cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
PPP
PPP (Point-to-Point Protocol) protokolek standard ji bo komunîkasyona neqeba du mekîneye di internete de e. Ji bo veguhastina (neqilkirin) pakêten TCP/IP bi riya xeta telefonaye, protokola PPP Modele ISO de di tebeqeya data-link de dixebite, PPP ji SLIP (Serial Line Internet Protocol) nûtir û baştir e, PPP bi van sîstema lihevhatîye, TCP/IP, NWLink, NetBEUI û DHCP, vekîdi PPP xeta rêbuwar pêşkeş dike û komunîkasyon şîfrekiriye.
Saint-Paul-et-Valmalle
Saint-Paul-et-Valmalle, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Şalilû
Şalilû, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Saint-Paul-et-Valmalle
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Festes-et-Saint-André
Festes-et-Saint-André, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Tolosa Jêr
Tolosa Jêr, gundekî girêdayê navçeya Mose ya Erzînganê ye.
Siltanatiya Rûmê
Siltanatiya Rûmê dewletekî misilmannên sunî ye ku piştî Şerê Milazgirê (1071) ji aliyê tirkên selcûqî li ser erd û gelên Bîzansî (Rûm) yên Anatolyayê hatiye avakirin. Navê Rûm ji bo Împeratoriya Romaya Rojhilat a serdema navîn û gelên wê, wek ku di tirkiya îro de maye hevwate bû.
Siltanatiya Rûmê di sala 1077an de ji Împeratoriya Selçûqiyan a Mezin ku di bin serokatiya Silêman îbn Qutalmiş de bû veqetiya, tenê şeş sal piştî ku parêzgehên Bîzansî yên Anatolyaya navîn di şerê milazgirê (1071) de hatin zeft kirin. Paytexta wê pêşî bajarê Îznîk û piştre jî bajarê Qonyeyê bû. Di dawiya sedsala 12an û di destpêka sedsala 13an de gihîştiye bilindahiya hêza xwe yê dema ser ket ku benderên sereke yên Bîzansê li peravên Deryaya Navîn û Deryaya Reş bigire. Li rojhilat jî siltaniye gihiştiyê heya gola Wanê. Ji Îranê û Asyaya Navîn bazirganiya bi rêya Anatolyayê bi sîstema karwanserayan dihat pêşxistin.
Hilweşîna dewleta Selçûqiyana Anatolyayê gelek mîrgehên anatolyayê yên biçûk (mîrektiyên tirkan) li pey xwe hiştin ku di nav wan de xanedana Osmaniyan jî hebû ku di dawiyê de erdên mayî hate bidestxistin û dibe sedema avakirin Împeratoriya Osmaniyan.
Hünfelden
Hünfelden şaredariyeke navçeya (Landkreis) Limburg-Weilburg li Hessen, Almanyayê ye.
Deidesheim (Verbandsgemeinde)
Deidesheim şaredariyeke kolektîv (Verbandsgemeinde) a navçeya (Landkreis) Bad Dürkheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Gjønavatnet
Gjønavatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Hordalanda Norwêcê de ye. Gola Gjønavatnet, li rojhilata gundê Holdhus û li bakurê gola Skogseidvatnet cih digire.
Mideris
Mideris, gundekî bi ser paytexta Kurdistanê Amedê ve ye.
Skandala gendeliyê ya Qeterê li parlamena Ewropayê 2022
Skandala gendeliyê ya Qeterê li Parlamena Ewropayê, ku di medyayê de bi gelemperî wekî Qatargate jî tê binavkirin, dozeke gendeliyê ye li Parlamena Ewropayê ku di kanûna pêşîn a 2022an de derket holê.
Di skandaleke siyasî ya berdewam de, siyasetmedar, xebatkarên siyasî, lobî, karmend û malbatên wan têne îdiakirin ku di berdêla bandora li Parlamena Ewropayê de beşdarî gendelî, şûştina pereyan û sûcên organîze yên dewletên Fas û Qeterê bûne. Hat ragihandin ku hin endamên meclîsê di berdêla parastina berjewendiyên Qeterê de pere standin. Fas jî tê gumankirin ku endamên hilbijartî yên Parlamena Ewropayê gendel kirine.
Qeter van îdiayan bi tundî red dike. Rayedarên qanûnê yên li Belçîka, Îtalya û Yewnanistanê dest danîn ser 1,5 milyon euro dirav, dest danîn ser komputer û têlefonan, û çar kes bi sûcên îdiakirî tawanbar kirin. Ev yek bû sedema zindankirina cîgira seroka parlamenê Eva Kaîlî.
Dîwarê Kaxazî (Wallpaper)
Dîwêr Kaxazî an paşxane bi Îngilîzî (Wallpaper) an  (wekî  Dîwarê Kaxazî yê Disktop (Disktop Wallpaper), paşnavê Disktop, Fotoya Pişt Disktop an wêneya Disktop ya li ser komputerê tê zanîn) Ew wêneyek dîjîtalî ye. A ku li ser Screena Komputerê tê bikar anîn. An li ser Telefon an jî li ser amûrên din ên elektronî. Li ser komputerê wallpaper (dîwar) bi gelemperî li ser Screenê têne bikar anîn, di pirnaiya Amûrên nûjen de bi gelempî Foto liser Screena wan heya. Di cîhazên nûjen bi gelemperî rê didin bikarhêneran bi keyfe dilê xwe Fotoya bi guhrîn ku mirov dikar bi destan wêneyê Wek ser screena Telefon an Laptop an cîhazên dinên pêşketî de bedil bike û biguherînin.
