cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Îhsan Fuad
Dr. Îhsan Fuad di sala 1937'a de li bajarê Silêmaniyê ji dayik bûye û her li Silêmaniyê xwendina destpêkê, navendî û amadeyiyê qedandiye û paşê li Bexdayê beşa Zimanê inglîzî qedandiye û vegeriyaye Silêmaniyê. Piştî çend salan mamostatî li bajarê Silêmaniyê, ji bo doktoraya edebiyata zimanê kurdî çûye Sovyetê. Piştî ku vedige Îraqê dibe mamosteyê zimanê kurdî di koleja edbiyata kurdî li Bexdayê. Piştî Raperîna sala 1991'ê Dr. Îhsan Fuad vedigere bajarê Silêmaniyê û dibe mamosteyê zanîngeha Silêmaniyê.
Nivîskar, rojnamevan û mamosteyê zanîngehê Îhsan Fuad birayê kargêrê polîtburoya YNK'ê Dr. Kemal Fuad û wezîrê pêwendiyan yê hikûmeta Herêmê yê berê Dr. Cemal Fuad e. Di 2'ê pûşperê 2008'a de Dr. Îhsan Fuad li bajarê Silêmaniyê koça dawî kir.
Korî
ji ber sedemekê çav nema dibênin an jî ne wek berê dibînin. ji vê rewşê re dibêjin korî an jî korbûn.
Lîtir
Lîtir yekê hindirê ye. Kurtenavê lîtirê l e.
Lîtirek
Nivîsandina navên erebî bi kurdî
Nivîsandina navan ku alfabe guherî be li gorê zimanan jî carna tê guhertin. Her wiha navê pêxemberê îslamê Muhemmed (محمد) e, lê tirk "Muhammed" dibêjin. Îngilîz "Muhammad".
Di zimanê kurdî de jî navê weke vana di kurdî de çewa tê nivîsandin li jêr cîh digre. Ji ber ku di Alfabeya erebî de tîpên ح، غ، ض، ظ، ث hene, lê di kurdî de ev tîp tune ne.
Wisaye ku navên kurdî jî hene di erebî û di zimanên din de tên guhertin. Di erebî de Ê, O, P, Ç, J û G tune ne. Dengê tîpa kurdî X jî di hinek zimanên latînî de tune ye.
Mouzillon
Mouzillon, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Koma sendelan
Koma sendelan (Santalales) komeke riwekan e, di nava riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) de cih digire. Dara sendelê (Santalum album) him tê bikaranîm, him jî sûd ji rûnê wê tê wergirtin. Rûnê sendelê di parfûmerî û gelek waran de kêrbar e.
Dêhane (Viscum) riwekeke nîvlamij (kurtêlxur, mişexur, parazît) e. Li ser darên din xwe xwedî dike. Li Kurdistanê jî tên dîtin. Tenê li cihên germ diçên. Bi taybetî li cihên cihwarbûyî ne. Riwekên vê komê pirranî devî ne, kêm be jî cureyên wê yên lavlavk (leflefok) û dar jî hene.
Sîstematîk
Ev famîleyên riwekan li ser koma sendelan tên hejmartin:
Tiraq Tepe
Tiraq Tepe gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Merîwanê ye.
Rêtînol
Rêtînol şiklê xwerekî yê vîtamîna A'ê e. Vîtamîneka zer e ko di çevrî da dibihujit. Vîtamîna A antîoksîdanek e ji bo şîyîna (mezinbûna) hestîa û jibo bînahiyê (dîtinê) pir girig e. Pêkhateka kîmyayî ji malbatekê bi navê Rêtînoyîdan e. Rêtînol bi awayê pêşkeriste (precursor) dihêt xwarin: xwerekên ji lawiran (heywanan), mîna şîr û hêlikan (hêkan), esêtêr ên Rêtînîl têda hene; lê jêderên gîyayî, mîna gêzer û isfenajê, pêşvîtamîna A Karotênoyîd (carotenoids) têda hene. Avbihujî ya (haydrolîza) esêtêrên rêtînîlê rêtînol jê peyda dibit, lê avbihujî ya pêşvîtamîna A Karotênoyîdan rêtînal jê peyda dibit. Navê dî yê rêtînalê aldehayda rêtînê (retinaldehyde) e. Rêtînal dikarit bi awayekê demkurt digel Haydrojênê terkîb bibit da rêtînolê çêbikit an jî bi awayekê herûherî û bêveger (irreversible) oksîde bibit û tirşê rêtînoyîk (retinoic acid) çêbikit.
Vedîtin
Li sala 1913'ê, Elmer MekKolumî, jînkîmyazanekê Zanîngeha Wîskansînê, û hevkarê wî Margirêt Dêyvîsê xwerekmakeka (nûtrîyenteka) çevrîbihuj (anko di çevrî da dibihujit) di nav nîvişkî û rûnê masiyê da vedît. Ev karê wan misûgerkirina berhizirandina Tamis Ozborn (Thomas Osborne)î bû ko li sala 1913'ê berbîniya keristeyekê wiha di nav nîvişkî da kiribû. Vîtamîna A jibo caran pêşîn bi awayekê destkirî li sala 1947'ê hat çêkirin.
Masekî
Masekî li ku û çawa pêşde hatine, wateya navê wan çi ye …
Rêtînol
Nijara Kîmyayî û Erk
Li goreyê hilkevtina (konîfyorasyona) trans an cis a çar bendên duanî ên zincîra polîyenê, gelek îzomerên endazeyî ên rêtînolê, rêtînalê û tirşê rêtînoyîk hene. Îzomerên cis bêtebat (unstable) in û bi sanahî dibin îzomerên hemî-trans. Bi her awayî, hindek îzomerên cis bi awayê xweriskî jî peyda dibin û xwedî erkên nemazeyî in. Ji bo mînak, îzomera 11-cis-rêtînal kiromofor (Chromophore) a rodopsînê, molêkyola fotoreseptor a movikdran (vertebrate) ne. Rodopsîn ji 11-cis-rêtînal a ko bi awayê kovalans li bingehê Şîf (Schiff Base) bi protîna opsînê (opsîna lûleyî anko şîn an opsînên kulavkî (Kon=Cone) ên sor an gesik) ve bend dibit. Pêvajoya dîtinê îzomerandineka 11-cisan bo hemî-transan e ko bi ruhnahiyê destpêdikit ko dibit sedema pêkhatin û çelengbûna (aktîvbûna) molêkyola fotoreseptor. Yek ji zûtirîn nîşanên kêmasî a vîtamîna A'yê şsvkorî û kêmbûna bînahiyê e.
Masekî
Masagetî – Masekî
Kî me ez? (dîwan)
Kî me ez? navê dîwana sêyan a helbestvanê kurd Cegerxwîn (1903-1984) e. Ev dîwan cara pêşîn di sala 1973an de li Bêrûta paytexta Libnanê hate çapkirin. Dû re di 1980î de ji nav çapên Weşana Roja Nû ve li Swêdê hate der. Çapa duyan di 1993an de ji aliyê Weşanên Deng ve hat çapkirin. Avesta di 2003an de bi hinceta sedsaliya helbestvanê nemir li Stembolê çapa sêyan a "Kî me ez?" û hemû hebestên din ên Cegerxwîn çap dike.
