cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Atreûs
Atreûs di mîtolojiya yewnanî de keyê Mîkênê yên efsanewî ye. Bavê her du lehengên Şerê Troyayê Menelaos û Agamemnon ye.
Çavkaniyên Mîta Atreûs
Derheqê Atreûs û werîsên wî nivîskarê Yewnan Esxîlos tragedyaya Oresteia, nivîskara Romayî Seneca jî tragedyaya Thyestes nivîsandiye. William Shakespeare jî tragedyaya xwe Titus Andronicus de dîsa ji çîroka leneta Atreûs jêgirtinan dike.
Li gor hin dîroknasa dibe ku agahiyên derheqê mîta Atreûs di tekstên Hîtîtan jî heye. Metîna ku Doznameya Madduwatta tê zanîn derheqê neteweyeyê yewnaniyan da dibeje ku bi destê zilamekî bi navê Attarsiya ve tên birêvebirin û dîsa metîn behsa şerên navbera hîtît û yewnanan dike. Di heman demê de ev çavkanî îdîa dike ku Attarsiya bi sed parxêlên şer re diçûya seferan.
Îro jî di Mîkena Yewnanistanê de gorek heye ku tê dihesibandin ya Atreûs e. Vê derê re dibêjin "Xezîneyên Atreûs" an go "Gora Agamemnon" û serdema bronzî de hatiye çêkirin. Pir zû hatiye avakirin ku li derdora wî tiştek tinne ji wê ra bên tekildarkirin.
Leneta Atreûs
Di mitolojiyê de çîroka wî piranî li ser leneta mala Atreûs derbas dibe. Ew lenet pênc nifşan bandor kiriye û ji bapîrê Atreûs ê bi navê Tantalos dest pê kiriye. Sedema wî lenetê kuştin û mirin di nav malbata Atreûs ango di nav neviyên Tantalos kê nebûye. Heta neviyê Agamemnon Orêstîs tola bapîrê xwe Agamemnon distîne û xwedawendan ji wî bibexşîne dewam dike.
Malbata Atreûs
Di mîtolojiyê de destpêka malbata vî Tantalosî kurê Zeus û nîmfêyên okeanîd Plouto ye. Kurê Tantalos Pelops çêdibe, Atreûs jî kurê wî û yên Hîpodamia yê ye. Lehengên Şerê Troyayê Agamemnon û Menelaos jî kurên Atreûs in.
Mîta Atreûs
Li Mîkenê pirgirêka du birayan bi destê Hermês dest pê dike. Zirbirayê her du birayan kuştî bû, ew nevîyê Hermesê bû ji ber tola wî Hermes Berxika Kevil Zêr danî di nav pezên Atreûs. Atreûs sond dixwe ku vê berxê bike qurbaniya Artemîs ê lê paşî dil nade kevîlê zêr bide, berxikê qurban dike lê tenê goştê wî kevil di destê wî de dimîne. Atreûs kevilê dixe nav sindoqekî û xef dike. Birayê wî Tiestês dixwaze wê kevilê bidest bixe. Lê nedikariya ji ber destxistina çareyan difikiriya, paşê fikrekî dît. Dilê jina Atreûsê Aeropî yê ketibû Tiestês. Tiestês ji Aeropîyê re teklîf kir ku heger sindoqê ji bo wê bênî, tu ew jî bikeve berê wê. Aeropî jî gotina wê kir û her du jî mirazê xwe kirin. Lê ji bo meseleya qurbankirinê, Artemîs lenetek avêti bû ser kevilê berxikê. Lenet li Tiestês girt.
Hurmizgan (helbest)
Ew helbest ku li ser pêstê askê hatiye nivîsîn di destpêka sedsala 19'an de li nêzîkê gundê Hezarmerd a ser bi bajarê Silêmaniyê ve hatiye dîtin.
Dîroknasê kurd yê bi nav û deng Mehrdad Izady di derbarê vê helbestê de di pirtûka xwe a bi navê Kurds de wisa dibêje: Ev helbesta ku bi navê Hurmizgan ku tê de behsa Misilmanan li Zerdeştiyan zilmê kirine bêguman bi sextekarî ve hatiye çêkirin. Jiber ku;
Atreûs
Mîta Atreûs
Demekî şunde Key Atreûs serpêhatiyên navbera jina xwe Aeropî û birayê xwe Tiestêsê bihîst. Dîsa aciz bû planekê din çêkir. Li gor plana xwe peyam şande birayê xwe Tiestêsê ku ji wî re aş bûye û wî dawetê xwarinekî dike. Di heman de leşkerên xwe şande perestgeha Zeusê, ji bo ku her sê zarokên Tiestêsê Aglaus, Orchomenus û Callileon li wir teatên xwe dikir bikujin. Leşker gihane wan û her sê kurê Tiestêsê jî kuştin. Bedena wan parî parî kir avêtê di nav silokekî û keland. Tiestês ji her tiştê bê agahdar bû, hat li ser sifreya Atreûsê runişt dest bi xwarinê kir. Têr xwar paşî firaxên dûyem hatin dinav wan de jî ser û lingên kurên wî hebûn. Pê hesiya ku goştê kurên xwe xwariye, sonda tolhildanê xwar. Atreûs piştî vê bûyerên kirêj birayê xwe dîsa sirgûn kir.
Tiestês ji bo rêya tolhildana xwe bibîne çû cem remilvanekî. Remilvan jê re got tenê kurekî te ji keça te Pelopia yê hebe ew dikarê tola te bistînî. Tenê kurekî wî yekî ensest dikariya Atreûs bikuje. Tiestês şikla xwe guherand keça xwe xapand û wê ji rê derxist kete berê wê. Di heman demê de remilvanekî din jî şîretan Atreûs kir ku ji Tiestêsê dîsa bênî li Mîkenê.
Li her derê Atreûs Tiestêsê digeriya, rasta Pelopiayê hat texmîn dikir ku ew keça keyekî wê heremê ye. Dilê wî kete wê û wê bir qesra xwe demekî şunde Pelopia kurekî anî dinê. Ev zarok yên Tiestêsê bû lê Atreûs yê xwe dizaniya. Navê kurikê kirin Egîstos.
Kurik mezin bû, Menelaos û Agamemnon jî Teistêsê dîtin anîn avêtin girtîgehên Mîkenê. Atreûs fermana mirina wî da Egîstos. Lê Egîstos hêj biçûk bû, Tiestês wî xapand. Tiestês ji Egîstosê daxwaz kir ku diya wî Pelopiayê gazî girtîgehê bike. Egîstos jî gazî dike, Egîstos û Pelopia bi hev re têne girtîgehê. Pelopia ji dîtina bavê gelek şa dibe. Tiestês behsa serpêhatiyên xwe hemî dike. Egîstos ji dîtina bavê xwe şa dibe lê Pelopia ji tekiliyên ensestê gelek bi qehr dibe û xwe dikuje. Tiestês jî de fermana kuştina Atreûsê dide kurê xwe yên ensest Egîstos re. Egîstos fermana wî têne cih Atreûs dikuje.
Di demekî kurt be jî Tiestês dîsa dibe Keyê Mîkenê, lê vê carê biraziyê wî Agamemnon tê keyaniyê ji destê wî derdixîne û cara seyem ew tê sirgunkirin.
Pocahontas
Pocahontas (bi navê xwe yê resen Amonute, herwiha wek Matoaka jî dihat nasîn, jdb. 1596 - adar 1617) xwecihek Amerîkayê ya ji gelê Powhatan bû û ji bo têkiliya wê ya bi rûniştvanên kolonyal a Jamestown, Vîrjînya rennavdar bû. Ew keça Powhatan bû, serokê [1] toreke eşîrên Tsenacommacah, ku îro herêma Tidewater a Vîrjînyayê dihewîne.
