cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pêşeroja Cîhanê
Tevgera parzemîna
Mînak, di sala 2008an de, li dora Antarktîkayê ji nû ve veavakirina mantoyê di 100 mîlyon salên pêş de çêbû; Simulasyonek komputerê hate bikar anîn ku pêşbînî bike ka ew ê superparzemînek nû ku ji Afrîka, Awrasya, Awusturalya, Antarktîka û Amerîkaya Başûr pêk tê ava bike. Bêyî ku encama koçberiya parzemînê be, dewamkirina binavbûnê dibe sedem ku av derbasî mantoyê bibe. Piştî Mîlyarek sal, modelek jeofîzîkî pêşbînî dike ku girseya okyanûsê ya niha dê %27 kêm bibe û ger ev pêvajo di pêşerojê de bê guhêrbar bidome, girseya okyanûsê ya heyî dê %65 kêm dibe, hevsengiya herêma xisarê kêm bibe.
Malbatên keskesorê
Malbatên keskesorê ew malbat in ku tê de zarok bi du hevzayendan re wek malbatek dijîn. Du dêûbavên jin an jî herdu mêr dikarin - bi qasî ku ev yek bi qanûnî destûr e - di zewaca hevzayendan de bi hev re bizewicin; formên alternatîf ên dêûbavan hevjînên qeydkirî û zewacên sivîl ên nefermî ne. Ji Tîrmeha 2011an vir ve, "Roja Wekheviya Malbatan ya Navneteweyî" tê pîroz kirin. Ev roj, ku wek roja navneteweyî ya malbatên keskesorê tê qebûl kirin, di yekemîn sempozyûma navneteweyî ya rêxistinên malbatên LGBT yên ji Ewropa, DY û Kanada de hate ragihandin. Wek nîşana hevgirtin û wekheviyê ji bo malbatên keskesorê, ev roj li seranserê cîhanê her sal di yekem Yekşema Gulanê de tê pîroz kirin. Nav ji ala keskesorê, sembolek cîhanî ya hevzayendan, tê.
Nav
Nav ji ala keskesorê, sembolek cîhanî ya lezbiyen, hevzayend û bîseksuelên xwebawer hatiye girtin. Di wateya mecazî de, ew dikare behsa civaka hemû LGBTyan jî bike.
Di salên 1960-an de, di tevgera hippie ya dijberî çandî de, hemû kes bi awayekî sembolîk xwişk û bira dihatin hesibandin. Van "xwegirtinên girseyî" "eşîr" an "malbatên keskesor" afirandin. Bikaranîna zû ya tomarkirî ya têgîna "malbata keskesor" vedigere Josephine Baker, ku di salên 1950-an de beşdarî tevgera mafên sivîl ên Dewletên Yekbûyî bû û dûv re diwanzdeh sêwî yên ji rengên çerm û neteweyên cihêreng qebûl kir. Di vê wateyê de îro jî di wergeran de tê bikaranîn. The Rainbow Family of Living Light di sala 1972-an de li Dewletên Yekbûyî hate damezrandin, komek ne-hiyerarşîk ku ji bo aştiya cîhanê dua dike û bawerî bi utopyaya civatek hevkariyê ku bi erdê re di nav ahengê de dijî, dike. Niha li seranserê cîhanê hevalbendên wê hene.
Rewşa zarokên di malbatên keskesorê de
Ji daneyên mîkro-serjimariyê û çend lêkolînên ku heya niha hene, meriv dikare vê yekê destnîşan bike:
Îro, jimarek hevjînên hevzayend xwedîtiya zarokan dikin. Nirxandina buroya parastina zarok û ciwanan erênî ye; Perwerdehî, xwedîkirina zarokan û başbûna wan bi navînî ji yên zarokên hevjînên heteroseksuel ne cuda ne.
Lêkolîn li ser rewşa jiyanê
Lêkolînên li ser rewşa jiyanê ya di malbatên keskesor de ji salên 1990î ve hene. Wek mînak, lêkolînek ku di sala 2006-an de ji hêla Wezareta Dadê ya Federal a Almanyayê ve li ser "rewşa jiyîna zarokên di malbatên hevzayendan de" hate kirin, tê wê encamê ku ji bo pêşkeftina zarokên ku di nav malbatên hevzayendan de mezin dibin ti kêmasî tune. Encamên lêkolînan dikarin bi vî rengî werin kurt kirin:
Mölln, Mecklenburg-Vorpommern
Mölln şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Zhuanghe
Zhuanghe, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Liaoningê de cih digire.
Taloyî
Taloyî, yek ji eşîrên kurdan e. Bi piranî li herêma Serhedê ne.
Zhuanghe
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 841.321 kesî
Gherardo Nerucci
Gherardo Nerucci (z. Pistoia, Keyaniya Îtalyayê jdb. 18'ê gulana 1828an - Montale, 30'ê berfanbarê 1906) parêzer û dîroknasekî îtalî bû.
Jînenîgarî
Gherardo Nerucci di 18ê Gulana 1828an de li Pistoia-yê Ferdinando Nerucci, karmendek gumrikê ji malbatek Montalese, û ji Elisabetta ya Marquises Niccolini ya Firenze, biraziyê şanoger Giovanni Battista Niccolini, ji dayik bû. Ew heta sala 1844an li vîlaya mezin a li ber nexweşxaneya Ceppo dijî.
Di sala 1837an de li Giuseppe Tigri bi birayê xwe xwe Neruccio li cem Giuseppe Tigri xwendiye.
Di sala 1844an de li zanîngeha Pîsa li waneyên Dada şaristanî, Hiqûqa Canon û Cezayê tomarkirî bû, li wir bi hin xwendekarên Yewnanî re têkilî danî, ji wan fêrî zimanê Yewnanî ( hem ya kevnar û hem nû ) û li ser Panhelenîzma wan rawestiya. Wî dest pê kir dilgiraniya îdealên welatparêz ên Risorgimento. Di sala 1845an de wî civakek wêjeyî ava kir ku veguherî Cemiyeta Bedenparêziyê.
Di 1848 de ew bi tabûra şer a zanîngehê re ku ji xwendekarên Zanîngeha Pisa pêk tê ji bo sefera şerê Curtatone û Montanara derket.Di 1849 de, vegeriya zanîngeha Pisa, di 22ê Gulanê de mezûn bû û li Romayê, li fîrmaya dadweriyê ya Piacentini Rinaldi, dest bi parêzeriyê kir. Li Romayê ew ê bi Domenico Comparetti re bicive ku ew ê bi wî re hevaltiyek zexm çêbike, û dê bi rojhilatnas Fausto Lasinio û Alessandro D'Ancona re têkeve têkiliyê.
Di sala 1858 de bi kovara Lo scaramuccia û kovara Carlo Goldoni re dest bi hevkariyê kir.
Hecîfîrûz
Hecîfîrûz gundekî ser bi navenda bajarê Nexedeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Gherardo Nerucci
Jînenîgarî
Di 1851 de ew beşdarî serhildana li dijî Granduca Leopold II bû. Dem bi dem ew bi kovarên Imparziale fiorentino, La Gioventù û piçûkên din re hevkarî kir. Wî berê xwe da lêkolîna yekem a li ser zargotinê û li dibistana amadehiyê a Pistoiayê û her wiha li dibistana gundî ya ku wî li Montale pêş xist, wane da.
Kathryn Morris
Kathryn Susan Morris (z. 28ê Çile, 1969 ) lîstikvanek amerîkî ye, ku bi rola xweya sereke wekî Detective Lilly Rush di rêzefîlma Cold Case ya CBS de tê naskirin û Navdar bûye.
Gherardo Nerucci
Jînenîgarî
Wek Mason ew endamê  Loca Pistoiayî  Ferruccio ya Rojhilata Mezin a Îtalyayê bû, ku ew di Civata Giştî ya 1863 de li Firenze cîgirê wê bû.
Hecîfîrûz
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 119 kes (22 malbat) bûn.
