cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zimanê polonî
Alphabet
Alfabeya zimanê polonî ya îroyîn 35 tîp hene:
A, Ą, B, C, Ć, D, E, Ę, F, G, H, I, J, K, L, Ł, M, N, Ń, O, Ó, P, Q, R, S, Ś, T, U, V, W, X, Y, Z, Ź, Ż.
Ą, Ę, Ń û Y li serî wûşeyên de nen bikaranîn. Q, V û X têne di wûşeyên di zimanên biyanî de derbaza polonî de tên bikaranîn.
Kurdên Xorasanê
Kurdên Xorasanê, navê kurdên ku li parêzgehên Xorasana Bakur û Xorasana Rezewî li bakurê rojhilatê Îranê, li ser snorê Îran û Tirkmenistanê jiyan dikin. Li her du parêzgehên Xorasanê nêzîkî 696 gundên kurdên Xorasanê li herêmê hene.
Bi giranî li parêzgeha Xorasanê, Xorasana Rezewî û Gulistanê dijîn. Ew bi zaravaya kurmancî diaxivin û bi pirranî misilmanên şiî ne. Hejmara wan bi texmîneke nefermî digihêje 2 milyonan.
Erdnîgarî
Mezinahiya erdnigariya Xorasanê digihêje 64.144 km2. Çemê herî mezin yê herêmê Çemê Atrak e, ji berfa helandî ya çiyayên Hezar Mescîd pêk tê û diherike behra Kaspî.
Çiyayên sereke yên herêma Xorasanê ev in:
Dîroka bicihbûnê
Tê zanîn ku êlên kurd di dema Xanedana Safewî de, di nava salên 1598 û 1602 de li Xorasanê hatine bicihkirin. Di sedsala 16mîn de Xanedaniya Sefewî (Îranî) û Osmanî reqîbên hev bûn. Ji ber ku ev du împeratoriyên mezin bi hev re şerên dikirin, Kurd di nava Osmaniyên Sunnî û Sefewiyên şîî mabûn. Di şerê Xaldiranê yê sala 1514an de, şahê safawî li hemberî osmaniyan lê dide. Weke encama vî şerî, sînoreke tampon di nava împeratoriyên osmanî û ya farisî tê avakirin û bi vî rengî kurd di nava her du împeratoriyan de tên perçekirin. Bi vî havî ji 45.000'an zêdetir malbatên kurd ên şîî koçî împeraoriya sefewî dikin, lewra sedema koçkirinê jî bi giranî siyasî bû. Di dema Qacarê de ji Xorasana bakûr re digotin 'Kurdistan'.
Gava eşîrên kurd xwe li Xorasanê bi cih dikin şerên dijwar di navbera wan û gelên din de (tirkmen, ûzbêk, teter …) diqewimin. Ew ji welatê xwe 1500 - 2000 km dûr bin jî, axa beyanî bi ked û xebat ji xwe re kirin welat.
Armanca bicihkirina Kurdan li Xorasanê ev bû ku bila ew sînora împeratoriya farisî ji êrîşên ûzbêkî biparêzin, çimkî di sedsala 15emîn de kurd bi şervaniyê bi nav û deng bûn. Herwiha, encameke din a koçkirinê jî bêguman zeîfkirina hêza kurd li rojhilata navîn bû. Bi vî havî, kurd ji ber dilpakiya wan a li hemberî şahê Sefewî ji bo parastin û mijarên din ên împeratoriyê hatin bikaranîn.
Îro li Xorasanê nêzî 2 mîlyon kurd dijîn. Ji wan 60% li gundan, 35% li bajaran dijîn û 5% jî weke rêwend/koçber jiyana xwe derbas dikin. Pirraniya wan bi zaravayê kurmancî dipeyvin.
Gerez bê gotin ku kurdên Xorasanê, piştî ku li Xorasanê hatin bicihkirin, nêzî 415 sal ji Kurdistana mezin îzole mabûn. Rastebîniyek e ku heta sedsala 20an ti rêxistinên civakî, çandî û siyasî nehatine damezirandin. Gelek serok, zanyar û nivîskar hatine binpêkirin an jî kuştin.
Çand û huner
Mixabin ku di derbarê kurdên Xorasanê de mirov rastî gelek agahiyan nayê. Nivîs û agahiyên derheqê wan hebin jî, ew bi gelemperî bi zimanê farisî ango bi kurdiya erebî hatine nivîsandin. Lê di kilam û vîdeoyên Yelda Ebasî û Mohsen Mirzazadeh de, mirov dê nasbike ku kurdên Xorasanê çiqas xwedî li çand û hunera xwe derketine. Lewra meriv kare bibêje ku kurdên Xorasanê çiqas ji hêla erdnigariyê ve ji Kurdistanê dûr bibin jî, bi ziman, çand û hunera xwe pir nêzîkî Kurdistanê ne.
Bêguman, kurdên Xoresanê bi dengbêjên xwe bi nav û deng in. Muzîk û huner ji bo wan gelek girîng e, ji ber ku ew navnîşana nasnameya wan e.
Ji bo ku çand û hunera xwe biparêzinm kurdên Xorasanê her salê carek Cejna Çand û Hunera Kurdên Xorasanê pîroz dikin. Di van pîrozbahiyan de bi taybetî muzîk, cil û berg û helbestvanên Xorasanê tên pêşkêşkirin. Li gorî hin kurdologan, rênexistinbûyî û pêşneketina çand û hunera kurdên Xorasanê ji rewşa xirab a perwerdehî û aboriya herêmê tê. Heta demekê xwendevanên zaningehê kovarên bi navê Kurmanj û Dengê Kurmanc dimeşandin, û evya tenê weke xizmeteke mezin ji pêşxistina çand û hunera herêmê tê bi nav kirin.
Ziman
Kurdên Xorasanê, xeynî eşîrên Zend û Zengene yên ku bi zaravayên kurdî yên başûr diaxivin, seranser kurmancîaxiv in. Kurmanciya xorasanê her çiqas ji jêrzaravayên kurmancî yên ku li Kurdistanê têne axavtin cûda be jî, ji ber ku çend sedsalê îzole ye û di dervê pêvajoyên pêşveçûyîniyên rêzimanî û veguhirînên dengî yên kurmanciya Kurdistanê de maye, di nav xwe de gelekî homojen e. Pêwist e ku bê gotin, ferhengok û rêzimanê kurmanciya xorasanê kurdî ye, belê him ferhengoka wê him jî fonetîka we pir di bandora farisî û tirkmenî de maye. Heta bajariyên li Bocnûrdê û eşîrên Palûkanlû, Pehlevanlû, Topkanlû, Qereçorlû, Qerebaşlû hwd. dev ji kurdî berdane û tenê tirkmenî, li çend gundên Qûçanê jî tenê bi farsiya rajî (farsiya gundiyan), diaxivin.
Çend mînak ji zaravayê êlên Amerlû û Zaferanlû û beranberiyên wan di diyalektcografiya kurmancî de.
Cil û berg
Jinên kurdên Xorasanê bi karên honandinê, çirpandinê û boyaxkirinê cil û bergên xwe bi destan çêdikin. Cil û bergên jinên Xorasanê bi gelemperî ji sê perçeyan pêk tê: Kofî, keras û şalwerê jinan.
