cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Şêrê Biçûk (komstêr)
Şêrê Biçûk komstêreka biçûk e. Ew ne komstêreka kevin e û di sala 1687'ê de ji hêla Johannes Hevelius hatiye çêkirin. Ew li bakura komstêra Şêr e. Ew ji du an sê stêran pêk tê û stêrên wê qedra çarem zenûntir in.
Villy-Bocage
Villy-Bocage, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Sîtê
Sîtê, gundekî Omerya ye ku bi ser navçe ya Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.
Muhemmed Ronahî
Muhemmed Ronahî yan Mihemed Ronahî nivîskar û weşangêrekî kurd e. Muhemmed Ronahî di 1979'an de li Pîrana Amedê ji dayik bûye. Di 2003'yan de li Zanîngeha Înönü Beşa Civaknasîyê kuta kiriye. Di malpera haberdiyarbakir.com, Kovara W, Kovara Rewşen, Kovara Zend û Çirûskê de helbest û nivîsên wî tên weşandin. Bi qasî sê salan di rojnameya Azadiya Welat de bi navê "deqerû" quncik nivîsî. Di 2009'an de bi navê Weşanxaneya Ronahî weşanxaneyek ava kir. Di 2010'an de romana xwe ya bi navê "Bendewarên Adarê" derxist, di sala 2011an de jî çîrokên wî yên bi navê Daristan ji weşanxaneya Ronahî derket. Pirtûka wî ya bi çîroka ya bi navê"kûçikistan" jî der çûye di nav weşanên avesta de
Erndtebrück
Erndtebrück şaredariyeke navçeya (Landkreis) Siegen-Wittgenstein li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Yelpîz
Yelpîz, gundekî giredayê navçe Xinûsa bi ser Erzîromê ve ye.
Qeretepe, Şahîndij
Qeretepe gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 531 kes (137 malbat) bûn.
Hanika Silo
Hanika Silo gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Heval û Hêvî (rêzefîlm)
Heval û Hêvî (bi japonî: 未来少年コナン, Mirai Shonen Conan, bi wateya "Lawê paşerojê Conan") rêzefîlmekî anîme ye ku di sala 1978an de ji aliyê şirketa Nippon Animation ve hatiye hilberandin. Sernavê ingîlizî ku ji aliyê hilberînerê Japon tê Conan, the Boy in Future ye. Ema bi îngilzî ew li ser sernave Future Boy Conan tê nasîn.
Ev rêzefîlm bi Kurdî li ser sernavê "Heval û Hêvî" hatiye dûblajkirin. Rêzefîlm adaptasyona romana The Incredible Tide ku ji hêla Alexander Key ve hatiye nivîsandin.
Di sala 1984an de di pey rêzefîlm de fîlmekî sînemayê li ser sernavê Mirai Shōnen Conan Tokubetsu-hen: Kyodaiki Gigant no Fukkatsu (未来少年コナン　特別編　巨大機ギガントの復活), hatibû hilberandin.
Naverok
Pêşçîrok di sala 2008an de destpê dike wexta mirovahî nêzîke qirbûnê ye. Di nav netewan de şereke wêranker hebû ku çekên ultramagnetizî bi kar anî bûn û ku ji kakilka req a erdê de ziyan kirine û sirniya erdê  xar bûye  û wisa her heft parzemîn parçebûyî  û li binê asta deryaya têwer bûn. Komeke mirov dixwastin li gerdûnê de birevin ema ew plan bi ser neket û roketên wan dîsa li ser erdê de  ketin.Tek hinek ji wan mirovan ne qir dibûn û di pey gêrbûnê ewna giraveke biçûk dîtin ku he ne xirabî bû. Ew koma mirov girav dixistin wargeha xwe ya biçûk. Piştî 9 sal de di nav wan mirovên jînde de laweke bi navê Heval zayîn bû. Zayina wê gede ji bo mirovan heviyeke nû bû. Piştî 11 sal re her mirov mirine tek Heval û dapîrê xwe hê dijîn .Bi rojekî di sala 2028an de Heval ji peravê de keçeke bêhiş dibîne. Navê wê keç Hêvî ye. Ji nû ve Heval û Hêvî serpêhatiyeke mezin bi çavên xwe dibînin.
Recîbatî Xwarû
Recîbatî Xwarû, gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Yenice, Haymana
Yenice, gundekî navçe Haymanaya ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Qûşeler
Qûşeler gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kampanyaya Navneteweyî bo Qedexekirina Tepînkan
Kampanyaya Navneteweyî bo Qedexekirina Tepînkan (International Campaign to Ban Landmines, ICBL), rêxistineke navneteweyî ye, bo qedexekirina tepînkan (mayîn) xebatê dike.
Li 90 welatan xwe birêxistinkiriye, di nava xwe de 1200 organîzasyonan dihewîne. Şaxa wê ya alman, Deutsche Initiativkreis für das Verbot von Landminen (German Initiative to Ban Landmines, GIBL) sala 1995ê hatiye damezirandin.
Sala 1991ê hin komele, rêxistin û kesayetiyan, qedexekirina mayînan gotûbêj kirin. Diviyabû bi lezgînî pêşî li bikaranîna tepînkan bihata girtin, lewra bi hilweşîna YKSSê ve kontrolkirina firotina çekan dijwar bûbû, tepînk dikaribû bikeve destê hêzên paramîlîtar û ew jî jiyana mirovan dixist xetereyê.
Sala 1992yê ICBL bi fermî ji aliyê rêxistinên Handicap International, Human Rights Watch, medico international, Mines Advisory Group, Physicians for Human Rights û Vietnam Veterans of America Foundation ve hat damezirandin. Van rêxistinan hêza xwe kirin yek, paşê jî gelekên din tevlî bûn.
Sala 1992yê rêxistin bang li welatan dike ku tepînkan qedexe bike. Di îlona sala 1997ê de bi navê Mine Ban Treaty danezanek li Ottawa tê pesendkirin ku daxwaza qedexekirina bikaranîna mayînên li dijî ferdan tên bikaranîn dike. Hin welatan bi fermî ev norm pejirandin.
Hîçperestî
Navê bi kurdî
Mamosteyê felsefeya bi zimanê kurdî Ali Gurdilî di nivîs û xebatên xwe yên felsefeyê de têgeha hîçperestî bikar tîne. Her wisa bi zaravayê soranî jî di ferhenga Ferşîd Şerîfî ya bi navê Ferhengî zarawekanî felsefe û zanistî komaliyetîkan de têgehên hîçbawerî, hîçxwazî, edebî bêhudey pêşniyar dike. Her wisa bi zaravayê soranî têgeha hîçgerayî heye lê ev têgeh rasterast ji zimanê farisî hatiye wergirtin. Her wisa têgeha xwerû hîhîlîzm jî zimanê latinî tê ku nîhîl tê wateya tune û hîç.
Hîçperestiya hebûnî
Bi berbelavî, hîçperestî wek formeke hîçperestiya hebûnî tê pêşkêşkirin ku diparêze jiyan bêyî wateyeke rast, armanceke rast û hêjayeke rast e. Hîçperestên exlaqî diparêzin ku exlaq bisiruştî mewcûd nîne û ev nirxên exlaqî yên hatîne ava kirin, çêkirînên nedîtbar in.
Ev têgeh ji aliyê Ivan Turgenev ve hatiye populîzekirin di romana xwe Fathers and Sons de ku pêşengê romanê Bozarov hîçperest bû.
