cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Metroya Londonê
Dîrok
Fikra rêhesinek binerd a ku Bajarê Londonê bi navenda bajarî ve girêdide di salên 1830an de hate pêşniyar kirin. Rêhesinê Metropolitan di sala 1854an de destûr jê re hat dayîn ku xetek bi vî awayî bê avakirin. Ji bo amadekirina avakirinê, di sala 1855an de li Kibblesworth, bajarokek piçûk bi taybetmendiyên jeolojîk ên mîna Londonê, tunelek ceribandinek kurt hate çêkirin. Ev tunela ceribandinê du salan di pêşkeftina yekem trêna binerdê de hate bikar anîn û paşê, di sala 1861an de hat tije kirin. Yekem rêya trênê ya binerdê ya cîhanê, ew di Çile 1863 de di navbera Paddington û Farringdon de vebû û bi karûbarên darîn ên gazê yên ku bi lokomotîfên hilmê ve dihatin avêtin vekir. Ev wekî serkeftinek hate pêşwazî kirin, di roja vekirinê de 38,000 rêwiyan hilgirt û vagonên ji rêyên hesinî yên din deyn girt  ku karûbarê rêhesina binerd zêde bike. Rêhesiniya Metropolitan District (bi gelemperî wekî Rêhesiniya Navçeyê tê zanîn) di Kanûna 1868an de ji Kensington a Başûr berbi Westminsterê vebû wekî beşek ji plansaziyek ji bo "xeleka hundurîn" a binê erdê ku stasyonên xeta sereke ya Londonê girêdide. Rêyên hesinî yên Metropolitan û Navçeyê di sala 1884an de xeta Circle qedand, bi karanîna rêbaza birrîn û vegirtinê hate çêkirin. Her du rêyên hesin berfireh bûn, Navçe pênc şax li rojava ava kir ku digihîje Ealing, Hounslow, Uxbridge, Richmond û Wimbledon û Metropolitan di dawiyê de heta Verney Junction li Buckinghamshire ji 80 km bi aliyê Baker Street û navenda Londonê ve dirêj bû.
Flacey, Côte-d'Or
Flacey, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Civrac-en-Médoc
Civrac-en-Médoc, komuneke li departementa Gironde a Fransayê ye.
Pyrbaum
Pyrbaum şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neumarkt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Kjelvatnet, Fauske
Kjelvatnet (Fauske), goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye.
Çem Seyda
Çem Seyda, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Flensburg
Flensburg, bajarekî herêma Schleswig-Holstein a Almanyayê ye.
Ligbin
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 405 kes (63 malbat) bûn.
Zelxidir
Zelxidir, gundekî girêdayê navçeya Dep ya Xarpêtê ye.
Sonnac-sur-l'Hers
Sonnac-sur-l'Hers, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Sak
Sak (, bi tirkî navê Kırkbulak lê kirine), gundekî navçeya Tetwana ser bi Bidlîsê ve ye.
Cûcefit
Cûcefit navê yek ji bajarên li parêzgeha Îlam ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Malborn
Malborn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Kurdistan-news.net
Kurdistan-news.net malpereke nûchevanî, ramanî, chandî û analîzî ye. Di meha îlon ya sala 2008 de dest bi weşanê kir. Bi her sê zarav (Kurmanciya Jor, Kurmanciya Jêr û Kirmackî) weşan dike. Ji her aliyên Kurdistanê, li Rojhilata Navîn û Cîhanê nûçeyan diweşîne û bi taybet li ser mijarên Kurdistanî analîzan diweşîne.
Saint-Germain-de-la-Grange
Saint-Germain-de-la-Grange, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Radnorshire
Radnorshire wîlayetek Walesê ye.
Xan Mehmûd
Xan Mahmûd mîrê Kurdê navdar ê sedsala 19'ane. Hemdemê Bedirxan Begê Botî û Nûrullah Begê Hekarî'ye. Xan Mahmûdê Mîrê Miks'ê, neviyê Eyyubxan Begê Miksî'ye ko malbata wî bi navê "Eyubxanbegî" tê naskirin. Herêma Miks'ê, dema Yawiz Siltan Selimê Osmanî wekî piraniya Mîrekatiyên Kurdan, Mîrekatiyeke serbixwe bû. Şerefname'ya Şerefxanê Bedlîsî de qal û behsa Mîrekatiya Miks'ê, bi Mîrekatiyên Hizan û Sipayêrt re tê kirin. Miks bi texmînî piştî 1675'an ketiye di bin hikmê Mîrê Hekariyan û qasî 150 salan di nav heman rewşê de maye ko herêma Miksê, çendan pirtûkên derbarê wê demê de, di nav herêma Hekariyan hatiye pejirandin.
Jiyana Siyaset
Destpêka sedsala 19'an Eyûbxan Beg û paşê re, kurê wî Evdî Beg hemberê Mîrên Hekariyan de, ji bo azadiya Miksê ser hildan, şerr kirin û serketin. Piştî mirina Abdî Begê, kurê wî yê mezin Şeyhî (Şêxî) Beg bû Mîrê Miks'ê. Şeyhî Begê, hem hemberê Hekariyan u hem ji hemberê Boti'yan şerê xwe domand. Ji ber ko çend herêmên başura Miks'ê jî ketibû destê Botî'yan.
Şeyhi Beg bi şerê Hekariyan, niva herêma Kavaş'ê (herêma devê başura behra Wan'ê) xist di bin hikmê xwe. Pişti hatin kuştina Şeyhî Beg, birayê wî Xan Mahmud bu Mîrê Miksê.
Xan Mahmûdê Mîrê nû, navbera salên 1820 - 1838'ê de Kavaş, Westan, Xavesor u Mihemdan xist bin hikmê xwe û keleha Xoşeb'ê a navdar ko navenda Mîrekatiya Mihemdiyan bû, kir navenda Mîrekatiya xwe. Ji Miks'ê û tevayê başûra behra Wan'ê bigire heta Xoy û Selmas'a Kurdistan'a Îranê hikmê xwe belav kir. Wê navê re hem bi Mîrên Mihemdan, Hekari, Cizir û Botan û hem Osmanî û hem jî bi Iran'iyan şer kir. Dema giheşt sala 1838'ê Xan Mahmûd êdin ji çend Mîrên Kurdan yê navdar û mezin bû. Hem li Kurdistanê, hem li paytexta Osmanî û hem ji li Îran'ê dihat nasin.
Xan Mahmûd, guherîna siyaseta Dewleta Osmanî a li ser rêveberiya Kurdistanê ko Mîrekatiyên Kurdan dê ji holê hatibana rakirin nepejirand û hemberê Dewleta Osmanî serhilda. Payîza 1838'ê Hêzên Osmaniyan yên bi fermandariya Osman Paşayê Mişûrê Erziromê bi alîkariya Nûrullah Begê Hekarî û Seyfedîn Begê Botî (Mîrê Cizîrê yê kevn, kurmam û cîgirê Bedirxan Beg ) serhildana Xan Mahmud têk birin. Xan Mahmud û birayên wî Mîr Sêvdin, Xan Evdal û Abdurezak Beg bo Dersaadet'ê (İstanbul) wekî girtiyekê hatin şandin. Salek şûn de, hatin efû kirin û bo Kurdistanê cardin vegeriyan.
Xan Mahmûd sala 1842'yê cardin serê xwe hilda û herêma Mîrekatiya xwe ji axa Îranê heta Mûşê u Bazidê fireh kir. Wê navberê re bi Mirê Botan Bedirxan Beg re jî hev hat. Her du Mîran dostîniyeke mezin ava kirin. Ew hevaltî, bû îttîfaqa Mirê Kurdan.
Sala 1847'ê ji bo rakirina Mîrekatiyên Kurdan, ruxandin û pelişandina îttîfaqa Mîran, hêzên Osmaniyan bi çend aliyan ketin herêm. Bedirxan Beg u Xan Mahmud berxwedan. Welê li ser îxaneta Êzdin Şêr Beg, Nurullah Beg, Xan Evdal, Fazil Begê Wanî u çendê din serhildana wan têk çû. Bedirxan û Xan Mahmud teslîm bûn û bo Dersaadet'ê hatin şandin. Bedirxan bo girava Gîrît'ê, Xan Mahmud jî bo Rûscûk'a Eyaleta Silistrê hat sirgûn kirin. Xan Mahmud heta sala mirina xwe, 1866'ê li Rûscûk'ê jiya û li wê derê çû rehma Xwedê.
