cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hisamedînê Bedlîsî
Hisamedînê Bedlîsî zanayekê navdarê kurd û bavê Îdrîsê Bedlîsî bû. Li ser jiyana wî gelek tişt nahên zanîn. Lê ji pirtûkên ko wî nivîsîne dihêt zanîn ko zanayekê pirrxwenda bûye û şehrezayê zanistên serdema xwe bûye. Tefsîr anko şiroveyeka Quranê bi navê wî heye ko li dora salên 900ê mişextî anko 1494-1495ê piştî zayînê hatiye nivîsîn. Ew tefsîr bi rastî nîşana zanabûna wî ye.
Belmont-sur-Rance
Belmont-sur-Rance, komuneke departementa Aveyrona li başûrê Fransayê ye.
Hisamedînê Bedlîsî
Ew di zimanên erebî, farisî û kurdî da desthil bûye.
Jînenîgar
Tiştekê zêde li ser jiyana wî nahêt zanîn, lê wesa dîyar e ko hema ji zû ve gehiştiye terîqeta nûrbexşiye ya sofiyan. Terîqeta nûrbexşiye bi xwe jî tayekê terîqeta kubrewiyeyê bû ko Necmedînê Kubra serkêşê wê ye. Wesa dihêt bawerkirin ko Hisamedînê Bedlîsî li destpêkê mirîdê Mehmedê Nûrbexş bûye û paşî bûye cêgirê wî. Hisamedîn li sala 900ê mişextî anko 1494-1495ê piştî zayînê miriye û li bajarê Bedlîsê hatiye veşartin.
Letonya
Letonya an jî Komara Letonyayê (fermî bi letonî Latvijas Republika, lîvonî Leţmō Vabāmō) welateke li Bakurê Ewropayê ye. Letonya ew yek ji welatên baltîk (Estonya, Letonya, Lîtvanya). Paytexta Letonyayê Rîga ye.
Erdnîgarî
Çemên mezin ên Letonyayê ev in: Daugava, Gauja, Venta û Lielupe. Gola wê ya herî mezin Rāznas e.
Gel
Li Letonya bi gelemperî zimanên letonî û rûsî tên axaftin. Letonî zimanê dewletê yê welêt e û zimanê lîvonî li hin deveran zimanek fermî ye.
Li Letonyeyê 62% letonî, 27% rûsî, 3% belarûsî, 2% ûkraynî û polandî dijîn.
Dînên Letonyayê
Derbarê ayîna gelê Letonyayê de 80% xiristiyan (2011: protestan 35%, katolîk 24%, ortodoks 19%) ne; 19% ateîst û agnostîk in.
Werziş
Li Letonyayê werzişa herî giring hokeya ser cemedê û basketbol in. Fûtbol û tenîs jî giring in.
Terekeme
Terekeme navê berekê ku li Kurdistan, Tirkiye, Îran, Gurcistan, Daxistan û Ûkraynayê dijîn. Li Bakurê Kurdistanê li hin gundên Erdêxan, Qers, Sêwas, Kop û Xinûsê dimînin. Ji wan re qerepapax jî dibêjin. Osmanî û dûgela Tirk terekeme kom bi kom anîne li Kurdistanê bi cih kirine. Xwestine nîfûsa kurd li Kurdistanê kem bikin. Di salên 80´î û 90´î de efxan, azeriyên Îranê hwd jî anîne li Kurdistanê bi cih kirine. Ev etnopolîtîkaya dûgela Tirk hêj berdewam e.
Li ser peyva terekeme û bingeha vê berê gelek gengeşî û nîqaş hene. Gorî dîroka Tirkiyeyê ya fermî terekeme yek ji berên tirk ên qefqazî ye û di dema selcûqî û osmaniyan da bûne misilman. Lê wekî tê zanîn ti bawerî bi dîroka fermî ya Komara Tirkiyeyê nabe. Hin terekeme xwe ne bingeh-tirk lê qefqazî dihesibînin. Ji bo vê nêrina xwe jî çand, zargotin û peyvên nehatine pişavtin nîşan didin ku bi rastî jî bi pirranî dişibin qefqaziyan.
Hinek dîroknas jî dibêjin terekeme ji Erebistana Siûdî hatine û eşîreke koçber a ereban e. Gorî îdîaya wan di dema belavbûna ola îslamê ya li Kurdistan û Anatoliyayê de hin eşîrên ereban ji Mekeya Erebistana Saûdî hatine bicihbûn. Terak-î Mekke (kesên Meke terikîne) an terakîme hatiye gotin ji wan re û ev peyv wiha çêbûye. Ji bo vê îdîayê jî henbelîbûna terekemeyan, salnameyên osmaniyan hwd nîşan didin. Terekeme heya demên dawî ya osmaniyan bi pirranî mezheba henbelî dihebiyan. Bi bandora senteza Tirk-Îslamê vegeriyane mezheba henefî. Hêj jî henbelî hene.
Dîroknasên Ûris qerepapax an terekeme, kesên ji Îran û Qefqazê hatine û li herêma Aleksandropol, Akhaltsike û herêma Gurcistanê Akhalkalakiyê bicihbûne re dibêjin. Hinek terekeme ji xwe re dibêjin terkekeme.
Dîroka fermî ya dûgela Tirk, wekî tê zanîn kê li Tirkeyeyê dijî dike Tirk û dibêje ew jî bera tirkên Oxiz hatiye. Bi pirranî terekemeyan bi azeriyan ve girê dide. Mixabin azerî bi xwe jî terekemeyan ji xwe nahesibînin û wan napejirînin. Bi sedan pêkenok û çîrokên azeriyan ên ku terekemeyan biçûk dixîne hene.
!!
‼ (cot nîşana bangok) van tiştan diyar dike: Karakter ‼ di pergala Microsoft Windowsê bi kmbînasyona ALT+19 yan piştî pêlkirin û bişkoja ALTê bikî, destê xwe li ser bihêle û pê li hejmarên 1 û 9 an li dû hev bike.
Gulîsoyî
Gulîsoyî gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 42 kes (6 malbat) bûn.
Port Alberni
Port Alberni, bajarekî herêma Kolumbiya Brîtanîya Kanadayê yê.
Heldrungen
Heldrungen, bajarekî navçeya (Landkreis) Kyffhäuserkreisê li herêma Turîngiyaya Almanyayê ye.
France24
France 24 toreyeka televizyonî ya navneteweyî ya nûçeyan ya hukmeta Fransayê ye. Ew li 6ê kanûna paşîn ya sala 2006ê hat damezirandin û bi rêya têleyan û heyvokan, bi zimanên fransî, ingilîzî, spanî û erebî weşanê dike.
Girêdanên Derve
Malpera fermî ya televiyona France24ê: http://www.france24.com/en/ Official website
March, Breisgau
March şaredariyeke navçeya Breisgau-Hochschwarzwaldê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Mîrgeho
Mîrgeho, gundekî girêdayê navçeya Qerqelî ya Wanê ye.
Denver
Denver [] ji sala 1876î virde paytextê federedewleta DYAyê Colorado (DYA) ye.
Li rojhilata çiyayên Rocky Mountains dikeve. Denver herwekî navenda parêzgeha bi heman navî ye. Li bajêr 556.835 kes dijî. Li parêzgeha wê jî 2.600.000 kes.
Zilek (çûk)
Zilek (Acrocephalus), hinek cûreyên çûkên kêzxwur û Fîkar ku di nava zilan de dijîn.Çûknî gelek biçûk in.Rengên wan axilbe kahlên(rengavêtî) rengê qehwe ne.Di nava nêr û mêyên wan de cihêtiyek grîng ji aliyê rengan ve tune ye.Bi perîdank,maşot û kurmikên li derdora çiravan xwe xwedî dikin.
Elita Löfblad
Elita Löfblad, bi rastî Helita Mariam Löfblad Letelier, di 16ê tebaxê 1980an de ji dayik bûye, modelek berê ya tazî û lîstikvana wêneguhêzê-ya rastiyê ya swêdî ye. Di sala 2002an de ew di kovara amerîkî Playboy de derket û beşdarî vîdyoyek Playboyê bû. Wê her wiha di fîlmeke pornografîk a nerm a bi sernavê  «Toy Soldiers Exposed» de lîst.
