cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Frawartiş
Le katî hatine ser textî Frawartiş, hozî skayî ke tîreyekî şerxir u cengawer bûn le dewruberî golî urmêda dejiyan. parsekanîş le başûr dejiyan. Frawartiş herdem hewlî deda ke snûrgey împiratorîî mad berbilawtir bika, ewe bû hêrşî birde ser parsekan u melbendekeyanî xste jêr deselatî xoy u qelemrewî împiratorîî madî berîntir kird. Belam ew le xuliyaî eweda bû ke hêrşîş berête ser împiratorîî aşûr u kotayî be zolm u stemî asûriyekan bênê u gelê netewe ke naçar bûn bac u pîtak u serane be asûriyekan biden le jêrî ew bêdadiyeda rizgar bikat.
Supayekî giranî ko kirdewe u berew neynewa paytextî aşûuriyekan kewte rê. Hewal geyşte aşûriyekan, ewan le pêşewe berperçî madekaniyan dayewe. Skayiyekanîş ke le dewruberî deriyaçey urmêda dejiyan u hawpeymanî aşûriyekan bûn, supayekî giraniyan le piştewe xsterê bo hêrşbirdine ser madekan u piştîwanî le aşûriyekan. Maweyekî dûrudrêj gelê şerî qurs u giran lew nêweda kira. Madekan kewtbûne gemaroy skayiyekan u aşûriyekanewe.
Le yekê lew şeraneda le salî 633î pêş zayîn Frawartiş kujra u dewletî mad kz bû u skayiyekan ke heliyan be lebar dezanî kewtine dagîrkirtin u talankirdinî melbendî madekan. Ewan nzîkey 28 sal heteran u teteraniyan le wilatî madda dekird u kewtbûne kuştubirî madekan.
Niederstetten
Niederstetten bajarokekî navçeya (Landkreis) Main-Tauber-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Eyib Axa
Axa e ku pişti koçbera Fileh a jı gunde Delibab e ber bı Ermenistane ji Bazid e hatiye vi gundi bicih buye. Axa e ki geleki dılsoz u camer bu. Alikariya xelke gunde dora Delibab e dikir. Pişti mirina wi lawe wi u newiye wi ji ber xatire Eyib Axa di hilbijartinen Xursin de dengen kurdan bidestdixin. Pişti gendeliyen van kesayetan nerazibuna xelke lı hemberi vana zedetir bu.
Zimanê Açumî
Açomi an Kudmoni zimanê gelê Farisiya Başûr e, nîvê rojavayê parêzgeha Hormuzgan, başûrê Kerman û rojhilatê Bushehr e, û ew jî di nav koçberên Iranianranî yên ji Kendavê de hevpar e. Zimanê Achaumean yek ji devokên Pahlavi kevnar ên zimanên Farisî ye ku di şaxê başûrê rojava de ye. Her weha wekî "Larsistani" tête navandin jî, lê qada wê erdnigarî ji Larsistan derdikeve. Ew zimanek Pahlavi Farisî ye û rêzimana xwe jî heye.
Di dema niha de, zimanê Khutom ji ber gelek cûdahiyên ji zimanê farisî yê standard, zimanek serbixwe ji şaxê zimanê languageranî yê başûr-rojavayî tête hesibandin. Zaravayên zimannasiyê wekî zimanekî navînî Farisî ne. Ew ji farisiya nûjen zimanek paqij e ji ber ku bêjeyên gelek peyvên Farisî yên Navîn heye û hîn jî bi farisîya kevnar re têkildar e.
Dewlat abat
Dewllat abat, navê yek ji gundên gundistana Mazul li navçeya MarkaMarkaziyê ye. Markazi girêdayî şaristana Nişapur ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Dewlat abat 415 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 110 e.
Qarto
Qarto, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çêrmûgê ye.
Meşgan
Meşgan, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Canterbury
Canterbury bajarekî katedralî û şûnwareke Kelepora Cîhanê ya UNESCOyê li City of Canterbury, Kent, Înglistanê ye. Ew li ser Çemê Stour radiweste.
Malves-en-Minervois
Malves-en-Minervois, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Yengce, Telatepe
Yengce, Telatepe gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Argilly
Argilly, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Tivîlk
Kewkûrk an jî tivîlk (Streptopelia decaocto) çûkekî çolê ye lê zarok hez dikin ku wan xwedî bikin. Hêlinê xwe li ser daran çêdike. Hêlinê xwe ji pûş çêdike; ew pir kort nabe, ya pan e.
Walter Molino
Walter Molino (jdb. 5ê çiriya paşîn 1915 li Reggio nell’Emilia, Emilia-Romagna, Îtalya - m. 8ê kanûna pêşîn 1997 li Mîlano, Îtalya) hunermend û xêzkarekî xêzeromanan ê îtalî bû.
Jiyan û berhem
Molino li Mîlano perwerdehiya xweya akademîk dît û di nîvê salên 1930an de bi nexşên ji bo weşanên cûrbecûr pêşandana xwe kir.Ji 1936an ew di heftaneha henekdar Bertoldo de xebitî, berî ku di 1938an de xêzeromana xweya yekem bi Virus, il mago della foresta morta, li ser bingeha Federico Pedrocchi, biafirîne. Di salên paşîn de, Molino Capitan l'Audace xêz kir û Kit Carson ji Rino Albertarelli stend. Sala 1941an Molinos bi kovara Domenica del Corriere re, ji bo ku wî berg û nîgarên pêkenok çêkir, hema hema 30-sale hevkariyek dest pê kir. Bi çend îstisnayan, wek mînak di 1946an de, ku ew bi nasnavê J.W. Symes ji bo kovara Grand Hotel çend çîrok kişandiye ku têkelek wêne û teknolojiya şûştinê bikar tîne, Molino ji 1941an û vir ve hema hema wekî nîgarkêş dixebitî.
Sedat Yurtdaş
Sedat Yurttaş (jdb. 1961) parêzer û siyasetmedarekî kurd e.
Yurtdaş serokê Navenda PEN a Kurd bû. Di sala 1961ê de li Amedê hatiye dinyayê. Dibistana seretayî, navîn û lîse li Amedê xwend. Di ber xwendina xwe re demeke dirêj di gelek karên giran ên cûr bi cûr de xebitî. Dû re Zanîngeha Stembolê Fakulteya Hiqûqê qedand û li bajarê Amedê dest bi karê abûkatiyê kir.
Di hilbijartina giştî ya sala 1991ê de, di îtifaqa HEP û SHPê de mîna parlamenterê Amedê hat hilbijartin. Lê, piştî ku di 1994an de DEP ji aliyê Dadgeha Bingehîn a Dewletê ve hate girtin, bi tevî S. Yurtdaş ve parlemteriya 13 hevalên wî jî betal bû û hate girtin. Piştî ku 16 mehan di zîndana Ulucanlar ya Enqereyê de girtî ma, cezayê 14 mehan lê hat birrîn.
Niha li Amedê dijî.
Sofia Carson
Sofía Daccarett Char, (Fort Lauderdale, Florîda, DYA), profesyonelî bi navê Sofia Carson tê nas kirin, lîstikvan û stranbêjek amerîkî ye. Yekem derketina wê ya li televîzyonê wekî lîstikvana mêvan di rêzefîlma televizyona Disney Channel ê de ye. Sala 2015an de bi rola Evie di fîlmê  Descendants Movie Original ya  Disney Channel de lîst û paşê rola xwe di Descendants 2 û Descendants 3 de dubare kirîye.
Jînenîgarî
Sofia Daccarett Char di sala1993 de li bajarê Fort Lauderdale, Floridayê hat dinê. Sofia Ji dêûbavên Kolombiyayî, José F. Daccarett û Laura Char Carson e. Bi riya dayika xwe, ew bi malbata Char ve girêdayî ye, malbatek ku li Kolombiyayê di siyasetê de pir çalak e.  Wê ji bo rêzgirtina dapîra xweya dayikê ya Amerîkî, Lauraine Carson, navê xwe ya  hunerî "Carson" hilbijart.
