cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Heftqelî
Çiye heftqelî?
Niha xwarinên kurdî jî bûne yên xelkê, wekî dewlemendiya wan tê zanîn. Em kurd xwarinên xwe bi navên biyanî dixwin. Heger yek rêçên dewlemendiya pêjgeha kurd di wêjeya devkî de nebîne û neşopîne, nezanî her zêde dibe.
Heftqelî, ji qelandina pincaran e. Hejmara pincaran çendî zêde bibe, ewqas baştir dibe. Heft ne mecbûrî ye. Heft rengdêrek e, nîşaneyeke pirrbûnê ye.
Ev xwarin li rojavayê Ewropayê wekî xwarineke farisan tê zanîn û jê re bi îngilîzî gormeh sabzi (qelandina zebzeyan) tê gotin. Ev jî dişibe heftqeliya kurdî.
Niha heftqeliya berê ya xwezayî nemaye. Kurd jî ji zebzeyên navdar dixwin. Berkeliyên (melzemeyên) wê yên serek niha bûne bexdenûs û goşt. Lê berê goşt nedihatiye bikaranîn.
Ûrfat
Ûrfat, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.
Karol
Karol, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.
Faid, Rheinland-Pfalz
Faid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Saint-Georges-de-Longuepierre
Saint-Georges-de-Longuepierre, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Koma narewanan
Koma narewanan (Fagales) komeke riwekan e, di çîna riwekên bi kulîlk (Magnoliopsida) de cih digire.
Sîstematîk
Koma narewanan li ser Eurosiden Iê tê hejmartin, xuşkekoma die Cucurbitales e. Ev famîleyên riwekan aîdê koma narewanan in:
Helbest
Helbest an jî şiîr di wêjeyê de beşek girîng e; ku di wêjeya kurdî de beşa herî girîng e. Gor fikrên ekseriyetê li serê erdê destpêka wêjeyê bi helbestê bûye; ango berhema wêjeyê ya yekem helbest e.
Helbestnivîsîn
Helbest, hunera derbirîna tecrûbeya dilînî û hiş, bi lêhûrbûn û ji dervê awayên ji rêzê, wateyên ziman, deng û lêdanan bi pergaleke belî dixebitîne ye. Bi corekî din helbest şêweyek vegotina wêjeyî ye ku bi sembolên dewlemend, bi peyvên birîtm û bi dengên ahengdar tê hûnandin. Lê dîsa jî tarîfeka ku herkes li ser ittîfak bike tune ye.
Di helbestê de bibîrxistin, nîgaş, sehek, feraset cihên girîng digirin. Vegotin zêdetir porkirî ye, bilêvkirin zêdetir bi muzîkî û bi tesîr e, hest zêdetir li pêş û hêzdar e. Hesteyên derûnî, rindîyek bandorker, nagihaniyek bi sir heye. Pêwendîyên di navbera peyiv û deng de bi awazî e. Helbest heqîqetê bi tehayûlan bilêv dike û li ba her xwendevanekî curecur bandor, întîba û bibîrxistanan derdixe holê. Di helbestan de ruhek heye ku xwendewanên xwe curecur dorpeç dike. Di navbera helbest, stran, muzîk û govend de pêwendîyek zexm heye.
Di pêșketina ziman de helbest xwedî rolek girîng e. Di helbestê de peyîv dikare bi çend wateyan were fêmkirin. Bi vê șiklê her xwendewan û guhdar gor xwe ji helbestê maneyan hildigire, hestgerm dibe, ango helbestê di xeyala xwe de dineqșîne û ji nû ve watedar dike. Helbestvanê Tirk (eslê xwe ereb e) Ahmet Hașîm helbestê lîsana di navbera peyîv û mûzîkê de, zêdetir nêzikî mûzîkê ye dihesibîne. Gor wî maneya helbestê ya herî baș, ê ku di xeyalên xwendewan û guhdar de tê neqișandin e.
Xweparastin, watedartirkirin û helbest
Nivisa kek Berken Bereh a di Kovara Nûbihar de bi navê “Helbest cihê sitarê ye". "hat weșandin di derheqê helbestê de zaf agahîyên balkêș dihewîne. Beșek nivisê erkên helbestê wisa tîne ziman:
„Her çi qasî jiyana me ji ber metirsiyên ewlehî û aboriyê bi xem û qesewetê hatibe dorpêçkirin jî jiyan bi awayekî didome. Di vê jiyana nîvço de em hewl didin ku xwe biparêzin û jiyana xwe watedartir bikin. Bêguman „gotin“ nikare rê li ber van neçêyiyan bigire. Lê qet nebe bi „gotin“eke jidil em hem xwe ji neçêyiyan dûr dixin him jî ruh û giyanê xwe ji gemariya her kêlîk dixwaze jiyana li me bike dojeh diparêzin, Ji roja roj ta îro ew hewldan bi avayekî didome.
Ger lu’luê mensûr ji nezmê dixwazî Wer și’rê Mele bîn, te bi Șîrazî çi hacet / Meleyê Cizîrî
Helbest karê ponijîneke xwerî ye. Ew, hêlên me yên herî mirovane dipelîne û hebûna me ya li vê dinyayê watedartir dike. Bi saya wê em xwe û derûniya xwe dinasin û di atmosfereke aram da dijîn. Helbest, ew tișta ku em dihizirin, lê em nikarin vebêjin e. Ew cihê sitarê ye, me ji xir û cir û kul û belayan diparêze. Dengê bêdengiya me, bendergeha neçariya me ye.
Helbest neynikeke ku em bi wê pergî xwe tên. Vêca kesê bi avayek ciddî li xwe mêze bike û hay ji jiyana xwe hebe, dê hewqasî nirx û rûmetê bide helbestê jî. Rabûn û rûniștineke nelirê, herwiha nîșaneya jiyana me ya tevlihev û girîft e jî.“ Kesên ku helbestan dinivisînin re jî helbestvan an jî şaîr tê gotin.
Helbesta epîk
Helbestên ku mijara wan qehremanî û serborî, dikevin beşa helbesta epîk. Minaka helbesta epîk ya herî pêşî Destana Gilgamêş e. Der birina hesta xwe bi ziman an ku bi nivîs jê re dibêjin helbest. Her neteweyek ji xwe xwediyê helbestan e. Helbestên sê xişte anku sê qadeyên xasmaniu û taybei ye kurdan in.
Helbesta lîrîk
Helbestên ku hestên gel ên hevpar weke kêf û êşê yan jî hestên takekesî weke evîn, cudahî û bêrîkirinê digirin nava xwe, helbestên lîrîk in. Ji ber ku helbestên bi vî rengî dema Yewnana kevin bi sazamûreke bi navê lîr dihatin xwendin, navê vî cureyê helbestê bûye helbesta lîrîk.
Helbesta dîdaktîk
Ev cureyê helbestê bi armanca dersdayînekê tên nivîsandin. Herwiha ji hestyariyê dûr in. Di helbesta dîdaktîk de, armanc ew e ku ramanekî, an jî pend, şîret û zanînekê bidin mirov. Helbesta dîdaktîk hînker e.
Helbesta felsefî
Helbestên bi têgînên felsefî hatine hûnandin ku wateyeke xwe ya kûr hene, bi navê helbestên felsefî tên bi navkirin.
Helbesta dramatîk
Mijarên ku heyecan û xemgîniyê didin mirov bi şêweya şano ango bi şêweya dram, trajedî û komedî tên nivîsîn, ev jî bi navê helbestên dramatîk tên bi navkirin.
Herdîf
Herdîf, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.
Osmanolen
Osmanolen gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 59 kes (16 malbat) bûn.
ISO 3166-2:US
Herêmên Amerîkaya derveyî
1
Bussiares
Bussiares, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Mameşa, Temoẍe
Mameşa, gundekî gundistana Temoẍea navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mameşa 188 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 44 e.