Îzol
Îzol, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Gakkoş
Gakkoş an Kakkoş binavkirina herêmî ya rûnişvanên bajarê Elazîzê ye. Ev navkirin ji peyva kurdî ya kako (biçûkkirina kekê an kaka, wateya vê qûnde an qûnek e) hatiye afirandin. Gakkoş bi pirranî her çiqas kurdên zaza bin jî, bi kevneparêzî û nijadperestiya romiyan ve meşhûr in.
Hezbûran
Hezbûran, gundekî ser bi navenda bajarê Tebrîzê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Çoxreşî
Çoxreşî (Romî: Erenler), gundekî qereçobana erziromê ye. Gund nave xwe ji malbata şêxan, mala şêxên çoxreşîyê girtîye, maneya xwe 'yên bi çekên/cilên reş' e. Ev malbat û eşîrek e mezin li Kurdistanê ye. Di listeya Îzady de ev weke 'chughrashani' (çuxraşanî) derbas dibe. Hevberiya wî navê bi Romî 'Qereçorlu' ye, ku ev jî navê eşîrek e kurdan und tatar ên kawkasîyayê (azerî) ye. Dibe ku ew referanseke keşîştîyê be, tê gotin ku ev malbat bi esle xwe ermenî bûye. Niha malbat û eşîr bi vî navê him di hav kurdên sunî him jî yên elewî de hene. Heya qebîleke kurdên êzidî jî li Ermenîstanê bi navê çoxereşî heye (bnr. Zuqiriyan).
Cemalwêrdî
Cemalwêrdî, gundeki girêdayi ya Dutaxa Agiriyê ye. Evdalê Zeynikê li wî gundi ji dayik bûye. Ev gund gundê dengbêjan e.
Qorîtanî Çuklî
Qorîtanî Çuklî, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Qaçaxan
Qaçaxan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Zîlo
Zîlo, gundekî giredayê navçe Xinûsa bi ser Erzîromê ve ye.
NGC 2085
NGC 2085, cîsmeke asîmanî ye. Ji aliyê astronoma Brîtanî John Herschel ve di sala 1834an de hatiye vedîtin.
Enstîtuya Teknolojiyê ya Kolombiyaya Brîtanî
Enstîtuya Teknolojiyê ya Kolombiyaya Britani (BCIT) zanîngehek teknîkî ya li bajarê Burnaby, parêzgeha Kolombiyaya Brîtanî li welatê Kanada ye. Ew qursên tev-dîrok û nîv-dîrok pêşkêşî dike, ku dikare lîsans û masterê di mijarên cihêrengên teknîkî û zanistî de bidest bixin. Kampusa sereke ya BCIT li Burnaby ye. Kampusên din jî dikarin li Vancouver, Bakurê Vancouver û Richmond werin dîtin.
Şeş beşên BCIT ev in:
Yenicik
Yenicik, gundekî navçe Haymanaya ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Villy-lez-Falaise
Villy-lez-Falaise, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Şorik, Selmas
Şorik, Selmas gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.456 kes (255 malbat) bûn.
Kanî Gome
Kanî Gome (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Kani Goma), gundekî bi ser Navenda Silêmaniyê ya navçeya Silêmanî ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Qerezax
Qerezax gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 143 kes (44 malbat) bûn.
Kersen
Kersen, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Souméras
Souméras, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Şîro (qeza)
Şiro 1852 derket gunde xwe pir heye wel hasıl Melediyaye 75 km dureye peşi gele şiroye ge Kurde
Hecî Ehmed, Qoser
Hecî Ehmed  gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Kayk
Kayk, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Yurtbeyli
Yurtbeyli, gundekî navçe Haymanaya ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Qûrt Qeyesî
Qûrt Qeyesî gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Hecî Elî
Hecî Elî gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Hervî
Hervî, gundekî ser bi navenda bajarê Tebrîzê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Elîawa, Sine
Elîawa gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Sine ye.
Zengene, Qerehesen
Zengene, gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Qereyaqûb
Qereyaqûb, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Qorîtanî Mela Muhimûd
Qorîtanî Mela Muhimûd, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
NGC 2086
NGC 2086, cîsmeke asîmanî ye. Ji aliyê astronoma Brîtanî John Herschel ve di sala 1835an de hatiye vedîtin.
Sousmoulins
Sousmoulins, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Qereqoynlû, Şahîndij
Qereqoynlû, Şahîndij gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Vimont, Calvados
Vimont, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Selhê
Selhê, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye. Li Selhe 200 xane hene û hejmara şêniyên wê 786 e. Gundê ku li bakur-rojhilatê Midyadê ye û jê 15 kîlometreyan dûr e di dawiya salên 1980'î de û di destpêka salên 1990'î de rastî gelek êrîşên artêşa Tirk hat.
Dîrok
Derave geleki qevna
Xirt
Xirt, gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.
Avreşî
Avreşî, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Bisam
Bisam, gundekî gundistana Çilçeşme rojavaa navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Bisam 519 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 104 e.
Mihregan
Mihregan, cejna Mihregan, weke cejneke dîrokî ku kurdên zerdeştî her sal di dehemîn roja demsala payîzê de tê pîrozkirin. Cejn şeş rojan tê pîrozkirin. Roja cejnê ya pêşî bi navê Ramihregan a giştî û roja dawî jî wek cejna Mihregan a taybet tê nasîn.
Di ola zerdeştiyan de ku ola dêrîn a kurdan e, dehemîn roja demsala payîzê wek cejna Mihregan tê nasîn û piştî Newrozê wek mezintirîn cejna dîrokî ya Rojhilata Navîn tê nasîn ku ji aliyê zerdeştiyan ve tê pîrozkirin û 6 rojan berdewam dike.
Bi baweriya zerdeştiyan, Ahuramezda Yaqut di Newrozê de û Zîbercid (kevirekî dîrokî û binirx) jî di roja Mihregan de çêkirine. Zerdeştiyên li rojhilatê Kurdistanê bi sedan sala ye vê cejnê pîroz dikin.
Forst (Hunsrück)
Forst (Hunsrück) şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Mihregan
Mihr tê wateya ronahî, dostatî, peywendî û mihrivanî, cejna Mihregan ji bo mihrîvankirin û rûbirûbûna ligel derew û nemihrîvaniyê tê pîrozkirin. Cejna Mihregan li agirgehên zerdeştiyan tê pîrozkirin. Navendeyên ku lê zêde tê pîrozkirin jî herêmên rojhilatê Kurdistanê ên weke Kimanşanê ne.
Şêydan
Şêydan gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 494 kes (78 malbat) bûn.
Potikan
Potikan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Wilnsdorf
Wilnsdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Siegen-Wittgenstein li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Greifswald
Greifswald, bajarekî navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswaldê li herêma Mecklenburg-Vorpommern a Almanyayê ye.
Hecîebdal
Hecîebdal, gundekî ser bi navenda bajarê Tebrîzê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Pîrkan
Pîrkan, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.
Wi çaxi pirkan valaye ama insane wé çuna nergizloke  u ji wedere ji çuna Ewropa, nisebine, merdine u Stenbole. Ama hin ji aile kek di da di rune.
Topraxqele
Topraxkele, gundekî giredayê navçe Xinûsa bi ser Erzîromê ve ye.
Avatar (rêzefîlm)
Avatar (sernavê resen: Avatar: The Last  Airbender, an jî navnetewî  Avatar: The Legend of Aang), rêzefîlmekî kertonî ye ku ji aliyê şirketa Nickelodeon ve hatiye hilberandin û weşandin. Ew rêzefîlm bi kurdî li ser kanalên Zarok TV û Pelistank TV hatine weşandin. Ew rêzefîlm di herdu kanala de bi zarava û dûblajvanên din weşandî bûne.