Dîrok
Pergala X Window yek ji wan pergalên pêşîn bû ên  ku piştgiriya wêneyek keyfî wekî wallpaper bi riya bernameya xsetroot. Dikir, ku bi kêmasî ve di destpêka sala 1985-an de X10R3 dibe ku dîmenderê bi rengek zexm an binary-wêneyek X BitMap têxe dosî. Di 1989 de, bernameyek nermalava belaş a bi navê xgifroot hate weşandin ku destûr da ku wêneyek rengek keyfî ya GIF wekî kaxez were bikar anîn, û di heman salê de bernameya xloadimage ya belaş hate belav kirin ku dikare cûrbecûr teşeyên wêneyan nîşan bide (wêneyên rengîn di Sun Rasterfile de format) wekî paşnavê ser screenê. Di pey re, gelek bername hatin serbestberdan ku ji bo formatên dî yên wêneyî û taybetmendiyên din piştgiriya kaxezê zêde kirin, wek bernameya xpmroot (di sala 1993-an de wekî fvwm hate weşandin ) û nermalava xv (di 1994-an de hate weşandin).
Paşnavên anîmasyonî
Paşnavên anîmasyon (carinan wekî paşnavên zindî an paşnavên dînamîk têne binavkirin) ji bo wallpaperên ku wêneyek livînok an dîmenek 2D / 3D wekî paşnavê pergala xebitandinê li şûna wêneyek statîk nîşan dide an vedibêje, ew dibe ku behsa wallpapera ku di lîsteyek lîsteyê de têne dorpêç kirin, bi gelemperî bi hin bandorên derbasbûnê. Hin pergalên xebitandinê, wekî pergala xebitandina Android, ji bo kaxezên dîmenên anîmasyonê piştgiriya xwemalî peyda dikin.
Ebdulla Xefur
Ebdulla Xefur, Ebdulla Xefor, Ebdułla Ẍefur (bi tîpguhêziya latînî ji erebî: Abdulla Ghafor), mamoste, nivîskar û erdnîgarînasekî kurd e ku di sala 1947an de li Başûrê Kurdistanê ji diya xwe Seniye hatiye dinê. Ew doktorê li erdnîgariyê ye û niha li bajarê Nynäshamna Swêdê dijî
Piştî nîvê salên 70an de çû Rûsyayê, heya ku di sala 1994an de gehişte Swêdê û îro li bajarê Nynäshamnê dimîne. Doktor Ebdulla Xefur piraniya pirtûkên xwe li Swêdê çap kirine.
Grazia Deledda
Grazia Deledda, (jdb. 27ê îlonê 1871 li Nuoro (Sardînya); m. 15ê tebaxê 1936 li Roma) yek nivîskarên jin ên Îtalî bû. Ivana Brlić-Mažuranić
Endamê rêça natûralîzmê bû. Di berhemên xwe de pirranî jiyana girava Sardînya dianî zimên. Sala 1926î de guncavê Xelata Nobelê ya wêjeyê hatiye dîtin.
Kela Dimdimê (pirtûk)
Kela Dimdimê ango Keleha Dimdimê pirtûka pêşîn a nivîskarê kurd Jan Dost e, wî ev dastan sala 1985an nivîsiye, ango temenê wî wê demê bîst û yek sal bûn. Sala 1991 an ji hêla Weşanxaneya Rewşen li Bonn hate wesandin. Di eynî salê de jî li Stembolê ji alî Weşanxaneya Melsa yê ve dûbare hate weşandin.
Vê pirtûkê roleke pir giring di edebiyata kurdî ya li bakurê Kurdistanê lîst. Ew pirtûka yekem bû ku bi firehî li bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê hate belav kirin û xwendin. Gelek nivîskar û xwendevan li bin bandora wê mabûn. Ew çîroka Keleha Dimdimê ya Emîrxan Lepzêrîn ve dibêje. Bi rengekî helbestî û bi xeyaleke nazik û trajediyeke dilêş.
Mîtradates I Kallinikos
Mîtradates I Kallinikos, ango, Mîtradatesê Yekem, an Mîtrîdates I an jî Mîtradat I ji 109 b.z. heta 86 b.z. keyê keyaniya Komagênê bavê Antîoxos I Theos bû. Mîtradatê Yekem bi dotmîra seleukiyan Laodikêyê re zewicî bû. Li wê zewacê sê keçên û lawekî wî yê bi navê Antîoxos, hatî bûn dinê.
Mîtradates li Komagênêyê olîmpiyad sazî kirin û bi xwe jî beşdara wan bû. Ji bo ew di xortaniya xwe de yekî hunermend û navdar bû navlêka Kallinikos dihate manê "kî serfiraziyê bi xweşî qezenc dike" girtî bû.
Gorî efsaneyên tên gotin Mîtradates ji bo keyîtiyê xwe ji dewletên dor xwe biparêze bi Xwedawendên re peyman kirî bû. Li çiyayê Nemrûdê bi lawê xwe Antîoxos ve tev çê kirî de key Mîtradates wek bi êzidokan re merhaba dikê hat pêşdarî kirî bû. Li çiyayê Nemrûdê Mîtradat di kevalbaran de Apollon-Mîtra-Hêlios-Hermês, Artagnês-Hêraklês-Arês, Zeus-Ahûra Mezda, û Hêra (Teleia) re merhaba dike.