Kofî ji qedîfê tê çêkirin, serê jinan digire û rengê xwe bi gelemperî sor, kesk ango xemriyî ye. Herwiha, kofiyên jinan bi gelek diravên simî tê xemilandin. Taybetiyeke kofiyê ev e ku, bi diravên xwe yên lêkirî dengeke rîtmîk derdixe, yê ku bi meşîna jinê derdikeve holê. Keras xwediyê berstikeke fireh e. Keras û kofî bi heman rengê tê lêkirin.
Dawet û lîstik
Mıxabin him li bajar him jî li gundan ji kevneşopî, cil û bergên otantîk dûrketinek tê dîtin. Encameke vê rastebîniyê ev e ku cil û bergên gelêrî di jiyana rojane de êdî pir naye li xwe kirin Lîstin û gowendgirtina kurmancan li Xorasanê bi çend cûre lîstikan pêk tê ku hinek ji wan ev in: Yek qerse, Du qerse, Sê qerse, Şeş Qerse, Diyanzdeh Qerse, Enarekî, Hengê Xanan û hwd.
Êl û eşîr
Eşîr û qebîlên (tayife) kurdan ên li Xorasanê li heft êlan belav dibin. Ên xwedî hejmarên balkeş êlên Çemişgezeg (Zaferanlû) û Şadlû ne. Her wiha çend êlên din jî, ên hejmara wan bi tewayî encax qasê hejmara êlên Çemişgezeg û Şadlû ye, li herêmê dijîn.
Li gor hin gotinan (wek ên siyasetmedar Qilijdaroxlû) kurdên Dersimê yên kurmancîaxêv bi eslê xwe tirokmanên Xorasanê ne. Bêguman, meriv nikare gelemperî kirineke wiha bike. Bi derbasbûyîna demê zewacên di nava etnîkên herêmê çêbûne, lewra hin eşîrên din ên Xorasanê hene bi eslê xwe kurd in, lê bi zimanê farisî an jî tirkomanî diaxivin.
Navdarên kurdên Xorasanê
Hinek ji serok û navdarên kurdên Xorasanê:
Hunermend
Hunermendên navdar ên Xorasanê
Giyagezk
Giyagezk, gezik an gezgezk riwekek e ji cinsê Urtica. 30-45 cureyên vê riwekê bikulîlk hene.
Belbari
Belbari, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Jimare 1 (Province No. 1) de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 31 hezar 647 kes hatiye hejmartin
Mohr (navçe)
Mohr yek ji navçeyên parêzgeha Farsê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Mohr e.
Çavak
Çavak, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Şemlik
Şemlik  gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Marcilly-sur-Eure
Marcilly-sur-Eure, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Gizgin
Gizgin, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Wawan
Wawan, gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Wawan 146 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 842 e.
Bergholz, Mecklenburg-Vorpommern
Bergholz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Zimanên lehî
Zimanên lehî yek bin kategorîyeke zimanên Slaviya rojavayî ye.
Facebook
Facebook (lêvkirina wê bi kurdî: feysbûk) pêgehekê înternêtî yê torbendiya civakî ye ko kompaniyay kesokî ya Facebook Inc. xudana wê ye. Ji meha Îlona 2006ê ra kesên temenê wan ji 13 salan zêdetir be û e-posteyeka wan hebe, dikarin pişikdariye di vê tora civakî da bikin. Karberên fêsbûkê dikarin hevalan ji xwe ra peyda bikin û peyaman ji wan ra bihinêrin. Ew herweha dikarin profayla xwe nû bikin û hevalên xwe ji wan nûkirinan haydar bikin. Bi ser vê ra,karber dikarin pişikdariyê di wan torbendan da bikin ko ji aliyê cihê wan yê karî, an dibistanên wan ve dihên rêkêxistn.
Damezrînerê Facebookê Mark Zuckerberg e. Li destpêkê Facebook tenê jibo xwîndinkarên Zanîngeha Harvardê bû. Damezrînerê facebookê hêj ciwane wê temenê de xwedî yê bîlyon dolara bûye
Chavroches
Chavroches, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
São Paulo
São Paulo ; yek bajarekî mezin a Brezîlê ye û herwiha paytexta Parêzgeha São Paulo yê li başurê rojhilata welatê Brezîlê ye. Rûbera bajarî 1.523.000 kîlometirên duca ye. Hêşeta bajarî nêzî 11 milyon kesan e. Bi vî awayî, São Paulo li nîvgoka rojavayî bajarê sêyê ji aliyê hêşetê ye.
Tilîper
Tilîper (tilîperr) an sexes cureyek riwek e ku li hemîsfera bakur (Ewropa, Asya û bakurê Amerîkayê) tê dîtin.
Sêpinat
Sêpnat  gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye. Li vî gundî bendavek heye û masî di vê bendavê de dijîn.
Qerenaw, Şiwan
Qerenaw, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Neyrîz (navçe)
Neyrîz yek ji navçeyên parêzgeha Farsê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Neyrîz e.
31ê gulanê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Simrishamn
Simrishamn bajarekî parêzgeha Skåne Län li başûrê Swêdê ye.
Yoliqnilû Cedîd
Yoliqnilû Cedîd gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Ceyda
Ceyda, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Kupu
Kupu, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Kelale (navçe)
Kelale yek ji navçeyên parêzgeha Gulistanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Kelale ye.
Şerbê
Şerbê    gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Kibaşînê
Kibêşînê yek ji gundên parêzgeha Efrînê, navçeya Şêrewa ya Başûr Rojavaya Kurdistanê ye. Kevneşopên gund bi dema Roman û Bîzantînê ve girêdidin.
Gund biçûk e û piraniya xelkê gund "yên ji gund barnekirin" ji demek kevin de kar û barê şivantî û gavantiyê bi kar tînin û yên bare bajarê Helebê kirin bi xwandinê ketin. Tevahiya gund ji eşîr a Şêrewa ne.
Serjimartina xelkê gund
Gelê Gund 953 kes e, jimar a gelê gund di sal a 2005an de hatiye jimartin.
Bilindayiya gund ser avê 545 mitre ye; ferehiya gund jî 258 hiktar e.
Şêx Hebib
Şêx Hebib gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Blankensee, Uecker-Randow
Blankensee şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Kersanê
Kersanê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Yûzbaş Kendî
Yûzbaş Kendî gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bouzonville-aux-Bois
Bouzonville-aux-Bois, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Hacîbeyrem
Hacîbeyrem, navê gundekî li herêma Gogsiyê, navçeya Qereyaziyê ye.
Hecîbeyrem berê 60 salî ji alîye kurê Şêx Seîd, Şêx Elî Riza ve hatiye kirîn û di nav milkiyeta malbata Şêx Seîd daye. Ji malbata Şêx Seîd kes di gund de namîne, xelkê gundî, erdên wan bi sîstema mirêbatîye dixebitînin.
Martagny
Martagny, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Wergêll
Wergêll, gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Wergêll 79 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 423 e.
Fîlîp, Dukê Edinburghê
Prens Fîlîp, Dukê Edinburghê (navê rastî Fîlîp, Mîrzayê Yewnan û Danîmarkayê, - 9ê nîsana 2021), hevserê keybanûya Brîtanî Elizabeth II ji sala 1947 û mîrzayê Brîtanî ji sala 1957. Ji sala 1947an pê de dikeve nav malbata Mountbattenan de.
Qawirme
Qawirme, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Mizûrî Bala
Mizûrî Bala an Mizûrî jorî beşeke li eşîreta Mizûrî di keve devera Barazan, dikevite ser sinorê parêzgeha Hewlêr. Mizûrî Bala ji 47 gundan pêk tê û yek ji heft eşîrên Barzane. Ji sala 1890 wek nahiye hate sazkirin û navenda wê li Şêrwan Mezin hate danîn, û niha bi nihiya Şêrwan Mezin dihê nasandin. Pêndro yek ji gundên herî mezine li eşîra Mizûrî Bala.
