cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cirnokî
Cirnokî an jî Cirnoqî gundekî ku bi navçeya Hezroya Diyarbekrê ve girêdayî ye.
Hemdîller
Hemdîller, gundekî bi ser navçeya Ceyhana Edeneyê ve ye.
46 b.z.
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Sîlger
Sîlger, gundekî ser bi navenda bajarê Colfayê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Çamlıyayla
Çamlıyayla yanjî Nemrûn navçeyeke çiyayî ya parêzgeha Mêrsînê ye.
Haag an der Amper
Haag an der Amper şaredariyeke navçeya (Landkreis) Freising li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Çamlıyayla
Gelhe
Li gorî daneyên sala hêjmara gelhe ya navçeyê
Erdnîgarî
Navçe, li ser erdeke çîyayî hatiye avakirin û dikevê bakurê parêzgeha Mêrsînê.
Zuxleşîr
Zuxleşîr an jî Zuxreşîr gundekî ku bi navçeya Hezroya Diyarbekrê ve girêdayî ye.
Kiel
Kiel (bixwîne:Kîl) peytexta herêmê Schleswig-Holstein li Almanyayê ye.
Wugang, Henan
Wugang, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Henanê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2002an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 320.000 kesî
Elîgor, Sirûc
Elîgor, bajarokeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.
Kûruşê Mezin
Kûruşê II, ango Kûruşê duwem yan Kûruşê Mezin (bi zimanê farsiya kevin: کوروش Kûruş, bi zimanê Babîloniyan: Kuraş, bi zimanê yewnanî: Kyros), şahanşah pêşî yê Hexamenişî‎ e (558 b.z.- 530 b.z.). Jê hatîbûna wîyî siyasî û leşkerî hişt ku ew desthilatiya împeratoriya farisan bihêz bike û li hemû rojhilata navîn desthiladariya farisan (Axamenî) qewîn bike. Gelek agahdariyê cihê di derbarê wî de hene. Lê em dizanin ku ew ji binemala Axameniya bû, ku keyên farisan bûn.
Ew heman demê li gor Herodot xwarziyê Astiyagesê keyê Medan yê dawiyê bû. Astiyages xwestibû piştî ku Koçekan jê re gotibûn ku dê xwarziyê wî desthilatiya wî ji bistîne, Kûruş bikuje.lewre vî destur da wezîrê xwe Harpagos ko wî bikuje û Harpagos ew kar da şiwanek bi nawê Mehrdad Lê mehrdad vî nekuşt. Herodot dibêje ku Kûruş di deh saliya xwe de êdî mîna Keyekî ye, ew ji zarokan re dibêje ezê bibime şahê we. Kûruş jê agahdar dibe ku xwarziyê Astiyages e û Astiyages jî êdî dizane ku ew dijî. Li ser vê yekê Astiyages wî ji seraya xwe dûrdixe û wî dike Mîrê farisan. Lê Kûruş dixwaze bi xwe bibe keyê împeratoriyê hemûyî. Piştî ku Harpages jî bi xiyaneta xwe alîkariya wî dike li dijî Astiyages bi ser dikeve û dibe keyê împeratoriya farisan yê pêşî.
Şahitî
Dûv di 29'ê kewçêrê 539 b.z. de Babil vegirt şunda hem Împeratorî bitûnî serwer kir, hem jî cihû li Sirgûnê Babîl filîtandin.
Zerdens
Zerdens, gundekî bi ser navçeya Oltî a Erzîromê ve ye.
Kûruşê Mezin
Balora Kûruş
Kênga Kûruş Babil vegirt li ser balorakê danezanêk nivisand. ew di 1879an de li Babil hat veditîn û îroj li Perûkxane British tê veşartin. Gorî hin Dîrokzanan ew Danazena Mafên Mirovana herî pêş de ye.
Navên Kûruşê Mezin
Şahê Pars, Şahê Enşan, Şahê Mad, Şahê Babil, Şahê Sûmer û Ekked, Şahê çar aliyên cîhanê.
Arî, Mûş
Arî, gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.
Nivîsbarî
Nivîsbarî ji bo amûrên elektronîk ên ku ji bo cur bi cur peywiran hatine afirandin bikaribin bi hev re têkevin têkiliyê û li hev bikin û bi hev re bixebitin hatiye amadekirin. Ferman e ji bo ku ew amûr bêhtir bikaribin peywira xwe bi cih bînin.
Nivîsbarî ji bo hemû bernameyên ku nîşan dide dê amûrên elektronîk çawa xebata xwe pêk bîne, tê gotin.
Bernameyên kompûterê jî mînakek e. Nivîsbarî bi zimanekî bernamekirinê tê nivîsandin.
Mînakên ji bo nivîsbariya pergalê Linux û Microsoft Windows in; mînakên ji bo nivîsbariya sepanê Microsoft Word an jî bi kurdî Abiword in.
Wikipedia li ser nivîsbariyeke bi navê MediaWiki dimeşe.
47 b.z.
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Nivîsbarî
Gelek bernameyên nivîsbariya azad li kurdî jî hatine wergerandin. Ji bo vê yekê li nivîsbariya azad û nivîsbariya kurdî binihêre.
47 b.z.
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Babarûd
Babarûd gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Sagrada Família
Basílica i Expiatori de la Sagrada Família, ku di nav gel de wek Sagrada Família tê zanîn, dêreke neqedandî ya di navçeya Eixampleya Barselonayê, Ketelonya, Spanyayê ye ku hê di binê çêkirinê de ye. Ew dêra katolîk ya herî mezin a cîhanê ye ku avakirina wê hê didome. Sêwirana dêrê ji hêla mîmarê ketelanî Antoni Gaudí (1852-1926) ve hatiye xêzkirin. Xebata wî li ser Sagrada Família beşek ji kelepora Cîhanê ya UNESCO ye. Di 7ê çiriya paşîn ê 2010an de, papa Benedîkt XVI dêrê ziyaret kir û ew basîlîkayeke biçûk îlan kir.
Babarûd
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 634 kes (130 malbat) bûn.
Retzow
Retzow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Havelland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Sagrada Família
Roja 19ê adarê 1882an avakirina Sagrada Família bi rêvebiriya mîmar Francisco de Paula del Villar dest pê kir. Di sala 1883an de Villar Gaudî wekî mîmarê sereke girt û wî projeyê bi şêwaza xwe ya mîmarî û endezyariyê guhart, formên gotîk û yên Art Nouveau li hev kir. Gaudî jiyana xwe ya mayî ji projeyê re terxan kir, lewra ew di şîna dêrê de tê veşartin. Di dema mirina wî ya di sala 1926an de, kêmtir ji çaryeka projeyê temam bûbû.
Giyadereyê
Giyadereyê, gundekî girêdayî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.
Gede, Wêranşar
Gede, gundekî navçeya Rihayê Wêranşarê ye. Ev gund yek ji gundên êzîdiyên Wêranşarê ye.
Badwater
Badwater (tê wateya bedav) cihê herî nizm ê DYAyê ye û li federedewleta Kalîforniya ye.
Ji rûyê avê 86 m nizm e, ango bilindahiya wê -86 m ye. Badwater li Newala mirinê (Death Valley) ye.
Buda
Gautam Buda (Budayî / Buda) fîlozofek hindî ye û damezrînerê baweriya Budîzmê ye. Buddha tê wateya Yekî Bi tevahî şiyarbûyiyê. Ew li Lumbini, Nepal (nêzîkî Hindistanê) ji dayik bûyw û li Khushinagar, Hindistan miriye. Buda kesê ku ola Budîzmê afirandiye û ji salên 563ê berî zayînê heta dora 483ê salên berî zayînê jiyaye. Budîzm an jî ola Budayî yek ji olên herî mezin ên Asyayê ye. Li cîhanê hejmara bawermendên ola budayî di navbera 500-600 milyonan de ne.