Gherardo Nerucci
Jînenîgarî
Di 1875an de Nerucci bi mirina kurê xwe yê sê-salî yê yekem ji duşaxê re şînek giran kişand. Di wê demê de ew bi Vittorio Imbriani, Domenico Comparett i û Giuseppe Pitrè re ket têkiliyê.
Piştî mirina kurê xwe yê duyemîn ew xwe li vîllaya Màlcalo, li nêzî Montale îzole kir li  ku ew di 30 Kanûn 1906 de mir.
Berhevoka wî ya herî navdar, Sixty Popular Stories from Montale, Encama Berjewendiyên Zarogotinî, çavkaniyek girîng bû ji bo Italo Calvino, yê ku di sala 1956 de şazdeh kurteçîrok ji bo Fiabe italiane ( çîrokên îtalî ) adapte kir. Nivîskarê ji Sanremo pesnê şêwaz û zimanê Nerucci da, ji bo Montalese behsa "hêsaniya devkî ya awarte" kir.
Erol Şaybak
Erol Şaybak ango Bawer Ronahî (z. 1987, Miks) wergêr û nivîskarekî kurd e.
Jînenîgarî
Erol Şaybak di sala 1987an de li navçeya Miksê ya bajarê Wanê ji dayik bûye. Beşa Zimanê Kurdî li Zanîngeha Mêrdînê qedandiye. Nivîsên wî pêşî di malperên wek Kronik Muhalif û Koala Kültür de hatin weşandin. Kurteçîrokên wî di kovarên wekî Çirûsk, W, PênGAVê, Vejîn Fanzîn, Jehr û Mülemmayê de hatine weşandin. Yekemîn pirtûka xwe ya bi navê Şaneşîn bi bernavê xwe Bawer Ronahî da weşandin. Di sala 2011an de di Pêşbazîya Çîrok û Helbestan a Hüseyin Çelebi de xelata yekemeniyê wergirt. Niha di gel karê wergêrî û dûblajê xwendina wî ya bilind li Zanîngeha Mêrdînê berdewam e.
Wittenberg (navçe)
Wittenberg, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Saksonya-Anhaltê ya Almanyayê ye.
Organon
Organon (yewnanî: Ὄργανον, Órganon tê wateya "Hacet") berhema Arîstotelês e ku ji 6 cîldan pêk tê.
Arîstotelês bi xwe navê berhemê lê nekiriye, lê du wî re talebeyên li pê şopa wî lê kirine.
Francourville
Francourville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Panges
Panges, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Francourville
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Hesenava, Zaxo
Hesenava, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Bersî
Bersî (bi tirkî: Elmasuyu), gundekî bi ser navçeya Xûxa Xarpêtê ve ye.
Rêzimana almanî
Rêzimana Almanî Almanî wek zimanek ku li Almanya û Swîsre û Awistirya tê axiftin, ew jî mîne her zimanekî dinê çendîn zaravayin xwe hene,rêzimana Almanî perve dibe ser peyva û cênav û lêkera û tiştên din.
=Cînavên Almanî=
Personal pronouns
=Hevokên almanî=
=Hokerên almanî=
=Rengdêr almanî=
=Conjunctions=
=daçekên almanî (preposition)=
=passîv=
=Zayend di Almanî de=
=bide ber=
=Çav kanî= https://learngerman.dw.com/en/grammar
Hecîbaxlû
Hecîbaxlû gundekî ser bi navenda bajarê Nexedeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 30 kes (8 malbat) bûn.
Saint-Jacques-d'Aliermont
Saint-Jacques-d'Aliermont, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Koendama herisê ya mirovan
Ji bo destxistina wize(enerjî), çêkirina xaneyên nû, saxkirina birînan, dabînkirina bergiriya laş û rêkxistina hevsengiya laş, pêdiviya mirov bi xwarin û vexwarinê heye. Ji bo pêkanîna erkên xwe divê xurek (tiştên ji bo xwarin û vexwarinê) bikeve nav xaneyên mirov. Xurek li gel av, vîtamîn û kanza (mîneral), madeyên proteînî, karbohîdrad î û çewrî jî lixwe digire. Vîtamîn av, û kanza madeyên hûrik in û bi hêsanî ji parzûna xaneyê derbasî nav xaneyan dibin. Proteîn, karbohîdrat û çewrî(lîpîd) molekulên gewre (makro molekul)ne, divê pêşî bên heriskirin. Bi navbeynkariya av û enzîman, ji perçekirina xurekên gewre, destxistina xurekên hûrik, wekî heriskirin bi nav dibe. Bi kurtasî, madeyên aloz ên di nav xurekan, bi heriskirinê tên perçekirin ji bo madeyên sakar. Bi herisbûnê ji proteînan asîdên amînî, ji karbohîdradan glukoz û ji çewrî jî glîserol û asîdên çewrî çê dibe. Ev molekulên herisî wisa hûrik in ko êdî dikarin ji parzûna xaneyê derbasî nav xaneyan bibin û erkên xwe pêk bînin. Ew endam û pêkhateyên erkê herisê bi cih tînin jî wekî koendama heris bi nav dibe.
Partiya Demokrat a Kurdistanê - Bakur
Partiya Demokrat a Kurdistanê - Bakur, bi kurtî PDK-Bakur partiyeke Bakurê Kurdistanê ye, ya ku li tîrmeha sala 1965an de li Diyaribekir bi şêweyeke weşartî hat damezrandin. Serokê pêşîn ê rêxistinê Faîq Bucax bû.
Navê pêşîn ê partiyê Partiya Demokrat A Kurdistana Tirkiyeyê bû. Wekî din, Partiya Demokrat a Kurdistan li Tirkiyeyê jî ji aliyê Sait Kırmızıtoprak ve hatibû avakirin. Divê tevlîhev nebin.
Koendama herisê ya mirovan
Coga herisê
Coga herisê, coga xurekê an jî rêka herisê.(bi înglîzî; digestive tract, alimentary  canal,  gastrointestinal (GI) tract). Coga herisê ji endamên herisê pêk tê. Endamên coga herisê; dev, gewrî, sorinçik, gede, rûviya zirav ê rûviya stûr e. Ev endaman ji dev heta komê bi şeweya borî dirêj dibin. Bi gelemperî coga herisê ya ajalên gihaxwer, ji yên goştxwer dirêjtir e. Coga herisê ji du beşa pêk tê, beşa yekem ji dev heta gedeyê ye. Beşa duyem jî ji gedeyê heta komê ye. Ji ber erka endaman, pêkhateya coga herisê li hemû beşan de ne wekhev e, li bi gelemperî ji soriçikê hata dawiya rûviya stûr pêkhateya coga herisê dişibe hevdu. Koendama demar, hormonên herisê an jî di nav cogê de hebûn û tunebûna xurek, bandor li ser çalakiya coga herisê dike. Sîstema sîmpasawî û parasîmpasawî ya koendama demar a navendî, girjbûn û xavbûna lûsemasûlkeyên coga herisê kontrol dike. Bi gelemperî sîstema sîmpasawî çalakiya coga herisê kêm dike, sîstema parasîmpasawî jî çalakiya cogê zêde dike. Hormonên wekî gastrîn, kolesîstokînîn û sekretîn jî bandor li ser çalakiya hin beşên coga herisê dikin. Herwiha dema di nav coga herisê de xurek tune be, çalakiya cogê jî kêm dibe.
Devê mirov
Devê mirov endamek ji koendama herisê ye. Herisa kîmyayî û herisa mekanîk li dev de dest pê dike. Valahiya dev bi lêvan, gepan, ziman û esmanê dev dorpêçkirî ye. Di kotayîya dev de gewrî dest pê dike. Coga herisê ji dev dest pê dike heta zotikê dirêj dibe. Li gel erka herisînê, dev alîkarî ji bo peyivînê (deng derxistinê), tahm girtinê û henaseyê jî dike. Ji bo erka herisînê, di devê mirov de hin endam hene, wekî mînak; diran, ziman, rijênên lîkê(tûk)
Bob Saget
Robert Lane "Bob" Saget (jdb. 17ê gulanê 1956an li Fîladelfiya, Pensîlvanya, DYA) aktorekî amerîkî ye.