Mirrane, Xelîfan
Mirrane, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Pocahontas
Pocahontas di sala 1613an de ji hêla kolonîstên îngilîzî ve ji bo fidyeyê esîr hate girtin. Di dema girtina xwe de, ew hat teşwîq kirin ku bibe xiristiyan û bi navê Rebecca hate batiz kirin. Ew di nîsana 1614an de di 17 an 18 saliya xwe de bi cotkarê titûnê John Rolfe re zewicî û di kanûna paşîn a 1615an de kurê wan Thomas Rolfe anî dinyayê.
Mirrane, Xelîfan
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Mirrane 269 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 56 e.
Pocahontas
Di sala 1616an de, malbata Rolfe çû Londonê ku Pocahontas ji civaka îngilîzî re wekî mînakek "wehşiya medenî" hate pêşkêş kirin, bi hêviya ku mirov li Jamestownê veberhênanê bike. Di vê rêwîtiyê de dibe ku wê bi Squanto, amerîkîyek xwecî yê Patuxet ji New England re hevdîtin kir. Ew bû navdarek, xweşik dihat dîtin, û beşdarî festîvalekê li Qesra Whitehall bû. Di sala 1617an de, malbata Rolfe bi keştiyê ber bi Vîrjînyayê ve çû; Pocahontas li Gravesend, Îngilîzî, ji ber sedemên nenas, 20 an 21 salî mir. Ew li Dêra St George a Gravesend hate veşartin; Cihê gora wê tam ne diyar e ji ber ku dêr piştî şewatekê ji nû ve hatiye avakirin.
Gelek cih, nîşan û berhemên li DYAyê bi navê Pocahontas hatine binav kirin. Çîroka wê bi salan hate romantîze kirin, lê îro diyar e ku gelek aliyên çîrokê xeyalî ne. Gelek çîrokên ku li ser wê ji hêla keşfê Îngilîz John Smith ve hatine gotin, bi saya gotinên neviyên wî hatine belgekirin. Pocahontas îro mijara huner, wêje û fîlmê ye. Gelek kesên navdar îdia kirine ku bi rêya kurê wê di nav neviyên wê de ne, di nav de endamên Malbatên Yekem ên Vîrjînya, first lady Edith Wilson, lîstikvanê Western yê amerîkî Glenn Strange, û stêrnas Percival Lowell.
Wörth an der Isar
Wörth an der Isar şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landshut li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Mîran Janbar
Mîran Janbar roman û çîroknivîseke kurd e. Di sala 1974an de, li Qosera Mêrdînê ji dayik bûye.
Di sala 1997an de, li Zanîngeha Dîcleyê, beşa matematîkê qedandiye. Janbar, di nava qonaxên xwe yên nivîskariyê re, heta sala 2004an, bo demeke dirêj bi kar û barên şanoyê mijûl bû û di nava gelek komên şanoyê yên curbecur de derhênerî, lîstikvanî û karê nivîsandina deqên şanoyê kir.
Ablis
Ablis, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Koça
Koça (bi romîkî: Göksu) gundekî li herema Gogsî ye.
Ablis
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Mîran Janbar
Janbar niha jî di Weşanxaneya Lîsê de wekî berpirsiyarê hin rêzên pirtûkan û rêveber, li gel nivîskariya xwe, bi karên xwe berdewam e.
Serches
Serches, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Alborán
Girava Alboránê (bi spanî: Isla de Alborán) giraveke biçûk e di Deryaya Alboránê de û 50 km dûrî perava Marokoyê.
Qozlîcax
Qozlîcax, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Çewlîg, Kanîreş
Çewlîg, Gundekî girêdayî navçe Kanîreşê a ser bi Çewlîgê ve ye.
Tilereb
Tilereb, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Qeysir
Qeysir (bi tirkî: Cankurtaran), gundekî bi ser navçeya Espîra Erzîromê ve ye. .
Kvesjøen
Kvesjøen, goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye. Gol, li ser sinorê Norwêc û Swêdê cih digire. Di golê de herî kêm şeş celebên masiyên cihêreng dijîn.
Carville-Pot-de-Fer
Carville-Pot-de-Fer, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Çilasiyab
Çilasiyab gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Melevya
Melevya, gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.
Berghaupten
Berghaupten şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Çilasiyab
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 147 kes (35 malbat) bûn.
Goristana Père-Lachaise
Père-Lachaise goristaneke li Parîsê ye. Di vê goristanê de gelek kesên bi nav û deng hatin definkirin.
Di Père-Lachaise de çar kurd hatin definkirin:
Hawar (kovar)
Hawar yekemîn kovara kurdî bi tîpên latînî bû.
Di kovara Hawar de yekem car di dîroka kurdan de zimanê kurdî bi tîpên latînî hatiye nivîsandin û ji ber vê yekê cihekî taybet ê kovarê di pêşveçûn û standartkirina zimanê kurdî de heye.
Beurizot
Beurizot, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Hawar (kovar)
Navên nivîskarên Hewarê di pêşgotina xwe de, wiha bi rêz dike: Bedir Xan, Osman Sebrî, Qedrîcan, Cegerxwîn, Mistefa Botî, Ehmed Namî, Hesen Hişyar, Bişarê Nêrwan, Reşîd Kurd, Goram, Tewfîq Wehbî, Evdilxaliq Esîrî, Şakir Fetah, Hevîndê Sorî, Pîrot, Lawekî Kurd...
Yekemîn hejmara kovara Hawar di 15ê gulana 1932an de derket û heta 15ê tebaxa 1943an 57 hejmar derketine. Cîhê xebata û weşandina kovarê paytexta Sûriyê Şam bû. Hawar mehê du caran derdiket. Kovara Hawar, kovarekî polîtîk û wêjeyî bû û ji aliyê Celadet Alî Bedirxan ve dihate derxistin. Kovara Hawar ku di dîroka weşanvantiya kurdî de xwedî cihekî girîng e, alîkariyeke wê ya mezin ji bo zimanê kurdî çêbûye. Di kovarê de bi giranî lêkolîn, çîrok û helbestên bi kurdî, ji edebiyata kurdî nivîsên bijartî hatin weşandin. Bi vi awayî Hawar di wêje û mijara zimanî de bûbû rewtek û ekolek û heta sala 1943an weşana xwe berdewan kir. Celadet di hejmara pêşîn û di rêzên pêşîn da wiha got:
''Hawar dengê zanînê ye. Zanîn xwe-nasîn e. Xwe-nasîn ji me re rêya felat û xweşiyê ye.''
Li gel kurdî di her hejmarekî de 3-4 rûpelên frensî jî hebûn. Heta hejmara 23an nivîsên kurdî yê kovarê bi alfabeyên latînî û erebî derdiketin. Piştî vê hejmarê ew temamî êdî bi latîni dihat weşandin. Naveroka hemî hejmara dora 808 rûpelan vedigirt. Di hejmarên pêşîn da zêdetir nivîsên Celadet û birayên wî Kamûran Alî Bedirxan, ku êdî ew jî wê çaxê hatibû Libnanê, derdiketin. Piştî hejmara çarê gelek navên din jî tevlî wan bûn û gelek ji wan di demên dawîn da di wêjeya kurdî de bûn kesên navdar.
Roja destpêka weşana kovara Hawarê (15ê gulanê) îro weke Roja zimanê kurdî tê pîrozkirin.
Mele Seîdê Nîvilî
Mele Seîdê Nîvilî yek ji nivîskar, helbestvan û zimannasê kurd e. Ew kurê Mele Yehyayê Nîvilî ye. Hem xweherzî û zavayê Şêx Evdirehmanê Şawirî ye. Di 1932an de li gundê Nîvila girêdayê navçeya Eruh (Dihê) hatiye dinê.
Di 1984an de dest nivîsa Ferhenga Kurdî-Kurdî kiriye, di sala 1987ê de pêk aniye. Mela Seîdê Nîvilî cara yekemîn Ferhenga Kurdî-Kurdî çêkiriye. Ferheng Kurdî-Kurdî bi tîpên erebî bi zimanê kurdî hatiye nivîsandin. Werger û sererastkirina ferhengê bi tîpên Latînî hej dom dike. Aliyê din de çend helbest û nesihetnameyên wî hene. Ji van yek helbesta "wesyeta bav û biraye" de xwe wiha dide nasîn.
