cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Koço, Giyadîn
Dîrok
Kela Koço li vî gundî ye, li ser kelê gelek mal û xanîyên hilweşiyayî û bîrên avê yên ziwa bûyî û tirbên Ûrartûyan hene. Û hema ji her derê kelê kûzikên/ dîzikên şikestî derdikevin, xêynî van tiştan tê texmîn kirin ku berê di gund de Ermen û Kurdên Êzîdî jîyane, di nav goristana gund de gelek tirbên Ermenan hene, kesên li vî gundî dema sond dixwin wek nîşana Êzîdîyetîyê li ser Mishefa reş sond dixwin.
Gelhe/ Kes
{| class="wikitable" width=200 ! colspan=2 |li gor salan
Herdemciwanê
Herdemciwanê berhema nivîskar a Kurd Eslîxan Yildirim e. Pirtûk di hezîrana 2009an de çap bûye û ji çîrokên gelêrî pêk tê.
Pfeffenhausen
Pfeffenhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landshut li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Xanedana Xoyê
Xanedana Xoyê (1747-1813) Xanedanekî kurd e.   Li xaka bakurê rojavayê Azerbaycanê (Îrana Sefewî‎ û Îrana Qacarî) ava bû yeç Bajarên Xoy, Ûrmiye, Makû, Tewrêz û Naxçivan di nav tixûbên xanedaniyê e bûn.
Dîrok
Xanedana Xoy, ji hêla serokê eşîrên Donbilî Şahbaz Xan ve hatiye damezrandin. Eşîra ku bi eslê xwe kurd e, bi demê re li herêmê bi Tirkan re bûye yek. Donbilî yekemcar di vegotinên erdnîgarên ereb ên sedsala 11an de di derbarê Sûriyê de tê behs kirin. Ferhenga ensîklopedîkî ya navdar a Firûzabadî El-Kamusu'l-Mûhît jî dinivîse: Donbilî navê eşîreke kurd e ku li derdora Mûsilê dijî û navê hiqûqnasê şafii Ehmed b. Nasr û hedîsîst Ali b. Ebû Bekir b. Silêman donbiliye
Pirtûka Şerefname vê eşîrê wekî "Dunbuliye Bohtî" (Dunbuli ya Botan) bi nav dike. Li gorî Şerefxan, ew eşir Êzîdiyan bûn ku dûv re ola Îslamê pejirandin û li gorî wî, eşîra Dunbuli Mîrîtiya Sekmanabad birêve dibir. Û Carek, wan Mîrektiya Hekariyê bi alîkariya Sefewiyan girtin.
Kurdistan û Sînor
Di sedsala 20an de Kurdistan û Sînor pirtûka nivîskar a Kurd Eslîxan Yildirim e.
Oberkirch (Baden)
Oberkirch bajarokekî navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Vîtellius
Vîtellius (jdb. 7ê//15an - m. 20ê/ li Romayê) di sala 69an de împeratorê Romayê bû. Ew yek ji çar împeratorên sala çar împeratoran bû.
Cailly
Cailly, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Xulgeh
Xulgeh an rêgeh (bi îngilîzî: orbit; bi soranî: xulge, خولگە) ew rêye ku tenekî esmanî li ber digre dema ku di valagehê de li dora stêrkekê digere.
Holden (Lierne)
Holden (Lierne), goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye. Golên Lenglingen û Gusvatnet li başûrê golê cih digire. Pîvana perava golê 11,45 kîlomêtre ye.
Alexandra
Alexandra fîlmekî derhênerê rûs Alexander Sokurov e. Aleksandra (Galina Vishnevskaya) neviyê xwe yê ku li cepeyê Şerê Çeçenî yê Duyem leşkerek e ziyaret dike.
Qeyserî (bajar)
Qeyserî (bi tirkî; Kayseri), bajarêkî di Anatolya Navînê yê. Ew bajar paytexta parêzgeha Qeyserî yê, ku bi heman navî li Kapadokya di Tirkiye yê. Bajar hîn di sala 2000 de 536,392 nifûsa xwe bû û parêzgeha Qeyserî 1,50 mîlyon Kes niştecî nê.
Molleville
Molleville, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Gedenek
Gedenek, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Königsau
Königsau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Selens
Selens, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Zînabad
Zînabad, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
TV5
TV5 Network, Inc. (bi gelemperî wekî TV5 tê zanîn) pargîdaniyek medyayê ya Fîlîpînî ye ku navenda wê li Mandaluyong e, digel studyoyên xwe yên alternatîf ku li Novaliches, Bajarê Quezon-ê ye. Ew di sala 1960 de ji hêla Chino Roces ve hate damezrandin. Ew niha xwedan MediaQuest Holdings, pêwendiyek PLDT ye.
Postau
Postau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landshut li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Temîm Eddarî
Temîm Eddarî (erebî: تميم الداري) sehabeyê Muhemmed pêxember e. Di sala 661 de wefat kiriye. Bi xwe li Filistînê ji dayik bûye. Tê gotin ku hatiye Medîneyê bûye Misilman. Di dewra Omer de di Mescîda Nebewî de bûye waîz (wez daye) û heta dewra Osman jî dewam kiriye.
Roşava
Rişava, Reşava yan Roşava gundek e ku dikeve Başûrê Kurdistanê, ser bi nehiya Dêrelûkê ve ye, li parêzgeha Duhokê. Gundê Rişave yek ji gundên devera Nihêlê ye. Niha gundê Rişave kavilê û piraniya xelkê gundî nuke li nehiya Dêrelûkê û li bajêrê Amêdiyê û Duhok û deverên din yen kurdistanê akincî ne û jiyan dikin. Gelek ji wan jî niha li Europa, America u Australia jiyan dikin u akincîne.
Dîrok
Dîvçon tê kirin....
Akinciyên Rişave
Gundê Rişave gundekî avedan bû û pirî mirov bû. Ji ber nebaşîya jîyrara gundên dewir û ber, gelek ji wan gundan hatine kavil kirin û berev gundê rişave ve hatine ji bo berdewam kirina jîyana xwe. Em dikarin bêjin nêzîkî rojhelatê gundî bi qasî 3km gundek hebû bi navê Qaîda. Ne gûndekî baş bû belkû gelek zehmetî têde hebûn. Ji ber vê çendê jîyanê têde berdewam nekir, lewra xelkê gûndê Qaîdê berev gûndê Reşava ve dihên û akincî vî gûndî dibin û niha wek xelkê gundî dihên naskirin. Ji bilî gunde Qaîdê, gundê "Giwîziyê" û gundê "Ziliyê" ji akincî gundî bûne û wek Reşavayî tên naskirin.
Ji bilî van gundan gelek xelkê din jî bo akincîbonê berev gundê Reşava ve hatîne. Wek xelkê gundê Seriyê, û gelek ji muhacirên din jî berev gundî ve hatine û akincî bone wek:
Ev muhacirên ku hatine gundê Rişave û akincî bûne, wek xelkê gundî rêz lê hatine girtin û bûne xelkê vî gundî.
Egerê serekî ku ev xelke berev gundê Rişava ve hatin e ew boye kû xelkê gunde Reşava miletek gelek rêzdar bûne û rêzeka mezin ji xelkê muhacir re girtine û wek xelkê gundî danustandin pê re kirine. Ji bilî vê çendê Reşava gundekê avedan û pir ciwan bû.
Navê gundî: Rişave, Reşava yan Roşava
Ew jî ev in, hendek ji aliye dîrokî ve dibêjin: navê gundê Rişave bi Reşê hatiye nav kirin û naskirin, ku ew jî bi vî şêweiy ku dibejin kesek bi navê Reşê ev gunde ava kirî ye, û nevê gundî wek Reşê-ava dihêt gotin ji aliyê hendek ji xelkê vî gundî.
