cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Matematîk (pirtûk)
Matematîk pirtûkeke ku bi zimanê kurdî hinek xalên sereke yên matematîkê rave kiriye.
Rêzdar Hesen Guneylî di encama xebateke demdirêj de ev berhem çêkiriye.
Ev kitêb ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê ve hatiye çap û belavkirin.
Xancixaz
Xancixaz gundekî bi ser navçeya Erzîromê ve ye.
Enqere
Enqere (bi tirkî: Ankara) paytexta Tirkiyê ye ku piştî bajarê Stenbolê duyem bajarê herî mezin ê Tirkiyê ye. Enqere bi navê kevn wek Angora hatiye binavkirin. Bajêr li beşa navendî ya anatolyayê hatiye avakirin û nifûsa bajarî 5,1 milyon li navenda bajêr û 5,7 milyon e. Bajêr di dema osmaniyan de bajarokek piçûk ê bêqîmet bû. Paytextê osmaniyan bajarê Stembolê bû. Dema ku osmanî têk diçin û Stenbol ji aliyê brîtaniyan ve ji destê osmaniyan tê stendin.
Enqere piştî damezrandina Komara Tirkiyê bajarokê wekê paytexta Tirkiyê tê ragihandin piştî ragihandinê Enqereyê mezin dibe. Li gund û navçeyên Polatlî û Haymana ku bi ser parêzgeha Enqereyê ve ye Kurdên Anatoliya Navîn dijîn. Li navenda Enqereyê popûlasyonek girêng a Kurdan hene ku di salên 90î de ji bajarên cûrbecûrên Bakurê Kurdistanê koçê Enqerê bûne.
Enqere di navbera salên 280 û 64ê de wekê paytexta dewleta kevnar a Keltî ya Galatyayê xizmet dike. Piştre di sedsala 25 û 7emê de dibe parêzgeha Romayê ya bi heman navî. Bajêr di demên curbicur bûye bajarê hattiyan, hîtîtan, lîdyayiyan, frîgyan, galatiyan, yewnaniyan, farisan, romayiyan û bûye bajarê bîzansiyan.
Osmaniyan bajêr pêşî wekê Eyaleta Anatolyayê (1393 – dawiya sedsala 15an) û piştre jî wekê Angora Eyalet (1827–1864) û serbajarê Wîlayeta Angorayê (1867–1922) diyar kirine. Navenda dîrokî ya Enqereyê girekî zinarîn e ku 150 mêtre li ser qiraxa çepê Çemê Enqereyê ye ku çem şaxek ji Çemê Sakaryayê ye. Li ser girê zinarîn xirabeyên Keleha Enqereyê hene ku xirabeyên kelehê heta roja îro hatiye. Her çend hindik be jî li seranserê bajêr mînakên mîmariya romayiyan û osmaniyan hene. Bermahiyên romayiyan a herî balkêş Perestgeha Augustus e ku ji sala 20ê ve maye.
Di 23ê nîsana sala 1920an de Meclîsa Neteweyî ya Mezin a Tirkiyeyê li Enqereyê hatiye avakirin ku di Şerê Rizgariya Tirkiyeyê de dibe navenda Tevgera Neteweyî ya Tirkiyeyê. Bajêr piştî hilweşîna Împaratoriya Osmanîyan di 29ê cotmeha sala 1923an de piştî damezrandina Komara Tirkiyê bûye paytexta Tirkiyeyê.
Eyn Tilawî
Eyn Tilawî,  'Eyn Tilawî , gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Êrdê
Êrdê gundekî girêdayê Kercewsê ye.
Barûya bêdengiyê
Barûya bêdengiyê, daxme, cebana ewrî ji cebanên, goristanên Zerdeştîtiyê re dibêjin. Goristan navê giştî ye. Bi hatina ola îslamê re, kurdan jî wekî ereban miriyên xwe defin kirine.
Jänschwalde
Jänschwalde şaredariyeke navçeya (Landkreis) Spree-Neiße li Brandenburg, Almanyayê ye.
Barûya bêdengiyê
Di ola berê ya kurd û gelên din ên îraniyên Zerdeştiyê de, mirî li ser bircan, cihên bilind dihatin danîn ku balinde û firindeyên din jê sûdê werbigirin, pê xwe xwedî bikin. Li her gund, bajarekê cebanek, goristanek ango daxmeyek hebû. Ev goristan ji barûyeke mezin pêk dihat. Kê bimira dertînin serê bircê, li wir dihîştin daku balinde, çivîk pê xwe xwedî bikin, jê sûdê werbigirin.
Ezna
Ezna, navê yek ji bajarên li parêzgeha Luristanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.
Barûya bêdengiyê
Heger goristan li serê çiyayekî bilind ba, ji bo mirî ji derve nexûyên, zarok an xelk jê aciz nebin, dora wê bi dîwarên bilind dihat dorpêçkirin. Diviyabû rêzgirtina miriyan binpê neba, mirî nehata pîs û bêqîmetkirin. Heger mirî yên dijmin ba jî diviyabû heman rêzgirtin bihata nîşandan. Diviyabû mirî ji aliyê ajalên xijinde, mar ûêd ve nehata pîskirin, xwarin. Bi gotineke din, mirî para teyr û balindeyan bû.
Daxme pirranî ji bircên bilind ên li serê çiyan bû. Dîwarên wê nedihîşt ba, laser hestî û bermahiyên meytan derxîne hole. Daxme pirranî gilover bûn. Ji derve nedihatin xemlandin, bircên sade bûn. Di navenda van bircan de çal hebûn, hestî tê de diciviyan. Hin goristan li ser qulên binerdî dihatin avakirin. Hurmeteke mezin ji goristanan re dihatin nîşandan.
Gelek kêm be jî daxme niha li Hindistan û Îranê tên dîtin.
Mirî û elementên pîroz
Li cem kurd û gelên din ên îranî di dema Zerdeştiyê de av, ax, agir, hewa pîroz bûn. Candar tevayî ji xwezayê hatibûn, xweza jî ji wan pêk dihat. Diviyabû rêzdarî heba. Mirov mir, meytê wê diriziya, heger balideyan nexwarana bêhn dida. Ziyan dida devedorê. Diviyabû meytên miriyan ji av, zevî, bax û bostanan dûr bihatana girtin. Lewra mirovan sûd ji wan werdigirtin.
Momenabad
Momenabad, navê yek ji bajarên li parêzgeha Luristanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.
Agirgeh
Perestgeha agirî yan jî agirgeh perestgeh e ku lê rêza yek ji çar elementên pîroz, agirê, tê girtin. Mabedeke zerdeştîtîyê ye, di wateya "mala agirê" de ye.
Ev mabed pirranî ji salonek û gelek odeyên biçûk pêk tên. Di zerdeştiyê de agir, ax, av û hewa elementên pîroz in lewra bêî wan jiyan nabe. Li agirgehan rahîb wekî sîmbolekê, agir xwedî dikin, li wir stran û diayên olî bilêv dikin.
Agir hêza paqijker e. Agir sîmbola restegîniyê, realîteyê ye (aşa: rast(î), sazî). Agir ruhê ameşa spenta (amşaspend) Aşa Vahîşta ye. Pileyên wê hene: Agirdadgeh (agirê edaletê), agiradaran (agirê agiran), û agirbehram (agirê Behram). Herwiha ji dêl agir ve atêş jî tê bikaranîn.
Bi hatina ola îslamê re perestgehên zerdeştiya, pirtûkxane, mabedên wê tên rûxandin, xirabkirin.
Tequixquiac
Tequixquiac an Bajarê Santiago Tequixquiac, serbajar û bajarê.
Antakya
Antakya navenda parêzgeha Xetayê ye. Di nav sînorên Tirkiye de ye. Navê berê yê bajêr Antioxia ( û ) bû.
Tequixquiac
Hejmara niştecihên bajarê mezin ê Tequixquiac di 2010'an de 33.080 kes bû.
Lîsteya filmên pakistanî yên sala 1970yî
Eva ha lîsteke wan filmên ku di sala 1970yî de li Pakistanê derketine û bi zimanê ûrdû ne.