Rêzefîlm li cîhanek aşopî ku piranî li ser bingeha Rojhilata Asyayê ye, dileyize. Şêwaza rêzefîlmê bi bandora anîmeyên japonî ve girêdayî ye û bi vî awayî xwe ji rêze anîmasyonên dinên amerîkî veqetîne, lê şêwazek anîme ya paqij nine.
Di vê rêzefîlmê de, Aangê 12 salî divê bi aştiyê û hevsengiyê bi cîhanê re bîne û bi dawî anîna şerê li dijî Netewê agirî yê bi ya cîhanê. Di dema naverokê de, ew bi heval, rêheval û hevalbendên ku piştgiriyê didin wî re dike, lê bi berdewamî ji hêla Neteweya agirê ve tête şopandin.
Li şûna Avatar rêzefîlmê The Legend Korra, ku naveroka wî 70 sal şûnda tê danîn, di bernamê de, naverok di vê heyamê de di xêzeromanan de berdewam dibe.
Hecî Faris
Hecî Faris  gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Hecî Hesen
Hecî Hesen, gundekî girêdayî navçeya  Qoser   a girêdayî Mêrdînê  ye.
Hêviyên Birîndar
Hêviyên Birîndar romana yekem a Omer Dilsoz e ku ji 164 rûpelan pêk tê. Weşanxaneya Berçem diweşîne.
Bûyera romanê li ser felsefeya "Heke tu pişta êşan neşkênî dê êş pişta te bişkênin" ava bûye. Salên lixwegerîn û aloz ên 1988-1994'an bi çavên hin zarokên ku bêyî dilê xwe bi nav pêlên jiyanê ketine, li jiyan, civak û têkoşînê dinêre. Roman bi zimanekî rewan î bi kurmanciya Hekarî hatiye hûnandin. Wekî gencîneyeke nedîtî ya peyvên resen û birîndar a Kurdî ye.
Surgères
Surgères, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Hêviyên Birîndar
Her wiha roman bi du milan diherike. Her aliyekî wê pêlî birîneke civakî dike. Tê de gelek mijar bi aloziya demê, di dîtina zarokên ku zaroktiya xwe nikarîne bijîn, xwendevanan li nav civaka Kurdî digerîne. Bûyer pir aloz di nav hev de derbas dibin.
Mirov bêhemdê xwe dikeve nav xeleka aloz a bûyerên cuda cuda ku hemû jî berxwedana li dijî xeman in. Herçend hêvî tê birîndarkirin jî lehengên romanê hewl didin ku van birînên xwe bipêçin û dest bi destpêkeke nû bikin. Roman bi destpêkekê diqede; ango roman cihê lê dest pê dike, bi dawî tê. Dawîlêanîna romanê ji xwendevan re hatiye hiştin. Yanî ew naqete tam ji nû dest pê dike..
Kevirêgiran
Kevirêgiran, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Erebîzm
Erebîzm, ji jêgirtiyên erebî yên di zimanên din de re tê gotin. Di zaravayên kurdî de gelek pêyven erebî hene, bi taybetî di termînolojiya olî de.
Tendûrek, Xinûs
Tendûrek, gundekî giredayê navçe Xinûsa bi ser Erzîromê ve ye.
Pengûenên Madagaskar (rêzefîlm)
Pengûenên Madagaskar rêzefîlmeke wêneguhêzî-anîmasyonî ya amerîkî ye.Şaxa fîlma Madagaskar a ji 2005an ve li gerdûneke paralel a fîlmê pêk tê. Vêga, studyo ji civîna pengûenan li ser lemûran ne xem bû û di berdewamiyê de dabeşkirinek taybetî nehesibandibû. Ew rêzefîlm li ser serpê hatiyên çar penguenan Skipper, Kowalski, Private û Rico Central Parka Baxçeyê Ajalan li New York Сity ye .Rêzefîlm ji 29ê çiriya paşîn a 2008an heya 19ê Kanûna 2015an li Dewletên Yekbûyî dihatweşandin. Zarok TV yekem car rêzefîlm bi dûblaja Kurdî nîşan da.
Qertmîn
Qertmîn, gundekî navçeya Mêrdînê Midyadê ye.
Ḧacî Memeyan
Ḧacî memeyan, gundekî gundistana Çilçeşme rojavaa navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Ḧacî memeyan 341 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 59 e.
Greiz
Greiz, bajarekî navçeya (Landkreis) Greizê li herêma Turîngiyaya Almanyayê ye.
Qereqiye, Şahîndij
Qereqiye, Şahîndij gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 465 kes (93 malbat) bûn.
Xirxopal
Xirxopal, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Ksenofon
Ksenofon (, ; jdb. derdora 431ê beriya zayînê - m. derdora 354ê beriya zayînê), fîlozof, nivîskar û dîroknasê yewnanî bû. Bi xwe telebeyê Sokrates bû.
Vire Normandie
Vire Normandie, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Veng
Veng, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Hecî Ûsif
Hecî Ûsif  gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Grenderich
Grenderich şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Tapo
Tapo, gundekî giredayê navçe Xinûsa bi ser Erzîromê ve ye.
Nilufer Akbal
Nilufer Akbal stranbêjeke kurd e. Ew di sala 1970yî de li bajarokê Gimgimê yê bi ser bajarê Mûşê ve ji dayik bûye.
Di sala 1987an hate bajarê Stenbolê. Di heman salê de di Navenda Muzîka Arif Sağ de dest bi perwerde ya tembûr, solfej û şanê kir. Di sala 1988an de albûma xwe ya yekemîn Arzuhal Eyledim/Min Daxwaz Kir bi zimanê tirkî derxist. Wê heta niha çendîn kaset û Cd tomar kirine û beşdarî di gelek aheng û çalakî û festîvalên hunerî de kiriye.
Akbal bi vebûna kanala TRT Kurdiyê ve li wir dixebite, bernameyan amade dike, moderatoriyê dike.
Elîawa Bizinder
Elîawa Bizinder gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Sine ye.
Erbasan
Erbasan, gundekî navçeya Balaya ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Seleukos I Nikator
Seleukos I Nikator şahekî Împeratoriya Seleukidî bû ku di navbera salên 305 û 281an b.z. de serwerî kiriye. Ew şahê Împeratoriya Seleukidî yê yekem di serdema helenîstîk de bû.
Seleukos hevalê Îskenderê Mezin bû. Ew di dema dagirkirina Împeratoriya Hexamenişî ji hêla Îskender ve di arteşa makedonî de fermandar bû. Îskender hate kirin şah. Piştî ku Îskender mir, Seleukosî Îran û Sûriyê kontrol kirin. Seleukos hate kirin şah. Nifşên wî xanedana seleukidî bûn.
Heftêxuhan
Heftêxuhan, gundekî girêdayî navçeya Qosera Mêrdînê ye.
Naruhito
Naruhito (徳仁) (jdb. 23 sibat 1960, li Tokyo, Japon), împeratorê Japonê ye.
Ew lawê împeratorê Akihito û xanima împerator Michiko ye û di 1ê gulana 2019 de bû 126em împeratorê Japonê.
