cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Yewnanistana kevnare
Berî Yewnanistana kevnare
Çanda Mîkena (heya nêzîkê 1050 berî zayînê) yekem şaristaniya pêşkeftî ya parzemîna Ewropa bû. Ya ku jê re "sedsalên tarî" tê gotin, dawiya wan li pey wan hat (bi firehî ji nêzîkê 1200an nêzîkê 750 sal berî zayînê; îro bi piranî ji nêzîkê 1050an nêzîkê 800 sal berî zayînê de tengtir tê pênasekirin), berî nêzîkê 800 sal berî zayînê – di warê dîroka hunerê de (binihêrin arxaîk (huner) tenê ji 700 sal berî zayînê – serdema arxaîk dest pê kir.
Serdema arxaîk
Dîroka Yewnanistanê bi kevneşopî di 778 b.z. Di wê salê de Lîstikên Olîmpiyadê yên yekem hatin li dar xistin. (Li gorî dîroknasê kevnar Yewnanî Hippîas.) Di sedsala 8an de, karê hesin ji berê pêşdetir bû. Di heman demê de, alfabeya yewnanî dest bi karanînê kir. Ji sedsala 8an bajarên yewnanî gelek kolonî dest pê kirin. Çand û rêxistina taybetmendiya bajar-dewleta yewnanî – "" – di vê demê de pêşve çû. Pêşkeftina siyasî ya bajar-dewletan qewimî ku dewlet-bajar bi xwe koloniyên damezrîner bûn. Di heman demê de, bajaran di nav xwe de rêxistinên dînî ava dikirin. Di serdema kevnare de, polîs xwe wekî rengekî hikûmetê saz kir û gelek koloniyên yewnani li Deryaya Navîn û Deryaya Reş hatin damezrandin.
Serdema klasîk
Piştî ku Kûruşê Mezin di 546an de hilweşand, Împeratoriya Hexamenişî berfirehtir bû û împeratoriya nû ya bihêz dest bi binpêkirina azadiya helenên rojhilat ên li   û heta giravên helenîk, mîna  kir.
Bibin atînayî û helenên din ên ewropî ji Îonîa ya Asyayê dûr bûn, û ew di destpêkê de ne di xetereyê de bûn. Lêbelê, atînayî jî ji koma etnîkî ya îonî bûn, û beşek ji civaka xweya dînî bûn. Di 499 berî zayînê de, îonî li dijî împeratoriyê serî hildan. Atînayiyan ji bo alîkariya leşker şandin. Reformên demokratîk ên li Atînayê bi pêşengiya siyasetmedar dibe ku ji Serhildana Îonîyayê re îlham girtibe. Di yê 494 sal berî zayînê de, Serhildan bi têkçûnê bi dawî bû.
Dibe ku Serhildana Îoniyayê Şerê Farisî provakasyon kiribe. Daryûsê Mezin dibe ku ji ber beşdariya Atînayî di serhildanê de tolhildana li dijî Atînayê xwestibe; dibe ku împeratorî di her rewşê de berfireh dibû. Dîroknasê helenî Hêrodotos ji li  çavkaniya sereke ya agahdariyê ye ji bo vê beşê dîrokê. Hêrodotos di derbarê ka Serhildana Îonîyayê de êrişa farisan a Ewropayê dekkirikin eşkere nine.
Generalên û  di 490 de fermandariya artêşên êrişa yekem kirin. Atînayî êrişa li li  têk bir. Xeşeyerşa I di 480 de fermana êrişa duyem kir. Xeşeyerşa artêş di kesayetî de bi rê ve bir. Artêşa mezin a Xeşeyerşa di  de Spartayî têk bir. Lêbelê, keştiyên şer ên helenîk keştiyên şer ên farisan li têk birin. Keştiyên şer ên Helenî dîsa di de farisan têk birin. Sala din (479 b.z.), artêşên bihevra yên bajar-dewletên helenî arteşa bejahî ya farisî li têk bir. Serkeftina Helenên a di Şerê Farisî de ji bo xwe-wêneyê Helenî xwedî girîngiyek mezin bû. Di têkiliyên dewlet-bajarokên helenî de bi hev re û bi "Barbar" ("ne yewnaniaxêv", "Farisî") re jî pir girîng bû.
Piştî şer, bajar-dewletên ên helenî bexşînên olî li hemî navendên olî yên mezin ên cîhana helenîk kirin, û  jî di nav de (her çend ne  ne). Perestgeh û abîdeyên bi avahîsaziya klasîk a herî baş ji nû ve hatin çêkirin. Di wêjeya helenî ya Serdema Klassik de, Şerê Farisî bû mijara herî populer. Xebata dîrokî ya Hêrodotos li ser mijarê sekinî, û helbesta Esxîlos û jî. (Lêbelê, xuya dike ku Tûkudîdes bi mijarê bêsebir e.)
Serdema helenîstîk
Serdema helenîstî yan şaristaniya helenîstî an jî helenîzm, serdemek ji serdemên dîroka Yewnanistana kevn e. Ev bi mirina Îskenderê Mezin di sala 323an de dest pê dike û bi serhildana Împeratoriya Romayê diqede. Li serdema helenîstî tesîra keltûrî û desthilatê Yewnanistanê li Asya û Ewropayê hatine bandeva xwe. Herwisa li vê serdemê huner, zanist, bîrkarî, muzîk û felsefeya Yewnanistanê hate geşekirin.
Serdema Romê
Paş serkeftinên hembera kartaciyan di Şerê Pûnîk de Romê li bakura Deryaya Navîn bi tenê serwerî dest xwe xist. Di wê demê şûnda Romê êdî Helena Yewnanistana antîk jî doz dikir.
Qellaçuxe
Qellaçuxe, gundekî gundistana Tîlekoa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Yewnanistana kevnare
Serdema Romê
Pergamon (îroj, Bergama) di 133 berî zayînê de bi peymaneke hundira Romê bû. Di 64/63 berî zayînê seleukî edî bi tûnî hundira Komara Romayê bûn.
Qellaçuxe
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qellaçuxe 282 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 58 e.
Mêgule
Mêgule, gundekî bi ser Hacî Omeran a navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Goştxwer
Goştxwer (Carnivora), komek gelek mezin e ji çîna guhandaran e ku bêtirî 280 cureyan hene. Wek ji navê wê ya latînî Carnivora xuya ye ku van canewerên yan lawirên guhandar goştê ajalên din dixwin wek famîleya pisîkan û gelek lawirên din.
Dabeşandin
Koma goştxweran li 15 famîleyên mayî hatiye dabeşandin
Palxa
Palxa, bi tirkî navê wê kirine Çakmakdüzü, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.
Xanêberq Qedîm
Xanêberq Qedîm, gundekî ser bi navenda bajarê Benabê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tanzî
Tanzî, mezreke gundê Zoxarê ye û girêdayî Navçeya Dêrsimê Xozatê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Brotterode-Trusetal
Brotterode-Trusetal, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Turîngiyayê ye.
Pûdge
Pûdge, bi tirkî navê wê kirine Çayören, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.
Nibelle
Nibelle, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Saint-Rémy-en-Rollat
Saint-Rémy-en-Rollat, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Buikwe (navçe)
Buikwe Navçeyekî Ûgandayê ye li herêma navend a Ûgandayê cîh digire.
Negal (gundistan)
Gundistana Negal navê herêmeke gundistanî ye li bexşa Kelaterzan ku bi Şaristanê Sineyê ve girêdayî ye. Herêm dikeve parezgeha Kurdistanê ya ser bi Rojhilata Kurdistanê ve.
