cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Papendrecht
Papendrecht, şaredariyeke bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
Henry VIII
Henry VIII (28 ê Pûşperê 1491 - 28 ê Rêbendanê 1547), keyê Înglistan'ê bû. Henry, piştî bavê xwe VII. Henry, mîrê duyem ê Xanedana Tudor bû. Lê gava birayê wî Arthur mir, wî text girt. Ew bi şeş caran zewicandin û damezrandina Dêra Anglîkanî, veqetandina Înglistanê ji Dêra Katolîk a Roma'yê û bi tevahî Îngilîzîkirina wê tê zanîn.
Derbent
Derbent navçeyek Qonyeyê ye. Derbent yek ji navçeyên Kurdên Anatoliya Navîn e.
Henry VIII
Salên pêşîn
Henry zarokê sêyem û lawê duyem Henry VII û Elizabeth ye York'ê bû. Tenê sê ji şeş birayên Henry sax man; Mary Tudor, Arthur Tudor, û Margaret Tudor. Henry di 1494 de Duk yê York'ê hate ragihandin.
Zewaca yekem Arthur û mirina Arthur
Di 1502 de, birayê wî yê mezin Arthur ji nişka ve ji sedemek nediyar mir. Dema ku Henry VII di 1509 de mir, Henry VIII di 22 ê Avrêl 1509 de textê xwe girt. Piştî çend mehan, ew bi jina birayê xwe yê mirî, Catherine ye Aragon'ê re zewicî.
Jinên wi
Ji têkiliya Henry VIII bi Bessie Blount re, Henry Fitzroy ji dayik bû. Henry di şeş saliya xwe de bû Kont ye Îngilîz'ê, Duk ye Richmond'ê û Somerset. Du zarokên wî, Catherine Carey û Henry Carey; bi xanima duyem a naskirî ya Henry, Mary Boleyn re hebûn. Catherine Carey paşê bû bûkê xaltîka xwe, Keybanû Anne Boleyn. Henry, tê îdiakirin, ku têkiliyek bi Madge Shelton (pismamê Anne û Meryem) re hebû, ku di dema zewaca xwe de bi jina xwe ya duyem, Anne Boleyn re. Wî di heman demê de; Jane Seymour, jina xwe ya 3'emîn û diya Edward VI yê, yarikê xwe kir dema ku hîn jî bi Anne re zewicî bû. Ji ber vê sedemê, tê îdiakirin ku ew û Anne di dema zewaca xwe de gelek caran nakok kirine. Di heman demê de; jina wî ya pêncem, Catherine Howard, berî ku dev ji Anne ye Cleves'ê berde, bû mîrê wî.
Reformasyona Îngilîzî û zewaca duyem
Henry di dema zewaca xwe ya bi Catherine ye Aragon'ê re şeş zarokê wi çebûn. Lê tenê keçek, Prenses Mary, sax ma. Key, ji hezkirina xwe ya ji Anne Boleyn re bandor bû, xwest ku zewaca wan bi Catherine ye biqedîne, bi hinceta ku zewaca wan nifir û betal e, ku Catherine nikare kurek bîne. Lêbelê, biraziyê Catherine, Împerator Charles V yê Spanyayê, bi tundî li dijî daxwaza Henry derket. Piştî ku nêzî şeş salan ji bo jinberdanê têkoşîn kir, Henry dêra Anglicanîzmê bi Reformasyona Îngilîzî re damezrand û zewaca xwe ya yekem betal ragihand. Di sala 1533 an de bi Anne re zewicîn û zewaca wan 3 salan domand. Yekane zaroka ku ji zayîna Anne sax maye, Elizabeth I ye.
Ketina hespê
Di 1535 de, dema ku Henry fêr bû ku Anne bi zarokê xwe yê mirî ducanî ye, wî cejn û şahî organîze kir. Ew jî beşdarî van şeran bû, lê ji hespê ket û bi giranî birîndar bû. Birînek li ser lingê wî yê rastê vebû, heta ku mir û bêhneke gemar jê derdiket. Piştî birîndarbûna Key, zarokek di zikê pîreka wî Anne de jiberçûyî bû û bû sedem ku Key bawer bike ku zewacâ wi karekî sêrbaziyê ye.
Xenaqkirina Anne
Anne Boleyn di sala 1536 an de; ji ber ku zinêkarî, xayîntî û ensest kir, bi 5 kesan re ku di nav wan de birayê wê George Boleyn, Viscount ye Rochford'ê jî hebû, hat girtin û dadgeh kirin. Di gel nebûna delîlên têr li dijî wî di van hemî mijarên ku ew li ser hatine darizandin, dîsa jî ew bi îdamê hate mehkûm kirin û di 19ê gulana 1536an de, du roj piştî birayê wî George, li Barû ye London'ê hate îdamkirin. Di nav kesên ku bi George re hatine îdamkirin; Henry Norris, Beg Francis Weston, Beg William Brereton û Mark Smeaton hene.
Jidayikbûna prens
Henry, 10 roj piştî xenaqkirina Anne, bi Jane Seymour re zewicî û Keybanû çend meh şûnda ducanî bû. Prens Edward di 12 ê cotmeha 1537 an de, ji dayik bû. Jane, di 24 ê cotmehê de, 12 roj piştî zayînê mir.
Catherine ye Aragon'ê
Henry Tudor (1 Rêbendan 1511 - 22 Reşemî 1511), (52 rojîn)
Keçek bênav (31 Rêbendan 1510) mirî hatiye zayîn.
Lawê bênav (17 Rezber 1513) piştî zayînê demeke kin mir.
Lawê bênav (Mijdar 1514) piştî zayînê demeke kin mir.
Mary I (18 Reşemi 1516 - 17 Sermawez 1558) Keyaniya Înglistan û Îrlendayê ji tîrmeha 1553an heta mirina wê di sala 1558an de.
Keçika bênav (10 Mijdar 1518) di meha 8 an a ducaniyê de mirî ji dayik bûye an jî herî kêm hefteyek jiyaye.
Elizabeth Blount
Wê zarokê tenê yê nedadmend anî dinyayê, ku kurê Henry dihat hesibandin.
Henry FitzRoy (15 Pûşber 1519 - 23 Tîrmeh 1536) nedadmend; ji hêla Henry VIII ve di 1525 de hate pejirandin.
Anne Boleyn
Elizabeth I (7 Rezber 1533 - 24 Adar 1603) ji 17 ê Mijdarê 1558 an heta mirina wê di 1603 an de Keyaniya Înglistan û Îrlenda'yê bû. Elizabeth serwera dawîn a Xanedanâ Tudor bû û carinan "Keybanûya Dûşîze" hat binav kirin.
Lawê bênav (1534) jiberçûyî.
Lawê bênav (1535) jiberçûyî.
Lawê bênav (29 Rêbendan 1536) zarokek, ku tê bawer kirin, di meha çaremîn a ducaniyê de hat jiberçûyî.
Jane Seymour
Edward VI (12 Cotmeh 1537 - 6 Tîrmeh 1553) ji 28 ê Rêbendana 1547 an heta mirina xwe di 1553'an de keyê Înglistan û Îrlendayê bû.
Emoxlî Olya
Emoxlî Olya, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Hopsten
Hopsten şaredariyeke navçeya (Landkreis) Steinfurt li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Saint-Genis-du-Bois
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Hüyük
Hüyük navçeyek Qonyeyê ye. Hüyük yek ji navçeyên Kurdên Anatoliya Navîn e.
Qerebaba
Qerebaba gundekî ser bi navenda bajarê Tîkabê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê ya di 2016an de, nifûsa vî gundî 32kes (6malbat) bû.
Tenûre
Tenûre, gundekî bi ser Qoretûya navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Girdereşey Esed
Girdereşey Esed, Girdereşey Es'ed gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Aras, Avkevir
Aras, gundekî bi ser navçeya Avkevir a  girêdayî Agiriyê ve ye.