Brig, Swîsre
Brig yan jî Brig-Glis, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Valais ya herêma Brigyê ye.
Dornstetten
Dornstetten bajarokekî navçeya (Landkreis) Freudenstadtê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Brig, Swîsre
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Volkenschwand
Volkenschwand şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kelheim li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Herne Pêş (albûm)
Herne Pêş albûma sêyemîn ya hunermendê kurd Şivan Perwer e. Di albûmê de 9 stran cîh digrin. Albûm li Tirkiyê cara duyemîn di sala 1997an de ji aliyê SES PLAK ji nû ve hatiye çapkirin. Stranên albûmê bi piranî terza sirûdî hatiye amadekirin.
Selmas (navçe)
Selmas yek ji şaristanên parêzgeha Azerbaycana Rojava û Rojhilatê Kurdistanê ye. Navenda vê şaristanê bajarê Selmas ye.
Dabeşkirina navçeyê
? nahiye û ? bajar li navçeya Selmasê hene :
Sixîrlî
Sixîrlî gundekî bi ser navçeya Erzîromê ve ye.
Bro Omerî
Bro Omerî (jdb. 1942 - m. 4ê kanûna paşîn 2007) nivîskar û helbestvanekî kurd e. Ew (Operator Dr. Îbrahîm Yildirim) di sala 1942yan de li gundê Çalê a Nisêbînê hatiye dinê.
Omerî, 1957an de li Nisêbînê dibistana navîn temam kir pişt re, li Mêrdînê lîse û ji pê re jî li Stenbolê li zanîngeha Cerrahpaşa xwendina xwe xelas kir û 1969an de bû bijîşk.
Heta niha di gelek kovar û rojnemayan de nivîs û helbestên wî bi navê Bro Omerî hatin weşandin. Omerî di de bû endamê Komeleya Nivîskarên Kurd a Amedê.
Bro Omerî (Operator Dr. Îbrahîm Yildirim) di 4ê kanûna paşîn a 2007an de li Nisêbînê ji ber nexweşiya dil diçe ser dilovaniya xwedê
Dîcle
Dîcle, robarê Dîcleyê, çemê Dîcleyê yan jî Ava Mezin, robarekî mezin ê tejaneya Kendava Farsê ye û yek ji du çemên herî mezin ên Kurdistan, Mezopotamya û Rojhilata Navîn e. Dîcle li Bakurê Kurdistanê dest pê dike, di bajarên giring ên herêmê re dibore (wekî Amed, Cizîra Botan, Mûsil û Bexda) û li bajarê Elqurneyê ligel çemê din ê mezin Firatê dibe yek û li başûrê Îraqê, nêzîkî bajarên Besreyê (Îraq) û Abadanê (Îran), li bakurî Kuweytê digihe Kendava Farsê.
Evita Pozzi
Evita Pozzi bi navê rastî Eva Maria Reali (jdb. 15ê sibata 1984an li Bari, Îtalya), pornostêrkeke îtalyan e.
Jiyana wê
Piştî qedandina lîse ya klasîk li enstîtuya olî ya li Pugliayê, ew çû paytextê û li Zanîngeha La Sapienza ya Romayê dest bi xwendina bijîşkî û niştergeriyê kir.Di vê navberê de wê ji bo darayîkirina xwendina xwe wek model û fotomodel xebitî. Piştî sê salan, wê biryar da ku dev ji zanîngehê berde piştî ku li Aeroporti di Roma li warê xwe ya pejirandî ya Romayê pêşniyarek kar wergirt.Du keçên wî hene.
Kariyera pornoyê
Di sala 2009an de ew çû Romayê û yekem car wek modelek di bernameya panoramîk Periscope de, ku ji hêla wênekêş Franco Origlia ve hatibû vedîtin, xuya bû.
Di eynî salê de, bi hilberîner Silvio Bandinelli re têkilî bi wê re hat, ku bala xwe diyar kir ku ew bala xwe bi anîna wê di cîhana pornoyê de nîşan da yekem fîlma pornoyê Il Giardiniere nivîsî, ku piştî demek kurt hate kişandin.Wê peymanek du-salî bi Showtime re wekî pornostêrka pargîdaniya hilberînê navîşand û di derdora 20 fîlmên ku ji hêla Bandinelli ve hatine hilberandin de lîst. Navê Evita Pozzi ji hêla hilberîner ve bi baldarî hate hilbijartin.
Dîcle
Nav û wateya Dîcleyê
Di serdema kevn de ereban ji çemê Dîcleyê re Dîjla, faris û kurdan Tîgra, rûsan Tîr û yewnaniyan jî Tîgrîs gotine. Îro jî hemû ewropî ji çemê Dîcleyê re Tigris dibêjin. Koka gotinê yek e lêbelê her gelî li gor zimanê xwe bilêv kiriye. Gotina Dîcleyê xerabkirina Tîgra ye. Lêvkirina Dîcleya îroyîn nêzîkî bilêvkirina erebî ye. Wateya Tîgra "bi tîj û hêz diherike û mezin e". Ji xwe botî, cizîrî, mêrdînî û heta li hindek deverên Başûr hîn îro jî ji Dîcleyê re dibêjin Ava Mezin an Çemê Mezin.
Evita Pozzi
Kariyera pornoyê
Di sala 2010an de, wê di nûvekirina fîlma pornoyê ya Grazie Nonna lîst û wisa di cîhana pornoyê de bêtir navdar bû.
Dîcle
Çemê Madenê (Ava Reş)
Du milên Dîcleyê hene. Serçaviya milek jê, çiyayên Master û Sarê ne ku nêzîkî gola Hezarê ne. Ev mil ber bi Madenê ve tê. Li wir navê wî êdî çemê Madenê ye. Ava Reş jî dibêjinê. Çemê Madenê ber bi Pîranê ve tê û di rojavayê Pîranê de ber bi başûr ve diherike.
Evita Pozzi
Kariyera pornoyê
Rojnameyên mezin jî jê re eleqedar bûn, hinan jê re digotin Moana Pozzi ya nû, û wê dest bi avêtina gavên xwe yên pêşîn di karsaziya pêşandanê de kir, pêşandanên Hard li Îtalya û Ewropayê pêşkêşî kir.Ew ê bernameya Diva Futura ya Riccardo Schicchi li ser Sky Italiayê pêşkêşî bike û beşdarî bernameya Corrado Fumagalli ya Sexy Bar bibe. Ew ê bi pêşandana xwe li Expo Erotic li Pisa û li Misex li Mîlanoyê amade bibe.
Dîcle
Çemê Bilqileynê (Birqlênê)
Milê Dîcleyê yê duyem jî, ji herêma Licê ji Bilqileynê derdikeve û ew jî ber bi rojavayê Hênê û rojhilatê Pîranê ve diherike. Herweha çemên Maden û Biriqleynê nêzîkî bajarê Eglê dibin yek.
Pişt re ava Deveyê/Çemê Pira Fûrtaxşê/Furkaşo (Devegeçidi) tê ser. Dîcle îro di nav bajarê Amedê de, ber bi Bismilê ve çeng dide. Ava çemên Reş û Embarê tên ser. Piştre ava çemên Batman, Xerzan û Botanê tên ser û hîn xurtir û bi hêztir dibe. Di Heskîfê de, ber bi Cizîrê ve diçe û dadikive başûrê Kurdistanê. Ji Mûsilê şûn ve ava Zêyê Mezin û Zêyê Biçûk tên ser. Ji Zêyê Biçûk re Avaşîn jî dibêjin. Ji herêmen Lolan, Şemzînan û Geverê jî çemeke têrav tê ser Zêyê Biçûk ku jê re dibêjin Ava Heyatê. Ya herî dawî jî ji Zagros û herêma Îranê ava çemê Sîrwanê (çeme Diyalê) dikeve ser ava çemê Dîcleyê. Dîcle ji aliyê dirêjbûnê ve çemê Kurdistanê yê duyem e lê piştî ku derbasî Iraqê dibe ji aliyê debiya avê ve çemê Kurdistanê yê herî pirav û mezin e.