Sofia perwerdeya xwe li dibistana St. Hugh li Miami xwend û ji dibistana Carrollton, li Miami jî mezûn bû. Her weha wê li Zanîngeha Kalîforniyayê beşa ragihandinê ya zimanê Frensî xwend.
Kariyera wê
Di sala 2012an de Sofia Carson wek stranbêjê muzîka Latînî bi Broadcast Music re peymanek îmze kir.
Di tebaxa 2015an Sofia ragihand ku ew li ser albuma xweya yekem dixebite. Pîştî çend rojan pargindaniya Hollywood Records bi riya malpera xwe eşkere kir ku wan bi Sofia re peymanek îmze kirine, Sofia dê paşê eşkere bike ku ew ê ji hêla navnîşa navdar ya Republic Records ve jî were hilberandin.
Di avrêla 2016an de, Sofia Carson yekem strana xweya bi navê Love Is The Name, ya yekem ji albuma xweya pêşîn a pêşerojê derxist. Stran melodiya Live Is Life e lê ji aliyê koma Opus ve bi guhertoyek nûjenkirî de hate bikaranîn. Guhertoyek ji strana duet bi stranbêj J. Balvin re ku ji bo raya giştî ya Latînî hatibû amadekirin di heman rojê de derket. Duyem car strana bi navê I'm Gonna Love You, di tebaxa 2016an de bi awayekî surprîz hat weşandin. Di çile 2017an de, wê sêyemîn strana xwe Back to Beautiful vekir û ragihand ku albuma wê ya yekem divê di dawiya salê de derkeve.
Di heman salê de, ew jî beşdarî kasta sereke ya pîlotê rêzefîlma The Perfectionists, a spin-off a populer rêza ciwanan Pretty Little Derewan bû, ji bo rola Ava Jalali bi lîstikvanên wek Sasha Pieterse û Janel Parrish re rol wergirt. Rêzefîlm di 14ê Gulana 2018an de bi fermî hate pêşkêşkirin. Ev pîştî rol wergirtinên televizyona Disneyê rola duyem a sereke ye. Di 27ê îlona 2019an de rêzefîlmê ji aliyê temaşevan ve nehate ecibandin û hate ragihandin ku hilberandina rêzefîlmê hatiye sekinandin.
Sala 2019an de ew bi rola Evie ji bo cara sêyemîn di Descendants 3 de wergirt. Di dawiya sala 2019an de, ew çû pêşberk fîlima Feel the Beat (in) ku ji hêla Elissa Down ve hate derhêner kirin û ji hêla Netflix ve hate hilberandin. Wê di fîlmê de bi lîstikvanên wek Wolfgang Novogratz, Donna Lynne Champlin û Enrico Colantoni rola sereke lîst. Fîlim di 19ê Hezîrana 2020an de li ser Netflix hate weşandin. Di Tîrmeh 2020 de, ew beşdarî kasta fîlma Songbird a Adam Mason bi taybetî ku ji hêla Michael Bay ve hate berhemanîn, bi lîstikvanên wek K. J. Apa, Demi Moore, Craig Robinson, Peter Stormare û Paul Walter Hauser, Bradley Whitford, û Jenna Ortega re di fîlmê de rol wergirt.
Schwabbruck
Schwabbruck şaredariyeke navçeya (Landkreis) Weilheim-Schongau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Nişnik
Nişnik, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çêrmûgê ye.
Lahntal
Lahntal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Marburg-Biedenkopf li Hessen, Almanyayê ye.
Benué (parêzgeh)
Parêzgeha Benuéyê, parêzgehekî (wîlayet) Nîjeryayê ye. Paytexta wî Makurdi ye. Nifûsa parêzgeha Benuéyê li gorî serjimara sala 2006'an nêzîkî 4,253,641 e. Bi pirranî kesên ji Tiv û Idomayê lê rûdinên, ku ew li gorî rêzê zimanê tivî û zimanê îdomayî xeber didin. Komên din ên etnîk; Igede, Etulo û Abakwa, Jukun, Hausa, Akweya û Nyifon in. Bi paytexta xwe ya li Makurdi, Benue herêmeke dewlemend e; hin ji berhemên mezin yên wir kartol, kasava (manihot esculenta), soya, baçîk, loke (linum usitatissimum), yam, kuncî, birinc, û gûzên mezin in.
Deverên hikûmeta hêremî
Parêzgeha Benuéyê ji bîst û sê (23) deverên hikûmetê yê hêremî pêk tê. Ew:
Ambarés e La Grava
Ambarés e La Grava (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ya Fransayê ye.
Claude Simon
Claude Simon (jdb. 10ê çiriya pêşîn 1913 li Tananarive, Madagaskar; m. 6ê tîrmehê 2005 li Parîs) nivîskarekî fransî bû û sala 1985î Xelata Nobelê ya Wêjeyê wergirtibû.
Valergues
Valergues, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Aleksey Navalnî
Aleksey Anatolyevîç Navalnî (bi rûsî: Алексей Анатольевич Навальный, jdb. 4ê hezîranê 1976an serkirdeyekî opozîsyonê yê rûsî, parêzer û çalakvanê dijî gendeliyê ye.
Rocquigny, Aisne
Rocquigny, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Tauberbischofsheim
Tauberbischofsheim bajarokekî navçeya (Landkreis) Main-Tauber-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Peyvên kurdî yên derbasî zimanê tirkî bûne
Va ye lîsteyeke peyvên kurdî yên derbasî zimanê tirkî bûne. Dewleta tirk ji bo ku kurdan asîmîle bike û bike tirk, zimanê kurdî qedexe dikirin û pirtûkên wan dişewitandin ji ber wê ye ku zimanê kurdî de hinek peyvên tirkî carna tên bikaranîn.
Çewa ku kurd hinek peyvên tirkî bi kar tînin, weke vê rewşê tirk jî carna hinek peyvên kurdî bikar tînin. Lê Tirk viya înkar dikin.
Pazarcix, Dîxor
Pazarcix bajarokê Dîxorê ye. Şaredar, xwendegeha pêşên, namegeh (postexane) li wî gunde heye. Ew herêma payîzê pir sar e û bi bager e, havînê hênik û barandar e.
Sewalê kovî li herêmê
Di herêmê gur, rovî, mişkê zeviya, teyîr, kevok, qijqijik, sone (werdek), peleban û kêrkuşk hene.
Sewalê kedî
Yê aborîya cotkarî têne xwedî kirin (pez, se, ker, hesp, qaz, elok, mirîşk, çêlek û hwd.)
Eşîrên herêmê
Aboriya gund ser cotkarî û xwedîkirina çêlek û pez in. Ev gund û yê dorê dernakevin zozana.
Îbn Sehl
Îbn Sehl (Abu Saʿd al-ʿAlaʾ ibn Sehl) (Erebî: أبو سعد العلاء ابن سهل‎) (940 - 1000) matematîknas û fîzîknasekî misilman bû. Ew bi xebatê xwe yê li ser optîkê tê nas kirin.
Girêdanê derve
Lîsteya zanyarên misilman
Nûcedêh, Şeboster
Nûcedêh, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Malviès
Malviès, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Mûsaxane
Mûsaxane, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çêrmûgê ye.
Zava ker in (pirtûk)
Zava Ker in navê pirtûka berhevkarê çîrokan Hîlmî Akyol e. Cure ya pirtûkê pêkenok e.
Çavkanî
https://www.kitapyurdu.com/kitap/zava-ker-in/350475.html&manufacturer_id=146721
Lazistan
Lazistan (Lazona - ლაზონა bi Lazî, ლაზეთი - Lazetî an ჭანეთი - Çanetî bi Gurcî) navê welatê gelê Laz e.
Beipiao
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 576.000 kesî
Lazistan
Heya dawiya Osmaniyan ji herêma Deryaya Reş ya li Tirkiyê re Pontûs û li cihên ku Laz lê dijiyan re jî Lazistan dihate gotin. Ev peyveke fermî bû. Bi avabûna Komara Tirkiyê re navên Kurdistan, Lazistan hwd hate qedexekirin û hebûna gelan hate înkarkirin.
