cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mîxaîl Lomonosov
Lomonosov di sala 1731'ê de ji gundê xwe diçe Moskowê û li vir xwe mîna kurê mirovek dewlemend nîşan dide, ji bona ku wî bigirine zanîngihê (wî wextî mafê gundiyan û xwendinê nebû). Ew di xwendina xwe de bi derecek pir baş bi ser dikeve û ji loma li Almanyayê bûrsek bas bidest dixe. Vê dema ku li Almanyayê dijî, gelekî li ser hûnerê nazim disekine û di vê navberê de difikirê, ku ji bona pêşketina hunerê nazim, di zimane rusî de çêbibe, divê ku şoreşa ziman pêk bê.
Nodşe
Şaroçkey Nodşe ser bi navçeya Hewramanê ye li rojhillatê Kurdistanê. Nodşe pênc kîlometreyan nêzî sînorê di nevbera Îran û Iraqê de ye û 50 kîlometreyan dûrî bajarê Merîwanê ye. Şêniyên vê navçeyê bi zaravayê Hewramî diaxivin. Nodşe deverêke çiyayî ye û piraniya şêniyên navçeyê bi baxdarî û xwedîkirina sewalan debara xwe dikin.
Le kelle mirovên vê deverê dikarin beriya di çend sedsalên buhurî de bi "Mela Ehmedî Nodşî" ku miftiyê mezin ê Silêmanî û feylesof û riyazî zaneyekî mezin bû û Mela Ehmedî Deymî û Cafer Saniyê Mezin nîşan bikin.
Ziyaret-2
Ziyaret-2, gundekî girêdayî Navçeya Agirî Giyadînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Kilora şilavkî
Kilora şilavkî, kilora şîravkî navê kiloreke gelên îranî ye ku kurd, faris, romî (tirk), ermenî, asûrî tevahiya gelên herêmê dizanin û dixwin. Bêhtir li Mêrdîn û Behdînanê tê xwarin.
Xaşandina pelhevîrkê (şikeva) û cureyên xwarinên wiha di nava gelên îranî (faris, kurd, belûcî, gilakî ûêd) de bipêşketiye. Tirkan navê Su böreği lê kirine, ev ji wergera şilavkî ye. Bi bandora asîmîlasyonê lu bakurê Kurdistanê carcaran kurd navên xwarinan bi tirkî bilêvdikin.
Çêkirin
Hevîrtirş berdin nava şîr, xwê pê werbikin, biçelpînin, hinekê avê lê zêde bikin û di nava wê de hevîr bistrên. Hevîrê xwe bi qasî 40-50 deqeyan bidin sekinandin.
Quşxaneyê bînin, rûn bikinê. Goştê kişandî, bexdenûsa hûrkirî berdin navê û biqijilînin. Ji hevîrê pelhevîrkên (şikeva) gelek tenik vebikin, li sêniyekê yan tiyanê rabixin. Pelhevîrkên xwe bi kêrê bikin 4 parçe, di nava ava dikele de bixaşînin.
Ji parçeyên pelhevîrkê wekî heftbirrî yan kilorên din, li ser sêniyê kilorê rabixin, qatên wê ji têkela goştê kişandî û bexdenûsê dabigirin.
Fedem Merûf Silêman
Fedem Merûf Silêman,  Fed'em Me'rûf Silêman , gundekî bi ser Qerexana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Sosin
Sosin, pelezê (Iris) çineke riwekên famîleya sosinan (Iridaceae) e. Li Kurdistanê jî gelek cureyên vê çînê diçên. Navên van cureyan wekî navê giştî tê bikaranîn ku tevlîhevî derdikevin. Bo mînak, pizîlaq, kolbiz (Iris retuculata), pelezêsk (Iris germanica) ûêd hemî jî cureyên sosinê ne. 200 heya 280 cureyên vê riwekê hene.
Cureyên wê yên navdar
Ostsibirien, Japan und Alaska.
Kurka Metîna
Kurka Metîna gundekî Omeriya ye ku girêdayî navçeya  Mehsertê a girêdayî Mêrdînê  ye.
Chaillevette
Chaillevette, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Helin
Helin, goleke di nava sinorê parêzgeha Opplanda Norwêcê de ye.
Qods (navçe)
Qods yek ji navçeyên parêzgeha Tehranê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Qods e.
Elê
Elê, gundekî girêdayî Navçeya Agirî Bazîdê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Prey, Eure
Prey, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Kirvîq
Kirvîq gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Barntrup
Barntrup, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Nordrhein-Westfalen e.
Xirabe Şirfan
Xirbe Şirfan, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Kêdil
Kêdil (1946: Kedil; ), gundekî bi ser Heskîfa Êlihê ve ye.
Mazerier
Mazerier, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Çevirme
Du gundên bi vî navî hene :
Khairhani
Khairhani, bajarekî welatê Nepalê ye û li herêma Bagmati Pradesh de cih digire.
Merc
Mercê gundekî girêdayî navçeya  Mehsertê   a girêdayî Mêrdînê  ye.
Khairhani
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê kes hatiye hejmartin
Sariya
Sariya, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Dirban, Gimgim
Dirban, Dirba, Dirbo, Gundê Dirbo (bi tirkî kirine: Çayönü) gundekî girêdayî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
28 km ji Gimgim, 76 km ji Mûşê dûr dikeve. Axa gund 1.772 m ji rûyê avê bilind e. Gund di erdheja sala 1966ê de ziyan dîtiye, cihê gund hatiye guhertin. Gundekî stratejîk e.
Pirraniya gundiyan mecbûr mane bar bikin, herin bajarên Kurdistan,Tirkiye û Ewropayê.
Dîroka Dirbanê
Li ser dîrok û bingeha gund lêkolîn nehatine kirine. Li herêmê bi navê Dirbo mêrxasek hebûye. Dirbo bavê Cindî, Cindî bavê Sertîf e. Sertîf welatparêz, mêrxas û axayek bû li Gundê Anêrê. Xizmên Seîdê Nado (Bavê Dilşayê, serhildêrek navdar ê kurd) ne, ji bera Elî Axa ya êla Cibiriyan e.
Qerçek (navçe)
Qerçek yek ji navçeyên parêzgeha Tehranê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Qerçek e.
Fay-aux-Loges
Fay-aux-Loges, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Lion-sur-Mer
Lion-sur-Mer, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Qingzhou
Qingzhou, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Shandongê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2003an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 899.000 kesî
Hunding
Hunding şaredariyeke navçeya (Landkreis) Deggendorf li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Meftuneya kerengê
Meftuneya kerengê, dilikiya kerengê, qeliya kereng û goştê berxê navê xwarineke bigoşt a pêjgeha kurd e. Meftune tê wateya dildayîn, dilikî, dildarbûnê. Li Botan, Xerzan û Serhedê kereng pirr in, bi biharê ve kereng tên berhevkirin û ji wan gelek xwarin tên çêkirin.
Standardeke vê xwarinê nîne, lê goşt û kereng divê hebîn, bêî wan nabe.
Çêkirin
Kerengan amade bikin (bişon, hurbikin). Goşt tîke bikin. Têxin quşxaneyê yan rûnbirêşkeke kûr, bikelînin. Kerengan jî paşê tevlî bikin, xwê pê werbikin.
Kereng û goşt peritîn, ava simaqê, sîra kutayî, merge û avê tevlî bikin. Bila ava wê ne pirr be, 1-2 tilî (bêçî) ji ser re be. Kereng nermijî bûn, ango keliyan, êdî xwarina we jî dikare were ser destexaneyê (sifre).