Koendama herisê ya mirovan
Diranên mirov
Diran (didan) endamêk ji bo herisa mekanîk e. Jêkirin, gezkirin, cûtin, hêrandin û perçekirina xurekan bi navbeynkariya diranan pêk tê. Di devê mirovên têgihîştî de 32 diranên mayinde heye, lê hin caran dibe ko diranên kursî yên sêyemîn (diranê jîrî, diranê aqilî) dernekeve mirov bi 28 diranên mayînde bin. Li gor erk û şêweyê xwe, diran çar cure ne. Diranên pêşî( diranên birrê) heyşt heb, diranên qîl çar heb, diranên pêşkursî heyşt heb, diranên kursî 12 heb. Diranek ji sê beşên sereke pêk tê; Taca diran, stûyê diran, koka diran. Li ser ruyê taca diran û jorînê stuyê diran de çînek req heye navê vî çînê mîna ye. Di binê mînayê de çîna ac heye. Piraniya pêkhateya diran ji acê pêk tê. Di binê çîna acê de valahiyek bi navê kirok heye. Kirok li gel bestereşaneya nerm, bi lûleyên xwînê, lûleyên lîmfê û rîşalên demar ve tijî ye. Kirok ber bi koka diran ve dirêj dibe, ev der wekî coga diran bi nav dibe. Heke mîna ya diran biderize, di cihê derizî de bakterî û perçeyên xurek berhev dibe, ev rewş dibe sedema kunbûna çîna mînayê. Heke çîna mîna kun bibe, diran tûşî reşbûn û kilorbûnê dibe.
Ziman û tahmgirtin
Ziman endamek masûlkî ye, rûyê ziman bi çîna lînce dagirtî ye. Ziman li gel erka herisa mekanîk û kîmyayî, erkên wekî çêjtin(tamgirtin), peyvîn û daqurtin bi cih tîne. Xurek bi alîkariya ziman di nav dev de serûbin dibe, bi vî awayê lîk tevahiya xurekê şil dike û nerm dike. Dema cûtinê, ziman bi navbeynkariya masûlkeyên xwe, loqên xurekê aresteya nav diranan dike, bi vî awayê diran bi hêsanî xurek dicûn. Piştê cûtinê, ziman loqa xurekê ber bi gewriyê pal dide. Li ser rûyê ziman de goçke (bi îngilîzî, yekjimar papilla, pirrjimar papillae) hene, di nav van goçkeyan de komên gopka tamê(çêjegopke) heye. Çêjegopkeyek, ji koma xaneyên çêjewergir, xaneyên piştgiriyê, û demarên hestê pêk tê. Ji bo mirov tama xwarin û vexwarinê bigire, divê xurek di nav lîkê de şil bibe û bihele. Ji xurekên helandî molekulên kîmyayî derdikeve, molekulên kîmyayî bi navbeynkariya kûlkên çêjê tên girtin. Molekulên kîmyayî, kîmîkewergirên xaneyên çêjewergirê çalak dikin. Bi vî awayê sînyal ji xaneyên çêjewergir derbasî demarên hestê dibin. Demarên hestê sînyalan radigihînin mejî, di mejî de cureya çêjê an jî hestên din tê şîrovekirin.
Gewrî
Gewrî endamek hevbeş e ji bo heris û henaseyê. Têkiliya gewrî(gerû) bi valahiya poz, valahiya dev, sorsorik(soriçk) û qirrikê heye. Mirov ji poz û dev henase werdigre, hewa bi navbeynkariya gewriyê derbasê qirikê dibe û bi navbeynkariya borrîhewa(trake)diçe pişikan. Herwiha xurek jî ji dev bi navbeynkariya gewrî derbasê sorsorikê dibe û diçe gedeyê.
Soriçik
Soriçik boriyek masûlkî ye, ji gewrî heta gedeyê dirêj dibe. Dirêjiya soriçikê bi qasî 25 cm ye. Rûyê soriçikê bi çîna lînceperde dagirtî ye, rijênên lînceperdeyê madeya lînc der dide nav valahiya soriçikê, bî awayê xurek di nav soriçikê de bi hêsanî xiş dibin. Di nav soriçikê de, livîna xurek ne ji ber rakêşaniyê lê ji ber zora masûlkeyan e. Piraniya masûlkeyên soriçikê, ji lûsemasûlkeyan pêk tê. Soriçik du cure lûsemasûlke lixwe digire, lûsemasûlkeyên dirêjkî(li aliyê derve) û lûsemasûlkeyên bazinî(li aliyê hundir). Girjbûna masûlkeyên soriçikê dor bi dor rû dide. Ango hemû masûlke bi carekî girj nabin. Masûlkeyên bazinî ji kotayiya gewrî dest bi girjbûnê dikin beş bi beş girj dibin. Bi ahengî girjbûn û xavbûna masûlkeyên soriçikê wekî perîstalsî bi nav dibe. Aresteya perîstalsiyê ji gewrî ber bi gedeyê ye. Masûlkeyên lûsê di bin kontrola sîstema demarî ya xweser de kar dikin. Masûlkeyên soriçikê masûlkeyên xwenewîst in, ango girjbûn û xavbûna van masûlkeyan ne bi desthilatdariya(xwestek) mirov, lê bi awayek xweser rû dide. Li kotahiya soriçikê û navbera devê gedeyê de komek masûlkeyên bazinî yên givêşker heye. Ev masûlke wekî mîna derîçeyek kar dikin. Pêkhateya van masûlkeyan wekî guşer(givêşk) (bi îngilîzî:sphincter) bi nav dibe. Ji xeynî dema verişînê, divê tu car xurek ji gedeyê ber bi soriçikê neherike. Hin caran dibe ko guşer sist bimînê an jî girjbûna wan lawaz be, di rewşek wisa de, xurek ji gedeyê ber bi soriçikê paşdiherike. Ev rewş wekî nexweşiya dilekizê (reflu) (bi înglizî: heartburn) tê bi navkirin.
Gede
Gede endama herisê ye. Dişibe kîsekî(tûrek) masûlkî di navbera soriçik û rûviya zirav de. Gede di binê navpençikê(diyafram), li aliyê çêpê, li jorê Zikekelênê de cih digire. Gedeya tijî dişibe pîta J yê. Rûyê hundirîn a gedeya vala qurmiçî ye. Di dîwarê gedeyê de sê cure lûsemasûlke rêz bûne. Masûlkeyên bi şêweya bazinî, masûlkeyên dirêjkî û masûlkeyên çeperast (dîagonal) li ser diwarê gedeyê de rêz dibin. Rûyê hundirîn ê dîwarê gedeyê bi çîna rûkeşeşaneyê sergirtî ye. Xaneyê rûkeşeşaneyê madeya lînc der didin. Perdeya lînc (lînceperde) şaneyên gedeyê ji asîd û enzîmên nav gedeyê diparêze. Du guşerên (givêşk) gedeyê, hatin û derketina xurekan a nav gedeyê kontrol dikin. Guşera di navbera sorinçik û gedeyê wekî guşera kardiak tê bi navkirin. Guşera di navbera gede û rûviya zirav jî wekî guşera pîlorî bi nav dibe.