Girdyan
Girdyan, gundekî bi ser navçeya Berdereşê ya parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Xatûn estî
Xatûn estî, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Xatûn estî 47 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 10 e.
Opozîsyon
Opozîsyon, dijberî an muxalefet di siyasetê de, ji yek an çend partiyên siyasî an komên din ên rêxistî pêk tê û di serî de ji hêla îdeolojîkî ve dijberî hikûmetê (an rêveberiyê), partî an grûpekê ne, yên ku di bin kontrola siyasî ya bajar, herêm, dewlet, welatek an organek din a siyasî de ne. Asta dijberiyê li gor şert û mercên siyasî diguhere. Wek mînak, di sîstemên otorîter û demokratîk de, muxalefet bi rêzê dikare were tepisandin an jî were qebûlkirin. Endamên opozisyonê bi giştî wek dijberên partiyên din kar dikin.
Laz
Laz (bi lazî: ლაზი Lazi; tirkî: Lazlar; bi gurcî: ლაზი, lazi; yan ji ჭანი, ch'ani) navê gelekî ye ku îro bi piranî li herêma Deryaya Reş li parêzgehên wekî Artvîn û Rizeê li Tirkiye û li rojavayê başurê Gurcistanê jî li herêma Acaristanê dijîn. Laz di dîrokê bi lazî axivîn e lê piranîya kesên wan îro bi tirkî yan ji gurcî diaxivin. Herêmên ku lazan lê jiyan dikirin, di dema Osmanîyan de bi navê Lazistan (Welatê lazan) hatîye zanîn.
Bav û kalên gelê Laz ji hêla gelek nivîskarên klasîk ve ji Scylax bigire heya Prokopîus û Agathias têne gotin, lê peyva Lazî di zimanê latînî de (bi yewnanî: Λαζοί, romanîze kirn : Lazoí), xwe yekemcar ji hêla Plinî ve li dora sedsala 2an berî zayînê têne vegotin.
Ax
Li perên Derya Reş û li hin komarên berê yên YKSS dijîn. Neteweya Laz Qefkasî ye.
Piraniya Lazên îro li herêmek ku jê re dibêjin Laziǩa, Lazistan, Lazeti an navê Lazona dijîn ku bi kevneşopî ji hêla gelê Laz ve li bakurê rojhilatê Tirkiyê û başûrê rojavayê Gurcistanê dijîn. Ji aliyê erdnîgarî ve, Lazistan ji rêze newalên teng û asê pêk tê ku ber bi bakur ve ji deşta Çiyayên Pontî (bi tirkî : Anadolu Dağları), ku wê ji Geliyê Çoruhê vediqetîne, û ji rojhilat-rojava li perava başûrê Deryaya Reş dirêj dibe. Lazistan li Tirkiyeyê bi rastî peyveke qedexe ye.
Ziman
Zimanê Lazan an jî Lazî yek ji zimanên Qefqasî ye û nêzîkî zimanê Gurcî ye.
Edebiyata wan a gelêrî bi devkî hatiye veguhestin û bi awayekî sîstematîk nehatiye tomarkirin. Faik Efendi di salan 1870an de ji bu avakirina nasnameya çandî ya Lazîyan ya cihêreng û afirandina zimanekî edebî û edebiyatê, ji aliyê desthilatdarên Osmanî ve hat girtin û piranîya berhemên wî hatin tunekirin. Di salan 1930an de di dema otonomiya çandî ya nisbî ku ji hindikahîyan re hat dayîn, edebiyata Laz ya nivîskî - li ser bingeha tîpên Lazîyan - li Komara Sovyet a Sosyalîst a Gurcistanê derket, ku îdeolojiya Sovyetê bi xurtî serwer bû. Helbestvan Mustafa Banişi pêşengiya vê tevgera demkurt kir, lê formeke standard a fermî ya zimên tu carî nehatî damezrandin.
Pêjgeh
Pêjgeha laz ji xwarin û vexwarinên lazan re tê gotin. Li Tirkiyeyê ji ber siyaseta pişavtinê, demekê dirêj hebûna lazan jî dihate înkarkirin, ji wan re Karadenizli - ji xelkê Deryaya Reş digotin. Niha jî bêjeya Karadenizli piranî bo lazan tê bikaranîn û ji xwarin-vexwarinên lazan re jî herwiha Karadeniz Yemekleri - xwarinên Deryaya Reş dibêjin.
Masî, bi taybetî kîlke cihekê giring digire, di xwarinên lazan de. Xwarinên ji hevîrê, berhemên şîr, tirşîn, hêyavk, şorbe, kilor, tiyanên curbecur ûêd pêjgeha laz dixemilînin. Kelem, lazût, lovî (fasûlî, lobiye), îsot gelek tên bikaranîn.
Lazên Tirkiyê
Li Tirkiyê pirsgirêkên vê gelî gelek in. Dûgela Tirk wekî Kurd û netweyên din hebûna Lazan jî înkar dike û polîtikaya pişavtinê dimeşîne. Pirraniya Lazan êdî nikarin bi zimanê zikmakî biaxivin. Ziman û çanda Lazan di bin xetereyê de ye, li ber windabûnê ye.
Ji bo Lazan dibêjin "Kurdên deryadîtî" û hin karekterên Lazan û Kurdan dişibînin hevûdu. Di çanda devkî ya Kurdan de jî navê Lazan pirr derbasdibe. Laz di çanda Kurdî de wekî "gelê cîran, merd, wekî Kurdan, wêrek, zîrek hwd" tên nirxandin. Di nava gelê Kurd û Laz de dostaniyeke pirr kûr hebû. Mixabin dûgela Tirk herêma Derya Reş bi pirranî assîmîle kir û bi hestên vê gelê leyîst. Laz di kûltûra Tirkan de pirr neyînî cihdigire. Tirk bi Lazan qerfê (henekê) xwe dikin, wan wekî kêmhiş didin nîşandan. Hemî pêkenokên Tirkan li ser vê gelê bindest in.
Spyware
Gelek navên pêşabûna zarokan hene, mîna Adware, Spyware, Trackware û Big Brotherware gelek cureyên bernameyên diznêr heye. Lê ramana paş wan yek e, hinek ji wan agahiyên li ser te û tevgera te yên di internete dide hev (û dû re tê firotin), Spyware bi piranî dema ku kesek bernameyeke belaş di komputera xwe de saz dike, xwe bixwe tomar (qeyd) dibe.
Tu dikarî Spyware bi bernameyên wekî Ad-Aware paqij bikî. Di nav bernameyên Spware de bernameya ku yekemîn car li kurdî hate wergerandin jî Ad-Aware 6.0 e.
Pan Entertainment
Pan Entertainment şirketeke hilberîna dramayê ya koreyî ye. Ew di 3ê avrêla 1998an de bi navê HS Media Co., Ltd hatiye damezrandin. Ofîsa wê ya sereke, bi navê The PAN, li navçeya Mapo ya Seulê ye.
Slogana şirketê Cîhaneke naverokên efsûnî ye.
Çavkanî
<references group="" responsive="1">
Îbrahîm Heqiyê Erziromî
Îbrahîm Heqiyê Erziromî an Îbrahîm Heqî (jdb. 1702 Erzirom − m. 1780 Tilo), stêrnas, civaknas, alim û fîlozofê Îslamê yê kurd ê Erziromê ye.
Ew ji ber ku ji bajarê Erzîromê ye wek Îbrahîm Heqiyê Erziromî tê naskirin.
Îbrahîm Heqî di 18yê Gulana 1703an li navçeya Pasîna Erzîromê hatiye dinyayê û roja 22yê Hezîrana 1780yî jî çûye ber dilovaniya Xwedê.
Bavê wî Mele Osman ji eşîra Hesenan bûye û bi nasnavê ”Derwêş”iyê hatiye naskirin, navê diya wî Henîfe bûye.