Kronburg
Kronburg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Unterallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Barsinghausen
Barsinghausen, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonya Jêrîn e.
Andelain
Andelain, komunekî departmena Aisneê li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Amt Ribnitz-Damgarten
Amt Ribnitz-Damgarten şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Lalmsvatnet
Lalmsvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Opplanda Norwêcê de ye.
Merzeqa
Merzeqa, gundekî Omerya ye ku girêdayî navçeya Mehsertê   a girêdayî Mêrdînê  ye.
Puchay
Puchay, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Noresîn
Noresîngundekî girêdayî Navçeya Agirî Bazîdê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Chambon, Charente-Maritime
Chambon, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Kebûd Gombed, Verzeqan
Kebûd Gombed gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Ancus Marcius
Ancus Marcius keyê Keyaniya Romê yê çarem bû.
Piştî Tullus Hostilius ew bû key. Romayî piştî mirina Key Tullus Hostilius vê carê jî keyekî zidê wî bijartin. Keyê nû aştîxwaz û oldar bijartin. Ew key heman demê de dibû neviyê Numa Pompiliusê bû. Ancus ji ber firehbûna axa romayiyan pir kêm tişt kir ew beşa leşkerî ji bo êrîşkirinê bi kar neanî ji bo parastinê bi kar anî.
Yekemîn zindana Romayê li ser Gira Capîtolîneyê çêkir. Li ser aliyê rojavayê milê Gira Janiculumê bi awayê leşkerî da bihêztir kir. Dema wê da yekemîn pira ser rûbara Tîberê hat çêkirin. Li behra Tîrenê bendara Ostîayê çêkir. Li derdora bendarê jî karistanên xwêyê avakir. Piştî 25 saliya desthilatdariya xwe mir, Tarquinius Priscus bû keyê nû.
Bêrasbî
Bêrasbî (bi farsî:براسب Brasb) gundekî girêdayî navçeya Mirgewerê ye. Li gorî serjimara 2006'an, li gund 117 xane û 815 kes hene. Bêrasipî bi wateya bêr( ciyê pezdotinê) a sipî ye ji ber ku di wê de axeka sipî heye ku mîna gecêye.
Bîrnebûn (kovar)
Bîrnebûn kovareke hunerî, çandî û lêkolînî ya Kurdên Anatoliya Navîn e.
Hejmara Bîrnebûnê ya yekê di zivistana sala 1997'a li bajarê Almanyayê Wetzlarê hate weşandin. Ji hejmara 2an û virda li Swêdê, li bajarê Stockholmê tê weşandin.
Piraniya mijarên kovarê li ser Kurdên Anatoliya Navîn û ziman û çanda wan e. Kovar ji aliyê Weşanxaneya Apecê ve tê çap kirin û weşandin. Heta niha 41 hejmar derketiye. Berpirsê kovarê xwediyê weşanxane û çapxaneya APECê Alî Çiftçî ye. Kovar di sê mehan de carek derdikeve. Kovar du zimaniye: kurdî û tirkî. Piranî û giraniya nivîsan bi kurdî ye.
Mazirat
Mazirat, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Lesparre-Médoc
Lesparre-Médoc, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan statîstîkên gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Kûzeyê avî
Kûzeyê avî an kûjeyê avî (Lutrinae), binefamîleyekî kûzeyan (Mustelidae) e. Nêzî heft cinsên kûzeyê avê hene.
Belavbûn
Kûzeyê avî li parzemînên Afrîka, Amerîkayê Bakur, Amerîkayê Başûr, Asya û Ewropayê dijî.
Lisieux
Lisieux, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Kûzeyê avî
Şayes
Dirêjiyê kûzeyê avî ji 0,6 ta 1,8 m hene gor cureyên wî, lê giraniyê kûzeyê avî gor cureyên wî ji 1 ta 45 kg hene.
Xwarin û parêzî
Kûzeyê avî goştxwer e, ku bejavok, balinde û guhandarên biçûk dixwe.
Cins û cure
Cinsê Lutra Cinsê Hydrictis Cinsê Lutrogale Cinsê Lontra Pteronura Cinsê Aonyx Cinsê Enhydra Cinsê †Megalenhydris Cinsê †Sardolutra Cinsê †Algarolutra Cinsê †Cyrnaonyx
Mixtepe
Mixtepegundekî girêdayî Navçeya Agirî Bazîdê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Seleteya kahoyê ya bigoşt
Seleteya kahoyê ya bigoşt, ji koma seleteyên bigoşt, seleteyek e. Li hin deveran ji kahoyê re kahû, xas an xes jî dibêjin.
Amadekirin
Goştê xwe ziravane tîke bikin. Di badiyekê de gezo (hingiv), sosa soya, ava lîmon, xwê û îsota reş tevlîhev bikin. Ango jê sosa xwe çêbikin. Viya berdin ser goştê xwe û di sarincokê de bi qasî 20-25 deqe bidin sekinandin.
Dendikên gulberojê di rûnbirêşkekê de hinekê biqelînin (zêde be dişewite). Kaho, tomatos (bacanê sor) û xiyarê pakij bişon, kahoya xwe hûr bikin. Ava lazûtê bidarivînin, pîvaza teze zitavane hûr bikin.
Sirke, xwê, îsota reş û rûnê ron tevlîhev bikin û bihêlin bila hinekê bisekine. Margarînê di rûnbirêşkekê de bihelînin. Goşt bi qasî 3 deqeyan biqelînin, hinekê bihêlin sarbûnê.
Di binikeke mezin de kaho, tomatos, hiyar û lazûtê, bi tevî sosê tevdin. Pîvaza teze û dendikan tevlî bikin. Goştê xwe li ser seleteyê daynin û bo xwarinê bînin ser destexaneyê (sifreyê).
Nevzat Aslan
Serhildanê Sarincê (Nevzat Aslan) (jdb. li gundê Sarincê, Gimgim -   m. , Pêrtag a Dêrsimê) gerîlla, şoreşgerekî kurd bû.
Navê diya wî Delal Xanim, navê bavê wî jî Mihemed e. Li Almanyayê tevlî têkoşîna çekdarî dibe.
Pullay
Pullay, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Şemse, Zêwye
Şemse, gundekî gundistana Tîlekoa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Fîrûzkuh (navçe)
Fîrûzkuh yek ji navçeyên parêzgeha Tehranê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Fîrûzkuh e.
Barth
Barth, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Mecklenburg-Vorpommernê ye.
Kavaktepe
Kavaktepegundekî girêdayî Navçeya Agirî Bazîdê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Deryaya Reş
Ew teqrîben 424.000 km² mezin e û 2.244 m kûr e. Ew navberê Ewropa û Asyayê ye. Ev derya bi Tengava Bosforê ji Deryaya Marmara dihêt veqetandin.
Judy Tyler
Judy Tyler (jdb. 9 çiriya pêşîn 1932 li Manhattan, New York, DYA - m. 3 tîrmeh 1957 nêzîkî Rock River, Wyoming, DYA), aktereka amerîkî ye. Navdarbûna wê ya di nav temşevanan de ew bû dema ku wê rola xwe ya bi navê Jo Thomas gêrandî, di fîlmê Bop Girl Goes Calypso li sala 1957ê de.
Eyn Xeşîlat Seyd Ehmed
Eyn Xeşîlat Seyd Ehmed,  'Eyn Xeşîlat Seyd Eḧmed , gundekî bi ser Qerexana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Lachen, Bavyera
Lachen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Unterallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Metîna, Mehsert
Metîna  gundekî Omeriya ye ku girêdayî navçeya  Mehsertê   a girêdayî Mêrdînê  ye.