Di gedeyê de herisa mekanîk û herisa kîmyayî rû dide. Xurek di nav gedeyê de ji ber culeya(livîn) perîstaltî bi awayek fîzîkî tê heriskirin. Xurekên di gedeyê de nermbûyî, dişibe şorbeyek tîr a nîvherik. Ev rewşa xurekan wekî kîmos(chyme) bi nav dibe. Xurekên proteînî cara pêşîn li nav gedeyê rastê enzîmên herisê tên. Enzîma pepsîn xurekên proteînî perçe dike bo polîpepdîdên hûriktir. Masûlkeyên gedeyê ji aliyê sistema demar a xweser(xweye koendama demar) ve tê kontrolkirin. Sîstema demarî ya xweser ji sîstema sîmpasawî û parasîmpasawî pêk tê. Sîstema parasîmpasawî bi navbeynkariya demara vagus ji bo zêdekirina girjbûnê sînyal radigihîne masûlkeyên gedeyê. Sîstema sîmpasawî jî berevajiyê sîstema parasîmpasawî kar dike û lêza çalakiya gedeyê kêm dike. Li gel sîstema demar, hormon jî li ser çalakiya gedeyê de bibandor in. Hormona gastirin ji aliyê xaneyên lînceperdeya gedeyê ve tê berhemkirin. Gastirîn di nav xwînê de ber bi rijênên gedeyê ve tê guhastin. Gastirîn rijênan han dike ko hê pirtir ji şileya gedeyê berhem bikin û der bidin. Şileya gedeyê(gastric juice) ji asîda hîroklorî(HCl), sodyum klorîd(NaCl) û Potasyum klorîd(KCl) pêk tê.
Karê gedeyê
Suhaila Siddiq
Korgeneral Dr. Suhaila Siddiq (11ê Adar 1949 - 4 Kanûn 2020), ku pir caran jê re digotin 'General Suhaila', siyasetmedarek efxan bû. Wê ji Kanûn 2001 heya 2004 wek Wezîrê Tenduristiya Gel kar kir bû. Her wesa, wê di Artêşa Efxanistanê de wekî Cerrah General kar kirî ye.
Koendama herisê ya mirovan
Rûviya vala
Rûviya vala an jî rûviya birçî (bi Înglîzî: jejenum): Dirêjiya wê bi qasî 2.5 metre ye. Mijîna xurekan cara pêşîn di rûviya vala de dest pê dike.
RAM
Bîrdanka gihîştinê ya rasthatî, storaja yekem an jî RAM, bi îngilîzî Random Access Memory (Ram), hişkalaveke kompîturê ye. Qada xebata kompîturê ye. Vatiniya wê ya din jî tomarkirina agahî ye. Cudahiya wê ya ji harddiskê tomarkirina agahiyê ji bo zêhnekê û bilezbûna wê ye. Yanê agahiyekê ku ji ramê re hatiye tomarkirin, di pey girtina xêvjimêrê de jî tê surandin.
Bîrdanka ramekî çiqas fireh be, hejmara bername yên ku di heman kêlî de tê xebitandin, pir dibe. Bi vê sedemê jî ram di xêvjimêrê de cihekî girîng digire. Li xêvjimêrên ku îro tê firotin, 8 gb ram tê bikaranîn. Îcar di Kompîturên berê de ev hejmar heta 64 mb, 128 mb, 256 mb, 512 megabaytê kêm dibe.
Pasques
Pasques, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Koendama herisê ya mirovan
Rûviya badayî
Rûviya badayî (bi înglîzî: ileum) beşa dawî ya rûviya zirav e. Dirêjiya wê bi qasî 3.6 metre ye. Di kotahiya rûviya badayî de rûviya stûr dest pê dike.
Miqas Qedîm
Miqas Qedîm gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Koendama herisê ya mirovan
Rûviya badayî
Ji bo herisa kîmyayî û mijîna xurekan, xurek bi qasî 12 saet di nav rûviya zirav de dimîne. 90% ê xurek û av ji dîwarê rûviya zirav tê mijandin û tevlê xwînê dibe. Li ser rûyê hundirîn a rûviya zirav de hin pêkhateyên mîna tilî hene navê van pêkhateyan memîle (bi ingilîzî: yekjimar “villus”, pirjimar “villi”)ye. Memîle bi çînek xaneyên rûkeş ve dapoşî ye. Rûkeşexane jî ji bo zêdekirina rûyê rûviya zirav, parzûna xaneyê ber bi coga (lumen) herisê dirêj dike, li ser rûyê xaneyê pêkhateyên wekî mîna kulkan peyda dibe. Ev pêkhate wekî wirdememîle (bi ingilîzî: yekjimar “microvillus”, pirjimar “microvilli”) bi nav dibe. Ango wirdememîle ji parzûna xaneya rûkeş pêk tê. Memîle û wirdememîle rûyê hûndirînê rûvî firehtir dike, bi vî awayê xurek bi hêsanî tê mijandin. Mirovên ko di rûviya wan da bi têra xwe laktaz çê nabe, wekî nexweşên kêmtoleransiya laktozê bi nav dibin(bi îngilîzî:lactose intolerance). Ev kesan gava şîr vedixwin, laktoz di rûviya wan da nayê heriskirin û dibe sedema vijik û gazên rûvî.
Di nav genim, ceh û çewder de komek proteîn heye navê wî gluten e. Koendama bergiriyê ya hin mirovan glutenê wekî hokara nexeşiyê dehesibîne û li hember glutenê bergirî dabîn dike. Kêmtolerasnsiya glutenê wekî nexweşiya sîliyak tê bi navkirin.(bi îngilîzî: celiac disease).
Rûviya stûr
Rûviya stûr beşa dawî ya coga herisê ye, ji kotahiya rûviya badayî ya beşa rûviya zirav dest pê dike, heta komê(pind) di nav zikekelênê de dirêj dibe. Firehiya coga rûviya sûtûr 6.5 cm e. Dirêjiya rûviya stûr bi qasî 1.5 metre ye. Xurek di coga herisê de bi tevahiyê nayên heriskirin. Li gel xurekên neherisî, hin kanza( mîneral) û av jî derbasî rûviya stûr dibe.
Karê sereke ya rûviya stûr;
Xurek bi %90 di rûviya zirav de tê mijandin. Rojê bi qasî lîtreyek xurek dikeve nav rûviya stûr. Piraniya av û iyonên nav xurekên neherisî di rûviya stûr de tê mijandin. A paşmayî êdî ne wekî mîna kîmosa şorbeyî ye, lê piçêk ziha ye ev pêkhate wekî pîsayî tê bi navkrin.
Pîsayî di tortorîkê(rektum) de tê berhevkirin û bi derketina destavê jî ji laş tê dûrxistin. Ji bo her 1000mL (mîlî lître) paşmayiyên xurek ên dikevin nav rûviya kor, 700 mL di nav rûviya stûr de tê mijandin, tenê 300 mL ji paşmayî dibe pîsayî.
Rûviya stûr memîle û pêçanên bazinî lixwe nagire. Paşmayiyên xurek bi qasî 12-24 seat di nav rûviya stûr de dimîne, ji rûviya kor ber bi tortorîkê hedî bi hêdî bi culeya perîstaltî tevdigere. Di rûviya stûr de ji bo heriskirinê tu enzîm nayê derdan, loma li vir herisa kîmyayî pêk nayê .Rûviya stûr ji çar beşan pêk tê; rûviya kor, kolon, tortorîk û kom.
Frazé
Frazé, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Koendama herisê ya mirovan
Rûviya kor
Beşa rûviya zirav û rûviya stûr digihîjin hevdu wekî bi şêweyê kîsî ye. Ev beş wekî rûviya kor bi nav dibe. Ji rûviya kor pêkhateyêk wekî mîna tiliya qilîçkê dirêj dibe navê vî pêkhateyê rûviya zêde ye(apandîs). Dirêjiya rûviya zêde bi qasî 8-9 cm e. Ji bo koendama herisê, tu erka rûviya zêde tune ye.
Kolon
Kolon beşa herî dirêj a rûviya stûr e. Kolona rûviya stûr ji çar beşan pêk tê. Kolona hilkêşayî, kolona berwarîkî, kolona dakêşayî û kolona S-şeweyî ye.
