cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Girtiyên siyasî
Girtiyên siyasî yên kurd ên Tirkiyeyê
Girtiyên Siyasî di sala 1980'î de bêhtir ketin rojeva kurdan û bi taybetî jî kurdên bakura Kurdistanê. Lewre di sala 1980'ê jî de artêşa tirk li Tirkiyeyê darbeyeke leşkerî pêk anîbû û kurdên muhalîf hemû hatibûn girtin. Bi taybetî di girtîgeha Amedê ya leşkerî de bi hezaran girtiyên siyasî hebûn ku ji gelek partiyên kurdan bûn. Di nav wan girtiyan de koma herî mezin ji girtiyên PKK'yî pêk dihat.
Girtiyên Siyasî di dema îşkenceyên mezin ê girtîgeha leşkerî ya Amedê de bi navê Hawar kovarek diweşandin ku bi desta dihate nivîsîn. Li Kurdistanê tevî ew qas şoreş û têkoşînan jî, hemû girtiyên ku ji vê dozê hatin girtin, li Sûriye, Tirkiye, Îran û Iraqê wekî girtiyên siyasî nehatin dîtin û pejirandin. Cara yekem di 14'ê tîrhema 1995'an de girtiyên siyasî dest bi gireva birçîbûnê kirin ku nasnameya girtiyên siyasî bigirin. Ev çalakiya herî mezin a Girtiyên salên 1990-2000'an bû.
Little Rock
Little Rock paytextê federedewleta DYAyê Arkansas e û di parêzgeha Pulaski County de ye.
Hejmara niştecihan 184.081 (2004) e. Rûbera parêzgeha wê bi giştî 302,55 km² ye. Di sala 1821î de hatiye avabûn.
Hevzayendîtî di helbestên evînê yên farisî de
Hevzayendîtî ji destpêka helbesta nû-farisî di Sedsala 9an heta Sedsala 20an de beşek ji helbesta evînî ya farisî bû. Bi taybetî di helbestên Xezal de, homoerotîzm hema hema mijara tenê ya evîndariyê bû, tevî cezayên ku ji hêla şerîetê ve li Farisa Îslamî hatibûn danîn. Mîstîkê navdar ê faris Celaledînê Rûmî (m. 1273) yekbûna zayendî ya mêr an kuran wekî metelokek ji bo yekbûna bi Xwedê re bi kar aniye. Hafis (mirindî li dora sala 1389), yek ji navdartirîn helbestvanên farisî, her weha bi piranî qala kurekî delal dike, gava ku behsa evînê dike.
Di helbestên farisî de, mebesta evînê gelek caran bi têgînên ma'şûq, mahbûb û ḧabîb tê binavkirin, ku hin ji wan wekî rengdêr têne bikar anîn. Her wiha, ev hemî peyvên nêr in di zimanekî de ku rêzimaniya wî cudahiya zayendê nas nake. Referansên li ser mezinbûna rîh an karanîna navdêran di girêdana bi pesar ("kur") de paşê zayendê nîşan didin. Di helbestan de zilamên ciwan gelek caran bi çîparisan dihatin ber hev.
Seedî (m. 1283 an 1291) nivîsiye: <poem style="margin-left:2em;">Çoş mîravad în pesar ke barchast Sarvîst ke mîravad çend rast Ciwanê ku xwe dirêj dike xweş dimeşe. Mîna selwanê, ewqasî kamil!
Feruxî (m. 1037) di Dîwana xwe de wiha dinivîse: <poem style="margin-left:2em;">Ey pesar gar del-e man kard hamichāhi shād Az pas-e bade marâ bûse hamî bâyad dad Ey xort, tu ê dilê min şa bikî, îcar şerabê bide min û ji ramûsanekê dûr nekeve!
Pir caran, kesê ku dihat îbadetkirin ciwanekî tirk bû, kêm zêde jî ereb û hindû bû. Di çîrokên evînê de gelek caran bedewiyên tirk dihatin hilbijartin, lewra di helbesta farisî ya wê demê de peyva “tirk” bû hevwateya bedewiya mêran. Ew bi gelemperî koleyên tirk bûn ku li bazarên koleyan ên împeratoriya Ebasiyan a xelîfeyên ereban dihatin kirîn, perwerdeya leşkerî didîtin û di artêşê de dihatin bikaranîn.
Di beyteke navdar a Hafis de yekî tirk bi "nîşana hindû" heye:
<poem style="margin-left:2em;">Agar ān Tork-e Şîrazî be dast ārad del-e mārā Be chāl-e hendūyash bachsham Samarkand-o Bochārārā Ger Tirkê Şîraz dilê min bigirta destê xwe, Ji bo nîşana xwe ya hindû minê Buxara û Semerqend bida wî.
Feruxî jî di helbestên xwe de li ser hesreta koleyekî tirk dinivîse, her çiqas wî yên hindî ji ber dokayetiya wan tercîh dikir. Ew leşkerê tirk wek sarheng bi nav dike, ku tê maneya fermandarê leşkeran. Bi taybetî, di helbestan de rêz û taybetmendiyên şerker li wan dihatin zêde kirin. Lêbelê, ev danberhevên leşkerî an sernavên di helbesta evînê de bêhtir ji bo zimanekî helbestî dihatin bikaranîn. Her wiha behsa koleyên slavî (mînak bulgar) dihatin kirin, ku ji ber çermê wan yê ronik dihatin ecibandin.
Nalî
Nalî an jî Nalî Şehrezûrî (b. 1791, Şehrezûr - m. 1855 Stembol, Tirkiye) matematîknas, helbestvan, û zimannasekî kurd e.
Navê wî yê resen "Xidir" e. Nalî Şarezûrî, lawê Ehmedê Şaweysê Mîkayîlî ye. Li ser sala jidayîkbûna Nalî dîtinên cihêreng hene. Dîroknasê kurd Mihemed Emîn Zekî di pirtûka xwe ya bi navê “Kurtey Mêjûyî Kurd û Kurdistan” rûpelê 358'an de, wiha dinivîse: “Nalî di sala 1801'ê de li gundê Xakxolê ji dayîk bûye û sala 1857'an koça dawî kiriye. Mamoste Eladîn Secadî, di pirtûka xwe ya bi navê “Mêjûya Edebî Kurdî” de wiha dibêje: “Nalî di sala 1802'an de ji dayîk bûye û di sala 1859'an de çûye ser dilovaniya xwe.” Mamoste Dr. Marûf Xeznedar jî di destpêka "Dîwana Nalî" de wiha dinivîse: “Nalî di sala 1805'an de hatiye cîhanê û di sala 1859'an de, koça dawî kiriye.” Mamoste Muhemmed Mele Kerîm di pirtûka bi navê “Le Pênawî Nalî” de, dibêje: “Ewên ku serpêhatiya Nalî nivîsîne, ti çavkanî ji bo dîrokê diyar nekirine. Kesek tine ku bibêje Nalî di vê salê de hatiye cîhanê. Tenê tişta diyar ev e ku Nalî, Mîkayîlî bûye û lawê çandînerekî Şarezûrî bûye. Ji ber ku li Şarezûrê kesekî xwende tinebûye, êdî kê dê rojbûna Nalî binivîsanda? Her wiha roja mirina wî jî.” Mamoste Mesûd Mihemed di gotareke bi navê “Çepkêyek Le Gulzarî Nalî” de wiha dibêje: “Hacî  Mele Evdileyê Celîzade vegotiye ku wî di sala 1871'an de Nalî li Mekeyê dîtiye û gelekî pîr bûye. Xuya bû ku wî çaxî heştê salî hebû.”
Li gor belgeyeke din ku ketî destê me, Nalî sala 1798'an jidayîk bûye û sala 1878'an koça xwe ya dawî kiriye. Li gor vê belgeyê Nalî di heştê saliya xwe de çûye ser dilovaniya xwe. Di gelek helbestên wî de jî xuya dike ku ew gelekî pîr bûye, her wiha ev salên dawî ku me li jor anîn zimên nêzîktirî rastiyê ne.