Belê piraniya kesên dîrok nasên vî gundî di bêjin nexêr çi rastî bo vê çendê nîne, û eger jî ewe ku ev gundê di keve bin çiyayeki, û zû roj lê ava di be lewira di bêjin Roj-ava yan Roşava.
Belê ku mirov bêhtir dîvçonê ji bo navê gundî bike, mirov bi navê Rişave behtir jê bawere, û belê rastî ye ku navê gundî yê drust Rişave yê. çûnke gundê Rişave an Rişava dikeve serê çiyaye Metîn bi bilindahî ya 980m. Kanîen vi gundi gelekin u gundeki bi av u kani ye, ava va kaniyan diherike an direje li serê vî çiyaî. Di be lewira navê gundî bi rubuna avê hatie navkirin kû, av -riş an Riş-av, Ku nuke buye Rişava.
Binemalên Rişave
Gundê Rişave bi heşt binemalan pêk dihêt. Navên binemalan eve ne:
Ev her heşt binemale yên serekîne di nav gundî de.
Muhacîrên Rişava
Hendek muhacirên din jî hatîne gundî ku di hên nas kirin bi van navên jor de :
Çavkanî
Îbrahim Rişavey Mehêl Enes Rişavey
Offenburg
Offenburg bajarokekî navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Oktan
Oktan ron û vê reng e. Heptan alkanek e, direfşê xwe C8H18 e, lê carna jî CH3(CH2)6CH3 tê bikaranîn.
Bi tevayî
Oktan di avê da hema tewr nahele; bes 0,1 g di litrek avê da dihele. 18 îsomêrên Oktan hene.
Îsomêrên Oktan
18 îsomêrên Oktan hene:
Hordin
Hordin, gundekî ku bi navçeya Rûbaroka Hekariyê ve girêdayî ye.
Gilserberg
Gilserberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwalm-Eder-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Callengeville
Callengeville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Albert Hofmann
Albert Hofmann (bixwîne: Albêrt Hofman; jdb. li Baden, Swîsre - m. 29ê nîsana sala 2008an li Burg im Leimental, Swîsre) kîmyager, nivîskar û kifşkerê LADê bû.
Montauriol, Aude
Montauriol, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Lennie James
Lennie Michael James (z. 11 Çirî 1965) lîstikvan Brîtanî ye. Wî di dirma The Walking Dead lîstikvanî kirî ye.
Betiryan
Betiryan gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 100 kes (16 malbat) bûn.
Holden (Verran)
Holden (Verran), goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye. Gol bi qasî 8 kîlomêtre li rojavayê gundê Malm û bi qasî 10 kîlomêyreyan li bakurê gundê Follafossêê cih digire.
Kîsellan, Mehabad
Kîsellan, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Kîsellan 124 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 16 e.
Tirkên oxizî
Tirkên oxizî (bi tirkiya navîn : ٱغُز, Oγuz, tirkiya osmanî : اوغوز , bi ro  manî: Oġuz ) miletekî tirkên rojavayî bûn ku bi şaxekî jê oxizî yên malbata zimanên tirkan diaxivîn. Di sedsala 8an de konfederasyonek eşîrî bi navê Dewleta Oxiz Yabgu li Asyaya Navîn ava bû. Navê Oxiz peyveke tirkî ya hevpar e ku tê wateya "eşîr". Çavkaniyên Bîzansê ji Oxiziyan re Uzes (Οὐ̑ζοι, Ouzoi) dibêjin. Di sedsala 10an de, çavkaniyên îslamî ji wan re digotin tirkmenên misilman, li dijî Tengrist an Budîst. Di sedsala 12an de kesên oxizî bi gelemperî misilman bûn. Peyva "Oxizî" di nav tirkan bi têgînên tirkmen û tirkoman (bi tirkiya osmanî : تركمن, bi romanî; Türkmen an jî Türkmân), ji nîveka sedsala 10an û pê de, pêvajoyek ku di destpêka sedsala 13an de temam bûye.
Xanedaniya Osmanî, ku piştî hilweşîna Selcûqiyan, di dawiya sedsala 13an herêma Anatolyayê bi dest xist, pêşengiya artêşek kir ku di heman demê de bi giranî kesên oxizî bûn. Ahmed Bican Yazıcıoğlu, di destpêka sedsala 15an de, bi riya neviyê xwe yê mezin û kurê xwe yê mezin, jeneolojiya Osman ji Oxiz Xagan, bav û kalê kevnar ê efsanewî yê tirkan re peyda kir, ji ber vê yekê di nav padîşahên tirk de seretayî da siltanên osmanî.
Bellenod-sur-Seine
Bellenod-sur-Seine, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
TV Azteca
Televisión Azteca, S.A.B. de C.V. (bi gelemperî wekî TV Azteca tê zanîn) konglomeratek medyayê ya Meksîkî ye ku xwediyê wê Grupo Salinas ye. Ew di 1993 de ji hêla Ricardo Salinas Pliego ve hate damezrandin. Ew piştî Televisa duyemîn pargîdaniya medyaya girseyî ya li Meksîkayê ye.
Zengî, Şeboster
Zengî, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bacwana Nû
Bacwana Nû,, mezrikeke Beşpinarê bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Kêş û vekêş
Kêş û vekêş, medûcezir, hilatin û dahatin, hilhatin û daketina rûyê ava oqyanûsan bi awayekî serdemî ye. Sebeba wê hêza rekêşa heyv e ku li ser ava oqyanûsan kartêker dibe.
Zîn
Zîn, Zînê, Zîn Xatûn, navê dota mîr Zêvdîn, xwişka mîr Sêvdîn û neviya mîr Etlesim ji Cizîra Botan e û dinavê wê di destana Mem û Zînê de tê ziman.
Navê Zînê bixwe jî ji kurdî ye. Wate wê "zîndîtiyê" re tê ser ziman. Navê Zînê, bûya weke sembol jî ji evîndariyê re. Ji ber ku dema ku Zînê, hêzî Mem û pişte ne gihiştina hevdû, êdî ew êşa wan bi wê re jîn kir di dilê xwe de, bû êş û keta dilê hemû kurdan de.
Etîmolojiya navê Zîn
Navê Zîn etîmolojiya (koka) xwe di zimanê kurdî de ye. Bi kurdî tê wateya "tevgera jiyanê". Vokatîva wî navê Zînê ye. Zîn, koka xwe ji kurdî ji "zî" digirê. Zî, di gelek wateyan de karê were bi kar hanîn. Minaq, Zî, koka gotina "zû" ku tê wate lezbûnê wê jî diafirêne. Zî, wekî din jî, "lixwebûnê" jî bi xwe re bi wate dike. Yanî zîndîbûneke tevgerî. wekî din jî wate wê ya sêyemin jî ku zî dibe koka "zabûnê" ya. Yanî ji binî destpêkêkirin û bi tevgerbûnê jî mirov karê ji vê gotinê ji wê bixwêne û fahm bike. Lê di demên piştre ku heta ku tê dema Ahmedî Xanî, wate "zabûn" û "Bijiyanbûn" ku mirov karê vê bi di temenê tevgerbûneka zîndî de bixwêne, bi xwe re dide afirandin. Di kurdî de wate wê ya din jî ku "z" piştre "ê" hildê dawîya xwe dibe koka "zîlbûnê" jî. Zîlbûn, heta roja me jî di ziman û devê botîyan de wate "tirhik dayin" û "şînbûn"ê de ya. Ew, jê re dibêjin "zîl-da".
Çiyayên Hindokûşê
Hindokûş, Hindûkûş, çiyayên Hindokûşê yan jî zincîrçiyayê Hindokûşê (bi peşto: هندوکش, /kʊʃ, kuːʃ) zincîrçiyayeke Asyaya Navîn ku 800 kilometre dirêjahiya wê he ye. Zîncîreçiyayê Hindokûşê beşek ji Zîncîreçiyayê Hîmalayayê ye ku ji Efxanîstana navîn destpêdike û 800 kîlomêtre ber bi rojhilat ve dirêj dibe. Beşek ji Zincîrçiyayê Hindokûşê dikeve nava erdê bakurê Pakistanê û başurê Tacîkistanê.
