cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Saoirse Ronan
Jînenîgarî
Di 2016 de, Ronan ji hêla kovara Forbesê ve di du caran jibo lîstikvanên ji 30 salî biçûktir, di navnîşên xwe de,  da diyarkirin. Serokên Nifşa Pêşîn a Kovara Time de hate nîşandan. Di 2018an de, ew di nav lîsteya Hot 100 ya Maxim de hate diyarkirin û ji hêla IndieWire ve di nav lîstikvanên amerîkî yên di bin 30 salî de hat nav kirin. Di nirxandina Lady Bird di 2017an de, rexnegirê New York Times A.O. Scott Ronan wekî "di fîlmên îroyîn de wê mîna yek ji aktrîsa herî baş" anî ziman. Di sala 2020an de, ew di lîsteya The Irish Timesê ya lîstikvanên fîlimê yên herî mezin ên Îrlendayê ya her demê de bû şeşemîn. Ronan ji hêla malpera moda Net-a-Porter ve di sala 2018an de yek ji jinên herî çêkirî bû. Her weha wê salê, Calvin Klein ew û Lupita Nyong'o wekî rûyên "Jinan" ên Raf Simons, yekem bîhna wî ya ji bo pargîdaniyê destnîşan kir. Ji bo piştgirî dayîna moda domdar, wê kirasek li Oscarên 2020 li xwe kir ku ji tevna zêdeyî cilê ku wê li BAFTA li xwe kirî bû.
La Garde, Alpes-de-Haute-Provence
La Garde, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Xidirî Giçke
Xidirî Giçke, gundekî bi ser Qoretûya navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Partiya Çepgir (Almanya)
Partiya Çepgir (bi almanî: Die Linke) partiyeke polîtîk ya almanî ye. Ev partî di di encama yekkirina herdû partiyên alman WASG û PDS'ê hat damezrandin
Nieder-Olm
Nieder-Olm, bajarekî navçeya (Landkreis) Mainz-Bingenê li herêma Rheinland-Pfalz a Almanyayê ye.
Allmannsweiler
Allmannsweiler şaredariyeke navçeya Biberachê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Ayet
Ayet navê beşên biçûk ji Qur'anê ye. Her sûre ji çend ayetan pêk tê.Temamê Quranê ji 6236 ayetan pêk tê.
Sobe
Sobe, (ji osmanî: soba < macarî: szóba, < almaniya navendî: Stuba (odekî germ)) alava germkirinê ye. Li ser sobeyê xwarin tên çêkirin. Hin sobe hene wekî argûn jî tên bikaranîn. Gelek cureyên sobeyê hene lê niha roj bi roj hejmara wan kêm dibin lewra germîker (kalorîfer) û radyatorên bi gaz û elektrîkê dixebitin pêşdikevin.
Li Kurdistanê pirr tên bikaranîn. Kurdistan bi giranî welateke çiyayî ye. Avhewaya wê sar û berfî ye. Zivistanên Kurdistanê sar in. Bi taybetî li herêmên Serhed, Dêrsim, Xerzan, rojhilatê Kurdistanê, deşta Rewanê bêî sobeyê nabe. Li Kurdistanê di sobeyan de dar, sergîn û komir (rêjî) tên şewitandin.
Sobeyên klasîk ji borî, bindanka sobeyê, arkolk (maşe) pêk tên. Niha bi dehan cureyên wê hene. Li Kurdistanê pirranî sobeyên ku wekî argûn jî tên bikaranîn hene. Ango cihê pijandinê heye di van sobeyan de.
Kulîlk
Kulîlk an çîçek formeke riwekê ye. Kulîlk organên nûvejîna, hilberîna riwekan dihewînin. Ango di kûlîlkekê de organên ji bo gihan û hilberînê hene. Kulîlk bi pel (belg), histrî (dirî), qalik ûêd organên hilberînê diparêze, nahêle ziyan li wan bikeve daku riwek bê hilberîn, ûrtê, eslê wê kor nebe, ji holê ranebe.
Çawa ku mirov an ajal dizên (tên jiyanê), mezin dibin û ji bo eslê xwe berdewam bikin bi riya organên zayendî cot dibin, riwek jî wisa ne. Dê û bav pitik û zarokan diparêzin, xwedî dikin, nahêlin ziyan bigihê wan. Ev behremendiya xwezayî bi riwekan re jî heye.
Cotbûna kulîlkê
Di kulîlkê de erka gupikê (ango serê kulîlkê) cotbûn e ku viya bi xwe, bi alîkariya bayê û ajalên firende, bi taybetî mêş û mozan dike. Hin kulîlk vî karî bi xwe dikin. Polenên ji organê nêrtiyê diqetin, xwe digihînên organên mêtiyê yên kulîlkên din. Heger ba têr bike bi bayê dibe, heger têr neke mêş û moz vê karî dikin. Li cihên ku kêm ba hebe û mêş-moz nikarin jiyana xwe bidomînin, jiyana kûlîlkan dikeve xetereyê. Jixwe, kulîlk forma xwe gorî avhewayê digirin, her kulîlk li her derê najî.
Qentereya Mersawî
Qentereya Mersawî gundekî bi ser Pira Reş a Rihayê ve ye.
Xezeba Firatê 2016-2017
Operasyona Xezeba Firatê, Xezeba Firatê an jî Operasyona Reqayê, destpêka operasyoneke ji 6ê çiriya paşîn a 2016an de heta 17ê çiriya pêşîn a 2017an bi hemleya yekem li dijî dagirkeriya Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê (Daîş) ya li bajarê Reqaya Rojavayê Kurdistanê ye, ku bi piştgiriya Hêzên Sûriya Demokratîk (gelek ji van Yekîneyên Parastina Gel û Yekîneyên Parastina Jin) û Yekîneyên Koalîsyonê ve meşiya.
Ji bo destpêka Xezeba Firatê 30.000 şervanên QSDê tevlî vê şerê bûn. Duyemîn Hemleya Xezeba Firatê ya ber bi Reqayê di 10ê kanûna pêşîn a 2016an de bi qonaxa duyem dest pê kir. Ji bo piştgiriya hemleya duyem DYAyê 300 leşkerên din lê zêdeyê Xezeba Firatê kirin. Di heman katî de Tûgayek ji Opozisyona Sûrîya Azad da daxûyandin, ku ev jî tevlî vê şerê dibin.