Nalî di helbesteke xwe de, pîrbûna xwe derdibire û wiha dibêje
Çend malik ji dîwana Nalî:
Tannheim
Tannheim şaredariyeke navçeya Biberachê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Têşberûn
Têşberûn yek ji navçeyên Îdirê ye.
Di sala 1972yan de bûye şaredarî û di 1992yan de jî bûye navçe. 14 gund, 11 mezreyên wê hene. Çend mezreyên wê ji aliyê dewletê ve bi fermî nayên pejirandin. Ji ber wê bawerî bi statîstîkên dewletê nîne. Gel ji kurd û azeriyan pêk tê. Xizmeta gundên kurdan nayê kirin û gel gilîdar e.
Nemdîne, Seqiz
Nemdîne gundekî ser bi navenda bajarê şaristana Seqizê li Kurdistana Îranê ye.
Qeleme
Qeleme, gundekî bi ser Qoretûya navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Ereblû
Ereblû gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 138 kes (55 malbat) bûn.
Qesr, Şax
Qesr, gundekî giradayê navçeya Şax a Wanê ye. Kela Osmanbegî yan ji vî gundî ye.
Îznîk
İznik navçeyake bajarê Bursa, Tirkiye, ye. Ew li beravên Gola Îznik 86 km dûra Bursa ye. Gorî sala 2000 li wê navçeyê 20200 kes dijî ye.
Dîrok
Îznîk di dîrok de bajarekî gelek gerîng bû. Ew bi destên generalekî Îskenderê Mezin Antigonos I wek hat saz kirin. Li dor 301 b.z de ew bi destên Lysimachos, yek generalekî ji Îskender şunda, şunda hat saz kirin û wî navê jina xwe Nikaia lê kir.
Li Nikaia îroj Konsulên xiristîyaniyên pêşin kom bû bûn. Di 325an de Konsula Nîkaia yê Yekem û di 787an de jî Konsula Nîkaia yê Duyem hat kirin.
Nikaia di 1080an de i destên Selçuqan hat dagir kirin. Lê di Sefera Xaçiyayê Yekem de bi alikariya Xaçiyan dîsa derbaza kergarîyayê Bîzansê bû. Paş di 1204an de Konstantinopolis di Sefera xaçperestan a çarem de bi destên xaçiyan hat dagir kirin re, împeratorê Bîzansê Theodoros I Laskaris reviya Nikaia bû. Heta Bîzansan Konstantinopolis di 1261an de şunda dagir kirin Împeratoriya Îznîkê wek dewleta dewama Bîzans bû. 1331an de bajar bi destên Osmanan ket û demakê bû paytexta Osmanan.
Vartinîs, Tîl
Vartinîs, bajarokekî bi ser navçeya Tîla Mûşê ve ye. Bajarok 30 kîlomêtre dûrî navenda navçeya Tîlê û 46 kîlomêtre dûrî navenda bajarê Mûşê ye.
Dîrok
Heta sala 1998an de Vartinîs gund bû. Di 30ê mijdara sala 1989an de bi wergirtina statuya şaredariyê Vartinîs bûye bajarok.
Etiyopya
Komara Federal a Demokratîk a Etiyopya an jî Hebeşîstan, (Ityopp'ya Federalawi Demokrasiyawi Ripeblik), welatekî rojhilatê Afrîkayê ye. Cîranên Etiyopyayê welatên Sûdan, Erîtrea, Cîbûtî, Somalya, Kenya û Ûganda ne. Dewleta Erître berê perçeyek ji Etiyopyayê bû, lê belê piştî referandûma 1993 an ji Etiyopyayê veqetiya û bû welatek serbixwe.
Denis Mukwege
Denis Mukengere Mukwege (/mʊkˈweɪɡi/) (jdb. 1ê adara 1955ê) pizişkekê nesaxiyên jinan û wergirê Xelata Nobelî ye. Ew xelkê Komara Demokratîk a Kongo ye. Wî Nexweşxaneya Panzî li bajarê Bukavuyê damezirand ko bi rengekê taybetî çaresera wan jinan dikir ko ji kevtibûn ber destdirêjiya seksî ya destekên çekdar. Wî bi hezaran jin çareser kirine ko hingavtiyên namûshingavtina destekên çekdar yên dema şerrê duyê yê Kongoyê bûn, hindek rojan di 18 saetên karê xwe yê rojane da, wî zêdetir ji 10 niştergerî ji bo wan jinan dikirin.
Etiyopya
Etiyopya yek ji welatên herî kevn ên serbixwe ye. Ji xeynî dagirkeriya Îtalyayê ya di navbera salên 1936-1941 de, di dîroka xwe de ticarî nebûye welatekî bindest. Ji du hezar salî zêdetir e ku serbixwe ye.
Denis Mukwege
Di sala 2018ê da, wî û Nadiya Miradê bi hev ra Xelata Nobelî ya Aştiyê "ji ber bizavên ji bo nehêlana tundîtîjiya seksî wekî çekekê dema şerr û alozî yên çekdar" wergirt.
Etiyopya
Bilalê Habeşî yê ku yek ji misilmanên yekemîn e û navê wî di dîroka Îslamiyetê de derbas dibe, ji vî welatî ye.
Tiefenbach, Biberach
Tiefenbach şaredariyeke navçeya Biberachê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Etiyopya
Herêmên Etiyopyayê
9 herêm û 2 bajar-hêremên Etiyopyayê hêne.
Xerebe Deylem
Xerebe Deylem, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Hautes-Alpes
Hautes-Alpes, departementeke herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur li başûrê rojhilata Fransayê ye. Departement, li Çiyayê Alpa Fransayê cîwar bûye û navê xwe ji navê vî çiyayê wergirtiye.
Kulîçeya belalûkê
Kulîçeya belalûkê, kulîçeya Sîpanê navê cureyeke kulîçeyê ye. Belalûk li Kurdistanê di gelek xwarinan de tê bikaranîn. Tehma wê pirr tirş e. Belalûk û alûya tirş gelek tê tevlîhevîkirin, di hin devokan de bi heman navê tên binavkirin. Li vir behsa alûyê nîne, belalûk fêkiyek e û bi latînî navê wê Cosmus mas e.
Hautes-Alpes
Erdnîgarî
Departementa Hautes-Alpesê, ji aliyê departementên Isère û Savoie ya Fransayê ve û ji aliyê rojhilat ve bi Bajarê Mezin ê Turin û parêzgeha Cuneo ya herêma Piedmont a Îtalyayê ve hatiye dorpêçkirin.
Kulîçeya belalûkê
Ferhengoka belalûkê
Belalûk di hin devokan de bo çilûr, bizmilûg (pîjik bo mînak ên cemedê) jî tên bikaranî. Dibe ku ev ji nêzîkbûna bêjeyên belalûk û bizmilûkê bê.
Terîfeyeke pasteya (kulîçeya) belalûkê
Terîfeyên nûjen de gelek tişt hene, standardeke vê pasteyê nîne.
Hautes-Alpes
Şaredariyên sereke
10 şaredariyên serekeyî ya departementa Hautes-Alpesê.
Kulîçeya belalûkê
Çêkirin
Berê divê hûn helîlika wê (muhelebî) amade bikin. Ji bo wê hêk, ard, şîr û şekir tê tevkirin û wê didin ser agir. Dema helîlikê kewa xwe girt wê ji ser agir datînin.
Îcar dor tê kulîçeyê. Hêk şekir, ard û margarîn tê tevkirin. Toza poxana hevîrê û vanîlya tevlî dikin û davêjin firmeyê. Germiya firneyê li dora 200 pileyê ye. Di vê germiyê de bi qasî nîv katjimêrê tê pijandin.
Belalûkên xwe bikin badiyekê, bi qasî 1 stekan şekir berdin serê û bikelînin. Pasteya we pijiya helîlikê berdin ser. Dawiyê, belalûkên xwe li ser pasteyan rêz bikin, ava wê jî berdin ser wan.
Êdî dikare were ser desetxaneyê.
