cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Koendama mîzê
3. Anjiyotensîn II (angiotensin II)
Ev hormon hormon, hormonek peptîdî ye. Ji polîpeptîda anjiyotensîn I ê tê çêkirin. Li ser lûleyên xwînê û rijênên adrenal bandor dike. Lûleyên xwînê teng dike, bi vê awayê pestoya xwînê bilind dike. Rijênên adrenal han dike bo derdana aldosteronê. Çêbûna hestê tîbûnê dabîn dike. Gava pestoya xwînê dadikeve, gurçik enzîma renîn der didin. Renîn proteîna anjiyotensînojenê hildiweşîne bo anjiyotensîn I, paşê ji pişikan enzîma guhertina anjiyotensîn I tê derdan bi bandora vê enzîmê, ji anjiyotensîn I ê du asîdên amînî tên qetandin û anjiyotensîn II çê dibe.
4. Peptîda natrîuretî ya guhikeyî (atrial natriuretic peptide (ANP))
Peptîda natrîuretî ya guhikeyî (PNG) hormonek peptîdî ye. Di guhikeyên dil de tê berhemkirin. Ji bo deravêtina sodyumê û kêmkirina pestoya xwînê kar dike.Heke di laş de xestiya sodyumê zêde bibe, gellek zêde av di laş de tê girtin û qebareya xwînê zêde dibe. Ji ber zêdebûna qebareyê, pestoya xwînê jî bilind dibe û masûlkexaneyên guhikeyan tên vekêşin.Vekêşîna masûlkexaneyan dibe sedema derdana hormona PNGyê. PNG mûlûleyên hatî fire dike, ev rewş di glomerulê de parzûnkirinê zêde dike. Hormona PNG di cogên berhevkirinê û lûlekên badayî yên dûrî de dubaremijîna sodyumê asteng dike, derdana aldosteronê kêm dike. Bi çalakiya PNG deravêtina sodyumê û mîzê zêde dibe loma qebare û pestoya xwînê kêm dibe.
Chaudun
Chaudun, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Abdiweli Mohamed Ali
Abdiweli Mohamed Ali (bi somalî: Cabdiweli Maxamed Cali) siyasetmedarekî somalî ye. Di 2011an de bû serokwezîrê Somalyayê.
Zuwanê zazakî
Nerazîbûnên hemberê vê gotarê hene.
Zazaki - kop da ziwanan dê Îranî da pîl ra yew ziwan
Ziwanê Zazayan, xelq ko zêdeyêri werte dê Mezrabotana Corin di, gilorek (çember) da Xoresan-Mutki Diyarbakır-Sêwreg-Gerger-Zara-Beyburti miyan di kopende runişyaye wo, ziwanê înan... cêvetiş dê çendan gore, no xelq ko kî eslê ci Dimlî (yan zî Dumilî) yo, no name wo Zaza bı fekan dê xelqan dê embıryanan a (!), zuwan dê cı dı zêde biyayen da herf da "z" sera deyawo ci. Rastayi ya na cêvetış mineqeşe wazena. Ze kı ninan rê vanê Zazay, ne ya piya, nê vêşêri xwo name dê Dımli ya anê ver. (Dersımıji xwo rê vanê "Kırmanc", Piranızi zi xwo rê vanê "Kird".)
Dımıli hım zew xelqi hım zuwanê cı ifade kena. Fıkro pêt o yo kı dawelatê Dımıliyan Dêlam o (yan zi Deylam / Daylam). Texminan ser, namewo Dımıli zi "Dêlam" ra yeno. Dêlam, veraroz dê Dengız dê Azeri dı zu mıntiqeyê da koyına kı tede Dêlami -zew zuwanê do zey Dımli- qısey bena, wuza wo. Texmina, zew koço kı wuza ra werısto ver dawo rozaway, şiyo u çend cayan dê Mezrabotana Corın dı komi rona wo. Nê komi Dımliyê ê dê na roz ê. Naqor, êyê kı nê koçi pey dı mendê ê zi Goran-Hewrami u zewbina komên zuwanan dê bıni yê.
Age Meyer Benedictsen, eserê xwo "Les Dilects D'Awraman et de Pawa, Qopınhaq 1971, rıper 3-6" dı, mıntiqe da Hewramani dı tetqiq kerden u geyrayen da xwo sera vano kı; gore dê fonoloji, morfoloji (vırastenzanayi) u zuwanrêznayi da cı, Hewrami u Zazaki pê ra nêzdi dudu zuwani yê. Dabeste dê berrızyayen da mıletperwerin nêzdi ameyena zuwanan ewro rasti ya nê fıkıri arda werte. Nay sera, zew şeno mantıq po bero kı, Zazaki u Gorani dudu zuwani yê rêçe ra pê gırêdeyayeyê.
Coxrafiyeyê Zazayan dê ewroyıni dı xelqo tewr kıhano kı zaneyeno na dawelat dı ronışyaye biyo "Hurri" yê. Hurri cana ra ameyê dawelat dê Zazayan, Mezrabotana Corın. Cawo tewr verêno kı nê Hurriyan cı ra vıziyayê, nay sera zêde vinaway estê. Nê vinaway pêro kı arêdeyenê pêser, na rastani yena werte; nê Hurriyên kı rêçe ra zu qewmê da İrani yê, dawelatê ninan Koyan dê Qafi dı rozawa dê Gol da Areli, miyabên dê Dêlami u Agıri dı ca yê dı biyo. Vera peyni da serran dê III hezaran V.İ dı, wexto kı rastê çax dê vılabiyayen da Eqadan yeno, no çax dı Hurriyan ray berda Mezrabotan da Cori ser, zor da wo xetan dê xelqan dê Hititan, Mituniyan, Eqadan, Asuriyan u Babilan kerdê, wext bı wext zi kewtê bındestê cı; rıziyayen da sukduwel da Katmuxi (suka Semsuri u çoşmeyê cı), dıma zi, serr da 713 V.İ dı, rıziyayen da Meliddu (Meletiya Kıhan) sera sahnewo siyasi dê terixi ra abıryayê. No terix ra tepiya, Hurriyan, duwelên kı Mezrabotana Corın dı roneyayê, inan miyan dı zuwanê xwo, mitolojiyê xwo, ew eddet u vinayiya xwo po berdo.
Rudelzhausen
Rudelzhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Freising li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Zuwanê zazakî
Vanê kı, Hurri nêresaybiyê kultur (kare) dê nusten; qandê coy, terix dê medeniyeti dê nê xelqn dê embıryanan; zey Hititan, Eqadan, Babilan, Asuriyan u Mitaniyan miyan dı, din dê cı, ew zuwan, mitoloji, eddet u vinayi da cı sero serpoşên muhimi ameyê werte.
Aegolius
Aegolius, celebek teyre e ku ji famîleya Strigidaeyê ye.
Zuwanê zazakî
Zewna xelqo kıhano kı welat dê Zazayan, Mezrabotana Corın dı rona wo Sıkitiyê. Nı Sıkitiyên kı suwari biyayen da xwo ya yenê zanayen, kultur u huneri ser zêde po şibiyê ew xelqê do zêde cengawer biyê. Sıkiti rêçe ra qewmê da Hınd-Ewropa yê, ew ninan miyabên dê serran dê III u II hezaran V.İ. dı, çoşme dê Gol dê Erali dı emmır kerdo; pey dê serran dê III hezaran V.İ dı, nê wuza ra vıziyayê, şiyê u deştan dê Urısiyeyê verarozi u koyan dê Qafan dı ca da wo xwo.No coxrafiye, na roz da ma dı Osetiya ya. Xwora, Oseti zi kokê cı Sıkiti yê.Dıma Sıkitiyan welatê xwo kerdo hera, sevcêr biyê, şiyê Mezrabotana Corın, wuza dı rona wo, ew pıra, pıra duwela xwo heta Yehuda po berda.