Rêtînol
Nijara Kîmyayî û Erk
Corc Waldî (George Wald) li sala 1967'ê xelata Nobêlê ji bo jînewerzanistî an piziçkiyê ji bo karkirina li ser rengpintên (pîgmentên) şebekeya çavî wergirt. Karên wî têgehiştina mirovî li rolê vîtamîna A'ê di bînahiyê da zêde kir. Gelek erkên vîtamîna A'yê ko negirêdayî bînahiyê in bi tirşê rêtînoyîk dihên tenzîmkirin ko bi çelengandina (aktivasyona) wergirên tirşê rêtînoyîk ên navxaneyî (interselûlar) diyarbûna cînan (genes) kontrol dikit. Erkên nebînahîyane yen vîtamîna A'ê jibo erkên bergiriyê (îmyonolocîk), zaûzêye, werara (developmenta) movikên (vertebrates) vernîkî (embryo) giring e. Ev erk bi zêdebûna beratafî (susceptibility) a jibo hewdanan (infeksyonan), kêmbûna şîyînbûnê (growth) û şaşiyên afirandinê di nûzayan da li dema kêmbîna vîtamîna A'ê eşkira dibit. Rêtînol di merhemên pîstî da jibo dermankirin zipkên cuwanan (akne) jî dihêt bikaranîn. Coreyekê tirşê rêtînoyîk, hemî-transrêtînoyîk Asîd jibo çareserkirina kîmyayî ya Lûkîmya a promayelosîtîk a tîj (Acute Promyelocytic Leukemiaê, coreyekê Lûkîmyay a mayelogenîk a tîj (Acute Myelogenous Leukemia)ê dihêt bikaranîn. Sedema vê ew e ko xaneyên şêrpenceyî yên vî coreyê şêrpenceyê bersiva antagonîstên wergirên tirşê rêtînoyîk baş diidn.
Kî me ez? (dîwan)
Dîwana "Kî me ez?" ji du biran pêk tê; birê yekê ji 45 helbestan û birê duyan jî ji 108 helbestan pêk tên. Li ser hev 283 rûpel hene. Di çapa pêşîn a 1973an de pêşgotineke Hemîd Derwêş heye.
Rêtînol
Bînahî
Vîtamîna A jibo çêkirina rodopsînê, rengpinta bînahiyê, ko li cihên tarî pêdvî ye bikar dihêt. ji ber vê yekê xwarina zadên ko vîtamîna A têda hene şevkoriyê baş dikit.
Xaneyên Dapoşînk (epithelium)
Vîtamîna A jibo karkirina dirist a xaneyên dapoşînk pêdvî e. Li dema nebûna vîtamîna A'ê, xaneyên ko giliyê (mucus) derdidin dibin xaneyên ko keratînê derdidin. Ev jî dibit sedem hişkiyê (xerosis).
Sazandina (Çêkirina) Glîkoprotînan (şekirprotînan)
Jibo sazandina şekirprotînan vîtamîna A gelek pêdvî e. Eger Vîtamîna A nebit, ji ber nehatin sazandina wan reng e kulk li ser çavqoçikê (qerniye, cornea) ê peyda bibin.
Dozena (sîstema) Bergiriyê
Erkê dozena bergirî a laşî gelek hewcedar a vîtamîna A'ê e. Rêtînol di pir giya û fêkî yên wekî pirteqal, gêzer û Silkê da heye. Di tiştên xwezayî da jî Rêtînol heye. Ew di masîyan, kezeban, zerikê hêkan û tiştên ji şîr da wek mast û penêr heye.
Pêwîstî
Mirovên mezin her roj pêwîste 0,8 mg - 1 mg Rêtînol bixun.
Masekî
Masekî hema eynî Masagetî û nîjada meda ne.
Bi giştî ji nivîsên Heredot tên zanîn wekî ji vir 2500 sal berê di navbera derya Xezer û çemê Arazê de konfederasyonek bi navê Masagêtî hukim kiriye. Nivîskarê kurd Fêrgîn Melîk Aykoç di pirtûka xwe ya bi navê «Serwerê Med Aştiyago» de destnîşan dike ku konfederasyona Masagetan ji eşîrên kurd Saka (Şedadî), Reşkotan, Alan, Masekan (Masekî) û Baktîryan pêk hatiye û navê xwe ji eşîra Masekan wergirtiye.
Girîng e ku em bizanibin ka nivîskar û lêkolînerên biyanî derbarê Masagetan çi nivîsîne. Berî ku em di vê mijarê de kûr bibin pêwîste ku em li vir destnîşan bikin wekî gelek nakokî di navbera wan de heye. Lêkolîner koknasiya peyva Masagetî ji hev cuda û ne wek hev şirove kirine. Schmitt, destnîşan dike ku nivîskarên Bîzansî peyva Massagetî wekî peyvek kevnare ji bo Hun, Tirk û Tataran bikar anîne. Beşek ji wan dibêjin ku ew eşîra îskîtiyan bûye.
Lê Herodot dibêje ku Masagetî beşek ji îskîtan nînin,lê bi cil û awayê jiyana xwe dişibin îskîtan. Ew hem li ser hespan û hem jî li ser piyan şer dikin,qet metodek jî ji wan re ecêb nîne: ew tîr û kevan bikar tînin, lê çeka wan a bijarte bivir e,welatê wan tune lê pir tûnc û zêrê wan heye … Ew genim naçînin, lê bi pez û masiyan dijîn, yên ku di Çemê Erazê de pir hene û ew bi piranî şîr vedixwin. Xwedayê ku tenê ew diperizin roj e …
Hin versyonên koknasiya payvê Masagetî:
Wilhelm Tomasek û Josef Marquart wê nêzîkê masîoya Avestayî, ango masî dikin. Ji ber vê yekê, ew bi paşpirtika pirhejmar -ga, ew masyaka – masyaga pêşde tînin, û wê bi peyama Strabo re hevber dikin, yê ku nivîsandiye ku hin ji Masagetan (ewên ku di zalokan de dijîn) masî dixwin. Bi gotinên din, Tomasek û Marquart bawer dikin ku wateya Masagetî masîxwar e (kesên ku masî dixwin).
Bi zimanên pehlewî û avestayî, pêşgirê massa tê wateya “mezin”, “giran”, an “xurt”. Li gorî çavkaniyan tê gotin ku masagetî hozeke ji gelê Gûtî ye û wateya navên wan koma segan e. Bi rastî jî peyva se bi gelemperî ji bo koma kûçikên nêr tê bikaranîn. Li ba me çîrokekî wisa jî heye ku ew yek piştrast dike. Dibêjin ku hebûye wext wekî xwestine eşîra Maseken bi tevayî ji rûyê dinyayê tune bikin. Jiberku ew şerkar bûne û nexwestine bikevin di bin desthlatiya eşîrên din de. Ev yek dîroknas Heredot jî piştrast dike [9]. Û di dema şerekî mezin de hemû zilamên masekan dîl digirin û dikujin,lê dibêjin ku komek biçûk a zilaman tenê reviyane û rizgar bûne. Loma gotine ma seg(k) awa gotî komek kûçikên nêr rizgar bûye.
Hin nivîskaran, wekî Alexander Cunningham, James P. Mallory, Victor H. Mair, û Edgar Knobloch pêşniyar kirine ku Masegetan bi Gutiyan re werin girêdan (B.M. 2000 Mezopotamya). Gutî an Kûtî di demên kevnar de miletekî koçer ê Asyaya Rojava, li dora Çiyayên Zagrosê bûn. Welatê wan wekî Gutîyûm dihat nas kirin. Ji ber ku agahiyan derbarê Gutiyan de bi zimanê wan tunene, zanyar pêşniyar dikin ku lêkolîner pişta xwe bi çavkaniyên derveyî ve girêdin – bi gelemperî nivîsên pir alîgir ên ku ji hêla dijminên wan ve hatine çêkirin. Mînak,çavkaniyên Sumer bi gelemperî Gutî wekî mirovên “bextreş”, barbar û tacîdar ên ji çiyayan – li Zagrosa navîn li rojhilatê Babîlê û bakurê Elamê nîşan dikin. Nakokiya di navbera Gutiyûm û Împaratoriya Akadî bi têkçûna împaratoriyê ve,dawiya hezarsaliya 3-emîn a Berî Zayînê ve tê girêdan. Dûv re Gutî derbasî başûrê Mezopotamyayê dibin û xanedana Gutî ya Sumer ava dikin. Lîsteya padîşahê Sumer destnîşan dike ku Gutî piştî hilweşîna Împaratoriya Akadî li ser Sumer çend nifşan hukim kiriye.