Li Tiloyê bi aliyê rojhilat tirbeya wî disekine. Li wir seyde û xazurê wî Şêx Îsmaîl tirbe jê re çêkiriye. Şêx Îsmaîl şêxê qadiriyan bû. Tê gotin ku tirbeya wî di sala 1660î de çêkiriye. Şêx Îsmaîl ji di navbera 1657 û 1734an de jîn bûya. Li cem tirbeyê tirbeyeke dî ji heye. Ew ji ya Zemzema Hasa (1767-1852) tê de ye, keça Şêx Mistefayê Fanî ye, Xatûna Şêx Menduha. Jê re Şahê Şaha jî tê gotin. Di deme xwe de pir mazin bûye. Li herêmê medreseyeke ji avakiriye û tê de fêr daya. Îbrahîm Heqî li ser stêrnasiyê xwedî zanist bû. Di pirtûka wî de ku bi navê "Marîfetê" de li ser kule bi avakrinê prizma ku hatî çêkirin de tîrêj di buhurin cihê têde rohnî dikin. Her sal di 21 Adarê kiriya ku rohnî bibe. Li ser kozmolojiyê ji xurt bûya. Hê ji hinek aletên wî yên ku ji bo vê yekê bi kar dianîn li cihê wî, li Sêrtê dimênin.
Mitirban
Mitirban, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Weikersheim
Weikersheim bajarokekî navçeya (Landkreis) Main-Tauber-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Etnoarkeolojî
Etnoarkeolojî, beşek ji arkeolojiyê, lêkolîna çandên hevdem e ji bo fêmkirina organîzasyona civakî di nav şûnwareke arkeolojîk de.
Bêlih
Bêlih, gundekî Tetwanê ye. Li ber pêşa çiyayê Akûlê ava bûye.
Erdal Ronahî
Erdal Ronahî yek ji avakar û edîtorên Projeya Wîkîpediya, ensîklopediya Azad ya Kurdî ye. Di sala 2004'an da bi destpêkirina vê projeyê re bingeheke mezin ji bo xebatên ferhengî û ensîklopedîk avêt. Di serî de her çiqas bi tenê be jî, her ku çû, bêhtir kes û kom beşdarî vê xebatê bûn û îro tekane Ensîklopediya Kurdî ye di qada Înternetê de ku her kes dikare her saet xwe bigihînê.
Mosîsgan
Mosîsgan, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çêrmûgê ye.
Erdal Ronahî
Wî di nav gelek xebatên komputergeriya kurdî de cih girt û destpêka wergera wan kir. Wekî mînak digel Rizoyê Xerzî û Rêzan Tovjîn bernameya Abiword wergerand kurdî û ev yek ji bo Office ya kurdî bû bingeheke bêhempa.
Arnay-le-Duc
Arnay-le-Duc, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Parka Samî Ebdulrehman
Parka Samî Ebdulrehman, parkeke Hewlêrê ye. Ev park, parka herî mezin a Kurdistanê ye. Qada wê 200 hektar e. Di nava wê de du gol, bexçeyek gulan, bîrdariya Şehîdan û hin market û xwaringeh hene.
Yengce, Qazî
Yengce, Qazî gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Parka Samî Ebdulrehman
Navê parkê, ji Samî Ebdulrehmanê ku Yawerê Serokwezîrê yê Hikûmeta Herêma Kurdistanê bû di 1ê sibata sala 2004an de bi êrîşekî xwekujiyê jiyana xwe ji dest da bû, tê.
Yengce, Qazî
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 97 kes (33 malbat) bûn.
410
Kurdistan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Zeyneb bint Elî
Zeyneb bint Elî (erebî: الـسَّـيّـدة زَيـنـب بـنـت عـلي‎‎), Kaça Elî û Fatimeyê ye û neviya Muhemmed e. Di sala Hîcretê sala şeş an jî heftan de li Medîneyê ji dayîk bûye.
Marcorignan
Marcorignan, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Hamilcar Barca
Hamilcar Barca fermandarekî navdar ê kartaca yiyan bû. Heman demê de bavê Hannibal bû. Nêzîkê 285 b.z. û dîsa nêzîkê 228 b.z. jiyaye. Şerê Pûnîk ê yekem de generaliya kartaciyayan ew kir, paşê li milê başûrê Îberyayê welatê xwe fireh kir. Çaxê wî de Kartaca ji hêza xwe ya behrî kire hêzên bejayî.
Binemalî û nav
Navê wî ya Hamilcar ji xwedawenda fenîkî Melqartê dihat, wateya Hamilcarê xulamê Melqartê bû. Wateya Barcayê jî ji zimanê fenîkî de dihat wateya birûskê, tê texmînkirin ku ew nav ji bo taktîkên wî yên lezûbez dihat. Ew endamê klana Berqî bû. Di kurên wî yên din jî dîsa fermandarê kartacayiyan ku şerê Pûnîk ê yekem bûn. Navê wan jî Hasdrubal Barca û Hasdrubal Gisco bû.
Şerê Pûnîk ê yekem
Ew 15 sal bû hêj jî şer berdewam dikir. Kartaca li Afrîkayê artêşeke Romayê xistibû, lê hêj jî Roma dikariya li gorî kêfa xwe fîloyên wan ên deryayî biguhezîne. Sîcîlya qada şer a sereke bû lê hîna ji bo her du aliyan serkeftinek ji dest ne xistî bû. Dûv re Hamilcar Barca ya pêşeng derket pêş. Wî li şûna Carthalo, yê ku bi tevahî neserketî bû, wekî fermandarê fîloya Kartacayî cîh girt. Ew bi wê awayê cihê Carthaloyê girt û derket paş.
Hamilcar pêşî di sala 247 BZ de êrîşî peravên Îtalyayê yên li Bruttium kir. Dûv re daket Sîsîlyayê. Vê pozîsyonê hişt ku Hamilcar bingehek çiyayî bigire û li wir taktîka wê ya gerîllayî dewam kir. Erîşên xwe yên li ser axa Îtalyayê bi wî şiklê serkeftinên hûr û gir ji dest xist. Hem hin garnîzonên Kartacayê ku Sîsîlyayê ma bû diparast hem jî êrîşan pêk di aniya. Di nav generalên Kartacayî de navê wê meşiya. Lê zêde tişt jî ji destê wî ne di hat hejmara leşkerên wî kêm bû. Ew rewş di demekî din jî dewam kir lê bz. 10ê adarê 241 da hêzên Romayî ku rêveberiya Hanno de hat û li hemberê komkeştiyên Kartacayî ser ket. Kartacayî neçar man ku aşitiyekî ji Romayiyan re kir.
Şerê Xedar
Di encamê Şerê Pûnîk ê yekem de Kartacayî tenê Sîsîlyayê winda nekirin, Romayî xeracên mezin jî ji wan dixwast. Leşkerên Kartacayî ji ber rewşa aboriya xirab serî hildan. Pê re şer derket, ev şer Şerê Lejyoneran an go Şerê Xedar hat binavkirin. Hin bajarên Lîbyayê jî ji bo serxwebûna xwe serî rakirin. Hanno jî alîkarî da wan. Heya Hamilcar ji Sîsîlyayê zivirî Kartaca ji aliyê neyaran hatibû dorpêçkirin. Hamilcar hat giha Kartacayê ji dorpêçê filitand û li nêzîkî Çemê Bagradasê artêşeke bi rêvebiriya Spendiusê têk bir. Keça xwe jî ji bo zewacê da mîrzadeya Numidianê Naravasê bûn hevalbendê hev. Vêga 12 hezar leşker beşdarî hêzê wî bû û bû xwediyê 70 fîlê. Lê hin derên din şer ji bo Kartacayê baş nediçû. Li Sardînyayê jî serhildanêk dest pê kir bû. Êdî Hamilcarê de rehm ne mabû, şerekî xedar didomand. Xedariya wê herê dijwar ew bu ku mirovan bin lingê fîlan diperçiqand. Dawiya şer de serhilderên Afrîkayî ji xedariya Hamilcarê dît û Hamilcar li Kartacayê bû hezdarê herî mezin.