Hana Soukupová
Hana Soukupová (z. 18ê kanûna pêşîn, 1985) modeleke çekyayî ye. Ew gelek caran tevlî nûmayîşên kompanyaya hîlberîner a cilên pîrekan a bi navê Victoria's Secret bûye. Hana di 18ê kanûna pêşîn a 1985an de li Karlovy Vary ya Çekoslovakyayê (îro li Çekyayê ye) ji dayîk bûye. Ji sedema dirêjbûna xwe di yaneyeke herêmî ya basketbolê de leyîstiye.
Hana Soukupová weke modeleke bijarte di serrûpelên 80 kovaran de derket ku di nav van kovaran de Harper's Bazaar, Vogue, W, Elle û Allure hebûn. Soukupová bi fotografkêşên mîna Steven Meisel, Nick Knight, Mikael Jansson, Craig McDean, Mario Sorrenti, Steven Klein, Mario Testino, David LaChapelle, Inez Van Lamsweerde, Patrick Demarchelier xebitî.
Di sala 2011an de ji bo roleke taybet di rêzefîlmê bi navê Gossip Girl de leyist. Soukupová ji bo fîrmayên navdar ên weke Gucci, BVLGARI, Escada, Balenciaga, Max Mara, Tse, Dior, Carolina Herrera, H&M, Victoria's Secret û Versace modeltî kir. Herwiha di gelek fîrmayên din ên navdar de modeltî kiriye.
Soukupová niha bi CEOyê The Aaron Group of Companies yê bi navê Drew Aaron re zewicî ye. Bi giştî li New Yorkê dijî lê herwiha diçe Parîsê jî, ku ew der cihê destpêka jiyana wê ya modeltiyê bû.
Canbegan (navçe)
Canbeg yan jî Canbegan (bi tirkî: Cihanbeyli) navçeyek bi ser parêzgeha Qonyeyê yê û yek ji navçeyên Kurdên Anatolya Navîn e. Navçeya Canbegan li ser deşta bilind a Qonyayê û li sêxala parêzgehên Axsere, Qonye û Enqerê de hatiye avakirin.
Gelhenasî
Canbeg yek ji wan navçeyên Kurdên Anatolya Navîn e ku navê xwe ji eşîra kurdî ya Canbegî ya hildaye. Navenda navçê û li gelek gundê navçeyê pirraniya kurd a gelek e û kurd lê dijîn. Hejmara gelheya navçeyê li gor sala 2018an 52.525 kes e. Taybetmendiyeke gelê navçeyê ev e ku bi sedsala ne koçberê van navenda bûne û hêjî çand û zimanê xwe dijîn û diaxivin. Axaftina gelê navçeyê mînanê axaftina devoka Semsûrê ye. Hejmareke mezin gelê navçeyê koçî welatên Ewropayê bûne.
Erdnîgarî
Li rojhilata Canbeganê Gola Xwê (bi tirkî: Tuz gölü) û bajarê Aksaray, li rojava navçeyên Sarayonu û Yunak, li başûr Altinekîn li bakur navçeya Kulu cîh digire. Rûerda navçeyê 4.109 km² ye. Canbeg, di derbarê rûerdiyê de navçeya herî mezin a kurda ye.
Gund û bajarok
Gund û bajarokên Canbegê evên kurd ev in.
Mûsa Herdem
Mûsa Herdem ku bi navê Mûsa Sniper jî tê naskirin, şervanekî kurd ê YPGê bû ku di dema dagirkirina Kobanê de sala 2014an  bala medyayê kişandibû.
Di şerê Kobanî de, Herdem ji aliyê wênegirekî Kurd-Îranî yê AFP'ê ve hat nîşandan ku wêneyên wî di çapemeniya navneteweyî de cih girtine. Wî hevpeyivîn bi çend dezgehên ragihandinê yên navdewletî re kir û diyar kir ku çawa wî ji 400 metreyî bi tifingeke Dragunov a Rûsyayê gule li çekdarên DAIŞê reşandin. Ew di kurtefîlma Jos de Putter de, Çîroka Sniper, ku ji hêla Journeyman Pictures ve hatî belav kirin, hate pêşandan.
Tîl, Mûş
Tîl an Têlî (di stranên dengbêjiyê de bi pirranî Tîl derbas dibe) di deşta Mûşê de cih digire. 26 gund bi Tîlê ve hatiye girêdan.
Mûsa Herdem
Çavkanî
<references group="" responsive="1">
Tîl, Mûş
Niştecihên herêmê 100 % kurd in û bi zaraveyê kurmancî diaxivin. Li herêmê karê çandiniyê pêşketiye. Silq, titûn, kartol, genim, lovî û çandiniya zebeşan pêşketî ye. Herwekî xwedîkirina sewalan jî heye.
Gelhenasî
Niştecihên navçeyê Kurdin û ji aşîra şêxanî ya ne li gorî hêjmara sala 2018an hêjmara gelhe ya navçeyê 25 hezar 817 kes hatîye tomarkirin.
Erdnîgarî
Tîl, yek ji wan navçeyên e û li Deşta Mûşê hatiye avakirin. Li rojavayê navçeyê Mûş, li başûr Dêrxas, li bakûr navçeya Kopê cih digire.
Aborî
Aborî ya navçeyê tenê ajalkarî û bi karê çotkarî yê pêk tê. Di çotkarî ya navçeyê de bi giranî Silq, titûn, kartol, genim, lovî û çandiniya zebeşan tê kirin.
Nadiye Murad
Nadiye Murad Besê Taha, wekî Nadia Murad Basee Taha an bi tenê Nadia Murad jî tê naskirin (z. 1993 li gundê Koço, Şingal, Başûrê Irakê), keçekê êzîdî ye. Piştî ku ji destê DAIŞê hate xilaskirin, ji wir û pê ve ji bo parastina mafên mirovan kar dike.
Wek xilaskiriyeke ji komkujiya DAIŞê ya dijî êzdiyan a di sala 2014ê de, ew di îlonê 2016ê de ji aliyê Yekbûyên Netewan (UNODC) ve wek yekemîn "balyoza taybet a ji bo rûmeta xilaskiriyên bazarkariya mirovan" hate hilbijartin.
Di sala 2018ê de Murad, digel Denis Mukwege Xelata Nobelê ya Aştiyê wergirt
Çîroka wê
Nadiya Murad di 3ê tebaxa 2014ê de ji aliyê rêxistina terorîst a DAIŞ ji gundê xwe Koço hate revandin û qasî du salan bû girtiya rêxistinê.
Di vê demê de ew pirr caran hate firotin, rastî îskence û destdirêjiyê hat.
Saya malbateke misilman wê xwe ji destê rêxistinê xilas kir, ji Mûsilê reviya û dû re gihîste kampeke penaneran a li Dihokê.
Di êrîsa rêxistina terorîst DAIŞ a roja 3ê tebaxê 2014ê de, dayik û ses birayên wê hatin kustin. Bi tevahî 18 endamên malbata Murad bûn qurbanên komkujiyê.
Di adarê 2015ê de ew û xwiska xwe digel 1000 jin û zarokên din ên ku muxtaca alîkariyên taybet bûn ji aliyê eyaleta Baden-Württemberg a Almanya ve wek penaber hatin qebûklirin û bi vî havî gihîstin Almanya. Ew ji wir û pê de jiyana xwe li Almanya berdewam dike.
Daxwaza wê
Nadiye Murad ji serî ve zanîbû ku divê cîhan fermana ku li dijî gelê wê hatiye kirin zanibe. Da ku ew bûyera hovane bê sekinandin û jin û zarokên din bêne rizgarkirin, ew di berfanbarê 2015ê de wek yekemîn êzdî li pêşiya meclîsa ewlekarî ya Netewên Yekbûyî axivî û ji rays giştî re qala wan bûyeran kir.