Tortorîk
Tortorîk(rektum) beşa dawî ya rûviya stûr e. Erka serekî ya tortorîkê embarkirina pîsayî ye. Tortorîk cogek masûlkî ye, loma ji bo embarkirina paşmayiyên xurekan bi hêsanî fireh dibe. Dirêjiya tortrîkê bi qasî 13 cm e. Kolon pîsayiyê ber bi tortrîkê ve tehn dike, di nav tortorîkê de zêdebûna pîsayî dibe sedema firehbûna tortorîke. Firehbûn bandor li ser masûlkeyên dîwara tortorîkê dike, masûlke tên kişandin. Ev hêza kişandinê ya li ser masûlkeyan dibe sedema çêbûna xwesteka derketina destavê. Hekê mirov derketina destavê paş ve bavêje, pîsayî di hundirê rûviya stûr de ji bo demek dirêj dimîne, hê pirtir av ji pîsayî tê mijandin. Ji ber kêmbûna ava pîsayî, dibe ko mirov zikgirî(qebizî) bibe. Lê heke paşmayî pir zû ji laş bê avitin, vê gavê ji ber ko ava nav pîsayî bi têra xwe nayê mijandin, egera nexweşiya zikçûne(vijik) çê dibe. Li gel nexeşiya zikçûn û zikgirî(qebiz), nexweşiyên wekî bawesîr(basûr), kulbûna rûviya zêde (apendîst) û şêrpenceya kolon, hin ji nexweşiyên bi rûviya stûr ve tekîldar in.
Endamên alîkarê herisê
Rijênên lîkê, kîsikê zeravê, kezeb û pankreas wekî endamên yarîder(alîkar) bi nav dibin. Endamên alîkar ne beşek ji coga herisê ne, lê li derdora coga herisê de cih bûyî ne. Enzîm û berhemên xwe bi navbeynkariya cogan, dirijînin nav coga herisê. Kezeb ji bo heris a mekanîk zerav berhem dike û der dide. Rijenên lîkê û pankrease enzîmên herisê berhem dikin û der didin.
Erka kezebê
Piştî xwarinê, rêjeya glukoza xwînê berz dibe, kezeb bi navbeynkariya hormona însulunê, hinek glukozê diguherîne bo glîkojenê. Bi vî awayê glukoza xwînê dadikeve asta asayî. Dema mirov birçî ye, asta glukoza xwînê ji rêjeya asayî kêmtir dibe. Vê gavê hormona glukagonê, kezebê han dike ji bo perçekirina glîkojen û bi destxistina glukozê. Glukoza bi destketî ji kezebê belavê laş dibe û asta glukoza xwînê derdikeve asta asayî.
Çewriyên embarkirî di kezebê de tê guhertin û ji bo destxistina  ATP tê bi karanîn.
Proteîn ji asîden amînî tên çêkirin. Gava asîdên amînî bi bendê peptîdî li hev tên girêdan, ji hin asîdên amînî beşa nîtrocenî(koma amînê) tê dûrxistin, ji van beşên nîtrocenî di kezebê de ure tê çêkirin. Kezeb ji asîdên amînî beşa nîtrocenî diqetîne, ev beşê bi molekulên karbohîdradî ve girê dide û ji vana asîdên amînî yên nebingehîn çê dike. Kezeb ji asîdên amînî proteînên plazmaya xwînê çê dike. Albumîn, globulîn û proteînên ji bo xwînmeyînê mînakên proteînên plazmayê ne.
Di kezebê de xaneyên hellûşênera gewre yên kezebê heye. Van xaneyan wekî xaneyên Kupffer tên bi navkirin. Xaneyên hellûşêner li dij hokarên nexweşiyê bergiriyê dabîn dikin. Herwiha evan xaneyan di kezebê de xirokên sor ên mirî jî perçe dike.
Frazé
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Koendama herisê ya mirovan
Erka kezebê
Li gel alkol, paşmayiyên hokarên nexweşiyê, hin derman û xurek madeyên jehravî lixwe digirin. Kezeb hewl dide ko jehra nav laş bêbandor bike û ji laş dûr bixe.
Saint-Jacques-sur-Darnétal
Saint-Jacques-sur-Darnétal, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Koendama herisê ya mirovan
Erka kezebê
Hormonên wek însulîn, glukagon, kortîzol, aldesteron, tîroîd û hormonên zayendê, piştî cihanîna erka xwe ji aliyê xaneyên kezebê ve tê perçekirin.
Miqas Cedîd
Miqas Cedîd gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Koendama herisê ya mirovan
Erka kezebê
Kezeb, glîkojen, hesin, mis(paxir), vîtamînên wekî vîtamîna A, D, E, K û B12 embar dike.
Dithmarschen
Dithmarschen, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Schleswig-Holsteinê ya Almanyayê ye.
Koendama herisê ya mirovan
Hewkirdina kezebê ya vîrusî
ji ber vîrusan kulbûna(hewkirdin) kezebê, wekî nexweşiya hepatît bi nav dibe. pênç cureyên nexweşiya hepatît heye. Hokarên kulbûna kezebê vîrus in. Li gor cureya virus nexweşiya kulbûna kezebê jî wekî hepatît A, hepatît B, hepatît C, hepatît D û hepatît E tê bi navkirin. Di nav gel de nexweşiya kulbûna kezebê (hewkirdina kezebê) wekî nexweşiya zerikê jî bi nav dibe. Lê zerikî bi tena serê xwe nexweşî nîn e, yek ji nîşanên nexweşiya kezebê ye.
Sîroz
Sîroz yek ji nexweşiyên kezebê ye. Bi nexweşiya sîrozê, peşî li kezeb çewrî zêde dibe, paşê şaneyên kezebê diguherin û neçalak dibin.
Nexweşiya avbendî(bi ingilîzî;edema)
Di laşê mirovên bi nexweşiya sîrozê de av tov dibe. Li gel tevahiya laş, bi taybet şilemenî li derdora kezebê li zikê mirov de hê pirtir berhev dibe, loma zikê mirov diwerime. Ev rewş wekî avbendî bi nav dibe.
Kîsikê zeravê
Erka kîsikê zeravê
Nexweşiyên Kisikê zeravê
kevirên kisikê zeravê: Hin caran dibe ko di nav kîsikê zeravê de an jî di cogên zeravê kevir peyda bibin. Heke kolesterola tîr û îyonên kalsiyumê têkilê hev bibin, di nav kîsikê zeravê de çêbûna kevir rû dide.
Herisa kîmyayî
Hin curê xurek wisa hûrik in ko ne hewce ye bê heriskirin, rasterast bi hêsanî ji coga herisê derbasî nav xwînê û xaneyan dibe. Wekî mînak; av, xwê, vîtamîn, glukoz, fruktoz, kanza(mîneral) hwd. Xwarinên rojane bi gelemperî ji molekulên aloz pêk tên. Goşt, nan, hêk, hemû cûre rûn, şekirê çayê, şîr, pênir, savar, birinc, maqarnê û hwd molekulên aloz lixwe digirin. Di nav van xurekan de li gel molekulên sakar, molekulên aloz ên wekî proteîn, nîşa, glîkojen, çewrî û asîdên nukleî( ADN, ARN) heye. Molekulên aloz wekî molekulên gewre (makro molekul) bi nav dibin û ji ber qebareya xwe ya gir, nikarin ji parzûna xaneyê derbasî nav xaneyê bibin. Molekulên aloz pêşî di coga herisê de bi navbeynkariya enzîman tê hilweşandin bo molekulên sakar(sade), paşê molekulên sakar dikevin nav xaneyan. Hilweşandina molekulên gewre ya bi navbeynkariya enzîman û bi lê zêdekirana avê, wekî herisa kîmyayî tê bi navkirin. Herisa kîmyayî hem di nav coga herisê, hem jî di nav xaneyan laş de rû dide. Di coga herisê mirov de di dev, gede û rûviya zirav de bi derdana enzîman, xurek bi herisa kîmayayî tê têkşikestin. Ji bo herisa kîmyayî, divê şert û mercên hawirdor a heriskirin rû dide, guncav be. Ji bo heriskirinê, divê enzîma guncav, pH a guncav, germahiya guncav û bi têra xwe av hebe.
Heriskirina karbohîdradan
Xwarinên rojene yên wekî; lazût, kartol, pîvaz, tivir, gêzer, savar, birinc, şîr, penêr, şekira çay, hingiv, bîra(bi îngilîzî beer), hemû tiştên ji arvan çêbûyî (nan, maqarne, biskiwît, hwd), hemû cureyên fêkî( zebeş, tirî, sêv, mişmiş, porteqal hwd), bastêq û dimis mînakin ji bo xurekên karbonhîdradî. Karbohîdrat ne navê yek, lê navê komek made ye ko wek sakkarîd jî tên bi navkirin.
