cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bûk (fîlm)
Bûk, fîlmekî derhênera spanyol Paula Ortiz e, ku bi tevahiya 93 xulekan li Spanya, Tirkiye û Almanyayê de hatiye çêkirin.
Tongren
Tongren, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Guizhouyê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 3.093.204 kesî
Mama Axê
Mama Axê, gundekî girêdayî navçeya Elezîzê Depeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Partiya Dad û Geşedanê
Partiya Dad û Geşedanê (bi tirkî: Adalet ve Kalkınma Partisi, bi kurtasî; AKP) yek ji partiyên siyasî yên Tirkiyê ye. Ev partî xwe wekî partiyeke şopparêz a navend-milê rastê di keskesora siyasî ya Tirkiyê da dide naskirin. Hevrikên wê vê partiyê wekî partiyeke ne bi awayekê fermî Îslamî didin niyasîn ko bizavê dike di çarçoveya nijara bi-rijdî sekûlara Komara Tirkiyê da xebata xwe bimeşînit.
Kurtiyek
Serokê partiyê, şaredarê berê yê Stembolê, Recep Tayyip Erdogan e ko niha serokwezîr e.
Dîrok
Kevne-endamên Partiya Refahê ev partî pêk anî. Partiya Refahê jibo demeka kin li sala 1996ê hukmeteka hevalbendane pêk anî, lê li sala 2000ê ji aliyê Dadgeha Bilind ya Qanûna Bingehîn bi tawana bizava jibo nehêlana sîstema sekûlara Tirkiyê hat berbendkirin.
Komeka endamên şopparêzên nerim-rê di Partiya Refahê ya berbendkirî da, ko bi Yenilikçiler (anko "guhartinxwaz") dihatin niyasîn, li 14ê Tebaxa 2001ê, Partiya Dad û Geşedanê damezirand. Bizava wan jibo xweşkirina biyava şopparêziyeka nerim-rê di sîstema sekûlar ya demokratîk ya Tirkiyê da bû. Li dema damezirandina partiyê da, Recep Tayyip Erdoğanî got ko kurî ya partiyê dîn nîne.
Artêşa Filîpînê
Artêşa Filîpînê (AF; ; ), sereke ya herî kevn û mezin a ji parçeya Hêzên Çekdar ên Filipînê (HÇF) ji bo şerê li erdê ye. Fermandarê Giştî ya Korgeneral Eduardo Año, Serokê berê ya Dezgeha Muxaberatên ya Hêzên Çekdar ên Filipînê (DMHÇF), vebûnek avahiya li ser 15ê tîrmeha 2015an de ye. Navenda wê yên serekî li Fort Bonifacio, Taguig û li Metro Manila ye.
Dîrok
Di dema rola Spanyolan de, li ser hema ji sê sedsalan ne aramiya fîlîpîniyan ve hatiye kaşkirin. Ew di demeke nêzîk de ji bo reforman û bi dawî anîna desthilata zordestiya keşîşê dikirin. Di sala 1896an de, Andres Bonifacio li Katipunanê ji bo amadekirina banda xwe ji azadîxwazên fîlîpîniyan ji bo serhildaneke çekdarî ve hatiye avakirin. Katipunan li ser Çêkirina Artêşa Şoreşgeran ve hatiye damezrandin.
Hema hema salekê piştî ji ber rûdana şer di navbera Katipuneros û Hêzên Spanyol de, Hikûmeta Şoreşgerên Filîpînê Emilio Aguinaldo û artêşa wê ya li ser 22ê adara 1897an li ba Tejerosê ya San Francisco de Malabonê li Caviteyê ji dayik bûye, pêk hat.
General Artemio Ricarte wek Kaptanê Giştî yê Ejército en la Republica de las Islas Filipinas an jî Artêşa Şoreşgerên Filîpînê ve hatiye binavkirin. Li vê dîrokê de şopên roja damezrênerên rojên nûjen de Artêşa Filîpînê tê avakirin.
Li ser 12ê hezîrana 1898an de, General Emilio Aguinaldo ji Spanyayê serxwebûna Filîpînê îlan kir û cara yekemîn Komara Filîpînê avakir, ku ew wek bi serokatiyê ve rûniştiye.
Xirbê Kêlan
Xirbê Kêlan  gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî  Mêrdînê  ye.
Hecî Bektaşê Welî
Hecî Bektaşê Welî yan Hecî Begteşê Welî, derwêş, olnas, pêşawa, sofî, mîstîkkarek mezin ji Îranê ye.
Damezirînerê Terîqeta Bektaşiyan (begteşiyan) e. Bi Farisî jê re Hacî Bakteş Walî, bi romî jî Haci Bektaş-i Veli dibêjin. Di nava salên 1209 - 1271ê de jiyaye. Li Nîşabûr a Xorasanê ji diya xwe bûye.
Jiyan
Navê wî yê rastîn Seyîd Muhemmed kurê Îbrahîm e. Pirraniya zanistan eslê wî bi Farisan ve girêdidin. Tenê romî (tirk) wî wekî mezinekî xwe didin pêş. Lê ev ji ber îdeolojî û dîroka fermî ya dewletê ye. Ango wextekê tişt û kesayetiyên baş dikirin esil-Tirk. Ev polîtîkaya dewletê bû.
Welî, li Xorasan, Îran, Kurdistan û Anatoliyayê digere. Diçe kû derê pirr jê tê hezkirin. Baweriya wî mezheba Şîa ye lê ew bi nermî li ol û mezhebên din jî dinêre.
Li Anatolyayê fîlozofiya wî bi daxwazên rojane yên Tirkomanan ku Elewî bûn, li hev dihat. Lewra Tirkomanan ji ber Elewîbûna xwe ji Osmaniyan zordarî didîtin.
Terîqeta Welî di demekê kurt de li seranser Kurdistan û Anatoliyayê navdar dibe. Ne tenê Elewî, gelek Sunnî jî dikevin terîqeta wî. Ew li dijî şîdetê derdiket, nirxê hişmendî û zanistiyê bilind dikir.
Ji şagirtên wî re Begteşî dihat gotin. Şagirtên wî biçûna ku, pesnê zanînê, aşitîxwaziyê didan. Dema Osmaniyan de, bi taybeti di keytiya Yawiz Selîm (Yavuz Selîm) de, komkujiyên Elewiyan pêk hatin. Bi sedhezaran Tirk, Kurd an Balkanî ji ber Elewîbûna xwe hatin kujtin. Elewî mecbûr diman xwe bispêrin çiyayên bilind ku xwe bifilitînin. Îro jî pirraniya Elewiyan li cihên bilind dijîn.
Terîqeta Begteşiyan li Balkanê jî gelek bipêşdikeve, bi taybetî di nava Albanan de.
Bi avabûna Komara Romê Tirkiyeyê ve, îcar ew xwedî li nêrînên Welî derdikevin, bo berjewendiyên xwe bikartînin. Îro Elewiyên Tirkiyeyê bûne du bend. Bereyekê bi navê alîgirên Welî tên binavkirin û ew piştgirî didin sazûmaniya dewletê. Bereya din jî xwe ji dewletê dûr digirin, ew bêhtir hezkirina xwe bi Pîr Siltan Evdal ve girêdidin.