Gurzeyî
Gurzeyî, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Landes-Vieilles-et-Neuves
Landes-Vieilles-et-Neuves, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Xariya
Xariya, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Gîv
Gîv, gundekî bi ser Medena navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Pisîka Schrodinger
Pisîka Schrödinger di fîzîka kuantûmê de ezmûneke ramanê ya pir nîqaşkirî ye, ku ji hêla fîzîknasê Avusturyayî Erwin Schrödinger ve hatî pêşkêş kirin.
Ev ezmûna ramanê, ku di sala 1935-an de ji hêla Erwin Schrödinger ve hatiye pêşkêşkirin, paradoksek superpozisyona kuantumê ye. Schrödinger bi vê ezmûnê xwest ku di şîroveya Kopenhagê de pirsgirêkên mekanîka kuantûmê nîşan bide. Pisîkek di rewşek rasthatî de tê hiştin ku ew dibe ku mirî an sax be, û ji bo biryardanê çavdêrî divê. Vê ezmûna ramanê şirovekirina teorîkî ya mekanîka kuantûmê dijwar kir.
Di ezmûna pisîka Schrodinger de; Pisîkek bi fîşekek jehrê û çavkaniyek radyoaktîf di qutiyek girtî de dihêlin. Ger sehker di hundir de radyoaktîvîteyê tespît bike, mekanîzmaya ku fîşekê dişkîne dixebite û jehr pisîkê dikuje. Li gorî şiroveya Kopenhagê, di dawiya saetekê de,rewşa zindîbûn û mirina pisîkê qasî hev e. Tenê dema ku sindoq tê vekirin û temaşekirin, yek ji van rewşan rast dibe.
Peyama Kurd (rojname)
Peyama Kurd, rojnameyeke giştî ya hefteyî bû, li Elmanyayê derket. Di 10.09.2004ê dest bi weşana xwe kir. Ew ji 24 rûpelan hat tê û nivîsên bi zaravayên kurmancî, soranî û kirdkî (zazakî) weşand.
Di sala 2006'an de pişti 96 hejmar Peyama Kurd hat girtin. Hejmara dawî di 07.07.2006'an de derket.
Erkewazî
Erkewazî navê yek ji bajarên li parêzgeha Îlam ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Chandler Riggs
Chandler Riggs, (Rojbûn June 27, 1999) yek ji lîstikvan û DJ ye ke amerîkî ye. Bi rola xwe ya bi navê Carl Grimes navdar bû ya li ser kanalê AMC ya rêzefîlmê televizyonê dramayê ya bi navê The Walking Dead. Ji ber kar û xebatên xwe jî çend namzet û xelatên bi baha stendine.
Jiyana zû
Riggs di de li Atlanta, Georgia ji Gina Ann (neviyê Carlton) û William Riggs ji dayik bû. Birayekî wî yê piçûk heye bi navê Grayson.
The Walking Dead
Di sala 2010an de di 10 saliya xwe de, Riggs wekî Carl Grimes, rola wî ya herî mezin de lîst di rêzefîlma Walking Dead de.  ji bo Rêzefîlm The walking dead qermanê film yê bi navê Rick Grimes (Andrew Lincoln), tê de bavê karakterê Riggs Carl e.
Sougraigne
Sougraigne, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Qotam
Qotam, Qotûm (, bi tirkî navê Küçük Su lê kirine), gundekî navçeya Tetwana ser bi Bidlîsê ve ye.
Diod
Diod hêmanek xola elektrîkê ye ku tenê ji yek alîyekî herik derbas dibe. Hêmanên ku tirûşa wan di yek alî de pir piçûk e, ji aliyekî jî piir mezin e.
Aliyê ku tirûş piçûk e jê re "hêla rast" an "hêla ragihînê" tê gotin, û ji aliyê ku ew mezin e jê re "hêla berevajî" an "hêla xitimî" tê gotin. Nîşana diodê di forma tîrê de ye ku rêça herikînê nîşan dide.
Her wiha de, serikên diodê bi nîşanên erênî (+) û neyînî (-) têne destnîşankirin. Ji serika "+" re anod, û ji termînala "-" re katod tê gotin. Dema ku çavkaniya voltajê li ser anoda dîodê pola erênî (+) û katoda dîodê pola neyînî (-) be dîod vedibe û herik derdbas dibe.
Kakvîn
Kakvîn, gundekî girêdayê navçeya Dep ya Xarpêtê ye.
Xankê, Berwarî Bala
Xankê, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Flöha
Flöha, bajarekî navçeya (Landkreis) Mittelsachsenê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Kjemåvatnet
Kjemåvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol bi qasî 2 kîlomêtre li rojavayê gundê Lønsdalê ye.
Siyasetmedar
Siyasetmedar an jî ramyar, kesek ku di siyaseta partiyê de çalak e, an kesek ku li hukûmetê nivîsgehek digire an digere. Siyasetmedar pêşniyar, piştgirî û avakirina zagon an polîtîkayên ku erdê desthilatê û, bi dirêjkirinê, mirovên wê dikin. Bi berfirehî, "siyasetmedarek" dikare her kesê / a ku di saziyek burokratîkî de dixwaze bigihîje hêza siyasî.
Merschbach
Merschbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Groß Laasch
Groß Laasch şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Colorado Springs
Colorado Springs, bajareke giradayê parêzgeha Kolorado ye.
Salhawa
navê yek ji bajarên li parêzgeha Îlam ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Solê
Solê, gundekî bi ser Selahedîna navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Sengenthal
Sengenthal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neumarkt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Adar
Adar (avdar an jî axlêve ), meha sêyem a salnameya mîladî ya gregoryen e.
Avdar
Adar kurtkirina avdarê ye. Ji xwe hinek herêm avdarê bi kar tînin. Têgiha bi av, xwedî av, têrav dide. Him jî têgiha "av dikeve daran" dide.
Saint-Germain-en-Laye
Saint-Germain-en-Laye, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Adar
Rojên taybet
21'ê adarê Newroz û destpêka biharê ye.
Maşekan
Maşekan gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 325 kes (50 malbat) bûn.
Şêx Xiyasedîn Emre
Şêx Xiyasedîn Emre, di 1919an de li Misircê (Kurtalan) hatiye dinyayê. Ew neviyê şêxê navdar Şêx Fethullah Werqanisî ye. Bavê wî Şêx Me‘rûf, di 1915an de ji ber Ûris ji gundê xwe Koxaka girêdayê bi Kopê (Bulanik-Mûş) ve reviyaye û çûye li Misircê cîwar bûye, lê di 1920î de dîsan bi şûnde vegeriyaye çûye gundê xwe.
Xiyasedîn pêşî li Medreseya bavê xwe, piştre li medreseya mamê xwe Şêx Eladîn li Oxînê xwendiye. Herweha li gundê bavê xwe Koxakê dersdartiya medresê jî kiriye, lê di 1946an de ew ketiye nava siyasetê û di Partiya Demokratê de şixuliye, di 1954an de jî bûye parlemanê serbixwe yê parêzgeha Mûşê. Piştî Cunta Leşkerî ya 1961ê, ew bi Serokwezîrê Tirkiyê Adnan Menderesî re jî hatiye girtin û li girava “Yassiada-Imrali“yê bi sezayê şeş salên girtîgehê ji aliyê Dadgeha Leşkerî ve hatiye tawanbarkirin.
Bapîrê vê malbatê, Şêxmûsê Zûlê ye ku bi navê Siltan Şêxmûs tê naskirin. Gora wî li navbera Amed û Mêrdînê dimîne; serdangeha xelkê ye û li gorî baweriya akinciyên herêmê pîroz e.