Ji pê Mîtradates I re lawî xwe Antîoxos I Theos derbaza textê dibe.
Cigerlo
Cigerlo (1949: Cigerlo; ), gundekî bi ser Êliha Batmanê ve ye.
Zelam
Zelam di biyolojiyê de bi ramana kesê pêgehiştî anko balix e. Di vê ramanê de peyva zelam li beranberî peyva zaro dihê. Ev peyv di kurdiyê de hêşta ji bo navkirina jînewerên pêgehiştî yên dî, mîna lawiran û giyayan nehatiye xebitandin.
Zelam têgihek e ku di zimanê kurdî de gelek ramanên cuda lê ji hev nêzîk digehîne. Li hindek deverên Kurdistanê zelam li beranberî biçûk dihê. Bi vê ramanê êdî ramana kesê pêgehiştî bi diristî îfade nake.
Zelamînî bi ramana beranberî zarotiyê li gelek war û biyavên cudacuda yên mîna biyolojî, qanûn, riftar û pêgehê civakî ve dihê diyarkirin. Hindek caran reng e kesek ji aliyê biyolojiyê ve zelam be lê li goreyê riftar û rewiştê xwe ve her mîna zaroyan ma be. Ji ber hindê pênasekirina vê têgihê hindekî tevlihev û gengeşebar e.
Mîzdank
Mîzdank an jî kîsikê mîzê (bi înglîzî: urinary bladder) yek ji endamê koendama mîzê ye ko ji borrîmîz, mîz werdigre û ji bo demek kin embar dike. Karê serekî yê mîzdankê embarkirina mîzê ye. Mizdank endamek firehbar û masûlkî ya bi şêweyî tûrik e. Gava vala ye, mîzdank dişibe pîramîdek serberjêr, lê dema bi mîzê tijî dibe, aliyê jorê diwerime û mîzdank bi şeweyê hêlkeyî xuya dibe. Mîzdank di hewzekelênê de cih digire. Qebareya mîzdanka vala bi qasî gûz ek e, lê mîzdank dikare fireh bibe û bi qasî 800 mL mîz embar bike. Mîzdanka mêyan ji ya nêran kêmtir mîz embar dike.
Anatomiya mîzdankê
Mîzdank ji du beşên serekî pêk tê: laş û stû.
Laş beşa tûrikî ya herî mezin a mîzdankê ye, mîz li wir tê embarkirin.
Stû bi şeweyî kovikî (bi înglîzî: funnel-shaped) ye li aliyê jêrê mîzdankê, ji pêşiya mîzdankê dirêj dibe, mîzdankê bi mîzerê ve girê dide. Stûyê mîzadankê 2-3 cm dirêj e. Di stûyê mîzdankê de lûsemasûlkeyên taybet, guşera navî ya mîzerê (bi înglîzî: internal urethral sphincter) pêk tînin. Di rewşa asayî de masûlkeyên guşera navî, rê nadin mîz biherrike nav stûyê mîzdankê û mîzerê, ta ko pestoya mîza nav mîzdankê bi têra xwe zêde bibe û bigihîje asta derazînkê. Ji stûyê mîzdankê wêde, mîzerê di nav navpençika mîzûzaûzê (bi înglîzî: urogenital diaphragm) de derbas dibe. Navpençik guşera derve ya mîzdankê lixwe digire. Guşera derve ji çînek peykeremasûlkeyên bazinî pêk tê. Çalakiya masûlkeyên guşera derve di bin kontrola koendama demarê de bi awayek xwewîst (bi înglîzî:voluntary) rû dide. Ji ber vê taybetmendiya guşera derve, gava mîza mirov tê, mirov dîsa jî dikare mîzkirinê ji bo demek bi paş bixe û neçe destavê. Qebareya mîzdanka mirovek piştî temenê pêgihîştinê bi qasî 500 heta 600 mL (mîlîlître) ye. Li rûyê paş ê mîzdankê, li beşa jorê stûyê mîzdankê de sêgoşeyek piçûk heye û wekî trîgon (bi frensî: trigone) tê navkirin. Di serê jêrîn a trîgonê de stûyê mîzdankê bi mîzerê ve girêdayî ye. Herdu borrîmîz di goşeyên jorîn a trîgonê de bi mîzdankê ve girêdayî ne Ango her goşeyek trîgonê kunek lixwe digire. Rûyê navpoşê mîzdankê di beşa trîgonê de lûs e.
Pêkhateya mîzdankê
Dîwarê mîzdankê ji çar çînan pêk tê : 1.Linceperde, 2.Jêrelînceperde, 3.Çîna masûlkî û 4.Betan.
Navpoşê mîzdankê ji perdeya lîncê (bi înglîzî:mucus membrane- mucosa) pêk tê û rûkeşeşaneya guherbar (bi înglîzî: transitional epithelium) lixwe digire. Dema mîzdank vala ye, rûkeşexaneyên rûkeşeşaneyê bi şêweyê stûnî (bi înglîzî:columnar epithelium) ne, lê gava mîzdank bi mîzê tijî dibe û diwerime şeweya rûkeşexaneyên stûnî diguhere bo rûkeşexaneyên pehn (bi înglîzî: squamous epithelium). Xaneyên rûkeşeşaneya guherbar, firehbûna mîzdankê hêsantir dikin. Di mîzdanka vala de rûyê lînceperde qurmiçî ye.