Löfblad di kovarên swêdî yên mêran Slitz û Moore Magazine de jî cih xûya bû.
Löfblad di sala 2007 de dest bi karê terapîsta çermê kir.
Du xwişkên Löfblad hene, yek jê mezintir û yek jê piçûktir, û li Blackeberg (Bromma) li bakurê Stockholmê mezin bûye.
Oberuckersee
Oberuckersee şaredariyeke navçeya (Landkreis) Uckermark li Brandenburg, Almanyayê ye.
5
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Kurdsat
Kurdsat televîzyoneke kurdî ya esmanî ye. Di 1ê kanûna paşîn sala 2000an dest bi weşanê kir. Ji Başûrê Kurdistanê rojane 24 saetan weşanê dike û navenda wê li bajarê Silêmaniyê ye. Zimanê sereke ya kanalê kurdî ye her wiha bi zimanên erebî, farisî, inglîzî û tirkî jî bernameyan pêşkêş dike. Kurdsat kanalekî nêzîkê YNKê ye. Slogana Kurdsatê "Kurdsat dengê hemûyan e – Kurdsat rengê kurdan e" ye.
Diha Kevn
Dih an jî Diha Kevn gundekî ku bi ser navçeya Diha Sêrtê ve girêdayî ye.
Gombed, Somabiradost
Gombed, Somabiradost gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 761 kes (138 malbat) bûn.
Mux
Mux (muẍ), magû, magî, zanyar, ayinzan û rahîbên zerdeştiyan e. Bi taybetî ji rahîbên mediyan re digotine. Magû herwiha navê tebeqeyeke oldar û serdest a mediyan bû. Rahibên din ên Zerdeştiyê jî hene, wekî mobed, karder. Bawermend bi zanîn, ked û başiya xwe di nava Zerdeştiyê de bipêş ve diçû.
Bêjeya magû, magî ango sêhr, zanîna zirav û kûr, ji formeke gelek kevn a îndoîranî tê, ku di wateya "karîn-kanîn, milk, alîkarî" de ye. Gorî zanistên rojavayî magû çîna serdest, xwedîmilk bû û peyv jî li statûya wan dihat.
Avesta, ango pirtûka pîroz a Zerdeştiyan bi îraniya kevn a serdemê hatibû nivîsîn. Di Avestayê de bêje tenê yek car derbas dibe ew jî wekî moẍû tibîş (moghu.tbish) e û bi wateya "bi Mogû (magû) re dijminîkirin" e.
Di nivîsên Bêstûnê de, wekî magûş hatiye bikaranîn. Qeydên grekîya kevnd de μάγος - mágos, pirhejmar μάγοι - magoî ye. Grekiyan him pesnê Magûyan dane, him jî ew wekî mirovên bêdîn ên rîtûalên dikin dane nasandin. Herwiha tomarkirinên grekiyan de magoyî wekî navê êleke Mediyan jî derbas dibe.
Niederdürenbach
Niederdürenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Mux
Magû, magî, derbasê ewropayiyan jî bûye. Bêjeya magos, magus, ango sêhr, majîk ji vir tê. Magic, magisch ûêd. Bêjeya mobed jî dibêjin ji magu-padê tê. Tê wateya bavê, hostayê rahîban, paşçûyê Magûyan. Magû, qekî macûsî, mecûsî derbasê ereban bûye. Eraban bo Zerdeştiyan Macûsî, Mecûsî digotin û hêj jî bikartînin. Tê zanîn dengê "g" di erebî de dibe "c".
Lenzkirch
Lenzkirch şaredariyeke navçeya Breisgau-Hochschwarzwaldê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Taicang
Taicang, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Jiangsuyê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2011an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 947.000 kesî
Zimanê kurdî li gora Şerefxan
Zimanê kurdî li gora Şeref Xan:
Di warê lehceyên kurdî de kevintirîn çavkanî, Şerefnameya Şerefxanê Bedlîsî e. Seref Xan di vê esera xwe de wiha dinivîse.
"Eşîr û civakên Kurdan, ji alî ziman, adet û rewşa civakî ve bi ser çar beşan de dabeş dibe:
Heger, em vê tesbîta Şeref Xan nehesibînin, lêkolînên li ser lehceyên kurdî heta nîvê pêşîn ê vê sedsala me, di esasî de ji alî biyaniyan ve hatine kirin. Di vê meselê de takeîstisna, ew broşura Mele Mehmûdê Bazîdî ye ku di 1858`an de ji bo Aleksander Jaba; konsolosê Rûsya Qeyserî yê Erzurûmê amade kiribû û ji ferhenga Sêwa Hekarî û ya Rewendî ya hevberkirî pêk hatibû. Mele Mehmûdê Bazîdî, di destpêka vê broşurê de, berî ku ji alî rêzimanî ve li ser hin xalan raweste, dide diyarkirin ku zimanê Kurdî jî ji ber ferqîtiyên herêmî û eşîrî xwediyê lehceyên cuda ye. "mesela" dibêje,
Mele Mehmûdê Bazîdî di vê xebata xwe de, Kurdî bi navê Kurmancî bi nav dike, wek lehce jî behsa navê Botan, Hekarî û Rewendî dike û di ferhenga xwe ya hevberkirî de jî şêweyên Hekarî û Rewendî hevberî hev dike.
G. Givrinliyê ku di salên 1836-1837`an de çend meqale li ser ziman û etnografya Kurdan belav kirin, zimanê Kurdî, bi navê Kurdiya jorîn û ya jêrîn dike du beş. Li gor Givrimlî Kurdiya jorîn ji Mukrî, Hekarî, Şikakî û Bayezîdî, Kurdiya jêrîn jî ji Lurrî, Gelhurrî, Lekî pêk tê. (5) Peter Lench jî di xebata xwe ya bi navê "Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nardchöldaer", (Petersburg, 1857-1858) de zimanê Kurdî bi ser lehceyên Kurmancî, Kelhurî, û Lurî dabeş dike. (6) Yek ji wan lêkolînerên zimanê Kurdî; Oskar Mann, Kurdî bi navê Kurdiya Rojava, ya Rojhilat û ya Başûr dike sê beş. Ely Bannister Soane, di esera xwe ya bi navê "Grammar of Kurmanji or Kurdish Language" (London, Luzak and Company, 1913) de zimanê Kurdî, beşî bi ser sê lehceyan kiriye û ji her du lehceyên pêşîn re gotiye lehceyên bingehîn. Dabeşkirina Soaneyî wiha ye:
Waldmohr
Waldmohr şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Grünow
Grünow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Uckermark li Brandenburg, Almanyayê ye.
Stanislav Parnicky
11. Nisan 1945 li bajare (Piešťany)a Slovakia hatiye diniyaye.
Derhinêr, sênarîst û dramaturg.
Li akadîmiya VŠMU derhêneriî xwend. pisti ku xwendin qedand di Teatra SNP li bajarê Martine a duvre di televisiona slovakia de xebiti.Li wer gelek rezexulek derxist hole. Yek ji serkeftitiren kare we ev bu(Straty a nálezy) winda u diti.Kurik ji maiera, xefk, sekir, li ser mêran, zinan û zarokan, Kára tev kule, Sleeping beuty.Prinsesa razaiy. Hespen li ser betone. Stanislav Parnicky yek ji wan mirovan bu ku Fakulta derhênanniya filman li Akadêmiya sinema li Ceskoslovakia-Bratislva ava kir u bibu yekemin dekana we. Di sala 1988 filme wî Posta basur xelata yekemin a Cekoslovakia stand-a ku bi nave xelata karkera ye.
Ji filmên wî:
ji sla 1995 heta 2009 bi dehan rêzexulekê televizîonê cêkiriye. Yek ji mezintrin derhinêren cekoslovakia berê ye.