Guh bidin wesyeta bav û bira
Mehmet Sincar
Mehmet Sincar (jdb. 1953 li Ter, Mêrdîn - m. 4ê îlona 1993 li Êlihê), nûnerê partiya legal a kurd li Tirkiyê DEPê yê ku di sala 1993an de ji aliyê hêzên tarî yên dewleta Tirkiyê ve hatiye kuştin.
Teqiyedîn
Teqiyedîn bin Merûf (jdb. 1526 - m. 1585) stêrnas, matematîknas û endezyarekî dewleta osmaniyan bû.
Teqiyedîn ji bo stêrnasiyê çavdêrîxane ava kiriye û piştî demekî di 1580an de hatiye hilşandin. Sedemê hilşandinê di çavkaniyan de ji hev cuda tê nivîsandin. Li gorî hin îdeyan hilşandin siyasî bûye.
Ji stêrnasên herî girîng yê Osmaniyan e. Bi xwe li sala 1526an de li Şamê jidayîk bûye, û li Şam û Misirê xwendiye. Di sala 1550î de hatiye Stembolê û di sala 1577î bi fermana Murad III li Tophaneyê çavdêrî avakiriye.
Tilebûş
Tilebûş, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çinarê ye.
Xidirê Omerî
Xidirê Omerî yek ji dengbêjek kurde ku di sala 2017an de çûye ber dilovaniya Xwedê.
Sergy, Aisne
Sergy, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Ekremê Evdila
Ekremê Evdila (navê wî yê di nasnameyê de Ekrem İçli bû, jdb. 1954 - m. 2005), dengbêjekî kurd bû ku di sala 1954an de li gundê Kotekana Dixanê ji diya xwe bûye. Wî dibistan nexwendiye. Stranên ku wî gotine ji bavê xwe û dengbêjên din hîn bûye. Di naveroka stranên wî de evîn, şerên nav gundan û nav malbatan û şerên qehremaniyê hene. Di nav gel de tê naskirin, lê kasetên wî pir tune ne.
Ekremê Evdila di 1978an de dizewice, ji Kotekayê diçe Amedê. 25 sal li Amedê dimîne û li wir karkeriyê dike.
15ê tebaxa 1984an
Di 15ê tebaxa 1984an de Partiya Karkerên Kurdistan (PKK)ê yekem çalakiya xwe ya çekdarî li Dih û Şemzînanê pêkanî û bi awayekî fermî şerê çekdarî da destpêkirin. 15ê tebaxê di nava gelê kurd de wekî destpêka şoreşa vejînê tê pejirandin.
Ekremê Evdila
Di sala 2005an de ew çû ber dilovaniya Xwedê. Neh zarokên wî hene, pênc keç û çar kur.
Monthaut
Monthaut, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Otzweiler
Otzweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Biberach, Baden
Biberach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Le Catelier
Le Catelier, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Abovyan
Demografîk
Ji %90ê nifûsa bajar ji gelê ermenî ne. Li gorî daneyên sala 1974an de, penaberên Sûriye, Îran û Libnanê koçeriya bajar kirin.
Oberaula
Oberaula şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwalm-Eder-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Wurmsham
Wurmsham şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landshut li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Teştano
Teştano, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çinarê ye.
Balafir
Balafir an jî firoke yek ji alavên girîng ên firînê yên bi sîstema aerodînamîkê difirin e. Pirranî ji bo raguheztina rêwiyan û şêr tên bikaranîn. Hêza xwe ya rakirinê, li hewa girtinê ji baskên xwe digire. Ya ku balafiran ji babirok, zeplîn û yên din vediqetîne ev e.
Ramana firînê gelek kevn e li cem mirovan. Bi hezaran salan mirovan xwastin alaveke firînê biafirînin. Ev fikra wan di sedsala 20emîn de bicih hat. Bi angaştên Newton û xebatên Birayên Wright firokeyên pêşîn hatin çêkirin. Îro gelek cureyên balafiran hene. Rojbiroj teknîk û hêza wan bipêştir dibe.
Hin komên balafiran
Gelek cureyên wan hene. Yên bi yek bask, du bask an ên motorên jet bikartînin, ên nayînin hwd.
Doab, Şino
Doab, Duav gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 206 kes (41malbat) bûn.
Armîdan
Armîdana Mezin, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Herêmên Îtalyayê
Herêmên Îtalyayê, (bi îtalî: regioni d'Italia) Îdariya rêveberiya asta yekemîn a Komara Îtalyayê ye û asta îdarî ya duyem ji asta îdariya NUTSê pêk tê. 20 herêm welatê hene, ji van pênc herêman xwedî rêveberiya xweser e. Li gorî makezagona Îtalyayê, her herêm li gorî taybetiyên sosyolojiyê xwedî mafê rêveberiya ye û xweser e. Ji xeynî Geliyê Aosta, her herêm bi çend parêzgehan dabeş bûne.
Herêm û makro herêm
Herêmên makro, li gorî NUTS û Yekîtiya Ewrûpayê herêmên yekem têne naskirin
Xurmal
Xurmal, nahiyeke ser bi navçeya Helebce ya parêzgeha Helebceyê (Herêma Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê) ye.
Hereford
Hereford bajarekî Herefordshire, Înglistan e.
Îsa Berwarî
Îsa Berwarî yek ji dengbêjên başûr ê navdarên kurde ku tê gotin di Radyoya Bexdayê de jî stran gotiye.
Axbûrîk
Axbûrik (bi tirkî: Yeşilyurt), gundekî bi ser navçeya Espîra Erzîromê ve ye. .
Ottrau
Ottrau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwalm-Eder-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Mehmet Nazif Aktaş
Mehmet Nazif Aktaş (z. 1960 Amed − m. 23'ê berfanbarê 1985 Parîs) yek ji kadroyên PKK'yê bû. Di sala 1985'a de li Parîsê ji aliyê endamên partiyeke kurdan a din hatiye kuştin. Gora wî di goristana Père-Lachaise de ye.
Navê li ser gora wî Mustafa Aktaş e.
Nahawe
Nahawe, gundekî ku bi navçeya Rûbaroka Hekariyê ve girêdayî ye.
Elî bin Ridwan
Elî bin Ridwan, ango Ebûlhesen Elî bin Ridwan el-Misrî (jdb. 998 - m. 1068) bijîşk, fizîknas û stêrnasekî misilman yê Misirê bû.
Ew li ser xebatên bijîşkê yewnanî Galen pir xebat kiriye. Pirtûka wî a "Ars Parva"yê şîrove kiriye.
Li rojavayê bi navê Haly Abedrudian tê nazkirin.
Darfûr
Sultaniya Darfûrê
Sultanîyeke û li herêma Darfûrê di navbera salên 1640 û 1916'an da bi girêdayî Împeratoriya Osmanî jîyaye. Di 22’ê Gulana 1916'an da di şerê navbera Sultaniya Darfûrê û Brîtanyaya Mezin da, Sultanî ya Darfûrê têk çû û hilweşiya.
Binêre
Pirsgrêka Darfûrê
Bévy
Bévy, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Yılmaz Güney
Yilmaz Guney (jdb. 1ê nîsana 1937an li Edene − m. 9ê îlona 1984an li Parîs) aktor, derhêner û nivîskarekî kurd e. Bi navê xwe yê rast Yılmaz Pütün, wekî Yılmaz Güney tê naskirin. Yılmazê Başûr yanî Yılmazê Kurdistanê. Ango ew li hemberî zehmetiyan xwar nabe, nakeve bêhêvîtiyê de, naweste û serî naçemîne. Yılmaz bi kurdî tê van wateyan.
Ew li ser trajedî û drama xelkê xwe radiweste. Yilmaz Guney di sala 1937an de li gundê Edenêyê bi navê Yenîceyê hate dinê û yek ji 7 zarokên malbateke karker e, bi eslê xwe kurd e.