Zana Farqînî
Zana Farqînî rojnamenivîs û ferhengdanerekî kurd e.
Zana Farqînî, di sala 1967an de li gundê Baqûzê ya li ser Farqîna Amedê hatiye dinê.
Jiyan
Dibistana seretayî û ya navîn li Farqînê, dibistana amadehiyê û zanîngeh jî li Stembolê qedandine. Li Zanîngeha Stembolê Beşa Civaknasiyê xwendiye. Yek ji avakarê Koma Çiya ye û digel komê kaseta pêşîn a bi navê "Rozerîn" derxistiye. Di kovara "Rewşen"ê ya Navenda Çanda Mezopotamyayê de di desteya karê nivîsaran de cih girtiye. Paşê dev ji xebatên muzîkê berdaye û paşê bi dorê di rojnameyên hefteyî yên bi navê "Welat", "Welatê Me" û "Azadiya Welat" de xebitiye. Di rojnameya "Welat" de bi giranî karê redaksiyonê kiriye. Di derxistina Welatê Me de cih girtiye û bûye berpirsê karê nivîsaran ê pêşîn ê "Welatê Me". Paşê bûye gerînendeyê giştî yê heman rojnameyê. Ji ber nivîs û nûçeyên ku di vê rojnameyê de hatine weşandin, li Dadgeha Ewlekariya Dewletê (DGM) ya Stenbolê hatiye darizandin û ceza xwariye. Her wiha li heman dadgehê parêziya xwe jî bi zimanê Kurdî kiriye û ji ber vê helwesta xwe hatiye girtin û demekê li Girtîgeha Bayrampaşayê ya Stembolê razaye.
Farqînî piştî girtina "Welatê Me" digel hevalên xwe lê xebitiye rojnameya hefteyî ya bi navê "Azadiya Welat" derxistiye û gerînendeyê pêşîn ê weşanê jî dîsan ew e. Piştî ku ji ber neçariyê dev ji karê rojnamegeriyê berdaye, li Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê berdewamî bi karên xwe yên li ser zimanê kurdî daye ku heman xebat û lêkolînên xwe yên der barê ziman de jixwe didomandin. Piştî ku dev ji karê rojnamegeriyê berdide, hemû giraniya xwe dide ser xebat û vekolînên li ser zimanê kurdî.
Sê dewr di Desteya Rêveberiyê ya Enstîtuya Kurdî ya Stembolê de cih girtiye. Zana Farqînî xelatgirê pêşîn ê Xelata Zimanê Kurdî ya Feqî Huseyn Sagniç e, ku ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya stenbolê ve cara pêşîn di sala 2005'an de hat lidarxistin. Di sala 2015an de li Zanîngeha Mardîn Artukluyê di warê zimanê kurdî dest bi xwendina masterê kir.
Niha Serokê Enstîtuya Kurdî ya Stembolê ye. Gotarên wî di weşanên wekî rojnameyên "Welat", "Welatê Me", "Azadiya Welat", Tûrik (ku vesera Azadiya Welat e), kovarên "Rewşen", "Jiyana Rewşen", "Zend", "Zembîlfiroş", "Tîroj", "Avaşîn" û malperên li ser înternetê "Rojev", "Gerdûn, Amidakurd, Amude.com"ê de hatine weşandin. Niha jî di rojnameya rojane ya bi tirkî Ozgur Gundemê de nivîskarê quncikê ye û hefteyê carekê dinivîse.
Zana Farqînî xelatgirê pêşîn ê Xelata Zimanê Kurdî ya Feqî Huseyn Sagniç e, ku ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ve cara pêşîn di sala 2005an de hatibû lidarxistin.
Zana Farqînî redaktorî û nivîskariya malpera Amidakurd kir û gelek salan bi vîr rengî ji pêşvebirina zimanê kurdî re xizmet kir.
Kaşan
Kaşan bajarekî dîrokî ye ku taybetî navenda şehristan û fermandariya Kaşanê ye û bi parêzgeha Îsfehanê ve girêdayî ye. Ev bajêr 220 kîlometreyan dûr e ji navenda Îranê Tehranê û 200 kîlometreyan jî ji parêzgeha Îsfehanê dûr e.
Gelnasî
Li gor serjimariya sala 1974ê nifûsa gelê Kaşanê 293.806 kes bû. Ji van %90 kes li şehristana Kaşanê dijîn.
Dîn
Gelê Kaşanê ji ber li cem bajêrê Qomê ye, gelek tesîr jê girtî ye û gelê vir mislimanên şîene. Her wisa li vir Cihû jî dijin.
Goran Candan
Goran Candan sala 1986ê, yek ji xebatkarê karê damezirandina rojnameya bi nav û deng û ajansa kurdî: Kurdistan Pressê bû ku li Stockhomê derdiket. Goran Candan di redaksiyona beşê kurdî ya Rojnameya Berxwedanê de kar kir. Her wisan jî, sala 1988ê, bi hevalên xwe, ku niha çend ji wan di riya doza serxwebûna welêt de şehîd ketine, kovara Yekîtiya Rewşenbîrên Welatparêzên Kurdistanê (YRWK), ya bi navê Rewşen, derxist û ew, yek ji van sê kesên (Bavê Barzan, Dara (Nedîm Oguz) û Rizgar Cizîrî (Heybet Îsmaîl) ji desteya redaksiyonê, ya pêşîn bû. Ji hejimar 3-6 jî edîtoriya giştî ya Rewşenê kir. Di sala 1989ê de bi her du hevalên xwe yên niştimanperwer, Dara û Rizgar Cizîrî re ji Almanyayê bi karê amadekirina derxistina rojnameya Halk Gerçeğî rabû, ku ev rojname li Stembolê derdiket.
Goran Candan li Swêdê li Zanistgeha Uppsalayê du salan kurdî (soranî) û farisî xwand. Li Zanistgeha Stokholmê li Xwendegeha Mamostetiyê beşê kurdî du salan bir serî û li dibistanên swêdî 15 salan karê mamostetiya zimanê kurdî kir. Her weha dema hêrîşên hêzên tarî yên li ser doza têkoşîna rizgarî û serbestiya Kurdistanê, Goran Candan di gel çend hevalan, Komeleya Dostên Kurdan (Kurdernas Vänner) damezirand û li desteya redaksiyona kovarek bi vî heman navî, ya ku bi swêdî derdiket, cih girt.