Zimanê kurdî li gora Kemal Fûad
Dr. Kemal Fuad ku li ser edeb û zimanê Kurdî xebatên wî yên hêja hene, zimanê Kurdî dabeşî lehce û şêweyên jêrîn dike:
Dr. Kemal Fûad bi rexnegirî dibêje ku wê lehceya ku ez jê re Lehceya Başûr dibêjim hin kes wê bi navê Lurrî bi nav dikin. Ew tenê wan lehceyên ku li Loristana Mezin tên axaftin wek lehceyên Lurr qebûl dike û wan wek lehceyên Kurdî qebûl nake. Dr. Kemal Fûad rexne li wê yekê digire ku çima ji hin lehceyên ku di hin çavkaniyan de wek Lurrê Piçûk derbas dibin ji wan re Lurrî tê gotin. Ew wan di nav lehceyên Kurdiya Başûr de dihesibîne (19).
Nûrbexşiye
Nûrbexşiye, anku terîqeta nûrbexşiyeyê, terîqeteke sofîyan e ko mirîdên Mehmedê Nûrbexş damezirînerê wê terîqetê ne. Ev terîqet bi xwe tayek ji tayên terîqeta kubrewiyeyê ye ko damezirînerê wê Necmedînê Kubra ye.
Hisênelîkendiyê Ecam
Hisênelîkendiya Ecam, navê yek ji gundên Gundistana Yolagaldî li Bexşa Navendîa Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Nûrbexşiye
Mehmedê Nûrbexş yek ji şagirdên Ishaqê Xetlanî bû û di baweriyên dînî yên xwe da jî şîe bû. Mehmed Kerîmê Xurasanî di pirtûka xwe ya bi navê el-Tenbîhat el-celiye fî keşf el-esrar el-batiniye da behsa wê nake ko Mehmedê Nûrbexş mirîdê Necmedînê Kubra bûbe. Lê dema behsa wan 14 an 16 terîqetan dike ko mirîdên Meirûfê Kerxî ne, navê terîqeta nûrbexşiyeyê jî diîne. Paştir, Mehmedê Nûrbexş xwe wekî îmam Mehdî daniyasîn. Li goreyê Daîret ul-mearifê farsî ya Xulamhisênê Musahibî ji ber vê, nûrbexşiye jî wekî cewriye û qizilbaşan li pey meremên siyasî bûn. Ew her weha dibêje ko baweriya wan têkhileyek bû ji baweriyên sunniyan û şîetiyê. Bi ser wê ra, bi sedema xurbûna sefewiyan li Îranê wan nekarî gelek bi pêş bikevin. Lê li derveyî Îranê, nemaz li Keşmîrê belav bûn.
Tîmus
Rijênê tîmus an jî tîmus endama koendama lîmfê ye û alikariya bergiriya laş dike. Ji bilî vî, tîmus hormon jî berhem dike, loma tîmus wek endamekî koendama korrijên (hormon) jî tê hesîbandin. Şiklê tîmusê dişibe pelên zembûrê(awîşen) loma navê xwe ji vî riwekê (Thymus vulgaris) girtiye.
Zimanê kurdî li gora Ziya Gökalp
Zimanê kurdî li gora Ziya Gökalp:
Tîmus
Ciyê tîmusê
Tîmus, li hêla jorê sîng, di navbera pişikan de cih digire. Li paşiya tîmusê kevanê şahxwînber (bi inglîzî: aortic arch) li pêşiya tîmusê jî hestiyê sîngê  heye. Li jêrê tîmusê de dil heye. Beşa laş a tîmus tê de cih bûye, wekî “medîastînum” tê navkirin.
Pêkhateya tîmusê
Tîmus ji du beşên sereke pêk tê; pişka (lob) çepê û pişka rastê. Pişkên tîmusê bi xaşeye dorpêçî ne. Li binê xaşê de tûkil û kiroka tîmusê heye. Xaşe ji bestereşaneyê pêk tê û pişkên tîmusê diparêzê. Li hin beşên tîmusê de xaşe xwe dirêjî nav tîmusê dike ev niçikên xaşeyê yên di nav tîmusê, wekî trabekul (trabecula) tê navkirin. Trabekul pişkên tîmusê dabeş dike û pişkên hê hûriktir (lobul) çê dibin. Endama tîmus bi serekî ji xaneyên epîtelî (rûkeşexane), lîmfosît( Xaneyên lîmfê) û şaneya çewrî pêk tê.
Zimanê kurdî li gora Ziya Gökalp
Ziya Gökalpê ku lêkolînên wî li ser eşîrên Kurda ne li ser "lehceyên" Kurmancî jî radiweste: "Hê bi tetqîqeke ilmî nehatiye derxistin ku zimanê Kurmancî dabeşî bi ser oend lehceyan dibe. Lê gava Ehmedê Xanî di pirtûka xwe ya bi navê Mem û Zîn de behsa zaravayên ku bi kar tîne dike, di beyta jêrîn de navê sê zaravayan dijmêre. "Bohtî û Mehmedî û Silîvî Hin lal û hinik ji zêr û zîvî" (16) Li gorî vê, Ziya Gökalp jî Kurmancî bi navê Bohtî, Mehmedî û Silîvî dike sê beş û eşîr û herêmên ku bi van "zaravayan" diaxivin dihejmêre.
Tîmus
Pêkhateya tîmusê
Di laşê dergûşan û zarokan de tîmus gewre ye, bi salên ciwantiyê hê gewretir dibe. Tîmusa mirovên pêgihîştî her diçe diquncise û biçûk dibe .Tîmusa dergûşan bi qasî 10-15 gram e. Di salên ciwaniyê de giraniya timusê dibe 30-40 gram, lê di salên paş de giraniya tîmusa mirovê pêgihîşti kêm dibe û dibe 10-15 gram. Tîmus herî zêde di salên zarokatiyê û ciwaniyê de çalak e.
Zimanê kurdî li gora Ziya Gökalp
Zanayê Kurd Tewfîq Wehbî, di mesela lehceyên Kurdî de wekî Ely Bannister Soane difikire (17). Nivîskarê binavûdeng Alaeddîn Seccadî, di esera xwe ya bi navê Destûr û Ferhengî Zimanî Kurdî, Erebî û Farisî de, dibêje ku "di zimanê Kurdî de du zarava hene" û wiha didomîne: "Zaravaya 'Botan' a ku îro jê re 'Bahdînî' tê gotin. Kurdên Tirkiyê û Suriyê û yên qezayên Mûsilê bi vê lehceyê diaxivin. Ya duduyan jî lehceya 'Mukrî' ya ku îro jê re 'Soranî' tê gotin. Kurdên din, yanî Kurdên bakurê rojhilat û rojhilatê Iraqê û yên Erdelan û Mukriyan bi vê zaravayê diaxivin" (18)
Gencabad
Gencabad gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nîtrojen
Nîtrojen, ) elementeke ku cara yekem di sala 1772an de ji alîyê bijîşkê Skotlandî Daniel Rutherford ve hatiye kifşkirin û îzolekirin. Dema ku hate tesbîtkirin ku nîtrojen di asîda nîtrîk û nîtratan de heye, navê nîtrojenê di sala 1790an de ji aliyê kîmyazanê Fransî Jean-Antoine-Claude Chaptal ve hate pêşniyar kirin. Nîtrojen nemetal e û endamê herî sivik ê koma 15 ya tabloya perîyodîk e ku bi gelemperî jê re pniktojen tê gotin. Ev element di gerdûnê de hêmanek hevpar e ku bi pirbûna tevahî di kadiz (bi înglîzî: milky way) û Sîstema Rojê de di rêza heftemîn de tê texmîn kirin. Di germahî û zexta standard de, du atomên elementê bi hev ve girêdidin û N2, gazek diatomî ya bê reng û bê bêhn çêdikin. N2 bi qasî ji sedî 78 atmosfera Cîhanê pêk tîne û ev yek nîtrojenê dike hêmana herî zêde ya nehevgirtî.
Nîtrojen di hemû zîndeweran de, di serî de di asîdên amînî de (û bi vî awayî proteînan) di asîdên nukleyî (ADN û ARN) de û di molekula veguheztina enerjiyê, adenozîna sêfosfatî (ATP) de heye. Di laşê mirovan de ji hêla girseyê ve bi qasî ji sedî 3% nîtrojen heye. Piştî oksîjen, karbon û hîdrojenê çaremîn hêmana herî zêde di laşê mirovan de ye. Çerxa nîtrojenê, tevgera elementê ji hewayê, ber bi pêkhateya biyosfer û organîk rave dike, paşê vedigere atmosferê.