Dîcle ji serî heta dawî 1900 km dirêj e. Di di nav tixûbên Tirkiya îroyîn de dirêjiya Dîcleyê 523 km ye. Bi tevî, 600 km di nav axa Kurdistanê re derbas dibe. Li başûrê bajarê Bexdayê Dîcle û Firat dibin yek û êdî jê re dibêjin Yekava Ereb (Şetelereb).
Tejaneya Dîcleyê, 12% li nav tixûbên Tirkiyeyê (38.280 km²), 2% li Sûriyê (6.380 km²), 54% li Îraqê (172.260 km²) û 34% jî li Îran û welatên din e. Bi giştî qada avdaniya Dîcleyê 319.000 km² ye.
Bro Omerî
Berhemên Wî
Carekê ji caran, Avesta
Rewşa Welêt, Avesta
Karlsruhe
Karlsruhe (bilêvkirina Almanî: [ˈkaɐ̯lsʁuːə]; pêştir Carlsruhe) bajarek di başûr-rojavaya Almanyayê de ye, di herêma Baden-Württemberg, nêzî sinora Fransa-Almanya. Hejmara rûniştvanên wî derdora 290,000 kesan e.
Dîcle
Dîcle di Tewratê de
Di çîroka Tewratê de behsa afirandina Adem û bihuştê tê kirin û navê çar çeman derbas dibin. Navê yê sêyem Dîcle ye. Ka em li Tewratê binêrin:
Karlsruhe
Karlsruhe sala 1715 hate damezrandin, dema ku Almanya tenê ji çend dewlet-bajar pêk dihat.
Dîcle
Dîcle û mîtolojî
Di derbarê çemê Dîcleyê de du mîtolojî hene.
Ya yekem: Tê gotin ku Xweda emir daye Pêxember Danyal û jê re gotiye ava ku ji şikefta Biriqleynê derdikeve, bi gopala xwe jê re xêzek bikşîne bila di wê xetê de biherike û here. Pêxember Danyal emir bi cih aniye û asaya xwe li serçaviya çemê ku ji şikefta Biriqleyê û heta Kendava Îranê diçe, dikşîne. Av di cûya gopalê de dikerike û dibe çemê Dîcleyê. Lêbelê ev xêz weha hatiye kişandin ku dema ava çem zêde û bilind bibe, ji bo ku zerarê nede xelkê xizan ên ku li der dora çem dijîn, av bikaribe ciyê xwe biguhêre. Loma çemê Dîclê tim ciyê xwe diguhere.
Ya duyem: Amedî bawer dikin ku ava Dîcleyê raste rast diçe bihuştê. Xweda û firîşteyên xwe li bihuştê ne. Li ser bingeha vê baweriyê jin û keçên amedî êvara cejna Qurbanê li ser kaxez daxwaz û gilînameyên xwe dinivîsin û diçin ser pira Dehderî. Dest bi duayan dikin û nameyên xwe yên amadekirî di pirê re davêjin jêr. Name bi avê re diçin bihuştê. Nameyên ku bi avê re bi rê dikin, di demeke nêzîk de digihên destê Xweda û daxwaz û dueyên wan qebûl bibin.
Dîcle û zebeş
Dibêjin ku li cîhanê zebeşên herî mezin û çêjdar, li Amedê li ber çemê Dîcleyê tên çandin. Di meha nîsanê de ava Dîcleyê hêdî hêdî diçike, kêm dibe. Li kenar û keviyên çem qûm û sîlik dimînin. Ev ax aluvyon e. Di navbera 15-30ê meha nîsanê de, êdî zebeşvanên amedî di nav wê aluvyona çem de dest bi kolana çalikên zebeşan dikin. Çalikên xwe 140-150 cm fireh û 40-60 cm jî kûr dikolin. Armanca kûrahiya çalikan a 40-60 cm ew e ku binê wê bigihe sewiya avê. Di navbera du çalikan de jî 50 cm mesafe dihêlin.
Borexane û qoxî
Li gundên derdora çem ji bo kevokan ji kerpîçan xaniyên taybetî çêdikin. Ji van xaniyan re borexane dibêjin. Ji ber ku bi kurdî ji kevokên mezin re bore dibêjin, loma ji xaniyên wan re jî borexane dibêjin. Borexaneyên gundên Tirelo û Şerabiyê bi nav û deng in. Di her aliyên borexaneyan de, bi dehan qulik hene ku bore di wan qulan de diçin hundir û derdikevin der. Di hundirê wan borexaneyan de jî lîsên ango ciyên ku bore vedinişin text danîne. Kevok di wan borexaneyan de zîrç dikin. Ji zîrçên kevokan re jî qoxî dibêjin. Ev kevok bi taybetî ji bo qoxî tên xwedîkirin. Di her borexaneyek de salê di navbera 2-4 tonan de qoxî tê berhevkirin. Di zamanê berê de ev qoxî bi tenê ne ji bo zebeşên ber çem dihatin kom kirin; herweha difrotin herêmên Tirkiyeyê û Rojhilata Navîn jî. Îro borexane hema hema nemane û qoxî jî weha kêm bûye ku êdî bi tenê têra zebeşên ber çemê Amedê nake.
Çandin û qoxîdana zebeşan
Qoxiya cara duyem 10 roj piştî qoxiya cara yekem tê dayîn. Piştî 10 rojan ava ku gehiştibe koka şitilê divê çikiya be û dakeve jêr. Vê carê qûma der û dorê hêdî hêdî tê kolan, kok û rehên şitilê derdixin der. Qoxiya duyem carek din dikin ser reh û kokên şitilê. Armanc kok him av vexwin û him qoxi di nav avê de bikevin ser reh û kokan û carek din bi av û qoxî bimijin û adana xwe bigrin. Av çiqas biçike û berjêr dakeve kok û reh jî hewqas berjêr û kûr diçin.
Bi payîzê re êdî zebeş mezin dibin û digihên. Zebeşên Amedê yên ku li ber çemê Dîcleyê tên çandin yeka wê 50-60 kîlo ye. Xwedî di nav zebeşan de kepir çêdikin û bi roj û şev dibin wan kepiran de li zebeşên xwe dinêrin.
Dîcle û hatinûçûyîn û bazirganî
Li ser çemê Dîcleyê dîroka komunîkasyon û bazirganiyê gelek kevn e. Heta serdema sumeran diçe. Li gor arkeolog û lêkolînêran di dema sumeriyan de, li ser Dîcle û Firatê kelek û qeyîk çêkirine û bi riya avê di nav bajaran de kûtal (mal) û tiştînan birine û anîne. Di navbera bajarên Kîş, Lagaş, Nîpûr, Aşxur de riya avê bi kar anîne. Di serdema asûriyan de jî, di navbera Amed, Nînova û bajarên din de li ser Dîclê hatinûçûyîn û bazirganî hebûye. Hîn îro jî li Başûrê Kurdistanê li qeraxê Dîcleyê xerabeyên bajarên qedîm Nînova û Nemrûdê hene. Di vê mijarê de di dîroka Heskîfê de nivîseke gelek balkêş heye û beşek ji nivîsê weha ye: “Ji dûr ve li ser avê qeretûnên reş xuya kirin. Dema nêzîk bûn ku qefleya kelekan e. Gelek kelek li pey hev dihatin. Ji Diyarbekir derketibûn ser avê, mirov nizanibû ka ev çend roj in ku li ser hatine û niha gehiştine Heskîfê. 52 ta (çewal) genim û ceh li kelekan bar kirine. Dê bibin Mûsilê û ji wir jî bibin Besreyê. Sal 1726 an jî 1727 e. Osmanî bi xanedayên sefewî yên Îranê re di şer de ye. Ji eskerên herêmê re, bi vê riya avê alîkariya zexîre dişênin. Wîlayeta Diyarabekirê ji bo wîlayeta Besreyê embara zexîre ye. Û pêdiviyên herêma Besreyê bi vê riya Dîcle re tên temînkirin. Haziriya rê gelek dem digire. Pêşî meşkên kelekan sîpariş dikin. Kelekvanî ji demeke zû ve li vê herêmê tê kirin. Ji bo ku rêwitî ber bi çûyîna avê ve ye, palkêş zêde zehmetî nabînin. Bi tenê dema herikîna îstîkameta çem tê guhertin û dema di bin pireyan de derbas dibin, palkêş divê hemû hêz û hunerên xwe bi kar bînin. Di Heskîfê re gelek kelekvan derbas dibin. Carnan ji Heskîfê jî kelekên zexîre beşdarî karwanê van kelekan dibin. Helbet ev tiştên ku bi kelekan dibin bi tenê ne zexîre ne. Carek ji bo ku li Bexdayê di îmaretxanên barûtê de bi kar bînin 200 kelek bi darên hevirsan bar kiribûn. Ji bo çêkirina qalibê topan ax, hesin, têl û qele ji Diyarbekir bar dikirin û dibirin Basrayê. Herweha dîsa ji Heskîfê jî çend kelek beşdarî wan bûn...”