Dewleta Tirk wekî her tiştê li ser Welî jî gelek derew û dejenerasyon kiriye. Pirraniya romiyan wî îro jî wekî "tirkek eslê xwe ji bereya tirkên Okuz (Oguz, Okhuz) e" dizanin.
Hin ji fîlozofiya Hecî Begteşê Welî
Ev terîqet bûye kana pêkenokan jî. Li ser Begteşî û şagirtên wî gelek pêkenok, metelok hene.
Çend ji pêkenokên Bektaşî
Pîr Mêro vexwariye û serxweş e. Ew bi tevî şûşeya şerebê girtine. Pîr Mêro: Lo min berdin, hûn çima min dibin? Te vexwariye. Me te bi tevî alavê tewanbariyê (yan jî delîla sûcê) qefiland. Tu dê cezayê xwe bikişînî. Li cem min alavê zînayê (yan delîla zînayê) jî heye.
Pîre Mêro û meleyek suniyan bi hev re di rêwîtiyê de ne. Mele sicadeya xwe vedike û dest bi nimêjê dike. Rikat li ser rikatê, silav li ser silavê.. Pîrê Elewî êdî pîr aciz dibe. Dema mele nimêja xwe xilas dike, jê dipirse:
-Heyran ev çito nimêj bû, te heşa Xwedê jî aciz kir lo.. -Min deynê hefteyekê da, ev hefteyek bû dimam qezayê.
Di bêhnvedanê de îcar pîr saza xwe dertîne dest bi beytan dike. Sed beyt û pêncî îlahiyê distrê. Îcar mele diqehire:
Erdweg
Erdweg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Dachau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Hecî Bektaşê Welî
Çend ji pêkenokên Bektaşî
-Heyran ev çito beytgotin e, heşa Xwedê niha guhên xwe girtiye, ji ber dengê te. - Min pêşîniya hefteya bê da.
Ker çi dizane şerab çi ye
Pîrê Elewî Pîr Mêro bi zorê birine mizgeftê û waeza înê pê didin guhdarîkirin. Mele behsa xirabiya şerabê dike.
- Hûn satilek şerabê û satilek avê bidin ber kerê, kêr dê kîjanê vexwe? Helbet dê avê? Çima? Pîr Mêro dibêje:
Qebehetê min bû
Pîr Mêro birine duaya baranê. Xelkê dest vekirine, berê xwe berî bi jor kirine dua dikin. "Xwedê, tu li me werî rehmê, xêra xwe baranê bibarîne".
Pîr Mêro:
Xwedêyo heger te barand, zeviya min jî ya di ber zinar de ye. Te da herkesê min jî jibîr neke.
Nişka ve erdxan (dinya) tarî dibe, ewrên reş dicivin û baran lê dike. Ji xelkê re şilî dibare, ji pîr re teyrok (zîpik, teriz, terî). Dibêje: - Qebehetê min bû ku min zeviya xwe rava te da.
Mele temî li xelkê dike ku pîrê Elewiyan Pîr Mêro bînin mizgeftê dakû ew wî bîne ser riya wan. Gundî dikevin bin çengê wî bi saetan lava dikin lê ew ji gotina xwe nayê xwarê, dibêje "hûn çi bikin jî ez nayêm mizgeftê" Yek dibêje:
- Pîro hela bifikire, cihek wisa xweşik, mirov tê de hizûrê dibîne, tê ser riya rast, tê de ji derd û xemên xwe azade dibe, îmanê dibîne, şad û bextewar dibe kû der e? - Helbet meyxane ye!
Lê tu ji çi re dibî!?
Mele Mêro û Pîr Mêro li ser sifreya şerebê tên girtin. Wan dibin dîwana mîr dê gorî şerîetê bidarizînin. Ji mele dipirsin dibêje: -Heyran şaşiyek bû min kir, ez ê devê xwe bi heft avê teafîl bikim. Tobe dê êdî venexwim, min efû bikin. Efû nakin cezayê darvekirinê didin wî. Îcar dor tê pîr. Pîr dibêje:
-Ez ne ji mezhebên heq im, ne jî misilman im. Gorî şerîetê hûn nikarin min bidarizînin lewra bo kesên ne misilman in, şerab serbest e. Efû dikin. Îcar ew dixwaze hevalê xwe jî xilas bike. Dibêje:
-Hêjano gelo ez kelîmeî şehadetê bêjim, bibim misilman hûn dê hevalê min azad bikin? Qazî difikire, heger mirovek bikin misilman xêra wê pirr mezin e û mele jî serbest berdide.
Dema ji dîwana mîr derdikevin mele dibêje: -Heyran ma min tiştek ji te fêhm nekir. Him dibî misilman, him jî nabî. Him dibî biîman, him jî bêîman. Ev çi ji te ve ye! Pîr Mêro dibêje: -Kuro ez bûm gawir min xwe xilas kir, bûm misilman jî te xilas kir, êdî çi dixwazî.. Lê tu ji çi re dibî rebeno!?
Duayê parsekvanan qebûl nabin
Pîr Mêro 5 Paûnd dide parsekvan. Dibêje "qet ji min re dua neke". Parsekvan diheyîre û dipirse "çima dua nekim, ma dua xirab e?" - Heger duayên te qebûl ban dê xêra te ji te re biba, nebûya parsekvan.
Lê heger rehma Xwedê li masiyan were
Bagerê li keleka Pîr Mêro daye, di deryayê de bi tevî lawê xwe ketine têkoşîna mirin û jiyanê. Ya rastî pîr gelek tirsyaye. Lawê wî dibêje: -Bavo netirse, Xwedê bi rehm e, ew ê dengê me bibîhîse. Pîr vegerandiye:
-Lawo ez jî dizanin bi rehm e. Lê tirsa min ew e ku îcar rehma wî ne li me, li masiyan were.
Ez rê didim
Pîr Mêro rojekê di rê de rastî tolazek tê. Tolaz pêşiya Mêro dibirre dibêje: "Ez rê nadim kerên wekî te ku derbas bin". Pîr Mêro dibêje: "Ez rê didim", û vedikişe ji ber tolaz.
Mele Mêro çi dike nake, civata wî diçe camiya meleyê Dewleta Romê kû bes derewan dike. Rojekê di ber mizgefta Romiyan (Tirkan) de derbas dibe dibihîse ku mele pesnê Ataturk dide. Êdî bi xwe nikare û dikeve mizgeftê. Dibêje "Ey ummeta Mihemed, Ataturk decalek e, kê pesnê wî bide dice dojehê".
Meleyê Tirk diqîre: "Ey cemaet ev kes kafir e, lê bidin". Cemaet êrîş dibe ser Mele Mêro, pûrtpûrtî dikin. Ev yek di dilê wî de dimîne.
Rojekê dîsa di ber mizgefta Romiyan re derbas dibe û dibîne mele dîsa pesnê Ataturk dide. Dîsa dikeve hundir. Lê îcar wiha bang li cemaetê dike: "Ey cemaet ev mele pîrê fanî ye. Herdu cîhan li ba wî yek e. Kê tayê mûyek porê wî bike nav nivişta xwe veşêre, cihê wî li herdu erdxanan (dinya) amade ye, qeza û bela jê dûr in".
Cemaet êrîş dibe ser mele û tayek pûrta serê wî nahêlin.