Qereçinaxe
Qereçinaxe, Qereçinaẍe, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Unna
Unna bajarokekî navçeya (Landkreis) Unna li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Tevîqûn
Tevîqûn, gundekî ser bi navenda bajarê Tebrîzê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Eugène François Vidocq
Eugène François Vidocq (z . 23'ê tîrmehê 1775 li Arras ; m. 11'ê gulanê 1857 li Parîs) tawankar û tawannaseke fransayî bû.Jiyana wê gelek nivîskaran wek mînak Victor Hugo an jî Honoré de Balzac sirûş kir. Seva çalakiyên wê wek damezrîner û birêveberê Sûreté Nationale û yek jî vekirina detektîvxaneya şexsî ( ku belkî ya yekem di cîhanê de bû)  ew lema ji aliyê dîroknasan wek bavê tawannasîya nûjen  û  yê polisa fransayî tê hesibandin. Her wiha ew wek detektîvê yekem tê nasîn.
Qûbûz
Qûbûz gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bruno Bettelheim
Bruno Bettelheim (jdb. 28ê tebaxê 1903 li Viyana; m. 13ê adarê 1990 li Silver Spring, Maryland, DYA) psîkoanalîst û psîkologê zarok/ciwanan ê Amerîkayî bû.
Awistriya
Bavê wî kerestevanek bû. Hêj di 14 saliya xwe de bala xwe dida psîkoanalîzê û dixwest bi Sigmund Freud re hevnasînê bike. Berê li Zanîngeha Viyanayê xwendina germanîstîkê didît. Paşê vegerand dîroka hunerê ya fîlozofiyê. Sala 1938ê xwendina xwe bi xebata li ser Immanuel Kant („Pirsgirêka rindiya xwezayî û estetîka nûjen“) bidawî dike.
Heman salê Bettelheim wekî Cihûyek dişînin kampa tunekirinê ya li Dachauyê bû. Ji wir jî dişînin kampa tunekirinê ya Buchenwaldê. Li kampê bi Ernst Federn – kurê psîkoanalîstê navdar ê Viyanayî Paul Federn – re hevnasînê dike.
DYA
Sala 1943 pirtûka xwe ya li ser kampên tunekirinê ya bi navê Individual and Mass Behavior in Extreme Situations çap dike, paşê ev bi almanî jî tê çapkirin Aufstand gegen die Masse - Berxwedan dijî zilmê (desthilata neyînî ya xurtan).
Li DYAyê Bettelheim li University of Chicago asîstaniya lêkolînan dike. 1944 dibe gerînendeyê „Orthogenic School“ û asîstanprofesorê psîkolojiya zarok/ciwanan, psîkiyatrî, pedagojiyê. Xebatên girîng li ser otîstîzmê (otîzm) dike.
Ji 1952 heya sala 1973 wekî profesor kar dike.
Di pirtûka xwe ya bi navê Pêdiviya zarokan bi çîrokan hene ya 1976ê de çîrokên kevneşopî yên Birayên Grimm bi awayê psîkoanalîstê saz dike û bilind dinirxîne. Ew giringiyek mezin dide çîrokan û wan bo terapiya zarokan bikartîne.
Rexne
Piştî mirina wî Newsweekê gotarek bi navê Benno Brutalheim (Benoyê xwînî, xîz) nivîsî û îdia kir wî li Orthogenic Schoolê li zarokan daye. Navê wî ji nişka ve bi neyînî belav bû. Hin kes derketin gotin Bruna li wan jî daye.
Monografî (li kurdî nehatine wergerandin)
almanî: Liebe allein genügt nicht: die Erziehung emotional gestörter Kinder - Evîn tenê têr nake: zarokên ji aliyê hestê ve giran birîndar bûne, ISBN 3-608-95776-6 almanî: Symbolische Wunden: Pubertätsriten und der Neid des Mannes - Birînên sîmbolîk: Xamatî û xwezî pê anîna mêran, ISBN 3-596-27322-6 almanî: So können sie nicht leben: die Rehabilitierung emotional gestörter Kinder - Wiha nikarin bijîn: Terapîkirina zarokên ji aliyê hestê ve hatine birîdarkirin, ISBN 3-608-94270-X almanî: ''Aufstand gegen die Masse. Die Chance des Individuums in der modernen Gesellschaft - Berxedan li dijî zilmê. Bextê cîhana hundurîn a civakên nûjen'', 1980, ISBN 3-596-42217-5 almanî: Gespräche mit Müttern - Axavtin bi dayikan re, ISBN 3-492-10155-0 almanî: ''Die Geburt des Selbst. The Empty Fortress. Erfolgreiche Therapie autistischer Kinder - Jidayîkbûna xwe bi xweyî. Terapiyan serketî ya zarokên otîstîk'', ISBN 3-596-42247-7 almanî: ''Die Kinder der Zukunft. Gemeinschaftserziehung als Weg einer neuen Pädagogik. - Zarokên paşerojê. Wekî riyeke nû ya pedagojiyê mezinkirina bihevreyî'', ISBN 3-423-00888-1 almanî: Der Weg aus dem Labyrinth: leben lernen als Therapie - Riya felatiyê ya labîrentê: Wekî terapî fêrbûna jiyanê, ISBN 3-423-15051-3 almanî: Kinder brauchen Märchen - Zarokan re çîrok divê, ISBN 3-423-08495-2 almanî: ''Erziehung zum Überleben. Zur Psychologie der Extremsituation - Mezinkirin bo serketin di jiyanê de. Li ser psîkolojiya rewşên awarte'', 1982, ISBN 3-423-15056-4 almanî: Kinder brauchen Bücher - Zarokan re pirtûk divê: Lesen lernen durch Faszination - Fêrbûna xwendinê ya bisêhr, ISBN 3-423-35026-1 almanî: Freud und die Seele des Menschen - Freud û rewana mirovan, ISBN 3-423-15026-2 almanî: Ein Leben für Kinder - Jiyanek bo zarokan Erziehung in unserer Zeit - Mezinkirin di dema niha de, ISBN 3-407-22021-9 almanî: Liebe als Therapie: Gespräche über das Seelenleben des Kindes - Hezkirin wekî terapiyê: Axavtin li ser jiyana rewanî ya zarokiyê, 1989, ISBN 3-492-10257-3 deutsch: Themen meines Lebens: Essays über Psychoanalyse, Kindererziehung und das jüdische Schicksal , ISBN 3-423-35062-8
Çavkanî (ne bi kurdî ne)
Kritische Diskussionsbeiträge:
Hêliya
Hêliya  gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Şîranî, Selmas
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 279 kes (45 malbat) bûn.
Topkanlû
Topkanlû an Tobkanî, navê êleka Kurdên Xoresanê ye.
Êla Topkanlû seranser li başûrê Xoresanê dijî. Karê wan cotyarî û xwedankirina pezê ye. Gelek tîre wan jî hene: Reşwanlû (li Kurdistanê wek Reşî tên nasîn), Redkanlû (li Kurdistanê, Redkan), Zeydanlû (Zeydan, li Bidlîsê), Sevkanlû (Sevkan), Sêlsipranlû, Şeranlû, Şêxkanlû (Şêxan), Qaçkanlû, Qasmanlû, Qaramanlû, Kawanlû (Kawî), Goran, Keykanlû, Mîyanlû, Kowanlû (Kowan), Weranlû, Hodanlû, Mijdkanlû, Mîlanlû (Milan) Namanlû...htd. Zimanê Topkanlûyan kurmancî, tirkî û farisî ye.
Çavkanî
B.Roşeng: Kurd li Xoresanê, nûbûn 71 Kanûna yek Sal 2005.