Candelariaceae
Candelariacea famîleyeke kuvan ji koma Candelariales e. Li Kurdistanê du cureyên famîleyê dihên dîtin: Candelariella aurella û Candelariella xanthostigma.
Çiyayên Hindokûşê
Dîrok
Bilindbûna bilind a çiyayan, li Başûr û Asyaya Navîn xwedî girîngiyeke dîrokî ye. Qada Rêzeçiyayê Hindokûş navendeke sereke ya girîng a baweriya bûdîzmê bû. Di dema êrîşên jêrparzemîna Hindistanê de wekî rê hatiye bikaranîn. Çiya herêma serekeyî ye ku Talîban û El Qaide lê bihêz bûne. Li Geliyê Kowkchehê madenên kevn ên ku lapis lazûlî hildiberînin têne dîtin. Li bakurê Kabulê li geliyê Çemê Panjşer û li hinek deverên wî jî zimrûdên pola cewherî têne dîtin. Li gorî Walter Schûmann, li Çiyayên Hindokûş ên Rojava bi hezaran salan çavkaniya herî zêde yê madenên baş a Lapis lazolî ye. Bûdîzm li herêma antîk ya Hindokûşê bi berfirehî belav bûye. Berhemên hunerî yên kevnar ên Bûdîzmê peykerên mezin ên kevir ên bi navê Bamiyan Buddhas, li dawiya başûr û rojavayê Hindokûşê cih digirin. Ev peyker di sala 2001an de ji aliyê Îslamîstên Talîbanê ve hatin hilweşandin. Newalên Hindokûş ên başûrê rojhilat ku ber bi herêma Geliyê Indusê ve girêdayî ne, navendeke sereke bû ku ji manastiran re, zanyarên olî yên ji deverên dûr, torên bazirganî û bazirganên binparzemîna Hindistanê ya kevnar re wargeh bû.
Erdnasî
Ji aliyê erdnasî ve, ev kok di damezrandina jêrzemînek ji deverek Gondwana de ye ku bi qasî 160 mîlyon sal berê, ji dorhêla Jurassîka Navîn ji rojhilatê Afrîkayê dûr ketiye. Nîv parzemîna Hindî, Avusturalya û giravên Okyanûsa Hindî bêtir çikiyan, ber bi bakurê rojhilat ve çûn, û parzemîna Hindî nêzî 55 mîlyon sal berê, ber bi dawiya Paleosenê, bi Plateya Avrasyayê re li hev ketin. Bi van lihevketinên parzemînan Rêzeçiyayên Himalaya û rêzeçiyayê Hindokûş dertê holê.
Telemundo
Telemundo, tora televîzyonê ya bi zimanê spanî ya Amerîkî ye ku xwediyê NBCUniversal, dabeşek Comcast e. Di 19ê hezîrana 1984an de hat damezrandin.
Samuel Reyher
Samuel Reyher (bixwîne: Zamûêl Reyhêr; jdb. 19ê nîsana 1635an li Schleusingen, Almanya - m. 22ê çiriya paşîn a  1714an li Kiel, Almanya) bîrkar û stêrnasekî alman bû.
La Selve, Aisne
La Selve, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Limbach, Bad Kreuznach
Limbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Zînikkar
Zînikkar (bi romî: Bağlıca), gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Hecî Miho
Navê gund rastî Gundê Hecî Mihoye nave wî Tirkî jî (Verîmlî) ye.Ev Gund 31km Bajêr dûr dikeve mirovên vî gûndî Bavekî kom bûne. Navê Bavê Miho'ye jî ber we nave jî gund ( Gundê Hêcî Miho)ye.Gundê Hêcî Miho'de jî mej ve Tengasîya avê te kişandin jî ber ve pirsgrêkê Gundê Tirmaşînê re jî ber zevîya Hêcî Miho Peymaneke avê çê bû. Gunda dibistan heye. Ev Gunda Eşîra Badilîya'ye.
Seleteya artîşokê
Seleteya artîşokê yan seleteya neynoka bûkê ji seleteyên zadeganên kurd bûye. Li ser xwarin-vexwarinên zadeganên kurd xebateke zanistî nîne. Gelek rêçên wê di wêjeya devkî de tê dîtin. Bo mînak di stran, gotinên pêşiyan, çîrok û suhbetan de behsa jiyana palasên (koşk) key û mîrên kurd tên kirin. Artîşok (Cynara scolymus) jî di seleteyan de dihatibûye bikaranîn. Di pêjgeha kurd de gelek seleteyên wiha dewlemend hebûne.
Îro terîfeya wê hinekê hatiye guhertin. Terîfeya li vir hatiye dayîn, ne ya orjînal e. Bo mînak fringiyên wekî xarê hûrik in, berê tunebûye.
Amadekirin
Artîşok, pîvaz, ava nîvê lîmonê û xwê berdin quşxaneyê, bi tiliyekê (bêçî) ser re avê berdin navê, heya nermijî bû bikelînin.
Di badiyekê 2 SA birincê di nava şorava germ de, bi qasî 20 deqeyan bidin sekinandin. Paşê ava wê bidarivînin, bi tevî 1 KX rûnê zeytê, 3 SA av û şekir bidin ser agir. Heya ava xwe kişan bikelînin. Ji ser agir daneynin, bila 10 derxûngirtî bimîne, paşê bikin badiyekê.
Artîşoka stûrî hatiye hûrkirin, hêliz, pîvaza teze, kuvark, merzekew, îsota rengzer û rengsor (kubîkî, wekî zarê hûrkirî), polikê tevlî birincê bikin.
Rûnê zeytê ya maye û ava lîmonê jî tevlî bikin, tev bidin. Ser wê bi frîngiyên hûrîk bixemilînin û bînin ser destexaneyê (sifre).
Anna Torv
Anna Torv lîstikvanekî awistralyayî ye ku di  de li Queenslandê, Awistralyayê hatiye dinyayê.
Dêûbavê wê bi eslê xwe ji Estonyayê ne. Di 2004an de, bi rêzefîlma The Secret Life of Us (Jiyana me ya veşartî) de hatiye naskirin. Bi rêzefîlma Fringe re bûye navdar. Di vê rêzefîlmê de nûnereke FBIê ye. Navê vê nûnerê jî Olivia Dunham e.
Fîrûz Nihawendî
Ebû Lû'lûe an Fîrûz Nihawendî (Pîroz Nihawendî) yan jî Ebû Lû'lûe el-Mecûsî, (erebî: أبو لؤلؤة المجوسي, farisî: فیروز نهاوندی‎), qatîlê xelîfe Omer e.
Kuştina Omer
Ji bo kuştina Omer hatiye Medîne yê û mexsûs li pê Omer ketiye rêza nimêjkaran. Dema Omer dest bi Nimêj ê dike û Ew jî bi xençera xwe li Omer dixe û ji bo ku neyê girtin 9 - 10 kesên din jî xençer dike lê di dawiyê de ku dizane tê girtin çer ku salix didin îjar xwe xençer dike û jiyana xwe ji dest dide.
San Diego
San Diego, bajareke di başûrê Kalîforniya yê û li ser sînorê DYA û Meksîkê cih digire. Bajarê mezin a parêzgeha Kalîforniya ya dûyem e.
Rêjeya etnîkî
Li gorî statîstika dawî, belavbûna etnîkî ya bajarê bi vê awayê hatiye diyarkirin.
Schalkham
Schalkham şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landshut li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Selxane
Selxane (bi tirkî: Elaçmaz), gundekî girêdayî navçeya Payizavayê ye li gundî de şaxên PTT û Navenda Tenduristiyê tune. Gund ji aliyê kevneşopiyan gelek dewlemend e. Gundekî herî mezin ê navçeya Payizavayê ye nêzî xwediyê 300 malan e li gundî gelek deveran çavkaniyên zeran heye.