Ji ber xebata xwe, ew di 16ê îlonê 2016ê de li New Yorkê ji aliyê sekreterê gistî yê Netewên Yekbûyî Ban Ki-Moon ve wek „parêzgera serdar a gelê êzdî“ hate bi nav kirin û ji aliyê UNODC ve wek „balyoza taybet a xilaskiriyên bazarkariya mirovan“ hate xelatkirin. Ban li ser Nadiye Murad wisa axivî:
„Ev keça êzdî di destê rêxistina terorîst de gelek êsên li dijî mafên mirovan dît û bi berxwedana xwe ya li dijî van sûcan cesareteke mezin peyitand.“
Nadiye Murad ji roja rizgariya xwe û pê ve ji bo qebûlkirina komkujiya li dijî êzdiyan kar dike û bûye dengê bi hezaran jin û zarokên ku hê jî di destê DAIŞê de ne. Ew daxwaz ji raya giştî ya cîhanê de ku bêdeng nemînin û ji bo zelalkirina sûcên rêxistinê kar dike da ku ew bêne cezakirin.
"Dewleta Islamî bi sekleke rêxistî dixwaze gelê ezdî tune bike". Ji îlonê 2016ê û pê ve parêzgera bi nav û deng Amal Clooney alîkariya wê dike ku sûcên DAIŞê bigihînin pêşiya Dadgeha Navnetewî.
Bi tevahî qasî 6500 ezdî hatine revandin, ku di nava wan de 3500 keç û jin in. Hê jî 1700 ezdî di destê DAIŞê de ne. Qasî 1300 kes ji aliyê rêxistinê ve hatine kuştin û 2700 zarok bûn sêwî.
Çapkirinên wê
* digel Jenna Krajeski: The Last Girl: My Story of Captivity, and My Fight Against the Islamic State. Virago, London 2017, ISBN 978-0-349-00974-2, (bi îngilîzî).
Xelatên wergirtî
Hêjayî gotinê ye çalakvana êzdî-elman ya mafên mirovan Düzen Tekkal berxwe da ku dengê Nadiye Muradê bigihîne raya gistî ya cîhanê. Pistî ku siyasetmedarên iraqî pistgiriya xwe ji bona berendamtiya Nadiye Murad diyar kirin, siyasetmedarê norwêcî Audun Lysbakken pistî hevdîtina ligel Murad bi awayeke fermî serlêxistina wê ji bo xelata Nobelê ya sala 2016ê gihande komîteyê. Lysbakken hê di salê 2016ê de pistgiriya xwe ya bo Nadia Murad ji AP re wiha anîbû ziman: "Em xelateke astiyê dixwazin, ku cîhanê siyar dike û nahêle di nava ser de destdirêjî wek çek bê bikaranîn."
Di 10ê çiriya pêşîn a 2016ê de Nadiye Murad ji aliyê Civîna Parlamenteriyê ya Meclîsa Ewropayê ve bi Xelata Mafên Mirovan a Václav Havel hate xelatkirin.
Di 5ê çiriya pêşîn a 2018ê de ew bi xelata Nobelê ya astiyê hat xelatkirin.
Gola Michigan
Lake Michigan, Gola Michigan yek ji pênc golên mezin ên Bakurê Amerîkayê ye.
Sefera xaçperestan a yekem
Seferên xaçperestan ya yekem seferên Xaçperestanê herî pêşina bi destên xiristiyanan, bo sebeb û armancê ku Orşelîmê dîsa bidest bixin hatibû li dar xistin. Vê seferê piştî fermana Papa re di sala 1095'an de dest pê kir û bi dagirkirina Orşelîmê di sala 1099'an de re jî dawî dît.
Sedem
Qûdis û Felestin pê împeratoriya Romê bû du paran re heta 637an de kete dest Ereban. Pê ku di sala 637'an Ereban ket re, di sedsala 11'an de êdî Xristîyanan bo şunda dest xwe xistinê wê de re li fersenda digeriyan.
Di wê demê de bajar û xakên Romê li Anatoliya (li Împeratoriya Bîzansê), ji pê binketina di di 1071an re yek bi yek bi destên Selcuqan diketin. Ji bo artêşa Romê êdî gelek lawaz bûbû û ji hêz de ketîbû, împaratorê Romê ji dewletên Ewropayê, li hemberî Selçukan alîkarî dixwest. Selçukan wê demê de Anatoliya, Antîoxeia (îroj Antakya) û Qûdis dest xwe xistibûn. Bîzansan jî ser van binketinan re, ji bo alikariyên wan bixwazin propogandaya xakên pîroz û qala zehmet kişandina xiristiyanên wan deveran dikirin. Dîsa bi armanca vê împaratorê Aleksios I bo yekkirina mezhebên Roma-Katolîk û Ortodoks pêşniyaz da.
Di wan deman de 18-28'ê sermawezê 1095 li bajarê Clermont ji bo yekkirina wan du mezheban civînek di serokiyê Papa Urbanus II de bû. Di wê civînê de gelek welatan de gelek kardînal û episkop hatîbûn Clermontê. Di dawiya civînê de Papa axaftinake di dîrok de gelek mihîm û navdarê ku wek (an Deus lo vult!: "Xwedê wê daxwaze") tê navkirin kir. Di wê axaftinê de Papa qala zehmetiyên xiristîyanên xakên Pîroz û lazimiya dest xwe xisitna wan deveran kir. Êdî bi slogana Deus vult! propagandayake ji bo seferake pîroz li hemû Ewropayê dest pê kir.
Sefer
Pê fermana Papayê di biharê 1096an de re, sefereka bê organîze û pêkhatî ji hêla gel û leşkerên hat dar xistin û ewna tavilê derbaza Anatoliya bûn. Lê ji bo ew artêşê bê organîze bû, ewna bi destên Selçukan li bajarê Nikaia (Îznîk) tavilê hatin kuştin. Ew eskerên kanîn ji wê cengê canê xwe bifilitînin şunda vegerîyane bajarê Konstantinopolîsê û xwe dane bendiya Xaçperestên dinên werin. Ji pê re artêşake dina vê gavê hîn organîze û hîn mezinê bi bingehî ji Fransîyan pêk dihatî ji Ewropayê birê ket. Leşker û Şovalyeyên gelek welatên Ewropayê de dihatinî di meheya adarê 1097an de li Konstantinopolisê gêhiştine hev. Mezinahiya wê artêşa texmînî nêzî 50.000-6000 esker bû.
Artêşa Xaçperestan derbaza Anatoliyayê bû û di 19'ê pûşperê 1097an de siftê bajarê Nikaia (îroj Îznîk) ji selçukan stand. Di 1'ê tîrmehê de jî Selçuqên di serdariyê de li nêzî Dorîlaion (Eskişehirê) îroj bin xistin. Paş van serfiraziyan re Xaçperestan Anatoliya serbiser bi hêsanî derbaz kirin û gêhiştine Kurdîstanê. Wan di 1098an de Edessaya (îroj Riha) dagir kir û li wir Dewletên Xaçperestan herî pêşinê bi navê tê zanîn saz kirin. Xaçiya pê re bajarên dinên Mezopotamya û Kurdîstanê dagir kirin û berê xwe dane ser Antîoxeia yê. Wan Enteqya pê rapêçaneka heft mehan re di pûşperê 1098an de dest xwe xistin û niştiyên wir bi tunî kuştin. Wan li wir Dewleta Xaçperestanê yekî din saz kirin.
Ji pê Antîoxeia re jî bi armancê dest xwe xistinê Qûdisê dewama meşînê xwe kirin. Ew bajara nêzî saleke ku ji 1098an virve di destên Fatimîyan de bû. Di 13'ê pûşperê sala 1099'an de Xristiyan bi artêşake nêzî 14.000 leşker de pêkdihatî dorpêç kirin. Ji ber ku sûrên bajaêr saxlem bûn û Fatimiyan bajar bi serfirazî diparastin ceribandinên pêşin Xaçpêrest bêserfiraz dibûn. Lê bi dirêjbûna rapêçanê re di dawiyê de, pê rapêçanê 5 heftan re wan Qûdis dest xwe xistin. Pê Xaçperestan Fatimî li Qûdisê bêhtir li derên din jî, bi tunî bin xistin re, xwe wek keyê  û dewleta Xaçiyayê Orşelîmê da zanîn. Wan ji pê sefer xelas bû re di 1109an dewletake dina bi navê (îroj Trablûs, Libnan) saz kirin.
