cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sendroma Down
Cihênebûna kromozoman
Di mirov de geşebûn û peresîna asayî li gel gellek şert û mercan, bi hejmara kromozoman ve jî girêdayî ye. Heke her xaneyek laş ji her kromozomê cotek, bi tevahî 46 kromozom lixwe negire, ango hejmara kromozomên xaneyan bi hejmara asayî nebe, di mîrov de nexweşiya bomaweyî peyda dibe. Di rewşa asayî de kromozomên homolog di miyoza I de, kromatîdên xwîşk jî di miyoza II de ji hev cihê dibin. Bi wî awayê ji xaneyek dîploîdî ya bi 46 kromozomî, gametên haploîdî yên bi 23 kromozomî peyda dibin.
Di sendroma Downê de ji ber têkçûna cihêbûnê ya kromozomên homolog, hinek game, cotek ji kromozoma 21ê lixwe digirin. Ango hejmara kromozomên wan gametan dibe 24. Lê gametên din kromozoma 21ê lixwe nagirin û kromozomên wan dadikeve 22yê. Heke gameta 24 kromozomî bi gameta asayî ya bavanê din ve were pîtandin, zarokek bi sendroma Down peyda dibe.
Di mirov de guherîna hejmara kromozoman
Hin caran dibe ko kesên bi kromozoma zêde an jî yên bi kromoza kêm ji dayik bibin. Wekî minak, dibe ko hejmara kromozomên kesekî 47 be, a kesek din jî 45 be.
Heke di pêvajoya çêkirina xaneya hêkê (oogenesîs) de, di miyozê de cihênebûna kromozomên homolog an jî kromatîdên xwîşk rû bide, hêkexaneyên neasayî yên bi 22 û 24 kromozomî peyda dibin. Eger hêkexaneya 24 kromozomî (n+1) bi spermek asayî ya bi 23 kromozomî (n) ve were pîtandin, zarokek bi 47 kromozomî (2n+1) çê dibe.
Ji ber ko di kesên 47 kromozomî de sê kopyayên kromozomek hene, ev rewş wekî trîzomî (bi înglîzî: trisomy) tê navkirin. Heke trîzomî di kromozoma 21 de be, ango di xaneyê de ji kromozoma 21ê sê kopya hebin, ev rewş wekî sendroma Down an jî trîzomiya 21 tê navkirin.Heke hêkexaneya 22 kromozomî (n-1) ji aliyê spermek asayî (n) ve were pîtandin, vê gavê zarokek 45 kromozomî (2n-1) peyda dibe. Ji ber ko yek kopiyek kromozomek diyarkirî heye ev rewşa tekkromozonî wekî monozomî (bi înglîzî: monosomy) tê navkirin. Heke kromozoma kêm yek ji kromozomên laşê be geşebûn û peresîna zîgota, lê heke kromozoma kêm, yek ji kromozomên X-ê (kromozoma zayendê) be, mêya 45 kromozomî peyda dibe.
Corên sendroma Down
Sendroma Down ji ber cihênebûna kromozoma 21ê pêk tê. Ango di pêvajoya dabeşbûna miyozî de kromozom bi awayekî asayî cihê nabin. %90 cihênebûna kromozoma 21ê di pêvajoya çêkirina xaneya hêkê de, di dabeşbûna miyozî ya dayikê de rû dide. Herwisa pirraniya cihênebûna kromozoma 21ê di miyoza I de pêk tê. Temenê dayikê çiqas dirêj be, egera rûdana cihênebûna kromozoma 21ê jî zêde dibe.
Di dayikên temendirêj de dibe ko necihêbûna kromozoman di pêvajoya miyoz I an ji Miyoz II de rû bide.
Trîzomiya 21 (trisomy 21)
Cora herî belavbûyî ya sendroma Down, trîzomiya 21 e. Xaneyên kesên bi trîzomiya 21ê, sê kopyayên kromozoma 21ê lixwe digirin. Nexweşiya trîzomiya 21 cara pêşîn di sala 1866ê de ji aliyê bijîşkek brîtanî yê bi navê John Langdon Down ve hat şîrovekirin. Loma navê nexweşiyê sendroma Down ê. %95-97ê nexweşiya sendroma Downê bi şêweyê trîzomiya 21 rû dide.
Sendroma Down a veguhaztin (translocation Down syndrome)
Di vê cora sendroma Downê de jî ji kromozoma 21ê sê heb hene, lê kromozoma 21ê ya zêde xwe bi kromozomek din ve girê dide. Dibe ko kromozoma zêde ya 21 bi kromozoma 14 an ji bi kromozomek din a wekî kromozoma 13,15 an jî 22yê ve hatibe girêdan.
Hin caran jî ne tevahî lê beşek ji kromozoma 21ê bi kromozomek din ve tê girêdan.%4ê sendroma Downê bi vî awayî çê dibe. Bi gelemperî beşa dirêj a milê kromozoma 21ê bi beşa dirêj a kromozomên gir ên wekî kromozoma 14v e tê girêdan. Tenê ev cora sendroma Downê nexweşiyek bomaweyî ye, ko ji bavanan dikare derbasî weçeyan bibe.
Sendroma Down a mozayîk (mosaic Down syndrome)
Ev nexweşî di dema embriyoyî de, ji ber têkçûna mîtoza xaneyên embriyoyê rû dide. Di vê corê de hinek xaneyên kesên nexweş de ji kromozoma 21ê sê kromozom hene, lê hinek xaneyên wan jî cotek ji kromozoma 21ê lixwe digirin. Ango hin xaneyên wan 47 kromozomî, hinek xaneyên wan jî 46 kromozomî ne. Ji ber ko hinek xaneyên wan bi hejmara asayî, ango bi 46 kromozomî ne, di van kesan de nexweşî bi qasî nexweşiya trîzomiya 21ê giran nîn e.
Hinek nîşanên sendroma Down
Koma nîşaneyên ko bi hevre peyda dibin û hebûna rewşek neasayî an jî nexweşiyek diyarkirî destnişan dikin, wekî sendrom tê navkirin.
Evan nîşanên li jêr, sendromên nexweşiya sendroma Downê ne. Lê ne heweceye ko hemû nîşane di her nexweşek de xuya bibe. Li gor cora Sendroma Down û taybetmendiyên kesên nexweş, dibe ko hinek ji van nîşaneyan hê kêmtir an jî hê zêdetir xuya bibin. Ango bandora neyînî ya nexweşê ji bo hemû kesan ne yek e. • Rûyê pehn glower.
• Difinê pehn.
• Çavên bi şêweyê behîv û ber bi jorîn ve kişiyayî.
• Zimanê gir û mêyla dirêjkirina ziman ber bi derveyî dev.
• Guhên piçûk.
• Stûyê kurt û stûr.
• Dest û lingên piçûk, tilî û pêçiyên kurt.
• Di kefa destê de hebûna yek xêzek (bi gelemperî di kefa destê de du xêzên(hêl) parelel û xêzek kevanî ya tiliya beranê heye)
• Li gor hemsalanên xwe bejna kurt
• Di tonusa masûlkeyan de bêhêzî an jî sistîbûna gehan
• Sistiya dil
• Di asta jîrî û fehmkirinê de paşketin
Bandora temenê bavanan li ser peydabûna nexweşiyê
Gava mê hê korpeleyek di malzaroka dayika xwe de ne, di hêkdankên wan de xaneyên hêkê çê dibin, miyozê didin destpêkirin û xaneyên hêkê di qonaxa profaza yekem de, miyozê radiwestinin. Heta dawiya temenê 12-14 saliyê xaneyên hêkê di hêkdankên mêyê de bi awayekî neçalak dimînin, paşê her meh yek ji xaneya hêkê diperise û ji hêkdankê tê berdan. Bi kurtasî, temenê dayikê çend sal be, temenê xaneya hêka wê mehê hatiye berdan jî ewqas e. Rêjeya rûdana sendroma Down, bi temenê dayikê ve jî girêdayî ye. Bi gelemperî gava temenê dayikê ji 35 salan dirêjtir be, egera çêbûna nexweşiyê jî zêde dibe.