Kom biyayen da zuwanan sera, a koma zuwanana kı Zazaki bıxwo zi ilaqedar kena, ay sera qenêbo çend vinaway bıdeyê fayde keno.
Çıme wo tewr kıhano kı abırnayen da şiweyan dê Kurdi ser zaneyeno Şerefnameyê Şerefxani yo. Şerefxan komanê Kurdan u zuwananê cı wuna rêzayneno; Kurmanc, Kelhor, Lor, u Gor. Şerefname dı bahsê Zazayan u ê dê cı Zazaki qet nêkeno.
Oskar Mann, Zuwan dê Kurdi sera têgeyrayen da xwo gore, Kurdi, ze "Kurmanciya rojxilati, ê peyaroji ew ê veraroji" cê ra abırneno, ew Zazaki zi ze şiweyên dê Gorani gêno desta.
Dr. Mac Kenzie, meqale da xwo ya "Kürt dilinin kökeni" ya kı serr da 1961 i dı Pêserok da Zuwani dı çap biya, ay dı Kurdi dudu hetan ser abırneno; "kurmanciya Corın, Kurmanciya Cêrın". Ey Gorani ze zuwanê do xwoseri qebul kerdo. Ey eser dê xwo yo "The Dialect of Awraman (Hawramani-Luhan)" dı Gorani ze qolê do Farısiya kıhan gurota dest.
Eserê xwo yo "Grammar of Kurmandji, or Kurdish Language, 1913" dı Ely Bannister Soane, şiweyên Zuwan dê Kurdi, him ser, xe "Kurmanci ya Corın, Kurmanci ya Cêrın" gurotê dest, ew Zazaki u Gorani ninan ra abırnayê. Dr.Tewfıq Wehbi zi zey Soane, eyni vinayi sero yo.
Sosyolox (komzanyar) Ziya Gökalp, o yo kı esslê xwo Kurdo labırê Tırkperwerin kerdena ame wo zanayen, ey tetqiq dê xwo yo "Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler, Komal Yayınları, 1975" dı "Kurmanc, Zaza, Soran ew Lor" pêro ze zuwnên Kurdi gurotê desta, ew Zazaki u Gorani ra zi ze "zuwanên pê nêzdi" bahs kerdo.
Aleaddin Seccadi, esrê xwo yo "destur u Ferhengi Zuwan ê Kurdi, Erbi u Farısi" dı Kurdi him da dudu şiweyan ser abırneno; Şiweyê Bahdinani (Botan) u şiweyê Sorani (Mukri).
Dr. Kemal Fuad, şiweyanê Kurdi him ser wuna rêzayneno; "Kurdiya Rozxeleti ê Rozaway, ê Verarozi, ew ê dê Goran-Zazayan".
Eserê xwo "Zımanê Kurdi, Dabestbuni Coqrafyayiy Dialektakaniy" dı, Fuad Hemmê Xurşid, zuwanê Kurdi ze "Kurmanciya peyarozi, Kurmanciya Werteyın, Kurmanciya Verarozi ew Sorani" rêzayneno, ew Zazaki zi ze şiweyê do bıniyo ê dê Gorani gêno dest.
Mehmed Emin Hewremani, esrê xwo yo "Zari Zıman ê Kurdi ve Terazu yi Beravis da" dı, Kurdi ze "Kurmanciya Corın (Bahdini), Kurmanciya Werteyın (Sorani), ew kurmanciya Cêrın (Gorani)" gêno desta, ew Zazaki, Hewramani, Lori u Bacelani zi Gorani Miyan dı vineno.
Zuwanzanyar-nuskar Malmisanıj, Kurdi panz şiweyan dê essli sera Abırneno; Zazaki, Kurmanci Sorani Gorani (Hewrami), ew zewbin şiweyên bıniyen kı Kurdistanê Verarozi dı Qısey benê, ê.
Ebubekir Pamukçu, Têgeyrayox u Zuwanzanyarê Zuwan dê Zazaki, nuskar; o yo kı vêşêri Zazaki sero xebıtyayen da xwo ya vıziyawo ver (zaneyeno), ey Zazaki u Kurmanci cê ra ca gurotê desta, ew diqet anto pêmaneyen da Zazaki u Gorani / Hewrami ser. Ebubekir Pamukçu wekerden da Zuwanzanyani da (lingwistik) Zazaki sero teniya nê, ê rêçan dê terix dê cı sero zi gurweya wo. Ey tetqiq u têgeyrayena xwo na mesıla ser, zêdeyêri Stoqholm dı; veror pêserok da Ayre dı, dıma zi heta Heziran 1992 kı vetê, ay dı dêbı mıneqeşi ver.
Têgeyrayoxo Êrmeni Garo Sasuni, kıtabê xwo yo "Kürt Ulusal Hareketleri ve Ermeni-Kürt İlişkileri" dı vano kı, çendı kı rêçê Kurdan u Zazayan qewma İrani da pil ra emewo zi, nê Zazayên kı xwo Kurdi hesıbınenê, esslê ninan çaxan dê tewr veri ra zuna qewmê ra yeno.
Anci, na roz da ma dı, zêde têgeyrayaxi, nuskari u zuwanzanyarên kı kare (kultur) u zuwan dê Zazayan sero xebıtiyenê, na mesıla da ca biyayen u pê dı biyayen da Zazaki sero xwo vısto mıneqeşi miyan. Rastiya cı, na mesıla sero hendlıxe qeyam qılaynayen zi icab nêkena. Hele kı, no deme dê zanyani (ilim) u teknoloji dı, wuni aseno kı, zu mıneqeşeyê da ewnayın hendlıxe mahnedêr (mahndayır) niya. Ma kı vazım "Zazaki xwo ser zew zuwan o, ew Zazay xwo ser zu mılet a" na peyniya dınyay nêbena. O yo kı, wa merdım bışo çıman dê aqıli ya bewniyo ew hewlin sero bıfıkıriyo...Peyniya xwo, veranverê terixi nê xelqi piya ameyê ew ninan zew coxrefiye dı emmır kerdo; mucedeleyê ninan amewo pêser; nê xelqan pêrın zi eyni derdi antê u zey pê eyni kêf a şabiyê; kılmane, ninan miyan dı bırabestiyê da rasti peyda biya. Essas, çi yo kı lazım o bıvırazyo o yo kı hırg zuwan zemın dê serbesti sero xwo miyan dı qimet bıdeyo cı u pobıberyo. Serbest nêbiyayena cı "asimilasyon" a. Rasti a ya kı, Zazaki zi zuwanê do ê zew xelq dê gırdi yo; zey hırg zuwan dê dınyay layıqê hurmeti yo ew cı ser têgeyrayen u xebıtiyayen heq keno.
Binêre: Xanepel
Gulberojk
Gulberojk, gula berbiro, veraroj an jî gula berberoj riwekeke gulan e û ji famîleya beybûnan tê hesibandin.
Bejna wê 1- 3 mitroyan bi tîrane li ser navtengekê bilind dibe. Li serê gupikê gulek mezin bi qasî firaxekê ku firehiya wê di navbera 10- 40 cm diguhere çêdibe. Ew gul, roj bi kîjan alî ve bizîvire ew jî bi wî alî ve dizivire. Lewre jê re gulberoj tê gotin.