Li gor qebareya molekulê, xurek sê cure karbohîdrad lixwe digirin, monosakkarîd, dîskkarîd û polîsakkarîd. Monosakkrîda nav xurekan, bê ko bên heriskirin, rasterast di rûviya zirav de tê mijandin û tevlê xwînê dibe. Glukoz, fruktoz û galaktoz karbohîdradên monosakkarîdî yê şeşkarbonî ne. Du molekul monosakkarîd bi awayek kîmyayî yek dibin û karbohîdradên dîsakkarîd çê dikin. Sukroz (şekira çayê), laktoz (şekira şîrê), maltoz( şekira bîrayê) cureyên dîsakkarîd in. Karbohîdradên dîsakkarîdî pêşî tê heriskirin bo monosakkrîdan, paşê tev lê xwînê dibin. Polîsakkarîd karbohîdradên herî gir û aloz in. Bi hezaran molekul glukoz bi awayek kîmyayî bi hev re tên girêdan, bi vî awayê polîsakkarîdên wek nîşa û glîkojen peyda dibin. Karbonhîdradên polîsakkarîdî di dev û rûviya zirav de tê heriskirin bo glukozê. Herisa karbohîdradên polîsakkarîdî di devê mirovde dest pê dike, li rûviya zirav de heriskirin bi davî dibe. Heriskirina dîsakkarîdan di rûviya zirav de rû dide. Di dev de amîlaza lîkê nîşayê hildiweşîne bo dekstrîn û maltozê. Dekstrîn jî karbohîdrada polîsakkarîdî ye, lê ji molekula nîşayê hûriktir e. Amîlaz di dorhêla asîdî de hildiweşe û kar nake. Herwiha li gedeyê ji bo heriskirina karbohîdradan enzîm jî nayê derdan, loma di gedeyê de herîskirina nîşayê jî rû nade. Pankreas ji bo heriskirina nîşayê, amîlaz berhem dike û der dide nav rûviya donzdetilîkê. Amîlaza pankreasê nîşaya ne hersbûyî ya ko ji çalakiya amîlaza lîkê filitiye heris dike bo maltozê. Di rûviya zirav de li gel nîşa û dekstrînê, karbohîdraden dîsakkarîdî jî tên heriskirin. Ji xeynî pankreasê, rûkeşexaneyên rûviya zirav jî hîn enzîman berhem dikin bo dîsakkarîdan û der didin nav rûviyê. Dekstrînaz, maltaz, sukraz û laktaz enzîmên rûviya zirav e. Di rûviya zirav de xurekên karbohîdradî heris dibin bo monosakkarîdan. Monosakakrîd molekulên sakar in, ji aliyê memîleyên li ser rûyê rûviya zirav de tên mijandin û tevlê xwînê dibin.
Heriskirina çewriyan
Rûn, don, û bez ên ji xurek tên bi destxistin; wekî trîglîserît tê bi navkirin. Herwiha ji ber ko molekula trîglîserît nêtar e, ango barê + û – lixwe nagire, molekula trîglîserît wekî rûnê netarî jî tê bi navkirin. Trîglîserîd ji bo bi destxistina ATP, çêkirana parzûna xaneyê û hin hormonan tê bi karanîn. Molekula trîglîserîtê ji molekulek glîserol û sê molekulên asîda çewrî pêk tê. Trîglîserîd molekula gewreye, di coga herisê de pêşî bi herisa mekanîk û kîmyayî tê hilweşandin bo monoglîserîd û asîdên çewrî, paşê xaneyên rûviya zirav van herdu molekulê sakar dimijîne û tev lê şileya lîmfê dike. Lîpaz enzîma herisê ye ji bo çewrî. Di laşê mirov de ji xaneyên ziman, ji xaneyên gedeyê û ji xaneyên asînî yên pankreasê lîpaz berhem dibe. Lîpaza zimanî û lîpaza gedeyî, di gedeya mirov de çalak dibin. Dilopên çewriya nav gedeyê gir in, çewrî di avê de natiwawê loma lîpaz di gedeyê de bi têra xwe kar nake. Anko ji bo heriskirina çewriyan qada bingehîn rûviya zirav e.  Ji kezebê zerav tê berhemkirin û derdan. Zerav dilopên çewrî perçe dike bo dilopên hûriktir, bi vî awayê, enzîm bi hêsanî xwe li ser rûyê dilopên çewrî ve girê dide. Pankreas ji bo herisa çewrî enzîma lîpazê der dide. Bi çalakiya lîpazên pankreasî, molekulên trîglîserîdê hildiweşe bo asîdên çewrî, û monoglîserîdê. Dibe ko li gel van molekulên sakar, bi herisbûna trîglîserîdê, glîserol jî peyda bibe.
Mijîna xurekan
Xurek ji dev hetanî tortorikê di nav coga herisê de diherike. Coga herisê di nav laşê mirov de ye, lê xurekên nav cogê ne di nav xane û şaneyên mirov de ye. Ji bo ji xurekan sûd bigire, divê xurek bikeve nav xaneyên laş. Hin ji xurekemadeyan, rasterast li dev û gedeyê tê mijandin, lê qada esasî ji bo mijîna xurekan rûviya zirav e. Ji rûyê navî ya rûviya zirav pêkhatyên wekî mîna tilî ber bi xurekan ve dirêj dibe, ev pêkhate wekî memîle bi nav dibe. Memîle rûberê rûyê navî yê rûviya zirav fireh dike. Rûyê memîle bi rûkeşexane yên mijer dapoşî ye. Xaneyên mijer jî Ji bo zêdekirina rûyê rûviya zirav, ji parzûna xaneyê pêkhateyên wekî mîna kûlkan, ber bi valahiya coga herisê (lumen) dirêj dikin. Ev pekhateyan wekî wirdememîle tê binavkirin. Memîle û wirdememileyan rûyê rûviya zirav bi qasî 300m2 fireh dike, ev rûyê fireh ji bo guhestina xurekan a ji coga herisê derfet çê dike. Xurek pêşî ji valahiya cogê derbasî xaneyên mijer dibe, paşê bi navbeynkariya lûleyên xwînê û lîmfê belavê laş dibe. Piraniya yekeyên(monomer) karbohîdrad, çewrî û proteînan di beşa rûviya birçî ya rûviya zirav de tê mîjandin. Xwêyên zeravê û vîtamîna B12 di kutahiya rûviya badayî de tê mijandin. Memîle, mûlûleyên xwînê û lîmfê lixwe digire. Mûlûleyên memîleyan xurekê dimijîne. Asîdên çewrî û monoglîserîd di nav xaneyên rûkeş de yek dibin bo trîglîserîdê. Trîglîserîd bi proteîn, fosfolîpîd û kolestrolê ve yek dibe. Ev pêkhate wekî şîlomîkron tê bi navkirin. Şîlomîkron ji xaneyên rûkeş derbasî mûlûleyên lîmfê dibe û di nav şileya lîmfê de ber bi dil ve tê guhestin. Herwiha, vîtamînên di lîpîd de tiwawe ; Vîtamîna A,D,E û K jî bi şileya lîmfê tê guhastin. Ji xeynî çewrî, xurekên din ji rûkeşexaneyan derbasî nav mûlûleyên xwînê dibin. Xurekên di nav mûlûleyên xwînê bi navbeynkariya xwînhênera derî ya kezebê, ber bi kezebê ve tê guhestin. Hinek av, vîtamîn, kanza û hin derman ji aliyê xaneyên rûviya stûr ve tê mijandin. Di rûviya stûr de gelek cure bakterî dijin, lê vana ne bakteriyên ziyanbexş in. Beravajî wî, hin ji van bakteriyan ji bo mirov sûdbexş in, xurekên neherisbûyî perçe dikin, di heman demê de vîtamînên B û vîtamîna K jî berhem dikin. Van vîtamînan ji aliyê xaneyên rûviya stûr ve tên mijandin û di xaneyên mirov de tên bi karanîn. Xurekên neherisbûyî û yên nehatine mijandin êdî wekî pîsayî bi nav dibe.