Dawî
Ji pê sefera xaçperestê yekem re şûnê ku Xaçperest tê re derbaz bûn de çend Dewletên Xaçiyayê biçûk hatin saz kirin. Dîsa va sefera, sefera tenêyê ku Xaçperest gêhiştine armancên xweyên bingehî bû. Ji vê seferê şunda di tu seferên din de Qûdis bi dest xiristîyanan neket û Xaçperest di wan seferan de bê serkeftî vegeriyan.
Mizgîn (kovar)
Mizgîn kovareke îslamî ye. Bi zimanên kurdî û tirkî derdikeve.
Şerê navxweyî yê Libnanê
Sedem
Jixwe di salên 1950-an de di navbera neteweperestên Ereb û Xiristiyanên alîgirên rojava de aloziyên xurt hebûn, ku bû sedema qeyranek neteweyî di bin hukumeta Chamoun de û dûv re jî destwerdana Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. Lêbelê, şerên giran ên vekirî tenê bi hatina hêzên çekdar ên PLO ji Urdunê ve di Îlona Reş a 1970 eqwimîn. Bi erêkirina komên Lubnanî yên Misilman, di nava dewletê de dewleteke çekdar ava kirin û yekser xwe dan alî neteweperestên ereb. Şerê navxweyî di Nîsana 1975'an de bi destpêkirina şerekî vekirî di navbera mîlîsên Falange yên Maronî û PLO ya filistînî de dest pê kir û beriya vê yekê jî di navbera van koman de çend êrîş û qetlîamên hevbeş pêk hatin. Bi giştî, zêdetirî 80 milîs di şerê navxweyî de şer kirin.
Dîroka şer
Di destpêkê de bi giranî di navbera Tevgera Netewî ya ku ji hêzên misilman, filistînî û çep pêk dihat û Eniya Lubnanê ya ji komên Xiristiyan û bi giranî Maronî pêk dihat de şer derket. Di heman demê de destwerdanên Sûriyê jî hebûn, ku di sala 1976an de bi fermana Komkara Erebî û hêzeke ewlekariya nav-erebî ya 30,000 kesî ji bo komên Maronî destwerdan kir. Di nav Eniya Lubnanê de, felangezên maronî yên rastgir ên di bin serokatiya Pierre Gemayel de bandorek serdest bi dest xistin. Ji sala 1979ê ve şer û pevçûn di navbera çekdarên Sunnî (Milîsên Murabitun) û Şîa û herwiha di navbera Libnanî û Felestînî û herwiha alîgirên Sûriyê (mîlîsyaya Amal) û alîgirên Îranê de -pêşengên Hizbullahê, hene.
Di bersiveke rasterast de ji êrîşa rêyên peravê re û ji bo şikandina bingehên PLO li başûrê Lubnanê, Îsraêl ji bo hefteyekê (14-21 Adar, 1978) başûrê Lubnanê dagir kir. Operasyona Lîtanî ji bo parastina sînorê bakurê Îsraêlê ji êrîşên çekdarî û destdirêjiyan hatiye çêkirin. Îsraêl pişt re bi pere, amûr û alîkariyên perwerdehiyê piştgirî da milîsên Xiristiyan û Artêşa Lubnanê ya Başûr (SLA) ya alîgirê Îsraêlê.
Ji Hezîrana 1982an heta Îlona 1982an, hêzên Îsraêlî kampanyaya Lubnanê bi mebesta jiholêrakirina avahiyên çekdar ên Filistînê pêk anîn. Hêzên Îsraêlî di sala 1982an de bi hêzên Sûrî re bi tundî şer kirin, paşê rojavayê Beyrûtê dorpêç kirin û PLO neçar kirin ku ji Lubnanê vekişe. Ev vekişandin ji hêla Hêza Pirneteweyî ya li Lubnanê (MNF) ve hate kontrol kirin û di Tebaxa 1982 de temam bû. MNF ji derdora 1,200 leşkerên deryayî yên Amerîkî, 800 Fransî, 400 Îtalî û derdora 100 leşkerên Brîtanî pêk dihat.
Heya dawiya sala 1982, dîplomatên Amerîkî bi serneketin hewl dan ku Îsraêl û Sûriyê razî bikin ku li ser vekişîna hevdu ya leşkerên xwe ji Libnanê li hev bikin. Piştî vê yekê, DYE bêtir nêzîkî Îsraêllê bû û hewl da ku bi vekişîna gav bi gav yekalî ya hêzên xwe navbeynkariya aştiyê di navbera welat û Lubnanê de bike.[1] Peymana ku di 17ê Gulana 1983an de di navbera Amerîka, Îsraêl û Lubnanê de pêk hat, têkçû.
Di 4'ê Tîrmeha 1983'an de Îsraêlê vekişîna leşkerên xwe ji Herêma Ewlekariya Başûr re ragihand. Herdu leşkerên hikûmetê bi piştgirîya Amerîka û milîsên Durzî yên di bin kontrola Jumblatt de, ku deverên wan ên bingehîn li wir bûn, hewl dan ku cîhê li dora çiyayên Lubnanê ku bi pêngava yekem a vekişînê hatî rizgar kirin, dagir bikin. Şerê ku li taxên Çûf û Eleyhê derketibû wek şerê çiya hatin bi nav kirin. Ji ber vê pevçûnê, ku tê de Druze dest bi serketinê dikirin, û ji ber zextên zêde ên komên din ên siyasî, Gemayel di dawiya havîna 1983 de li ber îstifakirinê bû. Tehdîda hilweşîna dewleta Lubnanê hebû. Danûstandinên nûnerê nû yê Amerîka bo Rojhilata Navîn, Robert McFarlane, li Sûriyê meyleke tûjtir kir: Dewletên Yekbûyî gef li hêzên deryayî yên ku li beravên Sûriyê derbas dibin, xwar, û Sûrî got ku ewê keştiyan binav bikin, bi alîkariya Sovyetê heke hewce bike. Di destpêka Îlona 1983an de balyozxaneya Amerîkayê ya li Beyrûtê ket ber topan. Paşê Serok Reagan ferman da berevaniya êrîşkar a deryayî li dijî provokasyonên muhtemel yên li welêt û ferman daku keştiya şer a New Jersey li ber peravên Lubnanê bisekine. Di 19ê Îlonê de, gemiyê piştgiriya topan pêşkêşî lîwayeke hikûmeta Libnanî kir ku ji aliyê yekîneyên Eniya Rizgarkirina Niştimanî ve li gundê Souk El Xerb hatibû dorpêçkirin. Piştî demeke kin, hevalbendên Sûriyê fişara xwe ya siyasî û leşkerî li ser hikûmeta Lubnanê sist kirin û hîştin ku Gemayel li ser kar bimîne. Lêbelê, leşkerên Amerîkî bi vî rengî ji hêzek berê ya bêalî veguherîbûn partiyek di şerê navxweyî de li ser milê hukûmetê. Di mehên piştre de, topxaneyên deryayî yên Amerîkî gelek caran li dijî armancên li Lubnanê hatin bikar anîn.
Di Gulana 1985 de, Sabra, Shatila û Burj el-Barajneh dîsa bûn qada şerên giran (yekemîn "şerê kampê"), vê carê di navbera PLO ya Filistînî û mîlîsên Amal ên Şîa de.
Montjustin
Montjustin, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Le Temple, Gironde
Le Temple, Gironda, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Alapala
Alapala (navê wê bi tirkî kirine Açıyazı), gundekî ser Erdêxanê ye.
Qesrik, Bidlîs
Qesrîk, gundekî Bidlîsê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Cinceroba Mezin
Cinceroba Mezin (navê wê bi tirkî kirine Ağzıpek), gundekî ser Erdêxanê ye.
Ummendorf, Baden-Württemberg
Ummendorf şaredariyeke navçeya Biberachê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Fîjî
Komara gravên Fîjî, (Matanitu Tu-Vaka-i-koya ko Viti), welatekî di okyanûsê de ye û ji gravan pêk tê. Fîjî dikeve rojhilatê Vanûatû, rojavayê Tongo û başûrê Tûvalû. Fîjî Ji sala 1874 hetani 1970 di bin destê Brîtanyayê de ma.