Xanêberq Îsaxanî
Xanêberq Îsaxanî, gundekî ser bi navenda bajarê Benabê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Creissan
Creissan, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Efer, Qoser
Efer gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Glewitz
Glewitz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Kifresur
Kifresur, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Émile Gaboriau
Étienne Émile Gaboriau (z. 9 sermawez 1832, li Saujon, Charente-Maritime, Fransa; m. 28 rezber 1873, li Parîs, Fransa) nivîskarekî fransayî bû. Gaboriau pêşhatiyê romana detektîviyê bû û kesê romana wê Pişkîner Lecoq ji wek pêşrewê detektîvê navdar Sherlock Holmes tê hesibandin.
Jiyana wî
Émile Gaboriau pîşeyên têvel dikir wek mînak
berdestkê parêzek, Husar li Efrîka. Pêşî ew  xwe ji bo 7 salan di artêş de wezîfedar kir, paşê ema ew demek şûnde peymanê betal kir ji bo li Parîsê vebigere, li ku ew êwrana xwe bi   nivîsandina  bûyernameyan distand. Paşê wexta ew sekreterê Paul Féval bû, ew  rojnamevanî ji xwe re dît.
Afirandina wêjeyî
Romana wê ya yekem„L'affaire Lerouge" ( Hetîketiya Lerouge ) rezonanzekî mezin distand . Di wê pirtûkê de Lecoq di cara yekem ji wek ajanê  asayîşê destpê dike ji ber ku paşê bibe pişkînerê navdar.  Lecoq ji bo detektîvê bilîmet emsale, çinkî ew hemû tiştanok bi jîriyekî nerizînbar  û têhînandarî  çareser dike. Ne wekî Sherlock Holmesê kifşkirinên Lecoq li ser  rewşên rastbîn û li ser  zanebûnên nûtirîn yê serdema Krimînalistîkê binyatkirî ne. Kesê roman Lecoq li ser Eugène François Vidocq  (1775–1857) binyatkirî ye ku di dema jiyana xwe de him  diz him jî polis bû û di bîranînên xwe de rastiyan û honak bi hev re tevlihev kirî bû. Romana yekem ya Gaboriau  „L'affaire Lerouge" pêşî ji wek romana berdewamî di rojnameya „Le Pays“  di cara yekem weşandî bû  û pir hindik  bal dikişand. Wexta ew roman ema cara din di rojnameya  „Le Soleil“  çapkirî bû  ew roman îkaz distand.Piştî wê serkeftinê  Gaboriau di rojnameya „Petit Journal“ de  ji laperê vesihîne   tevkarî dikir. Di sala 1872an Gaboriau bi hevkariya Jules Émile Baptiste Holstein şanonameyek ku li ser wê romanê  binyatkirî ye li sehnye de lîstin.
Bruchköbel
Bruchköbel, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Hesseyê ye.
Émile Gaboriau
Çavkanî
https://de.m.wikipedia.org/wiki/Émile_Gaboriau
Nördlingen
Nördlingen bajarokekî navçeya (Landkreis) Donau-Ries li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Mueyîde
Mueyîde yek ji têgehên hiqûqê ya sereke ye. Di warê hiqûqê de mueyîde ji aliyê hêza giştî ve tê bikaranîn. Koteka wek hiqûqê bûnê, mueyîde, ji bo cezakirina yên ne wek hiqûqê bin û dema ne wek hiqûqê bin ew zirar û ziyana ku ew didin kêmtir bibe tê bikaranîn. Armanca mueyîdeyan ew e ku pergala hiqûqê çêbibe/pêk bê û parastina wê pergalê ye û dîsa ev mueyîde li gor pêşbîniya pergala hiqûqê bicih tê.
Mueyîde wek mueyîdeyên madî û mueyîdeyên manewî(arişî) dibin du bir. Mueyîdeyên madî di wan rewşên ku ne li gor hiqûqê de tê bikaranîn, mueyîdeyên manewî(arişî) jî ji bo ev rewş pêk neyên tên bikaranîn.
Di warê hiqûqa cezayê de mirin, girtin û cezayê pereyan; di warê hiqûqa destûra bingehîn de ji siyasetê dûrxistin, girtina partiyê; di warê hiqûqa wergiyê de cezayên wek bac û qaçaxcitî. Wek ku tê dîtin di warên cuda de mueyîdeyên cur bi cur hene.
Cureyên Mueyîdeyê
Mueyîde Çawa Derketiye Holê?
Di pêvajoya dîrokî de mueyîde wek tolhildana kesane derketiye holê. Bi dûv wê re derbasî asta qisasê bûne û mantiqa serî jê çûbe divê seriyek din jê biçe, çavek derketibe divê çavek din derkeve, bûye qanûn. Dûvretir levhatin, giraw/fîdye derketiye holê û bi pergalên hiqûqê yên nûjen re ev ji holê rabûne.
Amt Joachimsthal
Amt Joachimsthal şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Barnim li Brandenburg, Almanyayê ye.
Kaxdîk
Kaxdîk, bi tirkî navê wê kirine Karşıkonak, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.
Terzem
Terzem gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Morizès
Morizès, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Ciwanro Xerbî (gundistan)
Gundistana Ciwanro Xerbî navê herêmeke gundistanî ye li bexşa Kelaterzan ku bi Şaristanê Sineyê ve girêdayî ye. Herêm dikeve parezgeha Kurdistanê ya ser bi Rojhilata Kurdistanê ve.
Ortekoy, Dîvrîgî
Ortekoy, bi tirkî Ortaköy, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.
Kopişkara Mezin a Hadronê
Kopişkara Mezin a Hadronê, tûşîkara mezin a Hadronê (LHC, bi Îngilîzî: "Large Hadron Collider") navê projeyeke fîzîkî ya CERN e ye ku ji sala 2008'ê destpêkiriye.
Di sînorê Fransa û Swîsreyê de, 100 m li binê erdê tunela LEP heye ku 27 km dirêj e. Li vir LHC proton û îyonan dertîne nêzîkî hêza tîrêjê û paşê jî wan dikopişîne (tûşîhevtîne, li hev dixe).LHC, protonên bi enerjiya 450 GeV a ji SPSê digire, dertîne 7000 GeV (an jî 7 TeV). Ji bo qevdên protonan berevajî bibin, kehrebarên (kişanek, manyet, miknetîs) raguhêzbar tên bikaranîn. Ji bo manyet gihîner bibin, heya -271 pileyê tên cemidandin. Qevdên protonan bi lezgîniya 40 MHzê de tên kopişandin, ji kopişînê enerjiya 14 TeV rûdide.
Teşîreşkê biçûk
Şayes
Dirêjiya teşîrêşkê biçûk qasî 27–33 cm û dirêjiya baskan 63–72 cm. Teşîrêşkê biçûk nola teşîlok xuya dike lê dûvika wî kin e. Rengê pişta teşîrêşkê biçûk qehweyî û beşa binî gewrê xêzxêzokî ye. Ser û dûvika teşîrêşkê biçûk gewr in wekî teşîlokê, lê deqên tarî ser pişta wî hindiktir in, gupa wî bi xêzên reş in û pîneyên gewr ser baskan xuya dikin.
Reftar
Teşîrêşkê biçûk hêlînên xwe ser avahiyan, kendalan û di kunên daran çêdike ji bo ji 3-6 hêkan bike. Teşîrêşkê biçûk şimqarekî koçer e di havînê de û werzê zivistanê li Afrîkayê bakur, Pakistan û carinan li Hindistan û Îraqê derbas dike
Parêzî
Teşîrêşkê biçûk mêş û mûr pir caran dixwe, lê balindeyên biçûk, xijende û kojeran bi taybetî mişk jî dixwe.
Belavbûn
Belavbûna teşîrêşkê biçûk ji Deryayê Spîyê Navîn li Spanya û Morokê destpê dike û di Asyayê navîn bi alî başûrê ta Çîn û Mongolya diqede. Teşîrêşkê biçûk li welatên Afrîkayê navîn û başûr dijî ye.
