cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Serhildana Stonewallê
Monumenta Neteweyî ya Stonewallê di sala 2016an de li deverê hate damezrandin. Nêzîkî 5 mîlyon beşdaran 50-emîn salvegera serhildana Stonewall bi bîr anîn, û di 6ê hezîrana 2019an de, komîserê Polîsê Bajarê New York James P. O'Neill ji bo kiryarên efserên li Stonewall di 1969an de lêborînek fermî xwest.
Girîngî û bandora serhildanê
Ev xwepêşandan, di dîroka DYAyê de wekî yekem berxwedana eşkere ya li hemberî zorkeriyên ku li ser eqeliyetên zayendî û hevzayendî dihat kirin,  tên nîşankirin. Tê pejirandin ku piştî vê bûyerê, bi taybetî li DYAyê di hemû cîhan de tevgerên mafên hevzayendan dest pê kiriye.
1147
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Saint-Étienne-les-Orgues
Saint-Étienne-les-Orgues, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
1147
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Kurd Dîplomat (rojname)
Kurd Dîplomat rojnameyek heftane ya kurdên Azerbeycanê ye.
Serhildana Stonewallê
Girîngî û bandora serhildanê
Di 28ê hezîrana 1970ê de li Los Angeles û New Yorkê yekemîn salvegera serhildanê hat bîranîn û meşên Pride ("Rûmet") hat lidarxistin.
Kurd Dîplomat (rojname)
Rojnameya Dîplomat ji sala 2003’a ve bi zimanê kurdî, azerî û rusî weşanê dike. Rojnameya ku pirgirêkên kurdên li Azerbeycanê dijîn tîne rojevê, tevî mijarên aktuel, her wiha cîh dide çand û dîroka kurdan. Sernivîskarê rojnameya Dîplomat Tahir Silêman e. Nivîsîngeha rojnamê li bajarê Bakûya paytexta Komara Azerbaycanê ye. Rojname her meh çar caran tê weşandin. Her hejmar bi çapa 2500 hebî de derdikeve. Rojname xwe digihînê xwendevanên li Azerbaycanê, nava cimaeta Kurdên Federasyona Rûsyayê, nava cimaeta Kurdên komarên Asyaya Navîn, herwisa jî di nava hin deverên Kurdistana Bakûr de jî tê belawkirin.
Serhildana Stonewallê
Girîngî û bandora serhildanê
Îro bi mebesta bîranîna serhildanên Stonewallê li New Yorkê her sal di dawiya meha hezîranê de çalikî tên lidarxistin.
Kurd Dîplomat (rojname)
Dîroka rojnamê
Rojnama Dîplomat ji meha rezbera sala 2002’an ve qinyat û evraqê wê hatine amadekirin û ji meha reşemîa sala 2003’a ve dest bi weşanê kiriye. Bi sedema aborî cara yekemîn rojname, du mehan carekê dihat weşandin. Di demekî kurt de xwendevanên wê pir bûn, di nava rewşenbîran de bi hewaskarî hate xwendinê, alîkarê xwe berhev kir. Piştî wê, mehê carekê dihate weşandin. Nuha heftê carê têweşandin. Li Nivîsxanê (rêdaksiyonê) da ji bilî malbata Tahir Silêman, çar kes bê mehtiyê alîkariyê didin.
Rojname di malpera xweda bi avayê pdf ê jî tê belavkirin.
Kevoka Spî
Kevoka Spî navê çîrokek Firat Cewerî û herwiha navê wê pirtûka wî ye ya ku ev çîrok jî tê de cih digire.
Hoffeld
Hoffeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Çaypare (navçe)
Çaypare yek ji şaristanên parêzgeha Azerbaycana Rojava û Rojhilatê Kurdistanê ye. Navenda vê şaristanê bajarê Qereziyadîn ye.
Dabeşkirina navçeyê
Du nahiye û yek bajar li navçeya Çaypareyê hene :
Langquaid
Langquaid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kelheim li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Dömitz
Dömitz, bajarekî navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchimê li herêma Mecklenburg-Vorpommern a Almanyayê ye.
Roja Alaya Kurdistanê
Roja Alaya Kurdistanê, roja 17´ê çileya pêşîn a her sal roja alaya Kurdistanê ye. Di sala 2011'an de desthilatdariya Başûrê Kurdistanê biryar da ku di vê rojê de roja alaya pîroz a hemû rêxistinên pîşeyî, parlamen û hikûmeta herêma Kurdistanê be.
Dewleta Malbatê
Di nava neteweyê kurd de, toreyek ji sal û zemanan ve heye ku her malbatek dixwaze bizanibe ka Dewleta Malbatê di serê kê de ye. Hawayê bikaranîna ji bo pêzanîna Dewleta Malbatê ka di serê kê de ye weha tê kirin:
Hilanê
Hilan, gundê Hilanê (1946: Hillan; ), gundekî Bismilê ye. Li derdora wê Mezra Filan û Xanoserê û Dêrsilav he ne.
Dewleta Malbatê
Dema şîva malbatê tiştên wek kutilk, aprax, şamborek, şemşemotk û tiştên wisa be, dema kebaniya malê dest bi çêkirinê dike, tiştekî mîna bişkov, gustîl yan jî tiştekî wisa dixe nava yekê. Piştî ku şîv hate pijandin û sifreya xwarinê sererast bû, dev bi xwarinê kirin, ew tiştê ku kebaniyê di dema çêkirina şîvê de ku xistiye navê, îcar di devê kê ji kesên malbatê de derkeve, ew malbat bawer dike ku dewleta malbatê di serê yê ku ew tişt di dev de derketiye de ye. Piştî wê hingê her kes bi çavekî umîdwarî li wî kesî dinihêre û jê serwertiya malê tê payîn. Ew kes eger zarûkek be, tev bi wî zarûkî ve dilipikin, ji piçûktî ve wî hazir dikin û derfet û mercên erênî jê re amade dikin, da ew di pêşerojê de bibe serwerê malbata xwe.
1149
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Parkat
Parkat, gundekî ku bi ser navçeya Elcewaza Bidlîsê ve ye.
1149
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Daranî
Daranî, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kaja Kallas
Kaja Kallas (jdb. 18 hezîran 1977 li Tallinn, Estonya) siyasetmedareke estonî ye. Ji roja 26. Çile 2021an ew Serokwezîra Estonyayê ye. Ew endama Partiya Reforma Estonî ya lîberal (Eesti Reformierakond) ye, ku ew ji sala 2018an vir ve serokatiya wê dike. Ji 2014 heya 2018 ew endama Parlamena Ewropayê bû.
Jämlitz-Klein Düben
Jämlitz-Klein Düben şaredariyeke navçeya (Landkreis) Spree-Neiße li Brandenburg, Almanyayê ye.
Groß Schacksdorf-Simmersdorf
Groß Schacksdorf-Simmersdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Spree-Neiße li Brandenburg, Almanyayê ye.
Niederstaufenbach
Niederstaufenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Sainte-Tulle
Sainte-Tulle, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Daraxizî
Daraxizî, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Gama Pentatonîk
Gama Pentatonîk peyva “penta”yê di latînî de tê wateya pêncê. Ev gam ji 5 dengan pêk tê. Li gelek deverên cîhanê di muzîkên herêmî de gamên pentatonîk hene. Di muzîka Bluesê de gama pentatonîk a mînor gelek tê bikaranîn.
Alfabeya tirkî
Alfabeya tirkî elîfbêyeke latînî ye ku zimanî turkî pê tê nivîsîn. Ev elîfbê ji 29 tîpan pêk tê.
Deng
Tîpên û dengên elifbêya tirkî li gorî IPA û elfibêya kurdî:
Ji van 29 tîpan, 8 heb (A, E, I, İ, O, Ö, U, Ü) dengdêr û 21 jî dengdar in.
Kumik
Kumik ev nîşan (^) e, ku di zimanê tirkî de carinan li ser tîpên “a, u, i” tê danîn ji bo   dengên zirav yan jî yên dirêjiya dengî destnîşan bikin û ew jî di peyvên biyanî de ne. Lê hin çavkanî dibêjin êdî kumik rabûye û di zimanê niha de nemaye lê hinek jî dibêjin hîn heye.
Hirç, Payîzava
Hirça Payîzava, gundekî giradayê navçeya Payîzava ya Wanê ye.