Li ser lînceperdeyê, çîna jêrelînceperde (bi înglîzî: submucosa) cih digire. Jêrelînceperde ji bestereşaneya tund a bêrêz (bi înglîzî: dense irregular connective tissue) pêk tê û destek dide dîwarê mîzdankê.
Çîna masûlkî ji sê çînên lûsemasûlkeyan pêk tê. Lûsemasûlkeyên mîzdankê wekî masûlkeyên detrusor (bi înglîzî: detrusor muscles) tên navkirin. Di zimanê latînê de ji bo thenkirina ber bi jêr, peyva “detrus” tê bikaranîn. Ango masûlkeyên detrusor mîzê ber bi jêr ve tehn didin û mîzdankê vala dikin.
Betan, çîna derve ya mîzdankê ye. Ne hemû lê tenê rûyê jorîn a mîzdankê bi çîna betan dapoşî ye. Betan ji bestreşaneya sist pêk tê, lûleyên xwînê, lûleyên lîmfê û demar lixwe digire.
Fröhnd
Fröhnd şaredariyeke navçeya (Landkreis) Lörrach li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Mîzdank
Mîzkirin
Plazmaya xwînê hertim tê parzûnkirin û wekî mîz bi navbeynkariya borrîmîzan, ber bi mîzdankê ve tê guhaztin. Mîz di mîzdankê de berhev dibe. Valakirina mîzdanka tijî, wekî mîzkirin (bi înglîzî:micturition-urination) tê navkirin.
Mîzkirin bi du gavên serekî rû dide. Gava yekem hêdî bi hêdî tijîbûna mîzdankê ye. Her ko mîzdank bi mîzê tijî dibe, diwerime û qebaraya wê zêde dibe. Werimiya mîzdankê dibe sedema vekêşina masûlkeyên li dîwarê mîzdankê. Heke hêza vekêşinê ji asta derazinkê (bi înglîzî: threshold level) ya masûlkeyan bilindtir bibe, gava duyem a mîzkirinê dest pê dike. Gava duyem refleksa demarî ye û wekî refleksa mîzkirinê (bi înglîzî: micturition reflex) tê navkirin. Bi gelemperî di laşê mirov de refleks bertekên bêhemdê mirov in û ji aliyê dirkepetik an jî ji aliyê lakêşemox (bi latînî: medulla oblongata) ve tên kontrolkirin. Herwisa navendên li tûkilê mejî an jî li qedê demax bi rêgirtin an jî hêsankirina mîzkirinê, bandor li ser refleksa mîzkirinê dikin. Ango hinek kontrola mirov li ser refleksa mîzkirinê heye.
Gava qebareya mîza nav mîzdankê li derdora 150 mL ye, hestê mîzkirinê li mirov peyda dibe, lê mirov dikare ji bo demek vê hestê paşguh bike û nehêle guşera derve ya mîzerê sist bibe, ango mîza xwe bigire. Her ko mîz di mîzdankê de berhev dibe û qebareya mîzdankê nêzîkî 300 heta 400 mL ye dibe, êdî kontrola mirov a li ser paşxistina mîzkirinê kêm dibe.
Heke mîzdanka tijî neyê valakirin, mîzdank pir diwerime, ji ber firehbûna mîzdankê li masûlkeyên dîwarê mîzdankê de vekêşin zêde dibe. Hêza vekêşinê ya li ser dîwarê mîzdankê, dibe ko bibe sedema qelîşbûna diwarê mîzdankê û xwînberbûn rû bide. Herwisa dibe ko bibe sedema çêbûna bîrînan (bi înglîzî: ulcerations) li ser dîwarê mîzdankê.
Kontrola demarî ya mîzkirinê
1. Gava mîzdank bi mîzê tijî dibe,wergirên vekêşinê (bi înglîzî: stretch receptors) yên li ser dîwarê mîzdankê sinyalên demarî dişînin dirkepetikê û refleksa mîzkirinê didin destpêkirin.
2. Ji beşa parasîmpasawî ya demarekoendama xweyî, demareragihandin tên şandin bo masûlkeyên detrusor û guşera navî ya mîzerê.
3. Lûsemasûlkeyên guşera navî ya mîzerê xav (sist) dibin û masûlkeyên detrusor jî girj dibin.
4. Xwestina mîzkirinê ya mirov rê li ber demarên livînê digire ko sînyal neşînîn guşera derve ya mîzerê û guşera derve jî xav bibe.
5. Bi girjbûna masûlkeyên mîzdankê, qebareya mîzdankê kêm dibe, pestoya mîza nav mîzdankê zêde dibe û mîz ber bi mîzerê ve diherrike. Li gel masûlkeyên mîzdankê, masûlkeyên diwarê zik û masûlkeyên henaseyê jî bandor li ser valakirina mîzê dikin.
6. Ber bi dawiya valabûna mîzdankê, vekêşina li diwarê mîzdankê kêm dibe. Masûlkeyên detrusor xav dibin û demareragihandinên ji refleksa mîzkirinê tên sekinandin, herwisa masûlkeyên guşera navî jî girj dibin. Refleksa mîzkirinê hê dema ji dayikbûnê de di laşê dergûşan de çalak e, lê her ko derguş mezin dibe hînê kontrolkirina guşera derve ya mîzerê dibin. Zarok bi temenê 2-3 salî de êdî dikarin bi awayekî çalak kontrola mîzkirinê bikin.