Stendal
Stendal, bajarekî navçeya (Landkreis) Stendalê li herêma Saksonya-Anhalt a Almanyayê ye.
Nogent-sur-Vernisson
Nogent-sur-Vernisson, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Xirbê, Dêrika Çiyayê Mazî
Xirbê, gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Giesdorf
Giesdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Saint-Sauvier
Saint-Sauvier, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Weregurg
Weregurg, gundekî bi ser Hacî Omeran a navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Eskîne Xerbî
Eskîne Xerbî, Eskîne Ẍerbî, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Şehrayê Şamê
Şehrayê Şamê yan α Canis Minoris (Alpha Canis Minoris) yan jî Prokiyon geştirîn stêrka komstêra Kûçikê Biçûk û heftem geştirîn stêrka ezmana şev e. Qedra wê ya zahirî 0,34 e. Bi dûriya 11,4 salên roniyê yek ji stêrên tewrî nêzîkên dinê ye. Çima ku ew li derdora Erebistanê hêla Şamê nîşan dike wek Şehrayê Şamê, anku Nîşana Şamê bi nav bûye. Wek Qurix ew jî stêrkeka cot e.
Xazinî
Xazinî, Ebûlfeth Ebdelrehman Mansûr el-Xazinî an jî Ebûlfeth Xazinî (erebî; الفتح الخازني, Alfath al-Khazini‎‎, farisî; ابولفتح خازنی‎‎, Abulfath Khazini) (jdb. ? - m. 1115–1130?), matematîknas û stêrnas bû. Xazinî di bin bandora Aristoteles de maye.
Li bajarê Merwê (Turkmenistana îro) hatiye dinyayê, zanistvanekî mezin ê wexta xwe ye, keşfa quweta ku cisman ber bi navenda erdê ve dikşîne, kiriye. Navdanka Xazinî "Ebûl-Feth" e.
Xazinî berhemên  Bîrûnî û Îbn Heysem xwendiye û li ser xebitiye û hinekî nûvedan kiriye.
Sînorê sêyemîn
Sînorê sêyemîn e ku ewverên ku herêmên sê sê cûda hevdîtin, an bi dirêjkirina damezrênerên herêmî yên din. Sînorên neteweyî yên sêwemîn 157 hene.
Hejmara sînorên sêyemîn
Hejmareya tevahiya sê sînor dikarin li hemberî ku neteweyên li seranserê dinyayê de serdestiyên cuda yên cîhanî têne hesibandin û li ser bingeha dewletên serbixwe yên yekîneyên navneteweyî wekî bingehîn de wek dewletên cuda têne dîtin. Bi gelemperî cîranên neteweyek heye û hejmarek hejmarek sînorên sêyên xwe hene; Ji bo nimûne, Çînê 16 û Rûsya ye. 14. Dewletên girava mîna Japonê sînor sê sêyemîn tune; Ji bilî, dibe ku li deryaya sêyemên sînorê sînor (wek mînak, Singapûr, Malî û Îndonezya) sînor derbas dibe sînorên sêyemîn hene.
Peymana navneteweyî
Dema ku cîhek rastîn ya navbera herdu welatan de bi gelemperî ji kerema xwe re peymanên hevpeymanan ve girêdayî ye, peymanên sêyemîn peyda dibe ku ji bo helwesta sêyemîn a sêwirdar bike. Ji bo nimûne, Çînê, Rûsyayê û Mongolya di navbera 27ê çileya paşîna (January), 1994ê de li sînorê Ulan Bator îmze kirina sînorên du sêyemîn (meseleyên rûsî) û mongolya destnîşan kir ku peymanek diyar kirin ku li sînorê sêyemîn nîşan dide Rojhilata van her du xeletî, li herêmê navê Tarbagan-Dakh (49°50′44.25″N 116°42′50.49″E), lê ev yek forma sembolê ji bo duyem ji van duyemîn amade ne amadekirin (li ser pex tavan-Bogdo-Ula).
Duanoksîda karbon
Duanoksîda Karbonî (çevenga wê: CO2) pêkhateka kîmyayî ye ko ji du atomên oksîjênê ko bi awayekê hevvalayî bi atomeka karbonî ra hatine bestin pêk hatiye. Ew di têhn anko temperatur û pesta asayî da gaz e û di atmosferê da jî her bi vî awayî heye. Giya duanoksîda Karbonê di pêvajoya fotosentêzê da dimezêxin û §ekirê çêdikin.
Etmankî (eşîr)
Etmankî li herêmê Botan navê jî eşîreke herî mezin ya Kurdên e. Etmankî an jî Atmî yên bî eslê xwe Başûrê Kurdistan ango jî Zaxo - Îraq. Li ser li Serhed bêtir piştre Botan ê, bî piranî li Bedlîs, Êlih, Mehsert û Midyad - Mêrdîn ê heta niha ji wekî mînak; gundê Rişwan û Hêştrek wê wan peyda bûn hene weke îro hemî xwedî cî û war jî bin, berî niha eşîreke koçer bû. Ol' ê eşîr kû; hîmî bûyî; Zerdeştîtî û bêtir piştre kû, Êzdîtî. Wan niha ji kû; Misilmanên Kurd bûn.
Arrancy
Arrancy, komunekî departmena Aisneê li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Xanêberq Cedîd
Xanêberq Cedîd, gundekî ser bi navenda bajarê Benabê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Sirtikan
Sirtikan, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Xozatê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Noyers, Loiret
Noyers, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Toximdêl
Toximdêl gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bruchsal
Bruchsal bajarokekî navçeya (Landkreis) Karlsruhe li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Kelek, Şemrex
Kelek, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Şemrexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Mouillac, Gironde
Mouillac, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Bukomansimbi (navçe)
Bukomansimbi Navçeyekî Ûgandayê ye li herêma navend a Ûgandayê cîh digire.
Gondenbrett
Gondenbrett şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Hejian
Hejian, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Hebeiyê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 895.000 kesî
Milkêşan
Milkêşan, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Xirbê Reş Meknûş
Xirbê Reş Meknûş, Xirbereş Meknûş (1928: خرابرش مكنوش / Xirabreş Meknûş ; ), nahiye û gundekî bi ser Kaniya Xezalan ve ye.
Althüttendorf
Althüttendorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Barnim li Brandenburg, Almanyayê ye.
Bi Tenê (albûm)
"Bi Tenê" albûma 5'emîn yê Abbas Ahmed e. 25 Gulana 2007'an derket.
Di "Bi Tenê" formên rock,folk-rock û soft rock zêdetir derdikevin pêş.Albûm bi saundeke baş hatiye tomar kirin û bi profesyonelî hatiye aranje kirin.Di albûmê de bi giranî ensturmanên wek gîtara elektro,gîtarên bass, keyboard, synthesizer, saksafon, trompet û dahol (bi avayekî soft) hatine bikarnanîn.P iraniya muzîk û gotinên stranan aîdê Abbas Ahmedê ye.
Di albûmê de muzîkjenên wek Jochen Daniel, Heval Haco, Haco Haco, Gerd Bracht, Gereon Homan, Matthias Rethman, Andreas Schleicher, Richard Bracht, Rainer, Herêm, Ako İnayat, Dilovan, Kathrin Mander, Gulnaz Haco cîh girtine.Piraniya wan navan di albûmên berê ya Abbas Ahmed de jî cîh digrin.
Gundistana Meyanro (gundistan)
Gundistana Meyanro navê herêmeke gundistanî ye li Herêma Sîrvan ku bi Şaristanê Sineyê ve girêdayî ye. Herêm dikeve parezgeha Kurdistanê ya ser bi Rojhilata Kurdistanê ve.