Îmran bin Huseyn
Îmran bin Huseyn an Ebû Nûceyd Îmran bin Huseyn bin Ubeyd el-Huzaî el-Ezdî, (erebî: عمران بن حصين, m. 672) yek ji sehabeyê Muhemmed pêxember e.
Ceuta
Ceuta [] an jî Sebta bajarekî xweser ê Spanyayê ye û mîna bajarê din ê spanî Melilla bi Afrîkayê re girêdayî ye. Mezinbûna Ceutayê 18,5 km² ye û ji Spanyayê 21 km dûr e.
City of Chelmsford
City of Chelmsford bajarekî Essex, Înglistan e.
Bagàs
Bagàs (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ya Fransayê ye.
Holderen
Holderen, goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye. Gol bi qasî 3 kîlomêtreyan dike başûrê gola Grøningenê.
Guxhagen
Guxhagen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwalm-Eder-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Bîjenava
Bîjenava gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Necat Zivingî
Necat Zivingî (fermî: Necat Zanyar, jdb. 1982, Ziving, Kercews, Batman, Bakurê Kurdistanê), parêzer, nivîskar û helbestvanê kurd e. Aktîvîstê siyaset û civaknasîya Kurdistanê ye. Pênc pirtûk weşandine.
Jînenîgarî
Di sala 1982yan de li Zivingê ji dayik bû. Zivingê gundekî bi ser navçeya Kercewsê ya Batmanê ve ye. Wek Zivinga Hebizbiniyan û Zivinga Daleqandî jî tê zanîn. 6-7 salên xwe yên zarokatiyê li gund derbas kir. Dibistana seretayî, navendî û lîse li Batmanê xwend. Di sala 2002yan de ji bo zanîngehê çû Kocaeliyê. Pênc salan li Kocaeli û Stembolê ma. Di salên zanîngehê de kovareke kurdî û tirkî weşand. Di sala 2007an de ji Zanîngeha Kocaelî beşa Huqûqê destûrname wergirt. Piştî wê li Zanîngeha Mêrdînê ya Artûklûyê di beşa Ziman û Çanda Kurdî de lîsansa bilind kir. Li Zanîngeha Anadoluyê beşa Sosyolojiyê xwend.
Karname
Piştî qedandina zanîngehê, çûye bajarê Diyarbekirê û dest bi parêzeriyê kir. Tevlî kar û xebatên civakî û siyasî bû. Di rêveberiya dezgeh û partiyan de cih girt. Di gelek konferans, komxebat û civînan de li ser doza Kurdî axivî. Di heman demê de, 2 salan li ser çanda medrese û tekyeyan lêkolînên sehayê kirin. Lêkolînên xwe di rojname, radyo û televîzyonan de weşandin. Bi navê xwe û bi nasnavên cuda, gotarên Kurdî û Tirkî nivîsîn. Kovareke Kurdî derxist û 3 salan weşankariya wê domand. Bernamevaniya televizyonê kir. Gelek helbestên klasîk, bi taybet ên Melayê Cizîrî bi deng kirin. Di destpêka sala 2020î de paşnavê xwe yê tirkî bi biryara mehkemeyê guherand û Zanyar wek paşnavê fermî ji bo xwe hilbijart.
Zembîlfiroş
Bi kurdî ye. Cûreyê lêkolînê ye. Li ser destana Zembîlfiroşî hemî deq û tekstên heyî di xwe de dihewîne. Di berhemê de kurteya çîrokê bi zimanê tirkî jî heye. Cara yekem di sala 2012an de hat çapkirin.
Stêrkên edebiyata kurdî
Bi kurdî ye. Cûreyê antolojiyê ye. Jiyan û helbestên mînak ên 33 navdarên Kurd di xwe de dihewîne. Cara yekem di sala 2014an de hat çapkirin. Ev pirtûk, di sala 2021ê de ji aliyê Necat Zivingî ve hat nûkirin, hinek beş jê hatin derxistin, hinek lê hatin zêdekirin û ji nû ve hat weşandin.
Zana û rewşenbîr Evdirehîm Rehmî Hekkarî
Bi kurdî ye. Cûreyê biyografiyê ye. Derbarê jiyan, raman, gotar û helbestên Evdirehîm Rehmî Zapsû de ye. Cara yekem di sala 2015an de hat çapkirin.
Hiş û ronakbûn Seîd Nûrsî
Bi tirkî ye. Navê Pirtûkê "Akıl ve Aydınlanma Said Nursi" ye. Cûreyê biyografiyê ye. Di çarçoveya hiş û ronakbûnê de, jiyan û hizrên Seîdê Kurdî dinirxîne û nîqaş dike. Hewla wî ya ronakbûna misilmanan û çareserkirina Doza Kurdistanê derdixe pêş. Cara yekem di sala 2020î de hat çapkirin.
Sews
Bi kurdî ye. Cûreyê helbestê ye. 77 helbestên Zivingî di xwe de dihewîne. Cara yekem di payîza sala 2020î de hat çapkirin.
Kemalîzm
Kemalîzm, ataturkperestî, alîgiriya Ataturk ji nêrîn, rêgez, nêzîktêdayîn, hezkirin, pesindayînên Mustafa Kemal Atatürk re dibêjin, ku ew wekî hîmên komara Tirkiyeyê jî tên nirxandin. Kemalîzm di destûra bingehîn a Tirkiyeyê de wekî xaleke sereke cihê xwe girtiye û bi makezagonê tê parastin. Herwiha zagonek taybet bo parastina kemalîzmê jî heye.
Roger Lescot
Roger Lescot (Rojê Lêsko) (z. 1914 - m. 1975 ) rojhilatnasekî fransî, bi taybetî weke wergêr û pisporê wêjeya kurdî bû.
Kemalîzm
Rojavayî û pirraniya zana û zanistên cîhanê kemalîzmê wekî bîrdoziyekê nabînin, dişibînin nêrîna Baasî ya welatên ereban.
Roger Lescot
Jiyan
Roger Lescot ji bêtirî 25 salan li Kurdistanê ma, ji bo ku ew kurdî hîn bibe û nivîsarên derheqa efsaneyên herêma Heyva Biber çêke. Di salên 1930ê de çû gelek deran li pey dengbêjan li Rojaveyê Kurdistanê ji bo Destana Memê Alan biqedîne.
Berhemên wî yên din ên li ser zimanê kurdî, digel Celadet Alî Bedirxan, ew in: Weşana Alfabya Kurdî û pirtûka Rêzimana Kurmancî (bi zimanê fransî).
Kemalîzm
Formûlasyona dewletê ya fermî ya kemalîzmê
6 prînsîbên kemalîzmê, ataturkperestiyê ev in:
Nêrîna ronakbîrên demokrat û lîberal bo kemalîzmê
Ew kemalîzmê wekî hîmên bingehîn ên dewleta tirk dibînin û di çarçoveya jiyan, kirin û temiyên Mustafa Kemal Atatürk de bisînor dikin. Gorî gelekan kemalîzm, dîktatoriyeke xas e. Kemalîzmê ne fêde lê ziyan daye civakê, gel ji koka xwe qetandiye, ne ji esasê lê ji dirûvê berê wê daye Ewropayê, bo sazûmaniya xwe ava bike û biparêze komkujiyên mezin kiriye. Ronakbîrên li dijî kemalîzmê ne, herwiha kemalîzmê wekî astengiya pêşiya demokrasiyê jî dibînin.
Kemalîzm û kurd
Bi şikestina împeratoriya Osmanî ve, bo cara yekem bi navê "tirk", ango "Tirkiye" welatekê tê avakirin. Welatên serdest pirraniya Anatoliya û parekê Kurdistanê dagir dikin. Dixwestin welatê ku bê avakirin, bi daxwaza wan be. Rola Mustafa Kemal Atatürk girîng dibînin û komara nû di berjewediyên xwe de dibînin û dipejirînin.