Belgên wê keskên tarî û rimane ne. Kulîlkên wê zer in, di nava kulîlkan de navikek heye ew navik ji dendikan dagirtî ye û rengê dendikan gewr û reş û spî ne. Di nava dendikê de kakilek heye. Ew kakil di fabrîqan de tê dewisandin, rûnek jê tê derxistin û jê re dibêjin rûnê gulberojê. Dendikên wê jî wek çerez tên xwarin. Ji gulberojê çay, tentûr, dermanên xweristî û ji bo xwarin, selete û masajan rûn tê çêkirin.
Qendesî
Qendesî, gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.
Çukurova
Çukurova navçeyeke navenda ya bajarê Edenê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala hêjmara gelhe ya navçeyê
Erdnîgarî
Çukurova, navçeyeke navenda bajarê Edenê û li ser perava gola Bendava Seyhanê cîh digire.
Balacî
Balacî gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 369 kes (77 malbat) bûn.
Albilax Mehabad
gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Xinxiang
Xinxiang, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Henanê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 5.708.191 kesî
Sad (tîp)
Sad ( ص ) herfa çardehem a alfabeya erebî ye.
Seeblick
Seeblick şaredariyeke navçeya (Landkreis) Havelland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Hagenbach (Verbandsgemeinde)
Hagenbach şaredariyeke kolektîv (Verbandsgemeinde) a navçeya (Landkreis) Germersheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Qereqoç
Qereqoç, gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.
Xirbekalik
Xirbekalik, gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.
Komeleya Şoreşger û Zehmetkêşên Kurdistana Îranê
Komele yan Komelle (bi soranî: Komełey Şorrişgêrrî Zehmetkêşanî Kurdistanî Êran) yek ji partiyên sereke yên kurd li Kurdistana Îranê ye ku li sala 1969ê li Tehranê ava bûyî.
Li navberî salên 1979-83 Komele ligel PDK-Î deselatê rojhilata Kurdistanê li dest dabû. Komele li bajarê Sîne û derdorê wê bihêz bû.
Komele rêxistineke karkerî ye. Sekreterê giştî yê Komeleyê Ebdulla Mohtadî ye.
Hêjayî gotinê ye ku di sala 2007ê de hindek endam ji vê rêxistinê veqetîn û bi navê Komeleya Zehmetkêşên Kurdistana Îranê partiyek nû ava kirin.
Dîrok
Rêxistina Komele li sala 1969ê de bi nepenî dest bi xebatan kir. Piştî Şoreşa Îslamî de jî bi awayek berçav li dijî rêjima îslamî dest bi şerê çekdarî kir. Bêhtir li bajarên Sîne û Merîwanê bi awayeke zindî çalakbûn.
Proserpina
Proserpina an Cora  û eslen Libera di mîtolojiya romê de xwedawendek bû. Proserpina keça Ceres û Iuppiter û jina Liber. Di bin bandora Yewnan de, mîtolojiya Proserpinayê û mîtolojiya yewnanî ya Persephonê kişand, û ji sedsala 2-an berî zayînê, Pluto mêrê Proserpina tê hesibandin. (Mîna di mîtolojiya yewnanî de, Persephonê keça Dêmêtêr û jina Hadês bû.)
Goksu, Riha
Goksu, gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Rihayê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Kanî
Kanî şûna helqulîna avê ye. Avê kanî ji bin erdê re an jî ji bin çiyayan heldequlê.
Her weha be kurdiya Hewramî û hejmarek diyalektên başûrê Kurdistanê "kenî"" anjî "kinaçî" be manay kîj be kar debiryet.
Aegotheles
Aegotheles, celebek çûkên biçûk e ku ji famîleya  Aegothelidaeyê ye.
Îsalû
Îsalû, gundekî bi ser navçeya Ceyhana Edeneyê ve ye.
Sadiq Behaedînê Amêdî
Sadiq Behaedînê Amêdî (1918-1982) nivîskarekî kurd e ku di gulana 1918an de li Amêdiyê (Badînan) hatiye dinyayê.
Wî di 1944an de zanîngeha Bexdayê ya Dar el-Muelîmîn el-Aliye kuta kiriye. Di hin karên girîng de berpirsyartî kiriye. Çend kitêb bi zimanê kurdî nivîsandine û lêkolîn li klasîkên kurdî û folklora kurdî kirine.
Di 16ê hezîrana 1982an de li Bexdayê çûye ber dilovaniya Xwedê.
Qerekafûr
Qerekafûr, gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.
Sadiyê
Debara gund bi çandinî (tûtin, pembo, ce, genim, nîsk, garis, fringî, bacan, îsot,şebeş), xwedîkirina heywanan (mî, bizin, çêlek, mirîşk, şamîk ) û cerdevanî ye.
Wang, Bavyera
Wang şaredariyeke navçeya (Landkreis) Freising li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Tîmarî Giçke
Tîmarî Giçke, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Emînawa, Mehabad
Emînawa gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Taif
Taif, an jî Ta'if , bajarek e ku li Erebistana Siûdî nêzikê herêma Mekeyê de ye.
Baxê Kurdî
Amadekar: Mahir Berwarî - Elmanya - E.Mail: barwari@web.de 2006'''
Balanc
Balanc gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Baxê Kurdî
Hozanvan Ehmedê Nalbend êke ji mezintirîn û bi navudengtirin Hozanvanên devera Behdîna ye, li devera Dohukê.
Taif
Muhemmed pêxember di dema belavkirina Îslamê di salên pêşîn de li vê bajarê hatibû kevir kirin.
Baxê Kurdî
Ehmedê Nalbend li bajêrokê Bamernê ji dayik boye û wi bixwe husan jiyan nama xwe li ser dest nivêseki nivêsiye.
Piştî mirna wî hatiye çap kirin, ko têda hatîye: Ez Ehmedê korê Emînê Nalbend im .babê min xelkê bajarê Amêdiyê bo. Mîrgeha Paşayên Mîrsêvdîna li cihê Behdînan. Min mamek hebo bi navê(Ebdulrehman).
Babê min ji bajarê amêdiyê ço Gondê Bamernê. Sala 1864 li nik Şêx Mih’hemed korê Şêx Tahirê Amêdi û li wêrê akinci bo. Nalbendi dikir ji bo e’yalê xwe .Babê min pênç kor hebon û do kiç.Êk ji wan kura ez bom. Ez li sala 1308 koçi beramber (1891-1892) zayinî hatime donyayê .Li jiyê 5 heta şeş Salî da, min dest bi xandina Qoranê kir, li dev deyka xwe Fatmayê û min bi domai îna. Paşî min dest bi xandina kîtêbêt Şirîe’ti kir, bo demê do sala. li dûvda min qesta xwêndingeha Qobehan kir li Amêdyê û salekê min lê xand .Paşî ez çome Zaxo salek min li wêrê ji xwend, li dûv da min qest kire bajarê Dohukê. sê sal min li wêrê ji xwendin. Pistî demekî, min xwe berhev kir û ez çome devera Berwariya li ser toxûbê Hekarî li Behdîna, li Gondê Bêdohê li nik Şêx Mih’med Parsay korê Şêx Tihayê Mayi, li sala 1333 mişextî anko 1916 zayini. Min do sal xwandin û seydayê min ço ber dilovaniya xodê li sala 1335 koçi da .Pişti mirna seydatê min ez bome mela li Gondê Bêdohê u min xizmeta mala seydayê xwe kir.
Balanc
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 3.023 kes (520 malbat) bûn.