1978
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Serquigny
Serquigny, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Mechernich
Mechernich bajarokekî navçeya (Landkreis) Euskirchen li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Batûşê, Stewr
Batûşê (1928: باطوش / Batûş; 1946: Batuş; ) gundekî girêdayî navçeya Stewrê a girêdayî  Mêrdînê  ye.
Dimis
Dimis, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.
Surtauville
Surtauville, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Mozzarella
Mozzarella, penîrê navdar ê îtalî ye. Ji şîrê bi rûn ê mih an dewarê tê çêkirin. Di zimanê îtalî de Mozzare tê wateya "birrîn"ê. Penîr heger teze be rengê wê spî, kartû be hêdî hêdî zer dibe û dihele.
Ji ber ku birûn e, penîrekî nerm e. Divê di rojê de were bikaranîn an kartû dibe. Lê teknîkên ambalajê vê derfetê dide, hin variyantên kêmrûnî, di ambalajên bivakûm de, heya 6 mehan jî xirab nabin. Mozarela di taştê, di nava selete û pîzayan de, di meqarne û hin xwarinan de tê bikaranîn.
Monasterio de El Escorial
Keşîşxaneya Keşîşxaneya San Lorenzo de El Escorial kompleksek e ku tê de qesra keyaniyê, bazilîka, pantheon, pirtûkxane, dibistan û keşîşxane heye. Ew li bajarê Spanya San Lorenzo de El Escorial, di Civaka Madrîdê de ye, û di sedsala 16-an de di navbera 1563 û 1584an de hate çêkirin.
Greimersburg
Greimersburg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
William Bailey Howland
William Bailey Howland (1849-1917), sernivîserê The Outlookê bû û weşînerê The Independent û The Countryside Magazinê bû û serokê Pargîdaniya The Independent. Yek ji endamê Encûmena Amerîkayî ya Sedsalî ya Aştiyê bû.
Jiyanname
Li Ashland, New Yorkê ji dayik bû, û di sala 1917an de mir û li Kinderhook, New York ê hate veşartin
Êşên Qehbik (pirtûk)
Êşên Qehbik, pirtûka duyem ya Occo Mahabad e. Pirtûk ji aliyê Weşanxaneya Do ve di sala 2013'de hatiye çapkirin.
Mijara pirtûkê
Mijara pirtûkê bi temamî êş in. Tê de êşên cur bi cur hene; êşên sîyasî, êşên eşq û evînê, êşên tenêtiyê, êşên veqetînê, êşên terikandinê û yên din.
Xanedana Hezarhespiyan
Dûgela kurdên Loristanê (Hezarhespî an jî Fedlewî) di sala 1115'an de ji aliyê Ebû Tahir ve hatiye damezirandin. Di çaxa Hezarhesp de Loristan dugelek dewlemend bûye. Kurdên koçer li bajarê Loristana mezin û li Şolistanê hatine bi cîhkirin.
Di çaxa "Atabeg" Tekle dugel ketiye bin destê Mongolan. Ev dugelê Kurd 309 sal jiyaye. 13 heb serwerên vê dugelê kargerandiyi. Ev dîroka Loristan di pirtûka Şerefname ya serwerê Şerefxanê Bedlîsî de hatiye nivîsandin.
Surville, Eure
Surville, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Koma darşimşîran
Sîstematîk
Di vê komê de tenê 2 famîleyên riwekan hene:
Dehpê
Dehpê, koma dehpiyan (Decapoda), komeke canewerên avî ji qalikdaran (Crustacea) û ji çîna qalikdarên nerm (Malacostraca) ku pir cins û cureyên nas wek kerevîd (Astacus) yan îstakoz, kevjal, kevjalk, canberî û gelekên din. Koma dehpiyan (Decapoda) ji nêzî 15000 cure di hindir 2700 cins da hene li hemû deryayên Cîhanê dijîn û teve nêzî 3300 cureyên fosîlan.
Dabeşandin
Asteya vê dabeşandina li gor De Grave et al.
<Gallery> Wêne:Penaeus vannamei 01.jpg|Canberiyê ling sipî Litopenaeus vannamei Wêne:Heterocarpus ensifer.jpg|Caridea Wêne:Austropotamobius pallipes.jpg| Astacoidea Wêne:Upogebia deltaura.jpg|Upogebia deltaura Wêne:Lobster 300.jpg|Panulirus interruptus Wêne:Polycheles sculptus.jpg|Polycheles sculptus Wêne:CoenobitaVariabilis2.jpg|Coenobita variabilis Wêne:Blue crab on market in Piraeus - Callinectes sapidus Rathbun 20020819-317.jpg|Kevjala Atlantîk ê heşîn,Callinectes sapidus </Gallery>
Koma dehpiyan Decapoda Latreille, 1802
Or Israel
Or Israel an jî La Luz de Israel (Roniya Îsraêlê), rojnameyeke civata mûsewî bû ku di 1853an de li dewleta Osmanî derket. Rojname ji aliyê Leon de Hayim Kastro ve hate weşankirin û zimanê rojnameyê spaniya kevnar a "judeospanyol" û bi nivîsa sefardî bû.
Meckenheim, Rheinland
Meckenheim, bajarekî navçeya (Landkreis) Rhein-Sieg-Kreisê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Ebû Raseyn
Ebû Raseyn, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Batmanqilinc Sofla
Batmanqilinc Sofla gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Parey Serû
Parey Serû gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 81 kes (25 malbat) bûn.
Ayçî
Ayçî, gundekî gundistana Temoẍea navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Ayçî 769 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 151 e.
Serdar Kılıç
Serdar Kılıç ê li Sêwazê hatîye dinê. Serdar Mamosteyê werzişê ye. Li ser xwezayê bernameyan çêdike.
Pêjgeha Asyayê
Bi gotina pêjgeha Asyayê behsa tevahiya xwarin, vexwarinên welatên Asyayê û taybetiya wan tê kirin. Helbet têgîneke gelek befireh e, mirov dikare kêm-zêde tevahiya xwarinên cîhanê bixe bin vê kategoriyê. Xwarinên welatên li rojhilata Asyayê dikevin, di nava xwe de gelek hevpariyan dihewîne, dişibin hevûdu.
Ji ber ku Asya parzemîneke fireh e, bi sedan komêm gelan lê dijîn, pêjgeha wê jî rengîn e. Gelek xwarinên Ewropa û Amerîkayê ji Asya ne, ji wir hatine. Herwiha berevajiya wê jî rast e.
Li Ewropayê dem mirov behsa pêjgeha Asyayê bike pirranî rojhilat û başûrê rojavayê Asyayê tê bîrê. Ji ber ku xwarinên rojavayê Asyayê gelek dişibin ên Ewropayê, ev nêrîn pêşketiye.
Du navendên sereke hene di pêjgeha Asyayê de:
Cibrayîl
Di cihûtiyê de bi tevî Mîxayîl tê pesinandin herdu bi hev re wekî zêr û zêvî tên binavkirin. Heger Mîxayîl ji berfê be, Cibrayîl ji agir e. Herdu firîşte bi navê Sodom û Gomore derbasî wêjeyê jî bûne.
Di nava kurdan de dîtina van firîşteyan wekî ya ereban e. Lewra bi hatina îslamê re derbasê kurdan bûne, di ola berê Zerdeştîtîyê de nînin.
Cibrayîl çawa xuya dike?:
Di pêşkêşiyên hunerî de, Cibrayîl gelemperî cilên spî an şîn li xwe dike. Bi gelemperî sosinên spî lê dike. Car din ew bilûrekê digire, çiraya di destê wî de dibiriqe, ew tûrek bihuştê an pirtûkek digire. Pir caran di dîmenek ku "Mizgînî" tê de tê xuyang kirin.