Kurd û tirk peyman datînin ku dewlet a hemiyan be, mafê gelan bê naskirin. Lê dema komar tê damezirandin û ji aliyê cîhana rojavayî ve tê pejirandin, Atatürk siyaseta xwe ya bo kurdan diguherîne, sozên daye betal dike. Kurd serî hildidin û serhildanên wan bi komkujiyan tên bersivandin. Ji ber ku Atatürk rêberê dewletê ye, kurd jî wî ji tevahiya neyîniyan berpirsiyar digirin. Ji bo kurdan kemalîzm, zordestî, komkujî, pesinandina zilmê ye, ev nêrîn wiha pêş ketiye.
Oppenau
Oppenau bajarokekî navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Gageşî xwarê
Gageşî xwarê, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Montazels
Montazels, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Bemo
Bemo, nahiyeke ser bi navçeya Helebce ya parêzgeha Helebceyê (Herêma Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê) ye.
Calleville-les-Deux-Églises
Calleville-les-Deux-Églises, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Tengava Hurmiz
Tengava Hurmiz tengaveke di dera herî teng de bi firehîyeke 60 km, di Kendava Farsê de li rojhilata Kendava Omanê de Derya Erebî û Okyanûsa Hîndê digêhîne hev e. Di devê kendavê de Girava Hormuz he ye.
Di serdema kevnare de tengava hormuz ji bo keştiyan gering bû. Îroj keştî û tankêrên petroleyê Kuweyt, Bahreyn, des Iraq, Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî û Iran bi piranî di di wê re tê kirin. Ji çaran yekê petrol dinê di wê re derbaz dibe.
Heta Sedsala 16'an ji Ewropa re Tengava Hormuz derbaz bûna Hindistanê re rêya deryayiya herî gering bû. Lê ji pê rêwîtiyê Vasco da Gama û vekirina Kanala Suezê wê giringiya xwe wunda kir.
Ji 1971an virde navbera Îran û Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî de li ser Ebû Mûsa û girava Tumb, herdu jî ji bo kontrolkirina tengava gelek gerîng in, lihevnehatin he ye.
Bêjenasî
Li ser etîmolojiya Hormuz du teorîn hê ne. Ji wan yek dibêje ku Hormuz ji êzidoka pers هرمز Hormoz (an go Ahûra Mazda) hatiye afirandî ye.
Teoriyê din ya dîroknas zimannasan e û wiha ye; navê hormuz ji "Ormuz" peyva farisî de ji bo هورمغ Hûrmex (xurma, qesp) dihat bikranî bû û hormuz jî ji wê hatî bû afirandin.
Bunifaziu
Bunifaziu (bi fransî: Bonifacio) bajarekî li pozikekî biçûk î li başûrê Korsîka ye. Hejmara rûniştvanên bajêr di sala 2005an de gihişt 2 660 kesî û navê xwe daye Tengava Bunifaziuyê.
Zeberlû
Zeberlû, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bellenot-sous-Pouilly
Bellenot-sous-Pouilly, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Azadiya derbirinê
Azadiya derbirinê, mirov dikare bêje azadiya xweîfadekirinê jî. Mirovek, ku kî be û çi be û çawa be bila bibe, bê gotin û sînor karibe hizrên xwe bîne ser ziman, ji wê re tê gotin. Hin pîl û astên ku di bin gotina azadiya derbirinê de hene ku weke parastina mafê mirovan, parastina anîna li ser ziman bê şert û merc ya ramanê û hwd di nav xwe de dihewîne. Li welatên skandînav yên weke Norwêc, Danîmarka û Swêdê bi navê ytringsfrihed, yttrandefrihet tê ser ziman.
Di nava kurdan de, temenê wê bi dîroka wê re heye. Li Kurdistanê, ji olên weke Êzîdî, Cihû, Fileh, Misilman û hwd, ku hê gelek komên din ên etnîkî û olî hene, bi hev re rêz û hurmetek didine hevdu û bi hev re dijîn. Rêzek, di dana hebûn, bawerî û hizrên hevdu yên ku dianîn li ser ziman. Rêz, weke xelaka pirr giring a di temenê azadîya derbirinê de ye. Bi wê re, ji wê re, weke ast û pîlekê jî ya. Mînak, ku oldar û zanistekî êzîdî li civata kurdên misilman û fileh û cihû rûnihê bi wan re bide û bistîne, mirov kare di çerçova wê azadiya derbirinê de bîne ser ziman. Her wisa, mirov kare ji bo komên din ên etnîkî û olî jî bîne ser ziman. Di roja me de, gotinên weke demokrasî û azadiya ramanê bi hev re pirr behsa wan tê kirin. Bi vê yekê re azadiya derbirinê û demokrasî bi hev re weke xelaka azadiya mirov têê ser ziman.
Ji aliyê din ve jî, îro li cîhanê ser 200 dewletî re dijîn. Di nav wan dewletan de, bi dehan xelk û gelên cuda dijîn. Her dewlet, li gorî têgihiştina etnîkî bi nêzîkatiyeka netewperest nêzî be û maf û azadiya xelk û gelên din ên ku di nav sînorê wê yên ku hatina kifşkirin de dijîn, ji destê wan digire an jî, wê mafê kare di xwe de bibîne ku mafê wan ji wan bigire. Ji ber vê yekê, Neteweyên Yekbûyî, hin binatêr (metîn) nivîsandin û denezendin li ser mafê mirovan, ziman û parastina hebûna xelkan ya civakî. Welatên ku di neteweyên yekbûyî de cih girtine, çend ku pirraniyên wan, mohra xwe li bin wan xal û binataran xistine jî, li gor giyane wê tevnegerihin. Mînak, weke tirkî, çend ku tê gotin, li binê hemûyan jî be ku gelek ji wan mohrkirina jî, çend ku di konfaranse Lozanê de beşeka mazin ya axa kurdan hate xistin li nava axa wê dewleta tirk de jî, û ku ser 25 milyonan re kurd li wê beşa Kurdistanê ku kurd jê re "Bakûrê Kurdistanê" dibêjin dijîn jî, zimanê wan qedexe ye. Dibistaneke wan nîn e ku tê de zarokên xwe perwerde jî bikin.
Rojhilat
Li rojhilat, dewletên ku hene, heta îro ti binaterên ku mafê mirovan li berçav bigirin û derxine pêşîya hebûna dewletê hê nenivîsandine. Hin gotin û xalên ku dînê Îslamê aniye ser ziman jî, dewlet, wan li gorî xwe sîrove dikin û dikin temenê parastina dewletê de. Bi vê yekê re, ji temenê parastina mirov derxistine.
Mafê mirovan
Îro, li her herêmên cêhanê, komeleyên ku dibêjin em mafê mirovan diparezên ava bûne. Weke AI û hwd... Komeleyên ku mafê ragihandina ramanê jî, ku dibêjin em diparezên ava bûne. Ên weke Komela Rojnamevanên Sînornenas û hwd...
Çapamenî û mafê ragihandinê
Çapemenî, ji bo ragihandinê ye. Di derbarê civakê de bûyer û qawîmînên ku di nav civakê de dibin, bi awayekî bêalî dike ku bîne ser ziman. Bi vê yekê re, hizir tê kirin û xwestin ku divê çapemenî azad be. Lê heta îro jî, li ti welatî, çapamenî derneketiye derveyî têgihiştina dewletê. Ji dêla ku mirov ji kirinên dewletê ên ku wê bîne şerê wî biparezê, çapamenî ye, dewlet li ser mirov girtiye û dewlet li ber mirov û azadiya parastiye. Bi vê yekê re, gotina "çapemeniya welêt" derketiye û hatiye ser ziman.
