cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Patrick Süskind
Patrick Süskind (jdb. ) nivîskarekî roman û senaryoyên fîlman ê alman e. Ew li Ambach am Starnberger See, nêzî Munich, Almanya çêbûye. Bavê wî Wilhelm Emmanuel Süskind bû. Wî di nav salên 1968 û 1974 de dîroka medyeval û dîroka hemdem li zanîngeha Munichê û li Aix-en-Provenceê xwendin.
Li salên 1980î, wî çend senaryoyan nivîsîne mîna 'Monaco Franze' (1982) û 'Kir Royal' (1986). Wî jî pirtûka 'Das Parfum' ('Perfum', 1985) nivîsî ku rastî pir serfiraziyê hatiye û li ser Süskind bala xelkê kişandiye. Pirtûkên din ku wî nivîsîne jî ev in : 'Die Taube' ('Kevok', 1987), 'Die Geschichte von Herrn Sommer' ('Çîroka Mr.Sommer', 1991), û 'Drei Geschichten' ('Sisê çîrokê', 2005).
Wî jî berhemeke şano nivîsiye ku navê wê 'Der Kontrabass' (1981) e, ev berhem ji boy çend salê li şanoyên almanî hate pêşkêşkirin.
Süskind li Munichê dijî û pir hindik hevdîtinan nade.
Pirs (kovar)
Pirs kovareke rewşenbîrî, wêjeyî, civakî û serbixwe ye. Hejmara yekê ya kovarê di meha newroza 1993'an de ji hêla Partiya Yekîtî ya Demokrat a Kurd li Sûriyê (Yekîtî) ve derket. Heta îro (2012) 52 hejmar ji kovarê derketine.
Vartanîs
Vartanîs (bi tirkî: Kuşdoğan) gundekî bi ser Çirmika Meletiyè ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Qeregivîç
Qeregivîç yek ji gundên navçeya qereyaziyê ye.
Vartanîs
Berê gundekî ermeniyan bû û piştî komkujiya ermeniyan wekî xelat dane hin malbatên karmendên dewletê, wan jî firotine. Aborî li ser xwedîkirina ajalan, firotina kedê li bajarên mezin û çandiniyê ye. Li gund silq û titûn jî tê çandin.
Zurîh
Zurîh, Zurîx, an jî Zurich (Zürich)  , bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Zürich a herêma Zürichê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara gelheya bajêr 415.215 kes e.
Bayerisch Gmain
Bayerisch Gmain şaredariyeke navçeya (Landkreis) Berchtesgadener Land li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Gulistan (kovar)
Gulistan kovareke torevanî û civakî ye. Kovar di sala 1968an de ji hêla mamoste Cegerxwîn ve hat sazkirin û pişt re ji aliyê Partiya Demokrat a Pêşverû ya Kurd li Sûriyê ve berdewam bû. Heta îro (2011) 38 hejmar ji kovarê derketine.
Sarsiya Mezin
Sarsiya Mezin (bi tirkî: Ortaköy) gundekî bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
35 km ji Çirmikê dûr e. Xwedîkirina ajalan, mozhinguvî û titûn bilîbûnên sereke ne. Herwekî ajotina loviyan jî pêşketî ye.
Yoncalû, Meraxa
Yoncalû gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Saussay, Eure-et-Loir
Saussay, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Yeşîva
Yeşîva di cihûtiyê de navê dibistana perwerdehiya li ser nivîsên kevnare yên dînê cihûyan dixebitê ye. Ev sazî herwiha di serî de li ser perwerdehiya Talmud û Tewratê dixebitê. Perwerdehî bi hevparekî/ê re tê qedandin. Ev hevpar di zimanê Aramî de mîna havrusa bi wateya "heval" tê binavkirin.
Zeydanî
Zeydanî, Zêdanî, Kaloyan ( bi tirkî: Oluklu) gundekî bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Gund berê wekî Kurdo, Heydoyan jî hatiye binavkirin. 40 km li rojavayê Çirmikê dikeve. Bingeha gund ji alî eşîra Zêdanî ve hatiye avêtin. Lewra jî pirranî bi heman navî tê binavkirin. Di sala 1977'î de bo cara dawî navên wê yên kurdî tên qedexekirin û navê tirkî lêdikin. Gund niha bûne du par, Zêdaniya Jêr û ya Jor. Aborî li ser bax-rezan û xwedîkirina ajalan e. Bandora pişavtina kurdî gelek e. Li gund ristina xalîçeyan û karê mozhinguviyê jî tê kirin.
Mehemed Mewlûd (Mem)
Mehemed Mewlûd an jî Mem (z. 1927 Şeqlawe - m. 1987) çîroknivîsekî kurd e.
Mehemed Mewlûd di sala 1927an de li Şeqlawe, li Kurdistana Iraqê hatiye dinyayê. Wî di salên xwe yên xortaniyê de çîrokên xwe di kovar û rojnameyan de dane weşandin. Heta niha du cild çîrokên Mem hatine weşandin. Cildê yekê di sala 1970ê de û cildê dudan jî di sala 1984an de hatiye weşandin.
Mem di sala 1987an de wefat kir.
Oberwörresbach
Oberwörresbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Villy-le-Bois
Villy-le-Bois, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Uettingen
Uettingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Bozhiyûk
Bozhiyûk, ango Girê Boz gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.
Senceq
Senceq, sencex (ji tirkî sancak), navê deryavaniyê yê kêleka rastê ya keştiyê ye.
Oxnût
Oxnût, gundekî girêdayî navçeya Kanîreşê ya ser bi Çewlîgê ve ye.
Qirkaya
Qirkaya navê gundekî girêdayê Qereyaziya Erzîromê ye.
Kozik
Kozik, gundekî bi ser Çirmika Meletiyê ve ye. Li Bakurê Kurdistanê ye.
Fontaine-l'Abbé
Fontaine-l'Abbé, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Senantes, Eure-et-Loir
Senantes, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Spoleto
Spoleto, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Umbriyayê ye.
Hêwîl
Hêwîl (bi erebî navê wê kirine al-Kuhuf), gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
Spoleto
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara niştecihên komûnê bi qasî 37.948 kes e.
12ê kanûna paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Seyîdan
Seyîdan, gundekî bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Hêdil
Hêdil, gundekî bi ser navçeya Hezexa Şirnexê ve ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Eşûnê
Eşûnê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Hêdil
Li nêzî Hêdilê dêreke suryanî ya bi navê Dayro d'Mor Bosous (Dêra Senbaso, Dêra Mor Basûs) heye.
Muhemmed Elî Kut
Muhemmed Elî Kut çîronivîsekî kurd e.
Muhemmed Elî Kut di sala 1964an de li Zoravaya Nisêbînê hatiye dinyayê, di sala 1983an de hatiye Swêdê û niha jî li Swêdê dijî. Bi navê Mehkûm kitêbeke wî ya kurteçîrokan heye.
Pezmijoka deqder
Şayîs
Pezmijoka deqder an Varanus varius ,bi mezinahî pê pezmijoka dêwlaş tê ye li Awistraliya. Dirêjiya vê pezmijokê dighêje 2.1 m (zêde 6.8 ft) teve ser û laş.Dûvikê vê pezmijokê dirêj slênder e,ku 1.5 car ji dirêjiya ser û laş bêtir e. Giraniya tewrê bilind dighêje 20 kg (44 lb).
Xaînîdes
Xaînîdes (, Xaynîdes), komeke muzîkê ya girava Kretayê (Krîtê, Yewnanistan) ye ku muzîka xwe ji kelepor û mûzîka kevin ya Krîtê girtiye. Gotinên stranên xwe ji zarava krîtî ya yewnanî dibijêrin.
Dîrok
Ev kom di adara 1990î de ji aliyê komeke hevalan hate damezirandin, Hemû damezirînerên komê xwendekarên zanîngeha Krîtê bûn û navên wan Dimitris Apostolakis, Dimitris Zacharioudakis, Giorgos Laodikis, Miltos Pashalidis û Kallia Spyridaki. Albûma wan ya pêşî di sala 1991ê de bi navê Xaynîdîs derket. Piştî demekê hejmara endaman bû 7 û sê albûmên dî derxistin berî ku di sala 1997an de bi awayekî demkî ji hev veqetin. Piştî salekê Dimitris Apostolakis û Dimitris Zaharioudakis kom ji nû ve gihand hev û endamin nû jî beşdar bûn. Endamên nû jî Maria Koti, Alexis Nonis, Periklis Tsoukalas û Antonis Skamnakis bûn.
Kayker
Kayker (ya kî aktor u aktrîse; bi Îngîlizki: actor, actress) teno ke fîlm de kay keno, ci rê vajîyeno.
Qizil axil xoy
Qizil axil xoy  gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 229 kes ( 36 malbat) bûn.
Saumeray
Saumeray, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Fontaine-la-Louvet
Fontaine-la-Louvet, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Geliya Kevn
Geliya Kevn (bi tirkî: Salkonak) yek ji gundên bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Prûva
Prûva, pruva, prûwa (ji zimanê îtalî: prua) navê deryavaniyê yê pêşiya keştiyê ye.
Ereba
Ereba, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Villy-le-Maréchal
Villy-le-Maréchal, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Privezac
Privezac, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Rhaunen
Rhaunen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Arşakî
Arşakî an arşakan navê xanedana eşkaniyan ên ku di bin rêbertiya Arşak de di sala 240 b.z. de herêmeke Keyatiyaselewkiyan a bi navê Part dagirkirin û li şûna wê Pehlewanistan an Împaratoriya eşkaniyan  damezirand.
Piştî damezirandina dewletê arşakiyan gav bi gav selewkî tengav kirin û li tevahiya Îranê serweriya persan pêk anin. Keyayê arşakî yê dawî Erdevan IV, di 224 pz de ji aliyê damezirênerê sasaniyan Erdeşêrê Yekê hat kuştin û Erdeşîr kargêrî dest xwe xist. Lê xanedana arşakiyan nêzîkî 200 salên din jî li Ermenistanê serwerî domand û di sala 428an de ket bin fermana sasaniyan û bi vî awayî hebûna xwe bi dawî kir.
Bibîne
Lîsteya Keyên Eşkaniyan
Kurik
Çend gundên bi vî navî hene:
YouTube
YouTube platformek serhêlkirina vîdyoyê ya Amerîkî ye, ku li San Bruno, California ye. Sê karmendên berê yên PayPal — Chad Hurley, Steve Chen, û Jawed Karim the karûbarê di sibata 2005an de afirandin. Google, malperê di meha çiriya paşîn a sala 2006an de 1.65 mîlyar $ da kirî. Niha YouTube wekî yek ji alîgirên Google-ê dixebite.
YouTube destûrê dide bikarhêneran ku barkirin, nihêrîn, rêjeya parvekirinê, parvekirinê, lîsteyên lîstikan zêde bikin, rapor bikin, li ser vîdyoyan şîrove bikin, û bibin bikarhênerên din. Ew cûrbecûr cûrbecûr ji vîdyoyên medyayê yên hilberîner û pargîdanî pêşkêş dike. Naveroka berdest di nav de klîpên vîdyoyê, klîpên pêşandana TV, vîdyoyên muzîkê, fîlimên kurt û belgefîlm, tomarên deng, trailers fîlimê, weşanên zindî, û naverokên din ên wekî blogging vîdyoyê, vîdyoyên rastîn ên kurt, û vîdyoyên perwerdehî. Piraniya naveroka li ser YouTube ji hêla kesan ve tête barkirin, lê pargîdaniyên medyayê yên wekî CBS, BBC, Vevo, û Hulu hin beşên materyalê ji hêla YouTube ve wekî beşek ji bernameya hevkariya YouTube pêşkêş dikin. Bikarhênerên ne qeydkirî tenê dikarin li ser malperê vîdyoyan temaşe bikin (lê na lêxistin), di heman demê de bikarhênerên qeydkirî jî bi destûr ne ku hejmareke bêsînor a vîdyoyê barkirin bikin û li vîdyoyê şîroveyan zêde bikin. Vîdyoyên ku bi potansiyelê nebawer têne hesibandin tenê ji bikarhênerên qeydkirî hene ku piştrast dikin ku kêmtirîn 18 salî ne.
YouTube û afirînerên hilbijartî hatinên reklamê ji Google AdSense digirin, bernameyek ku li gorî naveroka malperê û temaşevanan reklaman dikin Pirraniya vîdyoyên wê temaşe belaş in, lê hin îstîsnayan hene, di nav wan de kanalên zindî yên abonetiyê, kirêkirina fîlimê, û herweha YouTube Music û YouTube Premium, karûbarên abonetiyê, bi rêzdarî muzîka premium û ad-free pêşkêşî pêşkêş dikin, û ad-  gihîştina belaş ji bo hemî naverokê, tevî naveroka taybetî ya ku ji kesayetiyên berbiçav têne komisyon kirin. Ji destpêka sibata 2017 ve, her deqî zêdetirî 400 demjimêran naverok li YouTube-ê hatin daxistin, û naveroka yek mîlyar demjimêran li YouTube her roj têne temaşekirin. Ji destpêka tebaxê 2018 ve, malper li gorî malpera ,nternetê ya Alexa, li gorî Google, duyem malpera herî populer di cîhanê de ye. Ji gulana sala 2019an pê ve, zêdetirî 500 demjimêran naveroka vîdyoyê li YouTube her deqeyek têne barkirin. Li ser bingeha hatina reklama mehane ya mehane, YouTube tê texmîn kirin ku 15 milyar $ dahata salane ya dahatiyê ye.
YouTube bi rexneyên li ser aliyên karûbarên xwe re rû bi rû maye, di nav de karanîna naveroka mafên jêgirtî yên ku di nav vîdyoyên uploadedkirî de, algorîtmayên pêşniyara wê vîdyoyên heramdar ên ku teoriyên komplo û derewîn belav dikin, mêvandariya vîdyoyên ku dibe ku zarokan armanc dikin lê bi tundûtûjî û wan binavkirî ye. naveroka pêşniyara cinsî ya ku bi karakterên populer re têkildar e, vîdyoyên xortan ên ku di beşên şîroveya xwe de çalakiyên pedophilîk dikişînin, û polîtîkayên bihurbar li ser celebên naverokê yên ku destûr didin ku bi reklamê re bêne drav kirin.
Pêkanîna YouTube
Bingeha YouTube ji Chad Hurley û Steve Chen û Jawed Karim ve hate avakirin, ew karmendên berê yên pargîdaniya Paypal bûn. Berî vê, ew Chad Hurley, li Zanîngeha Indiana li Pensîlvanyayê xwendiye û Steve Chen û Jawed Karim zanista kompûter li zanîngeh Illinois xwendine. Di 15 sibata 2005 an de YouTube.com bûye çalak û piştre xebatên li ser vê malperê ji bo çend mehan de hate çêkirin û weke ezmûn di gulana 2005 de hat vekirin, ew bi fermî piştî şeş mehan hate vekirin.
YouTube ,9 Cotmeh 2006 de li ser Google 1,65 mîlyar firoştî hate girtin.
Alîkulek
Elîkulek gundekî li Qereyaziya Erzîromê ye.
YouTube
Karkêrên sîstemê
YouTube Formatên Videoyan bi Formata flv bi kar tîne. Xwestinen Malperen Videoye giştî bi Formata flv tê darxistin û Dosyaye dikare Daxê.Temaşêkirina Videoyan bi Plug-in a Adobe Flash ê tê Avakirî.
Zengilok, Hezex
Zengilok an jî Zengilox (1928: زنكلوك / "Zinguelouque" (Zingelûk); ), gundekî ser navçeya Hezexa Şirnexê ye.
YouTube
Karkêrên sîstemê
AVI MPEG an jî Quicktime Videoyan Erê dike hema heta 1 GB tê hiştin.
Prades-Salars
Prades-Salars, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
YouTube
Sîstema videoye
Endam dikare li videoyan gilî bike, biecibîne û dikarin şîrovê û parve bikin.
Prades-Salars
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
YouTube
Mercên bikaranînê
Li ser YouTube hûn nikarin Videoye Porno(+18), tade, kuştin, Reklam û gef Daxin.
Brezîl
Dadgeha li Brezîlê YouTube di 6 çile 2007 sê rojan qedexe kirin piştî weşandina siteya filmê hetikanî yê pêşkêşkêra Brezîlî ya navdar Daniella Cicarelli (Xweşdiviya kevn ya lîstikvanê Fûtbolê Ronaldo ).
Îran
Asteng kirin ku YouTube li Îranê, di 3 kanûna pêşîn 2006 de piştî site "zînakar" hate hesibandin.
Maroko
Di 25 gulana 2007, Maroko Telecom websita YouTubê hate astengkirin. Piştî pênc rojan pargîdaniyê ragihan ku, ew bi "Çewtiyeke teknîkî çêbibû û YouTub asteng hatibe tomar kirin.
Yemen
Yemenê di dîroka 11/6/2008 ji bo sê rojan websita Youtubê sekinand.
Erebistana Siyûdî
Çavdêriya Dewletê li înternetê li Erebîstana Siûdî zêde heye. YouTube li Erebistana Siûdî ne qedex ye, lê ew bi tenê bo mezinan (18 salî yan jî zêdetir serbest e) naverokên seksî an Dev avêtin bo Îslamê an bo dewletê ew qedexe ye. Ev jî hatiye dîtin ji bo astengkirina gelek kanalên cûr bi cûr û hin bêyî ku pîvanên zelal ji bo astengkirina wan berdest bike.
Taylenda
Di 8 Adara 2007 de, ev YouTube li Taylendayê ji bo du rojan hat qedexe kirin. Di 3 nîsana 2007 dîsa careke din hat qedexe kirin, wî nehişt ku dîsa. Hikûmetê ragihand ku fîlmeke heqaretê li ser key Bhumibol Adulyadej heye. Qedexeya Youtubê di 30 tebaxa 2007 de hat rahiştin.
Kamiran Haco
Kamiran Haco nivîskarekî kurd e ku di sala 1959an de, li Tirbespiya binxetê hatiye dinyayê. Xwendina seretayî, navendî û amadeyî li Tirbespiyê û Qamişlo temam kir. Sala 1983an xwendina endezyariyê beşê Mekanîk li zanîngeha Helebê qedand...
Ji destpêka salên 1990î ve, wî dest bi nivîsandinê kiriye. Di kovar û rojnameyên wek: Gelawêj, Gurzek Gul, Stêr, Xunav, Metîn, Armanc, Pirs, Deng, Medya Güneşi, Çira û Nûdemê de nivîsî ye.
Ji dawiya sala 1997an ve li Swêd dijî û niha di redaksiyona kovara Rastî de dixebite.
Di sala 1977an de pirtûkeke wî ya kurteçîrokan bi navê Kelevajî di nav Weşanên Avestayê de derketiye.
Unterpleichfeld
Unterpleichfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Fontaine-sous-Jouy
Fontaine-sous-Jouy, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Bad Zurzach
Bad Zurzach, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Aargau ya herêma Zurzachê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Hemze Beg
Hemze Beg (bi erebî navê wê kirine al-Hamam), gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
Pertaş
Pertaş (bi tirkî: Gedikbaşı), gundekî bi ser navçeya Misirca Sêrtê ve ye. .
Keyhan Kelhur
Keyhan Kelhur (bi navê wî yê farisî کیهان کلهر, Kayhan Kalhor), di sala 1963an de li Tehranê hatiye ser dinyayê, stranbêjekî navdar ê kurd e. Muzîka kurdî û farisî îcra dike.
Avareş
Avareş navê gundekî Qereyaziya Erzîromê ye.
Vinets
Vinets, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Komorbîdîte
Di psîkolojiyê de dema di heman demê de li cem heman nexweşî ji yekê zêdetir nexweşî hebin, ji vê re komorbîdîte tê gotin.
Mahmut Alinak
Jînenîgarî
Mahmut Alinak di sala 1952a li Bakurê Kurdistanê, bajarê Dîgora bi ser Qersê ji dayîk bû ye. Dibistana seretayî li Dîgorê û dibistana amadehiye jî li Qersê xwend. Li zanîngeha Enqerê beşa dadê qedand. Di hilbijartinên giştî ên sala 1987a de li ser lîsta SHP'ê bû parlamenterê Qersê. Çar sal şûnde li ser lîsta partiyên HEP-SHP'ê bû parlamenterê bajarê Şirnexê. Paşê serokatiya rêxistina DTPê ya bajarê Qersê kir. Di hilbijartinên giştî ên sala 2007a de Mahmut Alinak li Qersê weke namzetê serbixwe ên kû DTPê piştgiriya wan kir ket hilbijartinan, lê bi li ser neket. Mahmut Alinak niha weke nivîskarê rojnameya Gündemê û parêzer dixebitê û namzetiya xwe ya ji bo serokatiya DTPê diyar kiriye.
Lîsteya keyên Eşkaniyan
Lîsteya Keyên ku Keyaniya Eşkanî karger kirinî ango ji xanedanê Arşakiyan de wiha ne;
Mişel Temo
Mişel Temo Siyasetmedar û Nivîskarekî Kurd e. Mişel Temo di sala 1957'an de li gundêkî biçûk ji herêma Dirbêsî - Hesîçe, Rojavayê Kurdistanê hatiye dinyayê.
Hunya
Hunya, gundekî girêdayî navyae Kanîreşê ya ser bi Çewlîgê ve ye.
Mişel Temo
Wî di sala 1980'î de li Zanîngeha Heleb ê xwendina Endezyarîya Zadên Çandinîyê qedandiye. Ji sala 1972'an û vir ve tevlî çalakîyên tevgera Kurdî bûye. Ew yek ji wan kesen e ku Navenda Celadet Alî Bedirxan a Rewşenbîrî li Qamişlo di 10'ê berfanbara 2000'î de ava kirîye.
Mişel Temo, di 7'ê cotmeha 2011'an de li Sûrî, li bajerê Qamişlo, bi hate kuştinxwezî.
Lidya
Ji ber êrişa Kûruşê Mezin li ser padşehiya Lidyayê, eW bûn hevpeyman li gel spartaê. Kûruşê Mezin êriş kir ser Sardîsê û di sala 546 de ew xist dest xwe û padşahiya Lidyayê bi dawî hat.
Schauren
Schauren şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Senonches
Senonches, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
La Forêt-du-Parc
La Forêt-du-Parc, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Avziravka Jêr
Avziravka Jêr gundekî girêdayê navçeya Qereyaziyê ye.
Bedirxan Sindî
Dr. Bedirxan Sindî (Rojbûn 1943 li Zaxo li Başûrê Kurdistanê) nivîskar, helbestvan û wêjevanekê kurd e.
Jiyan
Di sala 1943 an de, li bajarê Zaxoyê ji dayîk bûye. Di sala 1966 an de, li Îraqê zanîngeh bi dawî aniye û di sala 1979 an de, li Ingilîstanê doktora wergirtiye. Her ji sala 1960ê, dest bi nivîsîna helbestan kiriye. Mişe gotar, vekolîn û helbest bi kurdî û erebî jî, di kovar û rojnameyan de belav kirîne. Wî ji destpêkê helbest li ser qalibê klasîkî divehandin û gelekî tê de biserkeftî bû, paşê yên serbest jî nivîsîn. Gelek helbestên wî yên bû ne stran. Çend pirtûkên wî bi zimanê kurdî û erebî çap bûne.
Çavkanî
https://m.nerinaazad.org/kr/tags/dr-bedirxan-sindi
https://rojevakurd.com/sindi-akademiya-kurdi-li-kurdistane-tembelxaneye/
https://zagrosn.com/93650-12
The Guardian
The Guardian, rojnemeyeke brîtanî ye ku di sala 1821ê de dest bi weşanê kiriye. Girêdayî koma çapameniyê ya Guardian Media Group e. Weke rojnameyeke lîberal tê zanîn. Rojane derdikeve. Lê bi hefteyî jî bi navê The Guardian Weekly derdikeve. The Guardian Weekly, di asta navneteweyî de derdikeve.
KC Rebell
KC Rebell (z. 26ê kanûna paşîn 1988 li Bazarcix wek Hüseyin Kökseçen) rapvanekî alman ê bi eslê xwe yê kurd e.
Kurtejiyan
Di destpêka sala 2006an de KC Rebell û PA Sports komeke hevpar ê bi navê "SAW" (Schwarz auf Weiss, tê wateya "Reş û Spî") damezirand. Ew di sala 2007an de de digel Snaga & Pillath li gelek deverên Elmanyayê tûr kirin. Di meha gulanê ya 2008an de KC Rebell û PA Sports bi rêya şîrketa Shrazy Records albûma xwe ya bi navê Kinder des Zorns (Zarokên Eciziyê) weşandin. Hevkariya di nava SAW û şîrketa Shrazy Records weke hat hevî kirin nemeşiya, lewra SAW piştî 5 mehan ji şîrketê veqetiya.
Di dawiya 2009an de KC Rebell û PA Sports digel Manuelsen vîdeoklîpa Grausam (Bê wijdan) weşandin. Di wê demê de hê di bin şîrketa Pottweiler Entertainment de xebatên xwe yê muzîkî dimeşand, heya ku biryar da êdî kariyera xwe bi tenê berdewam bike û di nîsana sala 2011an de derbasî şîrketa PS Sports a bi navê Life is Pain bû. Di 27ê gulanê 2011an de albûma wî ya ewil a bi navê Derdo Derdo hat weşandin. Weşandina vîdeoklîba xwe ya bi navê Kurdistan bû sedema gelek gengeşiyan û bala guhdarvanên xwe kişande ser rewşa kurdên li Tirkiyeyê. Tê gotin ku di sala 2005an de KC Rebell û futbolvanê kurd ê ekîba netewî ya Almanyayê Mesut Özil di heman ekîbê de dilîstin.
Muzîka KC Rebell
KC Rebell bi saya şîrketa Underground/Independent a nas a elman 'Aggro Berlin' berhemên xwe yên rapê pêşkêsî guhdarvanên elman ên ciwan kir û hê jî ji Aggro Berlin re dixebite. Stîla KC Rebell gelek dişibe şêwaza Gangsta-Rap a amerîkî. Di strana xwe ya 'Sieh es endlich ein' (Êdî têbigihêje) de KC Rebell behsa veqetînê dike û di gotinên stranê de ernoktiya xwe bi kurdbûna xwe girêdide:
Ereb Şêxo
Ereb Şêxo, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Nexweşiya zextê ya piştî trawmayê
Nexweşiya zextê ya piştî trawmayê bi kurteya PTSD (ji îngilîzî: post-traumatic stress disorder) tê nasîn. Mebesta vê peyvê nexweşiyên piştî serboriyên trawmatîk derdikevin holê ne. Ev mijar ji bo psîkolojiyê yek ji mijarên herî girîng ên lêkolînê ye. Serboriyên ku dibine sedema trawmayê di serî de şer û çanda şîdetê, serboriyên ku şîdeta fizîkî, derûnî, cinsî û aborî digire nav xwe.
Tomas Tranströmer
Tomas Gösta Tranströmer, di 15'ê avrêla 1931'ê de li Stokholma Swêdê ji dayik bûye, helbestvan, wergêr û derûnnasekî swêdî ye.
Tranströmer di sala 1958'an de tevî Monica Bladh zewiciye û du keçên wan hene.
Helbestkarê swêdî di meha sermaweza 1990'î de bi xwînrêjiya mêjiyî ket û li aliyê rastê felc bû.
Tomas Tranströmer, pertûkên wî yên ku bi gelek zimanan wergerandî ne, di sala 2011'an de Xelata Nobelê ya Wêjeyê wergirt.
Etarê Nîşabûrî
Etarê Nîşabûrî (jdb. li dora 1145, Nîşabûr – m. 1221, Nîşabûr) helbestvan û bijîşkekî faris bû.
Jiyan
Ferîdedîn Ebûhamêd Mihemed kurê Îbrahîm keni navdar bi etarê nîşabûrî di sala 540 hicrî li Kedkenê de ji dayîkê bû û di sala 618 hicrî çû ber dilovaniya xwedê yek ji wan arif û helbestvanê Îranê e û bi eslê xwe faris bû û di wêjeya iranê de gelek bandor daniye ser helbestvanên din.
Berhema mentiqultêyr
Berhema mentiqultêyr ber hema herî navdarê etar e û çîroka vê ewe ku çend çivîk û baz in ku dixwazin bigihên padîşahê xwe navê wê Sîmorq (bi kurdî: "30 mirîşk") ku di wê çirokê de çivik simbola merivan e û padişahê wan Sîmorq xwedê ye. Ku di wê berhemê da zehmetiya rêya arif bûnê dibêje û dibêje ku arifek ger bixwaze bigihê xwedê divê heşt qonaxa derbaz bibe.
Mihemed Ferîq Hesen
Mihemed Ferîq Hesen nivîskarekî kurd e.
Mihemed Ferîq Hesen di sala 1941ê de li gundê Qazanqayê girêdayî bi Qeredaxê ye hatiye dinyayê. Xwendina destpêkê li Qeredax û navendî li Helebçe û xwendina Akademî ya Mamostayan li Silêmaniyê bi dawî aniye. Salên 1979–1982an endamê Desteya Birêvebir ya Yekîtiya Nivîskarên Kurd/tayê Silêmaniyê bû. Sala 1989 çîroka Nêrgiz bûka Kurdistan ko ji derhênana Ce'fer Elî ye û yekemîn fîlmê sînemayî yê kurdî (35 mlm) e, nivîsîye? Sala 1991ê (piştî serhildanê) serokê tayê Silêmaniyê yê Yekêtiya Nivîskarên Kurd bû. Ji sala 1998an û vir de li Danîmarkayê dijî.
13ê kanûna paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Yêleqarşû Sola
Yêleqarşû Sola gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Metaanalîz
Metaanalîz metodeke ku cara yekem ji aliyê Derûnnas Gene V. Glass ve hatiye bikaranîn. Mirov dikare Metaanalîzê weke analîza analîzê bi nav bike.
Serkend Kilû
Serkend Kilû, gundekî bi ser Herîra navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Avziravka Jor
Avziravka Jor navê gundekî Qereyaziya Erzîromê ye.
Eskerê Boyîk
Eskerê Boyik (jdb. 31ê tebaxa 1941,li Axbaranê li  Ermenistan) helbestvan û nivîskarekî kurdê Ermenistanê ye. Niha ew li Almanyayê de dijî.
Jiyan
Eskerê Boyîk (Askiyar Broyan) 31ê tebaxa sala 1941ê li gundekî kurdayî navça Ermenistanê ya Axbaranê: Qundesazê (niha Riya Teze li herêma Aragasotinê) malbeteke êzdî da hatîye dinê.
Deauville
Deauville, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Eskerê Boyîk
Jiyan
Sala 1974a têza doktoriyê diparêze û navê doktorê aboriyê distîne. Wî kivş dikin wek serokê beşeke wê înstîtûtê. Tevî karê zaniyaryê ew wusa jî gelek sala Zanîngeha Yêrêvanê ya Malhebûna Gundîtiyê da dersê rêvabirina (serkarîkirina) malhebûnên gundîtiyê dide. Di warê zaniyariya aboriya gundîtiya Ermenistanê da xudanê devedevî 40 xebatê zanyarî ye.
Piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyêtiyê sala 1993a dest ji kar û barê xwe berdide, diçe Komara Qazaxistanê. Sê sala li wir dimîne û pey re berê xwe dide Ewropayê û li Almaniyayê bi cî dibe, wî derê jî hetanî roja îroyîn karê xwe yê nivîskariyê, zanyariyê, civakiyê dimeşîne, lê êdî bi temamî di warê edebiyat, çand û dîroka kurdî da. Her çiqas jî, di warê zanyariya aboriya malhebûna gundîtiyê da bicîanîna lêkolînên zaniyariyê û perwerdekirinê da barekî giran hilgirtibû û bi serketn dimeşand, lê wî li nav xwendevanên kurd da weke helbestvan, diramatûrg, rojnamevan, pûblîsîst deng dabû.
Eskerê Boyîk bi ruhê xwe ve helbestvan e. Di salên karê ewlin da wî bi xwe jî tê derdixist, ku karê wî edebiyat ye, jiyana wî da şaşî çê bûye, ku bêşekî din bijartîye, lê çiqasî jî dixwest şaşiya xwe serrast bike, nikaribû. Ji ber ku tu nivîskarê kurd li Sovêtîstanê nikaribû tenê bi nivîskariya kurdî ebûra(debara) xwe û neferên xwe bike. Ji bo vê yekê jî, ez dixwazim Eskerê Boyîk weke fênomênekî bi nav bikim, çimkî bilî karê xwe yê fermî, yê di warê bi zanyarî çareserîkirina pirsgirêkên aboriya gundîtiya komara Ermenistanê, wusan jî bi serketin rêya kar û barê edebiyat û çanda kurdî da dimeşya.
Ev karê dawî Esker êdî bi saya xwegîhandin, xweperwedekirina di warê ziman, edebiyat û çanda kurdî da bi cî danî. Tenê ji piştî sala 1993a re gava ewî Ermenistan pişt xwe va hîşt, ji pey gelek zehmetiyan jê re îmkan û fersend çê bûn ku ew xwe bi temamî nivîskariyê, kurdzaniyê, bi taybetî bicîanîna lêkolînên di warê dîrok û dînê kurdên êzdî va mijûl bike.
Ji alîkî va vê welatvanî û hogirtiya nêzîk û helal ya navbera min û Esker da ez didefandim berbi cîanîna peyveke xweş û germ ji bo sersala wî, aliyê dinê va eynî tiştê ez bi pisîkolojî hetanî warekî bend dikirim, ku dibe hinek bêjin Wezîrê Eşo jî ber wê yekê haqasî Eskerê Boyîk bilind dike? Ev fikir û ev tişt dilê min da disêwirîn gava jimara rojnemeke me kurdan ya hêja- „RÛDAWÊ „ ya 21ê tîrmeha îsalin ket ber destê min. Di wê da hevpeyvîna Alî Gûler tevî hunermend-stranbêjê kurdî bi nav û deng Nizamettin Ariç hatibû çapkirinê, ku zemanekî bi navê Feqiyê Teyran jî deng dabû. Hevpeyvîn derbarî weşena albûma Nîzamettîn Arîç ya nû da bû. Di bersîva pirsekê da hunermendê pirşuret wa dibêje: "di nav kurdên Kavkas û Serhedê de cîhê Fêrîkê Ûsiv cuda ye. Helbestvanekî girîng e. Di helbestên wî da cihaneke kûr û fire heye. Merivan ji xwe re dike heyîran. Raman û felsefa wî gelekî kûre. Eskerê Boyîk jî ne kêm e. Meriv dikare gelek bi hêsanî helbestên wan bike stran". Hevpeyvînê da tê agahdarkirin ku: "Albûma 'Azadî' ji 10 stranan pêk tê. Hemû stran jî li ser helbestên kurdên Kafkasyayê Fêrîkê Ûsiv û Eskerê Boyîk hatîye amadekirin". Navê albomê ji navê helbesta hogirê min Eskerê Boyîke 'Azadî' hatîye hildan. Van gotinên Nîzamettîn Arîç û vê agahdariya rojnemê şabûneke mezin xistin dilê min. Çawa şa nebî, ku du weletî û du hogirên te yê nêzîk, li dervayî sovêta berê jî têne naskirinê û keda wan bi hêjatî tê nirxandinê: ya Fêrîk û Esker.
Gava Esker, ji bo standina xwendina bilind sala 1961ê hatiye paytextê Ermenistanê Yêrêvanê atmosfêra wir bi bîn û buxsa çanda kurdî va dagirtî bû. Evan salên pêşketina edebiyat, çand, hûner û kurdzaniyê yên here xweş bûn. Piştî salên 1937-1938a yên rêprêsyayên stalînîzmê salên 50î mecal û îmkan kurdayetî re berfire vebûn, îmkanê ji bo nû va welidandin, xuliqandina çanda kurdî çê bûn. Em dikarin wê demê weke Ronêsans bi nav bikin, ku dişibiya Ronêsansa (Ewropa) Rojavayê ya berya çend sedsala. Yêrêvanê da dezgeh, rêxistin, hevaltî yên edebiyat û çanda kurdî, her wisa jî kurdzaniyê çê bûn: rojnema Riya Teze ji nû va hatiye weşandinê, weşanên radyoya Ermenistanê bi zimanê kurdî ji Yêrêvanê her roj bi zemanê dirêj û kifşkirî hatin bi cîanînê, Înstîtûta Rojihlatzaniyê ya Akadêmiya Ermenistanê ya Zaniyariyê da beşa kurdzaniyê dest bi karê xwe kir, di nava goveka Yekîtiya Nivîskarên Ermenistanê da sêksiya nivîskarên kurd hatiye demezirandinê, weşanxana Yêrêvanê da beşa çapkirina pirtûkên kurdî hatiye vekirinê. Em êdî derheqê wê yekê da nabêjin, ku dora wan dezgehan artêşek ronakbirên kurd civiyabûn. Bi dehan dûhatiyên wan hersal zanîngeh û înstîtûtên Yêrêvanê yên xwendina bilind temam dikirin. Her çiqas jî, Eskerê Boyîk xwe li perwerde û pêşî jî ji edebiyat û çanda kurdî xerîb girtibû, lê giyanê kurdîtiyê û kemala helbestvaniya wî ya xwezayî ew defandin nava refên ronakbirên kurd. Esker hewil da û zûtirekê ciyê xwe yê anegor di nava artêşa ronakbiran da girt.
Helbestên wî yên yekemîn ser rûpelên rojnema Riya Teze û bi radyoyê bi zimanê kurdî hatin weşandinê. Lê sala 1966a berevoka helbestên wî ya ewlin bi navê "Şiverê" li Yêrêvanê hatiye weşendinê: pirtûk eynî weke şiverê tenik, lê warê hûnerê û naverokê da, eger em dikarin wa bêjin, qelaw û kûr bû. Bi sebebên dervayî îrade û daxweza wî pirtûka wî ya duyemîn, piştî zemanekî dirêj, eynî bajarî da, sala 1975a bi sernavekî xweşik: "Kulîlkên Çiya" hatiye weşandin. Wê pirtûkê helbesta bi navûdeng da naskirin û çawa li nav xwendevanê kurd yên Ermenistanê belav bû wusa jî ji sînorê wê derve jî di nav helbestvanên genc da belav bû. Ji dervayî sînorê Ermenistanê li du welatên derva bi orgînala xwe kurdî û bi wergera ser zimanê tirkî hatiye weşandin.
Bî (mirov)
Bî an jî jina bî, ji jina ku zewiciya û piştî ku zewiciya, piştre bi demekê re ku ji mêrê xwe dimire re tê gotin. Jina bî û an jî mêrê bî û hwd, ji wan re tê gotin.
Eskerê Boyîk
Jiyan
Heta niha ev pirtûkên wî çap bûne: HELBEST - "Şiverê" di sala 1966an de weşiya. - "Kulîlkên Çiya" di sala 1975 - "Duaya Serê Sibê" di sala 1997 - "Oda Çîrokan 1" helbestên zarokan di sala 1997 - "Kulîlkên Birîndar" di sala 1998 - "Govenda Herfan" helbestên zarokan - " Ez Kilameke Melûlim" - "Tîrênc"
Eskerê Boyîk helbestvanê dewrana me ye. Ji aliyê xwendevanan da hêjayî hizkirinê bûye. Diyarkirineke vê hizkirinê jî ewe, wekî me li ciyê pêwîst da jî kivş kir, ku hunermendekî kurd yê pirr hêja ne ku tenê helbestek lê çend helbestên wî kirîye stran. Şedetîke hêjatiya wî ye helbestvaniyê jî ewe, ku Esker cûre û peyva xwe ya xwexatyê anîye nava helbestvaniya kurdî, qet misqalekê jî şayîrên beriya xwe û yên zemanê xwe dubare nake. Ew bi awazê xwe yê cuda û xisûsî dinivîse û xwendevanên, ku pirî-hindikî haya wan ji poyêziya helbestvan heye, gava helbesteke wî ya nû, bê kifşkirina navê wî dixûnin- dest xweda serva diçin ku ew helbesta Eskerê Boyîk e. Govek, sînorê gotarekê mecalê nade, ku em dûr û dirêj bi hûrgilî heralî ser analîzkîrina poyêziya Esker rawestin. Ber wê yekê jî emê her bi tenê bi xetên giştî, tomerî û bi meselên kêmjimar poêziya wî raxin li ber çavan û binirxînin. Helbestê Eskerê Boyîk nazikin, ewazê wan tê bêjî ji perê kulîlkê çiya pêk tên, tije rem, germayî û kela jiyanê ne:
Tên dipêçin, Çiya, baniyê min Ku ber sermê Necemidin.
Ew dengbêj û evîndarê cihanê, xwezayê û xweşikbûnê ye. Tê bêjî ew bi germayî û hizkirna dilê xwe, heta bi 'porê dayka xwe' dixweze serma zivistanêda cihanê germke. Lê gorî xeysetê xwe yê şermoke ew evîndariya xwe berbi evîna xwe, ya cinsî, yanê ya himber qismî jinê kêm, degme eşkere dike, bi awayê alîgoriyayê xwe nêzîkî evîna xwe dike. Em mînakekî bînin:
Havînê sî xweşe Zivistanê-tav Biharê sî û tav Hemêz dikin hev…
Ez sî me, Tu-tav, Were, domam, bihare Em bigihîjne hev.
Çiqas xweş, çiqas bi hûner û helbestvaniyê ya bilind hatiyê gotinê. Helbestvan xwe wek “sî“ lê evîna xwe jî wek “tav” nav dike. Berhevdanîneke çiqasî bi cî û bedew ji bona kirîn û xweşikirîna dilê keçikê. Felsefa poêziya Esker gelekî kûr e û bi pêra jî di aliyê moraliyê û pisîkolojiyê da pir tehsîrdare. Ew vê helbesta kurt da wê fikirê îlan dike, ku civaka mirovayê da cinsê mê û nêr nikarin bêyî hev bijîn, loma jî bihara jiyanê bi ji hev hizkirinê, evîndariyê û amintiyê xweşe.
Helbesteke biçûke din:
Dupiçe
Dupiçe, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Hezexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Eskerê Boyîk
Jiyan
Ezê hildim îro vê Dara bîêye beyanî, Hubirêda kim dilê xwe ra Nav esmanê şîn-sayî Nemê tera binivîsim Li ser pala vî çiyayî: -Tu jî derê ber dêrî Ku min bibe ronayî.
Helbest tê bêjî dîdemekî suruştî ya bedew e. Dîdemek, ku tenê efrandina Eskere… Helbestvan evîndarê xezayê, çiya û baniya, mêrg-çîmanan, kaniyên avsar û zozanan e. Zarotiya wî paşla wê xwezayê da derbas bûye. Dilê wî heta li ser hemû giyanberan, ajalan, rewiran, terewil û teyredên li nav wê xwezayê da jî dêşe.
Berf barî rê û dirbê Çiyê xitimîn, Mij û dûman hatin serê Riya kimkimîn. Xezal, kêwrûşk, gur û rûvî Li çiyê man, Em vegeryan, gelo ça bû Halê wan?
Helbestvan xwendevan jî bi xwe re dike heyr û motac, evîndarê xwezaya bi jiyan û jiyanber. Ev şuretên hunermendiyê û hostatiya berhemdayînê, efrandariyê ye, bi sêwirandina xiyal û mitalên di nav xweşikaya jiyanê da tên temam kirinê. Bêy vê faktora jiyanî bi tenê hostatiya helbestvan nikare tesîrê li ser giyana xwendevanan çê bike. Ev herdu keremên Xwedê jî jî Esker re hene. Têma evîna berbi dê-bavê, kalikê di nav helbestên wî da ciyê xweyî girîng digre. Tê bêjî rem, hizkirin, germayî, paqijaya ruhî ji wan helbestan dibare.
Kê nifir kir ku em wa bin, Bê cî-sitar mîna gurê serê çiya bin, Mala xwe da em bêpar û em bê war bin, Cînar me ra ewqas nexwez û neyar bin.
Kê nifir kir ku cînarê xwe ra ewqas em helal bin, Ber zulma wan ewqas ker-lal û bêkar bin, Xwe ra xweyîn û dîn-dijmin, li hev nepak, qelp, bêtifaq, Wan ra xulam qûl û amin, pişt û yar bin…
Kê nifir kir, ku em awa tîş û par bin, Dora me tev çavê sar û mejûyê har bin, Rê jiyanê me ra ewqas zor û zemet û dijwar bin, Em jî ser riya, çav li derya, penaber û stûxwar bin.
Ez zanim Kurdistanê çêbe, Azadî ala wê be, Edlayî tifaqa wê be Ez zanim Kurdistanê çêbe. Tavê qelema wê be, Çavê alemê lê be, Ez zanim Kurdistanê çêbe. Lawê Kurd egîtê wê be, Îro be yanê sibê be, Ez zanim Kurdistanê çê be.
Berhemên Eskerê Boyîk yên pirozayê û şanogeryê jî balkêşin. Kurteçîrok, şano û romanên wî ji alyê xwendevana va bi hizkirin hatine pêşwezîkirin û qimetkirin. Rawestandina ser naveroka romanên wî (xazma “Xezeba Xwedê”) vê gotara sînorkirî da ne mimkûne, ber wê yekê jî emê bi tenê kifş bikin, ku roman li ser doza tirajêdiya êl û eşîreke kurdên êzdî hatîye sêwirandinê. Şanoyên “Sinco keça xwe dide mêr”, “Mem û Zîn”, “Birînê rojên Buhurî” ser dikayên tîatroyên kurdî yên Elegezê, bajarê Tilbîsê û li Almaniyayê demên dirêj hatine lîstinê.
Eskerê Boyîk ku perwerda xwe dibistan û zanîngehên ermenî da standibû, ber ku yên kurdî bi sebebên eşkere tune bûn, lê bû helbestvanekî kurdî bi nav û deng, xudanê kemala helbestvanîêye bilind ev yek femdarîye, ber ku helbestvanî ji karakter (xeyset) û giyan, ji aqil û kemala wî dihat. Lê Esker, ku dibistan yan zanîngeheke kurdî ji dûr va jî nedîtibû, lê bû kurdzanek bi giştî, temamî û sipêsiyalîst (pêşekzan) lêkolîner di ware dîrok û ola beşeke gelê me kurden êzdî da eva êdî ciyê ecêvmayînê ye. Di vî ware zaniyaryê da lêkolînên hêja giranbiha cianîn û bi awayê gotar û pirtûkan dan weşendinê. Em jî ber sebebê li jêrê kifşkirî Eskerê Boyîk dikarin bihesibînin weke kurdzanekî xwegîhandî, xweperwerdekirî.
Şorbeguh
Şorbeguh, şorbeya guh(ê) navê şorbeyeke pêjgeha kurd e. Li parêzgehên Dîlok, Amed û Rihayê bi heman navê tên binavkirin. Carnan ji ber asîmîlasyonê navê vê xwarinê bi zimanê romî (tirkî) jî dibêjin. Li herêmên din carnan bi navên din tê binavkirin.
Berkeliya şorbeguhê
Bo hevîrê wê;
Bo hundirê wê;
Bo rûyê wê, wekî sos;
Amadekirin
Goştê kişandî bi biharbêhnê bistrên. Hûn dikarin pîvazê jî tevlî goştê kişandi bikin, li ser daxwazê ye. Di tasekê de hêk, xwê û avê biçelpînin, hevîrekê tîr bistrên. Bila ji memika guhê hişktir be. Vê hevîrê bi qasî 10-12 deqeyan bidin rawestandin.
Pelhevîrkan vekin (şikeva), bila ne pirr tenik, ne jî stûr be. Ji pelhevîrkê (pelhevîrkan) çargoşeyên aliyekê wan 3 cm e bibirrin. Ji têkela we ji bo hundir çêkiribû, van çargoşeyan dabigirin. 10 deqeyan bidin sekinandin. Di nava rûn de biqijilînin.
Rûn, ardê berdin quşxaneyê heya zerayî pê ket biqelînin. Ava goşt (bila sarî be) berdin ser, tevdin û bikelînin. Xwê bavêjinê. 5 deqe şûnde bi wan kufteyên re servîs bikin.
Eskerê Boyîk
Jiyan
Bi rastî jî çima ewqas ferman li êzdiyan hatine rakirin, çima êzdî hatine kokbirkirin, çima êzdî ji aliyê birayên xwe kurdên musulman va hatine zêrandin, heramkirin, heta nan û destkuja wan jî nexwerine? Çîye sebebê vê koçberî û reva kurdên êzdî ji welêt? Êzdî ku bawarya xwe da ewqas berkin, çima misilmanî, wan wek “bêxuda” hela carna jî “kafir” nav dike? Çima hinek êzdî ji netewa xwe direvin û dibêjin “Em kurd nînin”? Sebebê dîndijminatiya di navbera kurdên misilman û êzdî da çiye? Eskerê Boyîk di pirtûka xwe“ Êzîdiyatî, Mîrzikê Zaza, Fermanên Reş”, lêkolîn û gotarên xwe din da ser hîmê çevkaniyên nivîskî, zargotinî û ayînî hewl dide bersîva wan pirsa bide. Bersîv jî yeke: Dagerkirên Kurdistanê yên civakî û olî, ku kurdan û welatê wan bin destê xwe da xweyîkin ev “jera” dutîretiyê kirine nava vî gelî û ciyê dilêşiyê jî ewe ku her tiştî bi destê kurda bi xwe dikin: bi destê kurda mala wan, tifaq û yekîtiya wan wêran dikin.
Vê tangê da usan jî balkêşin lêkolîn û gotarên wîye: „Êzdîtî bawariya heqiyê, rehmê û Xwedênasiyê ye“, lêkolînên wî li dor dîroka êlên Êzdiyên Serhedê: Êlên Hesinya, Sîpka, Zuquriya, “Şêx Fexrê Adiyan û edeba Êzdiyan ya sedsala 11-13 an”, “ Berxudana êlên Xalta”, “Êzdîtî gerekê bibe ware zanestiyê”, analîza hinek qewlên êzdiyan û hvd…
Eskerê Boyîk devedevî 25 sala sêkrêtarê (katibê) sêksiya, beşa nivîskarên kurd bûye ya Yekîtiya nivîskarên Ermenistanê. Wî weke çarêka sedsalekê dîroka kar û barên sêksîyona nivîskarên kurd di pirotokolên civînên nivîskarên kurd da tomar kirîye û hemûşkî bêtir axaftina nivîskaran ser wan berheman, kîjanan re bona weşendinê rêkomêndasiya (kefîldariya) seksîyonê pêwîst bû.. Bi tomarkirînê re bi tevayî ew bi aktîvî beşdarî analîzkirina berhemên ber cape bûye.
Ji despêka salên 80 î dest bi weşendina almanax, berevoka (em dikarin wê weke antolojiya jî bi nav bikin) berhemên nivîskarên kurd bû li Yêrêvanê, ku sale carekê, despêkê da bi nave “Bahara teze”, pişt re “Bahar” dihat çapkirinê. Eskerê Boyîk yek ji amadekar rêdaktorê wê bû.
Eskerê Boyîk salên 90 î sê sala li paytextê Qazaxistanê- Almaatayê ma, li ku gelek kurd diman ku salên 30 î û 40 î ji Azeyrbêcanê û Gurcistanê sirgûnî Asiya Navîn kiribûn. Lê li vir jî Esker vala nesekinî, bi aktîvî tevî xebata komela wan yekîtiya Kurden Qazaxistanê bû, beşdarî karê çandî û nemazê yê civakî bû, ber ku li wir hewcê zanînên yên weke wî bûn. Ew dibe endamê Yekîtiya nivîskarên Komara Qazaxistanê, helbestên hîmdarê edebiyata Qazaxa- Abay ji rûsî werdigerîne kurdî, bi alîkariya Ezîzê Zîyo temamiya belgeyên KGB yên li ser sirgûniya kurdan ya 1937 û 1944 ê salê ji komarên Kavkaziyayê berbi Asiya navîn (cara ewil) ji arşîvên veşartî derdxe, hazir dike, kîjan ji bo nivîsandina pirtûka Ezîzê Zîyo “Kurdê Qazaxistanê “ bû bingeh. Ew tev Prof. Knyazê Îbrahîmî edebiyatzan dibe amadekarekî kovara bi nave “Kurd” ku paşê nave “Nûbar” danîn li ser wê. Bi rêdaktoriya Kinyazê Brahîm Mîrzoyêv û berpirsyarya Eskerê Boyîk, piştî weşena 6 hejmara ew Almatayê dihêle diçe Almaniyayê, bajarê Oldenbûrgê, li ku komela Êzdiyan hebû: “Mala Êzdiyan “. Ew bi aktîvî di nava kar û bare wêda cî digre. Dibe endemê komîtêya wê ya rêvabir, serkariyê komîtêya wê ya rewşenbîrî dike.
Eskerê Boyîk eyînî ronakbire. Nîşana wê yekê, ku li bal Esker zelal tê kifşê ez wê yekê dihesibînim, ku ew rûmeta pênûsa heval û hogiran zane û keda wan bi obyêktîvî, gorî hêjabûnê dinirxîne. Di vî warî û, weke min tê derxistîye, hemû warên wîjdanî û îsanî da min li bal wî hogirê xwe misqaleke ernûsiyê, dexesyê, çevnebariyê tecrûbe ne kirîye. Belkî eva ji xeysetê wî yê ronakbiriyê ya bilind, ji zanînên wî yên kûr tê. Lê dîsa jî, weke min tercûbe kirîye, hinek ronakbirên xudanê zanînên kûr, keda berhemdariyê ya mezin jî carna carnûsiyê û dexesiyê himberî hogirên xwe yên pênûsê da dîhar dikin. Lê ev fêl ev xeyset bal Esker qet kifş nabe. Bi serda jî Esker hilbet, gorî hêjatiyê pesinê ronakbirên weke xwe helbestvan jî dide û wî warî da pir merde, destvekirîye. Haya hemû ronakbirên kurd jê heye, ku Esker bi çi awayî merd-merdane pesinê poêziya Şikoyê Hesen û Fêrîkê Ûsiv di pirtûka xwe ya “Nûra Elegezê” da daye, helbet, bi lêkolîn, analîzkirina berhemên wan. Di ware îsanetiya wî da min tiştekî dinê jî yê qenc tercûbe kirîye. Ew li hemû ronakbîrên, heger em dikarin wa jî bêjin, yên bi şuret yên welatiyên xwe, ji Ermenistanê xweyî derkeve, gava pêwîstî di wî warî da çê dibe. Ew keda wan bi hêjatî radixe li ber çavan, îlahî wan yên ku gorî wî bi zemanekî kifş û bi neheqtî bin siyê da mane. Dilê wî ji ber vê nerastiyê dêşe û ew li ronakbîrên jibîrkirî xwedî derdikeve. Ez êdî derheqa wê yekê da nabêjim, ku ew zemanên pêwîst da rojbûyîna wan bi nivîs, bi gotarên xwe yên hêja va kifş dike. Ev kirina wî jî hêjayî hemû cûrên pesindanane.
Eva xên ji hestên berpirsiyariyê ji dilovanî û dilsoziya wî tê. Û gava ronakbîrekî welatiyên wî dice ber rehma Xwedê Esker teva pirtir ber dikeve, ne baware ku ronakbirekî angorî wî wê peyda bibe û ciyê wî tijeke, dilêşiya xwe bona çêbûna wê ziyanê û kêmasiyê îlan bike û keda wî li ber gel û çanda wî da bi hêjatî binirxîne. Dawyê ez weke hogirekî Eskerê Boyîk yê nêzîk li ber hesabgirtina reng û rû, bejin û bal meşiyana wî û nemaze kar û bare wî yê berhemdayînê, lêkolînyariyê, ku ew îro 70 saliya xwe da jî bi cî tine, ku gorî felsefa gelê me dihesibe sîmbola kalbûnê, bi şabûn û hêviya temam dikarim bêjim, ku ewê hê sûrpirîzên nû raberî gelê xwe bike bi cîanîna nivîsandina berhemên edebyeta bedew û lêkolînên zanyariyê yên nû.