Bao Xishun
Xishun Bao  (bi navê xwe Xi Shun jî tê zanîn; z. 2ê çiriya paşîn 1951) şivanekî çînî ye, ji Chifeng, Mongolya hundir, ji hêla Rekorên Cîhanê Guinness ve wekî yek ji mirovên herî dirêj a cîhanê tê nas kirin. Ew berê ji hêla Rekorên Cîhanê Guinness ve wekî mirovê herî dirêj hat pejirandin. Lêbelê, di 17ê îlona 2009an de, Sultan Kösen wek mirovekî herî dirêj jiyîn ji Bao Xishun derbas bû.
Kariyer
Xishun Bao angaşt dike ku heya şanzdeh saliya xwe ji normalê de bû. Sê salan di Artêşa Rizgariya Gel de xebitî. Dûv re ew vegeriya Mongola Navxweyî ku bi diya xwe re bijî û çend mehan li nexweşxaneya herêmî ya Chifeng City xebitî. Di 2005 de, ew bû zilamê herî dirêj ê cîhanê. Bao ji rumatîzm êş dikişîne.
Di Kanûna 2006 de, ji veterînerên ji Xishun Bao hat xwestin ku alîkariya wan bike ku di şikêpikên plastîk de ji zikê du delfînan derxînin. Delfîn şaxên ku di zikê wan de rûniştibûn û bûbûn sedema bêhêvîbûn û depresiyonê, bêhemdî helandin. Bijîşkan nikaribû wan rakin, ji ber vê yekê Xishun Bao destên xwe yên 1,06 metre dirêj bikar anîn da ku bigihîje zikê delfînan û plastîk bi destan rakir.
Jiyana kesane
Xishun Bao di 24ê adar 2007 de bi firoşyar Xia Shujuan re zewicî bû. Merasîma mongolî di 12ê tîrmeha 2007an de pêk hat. Kurê Bao di 2ê çiriya pêşîn a 2008 de li nexweşxaneyek li Zunhua, Parêzgeha Hebei ji dayik bû. Bao di beşa 11em a The Amazing Race 16 de wekî silava "Pit Stop" xuya bû. Beşa di 2ê gulana 2010an de hate weşandin.
Hallbergmoos
Hallbergmoos şaredariyeke navçeya (Landkreis) Freising li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Bêtrot
Bêtrot gundekî girêdayî navçe Çelê a bi ser Culemêrgê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.
Lesbîk
Lesbîk, gundekî bi ser navçeya Oltî a Erzîromê ve ye.
Hemîdbeg
Hemîdbeg, gundekî bi ser navçeya Ceyhana Edeneyê ve ye.
Orcîx
Orcîx, gundekî bi ser navçeya Oltî a Erzîromê ve ye.
Serkêş
Serkêş, gundekî ser bi navenda bajarê Colfayê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Berdeş
Berdeş, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Alareş
Alareş (, reyet es-sewde an jî tenê, er-reya), alayeke di kevneşopiya ji aliyê Îslamiya Muhemmedê ve hate pêldan e. Di dîroka ji aliyê Ebû Muslim Xoresanî ve di sala 747'an de di Şoreşa Ebasiyan de hate bikaranîn û bi taybetî ji ber vê yekê ligel Xelîfeta Ebasî ve hate têkildarkirin.
Alareş ji sala 1990'an ve ji bo wek sembolên îslamî û cîhadî tê bikaranîn û nişankirin.
Biryan
Biryan, gundekî Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.
Şemseddîn Samî
Sami Frashëri (jdb. li Frashër, Albanya; m.  li Stenbol) wêjevan û çalakvanekî tevgera azadiya albanî bû. Li Tirkiyê Samî Frashëri ye bi navê xwe yê kevneşop Şemseddîn Samî tê naskirin. Hêdî hêdî împeratoriya Osmanî belav dibû, gel azad bûn. Sala 1899'ê bi nivîsara xwe ya Shqipëria – ç´ka qenë, ç´është e ç´do të bëhet (ku.: "Albanya – çi bûbû, çi ye û dê çi bibe") balê dikişîne ser azadiya gelê albanî, avakirina neteweyeke nûjen.
Ew bi xwe yek ji zana û pisporê zimanê romî (tirkî) bû. Yekem ensîklopediya tirkî wî nivîsîbû. Herwiha bi xwe gelek ferhengên tirkî jî amade kiriye. Ji bi ziman û wêjeya tirkî, ew kesekî gelekî girîng e. Ji ber ku gelek xizmet ji tirkî re kiriye, di avabûna nêrîna neteweperwer a tirkî de keda wî mezin e, neteweperwerên tirk albanbûna wî û helwesta wî ya bo azadiya albanan ji çavan dûr digirin. Di hin çavkaniyên tirkan de bêî ku behsa albanbûna wî bê kirin, wî wekî neteweperwer û osmanîperwerekî didin nîşandan.
Lêkerên farisî
Lêkerên farisî ev lêker in ku di zimanê farisî ya nûjen de tên bikaranîn.
Di wêjeya farisî de nêzîkî du hezar lêker tên bikaranîn li gr pirtûka Mehmûd Beşîr Huseyîn. Gelek ji lêkerên farisî di pirtûka Mehmûd Beşîr Huseyîn ya bi navê (Fihrist-e fe'elha-ye parsî) berhev kiriye. Doktor Mehmûd Melayerî derbarê lêkerên zanistî yên di zimanê farisî de yek meqale jî nivîsî ye. Doktor Mehmûd Hafizyan jî nêzîkî pênsed û heştê û şeş lêkerên giştî tên bikaranîn di zimanê farisî de vekoliye, kontrol kiriye.
Sîstematîka lêkeran di zimanê farisî de
Paşbendik û metodên lêkersaziyê di zimanê farisî de ev in: سپاردن (separden)...
Pênaseyên lêkeran
Di farisî de li gorî her kirdeyekê, pêvekek li dawiya lêkeran tê zeliqandin. Ji bo van pêvekan em dibêjin pênase, her wisa bi farisî jî dibêjin şenase(شناسه).
Di farisî de zeman
Ji bo mînakên hevokên farisî bi giştî em dê 5 lêkeran bikarbînin. Reha van lêkeran li gorî dema borî ye û li kêleka van, reha dema niha hatine nivîsîn. Lİ vir divê hebûn û heyîn neyê tevlîhev kirin. Ji hev cuda ne.
Dema niha
Bi farisî wek زمان حال اخباری (zemanî halê exbarî) tê zanîn. Mentiqa çêkirina dema niha li jêr e lê lêkerên بودن(bûden) û داشتن(daşten) îstîsna ne ku pêveka می,-mî wernagirin;
Halê emr
Bi farisî wek حال امر(halê emr) tê nivîsîn.
Halê emr tenê ji bo du cînavan tê bikaranîn; To(tu) û Şoma(hûn)
Zemanê gozeşteyî estemrarî
Bi farisî wek زمان گذشتهی استمراری(zemanî gozeşteyî estemrarî) tê nivîsîn. Hêjayî gotinê ye ku hem lêkera bûden hem jî lêkera daşten di vî zemanî de wek dema borî tê bikaranîn. Elbete di zimanê kurdî de jî heman mentiq derbasdar e.
Zemanê gozeşteyî neqlî
Hinek hokerên gozeşteyî neqlî ev in;
Zemanê gozeşteyî dûr
Di zemanê gozeştyî dûr de bûden û daşten îstîsna ne ku bi dema borî ya sade tên bikaranîn.
Zemanê halê natemam
Halê natemam di kurdî de nîne. Bi kurdî em dikarin wek dema niha pênase bikin. Ev zemane dişibe dema niha lê hinek cudahî hene. Ji bo karekî em behs dikin ku wext e bê kirin.
Bi dûçûna gramera farisî halê nerênî tine ye. Halê nerênî bi dema niha tê çêkirin. Lêkera daşten û bûden nayên bikaranîn di vî zemnaî de.
Zemanê gozeşteyî natemam
Gozeşteyî natemam di kurdî de nîne. Bi kurdî em dikarin wek zemanî gozeşteyî estemrarî pênase bikin. Ev zemane dişibe zemanî gozeşteyî estemrarî lê hinek cudahî hene. Ji bo karekî em behs dikin ku wext bû tê kirin.