Jiyan
Dibistana seretayî ango ya destpêkê û ya navîn li Edeneyê qedand. Ew ji 9 saliya xwe ve dest bi karkirinê dike. Guney, ji karên pembo bigre heta hesabgeriyê, gelek karên cîhêreng kir. Di van salan de wêje bala wî kişand û dest bi nivîsandina çîrokan kir. Lîseyê li Edenê, li zanîngeha Enqerê, Hiqûq, li zanîngeha Stembolê jî li fakulteya îqtîsadî xwend. Di salên lîseyê de ew gelekî ji hunerê re baldar e û di wan salan de kovareke hunerî ya bi navê 'Dorûk (Lûtke)' derdixe û çîrokan dinîvîsîne. Dema xwendina xwe berdewam dikir, rejîsor Atıf Yılmaz nas kir.
Lewma dibistana wî nîvco dimîne û rêyek tenê li ber wî dimîne. Bi gotina wî ew neçare di dibistana jiyanê de û bi rêya mamosteyên ku jiyan qebûl dike xwe perwerde û hîn bike û ew wisa dike... Di vî warî de ew wiha dibêje; "dibistana min pirtûk in, sînemaye, girtîgeh, qanûnên jiyanê yên tund, zextên civakî, xayîntî û mêrxasîye. Mamosteyê min jî jiyan e." Guney, di sala 1972an de bi sedema ku tevlî bûyerên sîyasî bûye tê girtin û 2 sal li girtîgehê dimîne û paşê serbest tê berdan.
Yilmaz Guney dema li Edeneyê fîlmê bi navê 'Endîşe' dikişand, dozgerê Yumurtalıkê ji ber haqareteke ku lê hatibû kirin kuşt û bi 18 sal cezayê zîndanê hate mehkum kirin. Yilmaz Guney, di sala 1981ê ji girtîgeha Spartayê reviya û bi awayekî veşartî derkete derveyî welêt.
Guney, her wiha di 9 îlona 1984an de di 47 saliya xwe de li fransayê çû ser dilovaniya xwe. Ew di fîlmên xwe de, li ser tengasiya jiyana gelê Kurd radiwestiya her wiha, xebatên xwe li ser çîrok, ceribandin û senaryo nivîseriyê jî hebû. Ew di jiyana xwe ya hunerê de gelek berhemên giran bûha li dû xwe dihêle.
Fîlmê Yilmaz Guney ê bi navê Yol (Rê) jî yek ji van berhema ye. Rê, di sala 1982an de, bi fîlma 'Wenda' ya rejîsorê yewnanî Costa Gavras re xelata Palmiyeya Zêrîn parvekiribû.
Filmên Yilmaz Guney
Fîlmên ku Guney tê de weke nivîskarê senaryoyê, derhêner û aktor rol heye, ev in:
Seringes-et-Nesles
Seringes-et-Nesles, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Urartû
Urartû yek ji gelên kevnar ên Ermenistanê û bakûrê Kurdistanê bû.
Li nav çenda Zagros de, cihê Urartuyan pir giran e. Beri zayini salin 1300 de bin çandin zagros, çanda Horiya, Mitaniya, Xatiya, Muskiya bin zextin Asûriya, Hititan hatubun  ber daviyê. İda li zaxrosê çanda Asuriyan, li kafkasya ji çandin Kafkas zor didane çanda Zagros. çanda Zagros bin zexteki girna bu. Vê demê çanda urartuyan derdikeve holê.Gelek dîroknas bi avayeki bê xuşuş dibêjin Urartuyan b.z. sala 1800 de li Bajari Wani serketine. Ev raste. Lê pêşiya vêji heye.BZ.salin 1300 çandin Zagros Yi binvê cida cida, wek biyaniya vek nêriya, vek Kikiya, beravi ser hevdu dibun hemberi çanda asuriya parastina xwe dikirin. Qasi 500 sali viha berdevam kir. Paşi 500 sali ev çandin buçuk bi hevre Çanda Urartuyan saz kirin.
Meriv dikare bije çenda urartuyan, çanda zagros pişti Gûtiyan ya heri mezin e. Ya heri sereke ye. Gelek naveroka wê tujiye. Pişti çenda Urartuyan bi ciheki giran biha çenda mediya destpidike. vira ev tê xwuya. çenda zagros her viha çenda Gûtiyan, li heremêde bê qetandin hezar salin berdevame. carna navê vê çendê Gûtiye, carna Urartuya, carna mediye,carna huriye, carna, luluye. lê ev çand navê wê çi dibe bilabibe ev çanda zagrose.
Catenay
Catenay, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Mezra, Xelîfan
Mezra, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Mezra 53 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 9 e.
Ciweyriye bint Haris
Ciweyriye bint Haris, Ciweyriye bint Elharis (Juwayriyya bint al-Harith) jina Muhemmed pêxember e. Pêşiya ku bi Muhemmed re nezewicîbû navê wê Bere bûye. Muhemmed pêxember navê Ciweyriye lê kiriye ku tê wateya Keçik, Keçikê.
Tê gotin ku Ciweyriyeyê ji Muhemmed pexember heft hedîs riwayet kiriye.
Şam
Şam, Dimeşq, yan jî Damaskus, bajar û paytexta herî kevin a cîhanê ye ku heta niha bênavber bûye cihwarê mirovan. Şam niha paytexta Sûriyê ye. Li bajêr ereb, kurd û asûr bi hev re dijîn.
Hejmara niştecihên bajêr bi fermî nêzîkî 2,5 milyon kesan e. Bi tevahiya herêmên bi ser bajêr ve zêdetirî 6 milyon kes li herêmê dijîn.
Bajêr li başûrê rojavayê Sûriyê ye û navenda herêmeke mezin a metropolê ye. Bajêr nav qontarên rojhilatê rêzeçiyayên Antî-Libnanê de li ser deştek ku 680 mêtre ji asta deryayê bilindtir e hatiye avakirin. Bajêr 80 kîlomêtre li rojavayê Deryaya Navîn hatiye avakirin û ji ber bandora siya baranê li Şamê avhewayek zuha derbas dibe. Çemê Baradayê di nava navenda bajarê re derbas dibe.
Şam yek ji kevintirîn bajar e ku bi berdewamî bûye cihwarê mirovahiyê. Bajêr di hezarsala 3yem a berî zayînê de bi cih bûye, ji sala 661 heta 750an weke paytexta Xîlafeta Emewiyan hatiye hilbijartin. Piştî serketina Xanedana Ebasiyan, desthilatdariya Îslamê ji Şamê derbasê Bexdayê dibe. Bajêr girîngiya xwe di Serdema Ebasiyan winda dike û careke din dîsa di Serdema Eyûbîyan û Memlûkan de bûye navendek girîng a desthilatdariya Eyûbiyan û Memlûkan. Bajêr niha navenda rêveberiya navendî ya Sûriyê ye.
Taxa bajêr a kevn ji aliyê UNESCOyê ve wekî bermahiyê mirovahiyê tê parastin. Peykereke împeratorê kurd ê serokatiya eyûbiyan kiriye Selahedînê Eyûbî jî li bajêr e.
Etîmolojî
Navê Şamê yekem car di lîsta erdnîgarî ya Thutmose III de wekî tmśq (𓍘𓄟𓊃𓈎𓅱) berî zayînê di sedsala 15an de derketiye. Etîmolojiya navê kevnar tmśq ne diyar e. Bi akadî nav wekî Imerišú (𒀲𒋙), bi misirî tmśq (𓍘𓄟𓊃𓈎𓅱), bi erebiya kevn Damašq (𐡃𐡌𐡔𐡒) û wekê Dammeiśeq jî (דַּמֶּשָ) di îbraniya Încîlê de hatiye dîtin. Di nivîsên akadî yên sedsala 14em a berê zayînê de nav wekê Dimasqa (𒁲𒈦𒋡), Dimašqì (𒁲𒈦𒀸𒄀) ve Dimašqa (𒁲𒈦𒀸𒋡) hatiye dîtin.
