji xeynî pêşkêşkirina pirtûkên nûderketî, rêkxerên fuarê bernameyeke tije îmzekirina pirtûkan, panel, helbestxwendin û gotûbêjan jî pêk tînin.
Annweiler am Trifels
Annweiler am Trifels, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Rheinland-Pfalzê ye.
Qirrik
Pêkhateya qirrikê
Qirrik ji neh heb kirkiragên bi şêweya lûleyî rêzbûyî pêk tê. Ji wan kirkiragan sê heb tek, sê heb jî cot in. Kirkirag bi alîkariya lîgament û masûlkeyan bi hevre girêdayî ne. Rêya qirrik û borrîhewayê ji ber desteka kirkiragan hertim vekirî ye. Li qirrikê de kirkiragê tîroîdê, yê herî gewre ye, pêşî û kêlekên qirrikê bi vî kirkiragê dagirtî ye. Niçikek ji beşa pêşî ya kirkiraga tîroîdê dirêj dibe. Ev niçik wekî sêva Adem tê bi navkirin. Sêva Adem a qirrika zilaman ji ya jinan gewretir e. Li ser devê qirrikê, bi kirkiragê tîroîde ve girêdayî, kirkiragek heye bi şeweya kevçî, navê wî zimanê kirkiragî ye. Zimanê kirkiragî, ji xeynî dema daqurtîna xwarin û vewxarinê, ji serê qirrikê dûr e. Ango di navbera devê qirrikê û zimanê kirkiragî de valahî heye, hewa ji gewrî bi hesanî derbasî qirrik û borrîhewayê dibe.
Çalakiya zimanê kirkiragî
Qirrik bi masûlkeyên ziman ve girêdayî ye. Gava mirov xurek dadiqurtîne, zimanê mirov ber bi esmanê dev bilind dibe û xurekê ber bi gewrî pal dide. Di heman demê de qirrik jî bi ziman ve ber bi  zimanê kirkiragî hildikişe, valahî di navbera devê qirrikê û zimanê kirkiragî de namîne,  bi vî awayî zimanê kirkiragî li ser devê qirrikê rûdinê, devê qirrikê digire û nahêle xwarin biçe nav borrîhewayê. Piştê daqurtîna xurekê, qirrik û borrîhewa ber bi jêr ve dadikêşên bi vî awayî zimanê kirkiragî ji serê qirrikê dûr dikeve. Ango coga henaseyê ji bilî dema daqurtina xurekan, hertim vekiriye. Zimanê kirkiragî ji xeynî hewayê, rê li ber her tişan digire û nahêle bikevên nav borrîhewa û pişikan. Hin caran dibe ku piçek xurek an jî hinek vexwarin ji berbesta (barîkad) zimanê kirkiragî bifilite û bikeve nav qirrik û borrîhewayê. Di rewşek wisa de mirov bê hemdê xwe dikuxe û ew madeyên biyanî bi zora pestoya hewayê ji borîhewayê tê avêtin. Rûyê navî yê qirrikê bi rûkeşexaneyên kûlkdar û xaneyên goblet dapoşî ye.
Deng peydakirin
Dengê mirov di qirrikê de peyda dibe, loma navê qirrikê wekî sindoqa dengê (voice box) jî tê zanîn. Beşa qirrikê ya deng peyda dike wekî zengîlok (bi îngilîzî: glottis) bi nav dibe. Zengîlok ji cotek dengejê, qata vestîbulî (bi îngilîzî: vestibular fold) û qelîştoka navbera dengejêyan pêk tê. Dema henasedanê herdu dengejê ji hev dûr in, hewa di nav qelîştoka dengejêyan de bi hesanî derbas dibe. Lê dema deng derxistinê, cota dengejê nêzikê hev dibin rê li ber herrika hewayê digirin. Hewa bi zorê ji pişikan ber bi derve diherrike. Pestoya hewaya pişikan, dengejêyan dilerizîne, bi vî awayê deng peyda dibe. Dengejê, gava ji pişikan henasê te dayîn, deng dirust dike, ango dema henasegirtinê deng peyda nabe. Dengê di qirrikê de peyda dibe bi alîkariya ziman, diran, esmanê dev û levan diguhere û dibe pît an jî peyv. Dengê her mirovek ji yê dinan cuda ye. Dirêjî û şidaniya dengêjeyan, cora deng diyar dike. Hormona testosteronê bandor li ser gewrebûna kirkiragên qirrikê dike. Bi gelemperî qirrika zilaman ji ya jinan gewretir e. Herwiha dengê zilaman jî yê jinan berztir e.
Xanedana Ihşîdiyan
Xanedana Ihşîdiyan, xanedanekî tirkoman bû ku di navbera salên 935-969 de li Misirê hikûm kiriye. Zimanê fermî yê xanedanê erebî bû. Di sala 969an de Fatimîyan ew ruxandin û hikûmeke nû li Misirê çekir.
Billy, Allier
Billy, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Şorce Kurd
Şorce Kurd gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 241 kes (83 malbat) bûn.
21ê nîsanê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Leling
Leling, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Shandongê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 640.000 kesî
Çixalû
Çixalû gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Genave (navçe)
Genave yek ji navçeyên parêzgeha Bûşehrê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Bûşehr e.
Buggenhagen
Buggenhagen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Fum
Fum, taxeke girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Nîskawê, Gewirkî nellên
Nîskawê, gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Nîskawê 19 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 119 e.
Enar (navçe)
Enar yek ji navçeyên parêzgeha Kirmanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Enar e.
Iville
Iville, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Biozat
Biozat, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Alsfeld
Alsfeld, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Hesseyê ye.
Schwangau
Schwangau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Kerpêl
Kerpêl yek ji gundên bajarê Geverê ye li naw sinorên Colemêrgê ye. Navé tirki Köprücük e. Yek ji gundê eşireta Pinyanişiyane. 5 kilometre duri Geverê ye u destpêka deşta Geverê ye. Bi avên xwe yên tezi tê nasîn.