Yaneya Zaxoyê ya Werzişî
Yaneya Werzîşê ya Zaxoyê , bi fermî Yana Zaxo ya Werzişî, tîmeke futbolê ya herêma Kurdistanê û Îraqê ye.
Ew di qehremaniya Kurdistanê ya futbolê de yariyê dikin. Yarîgeha nêvdewletî ya zaxoyê noke amadeye mezintrin yarigel li ser astê iraqê û kurdistanê. Tîma yaneya Zaxoyê gelek caran tevlî qehremanên Îraqî bûye. Şêwaza wê ya lîstinê lez û xurt e.
Amt Bad Wilsnack/Weisen
Amt Bad Wilsnack/Weisen şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Prignitz li Brandenburg, Almanyayê ye.
Muxîre bin Şu'be
Muxîre bin Şu'be (erebî: مغيرة بن شعبة‎‎, Ebu Abdullah Muxîre bin Şu'be Ebî Emr bin Mesud es-Sekafî, (r. 600 Taîf - m. 670) yek ji sehabeyê Muhemmed pêxember û mirovek girîng yê dewleta emewiyan bû.
Ew di sala 600'an de li bajarê Taîfê ji dayik bû. Di çavkaniyan de di derheqê misilmantiya wî de agahdariyên cûda hene. Tê pejirand ku wî îslamiyê di rêwîtiyek ku biçe Misirê di rê  di 626 an de bûye misilman.
Frances Arnold
Frances Hamilton Arnold (jdb. 25ê tîrmeha 1956), endazyareke kîmyayê û jîkîmyazaneka (biokîmyazan) amerîkayî ye. Ew dersdêra kîmendazeyê, jîendazeyê û jîkîmyayê li Bingehê Teknolojiyayê yê Kalîforniyayê (Caltech) ye. Wê li sala 2018ê Xelata Nobelî ya kîmyayê ji bo xebatên di warê werara rêberîkirî ya enzîmên endazekirî wergirt.
Çavkanî
Wîkîpediyaya Ingilîzî
Pizong
Pizong gundekî ku bi ser navçeya Tîla Mûşê ve ye.
Or
Or (navê wê bi tirkî kirine Altaş), gundekî ser Erdêxanê ye.
Qulay Birinc
Qulay Birinc, gundekî bi ser Qoretûya navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Montlaux
Montlaux, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Gola Erie
Lake Erie yan Gola Erie, yek ji pênc golên mezin ên bakurê Amerîkayê ye. Gol digihê DYA û Kanadayê.
Nûrawa, Seqiz
Nûrawa gundekî ser bi navenda bajarê şaristana Seqizê li Kurdistana Îranê ye.
Ereblûya Bîşe
Ereblûyê bîşe gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 268 kes (74 malbat) bûn.
Xarziyana Mezin
Xarziyana Mezin (navê wê bi tirkî kirine Büyüksütlüce), gundekî ser Erdêxanê ye.
Emeran, Xelfetî
Emeran, Emera (1928: عمرلو / Eumérlu; 1946: Ömerli; ), gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye. Li vî gundî serokê Partiya Karkerên Kurdistanê Abdullah Öcalan jidayik bûye.
Unlingen
Unlingen şaredariyeke navçeya Biberachê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Xerebey Îdî
Xerebey Îdî, Xereba Îdî, Xerebey 'Îdî, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Xarziyana Biçûk
Xarziyana Biçûk (navê wê bi tirkî kirine Küçüksütlüce), gundekî ser Erdêxanê ye.
Destdirêjî
Destdirêjîya seksî kiryara cotbûnê an hundirkevtina li endamê seksê ye ku bê anehî anko razîbûna kesî bi xwe bê kirin. Ev kiryar dibe ku bi zordarîya leşkanî (fîzîkî), neçarkirinê, xebitandina xirab ya desthilatê an li dijî kesekî ku nekare razîbûna xwe bi awayekê rewa dîyar bike, wekî dema nehişiyê, bêşîyaniyê, an negehiştina bi temenê qanûnî be. Li gorî çend civatên arkaîk destdirêjî wek namûshingavtin tê pejirandin..
Çavkanî
Kategorî:
Montsalier
Montsalier, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Hof (navçe)
Hof, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Bavyera, Almanyayê ye.
Dûdûna
Dûdûna (navê wê bi tirkî kirine Balıkçılar), gundekî ser Erdêxanê ye.
Xaşiye
Xaşiye sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre li bajarê Mekkê hâtîye wahîy kirin û ji 26 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji peyva "Xaşiye" di ayeta yekê da girtiye. "Xaşiye" bi zimanê kurdî tê wateya "bi tiştekî girtin yan jî bi rûyê tiştekî girtin".
Warconî
Warconî, gundekî girêdayê navçeya Payîzava ya Wanê ye.
Kakol
Kakol, gundekî bi ser Qoretûya navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Amt Meyenburg
Amt Meyenburg şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Prignitz li Brandenburg, Almanyayê ye.
Ereblûya Dere
Ereblûyê dere gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 346 kes (104 malbat) bûn.
Armede, Bane
Armede gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Gûlebert
Gûlebert an Golebert (navê wê bi tirkî kirine Çamlıçatak), gundekî ser Erdêxanê ye.
Uttenweiler
Uttenweiler şaredariyeke navçeya Biberachê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Îstavran
Îstavran gundekî bi ser navçe Midyadê ve ye.
At, Avrat, Silah
"At, Avrat, Silah" (Hesp, Jin, Çek) navê filmeke Yilmaz Guney e. Di sala 1966 bi zimanê tirkî di bin derhêneriya Yilmaz Guney û Hasan Kazankaya hatiye kişandin.
Qonzûlût
Qonzûlût an Gûnzût (navê wê bi tirkî kirine Çataldere), gundekî ser Erdêxanê ye.
Orûman
Orûman yan jî Uriman, gundekî ku bi ser navçeya Tîla Mûşê ve ye.
Arşevê Oskan
Arşevê Oskan (jdb. 1967 - m. ) rojnamenivîs, helbestvan û nivîskarekî kurd bû. Ew di sala 1967an de li gundê Birkînêsê ku dikeve di navbera Dirbêsiyê û Serê Kaniya Binxetê de hatiye dinê.
Di sala 2001ê de wî û hin kesên din biryara derxistina kovara Zevî da û Oskan bû sernivîserê wê. Heyanî dawiya 2003an deh hijmar jê derketin û bi derketina nivîskar ji welêt, ew jî rawestiya.
Nivîskarê birkînêsî di salên dawî de li Almanyayê dijiya, zewîcî û bavê sê zarokan bû.
Arşevê Oskan ku bi nexweşiya pençeşêrê ketibû, di 25ê çiriya paşîn a 2012an de li bajarê Hambûrgê (Almanya) çû ser dilovaniya xwedê.
Wain (Württemberg)
Wain şaredariyeke navçeya Biberachê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Moriez
Moriez, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Gola Ontario
Gola Ontario yek ji pênc golên mezin ên bakurê Amerîkayê ye. Di tixûbê DYA û Kenedayê de ye.
Xerebey Feqîra
Xerebey Feqîra, Xereba Feqîran, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Helmbrechts
Helmbrechts bajarokekî navçeya (Landkreis) Hof li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Ela
Ela an jî Ehla sûreyek ji Quran a Pîroz e. Li bajarê Mekkê hatîye danîn û ji 19 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji peyva "Ela" ji ayeta yekê girtîye. "Ela" bi zimanê kurdî tê wateya "yê hêrî bilind/mezin" û peyv ji bona Xwedê tê gotin.
Sabqare
Sabqare yan Sefkar (navê wê bi tirkî kirine Gürçayır), gundekî ser Erdêxanê ye.
Aşkan
Aşkan, gundekî girêdayê navçeya Payîzava ya Wanê ye.