Refleksa mîzkirinê hê dema ji dayikbûnê de di laşê dergûşan de çalak e, lê her ko dergûş mezin dibe hînê kontrolkirina guşera derve ya mîzerê dibin. Zarok bi temenê 2-3 salî de êdî dikarin bi awayekî çalak kontrola mîzkirinê bikin.
SMTP
SMTP (bi îngilîzî Simple Mail Transfer Protocol) protokolek ji bo ku yek dikarîbe e-posteya bişîne neqeba servîsên postayê de ye. Piraniya e-sîstema postayê ya ku dikare e-posta bi riya internetê bîşîne, servereke din a SMTP'ê bikar tîne û bikarhêner e-posteya xwe bi alîkariya e-posta klientan a ku tê de piştgîriya POP û IMAP'ê heye ji serverê dadixînin.
Şalqoyin
Şalqoyin, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kolî
Kolî, gundekî bi ser paytexta Kurdistanê Amedê ve ye.
Jason Douglas
Jason Douglas  (jdb. 14ê sibatê 1973) lîstikvan  ûdûblajvanekî amerîkanê fîlm û wêneguhêzê ye. Ew ji bo rola Tobin di rêzefîlmê AMC ya The Walking Dead de tê nasîn. Her wiha ew dûblajvaniya  Beerus di fîlma anîmeyê Dragon Ball Z: Battle of Gods de û Krieg di lîstika vîdyoyê  Borderlands 2  kir.
Douglas ji bo xuyangên xwe di fîlman de tête nav kirin, di nav de Sin City, Parkland, Two Step û No Country for Old Men û her wiha pêşandanên dubare û mêvanên di şowên wêneguhezî yên biserkeftî wek The Leftovers, Breaking Bad, Nashville û The Night Shift.Wekî din rola Beerus di franchise ya Dragon Ballê de , karîyera wî ya dûblajvanî ya biserkeftî rolên di rêzefîlmên  My Hero Academia , RWBY, Attack on Titan, One Piece, Fairy Tail, Psycho-Pass û Parasyte de cîh digire.
Ebûbekîr Çelebî
Ebubekîr Çelebî serokê Enstîtuya Zimanê Kurdî ya Amedê ye.
Çelebî di sala 1960î de li gundê Kosa, yê navçeya Çelîkhana Semsûrê hatiye dinê. Dibistana seretayî li gundê xwe ya navîn û lîse jî li Meletiyê xwendiye. Piştî wê çûye Enqereyê li Zanîngeha Gazî, fakûlteya Perwerdehiyê, beşa Werzîşî qedandiye. Heta 2004an li bajarên cihê cihê ên Tirkiyeyê mamostetî kiriye. Di sala 1991ê de bi damezrandina Eğitim-Senê xebat kiriye. Gelek salan li Egîtîm-Senê, di Komîsyona Perwerdiyê de li ser perwerdehiya zimanê zikmakî xebat kiriye. Di sala 1998-99 de jî Serokatiya Egitim-Sena Amedê kiriye û 2004 de ji mamostatiyê malnişîn bûye.
Komelgeha Helebceya Taze
Helebceya Taze (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî û bi îngilîzî: New Halabja), komelgeheke Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1988an de hatiye avakirin.
Di sala 1988an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 31.200 kesan.
Löhnberg
Löhnberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Limburg-Weilburg li Hessen, Almanyayê ye.
Keça deryayê (fîlm)
Keça deryayê fîlmek anîmasyonê ya Walt Disney Studios e ku di sala 1989an de derket. Fîlma ku li ser motîfên çîroka Keça deryayê ya Hans Christian Andersen hatiye avakirin, fîlma anîmasyon a dawî ya Disney e ku bi elektrofotografiyê hatiye çêkirin.
Bi vê fîlmê re, şirketa Walt Disney vegeriya formata fîlma muzîkal ya ku di sala 1937an de bi Snow White and the Seven Dwarfs hatî destnîşan kirin. Fîlm di 13ê çiriya paşîna 1989an de li New Yorkê hat pêşandan û çar roj şûnda ew li sînemayên seranserê DYAyê, Kanada û Meksîkayê hat belawkirin.
Di sala 2023an de, nûvekirinek fîlma rastî ya bi heman navî hate weşandin. Rola Ariel ji hêla stranbêj û lîstikvan Halle Bailey ve tê lîstin.
Hiseynik
Hiseynik, gundekî bi ser paytexta Kurdistanê Amedê ve ye.
Tirkija
Tirkkuja, gundekî Kurdistana başur e, ku ji aliyê başur ve dikeve di derê geliyê Zaxo de, li destpêka şoreşa Ilona mezin li salên şêstan ew gund bi tevaye gundên din ve ji aliyê rijêma Bexdayê ve ya wê demê hate xopan kirin. Dibêjin: Tirkkuja, ji ber ku di şerekê de di nêvbera Kurda û Tirkan li wir hinek leşkerên Tirkan hatibûn kuştin.
Keyê şêran (fîlm)
Keyê şêran (bi navê xwe yê orjînal: The Lion King) 32mîn fîlma anîmasyonîê ya Walt Disney Studios e ku di sala 1994an de derket. Çîroka fîlmê li dora şêrê ciwan Simba dizivire, yê ku li cihê xwe yê di nav xeleka jiyanê (circle of life) de digere.