Eyn Cesan Cinubî
Eyn Cesan Cinubî,  'Eyn Cesan Cinubî , gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Riha
Riha parêzgeh, navçe û bajarrekî bakurê Kurdistanê ye. Ji ber ku piraniya kurdên bajar û derdora wê, ji aliyê kurdan ve wek beşek ji Kurdistana Tirkiyê tê dîtin. Li Başûrê Rojhilatê Anatolyayê piştî Amedê duyemîn bajarê herî mezin e
Dîrok
Riha yek ji bajarên herî kevnare yên cîhanê ye. Her wiha di dîrokê de Riha wekî hêlîna mirovahiyê û qada şaristaniyê tê zanîn. Heta niha gelek şaristanî hatine li ser vê axê serwer bûne. Li ser axa Rihayê gelek şerên dijwar pêk hatine. Dema ku navê Rihayê tê lêvkirin warê Nemrûd û Îbrahîm pêxember tê bîra mirovan. Dema ku navê Rihayê tê lêvkirin şerê Îbrahîman ê li hemberî Nemrûdan tê bîra mirovan.
Nav
Çîroka navê Rihayê wek dîroka bajêr tevlihev û kûr e. Navê kevin yê bajêr Edessa ye, ji serdema helenîstî. Ev nav heta salê 300 berî zayinê dirêj dibe û ji dema Împeratoriya Seleukî maye. Navê Edessa ji aliyê Seleukos I Nikator ve li bajêr hatiye danîn. Di dema keyê Antîoxos IV Epiphanês navê xwe li bajêr kirîbe jî, demeke şun ve navê wî hatiye jibîrkirin. Padîşahê seleukî Antîoxos IV Epiphanês navê xwe li bajêr kir ("Antîoxeia", ), lê ev nav piştî mirina wî hate ji bîr kirin.
Li ser navê îro, yanî li ser peyva Rihayê gelek îddaa hene. Li gorî nezariyekî peyva Rihayê ji zimanê suryanî ji peyva Orha yan Orihaî tê, bi erebî jî ji peyva Vurihaî (Ava Pir) tê. Herwiha, hin kes navê Rihayê bi peyva yewnanî Osruan, hin kes jî bi peyva latînî Urfayva ve girê didin.
Piştre nav wek Riha, Urfa hatiye guhertin. Nav ji alî tirkan ve wek "Şanliurfa" hatiye guhertin, lê bajar ji aliyê kurdan ve Riha tê zanîn.
Kronolojiya bajêr
Berî Îsa (zayîn) b.z.
Piştî Îsa (zayîn) p.z. Eyûbiyan jî gelek sala hukimdarî li Rihayê kir.
Erdnîgarî
Ji xeynî hêjayiyên xwe yên dîrokî, xwezaya Rihayê him li cîhanê him jî li welatê me cihekî girîng digire û di hundirê xwe de ajalên gelek nadîr xwedî dike.
Bajar di nav parelelên 36° 40 û 38° 02 bakur û merîdyenên 37° 50 û 40° 12 rojhilat de ne. Sînorên bajêr li bakur  Semsûr û Diyarbekirê ve, li rojava bi Dîlok ve, li başûr bi Sûrî ve û li rojhilat jî bi Mêrdînê ve tê girêdan.
Pîvana erdêer bajêr 18.584 km² ye. Erdê herêmê % 22,0 ji çiyan, % 16,3 ji deshtan û % 61,7 jî ji platoyan pêk tê. Li herêmê genim, ceh, nîsk, pembo, tirî û bi taybetî jî van salên dawî sebze û mewê jî li herêmê tên çandin.
Li herêmê îklîmek reshayî heye. Havînan germ û zuha, zivistanan jî sar e, lê rojên bi berf li herêmê hindik in. Li herêmê ferqa navbera di germbûna şev û rojê pir e.
Çiyayên herêmê
Kismek ji çiyayê Qerejdaxê (1919 m) dikeve hundurê hudûdên herêmê. Çiyayê bilind li herêmê tunene. Navên çiyayên herî girîng wiha ne:
Deşt, zozan, gelî û ajal
Derê ku em jê re dibêjin deşt li vir peyda ye. Di deştan de dar tune ne, bi tenê riweyên giyayî yên ku wek firkên yeksalî mezin dibin hene. Dema ku meriv ji dûr ve lê dinêre, tu ajal nayên xuyane û ev der wek col xuya dike û mixabin ajalên ku tê de dijîn nayin zanîn.
Di deştan de gelek ajalên cûda yên ku cinsên xwe pir kêm bûne tê de dijîn. Wekî gumgumokên mezin ên 1.5 metreyî, keftarên ku tenê di belgefîlman de serê xwe li hemberî şêran radikin û kergezên ku bejnê wan digihêje 2 metreyan. Sedemên ku ev ajalan nayin zanîn ev e ku ewan, ji ber ku di deştan de dijîn, xwe baş vedişêrin û hinek ji wan tenê di şevan de aktîf dibin e. Lê belê heger meriv hinek baldartir i vê deştê dinêre wê meriv karibe ev ajalên cûda û zindî yên ku xwe veşar dikin bibîne. Ev yek jî ferqa di nava nêrîn û dîtinê de ye.
Ajalên herî balkêş ên ku xwe di deştan de vedişêrin ev in:
Herwiha, navên ajalên din ên taybet:
Serwetên bin erdê
Herêm ji alî madenan ve ne dewlemend e. Li Rihayê tenê fosfat û malzemên ji bo tûxla û kiremîdan ji bin erdê dertên.
Ol û civak
Bajerê Riha yê wek  Bajarê Pêxamberan  tê naskirin. Li gor rîvayetê gava Adem û Hewa ji bihûştê ên qewrandin, tên li Xaranê bi cih dibin. Îbrahîm pêxember, Eyûb pêxember û Îsa pêxember jî li herêmê mane. Li herêmê Misilmantî ji elewî û sunnî yan pêk tê. Kurd, Ereb û Tirk piranî ya serjimarê diafirandin. Gelê Rihayê zêdetir bi çandinî û ajalkariyê ve mijûl e. Têkiliyeke mezin nîşanî bezirganiyê nedaye û jiyana wan bi piranî li gundan domiya ye. Ji ber wê yekê ku çanda feodaltiyê û axatiyê serdest maye. Jiyan ji bajarvaniyê û şaristaniyê wêdetir di çanda gundan de girtî maye. Loma jî ji bilî vîn û biryara kes zêdetir bîryara civak û eşîrtiyê li ser dest maye. Her wiha li hemberî gotina mezinên civakê an jî eşîrê zêdetir bervêdan pêk nehatiye.
Xwarinên herêmê
Herêm ji alî xwarinan pir dewlemend e. Xwarinin herî pir li herêmê tên xwarin kutilkên dagirtî, Acîn(çîkifte), beqlewe, kunefe (qedayif), kebeb û lehmecun nin. Taybetiyek herêmê jî xwarina îsotên tûj yên sor in
Aqît (reçela îsotê sor)
Parêzgeha Rihayê bi îsotên xwe yên sor û tûj bi nav û deng e, lewra tê gotin ku gelê Rihayî ji tûjbûna xwarinan pir hez dikin. Ewqas ku, gotineke pêşiyinan dibêje 'Li Rihayê îsot êmzika bebikan e'! Ji ber vê yekê îsot beşeke girîng a xwarin û pêjgeha Rihayê ye. Herwiha, aqît jî, ji bo tûjkirinê weke sos an jî baharata gelek xwarinan tê bikaranîn.
Ji bo aqîta îsotan divê ev malzeme hebin: 1 kg ji îsotên tûj ên sor, 1 kefçiya çayê ji darçîn, nîv bardaxek ji rûna zeytûnê û nîv kefçiya çayê ji îsota reş.
Berî her tiştî îsotên sor divê bên şuştin, birrîn û ji dendikan pakkirin. Piştre îsot ji makîneya goştan tê derbaskirin û di amanekê de tê komkirin. Ji bo ku ava xwe kêmtir be xwê dixin nav, tev didin û li ber rojê rêdixin. Paşê îsota reş, darçîn û rûna zeytûne li ser ve tal dikin û baş tev didin. Êdî reçela îsota sor - an bi navê xwe yê otantîk 'aqît' - ji bo pêjgehê amade ye û kare wek 'etûr an jî sos bê xwarin.