Hezarsaliya 1-emîn a Berî Zayînê Gutiyûm ji deşta Mezopotamyayê berfireh dibe û hemî Medya rojava, di navbêna Zagros û Dîcleyê de digire nav xwe[13]. Êdî eşîr û deverên cûrbecûr yên li rojhilat û bakurê rojhilat bi gelemperî wekî Gutî an Gutiyûm dihatin binav kirin. Mînak, salnameyên keyanî yên aşûrî destnîşan dikin ku Med an Manna navê Gutî bikar tanîn. Heya ku di serdema Kuroşê Mezin ê farisî de, generalê navdar Gubarû wekî “waliyê Gutiyûmê” dihat binavkirin. Zana destnîşan dikin ku padîşahiya Gutiyan di nav eşîrên wan de hatiye dabeşkirin. Li gorî dîrokzanan, bav û kalên kurdan yên neîranî eşîrên Gutiyan in, ku B.Z di sedsala 1-an de di nav eşîrên Mediyan de hêdî-hêdî heliyane bûne bav û kalên kurdên nûjen a bi navê Med,lê navên xwe yên etnîkî winda nekirine: K(g)utî,Kurtî, Karda, Kordûx, Gurdiyanî, Guranî, Gurtî. Ev navên ku li jorê hatin rêzkirin di berhemên dîrokzanên kevnar ên Ksenofon, Strabon, Ptolemeus û yên din, û her wiha di berhemên dîroknûs û erdnasên ermeniyan de jî derbas dibin. Navê welatê kal û bavên kurdan di nav xebatên dîroknasên Roman û Yewnaniyan de “Kordûyena”, “Gordî”, di nav dîrokzanên ermeniyan de “Warê Kordûxan”,”Kordêk”,”Welatê Medan” û hwd. Di dîroknasî û kronolojiya ermeniyan de Kurd wekî Med têne bîranîn. Çavkaniyên Asûriyan jî Medan wekî K(g)utî dihesibînin. M. Çamçyan û X. Înçîçyan dinivîsin ku Kurd ji Medan pêşde hatine, ku ewana (kurd) bi navê Med hatine naskirin û wan re dibêjin Kurd û ew devera ku ew lê dijiyan jê re Kordux dihat gotin. Li gorî gelek zanyaran Mediya (678 B.Z – 550 B.Z.) dewletek Kurd bûye. M. Xorênatsî bi gelemperî behs dike ku Mediya li ser sînorê rojhilata Ermenistanê bûye[15]. Piştî ku Koroşê Faris padîşahiya Medan hilweşand û serdestiya Mediyan bidawî kir, gelek eşîrên Medan hêdî-hêdî ji çiyayê Zagrosê derketin û li çiyayên Ermenistanê bicîh bûn. Piştî vê yekê êdî kurd dest bi jiyana eşîretiyê dikin. Ji hev cuda xanedan û mîrgehan ava dikin. Yek ji wan jî xanedna Masagetan e ku wê demê de gelek deng vedabû.
Li gorî hin çavkaniyan Koroşê Mezin di encama şerê di navbera masagetî û ferisiyan de miriye[16]. Wê demê Tamrîsa seroka konfederasyona Masagetan bûye. Koroş kurê wê bi navê Spargarpî perçe-perçe kiribû û wê jî serê Koroşê jêkiribû. Bi vî awayî hem toleya kurê xwe û hem jî toleya Medan hildabû.
Li ser mirina Koroşê Mezin Herodotus dinivîse:
[1.211] Koroş rojekê hat nav axa Masagetan … Gelek kes hatin kuştin, lê bêtir dîl hatin girtin, di nav wan de kurê şahbanû Tomrîsa Spargapîs jî bû,ku fermandarê artêşê bû.
[1.214] Tomrisa hemû hêzên xwe kom kir û bi Koroşê re şer kir. Ez viya dihesibînim ku ew şerê herî dijwar di navbera ne-yewnanan de bûye ku heya niha rû daye …. Wan demek dirêj şer kir, û di dawiyê de Masagetan bi ser ketin. Piraniya leşkerên faris di gel Koroşê Mezin hatin kuştin.
Kîlolîtir
Kîlolitir yekê hindirê ye. Kurtenavê kîlolitirê kl e. Kîlolitrek
Toqlîçax
Toqlîçax, gundekî bi ser navçeya Giyadîna Agiriyê ve ye.
Dátkojávri
Dátkojávri, goleke di nava sinorê parêzgeha Finnmarka Norwêcê de ye. Gol, li Deşta Finnmarksvidda cih digire û bi qasî 30 kîlomêtre dikeve bakurê gundê Kautokeino yê. Pîvana perava golê 15,25 km ye.
Nieder-Wiesen
Nieder-Wiesen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Alzey-Wormsê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Lhuys
Lhuys, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Silêman Demir
Silêman Demir serê adara 1956a li gundê Hebîsê ser bi bajarê Nisêbînê ji dayîk bûye. Ew li gund çê bûye, lê li Nisêbînê mezin bûye. Heta niha sê romanên wî derketine. Wî hin werger jî kirine û wek pirtûk hatine weşandin. Ew ji sala 1986a ve li Swêdê dijî.
Komelgeha Girşîn
Girşîn, komelgeheke wilayeta Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1976an de hatiye avakirin. Di sala 1998an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 1.443 kesan.
Ajac
Ajac, komuneke li departmena Aude ya herêma Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Xolto
Xolto, gundekî Dîlokê ye. Niştcihên gundî bi pirranî rezvaniyê dikin û li ser berhemên tirî dixebitin. Nêzîkî beşekî Çiyayên Gewrê ye. Herwiha gund bi çêkirina şerabê jî tê nasîn lê şerabê ne ji bo firotinê lê ji bo vexwarina xwe ya şexsî tê nasîn. Nişticihên gundî bi piranî mêvanhezî û rindikiya keçên xwe jî navdar e.
Ziman û devok
Zimanê nişticihên gundî kurdî, zaravaya kurmancî ye û devoka wan eger em parvekirina Husein Muhammedî wek bingeh bigirin dikeve nav devoka rojavayî ku nêzîkî ya Efrînê ye. ku hin taybetmendiyên wê eger em bidin ber ya "standard": A bi giştî dibe O: Av... Ov O bi giştî dibe Û: Sor...Sûr Û bi giştî dibe Ü: Dûr... Dür
Lincoln, Nebraska
Lincoln paytextê federedewleta DYAyê Nebraska ye. Bil gelheya xwe 236.146 (2004) ve duyemîn bajarê mezin ê Nebraska ye.
Bajar navê xwe ji Abraham Lincoln digire. Navenda zanîngeha University of Nebraska-Lincoln li wir e.
Xuşkel
Xuşkel, gundekî bi ser navçeya Dolemerî ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Prilly
Prilly, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Vaud a herêma Ouest Lausannoisê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Komelgeha Xirabdêm
Xirabdêm, komelgeheke wilayeta Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1976an de hatiye avakirin. Di sala 1998an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 1.416 kesan.
Plau am See
Plau am See, bajarekî navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchimê li herêma Mecklenburg-Vorpommern a Almanyayê ye.
Palermo
Palermo paytexta yek ji navçeya otonomên îtalyayê Sîsîlya ye.
Nifûsa Palermo yê navendê bajarê de dijî 670 206 (2006) kes e. Li aglomersayonê (îng. agglomeration) bajer jî 1,2 kes dijî ye û ew bajarê Sîsîlyayî herî mezin e.
Palermo li beravên girave yê bakur de ye.
Tengbax, Merîwan
Tengbax gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Merîwanê ye.
Mîkrolîtir
Mîkrolîtir yekeya hindirê ye. Kurtenavê mîkrolîtirê µl e.
Alaigne
Alaigne, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Licy-Clignon
Licy-Clignon, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Μl
µl kurtenavê mîkrolitire.