Ji dayikên bi temenê 20 heta 30 salî egera çêbûna zarokek bi sendroma Downê, ji 1400 jidayikbûnê de  1 e (1/1400).
Ji dayikên 30-35 salî de, egera tûşbûnê ji 750 jidayûkbûnê 1 e (1/750).
Lê mixabîn egera çêbûna zarokek bi nexweşiya sendroma Downê, ji dayikên 40-45 salî de ji 16 jidayikbûnê 1 e (1/16).
Teşhîsa nexweşiyê
Piştê jidayikbûnê, di dergûşê de hebûna hin rûxsarên wekî çavên bi şeweyî behîv, rûyê pehn, sistiya masûlkeyan û hvd dibe ko nîşanên sendroma Downê bin. Di dema ducaniyê de, heke temenê dayikê ji 35 salî zêdetir be bi pişkinîna amniosentezê (bi înglîzî: amniocentesis) ji şileya seravê hin nimûne tê girtin. Di nav şileya servê de xaneyên ji laşê korpeleyê qetiyayî hene. Xaneyên korpeleyê ji bo bidestxistina karyotîpa korpeleyê tên bikaranîn. Di karyotîpê de neasayîbûna hejmar an jî şêweyên kromozoman tê lekolînkirin.
Kesên bi sendroma Down, ji nexweşiyê baş nabin, lê heke dê û bav derheqî nexweşiyê de xwediyê agahiyên rast bin, zarokê wan ê bi vê nexweşiyê wê jiyanek baştir bijî.
Perwerdehiya destpêkê dikare alîkariya kesên bi nexweşiya sendroma Downê bike. Bi perwerdehiyê zarokên bi vê nexweşiyê fêr dibin ko ka çawa beşdarî çalakiyên asayî yên rojane bibin.
Roja sendroma Down a cihanê
Neteweyên Yekbûyî (NY) di kanûna 2011yê de biryar da ko ji sala 2012 şûnve wê her sal roja 21ê adarê wekî Roja Sendroma Down a Cîhanê were pîrozkirin. Di vê rojê de li seranserê cîhanê bala mirovan li ser vê nexweşiyê tê kişandin. Ji bo bilindkirina hişyariya gel li ser sendroma Down li dibistan û çapemeniyê de zanyariyên derbarê nexweşiyê tên parvekirin.
Papa Piyûs III
Pîyûs III, jidayikbûn: 1439´î - mirin: 18´ê Çirîya 1503 a. Navê wî yê ji dayikbûnê: Francesco Todeschini Piccolomini ya. zêde li ser taxt nemaya. Tenê çend hefteyan li ser taxt maya weke papa.
Pîyûs II., ji komare Sîyanê(sîena) bû. Piştî mirina wî, kardinalê wir, bi navê "Piccolomini" û ankû bi navê Pîyûs II. pirtûkxaneyak ava kirin. Ew bi navê Pirtûkxaneya Piccolomini ya.
Zihar
Zihar di Îslamê de dema ku mêr jina xwe wekî diya xwe bi nav dike an jî jin mêrê xwe wekî bavê xwe bi nav dike. Kirina Ziharê di Îslamê de telaqê ye. Eger têkiliya wan a zayendî hebe wê demê ev weke tecawiz û zîna tê dîtin. Rêya betalkirina Ziharê bi azadkirina koleyekê, an jî rojîgirtina du mehan mîna remezanê, an jî bi xwarina şêst feqîran e.
8ê kanûna pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Hecelya Jor
Hecelya Jor, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Zozan (erdnîgarî)
Di herêmên çiya de, ew devera ku zêde kevir û newal û gelî lê nînin û erda wî hertim bi gil û giyayên pirtexlît lê hêşîn in. Zozan bi xwezayeke rengareng ve hatiye xemilandin, herweha tê de gelek kanîsark û li hin deveran jî gol an golik hene. Ji xwezaya zozanan hertim bihna xweş tê û pişika nexweş hêsan dike. Li zozanan zêde dar û devî tunin, lê ger hindik be jî yeko yeko darên pir qirase û kevnar hene. Li bakûrê Kurdistanê herêmên ku wek zozan hatine binavkirin, pir in. Hin ji van zozanan gelek menşûr in û navûdeng dane. Wek Zozanê Şerefdînê, Zozanê Zobeserê, Zozanê Qulingo, Zozanê Nemrûd, Zozanê Sîpanê Xelatê û gwd. Herêna ku zozan be, tenê du demsal lê hene. Yek bihar e û yek jî zivistan e.
Malbata Resûlkê
Malbata Resûlkê, malbateke qunzêrîbî ye ku navê xwe ji serekê xwe Resûl digre. Resûl di derdora sedsala 17an de ji Herêma Menda ya Midyatê dihê û li vî gundî bi cî dibe. Çar jinên wî û kurrekî wî nav Remo hebûye.
Zozan (erdnîgarî)
Koçer ber bi dawibûna biharê de, ji bo pezê xwe hêdî hêdî derdixin warên bilind. Ji van waran re zozan tê gotin. Gundên ku havînan gelek germ in û pez nikare lê debar bike, gundî pezê xwe dibin û diçin derdikevin zozanan.
Malbata Resûlkê
Ji vê malbatê nuha hinek li gund niştecih in. Hinek li Bismil, hinek li Elmanya, hinek li Diyarbekir û hinek li Îzmîrê rûdinên.
Zozan (erdnîgarî)
Wextên ku berfa zozanan dihele û koçên malan xwe ber bi jor ve xwe dikişînin, zozan weke bihuşt xwiya dikin bi çêre, mêrg, çavkanî û hemî rengîniyên xwe nîşan didin.
Malbata Resûlkê
tr:Resulke hanesi
Papa Pawlos I
Pawlos I, Pawlosê 1'em, Pawlosê yekem, (jdb. ? : mirin: 28´ê hezîrena 767. Ev roja 28´ê hezîrenê roja nanê şikeva ya. Di wê rojê de ew hatîya dunyê. Bo vê yekê jî, ew pîroz j hatîya dîtin. Jê re "azîz pawlos" hatîya gotin. Di nava salên 757´an û 767´an de bûya papa. Bireyê papa Stefanûs II. û ankû Stefanûs III. bû û piştî mirina wî di sale 26´ê nîsana 757´î de weke papa hat hilbijartin. Di wê demê de bo ku piştgirîya xwe xorttir bie bi Keyê Firankî Pepîn III. re levkirin kir. Bi wê re Pepîn III, bû navbeynkariyê Ku bi piştgirîya keyê Bizansê key Konstantin V. ku welatê papa di sale 763´an de îlhak kir Desdero û Pawlos I. ku bi hev re aşîtî bikin jî kir. Piştî vê re Armanca Konstantin V. a vejînkirina Îkonokazm ji nû ve jî piştre Pawlosê yekem li dij wê derket.
Di dema wî de, gelek xiristiyanin ku pazdabûbûn, çûn û xwe li roma girtin. Papa Pawlos, di 28´ê hezîrena 767´an de li Roman´yê çû berdilovaniya xwe.
Keçelî
Keçelî an Keçelan eşîreke li Serhed û Dêrsimê ye. Eşîra Keçalan bi piranî busilmanin û kurmancî diaxivin.
Cor
Cor, (Species), Rêzkirina zîndewerên pêwend ku dikarin bi azadî du rih bikin.
Wekîl
Wekîl, an jî Vekîl, di şerîeta Îslamê de, ew kes e ku li ser navê kesekî din ê ku ferman daye wî tiştek dike. Ew dikare parêzer, dîplomatek an serwerê mizgeftek an fermanek olî be.
Wekîl di Îslamê de yek ji navên Xwedê ye, bi wateya "pêbawer".