Baxê Kurdî
Li sala 1342 mişexti beramberi sala 1924-1925 zayini ko Îngilîzi û Felêt Tiyaria êriş înaye ser Gondên Berwariya ( Mayê, Bêdohê ,Binviyê,Dêrişkê û Hidêne ….) û talan kirin .Emji revin û mişexti qeza Çelê boyin û gelek perişani me dîtin .Pişti salekê ez zivrim nav Goliya û bome melayê Rûsê .Li wêrê min kiça Seyid Osmanê Xişxaşi, Seyid Fehima bi xwe xast. Xodê pênc biçûk jê dane min û ez deh sala li wir mam. Paşi ew mir û min bo xwe jinkeka di ji gondi îna bi navê S’afiya. Paşi demeki ewji mir, kiçek li paş ma jê .Pişti vê perişaniyê ez çome Gondê Bêgova, bome melayê wan, bo demê du sala. Li wêrê korê min yê mezin mir û kiça min Golbihar, man didestê min da do kiçên biçûk, Esma û Asya.Ez pêve gelek şepirze û meh’til bom. Lew ez mecbur bum, biçme Gondê Xişxaşa. Kiçêt xwe min birne dev xwezûrê xwe, Seid Osmani.Ez ji bume melayê wan 5-6 sala .Kiçên min li wêrê mezin dibin û her li wêrê didem şû.Paşi min melatiya wan hêla û ez bi Donyayê keftim. Bume gerîde, ji vi Gondi bo gondê di ,we mijûli xirvekirna Şi’rêt xwe bum, belki bişêm çap bikem …
İmamoğlu
İmamoğlu, navçeyeke parêzgeha Edeneyê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala hêjmara gelhe ya navçeyê
Erdnîgarî
Navçe, 45 km dikevê bakûrê Edeneyê û di deşta Edeneyê de cîh girtiye.
Baxê Kurdî
lewa bo ehlê îmana bi nikah’ê kamile îman
l Bêdoh xodan nişan
emin zava do Eh’med do E’babekrindo E’bdolla O’beydolla
Necîb S’aîb Zobeyr û A’rif ş Ne’man
Rojeka çar şembi bo weqtê nivêja nîvroyê hati Izraîl di gel emrê ferê h’eqê h’lal Eh’medo dê xoliyê bîne bi serê xwe werbike paşi Şêxi ko bizahir dê ji te ket întiqal Yan dema dibêjite Îmadiddini :
Liser xatra Îmaddidinê Mayi
Do sê şi’rek me gotin bê serober
ji bo wi da nebitin bê wefayi
Qedim ez koleyê degehê wanim xodê
Moqeder wey moqeder wey moqeder
te çend înan serê vi mabtelayi
Îmadiddin rih’a min ez cesed bom
te ev sedde li navbeyna me dani
Ez û ev hicret û g’orbet li kive
Der bona kaniya zelala hozanên Nalbendi weki Mela Tiha gotiye ,ji encama hez jê kina Nalbendi ya kişeka Berwari ji gondê Deştanê bi navê Amina we di evin awê wer bo bo koleyê wê û pêve perişan bo .Nalben çend cara dixazit û mereqa wê diket ko bibite hevjina wi ,lê eve bi cih nehat û mirovêt wê nadenê. ev nedane û mereqa wê di bine kol di cergê Nalbendi da we xir di bine hozan û ji nişkekêve ev beh’ra hozana di peqit û hozanvan di gehite gopitka îlhama şi’rê we can tirin şi’r bi cani û bejin û rûmetê dezgira xwe ,ewa negehiştiyê ,dezgira xwe ewa boye ser qaflê hozanên wi ,û şiyay wi di vê tozêve bi gevzinit û bibîte qasidê îlhama şi’ra wi .Ev malkên li xarê girovê wê çendê ne û çend malkin ji wan hozana ewên pê gotin .Seh’ ken h’inêra Nalbendi û hostayia wi di hozanê û h’oli serastiya van hozana :
Dohi spêdê li ser bani
me dit canek ji xew rabo
Dema derket derê xani
me texmin kir zoleyxa bo
Dad (tîp)
Dad ( ض ) herfa panzdehem a alfabeya erebî ye.
Baxê Kurdî
Zoleyxa bo s’ifet h’ori
weki tîrê ji me raborî
Yan dema dibêjit:
ax û fîg’an evrokene
o’mrê me bori bi teşqela
daîm bi i’şqê mobtela
Daîm bi i’şqa dilberê
keftîme çerxa cencerê
din bon do sed çêx û mela
Yan li cihek di dibêt:
pel kirne ser cergê h’ezin
der bon li min cerh’ û birîn
Koştim h’ebîba g’em revîn
goştê me da teyir û qela
kêşane ser pûş û pelex
Berda me agir hate rex
got werne pêş van meşe’lla
Wesa diyare Nalbendi viyaye bi revinit pişti hemi hewlên wi bê mifa bon bo Înana wê bi dil xweşi ,her weki di van malkên xarê diyar dibit û li demi wi şiyanên revandinê ji nebon :
e’ezîzê dilberê canê
eni teşbihi qodîkê
şeraba cerg û mêlaka
şirînê nazikê bûkê
Paşi pêda di çit u dibêjit :
li ser textê dilê min palveda s’olt’anê i’şqa te
xodan t’op û silah’ û e’sker ûh’okkam û êşîkê
were da te bi revinim qet nebêje şoêeka şerme
eji wek Ehmedê Ali to ji şibhi H’elalikê
eger bêji kirêti to bike şokri ji emsala
berê xwe bide Silê ûASê H’emê Mûsê û Misrîkê
Paşi mişext bona wi bo Çelê û ew derde seri yên bi serê wan hatin û hilbona şiriska şoreşa azadiyê xwe li rengekê di ji yê hozanê di det û têda di bite siyarekê pehlewan .her gohorineka li roj helata navin rûdaba ew jê bê bahir neboye û hozan pê gotine ,lê mixabin piraniya hozanên wi yên siyasi û welat parêzi hinda boyne ji ber ne xelk wêrane ji berken êû vegêrin û ew ji ji Hokmet û çeta tirsaye hilgirit neko carek çete an Hokmet bigehnê û wi ceza biken .li dûv gotina seyid Taha xelkê Gondê Çemseyda :rojekê di çit seredana Nalbendi li gondê Xiûxaşa û da bo xwe hinde hozana ji dev binit. Di çîte nêzik Xişxaşa beramberi Çemseyda ko beramberi serê matiniye ko wi demi şer bo û çete hatbone serê Eredina li serê Metini.Wi ji nişkekê ve dit ko Nalbendi bi gûniya hozanên xwe li dor xwe kom kirine u di navdaye û agirê berdayê û ew bi xwe qêriya wiye yê hozana di bêt û ji layê dive xelk ji Gonda derkeftine û h’ingêna top û teyarane li ser serê wan .we beri demeki kiça wi ewa daye Selamê korê seyid Hoseyni yê Xişxaşi bi bombarana firokêt Ebdulselam A’rifi hat bo koştin. seyid Taha bi acizi ve vedigere û wi di hêle di wi dest û dari da di zane ko demê hindê nine ...
Hozanên bi Cemal Ebdulnasir gotin we dijatiya wi ya kiri ko wi dilê xwe biriye Êraqê bi êk girtinê li gel Soriyê .herwesa medih’ û dijayetiya Ebdolkerim Qasimi kiriye li domahiyê. bi rengekê vekiri û keşefirêti darisyaye ser Linin û markis û rêbaza Komonistiyê .Ceh’ş bi rengekê gelek heji û xoşkok herimandine û nefret lê kirine.
Gazindên mokom ji Bega û şêxa û Ax’a kirine ko li diji şoreşê xebitine û xwe firotine Dewletê û berhingari wan boye, ji bili hindeka ko daxaza harikari û jina lê kiriye p xwe wek tpûleyê ber derê wan zaniye. Ewê li gel berjewendiyên wi baye ew biriye serê darê bi meth’a yên di zema wan kirine û bi hozanê kirêt kirine.