Gelek zana û rewşenbîr ji vê malbatê rabûne. Ji bilî dana dersan û meşandina Rêçika Nexşebendî, zimanê kurdî ji xwe re kiriye fermî û di medreseyên xwe de jî her bi kurdî li perwerdekirinê domandine. Ji 1850î û bi vir ve ye jî ku gelek kes ji malbatê bi zimanê kurdî berhem nivîsîne. Bapîrê Şêx Xiyasedîn, Şêx Fethulahê Werqanisî û mamê wî Şêx Elaedînê Oxînî gelek berhemên hêja bi zimanê kurdî afirandine. Herweha çi feqe û melayên ku li ba wan, di medreseyên wan de xwendine, bi tore û terbiya wan perwerde bûne jî, wan ew tîzkirine da bi zimanê kurdî binivîsin
Şêx Xiyasedîn Emre, heta niha sê pirtûk bi zimanê kurdî, lê bi alfabeya erebî nivîsine. Ew sê pirtûkên wî ev in: Rênasî, Dîroka Kurdan û Dîwaneke Helbestan. Herweha gelek meqale û nivîsên wî jî di hin kovar û rojnameyên bi kurdî û bi tirkî de, bi çax û demên cihê cihê hatine weşandin. Lê me navên wan gişan nepeyitand ka kîjan in û li kurê hatine weşandin. Tenê du kovarên ku me zanîne, ev in: Li Stenbolê kovara kurdî Nûbihar, her eynî li wirê ya tirkî kovara "İkibine Doğru".
Pirtûka Rênasî, ji aliyê Zeynelabidîn Zinar ve ji alfabeya erebî hatiye veguhaztin bi alfabeya latini û di 1998an de jî li Swêdê ji aliyê weşanxaneya PENCÎNARê ve çap bûye.
Çavkanî
PENCÎNARê
Îştar
Îştar, bi navekê din Înanna, ku di kurdî de ji "stêr" û an jî "star" xwedawenda adanî û xweşikiyê, di baweriyên rojhilata Navîn (Mezopotamya) de xwedî cihek pir girîng e. Sûmeriyan jê re digot Înanna, lê Akadî û Babîloniyan jê re digot Îştar, an Astartê.
Îştar wek xwedaya evînê û ya şer jî tê niyasîn. Wê jiyan û mirin jî birêve dibir.
Wê li ser jîyane rûnistî zagon û destûriyên jîyane kifşkirin. Di malbatê û jîyane de wê jin jî û mêr jî, wê xwediyê çi awayê bê û çi cihî bê, wê da kifşkirin. Ew di çanda mezopotamya de xwediyê wateyeka mazin û gîring a. Cihê wê mazin a. Hizrên wê yên ku bi destûriyên wê yên ku nivîsandin, di pêşketina jîyanê de bûna hîmê pêşketina bi deman re.
Di deme Sumeriyan de jî û di deme Akadiyan de jî, bandora wê û destûriyên wê pirr mezin hebû. Di hizrên wê de, ew "wekhevi"yekê ji bo jin û mêr rast dibîne. Bi vê re li malbatê difikirê û li ser wê yekê hanî ser ziman.
Girêdanên derve
Destûriyên Lipît Îştar
Karlênê Çaçanî
Karlênê Çaçanî (jdb. 25ê kanûna 1929an li Cercerîsê (Dêrikê), Ermenistanê - m. 9ê nîsana 2012an li Rewanê), zanyar û nivîskarê kurd, doktorê dîroknasiyê û serokê beşa kurdnasiyê ya Enstîtuya Rojhilatnasiyê ya Akademiya Ermenistanê bû.
Karlênê Çaçanî sala 1929 /1930ê li gundê Cercerîsê (nuka navê gund Dêrik e), li nehiya Elegezê, Ermenistanê da ji diya xwe bûye. Ewî zarotiya xwe piranî cem pîrika xwe Meyrê û kalikê xwe Çaçan derbaz kirîye, yên ku gelek rind haj ji zargotin û rabûn-rûniştina civaka kurda hebûn û nasiya nebiyê hizkirî didane wê cewahira civaka kurdan. Ser merîfeta wî ya efrandariyê usa jî bavê wî Aramê Çaçan hukumekî gelekî mezin dihêle, yê ku gelekî rind haj ji zargotina kurdan hebû.
Sala 1948an Karlênê Çaçanî dibistana gundê Elegezê xelas dike û hema wê salê jî di Înstîtûta Rewanê ya Pêdagogiyê da, li fakûltêya dirokê da tê qebûlkirinê, ya ku sala 1952an xelas dike. Merîfeta wî ya helbestvantiyê hema wan salan eyan dibe.
Ew ji salên 60î destpêkirî endamê Yekîtiya rojnamevanan û Yekîtiya nivîskarên Sovyeta berê bû. Ew sala 1966an tê hilbijartin wek sedirê koma nivîskarên kurdê Sovêtiyê û gelek salan wî karî dimeşîne.
Sala 1965an bi mijara “Pismamtiya civakê ermeniyan û kurdan di sedsalê 19-20'î da” ew bi serfinyazî dîsêrtasiyayê xwey dike û dibe kandîdatê ulmê dîrokê.
Helbestên wî bona mezinan û zarokan pey hevdu rojname, kovar û antologiyayên komarê yên bi zimanê kurdî, ermenî û rûsî çap dibin. Hub û hizkirina helbestvan ber bi zarokan gelek e û badilhewa nîne, ku berevoka helbestê xweye pêşin bona wan bi sernivîsa “Ahmedê egît” ew sala 1958an Rewanê da bi zimanê kurdî çap dike. Afirandinê vê berevokê gelek nêzîkî dilê zarokanin, helbestvan wana bi ruhê wetenhiziyê, merivhiziyê, culetbûnê, mêrxasiyê, dilsaxiyê, hevaltiyê terbîye dike. Du sal şûnda, sala 1960î berevoka afirandinê helbestvan bona mezinan bi sernivîsara “Gul” tê çapkirinê. Mijara vê berevokê welat, efatiya weten, dostiya civaka, edilayî û wetenhizî ye. Paşê pey hev re berevokên wî “Şêr û kew”, “Dil û weten”, “Baqe tev”, “Zerê” û yê mayîn çap dibin.
Helbestê wî bi zimanên rûsî, ermenî, gurcî erebî, almanî hatine wergerandin, rojname û kovarê wisaye eyan da hatine çapkirinê, wek rojnameyên Îzvêstiya û Lîtêratûrnaya gazêta, kovara Ogonyok û yê mayîn. Sala 1983an Neşireta Sovêtskîy pîsatêl ya Moskvayê da bi zimanê ûrisî berevoka wî çap kir. Avtor bi heqî berevoka xwe bi nav kirîye “Keskesor”. helbestê berevokê pirawaz in, pir hewaskar in. Di pirtûkê da cîkî mezin îlahî helbestê derheqa welat da digirin.
Lîsteya bajarên Nepalê
Li welatê Nepalê 6 metropol, 11 bin-metropol û 293 navendên şaredarî hene. Paytexta Nepalê bajarê Kathmandu ye û li gorî daneyên sala 2020an hêjmara gelhe ya Kathmandu 1.442.271 kes e
Karlênê Çaçanî
Karlênê Çaçanî wisa jî rojnamevan, ulmdar û rêdaktorê pirtûkan e. Gelek gotarê wîye pûblîsîstiyê, hevpeyvîn di kovar û rojnameyan da derketine. pirtûka wîye dîrokiyê bi sernivîsên Kurdêd Ermenîstana Sovêtiyê nava 40 salan da, Ji dîroka dostaniya civakê ermeniyan û kurdan bi zimanê ermenî çap bûne. Bi zimanê kurdî xebata wîye hewaskar Dostiya cimaetêd ermeniyan û kurdan çap bûye. Pirtûke ke pir qîmet e wisa jî Kovar û rojnameyêd ermeniyan derheqa kurdan da di salên 1850-1920'î da, ya ku Înstîtûta Rohilatzaniyê û sêktora înformasyon ya Akadêmiya Ermenistanê ye ulma bi zimanê ûrisî û ermenî çap kirîye. Karlênê Çaçanî du xebatê ulmiye mayîn jî nivîsîne — Mêrxasiya kurd û ermeniyêd Dêrsimê miqabilî Turkiyê û Terîqa heleqetiyêd ermeniyan û kurdaye medenîyetê di salêd 1950-1980'î da. Bona emekê xwe di şuxulê pêşdabirina wêjeya kurdê Sovêtiyê ew du caran bi hurmetnameyên Sedirtiya Şêwra Ermenistanêye Tewrebilind va hatîye rewakirinê. Karlênê Çaçan van dawiyan bû doktorê dîrokê.