Dîrok
Têkiliyên nîtrojenê xwedî dîrokek pir dirêj e ku klorîdê ammonium ji aliyê Herodot ve hatiye zanîn. Nîtrojen di Serdema Navîn de baş dihate zanîn. Alkîmîstan asîda nîtrîkê wekî aqua fortis (ava xurt) û her weha pêkhateyên nîtrojenê yên din ên wekî xwêyên ammonium û xwêyên nîtratê di wî demê de dizanibûn. Ji ber helandina şahê metalan ya zêrê bi tevliheviya asîdên nîtrîk û hîdroklorîk pêk dihat, wekî aqua regia (ava qralî) dihat zanîn.
Vedîtina nîtrojenê ji aliyê bijîşkê Skotlendî Daniel Rutherford ve di sala 1772an de hatiye dîtin. Tevî ku nîtrojen ji yek bi temamî madeyeke cuda ya kîmyayî neyê naskirin jî, bi zelalî ew ji "hewaya sabît" ya Joseph Black, an jî ji karbona dîoksîtê hate cuda kirin. Di heman demê de nîtrojen, ji alîyê Carl Wilhelm Scheele ve jî hate lêkolînkirin û ji aliyê Henry Cavendish û Joseph Priestley wek hewaya şewitî an jî hewaya flojistîk bi nav kirin.
Gencabad
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 356 kes (106 malbat) bûn.
Nîtrojen
Atomîk
Atomeka nîtrojenê xwedîyê heft elektronan e. Di rewşa axê de ew di konfîgurasyona elektronê de hatine rêzkirin 1s, 2s 2px, 2py, 2pz. Ji ber vê yekê di orbîtalên 2s û 2p de pênc elektronên valenceyê hene, sê ji wan (elektronên p) nehevkirî ne. Ew di nav hêmanan de yek ji elektronegatîfên herî bilind e (3.04 li ser pîvana Pauling), tenê ji hêla klorê (3.16), oksîjen (3.44), û fluorine (3.98) derbas bû. (Gazên hêja yên sivik, helium, neon, û argon, dibe ku di heman demê de bêtir elektronegatîf bin, û bi rastî li ser pîvana Allen in.) Sê enerjiyên yekem ên yonîzasyonê yên nîtrojenê 1,402, 2.856, û 4.577 MJ·mol−1 in, û berhevoka enerjiya çarem û pêncemîn 16.920 MJ·mol−1 e. Ji ber van hejmarên pir bilind, nîtrojenê kîmyaya kationê ya sade tine. Kêmbûna girêkên radîkal ên di binê 2p-ê de rasterast berpirsiyarê gelek taybetmendiyên anormal ên rêza yekem a p-blokê ye, nemaze di nîtrojen, oksîjen û florînê de. Binshell 2p pir piçûk e û xwedan rêgehekê pir dişibihe şelba 2s ku hîbrîdîzasyona orbital hêsan dike. Di heman demê de hêzên elektrostatîk ên pir mezin ên kêşanê di navbera navok û elektronên valenceyê yên di şêlên 2s û 2p de encam dide û di encamê de elektronegatîviyên pir zêde derdikevin. Ji ber heman sedemê di hêmanên 2p de hîpervalentî hema hema nenas e, ji ber ku elektronegatîviya bilind ew ê ku atomek nîtrojenek piçûk bibe atomek navendî di girêdanek çar-elektronî ya sê-navendî ya dewlemend a elektron de dijwar dike ji ber ku ew ê meyla xwe bikişîne elektronan. Ji ber vê yekê, tevî pozîsyona nîtrojenê di serê koma 15-an de di tabloya perîyodîk de, kîmya wê cûdahiyên mezin ji yên hevjînên wê yên giran fosfor, arsenîk, antîmon û bismut nîşan dide.
Îzotopîk
Du îzotopên domdar a nîtrojenê ku hene ev in:14N û 15N. Îzotop a yekem pir gelemperîtir e ku ji sedî 99,634% nîtrojena xwezayî pêk tîne û ya duyemîn (ku hinekî girantir e) ji sedî 0,366% yên mayî pêk tîne. Ev dibe sedema giraniya atomî ya li dora 14.007 u. Van her du îzotopên bi îstîqrar di çerxa CNO de di stêrkan de têne hilberandin. Lê 14N gelemperîtir e ji ber ku girtina wê ya neutron gavê rêje-sînordar e. 14N yek ji pênc navokîdên cêwt-civîn ên stabîl e (noklîdek ku hejmareke wê ya proton û notronan heye); çarên din 2H, 6Li, 10B, û 180mTa ne.
Pirbûna kêmî ya 14N û 15N bi pratîkî di atmosferê de domdar e. Lê dikare li deverên din cûda bibe, ji ber perçebûna îzotopîk a xwezayî ji reaksiyonên redoksa biyolojîkî û evaporkirina ammoniaya xwezayî an asîda nîtrîk. Reaksiyonên biyolojîkî yên navbeynkar (mînak, asîmîlasyon, nîtrîfîkasyon, û denîtrîfasyon) bi xurtî dînamîkên nîtrojenê yên di axê de kontrol dikin. Ev reaksîyon bi gelemperî dibe sedema dewlemendîya 15N ya jêrzemînê û kêmbûna hilberînê.
Piştî ku îzotopên giran ên hêmanên cîran oksîjen û karbon hatin dîtin. Piştî demekî kurt Îzotopa giran 15N yekem car ji hêla S. M. Naudé ve di sala 1929 de hate keşif kirin. Ew yek ji nizmtirîn beşên girtina neutronên termal ên hemî îzotopan pêşkêşî dike. Bi gelemperî di spektroskopiya rezonansa magnetîkî ya nukleerî (NMR) de tê bikar anîn ku strukturên molekulên xwedan nîtrojenê diyar bike, ji ber spina wê ya navokî ya fraksyonel a nîv-nîvê, ku ji bo NMRê wekî firehiya xeta tengtir avantajan peyda dike. 14N, her çend ji hêla teorîkî ve jî were bikar anîn, xwedan jimareyek navokî ya yekjimar e û bi vî rengî xwedan demek çarpolî ye ku berbi spektrên berfirehtir û kêmtir bikêrhatî ve diçe.
Hilberîn
Gaza nîtrojen gazek pîşesazî ye ku bi distilkirina perçekî ya hewaya şil yan jî bi rêyên mekanîkî ve bi karanîna hewaya gazê ve tê hilberandin. Generatorên gazê yên nîtrojenê yên ku membranan an guheztina zextê (PSA) bikar tînin bi gelemperî ji nîtrojena ku bi girseyî hatî radest kirin bê lêçûntir û bi enerjîtir in. Nîtrojena bazirganî bi gelemperî hilberek hilberîna hewayê ye ji bo berhevkirina pîşesaziyê ya oksîjenê jibo çêkirina pola û jibo mebestên din. Nîtrojena pola bazirganî jixwe herî zêde 20 ppm oksîjenê dihewîne û polên taybetî yên paqijkirî ku herî zêde 2 ppm oksîjen û 10 ppm argon vedihewîne jî hene.
Di laboratuarek kîmyewî de nîtrojen bi dermankirina çareseriyek avî ya klorîdê ammonium bi nîtrîta sodyûmê ve tê amadekirin.
Di vê reaksiyonê de mîqdarên piçûk ên nepakîyên N0 û HNO3 jî çêdibin. Nepaqijî bi derbaskirina gazê di nav asîda sulfurîk a avî ya ku dichromate potassium tê de derbas dibe were rakirin. Nîtrojena pir paqij dikare bi hilweşandina germî ya barium azide an sodyum azide were amadekirin.