Mustak
Mustak, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Krummin
Krummin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Mistikan
Mistikan, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Michaël Gillon
Michaël Gillon (jdb. 1974) stêrnas û stêrfizîknasekî Belçîkî ye.Lêkolîna wî li ser exoplanets disekine û ew lêkolîna xwe li Zanîngeha Liege dike.Wî bawernameya masterê di biyokîmya û astrofîzîkê de û her weha PhD di astrofizîkê de heye, û post-doktoraya xwe li Çavdêriya Cenevreyê qedang.
Batilly-en-Puisaye
Batilly-en-Puisaye, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Şehrekûçtepe Kurd
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 287 kes (71 malbat) bûn.
Bizeneuille
Bizeneuille, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Baft (navçe)
Baft yek ji navçeyên parêzgeha Kirmanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Baft e.
Sundar Haraincha
Sundar Haraincha, bajarekî welatê  Nepalê ye û li Herêma Jimare 1 (Province No. 1) de cî digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011a hêjmara gelhe ya bajarê Sundar Haraicha 80 hezar 518 kes hatiye tomarkirin
Çalalû
Çalalû gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Ivry-la-Bataille
Ivry-la-Bataille, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Çîroka Schleicherê
Çîroka Schleicherê nivîseke versiyonekê ku ji nû ve hatiye çêkirin, ya zimanê proto-hind-ewropî ye, ku ji hêla August Schleicher ve di 1868 de hatiye weşandin. Schleicher pisporê yekem bû ku nivîsek bi zimanê proto-hind-ewropî nivîsiye. Çîrok bi sernavê Avis akvāsas ka ye.
Schleicher (1868)
Avis akvāsas ka. Avis, jasmin varnā na ā ast, dadarka akvams, tam, vāgham garum vaghantam, tam, bhāram magham, tam, manum āku bharantam. Avis akvabhjams ā vavakat: kard aghnutai mai vidanti manum akvams agantam.
Akvāsas ā vavakant: krudhi avai, kard aghnutai vividvant-svas: manus patis varnām avisāms karnauti svabhjam gharmam vastram avibhjams ka varnā na asti.
Tat kukruvants avis agram ā bhugat.
Wergera almanî ya Schleicher
[Das] schaf und [die] rosse."[Ein] schaf, [auf] welchem wolle nicht war (ein geschorenes schaf) sah rosse, das [einen] schweren wagen fahrend, das [eine] große last, das [einen] menschen schnell tragend. [Das] schaf sprach [zu den] rossen: [Das] herz wird beengt [in] mir (es tut mir herzlich leid), sehend [den] menschen [die] rosse treibend. [Die] rosse sprachen: Höre schaf, [das] herz wird beengt [in den] gesehen-habenden (es tut uns herzlich leid, da wir wissen): [der] mensch, [der] herr macht [die] wolle [der] schafe [zu einem] warmen kleide [für] sich und [den] schafen ist nicht wolle (die schafe aber haben keine wolle mehr, sie werden geschoren; es geht ihnen noch schlechter als den rossen). Dies gehört-habend bog (entwich) [das] schaf [auf das] feld (es machte sich aus dem staube)."
Wergera kurmancî
Mî û Hespan"Mi(yekê), kê hirî (lê) tune ye, hesp dîtin, (yek) erebane(yeke) giran dikêşe, (yek) (barekî) mezin bar dike, (yek) mêr(ekî) bi lez hildigire. Miyê (ji) hespan (re) got: 'Dilê min teng dibe, mêr hespan siwar dikin, bibînim'. Hespan got 'Miyê, guhê xwe bide, dilên me teng dibin dema em vê bibînin: mêr, xwedan, hiriya miyê jê re bike cilê germ. Û pezê hiriya wan tune ye'. (Gava ku) ew bihîst, mî reviya (ber bi) zeviyê."
Çavkanî
http://germanistik.univie.ac.at/fileadmin/user_upload/inst_germanistik/Textarchiv/VO_M1__M4__M5/VO_Sprachgeschichte_01/WS_09_-_Schrodt/Indogermanische_Fabel.pdf
Nîwaş
Nîwaş, gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Nîwaş 31 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 263 e.
Bûmbar
Bûmbar navê xwarineke bigoşt, ji koma xwarinên quşxaneyê ye. Di pêjgeha asûrî de herwiha cihê bûmbarê heye, tê gotin ku ev xwarin ji gelê cîran asûrî-suryaniyan derbasê kurdan bûye.
Beautiful Creatures (fîlm 2013)
Beautfiul Creatures fîlmekî amerîkî ye ku di sala 2013an de hatiye kişandin. Senaryoya fîlm ji pirtûka Kami Garcia û Margaret Stohl hatiye girtin.
Seeg
Seeg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Hesrit
Hesrit, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Liaocheng
Liaocheng, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Shandongê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 5.789.863 kesî
Benayêm
Benayêm gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Lütow
Lütow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Kelepora Cîhanê ya UNESCO
Kelepora Cîhanê ya UNESCO an jî Şûnên Kelepora Çandî yên Cîhanê ya UNESCO, ev şûnên ku ji aliyê Rêxistina Perwerde, Zanist û Çandê ya Neteweyên Yekbûyî, (UNESCO) ve wek Kelepora Cîhanê tên parastin. Li gorî lîsteya UNESCOyê ya tîrmeha 2021ê, 1154 şûnên parastî li 167 welatan hene. Ji wan, 897 şûnên çandî, 218 şûnên xwezayî û 39 ji wan him şûnên çandî û him jî şûnên siruştî ne.