Lîsteya bajarên Nepalê
Bajarên mezin (Metropol)
'''6 bajarên mezinên (metropol) Nepalê heye. Yek ji van bajaran peytexta welatê Nepalê bajarê Kathmandu ye.'''
Karlênê Çaçanî
Karlênê Çaçanî di roja 9ê nîsana 2012an de li Rewanê çû ser dilovaniya xwe.
Nexweşiyên psîkologîk
Nexweşiyên psîkologîk nexweşiyên ku bingeha wan ne organîk (laşî) in in.
Ji sedemên ne organîk dikarin sîmptom an nexweşiyên organîk peyda bibin. Bo mînak nexweşiyên psîkosomatîk. Nexweşiyên psîkologîk ên ku organîk in dikevin warê psîkîatrîyê. Gorî daxûyaniya herî dawî ya WHO´yê ji 1800´î zêdetir nexweşiyên derûniyê (psîkologiyê) hene. Ev nexweşiyan gorî bingeh û bandora xwe di nava xwe de hin koman lidardixin.
Abdullah İncekan
Dr. Ebdullah Încekan germanîst, tirknas û nivîskarê çend pirtûkan e.
Încekan di sala 1977an de hat dinê. Wî dibistana ewil li gundê xwe xwend û dû re bi malbata xwe re koçê Almanyayê kir. Li wir wî li dû dibistana navîn û lîseyê li zanîngehê beşên Germanîstîk û Tirknasiyê xwendin. Di teza mastera bilind de wî hin xalên di zimanên kurdî û almanî de da berhev û ev xebat jî li eynî zanîngehê hat weşandin.
Wî beşên Almanî wek Zimanê Dudiyan û Pedagojiya Înterkulturel piştî herdu beşên ewil xwendin û di sala 2003yan de qedand. Ew niha li lîseyekê wek mamosteyê ziman û wêjeya almanî dixebite. Ebdullah Încekan di sala 2018yan de doktoraya xwe ya li zanîngeha Bambergê li Almanyayê di beşa General Linguistic de qedand û pileya Dr. wergirt.
Zend (kovar)
Zend organa weşanê ya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ye. Kovara Zendê ji wan kovarên pêşeng e ku di warê lêkolîn û zanistê de li bakurê Kurdistanê derketiye. Zendê bi dirêjahiya temenê xwe yê weşanê mêvandarî li gelek rewşenbîrên kurd kiriye û bûye cîgeha nîqaşên zanistî li ser ziman, edebiyat, dîrok û çanda kurdan.
Zend yekem car di sala 1994an de du hejmarên wê wek hejmarên ceribandinê derdikevin. Piştre di sala 1996an de bi awayekî periyodîk dest bi derketinê dike û heta 1998an 6 hejmarên wê derdikevin.
Ji ber şert û mercên wê demê 6 sal navber dikeve weşana Zendê û di sala 2004an de dîsan derdikeve. Di sala 2004an de ji ber hin meseleyên fermî statûya wê ya fermî ji kovarê derbasî rêzepirtûkê dibe. Ji 2004an ve heta niha 26 hejmar derketine.
Di payîz-zivistana 2022an de hejmara 29 ya kovarê derket.
Çavkanî
https://web.archive.org/web/20101122131220/http://www.enstituyakurdi.org/dokuman/Kisatarih.pdf
Cîhan Jiyan Kara
Cîhan Jiyan Kara yan jî bi tenê Jiyan Kara, lîstikvan û youtuberekî jîr û zîre û çalak ê kurd ku niha heşt sal e li Stembolê dijî. Jiyan Kara bi eslê xwe xelkê Erzîromê ye. Ew hate Stembolê, weke gelek xortên kurd, ku zanîngehê bixwîne. Îro ew li studyoya Beybun Production, li Stembolê, dixebite.
Ew ji sala 2012an û pê ve li ser Înstagram û Facebookê fenomenek e. Ji kolanên Stembolê di nava kurdan de bernameyên xwe yên bi navê "Hevpeyvînên kurdî ji kolanan" çêdike. Vîdeoyên kurt in ku bûne weke hêzeke medyayî ya serbixwe û gelek serkeftî ne. Jiyan Kaya dibêje ku "salek an du sal bi şûn de ew li ser medyaya civakî cihekî baş bigire û bi rastî bibe alternatîveke medyayê."
Şêx Fethullahê Werqanisî
Şêx Fethullahê Werqanisî  (1847 Bidlîs - 1900 Bidlîs) alim û nivîskarê kurd e. 1847an de li Werqanisê hatiye dinyayê û di 1900î de li Bidlîsê, bi jiyekî gênc çûye ber dilovaniya Xwedê.
Şêx Fethullahê Werqanisî weke hemû zarokên malbatên oldar, pêşî dev bi xwendina olî kiriye û li gelek medreseyên Kurdistanê geriyaye, li ba Mele Ebdurehmanê kurê Mele Ebdullahê Xelîfê Mewlana Şêx Xalidê Dêrezorî xwendiye. Herweha li ba Şêx Xalidê Orekî yê ku xelîfê Xewsê Hîzanê bû xwendiye. Piştre li ba Mele Ebdurehmanê Melekendî xwendiye. Mele Ebdurehman, destûrnama xwendinê ji Mele Mistefayê kurê dersdarê mezin gorbihişt Mele Xelîlê Sêrtî wergirtiye. Piştre Şêx Fethullah çûye li ba Hecî Teyîb Efendî yê Mûşî xwendiye heta ku destûrname jê wergirtiye. Hecî Teyîb jî destûrnama xwendinê, ji Hecî Hesen Efendî yê Mûşî wergirtiye. Hecî Hesen jî destûrnama xwendinê, ji dersdarê bi navûdeng Mele Xelîlê Sêrtî wergirtiye.
Werqanisî piştî ku destûrname wergirtiye, bi nasnavê ellametiyê hatiye binavkirin, ango zanayê bi her tiştî. Ew, ji ber hindê bi daxwaza parêzvanê Bedlîsê Emer Paşa û Serbazê Firqa wê demê Elî Paşa li Norşênê dersdartî kiriye û piştî demekê çûye li Bedlîsê dersdartî kiriye û li wirê domandiye heta ku çûye ber dilovaniya Xwedê. Li Bedlîsê gora wî li taxa Mermerê dimîne ku bi tirkî jê re dibêjin Taş Mahallesi.
Werqanisî gelek pirtûk nivîsîne, hinek ji wan bi kurdî û hinek jî bi erebî ne. Niha sê berhemên wî yên bi zimanê kurdî ku destnivîs in, li ba min in. Lê me wek lîste nepeyitand ku tevek çend in û di kîjan salan de hatine nivîsandin.
Gorbihîşt Werqanisî, bavê pênc kur û çar keçan bûye. Kurê wî yê mezin Şêx Eladîn e ku zanayekî menşûr bûye, çend pirtûk nivîsîne û hinek ji wan bi kurdî ne. Kurê wî yê diduyan, Şêx Me‘rûf e ku di zanatiya olî de gelekî menşûr bûye. Kurê wî yê sisiyan, Şêx Mihemed Cuneyd e ku di zanîna Tefsîrê de ango zanistiya Qurana pîroz de gelekî şareza û tîjîfehm bûye. Kurê wî yê çaran, Şêx Qutbedîn e ku di zanistiya tesewufê de bi navûdeng bûye û yê pêncan jî Behaedîn e ku ew berî zewacê kurdûnde çûye ber dilovaniya Xwedê. Her çar keçên wî jî ev bûne: Belqîze, Hemîde, Fatîme û Ummugulsûm.