Kincên herêmê
Di serê jinan de sharpeyek (yamshak) hene. Keçên ciwan kofiyek bi sharpeyek sipî (neçek) li serê xwe dikin. Li ser fîstanên dirêj, çakêtek dirêj tê li xwe kirin. Îshlik bê yaxe nê. SHalwarên ku jêra wan teng di bin fîstan de tê li xwe kirin. Di nigan de gorên hirî û pêlavên lastîk yê resh hene.
Zilamên herêmê entariyên ber wan girtî li xwe dikin. Çakêt, shalwar û îshlik jî li hinek deveran li xwe dikin. Di serê zilaman de "egalên sipî" hene. Di nigan de "qondere" yan jî " lastîkên resh" tê li xwe kirin.
Hewa
Li Riha balafirgehek heye û navê wê Balafirgeha GAP'ê ye.
Binevşa Narîn
Binevşe Narîn, navê keçmîreke kurd ya ku di destana kurd ya bi navê Binevşa Narîn û Cembelî Mîrê Hekarî de ye jî. Navê Binevşe Narîn, bi teybetî, bi wê destana kurd re êdî derketiye li pêş û hatiye naskirin. Binevşa Narîn, keça mîrê kurd Mîr Ferîz e. Navê Binevşa Narîn, weke navên Zînê, Adûlê, Dîlberê û hwd ku hê gelek navên din, di nava civatê de li pêş e.
Painten
Painten şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kelheim li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Derûle, Bane
Derûle gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
1145
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Dommitzsch
Dommitzsch, bajarekî navçeya (Landkreis) Nordsachsenê li herêma Saksonya ya Almanyayê ye.
Hezo
Hezo (1928: هازو / Haso (Hazo); ) navçeyekî Batmanê ye. Li bakurê rojhilata Batmanê ye û 40 km dûrî wê ye. Hezo bajarekî kevn e li dorî Birca Hezoyê hatiye avakirin.
Li rojhilata bajar wîlayetên Bidlîs û Sêrtê, li rojavaya wî wîlayeta Amedê cîh digire. Li bakurê wê navçeya Qabilcewzê û li başûrê wê navçeya Qubînê hene.
Dîrok
Bajarê Hezoyê di sala 1514an de ketiye bin destê osmaniyan. Dema ku komara Tirkiyeyê ava bû, Hezo bajarokekî li ser bajarê Qabilcewzê bû. Lê di sala 1938an de bû bajarek wek Qabilcewzê. Ji wê salê heta sala 1990î Hezo navçeyekî li ser bajarê Sêrtê bû. Ji bo ku Artêşa Tirk leşkerên xwe li herêmê zêde bike, gelek navçeyan kir bajar, wekî Êlih. Lê belê piştî ku Êlih (Batman) di sala 1990î de bû wîlayet, navçeya Hezoyê bi wîlayeta Êlihê (Batman) ve hat girêdan.
Hezo bajarekî di nav çiyayan de ye. Lewra jî, ji gelên danişwanên wê re "çiyayî" tê gotin. Herçendî çiyayiyên Hezoyê ên li çiyayê jorîn in, herwiha ji barajiyên wir re jî "çiyayî" tê gotin. Ji xeynî vî jî, ji xelkê Hezoyê re "Xerzî" tê gotin, ji bala kû Hezo li nava herêma Xerzan de ye, jê re "Xerzan" jî tê gotin, û herwiha di nav çiya de dimîne.
Malbatên arîstokrasiya Xerzan a kevn li vir henin, yekî ji wan ên gelek bi nav û deng û tesîr wek: Xalid Efendî (Xalid Efendi ed-din (Aydin) Xerzanî ji hêla kora Osmaniyan de paşnav dihat dayî, lê bi rastî Xalid Effendiyê Xerzanî an jî wek kur û lawê wî yê binavûdeng dîsa ev jî tê gotin: Abdurrahman Efendî (ad-din an jî Aydin) bi rastnivîs Evdirrehman Efendiyê Xerzanî wek serkirde û serok û arîstokrasiya Hezo û heremê hawirdora Xerzan û herwisa jî mirovek pêşverû yên vî herêmî ku li ser û di doza kurdî de bû rolek mezin hebû, û serkirdeyek malbatê û wek bi navê Mala Îsê tê navdan û navkirin û nasîn. Ew bixwe li dijî eşîret bû. Ebdurrahman Efendî bixwe ji hêla Artêşa Tirkê wî demî de hatiye girtin û wî binçav kirine û di gîrtigeha wê demê de girtin. Bi welatperwerî bi Doza Kurdî re dihat tawanbarkirin. Lê dîsa Ebdurahman Efendî wek dostek Mela Evdullayê Timoqî jî baş dihat naskirin. Mela Evdilahê Timoqî gelek caran dihate li gel Evdirehman Efendiyê Xerzanî guftûgo dikirin, danûstandin dikirin, Mela Evdilahê Timoqî gelek caran herdem piştevaniya û nêrîna Evriheman Efendiyê Xalid Efendî pêşwazî dikir û rêz dikir, herwisa, û gelek caran di nav hev de li ser rewşa Doza Kurdî de gelek runiitin û nêrînên cur bi cur dihate gotûbêj kirin, li ser dikan axiftin gotubêjan di nav hev de dikirin. Evdirrehman Efendiyê Xalid Efendî, wek arîstokrasiyek, wek mirovek pêşverû, zana û fêriz, wek serkirde û serokê gelek malên Xanedana Îsê bû jî û kurdek niştimanperwer, fêriz û zana Doza Kurdî di her warî de diparast. Wek ji yek kurên Xalid Efendiyê Xerzanî yê mala Xanedana Îsê ên binavûşan wek Evdurehman Efendî Xerzanî ad-Din (Aydin)]ji cihê nav û şanê Xalid Efendî domand û herwisa jî, (Mala Îsê destê navî li vî şaxî gelek girîng bûye) wek pêşverûyên desthilat û arîstokrasiyê heman herêmî bûye û heman herêman bitesîr in. Bandoriyên Evdurehman Efendî Aydin (Xerzanî)ê Xalid Efendî wek malbatên di cih de tekûz û rayedar û wek bi navê Melayên Îsê tên dîtin, şaxek wan en herî mezin jî li Bedlîsê nin. Dîsa, malbatên [[Balûdtaş an wek Maarûf (Mala Şêxûbalî) pêşverû jî lêre gelek hene. Bi tahbîrî ê min, li devereyên dewletên derveyî nistimanên biyaniya derve de jî çendîn malbatên Xerzaniyan henin û belav bûn. Hemû ji deverên Hezo hatine nefîkirin. Wek herwiha, malbatên Xerzanî yan li derveyî Kurdistanê de zêde hene. Li gor lêkolînên di destên me de, mala Xerzanî yan (ad-din an jî Aydin) tên hesibandin. Navdarê nav wek Evdurehman Efendiyê Xalid Efendî (aydin)ê Xerzanî ji mala Îsê tê zanîn. Milek wan ên din jî li Bedlîsê bi navê malbatek cawaz tên naskirin, lê hemû ji yek rehê tên.
Geştek û têghînanî ji hawirdor û malbatên herêm û kesên bi temen-mezin û kalan hate tomarkirin. Nêrîn gelek in herwiha li ser vê derbareyî de gigihêjet rû-bi-rû bûn. Destek Malbata Îsê arîstokrasiya Xanedana Evdirrahman Efendiyê Xalid Efendiyê Xerzanî, li herêma Xerzan, bi taybet li merkeza Hezoyê wek sertext, Kabilcewz (Sason), Bedlîs û li hawirdora herêma Xerzanê, malbatek bi gelek şax ve, bi gelek navên dîtir jî, girêdayî vê malbatê bûn. Xisûsen herêm bi xwe Navenda Hezoyê bû. Abrurrahman Efendiya Xerzanî, an jî Evdirrehman Efendiyê Xalid Efendî gelek bandora xwe ya niştimanperweriya kurdî li heman herêmê de, di wî dema da bû zexm û qurs kirin. Gelek hem-civînan bi Mela Evdilleha Timoqî li ser derhata Kurdistanî, Xerzan herêmê de dihate kirin, wek Mele Sabrî û hwd re gelek gelek caran li ser rewşa Başûrê Kurdistanê jî guftûgeh dihate kirin, wek li ser hatinûçûn a Mela Mistafayê Berzanî jî dihate gotûbejkirin. Li ser debareyî herêmê, ajel, çandinî û herwiha li ser mekanîzmaya bajêr jî gelek caran dihate guftûgo kirin. Evdirrehman Efendiyê Xalid Efendî berjewendîyên Hezoyê, gelê Hezoyê û bi taybet berjewendîyên kurd û Kurdistanê li ser destî hemû tiştan de digirt. Abdurrahman Efendiyê Xalid Efendî, ew bi xwe ji hêla Dewleta Tirk ve hatibû girtin û di girtîgehê de hiştin, binçav kirin, di vê demê de Evdirahman Efendiyê Xalid Efendî serî ji Dewleta Tirk re ti car netewand. Gelê kurd û bi taybet berjewendiya Hezoyê her parast. Ew bi xwe zana û fêriz bû, gelek zana û bitesîr bû. Mixabin, di sala 1974ê de bi temenek gelek dirêj çû ser dilovaniya Xwedê.