Qeyxaneya Mêrdînê
Qeyxaneya Mêrdînê jî wekî qeyxaneya Wanê cureyek ji arxavkê ye. Ji arxavkê re bi tesîra fransî li Kurdistanê jî carnan omlet dibêjin. Taybetiya qeyxaneya Mêrdînê, şîr tevlî nabe. Ango bê şîr e.
Çêkirin
Di rûnbirêşkê de rûn bihelînin. Hêk û ardê biçelpînin, berdin nava rûnbirêşkê. Herdu aliyan wekî hev sor bikin. Bi kevçiyê yan kêrê bibirrin û dimsê berdin ser.
Keleha Hewlêrê
Delîlên herî kevn ên ji bo niştecih bûna girê kelehê ji hezarsala 5an a tê û dibe ji vî dîrokê jî  kevintirîn be. Keleha Hewlêrê yekem car di çavkaniyên dîrokî de di tabloyên Eblayê de li dora 2300 berî zayînê de xuya dibe û di serdema Neo-Asûriyan de girîngiyek taybetî bi dest xistiye. Keleh di serdema sasaniyan û xelîfetiya ebasiyan de navendekî girîng a xirîstiyantiyê bû. Piştî ku mongolan di sala 1258an de kelehê dagirkir kelehê giringiya xwe winda kiribû. Di sedsala 20an de, avahiya bajarî bi girîngî hate guherandin, di encamê de hejmarek xanî û avahiyên rêveberiyê hatin hilweşandin. Di sala 2007an de, Komîsyona Bilind a Vejîna Keleha Hewlêrê (HCECR) ji bo serperiştiya vejandina kelehê hate avakirin. Di heman salê de ji xeynî malbateke hemû rûniştevan, wekî beşek ji projeyek mezin a restorasyona (nûjenbûn) kelehê ji kelehê hatin derxistin. Ji wî demê vir ve lêkolînên arkeolojîk û xebatên restorasyonê ji hêla tîmên cûrbecûr yên navneteweyî û bi hevkarîya pisporên herêmî ve li û derdora kelehê têne kirin. Keleha Hewlêrê ji 21ê hezîrana 2014an vir ve di Lîsteya Kelepora Cîhanê de cih digire.
Pêşdîrok
Ji ber ku li quntarên girê perçeyên kelûpelên îhtîmala wê serdemê hatine dîtin cihê kelehê dibe ku ji destpêka serdema neolîtîkê ve hatibe wargeh kirin. Belgeyên zelal ji bo wergahan ku ji serdema Kalkolîtîk ve tê. Perçeyên dîz ên (firakên ku ji axê hatine çêkirin) ku ji serdema Ûbeyd û Ûrûk ên li herêma Mezopotamya jorîn û li Bakurê Kurdistanê hatine dîtin vê serdemê destnîşan dikin. Ji ber van delîlên ji bo ku kele yek ji wargehên destpêkê ye kele wekî kevintirîn wargeha herî kevn ê cîhanê ye ku bê navber mirovan lê jiyan kirine.
Tomarên dîrokî yên pêşîn
Ji 3000 berî zayînê, heta bilinbûna Împeratoriya Akadî (2335–2154 BZ) ku hemû Akadî Semîtî û Sumeriyên Mezopotamyayê di bin yek desthilatdariyê de bûn bajar yekem car bi giranî di bin serweriya Sumeran de bû.
Di dawiya hezarsala 3yan a berî zayînê de, Hewlêr di tomarên dîrokî yên serdema Ur III de wek Urbilum tê binavkirin. Key Shulgi di 43yem serdema keyaniya xwe de Urbilum (bajarê Hewlêrê) hilweşand û di dema serdestiya paşgirê wî Amar-Sîn de jî Urbilum (bajarê Hewlêrê) bi dewleta Ur III ve hatiye girêdan. Di sedsala 18an a berî zayînê de Hewlêr di lîsteya bajarên ku ji aliyê Shamshi-Adad ya Mezopotamya Jorîn û Dadusha ya Eshnunna ve di dema kampanyaya wan a li dijî yê axa Qebrayê bû hatine zeftkirin bû ye. Shamshi-Adad li hemû bajarên axa Urbilê garnîzonan avakirin. Di hezarsala 2yan a berî zayînê de, Hewlêr beşdarî Asûrê hate kirin û Hewlêr wek xaleke destpêk a operasyonên leşkerî ber bi rojhilat ve bû.
Ji serdema Neo-Asûriyan heta Sasaniyan
Hewlêr di serdema Neo-Asûriyan de bajarekî girîng bû. Bajar beşdarî serhildana mezin a li dijî Shamshi-Adad V bû ku li ser peyrewiya Shalmaneser III derket. Di serdema Neo-Asûriyan de navê bajêr wekî Arbi-Ilu bû ku tê wateya 'Çar Xwedayan' hatiye nivîsandin. Hewlêr navendeke dînî ya girîng bû ku di vî warê de wekî bajarên Babîl û Asûr girîng bûye. Xwedawenda Hewlêrê Îştar yek ji xwedawend ên sereke yên asûrî bû ku pir caran navê wî bi Îştarê Nînêwayê re hatiye gotin. Perestgeha wê ji aliyê padîşahên Shalmaneser I, Esarhaddon û Assurbanipal ve hatiye restorekirin. Assurbanipal îhtîmal heye ku di beşeke serdema desthilatdariya xwe de li Hewlêrê li qesrê maye û piştî têkçûna hukumdarê Elamî Teumman balyozên Rusa II yê Urartu qebûl kir.
Hewlêr beriya ku bibe beşek ji împaratoriya Îskenderê Makedonî piştî şerê Gaugamela ku li nêzîkî Hewlêrê di sala 331ê berî zayînê de hate kirin, piştî bidawîhatina Împeratoriya Asûr Hewlêr pêşî ji aliyê Mediyan ve hatiye kontrolkirin û piştre jî aliyê Împeratoriya Hexamenişî ve hatiye bidestxistin. Pişt re piştî dabeşkirina Împaratoriya Îskenderê Makedonî ji aliyê generalên wî (bi navê Diadochoi) ve bajêr bi navê Arabella yan jî Arbela hatiye binavkirin û bajêr wekî beşek ji Împeratoriya Seleukî a Helenîst bû. Piştî sedsala 1an a, Împeratoriya Roma û Partan ji bo kontrolkirina Hewlêrê, yan jî bi navê ku di wê serdemê de tê zanîn jibo Arbira şer kirine. Piştî zayînê di sedsala 1em de Arbela dibe navendeke girîng a xirîstiyanan. Di dema Sasaniyan de Hewlêr navendeke satrapê (bajarê ku walî lê dijî) bû.
Serdema nûjen
Di sedsala 20an de keleh dibe şahidê guhertinên girîng ên bajarî û civakî yê. Di sala 1924an de depoyek avê ya bi bilindahiya 15e mêtre jibo ava xwarina ya niştecihên kelehê li ser hate çêkirin lê di heman demê de ji ber zêde rijandina avê zerarek avê da bingehên avahiyan. Di sedsala 20an de ji ber ku bajarê li binê kelehê mezin bû û niştecîhên dewlemendtir koçî xaniyên mezin û nûjen ên bi baxçe bûn, hejmara niştecîhên kelehê hêdî hêdî kêm bûn. Di sala 1960an de zêdetirî 60 xanî, mizgeftek û dibistanek hatin hilweşandin ku rêyek rast were çêkirin û deriyê başûr bi deriyê bakur ve bê girêdan. Di sala 2007an de di çarçoveya projeyek mezin de ji bo restorekirin û parastina karaktera dîrokî ya kelehê, 840 malbatên mayî ji kelehê hatin derxistin. Ji ber ku malbat ji cihwarên hatine derxistin alîkariya maddî (aborî) jibo malbatan hate kirin. Tenê ji malbatekê re destûr hat dayîn ku jiyana xwe li ser kelehê bidomîne ku ew malbat piştrast bike ku di 8000 salên muhtemel ên niştecihbûna domdar a şûnwarê de ti şikestin çênabe. Hikûmeta Herêma Kurdistanê careke din plan kir ku piştî nûjen kirina kelehê 50 malbat di nav kelehê de bêne bicihkirin. Di sala 2004an de, Muzexaneya Tekstîlê ya Kurdî deriyên xwe li xaniyek nûjenkirî li aliyê başûrê rojhilatê kelehê vekir.