Niha jî li ser Dîcle ji Yekava Ereb heta nêzîkî Bexdayê keştiyên mezin û ji wir jî heta Mûsilê keştiyên biçûk li ser Dîcleyê diçin û tên. Heta 30-40 berîha ji der dora Pîranê êzing û bar li kelekan dikirin û li ser siwar dibûn çend kesan bi daran kelekê birêve dibirin. Gelek meşk dinepixandin, dar li ser wan girê didan û piştre bi tonan êzing û daran li ser wan kelekan dikirin û ber dida ser avê û danîn Amedê. Piştre ku tekelên erebeyan derketin vê carê di şûna meşkan de tekerlek bi kar anîn. Gelek tekerleken traktor û kamyonan ên kevn bi hev ve girêdidan, bar li wan dikirin û berdida ser avê.
Dîcle û avedanî
Bi taybetî li Mezopotamya jêrîn avên Zêyê Mezin û Biçûk û Diyalê digre û sewiya debiya ava Dîclê zêde dibe. Yek jî Dîcle di herêmeke serberjêr de diherike; ava wê bi hêz e. Bi taybetî di mehên zivistan û biharan de Dîcle har dibe, ji ciyê xwe derdikeve û zerarê dide herêmên der dora xwe. Ango Guhdariya Danyal nake. Loma hîn ji serdema Sumeriyan ve jê re li çareseriyê geriya ne. Sumeriyan 3.000 sal berî Mîladê li pêş çemê Dîcleyê bend çêkirine. Li gor dîtin û agahdariyên arkeologan di wê serdemê de du wezîfeyê wan bendavan hebûne. Di demsalên zivistan, bihar û payîzan de ji bo ku pêş li rabûna avê û laserê (lehiyê) bigrin bend û dîwarên bilind û mezin çêkirine. Havînan jî zevî û bexçeyên xwe av dane.
Bendavên Keyna Qralî û Royê Vêrdanî
Li Bakur jî di projeya GAPê de biryara şêş bendavan hatibû dayin ku li ser çemê Dîcleyê werin çêkirin. Him jê enerjî bi dest bixin û him jî avdaniyê bikin. Heta niha li herî jor nêzîkî serçaviya Dîcleyê li rojava û rojhilatê bajarê Pîranê du bendav li ser Dîcleyê hatine çêkirin. Bendava ku li rojavayê Pîranê ye û li ser çemê ku ji herêma Madenê tê bi navê bendava Keça Qral bi zazakî navê wê yê orjînal Keyna Qralî ye û ya li rojhilatê Pîranê ku li pêş ava çemê Biriqleynê tê çêkirine, navê wê jî bendava Royê Vêrdanî ye. Tirkan navê Dîcleyê li vê bendavê kirine û ji ya Keyna Qiralî re jî dibêjin Kral Kizi Baraji.
Bendava Deveyê (Fûrtaxşê, Furkaşo)
Bendava sêyem li nêzîkê şaroçka Egilê bi navê Furkaşo (Devegeçidi) hatiye çêkirin.
Bendava Batmanê
Ya çaran li ser çemê Batmanê hatiye avakirin û navê wê jî Bendava Batmanê ye.
Bendava Germavê
Niha jî li Heskîfê nêzîkî Kerboranê dest bi çêkirina bendava Germavê (Ilısu) kirine. Bendava Germavê 1820 metre dirêj û 135 metre jî bilind e. Kapasîteya wê 1.200 megawat e û di saetek de 3,8 milyar kilowatt enerjî dê biafirîne. Bi temamkirina bendava Germavê re bajarê Heskîfê yê dîrokî, 52 gund û 15 nehye dê binav bibin. Çanda Kurdan û ya herêmê ya 10 hezar salan noqav dibe.
Bendava Cizîrê
Piştî temamkirina Bendava Germavê vê carê dê dest bi çêkirina bendava Cizîrê bikin. Bendava Cizîrê di navbera sêgoşeyê Bakur, Başûrê Mezin û Başûrê Biçûk de ye. Dê bendava Cizîrê di salê de 1.208 mîlyar kwh enerjî bide û 66225 hektar arazî were avdan.
Cureyên masî di avên Dîcleyê de
Lê dîsa jî mirov çend cureyên masiyên Dîcleyê dîtin û tespît kirin. Yên ku lêkolîneran dîtin ev in:
Sixukçermîk
Sixukçermîk  gundekî bi ser navçeya Erzîromê ve ye.
Kelem
Kelem, kelemî an jî kelerm (Brassica oleracea var. capitata f. alba) pincareke belgîn e, girover dibe û jê re "serî" yanî seriyek kelem tê gotin. Belgên wê li hev dilefin û weke topê girover dibin, rengê belgan sipî ye, hinek texlît rengzer in, tê de demareke qalind û pehn heye.
Çandina kelemê, bi şitlan çêdibe. Tovê wê bizrekî hûr e, di destpêka biharê de wek tovê bacana sor li deverekê direşînin û dema hêşîn bû, wek şitl radikin û dibin di zeviyekê de, li nava baxçe di mişaran de diçînin, av didin heta ku mezin dibe û dibe serî. Seriyên kelemê mezin dibe û eger erda ku tê de hatiye çandin rind be, her ku diçe mezintir dibe heta ku hinek serî 10, 15, 20 û zêdetir kg dibe.
Belgê herî li derve yê li ser seriyê kelemê, bi rengê şînekî vekirî ye. Ji belgên kelemê, gelek xwarinên cuda têne çêkirin, xasma aprax ango "sarme", şorbe û tirşîn. Lê di van salên dawîn de ku xwarina "piza" ji aliyê Îtaliyan ve ku derketiye holê, pê re tenê seleta keleman tê xwarin.
Li Kurdistanê, ji bo xwarina zivistanê li herêmên sar, her malbateke Kurd bi dehan seriyê keleman di mala xwe de diparêze û di zivistanê de dixwin.
Kelemên ku li Deşta Mûşê çêdibin, pir menşûr in.
Elîvêrdî Ûşaqî
Elîvêrdî Ûşaqî, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Reşîdqele, Bane
Reşîdqele gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Derbedanîs
Derbedanîs, gundekî giradayê navçeya Payîzava ya Wanê ye.
WhatsApp
WhatsApp Messenger yan jî bi hêsanî WhatsApp sepanekî amerîkî ye ku li ser înternetê bi demkî peyam, vîdeo û lêgerînên vîdeo û axaftina serxet pê tê kirin. Whatsapp di sala 2021an de ji aliyê Meta yê hate kirîn niha yek ji şîrketên Metayê ye.
Karûbarê ji bikarhêneran re hewce dike ku ji bo qeydkirina karûbarê bi navnîşek celebek hucreyek standard peyda bike. Di kanûna paşîn a 2018 de, WhatsApp serîlêdana karsaziyek serbixwe serbest kir ku xwedan karsaziyên piçûk, bi navê WhatsApp Business binivîse, da ku ji pargîdaniyan re têkilî bi xerîdarên ku bi karanîna muwekîlê standard WhatsApp re têkilî dike.