Qizilqebir
Qizilqebir gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 52 kes (17 malbat) bûn.
Greußen
Greußen, bajarekî navçeya (Landkreis) Kyffhäuserkreisê li herêma Turîngiyaya Almanyayê ye.
Mehmed Emîn Bozarslan
Mehmed Emîn Bozarslan (jdb. 1935, li Amedê), mele û nivîskarekî kurd e. Ew bavê dîroknasê Hamît Bozarslan e.
Bozarslan, di sala 1935an de, li qeza Diyarbekirê (Amed) li Lîceyê ji dayîk bûye. Piştî xwendina xwe temam kiriye, dest bi meletiyê kiriye. Dura li wê heremê ku ji dayîk bûye, dest bi muftîtî kiriye. gelekan bernavê ‘Muftî’ yan ‘Muftiyê Komunîst’ lê dikir.
Çawa ku ‘telebe’ bi mana ‘şoreşger’ dihête karanîn, ‘qomunîst’ jî di nav Kurda de pirî caran ji dêvla welatparêzî, mafperestî ango ji bo kesên ku mafê Kurda û belengazan parastiye, hatiye karanîn. Bi gotinekî din, di raya giştî a Kurda de tu çiqas ji dewletê dûr bî, ewqas qomunîst î. Meleyên Kurda yên berê jî, hema bêje piraniya wan bi vî navî hatîne naskirin. Tiştên balkeş ya nivîskar û lêkolînvanên Kurda, di Mehmet Emîn Bozarslan de jî tê dîtin. Ew jî bingeha welatparêziya xwe û her weha bingeha nivîskariya xwe, ji rewşa axa xwe ya bindest digre. Gelek deweran digere, rewşa gelê xwe yê xizan û bindestan dibîne û sedema vê yekê pirtûka xwe ya yekemîn ya bi navê ‘Şeyhlîk ve Aðalik’ (Axatî û Şêxtî) de di sala 1964a de şirove dike, raya xwe radixe ber gel. Pirtûka duyemîn a Bozarslan jî, li ser pirsa Kurdî ye. Di sala 1966a de, pirtûka Bozarslan bi navê ‘Doðu’nun Sorunlari’ (Pirsên Rojhilat) dikeve destê xwendevanan. Bozarslan, girîngiya ziman û hînkariya bi zimanê zikmakî jî, her weha di vê pirtûka xwe de cara yekemîn eşkere dike. Her du pirtûkên ewil ya Bozarslan, bi Tirkî nin û her weha li ser pirsên gel û herêmê nin.
Yekem alfabeya kurdî li Tirkiyeyê
Pirtûka ewil a Bozarslan ya bi Kurdî, ‘Alfabe’ ye. ‘Alfabe’, di sala 1968an de li Stenbolê hat çapkirin. Ev pirtûkê ha, her weha, yekemîn pirtûka alfabeyê ye ku bi tîpên Latînî li Komara Tirkiye hatiye çapkirin. Ji bilî ‘Alfabe’yê, Bozarslan, ‘Mem û Zîn’a Ehmedê Xanî jî wergêrandibû Tirkî û ev pirtûkê ha jî, di sala 1968an de ligel Kurdiya wê ya orîjînal, li Stenbolê li nav Weşanên Hasat de hatibû çapkirin. Her du xebatên Bozarslan, ji hêla dozgerên Amed û Stenbolê ve, tafilê hatin berhevkirin. Bozarslan jî hat girtin. Ew, bi îdiaya “xebata ji bo parçekirina Komara Tirkiyeyê û sazkirina dewleteke Kurdî ya xweser” dihat tawanbarkirin. Dozgerê Amedê, ‘Alfabe’ û ‘Mem û Zîn’a ku Bozarslan wergerandibû Tirkî, wekî “du dînamîtên ku Bozarslan xwestiye têxe binê siyaseta Komara Tirkiye” binav kir. Doza ‘Alfabe’yê heta sala 1974an berdewam kir. Di sala 1974an de, ji ber lêborîna giştî (amnesty) doza Bozarslan ket, lê ‘Alfabe’ wekî hacetekî sucê hat dîtin û qedexekirina li ser wî dom kir. Ango, ‘lêborîn’ ji şexsan re bû; ji pirtûkan re ‘lêborîn’ tûne bû. Bi vê biryara dadgehê ya Komara Tirkiyê, li tevayî cîhanê, ev cara ewil bû ku elîfbayekî dihate qedexekirin.
Çapa ‘Alfabe’yê ya li Swêd jî, li Tirkiyê bû egerekî nijadperestiyê: Piştî sala 1979an ku Bozarslan derket derveyî welêt, li Swêdê cîhwar bû û xebatên xwe li vî welatî domand. Çapa duyemîn ya ‘Alfabe’yê jî di sala 1980an de, li Swêd çêbû. Rojnama ‘Milliyet’, ev yek wekî nûçeyekî sansasyonel, li serrûpela xwe çap kir. Yê nizanibû, dê bigota qey “li Swêdê şer derketiye”.
Xêçaniya
Xêçaniya, gundekî navçeya Balaya ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Mehmed Emîn Bozarslan
Bozarslan wek siyasetvan
Piştî ewqas eziyet û îşkence û zîndaniyê, Bozarslan neçar ma di sala 1979a de derket dervayî welat. Nefîkirin çiqas zor be jî, lê meriv dikare bêje ku, baş bû Bozarslan derket dervayî welat. Bê guman ew li Tirkiyê bimana, nedikarîbû ku ewqas berhemên hêja biafrîne; ewqas xizmeta zimanê Kurdî bike. Bozarslan, eger li Tirkiyê bijiya, ew hem berhemên xwe nedikarîbû ewqas bi azadî biafrîne, hem jî wê ji ber keda xwe ya hêja gelek salên xwe li zîndanê derbas bikira. Bozarslan, di nav xebata DDKOyê (Devrimci Doðu Kültür Ocaklarý) de jî cîhê xwe girtiye. Tê zanîn ku DDKO, ewil komela legal e ku piştî têkçûna Serhildana Seyît Riza li Komara Tirkiye di sala 1969a de hatiye damezrandin. Ji kesên ku bîranînên xwe ya li derhaq DDKOyê de nivîsandine em zanin ku, di nav komelê de du şax bi eşkereyî xuya dikin. Yek ji van şaxana, nêzîkî Partiya Demokrat a Kurdistana Tirkiyê (TKDP) ye; ya din jî şexsiyetên çep in û pêywendiya wan bêtir bi FKF (Fikir Kulüpleri Federasyonu) û TÝP (Türkiye Ýşçi Partisi) re henin. Bozarslan di nav van şaxana de bi taybetî li cîhekî nîne. Lê tesîra Bozarslan, di nav komelê de bêtir li ser ew xortên welatparêz ku xwe nêzîkî TKDP dihesîbînîn de, heye.
Ev yekê han bi raya min di vî warî de balkêş e: Bozarslan, bê guman tena serê xwe wekî rêxistinekî bû. Lê ji ber ku ne endamê rêxistinekî bû, tu rêxistin jî bi xûrtî alîkariya wî nedikir. Her weha di nivîsandin û çapkirin, bi taybetî jî firotina pirtûkên Bozarslan de ji bilî astengiya dewletê, astengiya hin ‘siyasetmedaran’ jî hebûn.