Di sala 2011an de, versyiona fîlmê ya 3D hat weşandin. Di sala 1998an de fîlmên The Lion King 2 - Simba's Pride û di sala 2004an de fîlma The Lion King 3 - Hakuna Matata derketin. Di sala 1997an de fîlm ji bo şanoya muzîkal hate adaptekirin. Disney di heman demê de nûvekirinek anîmasyona komputerî jî çêkir, ku ji hêla Jon Favreau ve di sala 2019an de ji bo 25emîn salvegera orjînal hat derhêner kirin.
Birdik
Birdik, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Qazanbilax
Qazanbilax gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Ekreg
Ekreg, gundekî girêdayê navçeya Mose ya Erzînganê ye.
Mihemed Emîn Pêncwînî
Mihemed Emîn Pêncwînî (jdb. 1944 li Pêncwînê) siyasetmedar û helbestvanekî kurd ê naskirî ye.
Mihemed Emîn Pêncwînî di sala 1957an tevî karê siyasî bûye û 1963an jî bûye endamê Partiya Komunîst a Iraqê. Sala 1993a çûye Ewropayê. Di 1994a yek ji damezrênerên Parlamena Kurdistanê li Derveyî Welêt û di heman demê de endamê wê bû. Sala 1998an desteya damezrênerê Kongra Netewiya Kurdistanê (KNK) bû û niha jî endamê wê ye. Mihemed Emîn Pêncwînî 2004an vegeriya Kurdistana Başûr û li Silêmaniyê bi cih bûye.
FK Riteriai
Futbolo klubas Riteriai yaneyeke futbolê ya Lîtvanyayê ye. Di sala 2005an de hatiye damezrandin.
Xwedî yarigeheke bi navê LFF stadionas e. Di lîga yekem a Lîtvanyayê de cih digire û yek ji sê tîmên Vilniusê ye.
Çaldiran (navçe)
Çaldiran yek ji navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava ye li Rojhilatê Kurdistanê, bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Siyah Çişme e.
Dabeşkirina navçeyê
Du nahiye û ? bajar li navçeya Çaldiranê hene :
Deştek
bajar gund
Kienberg, Bavyera
Kienberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Traunstein li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Saint-Pierre-de-la-Fage
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Sergeliya
Sergeliya (bi tirkî: Başalan), gundekî Çinarê ye. Di navbera Bismil, Çinar û Amedê de nêzî gundê Hicetiyê ye. Gundekî mezin e. Ji Efendiyan ma ye. Li ser rêya Bismil û Amedê ye.
Debara gund bi çandinî û xwedîkirina heywanan e.
Hacî Isa
Hacî Isa, gundekî bi ser paytexta Kurdistanê Amedê ve ye.
Memdûh Selîm
Memdûh Selîm an jî Memduh Selîm Begê Wanî (jdb. 1880 li Wanê, m. 1976) Ji pêşengên dîplomatên kurd bû, endazyarê avakirina pêwendiya ye di navbera Kurdan û Ermeniyan de û Hîmdarê damezirandina Komela Xoybûnê bû. Memduh Selim li Wanê dayîk bû .Navê bavê wê Cemîl Tewfîq bû. Di hin cihan de jî navê wî Memdûh Cemîl Begê Selîm hatiye nivîsandin, hem jî bi navê Eskender Begê hatiye naskirin, ev navê wî yê veşartî bû. Memdûh Selîm xwendina destpêkê li Wanê û ya bilind li Stenbolê di felsefeye û ramyariyê de bi dawî aniye û di gel re jî fêrî zimanê Fransî dibû.
Ji encamên dostaniya wî bi ermeniyan re fêrî zimanê Ermenî jî bûye, jixwe zimanê kurdî zimanê axaftina mala wî bû. Li Stenbolê de ew mamosteyê wêjeyê û pêwendiyên wî bi rewşenbîrên Kurdan, Ermeniyan û Tirkan re çêbûye, nexasim bi Kurdên Stenbolê re wek Bedirxaniyan, Nehriyan, Babaniyan, malbata Cemîl Paşa û kesayetiyên wek Abdellah Cewdet, Kemal Fewzî, Hemzeyê Miksî, Xelîl Xeyalî, Mustefa Beg û Bozan Begê Berazî, Dr. Mihemed Şikrî Segvan û wiha di nav tevgerqa netewî Kurdî de jî xwedî cihekî berz bû.. Wiha jî pêwendiyên wî bi Ermeniyan re jî hebûn û cihê baweriya rewşenbîrên Ermeniyan bû wiha jî endamên partiya Taşnaq. Di salên xwendina li Stenbolê de beşdarî di damezirandina gelek komeleyên Kurdî de kiriye. Di sala 1913 an de wek kadirekî di kovara (Rojî Kurd) de cih girtiye. Di dawiya ţerê cihanê de ku wî jî beşdarî têde kiribû, bi welatparêzên Kurdan re li Stenbolê Cemiyeta Tealiya Kurd damezirandiye û di sala 1918/1919 an de kovarek bi navê Jîn weşandine. 25 hejmar ji vê kovarê hatine weşandin, ji hejmara yekê ta bîstan berprisyarê wê Hemze Begê Miksî bû, ji hejmara 21 an heta hejmara dawî (25) Memdûh Selîm Beg bi berpirsyariya wê rabûye.Kovara Jîn weşana fermî ya rêxistina Cemiyeta Tealiya Kurdê bû. Di Cemiyeta Tealiya Kurdê de, ew li rexê Emîn Alî Bedirxan  û kurên wî sekiniye û doza serxwebûna Kurdistanê kiriye, vajî Şêx Abdulqadirê Nehrî serokê komelê û Zeynelabidîn berbirsyarê komelê li Edene û her wisa di sala 1918/1919 an de Memdûh Selîm di gel Sureya Bedirxan, Arif Mêrdînî, Nicmedîn Kerkûkî, Abdullah Cewdet.. sekiniye û komela (Lique Kurde) damezirandine.. Di 20 çêriya paţî sala 1919 an de Memdûh Selîm karîbû bi hunera dîplomasiya xwe, raya komeleyên Kurdî (Komela Tealî Kurdistanê, Komela