Pertavin
Pertavin, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Guhorîn
Guhorîn, (Evolution), Pêşketinê demekdirêj e. Di vê wextê de xelkekî zîndewer guhartinên genetîk kom dike ku şiya ji endamên xwe dike ji bo serketinî rewşa jîngehî diguncande û xwarin çêtir dihîne ber.
Erdê Xweda (pirtûk)
Erdê Xweda pirtûka Ehmedê Xanî a li ser stêrnasî û erdnîgariyê ye. Xanî têde qala gerstêrkan kiriye. Lê mixabin ev pirtûka ewqas girîng wendakirî an jî vê gavê negihiştiye destê me.
Celadet Alî Bedirxan jî di "Hawarê" de hêjmara 33'an, r. 10'an gotiye "Ez pir li vê pirtûka Ehmedê Xanî geriyam, Lê min bidest nexist".
Bergen, Rheinland-Pfalz
Bergen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Çarşiya Şewitî
Çarşiya Şewitî, taxeke dîrokî ya Amedê ye.
Çarşî tam di nava (navenda) sûrên Amedê de û li taxa Balixçîlarbaşiyê ye. Beriya ku bişewite di binê vê çarşiyê de dikan hebûne û sinetkarên wek zêrker, zîvker hwd sinetên xwe îcra dikirin.
Sînorên vê çarşiyê ji kêleka Mizgefta Mezin heta Camiya Sînê ye. Ev çarşiya mezin di zemanekî de pir navdar bûye. Çarşî tam di nava (navenda) sûrên Amedê de û li taxa Balixçîlarbaşiyê ye. Beriya ku bişewite di binê vê çarşiyê de dikan hebûne û sinetkarên wek zêrker, zîvker hwd sinetên xwe îcra dikirin.
Mîneyk
Mîneyk an Mîneyik (bi tirkî: Kuyudere) gundekî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye. Navê wê ji zimanê Ermenî tê û wateya xwe gundê bi serê xwe û tenê ye.
Çarşiya Şewitî
Tê gotin, beriya ku çarşî bişewite, di sala 1914’an de esnafên ermenî, suryanî û kurd digel hev sinetên xwe îcra dikirin, karên xwe dimeşandin û di nava wan de tu problem tunebûye heta Şerê Cîhanê yê yekem. Ev çarşiya mezin û kevnare di tebaxa 1914’an de nîvê şevê dişewite. Şewate ji Bazara Genim dest pê dike û di demeke kurt de ji pêşiya Mizgefta Mezin heta Çarşiya Melek Ehmed Paşa, Xana Borsayê ya kevn û Çarşiya Çilingdaran agir bi her derê dikeve. Xan û û mixazeyên herî mezin hemû dişewitin, tu tiştek ji vê şewatê xelas nabe.
Mîneyk
Beriya Komkujiya Ermeniyan pirranî Ermenî lê dijiyan. Piştî komkujiyê ax û milkên wê bi pereyeke erzan didin koçberên Tirkan. Çend ji niştecihên gund gorî hin îdîayan, berê Dersîmî bûne û bi zaraveyê Kirmanckî diaxivîbûne. Di demên dijwar ên assîmîlasyona bi darê zorê de vê gundê jî para xwe mezin girtiye. Hemî çand û kûltûra herêmê wergerandine zimanê Tirkî û wekî dewlemendiya Tirkan hatine nîşandan.
Çarşiya Şewitî
Di vê şewata mezin de 1200 dikan û çend heb jî xan bi temamî dişewitin. Piştî Şerê Cîhanê ev çarşiya qedîm ji nû ve tê avakirin. Dîsa tê gotin ermenî û suryaniyên wê demê sinetkarên herî navdar bûne. Mixabin îro di vê çarşiyê de sinetkarên wek ermenî û suryanî qet nemane. Esnafên vê çarşiyê îro bi temamî kurd in. Çarşî di nav zeman de gelek caran hatiye restorekirin.
Mixabin îro ev çarşî zehf nûjen bûye. Li şûna xan û dikanên kevn dikanên nû hatine avakirin. Îro li vê çarşiyê ji sol û cil û bergan bigirin heta xişir, xalîçe û eşyayên kevn her tişt tê firotin. Hin esnaf li vê çarşiyê tiştên wek sobe, niqre, misîn, zîn û kurtanan çêdikin û difiroşin. Hin esnaf jî tiştên wek titûn, pelê cixara, çaya qaçax difiroşin. Gava mirov li vê çarşiya navdar digere li ber bayê sed sal berê dikeve û pê re bêhna mirovî fire dibe.
Çavkanî
Mustafa Gazi, NETKURD.
Kurde Dêh
Kurde Dêh gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Req kirin
Req kirin, (Anneal), Hogirîkirina DNA yan RNA encamên temamker, bi xêra hîdrojen, ji bo polînuklêotîdên ducar asêbûyi. Gelek caran, ew bo ravekirinê piçukên azmûnên girêdan bi kar hînan e.
Merkite
Merkite, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Ekin Wan
Ekin Wan an jî Ekin Van, bi navê wê yê fermî: Kevser Eltürk, endama jin a kurd a rêxistina HPG bû ku di 10ê tebaxa 2015an de li Gimgima Mûşê (Bakurê Kurdistanê) ji aliyê hêzên leşkerî yên tirk ve hatiye kuştin. Ekin Wan bi eslê xwe ji Wanê bû.
Ev jina kurd, pêşî sax hatibû girtin, piştre bi êşkenceyên ku lê hatibûne kirin hat qetilkirin. Piştî ku hatibû qatilkirin ji aliyê polîs û leşkerên tirk ve ew bi wê rewşa wê ya mirî, tê rûtkirin û bi wî rengî tê teşîrkirin. Armanca vê kirina polîs, leşker û rayadarên tirk ew bû ku rûmeta kurdan bişênin. Lê kurdan jî, daketin qadan û ev kirina dewleta tirk a li vê jina kurd şermazar kir. Ev rewş li Wartoya Mûsê pêk hat.
Pêşî li ser wêneyê gelek nîqaş hatine kirin ku ka rast a û ankû ne rast a. Piştre, walîtîya Mûşê ragihandibû ku rast bû. Dayikên kurd jî, bi xwepêşandinekê ev kirina qirêt a dewleta tirk şermazar kir û bo Ekin Wan gotin ku "Ekin Wan, rûmeta me ya rût e.
Ekin Wan bi eslê xwe ji Wanê bû. Bo vê yekê jî, xwepêşandina pêşî a lê xwedî derketinê li Wanê bû.
Davîd Alroy
Jiyan
Ji aliyê farisan ve dîl tê girtin. Rayedarên zîndanê û burokratên farisan heyranê zanîn û kesayetiya wi dimînin, wî serbest berdidin. Vedigere Amêdiyê. Wê demê gelekan ew wekî mesîh (felatker) didîtin. Niha jî hin cihû bi mesîhiya wê bawer dikin. Mirovekî gelek baş, nefisbiçûk, aşitîxwaz û zana bûye. Ji ber wê jî ew wekî mesîh dîtine.
Di xew de ji aliyê xezîrê wî ve tê kujtin.
Hêniyê Dizdo
Hêniyê Dizdo, gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.
Gakela
Gakela, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Bergirî ji zîndedij
Bergirî ji zîndedij, (Antibiotic Resistance), Şiyana hûrzindî bo protînek çêbike ku zîndedijek lawaz dike yan tomarkirinê zîndedij nav xanikê da nahêle.
Berschweiler bei Kirn
Berschweiler bei Kirn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Gêris
Gêris, gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.
Kerecabad
Kerecabad gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Papa Gregoriyûs VIII
Gregorîyûs VIII, jidayikbûn: li dora 1100´î ya - mirin: 17´ê kanûna 1187´an ya û navê wî ê jidayikbûnê jî Alberto Di Morra ya, di dêra katolîk de di sale 1187´an de tê bin du heyvan re papatî kir. Weke papayê ku bi banga ku kirî ku sefera xaçîyan a sêyemin daye dest pê kirin tê nasîn.