Sembolên Cibrayîl:
Sembola herî gelemperî ku bi Cibrayîl re têkildar e sosina spî ye. Kulîlk paqijî û rastiyê destnîşan dike. Sembolek din a Cebrayîl per û bask e. Ev mebesta wîya orîjînal sembolîze dike, wekî qasidê Xwedê ye.
Cibrayîl pirtûkên cihû û filehan de
Di çavkaniyên Cihû û Xirîstiyan(fileh) de, wekî Gabriel tê binav kirin. "Mirovê hêzdar " bi maneya "Xwedê" dimire di destê Manakin de ku ji peyva Gabriel pêk tê wekî keldanî an suryanî tê pejirandin. Peyv bi heman awayî derbasî Yewnanî û Latînî bû.
Cibrayîl di Cihûtî û Xirîstiyantiyê de yek ji milyaketên mezin e û yek ji sê melekên ku navê wî di Incîlê de derbas dibe ye. Navê wî cara pêşîn di pirtûka "Daniyêl" de derbas dibe. Li gorî agahiyên ku di Ahd-i Atîk de û di apokryfan de têne dayîn, Cebrayîl bi şeş firişteyan re li pêşberî Xwedê li milê çepê radiweste, diayên pîrozan ji wî re vedibêje, û çavdêriya bihuştê dike; ew serwerê esmanê yekem e; navbeynkarê herî girîng e. Ew xeraban helak dike, cinan davêje firna agir û hêzên xwezayî hukim dike. Di Cihûtiyê de, Cibrayîl firîştyek e ku wekî qasid tevdigere, fermanên Xwedê ji mexlûqan re vedigire, û ew jî prensîba dadmendiyê ye. Wî Yûsif bir cem birayên xwe, û Wî bi Yaqûb re şer kir. Beşdarî definkirina Mûsa.
Di Ahd-i Cedid de, Cibrayîl du caran tê binav kirin. Di yek ji wan de, Mr. Ew derketiye Zekeriya û jê re gotiye ku ew "Cibrayîl li ber Xwedê radiweste" û Li aliyê din, ku Yahya ragihand ku ew ê ji dayik bibe. Xuyabûna Meryemê, Tê gotin ku wî mizgîna pêxemberê îsa daye. Li gorî Xirîstiyantiyê, Cibrayîl firîştyekî mezin e ku bi şiklê mirov li pêxemberan xuya dibe û ji Xwedê wehyê tîne.
Di ola îslamê de, Cibrayîl ew fîrîşteyê wehyê ye ku pêxember di derbarê fermanên îlahî de agahdar dike û yek ji çar firîşteyên mezin e. Her çend firişteyê wehyê bi peyvên cihêreng bi Erebî tê vegotin, yên herî navdar Cebrîl, Cebreîl, Cebrîl, Cibrîn û Cibrîl in. Piraniya zimannasên misilman, dibe ku li ser hin vegotinên di berhevokên hedîsan de bin bawer dikin ku Cebraîl peyvek îbranî ye ku tê wateya "xulamê Xwedê". Dema ku wî ew qebûl kir, hinekan îdîa kir ku ew ji hevoka erebî ceberutullah, ku tê wateya "hêza Xwedê", tê. Meriv dikare bifikire ku Cibrîl vê wateyê jî di nav xwe de digire, têkiliya wê bi cebr re, ku tê wateya "hêz" , dihesibîne.
Cibrayîl di îslamê de
Di Qurana Pîroz de ji bona Cibrayîl wiha tê gotin: "Û kê bibe neyarê Xwedê û firîşteyên wî û pêxamberên wî û Cibrayîl û Mîxayîl, bira bizane ku bi rastî Xwedê jî neyarê xudanenasan e."
Kirnîç
Kirnîç, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.
Saint-Georges-des-Coteaux
Saint-Georges-des-Coteaux, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Parey Xwarû
Parey Xwarû gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 52 kes (17 malbat) bûn.
ISO 3166
Ev ji sê beşan ji bo kodkirina pêk tê:
Lîsteya Kod ên dewletan dikare li vir were dîtin: ISO-3166-1-Lîsteya Kod
Şokê
Şokê, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.
Cewzê, Stewr
Cewzê (1928: جاوزى / Cawzî; 1946: Cevzi; ), gundekî girêdayî navçeya Stewrê a girêdayî Mêrdînê ye. Li ser rêya Bismilê û Midyatê te.
Debara gund bi çandinî, xwedîkirina heywanan û bi berhemên trî ye.
Menşewîkî
Menşewîkî (Rûsî: меньшевики, bi peyvî "Hindikeparêz") fraksîyoneka di Partiya Sosyal Demokratê Karkarên Rûsyayê bû. Ew li hembera fraksîyona Bolşewîkan û Lenin disekinî û wan bo sazkirina demokrasiya temsîlî, nimînî tekoşÎn dikir.
Geschichte
Parvebûna Partiya Sosyal Demokratê Karkarên Rûsyayê fraksîyonên Bolşewîk û Menşewîk di civîneka di sala 1903an de li Londonê bûyî de bûbû. Di wê civînê de hêldarên Leninê ko hilweşandina Çariya Rûsyayê û li şûna wê diktatoriya prolêteran dixwestinî, piraniya civînê pêk anîbû û bo wê hêldar û destekdarên Lenin wek Bolşewîkî (rûsî: bolşînstwo) hatibû nav kirin. Ew ên ko hindikeya civînê pêk anîbûn û berdevkên xwe Julius Martow, Pawel Axelrod û Alexander Martinow bûn jî wek Menşewîkî(rûsî menşînstwo) hatibû nav kirin. Leon Troçkî jî heta sala 1917an teva Menşewîkiyan bû. Menşewîkî çiqas di tevgera sosyal demoktratê Rûsyayê de cihekê girîng şûn girtibû jî, Bolşewîkan gorî wan pêş diketin. Lê Gurcistan wek nola kelayeka wan bû û wan di hilbijartineka di 1919an de %81,5 reya girtibûn.
Ji pê Şoreşa Kewçêrê ko Bolşewîkan otorîteya welat dest xwe xistî re Menşewîkî bi piranî ji Rûsyayê ya bi dil, ya jî bi sirgûn ji Rûsyayê der ketin.
Suzay
Suzay, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Babakendî Rûd
Babakendî Rûd gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Klotten
Klotten şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Komara Sovyet a Sosyalîst a Belarûsê
Wexta Şerê cîhanî yê duyem de navbera salên 1941-1944an de Komara Sovyet a Sosyalîst a Belarûsê di bin bindestiyê nazîyan de ma. Di dema wê bindestiyê de wê zirarên mezin dîn û nêzî 2,5 milyon qeyb dan.
Buzancy, Aisne
Buzancy, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Sylvains-les-Moulins
Sylvains-les-Moulins, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Sancaq
Sancaq  beşên îdarî yên Împeratoriya Osmanî bû.
Medebach
Medebach, bajarekî navçeya (Landkreis) Hochsauerlandkreisê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Lütz
Lütz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Pervîzawa
Pervîzawa gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 17 kes (4 malbat) bûn.
Pêjgeha îtalî
Pêjgeha îtalî (îtalî: Cucina italiana) gelek dewlemend e lewra bingeha wê gelek kevn e. Bi hezaran salan romayiyan li sê parzemînan desthilatî kirine, danûstendin bi gelan re kirine, xwarin-vexwarinên wan wergirtine. Di pêjgeha îtalî de rêçên pêjgeha Îranê, pêjgeha kurd, pêjgeha cihû, pêjgeha Anatoliyayê, pêjgeha ereb, pêjgeha hindî, pêjgeha yewnan, pêjgeha Afrîkayê hene û îro jî bi hêsanî tên dîtin.
