cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Saint-Pierre-de-Mons
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Aishwarya Rai
Aishwarya Rai, hindî: ऐश्वर्या राय, Ayşwarya Ray, di 1ê çiriya paşîn a 1973an de li Mangalore, Karnataka, Hindistanê ji dayika xwe bûye, aktrîseke Bollywood û Hollywoodê ye. Di sala 1994an de Şahciwana Cîhanê (Miss World) bû. Ew ligel aktorê Abhishek Bachchan zewicî ye.
Kerbela (parêzgeh)
Parêzgeha Kerbela yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve başûrê naverastê wê welatê.
Nawendê wê bajarê Kerbela ye.
Ji bo bisulmanên şîe ev bajare gelek giringe. Li vêr Îmam Husseyn hatîye vejartin.
Milk, Westan
Milk, gundekî giradayê navçeya Westan a Wanê ye.
Dabergotz
Dabergotz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostprignitz-Ruppin li Brandenburg, Almanyayê ye.
Hausen am Bussen
Hausen am Bussen şaredariyeke navçeya Alb-Donau-Kreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Musena (parêzgeh)
Parêzgeha Musena (Erebî: المثنى, al-Muthanna) yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve başûrê wê welatê.
Hîlal
Hîlal, gundekî girêdayî navçe Çelê a bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.
Yalıhüyük
Yalıhüyük navçeyek Qonyeyê ye. Yalıhüyük yek ji navçeyên Kurdên Anatoliya Navîn e.
Belîze
Belîze (navê kevn: Hondûrasa Brîtanî), welatekî Amerîkaya Navîn e. Li rojhilatê Gûatemala û başûrê Meksîk e. 75 km dûrî Hondûrasê ye kendava Hondûrasê di navbera herdu welatan de ye.
Herêmên Belîzeyê
Belîze ji 6 herêman pêk tê:
Necef (parêzgeh)
Parêzgeha Necef yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve başûrê rojawa wê welatê.
Nawendê wê bajarê Necef e.
Almanya
Almanya (bi almanî: Deutschland, ); bi fermî Komara Federal a Almanyayê an KFA (bi almanî: Bundesrepublik Deutschland, welatekî federalê Ewropaya Navendî ye ku bi welatên ewropî yên wekî Danîmarka, Polonya, Komara Çek, Awistriya, Swîsre, Fransa, Lûksembûrg, Belçîka û Holendayê re sinor e. Ji aliyê bakurê  ve perav ên wî bi Deryaya Bakur û bi Deryaya Baltik ê re hene.
Dîrok
Tê pêşbînîkirin ku mirovên kevnar herî kêm 6 hezar sal berê li Almanyayê hebûn. Yekemîn fosîlên mirovî ya ne-modern (Neandertal) li Geliyê Neander hatiye dîtin. Li Jura Swabian de delîlên kevnar ên bi vî rengî yên mirovên nûjen hatine dîtin ku di nav de bilûrên 42 hezar salî ye û amûrên muzîkê yên herî kevn in ku heta niha hatine dîtin. Di lêkolînên arkeolojîk de Miroveşêr a ku ji 40 hezar sal berê ye û Venûsa 35 hezar salî ya Hohle Fels, hatine dîtin.
Erdnîgarî
Li Almanyayê derdora 80 bajarên mezin (hejmara rûniştvanan di ser 100.000) hene. Hejmara rûniştvanên 14 ji wan di ser 500.000 hezarî de ye.
Pênc bajaren herî mezin ev in (dem: kanûna pêşîn 2005):
Berlin bi 3,5 Milyon rûniştvan bajarê herî mezine ê Almanyayê ye.
Wekî din derdora van bajaran herêmên avakirî (metropol) çêbûne ku bi milyonan mirov lê dijîn. Li gor hejmara rûniştvanan herêmen herî mezin ev in:
Herêmên Almanyayê
16 Herêmên Almanyayê hene. Ew her herêmek parlementoya bixwe heye û di hundur de gelek aiyan de zagonên xwe hêne. Ew 16 herêm û paytextên xwe wiha ne:
[[File:Religious denominations in Germany, 2011 Census, self-identification of the population.svg|thumb|alt=A Map of Germany showing religious statistics by district. And Catholicism predominates the south and west, Protestantism Swabia and the north, and other or no religion dominates the east and some major cities.|Mezhebên serdest ên li Almanyayê wekî ku ji hêla Serjimêriya 2011-an ve bi karanîna pirsa nasnameyê ve hatî eşkere kirin.
şîn: Protestan
kesk: Katolîk
Sor: bê din
Rengên tarî piraniyek di navbera 50 û 75% de destnîşan dikin dema ku rengên herî tarî piraniyek mezin ji 75% zêdetir nîşan didin. ]]
Helwesta Almanyayê ji Giştpirsiya serxwebûna Başûrê Kurdistanê
Berdevkê Hikûmeta Almanyayê Martin Schaefer li ser pirseke di civîna çapameniyê ya li Berlinê dihat lidarxistine da rexne li biryara referandûmê ya yekalî ya Herêma Kurdistanê girtin. Schaeferî diyar kir ku gavên zerarê dide yekîtiya Iraqê, ne li gorî berjewendiyên civaka navneteweyî ne jî Almanyayê ye û got: "Li herêmê keseke eger, sînorê xwe yekalî bixwaze biguherîne an jî bixwaze dewlet ava bike, bi agir dilîze.Almanya di derbarê referandûma Herêma Kurdistanê de daxuyanî da
Herwiha Serokwezîra Almanyayê Angela Merkel ê di bersiveke xwe de referandûma serxwebûna Kurdistanê ya 25ê Îlonê nirxand û got: "Di mijara têkoşîna dijterorê de divê piştgiriya Kurdistanê û Hêzên Pêşmerge were kirin. Di mijara referandûm ê de jî em piştgiriya herêma kurdî di nav yekîtiya Iraqê da diparêzin."
Çavkanî
<references group="lower-alpha"/>
David Attenborough
Sir David Frederick Attenborough weşîner û biyologê brîtanî ye. Ew bi xebata xwe ya ji bo BBCyê, çêkirina belgefîlmên li ser xwezayê tê naskirin. Di heman demê de di salên 1960 û 1970an de di BBCyê de jî gerînendeyê payebilind bû. Ew kontrolkerê BBC Two (Kanala Du ya BBCyê) û derhênerê bernameyên ji bo BBC Television (Televizyona BBC) bû.
Jiyana wî
Wî di 1952an de ji bo BBCyê dest bi kar kir. Wê demê, wî xwediyê televîzyonek nebû û tenê carî li yek bernameyê temaşe kiribû.
Krün
Krün şaredariyeke navçeya (Landkreis) Garmisch-Partenkirchen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Lianyuan
Lianyuan, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Hunanê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 894.000 kesî
Îbn Etiye
Îbn Etiye (1088, 1147) an Ebû Muhemmed Abd al-Haq kurê Abi Bakr Ghalib kurê Abd al-Rahman kurê Ghaleb kurê Abd al-Raouf kurê Tamam kurê Abdullah kurê Tamam kurê Attiyah kurê Xalid kurê Attiya al-Maharbi, ji eşîra Qais Ghilan kurê Mudar. Ji xelkê Granada ye. Ew dadnas, alimê şîrovekirin, biryar û hedîsê bû. Destê wî di ziman, edebiyat û helbestê de hebû.