Ez milyaketê te me
Zilamê paşverû û nezan nimêje dike. Nimêja wî xilas bû silava xwe dide. Pîr Mêro li se milê wî yê rastê xwar bûye dibêje "Eleykûm selam".
Pîr Mêro dibêje: "Ez jî milyaket im"
- De her lo tu û milyaket!
- Ji misilmanên wekî te re milyaketên wekî min..
Kê şeraba xas dîtiye, ez winda bikim!
Pîr Mêro di remezanê de li ser sifreya şerabê girtine, derxistine pêşberî qazî.
- Ma ey bendê Xwedê, tu hatiyî vê salê han, kesê ji te re negotiye şerab heram e? Di van rojî û remezanan de bi çi eqilî te wisa kir?
- Birêz Qazî ew xeftanê te yê hevrîşimî yê bi zêran hatiye xemilandin jî ji bo misilmanek guneh e. Tu çima li xwe dikî?
- Pembo jî di navê de heye, ne tenê ji hevrîşimê ye.
- Şereba min jî saltgir (sade) nebû, nivê pirr ji avê bû.
Tu lawik bide pişta xwe
Neh keçikên mêrik hebûne. Mêrik gotiye "Xwedêyo ya dehemîn bila lawik be. Viya bikî qismetê min soz dê ez ê wî bi kerê derînim heya şerefeya mînareyê.
Roj tê Xwedê lawek dide. Divê soza xwe bicih bîne. Lawik li pişta kerê dike tîne ber derê minareyê. Dike nake ker di derê minareyê de derbas nabe. Ji dûr ve Pîr Mêro wan dişopîne. Tê dipirse û mêrik hal û meseleyê xwe jê re vedibêje.
Pîr Mêro: "Guh nedê, bêhna xwe teng neke. Were em herin berê steganek (qedehek) şerabê vexwin, pereyê wê ez didim.
- Na nabe, gune ye.
- Wê çaxê kerê bihêle, tu lawik bide pişta xwe hilkişe jor.
Ma te got qey dinya din kerxane ye
Mele waezê dide, behsa xirabiya şerabê dike. "Li wê dinê şerabxwir diçin heft qat binê dojehê. Ew sîseyên serabê, li ser pira siratê bi stûyê mirov ve darde dikin. Kî devê xwe nedaye alkolê diçe bihuştê, 70 horî didinê. 70 horî ne besê we ye ma..!?".
Pîr Mêro: "Melacan, şûşe vala ne yan dagirtî ne?
Mele: De her qeşmer, ma te qey got erdxana wê yalî (dinya din) meyxane ye!?".
Pîr Mêro: "Nezano lê te qey got ew der kerxane (berdêlxane) ye!?
Xwedê niha çi dike?
Pîr Mêro ji Îdirê diçe Sêrtê. Germa havînê ye, pirr westiyaye. Di binê darek bî de bêhna xwe vedide. Dibîne siwarek hat, ji kincên wî kivşe ne serbazê Mîrê Erdelan e. Tê cem pîr, silavê li hevûdu dikin. Serbazê mîr, dibîne Pîr Mêro ye, dibêje ka ji xwe re hinekê pê henekên xwe bikim, bikenim. Dibêje:
- Pîrcan, ji te pirsek min heye, Xwedê niha çi dike û gavekê din şûnde dê çi bike? Tu mirovê Xwedê yî, divê bizanibî.
Pîr pêderdixe ku zilam henekên (qerfên) xwe dike. Dibêje:
- Te ji min pirsek pirr mezin kir. Pêwîst e ez derbikevim ser cihekê bilind, bifikirim. Bo mînak li hespa te siwar bim.
Serbaz bi gotina wî dike. Pîr li pişta hespê siwar dibe. Lingê xwe dike rikêfê, hefsar dike destên xwe, dibêje:
- Xwedê niha bendeyek Mîrê Erdelan ji hespê piya kir û bendeyek xwe jî lê siwar kir. Paşê jî ji qûlê Mîrê Erdelan re got binêrê û ji yê xwe re jî got zû bike bajo!
Kûp kûptiya xwe dizane
Pîrê Elewî, Pîr Mêro ketiye meyxaneyekê. Ne kes silava wî digire, ne pê re qise dike, ne jî dengek ji wan derdikeve.
Pîr Mêro ji xwe re diçe ber kûpek şerabê disekine, xemgîn e û dibêje:
"Selamûaleykûm Kûp" û halê kûp dipirse.
Yek ji wan êdî nikare xwe bigire, dibêje: "Pîrcan, mirov dizane te hişê xwe xwariye. Ma mirov silavê dide kûpan? Pîr Mêro dibersivîne:
- Binêrin ev kûpek şerabê ye. Hundirê wê tijî şerab e. Lê dîsa jî di halê xwe de sekiniye, xwe jibîr nake, kûptiya xwe dizane. Lê hûn steganeke (qedeheke) şerabê vedixwin di halê xwe de nasekinin, xwe jibîr dikin, mirovtiya xwe nizanin, silavan nagirin.
Qereçoliya
Qereçoliya gundekî Bismilê ye, di navbera Bismilê û Farqînê de ye. Li derdora wê gundê Sorka, Maran, Ofê û Qerebadra he ye.
Gund li kêleka çemekî biçûk e û debara gund bir çandinîya avî,a bej û xwedîkirina heywanan e.
Rêya gund heyta Ofê asfalt e lê jê pêve xam e.
Li gund elektrîk û telefon he ye.
Transkrîpsiyon û romanîzêkirina navên rûs û ûkrayniyan
Va ye transkrîpsiyon û romanîzêkirina alfabeya kirîlî di kurdî de ji bo navên rûs û ûkrayniyan.
Şûşa
Şûşe, an Şûşa, bajare li herêma Qerebaxa Jorîn.
Di sala 1920 de, Şûşe bû cihê komkujiyên li ser gelên Ermenî yên herêmî ji hêla çeteyên Azerbaycanê ve.
Haimhausen
Haimhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Dachau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Şûşa
Li salên 1992-2020 bin kontrola Komara Nagorno Qerebaxê ye. Ji 8ê çiriya paşîn, 2020 bin kontrola Azerbaycanê dibe.
Eretên
Çend cihên bi vî navî hene:
Çunûr
Çunûr, Çumûr? , gundekî bi ser navçeya Harûniyeya Osmaniyeyê ve ye.
Gîlekî (gel)
Gîlekî an gîlakî, gelekî îranîaxiv û misilman li bakûrê Îranê ye. Warên gîlekiyan li parêzgehên perav ên Deryaya Mazenderan e, anku herêma dîrokî ya Dilêman. Şênber îro ew cografî û kargereyî parêzgehên Gîlan û Mazenderan ne. Gîlekî misilmanên şiî ne. Ji zimanê wan re yê ku ji koma zimanên îranî yê bakûrê rojava e, jî gilekî tê gotin.
Dîrok
Dibe ku Gîlak neviyên Dilamiyan bin, yên ku di dawiyê de li bakurê rojavayê sînorên Deryaya Qezwînê ya Îranê bi cih bûn û zimanê xwe yê ku dişibihe Mazenderanên cîran e.
Bi rastî di dîrokê de yekem serkeftina Împaratoriya Gîlakan Xanedana Ziyariyan bû, ku wê demê heta dilê Farisan li derdora Teberistanê belav bû û xwedî hebûneke xurt bû. Derbarê xanedaniyê de zimanê gilakî ku jê re “Gilak” dihat gotin, di artêşê de hem farisî û hem jî kurdî dihat axaftin.