Malbate wî, malbetek ji çîna bilind bû. Torîn bû. Navê bavê wî Sartorîus di Morra bûya. Di 21 çirîya 1187´an de piştî mirina Papa Urban III. di 25´ê heman mehê yanî çiryê de bû papa. Di şerê misilmanan ê Hîttîn´ê de piştî têkçûna xaçîyan banga xwe ya bi navê "Audîta Tremendî" bi navê "banga pîroz" kir û sefera Sêyemin a xaçîyan da dest pê kirin. Di 17´ê kanunê de ku tê gotin ku 80 salî bûya mirina wî bûya.
Papa Pawlos III
Pawlos III. (jidayikbûn:29´ê sibata 1468 - mirin:10´ê mijdara 1549) navê wî yê ji dayikbûnê Alessandro Farnese bûya. Ji sale 1534´an heta dema mirina xwe papatî kirîya. Konsolîya Trento jî lev daye li hevdû di sale 1545´an de.
Pirzik
Pirzik, awayekî bûna birînî yê bi enfeksîyonê ya dilaş de ya. Bi teybetî, ji ne paqijiyê diafirê. Piştre mazin dibe û kur dibe. Birîn ku kur bû û Adab girt, êdî bi navê pirzikê tê bi navkirin. Adab jî, ew lewt û pîsîtiya ku di birînê de levgihiştya hevdû ya. Bîrînek ku di laş de vebû, piştre ku ew birin ne hate dermankirin û başkirin, di demeka kinde adab digirê. Adab, rengê wê zer a û weke ji avê ya. Ave Adabê, ku ji deverekê li deverekê din lê ket, wê hingî, wê dera ku lê ket jî, wê di demeke pirr kin de bike pirzik. Tevgeriyeka bîolojîkî di wê avê de heya. Elementên di nav wê avê de na jî, jîndî û tevger in.
Schnabelwaid
Schnabelwaid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bayreuth li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Banevank
Banevank an ququm (Mustela erminea), cureyekî kûzeyan (Mustelidae) ku binê erdê de dijî û carna êrişê bi mirîşk û ordekan dike û serê wan jê ve dike.
Etîmolojî
Ji navê zanistî de diyar e ku ev mîna mişkan e. Mustela ji binbêjeya mus bi wateya mişk hatiye.
Zê
Zê an jî vajîna, borriyeke masûlkî ye di navbera stûyê malzarokê û devê zêyê de.
Banevank
Şayes
Dirêjiya banevank qasî 170 - 330 mm. Dirêjiya dûvikê banevank qasî 42 -120 mm. Nêr ji mê mestir û girantir e. Giraniya nêr nêzî 67-116 g û giraniya mê qasî 25-80 g.
Parêzî
Banevank bi taybetî kojer û dirûvê kerguhan dixwe. Li Rûsyayê, banevank nêçîrê kerguh, kergoşkê kovî, mişkê zeviyê avî, hamestir, pîka û hinek kojerên din. Lê banevank carinan çûk, masî, mişkê devî, mişkê misk, beq, qirtîş û mêş û mûr dixwe.
Zê
Di zimanê latînî de ji bo kalanê xençerê an jî kalanê şûrê, peyva “vāgīna “ (bi inglîzî: vagina) tê bikaranîn.
Gurgavik
Gurgavik, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Zê
Zê endamek nav laşê mêyan e ji bo wergirtina spermên nêrê. Ango zê endama cotbûnê ye, spermên ji laşê nêr bi navbeynkariya çûkê li nav zêyê vala dibe û ji vir jî sperm ber bi malzarokê diçin. Li dawiya ducaniyê, dema zarokbûnê (zarokanînê) de dergûş ji malzarokê derbasê nav zêyê dibe û zayîna dergûşê rû dide. Loma zê wekî coga zayînê jî tê navkirin. Nêzikê devê zêyê de perdeya keçinî cih digire. Perdeya keçinî ya mirovên keçîn bi awayek qismî girtî ye, loma dema xwîndîtinê (mehik) (bi înglîzî: menstruation) de hêka nepîtandî û pêkhateyên ji diwarê hilweşayî yê malzarokê bi navbeynkariya zêyê di nav perdeya keçenî de tên avêtin.
Zê di navbera mîzdank û tortorîkê de cih digire. Di laşê jinên temenê pêgihîştî de dirêjiya zêyê bi qasî 10 cm e. Masûlkeyên dîwarê zêyê firehbûn û şidandina coga zêyê rêk dixe. Coga zêyê bi perdeya lîncê dapoşî ye. Madeya linc rûyê zêyê diparêze û şêdar (şil) dike. Zê xwediyê rijênan nîn e, madeya linc ji malzarok û ji stûyê malzarokê tê derdan.
Diwarê coga zêyê ji sê çînan pêk tê. Çîna derve ji çîna bestereşaneyê, çîna naverast ji lûsemasûlkeyan, çîna navî ji rûkeşeşaneyê pêk te. Rûkeşeşane ji rûkeşexaneyên pahn ên firerêzî (bi înglîzî: stratified squamous epithelium ) pêk tê. Rûyê çîna navî qurmiçî ye. Qurmiçên zêyê temasa coga zêyê û çûk zexmtir dike, ev temas çûkê han dike. Qurmiçên zêyê û çîna masûlkî firehiya coga zêyê rêk dixin. Bi vî awayê dema cotbûnê, firehiya zêyê bi qasî stûriya çûk, dema zayînê jî bi qasî serê dergûşê tê firehkirin.
Di rewşa asayî de zêya mêya tendurist (saxlem), warê bakteriyên ji cinsê laktobasîlus ê (bi latînî: lactobacillus). Evana bakteriyên sûdbexşin ji bo mirov. Ji çalakiya van bakteriyan, asîda laktîk peyda dibe, ji ber hebûna asîdê pH a zêyê dadikeve derdora 4.9 and 3.5ê .Ev hawirdora asîdî rê li ber pirbûna bakterî û karokên ziyanbexş digire û mêyan ji hokarên nexweşiyê diparêze.
Asîdiya zêyê ji bo sperman xeteriyê, heke sperm rasterast valayê nav zêyê be, dibe ko hemû sperm di demak kurt de bimirin û pîtîna hêkê rû nede. Ji po parastina sperman, sperm di nav tovavê de tên berdan, tovav şileyek alkalî ye, pHa nav zêyê rêk dixe asîdiya wê kêm dike û ji bo sperman hawirdorê guncav dike.
Jeremy Renner
Jeremy Lee Renner (jdb. 7ê kanûna paşîn a 1971) muzîkvan û lîstikvanekî amerîkan e. Di sala 1971an de li bajarê Modesto yê Kalîforniyayê ji dayîk bûye.
Urf
Urf têgeheke îslamî ye ku tê wateya 'zanîn', kes an civakek. Ji bo ku di Îslamê de were naskirin, divê Urfe kesek an civakek li gorî qanûnên şerîetê be.
Urf jî dikare bibe çavkaniya hukmê huqûqî yê Îslamê. Li gorî hin çavkaniyan, Urf bi qasî Îcmaa û ji Qîyas ê zêdetir xwedî desthilatdarî ye.
Ger alim nikaribin li ser lihevhatinekê li hev bikin, dibe ku ew ji alimekî ku ji wan zêdetir Urf e ku biryarekê bide bixwaze.
Girê Gebelya
Girê Gebelya, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Josh Duhamel
Joshua David "Josh" Duhamel (jdb. 14ê çiriya paşîn a 1972an) model û aktorekî amerîkan e. Di sala 1972an de li bajarê Minot ê Dakotaya Bakur ji dayik bûye.
Koyê Serî
Koyê Serî ango Koye Ser (bi tirkî: Eğribilen) gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.