Bawer nakim ku li derhaq vê yekê de, tu kesek heta niha ji Bozarslan gazinekî bîhîstibe. Ew ji çi kesî gazina nekir, lê karê xwe jî bê westan domand. Ýro meriv bi dilekî rehet dikare bêje ku, pirtukên ku Bozarslan nivîsandiye an jî wergêrandiye, ji weşanxanê heta ji pirtûkxaneyê hinek rêxistinan dewlemendtir e.
Xebata rastnivîsiya kurdî
Bozarslan, piştî xebata evqas salan hê jî bê westan karê xwe didomîne û niha jî dest bi xebatekî din ya giranbiha kiriye. Ev xebata wî lý ser rastnivîsandina (imla) peyvên Kurdî û her weha etîmolojiya ziman e. Ev xebata giranbiha berî çend salan li rojnama hefteyî, li Ronahî beş bi beş dest bi weşanê kir û niha jî li rojnama panzdeh roji, li Dema Nû de didome. Qasî ku ez zanim, li ser vê yekê heta niha li nav Kurdên Tirkiyê tu xebatekî bi vî rengî nehatiye çêkirin.
Wergir (jînkîmya)
Wergir (bi latînî: receptor ji recipere tê wateya wergirtin) protînek di parzûna xaneyê de an di hindirrî xaneyê de ye, ya ku peyaman werdigire bo nimûne hormon.
Asawle, Sine
Asawle gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Sine ye.
Koço, Gercan
Koço, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Şêxpir
Şêxpir, gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.
Weşedere, Çilçeşme rojavaya seqiz
Weşedere, gundekî gundistana Çilçeşme rojavaa navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Weşedere 249 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 46 e.
Dîroka Mezopotamyayê
Dîroka Mezopotamyayê yan jî Dîroka mirovî ya di navbera Firat û Dîcleyê de, dîrokeke ji koçberbûyîna mirovî ya herî kevnê ji Serdema Paleolîtîkê heya serdema kevnare ya dereng e ku di navbera çemên Firad û Dîcleyê û li deverên wan qewimiye. Dîroka Mezopotamyayê, ji delîlên kolandinên arkeolojîk, piştî destpêkirina nivîsandinê, di dawiya hezarsala 4ê de ji çavkaniyên dîrokî hatine berhevkirin.
Mirovahî di serdemên Paleolîtîk û Neolîtîka destpêkî de tenê li beşên Mezopotamyaya Jorîn de cîwar bibûn. Bicîhbûn a mirovahî ya li alûviyûma başûr jî di dema neolîtîka dereng de qewimiye. Mezopotamyayê, di Serdema Bronzê ya Destpêkî de ji bo gelek şaristaniyên mezin ên herî kevn ên cîhanê re cîwartî kiriye. Ji ber vê sedemê ye ku Mezopotamya wek dergûşa şaristaniyê tê binavkirin.
Navê Mezopotamyayê bi yewnaniya kevn tê wateya "erdê di navbera çeman de". Bi qasî ku tê zanîn, ev nav cara yekemîn di sedsala 4an de ji bo destnîşankirina axa li rojhilatê Firatê ya li Sûriyê (Rojavayê Kurdistanê ya îro) hatiye bikaranîn. Piştre navê Mezopotamyayê bi gelemperî ji bo hemî erdên di navbera çemên Firat û Dîcleyê de hatiye bikaranîn. Li gorî erdnîgarî ya îro, Rojavayê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê, axa Iraqê û Bakurê Kurdistanê di nava sînorê Mezopotamyê de bûn. Çiyayên cîran ên li rojavayê Firatê û rojavayê Çiyayên Zagrosê di bin navê Mezopotamyaya berfirehtir de têne binavkirin. Erdnîgariya Mezopotamyayê bi navên Mezopotamyaya Jorîn (an jî Mezopotamyaya Bakur) û Mezopotamya Jêrîn (an jî Mezopotamyaya Başûr) tê binavkirin.
Mezopotamyaya Jorîn ku bi navê Cizîrê jî tê naskirin, herêma di navbera Firat û Dîcleyê de ye. Mezopotamya Jêrîn jî li herêma ji Bexdayê heta Kendava Farsê ye. Di bikaranîna zanistî ya nûjen de, têgîna Mezopotamyayê gelek caran jî xwedî konnotasyoneke kronolojîk e.
Civak û jîngehên yekem
Yekem civakên gundan li Rojhilata Nêzîk a kevnar, di dema Neolîtîkê de, di dawiya serdema qeşayê ya paşîn û di destpêka Holosenê de xuya dibin. Veguheztinê di navbera civakên nêçîrvan û berhevkar ku bi nêçîriyê jiyana xwe dewam dikirin û civakên cotkar ku bi piranî bi hilberîna xwe, xwarinên xwe peyda dikirin, ji çend qonaxan pêk tên:
Yekem jîngehên daîmî di serdema ku wekî Epîpaleolîtîka Dawîn tê zanîn, di dorasalên 15000 û 10000 hatine dîtin û di vê serdemê de pirraniya jîngeha tenê bi karên demsalî dimînin. Di Serdema Neolîtîka berî Cervaniyê ku li dor salên 10000 û 7000 de ye; destpêka çandinî, kedîkirina ajalan, berfirehbûna jîngehan û delîlên mîmariyên civakî di vî serdemê de dertên holê.
Gihanek a Neolîtîka Seramîk û gihanek a yekem ên Serdema Sifir an jî Kalkolîtîk ku di navbera hezar salên 7000 û 4500ên de ye, berfirehbûna jîngeha gund, xuyabûna pîşesaziya kelûmêl û pêşketina çandinî ya avdanê dertê holê. Ji ber ku cihên protohistorîk ên Mezopotamya Jêrîn di wê demê de di bin bandora hêlanên çeman de ye delîlên vî serdem bi taybetî li Bakur û li navîna Mezopotamyayê têne dîtin.
Damezrandina dewlet û bajaran
Serdema ku di nîvî duyem a hezarsala 5emîn berî zayînê û hezarsala çaran a berî zayînê werdigire, bi jiyana hevpar, bi derketina dewletên yekem û civakên bajarî yên yekem re jiyana hevpar, jiyana civakî û siyasî de guhertinek derketiye holê. Ev dem di heyama serdema Obeid a dawîn, (di salên 4400-3900 ) û heyama serdema Uruk, (di salên 3900-3000 ) de ye. Ev dema dirêj xwediyê kronolojiyek pir bi niqaş e û di van demên dawiyê de di bin navekî gerdûnî, bi navê "kalkolîtîka dereng" hatiye binavkirin. Serdema ku di navbera salên 4400 û 3100 de ye dabeşî pênc jêr-serdeman bûye.
Di nêzîkbûna dawiya ya kevnar a Rojhilata Nêzîk û Mezopotamya re peresanên girîng ên siyasî û civakî heyameke pir dirêj bi berxwe daye. Her ku diçe peresanên nû û formên entegrasyona civakî hiyerarşîk dibin. Di nav civakê de eşîr, qebîle, serok, dewlet dertên holê. Civakên Neolîtîka Dawîn ji aliyê civakî û siyasî ve hiyerarşîk dibin û piştre re jî dewletên yekem û bajarên yekem di nîveka duyemîn a hezarsala çaremînê berî zayînê de dertên holê. Ger em zêdetir bala xwe bidin nûbûnên ku di dema Obeid a paşîn de hatine destpêkirin wekî gava diyarker bibînin, nîvê duyemîn ê hezarsala çaremîn (Serdema Kalkolîtîka Dereng ya 4 û 5 de) ji bo bajar-dewletan guherîneke pîvane çêdibe û Başûrê Mezopotamyayê di vê heyamê de rola sereke dilîze. Delîlên berbiçav ên di derbarê derketina civakên tevlihev de dide zanîn ku bi qadekê 250 hektaran ku bi gelemperî wekî "bajarê yekem" û heta niha koma herî mezin a herêmê di dema Uruk a Nû de hatiye avakirin.