Nuha jî karê wergeriyê ji her kanalên televîzyona Swêdê re dike û ji Kulturrådetê re û ji Rêkxistina Navenda Kitêbxaneyên Swêdî ya bi navê Bibliotekstjänst (BTJ) jî wekî lektorê wêjeya (edebiyata) kurdî dixebite. Goran Candan di karên xwe yên rojnamegeriyê de gelek nivîs nivîsîne û pirtûkên zarokan wergerandine ser zimanê kurdî. Du ji van pirtûkan Tolehildana Mûriyan ji farisî wergerandiye kurdî. Ev berhem bi zaravê soranî jî weşiyaye. Pirtûka klasîkî ya zarokan Aladîn û lampaya bi efsûn ji swêdî wergerandiye ser kurdî. Her wisa jî çîroka folkloriya kurdî ya bi navê Şahmeran berhev kiriye û bi kurmancî weşandiye. Heman çîroka Şahmeranê, bi zaravayê soranî, bi swêdî û hem jî bi zimanê katalanî, ji hêla weşanxaneya katalanî Edicions 1984ê li Barselona, Katalonyayê weşiya. Wergera Şahmeranê ya swêdî, yekemîn pirtûka kurdî ye, ku sala 1995ê ji hêla pirtûkxaneya dewletî ya swêdî, ya bi navê Pirtûkxaneya Axiftin û Nivîsa Xalî (Tal- och Punktskriftsbiblioteket) bû pirtûka dengî û bi dengê hunermanda naskirî ya swêdî Sophie Tolstoy Regen jî pirtûk tev hat xwandin û tomarkirin. Heman berhem sala 2005ê jî wek CD derket pêşberî guhdarvanên xwe yên swêdî. Goran Candan berhema serokê şaredariya kevin a Amedê, siyasetmedarê kurd Mehdî Zanayî ya bi navê Parastina min ji tirkî wergerandiye kurdî.
Goran Candan li ser peyva yogurdê (dew) û teknolojiya heyvan(maye)kirinê û li ser Kurdistan: Niştimanê genêm xebateke lêkolînî ya zanistî, di gel lêkolînerên swêdî amade kiriye û di govarên naskirî yên swêdî de belav kiriye: IdéTidskriften C, Allt Om Mat û Mjölkspegeln.
Weşanxane û Kitêbxaneya kurdî Sarayê (1987)
Goran Candan ji sala 1987ê vir ve ye, ku Weşanxane û Kitêbxaneya kurdî ya naskirî SARAyê bi rê ve dibe. Sara yekemîn pirtûkfiroşiya kurdî ya li Ewrûpayê ye. Sara ji sala 1987ê ta 2007ê 56 berhemên kurdî, swêdî, erebî û înglîzî weşandiye.
Sazendeya Pirtûkxane û Muzexaneya Kurdî (2007)
Ji ber ku li Sarayê bi dehhezaran berhemên granbuha ên kurdî gihane ser hev, loma Sara her weha bûye navendek û arşîvxane û lêkolînê û bi vî awayî Navenda Arşîvxane û Lêkolînê wek Sazendeya Pirtûkxane û Muzexaneya Kurdî (bi îngilîzî: Foundation For Kurdish Library & Museum) ji nuh ve hatiye sazkirinê. Sazende li rêkefta 17ê çiriya yekem 2007ê hat damezirandin. Goran Candan li Zanîngeha Stockholmê beşê Mêjûya Aboriya Cîhanî û Pêwendiyên Navneteweyî xwandiye.
Darîns
Darins, gundekî giradayê navçeya Şax a Wanê ye.
Dêhkedeasayêş
Dêhkedeasayêş gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 483 kes (94 malbat) bûn.
Koço, Şingal
Koço Şerqî, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Erling Folkvord
Erling Folkvord (jdb. 15ê hezîrana 1949'an de li Levanger), rewşenbîr û ramyarekî norwêcî ye.
Folkevord, ji aliyê civaknasiyê yekî pîspor a. Di kar û barê perwerdekirin de jî karên ku ew dike hene. Li ser gelek pirsgirêkên civaknasî û politîkî jî pirtûk nivîsandin. Li ser pirsgirêka kurd jî wî lêkolîn kirina û pirtûk nivîsandine. Bi pirtûka xwe ya ku navê wê "Kurdistan, dîrok, gel û pêşaroj (Kurdistan – om fortid, folk og framtid) nivîsand. Di derbarê tekoşîna kurdan ya ji bo azadiya xwe jî, ji xaynî pirtûkên xwe, pirr nivîsên ku nivîsandin jî bûna.
Gigors
Gigors, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Hesenpaşa
Hesenpaşa gundekî ku bi ser navçeya Milazgira Mûşê ve ye.
Fearless (albûm)
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> Fearless albûma duyem a stûdyoyê ya stranbêja amerîkî Taylor Swift e. Ew di 11'ê Mijdarê 2008an de, ji aliyê Big Machine Records ve li Dewletên Yekbûyî, Kanada û çapek navneteweyî di 9'ê Adarê 2009an de hate berdan. Bi piranî ji aliyê Swift ve hate nivîsandin dema ku wê di sala 2007-2008an de albûma xweya pêşîn a 2006an bi navgîniya xwe pêşve dixist, Fearless ji Liz Rose, Hillary Lindsey, Colbie Caillat û John Rich krediyên din ên stranan vedihewîne. Swift ji sêzdeh stranan û heft ji sêzdeh stranan li ser çapa standard bi xwe nivîsand û di destpêkê de bi hilberînerê tomarê Nathan Chapman re hemû stranan çêkir.
Fearless albûmekî popa welatî ye, ku tê de amûrên kevneşopî yên welatê wekî banjos, fîstan, mandolîn, gîtarên akustîk û gîtarên elektrîkê ve girêdayî ne. Rexnegirên muzîkê bal kişandin ser hevkêşeya albûmê, ku ji ber bandorên şêwazên cihêrengên di nav de pop, folk û rock hate çêkirin. Gotinên ji hestên Swift ciwaniya îlhama xwe digire, mijarên romantîk, dilşikestî û daxwazên xwe vedikoline. Sernavê albûmê behsa mijara giştpirsiyê ya hemû stranên wê dike, ji ber ku ew bi tevahî wêrekiya Swift ji bo hembêzkirina dijwariyên evînê nîşan didin.