Mîmarî
Keleh li ser gireke mezin yan jî girekê niştecihbûnê bi awayekî qelewî ye ku di navbera 25 û 32 mêtre bilindahiya girê heye hatiye avakirin. Qada li ser girê 430x340 mêtre pêk tê û 102.000 mêtre çargoşe erd werdigire. Axa xwezayî di kûrahiya 36 metreyan de li binê rûbera heyî ya girê hatiye dîtin. Berwarî ya girê kelehê 45° pile ye. Sê rêyên hevraz ku li berpalên bakur, rojhilat û başûrê girê kelehê hene berbi deriyên derve yê kelehê ve diçin. Deriyê başûr deriyê herî kevn bû û bi kêmanî carekê di sala 1860an de hate çêkirin û di sala 1960an de careke din hatiye hilweşandin. Mala deriyê heyî di sala 1979an de hatiye çêkirin. Deriyê rojhilat jê re dibêjin Deriyê Haremê û ji aliyê jinan ve dihat bikaranîn. Ne diyar e ku deriyê bakur kengê hatiye vekirin. Çavkaniyek îdîa dike ku ew di sala 1924an de hate vekirin çavkaniyek din jî diyar dike ku di sala 1944an de tenê du deriyên başûr û rojhilat hebûn.
Di destpêka sedsala 20an de li ser kelehê sê mizgeft, du dibistan, du tekya û serşokek hebûn. Keleh heta sala 1957an xwediye Hewrayeke (Sinagog) bû. Yekane avahiya dînî ya ku niha maye Mizgefta Mele Ebûbekir e ku li ser cîhê mizgeftek berê ya sedsala 19an e ji nû ve hatiye çêkirin. Her çend gelek hûrguliyên mîmarî yên orîjînal winda bibin jî serşok di sala 1775an de ji aliyê Qasim Axa Abdullah ve hatiye çêkirin. Serşok di salên 1970an de ji kar derket û di 1979an de hate nûve kirin.
Kele li ser sê navend yan jî taxan hatiye dabeş kirin. Ji rojhilat heta rojava taxên Seraî, Takya û taxa Topxana hebûn. Envanterek sala 1920an nîşan da ku di wê demê de keleh li ser 506 xaniyan dabeş bûye. Ji wê demê ve hejmara xanî û rûniştvanan gav bi gav kêm bûye. Wek mînak di sala 1984an de 4466 kes di 375 malan de dijiyan lê serjimariya sala 1995an nîşan dide ku li kelehê tenê 1631 rûniştevan di 247 avahiyan de dijîn. Heta vekirina rêya sereke ya bakur û başûr, kolanên li ser girê kelê ji deriyê başûr mîna çiqilên darê ber bi derve ve diçûn. Kolan di navbera 1 û 2,5 mêtre fireh bûn û dirêjiya wan ji 300 mêtre ji bo kuçeyên sereke heya 30-50 mêtre dirêj bûn.
Dîwarê dora kelehê ne dîwarekî kelehê yê berdewam e, dîwarên kelehê ya derve ji 100 xaniyên ku li hember hev hatine çêkirin pêk tê. Ji ber ku kele li ser gireke asê ya girê kelê an li nêzî wê hatine çêkirin, gelek ji van rûyan bi stunan hatine xurt kirin ku pêşî li hilweşîn û şemitandina avahiyan bigirin. Nêzîkî 30 qesrên bajarî hebûn ku piraniya wan li kêleka kelehê hatibûn avakirin. Mala herî kevn a zindî ya ku bi nivîsarek ewlehî hatiye dîrokkirin di sala 1893an de hate çêkirin. Xaniyên herî kevn dikarin li aliyê başûrê rojhilatê girê werin dîtin lê xaniyên li dora bakur di navbera salên 1930 û 1940an de têne dîtin. Berî destpêkirina teknîkên avahîsaziyê yên nûjen, piraniya xaniyên li ser kelehê li dora hewşeke hatine çêkirin. Korîdorek bilindkirî ku ber bi hewşê ve diçe xwedî banê rast û dergeheke bi qasê ku rê li ber dîtinên hewşê û hundirê avahiyê bigire, hêmanên taybet ên xaniyên li ser kelehê ne.
Lêkolîn û restorasyon
Di salên 2006 û 2007an de tîmek ji Zanîngeha Bohemya Rojava, ligel tîma Zanîngeha Selahedînê a Hewlêrê, lêkolîn û nirxandineke berfireh li ser tevahiya kelehê pêk anîn. Di çarçoveya vê projeyê de, pîvandinên jeodezîkî yên kelehê hatin girtin û bi dîmenên satelaytê, wêneyên wênekêş ên birêkûpêk û wêneyên hewayî hatin berhev kirin ku nexşeyek û modela 3D ya dîjîtal a girêya kelehê û xaniyên li ser kelehê were çêkirin. Lêgerîna jeofîzîkî li hinek deverên kelehê hate kirin da ku şopên mîmariya kevnar ên ku di bin xaniyên heyî de hatine veşartin werin dîtin. Vekolînek arkeolojîk li ser qûntara rojavayî ya girê kelehê û vekirina xendeqek ceribandinê ya piçûk li beşa rojhilatê kelê pêk hatiye.
Di sala 2012an de Komîteya Bilind a Berdewamkirin û Vejandina Keleha Hewlêrê biryar da ku heft deverên di hundirê kelehê de ji bo kolandinê bên destnîşankirin û ji bo lêgerîna bermahiyên dîwar û kelehên dîrokî yên kelehê, komîsyonê xala E hilbijart ji ber ku ew li aliyê bakurê rojavayê kelê ye, li rojavayê deriyê sereke (Bab Ehmedî), ku pêvajoya dîtina dîwarê dîrokî yê kelehê hêsan kir. Kolandinan di çar demsalên 2013, 2014 û 2015an de bi serokatiya Dr. Ebdullah Xurşîd û gelek şêwirmendên biyanî, ji Zanîngeha Cambridge li Brîtanya bi alîkariya Dr. John McCains berdewam kir. Beşek ji dîwarê keleha Hewlêrê hatiye dîtin ku ne xuya bû, tenê di nivîsên dîrokî de referans derbas dibin û tê gotin ku ev dîwar li derdora kelehê ne ku niştecihên kelehê bikarîn li hember êrîşên dijmin û dagirkeran bi vî dîwarî xwe biparêzin.
Di sala 2008an de di dema xebatên avakirinê de goreke mezin ya Neo-Asûriyan li binê girê kelê hatibû dîtin. Piştre gor ji hêla Servîsa Antîk a herêmî û arkeologên Enstîtuya Arkeolojî ya Alman (DAI) ve hate kolandin. Her çend ev tirb di serdema antîk de hatibe talankirin jî lê dîsa jî kelûmelên ku ji sedsalên 8 û 7an ên berî zayînê ne di nav tirban de hatine dîtin. Hevkariya di navbera Dezgeha Antîk û DAIê de bi lêkolîneke zêdetirê li ser gorê û bi vekolînek piçûk li nêzîk û lêkolîna jeofîzîkî ya derdorê gorê ku tê de xwendekarên Zanîngeha Selahedînê jî beşdar bibûn, di dawiya wê salê de hate berdewam kirin. Bi van lêkolînan hebûna mîmariya ji serdema Neo-Asûriyan û her weha lêkolîna zêdetir gorên sedsalên paşerojê hatin eşkere kirin.