Hesarî Teha
Hesarî Teha, Ḧesarî Teha, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Qomqele Mehabad
Qomqele, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Pijnacker-Nootdorp
Pijnacker-Nootdorp, şaredariyeke bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
Mereş, Gurgum
Mereş navçeyeke ser Gurgumê ye. Navçe di sala 2012an de bi qanûnê bajarê mezin re bû navçe.
Ol û civak
Li navçeyê tirk û kurd rûdinin.
Moorenweis
Moorenweis şaredariyeke navçeya (Landkreis) Fürstenfeldbruck li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Goma Zîlê
Goma Zîlê (bi romî kirine: Koçyatağı), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.
Erdnîgarî
19 km ji Gimgim, 76 km ji serbajarê parêzgehê Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 2.000 m ye. Di ber Kurçikê de ye.
Aborî
Aboriya gundiyan bi ajalvanî, çandinî û alîkariyên koçberbûyan dibe.
Menaf Osman
Menaf Osman (jdb.1965 li Hesîçe, Rojavaya Kurdistanê ) nivîskar û wergêrekî kurd e.
Konseya Ewropayê
Konseya Ewropayê (bi îngilîzî: Council of Europe; bi fransî: Conseil de l'Europe), rêxistineke navneteweyî ya mafên mirovane ku ji bo demokrasiyê, parastina mafên mirovan û ji bo parastina rêgeza dadgehî ya Ewropa yê, piştê Şerê Cîhanî yê Duyem di sala 1949an de hatiye damezrandin. Dadgeha Mafên Mirovan ya Ewropayê girdayê Konseya Ewropayê ye.
Menaf Osman
Jiyan
Menaf Osman di sala 1965an de li bajarê Hesîçeya Rojavaya Kurdistanê ji dayik bûye. Ew xwendina xwe ya dibistana seretayî, navîn û amadeyî li vî bajarî qedand, paşê li Zanîngeha Şamê beşa erdnasiyê xwend.
Konseya Ewropayê
Dîroka rêxistinê
Fikira Konseya Ewropayê dema ku hêj Şerê Cîhanî yê Duyem dewam dikir, ji aliyê Winston Churchill ve di 4ê nîsana sala 1943an de di axaftina radyoyeke de aniye ziman. Churchill biştê sê salan, di sala 1946an de li Zanîngeha Zûrîhê di axavtinek de vê ramanê dubare dike û anî ziman ku jibo yekîtiya Dewletên Ewropî hewcedariya konseyeke heye. Piştê sê salan di 5ê gulana 1949an ji aliyê deh welat, Belçîka, Keyaniya Yekbûyî, Danîmarka, Fransa, Holenda, Îrlenda, Swêd, Îtalya, Lûksembûrg û Norwêc ve bi avakirina navenda xwe li bajarê Strasbourgê, peymana damezrandina Konseya Ewropayê pejirandin.
Menaf Osman
Jiyan
Menaf Osman ku di sala 1993'an de ji ber xebatên xwe yên ramyarî hat girtin, gelek berhemên wêjeyî çêkirine.
Konseya Ewropayê
Erk û armanca rêxistinê
Di benda 1 (a) ya qanûna bingehîn de tê gotin ku "Armanca Konseya Ewropayê ew e ku yekîtiya zêdetir di navbera endamên wê de bi armanca parastin û bicihkirina îdeal û prensîbên ku mîrata wan a hevbeş in û hêsankirina pêşketina wan a aborî û civakî ye." Endamtî ji hemû dewletên Ewropayê re vekirî ye ku li ser aştî, hevkarî, rêveberiya baş û mafên mirovan digerin, prensîba dewleta hiqûqê qebûl dikin û dikarin û amade ne ku demokrasî, mafên mirovan û azadiyên bingehîn garantî bikin.
Menaf Osman
Çend berhemên wî
Wergêrî:
Konseya Ewropayê
Erk û armanca rêxistinê
Lê belê welatên endamên Yekîtiya Ewropayê beşek ji hêzên xwe yên qanûndanînê û îdarî yên neteweyî vediguhêzin Komîsyona Ewropayê û Parlamenta Ewropayê, welatên endamên Konseya Ewropayê serweriya xwe diparêzin, lê bi peyman/peymanên (hiqûqa navneteweyî) xwe bi cih tînin û li ser bingeha nirxên hevpar û biryarên siyasî yên hevpar bi hev re kar dikin. Ew peyman û biryar ji aliyê welatên endam ên li Konseya Ewropayê bi hev re dixebitin ve tên pêşxistin. Her du sazî li dora hîmên hevpar ên hevkarî û aştiyê yên Ewropayê wek derdorên konsêtrîk kar dikin, Konseya Ewropayê jî di qada erdnîgarî de qada herî berfireh e.
Yekîtiya Ewropa, bi veguhastina hêzan a ji neteweyî heta asta YEKÎTIYA Ewropayê dikare weke çembereke biçûktir a xwedî asta entegrasyonê ya gelekî bilind bê dîtin. "Konseya Ewropa û Yekîtiya Ewropayê: Rolên cuda, nirxên hevpar." Peyman/peymanên Konseya Ewropayê jî ji bo îmzekirina welatên ne endam vekirî ne û bi vî rengî bi welatên li derveyî Ewropayê re hevkariyek wekhev hêsan dike.
Destkeftiya herî bi nav û deng a Konseya Ewropayê, Peymaneke Mafên Mirovan a Ewropayê ye ku di sala 1950'î de piştî rapora Meclîsa Parlamenteran a Konseya Ewropayê hate qebûlkirin û li dû vê yekê ji Neteweyên Yekbûyî (NY) hate qebûlkirin. Peyman Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê li Strasbourgê ava kir.
Dadgeh, li gorî Peymannameyaya Mafên Mirovan a Ewropayê çavdêriyê dike û bi vî rengî weke dadgeha herî bilind a Ewropayê kar dike. Ji bo vê dadgehê ye ku Ewropayî eger bawer bikin ku welatekî endam maf û azadiya wan a bingehîn binpê kiriye, rêxistin, dikare dozê li wî welatî veke.
Dadgeha mafên mirovan ya Ewropayê
Dadgeha mafên mirovan ya Ewropayê (DMME), Saziyeke girêdayî Konseya Ewropayê ye. Têgeha mafên mirovan bi giştî tevahî mafên ku mirov li gorî rûmeta xwedî dike tê parastin. Bi berfirehî hemû mafên bingehîn û azadiyên giştî yên di hiqûqa navxweyî de û mafên ku li gorî hiqûqa navneteweyî hatine pêşdîtin û parastin, vedihewîne. Ji ber ku ev maf hemû mirovan têkildar dike, divê ev maf di navneteweyî de bên parastin. Pratîkên destpêkê yên parastina mafên mirovan bêhtir di asta neteweyî de ne. Parastina mafên mirovan a navneteweyî di dawiya sedsala 19 û 20 'an de tê dîtin. Generalê hiqûqa navneteweyî li ser mafên mirovan digire, bi rêya peymana Neteweyên Yekbûyî pêk tê. Her çiqas ev peyman behsa gelek mafên mirovan bike jî, lê ravekirinek li ser van mafan tune ye Ji bo vê jî di bin banê Konseya Aborî û Civakî de Komîsyona Mafê Mirovan hate avakirin û li ser vê mijarê xebat hate kirin Di 12.12.1948'an de Komîsyonê bi biryara Meclîsa Giştî ya Meclîsê, pêşnûma ku ji bo vê armancê hatibû amadekirin weke Deklareya Gerdûnî ya Mafên Mirovan qebûl kir. Ji ber ku ev deklare weke biryara .M Giştî ya Meclîsa Giştî negirêdayî bû û tu mekanîzmayên temînatê bi rê ve nebirin, geşedanên piştî daxuyaniyê bi armanca van kêmasiyan bê destgirtin. Di vê çarçoveyê de rêziknameyên nû li ser du astan têne dîtin. Ev rêzikname di asta gerdûnî de bi "Konvansiyona Mafên Şexsî û Siyasî" û "Peymaneke Mafên Aborî, Civakî û Çandî", "Peymannameya Mafên Mirovan a Amerîka-Afrîkayê" û "Peymannameya Mafên Mirovan a Ewropayê" di asta herêmî de hatin kirin. Peymanên Mafên Mirovan ên Ewropayê ji peymanên din cudatir e. Ji ber vê yekê, peymanên din ên ku weke destûra bingehîn a mafên mirovan lê tê kirin, peymaneke mafên mirovan a Ewropayê ye. Taybetmendiyên ku vê yekê ji hev cuda dikin; ew e ku tiştên di nivîsarê de vekirî ne, bi awayekî rastîn, hûrgilî, rasterast têne bikaranîn.