Şêx Fethullah kurê Şêx Ebdurehîm e. Şêx Ebdurehîm kurê Şêx Ebdurehman e. Şêx Ebdurehman kurê Şêx Yûsif e. Şêx Yûsif kurê Şêx Huseyn e. Şêx Huseyn kurê Şêx Mûsa ye. Şêx Mûsa kurê Şêx Nasir e. Şêx Nasir kurê Şêx Elî ye. Şêx Elî kurê Şêx Ebûbekir e. Şêx Ebûbekir kurê Şêx Îbrahîm e. Şêx Îbrahîm kurê Şêx Ehmed e. Şêx Ehmed kurê Şêx Xidir e. Şêx Xidir kurê Şêx Îsa ye. Şêx Îsa kurê Şêx Hesen e. Şêx Hesen kurê Şêx Mihemed e. Şêx Mihemed kurê Siltan Şêxmûsê Zûlî ye.
Gora Siltan Şêxmûs, gelekî bi navûdeng e û piraniya zana û bîrewerên Kurdistanê ji nêz ve wî dinasin. Ew gora pîrpoz niha li navbera Amed û Mêrdînê dimîne, ji hingê ve bûye devera seredana xelkê û wargeha pejirandina hêvî û daxwazan. Çaxê serdana gora pîroz bi taybetî ji 20ê Nîsanê heta 20ê Gulanê dilqekî xwe yê taybetî heye; ¨
Kurê Siltan Şêxmûs ê mezin Şêx Mihemed, ji bo belavkirina Rêçika Zûlî çûye herêma Xerzan û li gundek bi navê Werqanis cîwar bûye û heta ku çûye ber dilovaniya Xwedê jî her li wirê maye. Gora Şêx Mihemedê kurê Siltan Şêxmûs jî niha li Werqanisê ye û bi Quba Xaniyê Reş navdar e, bûye devera seredana xelkê herêmê, ji xelkê re gelekî bûye û xweşîgir e.
Ev azbat ji Şêx Mihemed û berjêr heta digîje Şêx Fethullahê Werqanisî, tev akinciyê vî gundê Werqanisê bûne. Ew gund niha girêdayê bi navçeya Hawêlê (Baykan) û parêzgeha Sêrtê ve ye. Lê piştre zarûkên wî ber bi bakûrê Kurdistanê ve çûne û li çend gundan bi cih bûne, gundê herî navdar Oxîn e. Ji wê hingê ve heta niha ango ji Sultan Şêxmûsê Zûlî hetanî Şêx Fethullahê Werqanisî, ew bab û bapîr tev bi zanistiyê ve lipikîne, çi di medreseyên xwe yên taybetî de û çi jî di medreseyên herêmê yên din de be dersdarî kirine; bi hezaran destûrname dane şagirdên xwe yên Kurd û yên ji neteweyên cînarên Kurdistanê weke Ereb, Faris û Tirkan...
Sê payedarên navdar ên Kurd ku li ba Şêx Fethullah Werqanisî xwendine ev bûn:
Şêx Fethullahê Werqanisî ji bo wergirtina xelîfetiya Rêçika Neqşebendî, emel li ba Xewsê Ervasî kiriye. Lê berî ku xelîfetiyê werbigire Xews çûye ber dilovaniya Xwedê û ew jî çûye ba Şêx Ebdurehmanê Taxî û xelîfetî jê wergirtiye. Xelîfeyên Şêx Fethullahê Werqanisî jî şeş kes bûne:
Berhem
Gelek berhemên Şêx Fethulah Werqanisî hene. Sê ji wan bi kurdî ne. Ew hersê ev in:
Pirtûka El hemaîlu Fîşşemaîlî ji 5.529 malikên durêzî hatiye afirandin. Malikên wê bi yazdeh kiteyan dikişin û qafiyeya her du rêzên malikekê jî yek e, kêşa wê herwekî Mem û Zîna nemir Ehmedê Xanî didome.
Ev hersê pirtêkên Şêx Fethulah Werqanisî, ji aliyê Zeynelabidîn Zinar ve ji alfabeya erebî hatine veguhaztin bi alfabeya latini û di 1998an de li Swêdê ji aliy’ weşanxaneya Pencinarê ve hatine çapkirin.
Civrac-sur-Dordogne
Civrac-sur-Dordogne, komuneke li departementa Gironde a Fransayê ye.
Şêx Fethullahê Werqanisî
Berhem
Ev e çend malik ji helbestên Şêx Fethulah Werqanisî: ...
Qelem rabe meqsed ji bo me bibêj Û xûta dilê xwe ji bo me birêj Tu reyhana Xanî bûyayî bira Qesem dê serê te min ê jê kira we yan jî tu qamûşa Aqtepî yî bûyayî, dê bikrama bedbextiyê
................
Lîsanê di kurdan riha kem ji teyh Heye yek bibê rehmetullah eleyh ...
Me defter, burader, gehişte xîtam We ger çendî dûr û diraz e meram Welê qetrekî çend ji deryayê pur We lêkin ji qe‘rê binî ne û durr Ji ermûşê saçax e ew ta be ta Di goşan da yasax e nakem ‘eta Ji Durê şemail me kir gerdenî Me kir yek Hemail ji wê ez benî Be kurmancî badaye, honaye wan Ji bo tuhfe bit bo cemî‘ê biran Me umîd e cem wan ku meqbûl-i bî Ji husna wê Nûrî ne mesûl-i bî Îlahî tu meqsed dizanî bes e Bila kes bi qesda mi qet nehese
Lanquetot
Lanquetot, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Nîl, Tetwan
Nîl (, bi tirkî navê Koyunpınarı lê kirine), gundekî navçeya Tetwana ser bi Bidlîsê ve ye.
Souilhanels
Souilhanels, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Pembrokeshire
Pembrokeshire wîlayetek Walesê ye.
Xî
Xî (bi herfê mezin Χ, bi herfê biçûk χ) herfê bîstûduyem ê alfabeya yewnanî ye.
Transkrîpsiyona kurdî x ye.
Cizîr
Cizîr, navçeyeke bi ser bajarê Şirnexê ce ye ku bi navê Cizîra Botan jî tê naskirin. Weke "Bajerê Nebî Nuh" jî hatiye naskirin. Bi Nisêbînê re bajerê herî mezin ku çanda Şahmaran têde bicih bûye. Cizîra Botan xwediyê dîrokeke ku pir demdirêj e. Avabûna wê ta dema sûmeriyan û berî wê demê diçê. Ji hûrî û mîtanîyan re navendetîtî kir.
Xişxaş
Xişxaş, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Cizîr
Ji wê deme wan pêde êdî ku Başûr rojavayê Kurdistanê ji di nav de weke herême Botanê hate binavkirin. Sînorê wê demekê Riha ji kiriye nav xwe de. Ev, di deme hûrî û mîtaniyan de bû. Piştre ji wilo berdewam kir. Ev bajarê Kurdistanê, di civakbûn û pêşketina Kurdistanê de xwediyê weyneke pir mezin û girîng e.
Gelhe û Demokrafî, Navenda Cizîre, 153.142 Tewahiya bajar û gond Kurd in
Dîrok
Dibêjin Cizîre ji aliyê pêxember Nûh ve hatiye avakirin herwesa û li gor dîroka Îslamê tê gotin ku bajarê diwemîn yê ku hatiye avakirin piştî tofanê bajarê Cizîrê bû, dîsa li gor vekolera di bêjin ku gora pêxember Nûh di Cizîrê de ye ji ber ku sorhên Cizîrê wekî gemiyekî hatine danan. Çanda pêxember Nûh li wir bicih e. Her wiha herême ku çanda Şahmaran têde û li dore wê mazin pêşketi ye.
Di derbarê dîroka Mezopotamya pirtûka herî kevin ya Herodote, dîsa pirtûka bi navê "Vejîna dehhezaran". Herwisa di hemi pirtûkên olî de behsa Mezopotamya tê kirin. Li gora vekolînan jî tê gotin ku Cizîre bajarê herî kevinar e.