2ê hezîranê
Jidayikbûn
1972 – Wentworth Miller, lîstikvan, fîlmnamenivîs û  modelekî amerîkî ku li Keyaniya Yekbûyî  hatiye cîhanê
Centre-Val de Loire
Centre-Val de Loire (bi kurdî tê wateya navend an jî herêma navendî) yek ji herêmên Fransayê ye. Ew ji Departmenên Cher, Eure-et-Loir, Indre-et-Loire, Loir-et-Cher, Indre û Loiret pêk tê. Ew xwediyê 39.151 km² rûerd e û 2 505 000 kes li ser axên wê gorî hejmerên 2006an dijîne. Serbajara wêyê Orléans e.
Seîd abad xoy
Seîd abad gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Kenê Gewrkê
Kenê Gewrkê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Chazemais
Chazemais, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Kilxûns
Kilxûns, Kilxons, gundekî bi ser navçeya Xarta parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Çanda Zarzî
Çanda Zarzî, çanda arkeolojîk a paleolîtîk (dema kevirên kevin)a dereng û mezolîtîk e. Ev çand dest bi girava mixara gundekê kurd Zarzî kiriye , cihê gundê Zarzî 50 km li bakurê-rojhilatê bajarê Silêmanî ye.
Galîkeş (navçe)
Galîkeş yek ji navçeyên parêzgeha Gulistanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Galîkeş e.
Şerê mezhebî yê Sûriyê
Şerê mezhebî yê Sûriyê, piştî ku şerê li Sûrîyê destpê kir, ket rojevê de. Bi teybetî li ser Tirkiye, Katar û Suudi Arabiya re li ser sunnitiyê re piştgirî ji şervanên li Sûrîyê hat kirin. Rejima ku li ser kar a, bi temenê xwe re Şîî ya. Bi wê re jî, li ser temenê sunnitiyekê tirkiye Katar û Suudi Arabiya li dijî wê bidest rêxistinê kirin. Bi vê yekê re, weke ku şerê di nava du mezheban de bê, rewş derket li holê.
Îran jî, weke welatekî Şîî li rex rejima Asad sekinî. Bi wê re jî, bi tememî rewş û dîmenê şerê mezhebî hat afirandin. Hin komên tirkmen jî, tirkiyê bi rêxistin kirin û xwest ku bişêne bi ser herêmên kurdan de. Koma ku jê re dihat gotin "castel Candil", komeka tirkmen bû û tirkiyê li dijî kurdên rojavayê kurdistanê bi rêxistin kiribû.
Kêf
Şabûn/Kêf
Hest hêza pêderxistina tiştên razber û nedîtî yên ku bi sehekan tên zanîn e.[1]
Di psîkolojiyê de behsa hesteyên bingehî tên kirin. Ji wan yek jî kêf/şabûn e. Şabûn halekî derûnî yî mirove û hestekê ji hestên bingehîn ên mirov û giyanewer e. Hemû mirov xwedî wê hestê ne û tunebûna wê kêmasiyek mezin e. Bi xwe sedemek nexweşiyên derûnî xerakirina wê hestê ye.
Mîna henû halên derûnî tarîfkirina hesta şabûnê jî weqas asan nîne. Di wî warî de curecur peyîv/kelîme û biwêj hene. Her çiqas di axaftina rojane de pir caran va biwêjana di cîhên hevûdin de bên gotin jî carna di navbera wan de hinek cudatîyên giring jî derdikevin holê. Şabûn ji vê hestê re bê gotin jî gor eşkerekirin û domandina wê cure bi cure biwêjin din jî hene. Hinek ji wan: Kêf, zewq, şabûn, kêfxweş, bikêf, şênahî, şahînî, dilxweş, dilşad, hezkirin, eşq, evîn û hwd. Va biwêjana ji hevûdin re pêwendîdar bin jî her tim nayên bi maneyekê / wateyekê.
Di dema şabûnê de mirov bi ken e, dilxweşîya wî bi her hal û hereketên wî re xwe aşîkar dike. Carna bi tebessûm, bi ken an jî qêrînek bi kêf xwe aşîkar dike. Şabûna mirov ji rûyê mirov tê dîtin, masûlekên li ber çavan û li dora devê mirov sist û rehet dibin.
Di derheqê vê hestê de curecur gotin û raman hatine bilêvkirin. Gor hinekan ew di hawirên/nêvengên bi maddî re girêdayî ne. Gor hinekan jî ew di yên bi manevî re girêdayî ne. Hênek jî ji bona jîyanek dilşad him hawirên/nêvengên maddî, him jî yên manevî pêvist dibînin. Mirovên ku jîyanek bi dilşadî didomînin xwe di jîyana xwe de azad jî hîs dikin.
Di Quranê de ji Xwedê û pêxamberên Wî hezkirin şert e û îbadet e. Di tesavufê de eşq girîng e û her tişt ji bona eşqa îlahî ye. Di Încîlê de şabûn bi Xwedê re mîna çavkanîya jîyanê tê tarîfkirin. Filosof û helbestvanê Elman Friedrich Schiller şabûnê mîna unsûrek ji Xwedê dibînê, ku hêza domandina jîyanê ye. Fîlosofê grek/yunan Epîkûr şabûnê armanca jîyanê ya herî mezin dibîne. Erîh Fromm şênahî û şabûnê ji hevûdin cuda dibîne. Gor wî şênahî kêfa kurtdomî ye, şabûn ku hesta mirov ji xwe dihesî ye. Şabûn mîna unsûrek jîyanê li hember şênahîyê ye. Jîyana şabûn ji halê/rewşa xwe memnûn bûn e. Şênahî kêfa ku di demek kin de ji ber sedemekî derdikeve ortê û dû re derbaz dibe ye. Şênahî gor Fromm unsûrek civatên ku xwe ji kêf û zewqê re berdan e.
Di jîyanê de qasî sedemên mirov ji pê xemgîn dibe sedemên mirov ji pê şa dibe jî hene. Jîyan di navbera wan de diçe û tê. Her dem şabûn nemumkîn e, lê bê şabûnê jî jîyan nayê kişandim.
1. Umîd Demîrhan (2007). Ferhenga destî. Sewad, Bazîd.
http://de.wikipedia.org/wiki/Freude
http://tr.wikipedia.org/wiki/Sevin%C3%A7
http://tr.wikipedia.org/wiki/Mutluluk
http://tr.wikipedia.org/wiki/A%C5%9Fk
http://rojaneya-min.blogspot.de/2013/04/ez-u-ziman_29.html
Sera
Sera, gundekî girêdayî navçeya Amedê Hênê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Kristianstad
Kristianstad (wek Kriḧansta bixwîne) bajarekî parêzgeha Skåne Län li başûrê Swêdê ye.
Colin Morgan
Colin Morgan (jdb. 1ê kanûna paşîn 1986 li Armagh, Îrlendaya Bakur) lîstikvanekî brîtani ye.
Colin Morgan diçû li Akademiya Muzîk û Drama ya Keyaniya Skot û li ku ew  2007an de  perwendîşa xwe kir.