Welatên endam
Rêxistin di 5ê gulana sala 1949an de ji aliyê 10 welaten ve hate avakirin û endamên yekem ev deh welatin.
🇦🇽
welatên ku li gorî dîroka beşdar bûne Endamên Konseya Ewropayê
Welatên xwedî mafên çavdêrên Komîteya Wezîrên Konseya Ewropa yê
Welatên xwedî mafên çavdêrên Meclîsa Parlamanê ya Konseya Ewropayê
Sarinc (alav)
Sarinc, sarincok, sarker, dolaba qeşayê alaveke elektronîk e, bi pergala bikaranîna gazên herikbar dixebite û bo parastina xurdemeniyan kêrbar e. Xurdemeniyan bi sarkirinê, qerimandinê diparêze. Lewra di sermayê, di nava qeşayê de, xurdemenî zû xirab nabin. Di malê û kargehê de gelek tê bikaranîn.
Dîroka sarincê
Beriya sarincê jî mirovan bi riya sarkirinê, qerimandinê xurdemeniyên xwe diparastin, qet nebe temenê bikarana wan dirêj dikirin. Beriya 3 hezar salan jî mirovan bi vê rêbazê dizanibûne. Lê bi derketina sarincan ve, di warê qerimandinê de şoreşeke mezin rû da.
Sala 1806'ê ango pirr berê ji bo kargehan Frederic Tudor sarkerek çêkiribû. Ev ji bikaranîna cemedên heyî pêk dihat. Wî ji cemseran bi keştiyê cemed dianî, heya biheliyan ji wan sûd werdigirt. Wî bazirganiya qeşayê jî dikir, tenê sala 1850'yê 150 hezar ton cemed firotibû.
Derbareyê sarkirina mekanîk de mirovhiyê hin tişt dizanîn, Sala 1790'ê du brîtaniyan patenta sarkirina mekanîk jî girtibûn, Thomas Harris û John Long. Paşê gelekan serê xwe bi teknîkên sarkirinê re êşandin û John Gorrie (1803-1855) bo bazirganiyê alavekê ku cemedê çêdike ava dike (1844-Apalachicola, Florîda, DYA).
Di hilberîn, bazirganî û bipêşxistina sarincê de alman pêşengiyê dikin. Gelek cureyên wê yên bi teknîkên cuda tên xebitandin, li Almanya tên çêkirin.
Dalahû (navçe)
Şaristanê Delahû, yek ji navçeyên Kirmaşan (parêzgeh) e û navenda şaristanî bajarê Kirênd e.Şaristana Delahû 99 kîlometreyan dûrî Kirmaşan bicîh dibe.
Dîn û Ayîn
Xelkê vê navçeyê bêhtirîn Ehlê Heqin.Her wisa hindek bawermendên Şîî û Sunî jî hene û kêm jî be Cihû jî li vir dijîn. Tirbeya Baba Yadegar li vir e.
Emoxlî Sofla
Emoxlî Sofla, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Pîskê
Pîskê, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Ridderkerk
Ridderkerk, şaredariyeke bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
Hesar, Mîr Hosêyn Bêygî
Hesar, Mîr Hosêyn Bêygî gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 46 kes (13 malbat) bûn.
Saint-Germain-de-Grave
Saint-Germain-de-Grave, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Duzmeydana Jêrîn
Duzmeydana Jêrîn, gundekî bi ser navçeya Avkevira Agiriyê ve ye.
Ladbergen
Ladbergen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Steinfurt li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Girdesorî Enber
Girdesorî Enber, Girdesorî 'Enber, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Shiyan
Shiyan, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Hubeiyê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 3.340.841 kesî
Qelatepey Serû
Qelatepey Serû, Qełatepey Serû, gundekî bi ser Qoretûya navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Hesen Qeyax
Hesen Qeyax, Ḧesen Qeyax, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Elîkendî, Çaroymaq
Elîkendî, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Mahsun Kırmızıgül
Mahsun Kırmızıgül (z. 26 adar 1968, li Amedê, bi navê Abdullah Bazencir), stranbêj, aktor û derhênerekî bi eslê xwe kurdê zaza ye.
Jiyan
Diya Kirmizigul di 18 saliya xwe de, bi tevî sê lawan bî dimîne. Mehsun ji marîbûna (zewiciye) wê ya duyem e. Bavê Masun ji parêzgeha Çewlîgê ye. Hêj Mehsun ne bûye, dê û bavên wî hev û du berdidin. Mehsun di zikê diya xwe de tê Amedê. Mehsun cara yekem di 6 saliya xwe de bavê xwe dibîne. Birayê wî Mehmûd di 21 saliya xwe de bi pêgirtina elektrîkê jiyana xwe ji dest dide.
Di Sala 1983 an de li Amedê tevlî pêşbaziyeke muzîkê dibe û bi ser dikeve û jiyana wî ya muzîkê jî wiha dest pê dike. Di kampanyaya lincê ya li dijî Ahmet Kaya de, tê gotin wî jî cihgirtiye. Hin kes îdîa dikin ku ew jî di dizî û bişavtin kir. Di muzîka kurdî de peywirdar e.
Di fîlmên xwe de, kurdan biçûk nîşandide, bayê arabeskê gurr dike. Albuma wî ya serek bi navê Yıkılmadım derket.
Oberschweinbach
Oberschweinbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Fürstenfeldbruck li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Ebdulrehman Efîf
Ebdulrehman Efîf wergêr û helbestvanê kurd e.
Efîf di sala 1971ê de li bajarokê Amûdê, başûrrojavayê Kurdistanê jidê bû. Hezkirineke dijwar bû a ber bi nivîsandinê de kişand û vê xapandina spehî xapand. Ji sal 1989an ve li zanîngeha bajarê Helebê Wêjeya Erebî xwend. Sê helbestpirûkên wî bi erebî hene; bi kurdî Bera Pir Nêzîk Lê Pir Dûr Bim heye. Ji sala 1996an ve li Elmanyayê, bajarê Hannoverê dijî. Ebdulrehman Efîf pirtûka Lao Zî ya bi sernavê Tao Te Ching wergerandiye kurdî. Di pirtûkê de 81 helbest hene. Ew hemû di hejmara 42 ya Kovara Mehname de hatine weşandin.
Hesar, Xerabe
Hesar, Xerabe gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Ebdulrehman Efîf
Helbesteke Ebdulrehman Efîf
Sozekî bi min de ey gula hîroyê Û bera ez li ber roka bendemanê Bêdawî razêm… Sozekî bide min ey hîroya Orta zengil û saet û dayikê… Û bera bê xew û xwarin Bimînim mîna kilîta jiyanê Sozekî li qirika pişika min Girêbide gula hîroyê û bera Tenê di hindirê pişika te de Şiyar bibim, bera ez ez bim Û ez ne ez bim, bera şevreş Û ronî bim, kanî û biyaban Bim… Bera saet û gerşikestin bim Sozekî bide min hîroya malê Bera ez ez bim û mirin bim Bera pirr nêzîk Lê pirr dûr bim…
Rijswijk
Rijswijk, şaredariyeke bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
Hesar, Xerabe
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 73 kes (16 malbat) bûn.