Hamilcar li Îberyayê
Piştê bûyerên nav xwe de Kartaca dîsa hat ser hemdê xwe, çav berda Deryaya Navîn. Giravên xwe yên stratejîk û keyaniyê re bibû çavkanî hemû winda kiribûn. Ji ber wê axakî cîranê deryaya navîn û dive di awayê aborî de dewlemend bihata dîtin. Ji bo wan wan alternatîfa herî kêrhatî Îberya bû. Ji xwe hin koloniyên Fenîkeyiyan li wir hebû.
Hamilcar Barca di sala 237 BZ de hate şandin da ku axa Karthaginian berfireh bike, ku wî kir, bingeha xwe li Gades (Cadiz) ava kir û bajarekî nû yê Acra Leuce ava kir. Hêzên wî payêdarên xwe yên eslî, siwariyên Nûmîdî û filan pêk dihat.Hamilcar bi tevlêbûna teror û dîplomasiyê bi awayekî hovane kontrola xwe li ser başûrê Îberyayê berfireh kir.
Angels Fall First
Angels Fall First albûma şeşem a Nightwish e. Di 1997an da albûm derket.
Hamilcar Barca
Hamilcar li Îberyayê
Romayî fikrên Barcayê ketne gumanan. Lê Hamilcar dilê wan rehet kir, Heger baca xwe bixwistana divê Hamilcar jî hinek talan bikira. Romayî baweriya xwe ji Hamilcarê anîn.
Kartacayiyan di her rewşê de, kampanyaya li Îberyayê berdewam kir. Piştî dorpêçkirina Helîceyê û xiyaneta hevalbendên herêmî, Hamilcar di zivistana 229/228 BZ de dema ku çem derbas dibû, paşde vekişiya û xeniqî. Paşê Hasdrubal Fair fermandariya artêşa Kartacayî girt. Dema ku di sala 221 BZ de Hannibal hat şûna wî.
Aşnak
Aşnak (bi tirkî navê Budaklı lê kirine) navê gundekî Tetwanê ye.
Rogécourt
Rogécourt, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Ambès
Ambès (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ya Fransayê ye.
Valflaunès
Valflaunès, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Schwabsoien
Schwabsoien şaredariyeke navçeya (Landkreis) Weilheim-Schongau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Mehmûrê
Mehmûrê, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çêrmûgê ye.
Sûs (riwek)
Sûs, meyan (glycyrrhiza glabra), riwekeke bejî ye, li ser zilekî heşin dibe. Ji famîleya baqilan e. Koka sûsê şîrîn e. Koka wê dikutin û dikin nav avê. Ew av reng digire û wek çayê reşengî dibe. Havînê li bajaran ava sûsê pirr tê firotin.
Lohra
Lohra şaredariyeke navçeya (Landkreis) Marburg-Biedenkopf li Hessen, Almanyayê ye.
Sûsk
Sûs, sûsk an sûsik cureyekî kewên Kurdistanê ye. Ev cureyê kewê Îro jî li gelek gundên Kurdistana Bakur hene. Her sal bi qasî 20 hêkan dike. Lê ji ber ku şivan û nêçîrvan hêkên wan dibin û wan dikujin, hejmara wan li Kurdistanê her roja ku diçe kêmtir dibe. Ji kewê gozel hûriktire kedîkirina wan pir zehmet e.
Oceanborn
Oceanborn, albûma şeşem a Nightwish e. Li 'yê di 1998'an da albûm derket.
Nezerlû
Nezerlû, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Wertheim
Wertheim bajarokekî navçeya (Landkreis) Main-Tauber-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Nîkola Tesla
Nikola Tesla (bi serbî Никола Тесла, Nikola Tesla, bi înglîzî Nikola Tesla; jdb. 10ê tîrmehê 1856, m. 7ê kanûna paşîn 1943) dahêner, fizîknas, endazyarê karevayê û endazyarê mekanîkê yê navdar ê serbî-amerîkî.
Ew wekî serbiyek li Împeratoriya Avusturyayéyê hatî bû dinê û paşê jî bûbû welatiyekê amerîkî. Ew zêdetir jibo kar û çalakî û dahînanên di warê kareva û asinreva û hevbendiya wan bihevra navdar e. Bi dahînanên xwe ve wî bingehê dozena hêza karevayê ya sirêma berguhêr (bi îngilìzî Alternating Current) û dozena dabeşkirina hêzê ya çendbarî anko polîfaz û motora SB anko motora AC dana û bi vî awayî Şoreşa Pîşesazî ya Duyê dest pê kir.
Wî li ser wegera elektrîkê ji asta mekanîk bere bi herikînê gelek lêkolîn kirine û îro ev di fizîkê de bi navê Tesla tê binakirin.
Eger nefreta we, bikare bibe elektrîsîte, ewê karibe hemû cîhanê vêxîne û ronî bike....
Nikola Tesla( 1856-1943)
Jînenîgar
Li goreyê çîvanokekê, Nîkola li nîvşeveka bi ewir û birûsî di malbateka serbî da li gundê Smiliyan li devera Lika li Împeratoriya Awistriyayê, cihekê ko niha dikevit nav welatê Kroatiya, hat dinyayê. Babê wî, Mîlotîn Tesla keşeyekê Dêra Ortodoksa Serbistanê bû. Li sala 1881ê ew çû Bûdapêstê da li şerîkeyeke telegrafê ya amerîkî kar bikit. Her wê salê (sala 1881ê) li dema vekirina guhêrînga telefonê ya yekê li Bûdapêstê, ew bû endazyarê yekê yê wê guhêrîngê.
Dahênan
Kêm zêde 600 heb patentê Nikola Tesla heye. Dahênên wî ye navdar vanin: Bobînê Tesla, Motora AC, Radyo, Dînamo. Îda dikin ku piştî mirinê Nikola Tesla dewletê DYA û FBI hemû dosyayen û pirtûkên wî dest xistinê.
Îbn Şatir
Îbn el-Şatir (Ala Al-Din Ebu'l-Hasan Ali İbn Îbrahîm İbn-Shatir jdb. 1304 - m. 1375) (erebî: ابن الشاطر) stêrnas, matematîknas, endazeyar û alimekî misilman yê bi eslê xwe ereb bû.
Îbn el-Şatir hîna piçûk bû, diçe Qehîreyê perwerdehiya stêrnasiyê dibîne, piştî demekî dîsa tê Şamê di mizgeftekî de kar dike, û di wî serdemê de li ser gerstêrkan hesabên girîng kiriye.
Odysseus Elytis
Odysseas Elytis (ango, Odîseas Elîtîs, bi grekî: Οδυσσέας Ελύτης, navê berê: Οδυσσέας Αλεπουδέλης, Odysseas Alepoudélis; * 2ê çiriya paşîn 1911 li Herakliyon a Kretayê; m. 18ê adarê 1996 li Atîna) yek ji hunermend û helbestvanên navdar ên grekî bû. Sala 1979î Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtibû.
Nanîkas
Nanîkas gundekî Tetwanê ye.
Odysseus Elytis
Di wêjeyê de rêbaza sûrrealîzmê bikardianî û ew bi elementên Grekî dinexşand. Di malbateke dewlemend de hatibû jiyanê û pirranî li Atîna dijiya. Perwerdeya dadnasiyê dîtiye. Di şerê cîhanî yê duyem de li Albanyayê di eniyên dij-faşîzmê de têdikoşe. Bi qasî sê salan li Parîsê dijî û li wir têkilî bi navdarên întelîjansiya Fransî re datîne.
Gladyatorê Kurd Ristemê Zal
Ristemê Zal romaneke dîrokî a Edîb Polat e ji Weşanên Evrensel derket.
Marquein
Marquein, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Kozerik
Kozerik, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çêrmûgê ye.
Azad Ronakbar
Azad Ronakbar (9ê çiriya pêşîna 1975an - 24ê kanûna pêşîna 2010an) helbestvan û nivîskarekî kurd bû.