Bi dûçûna gramera farisî halê nerênî tine ye. Halê nerênî bi zemanî gozeşteyî estemrarî tê çêkirin. Lêkera daşten û bûden nayên bikaranîn di vî zemanî de.
Dema bê
Bi farisî wek zemanê ayende tê zanîn
Gozeşteyî iltizamî
Hinek hoker;
Fêhrista hindek lêkerên farisî
Di vê naverokê de lêkerên berbelavî tên bikaranîn hene:
Hacîler
Hacîler, Ḧacîler, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Zinan
Zinan, gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Lîsteya gundên Rihayê
Ev gotara lîsteyeke gundên Riha'yê ye.
Goran, Şiwan
Goran, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Deştan
Deştan, gundekî ser bi bajarê Çelê ye.
Danasin
Gundê Deştan:
Deştan niha ji çend gundan pêk têt û Deştanî niha ne li gundekê bitenê dijîn، belku li gundên serzêrê، helwe ya îslam û helweya nisaran، tirwaniş û bîgdawdê û gelek gundên din yên devera berwarî bala، li bajarên duhok û zaxo û bajarokê qedişê û derdorên amêdiyê، li devera mizîrya û doskya herweha li bajêrê hewlêrê li başûrê kurdistanê û li bakûrê kurdistanê jî jiblî gundê deştan ku wargehê serekeye، deştanî li culemêrg li wanê li îstanbolê li mêrsînê li gelek bajaên din yên bakûrê kurdistanê û turkya akincî ne. tevî ku gelek deştanî li welatên europî jî miîna elmaniya û berîtaniya wlatên din yên europî djîn. niha amarek fermî ya deştanyan liber dest nîne، lê bêguman nêzîkî pêncî hizar yan bêtir tên texmîn kirin.
Rolê deştan û deştanya di nav şoreşên kurdî da ij serhildana bîrêt reş heta serhildana 1991ê û şerê da'şê ji şehîd pihemed(muhemmed)deştanî heta şehîd hizrî deştanî
Bê guman deştan ji alyê cugrafî ve cihek ciyupolîtîk û stratîjî ye û weku dergeh û derwazeyeke stratîjî çi ji alyê siyasî û çi leşkrî ve her ji kevn rolê xwe hebûye، li ser demê mîrgehan weku pira pêkve girêdana mîrgehên badînan û hekarî û badînan û tiyaryan û pştî danana sînûran jî weku deryê pêkvegrêdana bakûr û başûrê kurdistanê û heta niha ku bûye deriyekê fermiyê hatn û çonê di navbera herêma kurdistanê û turkya da deştan ew pira pêkvegrêdanê bûye. deştan û deştanî di hemî buyerên dîrokî û girngên deverêda rolekê girng û karîger û erênî gêraye, lê tinê dê amaje keyne pênc qunaxên dîrokî yên bizava rizgarîxwaza kurdistanê û rolê deştan û deştanya di wan da، ew jî (serhildana bîrêt reş bi serkêşîya pihemed deştanî)، (şoreşa eîlolê bi serkêşîya barzaniyê nemir)، ( şoreşa gulana pêşkeftnxwaz)، (serhildana 1991)ê، û (şerê dijî rêkxstna tîrorîstî ya da'ş).
Elif (tîp)
Elif ( ا ) herfa yekem a alfabeya erebî ye.
Di destpêka peyvê da boyê dengdêran (a, e, i, î, u, û) tê bikaranîn, di nav peyvê da boyê dengê a tê bikaranîn.
Hemze
Hemze ( ء ) di alfabeya erebî da herfeke xweser nîne, herfa Elif ya bi hereke ye.
Hemze bi tenê yan jî bi herfên Elif, Waw, Ye va tê nivîsandin.
Nimrî
Nimrî (navê wê bi tirkî Pınarlar lê kirine) gundekî Kebana Xarpêtê ye.
Minminîk
Minminîk, gundekî navçeya Rihayê Wêranşarê ye. Ev gund yek ji gundên êzîdiyên Wêranşarê ye.
Delikiya Şibo
Delikiya Şibo (bi tirkî: Aşağıbüklü? Yukarıbüklü?), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.
Delikiya Xelîl
Delikiya Xelîl (bi tirkî: Yukarıbüklü?, Aşağıbüklü?), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.
Erdemli
Erdemli, navçeyeke parêzgeha Mêrsînê ye û li ser perava Deryaya Navîn hatiye avakirin.
Federico García Lorca
Federico García Lorca, bi kurdî mîna Lorka tê naskirin, li bajarê Fuente Vaqueros ê herêma Granada (Endulus, Spanya), di 5ê hezîrana 1898an de hatiye dinê û di navbera bajarên Víznar û Alfacarê (Granada) de li 18ê tebaxa 1936an ji ber sosyalîst e û rexneyên wî yê li hemberî dewletê dikir, bi destê faşîstan hatiye kujtin.
48 b.z.
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Federico García Lorca
Ew helbestvan û şanonivîsekî bi zimanê spanî bû. Federico García Lorca nîşana azadiyê ye, him wek mirov û him jî wek nivîskar û helbestvan.
Erfurt
Erfurter Schnatsch, Hauptstadt vom Stullen Kaiser und des String-Pendulum
48 b.z.
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Erfurt
Immanuel Borgia es un Burgermeister de Citye es Erfurt.
Federico García Lorca
Piştî êrîşa leşkerê faşî yê Franco (Franko) ser Komara qanûnî ya Spanî di havîna sala 1936an de lêgêrîn û kuştina rewşenbîr û pêşêngên Komara Spanî destpê kir. Wextê leşkerê Franco ket ser bajarê Granadayê Lorca hatiye girtin û dan ber gulleyan. Lorca ji ber spartina rêxistina Frente Popular a Komara Spanî û ji ber sedema homoseksûelbûna wî hatiye kuştin.
Erfurt
Immanuel es un Oberstgruppenführer
Erdemli
Gelhe
Li gorî daneyên sala hêjmara gelhe ya navçeyê
Be (tîp)
Be ( ب ) herfa duwem a alfabeya erebî ye.
Erdemli
Erdnîgarî
Erdemli, navçeyake perava Deryaya Navîn û di nav sînorê parêzgeha Mêrsîn de ye.
Mîdtor
Mîdtor, gundekî bi ser navçeya Oltî a Erzîromê ve ye.
Kela Boxazî
Kela Boxazî, gundekî bi ser navçeya Oltî a Erzîromê ve ye.
Murat Bektaş
Ew 5 biranê. Murat tev û 2 birayên xwe, di sala 1974 da ji xwera komek avadikin û derdikevin dawet û şahiyan. Bi dengê xwe û bi hunera xwe di demek kin de nav û dengê Murat li welat belavdibe.
Evîna wî ya li ser Huner bi Temburê destpêdike, Tembur jêra dibe dost dibe heval dibe evîndarek mezin tucar ji hev naqetin heya roja mirinê. Murat piştî fêrbuna temburê xwe di warê Hunerî da, gerek bi dengê xwe gerek bi pisporiya xwe gelek pêşve dixe.
Her çiqas herdu çavên wî nebînin jî dilê wî weka çemê dîjle diherike, ji bêhtirê temburê (saz), enstrûmanên wek Ud,Mandolina û dudik lêdixe. Di warê hunerî da gelek xebatên balkêş dike, di xizmeta hunera kurdî de bi salan dixebite.
Bi stranên gelerî û folklorik berhemên profesyonel pêşkeşî guhdarvanan dike. Bi taybetî bi strana Oy Felek nav û dengê wî li hemû deverên Kurdistanê belav dibe.
Babagence
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 9 kes (3 malbat) bûn.