Bi vedîtina parzemîna Amerîkayê, hatina kartolê ve, wekî tevahiya Ewropayê li Îtalyayê jî jiyan gelek guherî. Bo cara pêşîn çandiniya kartolê pêşket, xwarin-vexwarin hatin guhertin. Îtalî ji gelek aliyan ve dişibin kurdan. Hez ji bi hevrexwarinê dikin, li ser destexaneyê (sifre) suhbetê dikin.
Di nava herêman de hin cudatî hene. Herêmên Îtalyayê yên başûr hinekê xizan in lê dîsa jî ji bakur bêhtir xwedî li xwarinên neteweyî derdikevin. Li bakur fastfood zêde ye. Penîr û şerab cihekê girîng digirin. Dîsa kafê (qehwe), espresso jî ji rengên destexaneya (sifre) îtalî ne.
Sedsala 4em b.z. Arkestratusê ji girava Sîcîlyayê, li Siracusayê li ser xwarin-vexwarinan nivîsiye. Di vê berhema xwe de behsa parastina xurdemeniyan, dab û nêrîtên masîgeran û xwarina masiyan, bikaranîna biharbêhnan (biharat) dike. Dîsa sedsala 1em b.z. De re coquinaria tê weşandin. Agahî li ser 470 biharbêhn û gelek teknîkên amadekirina berkeliyan (melzemeyên xwarinê) tê dayîn.
Koma komelînayan
Koma komelînayan, navê zanîstî yê latînî Commelinales, komeke riwekan e, di çîna (cûna) Monocotyledonan (Liliopsida) de cih digire.
Pêjgeha îtalî
Danên rojê
Danên rojê 3 ne. Lê heger derfet û dem hebin, îtalî jî wekî kurdan, xurînî, tehmkirin, û xemkujiyê (vexwarina alkolî) lê zêde dikin, şîranî, selete û kafêyên (qehwe) xwe cuda dixwin.
Koma komelînayan
Sîstematîk
Di vê komê de 5 famîleyên riwekan hene:
Melqerenî
Melqerenî, gundekî gundistana Temoẍea navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Melqerenî 456 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 96 e.
Meerane
Meerane, bajarekî navçeya (Landkreis) Zwickauê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Meywan
Meywan, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.
Tengava Sunda
Dirêjahiyê wê dorê 200 km ye û di derê xweyê herî teng de tengiyê wê nêzî 30 km ye. Ew nola Tengava Malakka Deryaya Çîna Başûr digêhîne Okyanûsê hîndê.
Spêran
Sipêran, navê yek ji gundên gundistana Jaweroya Rojava, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Sipêran' 376 kese (197 mêr, 179 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 80 e.
Saint-Georges-d'Oléron
Saint-Georges-d'Oléron, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Spêran
Rewşa xwendin û perwerdeyê
Ji 376 kes rûniştvanên Sipêran, 229 kes dikarin bixwînin u binivsînin (130 mêr, 99 jin).
Cinsê kerevîdan
Kerevîd yan îstakoz (Astacus), cinsek e canewrên avî ji famîleya kerevîdan e, ji koma Decapoda ,ji çîna Malacostraca û ji binfîlûma Crustacea ye. Bêjeya îstakoza ji zimanê yewnanî hatiye (αστακός:astacós,ango kevjalk yan kerevîd ).
Jurnal Israelit
Jurnal Îsraelît (Rojnameya Îsraêlît), rojnameyeke civata mûsewî bû ku di navbera 1860 û 1866an de li dewleta Osmanî derket. Di destpêkê de heftename bû, pişt re hefteyê sê caran. Rojname ji aliyê Yehezkel Gabay ve hate weşankirin û zimanê rojnameyê spaniya kevnar a "judeospanyol" û bi nivîsa sefardî bû.
Cinsê kerevîdan
Astacus astacus
Astacus astacus, the "kerevîda ewropî".
Astacus leptodactylus
Astacus leptodactylus, kerevîda tirkî".
Astacus pachypus
Astacus pachypus, yan kerevîda kaspiyanî.
Taksûran
Taksûran an Şorik, gundekî girêdayî navçe Kemaxa bi ser Erzînganê ve ye.
Terres de Bord
Terres de Bord, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Saziya Radyo û Televizyonê ya Tirkiyeyê
Saziya Radyo û Televîzyonê ya Tirkiyeyê, bi kurtî TRT, anku bi tirkî Türkiye Radyo Televizyon Kurumu, saziya fermî ya radyo û televîzyonê ya komara tirkî ye. Di sala 1964'an de hate avakirin.
Hecîcefan
Hecîcefan gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 420 kes (85 malbat) bûn.
Sam Cooke
Samuel Cook (z. 22ê kanûna paşîn a 1931ê - m. 11ê kanûna pêşîn a 1964an), ku bi profesyonelî wekî Sam Cooke dihat zanîn, stranbêj û strannivîskarek afro-amerîkî bû. Cooke wekî pêşeng û yek ji hunermendên soul yên herî bibandor ên hemî deman tê hesibandin. Ji ber vokalên xwe yên cihêreng, beşdariyên berbiçav ên celebê û girîngiya muzîka populer ew bi gelemperî wekî King of Soul ("Şahê muzîka soul") tê binavkirin.
Cooke li Clarksdale, Mississippi ji dayik bû û dûv re di temenek ciwan de bi malbata xwe re li Chicagoyê bi cih bû. Wî di zarokatiya xwe de dest bi stranbêjiyê kir û di salên 1950î de wekî stranbêjê sereke beşdarî koma Soul Stirrers bû. Di sala 1957an de Cooke wek solîst berdewama muzîkê kir û çend stranên hit derxist, di nav de You send me, A Change Is Gonna Come, Cupid, Wonderful World, Chain Gang, Twistin' the Night Away, Bring it on home to me û Good times. Di dema kariyera xwe ya heşt salî de, Cooke 29 stranên ku di TOP 40 a Billboard Pop Singles de cih girtin derxist. Her weha 20 stranên wî ketin nava Top Ten of Billboard's Black Singles.
Cooke di sala 1961ê de wek yek ji yekemîn hunermendên reş marqeya xwe ya muzîkê (label) avakir. Di heman salê de wî performansek li Memphis betal kir ji ber ku temaşevan li gorî nijadê (reş û spî) veqetandî bûn. Strana wî A Change is Gonna Come bû sirûdek tevgera mafên sivîl li Dewletên Yekbûyî.
Di sala 1964 de, Cooke ji aliyê rêvebera motelek li Los Angeles ve hat gulebarankirin û kuştin. Piştî lêpirsîna kujêr ya ku jinek spî bû, dadgehê mirina Cooke wekî kuştinek rewa qebûl kir. Malbata wî ji wê demê ve rewşa mirina wî pirsîn.
Beşdariyên pêşeng ên Cooke di muzîka soul de beşdarî mezinbûna Aretha Franklin, Bobby Womack, Al Green, Curtis Mayfield, Stevie Wonder, Marvin Gaye, û Billy Preston bûn û xebata Otis Redding û James Brown populer kirin. Jînenîgarê AllMusic Bruce Eder nivîsand ku Cooke "dahênerê muzîka soul" bû.
Cooke di heman demê de beşek girîng ya tevgera mafên sivîl bû, ku bandor û populerbûna xwe ya li nifûsa spî û reş bikar anî da ku ji bo tevgerê şer bikin. Ew bi bokser Muhammed Alî, çalakvan Malcolm X û lîstikvanê fûtbolê Jim Brown re heval bû, ku bi hev re ji bo wekheviya nijadî berxwe didan.
Kerebîç
Kerebîç (Gypsophila) riwekek ji malbata mêxekê (Caryophyllaceae) ye. Him riwekeke salî ye, him jî salanî.