Alîmekan, Bane
Alîmekan gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Ducaniya cîgir
Ducaniya cîgir rêkkeftinek e, ku pir caran bi peymanek qanûnî tê piştgirî kirin, ku tê de jin razî dibe ku ji bo kesek an jî kesên din ducan be, da ku ew kes piştî zayînê bibin dêûbav(ên) zarokê. Dema ku ducanî ji hêla bijîjkî ve ne mumkun be, dema ku metirsiyên ducaniyê ji bo dayika mebest xeternak in, an jî dema ku mêrek tenê an du hevjînên mêr dixwazin bibin xwedî zarok, dibe ku karibin serî li ducaniya cîgir bixin.
Di peymanên ducaniya cîgir de, an tezmînata diravî dikare bê kirin. Distandina dirav ji bo lihevkirinê wekî ducaniya cîgir a bazirganî tê zanîn. Li ser ducaniya cîgir di navbera dadgehan de gelek cudahyên zagonî û lêçûnê hene. Ev yek carinan dibe sedema pirsgirêkên rêkeftinên navneteweyî an navdewletî. Hevjînên ku li welatên wan de ducaniya cîgir qedexe ye, carinan diçin welatek ku destûrê dide. Li hin welatan, ducaniya cîgir tenê qanûnî ye heke ew ne bi pere be.
Îvan Yefremov
Îvan Antonoviç ( bavnavê rastîn Antipoviç ) Yefremov (Rûsî: Ива́н Анто́нович (Анти́пович) Ефре́мов; 22ê Avrêl, 1908 - 5ê Çiriya Pêşîn, 1972; paşnavê carinan Efremov) Yek paleontologê Sovyetê, nivîskarê çîroka zanistî û ramanwerê civakî bû. Ew damezrênerê taponomiyê ye, lêkolîna şêwazên fosîlbûnê ye.
Jiyan
Ew li gundê Vyritsa, li parêzgeha Saint Petersburg, di 9ê avrêl (22), 1908an de ji dayik bû. Dêûbavên wî di dema şoreşa Rusî de veqetiyan. Diya wî bi fermandarekî Artêşa sor re dizewice û zarok li Kherson hişt ku xaltiyek ku zû ji ber tîfos mirî tê xwedî kirin. Yefremov demekê bi tena serê xwe sax ma, piştî ku ew wekî "kurê alayê" beşdarî yekîneyek Artêşa Sor bû û pê re çû Perekop. Di sala 1921an de, ew hate derxistin û çû Petrograd (îroyîn Sankt Petersburg) ji bo xwendinê. Wî xwendina xwe li wir qedand dema ku xwendina xwe bi cûrbecûr karên xerîb re berhev kir. Wî paşê şîrove kir ku " Şoreş di heman demê de rizgarkirina min ji filistînîzmê bû" ("Революция была также и моим освобождением от мещанства").
Vlissingen, Zeland
Vlissingen, Zeland, bajarekî bi ser parêzgeha Zelanda Holendayê ve ye.
Ereblûya Yekan
Ereblûyê yekan gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 72 kes (22 malbat) bûn.
Lolan Tanêr
Lolan Tanêr an jî Lolantanêr, gundekî ser bi navçeya Xozata Dêrsimê ve ye.
Nexweşiya Bechterew
Nexoşiya Bechterew yan Morbus Bechterew nexweşiyeka romatîzmî ye, navên wê yên din ev in: pelvospondîlît, Pelvospondylitis ossificans, bi îngilîzî Ankylosing spondylitis ("spondîlîta ankîlozker"), anku ankylosing yanî "reqker", spondyl yanî pişt û itis yanî înflamasyon e.
Ev nexweşiye li hindek binemala zor ya ye. Bi zorî yêt cihêl duçar dibin. Li her nexoşekê jin sê nexoş mêr in. Li testêt xwîna van nexoşane bi zorbey proteîna HLA B27 ya hey.
19 (albûm)
Gotin û nivîsar ên Albûma 19 ji Hunermend Adele ya Îngilîzî ye. Strana "Chasing Pavements" derketîbu ji paş hefteyê de di piyase re hat cotkirin û di sala kanûna paşîn 2008an weşand. Di hefteya pêşî de li Keyaniya Yekbûyî'de bi yek nimre di lîsteyê de cîh girt. Albûma ku Bob Dylan di sala 1997 bi navê Time Out of Mind derxist, ji Adele strana albûmê bi navê "Make You Feel My Love" buye û cîh girtîye.
Kirepule
Kirepule, gundekî bi ser Qoretûya navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Hafiz
Hafiz (, hafiz), peyv bi erebî ye ku tê wateya tiştekî parastinê û jiberkirinê; bi pirranî ew kesên Quranê ji ber dikin re tê gotin.
Hafizê kurd Ebdulbasit Ebdussemed di dinyayê de yê yekemîn bû
Xars
Xars gundekî ku bi ser navçeya Tîla Mûşê ve ye.
Warthausen
Warthausen şaredariyeke navçeya Biberachê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Sarzeb
Sarzeb (navê wê bi tirkî kirine Sugöze), gundekî ser Erdêxanê ye.
Îndonezya
Îndonezya (bi îndonezî: Indonesia), bi fermî Komara Îndonezyayê yan jî Dewleta Yekgirtî ya Komara Îndonezyayê, welatek li başûrê rojhilatê Asya û Okyanûsyayê ye ku di navbera okyanûsa Hindî û okyanûsa Pasîfîkê de ye. Welat ji zêdetirî 17.000 giravan pêk tê ku di nav de giravên wekî Sumatra, Java, Sulawesi û beşên Borneo û Gîneya Nû ne.
Îndonezya yek ji welatên ku nifûsa misilmanan herî zêde ye. Yek ji koloniyên Holendayê bû.
Îndonezya dewleta herî mezin a arşîpelê ya cîhanê ye û ji hêla rûberê ve 14emîn welatê herî mezin e, bi 1.904.569 kîlometre çargoşe (735,358 mîl çargoşe). Bi zêdetirî 275 milyon mirovî, Îndonezya çaremîn welatê herî qelebalix ê cîhanê ye û welatê herî qelebalix ê ku piraniya wan misilman e. Java, girava herî qelebalix a cîhanê, ji nîvê nifûsa welêt zêdetir mal lê ye.
Îndonezya komarek serokatiyê ye ku meclîsek hilbijartî heye. 37 parêzgehên wê hene, ku heşt ji wan xwedî statuya taybetî ne. Paytexta welêt, Jakarta, duyemîn devera bajarî ya cîhanê ye. Endonezya bi Papua Gîneya Nû, Tîmora Rojhilat, û beşa rojhilatê Malezya re, û hem jî sînorên deryayî bi Singapur, Viyetnam, Tayland, Fîlîpîn, Avusturalya, Palau, û Hindistanê re (Giravên Andaman û Nicobar) re parve dike. Tevî nifûsa xwe ya mezin û herêmên pir niştecîh, Endonezya xwedan deverên çolê yên berfireh e ku yek ji astên herî bilind ên cihêrengiya biyolojîk a cîhanê piştgirî dike.
Arşîpela Îndonezyayê bi kêmî ve ji sedsala 7-an vir ve herêmek hêja ye ji bo bazirganiyê dema ku Srivijaya û paşê Majapahit bi saziyên ji axa Cînê û parzemîna Hindistanê re bazirganî kirin. Serwerên herêmî hêdî hêdî ji sedsalên destpêkê ve bandorên biyanî girtin, û padîşahiya Hindu û Bûdîst geş bûn. Bazirganên Sunnî û alimên sûfî Îslamê anîn, Xirîstiyanî jî ji aliyê mîsyonerên Ewropî ve belav bû. Her çend Portekîzî, Frensî û Brîtanî jî di demekê de hukim kiribin jî, Holendî ji bo hebûna xwe ya 350-salî ya li arşîpelê hêza herî sereke ya kolonyal bû. Têgeha "Endonezya" wekî dewlet-netewe di destpêka sedsala 20-an de derket holê, piştre bi ragihandina Serxwebûna Endonezyayê di sala 1945-an de derket holê. Lêbelê, heya sala 1949-an ku Hollandayê serweriya Endonezyayê nas kir piştî pevçûnek çekdarî û dîplomatîk di navbera du.