Navê wî yê rastî Ozgur Çoban e. 9 çiriya pêşîn 1975an de li Tetwanê hatiye dinê. Malbata wî ji gundê Tetwanê Şirînşazê ye. Bavê wî ji karmendiyê karkinar bûye. Diya wî jina malan e. 1988an de ji dibistana seretayî derçû bûye. Ji ber nexweşiya xwe nekarî perwerdehiya xwe dewam bike. Lê bi qasê çend dibistanan xwe bixwe perwerde kiribû.
Hetanî 15 saliya xwe cansaxiya wî di cih de bû. Piştî 15 saliya xwe yekcar nekarî lingên xwe bi kar bîne û kete li ser kursiya biteker. Ji ber ku astengdar jî bû dixebitiya û tije jiyan bû. Ji pirtûkan ji xwe re cîhaneke azad ava kiribû. Bi derfetên xwe yên kêm li malê zimanê îngilîzî bi asteke baş hîn bibû. Dîsa kurdiyeke akademîk bi derfetên xwe li malê hîn bibû. Ji xwe bawer bû û ji jiyanê hez dikir. Gelek jîr û jêhatî bû lê rewşa wî dest nedida ku têra dilê xwe bixebite. Di van salên dawî de tenê tiliyên xwe dikariya bi kar bîne.
Helbest û nivîsên wî di kovarên mîna Kovara W, Tîroj, Nûbihar û Evrensel Kultur de û di malpera Diyarnameyê de hatin weşandin. Xwedî û rêveberê malpera www.qesrapirtukan.com ê bû. Bi hêviyeke mezin vê malperê vekir û dixwest ku pirtûkên kurdî bigehijîne hemû cihana kurdî.
Ronakbar helbest û çîrok dinivîsandin. Du pirtûkên wî ji bo çapê amade bûn. Yek ji helbestên wî bi xwe pêk tê. Ya din jî ji helbestên Nazim Hikmet ku wî wergerandibû kurdî pêk tê. Lê sed mixabin Ronakbar van berhemên xwe çapkirî nedîtin û ji vê dinê bar kir û çû.
Xebateke wî ya din jî romanek bû. Di vê romanê de jiyana Mele Osmanê Xorosî yê ku tevlî serhildana Şêx Seîd bûye dixwest binivîse. Diviya ku jiyana Şêx Seîd û Mele Osman ya têkildarî hev bûne bîne zimên. Destpê romana xwe kiribû lê nexweşiya wî ya sala dawî nehişt ku bidomîne. Wisan bû ku ji bo nivîs û nameyên navbera Şêx Seîd û Mele Osman de bi awayê resen bide nîşan dixwest elfabeya kurdî ya erebî hîn bibe. Lê ev xiyala wî jî ma nîvco.
Ronakbar di hin demên cuda de tevlî pêşbirkan bibû û xelat girtibûn.
Ronakbar di sala dawî de di gel nexweşiya lemlateyî nexweşiya bêhnê jî dikêşiya. Hefteyek beriya mirina xwe nexweşiya wî gur bû û wî şandin Nexweşxana Lêkolînê ya Zanîngeha Dîcleyê - Amedê. Li wê jî derman nebû vegeriya Tetwanê. 24ê kanûna pêşîn a 2010an de li Tetwanê mir. Termê wî li goristana mizgefta Tetwana Kevn hatiye veşartin
Arnay-sous-Vitteaux
Arnay-sous-Vitteaux, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Rogny
Rogny, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Wishmaster
Wishmaster, albûma şeşem a Nightwish e. Li 'yê di 2000'an da albûm derket.
Leheng
Leheng ,gernas an jî qehreman kesek rastîn an jî aşopî ye, ku li hember xetereyê  bi jîrbûn, dilêrî  an hêzê li hember dijwariyê şer dike.Tîpa lehengê hîmî ya destanên klasîk ji bo navûdeng û rûmetê tiştên wiha kir.Lehengên paşklasîkî û nûjen, ji hêla din ve, kirinên mezin an kiryarên fedakar ji bo berjewendiya gelemperî dikin ne ji armanca klasîk a dewlemendî, serbilindî û navdariyê. Dijwateya lehengê bedmirov e.
Xanegê, Xelîfan
Xanegê, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Xanegê 82 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 15 e.
Yivalar
Yivalar gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 553 kes (133 malbat) bûn.
Şahmaran
Şahmaran (kurdî: Şahmaran, Şamaran, Şaḧmaran), gotinek e ku ji "Şaha Maran" tê. Şahmaran efsaneyeke gelekî kevn e û li gelek malên kurdan jin li ser paçekî wêneyê Şahmaran çêdikin û li dîwêr didaleqînin. Ev wêneyên ku li dîwarê malên kurdan hene, Şahmaran wekî mareke xwediyê gelek lingan nîşan dide û bi taybetî di navbera dûpişk û mar de wekî ajalekî taybet xuya dike.
Dîroka Şahmaran
Dîroka Şahmaranê, pir kevn e. Gava ku mirov li ser dîroka wê dihizire, mirov pir dîrokeke kûr û bi hizir dibîne. Di nava xelkê de dîrok û çîroka Şahmaranê ji heyemên berê ve berdewam dike. Di nava xelkê de weke wêne dageriya rûmetê û xweşikbûn, hebûn û rastbûnê, jiyan û esîlbûnê û hwd, tê ser ziman. Di nav xelkê çîroka Şahmaranê gelekî tê ser zimên. Ji demên berê ve behsa wê tê kirin. Li ser wêne û dîroka Şahmaranê, di nav kurdan de, ne tenê çîrokek tê ser ziman. Di demên berê de, li ser Şahmaran vegotin û çîrokên ku dihatin gotin, di wan de hinekî "bawerî" jî pir mezin tê ser ziman. Weke ku bahsa hizreke olî bê kirin, behsa Şahmaranê tê kirin. Dema ku behsa wê tê kirin, bi rêz û hurmet tê behskirin. Bi vê yekê, bi dîrok û çîroka Şahmaran ve, bi hizreke mezin ye civakî re gelek nirx û kevneşopiyên mezin hatina jiyîn û têne ser ziman. Bi zêdeyî li Herême Botanê, di nav kurdan de, Şahmaran weke hizreke olî tê ser ziman. Weke ku berê lê bawerî dihata anîn tê ser ziman. Ev nêzîkatî, dema ku mirov diçe herêmên din yên Kurdistanê jî, mirov rastê wê têt. Lê divêt ku me behsa hebûne şahmaran, me nêht kir, têne bi bêje û wateyên ku di nav xelkê de tê ser ziman û vegotin bênine ser ziman.
Şahmaran, hizreke civakî ya pir kevn e û dîrokeke mezin di xwe de diafirêne. Deme ku bahsa Şahmaran hata kirin, pê re bahsa gelek nirx û hebûnên civakî yên dimên berê de jîn bûn, tê kirin. Di civateka kurd de, tê gotin ku deme ku bahsa Şahmaran tê kirin û dîrok û çîroke wê tê vegotin, "heft şev û rojan bahs tê kirin û vegotin", lê nayê xilaskirin. Her weha dirêj û bêdawî ye. Pir kur tê vegotin. Deme ku çîroka wê hate gotin, jin û zarok, mêr û jin, malbatitî û hwd gelek nirx bi hev ve tê vegotin. Di nav xalkê de weke vegotinekê tê gotin ku " Şahmaran deh hezar sal jîn bû". Lê deme ku ev vegotin tê vegotin, pêre hineke din jî têne ser zimên. Tê gotin ku Şahmaran ji ber ku nêvî mar û nêvî mirov bû, karîbu ku bi afsûna xwe, xwe bi tememî weke mirov bide nîşandin û herê nava mirovan û bi wan re weke mirov bimêne û jîn bibe. Bi vê vegotinê re, dihata gotin ku Şahmaran pir qancî bi mirovan dikir. Her deme ku derdikete nava mirovan, ku mirovek di rewşeke zor de bidîta, nêzîkî wî/wê dibû û çi ji destê wê bihatana jê re dikir. Bi vê yekê navê Şahmaran bi awayekî din jî derdikeve, bi aliyê wê yê mirov ve. Ji xaynî wê jî, ew hertimî weke Şahmaran, her tim hebûn dihata ser ziman. Li herêma botanê deme ku bahsa wê dihata kirin, weke ku bahsa pîroziyekê bikin, dihata kirin.