Ji Serdema Navîn wêdetir, gelek padîşahiyan piçûk û nîvserbixwe hatin damezrandin ku bûn vasalên hebûna mezin a Îranê ya Dewleta Sefewiyan, Xanedana Efşaran, Xanedana Zendan, Xanedana Qacaran û Xanedana Pehlewiyan ya ku niha Îran e.
Komara Sovyeta Sosyalîst a Farisî (Gilekî)
Tevgera Cengê ku di sala 1914an de dest pê kiribû, piştî serketina Bolşevîkan li Rûsyayê geş bû. Di Gulana 1920an de fîloya Sovyetê ya Xezerê, bi serokatiya Fedor Raskolnikov û bi Sergo Orzhonikidze re, derbasî bendera Anzali ya Xezerê bû. Ev wezîfe tenê ji bo peydakirina keştiyên rûsî û cebilxaneyên ku ji aliyê kontra-şoreşgerê Rûsiya Sipî General Denikin ve birin Anzeliyê, ku ji aliyê hêzên Îngîlîz ve li Enzelî hatibû wergirtin, hate ragihandin. Garnîzona Îngîlîz a li Anzeliyê di demeke kurt de bê berxwedan bajar vala kir û berê xwe da Minbicê.
Şoreşgerê îranî Mîrza Kuçak Xan ji ber nakokiya di navbera tevgera wî û hêzên yekbûyî yên Brîtanya hikûmeta navendî de, çend bijarde li ber çavan girtin. Mîrza fikirîbû ku ji Bolşevîkan piştgirî bixwaze, dema ku salek berê bi peyatî çû Lankerê da ku bi wan re hevdîtinê pêk bîne, lê dema ku ew gihîşt wî bajarî, hêzên Sor neçar man ku koç bikin.
Di nav cengaliyan de gelek kes hebûn ku hest dikirin ku Bolşevîkan ji bo pirsgirêkên ku hem Rûsya û hem jî Îran hevpar in, ango serdestiya çînên jor û Dîwana Împeratoriyê, çareseriyeke rast pêşkêşî dike. Serfermandarê Kuçak Xanê diduyan, Ehsanollah Xan Dustdar, bûbû komunîst û parêzgerê îtifaqa bi Bolşevîkan re. Kuçak Xan, her çend ji ber ol û neteweperestiya xwe ya îranî li hember fikreke wiha dudil û hişyar be jî, qebûl kir û Cengalî bi Bolşevîkan re peyman danî.
Ev hevkarî bi şoreşgerên Sovyetê re li ser hin mercan bû, ji wan ragihandina Komara Sovyeta Sosyalîst a Farisî di bin serokatiya wî de û nebûna destwerdana rasterast a Sovyetê di karûbarên navxweyî yên komarê de. Sovyetê qebûl kir ku bi cebilxane û leşkeran piştgiriya wî bikin. Mîrza pêşniyar kir ku ji bo cebilxane bidin lê Sovyetê tu pere red kir.
Ziman
Zimanê Gilakî endamê şaxê bakûrê rojava yê zimanên îranî ye. Ew zimanê sereke ye ku di nav gelê Gilakî de tê axaftin, her çend zaravayên cihêreng ên herêmî û herêmî yên zimanê Gilekî hevpar in. Gelê Gîlak hem bi zimanê Gîlekî hem jî bi Farisî ya standard dizane. Farisî zimanê fermî yê perwerdeyê li Îranê ye, û ji ber ku mamoste ji bikaranîna zarava û devokên herêmî di dersê de dilgiran in, zimanê Gilakî li malê ji zarokan re tê hînkirin.
Ziman li ser sê zaravayan dabeş dibe: Gilekî ya rojavayî, Gilekî ya rojhilatî û galeşî/deylemî. Zaravayê rojavayî û rojhilatî bi çemê Sefîd ji hev tên veqetandin û Galeşî li çiyayên rojhilatê Gîlanê û rojavayê Mazenderanê tê axaftin.
Sê zaravayên sereke hene lê bajarên mezin ên Gîlanê di awayê axaftinê de guheztinên piçûk hene. Ev "binav-zarava" Reştî, Rûdbarî, Some'e Serayî, Lahîcanî, Langerûdî, Rudesarî, Bandar Enzelî û Fumanî, Elemotî, Taleganî.
Li Mazenderanê li bajarê Ramsar, Tonekabon û Çalûsê gilakî tê axaftin. Herçiqas ev zarava di bin bandora Mazenderanî de maye jî lê dîsa jî zaravayekî Gilakî tê dîtin.
Li parêzgeha Qazwêne, li herêmên bakurê parêzgehê, li Elemûtê, Gilakî tê axaftin.
Alayê Gilekî
Ala Gîlakê, ji îdeolojiyên neteweperestî yên dewlet an jî rêveberiyeke Gîlakê ya cuda an otonom dertê. Sedema tevhevkirina rengan li vir tune ye, li gorî hin nivîskaran, rengê şîn divê ji bo sînorê bi deryayê re, keskek ronahî ji bo dîmenên bi piranî kesk û ya reş ji bo dîroka kûr a gelan be.
Genetîk
Gîlak û Mazenderaniyên nêzîkî wan, herêma başûrê Xezerê ya Îranê dagîr dikin û bi zimanên girêdayî şaxê bakur-rojavayê zimanên îranî diaxivin. Tê pêşnîyar kirin ku bav û kalên wan ji herêma Kafkasyayê hatine, belkî komeke berê li başûrê Xezerê bi cih kirine. Belgeyên zimannasî vê senaryoyê piştguh dikin, ji ber ku zimanên Gilakî û Mazenderanî (lê ne zimanên din ên îranî) bi zimanên Qefqasî re hin taybetmendiyên tîpolojîkî parve dikin. Li Gîlakî û Mazenderaniyê qalibên guhertoyên mtDNA û kromozoma Y hatine analîz kirin.
Li ser bingeha rêzikên mtDNA HV1, Gilak û Mazenderanî herî zêde dişibin cîranên xwe yên erdnîgarî û zimanî, ango komên din ên Îranî. Lêbelê, celebên wan ên kromozoma Y herî zêde dişibin yên ku di komên ji Qefqasyayê Başûr de têne dîtin. Senaryoyeke ku van cudahiyan rave dike, ji bo bav û kalên Gîlakiyan û Mazenderaniyan eslê Qefqasya yê başûr e, li pey wê jî ketina jinan (lê ne mêran) ji komên herêmî yên Îranî, dibe ku ji ber welatparêziyê. Ji ber ku hem mtDNA û hem jî ziman ji zikmakî ve têne veguheztin, tevlîbûna jinên herêmî yên îranî dê bibe sedema cîgirkirina zimanê bav û kalên Qefqasiyan û celebên mtDNA yên Gilakî û Mazenderanî bi zimanê wan ê îranî û celebên mtDNA yên heyî. Veguheztina ziman û mtDNA dibe ku diyardeyek giştî ji ya berê naskirî be.
Komên Mazenderanî û Gîlakî di nava komeke mezin de ne ku ji nifûsa ji Qefqasya û Asyayê Rojava pêk tê û bi taybetî nêzî komên Qefqasya Başûr-Gurcî, Ermenî û Azerî ne. Îraniyên Tehran û Îsfehanê ji van koman dûrtir in.