Kamilabad, Meraxa
Kamilabad gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Çemê Mihemediyê
Çemê Mihemediyê, çemek şaxê Dîcleyê. Ji gundê Hazroyê ê navê wî Mihemediyê ye, ji nava tahtekê weke kaniyê dizê û diherike. Di gelek gundan ên Aslanoxlî, Çawişlî re derbas dibe û li Bismilê bi navê Çemê qerekoprîyê tevlî ava Dîcleyê dibe. Li serê Bendavek hatiye çêkirin lê ev bendav hîn çalak nebûye.
9ê kanûna pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Alfabeya fenîkî
Alfabeya fenîkî alfabeya bingeha gelek alfabeyên modernên îroj tên bikaranîn û bigumanî nêzî sedsala 15'an b.z. hatibû pêkanîn. Ew bingeha alfabeya aramî bû. Alfabeya aramî jî bingeha alfabeya îbranî û alfabeya erebî û hin alfabeya hindî bû. Ser alfabeyên hîndî re jî ji alfabeyên latinî, yewnanî û kîrîlî re bingehî pêk anî bû.
Sirkê
Sirkê, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Umerava
Umerava,  'Umerava, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Ochsenfurt
Ochsenfurt bajarokekî navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Rûtenyûm
Rûtenyûm metalek û elementek e.
Ruthenium elementek kîmyewî ye ku bi sembola Ru û jimara atomî 44 e. Ew li herêma metalên veguhastinê ya pergala periodoidê pêk tê û girêdayî koma 8-ê ya serdema 5-ê ye. Ew metalek zîv, hişk û hişk e. Ruthenium di 1844-an de ji hêla kîmologê Alman Karl Ernst Claus di Platinum Siberian de hate vedîtin. Ruthenium pir kêm e û di piçûkên piçûk de tête bikar anîn. Di pîşesaziya elektro de û wekî katalîzator tête bikar anîn. -This reading edit from:Zafer-
Saint-Lubin-des-Joncherets
Saint-Lubin-des-Joncherets, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Veysel Öngören
Veysel Öngören (1931 - 1998), helbestvanekî kurd ê bi zimanê tirkî bû. Ji Hacika gundê Bismilê bû.
Simbêl
Simbêl ji ev pircên ku li ser leva jorîn mezin dibin re tê gotin.
Simbêla Împaratorê Kaiser / Simbêla Qeytan
''wek Wilhelmê Împarator II. (1859–1941) tê bi nav kirin
Simbêla ku her du aliyên xwe hemberî derve hatine tirmix kirin, hêla xwe ya rast û cepê dirêj in û bi awayeke gilover ber bi jor hatine sekil kirin. Da ku simbêl bigihêje vî sekilî, pêwîst e ku meriv sevekê qeytanek bi simbêlê xe.
Simbêla Dalî
wek Salvador Dalí (1904–1989) hatiye bi nav kirin
Simbêla zirav a ku her du aliyên xwe ber bi jor dinihêrin. Da ku simbêl ewqas zirav be gerez meriv der û dora simbêlê qut bike. Dalí simbêla xwe wekî "anten"ên pîroz bi nav dikir ji boy girtina mesajên xwedayî.
Kesên nas ên bi simbêla Dalî: Ingo Lenßen (jdb. 1961)
Simbêla Clark Gable
wek Clark Gable (1901–1960) hatiye bi nav kirin.
Simbêleka gelek zirav e û di nava simbêl û lêva jorîn navberek heye.
Kesên nas ên bi simbêla Clark Gable: Errol Flynn (1909–1959), David Niven (1910–1983), John Waters (jdb. 1946), Clark Gable bi xwe pistrev xwediyê simbêla Menjou.
Simbêla Menjou
Wek Adolphe Menjou (1890–1963) hatiye bi nav kirin.
Simbêla ku her du aliyên wê hatine birîn, sê quncên xwe hene.
Simbêla Chaplin
Wek Charles Chaplin (1889–1977) hatiye bi nav kirin.
Simbêla ku her du aliyên xwe hatine birîn heta ku 2–3 cm bimîne. Wek Simbêla Hitlerê jî tê nasîn.
Kesên nas ê bi simbêla Chaplin: Ferdinand Sauerbruch (1875-1951, doktor), Hermann Obrecht (1882–1940), Oliver Hardy (1892–1957, komedyen), Adolf Hitler (1889–1945, dîktatorê almanî), Abdalá Bucaram (jdb. 1952), Otto Heinrich Frank (1889-1980, bavê Anne Frank), Yitzhak Shamir (jdb. 1915, serokwezîrê îsraîlî), Ludwigê Mises (1881-1973, aborînasê lîberal û felsefevanê yahûdî, Moshe Sharett û Friedrich Kellner (siyasetmedarê alman ê SPD), Robert Mugabe (jdb. 1924, serokê Zîmbabwe).
Simbêla Slavan
Simbêleka zehf qalind e, her du aliyên wê li jêr dinihêrin û heta alûşkê digihêjin.
Kesên nas ên bi simbêla Slavan: Janosch (jdb. 1931), Lech Wałęsa (jdb. 1943), Wolf Biermann (jdb. 1936), Lemmy Kilmister (jdb. 1945), Luigi Colani (jdb. 1928)
Simbêla Mors
Ji ber ku wek simbêla herî mezin û qalind tê nasîn wek ajala morsê hatiye bi nav kirin.
Kesên nas ên bi simbêla Mors: Friedrich Nietzsche (1844–1900), Heiner Brand (jdb. 1952)
Spekûlûm
Ev cîhaz ji metal (lajwerd, nasût) an plastîk e û dişibe nikilê qazê. Dema mirov nikil veke dîwarên vajînayê jî tên vekirin. Gelek cureyên vê alavê hene û bijîşk gorî pêdiviyê bikartînin. Heger di pişkînê de kê nexweş biêşîne, tê payîn ku ew ne bijîşkeke birehm û pispor e. Ji bo alav baş bişimite, didin ber avê yan, dawiya wê bi krem dikin.
Spekûlûm vegirtî dikeve vajînayê û hêdîka tê vekirin. Bi alîkariya rewşeneke (tîrêj) bihêz bijîşk karê xwe dike. Bijîşk bi alîkariya spekûlûmê dikare, hundirê vajînayê, qirika û devê malzarokê bipişkîne (muayene bike).
Berman
Berman, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Kolana Eşêfçiya
Kolana Eşêfçiya çarşiya navdar a Amedê li nav sûrê (navenda bajêr), li taxa Balixçîlarbaşiyê ye.
Kolana Eşêfçiya berê ji serî heta dawiyê hemû eşêfçî bûn. Lê îro li vê kolanê zêde eşêfçî nemane û piraniya wan bi karekî din mijûl dibin. Di vê kolanê de beriya çend salan çend dikanên esnafan hebûn.
Îro seranser bi esnafên wek cilfiroş, cawker, xalîçefiroş, firaqfiroş û hwd. ve hatiye dagir kirin. Di hin goşe û quncikan de çend eşêfçî mane, ji wan yek jî pîrikeke heftê salî bû. Ez çûm cem wê û min jê du-sê tişt pirsî, wê ewha bersiv da min; “Ez pêncî sal e li vê kuçê me. Berê ev kuçe tije eşêfçî bûn, hema îro kes nema, qedyan. Ez rojê deh milyon qezenc dikim. Bi vî pereyî debara mala xwe dikim. Perê ku ez qezenc dikim pir hindik e lê ez çer bikim, Diyarbekir feqîr e û ez mecbûr im, ji xwe re li vê derê risqê xwe derdixim.”
ÇAYFİROŞÊ SEYAR Ê KOLANA EŞÊFÇİYA
Li Kolana Eşêfçiya li dikanekê bûm mêvan, çayfiroşekî seyar çay anî da destê me, min jê pirsî, “tu li vê kolanê çayfiroşî dikî. Tu rojê çi qas pere qezenc dikî?” Çayfiroş bersiv da min got, “welle qasî panzde milyonî qezenc dikim.” Min got, “baş e, lê ev pere pir hindik e. Tu zewicandî yî, zarokên te jî hene. Ma ev pere qîmî te dike?” Got, “Tobe heram be! Ez nikarim bi vî pereyî debara xwe bikim. Ez ne memnûn im, lê nexebitim ez ê bi temamî rezîl bibim. De ka ez çi karî bikim?”