Do hozanên wi hene bi Barzani gotine ,têda mêrani ûçaki û welat parêziya wi xoya diket we baweriya wi pê hatiye ko tenê ew hiviya vi milletiye ,ew wê serê vi milleti bilind ket û wê li ser destê wi wê kurd bi namos u azad bibin. Dibe gelek hozan bo nivêsi bin lê hinda boyne ,êk ji wan hozane ew bo ewa bo hinarti dema Barzani li devera Berwari Balla dibe ,û nalbend divêt wi bibînit da hozanên wi çap biken ,lê ji ber destûdarê nexweşê wi demi û bi şer ve mijûliya Pêşmerga bi şerve ev mirade pêk nehat ,lew paşi hozanek jêra nivêsiye ,lê kes nizanit çi hozan bo û berzeboye. Di ser hindêra û van destodarên aloz Barzani para û alikariyû bo di hinêrit. Li dûv gotina seyid Hoseynê Xişxaşi Barzani hinde para bo di hinêrit û mela Ehmed bo xwe bistaneki li Xişxaşa dikirit û bo xwe diket Tûtin.
Li do ciha behsê Parti dike .li ciheki dibêt min ço gazinde li Parti ninin ,li yê di meth’et Parti Dîmoqrati Kurdistan diket û xebata wan û Pêşmerga .Hindek xwe ji nav înan û meth’et Parti û Pêşmerga dûr kiriye taybet yê serokê netewi Mela Mistefa Barzani ji bo xwe parastinê.
me mizgini li ser van h’azira bit bi hatina zatê Mela Mis’t’efayi
kolilka bax’ û bistanê me kurda
li ser me evroke rewneq vedayi zei’mê Kurd û Kurdistan evê hat
hemi xoşi li me bon întihayi Mosilman û fele Kurd û Ereb xoş bijin pêkve nebit ferq û codahi
Êraqine em û ew ma çi ferqe
bi dil saxi me got vi Melyi
Li hatina te hero çavê me zil bo
me h’eqi got bi serbest aşkirayi
Bira Ebdilkerimê me reh’et ke
bi minnet bigre efwa wi birayi
me gote Ingilîzi wi x’ilîzi
bimîzi xwin bila to mobtelayi
ji milkê me to mbê hûvi û ricayi
hozaneka di: biken h’emda xodê reh’man ûbari
çi bêjim şerbete xelkê vexari
biken şokrê xodê şei’ba Êraqê
emanet her tifaq û kesp û kari kolîlka bax’êp kurdistanê geş bo
li milki rewneqê da hinde tari
şivanê me weki derkir j Ê’raqê
em êxistin devê Gorgi û Mari
zei’mê Kurd û Kurdistanê ew bo
bo vi milki ewi nevya ço s’ari
Şerê vê Hokmetê kir ne ji xişîmi
rezalet dit bo şei’bi mêt do cari B1-106
Ev hozane bi Nevrozê û bi meth’êt Ebdolkerim Qasim gotiye ko wesa di det xoya kirin ko wi nevroz azad kiriye li Êeraqê ko wê boneyê bi serbesti nevroza xwe biken :
Ivroke rabo korê vi Milleti
dê biken e’ydo zeman ya hilketi
ço Îsti’mar û Iqt’ai’i nebin
zolim û te’da li ser me berzebin o’mferi sed Omferi Ebdolkerim
xêr xazê Milleti û Şêrê zei’îm
em di gel çend Milleten di boyne êk
şol biken dilsax ûşol hatin berêk
H’izba Dîmoqrati û şei’ba me temam
daîma wan li ser zeî’mi kir selam
Kak bira Ebdolkerimê pehlewan
dergehê nez’mê li Kurdistan vekir
Di hozanek dîda: doa’a biken her bo şêrê me zei’mi xodê nisret bidet E’bdolkerimi
Ko ya rrebbi toyê h’eq û e’zîmi
ewi koştin gelek qewad û deyoz
Bo xêra mileti înqilab kir
ko zolma amira Donya xirab kir Bê bexta xodê kir bo î’tab kir
melik koşt ûwes’i koşt û kerê boz
Seî’d bo nav û wesfê wi şeqi bo
wezifê wi hemi her eh’meqi bo
Neyê rast ûneyê tabii’h’eqi bo
weki sey ew dema koşti kiri o’z
Herê ey Eh’medê ehlê kemalê heçi
şola ji te têt her bîne h’alê
Te ev şii’ra serê vê taze salê
gelek xoşin ko taze kirne dil s’oj     Bi-26
Ji bo Çeta gelek fihêti û bê rûmeti jêra nivêsine bi hozanki ,eva xarê nimoneke ji wê:
xwe nivêsi hindeka evro çete
wan hizir kir her cihê wan cennete
çak bizanin ew e’zaba axrete
çonki şeyt’an wek keri di gohda zirrî
reiyekê naken niho Şêx û mezin
kê do Dînar dan wan dê li dûv bezin
bo kirîna Cehnemê bi şewq û lezzetin
ma felek bo wan roja axiri
goh nedenvê hokmetê fit’na belav
ma we nînin e’qil ûfikr û dest û çav
o’mrê we dê çît û sal roj û gav
ivro bab naket ço pisyara lo kori
ma me Kurda pêve ninin Kîr û Gon
H’okmetê nehêlan bo wan qet ço kon
birsiye Kurdê bira raza l kwji
rabe ser xwe heweki mêra to ji
h’ing û dinga dane belkey pê biji
hindeka dara rezê te ji bin biri
li cihek di bi vi rengi tei’na li Kurda didet û qeşmeriya pê diket:
Kurdistan to moimini mêrê daykê Îngilîz
Çi fêqi te hey çini wey pa şolek e’zîze
Me bi xwe day dojmini bila ew bê temîze
Kurdistana çav kilday kiça min moheyei be Dilê çoy te kabiray direnge ji xewê rabe
Ez neşêm te bi xodan kem bi xwe bi dûv êki bi keve
Da meelê beyan kem bo te çê tire eve
Ne h’ewceye talan kem bo wan roje li min şeve
Werin xelkê zemanî ↔ Goh biden nesîhetê
Tertîb taze min danî bo dinyayê û axretê
Kesê osol nezanî nizani^t meslehetê Beyta Nisheta: Nisîheta min kiri xoziya kesê goh dayê
Dê nifaa det hadirî bo dînî û donyayê
Vi zemanê axirî alem kefte g’ewg’ayê
bila bihên hemi Gondî li van sûk û bazara pîr û tolaz û condî hero spêde û êvara
bo qedir û nav bilindî goh biden van exbara
ev gotina ez bêjim ya mocibî şirete
hemî dorrin darêjim bo gohdara nî’mete
Rhinow
Rhinow bajarokekî navçeya (Landkreis) Havelland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Baxê Kurdî
nanê weye dê pêjim çi xweş qotê axrete
ez mirovek şai’rim xodê ew kerem da min
ez razîme û şakirim bila xirab di bê qamin
ev beyta nesiheta faydeye li xas û a’ama xweşsebre bo sohbeta şekir û şerbete bi tama belav ken li nav milleta geli dost û pismama
min nîyet bo ji mêje ko ez xelkê moxil kem da bizanîn kî serbêje bila hindeka sil kem
nebêjin ehmed gêje dê miradê hasil kem
herkesekî nîşan kem da hûn nemînin berze
maqûlê bê tehemil ew dostê kesê nebît
cilê keri danine mil serê çêlê di wi ve bît
bibin reîs bê esil dê rê li xelki berzebin
jina nebit sir veşêr ew qatile bo mêri
babê eyal bê edeb ew ji eqli riswaye
xwe kir metalê x’ezeb dil xweşi di wi nemaye
neşertin esil û neseb jîna wi li wî belaye
kesê qenci nehat çav çakiya di gel neken do car
ew g’olamê sist û xav wi li ço erda nîne war
feqîrê xilmet belav ew rûspî nabit ço car
çi feqîrê tirr bilind zolme qenci li gel kirin jina niîm tirş û tond xweştire li mêri mirin ava nabin erd û gond wek mezin lê bone jin
dostîniya Me’mora bo xwe neken bistehi
bê xilmet neçin dora ez nabînim ya spehi
hez jê kirna meg’rora pîse û to tê nagehi
hindi ji te bihêt bîjina hewce nebê bi nîkah’ê
hez jêkirna meg’irora pîse to tê nagehi
çi nezanê negohdar lazim nine têkeli kes wi neken dost û yar welew bêjin bo weli bê dewarê her siyar ew mit’ribe yan deli
wextek heye bît nemam hîngê to xwe j wi veke
hera gerim nabît h’emam ko herdem selîqeke
bo hemi şola fesal qenci bît yan xirabi
ew dilreqê bê heval ço îfleh’lê venabi
Nîks
Nîks di mîtolojiya yewnanî de xwedawenda şevê bû. Li gorî Hêsiodos, Nîks keça Xaos bû. Ew diya Etêr ("hewaya jorîn") û Hêmera ("roj") bû.