Altheim, Biberach
Altheim şaredariyeke navçeya Biberachê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Dodî
Dodî, Totî (bi ermenî: Դոդի, Dodi,, , ) gundekî navçeya Parsîna Jêr a bi ser Erziromê ve ye. Di dema borî de li gund fileh dijiyan, lê piştî koçberkirina filehan kurd koçberî vî gundî bûn. Navê gund ji eşîra dodikan hatiye.
Soulignac
Soulignac, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gomik, Kaxizman
Gomik gundekî herêma Kaxizmana Qersê ye.
Soulignac
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Nieheim
Nieheim, bajarekî navçeya (Landkreis) Höxterê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Mesûd Xelef
Mesûd Xelef nivîskar û rojnamevanekî kurd e.
Mesûd Xelef di sala 1981'ê de li gundê Xeznaya Qamişlokê jidayik bûye. Xwendina xwe ya seretayî li gundê navbirê temam kir û xwendina xwe ya diwanavenicî li bajarê Qamişlo bidawî anî.
Pirtûka wî Axaftina berî mirinê, di kewçêra 2005'an de ji aliyê weşanxana Tevn ve hate çapkirin û belavkirin.
Ji berhemên wî yên ku di sala 2008'an de çap bûn, pirtûka wî ya bi navê Aryana Sînorên Dûr ku ji aliyê Yekîtiya Nivîserên Kurd liqa Dihokê ve hate çapkirin, her weha Pirtûka Kelha Êrdê di sala 2010'an de çap kir.
Mesûd Xelef endamê Yekîtiya Nivîserên Kurd liqa Dihok, endamê sendîka rojnamevanên Kurdistanê û endamê Komela Nivîskarên Rojavayê Kurdistanê ye. Di sala 2009'an de xelata yekê bi helbestê li Dihokê wergirt.
Endamê desteka nivîseran li kovara Nûbûn.
Endamê desteka nivîseran li kovara (Lîteratora Cîhanî).
Sildik
Seldek, gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.
Yixûnbûrc
Yixûnbûrc,, gundekî bi ser Pira Reş a Rihayê ve ye.
Attenweiler
Attenweiler şaredariyeke navçeya Biberachê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Gréoux-les-Bains
Gréoux-les-Bains, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Dîdana Jorîn
Dîdana Jorîn gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 680 kes (165 malbat) bûn.
Tiryan Qişlaq
Tiryan Qişlaq, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Baragoi
Baragoi bajarekî Kenyayê ye. Di Kenyayê de ji bajarê re taxa danûstandinê tê gotin. Li bakurê bajarê Maralal û li rojhilata bajarê de jî Newala Sugutayê cîh digire. Beşekê Samburuyê ye. Nifûsa bajarê di gel du beşên eşîran niştecih digihîşe 20.000 kes ê (li gor hejmara 1999)
Qerkî
Qerkî, tê wateya serok, wek kontê frensî. Di nava hin eşîrên kurdan de yên ku eşîra xwe re seroktî kirine re qerk, qerkî gotine. Di nava sê eşîrên kurdan de qerkî hene; Qerka birûkiyan, Qerka heseniyan û Qerka redkiyan. Îro ji serokeşîran re, malmezinên eşîran re li dewsa qerk, torin tê gotin.
Çavkanî
http://ararat-welat.blogspot.com/2019/01/isimleri-ayn-olup-akraba-olmayan-kurt.html?m=0
Pîlvank, Mamekî
Pîlvank an jî Pîlvanka Jorin (1928: Piluvinque; 1946: Pilvenk; ) gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye. Gelê gund kurdên Elewî yên ji eşîra Pîlvank in.
Berfî
Berfî, zembeq navê komekê riwekên kulîlkdar e ji famîleya lîliyan (Liliaceae) ku pîvaz, tule jî dikevinê.
Berhemhênerê muzîkê
Berhemhênerê muzîkê yan jî berhemhênerê tomarkirina stranan, kesek e ku albûmên stranan çêdike. Çêkerekî albûmên muzîkî dikare dest bi xebatên albûmê bike, koordîne bike û rewşa diravname ya îcrakirina ji hunermendên personel, koma muzîkê, belavkirinê eyar dike.
Berfî
Ji binekoma Lilium. Riwekeke werzane (demsalane) ye. Nêzîkê 110 cureyên vê riwekê hene. Berfî pirranî bo baxçeyan tê çandin. Li hin welatan kokên wê dixwin. Li hin deveran bi şaşî jê re leylank jî dibêjin lê leylank ne ji vê komê ye, ne ji berfiyan e.
Tateyn
Tateyn, gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.
Aidhausen
Aidhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Haßberge li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Paxk
Paxk, gundekî giradayê navçeya Şax a Wanê ye.
Nienburg (Saale)
Nienburg (Saale), bajarekî navçeya (Landkreis) Salzlandkreisê li herêma Saksonya-Anhalt a Almanyayê ye.
Tifnîg
Tifnîg, gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.
Nixrût
Nixrût yan jî Nuxrût/Nuhrut gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.
Bi cih bûn
Gundê Nixrût nêzî 20 km li rojhilata bajarê Xelfêtî disekine û gundekî kevn e. Lo gorî lêkolîneran ev gund berî jidayikbûna Îsa hatiye avakirin û di gelek nivîsên rêwiyên nas de navê gund derbas dibe.
Dêra Nixrût
Nixrût yek ji gundên ku berê xwediyê dêrekî bun e. Li gundên Xelfêtiyê ew dêr bi tunebûnê re rûbirû bimînin jî, nêzî her car dîwarên dêra Nixrûtê hîn li ser pê ne, lê bana dêrê bi timî mixabin hilweşî ye.
Li gorî lêkolîneran dêra Nixrûtê dêreke bîzantînî ye û di sedsala 500an de hatiye avakirin. Dirêjbûna dêr digihêje 17 metran, firehiya wê jî 10 metran e. Li ber dîwara rojavayê de odeyekî bicûk heye, plana odeyê jî gilover e.
Qizîlbûrc
Qizîlburc, gundekî bi ser Pira Reş a Rihayê ve ye.
Soussac
Soussac, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Hautes-Duyes
Hautes-Duyes, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Berkheim
Berkheim şaredariyeke navçeya Biberachê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Erenhot
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 74.197 kesî
Texlîcaq
Texlîcaq, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Berxo
Berxo, gundekî giradayê navçeya Şax a Wanê ye.