Çavkanî
Xalid Efendiyê Xerzanî, wek serkirdeyeke Hezoyê, sertan-serî de bi taybet xwedî xanedan bû. Xalid Efendî tu car nam û şana Aydin û an jî ad-din lê nebû, safî wek Xalid Efendiyê Xerzanî dihate nasîn.
Lawê wî, Abdurrahman Efendî, herwiha nam û şana Aydin li ser nebû, safî di salaneya ku temena wî, bawer bim, di sala 1940an de wek paşnav "Aydin" lê kirin. Bi rastî ew jî wek Abdurrahman (Evdirrehman Efendiyê Xalid Efendiyê Xerzanî) dihat nasîn.
Malbat û xanedanek gelek berfireh bûn, şaxekî li Hezoyê, şaxekî li Bedlîs, şaxekî li Qabilcewzê û li ser sertanserî Hezoyê bibandor bûn.
Binevşa Narîn û Cembelî Mîrê Hekarî (destan)
Binevşa Narîn û Cembelî Mirê Hekarî yek ji destanên kurdan e.
Lîsteya IPA-Nîşan
H
{| class="wikitable"
Binevşa Narîn û Cembelî Mîrê Hekarî (destan)
Binevş û Cembelî
Binevş, keçeke kurd ya ji malbateke ku malmîr bû. Kurmamê wê Dewrêş hêzê dike. Lê malbata keçê nadinê de. Lê Dewrêş jî yekî ku bi zilm bû. Pişt re bavê wê Mîr Ferîz, male ji herême ku dibêjin ji ber çiyayê Qerejdax dildidê û tê Hekarî û li wir xwe disipêrina Mîr Cembelî. Lê Dewrêş ji wê yekê di hêrs dibe û hêzekê dişeêne bi wir de û pêşî her heft birayên wê dikuje. Malbata Binevşê ku van jîn dike, pişt re mêrî hekarî bi Cembêlî re biryara zawaca Binevşê tê dayîn. Mîr Cembelî, hêzeke wî ya mazin hebû. Wî weke sembola xwe û ya hêza xwe û herême xwe jî li ser alê qertelê du serê heya, weke sembola wî û Hekarî tê dîtin. Lê Mîr Cembelî jî zewiciya. Jina wî heya. Lê piştî ku jina wî dibihîzê ku Mîr Cembelî biryara zewacê bi Binevşê re daya, êdî ew aqilê wê ji serê wê diçê û tê gotin ku dîn dibê.
Lîsteya IPA-Nîşan
R
{| class="wikitable"
Diakritika û Suprasegmentalia
Diese Zeichen sind keine Laute, sondern dienen der näheren Beschreibung der Aussprache einzelner Laute oder Lautfolgen.
Ronibaran
Ronibaran.de, Malpereke Kurdî ye. Li ser vî malperî zêdeyî 1400 gotinên stranên Kurdî ji her aliyê Kurdistanê hene. Wekî din li ser malperê nivîsarên li ser çand, huner û dîroka Kurdan jî cîh digrin. Ev malpera ji alî Ali Serhat Baran ve tê amadekirin. Baran endamê Koma Dengê Azadî û rojnamevanek Kurd e.
Navnîşana malperê:
http://www.ronibaran.de
Sefera xaçperestan a duyem
Sefera xaçperestan ya duyem sefera xaçperestanê duyemê bo ku xakên pîrozê di sefera sefera xaçperestanê yekem de dest xistinî hemberî misilmanan biparêzin ji aliyê xiristiyanan de hatibû dar xistin. Ew ji pê dewleta xaçperestanê li Urfa,, di 1144an de bi dest misilmanan ket re hat saz kirin. Vê seferê di 1147an de dest pê kir û di 1149an de bê gêhiştina armanca xiristîyanan dawî bû.
Sedem
Zengiyê emîrê Mûsilê di sala 1144an de Edessa (Riha) ya di wê wextê de di destên Frenkan de bû ji dest xwe xist. Ji pê vê bûyerê re, li ewropa ji bo seferake nû re papa di 1145an de ferman dazanîn. Keyên dewletên mezinê ewropayê wê demê keyê almanya Konrads III û keyê Fransa guh dane Papa û bo armanca Rihayê şunda ji dest misilmanan bistînin sefereka nû hazir kirin.
Di meheya gulanê 1147an de Konrads III û ji pê re jî Louis VII ji ewropayê de birê ketin û dest bi seferê kirin. Dîsa dikir hêz û leşkerên welatên ewropa kiribûn ku li Konstantinopolisê li hev bicivin. Lê leşker û şovalyayên Almanan li ber yên Fransa gehiştine Konstantinopolis û hema tavilê bê li bendiya Fransiyan manê derbaza Anatoliyayê bûn.
Nêzî meheke pê vê binketinê re artêşa Louis VII jî gehîşte Nikaiayê. Kînga ewna ji Nikaia der ketin û gêhiştine nêzî Efesê Konrads bi nexweşiyê ket û vegeriyaye Konstantinopolisê. Lê Louis VII li wir wêde dewama seferê kir û li nêzî bajarê Denizliyê îro bi hêzên Selçûqan va hate hemberî hev. Selçukan li wir dîsa artêşa Xristiyanan bin xist.
Lê Louis VII dîsa jî bi eskerên xweyên filitinî ve derbaza Felestînê bû. Wê wextê de Konradsê ku ji ber nexweşiya xwe çûbû Konstantînopolîsê jî pê nexweşiya xwe derbas kir re di 1148an de di deryaya navîn re derbaza Felestînê bû. Ji ber ku bajarê Edessa bi destên Nûreddin bi tunî hatî bû hilweşandin wan armanca xwe guhert û bi dewletên Xristiyanên dinên mînak û  (Antakya) ve bajarê Şamê di pûşperê 1148an de rapêçan. Wextê ku bajar hat rapêçan mîrî Şamê ji bo alikariyê xeber ji mîrê Selçukanî Rihayê ji Nûreddîn Zengî re şand. Dema ku Nûreddin bi leşkerên xwe ve nêzika Şamê bû xaçperestan him ji ber kêmiyê avê, him jî ji ber lihevnehatinê nêv hev de ew dorpêça rakirin. Ji pê vê re jî Konrads û Louis vegerîne Ewropayê û sefer bê gêhiştina aramancên Xrîstiyan ve xelas bû.
Honerath
Honerath şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Eyn Cesan Xerbî
Eyn Cesan Xerbî,  'Eyn Cesan Ẍerbî , gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Miyanduaw (navçe)
Miyanduawyek ji şaristanên parêzgeha Azerbaycana Rojava û Rojhilatê Kurdistanê ye. Navenda vê şaristanê bajarê Miyanduaw ye.
Dabeşkirina navçeyê
Sê nahiye û ? bajar li navçeya Miyanduawê hene :
Artuklu, Mêrdîn
Artuklu (bi wateya "Ertuqî") navçeyeke ser sînorên Mêrdînê ye. Ev navçe, navçeya herî şêniya duyem a Mêrdînê ye.