Til Xelef
Til Xelef, Bi kurdi Derfetik e nezîka navça Sêrekaniyê ye.Warekî neolîtîk e ango heyna berdê nû de maye û ji bo bastanasiyê deverek gelek giring e. Çanda vê derê di hingama berê nû de hatiye damezirandin hemû Kurdistan û der dor a wê xistey binê bandara xwe û tevkariyeke mezin di peresendeya şaristaniyê de pêşkêşandiye. Girê Derfetikê ango Til Xelef kevintirîn gundê neolîtîkê bû ku ji bastanasan ve hatibû hilkolandin, heta ku cihekî di li Kurdistanê bi navê Girê Mirazan nehate veşikaftin. Têgîna Til çanda Xelefê ango bi kurdî Çanda Derfetikê tê gotin di nava wêjeya arkeolojiyê de kevintirîn çanda têkûz a mirovatiyê ye.
Amt Niepars
Amt Niepars şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Mahmut Gazi Yaşargil
Prof. Mahmut Gazi Yaşargil (jdb., Licê, Amed) zanîst û bijîşkê neurolojîyê ye.
Piştî bidawîkirina zanîngeha bijîşkiyê li Tirkiyê, derdikeve Ewropa û li Swîsreyê perwerdeya xwe ya bilind dike.
Wî di beşa xwe de gelek serkevtin pêk anîne û gelek xelat wergirtine. Wî nêrînên mîkroşîrûrjîkal jî nû ve payebilind kirine û gelek teknîkên nû afirandine.
Afirandinên wî
Kovara neurologan a herî bilind Neurosurgery di sala 1999î de wî wekî "Mirovê sedsalê yê neuroşîrûjiyê" binavkiriye.
Iggensbach
Iggensbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Deggendorf li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Meaulne-Vitray
Meaulne-Vitray, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Inek
Inekgundekî girêdayî Navçeya Agirî Bazîdê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Chamouillac
Chamouillac, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Baruth/Mark
Baruth/Mark, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Brandenburgê ye.
Kejal Ehmed
Kejal Ehmed di sala 1967an de, li şarê Kerkûkê ji dayik bûye. Lê ew bixwe wek malbat xelkê şarê Silêmanî ye. Tevayî salên xwendina xwe li Silêmanî bi dawî kiriye û diploma ji Peymangeha Hunerî ya Silêmanî beşê Parêzgarî wergirtiye. Di sala 1986'an de dest bi nivîsîna şi're kiriye. Şi'rên wê bo gelek zimanan hatine wergerandin. ji sal 1992an de û heta niha, rojnameğerî dike û niha sekretêra nivîsînê ya di rojnama Kurdistana Niwê de. Xwedî çalakiyên berçav e di mafê jin û civakê de. Gelek gotar nivîsiye di vê derbarê de û çend sempozyum, semîner pêşkêş kiriye û xwedî bernameyeke taybet e bi jinên kurd di jêr navnîşana Ji her baxekî jinek, di KurdSat TV de.
Qelî
Qelî an jî sêleqelî xwarin û berkeliyeke (melzemeyê xwarinê) goşt e. Ji lêkera qelandinê tê. Ji bêjeya qeliyê, bêhtir qeliya goştê sor (pez-dewar) tê fêhmkirin, lewra li Kurdistanê gelek navdar e. Bo zivistanê qeliyê amade dikin, vedişêrin, dema pêwîstî bû, germ dikin dixwin an di xwarinekê de bikartînin. Teknîkeke gelek kevn a dirêjxwedîkirina goşt e.
Romî (tirkî) kavurma dibêjin lê ev ne bi tirkî ye, ji bêjeya korma ya farisî ye, tirkan hinekê tirkîze kirine. Li Hindistan, Pakistan, Efxanistan, Kurdistan, Îran, Tacikistan, Tirkiye, Ermenistan, Bulgaristan, Azerbaycanê tê zanîn û xwarin.
Ji qelandina goştê masiyan re jî qelî dibêjin (bo mînak qelandina deqsorê re herwiha qelî dibêjin) lê ew nayên veşartin masiyan bo zivistanê hişk dikin.
Amadekirina qeliyê
Goşt hûr an mezin hûrbikin, gorî pêdiviyê bikin verok, kilince, quşxane, beroş, sîtil an dîzekê. Heya hestiyan berdan dirêj bikelînin.
Al (reng)
Al an Pembe rengek e ku bi tevlihevkirina sor û spî tê çêkirin. Ev peyv di Soranî û Goranî de jî heye.
Di wêjeyê de
Ehmedê Xanî dibêje:
Siyahpûş dibêje:
Dartû Xazir
Dartû Xazir, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Hanikan
Hanikan, Hanika, anku Ḧanikan (1928: Ḧanikan; 1946: Hanika; ), gundekî bi ser Heskîfa Êlihê ve ye.
Deryaya Botnî
Deryaya Botnî an Kendava Botnî (bi finî: Selkämeri, bi swêdî: Bottenhavet) ji kendavika Botnî û deryaya Botnî pêk te. Ew navbera li rojava Swêdê û rojhilat Fînlandê de dimê.
Pîvana Deryaya Botnî dorê 79,000 km² şûn digire.
M
M pir menên xwe heye:
Kalîcan
Kalîcan gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Deryaya Mîrtoyî
Deryaya Mîrtoyî yek ji perçeyên Deryaya Navîn e. Ew navbera Cyclades û Peloponnes de dimê. Ew perçeyeka Deryaya Egêyê jî ko li başûra Euboea, Attica û Argolis dimê ye.
Kendava Saronîkê, an kendava Atîna, di navbera Berzaxa Corinth û deryaya Mîrtoyî de dimê.
Hîcret
Hîcret (, ango ) bi gelemperî bo qesta koça pexamberê Muhemmed û sehabeyên xweyên ji Mekke de berve bajarê Medîne di sala 622an de pêk hatibû, tê gotin. Lê li ber 622an jî di sala 615an de dîsa hin misilman bo zordestiyan koça Habeşîstanê (îroj Etiyopya) kiribû. Di vê koçê de Muhemmed pexamber teva wanên koçgirînî tune bû.
Li pê zordestî û çapên bêpaşên ji hêlê qebîleya Mihemed pexamber, Qureyşê de, dihatinî û dewatekê ji Yesrîb tê re Mihemed pexamber bo koça Medîneyê bîryarê dide. Di îlona sala 622an de Muhemmed pexember bi sehebeyên xwe ve koça Yesrîbê, 320 km. ji Mekke dûr, dike. Paş ko Muhemmed pexember tê wir re bajar êdî wek Medinetûn Nebî (bi kurdî: bajarê Pexember) tê nav kirin. Lê ûn nebî pê re ji navî wê ger dibe û wek Medîne tê nav kirin. Di dema xelîfetiya xelîfe Omer de bi emra wî re salnameya hîvêyê ko bi hîcreta Muhemmed pexember re dest pê dike tê hazir kirin. Gorî wê hesabê roja destpêka hîcretê 16ê tîrmehê wek roja siftêya salnameyê tê girtin. Lê gorî hin dîroknasan, hîcret birast di îlonê de tê holê. Ew texwîma demeka dirêj ji hêlê dewletên misilmanan tê bikaranîn. Bo wê sedemê demên dîrokiyên li ser herêmên misilmanan îroj jî pir caran bi texwîma hîcrî jî tê hesab kirin. Îroj salnameyên rojiyên ko hîcreta Muhemmed pexember referans digirin bi tenê li Îran û Efxanistanê, bi navê Salnameya Îranî, têne bikaranîn.