Ramana parastina şûnên Kelepora Cîhanê
Wergera bi kurdî
Her sal komîteya mîratên dinyayê yê UNESCO di hezîranê de dicive û biryarên bo mîratên nû yên wan parastin nîşan dike.
Krîterên bijartinê
Heta 2004an, şeş krîter ji bo mîrata çandî û çar jî ji bo mîrata xwezayî hebûn. Ev di 2005an de hatiye guhartin ku niha deh krîter hene. Divê şûnên werin bijartin xwedî "nirxeke gerdûnî ya berbiçav" bin û bi kêmî ve yek ji van deh krîteran bi cih bînin:
Krîterên çandî
<li>"Şûneke ku şahesereke aferindêriya mirovahiyê nîşan dide"</li> <li>"Şûneke bo herêmekê dinyayê, bo pêşketinên di teknolojî, avahiyê de bandorekê mezin ber dayî."</li> <li>"Şûneke ku bêkêmasî an şahane kevneşopeke aborî an aboriyêkê ku winda bûyî nîşan dike."</li> <li>"Şûneke ku şimşatê avahî, mîmarî, an teknolojiyê serdemekê an serdemên dinyayê temsîl dike."</li> <li>"Şûneke ku neştiyê mirovahî an werzeyê serdemekê dinyayêyê derbaz bûyî nîşan dike û bi raborînê demê re ew taybetiya xwe winda kirî."</li> <li>"Şûneke ku bêgengeşî û eşkera bûyer, şimşatê jiyanê, ramanên olî, hunerî û lîteratûrî bimane."</li> </ol>
Krîterên xwezayî
<li>"Şûneke ku rindiyê xweza an herêmekê, an êstetîkê derekê nîşan dike."</li> <li>"Şûneke ku bêkêmasî gavên çaxên dinyayê, guherînê jiyanê, prosesên jeolojîk, guherînên jeomorfolojîk nîşan dide."</li> <li>"Şûneke ku bi şimşatekê şahane guherîn û prosesên okolojîk, bîolojîk û guherînên welat, av, berav, derya, ajelan an gil û giyan nîşan dide."</li> <li>"Şûneke ku têvaliyê bîolojîkê erdê û herêmekê nîşan dide û celebên êdî tehlîkayê winda bûnê îhtîva dikin û bo dinyayê bimane."</li> </ol>
Limousin
Limousin (Bixwîne:Lîmûzîn) yek ji herêmên Fransayê ko li navendê Fransayê dikeve ye. Ew ji Départementên Corrèze, Creuse, û Haute-Vienne de pêk te. Serbajarê xwe Limoges e û ew ji 800.000 kesî ko li ser 16.942 km² dijî ye, pê tê.
Erdnîgarî
Çemê wê herêmêyî herî girîng Vienne e, û serbajarê Limoges jî li ser rûbarê wî çê bûye.
Gel
Ji derve zimanê Fransî li wir zimanê Oksîtanî jî dihat axaftin.
Kufteya Norxanê
Kufteya Norxanê, kufteya hêkê, kufteyeke pêjgeha kurd e. Norxan navê navçeyeke Sêwasê ye ku navê wê bi romî (tirkî) kirine Yildizeli. Kufteyê navê xwe ji vê navçeyê girtiye. Li Rihayê pirr tê xwarin. Rihayî jê re kufteya hêkê yan kufteya bi hêk dibêjin.
Aşpêjekî Norxanî ev navdar kiriye?
Li pirraniya herêmên Kurdistanê tê zanîn û xwarin. Lê li aşpêjxaneyeke Norxanê aşpêjekî ev navdar kiriye. Vî zilamî gelek biharbêhnên teze (biharat) bikardianiye, kufteyên wî deng vedane. Ev agahî ji gotin û suhbetên civakê ye, çendîn rast û bingeha xwe heye, nayê zanîn.
Çêkirin
Îsota tûj bi kevçiyekê avê şil bikin, bi qasî 5 deqeyan bila di nava avê de bimîne. Pîvaz û bexdenûsê hûrbikin, sîrê bikutin. Li ser sêniyekê girar, pîvaz, sîr, xwê, îsota reş û sor, mergeya fringî û îsotê bistrên.
Di rûnbirêşkê de rûn bihelînin, hêkan li rûn bixin. Hêk qeliyan, jê bigirin, rûnê wê jî berdin ser kufteyan, hinekê bi wê rûnê jî bistrên. Bexdenûsê (li ser daxwazê hinekê pîvaza hêşîn jî) tevlî bikin, pirr hindik bistrên. Hêkên qelandî jî bersin navê.
Kufteyên mezin ên bi qasî oranjê (portajal) çêbikin, li binikan belav bikin. Rûnê wê çiqas pirr be, ewqas baş e. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).
Kafirun
Kafirun, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Ua-Ildak
Ua-Ildak, xwûdayakê jin ya mezopotamîya ya.Di dema sumerîyan de navê wê tê dîtin. Navê wî di dema babili û akadîyan de jî hat kişfkirin. weke xwûdayê Dar û Çolemergan a.
Jouy-sur-Eure
Jouy-sur-Eure, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Berdesîr (navçe)
Berdesîr yek ji navçeyên parêzgeha Kirmanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Berdesîr e.
Alsleben, Saale
Alsleben, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Hesseyê ye.
Midi-Pyrénées
Midi-Pyrénées (Bixwîne:Mîdî Pîrêne) yek ji herêmên Fransayê ko li başûr roavayê Fransayê dikeve ye. Ew li başûr bi dewletên Spanyayê û Andorayê, li roava bi Aquitanien, rohelat bi Languedoc-Roussillon û bakur bi Auvergne û Limousin tê sînor kirin. Ew ji Départementên Ariège (09), Aveyron (12), Haute-Garonne (31), Gers (32), Lot (46), Hautes-Pyrénées (65), Tarn (81) û Tarn-et-Garonne (82) pêk tê ye. Rûerda wêyê 45.348 km² ye û nifûsa xwe jî dorê 2,3 mîlon kes e. Serbajarê herêmê Toulouse e.