Paşnivîsên navî yên aramî yên paşîn resh (bi gelemperî tîpa r di peyvê cih digire) dibe ku di bin bandora koka dr de maye ku tê wateya "avahî" yê. Ji ber vê yekê, navê bajêr bi îngilîzî û latînî Damascus e ku ji yewnanî Δαμασκός hatiye derxistin û ji Darmeśeq ya Qumranî (דרמשק) û Darmsûq (ܕܪܡܣܘܩ) bi suryanî" tê wateya "erdeke avdaniya baş", derketiye.
Bi erebî ji bajêr re Dimaşq (دمشق Dimašq) hatiye gotin. Navê bajarê ji aliyê welatiyên Şamê, Sûriyê û cîranên erebên din ku li derveyî bajarê dijîn (eş-Şam) wekî aş-Şam tê zanîn. Aš-Šām peyveke erebiye ku ji bo "Şam" û ji bo "Sûriye" yê hatiye bikaranîn. Ya dawîn û bi taybetî herêma dîrokî ya Sûriyê, bi navê Bilād aš-Šām (بلاد الشام, welatê Şamê) hatiye binavkirin. Peyva paşîn ji hêla etîmolojîk ve tê wateya "welatê milê çepê" yan jî "bakur" ku wekî kesek li Hîcazê ber bi rojhilat ve ku ber bi hilatina rojê ve ye ku bakur ber bi çepê ve dibîne.
Erdnîgarî
Şam li cihekî stratejîk li ser deşteke 680 mêtre ji asta deryayê bilind e û bi qasî 80 kîlomêtre dûrê Derya Navîn hatiye avakirin ku ji aliyê Çiyayên Antî-Libnanê ve hatiye parastin. Çemê Baradayê di navenda bajêr ve derbas dibe û bajêr li xaçerêyek di navbera riyên bazirganiyê de ye. Rêya bakur-başûr Misirê bi Asyaya Biçûk ve girêdide û rêya rojhilat-rojava Libnan bi geliyê Çemê Firatê ve girê dide. Rêjeyê lûtkeyên ji 30.000 mêtreyê zêdetir in û barîna ji Deryaya Navîn asteng dike. Ji ber vê yekê herêma Şamê carinan di bin ziwabûnê de ye. Lêbelê, di demên kevnar de ev yek ji hêla Çemê Baradayê ku ji çemên çiyayan ên ku ji berfê dihelin ve hatiye kêm kirin. Şam ji aliyê zeviyên çandiniyê yên avdanî ku ji demên kevnar ve gelek sebze, dexl û fêkî lê têne çandin, hatiye dorpêçkirin. Nexşeyên Sûriyê yên Romayê diyar dikin ku Çemê Baradayê li rojhilatê Şamê diherike golên biçûk. Îro jê re dibêjin Bahira Atayba ku tê wateya gola dudil. Bajarê kevn ê Şamê ku bi dîwarên bajêr ve hatiye dorpêçkirin, li peravê başûrê Çemê Baradayê ye ku çem li vê deverê ziwa bûye. Li başûrêrojhilat, bakur û bakurêrojhilat ji hêla deverên derbajarî yên ku dîroka wan vedigere heya Serdema Navîn tê dorpêç kirin: Li başûrêrojavayê taxa Mîdan, li bakur û bakurêrojavayê taxa Sarûja û Îmara hene. Van taxan bi di destpêkê de li ser rêyên ku ji bajêr derdiketin, li nêzî gorên kesayetên dînî hatine avakirin. Di sedsala 19an de gundên derdor li ser qûntarên Cebel Qasiûn ku ber bi bajar ve diçin, pêş ketin, berê cihê taxa el-Salihiyah bû ku navenda wê li ser perestgeha girîng a Şêxê Endulusiya Serdema Navîn û fîlozof Ibn Erebî ye. Ev taxên nû di destpêkê de ji aliyê leşkerên kurd û penaberên misilman ên ji herêmên Ewropayê yên Împaratoriya Osmanî yên ku ketibûn bin desthilatdariya xirîstiyanan, hatin bicihkirin.
Ji dawiya sedsala 19an û pê ve navendek îdarî û bazirganî ya nûjen dest pê kir ku li rojavayê bajarê kevn, li derdora Çemê Baradayê ku navenda wê li devera ku bi navê al-Marjeh an "mêrg" tê zanîn, vedibe. El-Merceh di demek kurt de dibe navê ku di destpêkê de meydana navendî ya Şamê ya nûjen bû ku qada bajêr di nav de bû. Dadgehên dadweriyê, postexane û stasyona trenê hinekî ber bi başûr ve li cihekî bilind rawestiyane. Çaryeka niştecihbûnê ya Ewropî bi awayekî bilez dest pê kir ku li ser rêya ku di navbera Merceh û el-Salihiyê de hatiye avakirin. Navenda bazirganî û îdarî ya bajarê nû hêdî hêdî ber bi bakur ve hinekî ber bi vê deverê ve hate veguhastin.
Avhewa
Ji ber bandora siya baranê ya Çiyayên Antî-Libnanê û herikîna deryayê ya serdest e Şam di pergala Köppen-Geiger de ye û xwediyê avhewayek hişk a hênik e. Di demsala havînan de germe zuha û şilahiya hewayê kêm e. Zivistan hênik û hinekî bi baran e û barîna berfê kêm e. Payîz kurt û sivik e lê guheztina germahiyên havînan ji nişka ve pêk tê. Barana salane li dora 130 mm ye, ji cotmehê heta gulanê pêk tê.
Niştecihên destpêkê
Dîroka Karbon-14 li Tell Ramad, li derûdora Şamê, destnîşan dike dibe ku li wir ji nîvê duyemîn ê hezarsala heftemîn a berî zayînê de (li dora 6300 berî zayînê) bûye wargeha mirovahiyê. Tevî ku heta hezarsala duyem a berî zayînê di nava sûrên Şamê de cihwarbûneke mezin tunebû, delîlên niştecihbûnê li deşta Çemên Baradayê ya berfireh a ku vedigere 9000 salên berê zayînê, heye.
Serdema bironza dereng
Hinek tomarên kevnar ên Misirê ji nameyên Amarnayên 1350 salê berî zayînê ne, behsa dema ku Şam (bi navê Dîmasqu) ji hêla padîşah Biryawaza ve hatiye rêvebirin, dike. Navçeya Şamê, û her weha tevahiya Sûriyê, derdora sala 1260 berî zayînê, di navbera Hîtîtiyan ji bakur û Misriyan ji başûr ve dibe qada şer. Şerê Hîtîtan û Misiriyan bi peymaneke îmzekirî di navbera Hattusili III û Ramesses II de bi dawî dibe. Hatina gelên deryayî li dora 1200 salê berî zayînê, dawiya Serdema Bronz li herêmê nîşan dide ku şerê bi xwe re aniye herêma Şamê. Şam tenê parçeyek derdor bû ku bi piranî bandor li navendên nifûsa mezin ên Sûriya kevn kiriye. Van bûyeran pêşveçûna Şamê wekî navendek nû ya bibandor a ku bi derbasbûna ji Serdema Bronzê berbi Serdema Hesin ve derxistiye holê.
Serdema gelên suryani
Şam yekem car wekî bajarekî girîng di dema hatina suryanî, gelê Semîtîk de, di sedsala 11an ê berî zayînê de hatiye tomar kirin. Di destpêka hezarsala yekem a berî zayînê de, çend padîşahiyên aramî ava bûn û suryanîyan dev ji jiyana xwe ya koçerî berda û dewletên eşîrî yên federe ava kirin. Yek ji van padîşahiyan Aram-Şam e ku navenda rêveberiyê bajarê Şamê bû. Suryanî ku bê şer ketin bajêr, ji bo mala xwe ya nû navê "Dimaşqû" li xwe kirin. Bi dîtina potansiyela çandiniyê ya devera nepêşveçûyî aramiyan pergala belavkirina avê ya Şamê bi çêkirina qenal û tunelan avê ku kargêriya Çemê Baradayê herî zêde kiriye, pergala ava Şamê avakirin. Heman tora avê ji hêla Romayiyan û Emewiyan ve hate baştir kirin ku îro jî bingeha pergala avê ya beşa kevn a bajêr pêk tîne.