Qûrxan Mehabad
Qûrxan, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Pîskê Gewre
Pîskê Gewre, anku Pîska Mezin, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Seleukeia
Seleukeia bajarek kevnar li Babîlonya (Mezopotamya) bû. Di serdema helenîstîk de, ew paytexta Împeratoriya Seleukîd bû. Seleukeia li kêleka çemê Dîcle bû; navê wê Seleukeia li ser Dîcle jî bû: ; an. Seleukos I Nikator bajar di sala 300 b.z. an 305 b.z. de ava kir. Bajarê Tîsfûn paşê li nêzikî hate çêkirin.
Sözler
Sözler (bi tirkî ye, tê wateya peyv, bêje, kelîme) navê pirtûkeke Bedîzeman Seîd Nursî ye ku di neqebena 1926 - 1934an de li Barla hatiye nivîsandin.
Rosetta
Rosetta portaleke wergerandinê ji bo nivîsbariya azad e. Rosetta girêdayî Ubuntu Linux e.
Laer
Laer şaredariyeke navçeya (Landkreis) Steinfurt li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Saint-Germain-de-la-Rivière
Saint-Germain-de-la-Rivière, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Rizyane
Rizyane, cehcehik (foeniculum vulgare) riwekek ji malbata apiaceae ye. Di hin devokan de jê re rizyang, rizyanik jî dibêjin. Bêjeya kurdî/îranî derbasê romî jî bûye û tirkan bi hinekê guhertinê navê wê kirine rezene (di ferhengên berê de rezyane bû). Bejna vê riwekê heya 2 m dirêj dibe. Riwekek dusalane ye. Welatê wê rojavayê Asya û peravên Deryaya Navîn e.
Saint-Germain-de-la-Rivière
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Rizyane
Pelên wê bêpirtik û bizax in (qemçik, şimêl). Darikên wê gundorkî, nava wan vala, tîkane (çikane) ne. Fêkiyên wê kesketarî ne û ji cihên ziwayî, sixre û kevirî hez dikin. Bizirên wê ji aliyê proteînê ve dewlemend in. Ji bizirên wê biharbêhn tên çêkirin, di selete, şîranî û gelek xwarekan de tên bikaranîn.
Dopîng
Bikaranîna dermanên performans-zêdeker yên qedexekirî di sportê de wek dopîng têne zanîn,bi taybetî ji layê rêxistinên pêşbirkên sportê birêvedibin.Bikaranîna dermanên performans-zêdeker ji layê rêxistinên navnetewî ne-etîk tê dîtin,wek Rêxistina Olîmpîk ya Navnetewî
Benzedrîn
Benzedrîn navê amfetamînê ye yê di bazirganiyê de tê bikaranîn.Konseya Ewropa dibêje ku ev derman cara yekemîn li Olîmpiyatên Berlîn sala 1936ê xuya bûye.Amfetamîn li sala 1887ê hate çêkirin û jêçêkera wê Benzedrîn Li Dewletên Yekbuyî li sala 1934 ji layê Gordon Alles haye îzolekirin.Leşkerên Brîtanî di dema Şerê Dinyayê yê Duyemîn de 72 mîlyon tabletên amfetamînê bikaranîn.Her wisa amfetamîn wek antîdepresan jî tê bikaranîn.
Everton FC di lîga İngilîzîstanê de tîmeke futbolê ye ku demsala 1962-1963ê bû şampiyon.Li gor lêpirsînên rojnameyên navnetewî ev şampîyonbûn bi alikariya Benzedrînê bû.Demek din tîma futbolê ev angaşt pejirand.
Steroîdên anabolîk
Ev made li sala 1930ê cara yekemîn hate çêkirin û niha wek tedawîker di bijîşkiyê de ji bo hişyarkirina mezinkirina hestîyan,hişyarkirina dilveker,îştahê û ji bo tedawiyên qelsbûnê wek kanser û AIDSê tê bikaranîn.Her wisa steroîd3en anabolîk ji bo hêzdana maskûleya û hêza fîzîkî jî tên bikaranîn.Jixwe ji ber vê tesîrê di sportê de tê bikaranîn.Tesîrên rexnak yên têne zanin ev in: Asta kolesterolê diguhere,akne,fişara xwûnê ya bilind,tesîrên xeter ji bo cegerê reş.
Îro
Niha, tetrahîdrogestrînon û modafînîl di dinyaya sportê de,di nav lîstikvanê Dewletên Yekbûyî de bikaranîna van madeyan berbelav e.Hinek lîstikvan diparêzin ku ev madeyên han divê neyên qedexe kirin.Her wisa Rêxistina Dij-dopîng ya Dinyayê ev madeyên han wek têkildarên dermanên qedexekirî dihundirîne nav lîsteya xwe de.Li sala 2004ê jî Modafînîl wek madeyên qedexekirî hate zêdekirin di lîsteyê de berî olîmpiyatên 2004ê.
Oder-Spree
Oder-Spree, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Brandenburg, Almanyayê ye.
Bajarok û şaredarî
Paytexta navçeyê Beeskow e, lê Fürstenwalde bajarokê herî mezin e û nifûsa wê 31.000 kes e.
Qoruxçî
Qoruxçî anku Qorixçî, gundekî Bismilê ye. Li ser rêya Bismil û Batmanê de 5 km dûrî navçeyê ye. Çemê Dîcle di vî gundî re derbas dibe.
Niştecihên gund Mendî ne. Nêzîkî 100-200 sal berê ji Mendan çûne Tepê û ji wir jî hatine Qoruxçî ava kirine.
Gund li ser rêya koçbariya çûkan e. Ji ber vê yekê jî di demsala koçbariyê de gelek çûkên xerîb lê dihên dîtin.
Bahoza Ian
Bahoza Ian bahozekî mezin, kujer û wêranker a Kategoriya 4 ya Atlantîkê bû, ku zirarek berbelav li rojavayê Kûba û başûrê rojhilatê Dewletên Yekbûyî, eyaletên Florîda û Karolînaya Başûr kir. Ew nehem tropîkala sîklonî çarem, û duyem bahoza mezin a demsala bahoza Atlantîkê ya 2022 bû.
Binêre
Danasîna dîrokî bi Ian re
Aarau
Aarau, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên herêma Aarauyê ye.
Kirkisirak
Kirkisirak, gundekî girêdayî navçeya Sarîza Qeyseriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Geldûşa Jêrîn
Geldûşa Jêrîn, gundekî bi ser navçeya Avkevira Agiriyê ve ye. Gundekî mezin e, çemek nav gund re dikişe.
Girê Mirazan
Girê Mirazan an Xirabreşk / Xerabreşkê, cihekî arkeolojîk ê neolîtîkê ye ku li nêzîkî gundê Xirabreşkê yê Rihayê ye û dibe cihê bermahiyên perestgeha herî kevn a cîhanê be.
Dirêjiya vî girê destçêkirî 15 metre ye, tîreya wî nêzîkê 300 metre ye, û nêzîkî 760 metre ji asta behrê li jor e. Ev du qonaxên bikaranînê dihundirîne. Li gorî arkeologê alman Klaus Schmidt, kaşif û vekolerê vî girî, armanca bikaranînê civakî yan dînî bû û ji hezarsala 10ê-8ê maye.
Di qonaxa yekem de, ya ku di dema Neolîtîka A ya berî Cervaniyê de pêk hatiye, stûnên kevirî yên bi şiklê T-yê hatine çikandin — ev stûn megalîtên herî kevn ên dinyayê ne. Dîroka van megalîtan hatiye diyarkirin ku ji sala 9.500 mane û ev megalît 5.500 sal ji bajarên yekem ên Mezopotamyayê û 7.000 sal ji Stonehengeê mezintir in. Di qonaxa duyem de, ya ku di dema Neolîtîka B ya berî Cervaniyê de pêk hatiye, stûnên çikandî biçûktir in û li odeyên çargoşeyî yên bi zemînekî kirêc de radiweste.