Jiyana wî
Di derheqê mezinbûna zanistî ya wî ya zû de, tiştek ne diyar e, ku ew ne bêbextî be di fêrbûna Qur’anê û kalîgrafê û stendina rêgezên zanistên îslamî û biryarên olî da ku xwe ji jiyanek zanyarî ya dijwar re amade bike. Gava ku ew gihîşt qonaxa daxwazê, derbaskirina qonaxa yekem, wî dest pê kir ku bi şêxan re rûne û bi wan re têkilî dayne û li her devera ku ew li bajarê herî mezin Andalusyayê ne bi wan re hevdîtinê bike. Wî sîr kir û ji gelek şêxan girt Bavê wî (Ghaleb) dixwest ku destûrê ji gelek zanyaran bixwaze, ji ber vê yekê Abu Jaafar Ahmad bin Khalaf bin Abd al-Malik, ku wekî Ibn el-Qulay'i tê nas kirin, dê bihêle ku wî destûrê bide wî. Abd al-Haq bin Attiyah dixwest ku destûrê ji zanyariyan bixwaze, ji ber ku hejmarek ji wan nivîsandin da ku li wî bipirsin. Wî ji Abu al-Mutrif, Abd al-Rahman bin Qasim al-Shaabi re, ku wî ji bajêr Malaga jê re destûr şandiye, nivîsand. Wî her weha ji Ebu Ali el-Huseyn ibn Mihemed ibn Fairah el-Sadafi el-Zerqustî re nivîsîn û destûr xwest, û wî destûr da wî. Zanyarên din destûrnameyên wekî Ebû Abdullah Mihemed ibn Mansur el-Hadramî, ku li Alexandskenderiye dijiya, û almam el-Mazri, ku li bajarê Monastir yê Tûnisê hate veşartin, stendin. Abd al-Haq bin Attiyah dixwest ku bi zanyaran re hevdîtinê bike û li wan bajarên Andalusia ku ew gihîşt wan bi wan re bicive: wî li bajarê Granada Mihemed bin Ali bin Hamidan al-Taghalbi û Abu Bahr Sufyan bin al-Asi civiya, û li Kordoba ew bi Aba el-Qasim Xelef bin binbrahîm bin Xelef bin Said bin el-Hissar, ku bi navê Ibn el-Nehas û bin Muhemmed bin Abdul Rahman bin Attab tête nas kirin, civiya û li bajarê Sevîl, Hassan bin Omar al-Hawzni , û Jian Muhammad bin Omar Abi al-Asafir, sûcdar nas kir. Abn Atiyah ne di derheqê gerên zanistî de û ne jî ji bo armancek din a derveyî Andalusia nizane. Wî nexşeya navçeyê li bajarê Al-Muriya di meha Muharremê ya sala 529-ê hicrî de ji bo merivên rûspî destnîşan kir.
Beyşehir
Beyşehir navçeyek Qonyeyê ye û li ser perava Gola Beyşehirê cî digre.
Eleq
Elaq an jî Îqra yek sûreyek ji Qurana Pîroz e û li gorî rêza kronolojîk sûreya yekem e. Sûre li Mekeyê hatiye wahîykirin û ji 19e ayetan pêk tê. Ji bo ew behsa gihanekê afirîna mirov dike wiha hatiye nav kirin. Yek caran ji bo ew ayetên xwe ya pêşîn ayetên herî pêşiya ji Mihemed pexamber re hatine û bi fermana îqra!!, ango "bixwûne!!", dest pê dike wek îqra tê navkirin.
Çavkanî
www.watewatedar.wordpress.com https://watedar.com/
Wateya Sûreyê
96 Sûreya Eleq an Ferkera Bixwîne
Ayetên Sûreyê
96) Eleq- Bixwîne- Erebî Kurdî ya Latînî
Paulowniaceae
Paulownia (Paulownia) yekane cinsê famîleya riwekan Paulowniaceae ye, di koma gezika derewîn (Lamiales) de cih digire. Ango him cinsek e, him jî famîle. Riwekên vê famîleyê dar in. Pirranî li rojhilat û başûrê Asyayê cihwarbûyî ne.
Sîstematîk
Pêşem binavkirina cinsê Paulownia sala 1835'ê ji aliyê Philipp Franz von Siebold û Joseph Gerhard Zuccarini ve, di Flora Japonica, 1, r. 27'ê de hatiye kirin. Navê Paulownia bo xatirê kaybanûya rûs Anna Pavlovna (Pawlowna) hatiye dayîn.
7 cureyên Paulownia hene:
Łobez
Łobez (wek Wobez bixwîne), bajarekî li başûrê rojhilatê eyaleta Zachodniopomorskie ya Polonyayê ye. Li Łobezê nêziki 10.066 kes dijîn.
Ölürüm Türkiyem
Ölürüm Türkiyem (sernavê orjînal: Türkiyem, ) stranek ji 1993 ya hunermendê Mustafa Yıldızdoğan e. Ew li ser helbesta Türkiyem ya Dilaver Cebeci hate damezirandin û ji albûma Türkiyem wekî tek derket. Stran bedewiya Tirkiyeyê, deşt û çemên wê, dîroka wê û adetên xwe pîroz dike. Tirkiye bi rengek bêhempa xweşik e (biwêjî hîperbolîk e: xweşik e ku meriv bimre), peyama bingehîn a nivîsê ye. Stran bi kilîta E-Moll ve hate nivîsandin û xwedan rîtmek "ling" e, ku jê re rîtma Aksak tê gotin. Albûm wê demê ji bo Yıldızdoğan bû pêşkeftin.
Di sala 2016’an de, Ölürüm Türkiyem ji bo kesên ku li dijî hewla derbeyê ya arteşa Tirk di "cerdevanên demokrasiyê" de dijiyan bû cûreyek îlahî. Di sala 2017’an de, ev stran bû mijara kampanyayek Twitterê ku digot Yıldızdoğan ji strana Kurdî ya hunermendên Koma Qamişlo - Dayê ya di sala 1986’de hate derxistin bi navê Ölürüm Türkiyem hate dizandin. Yıldızdoğan di hevpeyvînê de îdîayên dizî red kir. Hesabê Twitterê yê ku îdîa kirin hat qedexekirin. TAZ’ê strana di sala 2019’an wekî sirûda rastgirên tundrew li Tirkiyê bi nav kir, ku nivîsa wê li ser bingeha "zordarî û tunekirinê" ye.