WhatsApp web
WhatsApp bi fermî ji bo PCan bi muwekîlê webê, di bin navê WhatsApp Webê de, di dawiya kanûna paşîn a 2015an de bi ragihandina Koum-ê li ser rûpela xwe ya Facebookê ve hatî peywirdarkirin: "Xwendekarê me yê webê tenê pêşvevekek têlefona we ye: geroka webê vegotinên mirûz dike û peyamên ji cîhaza xwe ya mobîl-ev tê vê wateyê ku hemî peyamên te hîn jî li ser têlefona we dijîn ". Pêdivî ye ku destûra bikarhênerê WhatsAppê hîn jî ji bo karanîna serlêdana geroka li ser înternetê ve girêdayî be. Hemî gerokên sermaseyê yên girîng ji bilî Internet Explorer-ê piştgirî ne. Bikarhênera bikarhênerê ya WhatsApp Webê li ser bingeha Androidê ya bingehîn e.
Derketinek nehsalî ya bi navê WhatsAppTime hate pêşve xistin, ku ew ji bo PC serlêdanek standard Win32 ye û agahdariya di nav devera ragihandina Windows de piştgirî dike.
Microsoft Windows û Mac
Di 10ê gulana 2016 de, karûbarê peyamberdanê hem ji bo Microsoft Windows û pergalên xebitandinê yên macOS ve hate dan. WhatsApp niha nahêle ku ji pergalên xebitandinê yên sermasê re banga têlefonê an video Wekî peldanka Webê ya WhatsApp-ê, pêvek, ku dê bi cîhaza mobîl ya bikarhênerek re were hevrû kirin, ji bo dakêşanê li ser malperê heye. Ew guhertoyên OS yên Windows 8 û OS X 10.10 û mezintir piştgirî dike.
Apple iPad
Aîrokek di sala 2019 de hate diyarkirin ku piştgiriya iPad-ê dihat.
Lêbelê, ji adara 2020 ve, WhatsApp li ser iPad-ê nade. Ji rûpela iOS-ê ya WhatsApp (gihîştina adara 2020): "WhatsApp appê têlefonê ye, lewra iPad cîhazên piştgirî nînin.
Bikarhênerên iPad-ê ku digerin WhatsApp-ê, gelek xerîdarên partiya sêyemîn têne destnîşan kirin. Resultsend encamên top hene nav û logoyên ku bixwe WhatsApp-ê re xuya dikin, û hin bikarhêneran fam nakin ku ew xerîdar kesek sêyemîn bikar tînin. Mixabin, karanîna xerîdarên sêyemîn xetera ku bikarhênerê hejmara wan têlefona wan bi domdarî qedexe dike xilas dike.
Dîrok
WhatsApp di sala 2009 de ji hêla Brian Acton û Jan Koum, karmendên berê yên Yahoo ve hate damezirandin !. Piştî derketina Yahoo! di îlonê 2007 de, wan li Amerîkaya Başûr demek ji dest xwe avêtin. Li yekcar, wan serlêdan ji bo karên li Facebookê kirin lê hatin red kirin.
Di Januaryile 2009 de, piştî kirîna iPhone-a û fehmkirina potansiyela pîşesaziya sepana li ser App Store, Koum û Acton dest pê kirin serdana hevalê Koum Alex Fishman li West San Jose kirin da ku nîqaş bikin li ser celebek nû ya sepana mesajkirinê ya ku dê "[nîşan bide] statûyên paşîn. bi navên takekesî ya mirovan ". Wan fêm kir ku ji bo ku hizrê xwe hildin pêş, pêdiviya wan bi pêşvebirek iPhone-ê heye. Fishman li RentACoder.com ziyaret kir, pêşdebirê rûsî Igor Solomennikov dît û wî da Koum.
Koum navê app WhatsApp-ê nav kir wekî dengê "çi ye". 24ê sibatê, 2009, wî WhatsApp Inc. li Kalîforniya yê tomar kir. Lêbelê, dema ku guhertoyên destpêkê yên WhatsApp didomîn, Koum fikir kir ku dev ji kar berdide û li karekî nû digere. Acton ew teşwîq kir ku li benda "çend mehan din".
Di hezîrana 2009an de, Apple dest bi danûstandinên push kir, ku destûrê dide bikarhêneran ku gava ku ew ne ji serlêdanek bikar neynin. Koum WhatsApp guherand da ku gava rewşa bikarhênerek were guheztin, her kesê di tora bikarhênerê de bê agahdarkirin. WhatsApp 2.0 bi hêmanek peyamberan hate berdan û hejmara bikarhênerên çalak ji nişkê ve gihîşt 250,000. Her çend Acton li ser ramana destpêkek din dixebitî, wî biryar da ku beşdarî pargîdanî bibe. Di çiriya pêşîn a 2009 de, Acton pênc hevalên berê li Yahoo! piştrast kir. veberhênana tovên 250,000 $ veberhênan, û Acton bû hevşaredar û beşdariyek hate dayîn. Ew di 1-ê çiriya paşîn de bi fermî beşdarî WhatsApp bû. Piştî çend mehan di qonaxa betayê de, serîlêdanê di çiriya paşîn 2009 de hate destpêkirin, bi taybetî li ser App Store ji bo iPhone. Piştra Koum hevalek li Los Angeles, Chris Peiffer peyivand, da ku guhertoyek BlackBerry pêşve bike, ku du meh şûnda hat.
Ji bo ku mesrefa sereke ya şandina nivîsên erêkirinê ji bikarhêneran re bigire, WhatsApp ji karûbarê belaş veguherand nav peredanê. Di Kanûn 2009 de, kapasîteya şandina wêneyan di guhertoya iPhone-ê de hate zêdekirin. Ji destpêka sala 2011 ve, WhatsApp yek ji 20 serlêdan li Yekbûngeha App Store ya Amerîkî bû.
Di nîsana 2011-an de, Sequoia Capital nêzîkî 8 mîlyon dolaran veberhênanê ji bo zêdetirî 15% ji pargîdanî re, piştî mehan danûstendinê bi hevparê Sequoia Jim Goetz.
Di sibat 2013 de, WhatsApp nêzîkî 200 mîlyon bikarhênerên çalak û 50 endamên karmendan hebû. Sequoia $ 50 mîlyon dolar veberhênand, û WhatsApp bi nirxa 1,5 mîlyar $ ve hate nirxandin.
Di post-posterek blogê ya kanûna pêşîn a 2013 de, WhatsApp îdia kir ku 400 mîlyon bikarhênerên çalak her mehê karûbarê bikar tînin
Eleştir
Eleştir an jî Elişter, navê yek ji bajarên li parêzgeha Luristanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.
Heinersbrück
Heinersbrück şaredariyeke navçeya (Landkreis) Spree-Neiße li Brandenburg, Almanyayê ye.
Priştîna
Priştîna (bi albanî: Prishtinë), ji sala 2008an û vir ve ku serxwebûna xwe ji Serbistanê ragihandiye, paytexta fermî û navenda sereke ya hikûmeta Kosovayê ye.
Kaltenborn
Kaltenborn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Îdan Qulî Cinubî
Îdan Qulî Cinubî,  'Îdan Qulî Cinubî , gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Tûzcî
Tûzcî gundekî bi ser navçeya Erzîromê ve ye.
Wildenberg
Wildenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kelheim li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Željko Reiner
Željko Reiner (wekî Jêlyko Reynêr bixwîne) siyasetmedarekî Kroatiyayê ye.
Aslo
Aslo, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.
The IT Crowd
The IT Crowd sîtkomeke brîtanî ye ku eslen ji aliyê Channel 4 ve hatiye weşandin. Derhêner û nivîskarê wê Graham Linehan, hilberînerê wê Ash Atalla û stêrkên sereke Chris O'Dowd, Richard Ayoade, Katherine Parkinson û Matt Berry bûn. Rêzefîlm di ofîsên Şîrketa Reynholm Industries ên xeyalî de li Londonê derbas dibe û derbarê sê karmendên vê şîrketê yên departmana ITyê (Teknolojiya Agahiyê) ye: bernameçêkerê kombersê Maurice Moss (Ayoade), karmendê tiral Roy Trenneman (O'Dowd) û Jen Barber (Parkinson) ku seroka departmanê/gerînendeyê têkiliyan ku di derbarê ITyê de ti tişt nizane. Rêzefîm herwiha balê dikişîne ser patronên Şîrketa Reynholm Industries: Denholm Reynholm (Chris Morris) û paşê, kurê wî Douglas (Matt Berry).