Teşkîlatê Îctîmaiye, Komela Serxwebûna Kurdistanê û yên din), di bin serokatiya Şerîf Paşa de bike yek û Şerîf Paşa wek nûnerê Kurdan bi Nûbar Paşa nûnerê Ermeniyan re beşdar bibe û herdû bi hev re doza mafê netewên xwe bikin.. Anku Memdûh Selîm karîbû Kurd û Ermenan li hev bîne, berî ku peymana Sevrê di roja 10.8.1920 an de bê mor kirin.. Tevî qirkirina Ermeniyan û gunehê ku bi rex Kurdan de dihat avêtin û hê jî tê avêtin.. Di sala 1922/1923 an de Memdûh Selîm neçar dibe ku Stenbolê li paţ xwe bihêle.. Hingî diçe Misrê, bajarê Qahîre bal Sureya Bedirxan û pêlekî li wîr kar dike.. Piştî têkçûna serhildana Şêx Seîdê Pîranî di 1925 an de, careke din welatparêzên Kurd, ronakbîr û hîmdarên komeleyên Kurdî yên Stenbolê di Rojhilata Navîn û Ewrûpa de belav dibin û Kemalîst piraniya serok eşîr, şêx û axayên Kurdan Sirgûnî Anadola Rojava dikin.. Di sala 1926 an Mîr Celadet Alî Bedirxan bo mirina bavê xwe Emîn Alî, ji Almaniya hatibû Qahîre. Li Qahîre çav bi birayê xwe Sureya û dostê xwe Memdûh Selîm, hevalê rojên Stenbolê dikeve.. Piştî veşartina Mîr Emîn Alî Bedirxan di goristana Qahîre de, her sê ronakbîrên Kurd di rewşa welat û welatiyên xwe de diponijin û di encam de ramana damezirandina komeleyeke Kurdî ya nû bi alîkariya Ermeniyan diket serê wan de.
Memduh Selim di wêjeyê de
Nivîkarê rehmetiyê Mehmed Uzun jî di romana xwe ya Siya evînê, ya sisyan de, beşek ji jiyan û xebata Memdûh Selîm Begê Wanî aniye ziman.
Çavkanî
https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20181022133911159432&lng=8
Eva Kaîlî
Eva Kaîlî (bi yewnanî: Εύα Καϊλή; jdb. 26ê cotmehê 1978an) siyasetmedareke yewnan e ku ji sala 2014an vir ve wekî endama Parlamena Ewropayê kar dike. Ew di çileyê 2022an de wek çardeh cîgira serokê Parlamena Ewropayê hate hilbijartin, heya ku di kanûna 2022an de ji ber skandala gendeliyê ya Qeterê li parlamena Ewropayê hat girtin û tawanbar kirin.
Uatsdîn
Uatsdîn (bi osetî: Уацдин) an jî Ætsæg Dîn (Æцæг Дин) baweriyeke gelêrî ye li welatê Osetyayê. Wateya navê vê baweriyê "dînê tam" an "dînê rastî" ye.
Eva Kaîlî
Kaîlî endama berê ya Parlamena Yewnanistanê û pêşkêşvana nûçeyên televîzyonê ya berê ya kanala MEGA Channel e.
Grenzach-Wyhlen
Grenzach-Wyhlen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Lörrach li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Freinsheim (Verbandsgemeinde)
Freinsheim şaredariyeke kolektîv (Verbandsgemeinde) a navçeya (Landkreis) Bad Dürkheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Basan, Gever
Basan, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Mengerskirchen
Mengerskirchen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Limburg-Weilburg li Hessen, Almanyayê ye.
Şadbaxî, Serab
Şadbaxî, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Hikûmeta Herêma Kurdistanê desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li Başûrê Kurdistanê ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta Herêma Kurdistanê jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike. Serokê Herêma Kurdistanê di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.
Navên herêmê
Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê" be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi erebî: إقليم كردستان العراق, Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû.
Navekî din jî "Başûrê Kurdistanê" ye lê belê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye.
Mezinahî
Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970an mezinahiya herêmê bi 37.000 km² hat sînordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên Hewlêr, Dihok û Silêmanî tê de bûn. Lê kurd bajarên Kerkûk û Mûsilê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkman û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin.
Mezinahiya herêmê ya îro qasî 80.000 km² ye. Tê de nêzî 7 mîlyon kes dijîn û ji wan bi tenê 4 mîlyon kurd in. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên Xaneqîn, Mendelî (yên ku di parêzgeha Diyala de ne), Bedre (di parêzgeha al-Wasît de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin.
1900-1943
Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya Şêx Ebdulselamê Berzanî ve serhildanek li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914ê berdewam kir. Jixwe li sala 1914ê dema Şêx diçe hevdîtina Simkoyê Şikak li Bajêrga Mezin ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî Osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan Osmanî ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî.
Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi Peymana Sykes–Picot jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li Zaxo yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû.
Li bihara 1918ê de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin
Şêx Mehmûdê Berzencî li herêma Silêmanî kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919ê Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin.
Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin.
Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. Şêx Ehmed Barzanî ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî Mela Mistefa Barzanî jî di van şeran de bi awayeke çalak dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê.
Fabrîqe
Fabrîqe, gundekî bi ser paytexta Kurdistanê Amedê ve ye.
Hikûmeta Herêma Kurdistanê
1900-1943
Li sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Emîr Faysal li vê salê dive keyê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina key Faysal destpê dike.
Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye dest pê kirin. Li sala 1932yê bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike.
Şoreşa Barzanî, 1943
Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Li sala 1935ê de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de li sala 1943yê Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma Barzan. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin.
Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Li dawiya sala 1943yê hikûmeta Nurî Seîd tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qeb3ul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nurî Seîd diçe Filistînê bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd. Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nurî Seîd li sala 1944ê îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Iranê ve. Li wê derê jî di damezrandina Komara Kurdistanê de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê li sala 1945ê de Partiya Komûnîsta Kurd an ku Şoreş hatiye ava kirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd.
Li 14ê tîrmeha 1958ê şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata keyaniyê xelas û komara parlamaneterî destpê kir.
Derbeya Leşkerî li Iraqê, 1958
Piştî şoreşê ku bi rêberiya Ebdulkerîm Qasim birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn. Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di radyoya Bexdayê de êdî zaravayê kurmancî jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata bazraniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke.
Wî wextî li Kerkûkê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nbû.
Şoreşa Îlonê, 1961
8ê tîrmeha 1962yê dewleta Iraqê li Qilabana girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan.
Destxistina xweseriyê, 1970
Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxıst. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970an pêwîst bû pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de Taha Muhi ad-Din Maʿruf (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê pirsgirêka Kerkûkê nehate çareser kirin
Wî wextî têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka Şetelereb gelek dijwar bûn. Her wiha DYA jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, Şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYA jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike.Di konjunktûreke wiha de, Hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974ê dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa.
Şikestin, 1975
Piştî xiyaneta Îran û DYAyê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975ê dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. Celal Talebanî cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdyolojiya marksîst bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de YNK ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û şerê gerîlayî dan destpêkirin.
Pargnan
Pargnan, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Dema Şerê Îran û Iraqê de
Li sala 1979ê de li Îranê şoreşa îslamî bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare Xûzistanê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer.
Li salên 1980yan de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. PKK piştî derbeya leşkerî li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn.
Li tîrmeha 1983ê de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983yê de êrîş bir Başûrê Kurdistanê. Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir.
Komkujiya Enfalê
Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988ê bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin.
Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê Eniya Kurdistanê ya Iraqê komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir.
Daxuyandina herêma ewle
Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li Kendava Besreyê bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li Ranya û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina Sedam Huseyn hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji cehşan re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin.
5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de Zaxo, Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn.
Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê
Li sala 1992yê Eniya Kurdistanê ya Iraqê biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê (Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê)  50 kursî, ya PDKê (Partiya Demokrat a Kurdistanê) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir.
Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn;
Partiyên din yên beşdar bûn;
Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire.
Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin.
Birakujî
Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994ê di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin.
Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî Şerê Iraqê bûn.
Piştî Şerê Iraqê
Heta sala 2003yê, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Li sala 2003yê herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006ê de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan.
Li sala 2017ê Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017 hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne.
Parlamen
Parlamena Kurdistanê ji sala 1994ê ji ber Şerê birakujî hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002yê hatiye vekirin û civîn çêbûn.
Fitou
Fitou, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Encamên hilbijartinan
Hilbijartinên 19ê gulana 1992 Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya
Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye.
Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan 7 % bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn.
'Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005
Artêş
Leşkerên artêşa Kurdistanê ji pêşmergeyan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku li sala 2005ê hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên zêrevanî jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e.
Amûrên leşkerî;
Polîtîkaya navneteweyî
Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê bi rêya Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê birêve diçe.
Ol û civak
Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din ereb, tirkmen û aramî jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî misilmanan (sunî û şî), kurdên êzîdî, zerdeştî, cihû,kakeyî (yaresanî) û xiristiyan jî dijîn.
Gelhe
Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.
Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî
ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.
Cejn û rojên fermî
Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin:
Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê
Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî makezagona Iraqê divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. Tirkiye, Îran û Sûrî naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek.
Perwerdehî
Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.
Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in:
Têkildar
Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017
Okçular
Okçular, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Êxîk
Êxîk, gundekî bi ser paytexta Kurdistanê Amedê ve ye.
Basorik
Basorik, gundê Basorkê (1928: باصوريك / Bassorique (Basorik); ), gundekî bi ser Êliha Batmanê ve ye.
Kirchanschöring
Kirchanschöring şaredariyeke navçeya (Landkreis) Traunstein li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Roger Bacon
Roger Bacon (wekî Rocer Beykon bixwîne) (1214 - 1294) fîlozof û zanistekî îngilîz bû. Ew jî weke Arîstotelês, Îbn Sîna û Îbn Heysem li ser optîkê xebat kiriye. Di bin bandora Zanyarên Misilmanyên serdema navîn de maye.
Ji bo fikrê xwe yên azadî 14 sal di girtîgehê de maye.