Serdema greko-romayiyan
Şam ji aliyê Îskenderê Makedonî ve hate dagirkirin. Piştî mirina Îskender di sala 323an berî zayînê de, Şam dibe qada şerê di navbera împaratoriyên Selûkî û Ptolemayiyan. Kontrola bajêr gelek caran ji împeratoriyek din derbasî împeratoriya yek din dibe. Seleucus I Nicator, yek ji serleşkerên Skender, Entakya kir paytexta împaratoriya xwe ya berfireh ku dibe sedema kêmbûna girîngiya Şamê li gorî bajarên nû yên Seleukiyan wekê bajarê Laziqiya li bakur. Piştre Demetrius III, Philopator bajar li gorî pergala hîpodamî ya yewnanî ji nû ve ava kir û navê bajêr wekê "Demetrias" guhert.
Di sala 64 berê zayînê de serleşkerê Romayî Pompey rojavayê Sûriyê bi rêveberiya xwe ve girê dide. Romayiyan Şamê bidest xistin û li pey re Şamê xistin nav koma deh bajarên ku bi navê Dekapolîs dihatin naskirin, ku bi xwe jî di nav parêzgeha Sûriyê de bûn û ew jî wek rêveberiyek otonom hatin naskirin.
Piştî ku Pompey herêmê bidest xist, bajarê Şamê bi tevahî ji aliyê Romayiyan ve ji nû ve hate dîzaynkirin. Heya îro jî Bajarê Kevin ê Şamê awayên çargoşe yê bajarê Romayê, di du herêmên xwe yên sereke diparêze.
Sedsala 20an
Di salên destpêkê ya sedsala 20an de, hestên neteweperestî li Şamê, di destpêkê de di berjewendiya wê de çandî, dest bi rengekî siyasî kir ku bi giranî bertekek li hember bernameya tirkkirinê ya hukûmeta Komîteya Îttîhad û Terakkî dide nîşan ku di sala 1908an de li Stenbolê hatiye damezrandin. Di salên 1915an û 1916an de darvekirina çend rewşenbîrên welatparêz ji aliyê waliyê Şamê Cemal Paşa ve li Beyrût û Şamê hestên neteweperestiyê geştir kir û di sala 1918an de dema ku hêzên Serhildana Ereban û hêzên Împeratoriya Brîtanî nêzîk bûn, welatiyan gule li ser leşkerên tirkên vekişiyan, reşandin.
Di 1ê cotmeha sala 1918an de T.E. Lawrence ket Şamê ku hatina sêyem a rojê ya yekem Tûgaya Hespên Ronahî ya 3ê ya Avusturalya bû ku ji hêla Major A.C.N. 'Harry' Olden ve dihata birêvebirin. Piştî du rojan, di 3ê çiriya pêşîn a sala 1918an hêzên serhildana Ereban bi serokatiya mîr Feysel jî ketin Şamê. Hikûmeteke leşkerî ya di bin serokatiya Şukrî Paşa de hate binavkirin û Feysel ibn Huseyn jî dibe şahê Sûriyê. Dema ku hikûmeta nû ya Bolşevîk li Rûsyayê Peymana Sykes-Picot eşkere kir ku tê de Brîtanya û Fransa li hev kiribûn ku rojhilata erebî di navbera xwe de parve bikin, rageşiya siyasî di mijdara sala 1917an de rabû. Di 17ê Mijdarê de daxuyaniyeke nû ya Frenko-Îngilîzan soza "azadiya tamî û teqez a gelên ku ev demeke dirêj e ji aliyê tirkan ve hatine bindestkirin" hat dayîn. Kongreya Neteweyî ya Sûriyeyê di meha Adarê de destûreke bingehîn a demokratîk qebûl kir. Lêbelê, Konferansa Versailles li ser Sûriyê fermanek dabû Fransa û di sala 1920an de artêşek fransî bi fermandariya General Mariano Goybet Çiyayên Dij-Lûbnanê derbas bû û seferek berevaniyê ya piçûk a Sûriyê di şerê Maysalun de têk bir û ket Şamê. Fransiyan Şamê wekê paytextê Koma Miletan ji bo Sûriyê diyarkirin.
Di 21ê hezîran sala 1941an de, 3 hefte piştî kampanyaya Hevalbendên Sûriye-Libnanê, Şam ji hêla hêzên Frensî yên Vichy ve ji hêla hêzek tevlihev a Hindistanê ya Brîtanî û Frensa Azad ve hate zeftkirin. Fransiyan di sala 1946an de, piştî destwerdana Îngîlîzan a di dema Krîza Şam de, li hev kirin ku bivekişin û bi vî awayî Sûriye bi tevahî serbixwe dibe û bajarê Şamê wekê paytext Sûriyê dimîne.
Şerê navxweyî
Di çileya sala 2012an de, pevçûnên di navbera artêşa nîzamî û serhildayan de gihiştin derûdora Şamê ku li gorî agahiyan rê nadin ku xelk derkevin an jî bigihêjin malên xwe, nemaze dema ku operasyonên ewlekarî li wir ji dawiya Çile heta Sibata tundtir bûye. Di hezîrana sala 2012an de dema ku leşker li kolanan şerê Artêşa Azad a Sûriyê dikirin, gule û perçeyên şarapnelan bi şev li Şamê li avahiyên welatiyan diketin. Li gorî niştecîhan û vîdyoya amatorê ku li ser înternetê hate weşandin, pevçunên tund ên şerê tifingan xûya dibûn.
Şam bi bombebarana giran di kanûna sala 2017an de dest bi pêleke din ya bombebarankirinê kir û di sibata sala 2018an de êrîşek bi navê Êrîşa Rif Dîmeşq da destpêkirin. Di 20ê gulana sala 2018an de, piştî 7 salan piştî derxistina DAIŞê ji Kampa Yermûkê, Şam û tevahiya parêzgeha Rif Dîmeşq bi temamî ketin bin kontrola hikûmetê.
Kingston upon Hull
Kingston upon Hull an Hull bajarekî Yorkshire, Înglistan e.
Achères, Yvelines
Achères, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Xanedana Kakûyiyan
Kakûyî xanedaneke Kurd ên deylemî ye ku di salên navbera 1008-1274'an de li Îranê hukum kiriye. Li bajarên Yezd, Îsfehan, Fars, Hamedan û li cihên derdora wan deran xanedanî bûye desthilat.
Esle malbatê
Zanyar dibêjin ku Kakuyîd Shia Deylamî,
Çawa ku gelek Zanayên din koka Shia Kurd kontrol dikin.
Dîrok
Kakuyid di sala 1008 an de ji hêla Sayyida Shirin ve, ku regezên lawên xwe Biweyhî Majd al-Dawla yên Ray û Shams el-Dawla ya Hemedan. Mirovê ku rêveberiya bajêr dane wî Mihemed ibn Rustam Dushmanziyar bû. Bi demê re, ew bi bandor ji kontrola Buyid serbixwe bû.
Car carinan Mihemed ibn Rustam Dushmanziyar wekî hevalbendê Buyîdan tevdigeriya; gava ku Shaems el-Dewle li Hemedanê bi serhildanekê re rû bi rû bû, bo nimûne, wî ji bo alîkariyê serî li Kakuyids da. Demek kurt piştî ku msems el-Daula mir, Sama 'el-Dewla şûnda wî peyda kir, lêbelê, Kakuyids di 1023 an 1024 de Hemedan dagir kirin û xistin bin kontrola xwe. Piştre ew çûn û Şehrezûr ji 'Xanedana Enaziyan s. Buyid Muşerrif el-Dewle, ku serweriya Fars û Iraq dikir, Kakuyîd neçar kirin ku ji Hulwan vekişin, lê wan Hemedan parast. Di navbera her du aliyan de aşitî pêk hat, û di dawiyê de hevpeymanek zewacê hate saz kirin.