Glauk Konjufca
Vjosa Osmani-Sadriu (z. 17 Gulan 1982 li Titova Mitrovica, Komara Federal a Sosyalîst a Yugoslavya) parêzer û siyasetmedarek Kosovar e (LDK heta 2020). Ew ji Nîsana 2021-an vir ve Seroka Komara Kosovayê ye.
Famîleya bromeliyayan
Famîleya bromeliyayan (Bromeliaceae) famîleyeke riwekan e, di desteya çîmenên şîrîn (Poales) de cih digire. 58 heya 62 cins, 2900 heya 3180 cureyên vê malbatê hene. Ev famîle ji cihên tropîk an nîvtropîk hezdike. Ananas jî di vê malbatê de ye, carnan ji vê malbatê re famîleya ananasan jî dibêjin.
Riweknas û bijîşkê swêdî Olaf Bromel (1639-1705) û paşê jî Charles Plumier ev famîle binavkirine. Antoine Laurent de Jussieu (Juss.) sala 1789'ê malbata Bromeliaceae aşkere kiriye. Sala 1690'ê bo cara yekem ananas li Ewropayê belav bûye. Krîstofor Kolumbus sala 1493'yê ji parzemîna nûvedîtî Amerîkayê ananasê tîne Spanyayê lê wê demê belav nabe. Di sedsala 19em de li Ewropayê dibe moda û dest bi çandiniya wê tê kirin.
Serhildanên Agiriyê
Serhiladanên Agiriyê, navê çend serhildanên rêxistin û eşîrên kurd e ku di salên 1926-1930'an de li derdorê Çiyayê Agirî û li axa Îranê pêk hatine. Ev dem û dema buhrana 1929'ê an tevî hev bûn û perê ku ji bo serhildanê bi dawî bike hate xerckirin, bû sedema krîzê li Komara Tirkiyeyê.
Elîxanlû
Elîxanlû, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Serhildanên Agiriyê
Serhildana Agiriyê ya yekem
16’ê gulana 1926'an de eşîrên Soxanlî, Celali,Heyderi Kizilbaşoxlî, Sorî, Cîlkanli, Bîlhanli, Cinganli; bi Îbrahîmê Bro û hevalên wira civiyan û serî rakirin. Ji Îranê jî 1000 siwarî hatin tevî vana bûn. Operasyonên leşkerî ku vê demê ji aliyê Komara Tirkiyeyê hate pêkanîn bi ser neket. Leşkerên Artêşa Komara Tirkiyeyê vekişya Bazîdê û di meha hezîranê de cardin erîş kirin. Li ser vê êrîşê serhildarên Serhiladanên Agiriyê çûne Îranê. Komara Tirkiyeyê ji Îranê xwest ku sînorê xwe tevxe û tedbîren pewistin bigrê.
Xoybûn
Xoybûn (Xwebûn) rêxistineke siyasî ya kurdan bû. Ji aliyê Celadet Elî Bedirxan û çend hevalên wî hatiye damezirandin.
Di sala 1924'an da, Îhsan Nûrî (paşê Îhsan Nûrî Paşa) ku li Stenbolê perwerdetiya leşkerî hildabu û di artêşa Komara Tirkiyeyê de kar dikir, li Elkê (Beytuşebab) yê fîrar kir. Di sala 1928'an de Îhsan Nûrî Paşa, Ardeşir Muradyan (Zîlan Beg) bi piştevaniya Rêxistina Xoybûn a ku li Sûriyê disekine dest bi planeke serhildaneke nû kirin. Vana grûbeke piçûk çêkir. Kesên ku di grûbê de ne bi çekên modern hatin teçhîzkirin. Taktîkên leşkerî dane vana. Ev grûb ber ve Çiyayê Agirî yê çûn û Serhildana Xoybûnê dan destpêkirin. Ev grûb dema ku ber bi Çiyayê Agirî yê çûn, Bidlîs, Wan û cî û warên dora Gola Wanê bi dest xistin. Îhsan Nûrî Paşa di navbera salen 1929-1930'an de Rojnama Agiriyê derxist.
Serhildana Agiriyê ya duyem
13’ê îlona 1927'an de Komara Tirkiyeyê operasyoneke leşkerî pêk anî û heta sînorê Îranê çû.
Serhildana Tendûrekê
Artêşa Komara Tirkiyeyê di 14-27 îlona 1929'an de bi operasyona Tendûrekê, nehîşt ku Şêx Ebdulqadîr ê ku ji Îranê ye tevî serhildanê be. Piştî vê operasyonê Komara Tirkiyeyê ji bo serhildanê bi dawî bike, bi biryareke ku di 28’ê kanûna 1929'an de hildaye, di meha hezîrana 1930'an de artêşek şande Agiriyê. Vê artêşê bi seroktatiya Salih Omurtak di serî de serfirazîke xurt bi dest nexist. Di 26’ê gulan-9’ê hezîrana 1930'an de bi Operasyona Stewr ve hêz kir ku ewlehiya Stewr, Midyad, Cizîrê biparêze.
Di salên 1930'an de Artêşa Komara Tirkiyeyê dest bi serketinê kiribû. Di hezîrana 1930'an de bi 10.000 leşker va li derdorê Çiyayê Agirî yê civiya. Li her dû aliyan ji hejmara leşkeran zêde dibû. Hejmara serhildêran gîştibû 60.000'an.
Barzanî yan bi 1300 merivî ve ji Mûsilê u Simkoyê Şikak ji Îranê hate alîkariya Rêxistina Xoybûnê.
Komkujiya Geliyê Zîlan
Di 20’ê hezîran-12’ê tîrmeha 1930'an de ji aliyê artêşa Komara Tirkiyeyê di navbera Wan û Qerekose (Agirî) operasyona Zîlan hat pêkanîn. Di dema vê operasyonêda di 12’ê an jî 13’ê tîrmeha 1930'an de Bûyerên Geliyê Zîlan çêbû. Gorî rojnamevanên rojnameya tirkî Cumhuriyetê “Li derdorê Çiyayê Agirî yê hemû gundên ku tevî serhildanê bûne hatin şewitandin. Niştecihên van deran hatine şandina Erdîşê. Di operasyona Zîlanê de qasî 15.000 serhildêr hate kuştin.”
Di 16’ê tîrmeha 1930'an de rojnameya Cumhuriyetê ev bûyer bi vî avayê agahdar kirin: “Li ser Çiyayê Agirî yê balafirên me li ser serhildêran de bombebaranên pir bi hêz dike. Çiyayê Agirî yê di nav agir û teqîn de dizare. Teyrên tirk ên hesin hesabê asiyan dibîne. Geliyê Zîlan heta devê xwe bi termên însanva tijî bûye. ”
Di rapora wezareta derve ya Keyaniya Yekbûyî de ev serketin li hemberî çendek kesên bi çek û pir kesên ku ne şervanin hat destketin. .
Yaşar Kemal di salên 1950'an de di hevpeyvînekî de dibe ku wextê ez bi bûyerên Geliyê Zîlan hesyam van bûyeran pir li min tesîr kir. Paşê di romana xwe ya bi navê Deniz Küstüyê de qala van bûyeran kir. .
Di 11’ê adara 2010'an de parlamenterê Diyarbekirê Selahattin Demirtaş û 19 hevalên wi pêşniyarnameyek da, da ku bûyerên Geliyê Zîlan bên lêkolînkirin.
Serhildana Agiriyê ya sêyem
Komara Tirkiyeyê destûr hilda ku hêzên xwe heta piştê Çiyayê Agiriyê yê Piçûk ku wê demê di nav sînorên Îranê de bû bibe. Bi vî avayî rêya Îranê ji bo serhildêran hat tevxistin. Paşê di navbera Komara Tirkiyeyê û Îranê de li ser sînor rêkûpêkek hat çêkirin. Bajaroka Kotura Wanê hat dayîna Îranê û Çiyayê Agiriyê yê Piçûk ji aliyê Komara Tirkiyeyê hat hildan. Di 1’ê tîrmeha 1930'an de ji aliyê Komara Tirkiyeyê dorgirtina Çiyayê Agirî yê hat xilaskirin û di 7’ê îlona 1930'an de operasyona mezin hat destpêkirin. Vê operasyonê heta 25’ê Îlona 1930'an berdewam kir. Di 14’ê Îlona 1930'an de Îbrahîm Axa hat kuştin û Îhsan Nûrî Paşe jî çû Îranê.