Kirchzarten
Kirchzarten şaredariyeke navçeya Breisgau-Hochschwarzwaldê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Tîmus
Erka tîmusê
Her wekî mîna hemû xaneyên xwînê, lîmfexane (lîmfosît) jî di moxê sor a hestî de tên berhemkirin. Lîmfexaneyên li moxê hestî de berhembûyî bi navbeynkariya xwînê, xwe digihînin tîmusê. Peresîn û geşebûna lîmfexaneyan li tîmusê pêk tê. Gava di nav tîmusê de peresîna lîmfexaneyan diqede, êdî lîmfexane wekî lîmfexaneya T an jî xaneya T tê navkirin. Hinek ji lîmfexaneyan jî di nav moxê hestî de peresîna xwe diqedînin, ev lîmfosîtan jî wekî lîmfexaneya B an jî xaneya B tên navkirin. Lîmfexaneyên pêgihîştî ji tîmusê dubare derbasî nav xwînê dibin. Hinek ji wan di nav şaneya lîmfê de dimînin, hinek jî di nav lûleyên xwînê de belavê laş dibin. Lîmfosîtên T, şane û xaneyên laş nas dikin, lê li hember xaneyên biyanî û dijepeydakeran bertek nîşan didin. Li ser rûyê lîmfexaneyên B û T yê de wergirên proteînî heye. Wergir, proteînên curbecur lixwe digirin. Bi alîkariya van wergiran, xaneyên T û B, xaneyên asayî yên laş dinase. Eger Lîmfexaneyên T di nav laş de rastê xaneyên bi nexweşiya şêrpence, xaneyên ziyangirtî, xaneyên biyanî, an jî dijepeydakeran were, wan nas nake, loma li hember wan êrîş dike û wan bêbandor dike.
Peresîn û geşebûna tîmusê û şaneya lîmfê ji hêla hormona tîmozînê ve tê rêkxistin. Tîmozîn li xaneyên epîtelî yên tîmusê de tê berhemkirin û derdan. Ji ber derdana hormona tîmozînê, endama tîmus hin caran wekî rijênê tîmus (tîmosarijên) jî tê binavkirin.
Nîtrojen
Hilberîn
2 NaN3 → 2 Na + 3 N2
6
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Nîtrojen
Hebûn
Di sedsala 19'an da zanyar dizanîn, ku her şînayî ji nîtrojenê ne. Nîtrojen elementekî hêja ji protêînan, protêîdan û DNA ye. Ji ber ku wê jî her ensymek ji nîtrojenê ye.
6
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Nîtrojen
Nîtrojen ji şînayiyan ra
78 % ji bê nîtrojenê molekular e. Şînayî nîtrojenê bi rêkê bê nikanin bikarwînin. Ew nîtrojenê bi rêkê Ammonîyûmê ya Nîtratê dibin. Nîtrojen ji mezinbûnê wan ra girîng e. Eger di şînayîyekê da pir hindik nîtrojen hebe, çilên wê zû zer dibin û dikevin. Hên jî çîçekên xwe dipeqin. Eger zêde nîtrojen ji şînayiyan ra hebe, çilên xwe reş-keskekî dibin, çîçekên xwe pir dereng dipeqin û ew şînayiya zû dikare nexaş bibe.
6
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Keşarxî
Keşarxi, navê yek ji gundên Gundistana Çişme sara li Bexşa Qere Qoyona Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Miesbach (navçe)
Miesbach, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Bavyera, Almanyayê ye.
Niederzissen
Niederzissen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Bessuéjouls
Bessuéjouls, komuneke departementa Aveyrona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Ozelot
Ozelot anku parsê piçûk (Leopardus pardalis, bi latînî "leopardê biçûk"), ji famîleya pisîkan e û li Amrîkaya Başûr û Navîn dijî. Navê "ozelot" ji peyva ocelotl a zimanê nahuatl tê. Ev pisîka kovî kêm-zêde 10-15 kg tê, dirêjiya wê (tê de teriya wê jî ye) 1,5 m ye.
Xelecê Ecam
Xalacê acam, navê yek ji gundên Gundistana Yolagaldî li Bexşa Navendîa Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Sehne (navçe)
Şaristana Sehne yek ji navçeyên parêzgeha Kirmaşanê ye li Rojhilatê Kurdistanê ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye. Ev şaristan xwedî du herêman e ku bi navê herêma navendî ya şaristana Sehneyê û herêma Dînewerê. Navenda vê şaristanê bajarê Sehneyê ye ku 50 kîlometreyan ji Kirmaşanê dûr e û li cem parêzgeha Hemedanê ye.
Ziman û ayîn
Gelê şaristana Sehneyê bi zaravayê kurdî yê lekî diaxivin. Ji layê dîn û mezhebî ve jî xelkê vir bêhtir bawermendên yaresan in û hindek jî şiî hene. Her wisa ev bajar xwedî behaiyet û cihû jî hene. Navdartirîn şexsiyetê vî bajarî Dînewerî ye. Her wisa kesê yaresan Seyîd Celîl Elî Nejad muzîsyenê herî baş ê tenbûrê ye.
7
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Mehmedalan
Memedalan, gundekî girêdayê navçeya Qerqelî ya Wanê ye.
Mutezad
Mutezad yek ji qalibên helbesta kurdî ye.
Gramzow
Gramzow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Uckermark li Brandenburg, Almanyayê ye.
Müllheim
Müllheim bajarokekî navçeya Breisgau-Hochschwarzwaldê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Steinbach am Glan
Steinbach am Glan şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Helmstedt
Helmstedt, bajarekî navçeya (Landkreis) Helmstedtê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Şah Îsmaîl
Desthilatdariya Şah Îsmaîl di dîroka Îranê de yek ji girîngtirîn desthilatdariya Îranê ye. Berî hatina wî ya Îranê di sala 1501ê de, Îran 800 sal ji aliyê Ereban ve hatibû dagirkirin. Di vê serdemê de Îran ji aliyê çend xelîfeyên ereb, sultanên tirk û xanên mongolan ve hatibû dagirkirin. Tevî ku di nava vê serdemê de gelek xanedanên îranî bûne desthilatdar lê tenê di bin destê Bûyiyan de beşeke berfireh a Îranê bi rêkûpêk vegerî ser desthilatdariya Îraniyan (945-1055).
Xanedaniya ku ji aliyê Şah Îsmaîl ve hatiye damezrandin ku zêdetirî du sedsalan hikum bike, yek ji mezintirîn împaratoriyên Îranê bû û di dema bilindahiya xwe de di nav împaratoriyên herî bi hêz ên serdema xwe de bû ku li tevahiya Îrana îro û Rojhilata Kurdistanê Azerbaycan, Ermenistanê, piraniya Gurcistanê, Kafkasya Bakur, Iraq û Başûrê Kurdistanê, Kuweyt, Efxanîstan û her weha li beşên Rojavayê Kurdistanê, Bakurê Kurdistanê, Pakistan, Ûzbêkistan û Tirkmenistanê hikum dikir.
Şah Îsmaîl carek din dîsa li beşên mezin ên Îrana mezin nasnameya îranî ji nû ve da vejandin. Mîrateya Împaratoriya Sefewî vejandina Îranê weke keleha aborî ya di navbera Rojhilat û Rojava de, avakirina dewleteke bikêr û bûrokrasî ya li ser bingeha "kontrol û hevsengiyê", nûjeniyên wê yên mîmarî û parêzvaniya hunerên bedew bû.
Eslê wî
Şah Îsmaîl di 17ê tîrmeha sala 1487an de li bajarê Erdebîlê li wekê zarokê Merta û Şêx Heyder ji dayik bûye. Bavê wî, Şêx Heyder, şêxê terîqeta Sefewî (sofîyan) û Şêx Heyder kurê damezrênerê Terîqeta Sofîyan Safiyedînî Erdebîlî (1252–1334) ye ku bi eslê xwe Kurd e.
Dayika wî Merta ku bi navê Halîma Begum dihata naskirin, keça Hesenê Dirêj Uzun Hasan ku mîrê xanedana Tirkoman Aq Qoyunî bû, ji jina wî ya Yewnanî ya Pontî Theodora Megale Komnene bû ku bi navê Despina Xatun dihate naskirin. Despîna Xatûn keça Împarator Yûhenna IV a Trepzonê bû. Despina Xatun ji bo ku Împaratoriya Trepzonê ji tirkê osmaniyan bê parastin bi Hesenê Dirêj re bi peymanekê ji bo parastina Împaratoriya Trepzonê zewicî bû. Îsmaîl neviyê împaratorê Alexios IV yê Împeretoriya Trepzonê û padîşahê Gurcistanê Aleksander I e.