Di sala 2007an de ew li ser Old Vic Theatre de bîter bû û di adaptsyona Pedro Almodóvar All About My Mother rola Esteban dilîst. Her wiha ew di Young Vic Theatre  di adapsyona DBC Pierre Vernon God Little de dilîst. Di sala 2008an de ew di şanonameya şanonivîs Thomas Babe bi sernav  A Prayer for My Daughte de dilîst.
Colin Morgan di gelek rêzefîlman de berrol dilîst wek mînak The Catherine Tate Show( di sala 2007an)  an jî  Doctor Who( di sala 2008an ). Di sala 2008an de ew di rêzefîlma Merlin di rola Merlin  de serlîstikvaniya xwe ya yekemîn dilîst. Di sala 2010an de ew di Fîlma Island dilîst ku li ser pirtûka Jane Rogers binyatkirî ye.
Xelat
Xelat û Berandamî
Ûçbilax, Melekan
Ûçbilax gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Brandenburg
Brandenburg (Sorbiya jêrin: Bramborska, Sorbî: Braniborska) yek ji herêmên Almanya dikeve bakurê rojavaya Almanya. Paytexta wê Potsdam e. Brandenburg li rojhilat bi Polonya, li başur bi Saksonya, li rojava bi Saksonya-Anhalt û Saksonya Jêrîn, li bakur bi Mecklenburg-Vorpommerntê sînor dare û yek ji herêmên bajarî Berlîn jî di navenda Brandenburg de dimîn e.
Berlin û Brandenburg ve tev yek ji navçeyên Almanyayê girîngê metropol navçeya Berlin pêk tînin. Pîvanên herêmeyê bakur-başûrî 291 km, rojava-rojhilatî jî 244 km ye.
Hêza aştiyê li Sûriyê
Hêza aştiyê li Sûrîyê, di destpêka şerê li Sûrîyê de (2011), NY´ê biryar da ku hêzeka aştiyê bişêne Sûriyê. Di dema ku ew hêza aştiyê hat şandin, hingî li Sûriyê agirbest di rojavayê de bû. Ew hêz, wê çavdarî li pêvajoya agirbestê bikira. Lê piştre ku hat dîtin ku agirbest xirabû û herdû alî jî lê guhdar nakin û bi hev re şer dikin, êdî wê ew hêz jî bi şûn de hat kişandin. Piştre jî, ket rojevê de ku hêzeka aştiyê ji nû ve were şandin.
Silamet
Silamet  gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Devrimci Karargah
Devrimci Karargâh (ku. biryargeha/baregeha şoreşger) navê rêxitineke îllegal a romiyan (tirk) e. Derbarê vê rêxistinê de kêm agahî hene lewra sala 2005ê navê wê hat bihîstin û bi salan jî ti çalakiyeke wê nehat bihîstin. Navê rêxistinê di darizandinên Ergenekonê de herwiha derbas dibe.
Marksîst - Lenînîst e yan kemalîst?
Medya û çapemeniya tirk vê rêxistinê wekî marksîst-lenînîst didin nasandin û îdia dikin têkiliyên wê bi PKKê re hene. Wêneyên mîlîtanekî vê komê hatin belavkirin ku di nava refên HPGê de wergirtiye. Ev mîlîtan di êrîşeke polîsan de jiyana xwe jidest da. Gorî gelekan ev rêxistineke xeyalî ye, girêdayî eniya kemalîst û dewleta kûr e û heger ew pêwîstî pê bibinîn bikartînin an komekê din dertînin.
Kêla
Kêla, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Chemilly, Allier
Chemilly, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Silik
Silik  gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Martainville, Eure
Martainville, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Merlin
Merlin (dikar be nav ji walesî tê: Myrddin ), navê nêrengekî navdartirînê efsanewî ji dorhêla  çanda welatên rojavayî ye.
Şayesandina herî tê nasîn ku derbarê Merlin de ye  Historiya Regum Britanniae ( Dîroka Keyên Brîtanyayê ) ye di ku kesên dîrokî û efsanewî tevlihev dibîn û ji aliye Geoffreyê Monmouthî ve hatiye nivîsandin. Geoffrey kesekî bi navê Merlin Ambrosius ( bi walesî Merlin Emrys ) afirand û dîroka şervanê romayî-britanî Ambrosius Aurelianus  û çîrokên keşeyekî serket bi navê   Myrddin Wyllt (Medrlinus Caledonensis) û  ku pêwendiya  bi Key Arthur tune bû, tevlihev kir. Wezîfeya esil ya Merlin lê ku Arthur biparêze. Meriv gotegot dike ku Merlin Stonehenge ê jî çêkir.
Çavkanî
https://tr.m.wikipedia.org/wiki/Merlin
Mînûdeşt (navçe)
Mînûdeşt yek ji navçeyên parêzgeha Gulistanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Mînûdeşt e.
Batelt
Batelt, gundekî girêdayî navçeya Amedê Hênê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Şikestûn
Şikestûn  gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye. Ev gund jî bêtir bi strana "çemo çemê şikestûnê tê nasîn". Gorî gotinan di sala 78-79an de leşker digirin ser vî gundî. û gelek şervanên pkkê jî li vî gundî bûne. Piştî şerê çend rojan him ji aliyê şervanên pkkê û him jî ji aliyê leşkeran ve windahiyên gelekî mezin çêdibin. Di vî şerî de 3 şervanên pkk ê şehîd dikevin û 3 leşker jî tê kuştin. Navê şervanên PKK ê ev in. Selman, Cemal û Kemal.
Boock
Boock şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Tûraxay
Tûraxay gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
3ê hezîranê
Jidayikbûn
1986 – Rafael Nadal, tenîsvanê spanî
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Commanas
Commanas, gundekî girêdayî navçeya Amedê Hênê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Siltok
Siltok  gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Wellîw
Wellîw, gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Îbrahîm Xelîl
Îbrahîm Xelîl (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Ibrahim Khalil, z. 5ê gulana 2000, Hesîçe, Sûrî) strannivîs û stranbêjekî kurd e.
Jînenîgarî
Îbrahîm Xelîl di 5ê gulana 2000î de li Hesîçe li Rojavayê kurdistanê di malbateke muzîkjenan de ji dayik bûye. Wî di 9 saliya xwe de gavên xwe yên muzîkê yên herî pêşî avêtin. Di 11 saliya xwe de li Dibistaneke muzîkî ya li Hesîçeyê[Kîjan?] dest bi xwendina muzîkê dike.
Albûm
Îbrahîm Xelîl di sala 2012an de yekemîn vîdyoya xwe ya muzîkê bi navê "Beje beje" derxist. Dûv re herdû stranên "Heyo" û "Bivinm" derxistin. Wî ji stranbêjên weke Jangir Broyan û Arthur Safoyan re jî stran nivîsandine.
Şêwazeyên wî ya muzîkê cûrbicûr in, ku tê de balladên pop û her weha muzîka gelêrî ya kevneşopa êzdiyan jî dibêje.
Kêl Îbo
Kêl Îbo, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Kalmar
Kalmar bajar û navenda parêzgeha Kalmar (Kalmar Län) li başûr-rojhilatê Swêdê ye. Yek ji bajarên herî giring ên herêma Smålandê ye.
Rêxistina Neteweyî ya Berxwedana Azerbaycanê
Rêxistina Neteweyî ya Berxwedana Azerbaycanê (bi farisî: تشکیلات مقاومت ملی آذربایجان, bi azerî: Azərbaycan Milli Dirəniş Təşkilatı) rêxistineke medenî ye li Azerbaycanê Îranê ku li sala 2006ê hatiye ava kirin. Ev rêxistine bi awayeke veşartî xebatên xwe dike û navê endamên xwe yên li Îranê vedişêre. Dixwaze ji Îranê azad dewleteke azerî ava bikin. Li Enqere û Vaşîngtonê şaxên vê rêxistinê hene.