Baxê Kurdî
dostê demdem û h’eyal goh neden wi sebabi
şola te wec pe^nebît to li dîwana nebêje
dê e’qle^te berze bit av rûya xwe ne rêje
xazokê bi gazinde bît goh nedenê pir bêje
zadê kelê hêj gerim xirabe biben devi
ew dev xweşê bê şerim to bi eyba wi nakevi
şol nekerê her t’erim naînit maşa şevi
palê pir qelûn kêşa şolê te hêla li erdi wesa te dil jê êşa ew nexweş tire ji derdi qet goh neden derwêşa hindi bêjin to merdi
veh’ewhayê pir fesad derbêxin ji milleta ew mela yê bê mirad neçin nik şiriêta
xizmê gelek hey î’nad bo nebêjin xilmeta
şolê evro bo sbe bê e’qliye to bihêli d ate ji xwe nehêt goneh weki vemîni ji ê’li
safi nînin sal û meh şol pirin dê wi hêli
tif û kif neken pêş çav da xelk neken nifretê êk birît neçin hindav ewe terka mirwetê
hemi şol hene bi derav goh biden vê şîretê
hindi ji we bêt saîla bê mirad nevege^rin
moh’taciya bê delîla zû pêk bînin ew xêrin
goh neden çep û h’îla dil fireh şêre mêrin
ew bexîliya be^fayde ten abet sere sale Tibet reqê ne li qayde dê ji te revînit xalê
Xwe li bêkesa her hayde wan meh’rom neke ji mali
Korê goh nedet babê hêj biçûk bitisîne Jê neken ço h’îsabê ço menfiet tê nine
Daîm lê biken îtabê şifkê ji teri bi çemîne
Jockgrim (Verbandsgemeinde)
Jockgrim şaredariyeke kolektîv (Verbandsgemeinde) a navçeya (Landkreis) Germersheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Baxê Kurdî
Jinka kir xidamîni mei’yen ya diz û h’îze Emanet bit neîni çav gêr û bê temîze
Qet to xêr jê nabîni şev û roj her ya zîze
Ew kesê direw ker bit bawer neken ya goti
Dê milketa wi ber bit t’ovê rastiya firoti
Xoli bi wi kesi wer bit biharê neket coti
Eger dê jinê îni bîne di o’mrê nû da
Da berxori helîni !ol key di milki da
Xwe bi xelkê ra bi gehini hêj hevalê di geli da Nebin dostê ço xorta nexon malê z’alimi
Çerina di gel qorta vêt mêlaka xwe bi s’imi Ma kengi destê korta geheştiye xizîna h’akimi
Tê bigehinin bet’ala da neçin nik pir şoli m
Mirovê firt û vala lazim derbêxin çoli
Rezê firşik h’elala bila her sal bikoli
Vêt bibînî derfetê paşi to pê xwe pavê
Xirabtire ji qobh’etê bet’aliya li ber tavê
Xilmeta ji weqti bori têda biken texmînê
Vêt neçin serê jori bi merh’eba xaiîni
Kesê nebit mastori deê ser lê hêt birinê
Ey kesê bê h’al û mal wi meh’rom neke ji nani
dê ji te hêt kirin soal li ser h’eqê cîrani
ew şoleka ne li h’edde li xwe neke dil koli
metali li ber xwe vede qeçax’a çekê li mili
feqîrê bi tekebir bit şol neket bo e’yali
xasime ew dexil kir bit h’erame li wi betali
kesê bê jin û korr bit biden dest wi gopali
bistahiya di gel şêri texmin neke ji a’qila
jina goh nedet mêri lê xweş neken ser dila
weki bidet tayê jêri her bidenê kakila
mirovêxwe niyasi lazim weki babe bit nabit genim cih dasi gotina min we goh lê bit
kengi şîrê elmasi dê ji gû risasi çê bit
feqîrê h’al nediti neben serê diwanê t’alibê kelepûrti qet neden wi meydanê
kesê ji x’eybê berda şeytan bi h’île şiyayê
korê masti nivişke belê paşi te’limê
şêr herê t’ibe’et hişke welew xweşket neî’mê
hinban dirîn her mişke bila bi xwînit h’a mîmê
medh’e kerê şol neker kes pê neken î’tibar
qewmê we dit bo do ber dojmin li wan bo siyar
jin û mêr bibin tifaq cihek nabit miqabil
wek rast nebit ban û taq dê wan herêfin do til
amûr nexweşê h’elaq ji wi xweş nabin ço dil
mirovê hebin do jin kefte beh’rê xendiqi
dexlê wi nabit ripin êqbala wi fiştiqi
lê bo jehremar mirin x’ezeb lê kir xaliqi weki nekir E’dalet li mabeyna wan jina
namûs lê bo rezalet bo libas û xarina
dema rabo qiyamet kefte sed çal û kona
mezin weki ji xeber ket a’mi vêt pê li wi nenin
şêrê nesax bê sih’et rûvi çawa pê bi kenin
şêxê bixot parika hûn pê nabin xoş mired
bê pare biçin sûka dê h’esretê ben şedid
bo weca xwe qetanê bêjin zirbabi baba
heta neçin diwanê neden qasida caba
xilmeta ket mizanê xwe ne êxin e’zaba
bazarê digel moflisi kesê biket yêdine şola dostê mismisi xo bi wive ne westine
serê xo di şiri hosi kesê xeber bezine
dostê şol got û nekir bê şik ewê cembaze
tiştê wi bibit şekir xilmeta ji wi nexaze
çi şola bi le’b û mekir xodan ne serferaze
te’da li ser feqira zalim naben dewamê
lewma jarû êxsîra ne qenciye li îslamê
min ya bihisti ji pi^ra mehir neken dotmamê
qenciya li paş xirabi ne xêre û ne minnete
xwe nenyasi û bê babi sermanê wi bi zehmete
dostê dizi û qesabi ew herê xosarete
mêhvanê bi tirrû zirr bit ewi ço mirwet nîne weki hat çi h’azir bit her wi zadi bo bine hindi ko ji te mestir bit e’yalê te pêdvîne
diwana mezin lê bin lê neken xeber danê
şol weki bi sebir çê bin xwe li wê neden westanê dûr xode^bi çep û lêbin wan pajone garanê
çi jinka ne meh’rem bit to digel neke xilwetê
eger mirov rostem bit h’ifiz naket şehwetê
mirina te dê li te x’em bit şerim bike ji x’îretê
bê x’eflet neken kenê dê hên gotin gift û goy
feqîri esil zade nebêjin ewê şikesti
her pê biken ifade dê xêrê binin ji desti
wan her namûs icade bê qedir neken ji qesti
to rûviyekê milleti need bi şêrê biyani
hema to bi bin rê keti dê lit e xon gştê rani
dermanê vi I’lleti lazim to bi xo bizani
li xo biken t’engavi şolêt xelkê bi qetinin e’zizin li ber çavi kesên kefti helinin
kespa xwe neke bi xavi ew kes ço xêr nabinin
şola neken bê hizir heta bizanin axiri
mirovê xort û zivir wi neşkênin hadiri
lew dara di birit bivir hostay tîj seqa kiri
qedrê mezina bizane reh’mê biben bi biçûka nandehê xane dane neben rêza çorika
ûcax û millet nane bo ehlê kesp û sûka