Li gora olan hatiye gotin ku piştî Adem û Hewa tofana herî mezin hatiye jiyan kirin tofana pêxmber Nûh bûye, ji ber ku piştî vê tofanê mirov neman li ser rûyê zemînê, tenê bi hiziretê Nûh re heşt an ku heştê rizgar bûne ji vê tofanê, ew jî ji ber ku di gemiya hiziretê Nûh de bûn, û ya herî rast jî hizirete Nûh ew rizgar kirine. Dema ku mirov di bêje tofan tê wateya ku gemiya Nûh yek û li dîrokê tekes kiriye ku li serê çiyayê Cudî rawestiya ye tê naskirin û ji lewma jî çiyayê Cudî weke çiyayê zêdebûna hijmara mirovan ji nû ve tê naskirin.
Li gora Abdula Yaşîn, Cizîre duwemîn bajarê ku li Mezopotamya hatiye ava kirin. Alfred Flobil yê ku xelkê Puerto Ricoyê bû, di sala 1953-1954 û di encama vekolîna xwe ya ku li Tepê Reş kirî, tabloyek dît û li ser vî tabloyî nexşeya Cizîrê ya wê heyamê hat bû neqiş kirin, di nîvê nexşê de rojek hebû û di bin de wêneyê du şêran, rûyê her du şêran li hev bû û li ser nivîsên bizmarî hebûn û li gor vekolîna pisporên nivîsa bizmarî hate gotin ku: navê Cizîrê yê wê demê Gerzu bakart bû û hijmara xelkê wê 1.850.000 bû.
Dîsa û 4000 sal berî zayinê û di dema gotiyan de jî ji Cizîrê re digotin. Gerzu bakartda û ev nave ji aliyê dîroknasan ve hatiye tekes kirin, li milekî din û li gor dîroknasê mezin Îbin Alesîr di bêje ku di qonaxa Persiyan de jî ji Cizîrê re di gotin Gazarta û Bazîbda.
Di qonxa ebasiyan de Cizîre gelek sod gihndae ebasiyan û bi taybet mîrê wê demê ku hakimê Cizîrê bû, mîr Abdilezîz Îzafedîn ku wî jî nav lê kir Cezîret ibn Omer.
Di sala 1956 peykerek li Cizirê hate dîtin û gotin ev peykere peykerê Boda ye, ev peykerê ku hate dîtin ji hela qaçaxçiya ve hat bu dîtin û wan jî ew peyker firotin.
Lê li gor Abdula Yaşîn ew peykerê ku birbûne Amerîka, li ser bigihê ku peykerê Bodaye tekes kir ku ew heykel ne yê Bodayeher wisa piştire li ser vî heykelê ku niha di mozexana kilasîkên cîhanê de dimîne hatiye nivîsandin" peykerê serokekî ne nas yê mezopotamiya". Li milekî din û piştî ku Sçomokle yê vekoler kevirê vî peykerî di sala 1975 kevrên vî peykerî xisine di bin nekolînê û bi riya Kerbûnê jiyê vî peykerê derxistiye û di domahiyê de gotiye ku jiyê vî kevirî di veger 45 sal berî zaiyinê.
Piştire û dema ku Cizire weku bajar pêş ketiye êdî bi navê Cizira Botan hatiye naskirin, wate warê botaniyan. Bi belavbûna îslamê ji di cizrê de êdî nezî 360 mizgeft hatine ava kirin û di dema me ya niha de du dibistanên mezin, sê minarên bilind û di pir mane û têne dîtin. Her wisa sor û kelhên kevin ku hîna ciwaniya xwe di parêzin û weke cihên zivistana leşger bi kar tînin li ber çavane û rawestiyane. Her wisa û tişta ku heta niha maye û navê wan li ser zimanê her kurdekiye û mezarên wan li Cizîra Botanê mezara Mem û Zîn e û Bekoyê awan dimînin. Li milekî din bajarê Cezîrê bajarekî çandî ye û ji nava wê çanda kurdî derketiye û belav bûye û heta roja meya îro hatiye û her wextî sirûşta Cizîrê û bajarê Cizîrê bûye kaniya helbesta kurdî û helbestvanê kurd yê avdar û mezin ku heta niha kurd li ser rêça helbesta wî diçin û gelek mifa jê giritne di warê wêje û helbestê de Melayê Cizîrî ye ku helbestvanê herî navdar ê kurd e.
Bûyerên 4-12ê îlona 2015an li Cizîrê
Di 4ê îlona 2015an de li Cizîra Botan qedexeya derketina kolanan hate ragihandin. Ji vê rojê ve xelkê sîvîl ê Cizîrê rastî êrîşên hêzên leşkerî yên dewleta tirkî tê û di van êrîşan de gelek sîvîlên bajêr jiyana xwe ji dest da.
Erdnîgar û sînorên bajêr
Li rojhilat bi Silopî ve, li bakur bi Gundik ve, li başûr bi Dêrikê ve li rojava jî bi Hezexê ve tê girêdan.
Hilbijartinên Cizîr
29'ê adarê 2009 Hilbijartine Civaka Giştî ya Parêzgeh;
29'ê adarê 2009 Hilbijartine Şaredarî;
30'ê adarê 2014 Hilbijartine Şaredarî;
Melayê Cizîrî
Melayê Cizirî Navê wî Şêx Ehmed e, hem jî bi naznavê Nîşanî di hin helbestên xwe de diyar kiriye. Bi wateya (Nîşan) ango ew wek mertal bû ji tîrên evîn û hezkirinê re. Navê bavê wî 'Şex Mihemed' e bi koka xwe ji hoza Bextiyan e di herêma Botan de.
Ziyarlû
Ziyarlû, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Nîsan
Nîsan (an jî avrêl) meha çarem ya gregoryen e. Nîsan 30 roj diajo
romania favoritii sunteti voi si cantece pentru cei dragi luna aprilie 2022 este cu bine paste fericit!! A la calendar? Da
Neunkirchen, Bernkastel-Wittlich
Neunkirchen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Hemsbach
Hemsbach bajarokekî navçeya (Landkreis) Rhein-Neckar-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Qanûna Ohm
Qanûna Ohmê dibêje di Xola elektrîkê de ku herîka navbera du xalên gehînerê diherike ji cûdahiya potansiyelê  (mînak voltaj) rêje rast ; Bi Tirûş a di navbera du xalan de rêje berevajî ye.
an
Li vir, I herîk Amper, V cudahiya potansiyelê ya di navbera her du xalên referansê de bi volt e, û R guhêrbara xolê ye (volt / amper) ku bi Ohmê tê pîvandin û jê re tirûş tê gotin. Cûdahiya potansiyelê wekî voltajê jî tê zanîn, û carinan sembolên U, E, an emf ( hêza elektromotîv ) li şûna V têne bikar anîn.
Ev qanûn herîk û voltaja ku di têlekê de di xolên elektrîkê yên hêsan de diherike diyar dike.
Ji ber ku ew têkiliya di navbera voltaj, herîk û tirûşê de di asta makroskopî de dikole, Formula jorîn di endezyariya elektrîkê / elektronîkî de hevsengiyek pir girîng e. Ev hêman bi piranî di xola elektrîkê de hene.
Seubersdorf
Seubersdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neumarkt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Lübesse
Lübesse şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Xerabe, Berwarî Bala
Xerabe, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Rêçika Zûlî
Serokê 'Rêçika Zûlî Şêx Mûsa (Siltan Şêxmûs) bûye. Ew xwepêgirê Şafiî bûye. Di pirtûka bi navê Mewahîb-îl Îhsaniye de jî ku niha di Pirtûkxaneya Medîneya Pîroz de ye, behsa zarûkên Omer hatiye kirin ku çewan û li kur belavbûne, behsa dirêjiyê kiriye heta ku li Kurdistanê gihaye Siltan Şêxmûsê Zûlî. Çewa ku behsa Rêçika Zûlî di pirtûka Tebeqatî Kubra de jî, rûpel 119/ Şex Yûsif Nebhanî, hatiye kirin, ev rêçik ji Siltan Şêxmûs diçe heta ku digîje Hezretî ‘Umer. Belam diyar e ku Rêçika Qadirî digîje Hezretî Elî û ya Neqşebendî jî digîje Hezretî Ebûbekir.