Goma Bekira
Goma Bekira, gundekî girêdayî navçeya Amedê Hênê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Eskin
Eskin, gundekî girêdayî navçeya Amedê Hênê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Glasow (Vorpommern)
Glasow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Simaqî
Simaqî   gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Yaxan
Yaxan, bajarokekî girêdaye Avnîkê ye. Bajarok di kêleka çemê Erez da ye. Li ser navbera Pasîna Jêr û Xinûsê da ye. Pira dîrokî ya bi navê Pira Çoban li Yaxanê ye. Xelkê Yaxanê hemû kurd in, ji eşîra Cemaldînan e. Hejmara rûniştvanên Yaxanê 2.787 kes e.
Azadşehr (navçe)
Azadşehr yek ji navçeyên parêzgeha Gulistanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Azadşehr e.
Kirtipur
Kirtipur, bajarekî welatê Nepalê ye û li herêma Bagmati Pradesh cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê Kirtipurê 65 hezar 602 kes hatiye hejmartin
Rêxistina Gel û Neteweyên Bêtemsîl
Rêxistina Gel û Neteweyên Bêtemsîl (bi îngilîzî: Unrepresented Nations and Peoples Organization; kurtî: UNPO) rêxistineke navneteweyî ye ku gel û neteweyên netemsîlkirî bi ser asta Neteweyên Yekgirtî de temsîl dike. Di sala 1991ê de hat avakirin.
Zanîngeha Qerewîyîn
Zanîngeha Qerewîyîn (bi Erebî: جامعة القرويين, bi Inglîzî: University of Al-Karaouine) kevintirîn zanîngeha cîhanê ye ko hêşta bi berdewamî ava ye. Ev zanîngeh li sala 859ê zayînî li bajarê Fas li Mexribê hatiye avakirin.
Tûrçî
Tûrçî gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bouzy-la-Forêt
Bouzy-la-Forêt, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Chevagnes
Chevagnes, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Eşkanî xwarê
Eşkanî xwarê, gundekî gundistana ئالانa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Eşkanî xwarê 5 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 19 e.
Ramyan (navçe)
Ramyan yek ji navçeyên parêzgeha Gulistanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Ramyan e.
Söderköping
Söderköping bajarekî parêzgeha Östergötlands Län li rojhilatê Swêdê ye.
Kamer Genç
Kamer Genç (jdb. li gundê Remedana Dêrsimê - m. 2016 Stembol) siyasetmedarekî tirk e. Di partiyên cuda de polîtîka kiriye, bi salan e parlamenterê Dêrsimê yê meclîsa tirk e. Niha jî parlamenterê CHPê ye.
Sala 1966an zanîngehê bidawî dike, li Çewlîgê karmendiyê dike. Heman salê wî digirin şuraya dewletê (Danıştay). 1974-1976 li Parîsê ye. Sala 1980î dawî didin karê wê yê di şurya dewletê de. Sala 1981ê wî digirin meclîsa şêwirmendiyê ya cûntayê (derbeya ). Di bin siya eskeran de xebatê dike. 1983-1987 amojgarê darayiyê ye.
Heya îro jî parlamenterê Dersimê ye. Sala 1967an marî bûye (zewiciye) û du zarokên wî hene. Genç bi polemîkên xwe yên siyasî, berevaniya kemalîzmê, dijberiya daxwazên kurdan tê nasîn.
1ê hezîranê
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)
Grambow, Uecker-Randow
Grambow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Kombret
Kombret (Combretum) çîneke riwekên famîleya kombretan (Combretaceae) e. Hin cureyên wê hişk nabin, her heşîn dimînin heya riziyan. Riwekeke zilî ye, hin cureyên wê devî ne. Li Kurdistanê digihên an na, ne diyar e. Bi qasî 250 cureyên kombretê hene. Li herêmên tropîk û subtropîk cihwar in.
Sîstematîk
Çîna Combretum sala 1758'ê ji aliyê Pehr Löfling ve di Iter Hispanicum, r. 308'ê de bo cara pêşîn hatiye binavkirin. Navên din: Aetia Adans., Bureava Baill., Cacoucia Aubl., Calopyxis Tul., Campylochiton Welw. ex Hiern, Campylogyne Welw. ex Hemsl., Chrysostachys Pohl, Cristaria Sonn., Embryogonia Blume, Forsgardia Vell., Gonocarpus Ham., Grislea L., Hambergera Scop., Kleinia Crantz, Physopodium Desv., Poivrea Comm. ex Thouars, Schousboea Willd., Seguiera Rchb. ex Oliv., Sheadendron G.Bertol., Sphalanthus Jack, Udani Adans. in.
Çîna Combretum ji sê bineçînan pêk tê:
Çîna Combretum 250 cureyan dihewîne. Li vir ji wan hinek hatine rêzkirin:
Şirîfbaba
Şirîfbaba  gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Keferdelê Jêrîn
Keferdelê Jêrîn, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Sindelî
Sindelî, gundekî bi ser navçeya Xarta parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Tepe Îsmaîlabad
Tepe Îsmaîlabad gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Gurên Boz
Gurên Boz (bi romî: Bozkurtlar, ji aligiran re Bozkurtçular) komeke terorê ye ku endamên partiya rastradîkal MHPê û ji komeleya bi heman navê re dibêjin. MHP („Milliyetçi Hareket Partisi - Partiya bizava neteweperwer“), sala 1961'ê ji aliyê Alparslan Türkeş ve tê damezirandin.
Endamên vê bizavê xwe wekî Ülkücüler - Mengîweran/Îdealîstan binav dikin. Rêxistina vê tevgerê ya ciwanan Ülkücü Gençlik („ciwanên îdealîst“) e.
Bingeha Gurên Boz
Gorî efsaneya Romayiyan bi navê Romulus, Paulus du şervanan bingeha Romayê avêtine û romayî ji wan herdu zilaman in. Van herdu zilam sêwî mane, bê dê û bav jiyane. Guran ew xwedîkirine. Şîrê dêleguran xwarine, wisa li jiyanê mane.
Efsaneyeke Çeçenan gurê dişibîne gelê Çeçen. Li ser ala Çeçenistanê ya neteweyî jî gur heye. Heger gur rûniştî be, gelê çeçen di aramî û aşitiyê de ye. Heger gur li ser piyan be û bizûre roja şer e, divê gelê çeçen cîhanê bihecînin. Hin îdia hene ku Alparslan Türkeş ev sîmbola gurê ji çeçenan girtiye, lewra malbata wî de bingeheke qefqazî heye. Ango dibêjin Türkeş di malbatê ev efsane bihîstiye, dema MHPê dadimezirîne jî vê sîmbolê werdigire.
"Kök böri"
MHPyî bi xwe van îdîayan napejirînin, bingeha gurên boz li Asyaya Navîn di zimanên altayî de digerin. Dibêjin di zimanê altayî de Kök Böri heye, di wateya „gurên şînboz an esmanî“ de ye. Di dîroka tirkên asyayî de cihê gur heye lê ya îro tê bikaranîn ji aliyê Türkeş ve hatiye vedîtin.