Navê wê ji wateyê fransî Midi (kurdî:nîvro, başûr) û çiyayên Pyrénées pêk tê.
Osmaniye (parêzgeh)
Osmaniye, li gorî hin çavkaniyan Kinikan, navê parêzgehekê li Bakurê Kurdistanê ye. Erdê parêzgehê dikeve tixûbê Tirkiyê.
Blomard
Blomard, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Şibloya Serû
Şibloya Serû gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1533 kes (398 malbat) bûn.
Eḧmed brîwê
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Eḧmed brîwê 67 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 393 e.
Bayqût
Bayqût gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Şerê navxweyî yê Sûriyê
Şerê navxweyî yê Sûriyê, serhildana Sûriyê, şoreşa Sûriyê an jî şoreşa azadiyê ya Sûriyê serhildana xelkê sûrî li dijî rejîma Beşar Esed e ku di sala 2011'an de li Sûriyê dest pê kir û di 2012'an de berdewam e û roja îro wekî şerê navxweyî yê Sûriyê tê zanîn. Di vî şerî de bi hezaran sivîl hatine kuştin û gelek sûrî bûne penaber li welatên cîran.
Destpêka serhildanê, 2011
Bûyerên ku li gorî rejîma Esed komployeke ji derveyî ye, hem "ji aliyê dîndarên selefî ve hatiye çêkirin" û hem jî "bi destê Amerîka û Îsraelê hatiye rêxistin", di roja 15'ê adara 2011'an de li hemberî mizgefta Umerî ya bajarê Derayê, li başûrê Sûriyê dest pê kirin.
Xwepêşander li dijî xwarina bertîlan û ji bo reforman diqîriyan. Li ser dîwaran Azadî hatiye nivîsandin, li ser banga rûpela Facebookê wekî The Syrian Revolution 2011 (Şoreşa Sûriyê ya sala 2011'an) bi awayekî ku tu carî berî nebûye li dijî rejîma Beşar Esed. Xwepêşandanên Sûriyê di bin bandora şoreşên li welatên ereban yên ku ji destpêka sala 2011'an de dest pêkirin ("Bihara Erebî"); bi taybetî, ev şoreşa gelên Tûnis û Misirê ya dijî serokê tûnisî Zaynil Elabidîn û yê misrî Husnî Mubarek.
Rojavayê Kurdistanê di Şerê navxweyî yê Sûriyê de
Rojavayê kurdistanê, di dema şerê navxweyî ê Sûriyê de, bi serê xwe weke xateka sêyemin ya dervî şer ma. Bi rêyên demokratikî xwest ku mafên xwe bidest bixin. Tirkiye, ji ber pirsgirêka kurd ya navê wê, hertimî herwl da ku li wê herêmê rewşa nearamî bi afirêne. Kurd, li herêmên xwe sisteme xwe ava kirin. Kurdan, ne xwest ku ne li rex hêzên çekdar ên di bin navê artişa azad bikievina şer û ne jî xwest ku li cem artişa sûriyê ya beşar esad bikevina şer de. Lê li ser herdû alîyan re jî hewldanên tirkiyê bûn ku kurdan tevlî şer bikin. Kurdan pozisyona xwe bi serê xwe bijartin.
Tirkiye ji bo ku kurd statûya xwe nestênin û temenê statû standinê ji bo wan nafirê bi awayekî aktiv di nava şerê li dijî rejima sûriyê ya beşar esad de cih girt û piştgirî da hêza ku li dijî rejimê şer dike. Pirranîya mirovên ku diçûn sûrîyê ku şer bikin jî ji aliyê tirkiyê ve li herêmên weke Xateyê û hwd di hatina perwerde kirin û di hatina şandin li nava şerê li dijî rejimê.
Yekîniyên Parastina Gel
Yekîneyên parastina gel, hêzên parastina gel ên li rojavayê kurdistanê na. Ji aliyê kurdên rojavayê kurdistanê ve hatiya damazrandin. Tenê ji kurdên rojavayê kurdistanê diafirê. Bi awayekî din ê gotinê em dikarin bêjin artişa kurd ya rojavayê kurdistanê di parazê ya. Armanca wê ew a ku bê şert û merc rojavayê kurdistanê û jîyaneê li vir ya kurdan û komên din ên civatî ên li wir bi parêzê. YPG, hêza artişî ku tenê ji rojavayîyên kurdistanî diafirê ji bo parastina wan a.
Rewşa navnetewî
Di nav netewî de, li dijî rejima Sûrîya ya beşar esad, muxalifîyeka mazin afirî. Di serî de, ku Emerika û Firansa serê wan dikişêne, platforma muxalifên sûrîyê hat afirand in. Emerika, di destpêka mudahaleyê de xwest ku ji NY´ê biryarnayekê bide buhurandin û bi wê re êdî bi leşkerî mudahele lê bike. Lê di dema biryarnamê de Rusya û Çîn li dijî wê sekinî û ne buhurt. Rûsya û Çînê xwest ku pirsgirêk bi rêyê dîyalogê werê çareser kirin. Bi vê yekê, Kofî Annan, hat bi erkkirin ku di asta pêşî de hikimeteka buhurînê bide afirandin û bi wê re êdî rejima nû ya sûryê were afirandin. Lê hewldanên li ser Kofî Annan re bi ser ne ketin. Piştre wî dest ji kar berda. Li cihê wî ku yekî ku bi aslê xwe de jî arab bûya Agdar Îbrehim Hat bi erkkirin.
Komên Olî ên êli Sûrîyê
Gotare bingihîn Komên Olî ên li Sûrîye
Li sûrîyê weke komên olî misilmanên sunnî, elewî, Dûrzî, Îsmaîlî, Xiristîyan, Êzîdî û hwd hena. Hebûna van koman, jî, bi hijmarî heya.