Jînenîgarî
Di sala 1488an de, bavê Îsmaîl di şerekî li Tebasaran de li dijî hêzên Şîrvanşah Ferrux Yassar û serdarê Aq Qoyunî ku federasyoneke eşîrên tirkan bû wê demê piraniya Îranê kontrol dikir, hate kuştin. Di sala 1494an de, Aq Qoyuniyan Erdebîlê dagirkirin, Elî Mîrza Sefewî ku kurê Heyder yê mezin bu kuşt û li wir neçar man ku dema Şah Îsmaîl 7 salî wî de, ji bo neyê kuştin li Gîlanê veşartin. Şah Îsmaîl li wir di bin hikumdariya Kar-Kiya Siltan-Elî Mîrza de, hate parastin ji alimên wir perwerdehiya xwe wergirt.
Dema ku Îsmaîl gihîşt 12e saliya xwe, ji veşartgehê derket û tevî peyrewên xwe vegeriya Rojhilata Kurdistanê ya îro. Desthilatdariya Îsmaîl bi alîkariya eşîrên tirkmen qizilbaş ên Anatoliya û Azerbaycanê û eşîrên Kurd ên ku piştevanî dane Şah Îsmaîl, pêk dihat. Tirkên osmaniyên din ku li beşa Bakûrê Kurdistanê ya îro diman, li dijî desthilatdariya Şah Îsmaîl her dem di nav şer û pevçunan de bûn.
Gengçîn
Gengçîn gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 2.488 kes (408 malbat) bûn.
Seyda Perînçek
Seyda Perînçek hunermendekî kurd e ku di sala 1978an de li Dêrika Mêrdînê hatiye dinyayê.
Jiyan
Ew besteyên ku wî bi xwe afirandine bi saz û dengê xwe yê bêhempa pêşberî gel dike. Ji xeynî vê jî berdevkê navenda çanda Mêrdînê ye, li NÇMê mamostetiya muzîkê dike û perwerdehiya baxlemê dide.
Ev besteyên ku Seyda Perînçek bi xwe afirandine, tevî notayên wan, kiriye pirtûk. Niha pirtûka besteyên Seyda Perînçek di destê Enstîtuya Kurdî ya Amedê de ye.
Emily Kinney
Jiyana zû
Kinney di 1985 de li Wayne, Nebraska, ji Vaughn û Jean Kinney ji dayik bû. Ew û malbata wê bi gelemperî di dema xortaniya xwe de bar dikin, tevlî Nevada, Oregon û deverên din ên Nebraska dibin. : 3 Kinney nîvsalek çû Zanîngeha New York. Di 2006-an de, wê li Zanîngeha Nebraska Wesleyan beşa Bachelor of Arts- ê di şanoyê de xelas kir. Kinney paşê derbasî New York bû, û li wir ew li dû karîyera Broadway û lîstikvaniyê bû.
Di Çile 26, 2017, hate ragihandin ku Kinney dê digel Kyra Sedgwick beşdarî kasta Deh Rojên ABC ya li Geliyê bibe. Kinney, hat ragihandin, dê Casey, "Hîpa Jane û alîkarê ciwanek dilşewat ku wek patronê xwe li modela xwe mêze dike" bilîze. Çirî 2017, yekta Kinney, Song Mermaid, hat azad kirin. Di Tebax 24, 2018, Kinney albuma xweya solo, Oh Jonathan, ku tê de single ku serê wê mehê hat weşandin, Boy Band Hero, derxist. Kinney seyrûsefera albûmê ragihand, tûra xweya duyemîn nîşan da.
Boisse-Penchot
Boisse-Penchot, komuneke departementa Aveyrona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Neuenburg am Rhein
Neuenburg am Rhein bajarokekî navçeya Breisgau-Hochschwarzwaldê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Mehmûd Şebisterî
Seidedîn Mehmûd kurê Emînedîn Ebdulkerîm kurê Yehyayê Şebisterî naskirî wekî Şêx Mehmûdê Şebisterî (bi farisî: شیخ محمود شبستری) yek ji arif û sofî yên navdar yên îranî ye ko li sedsala 8ê yê mişextî jiyaye. Ew ji bo pirtûka xwe ya bi sernavê Gulşena Razan (bi farisî Gulşenê Raz: گلشن راز) navdar e. Gelek şirove an şerh ji bo vê pirtûkê hatine nivîsîn û yek ji wan jî ya sofî û zanayê kurd Hisamedînê Bedlîsî ye. Ew di sofîtîyê da alîgirê bawerîyên arif û feylesofê navdar Îbn Erebî bû.
Jînenîgar
Sala ji dayikbûna wî bi gelek rengan hatîye gotin, lê dibe ko sala 487ê mişextî ji hemiyan zêdetir nêzîkî rastîyê be. Ew li gundê Şebisterê ya nêzîkî bajarê Tevrêzê hat dinyayê. WÎ êrîşa Mexolan û wêrankirina Tevrêzê bi çavê xwe dîtîye. Ew paşî çû bajarê Kirmanê û li wêderê zewicî.
Ew şehrezayekê Irfana teorîk anko ramanî bû û gelek hogirê pirtûkên Fitûhat Mekkîye û Fisûs el Hikem yên Şêx Mihyedîn Ibn Erebî bû. Ew jî li pey şêxê xwe gerriya û bû mirîdê Şêx Emînedînî. Her wekî ko di pirtûka xwe da dibêje: شیخ و استاد من امین الدّین --- داد الحق جواب‌های چنین / من ندیدم دگر استاد چنین --- کآفرین بر روان پاکش باد
Anko, Şêx û ustadê min, Emînedîn, bi rastî bersivên weha da. Min ustadekê dî mîna wî nedîtîye, aferîn li riha wî ya pakij bin.
Berhemên wî
Berhemên wî yên pexşankî û helestkî hene.
Helsînkî
Helsînkî (bi fînî: Helsinki, bi swêdî: Helsingfors) paytext û bajarê herî qerebalix ê Fînlendayê ye ku nifûsa bajêr 665.558 kesan pêk tê. Helsînkî li ser perava Kendava Fînlendayê hatiye avakirin ku bajêr navenda Herêma Uusimaa ya li başûrê Fînlendayê ye. Li qada metropola bajêr 1,5 milyon kes lê jiyan dike. Herêm yek ji dûr û dirêjtirîn devera bajarî ya Fînlendayê ye ku bajêr di warê siyaset, perwerde, darayî, çand û lêkolînê de navenda herî girîng a Fînlendayê ye. Helsînkî 80 km dikeve aliyê bakurê bajarê Tallinn a Estonya, 400 km li aliyê rojhilatê Stokholm a Swêdê û 300 km dikeve aliyê rojavayê Saint Petersburg a Rûsyayê.
Li gel bajarên Espoo, Vantaa û Kauniainen (û bajarokên rêwiyan ên derdorê, tevî şaredariya cîranê rojhilatê Sipoo), Helsînkî herêma metropolê ya Helsinkî ya Mezin pêk tîne ku nifûsa metropolê zêdetirî 1,5 milyon kes e. Bi gelemperî bajêr wekê metropola yekane ya Fînlendayê tê hesibandin ku bajêr devera metroya herî bakur a cîhanê ye ku bi zêdetirî milyonek kes li bajêr heye û bajêr paytexta herî bakur a welatek endamê Yekîtiya Ewropayê ye. Piştî bajarên Kopenhag û Stokholmê, Helsinkî sêyem şaredariya herî mezin a welatên bakur e. Li bajêr zimanên fînî û swêdî her du jî zimanên fermî ne. Bajêr ji hêla Balafirgeha Navneteweyî ya Helsînkiyê ve ku li bajarê cîran a Vantaayê ye, bi karûbarê pir caran ji gelek deverên Ewropa, Amerîkaya Bakur û Asyayê re xizmetê dike.