Sêyêdawa, Seqiz
Sêyêdawa gundekî ser bi navenda bajarê şaristana Seqizê li Kurdistana Îranê ye.
Zembeq
Zembeq, sosina spî (lilium candidum), navê sosineke navdar e ku li Kurdistanê jî gelek e. Ji malbata famîleya tuleyan an famîleya pîvaz, pîvok û sosinan (liliaceae) e. Bejna wê heya 1 m bilind dibe, riwekeke pirrsalane ye.
Askona
Askona, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên herêma Locarnoyê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hêjmara gelheya bajêr wiha ye:
Nienburg, Saksonya Jêrîn
Nienburg, bajarekî navçeya (Landkreis) Nienburgê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Zoxer
Zoxer an jî Kavge, gundekî ser bi navçeya Xozata Dêrsimê ve ye.
Dîdana Jêrîn
Dîdana Jêrîn gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 177 kes (48 malbat) bûn.
Endezyariya çandiniyê
Endazyariya ziraetê derbarê gelekî qadan da dişuxule. Mîna nebatên zevî, nebatên endustrî, çêre û çêrgeh, xwedîkeriya mêweyan, xwedîkeriya sewzeyan(kidak), rezvanî, biyoteknolojî, çandiniya hawirnas(ekolojîk), nexweşînên nebatan û rêbazên şerên li hemberî wan, projekirina çandiniyê û pêşxistina wê, avdanî, projekirin û plankirina sistemên ku ax û avê diparêzin, ax, têkiliya av û nebatan, gemariya hawirdorê, xwedikirin û zibilkirina nebatan, makîneyên çandiniyê, xwedîkirina heywanên biçûk û mazin, mêşvanî, xwedîkirina heywanên avê, teknolojiya şîr, aboriya çandiniyê…
Qerehesen, Mûş
Qerehesen gundekî bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Keferan
Keferan yan jî Kufirxan gundekî Xelfetîyê di parêzgeha Rihayê de ye.
L'Hospitalet, Alpes-de-Haute-Provence
L'Hospitalet, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Windows Media Player
Windows Media Player yek ji nermalavên jenandina mûzîkê û nîşandana fîlmê ye ku ji aliyê Microsoftê ve hatiye çêkirin û di pergala xebitandina Windowsê de digere.
Betzenweiler
Betzenweiler şaredariyeke navçeya Biberachê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Midnights
Midnights albûma dehem a stûdyoyê ya stranbêja amerîkî Taylor Swift e, ku di 21'ê Cotmehê 2022an de, ji aliyê Republic Records ve hate weşandin. Di Xelatên Muzîka Vîdyoyê ya MTV ya 2022an de hate ragihandin, albûm yekem xebata nû ya Swift ji albûmên wê yên 2020an Folklore û Evermore nîşan dide. Midnights albûmek konseptê ye, ku li ser ramana şevê ye, ku ji aliyê Swift ve bi Jack Antonoff wekî hevkarê sereke ve hate nivîsandin û hilberandin.
Dizec, Têkye
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 691 kes (137 malbat) bûn.
Hevgirtin 90/Partiya Keskan
Ev partî di sala 1993an de bi yekkirina herdû partiyên alman Partiya Keskan û Hevgirtin 90 hate damezrandin. Partiya Keskan di asta dewlêtê de bi hevkariya bi partiya SPD û di asta herêmên federal de bi partiyên din ên Almanya hikum dikê. Niha ew weke partiyek oposizyonê di parlamena Almanya de cih digrê. Partiya Keskan xwe weke partiyek xwezaparêz (hawîrdorparêz) û çep dibînê.
Gobeklî
Gobeklî, gundekî bi ser Pira Reş a Rihayê ve ye.
Text Olya
Text Olya, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Mîrektiya Botan
Erdnîgari
Navçeya Botan navê ji bo dabeşîna îdarî re ye ku li herêma Eruh a Sêrt, Şirnex û herêma Cizîrê ya Şirnexê digire. Alimê navdar İbn Vâzıh el-Yakubî ji bo Bûhtîya dibêje ku, Bûhtî Kurdên ku li navenda Cizîrê, di pênasekirina "Cezîretu'l-Ekrad" ku " Cîzîra Kurda " de pêşkêş bikaranîn bû. Dema ku Îzeddîn İbn Şeddâd ev agahdariya ku Yakubî bi dest xistin vegot, wî diyar kir ku bajarokê pirsê "Cezîretu'l İbni Ömer" e û ji ber gellek zêde ya nifûsa Kurd li wir, bajar bi vî navî tête navandin. Yâkût al-Hamevî diyar kir ku wan têkiliyên baş bi Ermeniyan re di derheqê gelê herêmê de hebû û ew dîwarên xurt hebûn, û ku hin ji wan ji Beşnevî û hin jî ji Kurdên Bûhtî re bûn. Dîwarên ku ji hêla Yâkût el-Hamevî ve di derbarê Bûhtîyan de hatine gotin ev in; Curzakil, Atil, Allos, Baz el-Hamra, Elki, Ervah, Bahuha, Berho, Kinkiver, Nirve û Hoseb. Dema ku li ser herêmên ku Mîrên Azîzan xwedan behs dike, Şerefxan behsa girav û bajarên girîng ên stratejîk ên serdemên wekî Gurgîl, Berke, Eruh / Ervah, Piroz, Tanza, Fınık, Tur, Heysem, Şah, Etil, Ermişat, Kiver, Dirde dike.