Girdîş
Girdîş, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Girê Mirazan
Ji 200î zêdetir stûn nêzîkî di 20 çemberan de bi rêya lêkolînên jeofîzîkî ve hatine kişfkirin (heta gulana 2020an). Dirêjiya her stûnan nêzîkî 6 metre ye û giraniya wan digihîje 10 tonan. Li erdî, qulên taybet hatine kolandin û her stûn li wan qulan hatine rûniştandin.
Piştî dema Neolîtîka B ya berî Cervaniyê, Girê Mirazan hatiye terikandin. Hûrguliyên armanca avahiyê ne eşkere ne. Ji sala 1996an ve kolandin ji aliyê Înstîtûta Arkeolojiyê ya Almanî ve berdewam dike, lê beşên mezin hîn jî nehatine kolandin.
Girê Mirazan di 2018an de ji aliyê UNESCOyê ve wekî Kelepora Cîhanê hatiye destnîşankirin.
Konteksta kronolojîk
Girê Mirazan di dema Neolîtîka berî Cervaniyê de (qonaxa herî pêşîn a serdema neolîtîkê) hatiye avakirin û mirov lê dijîn, ku dîroka wê di navbera 9600 û 7000   de ye. Neolîtîka berî Cervaniyê di dawiya Pleîstosenê (Serdema Qeşayê ya dawîn) de dest pê kiriye. Di dema Neolîtîka berî Cervaniyê de "destpêka jiyana gundan li Asyaya Başûr-Rojavayê" û li cîhanê yekem jîngehên mirovan ên mayinde hatine pê. Gundên Neolîtîka berî Cervaniyê ji komên xaniyên kevir an kerpîçan û carinan jî avahiyên abîdeyî yan "civakî" ên girîng pêk dihatin.
Tê texmînkirin ku şêwejiyana şêniyên Girê Mirazan nêçîrvanî û komkerî bû lê belê şênî herî kêm demekê li gundan dijiyan. Dîsa jî heta niha delîla jiyana li gundan nehatiye dîtin. Bi rêbaza radyokarbonê, dawiya Qonaxa III dikare li dîroka 9000 were diyarkirin, lê belê hin arkeolog hîpotez dikin dibe ku devera bilindkirî di 10.000  an pêştir de, yanî di dawiya Pleîstosenê de wekî navendeke dînî hatibe bikaranîn.
Li gorî texmînên arkeologan ji bo derxistana stûnên giran ji kanên keviran û barkirina 100-500 metre heta gir nêzîkî 500 kes hewce bû. Giraniya stûnan 10-20 ton bû.
Dîroka vedîtin û lêkolînê
Berî kişfkirinê, girê ku Girê Mirazan li ser e, ji aliyê xelkê ve wekî cihekî pîroz dihate dîtin.
Girê Mirazan yekem car ji hêla Zanîngeha Stembolê û Zanîngeha Chicagoyê ve bi rêya lêgerînên arkeolojîk di sala 1963an de hatiye dîtin. Arkeologê amerîkî Peter Benedict tarîxa amûrên kevirî yên ku ji gir hatine berhevkirin wekî Neolîtîka A ya berî Cervaniyê diyar kiriye lê perçeyên jorîn ên stûnên bi şiklê T-yê wek kêlikên gorê xelet nîşan daye û bawer kiriye ku goristaneke Bîzansê li serî qonaxa pêşdîrokî heye. Li ser gir ji zû ve çandinî dihate kirin, û çend nifşên niştecihan bi gelemperî ji bo paqijkirina zêviyê kevir bar kiribûn û li cihekî kom kiribûn. Dibe ku loma tebeqeyên jorîn ên gir xirab bûn. Herwiha dibe ku carinan cotkar hewl dabin ku hin stûnan bişkînin, ji ber ku bi xeletî bawer kiribûn ku ew kevirên normal in.
Li çiriya pêşîn a 1994an, arkeologê alman Klaus Schmidt, ê ku berê li Newala Çorî dixebitî, li cihekî din digeriya ku bikolîne. Wî lîteratura arkeolojiyê ya li ser wê herêmê nirxandiye, rastî vegotina kurt a lêkolînerên Chicagoyê ya ji sala 1963an li ser Girê Mirazan hatiye û biryar daye ku vî cihî ji nû ve vekolîne. Ji ber ku berê avahiyên bi heman rengî li Newala Çorî dîtibû, wî ihtimala ku wan kevir û stûnan berî dîrokê mane nas kiriye. Wî di sala 1995an de dest bi kolandinê kiriye û di demeke kurt de yekem stûnên mezin ên bi şiklê T-yê derxistine. Schmidt li ser navê Muzeya Rihayê û Înstîtûta Arkeolojiyê ya Almanî heta mirina xwe (2014) kolandinan bi rê ve birine. Ji hingê ve, lêkolîna Înstîtûtê li ser gir ji hêla Lee Clare ve tê birêvebirin. Kolandinên vê dawiyê bi qasî yên Schmidt mezin nînin, bi gelemperî li ser belgekirin û parastina cihên ku berê hatine kolandin disekinin.
Kanên keviran
Platoya herêmê ji ber erozyon û kanên keviran guheriye, ku ev guherîn hem di serdema Neolîtîkê hem jî serdemên klasîk de pêk hatiye. Çar coyên ku dirêjiyên wan 10 metre û berfirehiyên wan 20 santîmetre ne li başûrê platoyê hene. Ew co wek bermahiyên kanên kevnare tên şirovekirin ku qalibên çargoşeyî jê hatine birin. Ihtimal e ku têkiliya wan bi avahiyeke çargoşeyî ya ku tenê bingeha wê hatiye heta îro heye. Tê gotin ku ev avahî bermahiyên birceke nobedariyê ya romayî ye, lê ew tenê texmînekê ye. Avahiyên li platoyê bi gelemperî encama derxistina keviran ji kanan e. Ew kan wek cihên derxistina kevirên gewre yên avahisaziyê hatine bikaranîn.
Gir
Li rojavaya gir, şiklekî mîna şêran hatiye dîtin. Li vî cihî parçeyên kevirê hestê û kevirê kilsî zêdetir hene. Ji ber vê yekê tê gotin ku ew der wek cureyekî kargeheke heykelan dihate şixulandin.
Qonaxa III
Di vê qonaxa ewil a dîroka girî de cara pêşîn dorpêçên girover tên dîtin. Tîreyên wan ji 10 metreyê heta 30 metreyan diguhere. Taybetmendiyên wan yên herî girîng ev e ku li vir kevirên kils yên bi şiklê T-yê di nava dîwarên stûr yên hindûrîn de hatine danîn. Heta niha çar avahiyên girover mîna wan ji binê axê hatine derxistin. Lêgerînên jeofizîkî diyar dikin ku 16 dorpêçên din, di her yekê de heşt stûn hene, bi temamî 200 stûn di bin axê de ne. Ev stûn ji nêzîkî 100 metre dûr hatine anîn.
Di navenda her çemberê de du stûnên ku ji yên din dirêj in rû bi rû radiwestin. Li serê çemberan banek hebû yan tinebû ne diyar e. Kursiyên kevirî yên ji bo rûniştinê hatine çêkirin di hundirê de hatine dîtin. Gelek ji van stûnan bi pîktogramên neberbiçav û rolyefên heywanan ve hatine xemilandin. Dibe ku ev pîktogram sembolên pîroz ên ji herkesî ve dihate zanîn temsîl bikin, ku pîktogramên mîna van li neqşên şikeftên Neolîtîkê yên din de jî tên dîtin. Rolyef guhandarên mîna şêr, ga, beraz, rovî, xezal û ker; mar û xişokên din; xêzikên mîna tevnpîrk û çûk nîşan didin. Di wexta çêkirina vê avahiyê de xwezaya wê ihtimalên cuda bû, ku tê de daristanên ku van heywanan dijîn jî hebûn. Ji ber rûniştina însanan û çandiniyê ev der êdî bûye çol.