Bihara erebî
Bi navê bihara ereb, di destpêka sale 2012´an de tevgerîya mazin bû. Ji Tunisê bi xwespêşandinên piştî ku yekî tunisî bedena xwe da êgir re êdî piştre li hemû welatên ereb belav bû. Rejim Husnu Mubarak Guharî. Bi piştgirîya rojava birayên misilman hatina desthilatdarîyê li wir. Mudahele li Libya bû. Piştre jî, temenê mudahaleyê li Sûriyê hat afirandin û mudahale lê hat kirin.
Rewşa kurdan û Statûya wan
Kurd li herêmên xwe, piştî ku mudahele li Sûriyê dest pê kir, bidest avakirina xweserîya kirin. Ji bajarê Rojavayê Kurdistanê ê Kobanê destpêkirin û reveberîyên bajarên xwe yek bi yek kirina destê xwe de. Kurdan li herêmên xwe bi navê YPG, hêza xwe parastinî ya artişî ava kirin. Lê hin komên ku dewleta tirk hildane cem xwe û ku hine ji wan kurd jî na, weke partiya azad û hwd, li ser navê wê dewletê bidest şerê li dijî statûya kurdan kirin. Li taxên bajarê Helebê ên ku taxên kurdan na, weke taxên Eşrefiyê û Şêx Maqsûd jî bi destê van hêzan bi dehan kurdên sivîl hatina qatil kirin.
Şandina hêza aşîtiyê li Sûrîyê
Di destpêka şerê navxweyî de NY´ê, komeka leşkerî bo çavderiyê şand sûrîyê. Lê ev kom, erka wê tenê du mehan doma. Piştre jî, ew hêz jî ji sûrîyê çû. Piştre, dîsan nîqaşên şandina hêza aşîtîyê li Sûrîyê doma.
Di şerê navxweyî de ol
Şerê navêxweyî, di temenê şerekî mezhebî de hat pêşxistin. Ku tirkiye, Katar û Suudi arabiya pêşentîya wê dike, komên sunni bipiştgir kirin. Komên Şîî û elewî jî, Îran li cem wan bû. Bi wî rengî, di temenê şerê mezhebî de şer tê domandin.
Biçekdarkirina şervanên ku li Sûriyê şer dikin
Li sûrîyê ji roja ku şer destpêkiriîya de, tirkiyê di biçekdarkirina muxalifan de bûya cih û xwediyê bandûraka mazin. Komên çekdar, li gorî ku tê gotin bi agahî, serleşkerên tirk, fermandartiyê di şerê navxweyî ê sûrîyê de jî dikin. Ji Xatayê, perwerdekirina çekdaran bi çekkirin û şandina wan ya qada şer dibêt.
Tirkiye, di wî şerê ku têde weke aliyekî ya, armanca wê tenê ew a ku kurd statûya xwe bidest nexin. Ji ber vê yekê, her rê û rêbazê bikardihêne li dijî kurdan.
Pişiqîna şerê li Sûriyê li welatên li dorê
Piştî ku li sûrîyê şer dest pê kir, li Libnanê jî taqîn bûn. Li wir jî, komên tundrew û û hwd ketina nava tevgerîyê de. Tirkiyê li ser sînorê bakûrê û rojavayê kurdistanê artişa xwe bicih kir. Li ber sînor karaqol ava kirin û ji wan şerê navxcweyî hem xwest ku bide herikandin li rojavayê kurdistanê û hem jî bi rêvekirina şer îdare dike.
Erginis
Erginis, gundekî bi ser navçeya Xarta parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Şerê navxweyî yê Sûriyê
Ji Sûrîyê pênabarên ku bûna li derve
Tirkiye berî ku mudahaleya li Sûrîyê destpê bike, wegahên pênabaran ava kirin. Bi wê yekê, li ser wan re xwestibû ku rewşa xwe di şerê di sûrîyê de xort bike. Ser deh hezaran ve mirov û malbate kirina wan wergahên ku ji Sûrîyê hatibûn bicih kirin. Ji rojavayê kurdistanê ser 20 hezaran re kurd, diçîna başûrê kurdistanê.
Di nava Sûriyê de pênabarî pirr dibêt. Bi teybetî, ji herêmên ereban pirranîya malbatênkurdan ku hebûn divegerihina rojavayê kurdistanê. Û bi wê re jî gelek malbatên ereb jî tên herêmên kurdan bi pênabarî.
Bem (navçe)
Bem yek ji navçeyên parêzgeha Kirmanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Bem e.
Baule
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Sauzin
Sauzin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Baneşan
Mirov hestên xwe yên germ û gur bi alîkariya baneşanan dide der.Ew hest dibe ku gir û kîn an jî kêxweşiyekeke jidil be.Hin baneşan di binyata xwe de baneşan in.Mîna:ax!, wax!, hey!, lo!, hey lo!, lê!, erik!, ey!, ox!, oxweş!, hey wax!, de! û hwd.
Mînak:
Hindek peyvên ferman, hişyarî û hestên tund dema ku bi dengekî bilind û bi awayekî tund hate gotin, dibin baneşan.
Her wiha hinek peyvên ji dengên siruştî û teqlîdî jî wekî baneşan têne pejirandin.
Rewşa banglêkirinê
Di kurdî de ligel rewşa xwerû û tewandî ya navdêran, rewşa banglêkirinê ya navdêran jî heye.Di rewşa banglêkirinê de navdêrên ku qertafên banglêkirinê digirin, dibin baneşan.Qertafên ku ew digirin li gorî zayend û mêjerê ji hev vediqetin.Navdêrên nêr qertafa -o digirin, navdêrên mê -ê û navdêrên pirjimar jî -ino digirin.