Di sala 2007an de Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo parastin û vejandina kelehê bi alîkariya UNESCOyê Komîsyona Bilind a Vejîna Kelha Hewlêrê (HCECR) ava kir.
Di 2 nîsana sala 2019 de NASA keleha dîrokî ya Hewlêrê wekî kevintirîn niştecihên mirovî yên ku bi domdarî bûye jingeha mirovan a li cihanê binav kir.
Statuya Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê
Di 8ê çileya sala 2010an de HCECR û Desteya Dewletê ya Îraqî ji bo Antîk û Mîrateyan (SBAH) Keleha Hewlêrê pêşkêşî Lîsteya Temkî ya Îraqî ya şûnwaran kirin ku ji bo namzedkirina şûnwarên Mîrateya Cîhanî têne kategorîzekirin. Di diyarkirin a jibo UNESCOyê hate gotin ku "Keleh ne tenê li Rojhilata Navîn, di heman demê de li cîhanê yek ji cihên çandî yên herî dramatîk û balkêş e." Di adara sala 2010an de du peymanên din di navbera HCECR û UNESCOyê de hatin îmzekirin û hate diyarkirin ku parêzgeha Hewlêrê bi 13 milyon dolaran ji bo projeya vejenê were fînanse kirin. Xebatên restorasyonê yên destpêkê di hezîrana sala 2010an de hatin destpêkirin. Keleh di 21ê hezîrana sala 2014an de beşdarî Lîsteya Mîrateyên Cîhanê ya UNESCOyê bû.
Tûtexane
Tûtexane, gundekî ser bi navenda bajarê Benabê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Saint-Sornin, Allier
Saint-Sornin, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Kelek, Dêrika Çiyayê Mazî
Kelek, mezreyeke Şêba Jêr a navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya Mêrdînê ye.
Fontenet
Fontenet, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Oettingen in Bayern
Oettingen in Bayern bajarokekî navçeya (Landkreis) Donau-Ries li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Oison
Oison, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Îran Xanim
Îran Xanim (jdb. 1950-1951, gundê Înkesûyê, Soma û Biradost - m. 10 tebax 2001, Wirmê an jî Îranxan (Îran Xan)) jineke dengbêj a navdar a Rojhilatê Kurdistanê ye. Navê wê rastî Îran Mucerd e. Di karê hunermendiyê de nasnava Îran Xanim ê bi kar anîye.
Îran Xanim di sala 1950 an ji 1951ê de li Rojhilatê Kurdistanê li Înkesûa bi ser navçeya Bradostê ve ye ji dayîk bû. Malbata wê cotkar bû. Navê bavê wê Ebdurehman û navê dayika wê Peribişan ê. Salê xwe yê zaroktî û ciwaniyê li gundê xwe derbas kir. Li cem malbatê dewlemend ji bo perê nan xebitî. Piştî zewacê, bi mêrê xwe Seîd re li gundê Somanawa bi cîh bû. Bi piştvaniya mêrê xwe xebatê xwe yê dengbêjî yê berdewam kir.
Xebata wê ya Radyoya Wirmê Beşa Kurdî de
Di sala 1969î de radyoyê Wirmê, Tehran, Kirmanşan di zimanê kurdî zaravayê kurmancî da heftê de nîv saet – du saetî dest bi weşanê kir.
Îran Xanim ji ber ku li wir tê naskirin, bi daxwaza hine dengbêjin mîna Hamid Yusifî, Mistafa Elîzade, Bre (İbrahim Nurozî) di sala 1971î de di Radyoya Wirmê Beşa Kurdî de bi avayekî fermî dest bi dengbêjiyê kir. Yekemîn dengbêjeke jin e ku li Rojhilatê Kurdistanê stran bi zaravayê kurmancî gotiye û berhev kiriye. Navê wê hemû sinor derbas bûye û li hemû welêt belav buye.
Ji 1971î heta 1979an, ku Ayetula Xumênî bû serok, mehê da du carî ji bo qeydê stranan çû radyoyê.
Hinek stranên ku gotiye ev in: Arifo lawo, Bajo Emirê Min, Bavê Lalo, Delal Ez bi heyran, Delal Lo, Delalê Malê, Dilê min loy loy, Domam û Pismam, Filîtê Quto, Hedo Rabe, Kurê Xelqêyo delal, Lê lê yemman(Domamê), Şerê Cezo û Salihbegê, Yar Gewrê.
Le Crès
Le Crès, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Îran Xanim
Xebata wê ya Radyoya Wirmê Beşa Kurdî de
Bi hinek pêşbîniya, di 31 sala xwe ya karê dengbêjiyê da Îran Xanim ê ji 100î zêdetir stran bi xwe çêkiriye.
Ji Seîd keçek û du law jê re bû.
Mouliets-et-Villemartin
Mouliets-et-Villemartin, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Îran Xanim
Xebata wê ya Radyoya Wirmê Beşa Kurdî de
Seîd daxwaz dike ku hêwî yê bîne ser. Li ser vê, Îran Xanim dest ji zarok û mêrê xwe dike û gund terk dike. Demekî li cem bavê xwe disene û paşê Dadaş Nasirî ra dizewice. Li Tehranê bi cîh dibe. Pîştî 3 salî, diçe bajarê Dilmaqanê û li vir jî 15 sala dimîne. Paşê bi Dadaş Nasirî ra diçe Wirmê yê. Li vir dikanekî digrên û li ber dikanê disekinin. Di van demada dengbêjiyê ,ji tirsa rejîmê, bi avayekî veşartî berdewam dike. Hinek bandên xwe dişîne Tirkiyeyê û li vir dide weşandin.
Mouliets-et-Villemartin
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Îran Xanim
Xebata wê ya Radyoya Wirmê Beşa Kurdî de
Di 10ê tebaxa 2001ê de xwe dar de kir. Gorî rapora nexweşxana Wirmê bi avayê fermî mirina wê bi xwekuştin bûye. Lê gorî kesê wê rind nas dikin ev mirin xwekuştin nîne.
Sersul, Hacî Omeran
Sersul, gundekî bi ser Hacî Omeran a navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Altenkirchen, Rügen
Altenkirchen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Brück
Brück, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Brandenburgê ye.
Partiya Demokrasiya Beşdar
Partiya Demokrasiya Beşdar, bi tirkî KADEP (Katılımcı Demokrasi Partisi) partiyeke legal û polîtîk a Tirkiyê ye.
Bi rêbazên rewa, aştiyane û demokratîk li çareserkirina pirsgirêka kurd û demokratîzekirina sazûmaniya desthilatdariya Tirkiyê digere. Di rayagiştî ya Kurdistan, Tirkiye û cîhanê de wekî partiyeke kurdperwer tê binavkirin.
Partî di 19ê kanûna pêşîn a 2006an de hatiye damezirandin. Serokê partiyê Şerafettin Elçi bû. Piştî mirina Şerafettin Elçi di dawiya sala 2012an de, di 7ê adara 2013an de Lutfî Baksî wekî serokê nû yê KADEP'ê hat hilbijartin.
KADEP ji bo çareseriya pirsgirêka kurd, modela federalîzmê baştir dibîne.
Kumreş, Dêrika Çiyayê Mazî
Kumreş, gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Fişvan
Fişvan, gûndeke bi ser navçeya Milazgir a Mûşê ve ye.
Tazêkend Bekîrabad
Tazêkend Bekîrabad gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Ebû Xeşeb
Ebû Xeşeb, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Ciwanro Şerqî (gundistan)
Ciwanro Şerqî navê gundistaneke nahiyeya Sîrvan ku bi navçeya Sineyê ve girêdayî ye. Herêm dikeve parezgeha Kurdistanê ya ser bi Rojhilata Kurdistanê ve.