sê şola lazim bi fesal xeme û xarne û xewin
da nekevi ey heval jehra leşi her ewin
goh neden şolêt mih’alö ko hinde lewçe bi rewin
yarê şola xo li ber bit nexot x’ema hevali
wella weki ew ker bit çê tire neko wali
wi kerek nan keser bit neden s’ifet decali
morşidê ne bi keramet deholeke ya xali
reîsê bê siyaset seqa nadet ehali mirovê kêm diyanet ker birite ser mali
kesê hevalê qirrê nikilê wi her bi gû ye
hun jê biken pê birrê ez çi bêjim qewmiye
bazarê keft circirê aqibet ney safiye
to bi xo şola xo bi zane goh nede hemi kesa
dostiniya s’ey nane ez nakem hemi qesa
dojmin neşên a’dila illa bi rasti gotinê
reîsi ya bi zehmete bê xwin nahêt e rêzê
kesê bi mal û millete defter dana ser mêzê
heqê wi h’okomete pûçe t’ivt’va kêzê
a’lim li gel cahili pêkve bigrin tifaqê
her dê li wi bit dil koli goh neden wê mis’aqê
mirovê ezman h’oli xali nine ji nifaqê
dorra li s’efa morika kes pê nadet qimetê
mezin digel biçûka çê naken mes’leh’etê
ga hevnîrê canîka ew dirist naben xetê
donyayê pavê ji dili da wergiri mia’şi
bo çi şol to qabili ya ne wec bo paşi
çêtire şerê şêvê ji qerqeşa coxînê
weki tiri ket xêvê bi tirsin ji kanûnê
di weqtê dar bişkivê biken karê havînê
şol qetinê xelk niyas ço dem ne yê me’tile
kesê qenci kir esas milh’ema rih’ û dile xilmeta hebit qiyas ya dirist û kamil
mirovê dil pis û xirab li din û donya bo reben
hindi ji te bihêt qenciya digel xelkê her bike da biçi cihê rûspiya gotina mina bê şike to me’tel nabi li riya kabê te herê li çike
sê s’ifetê li însani bê tedbir û mohletin
ewin jehra giyani birsi û xem û şehwetin
feqirê xodan e’yal vêt her xemê ji xwe bi xot eger xwe hêla betal çi tiştê hebo firot
xwe hişyar ken ey heval tê bigehin ka min çi got
hevalinya x’afila to dê pê bi felite
xo dûr bêxe ji qatila da bela nehên doy te
goh nedana a’qila kê ew kerini ditiye
nan dana bi minet bit xodan bêjit min ho kir
dê teh’il û bê lezet bit h’ile wi li rih’a xwe kir
şer kerê kêm qwet bit xosaret êk û do kir
vêt xwe hisengirini ka rêya lê bi çin kişke
to li tariya xwe nabini xwe bi germati ne tîj ke
wek h’ez key xwe bi dirîni bêje piling kêvrişke
çi xilmeta nîv temam nexêre ne minete mêrê pêşçav zelam yê bê a’r bit qibh’ete
a’lem dê li wi bit nemam wê he çi bê xasiyete
hindi to soal ker bi me’yen her dê zana bi bê pisyara toy keri to ji bin z’erba narabi
kesê got te I’mferi mex’ror nebi wesabi
bê eslê bela firoş do dar vêt bi qonê bikevin
jina şirro ne’im şin şeş pêhna hero lêde
xidama t’ibe’et xatûn makereke ji xwe zêde
mosilmanê siste din sê kera li ser girê da
xwe nenyasê zorna şikên me’yen ewê bê babe ve^t felite wi bigên li nik min ho s’ewabe
kalka fireh bê şibe^n bo xodani e’zabe
ew gerhokê belafiş kes nezanit çi t’ove
bazar kerê bi e’yb û x’iş cehnem kêşa bin xove
pir axiftinêbê hiş heqê wi keri gove
qomandarê xiyanet vekir rêka dojmini
kese^bertil kir a’det biken qonê asini
wi xirab kirin millet kerê te di qonê bini
hemi şol rast û dirist çi din û çi donya bit
kesê bê xetre nivist ew mir êdi narabit
şola ji meseleke^gohist ew şol her dê bela bit
te bi êki bit baweri da sirra te xodan ket
ew kere korê keri weki sil bo beyan ket lazim ceh’şek h’emşeri xwe li ser qonê dota ket
kiça dil ço hevkûfi xodan nedet meso’le
wi beranê malofi wi li kolana bol bole
xwe hişyar ke ey s’ofi çi me’naye ev şole
ma heta nav jê neçin şermê to ji xwe nakey
weki hat nêri bizin dê çi serê xwe rakey
ma xweş tir nîne mirin to hetka xwe berba key
to vê bizane min çi got sombêl boqa to mêri ew kesê namos firot nihayet bo bêxêri
rûyê êki êk verot xodan da tayê jêri
kiça hat h’ali biden belkey nebin fihêt
tirsim êki berbet’en ramûsît û dabrevît
paş xodan dê çi ken ser şor bo bo şola kirêt
çi bê terzê bê edeb dilê xelkê ji wi kole
xirabê xodan neseb ew yê ji xodê x’afile
tork û faris û ereb bevlê wan ev bilbile
geli dost û cirana ev beyta min h’ikmete
bi xwinin li diwana hemi keyf û lezete
dê dest havêm tirana ew ji bo we i’brete
ew x’eniyê dil çirik lê bitiraşe simbêla
mezinê t’ibe’t biçûk canîke li heri kêla
xesu^ya lew nevên ço bûk qowet nema li gohnêla
weki bûk ço ser avê xwesi sil bo li cih werimt
dê ji mal çite hindavê qehr û kerbê dil lê simt
hema nehat wê gavê dê bêjit qeh’bê e’limt
gazi kir qeh’bexanê her to ya di avê da
ma to têr nabi ji ganê korê min sirrê lê da
ev gonde hat berdanê ji ber x’osla hewe sipêda
xesiya min te ji qehrêye ma min çi kir qosûri
nikah’ emrê xodêye dê binve linik xwezûri gava meyla te lêye dest pavê qefta kîri
hêdi hêdi vemale da girrê xwe bişkêni
xwezûrê min betale lazim bo xwe rabini
qet ji ber me nenale da piştiyê xwe helini
ka hişbe xodan qozê weki geliyê balind a
her gana bike û bizê da ji me nekey gazinda
lêv reş û rû qormizê hetka me te bir gonda
gan ewin ko ji ber te may me ji nû ya xwe hikiryê
ev e’yalê te rradai çend car xwezûri biriyê
axêna bidestê temai veke bend û giriyê Li domyhiya hozana xwe di bêjît: Ez Eh’medê şaii’rim, moflisê mosilmana
Vêt xizîna dagirim, bu we ehlê îmanim Têbînî : 1 . Jêder : Baxê Kurda, Ehmedê Nalbend, Bergê 4 , perê 9-79 2. Ev beyta nes’îh’eta gelek ya dirêje, lew min hindek malik ji nav înane der yên balkêş…
3. Binêre malperê www.hekarnet.com, gelek min li ser nivêsiye.
Amedakar:''' Mahir Berwari
barwari@web.de
Pirtik
Pirtik navê çend xwarin û şîraniyan e. Pirtik bêjeyeke kurdî ye, ji tiştinên lê zêde bûne re dibêjin. Pirtik herwiha di gelek wateyên nêzîk de tê bikaranîn.