Lokman Polat
Polat di sala 1956'an de li navçeya Licê ya Amedê hatiye dinê. Ew caran hatiye girtin û berdan. Di encamê de bêyî ku li dadgehê amade be, deh sal û nîv ceza xwariye. Wî beriya sala salên 1980'yî li welêt belavokên siyasî dinivîsand. Di sala 1984'an de li Swêdê bi cih bû. Li Swêdê dest bi nivîsandina çîrokan kir. Gelek çîrokên wî di rojname û kovarên cihê de hatin weşandin.
Jetzendorf
Jetzendorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Pfaffenhofen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Lokman Polat
Heta niha 14 pirtûkên wî derketine. Ji wan çar heb bi tirkî, neh jî bi kurdî ne. Ji pirtûkên wî yên kurdî sê roman û heft kurteçîrok in. Lokman Polat ji bo zarokan jî 4 pirtûk wergerandine kurdî û kovarek bi navê Helwest li Stockholmê û kovarek bi navê Ronî li Stenbolê weşandiye.
Bedirxan Epozdemir
Bedirxan Epözdemîr, di sala 1949 da li Kurdistana Bakur, li bajarê Sêrtê, li qeza Bayqan, li gundê Minar hatiye dinê. Dibistana ewil li gundê xwe, ya navîn û ya mamostatiyê li Amedê qedandiye. Di sala 1968 de dest bi mamostetiyê kiriye. Heya 12ê îlona sala 1980 li gelek heremên Tirkiyê û Kurdistanê mamostetıya xwe domandiye.
Lokman Polat
Kurteçîrok/novel
Bedirxan Epozdemir
Ew hê di 14-15 saliya xwe da dest bi karê nivîsandinê kiriye. Hêja di xortaniya xwe da bêşdarî lecên helbest nivîsîn û xwendinan bûye û di hinek lecan da xelatan girtiye. Her wusa, bi edebiyatzanên bi nav û deng ra di hinek lecan da weka endamê juriyê wezîfe hilgirtiye.
Lokman Polat
Helbest
Bedirxan Epozdemir
Bedirxan Epözdemir, bi zimanê tirkî û kurdî, di gelek kovar û rojnameyan da helbest, nûçe, gotar, hevpeyvîn, biyografî, lêkolîn, çîrok û werger jî nivisandiye. Nivîsên Epözdemir, di rojname û kovarên Özgür (azad), Mücadele-Diyarbekir, Mücadele-Siirt, Özgürlük yolu (Riya azadî), Roja Welat, Dengê Komkar, Roja Nû, Kurdistan press, Realîte, Nûdem, Çira, Nûbihar, Özgür Gündem (Rojeva Azad), Roj, Bergeh, Ronahî, Hêvî, Roja Teze û di kovara Bakur da hatine çapkirin.
Lokman Polat
Lêkolîn / Nirxandin
Yên tirkî
Bedirxan Epozdemir
Epözdemir, karên xwe yê nivîsî û edebî didomîne. Du pirtukên wî di nav weşanên Aso da derketine.
Lokman Polat
Berhem
BERHEMÊN LOKMAN POLAT YÊN ÇAPKIRÎ : Kurteçîrok/novel
Roman û kurteroman 11 - Trajediya Evîndaran 12 - Sylvîa - Koleya bazirganên jinfiroş
Helbest
Lêkolîn / Nirxandin 7 - Pêncî Romanên Kurdî 8 - Çil romanên kurdî 9 - Sî romanên kurdî
Yên tirkî
Mehmed Uzun (kirmanckî)
Mehmed Uzun(1953 Siwêreg - 2007 Amed) nuştoxêko kurd o.
Hewt roman û gelek ceribnayîş, cigêrayîş û helbestî nuştî û weşanay. Helbestêka ey ya derge bi nameyê Destana Egîdekî (Destana Egîdêk) hetê hunermend Ciwan Hacoyî ra hameya vatiş. Mehmed Uzun tena bi kurdkî nênuşt, bi ziwanê tirkî û swêdkî zî gelek berheman nuşt. Ewro tayê kesî ey sey serkêşê romana kurdkî ya moderne hesebnenî.
Cuya Ey
Mehmed Uzun serra 1953 de dewa Siwêrega ser bi Rihayî (Urfa) ame dinya. Seba ke bi ziwanê dayika xo nuştêne, çend reyan hetê desthelata tirkan ra erzîya zindan. O zî no rid ra hamnanê serra 1977î de Tirkîya ra vejîya û demeêko derg Swêd de mend.
Endamê PENî û Yekîtiya Nivîskarên Swedê yo. Ey serra 2001î de xelata Torgny Segerstedt girewte.
Serra 2005 de agêra Tirkiya û Stenbol de mend. Peyniya na serre (2005) hetê wezareta rewşenbîriyê ya hukmeta Herêma Kurdistanî ra Hewlêr de xellat dîya ci.
La 29ê menga gulana 2006ê ame zanayîş ke nêweşîya şêrpenceyê bîyo. Destpêk de, o nêweşxaneya zanîngeha Karolînskayê Stokholmê Swêdî de rakewt. Dima zî hame Amed, 11 Tişrîna Verêna (Oktobre) 2007 de uca de şi rahmet.
Kitabê ey
Mehmed Uzunî bi ziwanê kurmancî, swedkî u tirkî kitabî nuştê. Kitabê ci:
Tewle, Giyadîn
Tewle, gundekî bi ser navçeya Giyadîna Agiriyê ve ye.
Fifty Shades of Grey (fîlm)
Fifty Shades of Grey fîlmek erotîk a amerîkî ya sala 2015an e ku ji hêla Sam Taylor-Johnson ve ji senaryoya Kelly Marcel hate çêkirin.
Fîlma dirêj li ser beşa yekem a trîlojiya romana Shades of Grey a nivîskarê brîtanî E. L. James hatiye çêkirin. Tê de Dakota Johnson û Jamie Dornan rolên sereke dilîzin.
Huaibei
Huaibei, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di parêzgeha Anhui yê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 2.114.276 kesî
Dara Miradê (fîlm)
Drevo Zhelaniya (bi gurcî: ნატვრის ხე Natvris He) ango Dara Miradê yek ji fîlmên piştî şerê cîhanê yê duyem ê derhênerê navdar ê gurcî Tengiz Abuladze ye. Fîlm sala 1977an hatiye çêkirin. Naveroka fîlm li ser evîneke trajîk a keçeke gundî ye. Keçik bi darê zorê bi kesî hez jê nake tê zewicandin. Paşê dema mêrê wê li gund e, direve mirovê jê hez dike. Piştî ku ev evîn eşkere dibe, keçik berepaşkî li kerekî tê siwarkirin û li nava gundan tê gerandin ûp her kes keviran tavêjiyê. Keçika evîndar bi vî awayî tê qetilkiri. Di film de aliyê herî balkêş ew e ku dînin gund tenê xwedî li keçikê derdikevin, lê qaşo biaqil hemû dibin yek û keçika evîndar dikujin.
Gahččanjávri
Gahččanjávri, goleke di nava sinorê parêzgeha Finnmarka Norwêcê de ye. Gol, li Deşta Finnmarksvidda cih digire û bi qasî 25 kîlometre dikeve bakurê rojavayê gundê Masi yê
Xitmêran, Çinar
Xitmêran, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Welatên hundirîn û bê derya
Wek welatekî parzemînî tê zanîn, ku ti girêdana rasterast ber bi deryayê vekirî re tune ye.
Nack
Nack şaredariyeke navçeya (Landkreis) Alzey-Wormsê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Welatên hundirîn û bê derya
Li seranserê cîhanê, di 44 welatên parzemînan de li her du welatên wekî Liechtenstein û Ûzbêkistanê hene, ku tenê ji aliyê welatên parzemînên din de hatiye dorpêçkirin. Sê welatên parzemînan de wek Lesoto, San Marîno û Vatîkan, ku ji aliyê cîranê welatên yekane de her hatiye dorpêçkirin û heft dewletên wek Andorra, Bûtan, Liechtenstein, Moldova, Mongolya, Nepal û Swazîlenda bi rêzê ve di navbera du welatên cîranî de ne.