Şahmaran, nêvî mirov û nêvî mar bû. Bi vê yekê re, dihata dîtin ku di dinyê de ti kesek weke wê xweşik nebû. Ti kes li ser wê re ne xwediyê xweşikatiyekê bû. Ji vî alî ve, dema ku behs dihata kirin, ev vegotin; weke dageriyeke xweşkatiyê dihata vegotin. Deme ku ev vegotin dihata kirin, pê re, wêne şahmaran ye ku hatibû çêkriin li ber çavan dihata zîn kirin. Mirov dikare bêje ku Şahmaran, ne tenê dageriya xweşkatiyê bû, ew dageriya rûmet û hebûnê jî dihata dîtin. Loma, di her malaka kurd de, wêne wê ye ku bidest bi neqş hatî çê kirin, hebû. Ew wêne, bi hêtên hundurû ve dihatine dalaqandin. Mala ku wêne Şahmaran têde bû, ew mal hinek ji xwe bi bawer bû. Hinekî li ser xwe bû. Di nav xalkê de bi rêz bû û bi tifre bû. Her weha mezin bû. Her keçika dihata zewicandin, pê re dayika wê, "xalîçe"yeka ku wêne Şahmaran ku li ser hatî çêkirin didayê de û wê jî bi xwe re dibîr. Ev yek, weke kevnşopîyeka pir bi rêz û bi hûrmet bû. Pir rûmeteka mazin di vê kevneşopiyê de dihata ser ziman. Bi vê yekê girêdayî mirov divêt ku pîroziyê jî bi Şahmaran re bi vê kevneşopiyê re bêne ser ziman.
Baweriya li Şahmaran
Li Şahmaran baweriyaka mazin heya. Deme ku bahsa wê tê kirin jî, ew bawerî tê ser ziman. Baweriye li Şahmaran, di xwe de xwediyê hinek xosletan bû. Ev xosletan jî, bi baweriye olî re pir caran dihata navhevkirin. Di mala kurd, ku mirov bahsa wê bike, divêt ku mirov bêje ku pir xwediyê hebûneke mazin bû. Kevneşopîye wê ya mazin hebû. Li gor wê kevneşopiyê, nirxbûn hebû. Hizir û bawerî, kevneşopî û çand, mirov û civak bi hev ve girêdayî di wê kevneşopîyê de bi nirxne mazin dihata ser ziman. Şahmaran ev hemû, bi wê wêne xwe dagir dikir. Ji ber vê yekê pir girîng bû. Wê Şahmaran di her malê de huzurek û rehetiyek dide çêkirin. Bi herkesekê di malê de baweriyek û ji bawerbûnek bi wan re dide çêkirin. Bi vê yekê mirov divêt ku bêje ku pir girîng bû.
Di civatan de jî, deme ku dihata vegotin, pir bi rêz dihata ser ziman. Di wê rêzê de ew bawerî û bawerkirin jî, pir mazin û bi nirx dihata ser ziman. Deme ku dihata vegotin ji, pir bi bal lê dihata hisandin. Her mirovê kurd, yên ku zarok jî bana, demeke ji aliyê dê û bavê wan ve birine civatan û lê dihatina rûniştandin. Ji ber ku li Şahmaran bi hisênin. Diviya bû ku herkesekî zanî bana. Ev yek weke pêdivîyekê jî dihata dîtin. Di nava kurdan de, her demî, mirovên zane û biaqil, di civatan de lev digahana hevdû. Deme ku lê digahana hevdû jî, êdî ji hevdû re diaxiftin û bahsa Şahmaran û dîrok û çîrokê wilo yên di nav xalkê de dihatina kirin. Di nava kurdan de kevneşopîye civatê, bi vî awayî, ev nirxên xalkê û civakî li di parastin. Her timî kurdan zarokên xwe bi xwe re dibirine civatan û bi xwe re li civatan didana rûnandin, da qana hinek tiştne di daberê dîrok û zanebûnê de his bikin û pê mazin bibin.
Vegotina Şahmaran bisereke
Vegotina Şahmaran, pir kevn û dîrêj e. Di nava kurdan de weke ku tê gotin, pir dîrêj e. Vegotina Şahmaran, wêneyekê mazin yê çanda kurd e. Li ser vê vegotinê, pir tê vegotin. Di nav xalkê de pir bahs tê kirin. De ne, bi vê yekê re, mirov dîvêt ku kevneşopîyeke kurdan ye pir girîng bêne ser ziman. Ew kevneşopî jî jin e. Jin di civaka kurd de pir mazina û bi kevneşopî ye. Li ser wê çandaka pir mazin heye. Di demên berê de ev yek weha ye. Pîroziyek di jinê de dihata ser ziman. Ev pîrozî jî pir mazin bû. Bi nirx û kevneşopî bû. Di malê de, ya ku mal ava dikir jin bû. Di nav civakê de, ya ku aramî jî di parast ew bixwe bû. "Desmala serê jinê pir bi wate û pîroz e. Dema ku du mêr an jî aşîr ku ketibana ber hevdû de bi berberiyê, hingî, ku di civatê de jina çûbûya û li pêşiya wan sekinî bana û desmala serê xwe ji serê xwe kiriba û avêtiba nava wan, hingî, wê ew berberîyê ji holê radikir. Ev yek her weha pir girîng û pîroz e. Di nava kurdan de mîr çend ku mazin û bi nirx û bi bîryar e, wî jî, bi wê mazinatiya xwe jî, nikaribû li ber wê kevneşopîye di nava xalkê de bisekinîyana. Wî jî diviya bû ku rêze xwe jê re bidana nîşandin. Ev yek, ku nebûna, wê wî mîrî ji rêz di nava xalkê de ne girtibana. Bi vê yekê jin, bi nirx û çand hebû. Lê rêzeke hebû. Ev rêz bi mazinatiyekê dihata ser ziman. Di nava xalkê de, di civatan de, jin di civatan de dirûnişt û hizre xwe dianî ser ziman. Di civatên bi jin de bahsa Şahmaran û nirxên wê û hebûna wê pir dihata kirin. Weke ku bahsa wê hebûne jinê ye li wir di wê heyemê de bikin, her weha bahsa wê dihata kirin. Ku bahsa Şahmaran dihata kirin, hingî, bahsa wê pîrozîye jinê jî dihata kirin. Ew rewş û Şahmaran bi hev re di wê hebûnê de bi hev re dihatina ser ziman, her weha mîr jî li ber wê bi rêz bû.