Gotinên Stranê ya Ölürüm Türkiyem
Baş koymuşum Türkiye'min yoluna
Düzlüğüne yokuşuna ölürüm
Asırlardır kır atımı suladım
Sevdalıyım yangın yeri bu sinem
Doksan yıldır çile çekmiş hep ninem
Pınarlardan su doldurur Emine'm
Mavi boncuk takışına ölürüm
Düğünüm, derneğim, halayım, barım
Toprağım, ekmeğim, namusum, arım
Kilimlerde çizgi çizgi efkarım
Heybelerin nakışına ölürüm
Gotinên bi Wergerandina Kurdî
Ez li deşta te, qulaxa te dimirim
Bi sedsalan e min hespê xweyê delal av daye
Ez diherim çemê çemê te
Ez evîndar im, ev sînema agir e
Dapîra min a ku neh salan êş kişandiye
Emîna min ji kaniyan av dagire
Ez dimirim ji ber ku pêlên şîn li xwe dikim
Daweta min, komeleya min, apê min, barê min
Axa min, nanê min, namûsa min, hingivê min
Ez li ser xalîçeyan im
Ez li ser delaliyê zalokan dimirim
Gotinên Strana Dayê ya Koma Qamişlo di sala 1986’an
Dayê ji bîrkirin hin li min ketiye
Wê bi serkêş kezeba min hin rastiye
Wa bibîne cerga min xal
Pir sotiye, dayê dayê
Hin rastiye, dayê dayê
Hin rastiye, lê lê dayê
Tu li min berxê li nav vê gola xwînê da
Min kir navê li ber xêrê min qorê da
Bibim qurban lê lê dayê vê dozê da
Dayê dayê, vê dozê da
Lê lê dayê
Gigabyte (GB)
Gigabyte <section rel="cx:Section" id="cxTargetSection7" data-mw-cx-source="Google">
Bingeh 10 (dehan)
<section rel="cx:Section" id="cxTargetSection8" data-mw-cx-source="Google">
<section rel="cx:Placeholder" id="cxTargetSection9"> <section rel="cx:Placeholder" id="cxTargetSection10"> <section rel="cx:Placeholder" id="cxTargetSection11"> <section rel="cx:Placeholder" id="cxTargetSection12"> <section rel="cx:Placeholder" id="cxTargetSection13"> <section rel="cx:Placeholder" id="cxTargetSection14"> <section rel="cx:Placeholder" id="cxTargetSection15"> <section rel="cx:Placeholder" id="cxTargetSection16"> <section rel="cx:Placeholder" id="cxTargetSection17"> <section rel="cx:Placeholder" id="cxTargetSection18"> <section rel="cx:Placeholder" id="cxTargetSection19"> <section rel="cx:Placeholder" id="cxTargetSection20"> <section rel="cx:Placeholder" id="cxTargetSection21"> <section rel="cx:Placeholder" id="cxTargetSection22"> <section rel="cx:Placeholder" id="cxTargetSection23"> <section rel="cx:Placeholder" id="cxTargetSection24"> <section rel="cx:Placeholder" id="cxTargetSection25"> <section rel="cx:Placeholder" id="cxTargetSection26"> <section rel="cx:Placeholder" id="cxTargetSection27"> <section rel="cx:Placeholder" id="cxTargetSection28"> <section rel="cx:Section" id="cxTargetSection29" data-mw-cx-source="Google">
Çavkanî
<section rel="cx:Placeholder" id="cxTargetSection30"> Ew piralî bo zanîne yekîneya byte. bo zaniyarîy digital û Pêşgira giga di Sîstema Yekîneyên Navneteweyî (SI) de tê wateya 10 9.
Amt Lindow (Mark)
Amt Lindow şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Ostprignitz-Ruppin li Brandenburg, Almanyayê ye.
Gigabyte (GB)
Çavkanî
yek gigabyte dibe yek mîlyar byte. Herwesa gigabyte bo kurtkirin navê wê weka GB tê nîşandan. Ev pênasîn di hemî warên zanistî, endezyariyê, karsaziyê de, û gelek warên hejmartinê de tête bikar anîn, û her weha di hin warên zanistê computer û teknolojiya agahdariyê de jî tête bikar anîn ku  (1024 3 an 2 30 ) bayît nîşan dide, nemaze ji bo mezinahiyên RAM.
Zelalkirin
Beyt ji bo yaka pîvana teknolojiya tê bikarînan. Ka çawa her tîştekî yak pîvan xwe heye bi heman reng beyt ji bo kêşan û pîvan yan zanîna hacmê wênan û vîdyoyan û tiştinên dinên teknolojiya tê.
Çavkanî
https://pradeepedwin.wordpress.com/mb-gb-tb-pb-eb-zb-yb-bb/
Qeremêş
Qeremêş gundekî girêdayî navçeya Gimgima Mûşê  (Varto) ye. 9 km li başûrê Vartoyê dikeve.
Bingeha navê Qeremêşê
Tirkan dema nav guhertine hin caran şibandine bêjeyên tirkî jî. Bo mînak Qerepûngal naveke xwerû bi kurdî ye tê wateya "gundê li ber pûngalên qer, reş", wan kirine Karapinar. Navê Qeremêşê jî şibandina bêjeya tirkî Karameşe.
Bi texmînî navê gund ji Qerwaşûn derketiye. Piştî derketina wan ji gund, ji ber ku êdî xelkê ji êla Qerwaşî nemane, ji ber ku seranser daristanên mêşe hene, îcar wekî Qer+mêş(e) binavkirine.
Dîroka Qeremêşê
Di destpêka 1650´î de li vê gundê du malbat hebûne. Navê malbatek "Mala Evdal Axa" û ya din jî "Mala Çelo (an jî lawê Çelo Sîno)" bûye. Li binê gund bi navê "Kaniya Evdal Axa" kaniyeke heye. Herwekî bi navê "Gola Çelo", "Kaniya Çelo", "Kaniya Sîno" nav hene.
Bi qasî nivşek berê bi navê Mala Koro malbatek axatî kiriye li nêzîkan. Koro bi xwe mêrxas û dewlemendek bûye. Di nexweşiyekê de çavên xwe winda dike. Dibêjin bapîrê Evdal Axa bûye. Mirovekî bihêrs û nehezkirî bûye, lewra jî xelkê ew bi navê Koro binavkiriye. Navê wî yê rastîn kes nizane.
Heya salên 1990î jî daristanên Qeremêşê hebûn. Heya salên 1970î ajalên kûvî yên wekî şêr, beraz gelek bûn û daristanên mezin û bi xof hebûn. Darên mazî, bizî (bizû), kenêr, kevot, hilûtirşên bejî, şîlan ûêd hebûn. Xelke jî bi nezanî dar birrîn, heya bigire rehên daran jî derxistin. Van salên dawiyê xetereya lehiyê (laserê) heye li gund. Çend caran laser (lehî) hat, lewra dema daristan nebin pişiran (erozyon) destpê dike û laser radibe.
Piştî têkçûyîna serhildanê wekî Mala Ehmê hin malbatên din jî hatine. Li Qeremêşê nêzîkî 120 mal dijîn. Di Serhildana Şêx Seîd, Berxwedana Yado ya li Çiyayê Şerevdînê de vê gundê han roleke girîng leyîstiye. Eşîrên Ezdînî (Êzîdînî) û Moxilî bi tevayî tevlî Serhildanê bûne. Vê gundê, di Serhildana Şêx Seîd û serhildanên berê de, Dîlo, Mîr Elî, Janê Xanim, Dewrêş gelekî servanên kurd şehîd daye.
Ji ber welatparêziya van her du eşîrên kurd Komara Tirk her gav xwestiye van eşîran ji hev re bike dijmin. Piştî têkçûyîna Şêx Seîd, eşîra Xormekan (axayê vê eşîra kurd di serhildanê de li cem dijmin cih girtiye) gundê Qeremêşê rûxandine, talan kirine.
Leyîstikên dûgela Tirk di sala 1978´ê de biserketiye û van her du eşîrên welatparêz rabûne hevdu û ji hev mêr kuştine.
Rewşa niha
Dewleta Tirk navê vê gundê kiriye Karameşe. Cîranên gund, gundê Hebîban (Hebîba, Heyîba an Hebîbaba), Hecîbega Jor û jêrîn, Zorava, Darebî û gundê Adê ne. Niştecihên gund bi zaraveyê kurmancî diaxivin û aboriya xwe bi xwedîkirina pez dikin. Bi havînan derdikevin Çiyayê Şerevdînê (an Şerefdîn) û zivistanan diçin gundên Amedê.
Qeremêş di warê şîr de duyemîn gundê dewlemend ê Gimgimê ye. Pezên vê gundê pirr bi qîmet in. Bi havînan fîrmayên Tirkan tên bi erzanî şîr dikirin. Penêr û rûnê Qeremêşê heya Holand belav dibe. Mixabin fîrmayên kurd ji ber pêkutiyên dûgela Tirk nikarin karê mandirayê bikin.
Di salên 90´î de dewleta Tirk daristanên Qeremêşê rûxand û derketina zozanan qedexe kir. Ji ber wê, aboriya Qeremêşê xirab bû. Gelekî malbat koçberî Enqere, Bûrsa, Edene û welatên Ewropa bûn.