Azeriyên Tirkiyeyê
Azeriyên Tirkiyeyê hevwelatî û niştecihên daîmî yên Tirkiyeyê ne ku bi eslê xwe azerî ne. Zehmet e ku hejmara rastîn a azeriyên etnîkî yên ku niha li Tirkiyeyê dijîn were destnîşankirin, ji ber ku etnîsîte di çanda tirkî de têgiheke pir guhêrbar e. Li gorî hin texminan, niha li Tirkiyeyê derdora 800 hezar şopinerên şiîtiya dozdeh îmaman hene, lê dibe ku ev hejmar ji ya rastîn gelek cuda be. Ji bilî azeriyên tirkiyeyî, bi qasî 300 hezar hevwelatiyên Azerbaycanê li Tirkiyeyê dijîn.
Eznewir
Eznewir li 3 km bakurê rojavayê navçeya Panos a parêzgeha Agirî ye. Niştecîh li deşta ku rêyên rojava û bakurê mîrektiyê li hevûdu dixe
Reda wijdanî
Reda wijdanî an jî redkariya wijdanî, ji ber sedemên olî, polîtîk an jî etîk redkirina leşkeriya mecbûrî ye.
Eznewir
Ji belgeyên nivîskî tê fêhm kirin ku çalakiyên avahiyê yên yekem aîdî serdema Qiral Ishpuini ne. King Minua, Argishti I û II. Çalakiyên avakirinê yên li bajêr di serdema Sardurî de berdewam kir.
Reda wijdanî
Ev yeka, di roja me da ji aliyê Neteweyên Yekbûyî û Parlamena Ewropayê ve wek mafekî bingehîn ya însanî tê pejirandin.
Eznewir
Nivîsên perestgehê yên li ser keleha li ser Aznavurtepe belgeyên nivîskî yên girîng in. Qiral Minua got: "Wî deriyên Haldi li bajarê Aludiri çêkir û dergehek jî ava kir." Ew di formê de tête behs kirin. Bajarê Aludiri di herêmîbûnê de bi Aznavurtepe re hevdem e û piştgirî dide têgihiştinê ku hem perestgeh hem jî dîwarên bajêr ji hêla Minua ve hatine çêkirin.
Reda wijdanî
Li Komara Tirkiyeyê ev yek bi avayê maf nayê pejirandin. Di Komara Tirkiyeyê da heta 2008 an 86 redkarên wijdanî derketin. Ji van 16 kes jin in.
Reda wijdanî di hemû welatên Yekîtiya Ewropayê wek mafekî bingehîn ya mirovî tê pejirandin.
Eznewir
Perestgeha bajêr jî li jora kelehê ye. Mezinahiya 13,30x13,50 m, di perestgehê de planek çargoşe heye ku bi quncikên rizalîtîk heye. Ew bi karanîna laşek kerpîç li ser 3 rêzên dîwarên kevirî yên jêkirî hate çêkirin. Sturiya dîwaran 4 metre ye. Ji aliyê başûrê rojhilat ve, korîdorek derî 3.20 m dirêj dikeve hundirê cella perestgehê, bi pîvana 5x5 m. Firehiya korîdorê di navbera 1,50-1,75 m de diguhere. Erd kevirê sêgoşeyî û çargoşeyî asfaltkirî ye. Bilindahiya dîwarên dora cella 3,5 m ye. Li ber perestgehê hewşek çargoşeyî heye.
Şerrî Kirman
Şerrî kirman yan karesatî kirman rûdawêkî mêjûyiye ke le sallî 1208î koçî mangî le şarî kirman da pêşhat. Hokarî em rûdawe penadan û pallpiştî xellkî kirman le Lutf Elî Xanî Zend bû. Lem rûdawe da be firmanî Axa Mihemmed Xan hemû xellkî kirman kwêr kran û tallanî şar û destdrêjî be jinan azad rageyênra.
Paş em rûdawe 20000 cût çaw pêşkêşî Axa Mihemmed Xan kra. Hendêk em jimareye be 70000 cût dezanin.
Kurdreport
Kurdreport, malpereke nûçeyan û şiroveyan li ser Kurdan e. Nûçeyên li ser vî malperî bi giranî li ser zimanê Elmanî ne. Wekî din nûçeyên bi Kurdî, Tirkî û Englizî jî dikarin bên xwendin. Bi giranî nûçeyên li ser rewşa Kurdan û rewşa mafên mirovan li Tirkiyê li ser vî malperî cîh digrin. Ev malpera ji alî rojnamevanê Kurd Ali Serhat Baran ve tê amadekirin.
Navnîşana malperê:
Neiße-Malxetal
Neiße-Malxetal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Spree-Neiße li Brandenburg, Almanyayê ye.
Kurdreport
http://www.ronibaran.de/kurdreport
Saint-Geniez
Saint-Geniez, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Donaueschingen
Donaueschingen, bajarekî navçeya (Landkreis) Schwarzwald-Baar-Kreisê li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Çûbedirq
Çûbedirq, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Sadiqê Biroy
Sadiqê Biroy Axa yê Devera Gûlî ya Navbera Salên 1876-1880 Hatîye Ser Donyayê Li Sala 1967 Wexer Kirye. Di dîroka kurdîstana başûr da sadiqê biroy ne tinê wek axa hatî ye nas kirin belê wekî şoreşgêr kû serwerî ya eşîreta Gûlî ya di kir ,
Sadiqê Biroy kesekî sozdar bi û xodanê gotina xew bi ji ber vê yêkê di gelek helbest an stiranên kurdî da nav û dengê gulî ya hatî ye dîyar kirin , minak Mehemmed Şexo di stiranên xew da behês di kê her wesa gelek hunermend û deng bêjên kurd devera Gûlî ya anîye ziman.
Sadiqê Biroy li hember engelîzê dagirker dest bi şerî kir li Çîyayê Şabanî ye û her wesa engelîz bi hemî hêza xew ve ne şiya çeperên sadiqê biroy û eşîreta Gûlî ya bi şikênit her wesa soz û peymanên Barzanî yê ne mir jik li paş xew ve ne hêlan ne wek mina gelek axa û began pêl soza xew kir ya day barzanî ji ber vê yêkê Sadiqê Biroy nav û dengê xew heye ,
Dêrika Anêrê
Dîrok
Li ser bingeh û dîroka gund lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Nêzîkê Anêrê ye. Pirraniya şêniyên gund ji ber şer û xizaniyê barkirine çûne bajarên Tirkiyeyê û Ewropayê. Niştecihên gund bi zarabeyê kurmancî diaxivin û ji aliyê olî ve sunî ne.
Erdnîgarî
38 km ji Gimgim, 86 km ji Mûşê dûr dikeve. Koord: 41° 42' 46 Rojhilat, 39° 2' 30 Bakur.
Dengê sekinî yê dulêvî yê bilerz
Dengê sekinî yê dulêvî yê bilerz, ango [b], konsonanteke dulêvî ya bilerz e.
Langford
Langford, bajarekî herêma Kolumbiya Brîtanîya Kanadayê yê.
Yakeshi
Yakeshi, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Inner Mongoliayê de cih digire.
Tahir Silêman
Tahir Silêman rojnamevakî kurd e.
Jînenîgarî
Tahir Silêman di sala 1954’ê li Komara Ermenistanê, nehiya Vêdiyê,li gundê Xalîsê ji dayîk bûye. Piştî xitimkirina Dibistana Navîn li Paytexta Azerbaycanê Bakûyê, li zanîngeha Pêdagojiyê da wekî xwendevan bi zimanê azerî tê pejirandinê û zanîngehê di sala 1980’an diqedînê. Piştî xitimkirina zanîngehê vedigere Ermenistanê, nahiya Vêdiyê alana Develiyê, dibistana navîn da cara yekemîn wekî mamostayê zimanê kurdî û azerî dest bi mamostatiyê dike. Usa jî, derbarê kurd û Kurdistanê da agahiyan dide gelê kurd, kasetên dengbêjên kurdan lihev zêde û belav dike, ji Ewropayê rojnama û kovaran distîne û digihîjîne gel, karekî millî û neteweyî dimeşîne, bi giştî dibe fedaiyê gelê xwe. Ji Sûriyayî, Îraqê, Turkiyeyê û Ewropayê welatparêz mêvan têne mala wî, bona van pêwendiyan gellek caran KGB’ya Ermenistan, Azerbaycan, Kazakîstan û Soviyeta Berê ez nerihet kirime. Sala 1988’ê gava navbera azerî û ermeniyan de li ser Çiya Qerebaxê şer dest pê bû, bi hezaran malbatên kurdên musulman û herweha tevayî malbata Tahirê Silêman jî koçber dibe û diçe bajarê Bakûyê cihwar dibe. Ji wê salê vir de xebata rojnamevaniyê dike. Tahir zewicî ye, xwediyê kurekî ye.