Miguel Benasayag
Fîlozofiya wî
Benasayag dibistanek nû ava nekiriye. Wî nakokiyên di navbera hîmên îndîvîdûalîzmê û civakê de hene kêm kiriye, li çareseriya wan geriyaye. Kesekî li dijî kapîtalîzmê ye, kapîtalîzmê bo xêrê nabîne, rexne dike. Hinekê pesîmîst e lê dema mirov li peyamên wî dinêre, hêza xwebaweriyê dide mirov.
Kerebîç
Nêriyên wê bi hev re digihên. Di bijîşkiya gelêrî ya kurdî de kokên wê tên bikaranîn. Herwiha ji kokên vê riwekê biharbêhnê (biharat) jî çêdikin. Gelek cureyên wê hene. Pelên wê şîn-kesk, nêriyên wê spî ne. Tê gotin li cîhanê 100 cureyên vê kulîlkê hene, pirranî li rojhilatê Deryaya Reş tên dîtin. Li Kurdistanê çend cureyên wê hene, ne diyar e, lewra lêkolîneke zanistî li ser floraya Kurdistanê nehatiye kirin û navên riwekan nehatine standardkirin. Dibe ku li hin deveran bi navên din bê binavkirin. Li bakurê Amerîka, Awistraliyayê jî hêşîn dibe.
Li cîhana rojavayî du cureyên wê di baxçeyan de pirr tên çandin (G. paniculatum û G. elegans).
Ji vê riwekê demekê bo şuştinê sûd dihat wergirtin, sabûnê de dihat bikaranîn.
Ebû Serîh
Ebû Serîh, anku Ebû Serîḧ, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Susanne Blakeslee
Susanne Ann Blakeslee (jdb. 27ê kanûna paşîn a 1956) aktrîsa îngilîzî ya çêkere fîlman.
Nexşeya hişî
Nexşeya hişî an nexşeya zihnî diyagramek ku ji bo zanînan tê bikaranîn. Nexşeyeka hişî gelek caran bi peyvekê an jî nivîsekê tê afirandin, tê bicî kirin li navendê, ku bi raman, peyv an jî têgehiştinên têkildar lê hatîne pêvekirin. Kategoriyên sereke tên zêdekirin ji girîka navendî û kategoriyên biçûktir, binekategoriyên kategoriyên mezintir in. Kategoriyên nexşeya hişî an zihnî peyv, raman, erk an jî tiştên din ku bi peyv an jî ramana enextar ve têkildar arast dikin.
Nexşeyên hişî ji destî jî dikare bên amade kirin an jî dikare wek nîşeyên gir di dema ders an jî hevdîtinê de bên nivîsîn, an jî ji bo mînak dikare wekî wêneyên kaliteya bilind bên amade kirin wextê dem zêde be.
Nexşeyên hişî wek cureyekî diyagrama spîder tê pejirandin.Têgehiştineka wekî vê di sala 1970an de bi navê peqîna roja ji ramanan bû.
Saint-Georges-du-Bois, Charente-Maritime
Saint-Georges-du-Bois, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Babakendî
Babakendî gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Qizler, Silêmanî
Qizler (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Qizlar), gundekî bi ser nahiya Bekreco ya navçeya Silêmanî ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Farqîn
Farqîn an Silîvan (1928: فارقين / Farqine (Farqîn, navend), Sîlvan (qeza); 1946: Silvan) bajêr û navçeya Amedê ye. Navê wê yê Tirkî Silvan e.
Nav
Silîvan (Meya Farqîn) Farqîn Kurtkirina Meyafarqîn an Mafarqîn an jî Mayyafarqîn e ku navê bajarê di nav kelê de ye. Li Rojhilat gundê Qulfayê, li nîvroyê Rojhilat Gundê Reşo an li Bakurê Rojava Şifqet ji aliyê îdarî ve girêdayê Farqînê bin jî Farqîn nîn in.
Silvan
Di çaryeka dawîn a 1800î de ku Farqîn bû baregehê qeymeqamiyê, bi Tirkî navê Silvan lê hate danîn. Silvan dejenere bûyiya navê Silîvan e ku îro bi tenê Tirk bi kar tînin û di nivîsên Tirkî an fermî de bi kar tê.
Tutankhamun
Tutankhamun ("Wêneya Zindî ya Amun" an "Bi Navê Şerefa Amun") yek ji desthilatdarên (firewûn) Misira Antîk (Kiptî ya Kevn, Egîpta Antîk) e. b.z. 1333-b.z.1323 desthilatdarî kiriye.
Farqîn
Tigranocerta - Tigranokerta - Tigranakert
Li gor hin çavkaniyan Farqîn beriya zayînê bi navê Tîgranocerta hatiye avakirin. Tîgranê Mezin di sala 80ê beriya zayînê de Farqînê avakiriye û navê xwe daye vê bajarê. Bajar bi navê Tigranokerta (Tigranocerta) hatiye naskirin. Di vê demê de hejmara niştecihên Farqînê digihije derûdora 300.000î. Farqîn dibe navenda siyasî û aboriyê. Lê bermayiyên ji serdema Neolitik û Xorriyan didine xuyakirin ku bajar ji vê dîroka tê gotin pir kevntir e.
Tutankhamun
Navê wî yê berê Tutankhaton bûye. Bi keça damezrênerê dîn yekxwedayî Aton, Amenotep ê IV re zewiciye û piştî xezûrê xwe derketiye ser text. Bi bandor û berxwedana olperestên ola kevn Amun navê xwe kiriye Tutankhamun û dawî li ola Aton aniye. Di dema desthilatdariya wî de bûyerên girîng nebûne, di aramiyê de derbasbûye. Piştî mirina wî ya di temenekê ciwan de, şerê navdar ê di navbera Misirî û Hethîtan de pêk hatiye, ango Şerê Kadeşê bûye.
Farqîn
Martîropolîs
Di sala 410an a piştî zayînê de metranê Farqînê Mar Marutha, ji Îranê 40 şehîdên Xiristiyan tîne û li Farqînê bi derindêzekî mazin niştin dike. Ji bunî van şehîdan nave bajar dibe Martîropolîs, anku Bajarê Şehîdan. Farqîn di vê demê da dibe garnîzoneke leşkerî yê herêmê.
Tutankhamun
Goristana Tutankhamun ji aliyê arkeologê Brîtanî Lord Carnarvon ve di sala 1922an de hatiye dîtin.
Farqîn
Meyafariqîn - Meyafarqîn - Farqîn
Ji bo ku li ber çemê Farqînê hatiye avakirin. Jê ra gotine Kelheya Farqînê. Derûdora wî bi av û ber biye navê wê dane Meyafarqîn.
Erdnîgarî
Meyafarqîn, li ser rêya Amedê û Sêrtê ye. Li qontara Çiyayê Elbatê de hatiye avakirin ku ev çiya heta 1500 mêtroyî bilind dibe. ji hemû herême re Silîvan tê gotin. Lêbelê Tirk ji bajêr re Sîlvan dibêjin. Derûdora bajêr bi kêlekê hatiye girtin. ji Rojavayê bajêr Amed û navçeya Hezroyê, ji başûr navçeya Bismil, ji Bakûr navçeyên Licê û Pasûrê, ji rojhilat ve jî bajarê Êlihê cîranên Farqînê ne. Rûberê Farqînê nêzîkî 1400 km çarçik e. Erazî bi giranî bi kurtik û mesîl e. Çiyayên Elbatê ji seranserê deştê ve bajêr ji rojhilat ber bi rojava ve dibire. Deşta Farqînê bi giranî bê şênayî û dar û ber in lê di aliyê çiyan de, cî bi cî darên maz, berû û yên fêkiyan hene. Avhewaya herêmê havînan germ û ziwa, zivistanan jî serma, şilî û şepelî ye.