Çend şiklên wekî mirovan jî li hunerê Girê Mirazan de heye. Li ser hin stûnên bi şiklê T-yê destên însanan hatine neqişandin, lê belê li gorî vekoler Schmidt ew mirovan (an jî belkî xwedawendan) temsîl dikin. Kevirên asoyî yên li jorê stûnan li gorî Schmidt milên mirovan temsîl dikin, ku tê maneya serên stûnan tinebûn. Bi çi taswîrê (xwedawend, mirov, pêşiyên wan) ev stûn hatine çêkirin nayê zanîn.
Qonaxa II
Afirandina dorpêçên çember ên di qonaxa III de piştre di qonaxa II de cihê xwe da çêkirina odeyên çargoşeyî yên piçûk. Avahiyên çargoşeyî li hemberî avahiyên çember valahiya heyî baştir bi kar tînin. Ew bi gelemperî bi derketina neolîtîkê re têkildar in, lê stûnên bi şiklê T-yê, taybetmendiya sereke ya dorpêçên kevnare, di vir de jî hene. Ev diyar dike ku avahiyên qonaxa II ji bo çanda wan heman fonksiyonê pêk dianî, ihtimalên wek pîrozgeh. Qonaxa II li Neolîtîka B ya berî Cervaniyê de ye. Bi riya metoda radyokarbonê dîrokên wan di navbera 8800 û 8000 de hatiyê nîşankirin. Stûnên bi şiklê T-yê bi dirêjiya heta 1,5 metreyê di navenda odeyan de cih digirin.
Stûneke kevirî ya ku dişibe totemekê di 2010an de qonaxa II ya li Girê Mirazan hatiye vedîtin. Ew 1,92 metre bilind e. Di totemê de sê şikl hene, ya herî jorîn lawirek, ihtimalên hirçek, û li binê wê jî şiklekî mîna însanek. Ji ber ku peyker xesar dîtiye, şîrovekirina wê bi tevahî ne zelal e. Parçeyên totemeke din a mîna wê jî nêzîkê 20 sal berê li Newala Çorî hatibû dîtin. Di heman demê de, qonaxeke Girê Mirazan a kevntir hin peykerên têkildar ên ku heywanên li ser serê mirovan nîşan didin hene.
Qonaxa I
Qonaxa I parçeya herî jor ya girî ye. Ev qonaxa herî tenik e, ku ji tortên sist ên ji ber erozyonê çêbûye pêk tê.
Li dora destpêka hezarsala 8an Girê Mirazan girîngiya xwe winda kiriye. Pêşveçûna çandinî û kedîkirina ajalan li jiyana mirovahiyê ya li herêmê rastiyên nû pêk anîne, û "Bexçeyê heywanan a Serdema kevirî" (gotineke Schmidt a bi taybetî li ser Qonaxa III, Dorpêça Dyê) çi girîngiya xwe ji bo civaka xwe ya kevn a nêçîrvan û komker hebû winda kiriye. Lê belê, ev cih nehatiye terikandin û jibîrkirin da ku hêdî hêdî ji hêla hêmanên sirûştî ve werin hilweşandin, dewsa wê, her dorpêça gir bi zanebûnî di binê 300-500 metresêcar herî û keviran de hatiye binaxkirin, pê re girekî çêkirî bi piranî ji perçeyên keviran û amûrên kevirî pêk tê çêkirine. Di cihê dagirtî de gelek hestiyên heywanan û hetta yên mirovan jî hatine dîtin.
Girîngî
Girê Mirazan ji hêla hinekan ve wekî vedîtineke arkeolojîk a xwedî girîngiyeke mezin tê dîtin ji ber ku ew dikare têgihiştina qonaxeke girîng a di pêşketina civaka mirovan de bi kûrahî biguherîne. Hin lêkolîner bawer dikin ku avakirina Girê Mirazan dibe ku bûbe alîkar di pêşketina şaristaniya bajarî ya paşîn de, an jî, wek vekolêr Klaus Schmidt got, "Pêşî perestgeh hat, paşê bajar."
Şoreşa zayendî
Şoreşa zayendî, ku wekî dema azadiya zayendî jî tê zanîn, tevgerek civakî bû ku ji salên 1960-an heya 1970-an li seranserê Dewletên Yekbûyî û cîhana pêşkeftî li dijî kodên tevgerê yên kevneşopî yên têkildarî zayendî û têkiliyên nav-kesî li ber xwe da. Rizgariya zayendî di nav xwe de pejirandina zêde ya seksê li derveyî têkiliyên kevneşopî yên heteroseksuel, monogam (di serî de zewac) hebû. Asayîkirina rêgirtin û heb, tazîbûna gel, pornografî, seksa berî zewacê, homoseksuelî, masturbasyon, awayên alternatîf ên zayendîtiyê, û qanûnîkirina kurtajê tev li pey wan hatin.
Şoreşa zayendî ya yekem
Çend serdemên din di çanda rojavayî de "şoreşa zayendî ya yekem" hatine binav kirin, ku şoreşa 1960-an dê bibe ya duyemîn (an paşê). Têgîna "şoreşa zayendî" bi xwe herî kêm ji dawiya salên 1920'î ve tê bikaranîn. Ev term di sala 1929an de derketiye holê; pirtûka ''Is Sex Necessary? Or, Why You Feel the Way You Do'' ji hêla James Thurber û E. B. White ve, beşek bi sernavê "Şoreşa Zayendî: Bûyîna Lêkolînek Bêkêmasî ya Tevahiya Dîmena Zayendî" heye. Li gorî Konstantîn Duşenko, ev têgîn di sala 1925an de li Rûsyayê Sovyetê dihat bikaranîn.
Dema ku behsa şoreşa zayendî tê kirin, dîrokzan ferqê dixin navbera şoreşa zayendî ya yekem û duyemîn. Di şoreşa zayendî ya yekem de (1870-1910), exlaqê Victorian balkêşiya xwe ya gerdûnî winda kir. Lê belê, ev yek nebû sedem ku "civaka destûrdar" derkeve holê. Nimûneya vê serdemê rabûn û cihêbûna awayên birêkûpêkkirina zayendîtiyê ye.
Profesorê klasîkan Kyle Harper peyva "şoreşa yekem a zayendî" bikar tîne da ku behsa jicîhûwarkirina normên zayendîtiyê li Romaya Kevin bi yên Xiristiyaniyê bike ku ew li seranserê Împaratoriya Romayê hate pejirandin. Romayiyan fuhûş, duseksuelî û pederastî qebûl kirin û qanûnî kirin. Ji aliyê din ve, ji bo jinên rêzdar, ji bo yekparebûna xwîniyên malbatê, axîniya jinê pêwîst bû. Van helwestan bi qedexeyên Xirîstiyanî yên li ser kirinên homoseksuel û her seksê li derveyî zewacê (di nav de bi kole û fahîşeyan re) hatin guhertin.
Profesorê dîrokê Faramerz Dabhoiwala Serdema Ronahiyê – bi qasî sedsala 18-an – wekî serdemek girîng a veguherînê li Keyaniya Yekbûyî bi nav dike. Di vê demê de, felsefeya lîberalîzmê pêşket û populer bû, û koçberiya bajaran derfetên seksê zêde kir û pêkanîna qaîdeyan ji gundên piçûk dijwartir kir. Tevliheviya zayendî ya di Dêra Katolîk de pêbaweriya rayedarên olî xera kir, û zêdebûna hêzên polîsên bajarî alîkariya ji hev veqetandina sûc û gunehê kir. Bi tevayî, tolerasyona ji bo seksê heteroseksuel li derveyî zewacê zêde bû, di nav de fuhûş, mêrxas, û seksê berî zewacê. Van kiryaran hîna jî ji hêla gelek kesan ve wekî azadîxwaz dihatin mehkûm kirin, û têkiliya derveyî zewacê ji sûcek ku cezayê sereke werdigire her ku çû bû mijarek sivîl. Masturbasyon, homoseksuelî û destavêtin bi gelemperî kêm dihatin pejirandin. Jin ji wek mêran şehwet dihatin hesibandin û derbasî hevjînên pasîf bûn, ku paqijiya wan ji bo navûdengê girîng bû.