Çavkanî
Hevpeyvîna Selîam Zencîrî bi Tahir Silêman (Sernivîskarê rojnameya Dîplomat) re
Mafên jinan
Mafên jinan ew maf in ku li seranserê cîhanê ji bo jin û keçan tên daxwaz kirin. Di sedsala 19an de tevgera mafên jinan û di sedsalên 20ê û 21ê de jî tevgerên femînîst hatin ava kirin. Li hin welatan, ev maf ji hêla qanûn, adet û tevgerên herêmî ve têne saz kirin an piştgirî kirin, lê li hin welatan, ew têne paşguh kirin û binpêkirin. Ew ji têgînên berfirehtir ên mafên mirovan cuda dibin, ji ber ku di warê dîrokî û civakî de rewşa mêr û xort ji ya jin û keçan çêtir bû.
Pirsgirêkên ku bi gelemperî bi têgînên mafên jinan re têkildar in ev in: Mafê yekparebûna laş û xweserî, bêparbûna ji tundûtûjiya zayendî, dengdan, xwedîbûna erkên giştî, girêbestên qanûnî, mafên wekhev di hiqûqa malbatê de, karkirin, mûçeyên adil an jî mûçeyên wekhev, xwedîbûna mafên zayînê, xwedîbûna milk û perwerdehiyê.
Bourg-Saint-Pierre
Bourg-Saint-Pierre, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Valais ya herêma Entremontyê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Arixan
Arixan, gundekî giradayê navçeya Payîzava ya Wanê ye.
Magnús Scheving
Magnús Örn Eyjólfsson Scheving (z. 10ê sermaweza 1964an li Borgarnes, Îslenda) nivîskar û aktorekî îslendî ye.
Hümmel
Hümmel şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Demame, Bane
Demame gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
1144
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Dîlberê
Dîlberê, navê keçmîreka kurd ku di dema Feqiyê Teyran de tê ser ziman. Serborîya wê, weke ya Zînê, Adûlê û hwd, di nava kurdan de deng veda ya. Biqasî ku tê gotin, Dîlberê keçikaka keçmîr bû û dilketibû kurmemê xwe de. Lê malbatên wan ji ber ku ne levbûn, êdî ew jî hevdû di revênin û tên û xwe Yekî bi navê Reşîd beg li wî digirin. Piştre, ew jî çav diber Dîlberê û kurmemê wê yê ku wê hêzê kirîya û navê wî Dilşad bûya wî dikujê. Piştre, Dîlberê xwe ji destê Reşîd beg xilas dike û xwe di sipêrê Çiyayê Sipî. Piştre rêya Feqiyê Teyran bi wir dikeve û ew keçikê dibîne û piştre hem dibe şahidê hemû serborîya wê ya ji wir û pê de, û hem jî alî wê dike, heta ku ew ji wê dema ku ew wî nas dike û pê de. Bandora Keçikê li ser Feqiyê Teyran jî çê dibe û ji ber wê yekê êdî ew qasîdeyeka bi navê "Ey Dîlberê" jî dide çêkirin.
Îsraêl
Îsraêl (Îsraîl, Îsrayîl, Îzraîl) dewleteke rojhilata navîn a ber sînorên Libnan, Sûriye, Urdun, Urduna Rojava, Misir û Xeze ye.
Rojavayê xwe digihêje deryaya navîn. Ji hemû dewletên cîhanê de tenê li wir pirraniya gel ji gelê cihû pêk tê.
Rohr in Niederbayern
Rohr in Niederbayern şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kelheim li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Donauwörth
Donauwörth, bajarekî navçeya (Landkreis) Donau-Riesê li herêma Bavyeraya Almanyayê ye.
Îsraêl
Bi saya plana UNO ya 1947an ji bo parkirina Fîlîstînê Îsraêl piştî dawiya bervedariya neteweyên yekbûyî ya ji bo Fîlîstînê di roja 14ê gulanê 1948an de weke komara parlamenter hate avakirin. Ev plana dewletên yekbûyî ya parkirina Fîlîstînê ji bo avakirina dewleteke îsraêlî û erebî bûyereke sereke bû ji bo qewimandin û pêkhatina pirsgirêka rojhilata navîn, ya ku hê jî berdewam e.
Nexede (navçe)
Nexede yek ji şaristanên parêzgeha Azerbaycana Rojava û Rojhilatê Kurdistanê ye. Navenda vê şaristanê bajarê Nexede ye.
Îsraêl
Hejmara şêniyên wê 7 milyon e. Welatê Îsraêlê piştî Şerê Duyem ê Cihanî ku bû sedema kuştina 6 milyon cihûyan li Ewrûpayê hat damezrandin.
Nexede (navçe)
Dabeşkirina navçeyê
? nahiye û ? bajar li navçeya Nexedeyê hene :
Îsraêl
Zimanên fermî yên Îsraêlê hebrayî-cîhûkî (îvrît) û erebî ne.
Nexede (navçe)
Mihemedyar
gund
Îsraêl
Li gorî rêxistina NGO ya bi navê Freedom House ew tek dewleta demokrasiyê ye li rojhilata navîn (li gorî rewşa sala 2009an).
Herwiha, li Îsraêlê hejmareke mezin kurd jî dijîn, ku ji wan re kurdên cihû tê gotin.
Nav
Kevintirîn çavkaniya ku peyva "Îsraêl" bikartîne dîreka Merenptah a ji dema Misira kevnare ye û îro li Muzeya Misirî (Qahîre) tê parastin. Nivîsa li ser tê texmînkirin ku di sala 1211an B. Z. hatiye çêkirin behsa şerekê dike li dijî geleke bi navê Îsraêl. Li gorî etîmolojiya gelan a tewratê peyva "Îsraêl" tê wateya "şervanên Xweda". Yaqûb vê navê wergirt piştî ku li hemberî dijminekî nediyar biserket. Neslên piştî wî (12 eşîr) weke "zarokên Îsraêlê", "Îsraêlît" an bi kurtasî "Îsraêl" hatin binavkirin. Wek gelek navên samî, ev nav jî ji fîîleke dema bihûrî û navekê pêk tê. Fîîl wek 'şerkirin', nav jî weke 'Xweda' kare bê bi nav kirin. Herwiha, ev pevy kare wek hevok bê fehmkirin jî û li gorî vê yekê tê du wateyan:
Navê fermî yê welatê ji wir ve tê û weke "Medinat Israêl" derbas dibe.
Navên din ên alternatîv ên ku di dema damezirandina dewletê de dihatin giftûgokirin Eretz Israêl (Welatê Pîroz), Zion, Yûdea û Yûdeaya Nû bûn.
Erdnigarî
Îsraêl weke li ser pireke erdnigarî ya di nava Asya û Afrîka de, li ber ava rojavayê ya deryaya navîn e. Li gorî vê yekê ji aliyê erdnigariyê ve dikeve nava Asyaya pêşîn, lê ji aliyê jeolojîk ve beşeke Afrîka ye, ji ber ku li ser lewheya qit'eyî ya efrîqî disekine. Li rojavayê, lewheya erebî peyda ye û sînora her dû lewheyan ji Wadiya Urdun pêk tê, ya ku beşeke qelişa mezin a vekirina efrîqî ye. Li bakûrê Îsraêlê Libnan, li bakûr-rojhilata wê Sûriye, li rojhilata wê Urduna rojava û Urdun, li başûr-rojavayê wê Xeze û Misir û li başûrê wê behra sor hene.