Hezarsala ku bi serdema dawiya Obeid re têkildar e, bi tewra nîvê duyemîn ê hezarsala 5an a berî zayînê vedigire. Kalkolîtîka Dereng û destpêka Serdema Uruk, nîvê pêşîn ê hezarsaliya 4emîn a berî zayînê (Kalkolîtîka Dereng 2 û 3) de; di tevlîhevkirina civakan, newekheviyên civakî û entegrasyona siyasî de, gihaneke diyarker e.
Geşedanên li Başûr baş nehatine femkirin lê lêkolînên arkeolojîk didin nîşan ku mezinbûnekî li deverên niştecîbûyî û bi taybetî derketina holê ya kombûnên mirovan ên girîng (Uruk, ku dê zêdetirî 70 hektar cih digire, mîna Erîdû, Tell Dlehim û Tell el-Hayyad di navbera 40 û 50) hene. Mîmariya vê serdemê bi mîmariyên perestgehên Erîdû re dimîne. Cihê kevneşopî ya Bakurê Mezopotamyayê Tepe Gawra yê li nêzîkê Nînewayê ye û ji bo vî serdemê wekê delîl dihat dîtin. Abîdeyên ku asta wan ji XII heta VIII'ye, delîlên wan ji 3500ên heta 4500ên  diçe. Piştî kolandinên nû perspektîfa li ser vê herêmê guherî. Berê ev der wekî cîhûwarê derûdora "şopînerê" Mezopotamya Jêrîn dihat hesibandin lê niha, ji bo derketina civakên tevlihev de wekê cihekî pêşeng tê dîtin. Ev bi taybetî bi çavdêriyê ku li çend deverên li Mezopotamya Jorîn hate kirin, derdikeve. Civak, bi mezinbûnek mezin re rû bi rû ne û jîngehên li vir mirov dikare wekî "yekem-bajar" bi nav bike; Bajarên Nagar (ji 55 heta 100 hektar, li nav sînorên Rojavayê Kurdistana îro ye), Tell al-Hawa, Hamoukar, Grai Reş û Nînewa ye. Di heman demê de bajar ji aliyê gelek deverên duyemîn ve hatine dorpêç kirin, ku şahidiya berfirehbûna girîng a jîngehê dikin.
Destpêkirina pergala nivîsandinê
Sumeriyan di dîroka mirovahiyê de yekem car pergala tîpên nivîsandinê afirandiye. Pergala nivîsê bi navê forma bizmarî yan jî nivîsa bizmarî hatiye binavkirin. Nivîs, di destpêkê de li Mezopotamyaya Jêrîn wekî pergaleke fîgurî xuya bûye. Di wî demê Sûmeriyan de rê qamîşan li ser pêlên axê fîgura xêz dikirin. Her fîgurek yan jî îşaretek tişta ku dihata xêzkirin li gorî şibandina wî, raman û peyamek dida nîşan.
Li Mezopotamyaya Jêrîn du gelên Sumerî ku zimanên ji hev cûda bi Sumerî û Ar-Semîtî diaxivîn (û paşê dinivîsandin) hebûn. Zimanê Sumeriyan xwedî rêzimana xwe ya cûda bû. Zimanê Ar-Semîtîk, ku paşê jê re Akadî an Babîlî-Asûrî tê gotin, ji şaxa Samiyan, ji malbata Afrasî ye.
Derbarê nivîsên herî kevn ên nivîskî yên Serdema Navîn (dora 2900 heta 2500 sal berî zayînê), bê guman ew bi taybetî bi zimanê Sumeriyan hatine nivîsandin. Li gorî daneyên heyî, di navbera kesên ku bi van zimanan diaxivin de dijminatiya nav-etnîkî tune ye.
Serdema Sumeriyan
Tê pêşdîtin ku Sumerî berî zayînê di salên 3500an de gihîştine Mezopotamyayê û li ser axa Mezopotamyayê bajar-dewletan damezrandin e. Bajar-dewletên wekî Ubaid û Uruk ji aliyeke ve di nav bajar-dewletên Sumeriyan de ye.
Bikaranîna metalan
Gelên Mezopotamyayê gelek teknolojiyên weke karê metal, çêkirina camê, tewna tekstîlê û sîstemên parastinê yên lehiyê bi pêş xistin e. Mezopatamiyan, di heman demê de di nav yekem gelên Serdema Tunc de bûn. Ji zarokatiya xwe de wan sifir, tûnc û zêr, û paşê jî hesin bikar anîne. Qesrên serdemên, bi sedan kîlo bi van metalên pir biha dihatin xemilandin. Sifir, tûnc û hesin; ji bo zirx û ji bo çekên cihêreng wekî şûr, xencer û rim hatine bikaranîn.
Matematîk
Pergala jimartinê bi taybetî di Serdema Babîliyan de li Mezopotamyê pêş ketiye. Gelê Mezopotamyê bi taybetî pergala jimartinê a 60î (li ser bingeha 60an) bikar anîne. Pergala heyî, bi dema 60 xulek, rojek 24 demjimêr û çembera 360-pileyî ji vir tê. Ji ber ku wan bi hejmarên pir mezin hesab dikir, wan tabloyek pirjimarbûnê ji 1ê heta 180.000, berhev kirin e.
Stêrnasî
Stêrnasên babîlî bi xwendina stêrk û ezman re pir eleqedar bûn û dikaribûn dema girtina rojê û rojavabûnê texmîn bikin. Di stêrnasiyê de, her tişt armancek dihat hesibandin û bi gelemperî bi ol û çarenûsê re têkildar bû. Li Mezopotamya kevnar, Girtina Rojê wekî nîşanek xirab dihat hesibandin. Lê tenê yên hatine dîtin girîng bûn. Ger girtinek li bajarê keyaniyê neyê dîtin, wê demê bandorek wî li ser padîşah an welatê wî çênedibû. Komikên koma ku îro jî têne bikar anîn, wek Leo, Toros, Scorpion, Gemini, Capricorn û Sagittarius, yekem car ji aliyê Stêrnasên Sumer û Babîliyan ve hatiye bikaranîn. Stêrk ji bo hesabkirina dem û diyarkirina serdema çandinî û berhevkirina berheman hatine bikar anîn. Stêrnasî li Mezopotamyayê derket holê lê piraniya ya ku îro jêre astrolojiyê tê gotin di dema hilweşîna şaristaniya Mezopotamyê de xuya bûye.
Çîgdemlî
Çîgdemlî, gundekî navçe Balaya ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Amerîkaya Navîn
Amerîkaya Navîn (wek Emerîkaya Navîn jî tê nivîsandin) di navbera Amerîkaya Başûr û Amerîkaya Bakur de ye. Ew ê li parzemînê Amerîkaya Bakur de ye. Dîsa jî hin kesên zanistî wê wek parzemînekê cîhê dibînin.
Li Amerîkaya Navîn pir spanî tê axaftin. Li hindê spanî, li hin derê Nîkaragua û Belîze îngilîzî jî tê axaftin.
Di giravê Karîbîk de îngilîzî, fransî, holandi û spanî tên axaftin.
Rûniştvanên Amerîkaya Navîn bi eslê xwe gelên resen û koçberên ewropayî û xulamên Afrîkayê ne.