Sûreyên Qûranê jî ji hêla zaneyên Îslamê wek sûreyên Mekî û Medenî tên parvekirin. Sûreyên wextê ko Muhemmed pexember li Mekkeyê bû jê re hatinî wek Mekî, yên ko wextê ko li Medîneyê bû jê re hatinî jî wek Medenî tên nav kirin.
Xronolojiya Hîcretê
Her çiqas hîcret di 9ê îlonê de destpêdike jî, destpêka texwîma hîcrî 16ê tîrmehê 622an e.
Elî Şerîetî
Elî Şerîetî (jdb. 1933, li nêzî Meşhed (Iran) - m. 19ê hezîranê 1977an li Brîtanya), rewşenbîr, fîlozof û civaknasekî misilmanê farisê bû.
Jiyan
Ew di 1964an de vedigere Îranê, lê kênge ew vedigere wir di cî de tê derdest kirin û pê wextekê re tê ber dan. Ew pê derketina xwey ji hepsê re li Zanîngeha Meşadê dest bi ders danê dike. Ew dersên ko wî didan navbera telebayan de bandorekê mezin ber dide û nav wan de bû gelek navdar bûbû. Pê ew dihere Tehranê û li wir dewama ders danê, li Hiseynî Îrşadê, dike jî ew navdariyê xwe hîn zêde dibe. Pişt vê popularîtêyê ew ji hêla Savak tê bin çavkirin. Ew û telebayên xwe gelek çaran hat derdest kirin. Ew di 1974an de jî bo 18 mehan hat tecrîd kirin. Wextê ko ew di 20ê adarê 1975an tê ber dan, ders dan, civîn, weşandin bo wî tê qedexe kirin. Dîsa SAVAKê dikir her herekat û kirinên wî binçav bike. Elî Şerîatî bo van mercan bêzar dibe û ji Îranê der dikeve, dihere Brîtanyayê. Ji pê heftekê çûna wiya Îngîlterêyê re ew li bajare Southampton tê kuştin. Her çiqas kuştina wî rind zelal nebûbû jî ew tê qebûlkirin ko ji hêla Savak, rexistina Şah Riza yê bi dizî, hatibû kuştin.
Berhemên wî
Wî bi nivîs, konferans û fikrên xwe bandoreke mezin li ser tevgera Îranêyê dijbera Şah kiribû. Lê fikrên wî, paşpêkî Xomênî yên guherînên polîtîk, li ser guherînên sosyal an go civakî bilind dibûn. Ango Şerîatî şoreşeke civakî armanc dikir û diparast, Xomênî şoreşeka polîtîk diparast. Wî li ser civaknasiya îslamê gelek berhem pêk anîbûn. Li wan hin wiha ne;
Lison
Lison, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Feins-en-Gâtinais
Feins-en-Gâtinais, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Miştîn
Miştîn gundekî Omeriyan e ku girêdayî navçeya  Mehsertê   a girêdayî Mêrdînê  ye.
Dm
Menê Dm (ya dm) pirin.
Tarquinius Priscus
Tarquinius Priscus keyê Keyaniya Romê yê pêncem bû.
Terorîzma xiristiyan
Terorîzma xiristiyanî kiryarên terorîstî yên ku ji hêla kom an kesên ku bi mebest û armancên xiristiyan ve têne kirin pêk tê. Terorîstên Xiristiyan taktîkên xwe yên tundûtûjiyê bi şirovekirina Încîlê û Xirîstiyantiyê, li gorî armanc û nêrîna xwe ya cîhanê rewa dikin.
Tarquinius Priscus
Piştî key Ancius Marcus ew bû keyê keyaniyê. Kesekî qewmê Etrûskan e. Bi wê awayê de di nav keyên keyaniya Romêyê de yekemîn e. Zaroktiya xwe da hatibû bajarê Romayê demekî şûnde kete çavê Anciûs Marcûsê bû zirkurê wê. Destpêka desthilatdariya xwe Sabîn û Etrûskan re şer kir. Axên keyaniyê bû duca. Xezîne û mirovan anî bajarê. Ji ber zêdebûna gelheya bajêr, Girên Aventine û Girê Caelian tije kir.
Eşîrên Etrûskan ku ew dagirkirî ji wan sed senator hilbijart û hejmara senatoran bû du sed. Xezîneyên ku tevlî xezîneyên Romayê kirî ji wan ra yadpeykerên mezin avakir. Ji bo şileka nav heft girê Romayê ziwa bike sîstema kanalîzasyonê ya wekê Cloaca Maxima binavkirî çêkir. Cihê şilekê jî Foruma Romayê çêkir. Yekemîn pira bajêr Pons Subliciusê çêkir. Ji bo pêşbaziyên parxêlan Stadyuma Circûs Maximûs çêkir. Li ser Girê Capîtolîne perestgehekî Jupiterê çêdikir. Lê xilasbûna wê nedît, 38 sal bû desthilatdariyê dikir aliyê kurê Anciûs Marcûs ve hate kuştin. Piştî wê Servius Tullius bû key.
Terorîzma xiristiyan
Ev kiryarên terorîstî dikarin li dijî endamên mezhebên din ên xiristiyan, alîgirên olên din, hikûmetên laîk, kom, kes an civakê bi tevahî bêne kirin. Xirîstiyantî dikare wekî amûrek retorîkî jî were bikar anîn da ku bigihîje armancên siyasî an leşkerî ji hêla terorîstan ve.
Komên terorîst ên xiristiyan rêxistinên paramîlîter, mezheb û komên bêbandor ên mirovan hene ku dibe ku werin cem hev da ku hewl bidin komên din terorîze bikin. Hin kom jî kesên ne girêdayî wan teşwîq dikin ku kiryarên terorîstî bikin. Komkujiya Rewandizê û Êrîşa li ser Oklahomayê û Êrîşên mizgefta Christchurch mînakek terorîzma xiristiyan e.
Metallica
Metallica yek ji mezintirîn komên şêweya Muzîka Metal e li cîhanê ku di sala 1983'a de bi albuma (Kill 'Em All/wan hemûyan bikuje) ; çalakiya xwe ya çandî bi şêweyê xwe yê resen destpêkir.
Ev kom ji van kesan pêk tê :
Ta êsta (2007) metallîka 9 albumên fermî derxistine,navên wan:
Albuma dahatû ya metallîka di dawiya 2007 û destpêka 2008'a derdikeve
Bollendorf
Bollendorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Veramîn (navçe)
Veramîn yek ji navçeyên parêzgeha Tehranê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Veramîn e.
Metre
Metre (wekî metro, metir jî tê nivîsandin) di Sîstema Navneteweyî ya Yekînan û di Sîstema Metrîk da metre yek ji yekînên bingehîn e. Metre yekîna dirêjahiyê ye. Peyva metre ji peyva yewnanî μέτρον, métron dihêt. Kurtenavê wê m ye.
Bi awayekê dîrokî, metre ji aliyê Akademiya Zanistî ya Fransayê wekî 1/10,000,000 a wê hêlê hat pênasekirin ko ji kembera erdî ber bi qubê bakur diçe û ji bajarê Parîsê derbaz dibe. Niha, Dîwana Navneteweyî ya Kêşan û Pîvanan her metreyek hosa pênase dikit: dûrahiya ko ruhnî di heyama 1/299,792,458 ya sanîyeyê da di valahiyê da diçe.