Paşê di darizandina dadgeha Edene de 34 kes bi cezayê dardekirinê hat cezakirin. Di sala 1938'an de navê bajarê ku Qerekose bû, hate guhertin û bû Ağrı.
Serdeşt (navçe)
Serdeşt yek ji şaristanên parêzgeha Azerbaycana Rojava û Rojhilatê Kurdistanê ye. Navenda vê şaristanê bajarê Serdeşt ye.
Dabeşkirina navçeyê
? nahiye û ? bajar li navçeya Serdeştê hene :
Weznê
gund
Kovik
Kovik (bi romî kirine: Oğlakçı) gundekî girêdayî Gimgima Mûşê ye.
Changzhou
Changzhou, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Jiangsuyê de cih digire.
Kovik
Dîrok
Navê xwe ji çemên dora gund digire ku ev du av digihên hev û dişibin kovikê. Gorî îdîayan gund 600 sal berê avabûye. Kê gund ava kiriye, nayê zanîn, lewra lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Mala Feqî yek niştecihên kevn ên gund e. Kovikê di sala 1946 û 1966ê de du erdhejên mezin jiyaye. Di sala 1966ê de 17 kes di erdhejê de jiyana xwe jidest dane. Ji dema bav-kalên kurdan Mediyan, Ûrartûyan, Bîzansiyan û Romayiyan bermahî hatine dîtin. Ev kivşe dikin ku pirr berê jî li dora Kovikê cihwarbûn hebûye.
Changzhou
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 4.592.431 kesî
Kovik
Erdnîgarî
5 km li bakur-rojavayê Gimgimê dikeve. Gundên nêzîkê Kovikê ne, Gestemerd (an Geştamerd) û Zaçêx in. Niha 45 malbat li gund dijîn. Pirraniya gundiyan ji ber xizanî û pêkutiyên dûgela Tirk koçberê metropolên Anatoliya û Ewropayê bûne.
Gijok
Gijok, rîxok, mûrdeşe dareke wek hejan e.
Umîdem
Umîdem gundekî bi ser navçeya Erzîromê ve ye.
Avanek
Avanek, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.
Aidlingen
Aidlingen şaredariyeke navçeya Böblingenê ya herêma Baden-Würtemberg a Almanyayê ye.
Saint-Lions
Saint-Lions, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Hafizê Şîrazî
Xwace Şemsedîn Mihemed Hafizê Şîrazî (bi farisî خواجه شمس الدين محمد حافظ شيرازى, Khwāja Shams-ud-Dīn Muḥammad Ḥāfeẓ-e Shīrāzī, li dora 1315 an 1325 li Şîraz, Iran - m. li dora 1390 eynî cihê de) yek ji navdartirîn helbestvan û mîstîkvanên faris e. Navê wî yê tewangî de navê cîhê wî, Şîraz jî heye. Ji ber ku Hafis di zaroktiyê de ji berê de bi tevahî Quranê fêr bûbû, navê rûmetê lê kirin "Hafiz" ("yê ku ji dil bi Quranê dizane"). Wî bixwe jî hema hema hema di helbestên xwe de navê Hafez bikar aniye. Berhema wî ya herî navdar Dîwana Hafiz e.
Hafez herî zêde bi helbestên xwe yên ku dikare wekî "antînomî" were binavkirin û bi karanîna serdema navîn a têgeha "teosofîk" tête nas kirin; têgeha "teosofî" di sedsalên 13 û 14an de hate bikaranîn ku xebata mîstîk ji hêla "nivîskaran ve tenê ji pirtûkên pîroz hatine îlham kirin" (wekî ji teolojiyê veqetandî) nîşan bide. Hafez di serî de di wêjeya helbestên lîrîk an bêjelawan de nivîsandiye, ew şêwaza îdeal e ji bo vegotina ecstasiya îlhama xwedayî di teşeya mîstîk a helbestên evînê de. Ew Sofî bû.
Zerbine, Bane
Zerbine gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Liz Truss
Mary Elizabeth Truss, ( li Oxford, Îngilîstan) siyasetmedarek brîtanî ye ku serokê Partiya Muhafezekar û Yekitî ye û di 6ê îlona 2022an de, piştî ku di hilbijartinên serokatiyê de Partiya Muhafezekar de bi ser ket, bûye serokwezîra Keyaniya Yekbûyî û di 19ê çiriya paşîn a sal 2022an de dest ji erka xwe berda ye. Liz Truss ji sala 2010an ve parlamentera Başûrê Rojavayê Norfolkê ye û ji 2021an heta 6ê îlona 2022an wekî Wezîra Jinê û Wekheviyê ya Keyaniya Yekbûyî kar kiriye. Wê di gelek postên kabîneyê de di bi serokwezîr David Cameron, Theresa May û Boris Johnson re cih girtiye.
Truss di dema xwendevaniya xwe de beşdarî Koleja Merton, Oxford bûye û wekê serokê Zanîngeha Oxford Lîberal a Demokrat xebatên xwe yên siyasî berdewam kiriye. Di sala 1996an de xwendina xwe ya zanîngehê diqedîne û beşdarî Partiya Muhafezekar dibe. Li Shell û Cable & Wireless kar kiriye û cîgirê rêvebirê saziya ramanê ya Reformê bû. Truss di hilbijartina giştî ya sala 2010an de ji bo Başûrê Rojavayê Norfolkê wekî parlamentera herêmê hate hilbijartin. Wekî piştgirek, wê banga reformê li gelek warên siyasetê kir ku di nav de lênihêrîna zarokan, perwerdehiya matematîkê û aboriyê heye.
Jînenîgarî
Liz Truss, di sala 1975an de li bajarê Oxford a Îngilîstanê ji dayik bûye. Bavê wê profesorê matematîkê û dayika wê hemşîre bû. Li Zanîngeha Oxfordê beşên felsefe, siyaset û aboriyê xwendiye. Bi xwendina xwe yên dibistanê ve dest bi siyasetê dike. Truss dêûbavên xwe wekî "li çepê kedê" binav kir; diya wê endama Kampanyaya Bêçekkirina Nukleerî bû. Her çend wê diyar kiriye ku ew ji malbatek çepgir be jî, ew di nav demokratên lîberal ên Oxfordê de bû û piştî mezûnbûna xwe beşdarî Partiya Muhafezekar dibe.
Piştî qedandina dibistanê, ew di Shell û pargîdaniya têlefonê Cable & Wireless de dixebite. Di hilbijartina sala 2010an de wekê parlamenterê herêma Başûrê Rojavayê Norfolkê hatiye hilbijartin.
Mannheim
Mannheim, piştî Stuttgart, duyem mezintrîn bajar e di herêma Baden-Württemberg a Almanyayê de. Hejmara rûniştivanên wî derdora 315,000 kesan e.
UTC+7
UTC+7 yek Beşên Demjimêrê ye. Indochina Time (IT) tê nav kirin. Hin welat bi biharî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC+8 dibin. Ew Li van dernan tê bikaranin;
Ûzûnehmed
Ûzûnehmed gundekî bi ser navçeya Erzîromê ve ye.
Albin Kurti
Albin Kurti (jdb. 24 adar 1975 li Priştîna, Komara Federal a Sosyalîst a Yugoslavya) siyasetmedarekî Kosovayî (LVV) û serokwezîrê Kosovayê ye ku ji 22ê adara 2021an vir ve Serokwezîrê Kosovayê ye.
Fetî
Fetî, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Hewşêsorik
Hewşêsorik, gundekî giradayê navçeya Payîzava ya Wanê ye.
Drehnow
Drehnow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Spree-Neiße li Brandenburg, Almanyayê ye.
Elîbilaxî, Xoda Aferîn
Elîbilaxî, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Derbgonbed
Derbgonbed, navê yek ji bajarên li parêzgeha Luristanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.