Heyama damezrandinê
Mîrektîya Botan ji hêla dadrêsê Fınık Îzeddîn el-Bohtî ve hat damezrandin. Di dema Îzeddîn el-Bohtî de, herêma Cizîrê ji alîyê walîyên ku Îlxaniyan şandine herêmê bi rêve çû. Piştî mirina parêzgarê eyaleta Cizîrê, ku di sala 1330-an de mir, Taceddîn Bedil, kurê wî ji bo parêzgarê Mîr Beklemîş hate tayîn kirin. Wî di ser mirina bavê xwe re diyariyên Îlhaniyan re bi balyozên xwe re şand û diyar kir ku wî dixwest ku herêma Cizîrê îdare bike. Piştre, ew li ser bingeha diyariyên xweş û rêzgirtina Beklemiş, ji herêma Cizîrê re hat wezîfedarkirin. Di vê navberê de, di sala 1336 an de Mîrektîya Artukîyan biryar da ku rêwîtiyek li ser Mîrektîya  Heskîf Eyûbi li dar bixe. Li ser vê yekê, Mîrê Hesankeyfê, Melîk Adîl, ji dadwerê Kela Fınık, Îzeddîn el-Bohtî, ku di nav xwe de artêşek xurt heye, ji we re alîkariyê dipirse. Ev şer ji bo Îzeddîn el-Bohtî xalek xuyang e. Ji ber ku piştî vî şerî, Îzeddîn el-Bohtî bi wergirtina piştevaniya Mîrê Heskîfê, Melîk Adîl, dê hêza xwe zêde bike. Di şerê ku li Mîrektîya Artukîyan û Heskîfê qewimî, Îzeddîn el-Bohtî banga alîkariyê ya Melîk Adil red nekir û di destê şer de li alî  Heskîf bû. Piştî vî şerî, Melîk Adîl piştgirî û hevalbendê herî mezin ê Îzeddîn el-Bohtî bû, yê ku dadwerê kelehê Fınık bû. Waliyê Cizîrê, li benda qelskirina Îlhaniyan dema ku dîrok bi vî rengî dixebite, baca hikûmeta navendî nade û dest bi zextê li gelê Cizîrê kir. Li Cizîrê, ku fermana îdarî hati bû tengas kirin, xelkên deverê çûn cem Îzeddîn el-Bohtî, dadrêsê kela Fınık, ku di vê heyamê de zû dest bi wergirtina hêzê kir, gazî alîkariyê kir û gilîyên xwe ragihand. Îzeddîn el-Bohtî di derheqê gilîkirina xelkên Cizîrê de çi li herêmê qewimî lêpirsîn kir, dûv re ji alîyê alîgirê wî Mîrê Heskîfê alîkarî xwest û ragihand ku ew plan dike ku rêwîtiyek li ser Cizîrê bide. Bi piştgîriya Fermandariya Heskîf re, Îzeddîn el-Bohtî agahdarî belav kir ku ew ê organîze kiryaran bişîne deverên derdorê li ser Kurdên Sindî wekî tevgerek stratejîk bû. Lê paşê Bûhtî artêşê xwe zivirand ser Cizîrê û leşkerên xwe girtin cerdevaniyê bi Mîr Beklemîş re, yê ku ew ji balefirê li ser Cizîrê nezan bû. Cizîrê bihîst Bûhtî bi hebûna artêşê de, li nêzîkî Cizîrê hatiye bi Waliyê Îzeddîn el-Bohtî diyariyên û dilsoziya xwe de sond ji wî re hevdîtin pêk anî. Qeymeqam Mîr Beklemîş, piştî ragihandina Îzeddîn el-Bohtî, wî avêt Cizîrê. Artêşa Bûhtî, ku ket nav bajêr, dest danî ser Cizîrê û pişt re Mîr Beklemîş, hate kuştin û Bohtî bi tevahî bajêr serwer kir in. Bajarê Cizîrê, ku di sala 1338-an de hat desteser kirin, bû navenda Bohtîya û ji hêla Mîrektiya Botan Îzeddîn el-Bohtî ve bi fermî hate damezrandin. Îzeddîn el-Bohtî bû hedefa Mîrê Mûsilê Hacî Turgay, yê ku Cizîr hilda û Mîrektîya Botanê damezrand û fikir kir ku axên Cizîrê li axa xwe zêde bike. Hacî Turgay Cizîrê, li ser dem û organîze Cizîrê di bin dorpêçkirina bû. Piştî sê rojan ji pevçûnê, kavilkar Hacî Turgay ber bi herêma nêzîkî Cizîrê bi navê Zelaka vekişiya, piştre artêşê Bûhtî li pey wî, di encamê şerekî ku di encama têk çû bûna Mîrê Mûsilê de li herêma Zelaka têk çû.
Hatina Tîmûr li herêmê û Mîspîyan
Dema ku Timur de hatin herêmê, Mîr Îzeddîn Ahmedê Botan, wî ziyaret kir û got li Timura bibin. Salên hatina Timur li herêmê tevlihev e. Di hin çavkaniyan de, 1401 paşeroj e, di çavkaniyên din de ew 1394 e. Mîr Îzeddîn, ku di destpêkê de ji Tîmûr re ragihand û dilsoziya xwe agahdar kir, paşê ji viyana xwe ya dilsoz şaş ma û bû sedem ku Timur rêxistin bi artêşek berbiçav li ser herêma Botan rêwîtiyek organîze bike. Di encama pêşangeha Tîmûr de li ser herêmê, Cizîr bê dorpêçkirin, û li ser vê rewşê rêveberiya artêşê Botanê li Cizîrê bi dawî bû. Paşê Mîrê Botan Îzeddîn, ku ji hêla Tîmûr ve têk çû, reviya û neçar ma ku jiyana xwe di nav eşîrên Dih de veşartî. Hejmarek çavkaniyên Tîmûr piştî wergirtina nivîsandinê ew ji rêveberiya kurên xwe hiştin hin çavkanî, Mamlûk û ew hiştin ji ber ku ne peydakirina rêveberiyê ne û tê vê wateyê ku niha serê Botan ferman dide. Lê belê, di nav sempozyûmê li dar Şirnexê, hat gotin ku, Timur di bin kontrolê de hinek dem piştî ku ji wê herêmê dîsa ji aliyê Botan hate binçavkirin.