Di aliyê erdnîgarî de, di nava welatê parzemînî û wek tenê welatekî parzemînî li ser du parzemînan de Qazaxistan e. Ti welatekî li ser giravan de tune ye. Li welatê parzemînan de yê herî gelhên tîrbûnî Etiyopya ye. Mongolya di aliyê erdnîgarî de duyemîn welatê parzemînî di cîhanê de û yek ji welatên herî kêm dijîn e.
Li Amerîkaya Bakur û Awistralyayê (ji bilî ji bo naskirian Lawmîrê River Hutt) ti welatên navxweyî yê li wê derê tune ne.
Ml
Du manên ml hene.
Beraxûş
Beraxûş, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Komelgeha Simaylava
Simaylava, komelgeheke wilayeta Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1976an de hatiye avakirin. Di sala 1998an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 1.266 kesan.
Kl
kl kurtenavê kîlolitire.
Pully
Pully, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Vaud a herêma Lavaux-Oronê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Radyo Nawa
Radyo Newa, radyoyeke kurdî ye.
Radyo Newa, radyoyeke nûçeyan e, ku bi kurdî û erebî, li ser du kenalên radyoya satelaytî, rojane 24 saetan weşanê dike; ku ji saet 6ê sibê heta 12ê şevê, serê nîv saetê carekê nûçe û guherînên Iraq û Herêma Kurdistanê bi taybetî û yên cîhanê bi giştî belav dike.
Radyo Newa, ku li Iraqê ezmûna yekem a bi vî rengî ye, 1ê kanûna paşîn a 2005an de dest bi weşanê kir. Newa, li Iraqê destpêka projeyeke mezin a dezgeheke medyayê ya serbixwe ye, ku di di pêş de projeyeke mezintir, wekî kenaleke televîzyoneke fezayî û ya rojnameyekê daye ber xwe.
Bernameyên Radyo Newa
Bernameyeke rojane ye û bi awayekî giştî li ser pirseke diyarkirî girîngiyê dide nêrîn û ramanên welatiyan ku di bernameyê de tê azirandin. Ev bername heftê carekê tê pêşkêşkirin û zêdetir li ser şirovekirina daxuyaniyên komelayetî, siyasî û rewşenbîrî ye. Ev bername pêdeçûn û şirovekirina wan bûyerên germ û giring ên siyasî û komelayetî ye, ku li Kurdistan û Iraq û herêmê têne rojevê
Alairac
Alairac, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Tendurek, Giyadîn
Tendurek, Giyadîn, gundekî bi ser navçeya Giyadîna Agiriyê ve ye.
Çarşema Sor li nav kurdên Xorasanê
Çarşema Sor yêk ji cejn û ayînên Îranî ye ku li nav kurdên Xorasanê jî pir birêz û hurmet e. Di bîngava sêşema dawî ya her salî da bi coşekî mezin tê lidarxistin û pîroz kirin.
Resm û ayînên Çarşema Sor li Xorasanê
Ar vêxistin Bîngav ku dibe û tarî dadigere, êzingan tînin û arekî mezin vêdixin, li dora êr disekinin û her kes ji ser êr da bazdide. Kesên ku ji ser êr bazdidin gotineka haka jî dibêjin
Guhdarîkirina li ber deriyê malan
Hinek ji cayîl û cewanan ku wexta zewaca wane di dilê xwe da nîyetekê dikin û terin ber derîyê malekê disekinin û guhdarî dikin ka bibînin ku di hundurê malê da ji çi da gep û gotin dikin, eger gep û gotinên ku ew dibêhze li gor dilê wî /wê be nîyeta wî/wê raste û ew ê bigêhje miraza û miyê dilê xwe(miyê wî / wê hasil dibe)
Dirêjkirina Werisê ji kuna puxurîkê
Hinek cayîl û cewan jî terin ser xanîyan û ji kuna puxurîkê werisek ku destmalek jî li serê wê girê dane dirêjî nav xênê dikin, vêca xwedîmal jî xelatekî li gor rewş û halê xwe dike nav destmalê û hînga ew werisa xwe dikişîne jor, bêyê ku xwedîmal mêvanê ser banê nas bike !
Gêrmiya heftreng
Şîva şeva Çarşema Sor her tişt ku be lê gêrmiya heftreng jî li kêlegê heye. Pêş ku gêrmîyê berdine feran, morîyeke qiçik davêjine nav biroşê. Wexta ku gêrmî tê ser sifrê û fera tên ber endamên malê morî di fera her kesî da derkeve, pêra dibêjin : îsal sala wî/wê ye !
Hinge jê dixwazin ku sa hemû endamên malbatê ra dua bike !
Nort-sur-Erdre
Nort-sur-Erdre, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Plaue
Plaue, bajarekî navçeya (Landkreis) Ilm-Kreisê li herêma Turîngiyaya Almanyayê ye.
Tûserxan, Merîwan
Tûserxan gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Merîwanê ye.
Kanî Spî, Meznê
Kanî Spî, gundekî bi ser navçeya Dolemerî ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Ayelet Şaked
Ayelet Şaked (, Têl Evîv, Îsraêl) siyasetmedarek û endazyareke zanistiyê xêvjimêrê ye. Ji sala 2013an de di Knessetê wek endamê Partiya Mala Cihûyan de dixebite û ji sala 2015an de Wezîra Dadê ya Îsraêlê ye. Li gel ku endamê partiyeke olî ye, lê Şaked wek kesek sekûler tê nasîn. Xebata xwe li Têl Evîvê dest pê kir.
Jiyan û kar
Şaked li Tel Avîvê li malbateke halxweş ji dayik bû. Dayika wê mamoste bû ku cihûya aşkenazê bû(ji refên pêşî yên koçberên cihû yên ku di salê 1880ê de ji Împeratoriya Rûsya yê û Romanya yê koçer bûne). Bavê wê, li Îranê li malbateke cihûyên Îraqê hatiye dinê ku ew jî di salên pêncî de hatine Îsraîlê û piştgirê Likudê bû. Li taxa Bavli yê ya Tel Evîvê mezin bû. Hîn gava 8 salî bû, nasnameya xwe ya polîtîk bi dest xist, ew jî piştî ku li bernameyên guftgoyan yên di navbera Îshaq Şamîr û Şîmon Peresî de temaşe dikir û li wir piştigiriya Îshaqî dikir. Di piyadeya artêşa Îsraîlî de, di lîwaya Golanî de jî xizmet kiriye. Li zanîngeha Tel Avîvê endazyariya elektirîk û zanistên kompûterê qedandin. Ew karê xwe jî heta demekê kiriye.
Karê civakî
Ji sala 2006an heta 200an, bû birêvebera nivîsgeha Benenjamin Netanyahu yî kir. Di 2010an de  she established Îsraîla min bi Naftali Bennett re damezirand û heta gulana 2012an bi rê ve bir.
Ji dawiya 2011an dest bi helmeta xwe li dijî koçberiya derqanûnî ji Afrîkayê bo Îsraîlê da destpêkirin û got ku ev koçberî ziyanê digihîne dewletê û aboriyê têk dibe. Li dijî radyoya artêşa Îsraîlê derket û amaje kir ku planên wê yên çepgir hene. . Di kanûna paşîn a 2012an bû endama lijneya navendî ya Likudê lê di hezîrana heman salê de, dest ji wir berda û bû endama Mala Cihûyan.
Têkiliyên wê û Kurdan
Di 20 kanûna paşîn a 2016an de, got ku divê em alîkariya Kurdan bikin ji ber kurd gelekî aştîxwaz û demokrat in û êdî dema avakirina Kurdistanê hatiye.
Jiyana taybet
Ayelet zewicî ye û du keçikên wê heye û li heman taxa ku lê mezin bûye, Bavli, dijî. Mêrê wê jî pîlotê hêza hewayî ya artêşa Îsraîlî ye.