Friedrichswalde
Friedrichswalde şaredariyeke navçeya (Landkreis) Barnim li Brandenburg, Almanyayê ye.
Şerafettin Elçi
Şerafettin Elçi (bi kurdî: Şerefedîn Elçî) (z. 14ê adara 1938an, li Cizîrê (Bakurê Kurdistanê) − m. 25ê kanûna pêşîn a 2012, li Enqereyê (Tirkiye) ) siyasetmedarekî kurd bû. Serokê partiya KADEPê (Katılımcı Demokrasi Partisi - Partiya Demokrasiya Beşdarvan) bû.
Jînenîgarî
Dibistana seretayî û navendî li Cizîrê, ya amadeyî jî li Mêrdînê bidawî dike. Li Enqereyê (paytexta Tirkiyeyê) perwerdeya dadnasiyê dibîne. Li Amed, Cizîrê karê parêzeriyê dike. Di dema şagirtiya xwe de tevlî têkoşîna azadî û demokrasiya kurdan dibe û tê girtin. Di Doza 49an de ew jî tê darizandin. Dîsa di cûntaya leşkerî ya 1971ê de tê girtin û bi qasî 8 mehan di girtîgehên leşkerî de dimîne.
Di hilbijartinên giştî yên 1977an de wekî parlamenterê Mêrdînê dikeve parlamena tirkan. Di hikûmeta Bülent Ecevit a 1978 - 1979an de wekî wezîrê avadaniyê, kar dike.
Bi hatina cûntaya leşkerî ya 1980î (12ê çiriya pêşîn) tê girtin. Di dadgehên tirkan de bi tewanbariya ku gotiye "Li Tirkiyeyê kurd hene, ez jî kurd im" bi cezayê zîndanê bo 2 sal 3 mehan tê cezakirin. Dîsa bi tewanbariya ku di dema wezîrtiya xwe de kurd kiriye xwedî kar û bo karê fermî hilgirtiye tê darizandin û bi cezayê zîndanê bo 2 sal, 4 mehan tê sizakirin. Herwiha 10 salan siyaset ji bo wî tê qedexekirin û karê parêzeriyê bi fermî jê tê stendin.
Elçî zewicî bû û heft zarokên wî hebûn.
Xebatên polîtîk
Di sala 1992an de bi tevî 98 ronakbîrên kurd, bingeha Weqfa Maf û Serxwebûna Kurd davêjin. Ev nav ji aliyê dûgela Tirk ve nayê pejirandin. Bi têkoşîneke dûr û dirêj û zextên Ewropayê navê weqfê wekî weqfa kurd a çand û lêgerînê tê guhertin. Ev cara yekem bû ku di Komara Tirkiyeyê de navê bêjeya kurd bi fermî dibû.
Di sala 1994an de bi tevî hin hevalên xwe Platforma Kurd a Demokratîk saz dikin. Di 3ê kanûna paşîn a 1997an de biryara damezrandina Demokratik Kitle Partisi (Partiya Girseyî ya Demokratîk) didin. Ev partî di 26ê sibata 1999an de tê qedexekirin.
Di 19ê kanûna pêşîn a 2006an de Katılımcı Demokrasi Partisi tê damezirandin û Elçî jî dibe serokê vê partiyê.
Şerafettin Elçi di 25ê kanûna pêşîn a 2012an de li Enqereyê koça dawî kir.
Tazêkend Xûşemêhr
Tazêkend Xûşemêhr, gundekî ser bi navenda bajarê Benabê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
CERN
CERN (Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire - Navenda Lêkolînên Nukleer a Ewropayê), laboratoriya herî mezin a ku li ser fîzîka parçikan lêkolînan dike, ceribandinên kopişînê (tûşîhevbûn) lidardixe.
Di sînorê Fransa û Swîsreyê de ye. Sala 1954'ê bi alîkariya 12 welatan hatiye avakirin. Niha 20 welat bûne endamê xebatên wê û 8 çavdêriyê dikin.
Li CERNê 2500 fîzîknas, 3000 alîkar dixebitin. Ji zêdetirî 80 welatan 8000 fîzîknas jî bi CERNê re têkildar dixebitin. Cihê CERNê yê herî girîng, tunela ku LHC (Large Hadron Collider - Kopişkara Mezin a Hadronê) lê ye, ye. Ev tunel di binê erdê de ye. Heya niha li vê laboratoriyê gelek lêkolîn hatine kirin.
Gafiş
Gafiş (Gentiana) navê çîneke riwekên famîleya gafiş û melvaşan (Gentianaceae) e. Hin cureyên gafişan bi dermanfiroşiyê tên çandin, hinek jî bo baxçevaniyê. Salane, dusalane û pirrsalane ne. Li seranser erdxanê nêzîkî 300 heya 400 cureyên vê riwekê hene. Li Afrîkayê nayên dîtin. Pirranî li nîvkada bakur diçên. Li Ewropayê 35 cure hatine hejmartin, bi taybetî li Alpan.
CERN
Welatên berendam in
YE, DYA, Hindistan, Japon, Rûsya, Tirkiye û UNESCO jî wekî çavdêr tevkariya xebatên CERNê dikin.
Gafiş
Sîstematîk
Çîna Gentiana sala 1753'yê ji aliyê Carl von Linné ve, di Species Plantarum, 1, rûpel 227–232'yê de hatiye binavkirin. Navên din ên vê çînê: Calathiana Delarbre, Chondrophylla A.Nelson, Ciminalis Adans., Dasystephana Adans., Ericala Gray orth. var. Eurythalia D.Don orth. var., Favargera Á.Löve & D.Löve, Gentianodes Á.Löve & D.Löve, Holubogentia Á.Löve & D.Löve, Kuepferella M.Laínz, Kurramiana Omer & Qaiser, Mehraea Á.Löve & D.Löve, Pneumonanthe Gled., Qaisera Omer, Tretorhiza Adans., Ulostoma G.Don. in.
CERN
Welatên berendam in
CERN, Mezintirîn Navenda Lêkolîna Fîzîka Dendikiya Cîhanê
CERN, mezintirîn labaratuwara dinyayê di warê Fîzîka zerreyên bingehîn û Fîzîka dendikî da ye. Ev navenda mezin û bêmînak di derdora bajarê Geneva û di sînora navbera Fransa û Suwîsrayê da hatiye avakirin. CERN, di 29ê Septembera sala 1954an da, ji aliyê Rêxistina Ewrûpiya Lêkolînên Dendikî va hatiye damezrandin û zêdetirî 61 salan e ku têda mezintirîn û bibandortirîn keşfiyatên dinyayê tên kirin. Gelek zaniyar û lêkolînerên cîhanê jiber xebatên xwe yên di wê navendê da, xelatên navendên herî binavûdeng yên dinyayê wek xelata Nobelê yên di warê zanistê da, bidestxistine û ev yeka han, nîşana girîngiya CERNê ye.
CERN, bi dirêjahiya 27 kîlometreyan, bi forma bazinê, di kûrahiya 100 metreyan di binê erda 2 welatên Firansa û Suwîsrayê da, hatiye avakirin.
1
Bahattin Karakütük
Bahattin Karakütük (1966-10ê kanûna paşîn a 2005) rojnamevanekî tirk e ku di çapemeniya kurd de xebat kir.
CERN
Welatên berendam in
WWW yan heman World Wide Web ku dibe Tora Cîhaniya Web’ê, yekem car ji aliyê Tim Berners- Lee di sala 1989 û Robert Cailliau di sala 1990 an da, li CERN, li ser navê ENQUIRE’ê, jibo danîna pêwendî di navbera zaniyar û lêkolînerên wir, hate avakirin. Internet, li CERNê keşf bû, di sala 1991an da yekem malper destbi xebatê kir û bikaranîna wê di 30ê Aprila sala 1993an da jibo her kesî azad bû.