Binatarên mafê mirovan û ragihandinê
Neteweyên Yekbûyî, li ser parastina maf, binatarên ku nivîsandine hene. Li ser mafê mirovan û parastina wê, perwerdehiya bi zimanê dayikê, têkiliyên mirov û dewletê, komên civatî ên etnîkî, û hwd, ku hê gelek aliyên din jî di nav de mirov kare bîne ser ziman, li ser gelek xalan binatarên maf û azadî û ramanê û parastinê nivîsandine. Bi wê yekê azadiya ramanê jî hatiye ser ziman.
Yiwacix
Yuwacix, Yiwacix, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Chester
Chester bajarekî Cheshire, Înglistan e.
Haicheng, Liaoning
Haicheng, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Liaoningê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.142.000 kesî
Keletok
Keletok, gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.
Kêlhenek
Kêlhenek an keçel an jî teyrê keçel (Geronticus eremita), cureyekî balindeyên dirûvê leglegan (Ciconiiformes) e. Kêlhenek balindeyeke ku ji sala 1879an û vir de li bajarê Bêrecûga Rihayê dijîn. Hejmara wan kêm e û ji bo vê yekê bi taybetî li Bêrecûgê ji layê Endazyariya Parastina Xwezayê û Parkên Neteweyî ve dihêne parastin. Nika bi tenê li Bakurê Kurdistanê, Sûrî û Fasê dihêne dîtin. Navê xwe ji serê xwe yê kêl û ji rengê serê wî tê. Gorî çîrokan ew çûka dihere li welatê Ereban li bin darê heneyê dijî. Çima ku hene bi ser serî wî de tê serî xwe sor dibe.
Di çavkaniyên dîrokî de kêlhenek
Heta demeke dirêj li Bêrecûkê populasyona herî dawî ya xwezayî ya kêlhenekan (Geronticus eremita) hebû. Ew bajar hê jî weke welatê kelhênekan tê nasîn. Mixabin jmara vê çûkê li ber tehlûkeya tunebûnê ye. Hêjayî gotinê ye ku di sala 2002'an de gelheyên din a xwezayî li Sûriye hate dîtin. Îro neslê kelhênekê di bin parastinê de ye û ji bo ku jimara wan zêdetir bibe, li Bêrecûke navendeke hilberîn û mezinkirina kelhênekan hate damezirandin. Ev navend li dinyayê bêhempa ye.
Ev çûk di pirtûka pîroz a xirîstiyanan de wek çûkeke pîroz derbas dibe. Li gorî vê yekê, kelhênekekê piştî dawiya selava mezin ji keştiya pêxember Nuh re rê nîşan daye û wan ji çiyayê Araratê aniye ber kenarên çemê Feratê, li şûna ku pêxember Nuh bi malbata xwe re xwe bi cih kiriye. Lewra xirîstiyanên Birthayê kelhênekê weke ajaleke pîroz didîtin, ew diparastin û her sal carekê ew bi mihrîcanên bi coş pîroz dikirin.
Septmonts
Septmonts, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Meckenbach
Meckenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Şûrcozan
Cozan kêra traşê ye. Ev şûr, ango şûrcozan jî navê xwe ji cozanê digire, lewra dişibe wê. Şûrekî giran e, pirranî bo birrîn, şîkênandin, pekînê ye. Mirov dikare bêje wezîfeya das, bivirê dibîne. Lê di şeran de, şûrên wiha jî pirr hatine bikaranîn. Yekdevî ye, ango denê aliyekê wê bira ye, dibirre.
Bi îngilîzî jê re Falchion, almanî Malchus dibêjin. Di serdema navîn de li Ewropayê hatiye bikaranîn, lê pirr berê jî hebûye. Şûrekî biber e. Gelek cureyên wê hene. Dibêjin ji romayiyan belav bûye, lê ev îdiaya ewropayiyan e. 80-95 cm dirêj, 900 gr giran e.
Sîstema ABO û komeleyên xwînê
Mirov dibe ku ji ber hin sedeman neçar bimîne û ji mirovek din xwîn werbigire. Wekî mînak mirovên bi nexweşiya kêmxwînî (anemî) an jî bi şêrpenceya xwînê ne, pêdiviya wan bi xwînwergirtinê heye. Herwisa hin caran ji ber birîndarbûnê an jî niştergeriyê jî û xwîna mirov kêm dibe, loma ji bo van kesan jî pêdivî bi xwînwergirtinê heye.
Tekane çavkaniya xwînê, laşê mirov e, ango heke pêdivî bi xwînê hebe, divê xwîn ji xwînbexşerek were peydakirin. Lê taybetmendiya xwîna hemû mirovan ne wekî hev e. Ji bo xwînguhaztinê divê xwîna xwînbexşer û xwînwergir guncav bin. Hetanê destpêka sedsala bîstan ji hê mirovati ji derheqê xwînguhaztinê de xwediyê zanyariyê ne bû. Cara pêşîn zanyarê Awustrî Karl Landsteiner (Karl Lendşitaynir) (1868–1943) di sala 1901 î de vedîtina komeleyên xwînê pêk anî û sîstema ABO ê ava kir. Ji wê rojê şûn ve êdî mirovatî ji rêbaza xwînguhaztinê agahdar bû.
Erk û pêkhateya xwînê
Şaneya xwînê beşek ji bestereşane ye. Wekî hemû şaneyan, xwîn jî ji xane û şileya navbera xaneyan pêk tê. Xwîn ne şaneyek req, lê şaneyek avî ye. Şaneya xwînê ji xaneyên xwînê û plazmaya xwînê pêk te. Xaneyên xwînê sê cor in; xiroka sor, xiroka spî û perikên xwînê. Xaneyên xwînê di nav plazmaya xwînê de diherikin. Yek ji karên sereke ya xwînê dabînkirina bergiriya laş e. Li dij hokarên nexweşiyê di nav plazmaya xwînê de proteînên taybet hene, navê van proteînan dijeten e. Dijeten ji aliyê lîmfexaneyan (xirokên spî ) ve tê berhemkirin. Heke dijepeydaker (hokara nexweşiyê) bikeve nav laş, dijeten xwe bi rûyê dijepeydakeran ve girê didin û wan bêbandor dikin. Xwîn di nav lûleyên xwînê de belavê hemû beşên laş dibe. Dil xwînê pompe dike, xwîn di nav xwînberan de ji dil derdikeve û ber bi şane û xaneyên laş ve diherike. Heman xwîn di nav xwînhêneran de vedigere nav dil. Di laşê mirovek têgihîştî de bi qasî 5 – 6 lître xwîn heye. Heke ji ber xwînberbûnê (xwînçûyîn) xwîna nav laşê mirov bi qasî 1,5 lître kêm bibe, dibe ku bibe sedema mirina mirov.
Polenkirina komeleyên xwînê
Li ser rûyê xirokên sor de li gel proteînên hevbeş, karbohîdratên taybet heye, van karbohîdratan xwe bi proteînên li ser rûyê xiroka sor ve girê didin û wekî glîkoproteîn tên navkirin. Molekulên glîkoproteînî, ji bo dijetenên nav plazmaya mirov, wekî madeyek  dijepeydaker e. Ji bo polenkirina corên xwînê, du cor glîkoprotein (dijepeydaker) heye, dijepeydakera A û dijepeydakera B.
Sîstema ABO, li ser rûyê xirokên sor de hebûna yek an du dijepeydaker, an jî nebûna dijepeydaker diyar dike. Herwisa komeleya xwîna mirov jî li gor hebûn an jî tunebûna van dijepeydakerên li ser rûyê xirokên sor, diyar dibe. Komeleya xwîn zanyariyek bomaweyî ye, ji dê û bavan derbasî mirov dibe. Heke li ser rûyê xirokên sor ên mirovek dijepeydakera A hebe, komeleya xwîna vî mirovê A ye. Heke dijepeydakera B li ser rûyê xirokên sor bin, vê gavê xwîna mirov komeleya B ye. Na heke herdu dijepeydaker, A û B bi hevre li ser xirokên sor bin, komeleya xwîna wî mirovê AB ye. Hin caran dibe ku li ser rûyên xirokên sor hîç dijepeydaker tune be, wê gavê komeleya xwîna mirov O ye. ( wekî O ya komê tê xwendin) Ji xeynî dijepeydakeran, di nav plazmaya xwînê de hin proteîn hene û wekî dijeten bi nav dibin. Dijeten jî du cor in, dijetena A û dijetena B.