Rêkxistina koendama herisê
Ji bo despêkirin, domandin an jî dawîanîna heriskirin û mijîna xurekan, hemû şert û mercên coga herisê ji aliyê hormonên herisê û koendama demar ve tê rêkxistin. Li ser dîwarê coga herisê de gelek cure wergir hene, çalakiya van wergiran ji bo rêkxistina karê heriskirinê ye. Ji van wergiran, mîkanîkewergir, kîmîkewergir û osmosewergir dikarin pê ji kartêkerên(hişarker) mekanîkî, kîmyayî û osmosî bihesin. Wekî mînak, tijîbûn û firehbûna gedeyê ji ber xwarinê, cureya xurekan û mêjara avê û şilemenîyên nav xurekan ji bo wergiran hişarker e. Sinyalên ji wergiran bi navbeynkariya torên demar digihîjin koendama demar a navendî. Sînyalên ji wergiran, dibe ko derdana hormon û enzîman bide destpêkirin, an jî leza perîstaltiyê zêde an kêm bike. Masûlkeyên coga herisê û masûlkeyên li dîwarê lûleyên xwînê ji lûsemasûlkeyan pêk tê. Çalakiya lûsemasûlkeyan bi riya xweye demarekoendam ve tê kontrolkirin. Demarekoendama xweyî ji du sîsteman pêk tê; sîstema sîmpasawî û sîstema parasîmpasawî. Bi gelemperî sîstema parasîmpasavî çalakiya coga herisê zêde dike, sîstema sîmpasawî jî çalakiya heriskirinê kêm dike. Ragihandinên ji koendama demar ber bi coga herisê, bi navbeynkariya demara vagus ve pêk tê. Gellek hormon ji bo koendama herisê kar dikin, lê ji wana sê heb; gastrîn, kolesîstokînîn û sekretîn hormonên bingehînîn ji bo rêkxistina heriskirinê. Ji xaneyên dîwarê gedeyê hormona gastrîn tê berhemkirin û derdan. Gastrîn jî hin xaneyên gedeyê han dike ji bo derdana asîda gedeyê(Asîda hîdroklorî (HCl)) û enzîma pepsînojenê. Gava gede vala ye, îcar divê derdana gedeyê jî kêm be, loma hormona enterogastron a di rûviya zirav de tê berhemkirin çalakiya gastrînê kêm dike. Li gel hormona enterogastronê, hormona sekeretîn û kolesîstokînîn jî ji aliyê xaneyên dîwarê rûviya zirav ve tê berhemkirin û derdan. Hormona kolesîstokînîn bandor li ser pankreasê dike ji bo derdana enzîmên herisê(amîlaz, lîpaz, trîpsînojen û kîmotrîpsînojen). Herwiha hormona kolesîstokînîn kîsikê zeravê jî girj dike, zerav ber bi rûviya zirav ve diherike. Hormona sekretîn kezebê han dike ji bo berhemkirina zeravê, di heman demê de pankreasê han dike ji bo derdana îyonên bîkarbonatê. Îyonên bîkarbonat û xwêyên zeravê kîmosa asîdî ya ji gedeyê nû hatî, nêtar dikin. Bi vî awayê enzîmên herisê di rûviya zirav de hê baştir kar dikin.
Artêşa Rizgariya Gelê Kurdistan
Artêşa Rizgariya Gelê Kurdistan, ARGK navê artêşa bi awayê gerîllayî hatibû damezirandin a PKKê bû. Piştre xwe bi navê HPG ji nû ve birêxistin dike.
Biryara damezirandina ARGKê di Kongreya 3. a PKKê de ku di kewçêra sala 1986ê hatibû lidarxistin de tê dayîn. Beriya wê hêzên çekdarî yên PKKê bi navê HRK (Hêzên Rizgariya Kurdistanê dihatin binavkirin.
ARGKê xwe li seranserê Kurdistanê bicih kiribû. Şerê klasîk ê gerîllayî bi hin taybetiyên gelê kurd ve dewlemend dikir, li gorî stratejî û taktîkên nûjen ên leşkeriyê tevdigeriya. Bingehê taktîka tevgerê şerê gerîllayî bû.
Baregehên wê yên ku nediketin keysa êrîşa firokeyên şer ên ji koma F (F5, F 16 ûêd), MIG û Mirrageyan hebûn. Bo mînak berageha Cudî wisa bû.
Ji mêr û jinan pêk dihat. Ji her deverên Kurdistanê, ji her ol, bawerî û çînê şervanên wê hebûn. Gelek şervanên ji neteweyên din jî di nava xwe de dihewand. Bo mînak, ereb, rûs, fînlandî, alman, tirk, laz, terekeme, yewnan, spanî ûed.
Ûnîformên wan dişibiyan kincên folklorîk ên kurdî, bi taybetî yên herêma Botanê. Bi çekên biçûk ên bo şerê gerîllayî ne şer dikirin. Aboriya artêşê di destê PKKê de bû. Qismek çekên xwe ji di şer de ji leşkerên artêşên dijber (ên Tirkiye, Îran, Îraqê) bidestdixistin.
Bi gel û sîvîlan re bi awayê demokratîk têkilî dadianîn. Alîkariya gel dikirin. Pirsgirêkên gel ên wekî dadî, tenduristî jî didan ser xwe. Dîlên xwe bi normên nûjen xwedî dikirin.
Tevlîbûn bi biryara azad bû. Çend caran ARGKê kampanyayên tevlîbûna mecbûrî lidarxistibe jî, prînsîp nedihat guhertin. Kê bixwesta dîsa jî dikaribû "zagona eskeriya mecbûrî" nepejirîne.
ARGK sala 2000'î bi navê HPGê ji nû ve tê saz kirin, navê wê dibe Hêzên Parastina Gel.
Keydan
Keydan (bi tirkî: Başkaynak), gundekî bi ser navçeya Xûxa Xarpêtê ve ye.
Herzogtum Lauenburg
Herzogtum Lauenburg, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Schleswig-Holsteinê ya Almanyayê ye.
Wêrankêx
Wêrankêx (bi tirkî: Uzunkavak), gundekî bi ser navçeya Tortima Erzîromê ve ye. .
Xirab Bêbankê
Xirab Bêbankê, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Adapa
Adapa, kesayetekî mîtolojîk ê Mezopotamya yê ye ku bi nezanî diyariya nemiriyê nepejirandiye. Çîroka wî bi gelemperî wekî "Adapa û bayê Başûr" ku tê zanîn, ji tabletên perçekirî yên ji Tell el-Amarna li Misrê (dora sedsala 14ê berî zayînê) û ji dîtinên Pirtûkxaneya Ashurbanipal, Asûrî (dora sedsala 7an berê zayînê) tê zanîn.
Adapa di dînê Mezopotamyayê de kesayetek girîng bû ku navê wî ji bo bangkirina hêzê, jibo rîtuelên cinan dihate bikar anîn. Ew ji bo hikumdarek jîr jî bû arketîp. Di wê çerçoveyê de, navê wî jibo berawirdkirinên bikêrhatî derxe holê dihate gotin.
Giştîve
Çîroka Adapa di destpêkê de ji vedîtinek li Amarna, li Misrê ji arşîvên Qiralê Misrê Amenophis IV (1377–1361 berê zayînê) hatiye zanîn. Di sala 1912an de sê vedîtinên ji Pirtûkxaneya Ashurbanipal (668-626 berê zayînê) hatine şîrovekirin û hatine dîtin ku beşên çîrokê hene.
Di sala 2001am de pênc perçeyên pirtûkxaneyê têne zanîn. Di çend guhertoyên naskirî yên nivîsê de cudahî hene.