Tefreş (navçe)
Tefreş yek ji navçeyên parêzgeha Merkeziyê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Tefreş e.
Axbilax, Verzeqan
Axbilax gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Belluire
Belluire, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Til Silorê
Til Silorê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Şêx Ebdullahê Melekan
Şêx Ebdullahê Melekan, Şêx Evdilayê Melekan, (z. 1886/1887 - m. 29'ê pûşperê 1925 li Amedê) siyasetmedar, olzan, fermandar û pêşawayek kurd e ku di serhildana Şêx Seîd de têkoşiyaye û bi tevî 47 kesan hatiye dardekirin. Di serhildanê de fermandarê xeta Mûş û Gimgimê ye.
Jiyan
Bingeha şêxên Malekanê digihê Melê Kal (Mele Mistefayê Cizîrî) ku ji Botanê ne. Navê gund jî ji wir tê, Melekan, Malekan an Melon dibêjin. Dibêjin 10 zarokên Melê Kal hebûne. Melekan gundekî gelek girîng e, di warê olî de wekî navendek e. Olzanên wî terîqeta Neqşebendiyê dihewînin.
Şêx Ebdulla Efendî di destpêka 1900'î de li Mûşê li cem miderîs Îlyas Samî Beg dest bi perwerdeya medreseyê dike. Îlyas Samî, wê demê yek ji giregirên rêxistina Îtihat ve Terrakî ye. Mebûstiya Bidlîs û Mûşê kiriye. Ji ber tewanbariya tevkariya nîjadkujiya ermenî li girava Maltayê sirgûn dimîne. Li kolanên Amedê di nava xizanî û birçîbûnê de dimire. Mamosteyê Şêx Evdila yê yekem Mele Hesenê Kûk e. Dewleta tirk paşnava Söylemez li malbata Mele Hesen dike.
Du xanimên Şêx Ebdullah hebûne. Keça Îzedîn Begê Mûşî Nafiye Xanim û keça Şêx Seîd Xeyriye Xanim. Piştê serhildanê ji Melekan bi dehan kurd tên kujtin, koçberkirin. Bi hezaran kesên herêmê bi salan li çiyan xwe vedişêrin, fîrar dimînin an rêça xwe li biyaniyê winda dikin. Tekane keça şêx a li jiyanê dimîne Amîne Xatûn e.
Şêx Ebdullah di şerê osmanî û rûs parastina Kurdistanê dike. Di serhildanê de karên birêxistinkirinê de dixebite. Bi tevî Şêx Seîd li ser Pira Evdirehmanpaşa dîl tê girtin. Fermandarê tirkan ê Gimgimê wê demê Osman Nurî Paşa ye. Ji êla Xormekan hin axa û cerdevanên çerkezan jî tevlî operasyona dîlgirtina wan dibin.
Xirbê Şabikê
Xirbê Şabikê gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî  Mêrdînê  ye.
Bad Sachsa
Bad Sachsa, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonya Jêrîn e.
Haut-Bocage
Haut-Bocage, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Son en Breugel
Son en Breugel, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Muhafizekarî
Muhafizekarî yan kevneperestî felsefeyek siyasî û civakî ye ku piştevaniya saziyên kevneşopiyê yên civakî dike. Rêgezên navendî yên muhafizekariyê bi nirxên kevneşopiyê yan edetên çand û şaristaniyê yên civakekê girêdayî ne.
Tarîmîş xoy
Tarîmîş  gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Muhafizekarî
Komeke siyasetên ku wek muhafizekarê bê hesibandin tune ye, ji ber ku wateya muhafizekariyê bi urf û edetên cih û demê ve girêdayî ye. Ji ber vê yekê muhafezekarên cihên cuda yên cîhanê, her yek piştgiriya kevneşopiyên xwe dike, dibe ku li ser gelek mijaran li hev neyên.
Tarîmîş xoy
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 347 kes ( 86 malbat) bûn.
1984
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Azillanet
Azillanet, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Chevilly, Loiret
Chevilly, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Kêzika fisek
Kêzika fisek (Brachinus sp) ji famîleya Carabidae ye. Zêdeyî 500 cure kêzikên fisek hene. Bêhna pîs jê tê, lewra mirov navê kêzika "fisek" lê didin.
Gonneville-sur-Mer
Gonneville-sur-Mer, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Benz, Ostvorpommern
Benz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Til Hemo
Til Hemo, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Baqiyan
Baqiyan, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Digerfersex
Digerfersex, Yenîfersex anku Fersexa Nû, gundekî bi ser navçeya Harûniyeya Osmaniyeyê ve ye.
Bob Truel
Bob Truel programvaneke komputerê ye. Wî bi Rich Skrenta, Bryn Dole, Chris Tolles û Jeremy Wenokur re, di salan 1998an de Open Direcroty Project avakir.
Ew hîn nîv-avakerek (yek ji avakeran) e û di Topix.netê de dixebit e.
Avanser
Avanser gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Steenbergen
Steenbergen, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Caligula
"Caligula", bi fermî Gaius, di navbera salên 37 û 41 de împeratorê Romê bû.
Elîbozlî
Elîbozlî, gundekî bi ser navçeya Harûniyeya Osmaniyeyê ve ye.
Unterallgäu
Unterallgäu, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Bavyera, Almanyayê ye.
Bajarok û şaredarî
Bajarok Märkte
Beşên îdarî
Şaredarî • # Amberg
• # Apfeltrach
• # Boos
• # Breitenbrunn
Hovit
Hovit, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Goustranville
Goustranville, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Unterallgäu
Bajarok û şaredarî
• # Egg an der Günz
• # Ettringen
• # Fellheim
• # Hawangen
• # Heimertingen
• # Holzgünz
• # Kammlach
• # Kettershausen
• # Kirchhaslach
• # Lachen
• # Lautrach
• # Memmingerberg
• # Niederrieden
• # Oberrieden
• # Oberschönegg
• # Pleß
• # Rammingen
• # Salgen
• # Sontheim
Chevry-sous-le-Bignon
Chevry-sous-le-Bignon, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Unterallgäu
Bajarok û şaredarî
• # Trunkelsberg
• # Ungerhausen
• # Unteregg
• # Westerheim
• # Wiedergeltingen
• # Winterrieden
• # Wolfertschwenden
• # Woringen
Ruta Nevalê
Ruta Nevalê, gundekî navçeya Polatliyê ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliya Navîn e.
Eralan
Eralan, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Ûm Hinte
Ûm Hinte, Ûm Ḧinte, gundekî bi ser Qerexana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Bad Säckingen
Bad Säckingen, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Baden-Württembergê ye.
Arjundhara
Arjundhara, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Jimare 1 (Province No. 1) de cih digire.
Bêra berfê
Bêra berfê cureyeke ji bêran e. Li Kurdistanê berê ji darê dihatin çêkirin û xwerû bo pakijkirina berfê dihatin bikaranîn. Bêrên berfê yên kurdan du cure bûn, yek dişibiya refika nanpêjê, mezin û sivik bû, ya jî dişibiya tîpa "T" û bi wê berf dihate dehfandin.