Murat Bektaş
Murat Bektaş dîsa di salên 92-93 an de bi bilindbuna tekoşîna gelê Kurd, di warê hunerî da cîhê xwe digre. Dîsa di wan salan de bi proje yên balkêş gelek berhemên giranbuha pêşgeşî gelê Kurd dike. Murat tev Hunermendên hevalê xwe Hozan Fatê, Şehrîbana Kurdî du berheman tomar dike. Ew herdû berhem ji stranên Folklorik tê avakirin, ji aliyê gelê Kurd gelek tên ecibandin û bi salan tên guhdarkirin. Murat di sala 2000 de dema ji konserek dizîvire bi qezaya tirafîkê jiyana xwe ji dest dide. Li du xwe berhemên xwe yên bi dengê xwe yî zelal, jina xwe û herdu zarokên xwe dihêle. Gelê Kurd dema Hunermendên wan li jiyanê ne, tucar bi giranî lê xwedî dernakevin. Murad jî yek ji wan hunermendane. Herdem dengê wî li cîhanê dijî. Sala 2006 alîyê Hollywood Music Center Albûma Murat U fatê ser navê 'Kurdistan - Traditional Kurdish Dance Songs' bigerdûnî hat weşandin.
Murat Bektaş: Ew bi fizîkî ji nav me çû lê dengê wî û hunera wî li jiyanê, li jiyana baqî mane. Xwarzî yê hunermendê me yî nemir û ciwanekî şoreb ji nava stranbêjên me de ku hêvî bilind kirîye, Serdar Bektaş, wê karên studio da berdewam bike.
Zerdeştî
Zerdeştî, Mazdayansa yan jî Behdîn dînekî Xwedayî ye û yekemîn dîn a yek-xwedayî ye ku tê zanîn. Zerdeştî, dînekî yek-xwedayî ye ku ji aliyê Zerdeşt pêxember ve li rojhilata navîn hatîye demazirandin. Baweriya zerdeştîtiyê xwediyê kozmolojiyek dualî ye ku tê de behsa başî û xirabiyê dike. Zerdeştî pêşbînî dike ku herî dawî hemî xirabî ji aliyê qenciyê ve bi awayekî mayî tê desteserkirin. Zerdeştî xwedawendek aqilmend a neafirandî û xêrxwaz ku bi navê Ahûra Mezda (Xwedayê Aqilmend) tê zanîn, wekî hebûna xwe ya herî bilind pênase dike. Ji aliyê dîrokî ve taybetiyên yekemcar ên Zerdeştiyê, wekî yekxwedayitî, mesyanîtî, baweriya bi îradeya azad û dadgehkirina piştî mirinê, têgihîştina bihuşt, dojeh, milyaket û cinan heye. Di nav têgehên din de, dibe ku bandor li pergalên dînî û felsefî yên din jî kiribe ku di wan nav de Dînên Îbrahîmî û Gnostîsîzm Bûdîzma Bakur û Felsefeya yewnanî heye.
Zerdeşt - navê wî, jiyana wî, dema wî
Zeredeşt ji êla Spîtamîdan e, a ku di Yasna (46,13 – 51,12 – 53, 1) de hatiye binavkirin. Li ser wateya navê Zeredeşt lêkolînvan negihane baweriyekê tenê; hinek dibêjin “tîmarê hêştiran” e, hinek din jî dibêjin “xudanê hêştirên rengzêrî” ye. Navê dê û bavê wî jî, Pouruşaspa ( Yasna 9,15; yt 5,18) û Dugdova (Fr,D.4) bû.
Li ser zaroktî û xortaniya wî gelek agahî nînin. Lê tê zanîn ku ew hîn ji zaroktiya xwe de oldar bû û li ser rêûresmên pêşkêşkirina qurbanan û li ser stêrkzanîn û antropologiyê gelekî zanayî ya wî hebû (Yasna 33,6).
Di sîsaliya xwe de, Zeredeşt dest bi belavkirina ola xwe dike (Yasna 28,4). Di deh salên pêşîn de pir kes guh nadinê, loman jî di Yasne 46, 2–5 de gilî û gazincên xwe dike ku çawa peyrewên wî hindik, xizan û stemlêkirî ne.
Ji ber vê yekê jî ew ji welatê xwe bar dike (Yasna 46,1). Li gor agahiyên zimanewanî, zanyar di wê baweriyê de ne ku Ew pir dûr neçûye, ango neçûye devereke ku têde bi zimanekî di tê axaftin; ew di nav xelk û axivên heman zimanî de mayî.
Hohenkammer
Hohenkammer şaredariyeke navçeya (Landkreis) Freising li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Zerdeştî
Zerdeşt - navê wî, jiyana wî, dema wî
Piştî ku peyam û baweriyên Zeredeşt digihin guh û dilê Viştaspa, yê ku hîngê li devereke Bakurê Îranê desthilatdar (padîşah) bû, ew ji ola nû re dibe piştgir û parêzvan. Belkî ne ji wî bûya, ola Zeredeşt dê tu ciyê xwe di dîrokê de ne girti bûya. Li gora ku zeredeştiyên kevin gotine, Zeredeşt (77) salan û (40) rojî jiyaye û li ser destê yekî bi navê Malkuş hatiye kuştin. Welatê Zeredeşt Airyana Vaejah bû, ku bi xwe herêmeke li Bakur-rojhilatê Îranê ye (Wandidad 1,3 – 19).
Qorî
Çend gundên bi vî navî hene:
Zerdeştî
Zerdeşt - navê wî, jiyana wî, dema wî
Dema bûyîna Zeredeşt, bi misogerî, ne naskirî ye; Boyce dibêje ku Ew di sedsala 18-ê berî zayîna Îsa de hatiye dinê, hinek jî dibêjin ku Ew bi 258 ber Îskenderê Mekedonî hatiye. Li gor nivîsarên Asûrî, ola Zeredeşt li derdora sala 714 berî zayînê li Mediya belav bû. Lê piraniya çavkaniyan Zeredeşt di sedsala heftê berî zayînê de bi cih dikin. Li vir tiştê giring û balkêş ew e ku, li gor agahiyên zimannasiyê û li gor zimanê ku Zeredeşt pê daxivî, mirov dikare Wî di hezara diwem berî zayînê de bi cih bike.
Avêsta - çavkanî û pêmayîn
Berî her tiştî, hêja ye em zani bin ku gotina “Avêsta”, wek navê berhemvaniya olî ya zeredeştî, di heyama sasaniyan de hatiye naskirin.
Di nivîsarên Farsiya navîn de em pêrgî gotina “Abestāg” tên. Christian Bartholomae di wê baweriyê de ye ku ev gotin ji gotina (Upa-stāvaka) ya Îraniya kevin hiltê, ku ew bi xwe jî wateya ‘serberzî’ dide. Di Farsiya nû de jî Āwastā dibêjin. Kurd jî dibêjin Avêsta. Di serdema Farsiya Navîn de, Avêsta di pirtûkeke bi zimanê Pehlewî de hate şirovekirin. Vêca navê wê pirtûkê jî Zend-avêsta danîn. “Zend” wateya şirovekirinê dide.
Naskirina cîhanê ji berhemên zeredeştî re ji sala 1771-ê de dest pê dike, gava Abraham-Hyacinthe Anquetil du Perron yê firansî, ji bona wergerandina.
Avêstayê, hîn di sala 1758-an de, berê xwe da Surat-ê (Hindistan) û du sal û nîvan li wir lavij û bêrîteyên Parsan2 xwend, nivîsarên zeredeştî bi dest xwe xistin û ew wergerandin Firansî. Bi wê wergerandinê ewî der-fet û şiyana naskirina ola Zere-deştî arastey cîhanê kir. Gava mirov li avêsta vedige-re, jê re xuya û aşkere dibe ku ew bi du zimanan, ango bi du asteyên cida yên zimanekî, hatiye gotin/nivîsandin: Avêstayiyê kevin û yê nû. Piraniya lêkolînvanan jî di wê texmînê de ne ku Avêstayiyê kevin zimanê serdema Zeredeşt bû.