Komeleya A
Kesên komeleya xwîna wan A ye(ango glîkoproteîna A li ser rûyê xirokên sor ê wan e) lîmfexaneyên wan dijetena B berhem dikin. Ev dijeten li gel xirokên sor di nav plazmaya xwînê de tevdigerin. Ji bo dijetena B, dijepeydakera A xwemalî ye, loma êrîşê xirokên sor nake. Ev têkiliya dijeten û dijepeydakera xwemalî ne tenê ji bo komeleya A, lê ji bo hemû komeleyên xwînê wisa ye.
Komeleya B
Kesên bi komeleya xwîna B ye, plazmaxaneyên (lîmfexane) wan dijetena A çê dikin. Ango li ser rûyê xiroka sor a wan de dijepeydakera B, di nav plazmaya wan de dijetena  A heye.
Komeleya AB
Heke komeleya xwîna mirovek AB be, tu dijeten berhem nake, ango di nav plazmaya van kesan de li dij dijepeydakerên A û B dijeten tine ye, lê li ser rûyê xirokên sor ê wan de dijepeydakera A û B heye.
Komeleya O
Mirovên komeleya xwîna wan O ye, plazmaxaneyên wan dijetenên A û B berhem dikin. Ango li ser rûyê xirokên sor ê van kesan de dijepeydaker tune ye, lê di nav plazmaya wan de hem dijetena A hem jî ya B heye.
Dijetenên xwînê wekî beşek sîstema bergiriyê kar dikin. Hin caran dibe ku di navbera du mirovan de pêdivî bi xwîn guhaztinê hebe. Heke xwîna xwînbexşer û xwîna xwînwergir ne guncav bin, bi navbeynkariya dijetenan topelbûna xwîn rû dide. Lûleyên xwînê dixitime (tê girtin) di encam de xwînwergir dimire. Wekî mînak, heke xwîna komeleya A bidin mirovek ji komeleya xwîna B, dijetenên A yê nav xwîna komeleya B xwe li ser rûyê xirokên sor ê xwîna komeleya A ve girê didin û xwîn topel dibe.
Campneuseville
Campneuseville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Gendelî
Gendelî celebek nerastgotinê ye an jî sûcek hiqûqî ye ku ji hêla kes an rêxistinek desthilatdar ve tê kirin. Bi rêya gendeliyê ew kes an rêxistin ji bo bidestxistina berjewendîyên neqanûnî an ji bo berjewendîyên kesane destavêtina hêzê dike. Gendelî dikare gelek çalakiyan bihewîne, di nav wan de bertîl, îflas an firotina hêz û bandor hene. Herwiha, gendelî dikare bi pêkanînên qanûnî jî pêk were. Gendeliya siyasî diqewime dema ku rêberek an karmendeke hukûmetê ji bo berjewendiya kesane bi kapasîteya fermî tevdigere. Gendelî herî zêde di kleptokrasî, olîgarşî, narko-dewlet û dewletên mafyayê de tê dîtin.
Xodûr
Xodûr, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çinarê ye.
Lîsteya zanistvanên misilman
Ev lîsteya zanistvanên misilman yê serdema zêrîn a îslamê ne. Ji sedsala 8an de dest pê dike û heta sedsala 16an. Zanistvanên misilman yên ku li ser çiqilên zanistê ên weke stêrnasî, fizîk, kîmya, matematîk, biyolojî, endezyarî, jeolojî, dîrok, bijîşkî, erdnîgarî, civaknasî û hwd xebitînin cih girtine.
Montbrun-des-Corbières
Montbrun-des-Corbières, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Chichester
Chichester bajarekî Sussex, Înglistan e.
Banhaus
Banhaus (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ya Fransayê ye.
Nadoyê Xudo Maxmedov
Nadoyê Xudo Maxmedov (jdb. 1907 m. 1990) dîroknas û çîroknivîsekî kurd bû.
Nadoyê Xudo Maxmûdov sala 1907 li gundê Yanix, nehiya Martûniyê, li Ermenistanê ji maleke hejar ya Kurd hatibû cîhanê.
Afrandinên xwe, îlahî kurteçîrokên ”Dûajoyê biçûk“,”Salê buhurî“,”Syarê hespê boz“,”Çawa ez zar-ziman ketim“, ”Dersdarê minî rem“ û hinekên din da, halê wî gundê Kurda û zarotya xwe ya dijwer ra dixe ber çavên xwendevanan. Nado Maxmûdov çend cara hatibû hilbijartin wek parlamêntarê parlamena komara Ermenistanê û Yekîtiya Sovyet. Tevî wan karên xwe ew wusa jî nivîskar û dîroknasekî kurdî hêja bû. Sala 1959ê, bi zimanê Ermenî pirtûka wî ya „Gelê Kurd“ hatweşandin. Ev pirtûka giranbiha ye, ji 260 pere û têda dîroka gelê me ji demên kevin girtî heta salên weşena pirtûkê hatiye şirovekirin, analîze kirinê.
Astrolab
Astrolab (Yewnanî: ἁστρολάβον, astrolabon) ji bo pîvandina astronomîyê stêrk, roj, heyv hwd. tê xebitandin, haceteke gellekî dîrokî ye.
Tê texmin kirin herî pêşyê BZ ji aliyê Appolinius û Hipparkos ve 240- 150 hatiye xebitandin.
Zanistvanên Misilmanan jî yên weke Bîrûnî, Bettanî, Meryem el-Îcliye, Nesredîn Tûsî û Şerafedîn Tûsî gelekî li ser Astrolabê xebitine ezman lêkolîn kirine û stêrkan pîvane. Bi taybetî Şerafedînê Tûsî şeklê Astrolabê guherandiye û daha pêşta xistiye.
Jesberg
Jesberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwalm-Eder-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Ingjelsvatnet
Ingjelsvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye. Gol bi qasî 1,5 kîlomêtre dikeve qeraxê başûrê gola mezin Tunnsjøenê û bi qasî 10 kîlomêtre dikeve aliyê rojavayê gundê Tunnsjø senderê.
Qijika reş (kovar)
Qijika reş kovareke anarşîst a kurdî ye. Heta dawiya sala 2010'an, du hejmarên wê li Wanê derket.
Renchen
Renchen bajarokekî navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Yûsêfabad, Şeboster
Yûsêfabad, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Deranderî
Deranderî, vebînerî, şikaftmendî, keşf ji tişt, heyî yan têkiliyek rohnîkirin, derxistina hole, bi mirovan dane zanîn re tê gotin. Ji kesên deranderî pêk anîne re derander, vebîner, şikaftmend an kaşîf tê gotin.
Ji bo kîmya, fîzîk û zanistiyên din ên hejmarî, pirranî vebînerî tê bikaranîn û ji bo erdnîgarî, bastannasî ûêd jî deranderî.
Ji bo wêje, civaknasî, derûnnasî û zanistiyên din ên bi rastegîniyên razber re mijûl in carcaran vebînerî, keşf û carnan jî deranderî hatiye bikaranîn.
Azzi Memo
Jiyan û kariyera
Seyitoğlu, di 5'ê Tîrmeha 1994'an de li navçeya Midyadê ya Mêrdînê, li parêzgeha Bakurê Kurdistanê, di malbateke Kurd de hatiye dinê. Paşê tevî malbata xwe çû Almanyayê. Ew li Hanau, Hessenê mezin bû.