Reaktora dendikî
Reaktora dendikî an jî reaktora nuklear cîhazekê bi hêza dendikên dewlemand reaksiyona enerjî di afirîne. Bi wê hêzê elektrîk û gelek tiştên warê jiyanê de bi kar tînin an, tê afirandin. Hêza dendikî bi awayekî bipesto nava reaktoran de vediguhêze hêzekî enerjî. Lê ew hêze pi zirarê wê jî heye, divê mirov negihîje radyasyona wê hêzê. Ji ber van reaktoran gelek deverên cîhanê teqîn pêk hatiye wekî, Fukushima, Çernobîl û hwd. Gelek dewletên cîhanê bi armanca hêza enerjiyê sentralên dendikî ava dike.
Di cîhanê de helberînerê dendikî ya herî mezin li DYA'yê derdikeve. 1100 reaktorên nuklear li cîhanê hene.
Sewab
Sewab têgehek bi wateya "xelat" e. Bi taybetî, di çarçeweya cîhanbîniya îslamî de, sawab, merîfet an xelata giyanî ya ku ji kirina qencî û teqwayê peyda dibe, dike.
Osmiyûm
Osmiyûm (, ji ) metalek û elementek e.
Herîs, Meraxa
Herîs gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tevin
Tevin li cem Kurdan gelek navdare. Tevina xaliceyan ji hevresinen pembû pek te. Bere li ser pir xaliceyan neqsa teyra Tawis dihat neqisandin. Pir caran neqs li ser xaliceyan dirokeke sunda dide. Pirraniyan wan sor u portakaline.
Sulav
Sulav, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Röttingen
Röttingen bajarokekî navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Cricqueville-en-Bessin
Cricqueville-en-Bessin, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Çawişlî, Bismil
Çawişlî, gundekî bi Bismilê ve girêdayî ye. Li derdora wê Sêkaniyan, Bîndan, Qeregozê he ne. Debara gund, li ser xwedîkirina heywanan û çandiniya weke Ceh, genim û nîskan e.
Hûrjînewer
Hûrjînewer, mîkrob, mîkroorganîzma an jî hûrzindî (bi Inglîzî microbe an microorganism) endamwer an organîzmek e hind hûr e ko bi çavên bê arîkar nahêt dîtin jibo dîtina wê hûrbîn pêdvî ye. Bakterî, kivark anko qarçik, arkiya û yûkaryûsayt hûrjînewer dihên hesibandin. Vîrûs bi giştî wekî bûnewerên bêcan dihên hesibandin.
Bi giştî, hûrjînewer tek-xane an hindek caran jî pirxane ne. Lê hindek ji wan hind mezin in ko carina bi çavê bê arîkarî jî dihên dîtin. Hûrjînewer hema bibêje li her dereka vê cîhanê dijîn: li serê çiyayan, di binê deryayan û di laşê mirov û lawir û giyayan da. Hûrjînewer pareka gelek giring ji jînhawir anko ekosîstemê ne. Ew laşeyên mirî yên endamwerên dî dibihujînin. Lê hindek ji wan jî nesaxîzê ne û lawir û giyayên dî tûşî nexweşiyan dikin. Hûrjînewernasî an mîkrobiyolojî zanistê xwîndina li ser hûrjîneweran e.
Evrex
Evrex, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Îzhak Mordexay
Îzhak Mordexay (bi îvrît: יצחק מרדכי, Yitzhak Mordechai) di 22'ê sermaweza 1944'an de li bajarê Zaxoyê ji dayika xwe bûye, general, siyasetmedarekî Îsraelê ye.
Malbata Mordexay sala 1949'ê diçin Îsraelê. Sala 1962'yê tevlî artêşê dibe û di hêzên çetirbaziyê (sîwanebazî, paraşûtbazî) de cih digire. Li zanîngeha Orşelîmê perwerdeya dîroknasî û zanîna siyasetê dibîne.
Di şerê şeşrojî de fermandariya batalyona çetirbaziyê dike û biser dikeve. Bi vê fermandariya xwe di artêşê de navdar dibe, xelatê werdigire. Sala 1986'ê dibe general. Sala 1995'ê xatir ji artêşê dixwaze.
Sala 1996'ê li ser navê partiya Likudê bo meclîsa Îsraelê Knessetê tê hilbijartin. Dûv re dibe wezîrê parastinê. Di adara 2001'ê de li dijî wî doza destdirêjiya namûsê tê vekirin, bi cezayê 18 mehê tê cezakirin.
Kesên ne aşkenazî bin dibin serokwezîr?
Wî dixwestiye bibe serokwezîr. Lê ew ne ji bera aşkenazî bûye, ango ne ji cihûyên ji bakurê Ewropayê bûye ku heya wê demê tenê ew dibûne serokwezîr, îdîa hebûn ku ji ber ku wî di serokwezîriyê de israr kiriye, îftira kirine stûyê wî, wî bi destdirêjiya namûsê dane navreşî kirine.
Koselerî Serû
Koselerî Serû gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 531 kes (125 malbat) bûn.
Şîrê bejî
Ango jin ne bicanî ye û pitoka wê nîne lê şîrê wê tê. Li Kurdistanê jê re şîrê bejî tê gotin. Şîrê bejî dikare li cem zarokên nûjidayîkbûyî jî peyda bibe. Wê gavê jê re "şîrê milyaketan" dibêjin.
Azgilêre
Azgilêre an jî Azge, gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.
Şîrê bejî
Divê şaşî çênebe, heger jin pêsîrên xwe pirr carî bidoşe dikare hormonan bitetikîne û yek du dilop şîr were. Eva ne şîrê bejî ye, normal e. Şîrê bejî pirr kêm be jî li cem mêran jî tê dîtin.
Heger şîrê bejî tenê ji pêsîrekê tê, biêş e û bixwîn e, serîlêdana bijîşk tê pêşniyazkirin. Hin caran bijîşk dikevin şika şêrpenceya pêsirê.
Herq, Meraxa
Herq gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Zimanê luganda
Zimanê Lugandayî Zimanekî berfireh e û herî zêde li ugandayê tê axaftin. Piştî ugandayê herîma keyîtî Buganda û hinek derdorên Afrîkayê tê axaftin. Zêdetirîn aliyê Ugandayê ziman serdest e.
Elfebe
Lady Bedfort
Lady Bedfort rêzeya çîrokên bi deng bû ku ji hêla John Beckmann, Michael Eickhorst û Dennis Rohling ve   li pargîdaniya çîrokên bi deng a  osnabrückî Hörplanet xuya bû. Naveroka rêzeya polisye dema niha li navçeya Broughton ji perava  Îngilistanê de derbas dibe.
Serleheng Lady Clara Bedfort e (heya ku beşa 26-ê ji hêla Barbara Ratthey ve hatî axaftin, ku di 18-ê çiriya pêşîn a 2009an de jiyana xwe ji dest da, ji beş 27-ê ji 55-ê ji hêla Waltraud Habicht, ji episode 56-ê ji beşa 77-ê ji hêla Margot Rothweiler ve ji ber ku beşa 78-ê ji hêla Isabella Grothe ve hatî şandin), ku, hinekî di şêwaza Miss Marple de, digel çokarê wê Max (bi dengdanê Dennis Rohling) dozên tawanî çareser dike, ne ku her gav ji kêfxweşiya mufetîşê herêmî Samuel Miller (ku ji hêla Santiago Ziesmer ve tê axaftin).