Du nimûneyên wergerandî:
“Min Tu pîroz nas kir, ey Mazda Ahora, gava min dît çawa Te bi şiyana xwe Jiyan afirand û çawa Te pişt re berdêla kiryar û gotinan destnîşan kir; pîsîtî bo bedkaran û qencîtî bo qencan da.”4 “Ez dixwazim Te hêzdar û pîroz nas bikim, ey Mazda, gava Tu bi destên xwe bi yên berdayî digrî û rê şanî peyre-wên Aşa dikî û wan ji peyrewên Drug cihê dikî; gava Tu bi tavê agirê xwe yê pîroz, ku hêza xwe ji Aşa werdigre, hêza ramana qenciyê didî min.”5
Nivîsandina Avêsta
Avêstaya ku îro li ber destên me ye tenê çarêkek e ji Avêsta-ya ku di serdema Sasaniyan de cara pêşîn hatiye komkirin û nivîsîn. Çumkî piştî kavilkirina Împeretoriya Axmînî, li ser destên Îskenderê Mezin, gelek ziyan gihîşte nivîsarên zeredeştî yên pîroz. Loman jî mirov dikare Îskenderê Mezin yekemîn dijminê Avêstayê binav bike. Herweha piştî bidawîanîna serweriya Sasanî, ji aliyê dagirkerên îslam ve, ziyaneke ne hindik gihîşte ewan nivîsaran.
Pêşîn Avêsta lêvane û bi awayekî devkî di nav Magî-yan (Zeredeştiyên Medya) de dihate parastin. Di serdema Exmînî de, Dariusê yekê, da ku payebilindiyekê bide şaristaniya Exmîniyan, teminên (tekst) Avêstayê ji Magiyan wergirtin. Loman jî, Avêsta paşê bi dîtinên cihê tête nivîsandin; yek li gora Magiyên Medyayê li Şîz, ya din jî li Istexr (nêzîkî Persepolis). Herdu nivîsandinên Avêstayê jî, weke me berê jî gotî, bi destê Iskenderê Mezin, di sedsala çarê berî zayînê de, tên şewitandin. Di sedsala çarê piştî zayînê de hinde teminên Avêstayê ji nû de têne komkirin û nivîsandin. Ew jî, weke me gotî, mixabin, tenê çarêkek ji Avêstaya mak e.
Pirtûkên Avêsta
Avêsta, ya ku îro roj heye, ji van pirtûkên jêrîn hevedudanî ye:
1.Yasna (Qurban)
Yasna bi xwe jî, ji du hêmanan, hevedudanî ye: ji Gatan (Gātha) û Yasna haptan-haiti. Yasna ku îro di nav destan de ye ji 72 hat ango beşan (bi zimanê Avêstayî haiti) hevedudanî ye. Gātha (Yasna 28–34, 43–51 û 53) ji teminên kevin ên Avêstayê ne. Bêjeya Gātha wateya (sirûda bi kêş û rêzbend) dide. Beşê herî mezin ji Yasna (Yasna haptanhaiti) bi Avêstayiya nû hatiye nivîsandin. Gewhera ola zeredeştî jî di Yas-nayê de ye, ku ew bi xwe jî serberzkirina Xweda Ahora Mazda wek Xwedayê herî bilind û afirande. Parastina vî Xwedayî jî bi riya rêwresmina tête kirin ku herweha rûmet- û rêzgirtina hêmanên xurustê yên bingehîn jî (agir, av… û Xwedayên bi wan ve girêdayî û Xwedayên roj, meh û demsalan jî) tête kirin. (Yasna 3–8) “Ji bo rûmetgirtinê ez ji te re van tiştan pêşkêş dikim: cî-war, çêrgeh, mal, çavkaniyên avê, av, xak, çawîr û erd li vir û esman li wir. Aşa jî emê pîroz bigrin; stêrk, Heyv, Roj û ronahiya bê destpêk û dawî ya zindî jî.” (Yasna 3,14)
2. Videvdād
Videvdād ango (yasayên li dijî giyanên bedkar) ji 22 beşan hevedudanî ye. Ew pirtûka tek û tenê ye ku ji Avêstayê bi tûmî maye. Di beşa wê ya yekê de em pêrgî cêroka afirandinê tên; çawa Xweda cih û erdên xweş û pîroz yek li pey yekê avakirine û çawa Angra Mainyu li hember wan afirandinên pîroz dijberên wan çê kirine. “Ciyê herî baş ê ku min, Ahora Mazda, afirandiye Vaejah-a arî ya Dāityā 6 ya baş. Lê Angra Mainyu yê jehrdar jê re, weke bela, marê sor çê kir û zivistana ku jê Daêva [dêw] hatiye afirandin.” Di beşa sisiyê de jî, em nivîsarên (rêşanên) li ser paqijî û erdtîmarkirinê, li ser çawabû-na paqijiya erd û jîngehê, li ser destdayîna laşan û dûrketina ji gemarkirinê. Di vî warî de Videvdād diyar û qedexe dike ku mirovek bi tenê laşakî rake û dibêje ku divê gor (tirbe) 70 gavî ji êgir û avê dûr be. Di çar beşên dawiyê de, Videvdād hewildana Angra Mainyu ya ji bo jêrêkirina Zeredeştî salix dide. Herweha tembî û rawêjên tendurustiyê jî tê de hene. Herweha di Videvdād de si-zeya tawanan hatiye şirovekirin; weke nimûne: sizeya êrişbirina ser mirovekî deh lêdanên bi qurbaca ku ji dûvê hespan çêkiriye û deh lêdanên bi qur-bacê ku ji çermê pêz hatiye çêkirin e. Dubarekirina tawanê sizeyê bêhtir dike û digihîne dused lêdanî. Herweha ji ê êrişker tête xwastin ku berdêla ziyanê bide, ango rewşê vegerîne weke berî êrişê. Di warê yasaya şaristanî de, Videvdād awayê birêkûpêkkirina têkiliyên diravî di nav xelkê de şirove dike. Herweha mercên têkbirina peyman û lihevkirinê, û sizeya wê destnîşan dike.
3. Yaşt
Ji bîst û yek beşan (yaşt-an) hevedudanî ye. Hemû li ser lavij û pesnên Xwadayan e. Her yaştek ji Xwedayekî re ye; herwekî:
“ Em rêza Aşa Vahişta û Amêşa spênta yên rindik digrin û rûmeta Airyamanişya digrin, herweha ya afirandeyên Mazda yên hêzdar û Aşa yê rûmetdar yê ku Mazda afirandî… Yaşt 2, 7 Haft Amahraspand yaşt
Ji bilî hersê pirtûkên sereke, ên ku me li jor çêra wan kir, pirtûkine din jî hene; ew jî ev in: 1 Vispard: bîst û yek beş in.
2. Xurtek Apastak: Kurtelave ne.
Wiesenaue
Wiesenaue şaredariyeke navçeya (Landkreis) Havelland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Zerdeştî
Pirtûkên Avêsta
3. Gāh:
5. Afrinekan:
Xwada û hizrên li ser wan
1. Ahora
Ahora wateya ‘Xwada’ dide. Hêja ye em bêjin ku di ola zere-deştî de gelek Ahora hene: a) Ahora Mazda – Ahora “Xweda’ ye, Mazda jî ‘zanyar’ e û wisa “Ahora Mazda” wateya (Xwedayê zanyar) dide. Ew pêşewayê hemû Ahoran e, ne ku Ahora tek û bitenê ye; weke di Yasna 30,9 de baş tête xuyakirin, gava Zeredeşt banga xwe li Mazda û Ahorên din dike û dibêje: “Em dixwazin ew bin, yên ku mirovatiyê binirx dikin, Mazdao û hûn Ahorên din!” Mazda bi zanyariya xwe û bi alîkarî û têkiliya Aşa (Xwedayê rastî û sîstema cîhanê ya dademend) Gerdûnê birêve dibe. “Ez dixwazim bi pesindarê Te bim, weha jî binav bibim, ey Ahora, ta ez kanin, ey Aşa. Afirandeyê mirovatiyê bi destekdayîna Vahumanah, ku viyana xwe bi baştirîn awa tîne cih.” Yasna 50,11
Spenta Mainyu jî Ahorek e ku bi wî Ahora Mazda xwaste-kên xwe bi cî tîne. Herweha Ahora Mazda ew (Spenta Mainyu) ji şerê Angra Mainyu re dest nîşan kirî.