Ew hezarekî kîlometreyekî ye.
Metreyek ev e:
Yedimilet
Yedimiletgundekî girêdayî Navçeya Agirî Bazîdê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Goma Temir
Goma Temirgundekî girêdayî Navçeya Agirî Bazîdê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Mûd
Mûd gundekî Omeriya ye ku girêdayî navçeya  Mehsertê a girêdayî Mêrdînê ye.
Lestiac-sur-Garonne
Lestiac-sur-Garonne, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan statîstîkên gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Cabrières, Hérault
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Bassum
Bassum, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonya Jêrîn e.
Dirbista
Dirbista, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Desîmetre
Desîmetre di sîstema mêtreyî de pîvana dirêjiyê ye. Desîmetreyek deh sentîmetre ye. Deh sentîmetre dikin metreyek. Kurtenavê wê dm ye.
Desîmetreyek ev e:
Qixia, Shandong
Qixia, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Shandongê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2003an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 660.000 kesî
Ye'cûc û Me'cûc
Yecûc û Me'cûc (erebî: يَأْجُوج وَ مَأْجُوج ; Îbranî: גּוֹג וּמָגוֹג, Ye'cûc û Me'cûc) ew mexlûqatên gellek piçûk in. Di gelek dîn û mîtolojiyan de derbaz dibe.
Faşîzm
Faşîzm (bi Inglîzî: Fascism) nêrînek rastgiriya tundê nîjadperestiya otorîter e ku bi hêza dîktatorî, bi darê zorê tepeserkirina opozîsyonê û karakterîzekirina bihêzê civak û aboriyê ye ku di destpêka sedsala 20an de li Ewropayê derketiye holê. Tevgerên yekem ên faşîst di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de beriya ku li welatên din ên Ewropayê belav bibin, li Îtalyayê derketine holê. Li dijî anarşîzm, demokrasî, lîberalîzm û marksîzmê, faşîzm li ser baskê rastgira tund de di çarçoveya kevneşopî ya çep-rast de cih digire.
Zarava faşîzmê
Ev zarav jibo cara pêşîn ji aliyê diktatorê faşîstê Îtalyayî Benito Mussolini ve hat bikaranîn. Wî ev peyv ji peyva fascio çêkir ko bi raman yekîtîyê ye. Peyva fascio bi xwe jî ji peyva fasces ya Latînî hatiye. Fasces destikekê çîlik anko darikên zirav bû ko li dor bivirekî hatibûn girêdan û li Roma Kevin çeveng anko sembola$desthilata macîstrayên bajêrwar bû. Dema çîlik digehin hev bihêztir dibin û bivir nikarit wan zûka bişikênit.
Bulgaristan
Ew li milê rojhilatê Balkanan e, û li bakur bi Romanya, li rojava bi Serbistan û Makedonyaya Bakur, li başûr Yewnanistan û Tirkiyê, û li rojhilat bi Deryaya Reş re sînordar e. Bulgaristan erdek 110,994 kîlometre çargoşe (42,855 mîl çargoşe) digire, û welatê şazdehemîn ê herî mezin ê Ewropayê ye. Sofya paytexta netewe û bajarê herî mezin e; bajarên din ên mezin Plovdiv, Varna û Burgas in.
Yek ji civakên pêşîn ên li welatên Bulgaristana îroyîn çanda Karanovo ya Neolîtîk bû, ku vedigere 6,500 BZ. Di sedsala 6'an heta 3'emîn berî zayînê de herêm ji bo Trakîyiyên kevnar, Pers, Kelt û Makedoniyan qada şer bû; îstîqrar hat dema ku Împeratoriya Romayê di sala 45'an de ev herêm bi dest xistî. Li dora sedsala 6an, ev herêm ji hêla Slavên pêşîn ve hate bicîh kirin. Bulgaran, bi serokatiya Asparuh, ji axa Bulgaristana Mezin a Kevin êrîş kirin û di dawiya sedsala 7-an de bi domdarî êrîşî Balkanan kirin. Wan Bulgaristana Danubî ava kir, ku di sala 681 AD de ji hêla Împeratoriya Romaya Rojhilat ve bi peymanek serfiraz hate nas kirin. Ew li piraniya Balkanan serdest bû û bi pêşxistina tîpên kîrîlî bandor li çandên Slavî kir. Împeratoriya Bulgaryaya Yekem heta destpêka sedsala 11-an dom kir, dema ku împeratorê Bîzansê Basil II ew dagir kir û hilweşand. Serhildanek serkeftî ya Bulgaristanê di 1185 de, Împeratoriya Bulgarî ya duyem ava kir, ku di bin Îvan Asen II (1218-1241) de gihîşt lûtkeya xwe. Piştî gelek şerên westayî û pevçûnên feodal, împaratorî di sala 1396 de ji hev belav bû û nêzîkî pênc sedsalan ket bin desthilatdariya Osmanî.
Şerê Rûs-Tirkî yê 1877-78 di encamê de dewleta sêyem û niha ya Bulgaristanê ava bû. Gelek Bulgarên etnîkî li derveyî sînorên neteweya nû hatin hiştin. Ev yek di her du şerên cîhanî de bû sedema gelek nakokiyan bi cîranên wê re û hevalbendên bi Almanya re vekir. Di sala 1946 de, Bulgaristan kete bin Bloka rojhilatê ya bi pêşengiya Sovyetê û bû dewletek sosyalîst. Partiya Komunîst a desthilatdar piştî şoreşên 1989’an dest ji yekdestdariya xwe ya li ser desthilatdariyê berda û destûr da hilbijartinên pirpartî. Bûlgarîstan paşê veguherî demokrasî û aboriyek bingehîn a bazarê. Ji sala 1991-an vir ve ku destûra bingehîn a demokratîk qebûl kir, Bulgaristan komarek parlemanî ya yekbûyî ye ku ji 28 parêzgehan pêk tê, bi asteke bilind a navendîbûna siyasî, îdarî û aborî.
Bulgaristan welatek pêşkeftî ye, xwedan aboriyek dahat-navîn a jorîn e, di Indeksa Pêşkeftina Mirovî de di rêza 68-an de ye. Aboriya wê ya bazarê beşek ji Bazara Yekane ya Ewropî ye û bi giranî li ser karûbaran e, li dû wê jî pîşesazî - bi taybetî çêkirina makîne û kanan - û çandinî. Gendeliya berbelav pirsgirêkeke civakî-aborî ya sereke ye; Bulgaristan di sala 2018an de wek welatê herî gendelî di Yekîtiya Ewropayê de cih girt.[8] Welat di heman demê de bi qeyranek demografîk re rû bi rû ye, digel ku nifûsa wê hêdî hêdî kêm dibe, ji lûtkeya neh mîlyonî ya di sala 1988-an de, daketiye bi qasî 6.5 mîlyonî ya îro. Bulgaristan endamê Yekîtiya Ewropayê, NATO û Konseya Ewropayê ye; ew jî endamê damezrîner ê OSCE ye, û sê caran di Encûmena Asayîşa Netewên Yekgirtî de cih girtiye.
Erdnîgar
Erdê Bulgaristanê 110.994 km² ye. Ew digê Deryaya Reş. Dewletên digên Bulgaristanê Romanya, Serbistan, Makedonyaya Bakur, Yewnanistan û Tirkiyeyê ye.
Ol
Li Bulgaristanê 85% kes ê kinîsê ortodoksê bulgarî ne, 12% îslamin û yên din cihû ne.