Dema ku em dibêjin; Hevalê!, em qala hevaleke keç, dema dibêjin, Hevalo!, em çêlî hevalekî xort û dema em dibêjin, Hevalino! jî em çêlî çend hevalan dikin.Bi şêweyekî din afirandina baneşanên pirjimar bi alîkariya peyva gelî û bi qertafa tewangê ya pirjimariyê -an'ê çê dibe.Mîna:Gelî hevalan!
Mînak:
Silavên Germ ji Mastfiroş
Balaban
Balaban (Falco cherrug) û (bi îngilîzî: Saker falcon), cureyekî şimqaran (Falco) e.
Bêjenasî
Beşa duyemîn ji navê zanistî yê latînî (cherrug), ji zimanê hindî hatiye ku wateya wê  charg  ser balabanê mê ye. Lê navê nas ê balabanê bi îngilîzî Saker ji bêjeya saqir (صقر) ya erebî hatiye û ku wateya wê (şimqar) e.
Şayes û reftar
Balaban, şimqarekî mezin e û ji laçin (Falco biarmicus) mestir e. Dirêjiya balabanê qasî 47–55 cm û tevî baskan, digihîje 105–129 cm. Rengê ser û beşên jêr qehweyî vekirî  ye. Rengê ser zikê balabanê qehweyî ye û rengê pûrtên wê gewr in. Dengê balabanê tûj e wekî kiy-ee tê bihîstin.
Xwarin û Parêzî
Xwarina balabanê bi gelemperî ji kojer û balindeyan çêdibe.
Stötten
Stötten şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Ansbach
Ansbach, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Bavyerayê ye.
Şibloya Xwareû
Şibloya Xwareû gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1494 kes (333 malbat) bûn.
Êlaska
Êlaska,   gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye. Gundî bi piranî Kurdên gundên Omerîya nin wek Merzeqa.
Suryabinayak
Suryabinayak, bajarekî welatê Nepalê ye û li herêma Bagmati Pradesh de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê Suryabinayak 78 hezar 490 kes hatiye hejmartin
Papa Eftîm I
Papa Eftîm I (navê jidayikbûnê Παύλος Καραχισαρίδης, Paulos Karaxîsarîdîs) (1883 – m. 14 adar 1968) patrîkekî xiristiyan ê qeremanî yê tirk û damezirîner û yekem rêveberê Dêra Ortodoks a Tirkî bû. Ew bi nêrîna xwe ya tirkperest û tevlihevkirina xwe ya xiristiyantî û tirkperestiyê tê naskirin.
Wî wek patrîk ji 1923an heta 1962an hikûm dikir, gava ku ji ber nexweşiyê kurê xwe tayînî patrîkiyê kir bi navê Papa Eftîm II.
Jiyan
Di sala 1883an de li Aqdaxmedenî (Akdağmadeni) ya navçeya Yozgadê di dema Împeratoriya Osmanî de hatiye dinyayê. Di kargehekê de dixebitî. Di sala 1915an de wek kahîn hat tayînkirin û navê wî Eftim lê kirin. Wî Atatürk bi xwe nas kir û bû yek ji hevalên wî yên herî baş. Eftîm di 23ê nîsana 1920an de ji aliyê CHPê ve wekî nûnerê civaka xiristiyanên Tirkiyeyê ji bo avakirina parlamena Tirkiyeyê hat vexwendin.
Di parlamenê de wiha got “ez dostê tirkan im, ez tirk im û kurê tirkan im. Min her tim nasnameya xwe ya tirkî vegot. Kesên ku dibêjin ez ne tirk im ez efû nakim.”
Di 14ê adara 1968an de jiyana xwe ji dest da û li goristana ortodoks a yewnanî ya Şişliyê (Stembol) hat definkirin. Gelek neteweperestên tirk û xiristiyan her sal gora wî bi bîr tînin.
Elîbeg
Elîbeg,   gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Bayramkendî, Melekan
Bayramkendî gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bost, Allier
Bost, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Juignettes
Juignettes, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Gewriya mirov
Gewrî, gerû (bi îngilîzî: pharynx ). Gewrî endamek hevbeş e ji bo heris û henaseyê. Têkiliya gewrî(gerû) bi valahiya poz (lûtekelên), valahiya dev, sorsorik(soriçk) û qirikê heye. Mirov ji poz û dev henase werdigre, hewa bi navbeynkariya gewriyê derbasê qirrikê dibe û bi navbeynkariya borrîhewa (trake) diçe pişikan. Herwiha xurek jî ji dev bi navbeynkariya gewrî derbasê sorsorikê dibe û diçe gedeyê. Xurek di devê mirov de bi cûtinê şil dibe, bi alîkariya diranan pêrçe dibe û tê hêrandin. Xurekê hêrandî wekî loq bi nav dibe. Ziman loqê arasteyê gewrî dike. Ango divê xurek ji gewriyê raste rast derbasî sorsorikê bibe û nekeve valahiya poz an jî qirikê. Gava mirov xurek dadiqurtîne, valahiya poz ji aliyê nermika azmanê dev û zimanok ve tê girtin bi vî awayê xwarin û vexwarin nakeve nav valahiya poz. Di qirrika mirov de Li ser devê borrîhewayê de pêkhateyek kirkirakî heye. Ev pêkhate wekî zimanê kirkirokê( epîglotîs) bi nav dibe. Bi daqurtîna loqê, borrîhewa ber bi jor bilind dibe, zimanê kirkirokê jî ber bi jêr dilive bi vî awayê devê borrîhewayê ji aliyê zimanê kirkirokê ve tê girtin. Bi girtina devê valahiya poz û devê borrîhewayê, tenê yek rê ji bo loqê dimîne,ew jî sorsorik e. Bi paldana ziman, loqê xurek ji dev derbasî gewrî dibe, ji gewrî jî derbasî sorsorikê dibe.