Tacî
Tacî, bajêrkokekê naverrasta Îraqêye ku dkevîte dûrîya 25 kîlometran li bakûrê Bexdayê paytextê û ser bi parêzgeha selahedînêye û dnav sêgoşa sunîyane, zorîna rûberê vê bajêrê zevyê kiştukallîye û êlên ereba sunîyan lê aknicîne, dyartirîn êlên ku li vêrê aknicîne evanene (muşahede, dlêm, zewbe', cbur, 'qîdat, benî temîm, qîsîwn û komeleka dî ji êlên bçîk).
Jmarên aknicîyan
Be guteyên rjêma dnavçûy jmarên akincya tacîyê nzîka 600,000 kesane, lê paşî ruxana rjêmê li sala 2003yanda bi guteyên berpirsa Neteweyên Hevgirtî jmarên akincyê wî bajêrî 300,000 kese.
Dîrok
Tacî li serdema rjêmê binkeha kargehên serbazî bûye û mezintrîn cbexaneyên çekê kîmayya û kargehên drust kirna çekên kîmayya rjêmê li vêrê bûye.
Kottenborn
Kottenborn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Saint-Maime
Saint-Maime, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Reichweiler
Reichweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Yarimce
Yarimce gundekî bi ser navçeya Erzîromê ve ye.
Altdorf, Böblingen
Altdorf şaredariyeke navçeya Böblingenê ya herêma Baden-Würtemberg a Almanyayê ye.
Zerûav Serê
Zerûav Serê gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Pulîduxter
Pulîduxter, navê yek ji bajarên li parêzgeha Luristanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.
Roja dayikê
Roja dayikê, rojek e ku tê de dayik tê pîrozkirin û birûmetkirin. Ev roj, di cihanê de û cih bi cih jî tê pîrozkirin û dayik di wê rojê de tê birûmetkirin. Di sedsala me de, bi taybetî, weke rojeke dayikê hatiye binavkirin. Di nava kurdan de, ku mirov li dîroka wan dinerê, mirov dibîne ku qadrek ji dayikê re hatiye dayîn. Rêz û hûrmet li dayîkê bi gotinî û bibinxatkirin hatiye ser ziman.
Di dîrokê de li ser axa Kurdistanê, çanda Îştar hatiya afirandin. Ev çand, weke çandeka mazin ya pîroz tê ziman. Lê di sedsala me de, piştî ku kurdan statûya xwe li ser axên xwe li herêmên xwe windakirin, êdî pişt re pirsgirêkên civatê û zayandî jî bi bi pirsgirêka wan ya neteweyî re xwe dan rû.
Dayik, weke rûmete jiyane ye. Ew hertimî jî, bi wî rengî hatiye dîtin. Ew, dayîka jiyanê ye.
Di roja me de, ev roj bûya rojeka bo tekoşîna zayandî ya jinê jî ku têde doza azadî û wekheviya xwe ya di nav civate xwe de dike. Rojên dayikê ku li gor welatan tê ser ziman bi vî rengî mirov karê wê bêne ser ziman.
Danny Jacobs
Daniel Charles "Danny" Jacobs, Jr. (jdb. 7ê tîrmehê 1968an li Detroit, Michigan, DYA) aktorekî amerîkî ye.
Sêgoşa sunî
Ev devere pêkdivêt ji çar parêzgehên îraqê ke evanene (parêzgeha Diyalayê, parêzgeha Bexdayê, parêzgeha Enbarê, parêzgeha Selahedînê).
Panorama Azadî
Panorama Azadî, ango parka Panoramaya Azadiyê cihekî panoramîk ê bajarê Duhokê (Bakurê Kurdistanê) ye. Yek ji projeyên herî giring ên navenda bajarê Duhokê ji bo geşt û guzarê û xelkê Duhokê ye ku di gulana 2010'an de hatiye vekirin.
Di nav parkê de avahiya Panoramayê heye, li ser vî cih du peykerên bronzî hene ku bi destê nîgarkêş û peykersazê amêdiyî Ednan Şîno hatine duristkirin. Di avahiyê de jî pêşangeh û hola Panorama Azadiyê ye.
The Ridiculous 6 (fîlm)
The Ridiculous 6 fîlmekî amerikî yê şêweyê komedî-rojavayî (western) ye. Derhênerê wî Frank Coraci û nivîserên wî Tim Herlihy û Adam Sandler in. Lîstikvanên wî Sandler, Terry Crews, Jorge Garcia, Taylor Lautner, Rob Schneider, û Luke Wilson in. Ev fîlm di 11'ê berfanbara 2015'an de hat weşandin.
At
As kurtenavê
Etalû
Etalû, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Terekitî
Terekitî gundekî bi ser navçeya Erzîromê ve ye.
Qabusiye
Qabusiye, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Hesenqoç
Hesenqoç, gundekî giradayê navçeya Payîzava ya Wanê ye.
Brugg
Brugg, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Aargau ya herêma Bruggyê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Ruthweiler
Ruthweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Saint-Martin-de-Brômes
Saint-Martin-de-Brômes, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Peter New
Peter New (jdb. 30ê çiriya pêşîn a 1971an li Vancouver, Kolumbiya Brîtanî, Kanada) aktorekî kanadayî.
Sefar
Sefar, di demên berê de ji mirovên ku li gundan digeriyan û sefarî dikirin re digotin û ev karker bi giranî fileh bûn.
Altdorf
Altdorf, peyveke almanî ya pêkhatî ye ku ji peyvên kevn û gund çêbûye, çend gotar bi vî navî hene:
Li Fransaya:
Li Swîsreyê:
Li DYAyê:
Memulan
Memulan, navê yek ji bajarên li parêzgeha Luristanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.
Zerûav Xwarê
Zerûav Xwarê gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Drachhausen
Drachhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Spree-Neiße li Brandenburg, Almanyayê ye.
Kitzingen (navçe)
Kitzingen, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Bavyera, Almanyayê ye.
Qerqerût
Qerqerût (bi tirkî kirine Sazlıca), gundekî girêdayî Gimgima Mûşê ye.
Leimbach, Ahrweiler
Leimbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Saint-Martin-les-Eaux
Saint-Martin-les-Eaux, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Qerqerût
Erdnîgarî
Erdê gund avî û deşt e. Çemê bi navê Ava Mezin ku ji Goşkarbaba (an Koçkarbaba) tê di ber gund re derbas dibe. 3-5 km ji navenda Gimgim, 63 km ji Mûşê dûr dikeve. Koordînat, hêlîpan: 39.19102°, hêlîlar: 41.4085°. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.510 m ye.
Danyang, Jiangsu
Danyang, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Jiangsuyê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 960.418 kesî
Fraşokeretî
Fraşokeretî, frehîtî, firehketî, di pirtûka pîroz a Zerdeştîtîyê Avestayê de, ji encama herî dawî ya dîn û jiyanê re tê gotin. Di kurdî de ev bêje hêj jî heye: Frehîtî, firehiyê ketin.
Fraşokeretî yan fraşo ketî, di îraniya kevn de dihatiye bikaranîn. Piştdawî, axretî, felatî, bicihanîna peywirdariyan e. Her dîn hedefeke wê heye. Di îslamê de bawermend gorê emelên xwe tên bixelatkirin an cezakirin. Heger gunehên wan pirr bin, diçin dojeh, xêr pirr bin, diçin pardêzê (bihuşt).
Zerdeştî beriya cihûtî, xrîstiyanî û îslamê ye û bandoreke mezin li van dînan kiriye. Bo mînak têgînên dojeh, pira siratê, bihuşt, yekxwedayîtî hwd beriya van dînan, di Zerdeştiyê de hebûn.
Dawî firehî ye, başî biserdikeve
Mirov bi îradeya xwe, îradeya mirovan jî bi gerdûnê ve girêdayî ye. Ango zagonên biçûk, girêdayî zagonên mezin in. Sînorên wan hene. Zagonên jiyan û gerdûnê hene. Di dawiyê de başî biserdikexe, xirabî ji holê radibe. Kê tevlî vê karwana têkoşîna biserxistina başiyê bû, ruhê wê tê bixelatkirin, ebedî dijî.