Meillard
Meillard, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Champagnac, Charente-Maritime
Champagnac, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Ferdovs (navçe)
Ferdovs yek ji navçeyên parêzgeha Xorasana Başûr ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Ferdovs e.
Daniel C. Tsui
Daniel Chee Tsui 崔琦 (bilêvkirina bi kurdî Danyel Çî Tsûî: jdb., Henan/Çîn) fizîknaseke Çînî-DYAyî ye. Li ser cîhana fizîka taybetiya elektrîkî ya fîlmên tenik ên mîkrostrûktûrên nîv-ragihandêr, radiweste.
Tsui, di sala 1998î bi tevî Robert B. Laughlin û Horst Ludwig Störmer, Xelata Nobel a fizîkê wergirtiye.
Tsui sala 1958î diçe DYA, bo perwerdeyê li Augustana College a Rock Island (Illinois) û li zanîngeha University of Chicago jî bidawî dike. Ji sala 1982î virde wekî profesor li Princeton kar dike.
Lisores
Lisores, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Künzing
Künzing şaredariyeke navçeya (Landkreis) Deggendorf li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Eyn Xeşîlat Şêx Birayim
Eyn Xeşîlat Şêx Birayim,  'Eyn Xeşîlat Şêx Birayim , gundekî bi ser Qerexana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Lauben, Unterallgäu
Lauben şaredariyeke navçeya (Landkreis) Unterallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Amt West-Rügen
Amt West-Rügen şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Férolles
Férolles, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Kasîn
Kasîn gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Elîmerde
Elîmerde, gundekî gundistana Tîlekoa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Rek
Rek gundekî Omeriyane ku girêdayî navçeya  Mehsertê   a girêdayî Mêrdînê  ye.
Burg, Bitburg-Prüm
Burg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Bansgadhi
Bansgadhi, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Jimare 5 (Province No 5) de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 55.875 kes hatiye hejmartin
Şadêrê
Şadêrê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Severus Aleksander
Seuerus Alexander navbera salên 222 û 235 de împeratorê Romê bû.
Tebes (navçe)
Tebes yek ji navçeyên parêzgeha Xorasana Başûr ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Tebes e.
Sentîmetre
Santîmetre jî tê nivîsandin) di sîstema metreyî de yekeya pîvana dirêjiyê ye. Sentîmetreyek deh mîlîmetre ye. Sed santîmetre dike metreyek. Kurtenavê wê cm ye.
Santîmetreyek ev e:
Hêyavka bamyeyê
Hêyavka bamyeyê yek ji xwarinên bamyeyê ye. Hêyavk ji xwarinên quşxaneyê yên zebzeyan re tê gotin. Di hin devokan de bo hêyavkê tirşik jî dibêjin lê tirşik bi xwe jî hêyavkek e, bi taybetî li Botan, Amed û Xerzanê tê xwarin. Navê bamyeyê bi latînî: Hibiscus esculentus e.
Meillers
Meillers, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Hêyavka bamyeyê
Çêkirin
Rûnê zeytê berdin quşxaneyê, sîra kutayî, firingî (gir hûrkirî), goşt, bamye, xwê, îsota tûj tevlî bikin, bidin ser agir. Bila dirêj bikele, goşt biperite, kewa xwarinê bigire.
Beriya ku ji agir bigirin, bi ava lîmonê re herwiha hinekê bikelînin. Xwarina we amade ye, dikare bê servîskirin.
Risîn
Risîn gundekî Omeriya ye ku girêdayî navçeya  Mehsertê   a girêdayî Mêrdînê  ye.
Bava
Bava an jî Bavan (bi farsî:باوان Bavan) gundekî girêdayî navçeya Mirgewerê ye. Li gorî serjimara 2006'an, li gund 181 xane û 1040 kes hene.
Derwîşan
Derwîşan, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Hûr û rodî
Hûr û rodî (rovî, loqle) di gelek xwarinên kurdî de tên bikaranîn. Têkirina (tijekirina) wan, benî, sosîs, şirdan ûêd. Li rojhilatê Kurdistanê, Mûş, Sêrt, Qers, Çewlîg, Bidlîs û Wanê pirranî rodiyan tijedikin. Serhedî ji wan xwarinên cudareng çêdikin. Lê dîsa jî gorî gelekan têkirinên herî çêjdar ên Botanê ne. Helbet ev nêrînek e, tehma devê her kesê ji xwe re ye. Hûr û rovî berkeliyeke (melzemeyê xwarinê) girîng e di pêjgeha kurd de û li tevahiya herêman tê xwarin.
Berkeliya (melzemeyê) têkirina botaniyan
Bo tîrkirinê (terbiyekirin);
Çêkirin
Badî yan teştekê de merge, riz, pûjan, xwê û biharatê (biharbêhn) tevlîhev bikin û tevdin, têkela dagirtinê amade bikin. Verok an quşxaneyeke din de, di nava şoravka kelî de roviyan pakij bişon, bila bakterî bêziyan bibin.
Rodiyan bi wê têkela we amadekiribû tijebikin, dabigirin. Roviyên tijekirî di nava şoravkê de bişon. Berkeliya bo terbiyekirinê (tîrkirinê) di quşxaneyekê de tevlîhev bikin, paşê roviyan jî têkin navê. Bi qasî 50-70 deqeyê (li ser agir e) bikelînin. Ev xwarin bi germî tê ser destexaneyê (sifre).
Sîneg
Ji zozanên Agirî yê yên herî bi nav û deng jî zozana Sînegê ye. Devîdevî sêsed û çarsed êl lê datînin. Hewa vê zozanê pir xweş e. Li vê zozanê herî zef pez tên xweyîkirin, lêbelê ligel wê dewarjî tên xwedîkirin. Gola sînegê jî gelekîmezin e û gel jê giha diçine.
Litteau
Litteau, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Dongfang, Hainan
Dongfang, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Hainanê de cih digire.
Cambon-et-Salvergues
Cambon-et-Salvergues, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Dongfang, Hainan
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 408.309 kesî
Cambon-et-Salvergues
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Îşiqlû
Îşiqlû gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Champagne, Charente-Maritime
Champagne, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Wezrîn
Wezrîn (1946: Vezrin; ), gundekî bi ser Heskîfa Êlihê ve ye. Debara gund weke gelekê gundên çiyê bi rez û berhêm rezan û bi firotina gûz, behîv û Simaqê ye. Rêya gund a ku di Reşiyê re derbas dibe teng be jî asfalt e.
Mercy, Allier
Mercy, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Qaenat (navçe)
Qaenat yek ji navçeyên parêzgeha Xorasana Başûr ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Qaenat e.
Zanîngeha Moskowê
Zanîngeha Moskowê, yan jî Zanîngeha Dewletî ya Moskowê ya M. V. Lomonosov (Московский государственный университет имени М. В. Ломоносова, Moskovskiy gosudarstvenniy unîversîtet îmeni M.V. Lomonosova), zanîngeha herî mezin a Rûsyayê ye. Ew di 1755an de ji aliyê Ivan Shuvalov û Mikhail Lomonosov ve hate avakirin.
Lautrach
Lautrach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Unterallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Dauwelshausen
Dauwelshausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Eyn Xeşîlat Mehmûd Hindî
Eyn Xeşîlat Mehmûd Hindî,  'Eyn Xeşîlat Meḧmûd Hindî , gundekî bi ser Qerexana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Livarot-Pays-d'Auge
Livarot-Pays-d'Auge, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Baumholder
Baumholder, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Rheinland-Pfalzê ye.