Îndonezya ji bi hezaran komên etnîkî yên xwecihî û bi sedan komên zimanî pêk tê, ku Javanî ya herî mezin e. Nasnameyek hevpar bi dirûşma "Bhinneka Tunggal Ika" ("Yekitiya di Pirrengiyê de" bi rastî, "gelek, lê yek"), ku ji hêla zimanek neteweyî, cihêrengiya çandî, pirrengiya olî di nav nifûsa ku piraniya wan misilman de ye, û dîrokek diyarkirî pêşketiye. kolonyalîzm û serhildana li dijî wê. Aboriya Endonezyayê ji hêla GDP-ya navî ve di cîhanê de 17emîn e û ji hêla PPP ve jî ya 7emîn a herî mezin e. Ew hêzek herêmî ye û di karûbarên cîhanî de hêzek navîn tê hesibandin. Welat endamê çend rêxistinên piralî ye, di nav de Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganî ya Cîhanî, G20, û endamekî damezrîner ê Tevgera Bêalî, Komeleya Neteweyên Asyaya Başûr, Civîna Bilind a Asyaya Rojhilat, D-8 û Rêxistina Îslamî. Hevkarî.
Nav
Navê Îndonezya ji peyvên yewnanî Ἰνδός, îndós'' û νῆσος, nêsos hatiye girtin, bi wateya "giravên Hindistanê". Navê xwe vedigere sedsala 19-an, pir berî damezrandina Endonezyaya serbixwe. Di sala 1850-an de, George Windsor Earl, etnologê îngilîz, têgînên Hindunesî-û tercîha wî, Malayûnî-ji bo niştecihên "Arşîpelaga Hindistanê an Arşîpelagoya Malayî" pêşniyar kir. Di heman weşanê de, yek ji xwendekarên wî, James Richardson Logan, Endonezya wekî hevwateya Arşîpela Hindistanê bikar anî. Akademîsyenên Hollandî yên ku di weşanên Hindistana Rojhilat de dinivîsin ji karanîna Endonezyayê nerazî bûn. Wan Arşîpela Malayî tercîh kirin (bi holandî: Maleische Archipel); Hindistana Rojhilat a Hollandayê (Nederlandsch Oost Indië), bi gelemperî Hindistan; Rojhilat (de Oost); û Insulinde.
Dîroka kevnar
Bermahiyên fosîlî yên Homo erectus, ku di nav gel de wekî "Mirovê Java" tê zanîn, destnîşan dike ku arşîpela Endonezyayê du mîlyon û 500,000 sal berê dijîn. Homo sapiens li dora 43,000 BZ gihîştine herêmê. Gelên Awustronezyayê, ku piraniya nifûsa nûjen pêk tînin, ji Taywan a niha koçî Asyaya Başûr kirin. Ew li dora 2000 BZ gihîştin arşîpelê û dema ku ew li rojhilat belav bûn, Melanesiyên xwecihî li herêmên dûr ên rojhilatê sînordar kirin. Şert û mercên çandiniyê yên îdeal û serweriya çandiniya birinc ê ya şil di sedsala heştemîn a BZ de hişt ku gund, bajarok û padîşahiyan piçûk di sedsala yekem a PZ de geş bibin. Helwesta deryaya stratejîk a arşîpelagê ji çend sedsalên BZ ve bazirganiya nav-giravê û navneteweyî, tevî padîşahiya Hindistanê û xanedanên çînî, xurt kir. Bazirganî ji mêj ve di bingeh de dîroka Endonezyayê ava kiriye.
Ji sedsala heftemîn a PZ, Padîşahiya deryayî ya Srivijaya ji ber bazirganiyê û bandorên Hinduîzm û Budîzmê geş bû. Di navbera sedsalên heştemîn û dehemîn ên PZ de, xanedanên bûdîst ên çandiniyê Sailendra û Hindu Mataram li Javaya hundurîn geş bûn û kêm bûn, û abîdeyên olî yên mezin ên wekî Sailendra's Borobudur û Mataram's Prambanan hiştin. Padîşahiya Hindu Majapahit di dawiya sedsala 13-an de li rojhilatê Java hate damezrandin, û di bin Gajah Mada de, bandora wê li piraniya Endonezyaya îroyîn dirêj bû. Ev serdem di dîroka Endonezyayê de gelek caran wekî "Serdema Zêrîn" tê binavkirin.
Amt Putlitz-Berge
Amt Putlitz-Berge şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Prignitz li Brandenburg, Almanyayê ye.
Îndonezya
Serdema kolonyal
Yekem Ewropî di sala 1512 de gihîştin arşîpelê, dema ku bazirganên Portekîzî, bi serokatiya Francisco Serrão, xwestin ku çavkaniyên nutmeg, diran û bîbera kubar li Giravên Maluku yekdestdar bikin. Bazirganên Hollandî û Brîtanî li pey wan çûn. Di 1602 de, Holandiyan Pargîdaniya Hindistana Rojhilat a Hollandî (VOC) ava kir û hema hema 200 sal bû hêza serdest a Ewropî. VOC di 1800 de piştî îflasê hate hilweşandin, û Hollanda Hindistana Rojhilat a Hollandayê wekî koloniyek neteweyî ava kir.
Di piraniya serdema kolonyalîzmê de, kontrola holendî ya li ser archipelago kêm bû. Hêzên Holandî hem li Java û hem jî li dervayê Javayê bi domdarî mijûlî şikandina serhildanan bûn. Bandora rêberên herêmî yên wekî Prince Diponegoro li Javaya navendî, Îmam Bonjol li navendî Sumatra, Pattimura li Maluku, û şerê xwînî yê 30-salî li Aceh, Hollandî qels kir û hêzên leşkerî yên kolonyal girêda. Tenê di destpêka sedsala 20an de serdestiya Hollandayê berbi sînorên heyî yên Endonezyayê ve çû.
Werara rêberîkirî
Werara rêberkirî şêwazekê çêkirina proteyînan e ko ji bo şiliqandina proteyînan an tirşên navokî ber bi armanceka diyarkirî zarî pêvajoya bijartina xweriskî dike. Di wê pêvajoyê da genekê di çend gerrên bazdêranê anko mutajenezê ra derbaz dikin da komeka guhartoyên wê genê bihên afirandin. Paştir genan hildibijêrin (piştî derbirrîna genan û vavartina geneên ko erk anko funksyonên dilxwaz hene). Û li dawîyê jî wan genan bihêz dikin (nimûneyekê ji bo gerreka dî amade dikin). Ev pêvajo dikare di xaneyên zindî da bihêt kirin an li derveyî xaneyên zindî (bi rengekê azad di şileme an lûleyên ezmûngehî da). Werara rêberkirî ji bo berhemînana endazyaranî ya proteyînan li şûna rêbazên dî yên nitlandin anko dîzaynkirina aqilmend yên guhartina proteyînan dihêt xebitandin. Her wesa ev rêbaz ji bo lêkolîna li ser binemayên werarkanî di jîngehên ezmûngehanî yên kontrolkirî da jî mifadar e.
Îndonezya
Serdema kolonyal
Di dema Şerê Cîhanî yê Duyem de êrîşa japonî û paşerojê dagîrkeriya Holendayê bi dawî kir. û tevgera serxwebûnê ya ku berê hatibû tepisandin teşwîq kir. Du roj piştî radestkirina Japonya di Tebaxa 1945 de, Sukarno û Mohammad Hatta, rêberên neteweperest ên bibandor, serxwebûna Endonezyayê ragihandin û bi rêzdarî serok û cîgirê serok hatin tayîn kirin.
Holenda hewl da ku ji nû ve desthilatdariya xwe saz bike, û têkoşînek çekdarî û dîplomatîk a dijwar di Kanûn 1949 de bi dawî bû dema ku Holenda bi fermî serxwebûna Îndonezyayê li ber zexta navneteweyî nas kir û serwerî radestî Dewletên Yekbûyî yên Îndonezyayê kir. Tevî dubendiyên siyasî, civakî û mezhebî yên awarte, îndonezyayan bi giştî di şerê xwe yê serxwebûnê de yekîtî dîtin.