Zemahşerî
Zemaxşerî (bi farisî : محمود زمخشری ; 18'ê adarê 1075 - 13'ê pûşperê 1144) alimekî îslamî yê îranî bû.
Alimê Îslamî û filozofê bi eslê faris bû ku di qada ilmên islamî yên weke tefsîr, kelam, fiqih, ferheng û belaxet de lêkolînên çêkiriye û berhemên curbecur daye. Li sala 1074an de li gundê Zemaxşer ê Xwarezm ji dayik bûye, li 1144an di şevekê erefê de li Kohne Urgenç miriye
Windesheim, Almanya
Windesheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Mestîzo
Mestîzo, bi navê bikaranîna ji bo taybetmediyên hîbrîd a li welatên cuda ye.
Roja Aştiya Cîhanê
1'ê îlon Roja Aştiya Cîhanê ye. Di 1'ê îlona sala 1939'an de Artêşa Hitler ya Almanya Polonyayê dagir kir û şerê duyemîn ê cîhanê de ku bû sedema mirina 50 mîlyon mirovanî dest pê kir. Ev roj, li hemû cîhanê weke "Roja Aştî ya cîhanê" tê pîrozkirin û di vê rojê de herkesê aştîxwaz bendewariyên xwe yên aştiyê tîne ziman. Di 1ê Îlonê sala 1939 de Naziyan di bin fermandariya Adolf Hitler de, bi dagirkirina Polonyayê Şerê Cîhanê yê Duyêm da destpêkirin.
Mestîzo
Li Navend û Amerîkaya Başûr de, wateya kesên bi eslê tevlîhev ên xwecihên Îberî ye. Ev xwebêjeke civakî û çandî yên li hin welatên wekî Ekuador hildigire; herwiha wek xwîna paqij cilên Ewropayî û gumrikê de bi navê Mestîzo an Çolo pejirandin û tê gotin. Bi qasî di wateyên cuda li Meksîkê ji dabeşandina qeyda şêniyên hiştin tê bikaranîn.
Montirat, Aude
Montirat, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Mestîzo
Biyanî yên li Filîpînê ku xwecihên tevlîhev ên Mestîzo ji koka (wek nimûne. Çînî) tê zanîn.
Kategorî:
Roja Aştiya Cîhanê
Di Şerê Cîhanê yê duyêm de 7 milyon kes di kampên mirinê de bi tevahî 50 milyon mirov jiyana xwe ji dest dan.
Şer, çawa ku roja 1ê Îlonê dest pê kir, her wisa-jî di heman rojê de, di sala 1945an de bi dawî bû. Piştî şer, Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî ji bo ku careke din şer destpênekin û aştiyeke gerdûnî pêk were, 1ê Îlonê weke "Roja Aştiya Cîhanê" îlan kir. Û edî ev roj, ango 1ê Îlonê, li navênden cihanê yên curbecur bi pîrozbahiyên cihêreng tê pîrozkirin.
Dorbe
Dorbe, Dûrbe gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 428 kes (75 malbat) bûn.
Alîşêr
Bi tevî hevala xwe Zerîfe Xanimê dîl tên girtin. Birêveberê komara Tirkiyeyê Mustafa Kemal Atatürk ji serokê hêzên çekdar ên tirk anîna serê Elîşêr dixwaze. Tê gotin ku Atatürk gotiye "Heya ez serê Elîşêr ê jêkirî nebînim dê jiyan li min heram be. Heger jiyan li min heram be, tê wateya ku jiyan dê li hemî fermadarên artêşê heram be".
Serokê hêzên tirk Topal Osman fermana Atatürk bicih tîne. Biraziyê Seyîd Riza yê ku bûbû sîxurê dewleta tirk û bi navê Zeynel kesekê ji Dersîmê teklîfa Topal Osman dipejirînin û biheryek ji wan 40 zêrî, bi planekê xwe digihînin Elîşêrê ku di şikeftekê de bû û wî dikujin. Topal Osman digihe miradê xwe û serê Elîşêr û hevala wî Zerîfe Xanimê jê dike û ji Atatürk re diyarî dike. Serê Elîşêr Beg bi mehan li Koşka Çankayayê ya ku Atatürk lê dima dimîne. Hemî fermandar, leşker, siyasetmedarên tirk li ber serê jêkirî fotografê bîranînê dikişînin. Herwekî Atatürk jî fotoyan dikişîne lê ew foto di arşîvan da veşarî dimîne. Çapemeniya tirk bi lez resmê serê Elîşêr Beg diweşîne.
Schrecksbach
Schrecksbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwalm-Eder-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Şorşib
Şorşib, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
William Faulkner
William Cuthbert Faulkner (jdb. 25ê îlonê 1897 li New Albany, Mîsîsîpî, DYA; m. 6ê tîrmehê 1962 li Oxford, Mîsîsîpî; navê berê William Falkner) nivîskarekî DYAyî bû. 1949î de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtibû.
Sermoise
Sermoise, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
William Faulkner
Rêbaza nivîsandina wî di bin siya eksperîmentalîzmê de tê jimartin. Herwiha ziman û vegotinek pirralî û pirrber bikardianî. Ji ber mirina masûlkeyên dil jiyana xwe jidestdide. Malbata wî malbateke navdar ê herêma Mississippi ye. Wî Ernest Hemingway wekî hemberê xwe didît û di warê wêjeyê de dixwast ji wî derbastir bike û berhemên hêjatir biafirîne. Wî alkol vedixwar û hema bigire di tavahiya jiyana xwe de alkol hebû. Roja ku dê li Stockholmê Xelata Nobelê wergire, ji hemî caran bêhtir vedixwe. Rexneger di berhemên wî de jî bandora alkolê dibînin.
Poşeyî
Poşeyî, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Nûredîn Betrûcî
Nûredîn Betrûcî weke damezrênerê stêrnasiya nûjen tê zanîn. Navê wî yê dirêj Cafer Nûredîn Ebû Îshaq el-Batrûcî el-Îşbîlî ye. Nûredîn li Endulusê hatiye dinyayê lê dîroka ji dayikbûna wî nayê zanîn. Ew talebeyê Ibn Tufeyl bû. Di sala 1217an de wefat kiriye.
Pirtûkên wî
Pirtûkên wî îro tenê "Kitab Fi'l Hey'e" (Rêzikên Astronomîyê) heye yên dinê hemî wendakirî ne.
Caudebec-lès-Elbeuf
Caudebec-lès-Elbeuf, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Salnameya kurdî
Salnameya kurdî Newroz (li başûrê Kurdistan ji meha Adarê re Newroz dibêjin) rojeke kifşe û di salnama kurdî de bi "Sersalî" hatiye edilandin. Kurdan bi vê rewşê bi cîranên xwe daye nasîn jî. Ji xwe navê wê her karî ronahî dike û bi kurdî ye: new= nû, roz= roj, newroz= nû roj yanê roja nû, ne ku meha nû ye.
Di 21ê adarê 2016an de, li Newrozê de salnameya kurdî dikî bibî cejnan 1ê 2628.
Salnameya nûjen a kurdan
Gelek navên curbecur ji bo mehan tê bikaranîn. Navên mehên kurdî yên ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Stembolê ve hatine pejirandindin û di salnama Enstîtuyê de hatine weşandin ev in: Adar, Avrêl, Gulan, Pûşper, Tîrmeh, Gelawêj, Rezber, Kewçêr, Sermawez, Berfanbar, Rêbendan û Reşemî.
Têgiha navên salnameya kurdan
Ev nav hemî kurdî ne, kevn in, û têgihdar in jî. Xweza di her mehê de li gor werza xwe têgih distîne. Bi kurtî têgiha navên wan ev in:
Bèze
Bèze, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Berû
Berû, berî an darberû navê darên emirdirêj ya ji famîlyeya narewanan e. Jîngeha darberûyan derbasî herêmên Deryaya Navîn heta çiyayên Zagrosê dibe. Kevnarbûna darberûyan ji 1.000 salî zêdetir e.
Ji fêkiyên wê re dibêjin pelût, pelît, belot yan jî şambelot.