Anatomî
Gewrî debaşî sê beşan dibe :
Emmy Rossum
Emmanuelle Grey „Emmy“ Rossum an ji Emmy Rossum (jdb. 12ê îlonê 1986 li New York City, DYA) stranbêj û aktrîsa amerîkan e.
Dehlazêrî
Dehlazêrî, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Apolda
Apolda, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Turîngiyayê ye.
Aẍellan
Aẍellan, gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Aẍellan 93 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 519 e.
Cîroft (navçe)
Cîroft yek ji navçeyên parêzgeha Kirmanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Cîroft e.
Multik
Multik, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
24ê nîsanê
Jidayikbûn
1947 – Thomas Jeier, nivîskarê alman
1948 – Walter Appel, nivîskarê alman
Endewl
Endewl,   gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Enstîtuya Federal ya Bahiayê
Enstîtuya Federal ya Bahiay (bi portûgalî: Instituto Federal da Bahia (IFBA), zanîngeha dewletê ya Salvadora Brezîlê ye. Zanîngeh di sala 1910an de hat damezirandin.
Şirînaw
Şirînaw gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 395 kes (86 malbat) bûn.
Zemitz
Zemitz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Boucé, Allier
Boucé, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Baba Kelek
Baba Kelek gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bazoches-les-Gallerandes
Bazoches-les-Gallerandes, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Storglomvatnet
Storglomvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 10 kîlomêtreya li başûrê rojhilatê gundê Glomfjordê ye û li qiraxa bakurê rojhilata Qeşayê Svartisen cîwarbûye.
Babenhausen, Hessen
Babenhausen, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Hesseyê ye.
Stöttwang
Stöttwang şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Mist Eşûra
Mist Eşûra, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Berdesûr
Berdesûr, gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Erbete
Erbete, gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Berdesûr
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Berdesûr 22 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 137 e.
Famîleya margîskan
Famîleya margîskan (Viperidae), famîleyeke marên jehredar e. Ji xeynî Antarktîka, Awûstralya, Îrland, Zêlanda Nû, Madagaskar, Hawaii û hin giravên din ên girtî pê ve li hemû cîhanê hene.
Binefamîle
Cinsê nimûne = Maregîsk (Vipera)—Laurenti, 1768
Ahlbeck
Ahlbeck şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Rabor (navçe)
Rabor yek ji navçeyên parêzgeha Kirmanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Rabor e.
Gihanek
Her wekî ji navê wê jî diyar e, gihanek bi serê xwe ne xwediyê tu wateyê ne, lê bêjeyan, komek û hevokan bi hev ve girê didin, an jî peyvekê, komekê bi hevokekê ve girê didin.Bo nimûne, dema em dibêjin; Hogir û Evîn xwîşk û birayê hev in., û li vê derê gihanek e û her du navan digihîne hev.Dîsa gava ku em bibêjin; Piling çû malê, lê Zarîfe li bal xaltika xwe ma. îcar peyva lê dibe gihanek û her du hevokan (Piling çû malê-Zarîfe li bal xaltîka xwe ma) digihîne hev, wan bi hev ve dibestîne.
Dema ku em baş bala xwe bidinê em ê bibînin ku di warê wateyî de di navbera gihaneka û û gihaneka lê de cudahiyek heye.Gihaneka û ji aliyê wateyî ve tu bandorê li hevokê nake, lê belê gihaneka lê balê dikişîne ser nakokiyekê.Bi piranî gihanek bi tenê peyv û hevokan bi hev girê nadin, pê re ji aliyê wateyî ve jî wan tekûztir dikin.Çend heb gihanekên sereke yên di kurmancî de ev in:'''bes, çawa... wisa, jî, her çend... ew çend, çi qas... ew qas, lewre, dibe ku, heke na, nexwe, dema ku, heta ku, hew, mixabin, di ser de jî, ji ber ku, lê, lê belê, û, qet nebe, an... an jî, ango, çi... çi, hem... hem jî û hwd.'''
Mînak:
Silavên germ ji Mastfiroş. Bi hêviya hin sûd wergitina we, serwextbûna we.
Godawari, Lalitpur
Godawari, Lalitpur, bajarekî welatê Nepalê ye û li herêma Bagmati Pradesh cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê Godawari ya Lalitpurê 78 hezar 301 kes hatiye hejmartin
Radovan Karadžić
Radovan Karadžić (jdb. 19ê hezîrana 1945 li Petnjica (Šavnik), Yûgoslavya berê) ku bi tawana komkujiya misilmanên bosniyayî tê gunehbar kirin, piştî şerê li Bosniyê ji aliyê navneteweyî ve li her derê dihat lêgerîn. Wek tê zanîn di dema şerê navxoyî yê li Bosniyê, di navbera salên 1992-1995 an de bi dehan hezar kes hatin kuştin.
Karadžić wek berpirs û rêvebirê kuştina 7500 mêr û xortên misilman li bajarê Srebrenitsa tê zanîn. Radovan Karadžić piştî lihevkirina aştiyê ya li Dayton di sala 1996ê de bezir bû û polîsên navneteweyî li her derê dihat lêgerin.
Karadžić ji bo pêkanîna tevkujiyê hemberê misilmanên Bosnayê 22ê tîrmehê 2008an de hatibû girtin.
Baba Qazî
Baba Qazî gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Ernebî
Ernebî, gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Şînawa, Miyanduaw
Şînawa, Miyanduaw gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Elîxan Loran
Elîxan Loran, di reşemiya 1984an de li Dêrika Çiyayê Mazî, hatiye dinê. Helbestên wî di kovarên wekî Kulîlka Ciwan, Çirûsk û Kovara W de hatine weşandin. Di malpera Amîda Kurd de jî nivîsiye. Di koma senaryoyê ya bi navê Senarojê de, senaryoya sîtcom a bi kurdî ya bi navê Ax û Jiyanê û senaryoya rêzefîlma Refê nivîsandiye.