Niha bi giştî 75 gund û 82 mezra li ser Farqînê ne û bajar bi xwe ji 11 Taxan pêk tê.
Dîrok
Bermayiyên ji serdema neolitiklerini ve hatine dîtin û gelen daneyên berçav didine xuyan ku Farqîn an jî ya rasttir Silîvan, ji demên neolîtîk ve, ji ber ku li nêzî ava Batmanê û Tîjleyê cih digire, ciheke şaristaniyê ya mirovahiyê ye. Ji peykerên (tabletên) sûmerî heta yên Asûrî em tê digihîjin ku derûdora herêma Silîvan, li gel Amedê(Amîda) û Xerzan (Arzanane) û bi hev re hatiye nivîsin. Û ev her sê heremana, an ku qeraxên Tîjle û şaxên wê, ji demên nayên zanîn heta dema me cihekî kevnar ê mirovahiyê ye. Divê mirov ev her sê herêm bi hev re binirxîne, ji lew re girêdahiyê hev in û gelê wan jî yek e. Sûmerî wan weke XOR - RÎ, KUR -TÎ û KAR-DA bi nav kiriye. Welatê wan re jî gotiye: KARDAKA. Asûrî jî wan re gotiye "KAR-DU û welatê wan jî wek BET-KARDU (Mala Kardan) bi nav kiriye. Sûrên Amedê anegorî nêrîn û lêkolînên zanyarê fransî Grousset, hê di dema Xorriyan de an ku berê 5 hezar sal hatine avakirin. Û em baş dizanin ev daneyeke dîroka nivîskî ye. Ka berê de çend sal Xorrî li van deveran hikim kiriye ne diyar e. Û dîsa anegorî zanîna kevnare, Xorrî ji Amedê heta Rihayê û Hekariya desthilatdar bûn. Cihekî mîna Silîvan kevnar, ne pêkan e ku bê keleh an jî bê parastin hiştibin. Mina Xerzan (Xerabajar a îroyîn).
Di serdema Îslamiyetê de, bajar cara yekem ji aliyê fermandarên Xelîfe Omer iyaz bin Ganem ve hatiye girtin. Di wê demê de bajar bi navê Meyafarqîn hatiye bi navkirin.
Paşê bajar ketiye destê Hemdanî, Biweyhî û Merwaniyan.
Serdema Selçûqiyan 512-1118
Di pey de Meyafarqîn di destê Merwaniyan de ma heta ku bajar û deverên mayî yên Amed di 1085an de ketin destê Selçûqiyan. Êrîşa bi ser Merwaniyan ve, ji aliyê Fexredewle Ibn Cehîr ve tê birêvebirin. Ibn Cehîr, yek ji wezîrên kevin ê dewleta Merwaniyan e. ji bo zêr û dewlemendiyên dewleta Merwaniyan a mezin bi dest bixe, siltanê Selçûqiyan Melik Şah îqna dike û li gel hêzên Selçûqiyan êrîş dibe bi ser Meyafarqînê.
Serdema Ertuqiyan 1118
Piştî mirina siltanê Selçûqiyan Mihemed bin Melik Şah 1118 Necmedîn Îl-Xaziyê Ertuqî, di 19ê sala 1118an de dikeve bajarê Meyafarqînê û bajar dike bin desthilatdariya xwe.
Serdema eyûbiyan 1185-1260
Meyafarqîn, di sala 1185an de, ji aliyê Selahedînê Eyûbî ve tê vegirtin.
Selahedîn, Meyafarqînê di 1195an de dispêre birayê xwe Seyfedîn û bajar 165 sal ji aliyê Eyûbiyan ve tê birêvebirin, ta ku di sala 1260an de bajar dikeve bin dagîrkeriya Mongolan.
Piştê ku Seyfedînê birayê Selahedîn diçe Misrê Farqin dikeve destê kurê wî. Dema Eyyûbiyê Meyafarqînê dest pê dike. Ku ji wan ra dibejin Eyyûbiyê Mezopotamya yê. li dema Eyyûbiyê Meyafarqînê da herem dibe navenda çand û Aboriye. Farqîn dibe paytêxtê herêmê.
Serdema Mongolan 1259
Di sala 1257an de zoranê Meyafarqînê Melik Kamil, bîryara dagîrkirina bajarê Amedê digire, lewra ew sal Mongolan Anatoliyayê dagîr kirine, artêşa siltan Izedîn Key Kawûsê Duyem di şer de têk çûye û artêşa ku bajarê Amedê diparêze jî derketiye seferê.
Gram
Gram yekeya pîvana giraniyê ye. Hezar gram dikin kîloyek. Kurtenavê gramê gr ye.
Farqîn
Serdema Mongolan 1259
Melik Kamil, pismamê xwe wî Melik Musammir û ji pêgirtiyên xwe Necmedîn Mûxter dide ser artêşa xwe û heman salê bi ser Amedê ve dişîne. Piştî ku bajar tê girtin, Melik Kamil Sefyedîn bin Mucelî mîna Subaşî (karê ewlekariyê dike û di dema aştiyê de jî bac berhev dike) dişîne Amedê.
Hozan Sefkan
Hozan Sefkan ango Şehîd Sefkan (bi navê xwe yê fermî Celal Ercan, z. 1960, Dersim - m. 16'ê nîsanê 1985'an, çiyayên Qendîl), hunermend û şehîdeke tevgera azadiya gelê kurd e.
Farqîn
Serdema Mongolan 1259
Hulagûyê Mongol, ango Tirkê Îlxanî bi vê yekê dihise û daxwez dike ku bajar paşve bidine siltanê Selçûqiyan Qiliç Arslanê Çarem û ew bi xwe jî bê û li gel wî bi ser Bexdayê ve bigire. Lê Melik Kamil li vê daxweziya Hulagû guhdarî nake. Hulagû jî, piştî ku di sala 1258an de Bexdayê dagîr dike, kurê xwe Yeşmût bi ser Meyafarqînê ve dişîne.
Gram
Gramek ev e:
Hozan Sefkan
Kurtejiyan
Şehîd Sefkan di sala 1960'an de li gundê Laleşoxa ya Çemişgezek'ê (Dersim) hate dinê. Piştî ku li Elezîzê dibistana xwe ya navendê û ya lîseyê diqedîne, ew di sala 1978'an de xwe qeydî enstîtûya perwerdehiyê ya Amedê dike. Di salên xwe yên ku li Amedê derbas dike dikeve nava tevgera azadiya kurdan û li dibistan û komeleyan xebat dike.
Piştî demekê ew êdî bi awayeke bingehîn tevlî PKK'ê dibe û digel çend şoreşgerên din ji Amedê derbasî Libnan û Filistînê dibe.
Farqîn
Serdema Mongolan 1259
Meyafarqîn du sal, berxwedaneke pir mezin dide li dij mongolan. Beriya ku mongol bikevine Meyafarqînê, herêmên li derûdora Farqînê talan û wêran dikin. Bajar di sala 1259an de, di bin fermandariya Yaşmûtê Mongol de, dikeve destê Hulagû. Hulagû, piştî ku bajar digire, hemû rêvebirên Eyûbiyan dide kuştin û bajar talan û wêran dike.
Hozan Sefkan
Kurtejiyan
Piştî perwerde stendinê dîsa vedigere Kurdistanê û xwe li herêma Dersimê bi cih dike. Li wir dibe berpirsyarê mezrayê û di vê çarçovê de him karên leşkerî him jî yên rêxistinê dimeşîne. Hêjayî gotinê ye ku wî karên xwe di dema darbeya leşkerî 12'ê îlonê de di nava tengasiyên gelek dijwar de meşandibû.