Navê vê Rêçika Zûlî heta dema Siltan Şêxmûs jî, Rêçika Farûqî bûye. Lê di dema kametiya Siltan Şêxmûsî de, navê wê hatiye guhartin û bûye Rêçika Zûlî. Zûlî bi wateya xwe ya ferhengok, yanî dûr. Li gorî berhema me gotî, dema ku Siltan Şêxmûs hatiye herêma Mêrdînê, çûye ketiye şkeftekê û ji Xwedê re perestinî kiriye. Wî şevekê di xewna xwe de dîtiye ku jineke pir bedew hatiye ba wî û gotiye ku ez bo te hatime hinartin. Siltan Şêx Mûs gotiye Jinikê: Zûlû ennî! Yanî ji min dûr bibe. Îcar piştî wê bûyerê, navê rêçikê bûye Rêşika Zûlî.
Piştî ku Neteweyê Kurd ola bisilmantiyê pejirandiye, xwe daye ser Rêçika Farûqiyê. Di dema Siltan Şêxmûs de ku navê rêçikê bûye Zûlî, her wisan Rêçika Zûlî gelekî berfireh bûye û piraniya qada Kurdistanê jî vegirtiye. Çil xelîfeyên Siltan Şêxmûsê Zûlî hebûne. Ji wan xelîfeyan, hinekên navdar ev bûne: Şêx Yehyay Tikrîtîye, Şêx Sadî Amêdiye, Şêx Cemal şîrazî, Şêx Cemaledîn Hekarî, Şêx Pîr Xetab, Şêx Hesen Zirqî, Şêx Ebdullah Altînî, şeyx Fereh Ehmed El Rûmî, Şêx Ebdullah, Şêx Dawid Kirkinî, Şêx Mucella, Şêx Eliyê Muhellemî, Şêx Merwan, Şêx Berzan, Şêx Pîr Elî, Şêx Exî Bunyan, Şêx Gurlozan, Şêx Mexlûf El Mecnûn, Şêx Dawid El Thûmî, Şêx Elî El Farqînî, Şêx Îbrahîm El Comanî, Şêx Xendeq, Şêx Xeşef û hwd...
Awa û tewrên perestiniya di Rêçika Zûlî de, tiştekî mîna perestiniya di navbera Rêçika Qadirî û ya Neqşebendî de bûye. Tewrên zikrê wê bi kurtî weha bûne: Civat bi eşkeretî û dengane zikrê Xweda dikir, kesên wê yên taybet, nihênî bûne. Çi kesê ku sê meh li ba murşidekî perwerde dibû û eger ku têkilê rêçikeke din jî nebibûna, dikaribû têkeve Rêçika Zûlî.
Ez Kurdî Hîn Dibim - Pratik Kürtçe Dersleri
Ez Kurdî Hîn Dibim - Pratik Kürtçe Dersleri pirtûkeke hînbûna kurdî a Abdullah İncekan e.
Pirtûk ji aliyê Abdullah İncekan ku li Almanyayê wek mamosteyê ziman û wêjeyê dixebite hatiyê amadekirin. Şêwirmendiya wê jî mamosteya zimannasî û dîdaktîka nûjen ji Zanîngeha Duisburg-Essenê Dr. Rosemarie Neumann kirîye.
Pirtûk ji 19 beşan pêk tê û li gor metod û didaktîkên nûjen hatîye amadekirin. Ji ber ku li Tirkiyê hê perwerdeya kurdî nîne di amadekirina wê de otodîdakt jî (yên xwe bi xwe hîndibin) li ber çavan hatine girtin. Wêneyên Armin Wollnitza him pirtûkê dixemilînin, him jî dikin ku dîyalog û metin bi hêsanî werin fêm kirin.
Ez Kurdî Hîn Dibim – Pratik Kürtçe Dersleri bi van xalan bala xwendevanan dikşîne:
Îlawe:
Bedirxan Beg
Bedirxan Beg, Bedirxan Paşa, Mîr Bedirxan, Mîr Bedirxanê Azîzî, Bedirxanê kurê Ebdulxan (jdb. 1806 li Cizîrê - m. 1869 li Şamê ) di navbera salên 1836 û 1847an de mîrê Cizîrê û Botanê bû. Ew hemdem û hevalê Xan Mehmûdê Miksî bû. Bedirxan Beg ji malbata azîzan (azîzî) bû.
Jiyana siyasî
Di sala 1830ê de îdara Botan xist destên xwe. Bi mîrê soran Mîr Mihemed re tifaq çêkir. Ji ber tifaqê, osmaniyan êrîşî herdu mîran jî kir. Bedirxan Paşa, derbasî Îranê bû. Di sala 1838ê de vegeriya paytextê xwe, bajarê Cizîrê. Di demeke kurt de îdara xwe li Cizîrê xurt kir. Li ser navê xwe pere derxist û xudbe da xwendin. Ji bo welatekî serbixwe pîlan çêkir. Bi eşîrên Kurdenên din re û bi filên welêt re tifaq danî. Osmanî, ji xurtbûna Bedirxan Paşa gelekî ditirsiyan. Gelek caran êrîşî hêzên Paşê kir. Lê belê bi ser neket.
Dewletê, di sala 1847ê de bi hemû leşkerên xwe carek din êrîşî Botanê kir. Ji ber xiyaneta biraziyê mîr, Êzdînşêr, Bedirxan Paşa teslîm bû. Osmaniyan ew sirgunî Stembolê, paşê sirgunî Sûriyê kir. Bedirxan Paşa li Sûriyê di sala 1868ê de çû ber dilovaniya Xwedê. Tirba Bedirxan Paşa niha li Şamê ye.
Hijmara zaroyên Bedirxan Beg giha bû 96 zarokî. Gava ew mir ji van 96 zarokan 21 kur û 21 keç ma bûn. Yek ji kurên mezin î Bedirxan Beg, Emîn Alî Bedirxan, bavê Celadet bû.
Bedirxan Beg di sala 1832ê ferman ser gelê êzidiyan li Şêxanê rakir. Bêtir ji hezar însanên êzidî hatin kuştin. Di sala 1844ê jî ew fermanê din ser êzidiyên Tûrabdînê rakir.
Derûnnas
Derûnnas di beşa derûnnasiyê ya zankoyan de perwerde dibînin. Piştî 4-5 salên perwerdeya lîsansê û 2-3 sal hostatî û doktorayê dikarin dest bi karê xwe bikin. Dîsa ji bo hin rêbazên taybet ên derûnnasiyê perwerde pêwîst in. Bo mînak hîpnotîzma. Derûnnasên ku perwerdeya hîpnotîzmayê nedîtine, nikarin vê rêbazê bikarbînin, qedexe ye.
Derûnnas li zankoyan, li ofîsên xwe, nexweşxaneyan, dibistanan, zîndanan, fîrmayên aboriyê hwd kar dikin.
Mafên kesên LGBT li Iraqê
Mezopotamya Kevnare
tabletek Akadî ya bi navê The Šumma ālu vê kodê dihewîne ku ew homoseksueliya mêr bi rengek erênî dinirxîne: "Ger mirovek ji paş ve bi hevtayê xwe re tevbigere, di nav hevalên xwe û birayên xwe de dibe pêşeng."Di civaka kevnar a Asûrî de, Nivîsarên Kronîk ên efsûnî duayan nîşan didin, ên ku pesnê wekheviya hezkirina di navbera zewacên mêr ên heteroseksuel û hevzayend de didin. Mafê mêr hebû ku serdana her fahîşeyekî homoseksuel bike yan jî bi mêrekî din re razê, heta ku xeberên derew û destavêtin nebin. Digel vê yekê, zilamek ku rola bindest digirt li Mezopotamya kevnar bi neyînî dihat dîtin.
Yasaya Hiqûqê ya Asûriya Navîn a taybet a Assurê,, ku ji sala 1,075 B.Z. ve ye, destavêtina homoseksuel an seksa bi zorê şermezar dike.
Padîşahiya Iraqê di bin rêveberiya Brîtanya de
Li Iraqê dema ku di bin desthilatdariya Îngilîstan de bû, qedexe danî ser hevzayendiyê, ku di zagona cezayê de wekî sodomî hatibû pênase kirin.