Wargehên girîng ên Qeremêşê
Xelkê ji tirsan û rêzgirtinê dest nedina darên wê. Lê malbateke şêx fetwa deranîn û ji bo xwe tevayiya daristanê birrîn. Tê de darên kevot, spîndar, bizî, mazî û darên fêkiyan hebûn. Carekê jî goristan ji aliyê jandarmeyên dewletê ve hat vedan. Gotin li xezîneyan geriyane.
Gêziya ceryanê
Gêziya ceryanê, gêziya elektrîkê alaveke paqijiyê ye ku bi rêbaza kişandinê dixebite. Makîne toz û gemariyê bi bayê dikişîne. Bi hêza bayê paqij dike.
Gêzik, melkes, sivnik, havlêk ûêd
Li hin deverên Kurdistanê ji ber cure bi cure gêzî tên bikaranîn, di navê gêziyê de tevlîhevî derdikevin.
Havlêk û siqavêl ji gêziyên malê yên ne bi ceryanê dixebitin. Lê cudatiya wan ew e, yên herî mezin in, ji şivik û guliyên hin daran tên çêkirin û bo gom, tewle û paqijkirina qirşkolan tên bikaranîn.
Sivnik gêziyên wekî refa nanpijandinê pan (pehn) in û hatine dirûtin ku hêj jî li Kurdistanê gelek tên firotin. Ji yên di heman dirûvê de ne lê ne ji giyayê, ji naylon an elementekê din hatine çêkirin re melkes tê gotin. Demekê çerçiyan ev difirotin û biqîmet bûn.
Saqol, ji sivnikên wisa baqkî, qevçekî, badokkî re dibêjin. Heger ji darguliyan bin, jê re havlêk an siqavêl dibêjin.
Li hin deveran di wateya gêziyên biçûk de kinoşe tê bikaranîn.
Dîroka gêziya ceryanê
Yekem car sala 1906ê li Fransayê ji aliyê Robert Bimm ve hatiye çêkirin û bikaranîn. Niha bi sedan cureyên wê di mal û kargehan de tên bikaranîn.
Gêziyên nûjen fîltreyên ku gemariyê vediqetînin, hewayê parzûn dikin, nahêlin ziyanê bide tenduristiya mirovan. Dîsa jî bi derketina hilma fîltrekirî ve hebikên tozan ên gelek hûrik tevlî hilma mirov dibin.
Gelek cureyên biçûk hene di paqijkirina otomobîlan de kêrbar in. Hin hene, hilmê nakişînin lê bayê dertînin.
Qilêçî
Qilêçî, gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ye.
Qerevelî
Qerevelî, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tesalya (parêzgeh)
Tesalya (parêzgeh), (bi grekî: Θεσσαλία Thessalía) yek ji herêmên kevneşopî û îdarî yên modern ên Yewnanistanê ye, ku piraniya wan ji herêma antîk a bi heman navî pêk tê. Beriya Serdema Tarî ya Yewnan, Telasya bi navê Aeolia ( yewnaniya kevn: Αἰολία, Aiolía) hatiye binavkirin. Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya parêzgehê bi qasî 732.762 kes e.
Fecr
Fecr ji Qurana Pîroz sûreyek e. Li gorî baweriya îslamê ew li Mekeyê dahatiye. Ji 30 ayetan pêk tê ye. Fecr di zimanê erebî de tê maneya şeveq, rojhilatin.
Heroldstatt
Heroldstatt şaredariyeke navçeya Alb-Donau-Kreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Friedrich Schiller
Johann Christoph Friedrich von Schiller (jdb. 10ê çiriya paşîn a 1759, Marbach am Neckar - m. 9ê gulana 1805, Weimar), nivîskar, helbestvan û fîlozofê alman bû. Schiller pirranî bi nivîsên xwe yên li ser şanoyê tê naskirin. Schiller ligel Wieland, Herder û Goethe nivîskarê klasîk ê alman ê herî girînge.
Jiyan
Bavê Schiller bijîşk bû, ji nava 5 xwîşkan de tena yek bira bû. Schiller cara yekem bi zora malbata xwe çû akademiya leşkerî dûv re li ser dadê perwerde bû. Paşê jî li ser bijîşkiyê perwerde bû. Di sala 1805an de gorî çend zanyaran li Weimarê jiyana xwe ji dest daye û gora wî jî li wir e.
Têkiliyên di navbera Goethe û Schiller
Goethe û Schiller kovara Horen bi tevahî damezrandin, vê demê şûndatir bûne heval û Schiller li cem Goethe du hefteyan sekinî. Paşê têkiliyên di navbera wan de xirab bûn û her nivîskaran jî li ser hev helbest û şano nivîsandın.
Rêbiran an jî Haydûtan
Dibêjin Rêbiran mezintir û navdartirîn dramaya Schiller e.
Enbar (parêzgeh)
Enbar (bi erebî: الأنبار, al-Anbar) yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye. Ew dikeve naverast û rojavayê welatê Îraqê. Navenda parêzgehê bajarê Remadî ye.
Kindsbach
Kindsbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kaiserslauternê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Rojê Wilat
Rojê Wilat rojnameyeke heftane ye ku li başûrê Kurdistanê derdikevê. Rojname bi nêzîkî PÇDK'ê ye.
An die Freude
An die Freude, navê helbesteke navdar ya helbestvanê alman Friedrich Schiller. Sala 1785an de hatiye nivîsandin. Niha jî wekî sirûda Yekîtiya Ewropayê tê naskirin. Nehem sînfoniya bestekarê Ludwig van Beethoven jî ye.
Cebelkendî
Cebelkendî gundekî ser bi nahiya Enzel ,bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 388 kes (84 malbat) bûn.
Darcêwî
Darcêwî, akasya (latînî: Acacia) komekê riwekan ji binekoma mimosoideae ya malbata famîleya baqilan e. Tenê li Awistraliyayê 900 heya 1000 cureyên vê komê digihên. Li seranser erdxanê (dinya) 1350-1450 cureyên wê digihên. Ji cihên germ hez dikin.
Şadya
Şadya an jî Şadiyan gundekî li ser girêdana navçeya Zêtka (Elajgirê) ye.
Goreşele
Goreşele, gundekî bi ser Qoretûya navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Qeregonbed Olya
Qeregonbed Olya, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Mittenwald
Mittenwald şaredariyeke navçeya (Landkreis) Garmisch-Partenkirchen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Amt Neustadt (Dosse)
Amt Neustadt şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Ostprignitz-Ruppin li Brandenburg, Almanyayê ye.
Samsung Galaxy S5
Samsung Galaxy S5 têlefonek Android -ê ye, ku ji hêla Samsung Electronics ve hatî çêkirin. wekî beşek ji rêzikên Samsung Galaxy S ve hatî eşkere kirin, hilberandin, û firotin. Di 24 Sibat 2014 de li Kongreya Cîhanî ya Mobîl li Barcelona, Spanya hate eşkere kirin, di 11 Avrêl 2014 de li 150 welatan wekî cîgirê tavilê Galaxy S4 hat eşkerekirin
Miçkanis
Miçkanis, gundekî giradayê navçeya Westan a Wanê ye.
Dirole
Dirole yan Dirrolle ( Soranî: دڕۆڵە, Farisî: دروله) gundekî li herêma navendî ya başarê Bane yê ye. Serjimêra wê li gorî Serjimariya Giştî ya Mirovan û Malan a Îranê ya sala 2006an 65 kes û 14 malbatan pêk dihê.
Liling
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.116.000 kesî
Holzkirch
Holzkirch şaredariyeke biçûk a navçeya Alb-Donau-Kreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Neynewa (parêzgeh)
Nawendê wê bajarê Mûsil ye.