Konstantînê Mezin
Konstantînê Mezin, Konstantînos I, Konstantînê Yekem ; ), jdb. 27 sibat 272 Niš - m. 22 gulan 337, di navbera 306an û 337an de împeratorê Împeratoriya Romê bû.
Zerdeştî
Xwada û hizrên li ser wan
c) Ameşa Spenta – Heft Ahora ne û di Yasna de her bi awayekî rêzîn, bi hev re hatine binavkirin. Ahora Mazda ne tenê yek ji wan heft Ahoran e, belê Ew serekê wan e jî. Yasna 24 navê wan bi rêz hewal dide û dibêje: "…Ji vê olê Aşa, rêzdarê Ahora Mazda, xwe dide xuyakirin. Tevî wî jî Vahu Manah, tevî wî jî Aşa Vahişta, tevî wî jî Xşthra Vairya, tevî wî jî Armataya pîroz, tevî wî jî Haurvatāt, tevî wî jî Amêrêtatāt…" Ji vê metina Yasna ya jorîn em tê digehin ku şeş Ameşa Spenta ji bilî serekê wan Ahora Mazda hene:
Konstantînê Mezin
Wî li Romê xiristiyanî serbest kirî bû û li xiristiyanitiyê jî mirovekî giring e û bi fermana Milan tê zanîn. Di wê fermanê de wî da zanîn ku li împaratorîye xiristiyanî û ol hemû gîşk dikane wera bijîn. Ji pêra xiristiyanî li Romê belavbû û di 380an de jî bû ola fermî. Di 325an de wî Konsula Niceaya (îro bajarê Iznikê ye) yekem kom kir.
Zerdeştî
Xwada û hizrên li ser wan
2. Angra Mainyu û Daēva
Kefîk
Kefîk, gundekî bi ser navçeya Oltî a Erzîromê ve ye.
Zerdeştî
Xwada û hizrên li ser wan
Bîrdoza ducemserîtiyê dihêle ku kar û delameta Xwadayan (hêzên xêrxwaz) ya bingehîn şerê li dijî hêzên bedkar û xêr-nexwaz be. Vêca serekê hêzên xêrnexwaz – yên ku bê hejmar in – Angra Mainyu (giyana şerxwaze) ye.
Konstantînê Mezin
Di 330an de wî paytexta bi navê, bajarê ji bo wê pê ra wek Konstantînopolîs werê nav kirin, bira Konstantînopolîs.
Zerdeştî
Xwada û hizrên li ser wan
Angra Mainyu û Spênta Mainyu ji destpêka afirandinê de li dij hev şer dikin. Herweha Angra Mainyu li dijî afirandinên baş (qenc) yên Ahora Mazda tiştên ne qenc yên tersî wan dafirîne; herwekî çawa li dijî xweşiyê newaşiyê dafirîne.
Di Videvdad (19,31) de ha-tiye xuyakirin ku Angra Mainyu dijîtiya xwe ya li hember Ahora Mazda bi alîkariya Daēva In-dra, Daēva Saurva, Daēva Nghaytya, Daēva Taurvay, Zairik, Aēşma, Daēva Akataş, Marşavan û gelekên din.
Konstantînê Mezin
Jiyan û Împeratorî
Ew di 27'ê reşemiyê 272an de li Niš, Serbistana îroj hate dinê.
Paş bavê xwe Konstantiyo I (latînî: Constantius) di 293an de keta Tetrarxîya (Kargeriya Çaran) Diokletians re rêya xweya heta împaratorîye dera vebû. Di 305an de paş endamekê Tetrarşîye lê der ket şunda derbaza şuna wî bû salekî din jî ew bi navê Augustus bû împerator.
Zerdeştî
Xwada û hizrên li ser wan
Di bin serokatiya Angra Mainyu de Drug jî heye, ku ew jî şerê Aşa dike; ango, li dijî sîstema cîhanê ya dademend dixebite (Yasna 48,1).
Konstantînê Mezin
Jiyan û Împeratorî
Di 312an de wî împeratorê Roma Rojava Maxentius Torîno, Brescia û bi dawî Verona bin xist û bi tunî bû împeratorê împeratoriya Roma Rojhelat.
Zerdeştî
Xwada û hizrên li ser wan
Di teminên Avêstayê yên nû de (Yasna 9,8) ji bilî van hêzên şerxwaz yên navbirî, hêzine din tên binavkirin; wek Nasu (pîra laşan), Dahak (Ejdeha)7 ku Angra Mainyu ew ji bo xerabkrina cîhanê afirandine.
Konstantînê Mezin
Jiyan û Împeratorî
313an de Konstantîn bi Lîkîniyo (latînî: Licinius) va bû împeratorê rojava û rojhelat. Wan herduya bi tev Fermana Milan saz kirin.
Paş wî Lîkîniyo, çi qas bi xwenga Konstantîn re zewicî bû jî, 324an de li Adrianapolis û bajarên din ên Trakyayê bin xist şunda ew bû împerator bi tenê.
Di 326an de jina xwe Fausta û Crispus da kuştin.
Konstantîn di 330an de paytexta xwe bire bi navê, (îroj, Stenbol) kir û ew dera şunda çêkir. Ew dera ji pê re Konstantînopolîs hat nav kirin.
Çi qas wî xiristiyanî li împeratoriyê serbest kir jî xiristiyanbûna wî nê vebîri ye. Dîsa jî li zavê ortodoks wî gelek pîroz dibinin.
Kron, Şirnex
Kron, gundekî Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.
Mike Myers
Michael Jonathan "Mike" Myers (z. 25'ê gulanê 1963'an li Scarborough, Ontario, DYA) lîstikvan û mirovekî navdar ê şowên televîzyonê amerîkî û medyayên civakî ye.
Bahişem
Bahişem an jî Bahşem gundekî ku bi navçeya Hezroya Diyarbekrê ve girêdayî ye.
Death Valley
Newal wekî parka neteweyî tê parastin. Pirraniya axa newalê dikeve nava tixûbên federedewleta California. Cihê herî nizm ê DYAyê Badwater jî li wir e.
Herêm gelek tûrist dikişîne. Herêm di 3'ê kewçêrê 1994 de dibe paraka neteweyî û navê Death Valley National Park pêvedikin. Rûbera newalê 13.628 km² ye.
Qûlan
Qûlan, gundekî ser bi navenda bajarê Colfayê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Mezêbîl
Mezêbîl, gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.
Nermalava azad
Nermalav an nivîsbariya Azad ew e ku bernameyên bi rengekî hesan bigihîne hemû gelan, her bername bi her zimanî hebe, kodên wan ji aliyê herkesî ve were dîtin, da ku her kes bikaribe tiştekî lê zêde bike. Ji lew ra jî bernameyên nivîsbariya azad ji her alî ve azad in.
Her kes dikare Nivîsbariyên azad bifiroşe jî, lê ji ber ku jibergirtina wê serbest e, kes zêde pereyan tê nade.
Heta niha çend bernameyên Nivîsbariya Azad li kurdî jî hatine wergerandin û di vî warî de komek bi navê Koma PCKurd di sala 2005'an de bi armanca ku van xebatan wergerîne kurdî hate avakirin.
Ji bo Nivîsbariya Azad (en:free software) çend krîter hene:
Nivîsbariya azad bi piranî belaş e, lê ne her car.
Yek ji avantajên nivîsbariya azad ew e ku bi hêsanî li zimanên din tê wergerandin. Bi zimanên wekî zimanê kurdî bikarhêner dikarin nivîsbariya azad serbixwe wergerînin û ne girêdayî şirketekê ne.
Warendorf
Warendorf, bajarekî navçeya (Landkreis) Warendorfê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Çiya Reze
Çiya Reze, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Nermalava azad
Mînakên ji bo nivîsbariya azad
Azadiya nivîsbariya azad bi lîsansan weki Lîsansa giştiya GNU tê parastin.