Bîrdozî
Armanca vê bizavê yekîtiya gelên tirk, avakirina dewleta yekgirtî ye. Ji deryaya Adriyatîk, Balkan heya Çînê welatê tirkan binav dikin ku ev herwiha bi navê pantirkîzm tê zanîn. Divê tirkên Anatoliyayê pêşengiyê bikin, Tirkiye piştgiriyê bide tirkên navenda Asyayê.
Gurên boz wekî dijmin an dijber cihû, xiristiyan, PKK, kurd, ereb, ermenî, yewnan, komûnîzm, siyonîzm, Vatîkanê dibînin.
Li Tirkiye, Azerbaycan, Îraq, Kîpros, Bulgaristan, Bosna û Herzegovîna û welatên rojavayê Ewropayê komele, weqf, rojname, kovarên wan hene.
Silava Gurên Boz
Destên xwe yên rastê didin jor û bêçiya gustîlê û ya navîn didin ser a serî. Ango bi destên xwe serê gurê çêdikin. Ev silava han giregirê MHPê Necdet Sevinç derxistiye.
Yekîneyên çekdarî û paramîlîtar
Bi texmînî heya niha zêdetirî 100.000 salar (komando) perwerde kirine. Ev yekîne ji sala 1968'ê ve li dijî kurd, elewî û çepgiran hatine bikaranîn. Bi îdiaya Faruk Şen a di pirtûka bi navê ''Türkei. Land und Leute.'' (München 1986, r. 110) de, komandoyên Gurên Boz kujeriyên profesyonel kirine, siyasetmedar, ronakbîr kujtine.
Sonda Ülkücüyan
„Son bi Xwedê, Quran, welat, alê be. Şehîd û xaziyê min bawer bin. Wekî ciwanên tirkê Ülkücü (îdealîst), dê têkoşîna me ya dijî kapîtalîzm, faşîzm û bi her awayê emperyalîzmê bidome. Têkoşîna me heya neferê, bêhna, dilopa xwînê ya dawî be. Têkoşîna me heya Tirkiyeya neteweperwer, Tûranê ye. Wekî ciwanên tirkên Ülkücü, bêzar nabin, nakevin (nahedimin, têk naçin), dê biserkevin, biserkevin, biserkevin. Xwedê tirk biparêzê, berz bike. Amîn.“
Keşk
Ji dan, pûjan û mastê tê çêkirin. Li hin deveran îsot, biharbêhn (biharat) û pîvazê jî tevlî dikin. Di nav hev de tên strandin û wan gorî daxwazê wekî kufteyan radixin ber tavê bo ziwakirinê. Pîrranî li ser pûngê tê raxistin. Keşka herî bitehm a Gurgum, Sêwas û Melediyê ye.
Li Îranê sebzeyan jî dixinê. Bo mînak keşkê bademyan, bacanêreşka kelandî yan pijandî tevlî dikin. Pirranî bo zivistanê tê çêkirin. Mixabin ji ber ku li hin deveran bi navên cuda tên navandin, tevlîheviyekê heye.
Li Serhed û gelek herêman bêjeya keşk kêm an nayê bikaranîn û danê spî jî naxin navê. Li herêma Tolhildanê (Meledî, Gurgum, Dîlok) ji danê spî ye û jê re jî dibêjin keşk.
Gîza Wilatî
Gîza Wilatî,  Gûza Wilatî, an Gîzê yan jî Gûzê, gundekî bi ser navçeya Mêrgesor a parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye, yek ji gundên eşîra Mizûrî Bala ye. .
Hayri Başbuğ
Hayri Başbuğ (jdb. 1958, li Hênê, Diyarbekir ), nivîskar, lêkolîner û yek ji endamên payebilind ên MHPê û pêşengê veqetandina zareveyên kurdî jî hevûdu û projekta zazaya ye.
Projeya wî
Pirtûkên wî ji aliye dewletê ve tên pêşniyazkirin. Li pirtûkxaneyên hemî dibistanên Tirkiyê û li girtîgehan pirtûkên wî hene. Ew di pirtûkê xwe de berê tirkbûna kurmanc û dimiliyan diparast lê di sala 1984ê ku li Bakurê Kurdistanê şerê çekdarî yê PKKê destpêkir, ji nişka ve projekta veqetandina dimiliyan ji kurmancan îlan kir. Hin kesên alîgirê projekta "Zazaistan" in, wî wekî "serokê neteweyî yê nemir" dinirxînin û rêzgirtina wî dikin. Hin ji wan kesan jî wî wekî "kesê ku bi Ebubekir Pamukçu re dixebitî û karên baş dikir lê paşê hatiye dîtin ku peyayê dewletê bûye" bi nav dikin. Di vê projektê de navê Ebubekir Pamukçu, Sedat Bucak, Mahmut Yıldırım (Yeşil) û hwd jî derbas dibin.
Masatoshi Koshiba
Masatoshi Koshiba (bilêvkirina bi kurdî: Masatoşî Koşîba, japonî: 小柴 昌俊, Koshiba Masatoshi; * 19ê îlonê 1926 li Toyohaşî, Aîxî, Japon) fîzîknasekî japonî ye. Sala 2002î bi tevî Raymond Davis Jr. û Riccardo Giacconi Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Jînenîgarî
Li zanîngeha Tokyo pewerde dîtiye. Piştî bidawîkirinê di sala 1951î de dest bi perwerdeya bilind dike. Sala 1953î zanîngeha xwe diguherîne û diçe zanîngeha Rochester a li New York. Sala 1955î doktoriya xwe li ser angaşta xwe ya fenomenên tîrêjên kozmîk digire.
Sala 1970î li zanîngeha Tokyo dibe profesor. Sala 1987î bo demekê li zanîngeha Hamburgê dersdariyê dike.
Xebat û girîngî
Di nava salên 1950-1960î de li ser tîrêjên kozmîk ên xwedî enerjiyên mezin in radiweste. Li ser bandora wan a jorînên atmosferê lêkolînan dike. Salên 1970î de bala xwe berdide myon û neutrînofîzîkê. Gelek lêkolîn û bipêşxistinên wî yên derbarê fîzîka parçeyan de hene.
4ê hezîranê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)
Mélicourt
Mélicourt, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Zanîngeha Elezherê
Zanîngeha Ezher an jî Zanîngeha Elezher (bi erebî: جامعة الأزهر الشريف) zanîngeha herî pêşîn ya Misirê ye û navdartirîn zanîngeha Îslamî li cîhanê ye. Ev zanîngeh piştî Zanîngeha Qerewiyîn li Mexribê kevintirîn zanîngeha cîhanê ye ko hêşta berdewam e.
Dîrok
Zanîngeha Ezherê bi destê xelîfeyên Fatimî ko li sala 909ê heta 1171ê zayînî li bakurê Afrîkayê hukim dikir hat ava kirin. Fatimiyan bajarê Qahîreyê wekî paytextê xwe avakir û zanîngeh jî wekî pişkeka girêdayî bi mizgevta wê damezirand.
Mizgevt li sala 969ê hat avakirin û medrese ya ko paştir bû zanîngeha Ezher li sala 988ê zayînî hat avakirin. Xwîndina li Zanîngehê li meha Remezanê, beranberî meha çirya pêşîn ya sala 975ê bi dersdêriya miftiyê mezin Ebûlhesen Elî kurê Neimanî bi pirtûka bi navê el-Îxtîsar (anko Kurtahî) li ser şerîetê Şîatiyê dest pêbû. Paştir, dema desthilatdariya Şîeyan li wan deran nema, Ezher bû zanîngeheka Sunî û heta evro jî her wesa ye.