Şorbenîsk
Şorbenîsk, yek ji şorbeyên navdar e, di pêjgeha kurd de. Ji av, nîskê ye. Hin kes pîvazê nakinê. Herwiha bi biharbêhnan (biharat) tê çêjdarkirin.
Çêkirin
Pîvazên xwe hûrane hûrbikin, di nava rûn de biqijilînin. Nîska xwe pakij bişon (di pênc avê de). Nîska xwe bi tevî merge, ava mirîşkê berdin ser pîvazan. Ava kelî rokin navê û bi vê awayî 10 deqeyan bikelînin.
Bi sefînokek, parzûnkerek ku hûrikî parzûn dike, xwarina xwe parzûn bikin. Ev ji bo parçekirina nîskan e jî. We parzûn kir, viya dîsa berdin quşxaneyê, kelekê din jî pê bînin.
Pûjan, îsota sor, xwê bixinê, kelekê jî pê bînin. Heger nekeliya, nermijî nebûne nîsk, agirê xwe nizm bikin, heya nîsk nermijî bûn bikelînin.
Ev ne standard e. Li hin deverên Kurdistanê hestiyekê diavêjin nava xwarinê û bi saetan dikelînin. Dîsa hin kes mergeyê tevlî nakin.
Zayendperestî di meselok, metelok û gotinên pêşiyan de
Zayend, zayenda civakî û zayendperestî wekî mijareke hevçerx, bi xebatên cîvakî û herî zêde xebatên li ser jinan derketine pêş. Lê divê em qalibên ku ji bo jinê hatine honandin fehm bikin em neçar in bala xwe bidin têgiha “mêrtî” yê jî. Lema wexta em bixwezin fehm bikin ka zayendî (mêrtî û jinîtî) çawa û çi şêweyê hatiye avakirin divê bi nêrîneke gelemperî meseleyê hûr bibin. Ev avakirin û şêwekirin xwe herî zêde û berê sifte di “zimên” de dide der. Helbet mesele, metelok û gotinên pêşiyan ku nimûneyên herî berbelav yên neynika ziman û çandekê ne navgîneke giring ya bilêvkirina zayendperestîyê ye jî. Ji ber vê yekê di nav gotinên pêşiyan de têgiha zayendî, qaîdeyên ji bo jin û mêran hatine xwestin, jin û mêr çawa hatine teswîr kirin, nêrîna civakê li ser zayendê gelek daneyên giranbiha pêşkeşê me dike ji bo têgihştina dirûvê çandekê. Ew diyarde heta bêje bes di nav çanda kurdan de jî cihê xwe girtiye.
Ziman hemana sereke ya ragihandinê ye û bi xêra zimên  nifşên nû têdigihêjin. Wekî bûyereke sirûştî   her civakek bi geşepêdana xwe ya dîrokî de,  di nav xwe de zimaneke hevpar peyda kirîye û  çandeke xweser afirandiye. Ziman formek daye çandê û çand jî formek daye zimên. Em dikarin bibêjin ku wexta em dixwezin civakekê binasin divê rasterast em bala xwe bidin zimanê wê û binêrin gelo çandeke çawa ava kiriye û bi çi astê de ye. Ziman neynika civatê ye û hemû taybetîyên civakê radixe ber çevan. “Zimanê her miletî angorî xû-xeysetê wî miletî jî r’ewş û nîgara xwe standye, t’evî yazya milet jî jîyana xwe dom kirye”. Herwisa civak jî rengek û li gor bîr, bawerî û rabûn-rûniştina xwe formek daye zimên. Ev yeka herî zêde xwe di nav berhemên zargotinî de dide der. Wekî dîyardeyekê tê zanîn ku, tiştê ku zimên têr dike,  fireh dike, diedilîne, diguherîne, wateyên cûda lê bar dike çanda wê cîvakê ye. Helbet wêje jî para xwe ya bandora zimên û çandê hildigire. Cureyeke wêjeyê jî em dikarin bibêjin ku  hema hema bi gotinê ve girêdayî ye,  wêjeya devkî, an go “zargotin”e. Jixwe zimanê zargotinê eslê xwe de zimanê xelkê ye û zimanekî xwerû û bênixamtî(bê sansur) ye. Zimanê xelkê, ango wêjeya devkî berevajî zimanê nivîskî pêwistiya wî gotinên neqşandî an jî xemlandî nîne, wekî wênegirekê rastiyên cîvakî, kesayetî û dîrokî bêyî rûpoş radixe ber çavan. Pareke zargotinê ya herî fireh jî meselok, metelok û gotinên pêşîyan in.
Gotinên pêşiyan ji bo naskirina çandekê gelek nimûneyên berbiçav nîşanî me didin. Ji bo mesele, metelok û gotinên pêşiyan em dikarin bibêjin ku ev cureya zargotinê cewahir û durr û xemlên zimanê miletekî ne. “Her nimûnekê wana gelekî six, kurt û kin in, lakonîk, lê belê ew bi serecema xwe ve gelekî kûr in, pirnêt, çawa ‘Jin û mêr, tevir û bêr’… ev efrandina na nava cmaetê da bi navekî nîn in, lê belê bi çend nava eyan in, çawa xeberê pêşîya, gotinê pêşîya, gilîê kal û bava, xeberê dê û bava, gilîê mezina, xeberê mezina, tîmsal, mesele, metelok, mislehet û êd dinê ”( Cindî, 1985:9). Gotinên pêşîyan, gotinên gelekî bi nirx in ku bi encama sedan salan û ceribandineke dûr û dirêj ji pêşîyan ji bo me wekî mîratek hatine pêşkeş kirinê. Ev cure gotin dewsa gotinên gelekî zêde û dirêj, bûne gotinên “hûr û kûr” û him ji bo  mena rasteqîn û him jî bo mena mecazî hatine bi kar anîn. Ev gotin hema bêje li ser her tiştî hatine peydakirinê û bîr û hestên hevpar yên hemû endamên miletekî dinimîne. “Ev cure berhemên gel ji alîyê derbirîna nêrîn û hestên civakekê gelekî bi nirx in û lema ji bo têgihîştina awaya derûnî, xeyset û bîra wê cîvakê û pê re  têgihîştina  çend encamên gelemperî bo wê cîvakê gelekî payebilind in”. Mesele, metelok û gotinên peşîyan wekî tûrekî, dîzekî bi sedan salan bi ceribandinên dûr û dirêj hatîne dagirtinê ne. Ev tûr an jî dîz car caran gotinên gelek şîrîn wekî hingivê, car caran jî gotinên pir tehl wekî jehrê dihewînin (di vê xebatê de ji bo jina gelek gotinên pêşiyan yên bibin sedema dilsariyê hene). Lema di nav van gotinên ceribandî de zanyariyêk û pêşbinîyên giring tên xûyakirinê. Ji ber ku piştî gelek encamên wek hev hatine gotinê êdî bûne zagon û darizandinan dihewîn in, ango fermanan didin. Car caran jî ew qas ne hişk in lê şîretkar in û dixwazin rê nîşanî mirovên xam bidin lê ne tenê ji bo mirovên xwe ji bo her miletî. Mesele, metelok û gotinên pêşiyan xwedî form û taybetmendiyekî ne, mirov nikare bi awayekî din bibêje û ev gotin li her derê û demê nayên gotin.”Zêdetir ji bo rewşên taybet, axaftinên zanyarî, di dema nesîhetkirinê de tên xebitandin”. Di nav van gotinan de babeta sereke mirov e û wexta em dibêjin mirov berê her tiştî mêr û jin ango zayend tê bîra me. Em ê di vê xebatê de hewl bidin ka gelo di gotinên pêşîyan û metelokan de zayenda civakî, zayendperestî çawa hatiye bikar anîn? Gelo ev şîret û qaîde herî zêde ji bo kîjan zayendê û bi çi şêweyê hatine bi kar anîn. Di pêvajoya civakîbûnê û têgihîştina zarokan de û li ser rolên wan wekî keç û kur, xort û keça xama bandoreke çawa  û feraseteke çawa  bi xêra gotinên pêşiyan hatine ferz kirin. Dîsa em ê bala xwe bidin gelo sazîyên cîvakî wekî malbat, ol, perwerdehî zimanekî çawa afirandine û çi bandor li ser zêna milet yê cîvakî hiştine.