Farqîn
Serdema Mongolan 1259
Paşê, bajêr di dema sefera artêşên Tîmur Leng a bi ser Amedê ve, ev bajarê xirabe dikeve bin desthilatdariya Tîmur. Piştî şerê Çaldêranê jî bajar dikeve bin destê Osmaniyan.
Hozan Sefkan
Kurtejiyan
Hozan Sefkan yê ku heta sala 1984'an li Ewropa dimîne, di havîna wê salê de biryar dide ku ji nu ve vegere welêt. Gava digihêje welêt, ew derbasî çiyayên Qendîlê dibe û dest bi jiyana gerîllayê dike.
Farqîn
Mîrên Meyafarqînê
Eslê mîrên Meyafarqînê jî digihêje Mîr Şêx Ehmedê kurê Emîr Izedîn. Ew pismamên mîrê Pasûrê ne. Yekemîn kesê ji vê malbata han ê wezîfeya mîrektiyê girtiye, Behlûl Begê kurê Elwend Begê kurê Mîr Şêx Ehmed e. Behlûl Beg gelek mêrxas, destvekirî û merd bû. Berê ew û birayê xwe Omer Beg bi hev re di bin xizmeta Îskender Paşayê Mîrêmîran ê Amedê de bûn.
Tengava Johorê
Tengava Johorê an jî Tengava Tebrau tengaveka ko bi firehiyeka nêzî 1 km e ko li beravên Girava Malayî pê tîneye. Girava Singapur jî li hêla dinê tengavê dimê.
Hozan Sefkan
Kurtejiyan
Hozan Sefkan di 16'ê nîsana 1985'an de digel 7 rêhevalên din dikeve faqeyeke partiya komunîst a Iraqê û jiyana xwe ji dest dide.
Tengava Johorê
Li ser tengava Johor du pira hene. Yek ya ko di sala 1924an de bi navê Damm çêbûbû û girava Johor û bajarê Woodlands yê li ser girava singapûr bi hev ve girêdide ye. Pirayeka dinê li ser wê tengavê çêbûbûyî jî, ya ko bi navê Linkedua(bi kurdî, Girêdana Duyem) di sala 1998an de nêzî 20 km li başûra piraya Damm çêbûye û bajarên Tanjong Kupang (Malêzya) û Tuas (Singapur) bi hev ve girê dideye.
Farqîn
Kela Farqînê
Sûrên Farqînê du qat hatine avakirin û di navbera her du sûran de rêyeke fireh hebûye. Stûrî û firehiya sûra hundir 4,5 m û ya derve jî 1,93 m ye. Sûra derve neha hindik be jî, ji aliyê deriyê Amedê ve tê dîtin. Kele çargoşe ye. Ji rojhilat ber bi rojava ve 600 m, ji bakûr ber bi başur ve jî 500 m, bi giştî 2200 m dirêjayiya kelê ye. 50 birc û kulek di kelê de hene. Dirêjiya bircan ji der ve 10,5 m û berên wan jî 7 m ne. Bilindahiya wan li seriya 25 m ne. Di navbera du bircan de dîwarek ji bo destekê heye. Mesafeya di navbera du bircan de ji 20 m zêdetir e. Neha ji xeynî çend bircan ku ew jî texrîb bûne, bircên kelê û kel bi xwe jî nemaye, lewra him dewletê ji bo avakirina qişleyên eskerî û saziyên dewletê û him jî gelê herêmê, bi taybet jî dewlemendên Farqînê ji bo avakirina xaniyan kevirên kelê jê birin û bi kar anîn. Bêyî ku li sira di wan keviran de veşarî bihizirin û bikine xem û derd ji xwe re!
Le Theil-Nolent
Le Theil-Nolent, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Farqîn
Kela Farqînê
Kevirên ku pê kelê avakirine, dirûvê kevirê Maltayê dide, spî û hişk in. Kevir bi hostatiyeke mezin hatine şekirin, ango birîn.
Mezelê Nebî Nûh
Mezelê Nebî Nûh, li Cizîrê ye. Mezelê Nûh, ser dirêjahiya du mirovan re xwediyê dirêjahiyekî ye. Mezela Nebî Nûh, weke cihekî pîroz e. Tê gotin ku berê deriyên wê yên ku hatibûbûna çêkirin, li ser wan ku tefsîr û gotinên pîroz hatibûbûne nivîsandin, ji zêr bûya.
Farqîn
Kela Farqînê
Ewliya Çelebî ji bo avakirina kelê weha dibêje: "Ev kele di navbera çemê Şatê û Batmanê de ye û li ser daxwaza Hz. Cercîs, ji aliyê pêgirtiyê wî Melîk Handîk ve hatiye avakirin."
Mezelê Nebî Nûh
Nebî Nûh, li gorî bawermendan, piştî ku diçê ber dilovaniya xwe li wir li cihê ku ew jê bûya tê bicihkirin. Tê gotin ku Nebî Nûh, ji aliyekî din ve jî li wir bi jiyaneka sermedî dijî. Di helbesta Feqiyê Teyran ya bi navê Ey av û av de, Feqiyê Teyran di wê qasîda xwe de bi avê re dipeyive û ava Dicle ji wî re di peyîvtina xwe de dibêje, ku xwedê rêya wê bi vir ve da da qana sileve wê ji wî nebîyî mazin re hebe.
Farqîn
Kela Farqînê
Li gor çavkaniyan neh dergehên kelê hebûne. Çar ji van li başûr, du li bakûr, du li rojava û yek jê jî li rojhilatê bajêr bûye. Ji van dergehan ên ku neha têne zanîn ev in: Dergehê Meyxanê, Dergehê Boşatê, Dergehê Qulfayê, Dergehê Taxa Jêrîn û Dergehê Amedê.
Li ser dîwarên kelê nivîstekên ji dema eyûbî, ertuqî û merwaniyan hene. Herî zêde di dema Hulagû de, kela Farqînê hatiye rûxandin. Di sala 532'yan de jî ji aliyê împeratorê bîzansî Yustîniyan I ve hatiye restore û qewîkirin.
Şikeftên Hesûnê
Şikeftên Hesûnê ber bi rojavayê bajêr ve, nêzîkî 8 km li derveyê bajêr e. Li ser rêya di navbera Farqînê û Batmanê de, dema mirov ber bi Batmanê ve diçe, li ser mile çepê dikeve. Ev di rastiya xwe de bajarekî ji şikeftan e. Wisa xuya ye ku bi kolana zinaran ev şikeft hatine avakirin. Di qontra çiyê de, beriya ku mirov bigihêje şikeftan xirabeyên hemamekê hene. Ev avahî ji kirêc û tûxlayan hatiye avakirin û di rengê mîmariya romayiyan de ye. Hinek li seriya vê avahiyê, çalek heye ku av lê kom dibe û dibe gol ango hewiz. Hinek li jortir jî dêrek heye. Bilindahiya vê dêrê heft mêtro ye. Mîhraba dêrê mina nîvdaîreyekê ye. Dêr li ser sê kemberan hatiye avakirin.
Sir û sêra di van şikeftan de veşarî mirovan serxweş dikin û dibine serdema kevirî. Di deriyên teng de mirov dikeve hundirê şikeftan lê dema mirov dikeve hundir, ode û salonên mezin, di nav hev de, du tebeq û yekpare derdikevin pêşberî mirovan. Herweha dêreke mezin jî di nava şikeftan de heye ku salon û mîhraba dêrê di nav zinaran de ne, lê aşkere ye ku ev dêr pir piştî avakirina vî bajarê zinarîn, piştî hatina ola xirîstiyaniyê, hatiye veguhestin û wekî dêr hatiye bikaranîn.