Analîzekî nûjen a pêşveçûna çîroka serekeyê Adapa ji hêla Millstein 2016 ve ye.
Çavkanî
Mîtolojiya Mezopotamyayê
Pellerey
Pellerey, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Rosenow
Rosenow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Ritzerow
Ritzerow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Larissa Maciel
Larissa Maciel (jdb. 31ê çiriya pêşîn 1977 li Porto Alegre) lîstikvaneke brezîlî ye.
Jiyan
Larissa Maciel Kumer di 31ê çiriya pêşîn a 1977an de li Porto Alegre, paytexta eyaleta Rio Grande do Sulê ji dayik bû.Wê ji 9 saliya xwe de dixwest bibe lîstikvan, ji ber vê yekê di heman salê de wê dest bi lîstikvaniyê di şanonameyên piçûk ên şanoya dibistana xwe de kir. Di destpêka sala 1996an de, wê dest bi lîstina di çend şanoyên li Porto Alegre de kir, heya ku sala pêş de, di sala 1997an de, di 20 saliya xwe de hate nas kirin. Di 1998an de, wê ezmûna têketinê ji bo Zanîngeha Federal a Rio Grande do Sul di derûnnasî û hunerên rapêşiyê de derbas kir, lê ya paşîn hilbijart. Larissa ji sala 2009an ve bi karsaz André Surkamp re zewicî ye. Di 5ê sibata 2014an de, Milena, yekem zaroka hevjînê, ji dayik bû.
Kariyer
Yekem pêşandana wê ya şanoyê di îlona 1996an de di şanonameya Um Conto de Inverno (Çîrokeke Zivistanê) de bû, ku tê de dijberê Fernanda lîst. Di sala 2000 de gazî wê hat kirin ku çend kurtefîlm û rêzefîlm ji bo şaxa pargîdaniya navdar Rede Globo li Rio Grande do Sulê "RBS TV" pêşkêş bike. Wê ji bo torê nêzî 10 kurtefîlm ji yek beşê çêkir. Ji 2003 heta 2007, wê 14 dalberîn ji bo hilberên cihêreng kir, ku ew li seranserê eyaleta Rio Grande do Sul navdar kir. Di tîrmeha 2008an de, wê vexwendin stend ku di rêzefîlmek kurt li ser kariyera stranbêj Maysa de bilîze. Wê li hember 203 berendam bi ser ket heya ku wê heta ku wî derhêner Jayme Monjardim dilşad kir, ji ber hevşibiya wî ya mezin bi stranbêj Maysa re, ku diya derhêner bixwe ye.Larissa bi qasî salekê di navbera amadekarî û tomarkirina rêzefîlmê de, ji bo lîstikvana ezmûnek nedîtî, ku li Zanîngeha Federal a Rio Grande do Sul di şirovekirina şanoyê de hat perwerde kirin, bû. Kurterêzefîlm di sala 2009an de ji bo xelata Emmy ya navneteweyî di kategoriya Rêzefîlmên wêneguhêzê yên herî baş de hate berbijar kirin. Di çiriya pêşîn 2009 de wî peymana xwe bi Rede Globo re pênc salên din dirêj kir. Di destpêka sala 2010an de, wê di rêzefîlma Aquelas Mulheres de karaktera sereke Samantha lîst.Di gulana heman salê de ji hêla nivîskar Sílvio de Abreu ve ji bo rola Felicia Lobato ya şermok di rêzefîlma Passione de hate avêtin. Di kanûna paşîn a 2011an de, wî bi Pedro Paulo Rangel û Bruno Ferrari re du karakteran di şanonameya A Eva Futura de lîst. Di nîsana 2012an de, lîstikvan ji bo pênc salan ji hêla RecordTV ve kar girt. Di sala 2013an de, wê di Rede Record de dest pê kir, vê carê dilîze Sati-ya xayîn, xirabkara mezin ê kurterêzefîlm José do Egito. Di sala 2015an de, wê di rêzefîlmên helesor de, vê carê di rola  Miriã ya wêrek de di rêzfîlma Os Dez Mandamentos de, dîsa navdar bû. Di sala 2016 de, wê di sezona duyem a hilberînê de dîsa Miriã dilîze. Di 2017an de, ew di Belaventura de Lucy-a razdar lîst. Di kanûna paşîn a 2018an de, ew di Jesus de hate pejirandin, ku dê şûna Apocalipse di RecordTV de bigire.
Mizger
Mizger gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Alibaba Group
Alibaba Group Holding Limited, ku wekî Alibaba Group an Alibaba.com jî tê zanîn, pargîdaniyekê teknolojiya pirneteweyî ya çînê ye ku di warên e-bazirganî, fîrotın, înternet û teknolojiyê de kar dike.
Hesenlû
Hesenlû gundekî ser bi navenda bajarê Nexedeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1277 kes (289 malbat) bûn.
Fresnay-le-Comte
Fresnay-le-Comte, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Kartela Nifşa Nû ya Jalîsko
Kartela Nifşa Nû ya Jalîsko (bi kurte "KNNJ"; an jî CJNG, kartelekî narkotîkê ya li Meksîkê ye. Di sala 2010an de hate damezrandin, ku ji girtina El Chapo ya di sala 2016an de wekî kartela narkotîkê ya Meksîkê ya herî bi hêz tê hesibandin. KNNJ li parêzgeha Jalîsko ye. Nemesio Ruben Oseguera Cervantes (navê dizî El Mencho ) wekî damezrînerê CJNG û wekî serokê heyî tê hesibandin. Wezareta Xezîneyê ya Dewletên Yekbûyî di Nîsana 2015an de ew û CJNG wekî qaçaxçiyên narkotîkê yên navneteweyî destnîşan kir û ceza dan.
Dîrok
Piştî kuştina Ignacio Coronel ji aliyê rayedarên ewlehiyê yên Meksîkê ve di Tîrmeha 2010an de, fraksîyona wî ya berê ji kartela Sinaloa veqetiya û ji vir şûnde navê xwe kir Cártel de Jalisco Nueva Generación.
Resepsiyon
Li gorî Koma Krîzê ya Navneteweyî di sala 2020an de, ne li Jalîsko û ne jî li dewletên din ên Meksîkîê, CJNG xwedî yekdestdariya karanîna hêzê nebû.
Pernand-Vergelesses
Pernand-Vergelesses, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Saint-Jean-de-Folleville
Saint-Jean-de-Folleville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Kakût
Kakût, qerqûde an jî îskelet (bi yewnanî skeletos tê wateya laşê ziwa) beşa laşê zindiyan e ku ji hestî û movikan pêk tê û alîkariya binyata bedenê dike. Du cure qerqûde hene ; Qerqûda-derveyî (Ekzoskelet) li dora laş hatiye pêçan û ji derve laşê zindiyan diparêze.Ev cureyê qerqûde bi giştî di laşê famîleya bêmazmazkan de peyde dibe û Qerqûda-navîn(Endoskelet) di hundirê laşê zindiyan de ye. Ev cureyê qerqûde di laşê ajalên famîleya mazmazkan de peyde dibe.
Kakûtê Mirovan
Di kakûtê mirovan da 206 parçe hestî hene. Siklê wan 206 hestiyan ji hev û din cur bi cur in. Gor fonksiyona xwe, her hestiyek siklekî girtiye. Skelet ji serî, marîpişt, sing, qor û pîlan pêk hatiye.
Di serî da tenê 20 hestî hene. 8 hestiyên serî mêjuyê diparêzin. 12 hestiyên serî ji hestiyê rû û devê mirovan pêk hatiye. Di navbera hestiyê çeneya jorîn u çeneya jêrîn da livoka hestiyê çeneyê heye. Mirov dikare bi wan herdu hestiyan, bi alîkariya masûlkan tiştan bicû û devê xwe bilivîne. Singê mirovan ji marîpişta sîng, parxan û hestiyê sing pêk tê. 12 parxanên mirovan hene. Wezîfeya parxanan parastina dil û pişikê ye. Parxanên ku digihijin hestiyê sing, hin nerm in û ji kirtikê hatine çêkirin.