Di sala 2006an de wekî endamê Komeleya Karger wergera Linux Ubuntuyê kiriye. Di nav komên Kargerê yên komputergeriya kurdî de cih girtiye.
Li Enstîtuya Kurdî ya Amedê edîtoriya Kovara Wyê kiriye.
Indiana Jones
Dr. Henry Walton "Indiana" Jones, Jr., serhatîperest, leşker û profesorekî kevnarnasiyê ye. Navê lehengê aşopî wê rêzê Indiana Jones e û ji aliyê George Lucas ve hatiye dahênan. Di salên 1980î de sê fîlmên pêşîn hatin çêkirin û di salên 1990î de jî George Lucas rêzefîlmekî televîzyonî çêkir. Di sala 2008an de fîlmê çarem hate kişandin. Her çar fîlm bi birêveberiya hilberîner George Lucas û derhênerê fîlman Steven Spielberg hatine çêkirin. Serlîstikvanê her fîlm de Harrison Ford dileyst. Ji bo serkeftina mezin a wan fîlman pir roman, xêzeroman, lîstikên telefona destan û xêvjimêrê bi Indiana Jones hene.
Indiana Jones di fîlmên sînemayê de
Heta niha çar fîlm hatin kişandin:
Sê fîlm dema kişandinê pir biserkeftî bûn û heta îro wekî fîlmên kultê hatine nasîn. Fîlmê çarem bi qasî 20 sal pê re hatibû kişandin. Ji bo berê di nav branşa fîlm tendansek de hebû kişandina vedorên fîlman dereng berdewam kirin.
David Koepp, ku di heman demê de li fîlmê çarem jî dixebitî, di destpêkê de wekî senaryonivîs hate xebitandin. Lucas wekî hilberînerê kargêr tevlî bû.
Sîma Semer
Sîma Semer (bi farisî: سیما سمر, Sima Samar) (z. 3 sibat 1957), parastvaneke jin û çalakvana mafên mirovan e. Di forûmên neteweyî û navneteweyî de çalakvaneke û civakî ya navdar e. Ji kanûn 2001-2003 ew wezîra jinên Efxanistanê bû.
Niha serokê Komîsyona Serbixwe ya Mafên Mirovan a Exanistanê (AIHRC) ye û, ji 2005an ve, Raporterê Taybet yê Neteweyên Yekbûyî li ser pirsa mafên mirovan li Sûdanê ye. Di sala 2011an de bû endamê Partiya Heqîqetiyê û Dadmendiyê.
Xelatên wê
Dr. Sîma Semer ji bo xebata xwe ya parastina demokrasî û mafên mirovan  gelek xelatên navneteweyî standine. Çend xelatên ku ji aliyê saziyên ve hatiye dayîn ev in.
Titus
Titus navbera salên 79 û 81 de împeratorê Romê bû.
Eynterî
Eynterî, gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Jumelles, Eure
Jumelles, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Pınar Aydınlar
Pınar Aydınlar (Stenbol) Hûnermend, nivîskar û siyasetmedarekî kurd e. Pınar Aydınlar, bi eslê xwe ji navçeya Aşqelaya Erziromêye û li bajarê Stenbolê hatiye dinyayê.
Salên destpêkê
Pınar Aydınlar, bi eslê xwe ji navçeya Aşqelaya Erziromê ye û di sala 1979an de li Stenbolê hatiye dinê. Di 13 saliya xwe de bi destpêkirina perwerdeya temburê ve dest bi kariyera xweya muzîkê kir. Ji 17 saliya xwe ve, wê li gelek saziyên wekî Perwerdehiya Giştî û Komeleyên Pir Sultan Abdal de karê mamostetî kiriye.
Di sala1995an de wê beşa Konservatuara Zanîngeha Teknîk ya Stenbolê qezenc kir û li Beşa Zanistên Bingehîn perwerdeya xwe ya zanîngehê wergirt. Demekê dirêj li Malê mûzîkê stenbolê de karê muzîkê kir û gava pêşîn di jiyana muzîkê ya profesyonel de avêt. Di sala 2003an de, wê albuma xweya yekem a solo bi navê Pêwiste Sitran bê Gotin Türkü Söylemek Lazım (bi tirkî) derxist.
Piştra, di sala 2007an de, albûmên Gulên Sor Kırmızı Gül, û herî dawî di 2011an de, Xewnek Şîn Mavi Bir Düş bi hezkiriyên muzîkê re parve kir. Di sala 2011an de ji ber axaftinên wê yên ku di dema konserekê de hatibû axaftin ji aliyê dedgeha tirk ve 10 meh cezayê girtîgehê lê hate birîn.
Kariyera siyasî
Pınar Aydınlar, xwediyê ramanek çepgir e. Ji ber peyamên ku wê di gelek konseran de daye gelek gelek car bi dadgehên dewleta tirk re rû bi rû ma. Bi taybetî di 25ê Adar 2009an de, ji ber ku wê di mitînga li Qada Baregeha Dersimê de îfade kir, dozek bi daxwaza 2 sal cezayê girtîgehê hate vekirin.
Di hilbijartinên herêmî yên 2014an de, ji bo Hevserokatiya Şaredarî ya Bajarê Mazin a Stenbolê bi Sırrı Süreyya Önder re bû namzetê HDPê. Di hilbijartinên Adar 2015an de wekî namzet HDPê ya parlamenê beşdarî hilbijartinan bû. Pınar Aydinlar di rojnameya çepgir ya SoLê de ku di 1ê çirî ya 2012an de dest bi weşana xwe kiribû, de demekî karê nivîskariyê kir.
Tezekend, Miyanduaw
Tezekend, Miyanduaw gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.