Bêrên berfê yên nûjen jî li ser heman bingehê ne, bes cureyên wan gelek in. Karkerên şaredariyan bi dehan cureyên bimotor an bêmotor, bo gelek armancan bikartînin.
Bêrên berfê yên nûjen ji yên berê kêrbartir û baştirin. Herwiha erzantir in jî.
Michael Houghton
Michael Houghton (Rojbûn: 1949 li Birtaniya) vîrûs nasekê Brîtanî -Kanadî ye. wî digel hevkarên xwe li sala 1989 de vîrûsa bi navê Hepatît C vîrûs vedîtin, anko keşf kirin. Herwesa ew li sala 2020ê de, bi hevparî digel kesên weka Harvey Alter û Charles Rice karîn Xelata Nobelî ya pizişkiyê werbigrin. Ew niha Profesor e li ser vîrûs nasîy ê li Zanîngeha Albertayê.
Jîyanname
Ew li sala 1949ê li Brîtanya hatiya dinyayê ye.
Lanton, Gironde
Lanton, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan statîstîkên gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Sewidî
Sewidî, gundekî navçeya Polatliyê ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliya Navîn e.
Babeau-Bouldoux
Babeau-Bouldoux, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Lapouyade
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan statîstîkên gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Qerebedra
Qerebedra, gundekî Bismilê ye. Di navbera Bismilê û Farqînê de ye. Li derdora wê gundên weke Zeko, Zengilo, Hacika, Cadê, Xuşo û Gulemîran he ne. Debara gund bi çandinî û xwedîkirina heywanan e.
Dîw
Dîw an silka biyanî (Beta vulgaris ji vulgaris) sebzeyek e. Dişibe siyaleyê. Pelgên wê heya 30 cm dirêj dibin. Gelek vîtamîn K,vîtamîn A û vîtamîn E, herwiha natriyûm, magnezyûm, kaliyûm û hesin dihewîne. Tê de gelek şekir jî heye ku ji bo nexweşên diyabetîk û yên bi wan re astengiya gurçikê hene, pirr jî baş nîne. Lê heger bikelînin, bandora wê kêm dibe.
Cebrayîl
Cebrayîl (, — Crakan), bajare li herêma Qerebaxa Jorîn. Li salên 1992-2020 bin kontrola Komara Nagorno Qerebaxê. Ji 8ê çiriya paşîn, 2020 bin kontrola Azerbaycanê dibe. Ji salên 1992 kes li Cebrayîlê namîne, û ev dibe bajarekî mirî.
Qerewil
Qerewil, gundekî gundistana Îmama navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qerewil 70 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 16 e.
Hecî Nemet
Hecî Nemet, ango Nemetula Mukrî Ceyhûnabadî (z. 1871 - m. 28'ê reşemiyê, 1919), nivîskar û helbestvanekî mîstîk e ji Rojhilatê Kurdistanê ye. Ew di nav bawermendên yarsan de weke ezîzekî tê pejirandin.
Keleha Wanê
Ev kele gelek bermahiyên ûrartûyan digihînîne roja me ya îro. Ji bermahiyên ûrartûyan ya herî sereke Keleha Wanê ye. Keleha Wanê piştî Arzaşkûnê serbajariya duyem ya ûrartûyan kiriye. Keleh ji aliyê Sardûrê kurê Lûtîprî ve di salên 840- 825’an a berî zayînê de hatiye çêkirin.
Hecî Nemet
Hecî Nemet, di navbera salên 1871-1920an de jiyaye û di nav berhemên wî de pirtûkeke bi navê “Pirtûka Qralên Rastiyê” heye ku li Fransayê, ji aliyê Henry Corbin ve li ser zimanê fransayî hatiye wergerandin û bi navê “Le livre des Rois de Vérité” hatiye weşandin. Henry Corbin, ji vê pirtûka Hecî Nemet re dibêje “eynî wek Încîlê ye.”
Keleha Wanê
Keleh ji du beşan pêk tê. Ji van yek kela hundirîn a din jî kela ji der ve ye. Di keleha hundirîn de berhemên herî girîng Birca Sardûr, dîwarên sûrê, gorên keyên ûrartûyan, pêpelûka hezaryekê ya ku digihîje sarinca sûrê, perestgeha li derve û du nîşên perestgehê cih digire. Berhemeke kelê ya girîng jî gora kevirî ya Key Manû û Argiştî Yekem e. Li ber vê gorê nivîska bi navê “Nivîskên Horhor” yên ku herî dirêj ên ûrartûyan cih digire.
Hecî Nemet
Bavê Ustad Îlahî û Melek Jan Nemetî (Azize Janie-Canê) ye.
Zakaria
Zakaria an jî Zekeriya Ebdulla stranbêjekî kurd e.
Jiyana pêşî
Zekeriya Ebdulla li Hewlêrê li Kurdistanê hatiye dinê, di zaroktiya xwe de piraniya dem û heza xwe bi muzîkê re derbas kiriye. Ew di malbatekê de mezin bû ku muzîk wek hogira herî xwe ya mezin qebûl dikir.
1993 - 2001ê
Sala 1999ê albuma xwe ya bi navê "Bigerrêwe" weşand, piştire karên xwe pêşvetir birin û bi riya weşandina albuma "Dayê" di sala 2001ê de bêtirî milyoneka alîgirên kurd li xwe civandin. Piştî vê yekê jî berdewam pêşve çûye, bi awakî ku her dema bixwaze dikare pir alîgiran li dorên xwe bicivîne.
2002 - 2010ê
Di sala 2002ê albûma xwe ya silverî ya bi navê "Rojgar" weşand û bala hemû alîgirên muzîka Kurdistanê kişande ser xwe. Bi riya vê albûmê pir alîgirên wî li Kurdistanê çê bûn. Di vê albûmê de 14 stran hene, herweha stranên "Netbinim" kire vîdeoklîpe li Stenbolê, pişti wi strana "Rojgar" û "Tunazaneke" li Amedê wênêgirt.
Baweriya Zakaria tenê bi stêrikbûyinê nehatiye û albûma "Têlînaz" jî di sala 2004ê de weşand ku bû albûma zêrîna Zakaria û li Kurdistanê sê milyon kopiyên wê hatine çapkirin. Ev albûm bi aweyeka pir cwan hat amadekirin û 15 strana di nav da hene. Stîla stranên vê albûm Erebesk û Pop bu. Klîpa vîdyoyî "Têlînaz" li Stenbolê bi alîkarîa sedan danser (semaker) hatbû çêkirin û Televizyona tirkî'jî ev vîdeoklip weşand.
Pîştî propagandaya medyayî ku Zakaria tawanbar kiribu bi bazirgan û ku Zakaria xemxura karê huneriya xwe nebû, Zakaria bi albûmeka nû bi navê "Gencî pîr" welamen wan rexnegir da. Ev albûm li 2007ê hat belavkirin. Ji 12 strana tinê strana "Gûlê" hat klipkirin li Stenbolê û Kapadokyaê. Di nav vê albûmê wekê albûma "Têlînaz" teknîkeka bilind ya deng hatibû bi kar anîn.
Bad Salzdetfurth
Bad Salzdetfurth, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonya Jêrîn e.
Gaz (pîvan)
Gaz, pîvana ku maweya wê, 68 cm, ji sersîngê heya serê tiliyan e.
Atalan
Atalan, bajarokekî bi ser navçeya Harûniyeya Osmaniyeyê ve ye.