Navê wê
Ezher bi erebî bi ramana herî geşbûyî ye. Heye ko ev nav ji ber hîvî ya fatimiyan bi berdewamiya geşbûn û pêşdaçûna wê bûye. Heye jî ko ev nav ji ber navê Fatîmaya dota pêxemberê Îslamê Mihemed hatibit hilbijartin.
Seyfi Cengiz
Seyfi Cengiz lêkolîner, siyasetmedar û nivîskarekî ji Dêrsim e. Pirranî li ser bingeha Dêrsîmiyan, ziman, çand û dîroka wan radiweste û hin teoriyan pêşkêş dike.
Gorî Cengiz, kirmanckî zaraveyekî zimanê Kurdî  ye û Dêrsim bi taybetiyên xwe yên dîrokî cihekê otonom e. Navê cografyayê wekî Kirmanciye yan Dêrsim binav dike û pêdivî bi rêxistineke taybet bo Dêrsimê têdikoşe dibîne. Hin kesên Zazakî diaxivin wî wekî serokê Dêrsimê binavdikin.
Chezelle
Chezelle, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Norrköping
Norrköping bajarekî parêzgeha Östergötlands Län li rojhilatê Swêdê ye. Çemê Motala Ström di Norrköpingê ve diherike û dikeve Deryaya Baltîk.
Liu Yifei
Liu Yifei (jdb. 25ê Tebax, 1987, Wuhan) aktrîseke çînî ye.
Tazêkend Şêyxol Êslam
Tazêkend Şêyxol Êslam gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Sûbatan
Sûbatan  gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Qincikê
Qincikê, gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê ye.
Başok
Başok, başîq , başû, başe an waşe (Accipiter nisus), cureyekî Firindeyên dirende yên rojger ên biçûk in ku ji cinsê bazan (Accipiter) û ji famîleya baziyan (Accipiteridae) e.
Belavbûna erdnîgarî
Başok li parzemînên Asya, Afrîka û Ewropayê têne dîtin. Li gorî taksonomiya wan başok di demsala zivistanê de serdana çar parçeyên Kurdistanê dikin.
Şayes
Rengê beşên banî yên başokê nêr hêşîn û boz û yê beşên binî pirtqalî û xêzdar in. Rengê başokê mê û çêlikan qehweyî û qehweyiya wan xêzdar e li beşên binî. Bi qasî 25% laşê başokên mê ji yên nêr girstir in. Giraniya başokên nêr di navbera 110-146 g e û giraniyê yên mê nêzî 185-342 g e. Dirêjiya yên nêr bê baskan di navbera 29-34 cm û dirêjiya yên mê bê baskan di navbera 35-41 cm ye. Dirêjiya baskên nêran di navbera 59-64 cm û yê mêyan bi qasî 67-80 cm ye. Serên başokan biçûk e û baskên wan kurt in ku bi dûvikên dirêj gihandî ne bi şêweyekî çar goşeyan ser banî van dûvîkan.
Nêçîrkirin û xwarin
Başok Firindeyekî dirende û goştxwer e. Başok nêçîra balindeyên daristanan ên weke cîq, koterî, beytik û gelek din dike. Lê başok dikare balindeyên girs û girantir bikuje. Başok dikare mêş û mûr, guhandarên biçûk, bejavok, candek an laşê rawirên mirî û xijendeyên wekî mar û qirtîşan bixwe.
Eşkanî serê
Eşkanî serê, gundekî gundistana ئالانa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Eşkanî serê 24 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 89 e.
Hûrik
Hûrik, gundekî girêdayî navçeya Amedê Hênê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Bhadrapur
Bhadrapur, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Jimare 1 (Province No. 1) cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 50 hezar 249 kes hatiye hejmartin
Kefer Zîtê
Kefer Zîtê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye. Malbata e tur bi nas li gundê Kefer Zîte Malbata Kalo ye.
Franche-Comté
Franche-Comté yek ji herêmên Fransayê ye. Ew ji Départementên Doubs (25), Jura (39), Haute-Saône (70) û Territoire-de-Belfort (90) pêk tê. Sînorên wê herêmê nêzî 230 km. bi Swîsre re hene. Ew sînora bi çiyayên Jura tê diyar kirin. Ew navbera herêmên Alsace û Champagne-Ardenne, bi rojava bi Burgund û başûr bi Rhône-Alpes tê sînor kirin.
Dîrok
Li herêma Franche-Comté bi Koçên Qoma re gelê Burgundan bi şûn bûn. Ew heta wê çaxê, dorê sala 534an, di destên Keyaniya Frenkan de bû. Paşê ew keta destên Keyaniya Burgundan. Ew di sala 1033an de jî derbaza Împeratoriya Romê ya Pîroz.
Kilora çavbelek
Kilora çavbelek cure kilorek ji pêjgeha kurd e. Ji ber ku wekî Fesalî (kilor)ê ji pelhevîrka pêçandî ye û bi têkelên xwe ve piştî pijandinê dişibe çavan, ev nav girtiye. Li rojhilatê Kurdistanê û hin deverên Bakurê Kurdistanê tê xwarin. Ev binavkirin a serhediyan e.
Krackow
Krackow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Biradost (eşîr)
Biradost, eşîreteka kevina kurda ye dikeve ser sêgoşeya Hekarî, Hewlêr û Urmiyê.
Derno
Derno, gundekî girêdayî navçeya Amedê Hênê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
5ê hezîranê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)
Gorgan (navçe)
Gorgan yek ji navçeyên parêzgeha Gulistanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Gurgan e.
5ê hezîranê
Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)
Cejn û salveger
Roja Jîngehê ya Cîhanê
Parxana Mêrdînê
Parxana Mêrdînê, xwarina parsûyê ya Mêrdînê, ji koma xwarinên quşxaneyê yên bigoşt e. Di pêjgeha kurd de parsû cihekê taybet digire. Li parêzgehên Amed, Mêrdîn, Mûş, Semsûr, Riha, Sêrtê wekî xwarineke dîlanê tê çêkirin. Li deşta Rewanê, rojhilatê Kurdistanê jî navdar e.
Çêkirin
Heya baş keliya, goşt çirr bû, bikelînin (3-6 saet, gorî agirê).
Nyköping
Nyköping bajar û navenda parêzgeha Södermanland (Södermanlands län) ya Swêdê ye.
Chézy, Allier
Chézy, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Tazêkend Xankendî
Tazêkend Xankendî gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Cadê
Cadê (1946: Cadde; ), gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Elazar Shach
Elazar Menachem Men Shach (1 kanûna paşîn 1899 - 2 çiriya paşîn 2001) rabiyekî navdar ê ultraortodoks bû ku ji destpêka salên 1970an heta mirina xwe serokatiya ortodoksên lîtvak ên nehasîdî kir. Wî wekî serokê encûmena Moetzes Gedolei HaTorah û wekî yek ji sê hevdekanên Yeşîvaya Ponevezhê li Bnei Brak, li gel Shmuel Rozovsky û Dovid Povarsky kar kir. Ji ber cudahî wî yên bi serokatiya hasîdî ya partiya siyasî Agudat Yisrael re, bi Ovadia Yosef re hevalbendî kir û pê re partiya Shas di sala 1984an de damezrand.
Kefer Şîlê
Kefer Şîlê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Elazar Shach
Piştre, di sala 1988an de, Shach bi tundî Ovadia Yosef rexne kir û ragihand ku "Sefaradim hêj ji bo postên serokatiyê ne amade ne" û paşê partiya siyasî Degel HaTorah ku nûnertiya lîtvakiyan (misnagdim) li Knesseta Îsraêlê dike damezrand.