Cara yekem bi Ensar Albayrak ê ku bi navê Rapperê Kurd-Alman Eno tê naskirin, strana 'AMG2' derxist. Wî bi vê stranê navê xwe çêkir. Di sala 2018-an de, wî albûma xwe ya yekem a profesyonel bi navê 'Surf 'n' Turf' derxist û mîna bombeyek ket sûka Rapê ya Alman. Bi navên wekî Haftbefehl, Capo û Eno re xebitiye.
Yun Hyon-seok
Yun Hyon-seok (bi korêyî: 윤현석, z. 7'ê gelawêja 1984'an Incheon/Koreya Başûr − m. 26'ê avrêla 2003'an, Sêûl) çalakvanê mafê mirovan, helbestvan û nivîskarê gey ya ji Koreya Başûr e. Bi bernavka Yukwudang (육우당) tê naskirin,. Di helbestên xwe de bernavkên Sulheon (설헌 雪軒) û Midong (미동 美童) jî bi kar dianî.
Bêmizorte
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 910 kes (177 malbat) bûn.
Serbên Tirkiyeyê
Dîrok
Di serdema Împeratoriya Osmanî de piraniya erdên Balkanê di bin kontrola osmaniyan de bû. Ji ber sedemên wekî aborî û sirgûnkirinê, gelek serb koçî Stembol û Anatolyayê kir. Di de Keleya Belgradê bi 250.000 leşkerên osmanî û jî 100 zedetirî gemiyan ji aliyê Silêman Şah ve hatiye girtin. Dûre, piraniya bajar hat xirabkirin û tevahiya nifûsa wî ya Xirîstiyanên Ortodoks ji bo Stembolê hatin sirgûnkirin ku devera ku sirgûnbûn ji hingê ve wekî daristana Belgradê hatiye zanîn.
Gelek yenîçeriyên osmanî bi eslê xwe serb bûn û di zarokatiya xwe de ji malên xwe hatibûn birin û li Împeratoriya osmanî de perwerde dîtin. Hin serb meqamên siyasî bi dest xistine û çend Wezîrên Mezin jî wek serb hatine dinyayê.
Beneuvre
Beneuvre, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Sûra Cizîrê
Sûra Cizirê cîheke dîrokî li Cizîra Botan e.
Sûrha Cizîrê ew a ku Cizîrê seranser dorpêç dike, eserên gelek saxlem û bi heybet in. Di demê gudiyan de hatiye avakirin. Sûrha Cizîrê di şiklê wê Keştiya Nûh Pêximber ya li ser çiyayê Cûdî rawestiyayî de hatiye avakirin. Ji nav deriyên wê yê kevin de, deriyê Torê û deriyê Deştê wekî mecrefên keştiyê dihatin dîtin.
Tê gotin ko sûrha Cizîrê, pêşiya zayînê bi 4000 salan ji aliyê gudiyan ve hatiye avakirin. Di demê piştî gudiyan de bi êrîş û şeran cih bi cih hilweşaye. Di demê aşûriyan de tamîratek mezin lê hatiye kirin. Piştî aşûriyan bi karesatên xwezayî û bi êrîşên dijminan dîsa cih bi cih hilweşayiye û ji aliyê sasaniyan ve hatiye tamîrkirin. Piştî zayînê di sala 639an de demê artêşa misilmanan hate ser Cizîrê, ji ber ko gelê Cizîrê bi viyana xwe Îslamîyet qebîl kirin, ji aliyê misilmanan ve hatin ecibandin. Ew sûrhên hilweşayîn ji nû ve hatin tamîrkirin û li ser wan Qûrana Pîroz bi tevayî hate nivîsandin. Di sala 1596an de, ji aliyê yek ji begên Cizîrê Mîr Şerefê kurê Mîr Muhammed kurê Han Abdal ve Burca Belek hatiye avakirin û ji wê burcê re bi zimanê erebî gotîne Burcu’l-Ebleq. Ji berk o ew burc rêzekevirên wê yek reş û yek jî sipî hatibû avakirin, bi wî navî hatibû navdan. Tê gotin ko hostayê ew burc avakiriyeke ji dîndarên îsewiyan bû, navê wî jî hosta Henna bû.
Di roja me ya îro de jî, ji aliyê Wezareta Çand û Turîzmê ve sûra Cizîrê bi kelha wê ve hatine tescîlkirin û di bin parastina wezaretê de ne.
Gageşî serê
Gageşî serê, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Gageşî serê 308 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 51 e.
Muhemmedê Kerbelayî
Muhemmed Kerbela (1885 Amed -1939) nivîskar û helbestvanê kurd e ku herî pêşîn ferhenga Kurdî-Farisî wî nivîsand.
Muhemmed Kerbelayî herweha mêrxasê bi nav û deng, di sala 1885an de, li gundê Axtepê ji diya xwe re çêbûye û di sala 1939an de jî, li gundê Çolê çûye ber dilovaniya Xwedê û li gudê Axtepe di wargeya xwe ya timî de dimîne.
Kerbelayî kurê Şêx Ebdurehmanê Axtepî ye. Lê ew bi şêxtiyê qewî nehatiye naskirin. Di nav xelkê de, jê re Muhemmed Kerbela, yan jî Kerbelayî dihate gotin. Herweha alim û zanayekî gihaştî bû. Xasma di warê zanîn û dersdana feqiyan de, şûna bavê xwe dagirtiye. Muhemmed Kerbela nezewîciye, li paş xwe ne kur û ne jî dot hiştine û kurdûnde ji dinyayê koça xwe bar kiriye.
Wî, mîrata xwe tenê du heb pirtûkên granbiha ji nefşên nûhatî re diyarî hiştine. Li gorî gotinên xelkê, M. Kerbela ji mîrata bavê xwe Şêx Ebdurehman jî, ji xwe re tenê pirtûk hildane. Wekî din, mal û milk ji xwişk û birayan re hiştine. Ji ber wan xeysetên wî yên rind û gihaştina wî ya zêde, di nav xelkê de navûdeng daye. Herweha bi hunermendî, zanyarî, rewşenbîrî, helbetvanî û welatparêziyê jî menşûr bûye. Ew, di îlmê erebî û farisî de pir zana bûye, wek zimanê xwe yê netewî zanibûye.
M. Kerbela di şerê şoreşa 1925, bi serokatiya Şêx Seîdê Pîranî de alaya azadiyê hildaye. Piştî fetisandina Serhildanê, Hikûmeta Tirk wî jî bi hin serok û berpirsyarên dozê re biriye neyistanê (nefî) û wî li bajarê Uşaqê xistiye bin çavdêriya mecbûrî. Lê piştî demekurtekê, wî ji wirê hinartine bajarê Edeneyê Di sala 1927 an de, piştî ku Roma Reş ji Kurdan re “lêborîna giştî“ beyan kiriye, M. Kerbela jî vegeriye gundê xwe. Lê mixabin ew li beyabanê pir zor û zehmetî dîtine û nexweşîneke bêderman girtiye. Ew nexweşî, lê pir tîn kiriye û bi salan domandiye, heta ku bûye sedemê mirina wî.
Li gorî gotinên xelkê, Kerbela di ber sekerata mirinê de weha gotiye: "Ez sindoqeke devgirtî hatim û devgirtî çûm!"
Vî welatparêzê mêrxas, li paş xwe du heb pirtûkên granbiha ji me re diyarî hiştine. Yek dîwanek e û ya din jî ferhengokeka Kurdî-Farisî bi navê "Mîrsad'ul Etfal"  e. Wî ew Ferheng di sala 1912 an de nivîsîye. Her çiqas pirtûk bi xwe ferheng e, lê wek Nûbihara Ehmedê Xanî, bi kêş û qafiye û kite, bi helbestkî nivîsiye. Tê de li dor 1350 bêje hene. Navê wê, bi mana riya (papûr) piçûkan e.
Muhemmed Kerbela di destpêkê de gotiye ku wî ev Fergeng ji bo "etfal û ewladê di Kurdan" nivîsîye û domandiye: