cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pitiktî
Pitiktî, bebektî, şîrmijkî, zimanê berpêsîran ji bêje, ristina hevokan, axavtin, bi giştî ziman û cîhana pitikan, berşîran, dergûşan re tê gotin. Bi îngilîzî Baby Talk dibêjin.
Gava mirov baş bala xwe dideyê ku dergûş ne pasîv in, çalak in, fêrdibin, teqlîd dikin, tevlî jiyanê dibin, bi kurtî wekî mezinan in. Lê ji ber ku ji aliyê biyolojîk, fîzyolojîk û gihanê ve hêj ne gihîştî ne, viya bi derfetên xwe dikin.
Bi deng, peyam û zimanê laşên xwe bi derve re dikevin têkiliyê. Axavtina mezinan teqlîd dikin, bêjeyên wê zimanê di mejiyê xwe de dinirxînin, biwate dikin û bi qasî dikarin didin der.
Brancourt-en-Laonnois
Brancourt-en-Laonnois, komunekî departmena Aisneê li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Ciwan Haco
Ciwan Haco (jdb. Sala 1957 li Qamişlo) hunermendekî kurd e.
Jiyan
Ciwan Haco li sala 1957an li Sûriyeyê li bajarê Qamişloyê hatiye dinyayê. Piştî xwendina xwe ya dibistana amadehiyê çû Elmanyayê û li wir kevte Zanîngeha Bochumê. Ciwan li Bochumê sê salan muzîk xwînd. Piştre, bi şiklekê pîşekarane (profesyonel) dest bi derxistina kasêt û sêdêyan kir. Li Tirkiyeyê, Sî û Sê Gule, Dûrî, Bilûra Min, Gula Sor, Destana Egîdekî û Leyla derxistin. Pêşmerge, Serhildan, Diyarbekir, Girtiyên Azadiyê jî li Ewropayê derxistin.
Ciwan Hacoyî Muzîka otantîk a kurdî bi formên folk-rock ji nû ve serrast kiriye. Hunermend bi vî awayî stranên kurdî bi dinê dinasînit û stranên kevneşopî di nav gelek baskên muzîkê da bi cih dikit.
Destana Egîdekî, destane-şiîra romanivîsê kurd ê bi navûdeng Mehmed Uzunî ye. Nivîskar di wê dastanê da behsa çîroka pênç ciwanên kurd dikit. Ciwan Haco ew destana Mehmed Uzunî bi aranjeyeka nûjen û bi formên etno-caz strandiye.
Pircan
Pircan, gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye. Gundî bi zaraveyê kurmancî diaxivin û ji aliyê baweriya olî ve Elewî ne.
Aborî
Aboriya gund xirab bûye.Gund gelek koçber daye û gelek kes mecbûr in bi werzane biçin bajarên Tirkiyeyê kar bikin.
Deqsor
Deqsor, trîtmasî (Salmo trutta), masiyek ji malbata masiyan Salmonidae ye, ku somon jî ji heman malbatê ye. Gelek cureyên deqsorê hene. Li Kurdistanê di çem û royan de deqsor gelek in û jê gelek xwarin tên çêkirin.
Di avên çeman de, herwiha yên deryayan de dijîn. Bi taybetî li royên ava wê sar in, golan dijîn. Hinek ji wan koçber in, bêî rawestan cih diguherin.
Deqsorên mê, di nava mehên çiriya pêşîn û adarê de bi qasî 10 hezar hêkan dikin.
Roja Newé
Roja Newé rojnameyeke kurdî-tirkî bû.
Di Roja Newé de, rewşenbîrên wek Abdurrahman Efhem Dolak, Selim Hangül, Zülküf Karahan, Doğan Kılıç Şıhhesenanlı nivîsaran dinivîsandin.
Pirtûkxaneya Lêkolînê ya İsmail Beşikçi
Pirtûkxaneya Lêkolînê ya İsmail Beşikçi, li Tirkiyeyê di nava çend kitêbxaneyên, ku di serî de lêkolînên li ser kurdan ji xwe re kirine armanc, de ye. Ji taybetmendiyên herî girîng yên kitêbxaneyê yek jê ew e ku pêkhatina tevahiya koleksiyonê ji çavkaniyên ku Dr. İsmail Beşikçi ji salên 1950î heta roja me ya îro jê sûd girtine û civandine ye.
Di pirtûkxaneyê de, berhemên bi taybetî, bi zanistên civakî û edebiyatê re pêwendidarên ku bi zimanên cuda hatine weşandin û belgeyên İsmail Beşikci yên xwedî taybetiya arşîvî, hene. Di kitêbxaneya me ya ku bi tevî berhemên kurdî û tirkî bi zimanên cuda jî berhem hene de, wek cara yekem sernavên mijaran bi kurdî-tirkî-îngilîzî hatine nivîsîn.
Armanca pirtûkxaneyê
Armanca kitêbxaneyê ew e, ku ji herkesên di qada zanistên civakî de xebatê dike û dixwaze bike re derfetên lêkolînan pêşkêş bike. Kitêbxaneya ku dê di qada kitêbxanekarî û teknolojiyên zanînê de nûjeniyê bişopîne bi vê rê piştevaniya lêkolînan bike, di heman demê de dê di qada civakî û çandî de jî çalakiyan pêk bîne. Ji 5ê gulana 2012an bi şûn de hedefa wê ew e ku bi sazkirina çalakî û panelan, bi sazkirina rojên îmzeyan û nîşandana fîliman xwe bigihîjîne girseya xwe.
Pirtûk, kovar û rojnameyên pirtûkxaneyê
Di kitêbxaneya ku ji gelawêja 2011an vir ve dest bi sazkirina wê hatiye kirin de;
Di kitêbxaneyê de ji 20 hezarî zêdetir çavkaniyên cuda bi kategoriyên cuda hatine danasîn. Ev kategorî; zanistên civakî, tarîx-erdnîgarî, edebiyat, dîn, mijarên gelemperî, felsefe-psîkolojî, ziman û zimannasî, zanistên xwezayê-matematîk, teknolojî, huner û diyarî ne. Ev çavkanî hemû bi zimanên cuda çap bûne; tirkî, kurdî(kurmancî, zazakî), îngilîzî, fransî, almanî, osmanî, yunanî, farisî, erebî û ermenî.
Pirtûkxaneya İsmail Beşikçi ya ku bingeha wê ji koleksiyona Dr. İsmail Beşikçi pêk tê, dê bi çavkaniyên ku bi mijara wê re pêwendîdar in û nû dê biweşin an jî bi zimanên cuda weşiyane jî geşedana xwe bidomîne.
Teksevatnet
Teksevatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Rogalanda Norwêcê de ye. Gol, dikeve bakurê rêya Ewropî ya E39ê
Sîn, Mamekî
Sîn, gundekî bi ser Mamekiya Dêrsimê ve ye.
Famîleya darberk û gurganan
Famîleya darberk û gurganan (Betulaceae) famîleyeke riwekan e. Di koma Fagales de cihê xwe digire. Pirranî li nîvkada bakur cihwarbûyî ye. Li cihên tropîk jî, li çiyayan diçê. Endamên vê famîleyê dar an devî ne.
Sîstematîk
Famîleya Betulaceae sala 1822'yê ji aliyê Asa Gray ve, di A Natural Arrangement of British Plants, 2, 222, 243'yê de hatiye binavkirin. Di famîleya Betulaceaeyê de 2 êl, 6 cins û 110 heya 200 cure hene:
Omer Mamke
Omer Mamke, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Gozikê
Gozikê, gundekî girêdayî navçe Misirc a ser bi Sêrtê ve ye. Ev gund li herêma Bamerdê ye.
Zbych Trofimiuk
Zbych Krzysztof Trofimiuk (jdb. 7'ê avrêla 1979an li Warşova, Polonya), lîstikvanekî awistralyayî ku bi eslê xwe polonyayî ye.
Jiyan
Zbych Trofimiuk kurê wênesazê çekyayî Jurak Trofimiuk û peykervana awistraliyayî Zoja Trofimiuk ye û li Polonyayê hatiye cîhanê. Dema ku ew çar salî bû ew bi debavên xwe li Awistraliya malbar kir. Ew pêşî li Dibistana Bilinda Lawan ya Melbourneê (Melbourne Boys Highschool) de dixwend. Di sala 1994an de ew ji bo rêzefîlma Sky Trackers dihat naskirin. Ji bo wê rêzefîlmê ew di sala 1995an de him Xelata AFI - di kategoriya Herî kanînê rindê nû ( Best New Talent ) him jî Xelata lîstîkvanên ciwan (Young Actor's Award ) wergirt. Ji bo serlîstikvaniya xwe di rêzefîlma Spellbinder ew daha navdayî dibû( 1995) Ji bo wê rol jî ew xelat wergirt. Ew xelat Xelata Premier’s VCE bû. Di sala 1994an de ew karê lîstikvaniyê berda bû û di Dibistana bilinda Sandrighamê (Sandrigham Highschool) de dixwendi bû. Di pey wê re ew Zanîngeha Victoriyayê de perwendîşa xwe bi bekeloriyosek di Xwendina encamdanê (Performance Studies) de dikir. Ji sala 2005an de Zbych Trofimiuk dîsa lîstikvanî dike ema helbet ew têne li ser şanoyê de dilîze. Ew wisa di piyesa Bunny de nîşandayî bû û di piyesa La Mama de ew derhênerî dikir. Aniha ew di Zanîngeha Monashê li Victoriyayê de waneder e. Zbych Trofimiuk karê hûnermendî jî dike.
Kawîs Axa
Jiyan
Kawês Axa Ehmed Cemîl Kanebî yê Herkî ye. di sala 1889an de li zozana Carcelî a êla Herkiyan ji dayika xwe dibe. bavê wî Ehmed Cemile Herkî ye û ji binemala Malebî a êla Herkiyan e. Navê dayika wî jî Leyla ye. Êla wan zivistanan ji zozanan dadiketin, deştên Bakurê Rojhelaya Hewlêrê û li gundê (Herşem]] nîştecîh dibûn.şivanê Ahmed Xan agha Herki buye,Wê dema Kawîs Axa 10 salî bû, bavê wî koça dawiyê kir. Wê demê birayekî wî ê piçûktir hebû. Navê wî jî Kino bû. Kawîs Axa, mirovekî tat bû. Lê wê wexta stran digot, tatbûna wî qet diyar nedibû. Tatbûna wî ji dayikbûna wî ve nebû. Li gor gotina wî, di ciwaniya xwe de zivistanê bi hespê diçe aşî û di rê de ji hespê ketiye û di nav berfê de bi seatan maye û ji vê bûyerê şûnda jî tat bûye. Deştên kesk, çiyayên bilind û bi mij û moran, dîmenên sûlav û rûbar û kanîyan, dengê şalîl û bilbil û kewan, Siriştê bedew ê Kurdistanê bi giştî gelek bandor li hest û rewanê Kawîs Axa kirî ye, ev yek di dengbêjîyên wî de aşkira ye. Li rêkefta 13 gulan a sala 1916'an, ji egera cenga cîhanî a yekem û dagîrkirina Rewandizê ji bal Ingilîzan ve, gelek xelk derbider dibe û berê xwe dide Şeqlaweyê û li wê derê dimîn e. Kawîs Axa jî bi malbata Hecî Nevroz re, berê xwe dide Şeqlaweyê û li wê derê nîştecî dibe. Piştre Hecî Nevroz bi firmana Osmanîyan dibe birêveberê nahyeya Şeqlaweyê, ew jî Kawîs Axa dike firmanber li ser fêqî, dexlûdan û berûbomê Osmanîyan ko ji xelkê Şeqlaweyê xirve dikir. Her li Şeqlaweyê Amîneya Mihemed Şerîf mare dike û pêre dizewce. Piştre çar zarûyên wan çêdibin bi navên Ehmed, Mihemed, Evdila û Cemîl. Carekê Kawîs Axa bi Ehmed Îsmaîl Beg re berê xwe dide Pîrmamê da serî li xizm û kesûkarên xwe bide, lê di rê de hest bi êş û nexweşîyê dike, loma ji Ehmed Îsmaîl Beg dixwaz e ko veger in, piştre vedigerin Şeqlaweyê lê tendiristîya wî hêj xerabtir dibe. Piştî demeke kêm li naverasta meha Şibata sala 1936'an di rojeke çarşenbî de canê xwe ji dest dide, pişte li goristana Hirşim dihê veşart in.
Ev hinek ji lawjeyên Kawîs Axa ne; Şêx Mehmûd, Îsmaîl Axa, Şorrişa Duyem a Barzan, Mîr Binco, Bavê Evdilkerîm û Nayîf, Gelyê Kaşxanê, Şerê Tirk û Yewnan, Babê Silê, Xalidê Rizko, Evdilmecîd, Se'dûnê Niho, Avdelê Îsa, Hisnî Walikî, Mîro, Lolo Siwaro û Elî Sed Car Li Min Elî.
Ev jî hinek ji miqamên eşq û evînî ên Kawîs Axa ne; Yayo, De Herê, Erebî, Dilber, Lawiko, Yar Kundo, Dotmam, Bêrîvanê, Delal, Te Zanî, Zalimê, Yarê, Bîlmez, Gewrê, Esmer, Sewdalî, Mêvano, Segvano, Lawikê Simûqî, Genc Xelîl.
Niha li Şeqlaweyê dibistanek bi navê Kawîs Axa hatîye kirin ye û peykerek wî jî li navenda bajar hatîye danîn.
Kanorsî
Kanorsî eşîrek lûrên bextiyarî ye, a ku ji qebîlên kurdîaxiv pêk tê. Çawa navên qebîlan jî eșkere dikin, ev eșîr ji șaxên eșîrên kurd, ên ji Kirmaşan û Hamedanê koçberê Lûristanê bûne, pêk hatiye.
Epîmêlîd
Epîmêlîd (yewnanî: Επιμηλιδ) li gorî mîtolojiya yewnanî cureyekî nîmfê yan ji beşa nîmfêyên daristanan bû. Ew jî wek Melîada n parastvanên hin daran û heman demê de ji wan cudatir parastvanên mihan bûn. Jixwe Melasa di nav navê wan de hem dihata wateya sêv heman demê de dihat wateya mihê jî.
Gulezan
Gulezan gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 493 kes (107 malbat) bûn.
Hesenebdal
Hesenebdal, Ḧesenabdal, gundekî bi ser navçeya Erdîşa Wanê ve ye.
Qubanê
Qubanê, gundekî girêdayî navçe Misirc a ser bi Sêrtê ve ye. Ev gund li herêma Bamerdê ye.
Lüdinghausen
Lüdinghausen, bajarekî navçeya (Landkreis) Coesfeldê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Kiran, Şahîndij
Kiran, Şahîndij gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 91 kes (15 malbat) bûn.
Bêdkarê
Bêdkarê, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Ahmet Güneştekin
Ahmet Güneştekin di sala 1966an de li Bakura Kurdistanê li bajarê Batmanê ji dayik bûye. Di salên zarokatiyê de dest bi wênekêşiyê kiriye. Di Akademiya Hunerên Ciwan ya Zaningeha Mimar Sinan de xwendiye. Di sala 1997an de li Stenbolê atolyeya xwe ya yekem vedike. Di sala 2003an de pîşegeha xwe ya yekem bi navê rengên piştî tariyê vekir û gav avêt nav cîhana hunerê. Berhemên Gümüştekin ku tev li dehan pîşegehan bûye, di gelek koleksiyonên taybet de cih digire. Hunermend di wêneyên xwe de bi giranî cih dide mîtolojiya Kurdistan û Mezopotamyayê. Berhemên hunermend di Le Monde diplomatiqueya kurdî de hate weşandin.
Tayirbuxe
Tayirbuẍe, gundekî gundistana Temoẍea navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Saint-Pierre-des-Ifs, Eure
Saint-Pierre-des-Ifs, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Martin-aux-Chartrains
Saint-Martin-aux-Chartrains, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Zimanê kurdî
Zimanê kurdî, ziman yan jî komek zimanên kurdî ye ku kurdên li erdnîgariya Kurdistanê, dîasporaya kurdan li herêmeke berfirehê Anatolya Navîn tê axavtin. Zimanê kurdî zimanek ji malbata zimanên hind û ewropî û ji şaxa zimanê îranîya rojava ye ku ji çend zaravayan pêk tê. Zaravayê herî berfireh kurmancî yan jî kurdiya bakur e ku li hemî aliyên Kurdistanî bi awayekî berfireh tê axaftin. Zazakî û Kurmancî li Bakurê Kurdistanê, Soranî li Başûrê Kurdistanê û li Rojhilatê Kurdistanê tê axavtin.
Di roja îro de kurmancî bi alfabeya Hawarê ku tîpê latînî ye, soranî jî bi alfabeya soranî ku ji tîpê erebî ye, tê nivîsandin. Berhema edebiyata kurdî bi piranî bi helbestê ve girêdayî bû. Piştî sedsala 20an edebiyata wêjeya giştî ya kurdî pêş dikeve. Îro du zaravayên kurdî yên nivîskî yên sereke kurmancî û soranî ne. Soranî li gel erebî yek ji du zimanên fermî yên Iraqê ye ku li Başûrê Kurdistanê û li Iraqê di belgeyên siyasî de wek "Kurdî" tê binavkirin. Kurmancî di roja îro de bi taybetî ji aliyê saziyên çapemeniya ve tê bikaranîn. Kurmancî bi teybetî di salên dawiyê de li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyê ve bi awayekî tundî hatiye astengkirin ku hemî sazî û dibistanên taybet ku bi Kurmancî xebat û perwerdeyên xwe dimeşandin ji aliyê Tirkiyê ve hatiye girtin. Yek ji saziyên Kurmancî ku ji aliyê Tirkiyê ve hatibû girtin Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê bû ku sazî niha xebatên xwe bi awayekî ne fermî dimeşîne.
Zimanê kurdî
Koda ISO 639-1 ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Koda ISO 639-2 ya kurdî <tt>KUR</tt> e. Koda DIN 2335 ya kurdî <tt>KU</tt> ye.
Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên Ewropa û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.
Li gorî pirtûka Şerefxanê Bedlîsî a Şerefname, zaravayên kurdî, eşîr, komên kurd ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:
Kurmanciya bakur (kurmancî) û kurmanciya başûr (soranî) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.
Kurmancî, kurdiya bakur
Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li Ermenistanê, li Xorasanê, li nav kurdên Qefqasyayê, li Anatolyaya Navîn û li Diyasporayê yanî li (Ewropa û Amerîka) yê pê tê axaftin
Rêzimana kurmancî
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina ziman û çandê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.". Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hindek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.
Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya Başûrê Kurdistanê negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.
Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.
Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.
Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên lêkolînên ko li ser dengnasî (fonolojî, peyvsazî (morfolojî) û hevoksaziya (sîntaksa) zimanê kurdî hatine kirin, nîşan dane ku zimanê Kurdî, zimanekê serbixwe yê xwedî dîrokeka taybetî ya pêşveçûnê ye û vê rastiyê di warê zimannasiyê de xwe daye pejirandin.
Soranî
Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî Hewlêrê tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê kurdiya navendî kiriye. Îro devokên mukrî, kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi tîpên kurdî-erebî tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi tîpên latînî jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.
Kirmanckî/Zazakî
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire
Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.
Goranî/Hewramî
Hewramî zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekem zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê wêjeya klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo wêjeyê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje
Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.
Kirmaşanî/Kelhurî
Li Kirmaşanê, her çend zaravayên soranî, lekî û hewramî hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye
Lekî
Zaravayekî din ê kurdî jî lekî ye. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye
Lorî/Bextiyarî
Lorî jî wekî lekî tenê li rojhilatê Kurdistanê li Loristanê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek kurd hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, Baba Tahirê Uryan bi lorî berhemên xwe dane
Ebdûyî
Kelûn Abdû navê zaravayeke kurdî li Farsê ye. Gorî zimannasê alman Oskar Mann ev zarava yek ji zaravayên kurdî ye, a ku pir di têsîra farisî de maye. Kesên bi ve zaravaye diaxivin li gundê Abdû di navbera Kazerun û Şîrazê de rûdinên. Bi texmînî vana kurdên ku ji aliyê Sefewiyan ve ji Kurdistanê hatine mişextkirin in.
Erdheja San Franciscoyê 1906
Erdheja San Franciscoyê 1906, yek ji erdhejên mezin e ku di 18ê nîsanê 1906, demjimêr 05:12'yê de li DYAyê pêk hatiye. Hêza erdhejê 7,8 richter bûye. Hin tomarkirinan de hêza wê 8,25 jî hatiye gotin.
Zimanê kurdî
Ebdûyî
Ji du eşîran pêk tê: Kardaran û Ebdûyî
Erdheja San Franciscoyê 1906
Navenda erdhejê 3 km ji bajêr dûr, di deryayê de, kendalên Mussel bûye. Erdhejê bi dirêjiya 477 km derz li zemînê xistiye. Bandora xwe li gelek deveran daye.
Erdhejê de şewatên mezin derketine. Zêdetirî 3.000 kesan jiyana xwe jidest dane. Ziyaneke mezin li aboriya herêmê daye.
Zimanê kurdî
Dîroka zimanê kurdî
Îro Kurd ji ber perçebûna erdnîgariya xwe Kurdistan di nav sînorên dugelên Sovyeta berê (Ermenistan, Azerbaycan, Naxçivan û Gurcistan) Îran, Iraq, Tirkiye û Sûriyê de dijîn. Ji xeynî Iraqê, zimanê fermî yê tenê yê van dewletan tirkî (Tirkiye), erebî (Sûrî) û farisî (Îran) e. Li Îraqê jî hem erebî hem jî kurdî fermî ne.
Bi zimanê kurdî re; li rojava Tirkî, li bakur ermenîkî, li rojhilata bakur azerî, li rojhilat farisî û li başûr zimanê erebî cîrantî dike. Kurdî her wiha li Ermenistan, Pakistan, Efxanistan, Hindistan, Urdun, Filistîn, Misir û Libnanê jî tê axaftin. Li Xorasan, Tehran, Bexda, Şam, Enqere, Stembol, Qonye û bajarên wek Îzmîrê jî ji ber ku gelheyek mezin dijîn, zimanê Kurdî li van herêman jî tê axaftin. Bê guman ji ber ku gelê Kurd li gellek cihan bi cih bûye, Kurdî li wir tê bikaranîn.
Sedema jiyîna gelê Kurd a li derveyî erdnîgariya xwe, digihîje bi deh an sedsalan berê. Cihên wek Efxanistan, Pakistan, Hindistan û Misir ji bo cîhadê çûne û li wir mane. Li cihên din jî ji ber mişextîkirinê bi cih bûne. Li gor lêgerînan îro gellek Kurd ji ber van koçan li welatên Ewropa, Amerîka û Awistralyayê jî dijîn.
Brancourt-le-Grand
Brancourt-le-Grand, komunekî departmena Aisneê li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Zimanê kurdî
Dîroka zimanê kurdî
Zimanê tirkî ji malbata zimanê ûral-altay, erebî ji ya semîtîk (samî) û farisî jî, ji ya hind-ewropî ye. Ji van zimanan tenê kurdî û farisî ji heman koma zimanî ne. Hem rêveberiya ereb û hem jî ya faris hebûna kurdan wek kurd û zimanê wan jî wek zimanekî serbixwe dipejirînin, lê nêrîna fermî ya rêveberiya Tirkiyeyê, vê yekê red dike û dibêje ku kurd bi binyada xwe ve tirk in. Ev raman bi taybetî piştî damezîrana komarê serdest bûye û wek bîrdoza fermî hatiye parastin.
Berî zayînê
Hê di deme sûmeriyan de, zimanê kurdî xwediyê pêşketina xwe bi awayê civatî ye. Gotina Gilgamêş bixwe jî, ku mirov li ser difikirê, Ji "ga" û "gir pêk tê. Bi wê re, mirovekî ku şibandina wî ya weke gayekî tê ser ziman. Girbûna wî, bi wê re tê ser ziman. Bo mînak, ga pirr gir e. Bi wê girbûna xwe re lê tê şibandin. Di kêvalbarên tofane Nûh de, ji mihê re gotina "mî" û ji guh re "gû" tê gotin.
Kurd, gelekî dêrin ê herêma (Mezopotamyayê) ne û xwedî şaristaniyeke dewlemend in. Ji pêşiyên kurdan pir bermayî mane, ku hinek jê berhemên nivîskî ne. Ji belgeyên ku bi dest ketine, em pê dihesin ku kurdan ji berê de nivîs bi kar anîne. Belê, ev pirtûkçe ne li dû aşkerakirin û peyitandina wan tiştan e ku li cîhanê gelek pispor û mirovên sade jî pê dizanin. Lê ji ber ku di van demên dawîn de, li ser mijara zimanê kurdî û kurdan gelek gengeşî û hewlên berevajîkirina rastiyan pêk hatin û di van gengeşiyan de ne pisporên mijarê yên kurd û ne jî saziyên wek enstîtuyê hebûn, ji lewre me pêwîst dît ku em bi awayekî puxteyî ji mijarên li ser zimanê kurdî behs bikin. Em xwedî wê baweriyê ne ku, ev pirtûkçe dê bi kêr bê da ku gengeşî û nîqaş li ser zemîneke rast bên kirin. Alfabeyên ku kurdan bi kar anîne Palpişt û belgeyên di dest me de, bi me bidin zanîn ku kurdan bi dirêjiya dîrokê re gelek alfabe bi kar anîne. Lê belê em pê nizanin bê kurdan serê pêşîn kîjan alfabe bi kar aniye û kengê dest bi nivîsandina nivîsê kiriye. Ji bilî alfabeyên ku em dê li jêrê bidin, kurdan xet aramî, suryanî û grekî jî bi kar anîne.
Zimanê kurdî di dema Şedadî û Merwaniyan de
Tê zanîn ku, beriya komarê, kurd wek qewmekî cihê û zimanê wan jî wek zimanekî serbixwe dihate dîtin. Ji bo nimûne, Ewliya Çelebî di berhema xwe ya navdar ‘Seyahatnameyê de behsa zimanê kurdî û zaravayê wê dike. Ewliya Çelebî, dide xuyakirin ku zimanê kurdî zimanekî dêrin ango qedîm e û ji zimanên mîna farisî, dêrî û îbrî cuda ye. Her wiha, Sami Frashëri, di pirtûka xwe ya bi navê Kamusu'l-Alâm de û Ziya Gökalp jî di gotar, daxuyanî û berhema xwe ya bi navê "Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler" de, amaje dikin ku kurdî bi tu awayî naşibe zimanên din û kurdî zimanekî dewlemend û serbixwe ye. Lê piştî avakirina komarê, nemaze bi qanûna bingehîn a sala 1924’an, hebûna kurdan tê redkirin, her kesê li Tirkiyeyê dijî mîna tirk tê pejirandin. Peyvên mîna kurd, kurdî û Kurdistan, ku di gelek belgeyên fermî yên osmanî û Tirkiyeyê de dihatin bikaranîn, têne qedexekirin.
Hemû zanyarên ku li ser zimanê kurdî lêkolînên zanistî kirine didin xuyakirin ku, kurdî zimanekî serbixwe ye û tu têkilî û pêwendiya wê ne bi tirkî û ne jî bi erebî re heye. Li hêla din, kurd arî ne û ew farisan lêzimên hev in, zimanên wan jî, ji heman koma zimên e. Lê her yek jê zimanekî serbixwe ye. Ji mêj ve kurdan bi zimanê xwe perwerde û hîndekariyê dikirin. Li medreseyan li ser mijarên wekî matematîk, mentiq, rêziman, fiqih û hwd perwerdehî bi zimanê kurdî û erebî dibû. Ev medrese piştî avakirina komarê hatin qedexekirin. Her wiha ligel vê yekê, weşan û nivîsandina bi kurdî jî hatin qedexekirin. Îro, rewş piçek guheriye, wekî berê bi tundî înkara kurdan û zimanê kurdî nayê kirin. Hejmara kesên ku vê yekê dikin, hindik e. Kesên statukoparêz, hebûna zimanê kurdî qebûl dikin, encax zimanê kurdî wek zimanekî paşvemayî û cîgehî (mehelî) bi nav dikin û hebûna zarava û devokên di zimanê kurdî de jî wek asteng li pêşiya perwerde, hîndekarî û weşanê didine nîşandan. Rast e ku di kurdî de zarava û devok hene, lêbelê ev rewş, ne tenê xweserî zimanê kurdî ye. Di hemû zimanan de zarava û devok hene.
Ji sedsala 20an heta îro
Ji ber parçekirina erdnigariya xwe ku ji alî mêtingeran pêk hatiye û piştê vî parçebûnê, gelê kurd di bin serweriya dugelên ku ew parçê Kurdistanê kirine nav sînorên xwe de jiyane, ji gellek nirxên xwe mehrûm mane.
Bi taybetî pêşveçûna gelê kurd nehatiye xwestin û tu mafê saziyek ji alî sazûmanên damezrandî ve nehatiye dayîn. Tev li viya gellek mafê wî yê xwezayî hatiye qedexekirin û hemî saziyên van dugelan ku ji bo helandina ziman û pişaftinê hatine damezrandin, ji bo vî armanca xwe xebitîne. Digel van yên xwestine bi van nirxên xwe bijîn, ji bo wan hewl dane. Dawiya jiyanên xwe di zindan an jî di dardekirinê de dîtine. Ji ber vî yekê di warê ziman de em dikarin wisa bibêjin ku, pir hindik zimannas xwe gihîştandine. Lewra di van mercên dijwar de û tev li hemû qedexeyan mirov, derfetên fêrbûn û pêşvebirina zimanê xwe nedîtine. Zimannasên xwe gihîştandine jî, bi derfetên xwe û bi hewlên xwe, xwe gihîştandine û berhem danîne. Pirê wan jî li Ewropa perwerdehî û lêgerînan hîn bûne. Her wiha, îro ji ber bêdugelbûna gelê kurd, her zimannasê kurd rêzikên cuda didin an jî fikrên wan ên li ser rêzimanê kurdî diguherin. Ev jî ji ber bê dugelbûna gelê kurd û di warê zimanê kurdî de tunebûna saziyek zanistî ye.
Li ser lêgerîna zimanê kurdî hinek zimannasên Ewropî jî xebitîne û di vî mijarê de berhem danîne holê. Piştê salê 1960an, li Başûr dû têkoşîna Mele Mistefa Barzanî bi damezrandina otonomiya gelê Kurd êdî rewşenbîr û zimannas hinek be jî bi hêsanî lêgerînên xwe pêş ve birine. Dugela tirk jî jixwe biteşeyek pêkenî gelê kurd wek gelek ji qewmên tirk ên Asyaya Navîn dihesiband û bi vî awayê dida naskirin. Zimanê kurdî jî wek "Ev, zimanek ji hezar peyvên wek tirkî, farisî û erebî pêk hatiye" daye zanîn. Yanî li gor dugela tirk; kurd ji nijadê tirk in, lê ji ber mercên erdnîgariya dijîn, zaravayê wan guheriye û navên wan jî tirkên çiyayî ne… Bi vî awayê azîneyek li ser helandina zimanê kurdî pêk aniye. Lê tev li bi sînor, li ser lêkolîn û lêgerîna xebata zimanê kurdî, li gorî pisporên vî babetê; zimanê kurdî, zimanek serbixwe ye û bi serê xwe xwemalî ye. Lewra li gor nivîs, jêma û dîroka xwe encam ev e ku, di warê zimanasiyê de zimanê kurdî xwe daye pêjirandin.
Derheqê standardbûna zimanê kurdî
Standardbûna zimanê kurdî tenê di zimanê nivîskî de heye, ne di yê devkî de. Armanca stadardkirinê bi piranî ji bo kurdiya nivîskî ya berbelav e.
Konferansa Zimanê Kurdî
Ji bo standardkirina zimanê kurdî gelek hewldan hene. Hewldana dawî Konferansa Zimanê Kurdî bû.
Konferansa Neteweyî ya Kurdî ji sala 2001an pê ve çend salan hatiye lidarxistin. Ji bo beşdariya konferansê bi sedan delege, zimannas û kurdnas li Amedê civiyabûn.
“Konferansa netewî ya zimanê kurdî, siyaseta ziman û birêxistinkirina tevgereke zimanê” 3-5 roj domiyaye. Di van rojan de panelên cuda pêk hatine. Digel bidawîbûna her konferansê encamnameyek ji bo parastin û pêşxistina zimanê kurdî hatiye weşandin.
Alfabeyên kurdî
Di zimanê hemû gel û neteweyên misilman de serdestî û bandora zimanê erebî berbiçav e. Her wiha di zimanê gelên îsewî de jî mirov rastî hîkarî û bandora zimanê latînî tê. Ev rewşa hanê ji ber ol û dîn e. Ji ber ku zimanê mizgeftê û Quranê erebî û yê dêrê jî latînî ye. Ji bilî vê yekê, hemû gelên cîranên hev ji ber sedemên cihê, ji aliyê zimên ve jî bandor li hev kirine û peyv dane hev û ji hev stendine. Îro mirov bi awayekî zelal di zimanê tirkî, kurdî û farisî de rastî peyvên erebî tê, her wiha van her çar zimanan ji hev û din peyv standine û dane hev. Ji ber ku wêjeya farisî demekê gelên wekî kurd, ereb û tirk ji xwe re hijmetkar hiştiye lewma jî peyvên wî zimanî ketine nav zimanê van gelan. Ev jî tiştekî asayî û siruştî ye.
Ji bilî van alfabeyan, li Herêma Zêwê ya Rojhilatê Kurdistanê, çav bi cureyeke nivîsê hatiye ketin ku li ser tepsiyeke zîvîn e. Li gor lêkolîneran, ev nivîs ji sedsala 8'an a berî zayînê maye û ev nivîs aîdê medan e. Ji bilî vê belgeyê, li cihekî din kes rastî heman cureyê nivîsê nehatiye.
Devokên zaravayên kurdî
Gelek devok û zarava, li gor navên mezhep, dever, eşîr û ol hatiye danîn. Bi vî awayê ji ber ku hatiye tevlihevkirin, ji bo van zaravayan nêrîn diguherin. Van navên zaravayan him ji alî lêkolîneran, him jî ji alî gel hatine dayîn. Di encama viya de jî li zaravayekî carna çend nav bi hev re hatine danîn. Wek mînak; navê zaravaya Kurmanciya bakur, di Kurdistana Rojhilat de wek Şikakî, di Kurdistana Başûr de wek Bahdînî, di Kurdistana Bakur de wek Kurmancî, di nav dimiliyan de jî Kirdasî an Kirmoncî tê binavkirin. Navê Kurmanciya Başûr di Kurdistana Rojhilat de wek Mukrî, di Kurdistana Başûrê biçûk de, di ya Bakur de û li Behdînanê Soranî ye. Di nav zarayan de ya herî tê tev li hev kirin di derbarê Goranî, Lûrî û Dimilî de ye. Hinekan van zaravayan zimanên wek bi serê xwe, hinekan jî wek zarava dîtine.
Kesên ku naxwazin zimanê kurdî wek zimanekî serbixwe bipejirînin, axaftina her bajarî, heta ya her gundî wekî devok, heta hin caran jî wekî zarava bi nav dikin. Çawa ku di hemû zimanan de zarava û devok hene, wisa di zimanê kurdî de jî hene. Em ji bîr nekin ku standardî di zimanê nivîskî de heye, lê di zimanê devkî de. Bêyî mudaxele û statûya siyasî, zimanê standard pêk nayê. Ehmedê Xanî (sedsala 17’an), di berhema xwe ya navdar Mem û Zînê de zaravayê kurmancî li ser sê devokên bingehîn pareve kiriye. Em vê peyt û tespîta wî bi malikeke ji şahesera wî nîşan bidin:
Kemal Fuat ku li ser ziman û wêjeya kurdî xebatê wî hene, zimanê Kurdî bi devok û zaravayan wisa ji hev cuda dike.
Dabeşandina kurdî
Cihê zimanê kurdî di dabeşandina zimanên hind û ewropî de wiha ye:
Li gorî vê, zimanê kurdî zimanekî hind û ewropî ye, dikeve nav şaxê zimanên îranî û di vir de jî, ji desteka îraniya bakurê rojava dihêt hesabkirin. Her wekî tê zanîn, zimannasan di encama lêkolînên li ser zimanên dinyayê de, li gor nêzîkbûn an dûrbûna zimanan li ser esasê reh û rêçik û yên gelek aliyên din ev ziman ji hev veqetandine. Li goreyî hin zimanan, hin zimanên din nêzî hev dîtine û ew di malbateka zimanî de hesibandine.
Dema mirov bala xwe dide zimanên hind û ewropî mirov rastî gelek peyvên nêzî hev tê. Ew rewşa hanê ji bo hemû zimanê ku di heman malbat û komê de ne, wisan e.
Li gorî lêkolinerên biyanî
Zimanê kurdî di dîroka nêzik de ji aliyê lêkolînerên biyanî ve cuda-cuda hatiye dabeşandin. Li ser vê mijarê Mînorskî wiha dibêje:
Rampo Edogawa
Jiyan
Edogawa kurê malbatek dewlemend bû. Bavê wî pargîdaniyek mezin damezrand da ku di xortaniya xwe de ji wî re ti xemgîniyên darayî tune. Ji 1912 heta 1916  ew li Zanîngeha Waseda  zanista aboriya gelê xwend. Piştra wî bi karên cûda re rûtîn kir. Dûv re, ew dikana pirtûkfiroşî ya xwe bi hevalên re vekir, di vê demê de ew jî zewicî. Di ciwantiya xwe de Edogawa gelek roman û çîrok xwend û heyranek mezin ê Edgar Allan Poe bû. Bernavka wî Edogawa Rampo li ser bingeha wergera japonî ya Edgar Allan Poe ye - di heman demê de, lêbelê, nîgarên ku têne bikar anîn dikarin wekî " Geşta Edoyê ( çem) " jî tête fam kirin.Digel Poe her wiha herdu nivîskar Maurice Leblanc û  Arthur Conan Doyle    ewî re bandorbar bûn.
Koma Mizgîn
Koma Mizgîn weke komeje muzîkê di sala 2000'î de di bastûra Dibistana Şehîd Sefkan de, li Qendîlê hate damezirandin. Berpirsê komê Rêzan Ardil bû. Kom ji gerîlayan pêk dihat. Gerîlayên weke Rûkên Dersim, Rohat Ciwan, Delîl Bilûrvan, Rojna Gimgim, Delîla Amed, Rojbîn Mardîn, Axîn Çelê, Tirêj Kobanî, Mazlûm Ûrmiye, Xebat Cansoz di komê de cih digirtin. Kom bi esasî ji 10 deh kesan ava dibû. Lê yên ku tevlî vê komê bûn nêzîkê 14 kesan bûn.
Vê komê nêzîkê 100 bestê saz kirine. Di nav vê xebatê de Muzîkal jî hebû. Muzîkala bi navê Vejîn-Zayîna Sêyem weke du beş hate çêkirin. Nivîskarê muzîkalê Nîzamettîn Akkurt bû. Wekî din jî nêzîkê 70 besteyên komê ji helbestên Nîzamettîn Akkurt pêk dihatin. Koma Mizgîn wekî din jî muzîka du fîlmên ku derhênerê wan Halîl Uysal bû pêk anî. Navê wan fîlmana Tîrêj û Eyna Bejnê bûn. Her wiha komê him di nav gerîla de û him jî di nava gel de gelek konseran li dar xistine. Albûma komê bi navê Kilamên Gerîlla di Mîr Muzîk de derketiye.
Rampo Edogawa
Hîçek (trîviya)
Shinichi Kudo di manga/rêzefîlma Detektîv Conan paşnavê bernavkê xwe Conan Edogawa ji aliye Rampo Edogawa û pêşnav ji aliye Arthur Conan Doyle hilda.
Kemera astroid (10321) Rampo wek wê nivîskar  hatiye navandin.
Di sala 2005an Rêzefîlmek ( Anîme) ku li ser berhêmên Edogawa binyatkirî ne li ser sernavê Rampo Kitan: Game of Laplace dihat çêkirin.
Çavkanî
https://de.m.wikipedia.org/wiki/Edogawa_Rampo
Ferûz
Ferûz, gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.
Zimanê kurdî
Li gorî lêkolinerên biyanî
Di salên 1836-1837'an de G. Givrinli, di çend nivîsarên xwe de di babeta zimanê kurdî û etnografya wî de zimanê kurdî wek kurdiya xwarê û ya Jor ji hev cuda kiriye. Wî kurdiya jorîn wek; Mukrî, Hekarî, Şukakî û Bayezidî, kurdiya xwarê jî wek; Lûr, Kirmaşanî, Lekî û Goranî ji hev cuda kiriye.
Mele Mehmûdê Bazîdî ku ji bo konsolosê Erziromê Rûsyayê Alexsander Jaba di sala 1858'an de, ferhenga di naveroka wî de zaravaya Hekarî û ya Rewendî heye, amade kir. Bazîdî di nav vî namilkeya amade kiribû de rêzikên rêziman û ya ewil jî di pirtûkê de li gor cihêbûna herêm û eşîrên xwedî zaravayên cuda nivîsiye.
Peter Lerch, zimanê kurdî wek Zaza, Kurmancî, Kirmaşanî, Goranî û Lor kiriye pênc beş.
Ely Bannister Soane, di sala 1913'an de di berhema xwe de zimanê kurdî bi sê zaravayan ji hev cuda dike: Kurmanciya Jorîn - Kurdiya jêrîn - Lûrî, Dimilî, Hewramî û Goranî
Herwiha, Elaeddîn Secadî di berhema xweya "destûr û ferhenga zimanê kurdî, erebî û farisî" de wusa diyar dike:
Lîkînius
Licinius navbera salên 308 û 324 de împeratorê Romê bû.
Scarlett Johansson
Scarlett Ingrid Johansson, aktrîs û stranbêjeke amerîkî ye. Scarlett Johansson di sala 2018 û 2019an de bûye lîstikvana herî payebilind a cîhanê û gelek caran di lîsteya 100an a Navdar a Forbes de cih girtiye. Fîlimên wê li seranserê cîhanê 14,3 milyar dolarî berhev kiriye. Scarlett, xelatgirê Xelata Tony û Xelata BAFTAyê ye. Namzetênbûna wê ya du xelatên Oscarê û pênc Xelata Kûreya Zêrîn heye.
Jînenîgarî
Scarlett Johansson di sala 1984an de li New York ji dayik bû. Bavê wî, Karsten Johansson, avahîsazekî danîmarkî ye; kalikê wî, Ejner Johansson, senarîst û derhênerê sînemayê bû. Diya wê, Melanie Sloan, cihûyeke aşkenazî ya polonî ye û hilberînera sînemayê ye. Xwişka wê Vanessa Johansson jî lîstikvan e. Du birayên wê jî hene, Adrian û cêwiyê wê Hunter Johansson.
Kariyera wê
Scarlett Johansson bi fîlmê xwe North ("Bakur") a 1994an dest pê kir. Di wan salan de, wê di gelek fîlmên wekî Home Alone 3 Little Girl, Manny & Lo, Ger Lucy Fell de lîst. Di 1998an de bi fîlmê The Horse Whisperer, ku tê de bi Robert Redford û Kristin Scott Thomas û fîlimê 2001 Ghost World re dilîze, hate naskirin.
Di hezîran 2004an de daxwazek werdigire ku beşdarî Akademiya Huner û Zanistên Fîlmê ku Xelatên Akademiyê belav dike bû. Wê di heman salê de di The Perfect Score, Di Pargîdaniya Baş de, û Stranek Evînê ji bo Bobby Long de lîst. Ew bi filmê xwe Stranek Evînê ji bo Bobby Long carek din ji bo Xelata Kûreya Zêrîn hate berbijar kirin.
Di 2005an de, wê bi Ewan McGregor re di fîlma Island ya Michael Bay, lîst. Di heman salê de, ew di fîlmê Match Point a Woody Allen de xuya bû û ji bo rola xwe ya di vî fîlimî de ji bo Xelata Kûreya Zêrîn Lîstikvana Herî Baş jî hate berbijar kirin. Ew di nav behreyên ciwan ên Hollywoodê de jî hate nîşandan.
Di sala 2007an de fîlmê tenê ya Johansson komedî-drama The Nanny Diaries bû. Di heman demê de wî di fîlimê Ruh de Silken Floss de lîst. Fîlmê tenê ya Johansson a di sala 2009an de Mêr Çi Dibêjin, Jin Çi Femdikin de lîst.
Deng (kovar, 1963)
Kovara Deng kovareke mehane ya siyasî bû.
Di 15ê nîsanê sala 1963an li Stembolê dest bi weşanê kir. Duyemîn her wiha hejmara dawî ya kovara di 15ê gulanê sala 1963an de derket. Nivîsên kovarê bi kurdî-tirkî bûn. Xwediyê imtiyazê ya kovarê û berpirsê nivîsan yê hejmara duyemîn Ergün Koyuncu bû. Berpirsê hejmara yekemîn Yaşar Kaya bû. Ji ber doza ku bi sedema kurdperestiyê li Dengê hatibû vekirin, Yaşar Kaya û Medet Serhat hatibûn girtin.
Îlincaxî Gewre
Îlincaxî Gewre, Îlincaẍî Gewre, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Waldfeucht
Waldfeucht şaredariyeke navçeya (Landkreis) Heinsberg li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Saint-Ciers-du-Taillon
Saint-Ciers-du-Taillon, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Saint-Pierre-du-Bosguérard
Saint-Pierre-du-Bosguérard, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Tahmasp I
Tahmasp I an jî Şah Tahmasp ( - ) şahekî bibandor ê Îranê bû, yê ku ji hemû endamên xanedana Sefewiyan hukumdariya dirêjtirîn kir. Ew kur û peyrewê Şah Îsmaîl bû.
Joseph Smith
Joseph Smith, Jr. (z. 23ê kanûna pêşîn a 1805 li Sharon, Windsor County, Vermont, DYA - m. 27ê hezîranê 1844 li Carthage, Illinois, DYA) damezrînerê ola mormontî û ji aliye bawermendên  vê olê ve ew wek  pêxember tê pejirandin.
Bad Bunny
Bad Bunny an bi navê xwe yê fermî Benito Antonio Martínez Ocasio (jdb. 10ê adara 1994an li San Juan, Porto Rîko, rapvan û lîstikvanek portorîkoyî ye. Wî di sala 2022an de di fîlma Bullet Train de karakterê bi navê The Wolf lîst.
Joseph Smith
Jiyan
Joseph zarokê çarem di nav yazdeh zarokên Joseph Smith, Sr. û Lucy Smith (bi paşnavê keçiktiyê Mack) de bû û li Sharon, Vermontê (DYA) hat cîhanê. Malbata wî oldar û bawermendên Încilê bû. Dê û bav wekî bazirgan û cotkar xebitîn. Malbat bi gelemperî rastî zehmetiyên aborî hat. Ji ber têkçûyînên karsaziyê û têkçûnên çandiniyê, ewna gelek caran li hundirê rojhilata bakurê Dewletên Yekbûyî çûn, bi hêviya ku piştî her destpêka nû jiyanek baştir bibînin. Malbata Smith bi saya gencînegeriya diravî debara xwe ya kêm baş kir.
Bad Bunny
Wî alîkariya muzîka spanîaxêv kir ku bigihîje a cîhanî. Di sala 2023an de, ew bû yekem stranbêjê bi zimanê spanî ku di kategoriya "Albûma salê" de ji bo xelatên Grammy hate berbijar kirin. Di sala 2020an de, ew li ser platforma muzîkê ya Spotify bû hunermendê herî zêde tê guhdarî kirin, û yekem hunermendê ne-Îngilîzî ku bigihêje vê serkeftinê.
Lîsteya gundên Heştrûdê
Navên gundên Heştrûdê bi rêza alfabê:
Charles Ernest Butler
Charles Ernest Butler (jdb. 1864, St Leonards, Hastings, Rojhilata Sussex, Îngilîzî - m.  1918 an 1933) wênesazekî ​​îngilîz bû ku pisporê tabloyên alegorîk û mîtolojîk, portre, tabloyên celeb û bergehê bû.
Jiyana wî
Wî perwerdehiya xwe ya hunerî li Dibistana St John's Wood û Akademiya Keyaniyê ya Hunerê wergirt.
Di salên 1889-1918an de ew xebatên xwe li Akademiya Keyaniyê nîşan da.
Tabloyên herî naskirî yên Butler ev in The Flood Episode (1890), Saint Tena (1893) û Key Arthur (1903).
Oostzaan
Oostzaan, şaredariyeke bi ser parêzgeha Holenda Bakur a Holendayê ve ye.
Hekabê
Hekabê (bi yewnanî: Εκάβη, bi Latînî: Hecuba), jina keya Troyayê Prîamos, diya Hektor Parîs Kasandra û yên Polîksena yê ye. Dema ku Prîamos ji bo ku cesedê Hektor bistîne diçe leşkergeha Axîleus, ew şahbanûya wekî diya nozdeh zarokan dide nasîn:
Lêbelê, bextê min ew e ku min kurên reş û mêrxas li Troyayê mezin kirin, lê yek ji wan ji min re neman. Roja ku Akayî hatin, kurên min li vir bûn, pêncî ji wan, nozdeh ji wan ji dêyê çêbûn, yên din jî jinên qesrê dane min.
Hekabê di wêjeya Antîk de dayikek dewlemend û bêbext nîşan dide. Ev karekterê ku di destanên Homeros de derketiye holê, ji aliyê trajediyan ve piştre hatiye zêdekirin û piştî ku Hekabê yek bi yek zarokên xwe winda kirine û bûye şahidê êşkenceyên wan ên hovane, bûye sembola dayika hov û êrîşkar. Di hin efsaneyan de hatiye nivîsandin ku wî nekariye êşa zarokê xwe ragire û bi şev û roj bûye kûçikê mê ya qîrîn. Dema ku ew yekem car di Îlyadayê de derdikeve, ew dayikeke nerm, dilnizm û dîndar e. Hektor ji şer vedigere bajêr, Hektor dixwaze ku Hektor hinekî bêhna xwe bigire, şerab vexwe û xwe hênik bike, lê gava kurê wî vê yekê qebûl nake, ew daxwaza wî pêk tîne: Ew diçe perestgeha Atênayê ji bo pêşkêşiyê bike. Paşê di hemû beşan de behsa Hekabê nayê kirin, heta ku ew tê şerê Axîlêus û Hektorê li ser deriyên rojava temaşe bike. Paşê bang dike ku bila kurê xwe yê ku li derveyê suran bi tena serê xwe li hember dijmin rawestiyaye, bikeve hundir:
Hektor ferxika min, hurmeta vê pêsîrê bigire, bifikire rojên ku min ew xiste devê te, tuyê hemû derdên xwe di hembêza min de ji bîr bikî, hewl bidî ku vî berazê di nav surên me de têk biçî. ''Were hundir lawikê min ê delal, li derve nesekine. Heger ev mêrik te bikuje ey serhişk, em miriyên te nedin ser doşekê, ne ez li ber te bigirim û ne jî jina te ya dilnizm a ku te dayê, wê bigirî, ronahiya çavê min. ew ê we kûçikên çeleng bixwin, ji me dûr keştî hene''
Gava Hektor guh neda lavayên dê û bavê xwe û di şerê bi Axîleus re mir, li Troyayê qêrînek derket, key, xatûn û hemû gel dest bi şîn û giriyê kirin û Priamos wek nîşana serê xwe di nav axê de kir. şûn:
. . . Diya wî jî porê xwe derdixist, şapikê xwe yê biriqandî avêtibû, nalîn û hawar li kurê xwe dikir. . .
Hekabê bi girîneke dirêj dest pê dike:
Binêre diya xwe, zarokê min, li diya te ya bêbext, ez derdê te bibînim, bibînim ku tu bimirî, ji niha û pê de çawa bijîm? Tu şev û roj li vî bajarî bûyî ronahiya dilê min, hêz û piştevaniya jin û mêrên Troyayê, wan wek xwedayekî silav li te kirin, zarokê min, heya sax tu rûmeta wan a mezin bû, lê niha tu li nav destên mirinê bi qederê.
Hekabê li ser navê aqil û aqilê xwe hewl dide qral Priamos, ku hewl dide here cem dijmin û hêvî bike, bigire, lê bi ser nakeve. Û dîsa diçe ji xwedayan re diyariyek pêşkêş dike. Dema ku cesedê kurê wî yê delal Hektor li ber wî tê danîn, ew naqîre û hêsir jî narijîne.
Helbestvan Homeros Hekabê bi vî rengî nîşan dide. Nivîskarê trajîk yê Atînayî Euripides ew kir lehenga Jin û Hekabê ya Troyayê û drama wî kûrtir kir. Di van şanoyan de, em dibînin ku Hekabe piştî ku Troya hatiye xirabkirin, wekî kole digere.
Florence Nightingale
Nightingale wekî mezina xûşkejînan tê zanîn, lewra wê wekî pîşe, peywirdarî û kar xizmetên mezin kirine. Wê karê xûşkejinan kivşe kiriye û ew ji berdestiya bijîşkan azad kiriye. Dîsa felsefeya xûşkejiniyê aniye ser prînsîbên mirovane yên bijîşkiyê û ji bandora olan veqetandiye.
Ew wekî avakerê xûşkejîniya nûjen tê bibîranîn.
Walting
Walting şaredariyeke navçeya (Landkreis) Eichstätt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Wellheim
Wellheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Eichstätt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Tomte
Tomte (bi swêdî [ˈtɔ̀mːtɛ] tê xwendin) yan jî nisse (li Norwêc û Danîmarkayê [ˈnìsːɛ] dixwînin) yan tomtenisse yan jî bi fînî tonttu (li Finlandiyayê) di folklora skandînavî de afirandîyekî efsanewî (cûreyê cînekî skandînavî) ye. Di baweriya kevn de, tomte, bi taybetî bi şevan, parastvanê mal û malbata cotkaran e.
Piraniya caran, tomte / nisse wek kesekî khal û bejnbost e. Dirêjahiya bejna wî li gor hêrem yan jî çîrokê diguhere, gegan dibe tenê çênd santimetro û gegan jî dibe biqasî nîviyê bejna mirovêkî gêhîştî. Dîsan piraniya caran riyekî wî yê dirêj heye û wekê cotkarekî kinc li xwe kiriye. Lê belê, di hin çîrokan de, tomte bi awayekî efsûnî bejn û bala xwe li gor kêfa xwe diguhere û dikane ji mirovekî jî dirêjtir û mezintir bibe.
Ligel ku di piraniya çîrokan de tomte wekî kesekî bejnbost bê taswîrkirin, ew her xwediyê hêzên efsûnî ye ku mirov pê nikanin. Hin çîrok vedibên ku tomte / nisse dikane mirov dînik yan jî felc bike.Tomte zû hêrs dikeve û gelek tişt hene ku hêrsa wî hilbînin, wek nedirûstbûn, nedilovanbûn, yan jî zalîmbûna cotkarekî/ê. Bi taybetî jî bi cotkarên ku bi cotgeh û hewyanên xwe re dilovan û rind nin in, sebra wî nîn bû. Tomte ji hemû heywanan hez dike, kedî yan jî kov. Lê bi taybetî jî kêfa wî ji hespan pir tê.
Bi Xrîstiyanbûna gelê Skandînavya, rola tomte ya di çirokên gelerî de kêmtir bû û bi demên nûjen vir ve jî tenê bi Krîstmisê ve bi sînor bû.
Lîsteya eşîrên Botan
Eşîrên Botan sih, sih û pênc eşîr in û bi awayê jêrîn lêk vedibin: Koçer û Dêmanî.
Koçer
Koçer jî du bir in: Çoxsor û Şilît.
Çoxsor
Mîran, Alikan, Dûdêran, Soran, Garisan,
Eşîrên nêzîkî çoxsor'a => Mamedîyan,geşgolîyan, Sloqîyan,sdurgîyan
Dêmanî
Di vî milê avê de: Meman, Hesinan (jêrîn û jorîn), Ebasan, Aliyan.
Di wî milê avê de: Berwarî, Erih, Garisan (Koçerên wan jî hene) Welat–Kelhok, Welat–Kêver, Welat–Kilîs, Şûvan, Jêliyan, Dêrsew(çiya dérşewi, Hacî–Aliyan, Keran, Harûnan, Slopiyan,
Hacî-Bêra: Şirnex, Goyan. Sindî
Eşîrên Botan tev de silîv in.
Hemikan
Karmuruna Jor
Karmuruna Jor, gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.
Bûyera Kerbelayê
Bûyera Kerbela, yan jî Komkujiya Kerbelayê, di sala 680 an (Hîcrî 61, 10 Muharrem) de di navbera artêşek biçûk ya neviyê Muhemmed pêxember, Huseyn bîn Elî û artêşa xelîfeyê dewleta Emewiya Yezîd de qewimiye.
Kuştina Hûseyin ku kurê keça Mihemed Fatima û kurê pismamê Mihemed Elî ye, her sal di roja Aşûrayê de ji aliyê Şîeyan ve tê bîranîn. Ji aliyê din ve sunnî van rojan bi nimêj û mewlîdê derbas dikin jiber ku aliyê sunî şîngirtinê rast nabînin.
Destpêka bûyerê
Dema ku di sala 632an de pêxemberê îslamê Muhemmed dimire, fikara ku dê kî bibe berpirsiyarê civaka îslamê qewimî. Qismek ji misilman yekemcar xelîfetî ya Ebûbekir qebûl kirin. Piştî Ebûbekir, Omer, Osman û Elî, bûn xelîfeyê Îslamê.