Mîr Zeyneddîn Abdal
Di 1429-1430-an de, Abdullah bin Abdullah, bi navê Mîr Zeyneddîn an Abdal Beg jî tête nasîn, dîsa herêma Botan hildibijêre û Mîrektîya Botan desteser dike. Abdal Beg serwerê bavê Zînê ye ku di navdar Mem u Zin de ji hêla Ahmed-i Hani ve hatî navkirin. Di serdema Abdal Beg de, Mîrektiya Bedlîsê û  Mîrektiya Botan rû bi rû bûn. Mîr Şerafeddîn bi Şaxım Hatun re zewicandî ye û kurê wan jî heye bi navê Şemseddîn. Imahîm Hatun keça Mîrê Heskîf e. Lê piştre Mîr Şerafeddîn ji Şaxım Hat dabeş kir û Şaxım Hatun jî bi zilamek bi navê Seydi Ahmed zewicî. Bi mirina Mîr Şerafeddîn re, Şaxım Hatun û Seydi Ahmed Bitlîs ketin bin rêveberiya Mîrîtî û ji vê yekê sûd wergirtin ku kurê wî Şemseddîn biçûk bû. Piştre, serokên Dinka Rojkî, ku serokê Mîrektîya Bitlîsê bû, ji vê rewşê aciz bûn û ji navendê serbixwe tevgeriyan, piştevaniya xwe ji Mîrektîyê re vekişandin. Piştî ku di vî warî de ji bo demekê berdewam kir, Mîr Şemseddîn, ku temenê wî pêşket, bi serokên eşîra Baykî re civiya û ji bo tasfiyekirina Seydi Ahmed serî hilda. Vê bihîstin, Seydi Ahmed alîyê Bedlîsê hişt û ravî ba Mîrê Botan Abdal Beg. Paşê Mîr Şemseddîn pêşî dayika xwe Şaxım Hatun kuşt, piştre artêşê xwe civandin û biryar dan ku rêwîtiyek li ser Mîrektîya Botanê saz bikin. Mîr Şemseddîn û artêşê wî, ku hatina pêşiya Cizîrê, piştre bi danûstandina girtiyan Seydî Ahmed girtin û kuştin. Dûv re Mîr Şemseddîn bi artêşên xwe vegeriya Bedlîsê û ji Mîrê Botan re ragihand ku ti pirsgirêka wî bi Bohtîya re tune û ku mirovên her du hereman heval bûn. Abdal Beg bi Mîspî re li dijî Mîreşan li şer di navbera Mîspîyan û Mîreşan de di sala 1437 de pêk hat. Di sala 1451 koçî Botan de, Mîspî êriş kir, Artêşa Mîspî Cizîr gelek bajaran bi talan kirina bajar kuşt. 1452-an de artêş bi serokatiya Hasenê Dirêj êrişî Sêrtê bi serokatiya Abdal Beg û di vê êrîşê de arteşa Mîspî bajar û derdora wê talan kir. Di vê heyamê de dîsa, serhildana li 1456 li Cizîrê dest pê kir û gelek xiristiyan û misilman jiyana xwe ji dest dan. Abdal Beg di sala 1456-an de derbas bû û li şûna wî II. Izeddîn Beg bû. Abdal Beg yek ji fermanberên kurd e ku zirara herî mezin gihand Mîspîyan. Ji bo vê yekê, dijminahiya Mîspîyan û Mîrektîya Botan heya ku ew mir. Serdema Îzeddîn Begê, ya ku li pey wî hatî, serdemek hevbeş dubare kir. Lê rêveberiya wî pir dirêj nekir. Kurê wî yê rûmetdar, Mîr I. Şeref, tenê du salan bû ku wek Mîr xebitî. Piştî Heşda bî, ew bû serokê Mîrektîya Botan, di bin rêveberiya birayê xwe I. Bedir de.
Bedir Beg û serdema serdestiya Osmanî
Di dema Bedir Beg, Mîspîyan hat rûxandin Şah Îsmaîl û Dewleta Sefewî hate damezrandin. Di vê qonaxê de, Şah Îsmaîl  hem ji bo Mîrên Kurdan hem jî ji Osmaniyan xetereyek mezin bû. Şah Îsmaîl, bi karanîna bandora Tirkmenan li Anatolia, bû sedema serhildanên di Împeratoriya Osmanî de û xwest ku Sunîtî Kurdên Sunnî werin qewirandin û zilamên xwe bêne wezîfedarkirin. Piştre gelek Begên Kurd li kêleka Osmaniyan li hember Safavîyan cîwar bûn. Yek ji wan dadwerê Cizîrê Bedir Beg e. Hewldana Yavuz Sultan Selim agahdar nekir, Bedir Beg paşê paşde çap kir û ji alîyê Yavuz Siltan Selim ve hînkirina şahidan hîn kir. Dûv re, Bedir Beg li Mûsilê de kampanyayek li ser hêzên Sefewiyan li darxist û ew têk birin. Mîrektîya Botan di fermana îdarî ya Osmanî de wekî hukûmetek sanjakê parêzgeha Amedê hate destnîşankirin. Begên Kurd domand ku di erdnişînên hukumetê de piştî qewimandina Osmanî serweriya axên xwe domandin, û wan salê yekcar baca xezîna navendî dida. Ji Artêşxanê re nameyek ji hev xistî hatîye dayîn ku ew xwedan taybetmendiyên dewarên xwe ne. Di van peymanan de, şertên di binê wan da ku van banneran biparêze dê yek bi yek were rave kirin. Van rêzikên, ku di dema serdestiya Yavuz Siltan Selim de ji bo cara yekê hatine dayîn, paşê ji hêla her siltan ve nû hatine nûve kirin. Even dewletên navendî yên wek Selçûkî, Tîmûrleng, Mîspîyan û Safewiyan li ser kurdan, ku bihêz avakirin û eşîrên, Mîrên cuda de li herêmên xwe bi xwe bi serî, karî ji bo bidestxistina serdestîya mutleq ya di herêmê de, û rakirina van Mîra ne. Ordîxanên Kurd, ku wek kelehek navendî qebûl kirine, hebûna xwe bi pejirandina serweriya dewletên bi hêz ên ku serdestî li ser herêmê dikin dema ku mercên sîyasî hewce dikin, hebûna xwe domandin. Dewleta Osmanî hîna jî di nav erdnigariya Kurdî de dikare hewil bide ku hukumeta navendî damezrîne, lê ew hewil neda. Berî her tiştî, berjewendiya Osmaniyan li herêmên ku Kurd lê dijiyan ne ji ber ku wan dixwest ku wan bixin bin kontrola xwe û asîmîle bibin, lê ji ber hewcedariya parastina sînorên rojhilatê yên dewletê ne. Wekî encamek vê rewşê, nermîniyên li çiyayên hişk ne tenê di karûbarên navxweyî de hin destkeftiyên îdarî hatin dayîn, di heman demê de rêziknameyek hate dayîn ji ber ku ew ewlehiya herêmên sînorî peyda dikin. Mîrektîya Osmanî tercîh kir ku bi danûstendina bi pirsgirêkên hindikahî re, bi taybetî bi welatên cîran re, aramî çêbike. Di dema serweriya Sultan Süleyman Mîrê Mezin de, bêjeya "wekî sembola çarenûsa wî" di "emr-i sheriff" de hate şandin ji miletên ku li vê deverê dijîn nîv-serbixwe beriya Mîrektîya Iraqeyn (1535). Li vir bi kurtahî wiha hate kurtkirin:
Wekî ku em ji vê yekê fêm dikin, Kanunî maf û mafên nû ji Fermandarên Kurd li Herêmê re neda, tenê bavê wî daxuyand ku destûrnameyên ku di demê de hatine dayîn dê rast bin. Ji ber vê rewşê, Ordîxanên Kurd, ku hin taybetmendiyên wan hebûn, bi gelemperî ji dewletê dilsoz bûn û bi Artêşa Osmanî re ketin nav kampanyaya dijî Safewîyan. Ji ber vê yekê, statûya wan taybetmendî bê navber dom kir.