Şirovekarên wek profesorê dîrokê Kevin F. White peyva "şoreşa zayendî ya yekem" bikar anîne ji bo ku behsa Roaring Twenties bikin. Helwestên Serdema Victorian ji ber Şerê Cîhanê yê Yekem û qedexekirina alkolê li Dewletên Yekbûyî hinekî bêîstîkrar bûn. Di heman demê de tevgera mafê dengdanê ya jinan mafê dengdanê bi dest xist, bineçanda flapper girl jî seksa beriya zewacê û "partiyên petting" dihewand.
Dibistana Freudî
Sigmund Freud bawer kir ku tevgera mirovî ji hêla ajokarên bêhiş ve, bi taybetî ji hêla libido an "Enerjiya Zayendî" ve hatî motîve kirin. Freud pêşniyar kir ku lêkolîn bike ka van ajokarên bêhiş çawa hatine çewisandin û bi navgînên çandî yên din ve îfade kirin. Wî ji vê terapiyê re "psîkoanalîz" bi nav kir.
Dema ku ramanên Freud carinan dihatin paşguh kirin an jî di nav civata Viyana de berxwedanek dişopand, ramanên wî zû ketin nav nîqaş û rêbazên xebatê yên antropolog, hunermend û nivîskaran li seranserê Ewrûpayê û ji salên 1920-an de li Dewletên Yekbûyî. Têgihîştina wî ya evînek zayendî ya seretayî ku dê di dawiyê de ji hêla qanûn, perwerdehî an standardên xweşikbûnê ve neyê asteng kirin, dijwariyek ciddî li hember hişmendiya Victorian dinivîse, û teoriya wî ya pêşkeftina psîkoseksuel modelek ji bo pêşkeftina meyla û xwestekên cinsî pêşniyar kir; zarokên ji kompleksa Oedipus derketin, xwestekek zayendî ya li hember dêûbavên xwe yên cinsê dijber hîs dikin. Fikra zarokan ku dêûbavên xwe wekî hedefên wan ên cinsî yên destpêkê dibînin bi taybetî ji bo civaka Victorian û destpêka sedsala 20-an şokdar bû.
Li gorî teoriya Freud, di qonaxa herî destpêkê ya pêşveçûna psîkoseksuel a zarok de, qonaxa devkî, pêsîra dayikê dibe çavkaniya pêkhatina hemî hestên erotîk ên paşê. Piraniya lêkolînên wî ji hêla pisporên di qadê ve bi berfirehî tê nakokbar kirin, her çend ew pêşveçûnên krîtîk ên di zanistên mirovî de teşwîq kiriye.
Zanyarên Freud ên anarşîst û Marksîst Otto Gross û Wilhelm Reich (yên ku peyva "Şoreşa Zayendî" bi navûdeng danîbûn) di salên 1910-an heta 1930-an de sosyolojiya seksê pêş xistin ku tê de reftarên hevrikî yên mîna heywanan wekî mîrateyek ji pêşkeftina mirovî ya bav û kalan hate dîtin, ya ku li her têkiliya civakî de xwe dide der. Lewma li gorî şîroveya Freudî azadkirina tevgerên zayendî ji bo şoreşa civakî ye.
Hebên kontrolkirina ducaniyê
Faktorek sereke di pêkanîna pratîkî ya guhertina îdeolojîk de serkeftinek dermankolojîk bû di warê rêgirtinê de bi pêşkeftina hebên kontrolkirina ducaniyê, ku bi devkî jê re "heb" tê gotin. Ev li DYE di sala 1960 de û li Almanyaya Rojava di 1961 de hate destpêkirin; li GDR 4 sal şûnda (1965). Cara yekem, faktorên zayendîtiyê (bi gelemperî têkiliya zayendî ya ku bi penetrasyona vajînalê ve hatî qedandin) û yên têgihîştinê dikarin bi rêgezên hormonal ên bi pêbaweriya bilind ji hev werin veqetandin. Ev rewş, tê texmîn kirin ku ji bo her du zayendan heman encamên wê hebûn: Gelek jinên di temenê zarokanînê de karîbûn tevgerên zayendî yên ku di vî warî de kêmtir tirsnak bû pêş bixin, û di mêran de, bi heman rengî, tirsa ji berpirsiyariyên nedilxwaz û berpirsiyariyên darayî kêm kir.
Şoreşa Zayendî di tevgera xwendekarên 1968 de
Daxwazên azadiya zayendî ji bo ceribandinê di beşên mezin ên tevgera 1968'an de bi eleqeyek mezin û coşeke mezin re rû bi rû man: ji aliyekî ve xwestek hebû ku xwe ji "tevdîra bigotî" ya salên 1950'î rizgar bike, ji aliyê din ve jî hêviya guherîna civakî bi rêya azadiya zayendî hebû. Li ser vê yekê tirsa ji berdewamiya avahiyên otorîter, ku Wilhelm Reich di psîkolojiya girseyî ya faşîzmê de (1933), Erich Fromm di Escape from Freedom (1941) û Theodor W. Adorno di The Authoritarian Personality (1950) de diyar kir.
Bi tepisandina xwestekên jiyanî, gelek 1968an mirov di kesayetiya xwe de deforme dîtin. Azadiyên zayendî yên nû - ku ji hêla bazarbûna hevdemî ya hebên pêşîlêgirtinê ve hatî pêşve xistin - pir caran bi tundî û bi gelek piştgirî ji derdorên dêrê yên muhafezekar re şer kirin, lê ji hêla civakî ve ji daxwazên din ên siyasî yên tevgera 1968-an (tevgera Flower Power) pir wêdetir çûn. Di encamê de, ji aliyê siyasetê ve ji bo perwerdehiya seksê li dibistanan pêşniyar hatin kirin û dema ku mijarên zayendî ders didin li mamosteyan asteke qanûnî ya zêdetir hat dayîn. Pirtûkên perwerdehiyê yên ku bi taybetî ji bo ciwanên nezewicî ji hêla ve dihatin nivîsandin, pir serkeftî bûn.
Ji nava refên aktîvîstên femînîst dengên cuda hatin bihîstin. Femînîstên milîtan têkiliyên zayendî yên di navbera jin û mêran de weke faktoreke bingehîn a zexta li ser jinê ragihandin û penetrasyonê, ango têketina penîsê di vajîna jinê de, weke îfadeya sembolîk a zordarî û desthilatdariya mêr û koletiya jinê ya girêdayî wê dîtin. Li gorî vê yekê jîyaneke bê mêr a radîkal hat belavkirin û tê de têkiliyên evîna lezbiyenî yên di îdeala wekheviyê de serdest bûn.
Encamên ji bo karkerên seksê
Zêdebûna seksa bêpere û negirêdayî ku di pêwendiya bi şoreşa seksî de derketibû, bû sedema kêmbûneke berbiçav di hejmara karkerên seksê de û daketineke tund di bihayê xizmetên wan de. Di destpêka sedsala 20-an de, li gorî lêkolînek Wezareta Dadê, yek ji 50 jinên Dewletên Yekbûyî yên di navbera 20 û 30 salî de, ji bo peran xizmetên cinsî pêşkêş dikin. Fahîşeya ku di fuhûşê de dixebitî, dikaribû bi pereyê îroyîn salê 76 000 dolar qezenc bike. Di sala 2009 de, fahîşeyekî kolanan li Chicago bi navgînî nêzîkî 18,000 dolar kir.