Welatên Amerîkaya Navîn
Ev dewlet di Amerîkaya Navîn da ne:
NGC 2087
NGC 2087, cîsmeke asîmanî ye. Ji aliyê astronoma Brîtanî John Herschel ve di sala 1835an de hatiye vedîtin.
Dîkê
Dîkê, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Hevkêşeya dîferensiyel
Wekheviya dîferensiyel ji wekheviyên fonksiyonan û derîvatîvên wan dihewîne re tê gotin. Di zanist û endezyariyên nûjen da pirr giring in. Çimkî wekheviya dîferensiyel kanin bûyerên natûrel bi modêlan teswîr bikin. Van modêlan ji guherrbarên fîzîkî fonksîyonên matematîkî peyda dikin. Bo van fonksiyonan modêlên matematîkî tê gotin.
Derên cudabûna çendanîyekê bi cudabûna yek an jî çend hebên din diguherre, kanin bi wekheviya dîferensiyel bêne modêlkirin. Ji ber ku di zimanê matematîkê de îfade dike ku cudahiya y bi cudahiya x çiqas diguherre. Û wekheviya vê îfadeyê an jî ên mîna wê dihewînin jî wekheviya dîferensiyel in. Wek manend, lezgîniya (v) tiştekî ji jor dikeve kane wek fonksiyonek zeman (t) bête nivîsandin. Hêzên li ser vê objeyê giraniya wê (F = mg) û hêza ku ji alyê hewayê ve tesîrî wê dike ne (γv). Yanî hêza net kane wek F = mg-γv bête nivîsandin. Ji qanûna Newton a duyem em zanin ku:
ye.
Dûra mirov kane van herdu wekhevya bide berhev:
− γ\mathbf{v}, ew jî dibe:   g − γ.
Nermalav
· ExpressionsinBar
Taillebourg, Charente-Maritime
Taillebourg, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Hevkêşeya dîferensiyel
Nermalav
· Maple: dsolve
· Xcas: desolve(y'=k*y,y)
Cûreyên wekheviya dîferensiyel
Wekheviya dîferensiyel bi çendîn awayî kanin bêne sinifandin.
Qemer Kendî
Qemer Kendî gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Hemoreşik
Hemoreşik  gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye. Ji ber ku gund gelekî nêzîkî Qoserê ye, anha ketiye nav bajêr. Ji ber vê erdên gûndîya gelek buha bûye û dewlemandîya gundîyan li ser vê avantajê ye.
Werne
Werne bajarokekî navçeya (Landkreis) Unna li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Karagedik
Karagedik gundekî navçeya Haymanaya ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên Kurdên Anatoliya Navîn e. Di sala 1849'a ji aliye Mistefa Axa û çend hevalên wî ve hatiye ava kirin. Mirovên li vir dijîn wek hemû mirovên li Anatoliya dijîn bi karê cotkariyê mujûlin. Ji ber tengasiyên di aliyê cotkariyê de di van salên dawî pir mirovan dest ji cotkariyê berdan û bi karên logîstîkê re jiyana xwe berdewam dikin. Gundê Karagedikê berê girêdayî navçeya Haymana bû, le niha girêdayî Golbaşiyê ye. Nifûsa xwe nezîkî çar hezara ye. Di wan demên buhurî de, ev nezîkî 150 salî ye, gelê li vir dijî hîn zimanê xwe yê zikmakî ji bîr nekiriye.
Hata mirov dıkare bêje ji bir bajarên kurd jı baştır zimanê xwe paristine. Zaroke ku li vır,her çiqas televîzyon di van salên dawî da bi aliyeki negatîv tesîr kirî be jı, bi stranên kurdî û bi çîroken kurdî yê dewlemend mezin dibin. Li davete van wek her gundekî kurdmanc kilaman kurdî tene gotın û govendên reng bi reng tenê kişandın. Her çiqas di destê mada du belgeyen fermî nîne jı, gore kal u dapîrên me, miroven ku naha li dora Haymana, Kulu, Polatlı û Cıhanbeylı dijîn ji bajaren Samsorê u Rihayê xatine van gundan. Kurdî ya ku li van gundên tê axaftın jı, bı kurdî ya Samsore u Rihaye yek û yeke. Dîsa gora bav u kalên me; '150 salen berî demeku dewleta Osmanıyan zor dabû ser Kurdên Samsorê u Rihayê u terkbuna haren bavan kalan pêwîst kirî bu, mezinên ve demê rabûn gund u zawıyen xwe diştin u naçar bır qor u qor xwe dan re berba bajarên Edeneyê. Ji wirda ji berbe Yozgata û Çorumê. Çar qebîle mezin ji tevhev hatibûn bajarê Konyayê. Bi salan li wira bi hevra jiyana xwe berdewam kirin. Le piştî demeke nahare hrr çar qebîleyên jihev bu u her yeki seri xwe hayna çu gundekî din kiji çu bajarekî dın. Ji van çar kabilayen jı îro li june car gund hene. Gundê Karagedıkê ji yek jı vane.Ew din ji gundê Şerelı geredayi Konyaye, gundê Yeniceoba îsa gıradeye Konyaye û gundê Burunsuza geredayı Haymane bajarê Enqere'. Le pêwiste ware zanin ku wana tane gotinên mezinên mene. Ji ber ve yeke jı gerektiya ispatî bi kaxiz u belgeyên fermî heye û mirov nikare van gotinên bi temamî bike bingehe dîroka Kurden ji gund u bajarên xwe berî salên hatine sirgûn kirin.
Di van salên dawî de jı ev çanda ya gelên Anatolya Navîn ji aliyên gelek hunermend de zanandın û vı şiklı ji bo nesilen din ra jî dene parastın. Rahmetı Kurd Remzî hozane ye heri peşiya ku vı karê destpekiribû. Di du vira Serbilind Kanat her wisa kare vi hin dewlemendtir dewam kir u nahajî bı dehan hozan u hunermendên Kurdên Anatolyê ya navîn hene ku ne tenê jı aliyên kurd li vir dijîn bilakis ji aliyên hemû Kurdên bi riya televîzıyon û kasetan dene zamın u xaskırın. Bır kilamê ve xaze jı jı alyen hozan Diyar u Kawa tenê sirandin. Mijara stranan jı bir cara hevin, dilşewıtî û şine. Mirov dikare him stranên govendê şen him jî kilamên şina ku dayikên şewata dilê xwe be hanine ziman,di nav çanda Kurdên Anatolyê ya navîn bibene.
Ez hevîdarım ku va nivîsa mın jı aliyên hevalên vira rastkırın eger nerastî tê de he be. Û dîsa ez hevîdarım ku hûne kemasîyên min di aliyê rêziman û bi taybetî di aliyê nivisandinê li min biborînen.
Gola Şor
Gola Şor, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Camiliya Mezin
Camiliya Mezin, gundekî navçeya Balaya ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Zûn
Zûn, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Tazêkend, Tebrîz
Tazêkend, gundekî ser bi navenda bajarê Tebrîzê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Şeytan, Xinûs
Şeytan, gundekî giredayê navçe Xinûsa bi ser Erzîromê ve ye.
Qizilqiyey Serû
Qizilqiyey Serû gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 241 kes (48 malbat) bûn.
Alîcan, Sine
Alîcan gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Sine ye.
Qeşqe
Qeşqe, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Degaga, Seqiz
Degaga, Seqiz, gundekî gundistana Çilçeşme rojavaa navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.