Çarçoveya têgihî
Cîvaknas, zayendê wekî zayenda sirûştî û zayenda cîvakî du cure hesibandine. Wexta ku em dixwezin behsa çawanîya anatomî û genetîka kesekî/ê bikin tegiha “zayenda sirûştî”(sex) bi kar tînin. Ango zayenda bîyolojîk ciyawazîyên laşê nêr û makê dest nîşan dike. Ji bo ciyawazîyên derûnî, civakî û çandî yên navbera jîn û mêran jî tegiha “zayenda civakî”(gender) tê bi kar anîn. Ev navlêkirin cara ewil sala 1968an de bi destê Robert Stoller di xebata xwe ya bi navê “Sex and Gender” ( Zayend û Zayenda civakî) de ji bo ji hevderxistina ‘jinanî’ û ‘mêranî’ yê hate bi kar anînê. Dîsa di sala 1972an de, Ann Oaklay, di pirtûka xwe ya bi navê “Sex, Gender û Society” de li ser mijara peywendiya zayendê û kesayetîyê hûr bûye û hewl daye ku bizani be ka rolên zayenda civakî çawa û çi cureyî derbasî nifşên nû dibe.
Zayenda civakî, di nav her civatekê de, bi tewrekî cûda tê pênasekirin û ew kategorîyên mêranî û jinanî an jî li ser her du koman yên bi alîyê civakê hatine bar kirin dinimîne. Di naveroka zayenda cîvakî de ne ciyawazîyên bîyolojîk; nirx, bendewarî û darazên cîvakê dihewîne ku gelo civak wekî jin û mêr çawa me dinirxîne, çawa têdigihêje, ji bo me çi difikire û bo hewldanên me çi bendewariyan dide pêş me. Di nav her civakekê de gelek qaîde hatine danîn ji bo hewldana jin û mêran. Helbet ew qaîde li gor dem, cih û ciyawaziyên çandî naveroka xwe diguherin. Di nav van qaîdeyan de yên herî berbiçav helbet qaîdeyên ji bo rolên mêr û jinan hatine danîn  û darazînên forma zayendî  ku li gor her civakekê tê guherîn in.
Cîvakîbûna zayendê, pêvajoyeke dûr û dirêj e ku bi xêra sixûrên wekî malbat û medyayê têgihîstina qaîdeyên zayenda cîvakî ye. Ev pêvajo ji dayîk bûnê detpê dike, her çiqasî salên ewil lez û bez be jî dîsa heta mirinê didome. Zarok qaîdeyên civakî yên zayendî wekî bendewarî û qaîdeyên bîyolojîk û sirûştî dihundirnin û wisa hewl didin û diedilin. Her wisa li gor wan qaîde û bendewarîyan “ rolên zayendî” mêranî û jinanî nê jî dihundirînin.
Pêywendiyên zayenda civakî, hevbandorîya  jin û mêran ku civat şikl dayê destnîşan dike. Çend cîvaknas derbirîna nêrtî û makiyê, wekî amûrekî destê mêran hatîye bi kar anîn û wekî desthilatdariya mêran li ser jinan ferz bike hatiye bi kar anîn pêjirandine. Bi vê yekê re takekes fêr dibin ku, divê mêr çawa tew bigerin û jin çawa tev bigerin û li gor vê yekê hewl didin ku li gor zayenda xwe ya sirûştî fêrî qaîdeyan bibin, van qaîdeyan diqulibînin li ser qaliqên çandî. Di nav van amûran de helbet derbirîna herî bi bandor meselek, metelok û gotinên pêşîyan in. Gotinên pêşîyan wekî qaîde û şîretan bi cîvakîbûna zarokan de jî bi bandor in û wekî amûrekî fêrbûna qaîde û rolên cîvakê tên bi kar anîn. Em dikarin bibêjin ku gotinên pêşîyan neynika civatekê ne. Dab û nêrîtên civakê ber pêş dikin û ji bo fehm kirina binyada çand û cîvakî nimûneyên gelekî balkêş pêşkeşî me didin. Ev nimûneyên gelêrî hema bêje zayenda civakî re sedî sed girêdayîne û şîret û qaîdeyên cîvakê derbasî nifşên nû dikin. Herdu zayend ne li gor rewşa xwe ya sirûştî li gor rewşa xwe ya cîvakî hatine tasnîf kirin û pejirandin. Jin û mêr; keç û kur, pîrek û zilam ji hev hatine veçirandin û ev yeka bi xwe re zayendperestî jî derxistiye holê. Zayendperestî hema bêje di nav hemû qadên jiyanê de derdikeve pêş me. Ev têgih jî wekî têgiha zayenda cîvakî, têgiheke cîvaknasîyê ye û zayendperestî jî bûye mijara gelek xebatên zimanî, derûnî, çandî, edebî û helbet bûye mijara zargotinî jî.
Zayendperestî di mesele, metelok û gotinên pêşiyan yên kurdî de
Her milletek xwedî çandeke xweser e û helbet miletê kurd jî xwedî çandeke xweser e û berê mîladê bigire heta roja îro çandeke kurdewarî ava kirîye. Di nava vî çandê de, ya ku miletekî zêdetir yên din cûdatir dike helbet çanda manewî ye û mesele, metelok û gotinên pêşîyan parek jî çanda manewîyê ne. Hecîyê Cindî derheqê vê yekê de dibêje “Meselok û xeberokêd cmaeta kurd jî zef zûda hatine efrandinê, bawer bikî ji wê hene, gava ku cmaetê xeberdana xwe destpê kirîye. Wana xeberdana meriv dane xemlandinê. Bi pêşdahatina xwe ve, ew saya nêta xwe ya kûr va, kurtbûn û bedewsinetîya xwe, bawer bikî her formasyake cmaetê ra, xeber dane û bi silsileta ra, hey hatine, hey teze bûne.” Bi guherîna dewr û zemana re ev mesele û metelok jî yan forma xwe guhertîne yan jî dewsa xwe dane yên nû. Ji ber ku civakê re girêdayîne, wekî bîr û boçûnên civakê şikl girtine. Gotinên bav û kalan bi saya tecrûbe û zimanê kurdî dibin xwedî naverok û li cîvatê belav dibûn. Tevgirêdanên ku di nav van xalan de hebûn, bi etîka cîvata kurdan ve hatibûn meyandin. Ruhiyeta kurdan, tecrûbe û normên îdeolojîk li vir dihatin ser ziman. Zanebûn û tecrûbeyên ku parzûnandî bûn, di van gotinan de dihatin ziman û dibûn alîkar ji bo danûstandineke bi wate, xwedî nirxên cîvat û normên exlakî. “Gotinên pêşiya wek neynika felsefeya jiyana gelê kurd gelek zanyarî û agahîyên gelek giranbiha pêşkeşî me dikin. Bi taybetî bi warê pêwendiyên civakî û mirovî de, ev gotinên kurt, têr-tijî û menakûr gelek şîretan li me dikin.