Katanya
Katanya ( bi îtalî ; Catania ) bajarê girava Sîsîlyayê ji palermo şunda duyem mezin e. Nifûsa bajar li navendê 306 000 û li metropola dor bajar jî 750 000 kes e. Katanya li rojavaya giravê û di navîna Messina û Syracuse de nêzî Etna ye.
Komelgeha Kêlikê
Kêlik, komelgeheke wilayeta Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1976an de hatiye avakirin. Di sala 1998an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 1.240 kesan.
Bedxwerî
Ji bo mirov bi tenduristî jiyana xwe bidomîne karbohîdrat, proteîn, bez, vîtamîn û berbes pêwîst e. Bedxwerî di bedenê mirovî de ji kêmbûna van tiştan peyda dibe. Dema beden nikarîbe têra enerjiya xwe xwarin û vexwarinê peyda bike tiştên bedena xwe dişewitîne û dike enerjî. Ji ber vê rewşê mirov xwe bi xwe dixwe. Ev rewşa bijîşkî weke bedxwerî tê bi nav kirin.
Sedema vê rewşê du tişt in. Yan mirov xwarinê têra xwe naxwe û ev deboyên karbohîdrat, proteîn, bez, vîtamîn û berbesan tije nabe yan jî metabolîzmaya mirovî ji xwarinê bêhtir xerc dike. Ji rewşa duduyan de sedem pirranî nexweşî an jî zêde kar kirin e.
Di vê rewşa de dest û nigê mirov zirav dibin lê zikê mirov ji kêmbûna albumînên xwînê eav digire û dinepixe. Dema em yekî afrîkî yê bedxwerî bibînin meriv dikare bibêje ew qelew e lê ew kes ji birçîna ketiye vê rewşê.
Li gorî îstatîstîkên di sala 2010an ji 1,5 milyon heta 3 milyon zarok û jin ji ber vê rewşê mirine. Her wiha li gorî agahiyan 165 milyon kes xwarinên kêm dixwin û bi qasî normalê mezin nabin. -
Metre kûb
Metre kûb, hundirî metre ya m³ dibêjin, çiqas di tiştekî de ye.
Lierval
Lierval, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Mehmet Dicle
Mehmed Dicle nivîskarekî kurd e.
Kurtejiyana wî
Mehmet Dicle di sala 1977'an de li Hezroya Amedê hatye dinê. Di sala 2003 de li Zanîngeha Stembolê beşa Erdnîgariyê kuta kiriye. Dicle heta niha di kovarên Jiyana Rewşen û Rewşen-nameyê de kar kiriye, di Dibistana Taybet a Zimanê Kurdî de mamostetî kiriye û nivîsên wî di gelek kovar û derên din de hatine weşandin.
Tapxac
Tapxac, gundekî bi ser navçeya Giyadîna Agiriyê ve ye.
Endezyariya Avahî û Makîneyên Keştiyan
Endezyariya Avahî û Makîneyên Keştiyan, di karê behrê de çêkirin, nêrîn û temîrkirina Keştiyan û hesavkirina şixulandina wan xebata vê beşa Endezyariyê ye.
Çêkirina pêşnûmeyan, pêşxistin, şixulandin, rêveberkirin û bikaranîna wan bi awayê aborî de perwerde û lêkolîn tên kirin. Endezyarê Avahî û Makîneyên Keştiyan di Barenga de sêwirandina Keştiyan, di pardariyên ku li ser barkêşiya beyrê dixebitin de û li gelekî ciyan karin bixebitin.
Rapperswil-Jona
Rapperswil-Jona, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona St. Gallen a herêma See-Gasterê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara gelheya bajêr 26.995 kes e.
Eppingen
Eppingen bajarokekî navçeya (Landkreis) Heilbronnê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Bêrêncabad
Bêrêncabad, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kombeler
Kombeler, gundekî girêdayê navçeya Têrcan a Erzînganê ye.
Gustáv Husák
Gustáv Husák (jdb. 10ê kanûna paşîn, 1913 – m. 18ê çiriya paşîn, 1991) siyasetmedarekî slovak e ku serokdewletiya Çekoslovakyayê kiriye û demekî dirêj (1969–1987) weke serokê Partiya Komunîst a Çekoslovakyayê xebitiye.
Gustav li Dúbravka ji dayîk bûye ku ew navçe wê demê di bin serweriya keyaniya Awistriya-Mecaristanê de bû. Di temenê biçûk de tevlî xebatên komunîstan dibe. Di dema şerê cîhanê yê duyem de ji sedema tevlîbûna nav tevgera komunîstan, ew tê zîndanîkirin. Piştî şer, ew di partiyên komunîst ên çek û slovak de xebatan dike. Lê di sala 1956an de, ji aliyê alîgirên Stalîn ve bi hînceta ew neteweperestê burjuvayê ye, tê dadgehkirin û wî dikine girtîgehê de. Piştî şeş salan ji hepsê diderkeve.
Di sala 1968an de dibe alîkarê serokwezîrê hikûmeta Alexander Dubček. Di dema wan de bi piştgiriya hikûmeta wî YKSS, Çekoslovakyayê dagir dike.
Di 29ê gulana 1975an de dibe serokdewlet û heta îstifa ya xwe (10ê kanûna pêşîn, 1989) li ser vî postî dimîne.
Husák di 75 saliya xwe de li Bratislavayê diçe ser dilovaniya xwe.
Livar
Di fîzîkê da, livara hêzê meznahî ya hêzekê ye ko li dûrahîyekê ji navenda zivirînê li dozeneka anko sîstemeka zivirînê dihêt xebitandin. Têgeh anko mefhûma baskê livarê wekî dûrahîyeka saloxetî, têgeheka bingehîn di karkirina lehêzan, çerxan, gêran û tevaya makîneyên sade ye ko dikarin berjewendiya mekanîkî çêbikin. Yekîna livarê di Dozena Navneteweyî anko SI da mitirê Newton e.
Bertheauville
Bertheauville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Qurm
Qurm, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Qesrika Sîlvana
Qesrika Sîlvana gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Endezyariya hîdrojeolojiyê
Endezyariya Hîdrojeolojiyê li ser mirovên teknîk yê ku ji ava vexwarinê, ava ku di nav malêde tê bi karanîn, ava ku dar û bostan pê tên avdayin, ava ku di madîkalê de tê bikaranîn, vejena jeotermal û çend tiştnên dinjî fên dikin dixebite.
Qesrika Sîlvana
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 238 kes(40 malbat) bûn.
Albas, Aude
Albas, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Milîmetre kûb
Milîmetre kûp ya mm³ dibêjin, çiqas di tiştekî da ye. Hindirê milîmetreyek
Doggejávri
Doggejávri, goleke di nava sinorê parêzgeha Finnmarka Norwêcê de ye. Gola Doggejávri 10 kîlometreyan li başûrê rojhilatê gundê Oldernesê cih digire û pîvana perava golê 10,18 kîlomêtre ye.
Notre-Dame-des-Landes
Notre-Dame-des-Landes, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Serfaryab (nahiye)
Bexşê Serfaryab, yek ji herêmên ku bi Şaristana Çeram ve girêdayî ye. Herêm dikeve parezgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmed a Rojhilata Kurdistanê.
Dabeşkirina herêmî
Ji du gundistanan û bajarekî pêk tê
Kurdên Îranê
Xelkî Îranê je sedi 66 Fars, Gîlek û Mazeneranî ne, je sedi 18 Tirk in, je sedi 10 Kurd in, je sedi 2 Belûç in, je sedi 2 jî Ereb in. Xelki Îranê le serjimarî 1390 nêzîk we 74962000 kes e. hînga 49474920 kes je xelki Fars, Gîlek û Mazenderanî ne, 13493160 kes Tirk in, 7496200 kes Kurd in, 1499240 kes Belûç in, 1499240 kes Ereb in û ewqas wan jî we zimanê hini (din) gotin deken
Galerî
Xelki kurd le giştî herdê Îranê, (pirrtir le bakur-rojava, bakur-rojhilat û bakurê Îranê) le ostanê ne Îlam, Azerbaycan, Belûçistan, Erdebîl, Kurdistan, Kirmanşah, Kirman, Hemedan, Loristan, Xorasan (bakûr, rezevî, başûr), Gîlan, Mazenderan, Gulistan û le ostanê Qom, Qezvîn, Merkezî û Fars guzeran deken. Je 31 ostani herdî (erdî) Îranê le 21 ostan an xelki kurd hene û pijiqî ne.