Caillouël-Crépigny
Caillouël-Crépigny, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Farqîn
Şikeftên Hesûnê
Ji herî jora çiya ber bi jêr ve, li ser zinaran cih hatine vedan. Ava berf û baranê ji van cihan diherike û li jêr, li sarincan kom dibe. Zinarên vî çiyayên ku ev şikeft lê hatine kolan û vedan ji kevirên nerm û gewr têne pê.
Temtemburk
Temtemburk navê sê şikeftan e. Ev şikeft li ser çiyayên Elbatê, li ser rast û çepê rêya Boşatê ne û her yek ji wan odeyek e.
Ev şikeft jî mîna şikeftên Hesûnê bi dest hatine çêkirin lê dîroka kolan û vedana van şikeftan nayê zanîn. Herweha navê Temtemburkê jî!.. Ji van her sê şikeftan, di ya herî mezin de du ciyên razanê ji kevir hatine çêkirin. Mirov bi pêplûkên ku di zinaran de hatine neqişandin ber bi van şikeftan ve hildikişe.
Wisa tê texmînkirin ku ev şikeft ji bo di dema şer de mirov xwe biparêzin û lê bisitirin hatine çêkirin.
Kela Boşatê
Kela Boşatê li bakûrê Farqînê ye û ew herêm xwedî gelek berhemên dîrokî ye. Di demên berê de ev kele mîna zîndan hatiye bikaranîn. Taybetiya vê kelê ew e ku li ser zinarekî hatiye avakirin û dagîrkirina kelê pir dijwar û zehmet e.
Minareya Qot
Ev minare 400–500 m li başûrê rojavayê bajêr e. Ji dema eyûbiyan maye û ji aliyê sê birayan (Melik Ewhed Eyûb, Melik Eşref Mûsa û Melik Muzefer Xazî) ve hatiye avakirin. Minare pênc qat e. Di demên berê de mîna rasatxane jî hatiye bikaranîn. Herweha demek zingila dêrê jî lê hatiye daleqandin. Sedema ku dibêjin minareya qot, li gor tê gotin, ev minare ji pênc qatan hîn bilindtir bûye û paşê xerabûye. Lê di demên dawî de hatiye restorekirin û neha nayê dîtin ku ev minare berê xerabûye.
Pira Mala Badê Carinan pişaftin wisa mêjî dişo û bîra mêjî tevlihev dike ku mirov nizane çi dibêje. Lewre bîra mirov, bîra mirovê bindest şolî ye. Navê Pira Mala Badê kirine / yan jî bûye Malabadî û em nafikirin ku kîjan rast e! Lê ku mirov hebikî li ser bifikire, ku peyv kodên çand û dîrok û ziman in, aşkera ye ku Pir+a+Mala+Bad+ê, Pira (malbat, eşîr, azbet..) a ku navê wan Bad e ku her kes dizane; Bad Kurê Dostik, avakarê Dewleta Merwaniyan û pêşkêş û bavikê eşîra Badikan e ku ev eşîr hê jî li herêma Mûş-Çewlik û Silîva zindî ye. Yanî Malabadî şolîkirina hiş e. Dîsa li gorî dîrokê di sala 1147an ji aliyê Begîtiya Artukluyan ve hatiye çêkirin, lê ez ne bawer im. Hûn ê bibêjin çima? Artuklu çima wê navê Mala Badê lê bikin? Û serdestan xwestine ku avahîsaziya kurdan înkar bikin. Ku mirov bifikire ku dewleta Merwaniyan di 1085an de hilweşiya be jî bandora wê domiyaye. Bi vê mebestê dixwazim du çîrokên têkildarî Pira Mala Badê bi we re parve bikim. Yek; Bad, evîndarê keçikeke ku li aliyê din ê çem dijî ye. Li ser çem pira tune ye. Bad nikare xwe bigihîne dildara xwe. Her roj her yek ji aliyekî, bi bangewaziyê bi hev re dipeyîvin. Arê evînê dilê wan diperitîne. Rojekê keçik li avê dixe û bêyî ku bigihîje cem Bad, dibe dilopek ji pêlên avê û di avê de winda dibe, lêgerîna Bad tu encamê nade. Radibe diçe cem Mîrê Silîva û dibêje “were em pirekê çêkin ku dildar bi rehetî herin cem hev.” Mîr hurmetkarê evînê ye. Zilamên Mîr dest bi çêkirina pirê dikin, lê heta nîvî tên kember zêde bilind dibe, hev dikarin çêbikin. Mîr bangî Bad dike, dibêje, “ma tu dikarî pirê biqedînî?” Bad wisa bersivê didê, “ku ez pirê biqedînim ez destê te yê rastê di zendê wî de jêbikim, dijberê wê tu destê min jêbike.” Wisa li hev dikin û Bad pira nîvco bi tena serê xwe, bi hêza evîna dildariyê, diqedîne û destên Mîr jê dike û navê pirê dikin “Mala Bad” ango Pira Mala Bad, Pira Mala Badê… Tê gotin ku ew nîgar-rismê destê jêkirî ku li nîvê pirê ye, sembola destê Mîr ê jêkirî ye. Dudo; Piştî 9 qirn î çêkirina vê pirê, êşeke xemdar î serîbilind jiya li ser vê pirê. Rindexana keça Mihemedê Eliyê Ûnis piştî bi binketina Serhildana Sasonê ya di sala 1926an de dîl dikeve destên artêşa tirk û fermandarek ji ber xweşikiya wê serxweş dibe û dixwaze dest biavêjê. Rindexana xweşik a şervan a birîndar a biaqil wisa dibêje; “Ez hêsîrê we me, hûn dikarin her tiştî bi min bikin, lê di nav sînorên xaka malbata min de ev nabe, hûn destdirêjiyê bikin ez ê xwe bikujim. Çemê Êlihê sînorê me ye, piştî wê derê tu dikarî têkildarî min bibî.” Dema ku tên ser Pira Mala Badê, Rindexan dixwaze cara dawîn li xaka bav û kalên xwe binêre û ew jî destûrê didinê. Û hêdîka dimeşe ser pirê û xwe diavêje bextê pêlên çemê pîroziya axa xwe. Beriya ku xwe bavêje, dibêjin wisa qîriyaye; “Ez im rinda Rindexan Keça mîr û axa û çiyan Ey tirkê tacik Karê we çi ye li van ciyan Rinda bûye namdar Ez dimirim, birîndar û bê zar Teslim nabim destên neyar û naçim bê ar.” Divê peyamên çanda xaka me ya pîroz bibin delîl û ronahiya me. Bi hêviya zelalkirina bîra kurdewar a dilê serhildêr ê şoreşger, welatparêz, demokrat û evîndarê mirovahiyê… // Feratê Dengizî //
Mizgefta Selahedînê Eyûbî
Îbn'ul Ezrak dibêje ku temîra mizgeftê di dema Artuqiyan de bîye. Avakirina mizgeftê di dema Merwanî'yan da ye. Her çendî mizgeft bi vî navî tê nasîn jî, mizgeft ji dema ertuqiyan (1152-1157) maye. Lê di dema eyûbiyan de jî hin tişt li ser hatine zêdekirin. Di nav gel de Camiya Ecem jî tê gotin lê nayê zanîn ku ji ber çi sedemê weha tê gotin.
Hebeşî, Selmas
Hebeşî, Selmas gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 826 kes (230 malbat) bûn.
Farqîn
Kela Zembîlfiroş
Kela Zembîlfiroş navê xwe ji destana Gulxatûn û kurê mîrê Hekarê Zembîlfroş digre. Ji ber vê destanê, yek ji cihên ku herî zêde li Farqînê navdar e û li seranserê Kurdistanê hatiye nasîn û bûye malê hemû gelê kurd jî, ev kele û ev destan e. Lê mixabin ku neha ji wê ezameta kela bi nav û deng zêde tiştek li paş nemaye.