Dost Çiyayî
Dost Çiyayî (Mahmut Çaça, jdb. 1972 li Mêrdînê - 2003 Dersîm(?)) nivîskarekî kurd bû. Di sala 1972an de li gundê Qelendera Mêrdînê hat dinê. Li gund, Mêrdîn û Qoserê xwend. Di 1991an de kete Fakulteya Perwerdehiyê ya Zanîngeha Dîcleyê. Di sala 1992an de êşa gurçikan lê hasil bû. Du caran emeliyat bû. Bi enfeksiyona jehrbûna xwînê, kete komayê. Di demeke ku her kesî jê hêvî birî de, li jiyanê vegeriya. Ev bûyer, li ser fikar û jiyana wî rêçeke domdarî hişt. Di sala 1995an de ji beşa Mamostetiya Seretayî mezûn bû û dest bi kar kir. Di heman salê de jî zewicî. Bi navê Baz lawekî wî çêbû.
Ceh
Ceh an jî ce (bi latînî: Hordeum) giyayek ji malbata Poaceae ye.
Wekî genim xurdemeniyeke kevn ê di dîroka mirovahiyê de ye. Di serdemên dawî de pirranî bo xwarina ajalên kedîkirî yên malê tê bikaranîn û hilberîn. Cara pêşîn li Mezopotamyayê hatiye nûveçandin. Bi tevayî 115 cureyê cehê heye. Lê îro tenê 30-35 cure tên bikaranîn. Li hin cihên ku çandiniya genim ne gengaz e, wekî xurdemeniya bingehîn tê bikaranîn. Bo mînak, li hin deverên Çîn, Tîbet.
Keyaniya Romayê
Damezrandina bajarê
Piştî Romûlûs birayê xwe Remûsê kuşt bajarê li ser gira Palatînayê ava kir û navê xwe danî bajarê. Xulam û azad hişt her kes bê te bajar. Mêzrekên dînî, siyasî û hiqûqî ava kir. Keyanî bi wî awayî hat damezrandin û Romûlûs bû key.
Romûlûs ji hêla sabînan hate dawetkirin şengekî. Li wir romayî 30 jinên sabînan revandin û bi zorî bûne mêrê wan. Piştî wê bûyerê navbera romayî û sabînan şer derket lê sabîn nekariyan Romayiyan. Aşitiyekî kirin Romûlûs û keyê sabînan Titus Tatius bûn keyên hevbeş. Piştî 37 salan desthilatdariyê Romûlûs winda bû keyên din hatin cihê wî.
Ceh
Gava mirov behsa cehê bike divê mirov bîrayê jî bibîrbîne. Bîra ji ceh çêdibe û îro li rûyê dinyayê wekî vexwarineke navdar tê zanîn. Welatê ku herî pirr lê ceh tê çandin, Rûsya ye.
Keyaniya Romayê
Bilindbûna Şaristaniyê û Ketina Keyan
Piştê Romulus demekî kin bajêr ma bê serî lê wextekî şunde senato Numa Pompiliusê bijart. Ew sabînî bû. Pir dîndar bû ji ber wê reformên dînî çêkir, lê piştî wî Tullus Hostilius bû key, reformên wî xirab kirin. Bi sabîniyan re şer kir bajarê Alba Longayê xirab kir gelheya wê jî entegreyê Romayê kir. Piştê wê bi dorê Ancus Marcius, Tarquinius Priscus, Servius Tullius û dawiyê jî Lucius Tarquinius Superbus bûn key. Her yekî hin şeran hin reforman keyaniyê mezin kirin.
Dawiya keyaniyê tecewiz kirina jina senatorê ji aliyê kurê keyê Sextus Tarquiniusê dest pê dike. Jina senatorê Lucretia ji şermiya bûyerê xwe kuşt. Ev bûyer bû sedema şoreşekî. Di sala 509an b.z. de Key Tarquinius Superbus ji bajêr hate avêtin. Komara Romayê hate damezrandin. Junius Brutus û Tarquinius Collatinus bûne konsûlê komarê yê yekem.
Deniz Naki
Deniz Naki (9'ê tîrmehê 1989; Düren, Almanya) lîstikvanekî futbolê yê alman e ku bi eslê xwe kurd e.
Jiyan û kariyer
Naki, di 9'ê Tîrmeha 1989 an de li bajarê Düren ê Elmanyayê di malbateke Kurd-Elewî de hatiye dinê. Bi eslê xwe ji Dêrsimê ye.
Bayer Levenkusen
Wî dest bi kariyera xwe ya futbolê li FC Düren 77, yek ji tîmên bajarê ku lê ji dayik bû, kir. Di vê serdemê de, ew li kursên futbolê yên ku ji hêla Federasyona Alman ve têne organîze kirin de perwerde bû. Ji 1996 heta 2003, ew di tîma ciwanan a FC Düren-Niederau de bû. Di sala 2003 de derbasî Bayer 04 Leverkusen bû.
Di sezona 2007-08 de dest bi lîstika tîma Leverkusen U-19 kir. Li vir, wî di lîga U-19 de di 4 pêşbirkan de 2 gol avêt û Kûpaya Ciwanan a DFB 2008 qezenc kir. Nakî di maça fînalê de jî gol avêt û 3-0 bi ser ket. Bi vî awayî di demeke kurt de derbasî tîma Bayer 04 Leverkusen bû. Tîma ku di lîga 4emîn a Almanyayê ya Oberlîga Nordrheinê da dileyîze, di 25 pêşbirkan da 5 gol avêtin û di lîgê da bû duyemîn. Wî di kariyera xwe de yekem car ji bo DFB-Pokal jî lîst, lê ji hêla tîmê Division 2 SC Paderborn ve hate derxistin.
Wî sezona 2008-09 bi tîma Bayer Leverkusen II dest pê kir. Di nîva ewil de di 11 lîstikan de 2 gol avêtin. Di nîvê duyemîn de, ew ji tîmê 2-mîn Bundesliga Rot Weiss Ahlen re hate deyn kirin da ku ezmûnek bidest bixe. Her çend wî di pêşbirkên xwe yên yekem de nekaribû xwe nîşan bide ku paşê di lîstikê de cih bigire jî, wî bi performansa xwe ya di hefteyên dawî de bal kişand. 2. Wî gola xwe ya yekem a Bundesliga li dijî FC St. Lîstikvanê ku di maça ku Pauli de 1-0 têk bir, di 5 hefteyên dawî de bi 4 gol avêtin performansek serkeftî nîşan da.
FC St. Pauli
Di demeke kurt de FC St. Bala Pauli dikişîne, lîstikvanê futbolê peymanek ku dê heya Hezîrana 2012-an bidome îmze kir û di demek kurt de bû parçeyek domdar a tîmê. st. Pauli di 2-ê Tebaxa 2009-an de di maça kupayê de ku li dijî FC 1908 Villingen lîst, kirasê xwe yekem car li xwe kir. Lîstikvanê ku di deqîqeya 65emîn de ket lîstikê, di maça ku çû dema zêde de 2 gol avêt û hişt ku tîm derkeve tûra din. Di lîstika xwe ya yekem a lîga de li dijî tîmê xwe yê berê Rot Weiss Ahlen lîst, Naki yek alîkar bû. Di maça lîga duyemîn de, wî gola xwe ya yekem li hember Alemannia Aachen tomar kir. Nakî yê ku di lîstika 5-ê Mijdara 2009-an de di lîstika li derve ya li hemberî Hansa Rostock de di deqîqeya 84-an de 2-0 pêş ketibû tîma xwe, ji bo temaşevanên Rostock ên ku li dijî wî sirûdên nijadperestî digotin, tevgerek qirikê kir. Piştî vê maçê Nakî 3 maç ji pêşbirkan hat qedexekirin û ji ber ku ji bo hin saziyên xêrxwaziyê bexş kir jî hat cezakirin. Nakî yê ku di sezonê de 30 maç lîst û bi 7 gol û 8 asîstanan sezon girt. st. Pauli ji bo Bundesliga wekî duyemîn lîga lîga derbas bû.