Nizîk we 68 je sedi ostanê ne Îranê şûne xelki we êri (pirr rindi) Kurd e, ku kêm ya pirr le her yek je wan ostan an rozgar deken.
Tapû
Tapû, gundekî bi ser navçeya Giyadîna Agiriyê ve ye.
Endezyariya qûtê
Endezyariya qûtê li ser her tiştê xwarin û vexwarinê dixebite. Rastiya zanistiya xwarin û vexwatinê bi destê endezyarê qûtê tê çêkirin.
Bûknefsok
Bûknefsok, terîsor an terîsorik (Phoenicurus phoenicurus) çûkeke famîleya mêşgirtan e. Teriya wî sor e, nikul û berdilka wî reş e.
Şayes
Lingên wî reşê gewroşkî ye.
Jîngeh
Li nav daristana, li nav dirrik û gezikan û bexçeyan dijî.
Liesse-Notre-Dame
Liesse-Notre-Dame, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Bûknefsok
Parêzî
Xwarina wî mêş, kêz, kurm, jindarên din yên nerm û biçûk û bizirên giyayan e.
Titûndere, Merîwan
Titûndere gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Merîwanê ye.
Sentîmetre kûb
Hindirê sentîmitir ya cm³ dibêjin, çiqas di tiştekî da ye. Hindirê sentîmitirek
Konemar
Konemar, gundekî bi ser navçeya Dolemerî ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Duşmanî Biçûk
Duşmanî Biçûk, gundekî Tazexurmatûyê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Şikrok
Şikrok, gundekî bi ser navçeya Giyadîna Agiriyê ve ye.
Güglingen
Güglingen bajarokekî navçeya (Landkreis) Heilbronnê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Endezyariya Vejena Dendikî
Vejana dendikî yek ji vejena herî balkêş û mezin e. Dema mirov Dendika Atomê xera bike wê demê vejena ku dendikê bi hev digire dertê holê. Ev vejen gelekî mezin e.
Regensberg
Regensberg, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Zurich a herêma Dielsdorfê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara gelheya bajêr 485 kes e.
Noyal-sur-Brutz
Noyal-sur-Brutz, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Plettenberg
Plettenberg, bajarekî navçeya (Landkreis) Märkischer Kreisê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Endezyariya nivîsbariyê
Cureyekî endazyariyê ye ku ji endezyariya komputerê qetiyaye. Û herhewayê nivisbariyê ji destê van endezyara dertê.
Komelgeha Bawerdê
Bawerdê, komelgeheke wilayeta Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1976an de hatiye avakirin. Di sala 1998an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 1.150 kesan.
Çeram (nahiye)
Bexşê Çeram, yek ji herêmên ku bi Şaristana Çeram ve girêdayî ye. Herêm dikeve parezgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmed a Rojhilata Kurdistanê.
Dabeşkirina herêmî
Ji du gundistanan û bajarekî pêk tê
Komelgeha Merîna
Merîna, komelgeheke wilayeta Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1976an de hatiye avakirin. Di sala 1998an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 1.703 kesan.
Meşîtkê
Meşîtkê, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Albières
Albières, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
M³
m³ kurtenavê hindirê mitirê ye.
Soran, Giyadîn
Soran, gundekî bi ser navçeya Giyadîna Agiriyê ve ye.
Qesrika Rozeçay
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 358 kes (58 malbat) bûn.
Liez, Aisne
Liez, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Berdêlî
Berdêlî navê kevneşopeke zewacê ya kurdan e; bi vî kevneşopî malbatek keça xwe dike bûk û, wek berdêl, ji heman malbatê ji xwe re jî bûkekê distîne.
Peyva berdêl bi koka xwe peyveke kurdî be jî ketiye nav ferhenga fermî ya tirkî.
Canwere Xwarg
Canwere Xwarg gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Merîwanê ye.
Berdêlî
Di sala 1925an de ji zewacên li Kurdistana bakur 5% bi riya berdêliyê hatibûn kirin. Di sala 2006an de ji hemû zewacên li gundên Amedê 16% zewacên berdêlê bûn. Dîsa li Kurdistana bakur ji sed zewacan 4 bi riya berdêlê hatine kirin.
Ji holê rakirina vê kevneşopê yek ji siyasetên fermî yên dewleta tirk e.
Sedem û armancên berdêlê
Sedemên bingeh ên berdêlê pirsgirêkên aborî ne. Bi vî havî malbat mecbûr namînin pereya serikê (bûkê) bidin û her du malbat jî rastî qeybên aborî nayin. Di heman demê de, têkîliya her du malbatan bi her haviyê xorttir dibe.
Dewleta tirk hewl dide ku bi riya perwerdeyê him kevneşopa berdêlê, him jî zewaca bi zorê ji holê rake. Herwiha, berdêl bû mijara fîlma bi navê Berdel a Atıf Yılmaz.
Lonsheim
Lonsheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Alzey-Wormsê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Jînekolojî
Etîmolojî
Peyva jînekolojî, bi yewnanî gyne "jin" û logia "xebat anjî lêkolîn" tê binavkirin.
Têlî Hemîd Bedirxan
Têlî Hemîd Bedirxan, yek ji kurên Bedirxan Beg bû. Çar kurên wî hene: Hemze Bedirxan, Hacer Bedirxan, Xalib Bedirxan û Ebidîn Bedirxan.
Têlî Hemîd apê Celadet Alî Bedirxan bû.
Lawmîrê River Hutt
Welatê Lawmîrê River Hutt, berê wek Parêzgeha Hutt River dihat zanîn, biçûktir welatekî parzemînî û mîkronetewekî girêdayiyê Awistralya ye. Lawmîrî îdia kir ku dewleteke serbixwe ligel statuya hiqûqî, di 21a nîsanê 1970an de kiriye, tevî ku ev nenaskirin ji aliyê Awistralyayê dimîne.
Lawmîr, di 21ê nîsana 1970an de ji aliyê Leonard George Casley hatiye avakirin. Piştî hilbijartinên giştî ku bibe Mîrê Leonard, li Parêzgeha River Hutt û Lawmîrê River Hutt guhertin, dema ku ew û alîkarên wî cudabûna xwe ji Rojavayê Awistralyayê îlankirin. Jina wî Keçmîr Shirley, li ser 7ê tîrmeha 2013an de mir.
Lawmîrê River Hutt di de bi fermî hatiye rakirin.
Cm³
cm³ kurtenavê hindirê sentîmitirê ye.
Setirava
Setirava, gundekî bi ser navçeya Giyadîna Agiriyê ve ye.
Gundelsheim, Baden-Württemberg
Gundelsheim bajarokekî navçeya (Landkreis) Heilbronnê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Serfaryab
Serfaryab, navê yek ji bajarên li parêzgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmedê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye. Di nav bexşa Serfaryab de ye.
Plön
Plön, bajarekî navçeya (Landkreis) Plönê li herêma Schleswig-Holstein a Almanyayê ye.
Fehmî Balayî
Fehmî Balayî wênesazê kurd e ku di sala 1963an de li Başurê Kurdistanê li Berwarî bala ser bi parêzgeha Dihokê ve hatiye dinê.