Galerî
<Gallery> דגל_התורה_בבית_הרב_שך.jpg|Rabbi Shach (yê duyem ji çepê) di civîna pêşîn a Encumena Rûspiyên Tewratê ya Degal HaTorah, 1989 Tomb_of_Rabbi_Elazar_Shach.JPG|Gora Rabî Shech li Bnei Brak </Gallery>
Languedoc-Roussillon
Languedoc-Roussillon ([bixwîne: Langedoc Xusîyo], bi oksîtanî: Lengadòc-Rosselhon, katalonî: Llenguadoc-Rosselló [bixwîne: Lyêngwadok-Rûselyo]) yek ji herêmên Fransayê li başûra Fransayê dikeve ye.
Heramî
Heramî, anku Ḧeramî, gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.
Languedoc-Roussillon
Ew ji Départementên Aude, Gard, Hérault û Pyrénées-Orientales ê ko li beravên Deryaya Navîn dirêj dibin û departmanta Lozère ko li hindira Fransayê dimê pêk tê ye.
Heramî
Heramî gundekî kevn e, di seyahatnameya Çelebî de nave wî derbas dibe.
Nifusê Heramiyê 1041 e. Dewleta romî hinek tirkên Anatolyaya Navîn di gund de cîhkiriye. Gundî bi pirranî kurd in, belê kurdî naaxavin, asîmîle bûne û romîkî diaxivin.
Languedoc-Roussillon
Ew ji xakekê ko 27.376 km2 şûn digire û li ser 2 548 000 kes dîjî pêk tê. Serbajarê wê Montpellier e.
Gel û ziman
Herêma Languedoc (bi oksîtanî: Lengadòc) dîrokî di perçeyên ko zimanaxivên oksîtanî li ser dijîn dimê, herêma Roussillon (bi katalanî: Rosselló) jî di perçeyên ko zimanaxivên katalonî li ser dijîn dimê. Zimanê fermî, nola gîşk derên Fransayê, fransî ye. Ew zimanaxivin oksîtanî û katalonî bi piranî zimanê xwe jibîrkirine. Dîsa jî herdu ziman xwediyê statuya taybetî ne û ewna di dibîstanan de gorî hilbijartinê têne hîn kirin û xwendin.
Binawê, Alan
Binawê, gundekî gundistana ئالانa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Binawê 20 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 77 e.
Wêjeya zimanê pehlevî
Wêjeya zimanê pehlevî yan jî wêjeya farisiya navîn ji wêjeya bi zimanê pehlevî, ku zimanê fermî yê sasaniyan bû, re têt gotin. Zimanê pehlevî û wêjeya wî gelek di bin bandora baweriya zerdeştî û pirtûka wê ya pîroz avesta de maye.
Wêjeya pehlevî
Tekstên bi zimanê pehlevî hatine nivîsîn ji aliyê mijarên xwe ve ji sê beşan pêk tên.
Wergerra evista bi pehlevî
Di dewra sasaniyan de evista tê wergerandinî zimanê pehlevî. Ji van wergeran re zend-avesta tê gotin.
Nivîsên li ser babetên dînî
Ji bilî zend-evistayê, pirtûkên derbareyî dîtinên dînê zerdeştî yên ku derheqê mijarên mîna afirandina cîhanê, cejnên dînî, karûbarên ayînî û hwd. de hatine nivîsîn jî hene.
Nivîsên nedînî
Di vî qismî de nivîsên mîna yadîgarî, helbest, ferhengên pehlevî û hwd. hene.
Şerîet
Şerîet, ku wek qanûna îslamî jî tê zanîn, "tevahiya hemû pîvanên olî û qanûnî, mekanîzmayên dîtina pîvan û qaîdeyên şîrovekirina Îslamê" dihewîne. Ew ji fermanên olî yên Îslamê hatiye wergirtin û li ser bingeha pirtûkên pîroz ên Îslamê, bi taybetî Quran û Hedîsê ye. Di vê pergala qanûnî de, Xwedayek yekta (Allah) wekî qanûndanerê herî bilind tê hesibandin (شارع tê wateya "destpêk"). Qanûna wî di Quranê de bingeha wehya xwedayî ye. Lêbelê, Şerîet ne pergalek dadrêsî ya kodkirî, neguhêrbar e, bêtir "komek rêzik e ku her gav diguhezîne".
Şerîet gelek aliyên jiyanê ji siyaset, aborî, bazirganî, zewac, jiyana kesane û bi kurtî hemî aliyên jiyana mirovan vedigire. Di Îslamê de rêbazên dînî anko mezheb li goreyê şerîetî hatine dabêşkirin. Di mezhebê sunnî da çar şerîetên cida hene: Henefî, Malikî, Şafiî û Henbelî. Di Şîatiyê da jî şerîetê ji hemiyan belavtir Ceferî ye.
Hin kiryarên şerîeta klasîk binpêkirinên giran ên mafên mirovan hene. Bo nimûne; Li ser bingeha şerîatê, mirov dikare bi heretik, murted (an bi gunehkar re, bi sivikayî gotinê) û etîketên bi vî rengî werin tawanbar kirin, û ew dikarin heta mirinê werin cezakirin.
Serdê
Serdê, gundekî bi ser navçeya Hênê ya Diyarbekirê ve ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Serdê gundekî gelek kevn û dîrokî ye. Berî Mîladê navê gund Newzerk (Newzerg) bûye û piştre Serder gotine. Di serdema me de jî navê wî Serdê ye. Sê mezrayên serdê hene: Koçeran, Goma Hesen Begê û Goma Xelîl Begê. Serdê 9 km ji navenda Hênê dûr e. Hejmara xaniyan 38 e û ya şêniyan 229 e. Ji zû ve li gund dibistan û nexweşxaneyek hebû. Ji ber şerê van 15-20 salên dawî nexweşxane û dibistan herdu jî girtî ne. Ajel xwedî dikin, çandiniyê dikin. Gundekî avî ye. Ji bin çiyayê Serdê aveke gurr û gurt derdikeve. Çend aş li ber vê avê digerin û bexçeyên Serdê bi nav û deng in. Sebze û rez gelek in. Petêx û qawindên Serdê li herêma Amedê bi nav û deng in. Serdî bi kurmancî dipeyivin û bi dimilkî jî dizanin. Di dema ferman û kuştina ermeniyan de, li çiyayê pişt Serdê şikefteke bi nav û deng hebûye. Ew şikeft wek bîra ji kevir a bêbinî ye. Dewletê ermeniyan ji herêmên Licê û Hênê qefle bi qefle birine ser wê şikeftê û kuştine. Laşên wan avêtine bin wê şikefta kûr û qerqez.
Di dema şerê Şêx Seîd de Serdê roleke mezin û girîng lîstiye. Şêx Seîd bi xwe li Serdê maye, civîn û planên xwe yên ji bo Hêne û li Licê li wir girtine.
Partiya Tevgera Neteweparêz
Milliyetçi Hareket Partisi (Partiya Tevgera Neteweparêz) (MHP), partiyeke nijadperest, rastgir yê tund û ultra-neteweperest yê Tirkiyê ye. Damezrêner û îdolê vê partiyê Alparslan Türkeş e. Înkarkirina hebûna gelê kurd û dijberiya kurdan ji bo vê partiyê nêrîneke girîng e.