AFN (IPA) ji bo Kurdî
Alfabeya fonetîk a navnetewî ji bo zimanê kurdî (IPA).
* Dengên [ʕ], [ħ], [ʁ] ji zimanê erebî ketine zimanê kurdî. Ev deng ji hêla zimanzanên kurd ve wek fonemên serbixwe nayên nirxandin. Bi guhertina fonemên erebî [ʕ], [ħ], [ʁ] bi dengên kurdî yên orijînal [æ], [h], [x] ve wateya gotinan nayê guhertin (jêder: hûr [huɾ] – tiştekî parçekirî yan pirr biçûk û hûr [ħuɾ] – zik). Bi pêşketina wêjeya kurdî fonemên kurdî yên dîrokî [æ], [h], [x], ku di şûna wan de fonemên erebî [ʕ], [ħ], [ʁ] dihatin bikaranîn, careke din tên vejiyandin.
Benon
Benon, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Avan, Verzeqan
Avan gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Soxĝanekê
Soxganekê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Ferehan (navçe)
Ferehan yek ji navçeyên parêzgeha Merkeziyê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Ferehan e.
Uden
Uden, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Hauterive, Allier
Hauterive, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Kêran
Kêran, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Tehsîn Elî Ebdulezîz
Tehsîn Elî Ebdulezîz ku bi navê Tehsîn Mela Elî an jî Hecî Tehsîn tê naskirin, cîhadîstekî kurd û yek ji çar kurên rêberê berê yê Tevgera Îslamî ya Kurdistanê Elî Ebdulezîz Helebcî bû.
Jiyan
Ji çar saliya xwe ve li Helebçeyê, li dibistana ku ji aliyê malbata wî ve di sala 1960an de hatiye avakirin, perwerdeya îslamî dîtiye. Ji zarokatiya xwe ve selefî bû. Wî temamê Quranê ezber kir, û hem Sahih Muslim û hem jî Sahih el-Buxarî, ku nêzîkî 10,000 hedîs hene. Her wiha tê gotin ku ji bo xwendina Quranê jî dengekî wî yê mezin hebû. Di sala 1987an de Tehsîn tevî malbata xwe û hejmareke zêde ji Micahîdên Kurdistanê reviya Îranê. Mamê wî Osman Ebdulezîz, damezrînerê mucahidînê, li dijî rejîma Baas cîhad ragihand. Tehsîn ji bo têkoşînê pir biçûk bû, tevî ku berpirsyarê xwedîderketina jinên di malbata xwe ya li Senendê de bû. Tehsîn Mela Elî ji dema ku rîha xwe mezin kiriye qet tiraş nekiriye. Por piraniya rûyê wî girtibû. Xwişka wî diyar kir ku "Ji zarokatiya xwe ve fikrên wî yên selefî hebûn. Ji derketina jinan nefret dikir. Her tim nakokiyên me hebûn. Ku ez diçûm min digirt û li ber min disekinî." Dema Tehsîn mezin bû bû pêşmerge. Tê gotin ku ew şervanekî jêhatî bû. Tehsîn jî gelek caran çûye Efxanistanê. Di sala 1994’an de milîsên xwe yên bi navê Hêza Şehîdan li herêma Tewîla ya Avromanê ava kir. Di demeke nêzîk de Tehsîn Mela Elî Tawila û piraniya Hewramanê kontrol kir û li gorî şiroveya xwe dest bi pêkanîna Şerîetê kir.Celal Talebanî ji reftarên Tehsîn nîgeran bû û wî pêşniyarî jê re kir ku eger were Silêmaniyê mal, zevî, pere û otombîl jê re were dabînkirin û hemû pere ji aliyê Celal Talebanî ve were dayîn, lê Tehsîn ew pêşniyar red kir. Tehsîn di sala 1999an de bi keça Ehmedî Kaka Mehmûd, rêberê navdar ê Tevgera Îslamî ya Kurdistanê re zewicî. Di sala 2002an de kurekî wan û di sala 2005an de jî cêwîyên wan çêbûn. Ji bo meha hingivînê, ew çûn Ichkeria da ku şerê artêşa rûs bikin. Paşê dîsa bi tena serê xwe çû Efxanistanê, li wir Usama bin Ladin, Eymen el-Zawahirî û Ebû Qetada nas kir. Dilêr Ebdullah, rojnamevanekî kurd, Tehsîn Mela Elî di bihara 2001ê de li Tewilayê nas kir, wî got ku ofîsa wî odeyeke sade ye li ser sînorê Îran û Iraqê. Wî diyar kir ku Tehsîn bi xêrhatin û axaftin bû. Tehsîn rabû silavê li mêvanan kir û bi xwe av li wan kir. Bavê wî dixwest ku ew bibe serokê Tevgera Îslamî ya Kurdistanê, tevî ku Tehsîn red kir, ji ber ku nedixwest li gel partiyên laîk bibe beşek ji hikûmeta Herêma Kurdistanê.
Cîhad
Dema ku di dawiya salên 1990-î de gelek komên îslamî yên kurd serdana Efxanistanê kirin û bi rêberên cîhadîst re hevdîtin kirin, tenê komeke dilxwaz bû ku bibe beşek ji El-Qaîde. Ew kom koma Tehsîn bû. Tehsîn di dema mana xwe ya li Îranê de komek cîhadî ya bi navê “Zarokên Selahedîn” ava kir. Piştî ku çû Efxanistanê, ew bi keça serok eşîreke herêmî ya Peştûn re zewicî. Kurekî Tehsîn ji jina Paştûnî hebû. Li ser daxwaza bavê jinikê navê zarokê Ebdulezîz kirin. Ciyê kurên Selahedîn heta niha ne diyar e, lê li ser torên civakî çalak in û kanaleke wan bi zimanê kurdî û farisî li ser Telegramê heye.Tehsîn beriya kuştina xwe pirtûkeke 42 rûpelî ya bi sernavê “Beydexnama” nivîsîbû, ku wek destûra komê bû û nêrînên xwe yên li ser mijarên siyasî, hiqûqî, kurdî, îslamî û civakî vedigot. Cûdahiya Kurên Selahedîn û Lîwayên Kurdistanê di pêwendiya wan ligel El-Qaîde ew bû ku pêwendiyên Kurên Selahedîn rasterast bi El-Qaîde re hebûn, lê Tugayên Kurdistanê tenê bi riya rêxistinên ser bi El-Qaîde ve li Iraqê pêwendiya wan bi El-Qaîde re hebû. Koma Tehsîn beriya ku Tûgayên Kurdistanê beşdarî cîhadê bibin, endamên xwe şandibûn herêmên di bin kontrola El Qaîdeyê yên li FETA û Efxanistanê.
Mirin
Di yekem roja meha Remezanê de, ku di 1ê tebaxa 2011an de bû, firokeyeke bê firokevan a Amerîkayê ser Navçeya Wezîristana Başûr, Tehsîn kuşt.Kuştina Tehsîn li Herêma Kurdistanê tu nûçe negirt, malbata wî tenê du rojan li Helebce û Silêmaniyê merasima cenaze kirin û medyayê jî mirina wî weke bûyereke ne girîng nirxand. Ajansên îstixbarata Pakistanê alîkariya îstixbarata Amerîkî li dijî komên El-Qaîde û Talîban li Wezîristana Başûr kirin, ku wê demê cihê herî xeternak ê cîhanê bû. Berdevkê Tevgera Îslamî ya Kurdistanê di axaftinekê de kuştina Tehsîn Mela Elî piştrast kir.