Sala 1986 xwendina li Înstîtuta Hunerî li Mûsil bi dawî aniye, beşa şêwekarî dîplom wergirtiye. Sala 1992-1995 mamosteyê Înstîtuta Hunerî bûye li Duhokê. Sala 1993-1995 weke serokê Yekîtiya Hunermendên Kurdistana Başûr li Duhokê çendîn pêşangehên teybet û girop li Kurdistan ê û Îraqê vekirîne. Sala 1995 koçberî Elmanya bûye û li Bajarê Berlînê digel malbata xwe û hevala xwe ya helbestvan Hêvî Berwarî û du zaroyên bi navên Komat û Agirî bi hev re dijîn. Sala 1997 Navenda Çand û Hunera Kurdî li Berlîn dameziraye, niha weke serokê wê bi fermî li Berlînê kar dike. Endamê Înstîtuta Kurdî ji bo Zanist û Lêkolînê li Berlîn e. 8 pêşengehên hunerî yên taybet li Almanya û Ewropa vekirîne, endamê Komela Resamên Berlînê, endamê Bingeha Kulturî ya Rusya ya li Berlîn, endamê neqaba hunermendên Îraqî ye, gelek nivîsên hunerî, dîrokî li rojname û kovarên kurdî belav kirîne. Pirtûkek li jêr navê (Mezopotamya-bingehê hunera şêwekariya kurdî) ji 322 rûpela pêk tê, li jêr çapêye. Pirtûkek lêkolîna reng li ber amadebûnê ye. Katelokek tabloyên hunera wî li jêr navê (rengên welatekî winda) çapkiriye niha jî berdewam e li ser wêne kirin û nivîsînên hunerî.
Pervîn Çakar
Pervîn Çakar an jî Pervin Chakar ( li Dêrika Çiyayê Mazî, Mêrdîn, Bakurê Kurdistanê) sopranoyeke kurd e. Piştî Tirkiyeyê li Îtalyayê perwerdeya operayê wergirtiye û niha li Almanyayê dijî. Pervîn Çakar, di gelek malên operayê yên girîng de xebatên xwe didomîne û di pêşbirkên navneteweyî de xwediyê gelek xelatan e.
Jînenîgarî
Pervîn Çakar, di sala 1981ê de li navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya Mêrdînê hatiye dinyayê. Çakar yek ji pênc zarokên malbatê ye û zarokatiya xwe li gundên Ereğlî ya Deryaya Reş û Fatsayê derbas kiriye. Dibistana seretayî li gundê Saîtlerê ya navçeya Fatsa ya Orduyê xwend. Xwendekariya dibistana navîn li navçeya Bismilê xwend û di wî demê de bi muzîka gelêrî re eleqedar dibe.
Li Lîseya Hunerên Bedew a Anadoluyê ya Amedê dest bi xwendina lîseyê kir û di sala 1999an de di heman lîseyê de xwendina xwe bi pileya yekem qedandiye. Di heman salê de li Zanîngeha Gaziyê li Beşa Hînkirina Muzîkê ya Zanîngeha Gaziyê dest bi xwendina xwe ya bilind kir û di sala 2003an de li heman zanîngehê beşa stranbêjiyê qedand.
Piştî destpêka xebata xwe ya sopranoyê bi Oylun Davran Erdayı re, di navbera salên 2004 û 2005an de li Accademia d’Arte Lirica Îtalyayê bi Carmen Gonzales, William Mattetuzzi, Antonio Juvarra, H. Lawson re û di navbera salên 2006 û 2008an de li Accademia Internazionale Musicale di Perugia de bi Sergio Bertocchi re xebatên xwe berdewam kir.
Pervîn Çakar cara yekem ku 22 saliya xwe de koçî Îtalyayê dibe, koçbûna xwe wiha tine ziman "Kesê ku ji bo hêviyên xwe erdnîgariya xwe biterikîne, kêfxweş û tevlihev e, lê bi kêmasî, tirs û xemgîn e"
Komelgeha Girê Gewrê
Girê Gewrê, komelgeheke wilayeta Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1988an de hatiye avakirin. Di sala 1998an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 1.324 kesan.
Manching
Manching şaredariyeke navçeya (Landkreis) Pfaffenhofen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Mîrkuliyan
Mîrkuliyan ( bi tirkî: çeltikli), gundekî bi ser Bismila Amedê ve ye. Gund derdora 500 malên di heman reng û şêwazê de ne. Her mal 90mçargoşeyê ji 3 jûr û holekê pêk tên. Gund ji aliyê dewletê ve hatiye avakirin û di sala 2000î de koçer û mexdûrê bendava Êlihê lê hatine bicihkirin.
Erdnigarî
Gund 2 km li jêra rêya Batman-Amedê ye. 25 km dûrî Bismil, 60 km dûrî Amedê ye.
Lîstika Xezalê
Taybetiya vê lîstikê ew e ku hew bi şêvê dihê lîstin û li ser lêdanê hatiye avakirin. Zarok li hev dicivin û du birra ji hev çêdikin. Hejmara birra ne bi rêzikekê ve ye carina her birrek çar, pênc ya jî ji şeş kesa pêk dihê.Her birrek nûnerek wê heye. Navê birrekê şil ya din ziwa ye seba ku lîstik bihê lîstin bi kevirê şil û ziwa kî yê seknêyê kî yê revêyê dihê nîşandan.
Beq
Beq an boq ( bi latînî Anura, ango "bêdûvik"), komek e mezin ji canewerên bejavî ne, ku him di nav avê de û him jî li bejahiyê dijîn. Dema hîn kurmik in bi berkurkê û dema mezin dibin jî pisikên xwe bihnê didin û distînin. Biharan beq xerzên xwe datînin. Di nav xerzeke beqê de bi hezaran hêk hene.
Lîstika Xezalê
Pêwira nûnerê ziwa ew e ku gav berî gavê di tariyê de ciyê birra şill bibîne û kifş bike da ku birra xwe ji xeteriya lêdanê biparêze.Pêwira nûnerê birra şil jî ew e ku dema nûnerê pozber nêzîkî birra wan bû biqêre bêje XEZALÊÊÊ.Hingê wê birra şil fêhm bike ku nûnerê pozber nêzîk bûye û wê tavilê ciyê xwe biguherîne.Ger ku nûnerê birra ziwa ciyê birra şill tesbît neke birra şill xwe bi hawayekî digihîjîne birra ziwa ya ku li quncikekê sekinandîne, çawa ku xwe gîhandin birra ziwa bi pîhîn û hindika birra ziwa nerm dikin helbet tu heqê birra ziwa tuneyê ku xwe biliîvînin jî hew sekinandî têra xwe koteka xwe dixun.
Beq
Pirbûn
Ji hêkên wan kurmik çêdibin. Heta ku ew dibin beq çend caran formê xwe diguherin. Lingên wan ên paş bi hêz in ku xwe baş çeng bikin.
Lîstika Xezalê
Dema ku birra şil çawa xwe gihand birra ziwa birra ziwa biqîreqîr û barebar dibêjine XEZALÊÊÊ da ku dengê wan here nûnerên wan, ku nûner çawa hawara birra xwe bihîste tavilê berbi birra xwe ve dihere nûnerên din jî bo ku birra xwe hişyar bike ew jî diqêre dibêje XEZALÊÊ.Ger ku nûnerê birra ziwa xwe bigihîne qada şerr û birra pozber bibîne lîstik diqede û edî her dû birr cî diguherînîn ji bo lîstikeke nû ger ku negihêje qada şerr bi hişyariya nûnerê xwe birra şil dîsa di nava tariya şevê de winda dibe û lîstik bi vî hawî didomîne ta ku ciyê birra şil bihê kifş kirin.
(Lîstikek hovane be jî li ser dilê zaroka gellekî şêrîne û car carina ev lîstik bi rojê jî dihê lîstin)
Dm³
dm³ kurtenavê hindirê dêsimitirê ye.
Erebê Şemo
Jiyan
Erebê Şemo ji malbatek şêxên êzîdiya bû. Şemo di 23ê çiriya pêşîn a 1897an de li gundê Susuzê li navçeya Qersê, ku di wê heyamê de di bin desthilatiya Rûsyayê de bû, hatiye dinyayê. Ereb Şemo xwendina xwe ya pêşî diqedîne. Di sala 1913an de, dema ku 16 salî bû derbasî ser karê paletiyê dibe.