Dîrok
Piştî salên 1880an de ji welatên Ewropaya Rojhilat ve bo herêma Filîstinê koça hindek cihûyan çêbû. Jixwe herêma Filîstîn ji berê were ji cihûyan herêmeke pîroz bû. Li sala 1897ê de yekemîn Kongreya Siyonîst li vê derê hate lidarxistin û di vê kongreyê de banga avakirina welatekî cihû hate kirin. Ev herêm di wî wextî de di bin kontrola osmaniyan de bû û koça cihûyan her berdewam dikir. Heta 1914ê hejmara cihûyan gehişte 85 hezar kesan, yanî 12% nifûsa herêmê cihû bûn
Piştî Şerê Cîhanî yê Yekem û ji nav çûna Împeratoriya Osmanî û Peymana Sykes–Picot, axa osmanî hate dabeşkirin di navbeyna Fransa û Brîtanya da. Filistîn bo Împeratoriya Brîtanyayê Brçû. Hîngê Brîtanî gelek harî siyonîsta kirin ji bo damezrandina welatê cihûyan bi rêka Deklarasiyona Balfour (1917) û koçberiya cihuyan ji dewletên Polonya, Romanya, Rusya hwd û dewletên Ewropî yên dî bo Filistînê berdewam kir. Piştî encamdana Şerê Cîhanî yê Yekem, di navbera Împeratoriya Osmanî û dewletên Ewropî de Peymana Versayê (1919) hate destnîşankirin. Bi dûçûna vê peymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên ereb bi şerta mandatiya Fransa û Brîtanyayê dê qebûl bike. Li sala 1922yê de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Îraq û Filistîn dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Suriye jî dê di bin berpirsiyariya Fransa de be. Jixwe Îsraêl jî di nav herêma Filistînê de bû.
Li Filistînê hindî ku hatina cihûyan zêde dibû, nerazîbûnên ereban jî zêde dibûn. Bi rêberiya Muftiyê Qudsê Emîn El-Huseynî têkoşîna çekdarî li dijî rêvebirina Brîtanyayê û cihûyan pêkhat. Li sala 1937ê de li Brîtanyayê Komîsyona Peel biryarên nû hilgirtin. Bi dûçûna van biryaran li Filistinê dê du dewlet bên avakirin yek ya ereban yek jî ya cihûyan. Ev ji bo cihûyan pêngaveke baş bû. Lê ereban ev yek qebûl nedikir. Li sala 1939ê de jî Hikûmeta Brîtanyêyê biryarên nû wergirtin. Bi dûçûna van biryaran li Filistînê hikûmeteke ereb dê were avakirin û hatina cihûyan bo Filistînê dê were kêm kirin û kontrol kirin. Lê ev biryar jî ji layê cihûyan nehate pejirandin û cihûyan jî dest bi têkoşîna çekdarî kir.
Sala 1947ê de Brîtanyayê pirsgirêka Filistîn û Îsraîlê bir hizûra Neteweyên Yekgirtî. Neteweyên Yekgirtî ji bo herêmê planek amade kir û mijdara 1947ê de hate pejirandin. Lê ev plan ji aliyê dewletên Ereb û nûnerên filistînî ve hatin redkirin.14ê gulana 1948ê de Brîtanyayê biryar da ku hemî hêzên xwe ji Filistînê bikêşe. Di heman rojê de civaka Cihûyan serxwebûna dewleta Îsraîlê daxuyandin. Ev biryar ji aliyê Rûsya û Amerîkayê hevdem hate nasîn. Li ser biryara civaka cihûyan; hêzên leşkerî yên Misir, Urdun, Iraq, Sûriye û Libnanê dest bi hereketê kirin û ber bi axa filistînê ve çûn. Lê Îsraîl di vî şerî de serketîtir bû, gelek axa Filistinê ji dewletên ereb stand. Di serêsala 1949ê de di bin çavdêriya Neteweyên Yekgirtî di navbera Îsraîl û dewletên ereb de hevpeymanên berdana çekan hate kirin. Nêzîkî 75% axa Filistînê ma di nav dewleta Îsraîlê de, ji Xeze bigire heta sinorê Misirê jî ber dewleta Misirê ket, axa mayî Urduna rojava jî Urdunê stand. Quds jî di navbera Urdun û Îsraîlê de hate parvekirin. Bi vî şerî axa dîrokî ya Filistînê bû sê parçe: Îsraêl, Urduna rojava, û Şirîta Xezeyê.
Krîza di navbera Misir û Îsraîlê de her roja diçû zêdetir dibû. Binketina şerê 1948ê û krîza Sûveyşê hêj di dilê Cemal Ebdulnasir de mabû. Dixwast tola van şeran bistîne û axa Ereban ji Îsraîlê bistîne. Her wisa Îsraîlê jî dixwast hemû Filistînê bixe nav dewleta xwe. Li sala 1967ê de Misirê astenga Akabeyê ji bo rêgirtina sefîneyên Îsraîlî girt. Di vî wextî de Urdun û Suriyeyê bi Misirê hevpeymanên şerî kirin. Di 5 xizîrana 1967ê de hêzên hewayî yên Îsraêlê di çarçoveya Şerê Şeş Rojan de hemû hêzên hewayî yên Misirê îmha kirin. Îsraêlê nîvgirava Sînayê, Kanala Sûveyşê, Orşelîm, Xeze, Urduna Rojava û Girên Golanê dagir kirin. Lê bi dûçûna peymana Neteweyên Yekgirtî dê Îsraîl ji axên dagir kirî derkeve. Lê dê bi temamî derkeve an ji hindek cihan derkeve zêde aşkera nekiribûn.
Li sala 1973ê de Misirê ji nişka ve êrîş bir ser leşkerên Îsraîlî yên li derdora Kanala Sûveyşê. Di vî wextî de jî leşkerên Suriyê êrîş bir ser girên Golanê. Bi alikariya DYAyê ev rewş guherî û bi serketina Îsraîlê bidawî bû.
Şerê Şeş Rojan
Piştî Peymanên Agirbestê yên 1949, ku di dawiya Şerê Yekem Ereb-Îsraêlî de hatibûn îmzekirin, dijminatiyên di navbera têkiliyên xirab ên Îsraêl û cîranên wê yên ereb de zêde bûbûn. Di sala 1956an de, aloziyên herêmî yên li ser tengava Tîranê ku bi navê Krîza Sûweyşê tê zanîn, zêde bûn. Îsraêl ji ber girtina rêyên deryayî yên Misirê ji keştiyên Îsraêlê re bi awayê êrîsî Misirê kir, di encamê de Tengava Tîranê ji nû ve ji Îsraêlê re hat vekirin û her wiha Hêzên Lezgîn ên Neteweyên Yekbûyî (UNEF) li ser sînorê Misir-Îsraêlê hatin bicihkirin. Di mehên beriya destpêkirina Şerê Şeş Rojan a hezîrana 1967an de, alozî dîsa bi awayekî xeternak zêde bûn: Îsraêl helwesta xwe ya piştî 1956an dubare kir ku girtina din a Misirê ya Tengava Tîranê ji keştiyên îsraêlî re dê bibe sedemek casus belli. Di gulana 1967an de serokê Misirê Cemal Ebdul Nasir ragihand ku tengava Tîranê dê dîsa ji keştiyên Îsraêlê re were girtin. Dûv re wî leşkerê Misirê li ser sînorê bi Îsraêlê re seferber kir û her weha ferman da ku tavilê hemî personelên UNEF vekişin.
Ji ber vê helwesta DYAyê dewletên Ereb û OPECê ambargoya petrolê dana ser dinyayê û bahayê petrolê zêde bûn. 2 sal piştî şer, bi berevaniya DYAyê Sûrî û Îsraîl pêkahtin û Îsraîl ji axên dagirkirî derket. Li sala 1978ê de di navbera Misir û Îsraîlê de hevdîtin hatin kirin û hevpeymana Camp David hate kirin, Bi dûçûna vê hevpeymanê Îsraîl ji nîvgirava Sînayê hêzên xwe vekişand û Misirê jî Îsraîl nasî.
Gelhe
Di dawiya sala 2011an de jimara gelheya Îsraêlê (teva herêmên îşqalkirî) 7.837.500 bû, ji wan nêzî 5.901.000 cihû (75%) û 1.611.100 jî ereb bûn. Lî gorî Taxmînan 200.000 heya 500.000 nîfûsen Îsraêl be esle xwe Kurd bun.
Li ser lîsteya welatên serbixwe li gorî jimara gelheyê Îsraêl di sala 2011an de raya 97em digire (hema piştî Swîsreyê). Ji gelheyê nêzî 91% li herêmên bajarî, 25% jî li bajarên mezin ên welêt dijîn. Gelhe her sal 1% meztir dibe, nêzî 70% li herêmên derveyî bajaran jidayikbûne û 30% jî ji 14 saliyan biçûktir in. Bi guraniya gelheyê be, li ser her metrekareyekî 300 kes dijî.