Eskerê Boyîk sala 1984 da endemê Yekîtiya Niviskarên walatê sovêtê bû, endemê Yekîtiya nivîskarên Komarên Ermenistanê û Qazaxistanê, endemekî PEN a Kurd.
Bahoz“ û „Deftera kurdekî penabir salên 1999-2002 a jimarên rojnemên HÊVÎ, Roja Teze û Dema Nû da çap bûne, şanoya „Selîm Beg“ kovara „Nûbar“ da (sala 1995 a), lêkolîneke berfireh li ser helbestvaniya Cegerxwîn kovara DENG da sala 2003 a hatîye çapkirinê. Bi berpirsî û rêdaktoriya wî pirtûka Ezîzê Zîyo Aliyêv „ Kurdên Qazaxistanê sala 1995a li Almatayê hatîye weşendin. Pirtûk li ser dîrok û bûyarên kurdên Qazaxistanêye ku salên 1937 a û 1944 a ji komarên Kavkaziyayê sirgûnî wur kiribûn. Eskerê Boyîk xudanê pir gotarên zanyariyê-pûblîsîstîye, rêsênziyayên ser nivîskar û zaniyara û bi tebyetî berhem û lêkolînên wane, her wisa jî pêşgotinên pirtûkên kurdiyê. Bi pêşgotinên wî hatine weşendinê: romana Heciyê Cindî „Hewarî“ (Weşena Roja Nu, 1999), bervoka novêl-serhatiyên Wezîrê Eşo „Pariyê Berdamayî“ (Hewlêr, 2008), pirtûka Ahmed Camîlîbêl „Evdalê Zeynikê“ (Weşena Deng), berevoka „Zargotina Kurmanca“ ya Heciyê Cindî û Emînê Evdal (Weşena Avêsta, 2008), cilda sêyemîn ya berhemên rehmetiyê Fêrîkê Ûsiv (Yêrêvan, 2009).
Hazir kirye û rêdaktorî çend berevokên efrandinên nivîskarên kurdên Ermenistanê- BAHAR ê kirîye. Rêdaktorê romana Egîtê Xudo “ Dê û Dêmarî” (Yêrêvan 1986), pirtûka Ahmedê Gogê “Dengê kal-bavê me” (Yêrêvan-1997) bûye, serokê rêdkolêgiya weşena berevoka “Şêx Fexirê Adiyan fîlozof û xasê ola Êzdiyatiyê“ (Weşena Dengê Êzdiyan,2009).
Lê, awa, her bi tenê sernavê çend gotarên Eskerê Boyîk yên zaniyariyê ye giranbiha, ku li ser rûpelên malper, rojname û kovarên kurdî hatine weşandinê: “Nêrîneke kurt li ser edebiyata kurdên Sovyêtê”( kovara Deng” 2000), „Fêrîkê Ûsiv, jiyan û kar“.- Riya Teze (2009), „Şekroyê Xudo, jiyan û kar“.- Riya Teze (2010), „Êzdîtî baweriya heqiyê, rehmê û Xwedênasiyê ye“.- Peyama Kurd, jimarên 8-10 (2003), „Serhatiya Cangîr Axa“.- kovara Laliş Duhok (2004), „Êzdiyatî gerekê bibe warê zanyariyê“, „Ez çûme Hecê“.-Salnama Ehmedê Xanî, (Weşena Belge yayînlarî, 2010) “ Şêx Fexrê Adiyan û edeba Êzdiyan ya sedsala 11-13 a“.- „Berevoka Şêx Fexirê Adiyan fîlosof û xasê ola Êzdiyatîye“ (Weşena Dengê Êzdiyan,2009), “ Berxudana êlên Xalta”.- Berevoka „Mêrxasên Êzdiyan“ bi zimanê Almanî. Salên 1990-1999 an Esker li ser rûpelên rojnema Riya Teze jî cêrga „Gundên kurdan li Ermenistanê” derheqa payê gundayî pirê da oçêrkên balkêş dan weşendinê û gelek lêkolîn û gotarên din.
Berhem
1.ŞIVERÊ, helbest, Yêrêvan, 1966. 2.KULÎLKÊN ÇIYA, helbest, Yêrêvan, 1975, 3.KULÎLKÊN ÇÎYA, helbest, bi zimanê tirkî,kurdî, Stembol,1979. 4. SINCO KEÇA XWE DIDE MÊR, şano,Yêrêvan,1980. 5.MEM Û ZÎN, şano, Stokoholm,1989. 6.TÎRÊNC, (di berevoka BAHAR da), helbest, Yêrêvan,1987. 7.KULÎLKÊN ÇÎYA,helbest, bi zimanê tirkî,kurdî, Stokoholm,1990. 8.LI ÇÎYA, kurteçîok, Yêrêvan,1991. 9.DUAYA SERÊ SIBÊ, helbest, Roja nû, 1997. 10.ODA ÇÎROKAN 1, helbestên zarokan, Roja nû,1997. 11.KULÎLKÊN BIRÎNDAR, helbest, Stokoholm,1998. 12.GOVENDA HERFAN, helbestên zarokan, Stokoholm 2002. 13. Çîrokên oda me; kurteçîrok, weşenên Afîş Medîa, 2004 14. Nûra Elegezê; edebyetzanî, Dengê Êzdiyan, Oldenburg, 2004 16. Xezeva Xwedê, roman, beşa ewlin, weşena Deng, Îstenbol, 2004. 15. Êzdiyatî, Mîrzikê Zaza, Fermanên reş, dîrok; Dengê Êzdiyan, oldênbûrg, 2006 17. Xezev; roman; beşa dudan, weşena Deng, Îstenbol, 2008 18. Ez kilameke melûlim, helbest, weşena Deng, 2009 19. Nûra Elegezê, bi tîpê erebî, Duhok 2011 20. Bahoz, roman, weşena AVÊSTA, Istenbol, 2011
Şorbemaş
Şorbemaş, şorbemas (di hin devoka de tîpa "ş" dikin "s") navê şorbeyeke pêjgeha kurd e. Li parêzgeha Semsûrê navdar e. Herwiha li herêma Tolhildanê, bi taybetî li parêzgeha Meledîyê jî gelek didin ser.
Çêkirin
Danê xwe pakij bişon, ji êvar ve têxin nava avê. Danê berdin nava ava goşt heya nermijî bû bikelînin. Pîvazê xelekî hûrbikin, berdin navê. Pîvaz jî nermijî bûn, keliyan, îcar jî maşê tevlî bikin. Bila ew jî nermijî bibe.
Du rûnbirêşkê de rûn biqijilînin, îsota tûj têxin navê. Baldar bin îsota tûj zû dişewite.
Tevgera Sadrî
Tevgera Sedr (bi erebî : التيار الصدري ) tevgereke îslamî ya Iraqî ye ku ji aliyê Muqteda al-Sadr ve tê birêvebirin. Armanca tevgerê ew e ku civakek têkel a qanûnên olî û adetên dînî û neteweyî bike. Sedr piştgiriyeke berbelav li tevahiya civaka Iraqê heye. Berê di hilbijartina armanc û felsefeya tevgerê de kesê herî girîng Mihemed Sedr bû.
Mehmet Sanri
Mihemed Evdila an jî Mehmet Sanri nivîskar û rojnamevanekî kurd e.
Di sala 1967an de li gundê bi navê Gundikê Melê ko girêdayî Şirnexê ye hatiye dinyayê.
Di sala 1988an de dest bi karên nivîsandin û rojnamevaniyê kiriye. Niha jî gerînendeyê giştî yê kovara Serbestî ye ko li Stenbolê bi zimanê tirkî derdikeve.
Her wiha di malpera Nefel.comê de quncikan dinivisîne.
Axlereş
Aẍlêreş gundekî Qereyaziya parêzgeha Erzîromê ye.
Kanîgozik
Kanîgozik (bi tirkî: Üçpınar), gundekî bi ser navçeya Misirca Sêrtê ve ye. .
Schmidthachenbach
Schmidthachenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Fort-Moville
Fort-Moville, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Berchtesgaden
Berchtesgaden şaredariyeke navçeya (Landkreis) Berchtesgadener Land li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Dawidxan
Dawidxan gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.