Digel John Beckmann, ku di dawiya sala 2009an de mirî bû, Sebastian Weber, Dennis Rohling, Michael Eickhorst, Marc Freund, Thorsten Beckmann, Yann Krehl, Wolfgang Schroeder, Frederic Brake, Ulrike Rylance û Esther Kaufmann jî ji bo rêzeyê destnivîs nivîsandin.
Lîsteya beşan
...
Meydana Qolya
Meydana Qolya, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Famîleya sincan
Famîleya sincan, famîleya simaqan, famîleya benkan (Anacardiaceae) famîleyeke riwekan ku endamên vê malbatê pirranî li herêmên tropîk û subtropîk heşîn dibin.
Sîstematîk
Bernard de Jussieu sala 1759'ê wekî şaxekê „Terebintaceae“ binavkiribû. Famîleya sincan de (Anacardiaceae), 4 binekom, 70 heya 82 çîn û bi qasî 600 heya 800 cureyên riwekan hene.
Feqiyê Teyran
Feqiyê Teyran bi navê rastî Mîr Mihemed (jdb. 1590 Colemêrg − m. 1632 Şandîs, Xîzan), yek ji fîlozof û helbestvanek zimanê kurdî ya klasîk e ku bi helbesta xwe ya Zembîlfiroş û bi nivîsandina yekemîn çîroka wêjeyî ya Şerê Dimdimê ku di salên 1609 û 1610an de qewimiye, hatiye naskirin. Di edebiyata kurdî ya klasîk de helbestvanek pêşeng e ku bi Elî Herîrî, Melayê Cizîrî, Mela Huseynê Bateyî û Ehmedê Xanî re yek ji damezrînerê kevneşopiya edebiyata kurdî ye.
Jînenîgarî
Feqiyê Teyran di sala 1590an de li gundê Miksê ji dayik bûye ku di wî demê de gundekî bi ser bajarê Colemêrgê ve bûye. Miks niha yek ji avçeyên bi ser parêzgeha Wanê ve ye.
Li gorî vegotinan Feqiyê Teyran di temenekî biçûk de eleqeya wî bi xweza, ajal, bi taybetî bi çûkan re çêbûye û dest bi gotinên xweş kiriye.
Feqiyê Tayran ku navê wî yê rastî Mihemedê Evdillah e ku di medreseyê de perwerde dibîne her ku mezin dibe pişta xwe dide malbata xwe ku malbateke Mîr e ku hemû derfetên malbatê yên ku malbata wî di dest wî de ye û berê xwe dide xwendin, helbest û xwezayê. Ji aliyekî ve perwerdeya xwe werdigire û ji li aliyek din ve jî dest bi gera xwe yê hawirdorê dike. Bi kurdiyek zelal û fehmbar ku gel pê diaxive, helbestan dinivîse, çîrok û destanan berhev dike û wek vebêjer tevê nava gel dibe. Ew di demeke kurt de li gelek deveran digere ku navûdengê wî digihîje welatên dûr û bi xwe jî derdikeve rêwîtiyek dûr û dirêj.
Her ku diçe kîjan gund, bajarok û bajaran bi şêweya dengbêjiyê helbestan dibêje çirok û destanan dibêje, li çîrokan guhdarî dike û çîrokên nû hîn dibe. Ji ber vê yekê navekî din ê Feqiyê Teyran, Feqîyê Gerok e.
Li gorî çavkaniyên nivîskî Feqiyê Teyran pêşî li medreseyên Bidlîsê xwendiye, piştre jî li Medreseya Sor a Cizîrê ku ji bo edebiyata kurdî navendek perwerdehiya girîng e, perwerdehiya xwe domandiye.
Di gelek vegotin û nivîsan de behsa wê yekê tê kirin ku Feqiyê Teyran helbestvan bû. Ya rasti ew e ku ew ne tenê helbestvan ku ji xeynî helbestvaniyê ew fîlozofekî mezin jî bûye. Di dema xwe de li ser hizir pir kûr bûye û pir nivîsandiye. Herçend zêde kitêbên wî heta îro nehatibin jî lê tê texmînkirin ku wî gelek pirtûk nivîsiye. Li ser felsefe, dîroka dema xwe de û li bûyerên ku dema wî de qewimiye hizrê xwe aniye ser ziman.
Navê Feqiyê Teyran a rastî wekê di çarînê de gotiye "Mihemed" (Mîr Mihemed) e. Feqî di helbestek xwe de navlêka xwe "Mîr Mihê" aniye ziman. Feqiyê Teyran bi xwe ji malbatek eşîriye. Bav û kalên wî yek ji mîrên Kurdistanê bûne. Feqiyê Teyran di dîroka wêjeya kurdî de cihekî bêhempa digire. Helbestvan, destannivîs û çîrok nivîsekî mezin e ku kurê mirekî kurd e. Berhemên wî yê nivîskî wek Şêxê Senan, Qiseya Bersiyayî û Qewla Hespê Reş e.
Feqiyê Teyran perwerdeya medreseyê girtiye. Kesekî xwenda û zana ye. Di dema wi de axa Kurdistan û rojhilatê medreseyên olî hebû ne. Di van medreseyan de agahiyên olî, dersên ziman û wêjeyê hatine dayin. Bi navê “Feqî” peyva ilm û şagirtiyê ya “teyrê” ji berhema bi navê mentiq et-teyrê têt in. Ev berhema ku pir tê zanin a Feridedîn Etar e. Wateya wê, axafitina çûka ye. Feqî hem ji aliyê şêwaza helbestnivîs e, hem jî ji aliyê ramanî ve tesîr ji Feridedîn Atarî girtiye. Mewlana jî tesîr ji ferasate tesewufî ya Feridedîn Atarî girtiye. Feqî di wêjeya kurdî de helbestvanekî girîng yê ku li ser xweza, evîn û tesewûfî nivîsiye. Di nava gel de baş tê nasîn. Navê wî yê ku herî zêde tê zanîn Feqiyê Teyran e. Lê em dizanin ku di berhemên xwe de bi navên wek Feqê Tera, Feqiyê Gerok, Miskî, Xoce, Mîr Mihê, Mim û hê jî bi kar aniye. Li gorî lêkolînan, dibe ku Feqî ji malbateke mîran be û navê wî yê bi rastî Mihemed e. Tirbeya wî li navçeya Miksê ya Wanê ye.
Altertheim
Altertheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Hêktîr
Hêktîr, Êktîr (bi tirkî: Tarlacık) gundekî girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Derabahmik
Derabahmik, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Koselerî Xwarû
Koselerî Xwarû gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Hacî Kendî, Meraxa
Hacî Kendî gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Koselerî Xwarû
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 469 kes (131 malbat) bûn.
Hasiyûm
Hasiyûm (, ji ) metalek û elementek e.
Seybothenreuth
Seybothenreuth şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bayreuth li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Étréville
Étréville, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Xosim
Xosim gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.
Bîndan
Bîndan, mezreyeke Çawişliyê ya Bismilê ye. Nîştecih hezroyî ne û navê gundê xwe kevn ê li Hezroyê li vî gundê xwe ê nû kirine. Debara Gund li ser xwedîkirina heywanan û çandiniyê ye.
Kabok
Kabok, cihê di nîvê lingê mirov bianîşkî dişîkihê ya. Kabok, tenê ji wê şikestoka di nîvê ling re tê gotin. Lê di nav kurdan de gotina kabokê bi awayekî dî tê gotin.
Libreville
Libreville (bixwîne Lîbrevil) bajarê herî mezin û paytexta Gabonê ye. Di 2013'an de nifûsa bajêr 703.904 akincî bû.
Awdanan
Awdanan, Awdanû, Awenan (bi farisî: Abdanan), bajarekî Rojhilata Kurdistanê ye. Bajar dikeve navenda parêzgeha Îlamê.
Pezmijoka avê
Xwarin
Pezmijoka avê dikane kojer, beq, masî, mar, balinde, çêlikên cirnîsan, kîsel û kevjalan dixwe. Pezmijoka avê dikane candekên mirî jî weke ejdehaya Komodoyê bixwe.