Helsînkî bûye yek ji standardên herî bilind ên jiyana bajarî ya cîhanê ku di sala 2011an de, kovara brîtanî Monocle, Helsînkî di rêza bajarê herî zindî yê cîhanê de di navnîşa bajarên xwe de destnîşan kiriye. Di anketa (rapirsî) kovaran Economist Intelligence Unit a sala 2016an de, Helsînkî di nav 140 bajaran de di rêza nehan de cih girtiye. Di tîrmeha sala 2021an de, kovara amerîkî Time, Helsînkî di sala 2021an de wekî bajarek ku "dikare di pêşerojê de bibe hêlînek çandî ya şînayî" ku jixwe di cîhanê de wekî pêşengek jîngehê tê zanîn, Helsînkî di rêza yek ji mezintirîn deverên cîhanê de destnîşan kiriye.
Taixing
Taixing, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Jiangsuyê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.185.600 kesî
Belavbûna îslamê li Kurdistanê
Îslamiyet di sedsala 7an de derket, wê demê erdnîgariya Kurdistanê di navbera Împeratoriya Sasanî û Împeratoriya Bîzansê de perçekirî bû, ji ber vê yekê hertim axa kurdan ji Sasanî û ji Bîzansê re bûbû qada şer. Hevnasbûna kurdan bi îslamiyetê ve digîhîje dema Muhemmed pêxember. Herwiha gelek sehabeyên kurd hene ku di dema Muhemmed pêxember de bûne misilman, ji van kesan ên naskirî Cabanê Kurdî û kurê wî Meymûnê Kurdî ne. Ji bilî van sehabeyan gelek tabîûnê kurd jî hebûne ji vana yê herî navdar Şêx Xelîlê Kurdî ye ku di sala 750î de wefat kiriye. Şêx Xelîlê Kurdî bi xwe zanyarê îslamê û mutesewifê kurd ê herî pêşîn e.
Pêşiya fetihkirina Kurdistanê jî hinekî bazirganên kurd ji herêma Cizîrê çûne herêma Mekeyê bajarê Taîfê û li wê derê bûne misilman û zivirîne Cizîrê misilmantiyê belakirine.
Wexta ku Artêşa îslamê di serdema xelifetiya Omer de di navbera salên 637-642an de îslamiyetê li Kurdistanê belavkirin pirraniya kurdan îslamiyetê pejirandin û bûne misilman. Lê hinek kurd jî di dema Elî de bûne misilman, Bi vî awayî kurd li dû ereban ve bûn gelên misilman ên pêşîn.
Îro pirraniya gelê kurd Misilmanên sunî ne, Lê hinek elewî û hêjmarekî kêm şiî jî hene, kurdên sunî li ser mezhebê Îmamê Şafiî ne. Xêncî sunî û elewiyan di nav kurdên misilman de gellek misilmanên ku tenê Quranê çavkanî dibînin ên bêmezheb jî hene. Ji ber ku tenê Quranê çavkanî dibînin Hedîs, Îcma û Qiyasê qebûl nakin carna ji wan re dibêjin "Misilmanên Quranê". Di gelê nav kurd de gellek Êzidî, û pir kêmbe jî hinekî Xiristiyan, Cihû û Zerdeştî jî hê li ser ser baweriya xwe ne.
Bi pejirandina misilmantiyê ve li Kurdistanê di nav kurdan de xwendin û zanist pêşve ket. Li Kurdistanê gellek medrese, çavdêrîxane, mizgeft, pire û nexweşxane ava dikin. Li Kurdistanê Çavdêrîxaneya herî pêşîn Dînewerî ava kiriye.
Di Serdema zêrîn a îslamê de li her aliyê Kurdistanê wêjevan û helbestvanên mezin yên weke Bassamê Kurdî, Ebdulsemedê Babek, Baba Tahirê Uryan û Eliyê Herîrî, alimên weke Macîdê Kurdî, Ebû Ebdullahê Muqrî, Îsayê Kurdî, Qalî, Îbn Cezerî, Cakîrê Kurdî, Ehmedê Eşnehî, Ebdulqadirê Geylanî, û Îbn Selahê Kurdî, stranbêj û muzîkologên weke Îbrahîmê Mewsilî, Îsheqê Mewsilî, Ziryab, Sefiyedînê Ûrmewî û Muhemmed Katib Erbîlî, gerokên weke Ehmedê Fedlan, bijîşkên weke Muhemmedê Hesenê Kurdî û Ehmedê Herîrî, mîmarên weke Mûnîs, fîlozofên weke Şihabedînê Suhrewerdî, Siracedînê Ûrmewî, Emerê Suhrewerdî, Amîdî, Îbn Dînar, Îzedînê Erbîlî û Şemsedînê Şehrezûrî, dîroknasên weke Elî îbn Elesîr, Mubarek Mistewfî, Behaedînê Şedad, Îbnûl Ezraq û Îbn Xelikan, zanistvanên weke Dînewerî, Îbn Quteybe, Îsmaîlê Cizîrî, Fexredînê Exlatî, Kemaledînê Yûnis, Îbrahîmê Xelatî û Ebûlfida derketine holê û di gellek şaxan de zanist û wêjeya kurdî pêşve xistine. Ji bilî van kesan di vê demê de gellekî nivîskar û zanyarên kurd ên jin jî derdikevin ji vana yên herî nas kirî Fexrûl Nîsa, Ûm Muhemmed, Ciweyriye û Esma Xatûn in. Fexrûl Nîsa destxet (xetat), nivîskar û hedîsvana kurd a herî pêşîn e, Tê gotin ku Fexrûl Nîsayê gellekî helbestên xweş jî nivîsiye.
Îbrahîmê Mewsilî (742-804) yekemîn stranbêjê kurd e, Herwiha yekemîn stranbêjê cîhana misilmanan jî tê zanîn, Bi pirranî li Mûsilê hate naskirin ji ber wî bernavka wî "Mewsilî" ye. Mewsilî ji 900î zêdetir berhem besterêz kiriye.
Ziryab (789-857) kesê pêşîn e ku têla pêncem li saza ûdê zêde kiriye û mizrap bi kar aniye û weke damezrênerê kevneşopiya muzîka endulusî tê nasîn. Ziryab her weha tar û sêtar jî anîn Kordobayê û ev amûr paşê veguherî gîtara Spanyayê. Muzîk û reqsên Kurdistan û Rojhilata Navîn paşê bi tekiliya muzîk û reqsên qereçiyan veguherî flamenkoya spanî.
Zanistvanê navdar Dînewerî (820-896) ji zanyarên Kurdistanê yên mezin ê ewilî û zanistvanekî pirralî ye, ne tênê li ser qadekî, di gelek qadan de vekolîn kiriye û rê daye pêş zanyarên dû xwe. Dînewerî di warê riweknasî, ajalnasî, zimannasî, mentiq, dîrok, erdnîgarî, stêrnasî, meteorolojî, matematîk û mekanîkê de berhem nivîsiye û ew berhemên wî ji alî zanyarên mezin ên dû wî weke çavkaniyên herî bi bawer hatine bikaranîn. Li Ewropayê di derdora zanistî de weke “Dahiyê Kurd” tê naskirin. Her wiha yekemîn zanistvanê kurd e ku ji bo xebatên xwe yên li ser astronomiyê li Kurdistanê li bajarê Dînewerê Çavdêrî ava kiriye. Dîsa Dînewerî bûye ji zanyarên yekem ku li ser dîroka kurdan û antroplojiya kurdan lêkolîn kiriye û pirtûkek bi navê "Ensab el-Ekrad" (Jêderka Kurdan an Eslê Kurdan) nîvîsandiye. Di vê berhema xwe de ji dîrokên kevnar heya roja xwe bav û kalên kurdan girtiye dest. Dîsa tê gotin ku di dîrokê de yekem car wî "Nexşeya Kurdistanê" xêz kiriye. Navê Kurdistanê di xeriteya xwe de bi kar aniye. Dînewerî Qurana pîroz a misilmanan jî tefsîr kiriye û bi vî awayê bûye ji tefsîrvanên kurd yê herî pêşîn.