Bîryat
Bîryat, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
La Chapelle-sur-Chézy
La Chapelle-sur-Chézy, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Gola Huron
Gola Huron yek ji pênc golên mezin ên Amerîkaya bakur ye.
Di tixûbê DYA û Kenedayê de ye. Ji rûyê avê bilindahiya golê 176 m ye. Rûbera golê 59.600 km² ye. Cihê herî kûr ê golê 229 m ye.
Serî Tepey Biçûk
Serî Tepey Biçûk, gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Gülnar
Gülnar, navçeyeke çiyayî, ya parêzgeha Mêrsînê ye.
Kanîreş, Şiwan
Kanîreş, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Gülnar
Gelhe
Li gorî daneyên sala hêjmara gelhe ya navçeyê
Erdnîgarî
Navçe, li rojavayê parêzgeha Mêrsînê û di erdê çiyayî de cîh digire.
Îzinsor
Îzinsor, gundekî bi ser navçeya Oltî a Erzîromê ve ye.
Sewadî
Sewadî, gundekî navçeya Basan a Şirnexê ye.
Îkidelî
Îkidelî, gundekî bi ser navçeya Oltî a Erzîromê ve ye.
Xiangcheng
Xiangcheng, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Henanê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2011an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.210.000 kesî
Rêyahesinî ya veguhastinê
Veguhestina rêhesinî (ango bi veguhastina trênê jî tê zanîn) ew ji bo veguhaztina rêwî û kelûpelên bazirganî tê bikaranîn.
Çavkanî
https://en.m.wikipedia.org/wiki/Rail_transport
Goma Hecî Derwêş
Goma Hecî Derwêş gundekî ku bi navçeya Hezroya Diyarbekrê ve girêdayî ye.
Qermîtliq
Qermîtliq, Gundekî Kurda ye herêma Efrînê li ser sînorê Tirkiyê ji hêla rojava ve dikeve (Hatay) nifûsa gundê Qermîtliq dora 3000'î ye. di we gundî da 5 malbête mezin hêne jera di bejin mala Abdulah (Qadî, Khalil,Ahmad,Abduhla) u mala osmanî îbrem u mala dewrîş u mala beklere u mala bekrî şexo
Dewra
Dewra, gundekî navçeya Rihayê Wêranşarê ye. Ev gund yek ji gundên êzîdiyên Wêranşarê ye.
Kriegsfeld
Kriegsfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Donnersbergkreisê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Badikî, Ûrmiye
Badikî gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Hörgertshausen
Hörgertshausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Freising li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Piştêna sîngê
Piştêna sîngê an jî kemera sîngê, beşek ji pelepeykerê ye.
Hestiyên ko herdu milan bi tewerepeykerê ve girê didin, piştêna sîngê (kemera sîngê) pêk tînin. Piştêna sîngê du cor hestî ne. hestiyê pirika mil û defe (hestiyê bêrokê) li xwe digire. Ango piştêna sîngê mirov ji du hestiyên pirikê û du hestiyên berokê bi tevahî ji çar hestiyan pêk tên.
Pirika mil
Hestiyê pirika mil hestiyek dirêj e û bi şeweyî -S ye. Seriyekî wî bi beşa tewerepeyker a hestiyê sîngê ve girêdayî ye, seriyê din jî bi defeyê (hestiyê bêrokê) ve girêdayî ye. Ji ber ko hestiyê pirikê di navbera pelepeyker û tewerepeykerê de mîna pire, girêdan ava dike, vê navê girtiye.
Defe
Defe hestiyek pan û sêgoşeyî ye û her wekî hestiyê berokê jî tê navkirin. Defe li aliyê piştê qefesa sîngê de, li ser parsûyên jorîn de cih digire. Di navbera parsû û defeyê de masûlke hene. Defe (hestiyê bêrokê) ji aliyê hestiyê pirikê ve tê destekkirin. Herwisa defe bi hestiyê pazû yê mil ve jî girêdayî ye. Hestiyên pirika mil û hestiyên bêrokê ango piştêna sîngê, ji boy masûlkeyên mil û piştê, rûyê girêdanê peyda dikin. Beşa çepê û ya rastê ya piştêna sîngê bi hevdu re girêdayî nîn in. Loma her beş ji hevdu cuda, bi awayekî xweser dikare kar bike. Pirika her beşê bi navbeynkariya gehek bizêw bi tewerepeykerê ve girêdayî ye. Ev rewş firsend dide tewahiya piştêna sîngê ko bi hesanî bilive û bi vî awayê jî livîna her mil û sermilê hêsantir bike.
Têtîs
Têtîs (bi yewnaniya kevnare: Τηθύς, Tethtys) di mîtolojiya yewnanî de tîtanek e. Ew jî wek mêrên xwe pêşî wek xwedawenda ava şêrîn dihate teswîrkirin lê paşê wek xwedawenda behra hat teswîrkirin. Hevjina Okeanos ê ye.
Goma Şikeftan
Goma Şikeftan gundekî ku bi navçeya Hezroya Diyarbekrê ve girêdayî ye.
Islamkoşkî
Islamkoşkî, gundekî bi ser navçeya Oltî a Erzîromê ve ye.
Te (tîp)
Te ( ت ) herfa sêyem a alfabeya erebî ye.
Ev herf mîna dengê t yê kurdî tê bilêvkirin.
UEFA Champions League
UEFA Champions League pêşbirka futbolê ya Yekîtiya Komeleyên Futbolê yê Ewropa (kurt: UEFA) ye.
Çonêty damezrandin:
Champions League ke be girigtryn xuly Ewropa dadenrêt, ser be UEFA'ye.
Lle sally 1955'da damezra be nawy "Europa Cup I", bellam le 1992'da em nawe tazeyey wergirt.
Beşdary bun:
Be pêy ryzbendy UEFA-Koêfîşênt, birryar dedrêt ke her willat û çend yaneyan bo heye binêrin.
Ewyş bem şêweyey xuarewe:
Yekem pêşekî:
28 birawey nizimtirîn ryzbend debne mywany yektir, û paş du yarî xoyan tomar deken bo cewley dahatu.
Duem pêşekî:
Lêreş 28 yane beşdar debin, ke bem rêgayaney xuareweda hatun:
- 14 birawey yekem pêşekî;
- 8 birawey ryzbendy 17-24;
- 6 ple duy 10-15.
Sêyem pêşekî:
- 14 birawey duem pêşekî;
- 6 birawey ryzbendy 11-16;
- 3 ple duy 7-9;
- 6 ple sêy 1-6;
- 3 ple çwary 1-3.
Cewley serekî:
Lêreşda 28 yane beşdarî deken:
- 16 birawey sêyem pêşekî;
- 10 birawey 1-10;
- 6 ple duy 1-6.
Cewley serekî pêk hatue lem hengawaney xuarewe, ta degen be fînale:
- dewrey 16;
- çarek-fînale;
- nyw-fînale.
Fînale:
Fînaley xuly 2009 le Roma paytexty Îtallya berrêwe deçêt, le "Stadio Olimpico".
Şayeny base ke bo 7'em care le Îtallya û 4'em care (1984 û 1996) lem stadyone fînale encam dedrêt ûe mallewey yaney A.S. Roma û S.S. Lazio'ye.
Serçawe
officiële site van de UEFA Cup
Mut
Mut, yek ji navçeyên parêzgehê Mêrsînê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala hêjmara gelhe ya navçeyê
Erdnîgarî
Mut, navçeyeke girêdayî parêzgeha Mêrsînê ye û li ser erdeke çîyayî hatiye avakirin.
Bîbera reş
Bîbera reş an jî filfilê reş (Piper nigrum) hêşînahiyek daran e û ji famîleya bîberên reş (Piperaceae) e.