Bedre
Bedre ( û bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Badra), nahiye û bajarokekî bi ser navçeya Bedre ya parêzgeha Diyala (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Îsmaîl Taha Şahîn
Îsmaîl Taha Şahîn di sala 1977-78an de li zanîngeha Silêmaniyê kolîca adabê pişka civakzanî (komelnasî) hatiye wergirtin. Di sala 1981-82an de xwandina zankoyê bi dûmahî anî. Di sala 1982an de berhemê wî yê yekê Ne hemû gotnên meznan gîra li berîne di rojnameya Hawkarî de hatiye belavkirin. Her wesa gelek babetên dî yên hemecor navbeyn navbeyn di gelek govar û rojnameyên kurdî yên wekî Hawkarî, Beyan, Karwan, Bizav, Roşinbîrî Niwê, al-'Iraq, Paşkoy 'Êraq, Rasterê, Resen, Peyamî Rastî, Evro, Kepir, Nûbihar, Çavdêr, Awêne û hwd belav kirine.
Nuke (2012) yek ji endamên Sendîkaya Rojnamenivîsên Kurdstanê ye û vekolerê civakî ye li ser mîlakê perwerdeya Sêmêlê.
Berhemên wî
Heta nuke ev berhemên xwarê dane çapê:
Lienen
Lienen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Steinfurt li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Schöngeising
Schöngeising şaredariyeke navçeya (Landkreis) Fürstenfeldbruck li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Şebekî
Şebekî, zaravayê êla Şebek a kû li Behdînan biwar e. Şebekî bi zimannasî dikare li ser kurdiya hewramî were hejmartin, belê ji ber ku gelekî di bin badora zimanên cîran de maye di navbera jêrzaravayên wê de xwedî roleke taybetmend e.
Mînakên metnî
„''Karêman hindî çi la cenabî qonsur efendî. Aro çi terefî hukmetî nereman teyandin. Me goman, cenabî qonsur efendî lame musaâde kero, ema rayenme feqîrenme, zuliman serman.''“
Karê me hindî cenabê konsûl efendî heye. Îro ji terefê hukmetê neheqî li me hat kirin (tê anîndin). Em dixwazin ku konsûl efendî aliye me (me musade?) bike, em rayen in (cotkar in), feqîr in, zilm ser me ye.
Mely Kiyak
Mely Kiyak (jdb. 1976 li Sulingen) nivîskar, rojnamevana serbixwe û moderatora televîzyonê ya alman e. Bi eslê xwe kurd e.
Jiyan
Malbata wê ji Kurdistanê çûye. Li Leipzigê di înstîtuta wêjeyê de perwerde dîtiye. Wekî rojnamevan ji bo Mitteldeutschen Rundfunk û Leipziger Volkszeitungê xebitiye.
Ji sala 2005ê ve wekî nivîskar û rojnamevana serbixwe li Berlînê dixebite. Bi medya û înstîtusyonên wekî Frankfurter Rundschau, Berliner Zeitung, DIE ZEIT, Das Magazin, Dummy, Bundeszentrale für politische Bildung, Weqfa Friedrich Ebert û Înstîtuta Goethe re têkildar e.
Karatay
Karatay yek ji wan navçeyên navend ya bajarê Qonyeyê ye.
Gelhenasî
Gelheya navçeyê li gorî hêjmara sala 2018an 323 hezar 659 kes e. Navçe di derbarê gelheyê de cihekî kozmopolît û ji dervayê bajar gelek koçber bicîh bûne. Karatay, yek jiwan navçeyên ye ku zêde Kurd tê de dijîn ya navenda bajarê ye.
Erdnîgarî
Navçeya Karatayê, yek ji wan navçeyên navenda bajarê ye. Navçe, li rojhilatê bajar û li deşta Qonyeyê cîh digire. Li rojavayê wê navçeya Meram û li bakûra-rojhilat navçe ya Selçuklu cîh digire. Qebra Mewlana Celaledînê Rûmî û Mûzexane ya Mewlane li vê navçeyê ye.
Xiaomi Mi 8
Xiaomi Mi 8 smartfoneke Android-ê ye, ya ku ji hêla Xiaomi Inc ve hatî çêkirin.
Software
Ew li ser Android 10 -ê kardikir, bi çermê Xiaomi MIUI 11 -a xwerû ya ku bi MIUI 12-ê ve tête nûve kirin.
Jacinda Ardern
Jacinda Kate Laurell Ardern  (jdb. 26ê tîrmeha 1980an li, Nû Zelenda) siyasetmedareke Zelandaya Nû ye. Ew ji tebaxa 2017an vir ve serokatiya Partiya Karkeran a Zelandaya Nû () dike û ji çiriya pêşîn a 2017an heya sibata 2023an 40mîn serokwezîra Zelanda Nû bû. Di çiriya pêşîn a 2020an de, ew di hilbijartinên giştî yên Zelandaya Nû de ji bo sê salên din ji nû ve hatibû hilbijartin.
Perwerde û malbat
Jacinda Ardern di sala 1980an de li Hamilton ji Laurell û Ross Ardern, her du Mormon, ji dayik bû. Wê dibistana seretayî û ya navîn li Morrinsville, bajarokek parêzgeha li herêma Waikato, xwend. Dûv re ew çend salan li Muruparajiya, li cihê ku bavê wê wek efserê polîs kar dikir. Ew di sala 1999an de ji Zanîngeha Waikato bi Bachelor of Communications mezûn bû.
Le Caire
Le Caire, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Jacinda Ardern
Perwerde û malbat
Ardern bi Clarke Gayford re zewicî ye û keçek wan heye, ya ku di 21ê hezîrana 2018an de ji dayik bû. Ardern duyemîn seroka hukûmetê ya welatekî ye ku di dema wezîfeya xwe de (piştî Benazir Bhutto di sala 1990an de) zarokek wê çêbû. Ew bi malbata xwe re li Auckland dijî.
Kariyera siyasî
di 17 saliya xwe de tevlî bû. Piştî xwendina zanistên siyasî û têkiliyên gelemperî, ew pêşî ji bo parlamenter û paşê ji bo Serokwezîr  xebitî. Di sala 2005an de ew çû Londonê, li wir du sal û nîv di Cabinet Office a serokwezîr Tony Blair de wekî Cîgirê Serokê Better Regulation Executive xebitî. Di sala 2007an de ew bû Seroka Yekîtiya Navneteweyî ya Ciwanên Sosyalîst.
Di sala 2008an de, ji bo   di parlamenê de kursiyek bi dest xist û ji wê demê û vir ve endamek domdar a Meclîsa Nûneran a Zelandaya Nû ye. Di axaftina xwe ya destpêkê de, wê banga fêrkirina mecbûrî ya zimanê Maorî li dibistanên welêt kir û hikûmet ji ber nêrîna ku ew wekî bersivek "şerm" a li hember guherîna avhewayê dît, şermezar kir. Weke parlamentera herî ciwan, ew weke Berdevka Partiya Karkeran a Karûbarên Ciwanan hat tayînkirin û ji bo Komîteyên Taybet ên Çavdêriya Qanûnan û Edalet û Hilbijartinê jî hat hilbijartin. Ardern bû berdevka partiya xwe ji bo Karûbarên Zarokan (2012), ji bo Huner, Çand û Mîrate (2013), ji bo Dadwerî û ji bo Karsaziya Piçûk (2014). Ew di heman demê de ji sala 2015-an de cîgirê berdevkê karûbarên Auckland bû. Di 2014 de ew ji hêla ve wekî  hate binav kirin. Piştî ku çû, ew bi malbata xwe re li herêma bi cih bû. Di hilbijartina pêşwext a li herêma bi heman navî de, di Sibata 2017’an de yekem erka xwe ya rasterast bi dest xist. Piştî mehekê bû cîgira serokê muxalefetê.
Suizhou
Suizhou, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Hubeiyê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2004an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 2.580.000 kesî