Çavkanî
Tahsin Mullah Ali ckb:تەحسین مەلا عەلی
Boceklî
Boceklî, bajarokekî bi ser navçeya Harûniyeya Osmaniyeyê ve ye.
Dêra Lîmê
Dêra Lîmê yan Dêra Sencorc li girava Lîmê (navê wê bi tirkî Adır lê kirine) ye û li nêzikî gundê Adirê ye û li qeraxê Gola Wanê cih digire. Keşîşxane di sala 1305'an de hatiye avakirin. Paşê jî di sala 1621'ê de Dêra Sencorc û di sala 1766an de jî gavît (jametûn) û şapel (kapel) lê hatine zêdekirin.
Tor (xwedawend)
Tor, xwedawendekî ye ku çakûç bikar tîne ku bi birûskê, bahozan, dar û darên pîroz, hêz, parastina mirovan, pîrozî û bi zayînê ve girêdayî ye.
Ji xeynî Þórr ya norsiya Kevin, xweda di îngilîziya kevin de wekî Þunor, di frîzîya kevn de wekî Thuner, di saksoniya kevn de wekî Thunar û di almaniya kevn a bilind de wekî Donar tê binavkirin. Hemî di dawiyê de ji teonîmeya proto-almanî *Þun(a)raz derdikevin ku tê wateya Tunder.
Tor di dîroka tomarkirî ya gelên elmanî de, ji dagirkirina Romayê ya li herêmên Germania, ji berfirehbûna Almanan ya Serdema Koçberiyê, heya populerbûna wî ya bilind di serdema vîkîngan de, dema ku, li hember pêvajoyê, xwedayekî berbiçav e ku tê gotin. ji Xirîstiyanbûna Skandînavyayê, amblemên çakûçên wî Mjölnir li xwe kirin û navên kesane yên pagan ên Norse ku navê xweda dihewîne şahidiya populerbûna wî dikin.
Gouvix
Gouvix, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Chilleurs-aux-Bois
Chilleurs-aux-Bois, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Baillargues
Baillargues, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Pars (cudakirin)
Cend cihên bi navê « Pars » hene:
Pira Parsînê
Pira Parsînê (romîkî: Çobandede Köprüsü) pirek li ser çemê Erez e. Ev pire li mintiqa navbera Parsîn û Xinûsê ku lê ji hevgihîştîna ava parsînê û ava bingolê çemê erez tê afirîn e. Pira Parsînê di sala 1297'an de dema mîrê Îlxaniyan Emîr Çoban ve hatiye avakirin. Pire 200 metre direjê û hin kemberên wê di lehiyên erez de hilşiyabûn, vana di van salan davîn de hatine restorekirin.
Tepe başî xoy
Tepe başî gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 448 kes ( 111 malbat) bûn.
Elî Ebdulezîz
Elî Ebdulezîz (jdb. 28ê berfanbarê 1929 – m. 17'ê adara 2007an) alimekî kurd ê îslamî yê ji Kurdistana Iraqê û yek ji damezrîner û rêberê duyemîn ê Tevgera Îslamî ya Kurdistanê bû.
Jiyan
Di 28’ê Kanûna 1929’an de li gundê Prîsî Sarû yê parêzgeha Helebceyê di malbateke olî de hatiye dinê. Di heft saliya xwe de Qur'an û Şerîetê xwend. Li cem bavê xwe Ebdulezîz xwendiye. Di sala 1953an de li cem birayê xwe Osman Ebdulezîz li Mizgefta xwe ya herêmê dibe mamosteyê îslamê. Di sala 1959an de bû melayê Mizgefta Azabanî ya Silêmaniyê û di sala 1961ê de jî bû melayê Mizgefta Mihemed Paşa ya Helebceyê. Di sala 1962an de li Helebceyê bû rêvebirê Enstîtuya Îslamî. Ew piştre ji aliyê hikûmeta Iraqê ya Baas ve hat sirgûnkirin Enbar, Fellûce, Ziqar û Bexdayê ji ber ku di serhildanên 1983-1986 de di dema serhildanên kurdan de li Iraqê li aliyê serhildêrên kurd rêberiya Micahîdên Kurdistanê dikir. Paşê vegeriya Helebceyê.
Karîyera siyasî
Di sala 1987an de, piştî sirgûnê, beşdarî damezrandina Tevgera Îslamî ya Kurdistanê bû û bû cîgirê serokê wê û serokê baskê leşkerî. Di sala 1999 de bû serokê Tevgera Îslamî ya Kurdistanê. Di 8ê Tebaxa (August) 2003ê de, ew û birayê xwe Mela Omer Ebdulezîz û çend pasewan ji aliyê hêzeke mezin a amerîkî li mala wî li Helebceyê hatin girtin û çend meh di zindanê de man ji ber beşdarbûna wan di avakirina Mîrnişîna Îslamî ya Biyare de. Piştî serbestberdana wî, ji ber xirabûna saxlemiyê ji bo dermankirinê çû Brîtanyayê û di 17ê Adara 2007ê de li Brîtanyayê koça dawî kir û hat vegerandin Helebce û li wir hat veşartin.
Basfinê
Basfinê, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Zengok
Zengok gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye. Zengok ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Hérisson
Hérisson, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Vught
Vught, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Sorkê
Sorkê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Bercloux
Bercloux, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Şorbe (gund)
Şorbe, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Qonaxa Cemîl Paşa
Qonaxa Cemîl Paşa avahiyeke dîrokî ya bajarê Amedê ye.
Qonaxa Cemîl Paşa di navbera sala 1887 û 1889'an de ji aliyê Ehmed Cemîl Paşa ve hatiye çêkirin. Di navbera sala 2010 û 2013'an jî ji hêla şaredariya mezin a Amedê ve hatiye restorekirin. Ev qonax îro wekî 'Muzexaneya Bajêr a qonaxa Cemîl Paşa' tê bikaranîn.
Malbata Cemîl Paşa
Ehmed Cemîl Paşa di sala 1837'ê de li Amedê jidayikbû û jiyana xwe di sala 1902'ê de jidest da.
Malbata Cemîl Paşa ku xwediyê dîrokeke 400 salî ye bandoreke mezin da ser siyaseta herêmî ya bajêr. Gelek zanyar, ronakbîr û lêkolîner ji vî malbatî derketine û roleke mezin ji bo jiyana siyasî ya bajêr lîstine. Lê piştî berxwedana Şêx Seîd a di sedsala 20'mîn de malbata Cemîl Paşa ji Tirkiyê hate koçkirin. Malbat bi vî havî li gelek deverên cîhanê belaw bû, lê li surgunê jî berdewama karên xwe yěn siyasî kir. Wek mînak, Ekrem Cemîl Paşa û Kadrî Cemîl Paşa li Sûriyê bi çend rêhevalên din rêxistina kurdperest a bi navê Xoybûn damezirandin. Herwiha, wan di nava xebatên standarzîzekirina alfabeya kurmancî de jî gelek çalak bûn.
Dargen
Dargen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Qozllû Serû
Qozllû Serû, gundekî gundistana Îmama navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.