Gotinên pêşîyan yên kurdî heta roja îro bi destê gelek nivîskar û lêkolîneran hatine berhevkirin. Li gor agahîya H. Cindî dide hêj sala 1711an de bi navê “Beytêd Kurdî û Şiêr” ji alîyê Mêşrop Mastos bi ermenkî hatine nivîsîn. Paşê bi destê mîsyonerên biyanî hinek gotinên pêşiyan hatine berhevkirin lê ew berbelav bûne. Bi zimanê kurdî cara ewil di kovara Jînê de Law Reşîd û disa heman kovarê de Hîlmîyê Sîwêrekî birrek gotinên pêşiyan weşandine. Di vî warî yekem pirtûk bi destê Îsmaîl Heqî Şawêş li Bexdayê sala 1933an bi navê “Qiseyê Pêşîyan” hatiye çapkirinê. Dîsa Marûf Cîyaûk (ciwakî)bi navê “Hezar Bêj û Bend” sala 1938an, Mehmûdî Xal (mehmûd Xan) jî bi navê “Pendî Pêşyan” sala 1957an çap kirin. Kamûran Elî Bedirxan û L. Paul Margueritte sala 1937an li Parîsê bi navê “Proverbes Kurdes” gotinên pêşiyan çap kirin. Sala 1972an de Ordîxanê Celîl û Celîlê Celîl li Moskvayê “Mesele û Metelokê Kurda” dane çapkirinê. Dîsa bi vî mijarê de pirtûka herî berfireh, ya Hecîyê Cindî sala 1985an li Êrêvanê çap bû. Li Tirkiyeyê jî piştî salên 90î gelek berhevokên gotinên pêşiyan hatin çap kirin.
Pir zelal dixûye, wexta ku meriv bala xwe dide van berhevokan beşa herî zêde ber çave meriv dikeve bêşik li ser mijara  pêwendiyên jin û mêran (di pirtûka Heciyê Cindî û C. Celîl&O. Celîl de gotinên pêşiyan herî zêde li ser jinê, dê, qîz û endamên jin hatine rêz kirin û helbet têra xwe behsa mêr, bav, kur û endamên din jî hatiye behs kirin) de ye. Ev berfirehîya nimûneyên wiha rê da me ku em li ser pêwendiyên jin û mêran, bilêvkirina zayenda cîvakî bixebitin û li lîteratûra kurdî de cihekî vala  hinekî dagirin.
Di nav mesele, metelok û gotinên pêşîyan yên kurdî de jin û mêr hema bêje babeta sereke ne û rolên jinan parve dibin wekî, qîz, bûk, dê, kulfet, dapîr, pîrek, xwesî, gorim, jintî…; rolên mêran  jî wekî, kur, law, xort, zilam,  bav, bapîr( kal-bav), xezûr … hatine destnîşan kirin. Dîsa divê bê gotin ku di nav van gotinan de gelek hene kevneperest in, li gor roja îroyîn divê neyên qebûl kirin û nemaze ji bo wesfandina jinan nimûneyên gelek neçê dihewînin û neyên bikar anîn lê ji bo xebateke zanistî pêwist in. Em dikarin van gotinan hav veçirînin li ser çend beşan parve bikin.
Mal, malbat û erka jin û mêran
Malbat di nav civaka kurdan de ji mêj ve wekî saziyeke bingehîn û binirx hatiye pejirandin. Em dikarin bibêjin ku mal û malbat jî li ser keda jinê hatiye avakirin.Herwisa jîyan jî bi jinê ve hatiye şayesandin wekî hatiye gotinê “ Jin kanîya jîyînê ye.” Mala bê jin xirabe ye. Di nav malbatê de rola jinê gelekî giring û taybet e. Jin wekî stûna malê û neynika malê hatine zanîn pê re tê çaverekirin ku keça dê jî ku ew ê jî paşerojê de bibe jin û kebanî  divê rola xwe ya nav malê bielime û li gor vê yekê tev bigere. Gelek gotin li ser malbatê û peywira mêr û jinan hatine gotin. Jin wekî, kabanî, bermalî, dîwarê malê, malkêr, dûyê malê, gol, bend, kanî, birk ; li berevajî vê yekê, mêr wekî malxwe malê, dîwarê derva, surk, (çend gotinan de jî kanî), ebûra malê, hebûna malê hatine hesibîn. Jin wekî tê çaverêkirin, şuxulên malê (kebanî), xweykirin û mezinkirina zarokan re girêdayî ye, wekî gotinek jî dibêje, ”jin ew e, zarê xwe xweyke.” Lê berevajî vê yekê jin wekî malxûr jî hatine nîşandan ku ev jina xirab e. Tê gotin ku “Cîê mêr xirab kin, mêr dikarin çêkin, cîê jin xirab kin, kes nikare çêke.” Çawa jin bi şuxulên malê re hatiye girêdan, tiştekî şermê hatiye dîtin wekî mêr şuxulên malê ango yên jinê bikin û mêrên wisa bûne mijara tinaz û henekan ku “serjinik in.”
Ger zarokên wê tunebin tê gotin ku gunê jinê li malê nayê. Mêr jî divê avakirin û hewcedarîyên malê peyda bike û malê biparêze, şuxulên derva bike. Wekî hatiye gotin, “Mal û mêr, tewr û bêr.” Civak di gotinên xwe de jin serbilind jî kirîye, car caran jî erdê xistîye. Lê berevajî vê yekê mêr zêde gotinan de hatine serbilind kirin û jin jî bin siya wî de hatiye cî bi cî kirin, wekî hatiye gotin “Jin bi serê merê xwe merî ye.”
Beranberî van teswîrên jina yên baş, çend teswîrên xirab jî hatine kirin ku jinê wekî malxur dide nîşandan û di malekê de zêdebûna jina wekî elemetekî xirab nîşan dide.
Xeyset, kesayetî û vekhevî/newekheviya jin û mêran
Jin bi rengdêrên çê, baş; mêr jî yên ciwan û xas hatine teswîr kirin wekî, jina çê, çapik, qoçax; mêr jî mêrxas, camêr. Ev navlêkirin bendewarîya civakê baş ifade dike ku jin çê be, jêhatî be û di nav malê de qoçax be lê mêr yên xas bin. Dîsa cûdatiyek hatiye danîn û jin bi gelek taybetiyên neçê ve hatine destnîşan kirin, wekî bêaqil, bêhiş, nezan, bêîtbar hatine destnîşan kirin. Li gor van gotinan aqilê jina nabire, jin bixwe jî nehêja ne. Heft jin ne beranberê mêrekî ne. Gotina jinê jî wekî “dawîya dinê” hatiye hesibîn.
Dilê wana mîna tayê kerenga ne Ba kî derê bixweze, wê da dibe bi roja ne.
Hüseyin Velioğlu
Hüseyin Velioğlu, Hüseyin Durmaz (jdb. 1952 li Kercews; m. li navçeya Beykoz a Stembolê) kontrgerîla, yek ji serokên rêxistina Hizbullah (Tirkiye)yê bû. Di nava kurdan de ev rêxistin herwiha bi navê hizbulkontra, hizbulşeytan jî dihate binavkirin.
Zayendperestî di meselok, metelok û gotinên pêşiyan de
Xeyset, kesayetî û vekhevî/newekheviya jin û mêran
Dîsa li beranberî mêr kesayetîyeke kêm hatiye nîşan dan wekî parsûşkestî. Şîret ji mêran hatiye kirin ku, gotina jinê nekin, bawerîya xwe pê neynin û pişta xwe pê girênedin, nekevin dû jinê. Hemû gilî û gotinên xwe pê eyan nekin. Çimkî, jin nikarin gilîyan dilê xwe de bihewînin, gilîgerok in, ango wekî hatiye gotin, “perda devê jina desmala ber bê”, “gilî hate dinê, jin bela dike.” Dîsa tê şîretkirin ku divê pirsyara jinka xwe bikin, bes guh nedin. Yên ku guh nedin van şîretan wekî xwelîser, exmax û efsene hatine navlê kirin.