Ku bahsa Şahmran hata kirin, hingî, êdî pêde, bahsa serpêhatiyên Şahmaran jî dihata kirin. De ne, pir serpêhatiyên Şahmaran hebûn. Pir tişt wê jîn kiribûn. Gelek tişt û rewş hatibûna serê wê di jiyanê de. Ew serpêhatî û rewş hemû jî di civatên mîr de dihatina ser ziman. Civatên mîr civatên ku bi nîrx bûn. Ku di wir dihata ser ziman jî, pir birêz û mayînda dihata ser ziman. De ne, Şahamran, deh hezar salî jîn bûbû li jiyanê. Ji ber vê yekê pir dîrêj bahsa pir serpêhatiyên wê dihata kirin. Her serpêhatiya wê ji, ku bahsa wê dihata kirin, pir biêş dawiya wê dihat. Ji ber ku Şahmaran di nava mirovan de pir rastî bêbaxtiyan hatibû. Bi bêbaxtî pir tişt hatibûna serê wê. Li kê bawer kiribû, baweriya xwe anîbû, di dawiyê de bêbaxtiyak derketibû pêşiya wê. Ji ber vê yekê jî Şahmaran, êdî ji nava mirovan xwe dabû alîkî û xwe veşartibû. Êdî weke berê di nav mirovan de ne dima. Wê piştre jiyanaka xwe ya mazin û dirêj di bin ardê, li cihê ku wê cihana xwe têde avakiribû, di wir de bidest jiyana xwe kir. Weke mar êdî jiya bû. Ew ji xwe, şaha maran bû. Mar hemû pêve girêdayî bûn. Wê li wir, di bin ardê de, jiyanaka weke ye li ser ardê ji xwe re bi jiyana marî ava kir û tê de jîn bû. Mar jî, hingî, bi ziman bûn, weke mirovan diaxiftin. Bi ti kesekî ve ne didan. Her weha jiyanaka wan hebû. Şahmaran, lê car bi car xwe bi tememî dikira awayê marakê de û derdiket û li jiyanê dimeyîzend. Ji ber ku ew nêvî mirov bû, êdî destê wê jû bi tememî ji mirovan ne dibû. Deme ku derdikete derve jî, diçû mala ku jineke ku kurekî xwe jîn dibe û pir xizan bûn. Ew mal jî tenê çêlekeke wan hebû û pê dabara xwe dikrin. Şîrê ku jê dihildan, dikirina mast û difirotin û pê dabara xwe dikirin. Şahmaran ku diçû wir, wê hinekî ji wê şîrê malê vedixwar û ji dêla vexwarina xwe jî, her roj zêrek di cihê de dihişt û diçû. Jinek pîr ye xizan jî, ew mar dîtibû, lê wê hê nizanibû ku ew Şahmaran bixwe ya. Lê Şahmaran kiribû dilê xwe de ku qanciyekê bi wê jinê jî bike. Ev rewş weke demekê berdewam dike, û di demê de jî rewşe mala xizan pir xweş dibe. Piştre di dawiyêde, jin jî pê dihisêne ku ew Şahmaran e. Lê deme ku jin pê dihisêne, êdî xwe negirê û ji hinek mirovên din re jî rewşê têne ser ziman. Piştê ku ew dibêje, êdî Şahmaran jî pê dihisêhe ku wê jinê ji hineke din re ew gotiye û bahsa wê kiriya. Êdî Şahmaran nema diçê wir. Piştre bi qadarekê, êdî ew di cihê xwe de bi tenê dimêne û bîryara xwe dide ku êdî dernekeve ser ruyê ardê.
Piştre, ku ew mirov weha dibêje, êdî piştre key jî fermanê dide ku herin û xwe bigêhenine wî kurikê ku zilêm bahskiriye de. Deme ku dikin ku xwe bigihêninê de, wezirê key dibêje ku "wê çawa karibin ku wî nas bikin". Ew ji dibêje ku "li laşê wî meyîzênin, laşê wî jî weke yê maran bi pulpula". Piştre zilamê key bidest lêgerinê dikin, yên ku xwe digêhênine wan, li laşê wan dimeyîzênin. Piştre xwe digihênin Lokman. Ji ber ku ew li welatê maran "Marîstanê" maya, êdî ew jî weke wan bilaşpul bûya. Deme ku wî dibînin, êdî wî dibin û gelekî lê dixin, da ku cihê Şahmaran ji wan re bêje. Lê ew li ber xwe dide û cihê Şahmaran ji wan re nabêje. Piştre wezîr dihizrê ku wê bi wî awayî nikaribe ku wî bide axiftin û jê tiştekî fêr bibe. Piştre ew di serê xwe de planakê çêdike û piştre diçê cem wî, li cem wî hinekî bi zilamên ku lêxistine de jî dixayide û piştre wî dide berdan. Wezîr hizir dike ku Lokman herê, wê rast û rast herê û xaberê bide Şahmaran. Deme ku kurik derdikeve, êdî ew jî wilo dike û lez dike ku herê û xaberê bide Şahmaran, da qana xwe xilas bike. Ji bo ku herê û bêjiye de, lê diherihin diçê deve cihê ku ew têde ya. Lê deme ku ew ji qasrê derketiya ku ketiya rê de ku herê û Şahmaran bibîne, wezir zilamên xwe jî dana pay wî. Wezîr bi xwe jî di pay Şahmaran de ya. Ew ne ji kulê key û keça wî ketiya. Ji ber ku wî bihistiya ku zanebûna dinyayê hemû bi Şahmaran re ya. Haçiyê xwe bigihinê de, wê xwe bigihêne zanebûna dinyê hemû yî. Ew jî dixweze ku xwe bigihêne wê zanebûne wê. Deme ku ew te devê cihê ku ew têde ya, êdî di cih de zilamên key didine peşiya wî, dikevine hundur û Şahmaran digirin û dibine qasrê. Li wir dixwazin ku wê bikujin û di qazanên li ser agir de wê bi kelênin. Qazanekê aliyê serê wê têde û qazana din jî aliyê ji serî şunde, têde bi kelênin. Lê berî ku bê kuştin, kurik tê cem wê û ew jî ji kurik re diaxivê, dibêje "ti ji aliyê serê min, ti ji wir vexwa, ji ber ku ew bi jehra, ji ber ku te bêbaxtî li min kir". Kurik jî pir di rewşeke ne baş de ya. Ew jî dibêje bila. Wezîr jî li wan dihisêne. Lê Şahmaran tiştekî din jî gotiya. Gotiyê ku, aliyê min yê din, yê ji xwere pêde, haçiyê ku jê vexwe, wê gihê zanebûne dinyê û deman hemûkî. Piştre Şahmaran tê kuştin û di du qazanan de laşê wê tê kelendin, ku laşê wê dikelê, êdî kurik ji aliyê serê wê divexwe û wezîr ji aliyê xwere pêde. Piştre wezîr li cihê dimirê û kurik jî digihê zanebûne dinyê û deman hemûki.
Cihê ku Şahmaran lê Jîn bûya
Şahmaran, li ser cihê ku ew lê jîn bûya pir tişt têne vegotin. Lê Deme ku mirov li dîrok û vegotinên di nav xalkê de li wan dihisêne, mirov dibêne û têdigihê ku li dore Cizîra Botan û Nisêbînê wanderan jîn bûya. Di deme Medan de pir mazin hatiya ser ziman û di wê demê de jî nirxeke bi anîna wê ye ser ziman re, hatiya afirandin. Lê vegotina Şahmaran, bi kevnbûna xwe jî diçê berî demên Mîtanîyan, Hûriyan û Naîriyan wan. Di deme Mîtaniyan wan de, weke nirxeke pîroz hatiya vegotin. Mîtanî jî, li navênde wan Nêsîbîn û dore wê bû. Cihê wan haya bi Rihayê wan deran diçû. Li van herêman pir mazin hatiya vegotin. Piştî wan deman jî li van herêmen weke nirzeke pîroz hatiya vegotin. Li dore Nisêbîne, haya îro jî, di wê demê de çawa bû, wilo ya. Bi heman nêzîkatiyê nêzîkati tê kirin.
Hinek kevir û hinek nivîsên ku haya sadsala 20 min jî, ku li ser nivîs hebûn, li van herêman bi wêneyên Şahmaran de bûn. Piştre ew kevir jî ji van herêmen bi awayekê hatina windakirin. Lê li herême, ku bi kê re tê axiftin, li ser hebûn û nirxê Şahmaran axiftin tê kirin. Şahmrana çanda wê, li Nisêbîn, Cizîra Botan, û li dore bicih e. Li wanderan, heya îro jî, hê vegotinên ku ji wan demên berê mana, bi Şahmaran li ser zimanan e. Di nav xalkê de Nisêbîn ku Cizîra Botan jî di nav herême wê de, di nav xalkê de heyemên berê, weke "Welatê Şahmaran" jî hatiya bi nav kirin. Li Nisêbînê û Cizîre botan û li dore wan, heya sadsala 19 û 20 jî, ti malên ku bê wêneyên Şahmaran ne bûn. Di her civatên xalkê de wêneyên Şahmaran dihatina dalaqandin.