Di pêjgeha kurd de bi navê pirtikê şîranî, kilor, kate û xwarin hene. Mixabin li ser bingeha wan binavkirina lêkolînekê nehatiye kirin, ji ber wê jî carnan tevlîhevî derdikevin, kîjan kîjan e.
Çêkirin
Simaqa xwe têxin nava stekaneke (qedeh) ava şîregerm, nermijî bikin. Pîvaza xwe hûr bikin, di nava rûn de heya zerayî pê ket biqijilînin. Mergeyê tevlî bikin, wî jî biqijilînin, baldar bin bila pîvaza we neşewite.
Siyaleya xwe (spenax) hûr bikin, tevlî pîvazan bikin. We spenax tevlî kir, agirê xwe nizm bikin, wê jî heya nermijî bû biqijilînin.
Biharbêhn, xwê û avê bikinê. Bila ava wê ne pirr zêde be, ne jî kêm. Kel pê ket, rizê tevlî bikin, agirê nizm de heya birinca we nermijî bû, bikelînin.
Ava simaqê tevlî xwarina xwe bikin, kelekê pê bînin, ji ser agir daynin. Beriya bînin ser destexaneyê, bi dilê xwe binikên xwarinê bixemilînin.
Chavignon
Chavignon, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Wolfersdorf
Wolfersdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Freising li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Qocoqtora Mezin
Qocoqtora Mezin, gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.
Qocoqtora Biçûk
Qocoqtora Biçûk, gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.
Cahş
Cahş an jî Cehş ji bo kesên kû bi dewletê re kar dikin û li dijî serhildêran şer dikin, tê gotin. Herwekî ji kerên çêlik re jî Cahş anjî kurrîk tê gotin. Di dîroka Kurdistanê de gelek caran dewletên serdest ji nava civaka kurd kesên ku li dijî tevgerên azadîxwaz şer kirine ji xwe re bi kar anîne û ew bi serhildêren kurd dana şerkirin. Di van şeran de bi hezaran kurd bi destê hevûdû dane kuştin. Armaca wan dewletên ku Cahş û Cerdewanan bi kar tînin ewe ku civakê bikin çend beş û berxwedana şervanan bişkînin. Îro bi taybetî li bakurê Kurdistanê sistema Cahşîtiyê tê bi kar anîn û li derdora 60.000 kes weke Cahşê ( bi tirkî: Köykorucu) dewlêtê kar dikin. Serokeşîr û axayên kurd yên ku tenê li berjewendiyên xwe yên şeqsî dinêrin, ji vê sistemê re dibin alîkar.
Nêriba Wisifan
Nêriba Wisifan an jî Nêriba Ûsivan gundekî ku bi Hêniya Diyarbekrê ve girêdayî ye. Ew û gundên Nêriba Melîkan û Nêriba Eliyan  hatine yekkirin û niha xwediyê muxtariyeke hevpar in. Herwiha di nav gel de, navê herêma her sê gundan weke Nêriba Şeynan tê binavkirin. Hejmara xaniyên her sê gundan 200 e û ya şêniyan 1.039 e. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin. Nêriba Wisifan, navenda Nêriba Şeynan e.
Aepypodius
Aepypodius, celebek teyr e ku ji famîleya Megapodiidaeyê ye.
Valentina Nappi
Valentina Nappi pornostêrkeke îtalî ye. Valentina Nappi li bajarê Pompei ya Îtalyayê hatiye dinê. Heta niha 90 fîlmên pornoyê kişandine.
Tevebuna sektorê
Nappi sebê Rocco Siffredi ketiye vê sektorêye. Di çiriya paşîna 2013an de ketiye pornoyê.
Pargîdaniyên ko lê şixulî
Valentina herî pêşî li pargîdaniya DaneJones.com şixuliye. Niha jî peymana xwe EvilAngel re didome.
Fîlmnîgarî
Valentinayê heta niha 90 fîlmên pornografîk kişandine.
Merzîn
Merzîn, an jî Mezrîn, gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.
Ûzûndere Serê
gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Cimke
Cimke, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Asmelî
Asmelî, gundekî bi ser navçeya Ayasa Edeneyê ve ye.
Kitabu'l-Enwa
Kitabu'l-Enwa (kurdî: "Pirtûka rewşa hewayê") pirtûka dînewerî ye li ser stêrnasiyê ye. Di pirtûkê de behsa serma germî, brûsk, berf baran û şev û roj û hwd dike.
Çavkanî
Kitab al-Anwa'
Palle Huld
Palle Huld (z. 2ê tebaxê, 1912 − m. 26ê çiriya paşîn, 2010 Kopenhagen) yek ji aktor û nivîskarê navdar ê danîmarkî ye. Di navbera salên 1933 û 2000'an de di 40 filîman de leyîstî ye. Li Hellerup a Danîmarkayê ji dayîk bûye. Tê gotin ku di sala 1928'an de nivîskarê afirînerê karakterê Tîntîn (The Adventures of Tintin) ,yê bi bernavkê Hergé, best ji Palle Huld wergirtiye û karakterê Tîntîn afirandiye.
Kandel (Verbandsgemeinde)
Kandel şaredariyeke kolektîv (Verbandsgemeinde) a navçeya (Landkreis) Germersheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Pirtik (şîranî)
Pirtik navê çend xwarinan e di pêjgeha kurd de. Kilora wê jî heye. Wekî şîranî li Amedê tê xwarin. Dîsa li Botan û herêma tolhildanê jî ji hin şîraniyan re pirtik dibêjin. Herçendî hinekê cuda bin, jî têkela wan nêzîkê hevûdu ne.
Çêkirin
Hevîrê xwe vekin, pelhevîrkan (şikeva) amade bikin û devê stekanekê (qedeh) gloverikan jê jêbikin. Hevîrê zêde yê ji ber wan gloverikan maye, bistrên wê hevîrê xwe li ser texteyekê risteyî bikin, ango wekî şirîtan bibirrin. Paşê wan jî wekî pîvazê hûr bikin.
Gloverokên xwe li tiyanê rêzbikin (sêniya frineyê, pijandinê). Rûnê nivîşkî yê helandî pêwerbikin, di germiya 170-170 pileyî de, heya rûyê wan sir bûn, bipijînin.
Silêmanbaxî
Silêmanbaxî, gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.
Federasyona Komeleyên Kurdistanê li Swêdê
Federasyona Komeleyên Kurdistanê li Swêdê federasyoneke Kurdan e û di 22ê gulanê 1981ê de hatiye damezirandin.
Organên Federasyonê
Organên Federasyona Komeleyên Kurdistanê li Swêdê (FKKS) ku di kongreya 22em a di 20-21ê gulanê 2006ê li dar ket, hatin hilbijartin.
Komîteya Rewîsor
Organên Federasyona Komeleyên Kurdistanê li Swêdê (FKKS) ku di kongreya 21em 15-16ê gulanê 2004î de hatin hilbijartin.