Şayes
Bejna wê 5- 10 m bilind dibe. Bi kêmanî 100 cûreyên wan hene û li dar û dîwarên derdora xwe diale. Pelên wê hêkane yan jî dilane ne. 8-16 cm dirêj 5- 10 cm fireh in. Aliyê derve keskê tarî, yên hûndir keskê vekirî ne û pelên xwe naweşîne. Kulîlkên wê spiyê hûrik 50-150 lib bi hev re li ser koçanekê ne. Fekiya wê ya hûrik berê kesk, sor û paşê jî zer dibe.
Bikaranîn
Ji bo biharbêhn (biharat), çayê, tentûr, dermanên xweristî, rûnê wê ji bo tedawiyên aroma tê bikaranîn.
Toqtamiş
Toqtamiş, gundekî bi ser navçeya Ceyhana Edeneyê ve ye.
Red Deer
Red Der, bajarekî herêma Albertaya Kanadayê yê.
Koma gezika derewîn
Koma gezika derewîn (Lamiales) komeke riwekan e. Li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) tê hejmartin. Riwekên pirrsalane û salane ne. Hin cureyên di vê komê de cih digirin, dar û devî ne. Hin jî xwedî pelên parazîtan dixwin in.
Sîstematîk
Ji aliyê genetîkê ve bi Solanales re lêzimtiya wê heye. Di vê komê de ev famîleyên riwekan cih digirin:
Gulim Kewe
Gulim Kewe, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Xirabê Nêriyan
Xirabê Nêriyan, an jî Xirabê Nêrya, gundekî ser navçeya Hezexa Şirnexê ye.
Dîrok
Nêzîkî cihê gundê niha kehniya avê dîtiye Xirabê Nêrya ji navê xwe ji vir girtiye.
Mezinê Xirabê Nêrya yê berê Mecdin Axa bû. Pişt Mecdin Axa re kurê wî yê mezin axatî ji dest girt navên wî ji Derwêş Axa bû. Kurên Mecdin Axa ev bûn: Derwêş Axa, Hesen, Remezan, Îsmaîl, Mihemed Elî û Evdilezîz Axa.
Çand
Çanda Xirabê Nêrya li ser kurdîtiyê û li xebata ekonomîk e.
Cografî
Ji Şirnexê 70 km, ji Hezexê 17 km, ji Cizîrê 24 km dûr e. Li derdorè Xirabê Nêrya, Xirabê Tuwa, Barîm, Zergûz, Şex Hesen, Mijmijok û Danêr heye.
Aborî
Aboriya Xirabê Nêrya li ser heywan û çandinê ye.
Li Xirabê Nêrya mala tenduristiyê, mizgeft û dibistana pêşîn heye.
Rojbin Özkan
Rojbîn, yan jî Rojbin Özkan, ( li Gimgim, Mûş, Bakurê Kurdistanê) nivîskar û lêkolînereke kurd e ku bi eslê xwe ji navçeya Gimgim a bi ser parêzgeha Mûşê ya Bakûrê Kurdistanê ye.
Jînenîgarî
Rojbîn Ozkan, di sala 1974an de li gundê Rindalya ya navçeya Gimgim bi ser parêzgeha Mûşê hatiye dinyayê.
Malbata wê malbateke naskiriyê li herêmê ye ku bi navê “Mala Seydayê Rindalya” tê naskirin. Ozkan ji ber wezîfeya bavê xwe ya meletiyê, li Wanê mezin dibe. Ozkan ku niha li Mûşê dijî, di sala 2008an de dest bi nivîskariyê dike. Heta niha 4 pirtûk nivîsandiye û gotarên wê di hinek kovar û malperên kurdî de hatine weşandin.
Rojbîn Özkan 3 salan di kovara Nûbiharê de rûpela Nûbihara Bicûkan a zarokan amade kir. Di heman kovarê de dosyayên wêjeya zarokan û jinên kurd amade kiriye.
Pirtûka wê ya yekem a bi navê Zaroken Heskîfê di beşa Kurdolojiyê ya Zanîngeha Mêrdînê ji bo wêjeya zarokan wekî pirtûka alîkar hate pêşniyarkirin. Niha xebatên wê yên li ser antolojiya nivîskarên jin ên kurd didomîne.
Salman Rushdie
Sir Ahmed Salman Rushdie (bilêvkirina kurdî: Ehmed Selman Ruşdî) navê nivîskarê navdarê biregez Brîtanî-Hindî ye. Xebata wî bi gelemperî realîzma efsûnî bi çîroka dîrokî re dike yek û di serî de bi girêdan, têkçûn û koçberiyên di navbera şaristaniyên Rojhilat û Rojava de mijûl dibe, ên ku bi giranî li ser parzemîna Hindistanê pêk tên.
Romana duyem a Rushdie, Zarokên Nîvê Şevê (1981), di sala 1981 de xelata Booker wergirt û du caran - di carcoveya 25 û 40 saliya xelatê de - wekî "romana herî baş a hemî serketiyan" hate hesibandin. Romana wî ya çaremîn, Ayetên Şeytanî (1988) bû mijara nîqaşan û ji aliyê misilmanan ve bû sedema nerazîbûnan. Gefên kuştinê li dijî wî hatin kirin, di nav wan de fetwaya kuştina wî ya ku ji aliyê Ayetullah Ruhollah Xumeynî, Rêberê Bilind ê Îranê, di sala 1989 de hat dayîn. Hikûmeta Brîtanya Ruşdî xiste bin parastina polîs.
Di sala 1983an de, Ruşdî wek endamê Cemiyeta Qraliyetê ya Wêjeyê hat hilbijartin. Ew di sala 1999 de wek Commandeur de l'Ordre des Arts et des Lettres a Fransayê hat tayîn kirin. Di sala 2007 de, ji ber xizmetên wî yên ji bo edebiyatê, ew wek şovalye hat wergirtin. Di 2008 de, The Times ew di rêza sêzdehemîn de di lîsteya xwe ya 50 nivîskarên herî mezin ên Brîtanî de ji sala 1945-an vir ve kir. Ruşdî ji sala 2000 de li Amerîka dijî. Ew di sala 2015-an de li Enstîtuya Rojnamegeriyê ya Arthur L. Carter ya Zanîngeha New Yorkê wekî Nivîskarê Birûmet hate binavkirin. Berê, wî li Zanîngeha Emory ders da. Ew ji bo Akademiya Huner û Wêjeyê ya Amerîkî hate hilbijartin. Di 2012-an de, wî Joseph Anton: Bîranînek çap kir, li ser jiyana wî ya li dû nakokiyên li ser Ayetên Şeytanî.
Di 12 tebax 2022 de, Rushdie di dema bernameyeke li Chautauqua, New York de, rastî êrişê hat. Zilamek bi lez û bez derket ser sehnê û berî ku nivîskar gotarekê bide, çend caran kêrê li Ruşdî da.
Gelê Farsê
Gelê Fars an ji Pers, komekî gel ya îranî ye û di Rojhilata Navîn e ku kesên wekî Zimanê farisî bi zikmakî diaxivin tenê bi „Faris“ zanin. Di dîroka Rojhilata navîn de roleke mezin lîstiye û gellek dewlet û împeratoriyên mîna ya sasanî ava kiri. Zimanê farisî, zimanekî hind û ewropî ye.
Etîmolojî
Navê Farsiya bi rastî Parsî ye, lê dema Misilman Îran feth kirûn di zimanê erebî de "p" tuneye di dewsa "p"yê de "f" nivîsandin û ji wan re weke "Fars"-"Faris" gotin û ket nav gel. Ji xwe sebehabê navdar Selmanê Farisî jî di dema Mihemed de bû misilman ji wî re jî Selmanê Farisî digotin
Ziman
Zimanê farisî çend Dewran û merheleyê dîrokê pişt serê xwe xistine ta gihîştiye vir. Ev ziman yekem car di serdema Hexamenişiyan de hat nivîsîn ku belgeyên wê bi navê farisiya kevn tê nas kirin. Piştî farsiya kevn farisiya navîn e, û piştî wê jî farisiya derî an jî farsiya nû û di dawiyê de jî farisiya nûjen peyda bû.