Dîroknasê kurd Mehrdad Izady li ser xebatên Dînewerî rawestiyaye û dibêje:
Îsmaîlê Cizîrî (1153-1233) ji Cizîrê ye, bi xwe di medreseyên kurdî de xwendiye û zanyarekî pir bi nav û deng e ku bingeha zanista robot û sîbernetîkê avêtiye. Îsmaîlê Cizîrî pirtûkekî bi navê Kitab el-Hiyel (Pirtûka Huneran) nivîsandiye, di wê de, digel nîgaran, behsa çêkirina 50 amûrên mekanîkî dike. Di sîbernetîk û fizîkê de gelekî zanyarên navdar yên weke Leonardo da Vinci di bin bandora Cizîrî de mane. Di dîroka cîhanê de çawa Selahedînê Eyûbî lehengê kurd tê naskirin, di zanista cîhanê de jî Îsmaîlê Cizîrî bi navê "Endezyarê Mezin ê Kurd" têye binavkirin.
Ebdulsemedê Babek (972-1020) helbestvanê kurd ê herî pêşîn yê kurmancî nivîsiye. Ebdulsemedê Babek dîwaneke sê cild helbest bi kurmancî nivîsîne. Zimanê wî pir xweş, geş û herikbar e û peyvên ku wî bi kar anîne, di kurmanciya îro jî niha têne bikaranî, Helbestekî wî ev e.
Ebdulsemedê Babek çendî ku wek helbestvanê pêşî yê ku bi kurmancî nivîsiye jî, lê zêde li Kurdistanê nehatiye naskirin. Ji ber wê yekê Eliyê Herîrî (1009-1077) wek helbestvanê pêşîn tê zanîn. Helbestekî Elî Herîrî ev e;
Baba Tahir Hemedanî (935-1010) jî helbestvanê kurd ê pêşîn ê ku helbestên xwe bi kurdiya lorî nivîsiye. Helbestekî Baba Tahirê Uryan;
Helbesta Hurmizganê û Fetîhên Îslamê
Tê îdîakirin ku helbestek li ser kevalê di derdorên salên 1900 û 1910an de li Hurmizganê hatiye dîtin û tê de wextê Mezopotamya hatiye fethkirin, li derdorê Şehrezûrê û Hurmuzganê gelek kurdên Zerdeştî ji aliyê Misilmanan ve hatine kuştinê û gelek li wan zilum hatiye kirin. Hîna ku li ser vê helbestê lêkolînên zanistî nehatibû kirin hinek nivîskarên kurd derbasî gelek pirtûkên kurdî ên dîrokê û wêjeyê kirin.
Dîroknasê kurd Mehrdad Izady di pirtûka xwe ya Kurd de ji bo vê helbesta li ser kevalê hatiye nivîsandin dibêje bi sextekarî ve hatiye çêkirin. Îzady weha dewam dike; Sedema yekemîn; "Ku ger ev helbest rastbiya ne bi zaravayê Soranî, pêwîste ku bi zaravayê Goranî hatiba nivîsandin. Sedema dûyemîn; Ew çihê ku tê îdîakirin ku keval lê hatiye dîtin wextê Fetîhên Misilmanan de bi pirranî Xirîstiyan bûn û hinek jî Yarsanî bûn, Zerdeştî û Cihû kêm bûn. Sedema sêyemîn; Di derheqê kevalê de tu carî xebata zanistî nehatiye kirin.
Nivîskarê kurd Tewfîq Wehbî jî di derbarê helbestê de gotiye "lihevanînek derew e".
Mamosteyê dîrokê ê Zanîngeha Zaxoyê Ferset Mereyî di gotara xwe ya li ser vê mijarê de diyar dike ku di Zanîngeha Bexdayê de li ser vê helbestê lêkolîn hatiye çêkirin û gotine ku ev helbest ji bona hinek armancan ji dûre hatiye çêkirin.
Medreseyên kurdî
Bi belavbûna îslamê, li Rojhilata Navîn û erdnîgariya Kurdistanê, şaristaniyeke nû dest pê kir. Ev şaristanî, giraniya xwe daye ser nivîsandin û xwendinê. Ji ber hindê kurdan jî gelek medreseyên ku perwerdehiyê bi zimanê kurdî dikirin ava kirin.
Medreseya Kurdî a herî pêşên di sadsala 10'an de sala 950'an de li Rojhilata Kurdistanê li bajarê Hamedanê hatiye avakirin.
Di medreseyên kurdî de pirraniya pirtûkan bi zimanê erebî bûn, lê alimên kurdan evan pirtûkan dizivirandin zimanê kurdî û hînê telebeyan dikirin. İcar bi vê şeklê ve zimanê kurdî pêşve diket. Di medreseyên kurdî de telebeyên kurd tevê zimanê kurdî, erebî û farisî jî hîn dibûn.
Di medreseyê kurdî de dersên Quranê, tefsîr, siyer, fiqih, kelam, mantiq, wêje, felsefe, stêrnasî, bijîşkî, fizîk, matematîk û hwd dihatin dayîn.
Zanyarê kurd herweha bavê robot û sîbernetîkê ku îro van herdu bûjenan dinyayê li ser nigan ragirtine, projeya wan ji aliyê Îsmaîlê Cizîrî ve di Medreseya Kurdî de hatiye çêkirin. Hin ji wan medreseyan pirî ku menşûr bûbûn, bihêsanî navên xwe di rûpelên mêjû de jî bi cih kirine. Her wiha Medreseyên kurdan zimanê kurdî, çanda kurdî û wêjeya kurdî li ser pêya dane hîştin.
Zanyarên kurd yên medreseyên kurdî
Di medreseyên Kurdistanê gelek zanistvan, alim û wêjevan derketine, her yek li gorî hêza xwe li wêje û zimanê kurdî xwedî derketiye û bi pêş xistine. Çend kesên ku di medreseyên Kurdistanê de perwerde dîtine û xizmeta zimanê kurdî û zanistê kirine ev in:
Port Coquitlam
Port Coquitlam, bajarekî herêma Kolumbiya Brîtanîya Kanadayê yê.
Belavbûna îslamê li Kurdistanê
Pirtûkên kurdî yên medreseyan
Mele Mehmûdê Bazîdî di nîveka sedsala 19an de bi taybetî behsa pênc heb (“Tesrîfa Kurmancî”, “Nûbihara Biçûkan”, “Mewlûd”, “Zurûf” û “Terkîb”) pirtûkên kurdî kiriye û gotiye ku ev berhem di medreseyên Kurdistanê de tên xwendin.
Hemau
Hemau, bajarekî navçeya (Landkreis) Regensburgê li herêma Bavyeraya Almanyayê ye.
8
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Xelecê Kurd
Xalacê Kurd, navê yek ji gundên Yolagaldiyê li nahiyeya navenda Şotê ser bi Şotê li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îranê ye.
Lalan Olya
Lalan Olya, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Rehweiler
Rehweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Joutseno
Joutseno, bajarekî li kêleka gola Saimaa li Fînlenda ye. Bi Rûsyayê re 9 km sînorê wî heye.
Zeca Pagodinho
Zeca Pagodinho (wekî Zeka Pagodînyo bixwîne), navê wî yê rast Jessé Gomes da Silva Filho, jdb. li Rio de Janeiro, Brezîl) hunermend û stranbêjekî brezîlî ye.
Bokan (navçe)
Bokan yek ji navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava ye li Rojhilatê Kurdistanê, bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Bokan e.
Gelhe
Li gor Serjimariya Mirovan û Malana Îranê, di sala 2012an de, hejmara rûniştivanên vê bajêristanê 224,630 kesane.
Dabeşkirina navçeyê
Du nahiye û du bajar li navçeya Bokanê hene :
Navenda navçeya Bokan
Bajar:Bokan
Sîmîne
Bajar: Sîmîne
Tiyana kîlkeyê
Tiyana kîlkeyê, cure xwarineke ji koma xwarinên masî û çêjên deryayê ye. Di pêjgeha kurd, romî (tirk) û lazan de herwiha cihê xwe girtiye.
Ji kîlkeyên biçûk re li Tirkiyeyê hamsî dibêjin. Pirraniya kurdên bakurê Kurdistanê jî bi bandora zimanê romiyan (tirkî) êdî hamsî bikartînin.
Navê kîlkeyê yê zanistî Engraulis encrasicholus e. Kîlkeyên mezin jî hene. Li Tirkiyeyê li Deryaya Reş, bi taybetî li Rize, Samsun û cihên din ên gelê laz lê cihwar e, tê xwarin. Li bakurê Kurdistanê jî kîlke hezkirî ye.