Selim Çürükkaya
Selim Çürükkaya (Rovî) (jdb. 1954, li Tûnst a Mûsiyan a Darahênê, Çewlîg) siyasetmedar, nivîskar û endameke kevn ê PKKyî ye.
Li Dersîmê perwerdeya mamostetiyê dît. Di ciwaniya xwe de tevlî têkoşîna azadiya Kurdan dibe û tevlî PKKyê bû. Di gulana 1980î de ji aliyê hêzên ewlekariyê yên Tirk ve hate girtin. Li Zîndana Amedê, rastî gelek êşkenceyan hat.
Ji ber têkoşîna xwe bo mafên Kurdan 28 sal ceza girt. 11 salî zêdetir li zîndanê dimîne û di sala 1991î de hat serbestberdan.
Bi qasî demekê dirêj li kampên perwerdeyê yên PKKê ma. Li Ewropa xebatên legal û rewa kir. Ji ber nakokî û nêrînên xwe yên taybet ji PKKê veqetî û dijberiya wê kir. Wekî penaber bi tevî malbata xwe li Almanyayê dijî.
Niha birêvebiriya malperekê dike û birêkûpêk ji hin malper û rojnameyan re dinivîsîne. Herwiha çend pirtûkên wî jî hatine weşandin.
Ferrières-en-Gâtinais
Ferrières-en-Gâtinais, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Mustefa Reşîd
Mistefa Reşîd nivîskarê kurd û cihgirê serekê Navenda PEN a Kurd e.
Reşîd roja 19.12.1945'an ji dayîka xwe bûye. Ew roja rojeke çarşemê bû, dem jî dema êvarê bû. Di wê şevê de heyv hate girtin. Ji ber vê bûyerê jî, piştî 50 salî, roja bûyîna wî ya rastîn hate derxistin. Gundê ku ew lê bûye jêre Kaxirê dibêjin. Ev gundê Kurdan li Çiyayê Xastiyan, li herêma Çiyayê Kurmênc, li başurê rojavayê Kurdistanê ye. Bavê wî bi pêşiyên xwe digihîne êla Dinan û dayîka wî ji aliyê bavê de digihîne Xerziyan û ji aliyê dayîkê de digihîne Şikakan.
Dayîka wî, di destpêkê de, ew bi çanda Kurdan perwerde kir. Stranên landikê jêre gotin, çîrok û efsane jêre hewaldan, awaz û stranên gelêrî jêre stran. Berî ku ew biçe xwendegeha destpêkî, stranên mîna Dewrêşê Evdî, Memê Alan, Cebelî Mîrê Hekariyan, Salihê Naso, Xezala Mendalan, Xezala Reşîd Begê, Husênê Zilî, Siyamend û Xecê ... û hwd bi dehan stranên giran û bi sedan stranên sivik, çîrok û efsaneyên Kurdan êdî bûbûn beşek ji jiyana wî. Siwarê xewnên wî Memê Alan, li ser pişta Bozê Rewan, li ser rêya Cizîrê bû. Çirûskên rêya wî ji bedewiya Zîna Zêdan, Binefşa Narîn û Keja Gulîsor bûn.
Tevî ku wî, li gor temenê xwe pir tişt dizanîn jî, lê belê gava ew çû xwendegehê dît ku mamoste bi zimanekî din diaxife û ew tê nagihîne. "Hey hawar ev çi bû!" wî ji xwe re got .... lê belê çare tune bû. Dîsa jî wî çare li wê pirsgirêkê dît û di wê salê de, di nav hevalên xwe de, bû yê herî jîr. Wî xwendina xwe bi zimanê erebî berdewam kir, paşve nema û di sala 1965an de, sala 12an bi standina bekeloriya (lîse) bi dawî kir.
Ji aliyê malbata wî de rêyek li pêşiya wî hatibû danîn. Ji ber ku birayê wî yê mezin bûbû doktor, diviyabû ev kurê din bibe muhendis. Bi wê armancê ew roja 19.04.1966'an li otobûsê siwar bû, sînorê Sûriyayê derbas kir û di Îskenderûnê re, di Edenê re, di Stenbolê re hat gihîşt bajarê Belgrad, paytextê Yûgoslavya. Dema pêşî li wî gelek giran hat û hin caran, ji ber awat û bîrkirina welat, di koşka xwe de bi tenê rûdinişt, li ber pencereyê, yan jî di nava nivînê de hêstir dibarandin. Lome û gazin ji xwe dikirin û digot: "Çima min ji ber gotinên xelkê bi ya xwe nekir û kêrsekek (axa hişk) ji axa welat nexist çenteyê xwe û bi xwe re neanî, daku min di demên xemgîniya xwe de, serê xwe daniya ser wê axê. Qeder û çarenûsa mirov kes nizane, gava ez li van deran mirim jî, hema bila serê min li ser wê axê be."
Piştî mehekê ew bû endamê Komela Xwendekarên Kurd li Ewropa û ji wî re bû destpêka jiyaneke dûr û dirêj di nav rêzên tevgera xwendekarên Kurdistanê de. Ew li Belgrad bêtirî çar salan ma û nema debara wî li wir bû. Bêyî ku ew xwendinê bi dawî bike, berê xwe da Almaniya û hat li bajarê Berlîna Rojava bi cih bû. Li zanîngeha Berlîn xwendina înformatîk (xwendina xêvjimêr) bi dawî kir. Di sala 1981'an de bi keçeke Kurd re zewicî û piştî çend salan du kurên wan çêbûn.
Di sala 1976'an de wî û hin hevalên xwe biryar girtin, ku ji niha û pêve, xwe bi zimanê kurdî perwerde bikin û her nivîsarên xwe bi zimanê dayîkê belav bikin. Lê belê, pêşî diviyabû kesek xwe pêşve bibe û di pey re hevalên din perwerde bike. Ev karê han bû barê wî. Çi pirtûkên kurdî yên wê demê hebûn, wî ji xwe re peyda kirin. Ji nivîsarên Bedirxaniyan heya bi Qenatê Kurdo û Reşîdê Kurd wî tev xwendin. Derketina Hawarê (çapa Ewropa) ji wî re bû mizgîniyeke mezin. Bi rojan, bi şevan, hin caran heya ber destê sibehê, wî Hawar dixwend; Hawar bû încîla rewşenbîriya wî, Celadet jêre bû mamostayê herî mezin. Ji sala 1977'an heya 1979'an wî li komela karkeran kursên zimanê kurdî pêşkêş kirin.
Wî di wan salan de gelek demên jiyana xwe di nav rêzên tevgera xwendekarî de derbas kirin. Bi hevalên xwe re di gelek komîteyan de cih girt, gelek sêmînar pêşkêş kirin, civîn û kongire pêkanîn, aksiyon organîze kirin, belavok û weşan nivîsandin û belav kirin.
Wî ji sala 1979'an heya 1985'an li xwendegeha gelêrî ya bilind li bajarê Berlîn mamostetiya zimanê kurdî kir. Gelek xort û keç di kursên wî de hînî xwendin û nivîsandina zimanê kurdî bûn. Lê belê yê ku ji tevan bêtir sûd girt û hînbû ew bi xwe bû. Beşdarên kursan ji her aliyên welat bûn û wisa jî, wî zaravayê her herêmekê dibihîst.