Hüseyin Velioğlu
Navê xwe diguherîne
Navê wî yê berê û yê rastîn Hüseyin Durmaz e. Îdîa hene ku ew bi eslê xwe ne Kurd e, ku dewletê ew wekî kurdekî daye nasandin. Sala 1978ê navê xwe diguherîne. Heman sal PKK tê damezirandin û îhtîmala şoreşeke Îslamî li Îranê heye. Hin kes di wê baweriyê de ne, Velioglu di sala 1978ê de dest bi xebatên xwe yên kontrgerîlayî kiriye, lewra jî nav guhertiye.
Zayendperestî di meselok, metelok û gotinên pêşiyan de
Xeyset, kesayetî û vekhevî/newekheviya jin û mêran
Jin wekî kesên fêldar, dexes, xayîn, durû, serhişk, demdemî, aqilsivik, kudkudo, şeytan û …hwd. hatine teswîr kirin. Di gelek gotinên pêşîyan de behsa pakbûn û xirabbûna jinê tê kirinê, zimanşîrîn lê kesên dilxirab hatine nîşandan, mêr nikare xeysetê wan eyan be, pirzane ne û gelek xeysetên xirab jî hatine bikaranîn, û şibandine çend ajalên  xeysetxirab. Wekî “Jin qismî hene sê cure ne:Yek cisnê meryan e, yek jî cisnê tûlê belek e, yek jî, cisnê keran e. Xeysetên bizina û gura jî jina hatiye bar kirin.
Helbet divê ev wêneyekî taybetî ya zayendperestî û zayenda cîvakî ku bi tevahî destê mêran hatiye şikilandin, dide pêş me ku civakê xastiye jin çawa bêne nas kirin û wan bi çi şêweyî nifşên nû bide naskirin. Me jorê jî destnîşan kir pêywendîya zimên û çandê, helbet di vir de jî bandora çandekê hember jinê hişk derdikeve pêş me. Ol çawa pareke çandê ye, li gor hêza xwe li ser zimanê civakê bandoreke giran hiştîye. Helbet ev çîrokên baweriyên olî û baweriyên batil herî zêde di nav mesele, metelok û gotinên peşiyan de bi bi asanî cih girtine. Çawa jin bêîtbar, parsûşkestî, mar û şeytan hatine bi nav kirin li vir de çîroka Adem û Hewa tê bîra meriv. Yê ku berê ewil hatiye afirîn Adem e û Hewwa parsûya wî hatiye çêkirin lema parsûşkestiye. Dîsa yê nefstenik, jine ku baweriya xwe îblîsê bi şiklê mar de anîye û sêva qedexekirî xwariye û  bûye sebeb ku mêrê wê jî bixwe û rê derkeve lema divê mêr dû jinê neçe. Xwedê çawa jin ji parsûya mêr ya şkestî afirand lema jî jin kêm e, ango jin û mêr newekhev in û jin bê mêr kêrî tiştekî nayê û jin bi serê mêrê xwe meriv e. Wekî;
Hüseyin Velioğlu
Jiyan
Di sala 1980yê de diçe Amedê. Heman salê li Tirkiye û Kurdistanê artêşa romiyan (tirk) tê li ser text. Seranser bakurê Kurdistanê ciwan û ronakbîr tên kujtin, girtin û êşkencekirin. Velioglu di heman demê de li Amedê dijî.
Zayendperestî di meselok, metelok û gotinên pêşiyan de
Xeyset, kesayetî û vekhevî/newekheviya jin û mêran
Ber eksê jinê di nav van gotinan de xeysetê neçê yên mêran pir kêm in. Çend gotinan de behsa derdê mêrê xirab tê kirinê ku jin tê berdanê lê mêr berdan nepêkan e lema heta hetayê derdekî bê derman e. Lê li gor çend gotinên pêşîyan jî sedema xirabbûna mêr jî jin e. Mêr her tim jinê balatir û bi hêztir, biaqiltir hatine terîf kirin. Wekî nimûne;
Hüseyin Velioğlu
Jiyan
Di sala 1987ê de bi hin kesan ve Hizbullahê dadimezirînin. Armanca vê rêxistinê ya sereke têkbîrina PKKê, têkoşîn bi PKKê û alîgirên wê re ye. Lê ji aliyê hinek endamên vê rêxsitinê re rexne tên kirin. Dibin du kom. Velioglu jî dibe serokê koma bi navê ''Îlîm'ê. Koma din jî koma Menzîl e.
Di sala 1999î de serokê PKKê dîl dikeve destê tirkan û PKK stratejiya xwe diguherîne. Êdî pêwîstî bi Hizbullahê namîne û dewleta Romê dest bi paqijkirina vê rêxistinê dike. Endam û giregirên vê rêxistinê ji aliyê dewletê ve tên kujtin ku yek ji wan Velioglu ye. Gelek jî direvin, li Ewropa, Îran, başûrê Kurdistanê û Kîprosê bicih dibin.
Zayendperestî di meselok, metelok û gotinên pêşiyan de
Xeyset, kesayetî û vekhevî/newekheviya jin û mêran
Mêrê xirab derde.
Çend gotinên peşiyan de jî jin wekî hêzekê li mera xurttir, serwexttir  û hêjatir hatine hesibandinê. Jin kanîya jiyînê ye. Jin wekî kela, mêr jî girtîyê tê de ye. Şuxul ji destê jina tê kirinê û pirsgirek bi navçitîya wan tê çareserkirinê. Jin mêra ser destê xwe wekî desmala dikarin bihecînin û du jin dikin bazirganek û dikarın sed mêran bikin karwanek û bajon. Eger jinê dil kir tiştekî bike, wê bike, mêr bibe Rostemê Zal jî pê nikare, ango, gotin, gotina jinê ye.
Jin kesên diltenik û giro hatine nîşandan, wekî, “Rondik çekê jinane.” Jin kesên li gor aqil na, li gor dilê xwe tevdigerin, wekî, “Hêsabûna jina tune, hêsîrê aqilê xwe ne”. Mêr tê şîretkirin ku kêmasî û sistî li ber jinê eşkere neke “ Devê te tijî xûn dibe, pêşiya jina xwe nerêje.” Jin wekî kesên zimandirêj û derevîn hatine nîşandan û hatiye gotin ku “Baê gurgurîn, jina virvirîn ji wan tiştek nabe.” Di gotinên pêşiyan de gelek caran hatiye wekilandin ku jin û mêr bi hev re meneya jiyanê temam dikin û ger bê hev bimînin ên hevsengiya xwe bidin der. Divê xwedîyê herduyan jî hebe. Ger bê xwedî bin rê derdikevin lê herî zêde bêxwedî bûn kêrî jina nayê, çimkî tê gotin ku jina bêxweyî har dibe, lê mêrê bêxweyî jar dibe. Helbet di vir de xuya dibe ku civakê mêr wekî kesên xwedî otorîte û qaîdeyan, wekî berpirs û berdewamiya sazûmanê, lê jin jî wekî kesekê kebanî ku merê xwe xwey bike û bi rêk û pêk bike, xwarinan çê bike, serçekên wî bişo û lê çeleng û xurttir bike ( kincê mêr, merîfeta jinê ye), ger vê neke mêr bi tena serê xwe nikare xwe xwey bike û ê jar bibe, ê bikeve ber desta. Loma zewac jî bo lawikan hatiye teşwîq kirin ku bila rewşa wan rêkûpêk be.