Reftar
Pezmijoka avê parastvan e ku pençîr, çene û dûvikê xwe di şerê lawirên din bikaranîn dike. Pezmijoka avê, malavaniyek e gelekî baş e.
Ziglûçe Ocan
Ziglûçe Ocan, gundekî ser bi navenda bajarê Bostanabadê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Selmanî
Selmanî, Selmaniya Jor (bi tirkî: Y. Sülmenli) yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye.
Niştecihên gund pirranî Kurdên Dersîmê ne. Gelek şarezayiyên Kurd li vir desthilatî kirine. Di dema Osmaniyan de wekî tevahiya herêmê, gundê Selmanî jî ji ber Elewîbûna xwe ji Osmaniyan zilm û zordarî dîtine. Ev yeka han, bi damezrandina Komara Tirkiyê ve bi navê "Laîsîzm" assîmîlasyona gelê herêmê jî hêsantir dike. Bi destê hin pîr (serokên civatên Elewiyan) û dedeyan û hin malbatan jî tên meşandin. Tê gotin ku piştî Komkujiya Ermeniyan dewleta Tirk gelek milk û pere daye hin malbat û pîran. Li herêmê bandora pişavtinê gelek mezin e.
Kelukê
Kelukê, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Hêkdank
Hêkdank an jî hêlkedan (bi înglîzî: ovary) cotek endamê zaûzê ya mêyan e bo çêkirina xaneya hêkê û berhemanîna hormonên mêyê.
Xaneyên hêkê di hêkdankan de tên embarkirin û persîn heta ko bi hêkdananê (bi înglîzî: ovulation) ber bi coga hêkê tên avêtin. Hormonên wekî êstrogen, procesteron û înhîbîn ji aliyê xaneyên nav hêkdankan ve tên berhemkirin û derdan.
Pêkhateya hêkdankê
Di laşê mêyan de du hêkdank heye û her yek li aliyêkî malzarokê de cih digirin.Dirêjiya hêkdankan bi qasî 2.5 – 3.5 cm, firehiya wan 2cm û stûriya wan jî 1 cm e. Hêkdank di hewzekelênê de cih digirin û bi navbeynkariya bestera hêkdankê, bi beşa jorê ya malzarokê ve girêdayî ne. Bestera pehn û bestera hilawestîner a hêkdankê, hêkdankan di nav hewzekelênê de mikûm dikin. Lûleyên xwînê, demar û lûleyên lîmfê di nav bestera hilawestîner de dirêjê nav hêkdankê dibin. Gun û hêkdank endamên homolog in. Endamên ko pêkhate, perisîn û cihê wan di laş de mîna hev in û ji heman cor şaneyên embriyoyê peyda dibin, wekî endamên homolog tên navkirin. Ne hewceye ko erkê endamên homolog heman be. Wekî mînak; mil û destê mirov û baskê balîndeyan endamên homologê hev in. Herwisa gun û hêkdank jî endamên homolog in, ji heman şaneyên embriyoyê pêyda dibin, hormon û xaneyên zaûzêyê berhem dikin, lê ji hin aliyan ve gun û hêkdank ji hev cuda ne. Perisîn û çalakiya hêkdankan ji aliyê hîpotalamus û hîpofîzê ve tê rêkxistin. Her hêkdank ji du beşan pêk tê: kirok (bi latînî: medulla) û tûkil (bi latînî: cortex)
Kirok beşa navî ye û ji bestereşaneya sist pêk tê. Kirok lûleyên xwînê, lûleyên lîmfê, demarerîşal û gurzeyên lûsesmasûlke lixwe digire.
Beşa aliyê derveyî hêkdankan wekî tûkil tê navkirin. Tûkil bi rûkeşeşaneyê dapoşrav e. Di bin çîna rûkeşeşaneyê de çîna sipîk (bi latînî: tunica albuginea) cih digire. Çikildanên hêkdankê di beşa tûkilê de, di bin çîna sipîk de cih digirin. Çikildan ji xaneya hêkê ya negihîştî û xaneyên derdanî (bi înglîzî: endocrine cells) pêk tê. Hêkexaneya (xaneya hêkê) negihîştî wekî oosît (bi latînî: oocyte ) tê navkirin. Di beşa tûkil a her hekdankek de bi hezaran çikildanên hêkdankê cih digirin. Li gor rêjeya perisînê, ne yek lê çendan cor çikildanên hêkdankê heye. Herwisa li gel çikildanan, pêkhateyên wekî tenê zer û tenê spî jî di hêkdankan de cih digirin.
Çikildana yekem (bi înglîzî: primary follicle)
Di destpêka temenê pêgihîştinê şûnve (12-14 salî) bi bandora hormona handerê çikildanê (FSH), çikildana pêşîn diperise û çikildana yekem peyda dibe. Di her çikildanek yekem de oosîta yekem, bi rêzek an jî pirtir rêzên çikildanexane yên şeşrûyî dapoşrav e. Di çikildana yekem de çikildanexane êdî wekî xaneyên granuloza (bi înglîzî: granulosa cells) tên navkirin. Hormona êstrocen ji xaneyên granuloza tê derdan. Çikildanên yekem hem diperîsîn hem jî hormona êstrocen der didin. Êstrocen û procesteron guherîna navpoşê malzarokê han dikin.
Çikildana duyem (bi înglîzî: secondary follicle)
Ji geşbûna çikildana yekem, çikildana duyem çê dibe. Çikildana duyem ji oosîta yekem, gellek çînên xaneyên granuloza û antrumê pêk tê. Di vê qonaxê de oosîta yekem ji aliyê du pêkhateyên parezêr ve hatiye dorpêçkirin. Ji van pêkhateyan, a yekem wekî navçeya zelal (bi latînî: zona pellucida) tê navkirin û li ser oosîde de cih digire, pêkhateya din jî wekî taca tîrojî (bi latînî: corona radiata) tê navkirin. Taca tîrojî li ser navçeya zelal cih digire. Beşa di navbera taca tîrojî û xaneyên granuloza bi şileyek tijî ye, navê vê beşê antrum e.
Çikildana gihîştî (bi înglîzî: Graafian follicle)
Çikildana gihîştî ji oosîta duyêm a bi navçeya zelal û taca tîrojî dorpêçî, ji firerêzên xaneyên granuloza û ji antrumek fireh a bi şile tijî pêk tê. Oosîta duyem miyoza yekem temem kiriye, ango edî haploîdî ye û di qonaxa metefaza miyoza duyem de rawestî ye. Di qonaxa çikildana pêgihîştî de çikildan û antrum gellek mezin xuya dibin.
Tenê sipî
Temenê tenê zer bi qasî 12-14 roj e. Paşê tenê zer ji aliyê xaneyên hellûşêner ve tên hilweşandin, pêkhateyêk spî ya ji bestereşane peyda dibe. Navê vê pêkhateyê tenê spî ye (bi latînî: corpus albicans). Piraniya tenê sipî tê mijandin, hinek ji tenê spî jî di nav hêkdankê de mîna lekeyên sipî dimîne.
Hacî Kurd
Hacî Kurd gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Vajînît
Vajînît (navê zanistî: vaginitis an kolpitis) yek ji nexweşiyên mîkrobîk ê bi jinan re ye.
Wekî ji navê wê kivşe ye, înfeksiyoneke vajînayê ye. Guhertinên hormonî, bikaranîna hin dermanan, jiyanên awarte, stres hwd dibin sedem ku dengeya asîdê li mûkozaya organên zayender xerabibin. Gelek cureyên îltehebê hene lê ya pirr tê dîtin, îlteheba ku bakteriya Candida albicans pêk tîne ye. Bakterî dikare bi riya têkiliya cinsî, oral hwd derbasî yekê din bibe. Hin caran cureyên antîbiyotîkan bikêrnayên. Jinên zêdekîloyî, diyabetîk û bicanî bêhtir di bin rîskê de ne.