Les Lèves-et-Thoumeyragues
Les Lèves-et-Thoumeyragues, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Mustefa Reşîd
Hên ji dema Belgradê de, wî ji xwe re stran çêdikirin; stranên wî pir li xweşiya hevalan dihatin. Wî ev şêwe li Berlîn jî berdewam kir û di pey re li cihê stranan helbest hûnan. Bi vî awayî, wî gotina meta xwe ya dema zarotiyê anî cih. Gava ew hên biçûk bû û li ba meta xwe li ber rezan bû, gotinên wî gelek balkêş bûn. Hîngê meta wî digot: Ev lawê birayê min şaîr e. Wî piraniya helbestên xwe di rojname û kovaran de bi navê Xamevan dinivîsandin. Ji bona wê, dîwana helbestên wî, ya bi navê Serfirazî di sala 1994'an de, di bin navê Xamevan de hate belav kirin.
Hosjö
Hosjö (bixwîne: Hûşwê) meheleyek û civandineke Faluna Swêdê ye.
Mesples
Mesples, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Mustefa Reşîd
M. Reşîd ji sala 1966'an heya sala 1990'an bi navê Mistefa Alî dihat naskirin. Hên li welat paşnavê wî bi biryareke jorîn hatibû guhertin. Di sala 1990'an de wî paşnavê xwe sererast kir û mîna paşnavê birayên xwe yên din kir. Bi vî awayî, hûn dibînin ku Mistefa Reşîd, Mistefa Alî û Xamevan yek mirov e.
Di sala 1994'an de wî mala xwe ji Berlîn bar kir û hat bajarê Homburg, eyaleta Saarland, ya li ser sînorê Frensayê. Li înstîtûteke zanîngeha vî bajarî bûye delametkar. Lê dîsan jî, di ber karê xwe re, dest ji xebata rewşenbîrî bernade. Ew li bajarê Saarbrücken kursên zimanê kurdî dide û di MEDYA-TV de waneyên li ser folklora kurdî pêşkêş dike û di hin rojname û kovaran de dinivîsîne.
Champagnolles
Champagnolles, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Les Lèves-et-Thoumeyragues
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan statîstîkên gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Îzevan
Îzevan gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Terorîzma cihû
Terorîzma cihû kiryarên terorîstî yên ku ji hêla kom an kesên ku mebest û armancên Cihûyan eşkere dikin pêk tê.
Di sedsala 1. de, yekem çalakiya terorîzmê ya Cihûyan pêk hat. Terorîzma Cihûyan li Îsraêl ji sala 1948an vir ve heye.
Koma herî populer ya terorîst Cihû Kax û JDL e. Îro ji aliyê Îsraêl, Kanada, Yekîtiya Ewropayê, û li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve weke terorîst tê dîtin.
Serdema Dewletên Şer Dikin
Serdema Dewletên Şer Dikin (çînî: 战国时代; "Zhànguó Shídài"  sedsala B.Z. 5emîn-B.Z. 221 ) serdemeke dîrokî ya Çîn e. Navbera sedsala B.Z. 5emîn-B.Z. 221an e. Pîştî Serdema Bihar û Payiz des pê dike û bi damezrandina Xanedana Qin dawî dîbe.
Wekî Serdema Bihar û Payiz, di wê demêda jî tû hêza Keya tunebu.
Serdema Dewletên Şer Dikin, serdemek e ku fermandarên herêmî, êrişê dewletên li dora xwe dikin û serweriya xwe xurt dikin. Bi vê yekê, heft dewletên mezin derdikevin holê.
Di wê serdemêda çêkên ji hesin hatine çêkirin derketin holê. Sed dibistanen raman, ya ku tê de Taoîzm, Legalîzm û Mohîzm ji he bû, di vê serdemêda pêşve çû. Stratejîstê leşkerî Sun Tzu (Sun Zi), pirtûka xwe ya gelekî naskirî " Hunera Şer" di vê serdemêda nivîsî. Digel vê xebata, di vê serdemê de pîrtûka "Heft Klasîkên Leşkerî" jî hate nivîsîn.
Binêre
Lîsteya Monarşiyên Çînê
Qawiraw
Qawiraw, gundekî gundistana Tîlekoa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qawiraw 204 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 42 e.
Ricel
Ricel an Rîgel an Beta Orionis geştirîn stêra komstêra Oryonê ye û bi bi qedra zahîrî ya 0,18 ve şeşem geştirîn stêra ezmana şevê ye. Ligor binavkirina Bayer ew wek Beta Orionis tê binavkirin û ji Betelcewza geştir e.
Taybetmendî
Gorî hesaban dûrahiya wê navbera 700 û 900 salên ronahîyê ne. Giraniya wê wekheva 17 car giraniya rojê ye û roniya wê wekhev 85.000 car roniya rojê ye. Ew stêra tewrî roniya pergela Kadizê ye.
Nav
Navê stêrê ji cihê wê yê li nigê çepê yê Oryon, nêçîrvan, de tê. Di erebî de ew wek tê zanîn û ji wir de li zimanên din jî belav bûye.
Qufu
Qufu, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Shandongê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 653.000 kesî
Zelmay Xelîlzad
Zelmay Xelîlzad ( bi îngilîzî: Zalmay Mamozy Khalilzad ; jdb. 22ê adara 1951 ê li Mezarê Şerif, Efxanistan) nûnerê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Neteweyên Yekgirtî ye. Ew bilindtirîn karbidestê misilman di dîroka Amerîkayê da ye û yek ji endamên hikûmeta GeorgeW. Bush û ji Partiya Komarî ya Emrîkayê ye. Berî niha jî ew balyozê WYE li Efxanistan û Îraqê bû. Ew yek ji siyasetmedarên tundrê yên Amerîkayê ye.
Jînenîgarî
Wî Bekaliryos û magister li Zanîngeha Emrîkayî ya Beyrûtê xwîndin û PhD jî li Zanîngeha Şîkagoyê. Ew bî hevalekê Albert Wohlstetter ko dijberî ya nehêlana çekên navokî dikir.
Di Cotmeh 2021 de, CNN ragihand ku Zalmay Khalilzad, nûnerê sereke yê Dewletên Yekbûyî ji bo Efxanistanê, dê dev ji karê xwe li Efxanistanê berde, piştî bidawîbûna vekişîna hêzên Amerîkî li Efxanistanê.
Xanik
Xanik an jî Xanika Feyzo, gundekî bi ser Milazgira Mûşê ve ye.
Dîrok
Xanik, di dîrokê de ji gelek karwanan re malûvanî kiriye. Xanik navê xwe ji xanê girtiye. Berê ev gund xan bûye, lê gundiyan van berhemên dîrokî bi awayek nezanî hilweşandine û ji xwe re pê xanî avakirine.
Di sala 1994an de li gundê Xanikê heft mal(Xanî) ji aliyê dewleta Tirk ve hatine valakirin û şewitandin.
Aborî
Gundî çandiniya xwe wek cureyên nok, nîsk, genim, ceh, kuşne û ket ango nefelê debara xwe dikin. Lê çawa dixwiyê di van salên dawiyê de, gundî zêde pez û dewaran xwedî nakin, li gorî ku xwe li ser lingan bigrin xwedî dikin. Sedema herî mezin ku gundî ji debara xwe ya rojane bêtir pez xwedî nakin ewe, ku di herêmê de ewlekarî kêm bûye û jiber vê jî şivantî êdî li gund zêde nayê kirin.
Binemal
Gundê Xanik'ê nêzî 100 malî ye. Piraniya gund ji bilî eşîrtiyê lêzimên hevên gelek nêzin.
Mînakek ji malbatek gund'ê Xanikê.