Bahattin Karakütük
Bi Rojnameya “Özgür Gündemê" gava xwe avêt nav medyaya kurd, û ji sala 1992’yan ve, wekî pisporê dîplomasiyê xebatên xwe bê navber domandin. Bi sedan hevalên wî yên rojnamevan ew bi navê “Baha” nas dikir. Baha bi eslê xwe ji Mêrsînê bû. Tevî ku li wir zêde nejiya jî, lê ji hevalên xwe re bahs dikir ku wî çiqas bêriya tama xwarina bi navê ‘Tantûnî’  kiriye. Baha herî zêde ji taxê Enqereyê “Kuçukesat” bahs dikir, ku ew di sala 1966an de li wir hatibû dinê û ew der bûbû mekana zaroktî û ciwantiya wî.
Bi gotina wî, ew ji aliyê malbata xwe ya “burjuvaya biçûk”, weke “zarokên guldankan” tevî 2 xwişkên xwe tê mezinkirin. Baha di 11 saliya xwe de bavê xwe winda dike. Bîranîna xwe ya herî meşhûr a derbarê bavê xwe de wiha dianî ziman : gelek sal piştî mirina wî, min rojek nameyên evînî yên bavê xwe yên bi daktîloyê nivîsandî, dîtin. Baha, di sala 1984an de, ku wê demê hê diçe lîseyê, li ser wefata diya xwe, tevî xwişkên xwe jiyana xwe li ba xaltîka xwe didomîne, û li wê derê salek xwe ji bo zanîngehê amade dike. Piştî saleke din, Baha di şertên Tirkiyeyê de serkeftineke mezin pêk tîne, û dikeve yek ji zanîngehên bijarte: Yanî Beşa Fizîkê ya ODTÜyê. Di wê demê de, ku derbeya 12ê îlonê tesîra xwe hê bi awayekî pir dijwar didomîne, Baha fikrên çepîtiyê nas dike. Di destpêka salên 90î de, tevî têkoşîna neteweyî ya kurd, rojnamevaniya Kurdistanî ketibû pêvajoya pêşveçûnê. Ligel ku hin kovarên kurd derkevin jî, pêşveçûna sereke derketina rojnameya “Yeni Ülke”yê bû. Piştî demekê, di Gulana 1992’yan de, rojnameya rojane Özgür Gündem jî dest bi weşana xwe dike. Baha, di wê demê de ji ber çalakiyên xwe yên siyasî, mafê xwe yê perwerdeyê winda dike. Û piştî ku demek li Mêrsînê dijî, di sala 1991’an de, li gel komek rojnamevanên ku ji Enqerê nas dike, tevlî amadekariya rojnameya Özgür Gündemê dibe. Sala 1992’yan Baha biryarê digire ku êdî bi rojnamevanên kurd re bixebite.Di wê demê de, Baha nûçevanê zanîngehan e û çalakiyên xwendekaran û li hemberî wan mudaxaleyên polêsan di asta xwe ya herî bilind de ye.
CERN
Welatên berendam in
Peymana damezrandina CERNê di 29ê Septembera sala 1954an da ji aliyê 11 dewletên Ewrûpaya Rojava va hate îmzakirin. Helbet ev yek bi avakirina Encumenke demkî, jibo çêkirina labaratuwaran di sala 1952an da, destpêbû.
Aniha zêdetirî 20 dewletên ewrûpî, endamê vê rêxistinê ne. 2600 karmend, 7931 zaniyar û endaziyarên wê hene ku numayendeyên 580 zanîngeh û navendên lêkolînê yên 80 welatên cîhanê ne.
Xebat û armanca serekeya CERNê, çêkirina alavên bilezkerên zerreyan(Tiny Particle Accelerator) û dezgehên din jibo lêkolînên fîzîkî di enerjiyên mezin da ye. Her 4 Xuyakerên mezin yên CERNê(Large Detectors: LHCb, ALICE, ATLAS and CMS), encama hevkariyên navnetewî ne. Navenda serekeya vê rêxistinê, li Meyrina ser bi bajarê Genevayê ye ku ji navendeke computeran pêkhatiye. Tenê di sala 2008an da, milyardek Dolar ji aliyê dewletên endam va, alîkarî ji CERN’ê ra hatiye veqetandin. Dewletên endam, her sal, 5 milyon Euro’yan didin rêxistina CERN’ê. Almaniya û Îngîltere, tenê jibo projeya LHC’iyê, heya niha zêdetirî 300 milyon Euro’yan xerc kirine.
Bahattin Karakütük
Pêvajoya sirgûniyê
Baha di sala 1995an de tê Brukselê û demekê dixebite, û piştre careke din vedigere Enqerê. Lê ji ber ku li wir lê digeriyan, careke din neçar dimîne welatê xwe biterikîne. Di sala 1996an de, Baha bi jineke bi navê Cud re dizewice û li Londonê bi cih dibe, û li wir wekî nûnerê Londonê yê rojnameya Demokrasiyê dest bi kar dike. Piştî rojnameya rojane, pêşveçûna herî mezin a di çapemeniya kurd de, destpêkirina weşana Televizyona MED-TV bû. Ev, di rojnamevaniya kurd de, di heman demê de destpêkirina pêvajoyeke nû bû jî. Cara pêşîn neteweyekî bêdewlet, li gelek deverên dinyayê weşanê dikir. Û Baha, ji bo ku tê de cih bigire, ji Londrayê hat Brukselê. Di navenda nûçeyan a Televizyona MED de, bi salan edîtoriya nûçeyên derve û ya servîsa dîplomasiyê domand. Baha di 96an de tê navenda nûçeyan û di 97an de jî cara pêşî li gel hin pisporên din înternet hînî xebatkarên nû yên navenda nûçeyan dike. Baha ji bo çêkirina nûçeyê, înternetê wekî çavkaniyeke îstixbaratê bi kar tîne û gelek hewl da ku kanala yekemîn a televîzyonê MED-TV bibe xwediyê malpereke înternetê. Bi girtina MED-TV, di kanala demî ya “C-TV” de, karê Baha koordînatoriya weşanê bû. Baha, bernameyên ku li Îngiltereyê bihatana weşandin koordîne dikirin. Piştî “C-TV”ya demkurt, televîzyona nû ya kurdan MEDYA-TV, di sala 1999’an de derket pêşiya temaşevanên xwe. Baha li wir jî bi qasî salekê di navenda nûçeyan de edîtoriya nûçeyên derve û ya servîsa dîplomasiyê meşand. Li wê demê ku wî li navenda nûçeyan xebat dikir, wî wezîfeyeke aktîf jî di amadekirina bernameyên bi navê “Sabah Gündemi” û “Med-Boyut” de dimeşand. Baha hem nûçeyên derve yên van bernameyan amade dikirin hem jî heftiyê carek tevlî bernameya “Sabah Gündemi” yanî “Rojeva Sibê”, dibû. Û di ber re jî di hin bernameyên din de bûyerên heftiyê dinirxandin. Herçiqas bêriya şopandina nûçeyên li Enqerê kiribe jî, wî hemû rojên xwe li navenda nûçeyan a televîzyonê bi xebatê derbas dikirin, gelek şevan jî bi gihandina rojnamevanên ciwan re eleqedar dibû.
CERN
Welatên berendam in
Armanca avakirina LHC yanê Lihevlêxînera Mezina Hadron’ê(Large Hadron Collider), peydakirina zerreyên pir pir biçûk yên etomên nû û peydakirina bersiva zaniyaran ya liser çawaniya avabûn û çêbûna dinyayê ye.