Mirov hemwelatiyê bi rêya serlêxistinê an jî bi jidayikbûnê distîne. Bi saya zagona vegerînê her cihû kare xwe li Îsraêlê bi cih bike û mafê hemwelatiyê bixwaze.
Ol
Îsraêl ji aliyê olî ve xwediyê taybetiyên bêhempa ye, ji ber ku weke navenda sê olên mezin ên cîhanê tê zanîn û lewra bona olên cihûtî, xirîstiyantî û misilmantî warekî pîroz e. Ji bilî vê yekê, Îsraêl tek dewlet e ku ola pirraniya gelheyê cihû ye. Îsraêl dewleteke cihû ye, lê ne dewleteke teokrasî; li wir olên din jî azad in.
Li gorî daxuyaniyên wezareta hindurî ya îsraêlî heta 31'ê berfanbarê 2006'an ji 7,1 mîlyon nîştecîhanên Îsraêlê 80,01% cihû ne, ji van dîsa 94,6% wek cihûyên bi bawer qeydkirî ne. Kesa/kesê ku bavê wê/bavê wî cihûyekî oldar e, bi xwe jî kare xwe wek cihûyeke oldar bi nav bike. Cihûyên oldar ên ku li Urduna rojava dijîn wek 'bê îman' tên hesibandin. Ji xeynî vê yekê, 0,5% cihûyên ku bûne xirîstiyan jî hene û ji wan 4,9% ji aliyê olê ve ne qeydkirî ne. Herwiha, 19,7% ê gelheyê ereb in ku ji wan 83% misilman, 8,5% erebên xiristiyan û 8,3% drûs û yên din in (bûdîst, hîndu, samarîtan).
Li gorî qanûna vegerandinê kesên ku dayika wan cihû ye an jî derbasî ola cihûtî bûne weke cihû têne hesibandin û lewra karin xwe li Îsraelê bi cih bikin. Cihûyên bê bawerî û ateîst jî dikevin nava wan, lê jimara wan ne diyar e.
Xidirdodîk
Xidirdodik gundekî li ser girêdana navçeya Xamûra Agiriyê ve ye.
Tschernitz
Tschernitz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Spree-Neiße li Brandenburg, Almanyayê ye.
Jennifer Connelly
Jennifer Lynn Connelly (jdb. 12 kanûna pêşîn 1970, New York) kariyera xwe bi model a zarok destpêkirî ye. Xelata Oscar û çend xelatên din wergirtî ye.
Gustavo Adolfo Bécquer
Gustavo Adolfo Bécquer (jdb. 17ê sibata 1836 li Sevilla li ser navê Gustavo Adolfo Domínguez Bastida; m. 22ê kanûna pêşîn a 1870 li Madrîd) yek ji navdartirîn nivîskarê Romantîzma spanî bû.
Jennifer Connelly
Di 2002an de, Connelly xelata Akademiyê ji bo lîstikvaniya piştgiriya baştirîn ji bo wênesazkirina Alicia Nash di biyografîk a Ron Howard a A Mind Mind (2001) de wergirt. Qertên paşîn ên wê fîlmê superleheng yê Marvel Hulk (2003) in, ku ew di berjewendiya hezkirina Bruce Banner de Betty Ross, fîlma tirsnak Dark Water (2005), drama Blood Diamond (2006), fîlma zanyarî The Day the Earth Stood Dîsa (2008), komediya romantîkî He He Just Not That Into You (2009), û Afirandina Biyolojîk (2009). Di sala 2010an de, wê di fîlma epîk a Aronofsky de Noah (2014) û di fîlma çalakiya Alita: Battle Angel (2019) de rolên piştgiriyê girt.
Gustavo Adolfo Bécquer
Jiyana wî
Di pênc saliya xwe de, Bécquer diya xwe, Joaquina de la Bastida y Vargas, ku heşt zarokên xwe bêkeshişt, winda kir. Ji 5 sal kêmtir şûnda bavê wî José Domínguez Bécquer mir, ku wênesazek ​​pir xweş û navdar li Seville yê ku mîna kurê wî paşê, navê xwe hunerî Bécquer (goya bi jêdera flamî) bikaranî. Ew ji hêla kirîva xwe ya weftîzê ve hatiye pejirandin û heta sala 1854 li Sevîlayê dijiya. Ew biryar da ku wêjeyê bixwîne û ceribandina xwe li paytexta Madrid biceribîne. Di vê demê de, wî gotar di rojname û kovarên herêmî de weşand, lê bi ser neket.
Sêvik, Zêdikan
Sêvik gundekî li ser girêdana navçeya Zêtka (Elajgirê) ye.
Jennifer Connelly
Connelly di 2005an de li Balyozxaneya Navneteweyî ji bo Perwerdehiya Mafên Mirovan Amnesty yê hat. Ew bû rûyê reklamên fashionê yên Balenciaga, û ji bo kozmetîkên Revlon. Di 2012 de, ew navê yekem rûyê cîhanî ya şîrketa Shiseido hatiye binav kirin. Kovarên bi navên Time, Vanity Fair û Esquire, û her weha rojnameya Los Angeles Times, nav li ser lîsteyên wan ê jin herî bedew ên cîhanê hatiye îlankirin kirin.
Jînenîgarî
Connelly li New York hatiye dinê. Ew keça Ilene, pargîdanek kevnar e, û Gerard Karl Connelly (1941–2008), hilberînerek kincan e. Bavê wê Roman Katolîk bû û bi eslê xwe îrlendî û norwêcî bû. Dayika Connelly cihû bû, û li yeshiva hatiye perwerdekirin; hemî mezinên dê û bavên Connelly koçberên cihû yên ji Polonya û Rûsya bûn. Connelly di serî de li Brooklyn Heights, li nêzî pira Brooklyn, ku li wê derê beşdarî civiya, Saint Ann's, dibistanek taybet a ku di huner de pispor bû, mezin bû. Bavê wê ji êşa astê bû, lewra malbatê di 1976 de çû Woodstock, New York, da ku ji qaçaxçîtiya bajêr dûr bikeve. Fourar sal şûnda, malbat vegeriyan Brooklyn Heights, û Connelly vegeriyan dibistana Saint Ann.
Gustavo Adolfo Bécquer
Jiyana wî
Ew ji bo Dirección de Bienes Nacionales nivîsand ji ber ku  pere qezenc bike, lê zû hat berdan dema ku serkarê wî ew bi nişkeve girt wexta ew hin sehneyên  ji berhemên Shakespeare xêzkir.
Jennifer Connelly
Jînenîgarî
Piştî qedandina lîseyê, Connelly di sala 1988 de çû zanîngeha Yale ji bo xwendina wêjeya îngilîzî. Connelly xwe wekî xwendekarekî xwerû diyar dike ku "bi rastî ne xema jiyana jiyanek civakî bû û di xew de bû û pir dixwînim. Ez bi rastî nerdewî bûm û pir di pirtûkxaneya dadrêsê de, ku 24 demjimêran vekirî ye, piraniya demê Ez ne di polê de bûm. "Piştî du salan li Yale, Connelly sala 1990 veguhestin Zanîngeha Stanfordê da ku drama xwendinê bike. Li wir, wê bi Roy London, Howard Fine û Harold Guskin re perwerde kir. Ji hêla dêûbavên xwe ve hat teşwîq kirin ku berdewamî karîyera xwe ya fîlmê bike, Connelly ji zanîngehê derket û di heman salê de vegeriya pîşesaziya fîlmê.
Karîyera wê
Dema ku Connelly deh salî bû, hevalek rêveberê reklamê ya bavê wê pêşniyar kir ku ew wek nimûneyek guhdarî bike. Dêûbavên wê wêneyek wê ji Ajansa Modelê ya Ford re şandin, ku di demek kurt de wê xwe di navnîşana wê de zêde kir. Connelly dest pê kir modêlê ji bo reklamên çapkirinê beriya ku derbasî reklamên televîzyonê bibe. Di hevpeyvînekê de bi The Guardian, wê eşkere kir ku, piştî ku ew çend modela kirî, ti xeyalên wê tune bûn ku bibin aktrîst. Ew li ser çend hejmarên Seventeen di 1986 û 1988 de derket ser kaxezan. Di Kanûn 1986 de, wê du stranên pop tomar kir ji bo bazara Japonî: "Monologue of Love" û "Peyama Love". Wê bi zimanê japonî fonetîkî dixwend ji ber ku ew ziman diaxivî.