Padîşahiya Iraqê
Qedexe, dema ku Iraq di sala 1932 de serxwebûna xwe bi dest xist, di destpêkê de hate domandin.
Komara Iraqê
Qanûna Cezayê ya sala 1969an, ku ji aliyê partiya Baasê ve hat derxistin, tenê di rewşên zînayê, ensestê, destavêtinê, fuhûşê, kiryarên giştî yan jî dozên ku bi sextekarî an jî kesên ku ji ber temen an kêmasiyên derûnî nekaribe razîbûnê bide, reftarên zayendî sûcdar kir. Homoseksuelî bi serê xwe ne sûc bû, lê karibû bibe hincet ji bo cudakarî û tacîzkirina hukûmetê li gorî qanûnên ku ji bo parastina ewlehiya neteweyî û exlaqê giştî hatine çêkirin.
Rejîma Baasê ji bilî Qanûna Cezayê, wê biryarên zêde li ser mijarên taybet bida. Sodomî bi biryara 1988-an ji nû ve hat sûcdar kirin, lê tenê dema ku fuhûşê tê de bû. [Qanûna Têkoşîna Fuhûşê Hejmar 8 ya 1988ê].
Di destpêka salên 1990î de, li Neteweyên Yekbûyî, şanda Îraqî ol wek hincetên xwe yên dijberî hewlên ji bo piştgirîkirina desteya navneteweyî ya mafên LGBT binav kir. Ev yek îmaja Seddam wek laîkperest hejand.
Di sala 2001 de, biryara IRCC 234 ya sala 2001 hate derxistin û tê de cezayê îdamê ji bo zînayê, bi fuhûşê re û her kesê ku, "sûcê sodomiyê bi mêr an jinekê re bike an jî namûsa mêr an jin binpê bike, bêyî razîbûna wî û di bin tehdîda çek an jî bi darê zorê bi awayekî ku jiyana mexdûr (nêr û mê) bikeve xeterê.”
Nêzîkî 3000 kes ji sala 1991 heta 2003 ji aliyê hêzên ewlehiyê yên Saddam Huseyn ve ji ber îfadeya zayendiya xwe hatine îşkencekirin.
CIA bi mebesta ku Seddam Huseyn bi alîgirên wî re bêrûmet bike, fikir kir ku vîdyoyek ku tê de bi xortekî ciwan re seksê dike, çêbike.
Desteya Demkî ya Hevbendiyê
Dema ku Serokê Rêvebirê Desthilata Demkî ya Hevbendiyê Paul Bremer piştî dagîrkirina Amerîka di sala 2003 de Iraq xiste bin kontrola xwe, wî rêzek biryar derxist ku qanûna tawanan ya Îraqî vedigere yasaya cezayê ya Iraqê ya sala 1968an (ku di sala 1988an de hate guherandin).
Digel ku ne îlegal bin, pêlên tacîz û şîdetê li dijî kesên LGBT ji endamên malbatê û Îraqiyên din dihatin, ên ku pêdiviya cezakirina mirovan ji ber binpêkirina qanûnên kevneşopî yên îslamî didîtin.
Komara Iraqê
Di 5 Sibat 2005 de, IRIN raporek bi sernavê "Iraq: Homoseksueliya mêr hîn tabû" derxist. Di gotarê de, di nav tiştên din de, hate gotin ku "kuştinên namûsê" ji hêla Iraqiyan ve li dijî endamek malbatek homoseksuel reva tê dîtin û hin parastina qanûnî ji kujêran re tê dayîn. Di gotarê de her weha hate gotin ku guhertina qanûna tawanan a sala 2001 ku cezayê darvekirinê ji bo homoseksueliyê diyar dike "nehatiye guhertin", her çend Paul Bremer bi eşkere ferman da ku qanûna tawanan vegere çapa 1980-an.
Ji sala 2005-an vir ve rapor hene ku Encumena Bilind a Şoreşa Îslamî li Rêxistina Bedrê ya Iraqê beşdarî kampanyayên tîmê mirinê li dijî welatiyên LGBT yên Iraqî bûye, û ku ew di van siyasetan de ji aliyê Ayetullah Alî Sîstanî ve têne piştgirî kirin. Di mehên ewil ên sala 2012'an de êrîşên hovane yên nû, bi 90 qurbanî, hatine ragihandin.
Xuya ye ku ev rapor ji fetwaya meleyê Îraqî Ayetullah Alî Sîstanî derketiye û tê de dibêje ku hevzayendîtî û lezbiyenî her du jî "qedexe" ne û divê "bi rastî jî werin cezakirin. Kesên ku têde hene divê bi ya herî xirab, bi awayê herî dijwar ê kuştinê bên kuştin."
Pêşnûmeyên destpêkê yên bi zimanê Îngilîzî yên destûra Iraqê ya sala 2005-an bendek dihundirînin ku tê de diyar bibû ku tu maf û azadiyên ku di Destûra Bingehîn de hatine parastin, dê ji bo "dilxwazan" derbas nebe. Guhertinên paşerojê yên Destûra Iraqê vê xalê rakirin.
Çend bendên li seranserê belgeya nûvekirî destnîşan dikin ku Îslam dê bingeha qanûnê be û ku azadiyên cûrbecûr yên sivîl dê ji hêla "exlaqê gelemperî" ve bêne sînorkirin.
Piştî rûxandina partiya Beis li Iraqê, yasaya cezayê ya niştimanî ji sala 1988ê ve vegeriya çapeke berê, digel revîzyonên piştre.
Têkiliyên homoseksuel ên taybet û ne-bazirganî yên di navbera mezinên razîdar de (yên ku temenê wan hejdeh salî bûye) dê wekî qanûnî xuya bike. Bi heman awayî di zagona cezayê ya neteweyî de di derbarê cross-dressing de tiştek eşkere nehatiye gotin, heya ku ji bo xapandinê neyê bikar anîn.
Lêbelê, çend bendên zagona cezayê ya neteweyî dibe ku bandorê li mafên qanûnî yên LGBT bikin, ji ber ku edetên çandî û olî yên serdest homoseksuelî û cross-dressing ê neyînî dibînin. Ji bilî qedexekirina zewaca hevzayendan, ev qanûnên ku li ser bingeha exlaqê giştî hatine stendin, wê azadiya axaftin, çapemenî û îfadeya kesane sînordar bikin.
Efserên polîs
Ji bilî yasaya cezayê ya niştimanî, endamên hêzên Ewlekariya Hundirîn a Îraqî, ligel xwendekarên niha û yên xanenişînbûyî, bi rêgezên ku di mersûmê jimare 9 (2008) de hatine diyar kirin, girêdayî ne. Biryarname qedexe dike ku efserên polîs bi kesên bi namûsa nexweş re têkildar bin, û polîsên ku bi sodomiya homoseksuel re mijûl dibin wê bi heta panzdeh sal cezayê girtîgehê bên ceza kirin.
Leşkerî
Zagona Cezaya Leşkerî ya Hejmar 19 a sala 2007'an zilamên di nav xwe de xwe ji kirinên homoseksuel qedexe dike.
Qanûna rewşa kesane
Ev qanûn in ku di dadgehên taybetî de têne çêkirin ku ji bo çareserkirina hin nakokiyên di nav misilmanên iraqî de têne çêkirin, nemaze ku ew ji bo zewac, hevberdan, neqf û mîratê derbas dibin.
Qanûna Rewşa Kesayetî ya Iraqê (1959) bi bendên pêwendîdar hene;
Bend 3 – Zewac wek hevgirtina jin û mêr ji bo afirandina zarokan tê pênase kirin.
Bend 40 Beşa 2 – Veqetandineke qanûnî dikare bê dayîn, eger ku her yek ji hevjînan nebawer be, bi kiryara homoseksueliyê wekî mînakek bêbaweriyê. Ev xal di sala 1981ê de li qanûnê hat zêdekirin.
Di Qanûna Rewşa Kesane ya Kurdistana Iraqê (1992) de jî hin bendên têkildar hene;
Bend 1 - Zewac wek hevgirtina dilxwazî ​​ya jin û mêr ji bo avakirina malbatekê tê pênase kirin.