Mîrektîya Botan di rêveberiya Osmanî de
Ordîxaneyên Botanê di karanîna rêveberiya Osmanî de gelek kar anîn. Piştî Alî Beg (1524), kurê wî II. Bedir Beg (1524-1573) bi karanîna rêveberiya Osmaniyan axa Beglik ji nû ve ava kir. Di serdema xwe de, li Cizîrê, zanyarî û çanda gelek pêşkeftî û Cizîr bû navenda serdema di vî warî de. Lêbelê, ji ber nerazîbûna caran ligel rêveberiya Osmanî, di sala 1549-an de, Vizier-i amzam Rüstem Paşa, kurê Suleiman Mîrê Mezin, lêkolînek li ser Cizîrê Beg Bedir Beg çêkir û Begannameyek da birayê xwe Nasır Beg. Dema ku Nasır Beg hat ser desthilatê, Bedir Beg neçar ma ku berê xwe bide herêma Şeccar. Lêbelê, Bedir Beg du sal şûnda bajêr desteser kir. Bedir Beg di destpêka Emirmperatoriya Botanê de 49 salan serwerî kir û di 95 saliya xwe de li Cizîrê mir. Piştî mirina Bedir Beg, kurê wî Mîr Muhammed Beg ew serfiraz kir. Mîr Muhammed, ku beşdarî serdana Lala Mistafa Paşa yê digel serdanên Gurcistan û Qefqasan bû, di şer di sala 1573 de mir, û ji ber ku kurê wî pir biçûk bû, jina wî zewicî bi keçên xwe re Mîr Nasır û Mîr Şeref, kurên Abdal Han. Van xwişk û birayan ji bo demekê bi hevra serwerî îdare kirin. II. Her çendî Mihemed di sala 1578-an de bûye Cizîrê Beg, serweriya wî pir dirêj nekir û di 1583-an de mir. Li ser vê yekê, Mîr Azîz (1583-1591) ji şaxên din ên malbatê Cizîr Beg bi ferman û daxwazên Dewleta Osmanî bû. Mîr Azîz, ku di sala 1585 an de beşdarî kampanya Tabrîzê ya of Împeratoriya Osmanî bû, di dawiya şer de venegeriya Cizîrê û li Sinjaringalê dimîne. 1586 bimêr re Mîr Saîd, 1593 Mîr Azizj i Cizîrê û Sîlopiyê bigire ser tevahiya erdê, xwe di destên xwe de bi tenê Cizîr li ser bermahiyên ku ji kelê, li Stenbolê ji bo alîkariyê li dijî ordênên namûsê û birayê wî ji hikûmetê pirsî bazda. Di vê navberê de, Mîr Şeref bi serfirazî û têkbirina keleha Cizîrê, piştî serpêhatiyek dirêj û li ser vê nûçeyê, rêveberiya Osmanî, ligel Mûsilê Begê began Hüseyin Paşa, Mîrê Xerza Mehmet Beg, tevî Karakuyu, Cemalkendi, Dilfeşme, Abu Saaîd Kefri Zaman, Habur û Silopi li ser Cizîrê rêve çû. Li ser vê yekê Mîr Şeref bi birayên xwe re reviya. Mîr Aziz bû xwediyê erdên kevnar. Huseyîn Paşa jî vegeriya Mûsilê. Mîr Şeref piştî demekê dîsa hat qonaxê, pişta xwe da axên Cizîr û Silopî û Mîr Aziz kuşt. Mîr Şeref bixwe li Cizîrê bicîh bû û di qezayên digel xwe de birayên xwe şandin girave. Di nav van kastan de Kela Basurin ya li Silopî ye. Diyarbekirê Begê began Mehmet Paşa, ji ber qezayên Mîr Mehmet Şah hat herêmê Cizîrê û cihên din dane. Lêbelê, III. Şeref û Di navbera III. Mehmet de têkoşînek daye. Ev têkoşîn, Ew di dema III. Murad û I. Ahmed de jî berdewam kir. Di 1626 de, Her çendî Cizîr ji hêla IV. Murat (1623-1640) ji Mîr re hatibe dayîn, Mîr Şeref, ku rêveberek pir bandor bû li herêmê, hîn sax bû, di heman demê de Mîr Mehmet nexwest ku here wir û dest bi karûbarên xwe yên bingehîn bike.
Serdema Bedirxan Beg
Piştî ku Mîrê Botan Abdullah Beg mir, biraziyê wî Seyfeddîn Beg bû mîr. Di dema serweriya Mîr Seyfeddîn Beg de, rêveberiya Mîrektîya Botan tengav bû û eşîrên di bin fermana Botan de ji derveyî welat bûn. Li ser vê yekê, Seyfeddîn Beg bi dilxwazî ji vekişiya û rêveberê radestî Salih Beg, kurê Abdullah Beg kir. Lêbelê, Salih Beg nekarî pêşî li astengiyên îdarî bigire û nekarî rêveberiya Mîrektîya Botan têk bibe. Dema ku Salih Beg pişti fermanê Naqshbandi ket û bi Sufîzma re mijûl bû, wî dev ji rêveberiyê berda û Mîrektî yê berda birayê xwe Bedirhan Beg. Bedirxan Beg, ku di sala 1802-an de li Cizîrê hat dinê, 19 salî bû Mîr gava ku ew di sala 1821 de bû serekê Mîrektîyê Botan. Bedirxan Beg bê guman yek ji serkêşên herî nakokî yê dema xwe bûye. Ew rola wê di dîroka wê heyamê de, û her weha hêz û bandora wê li herêmê ku wê ew qas balkêş dayê. Her çend ev serdem serdema herî geş a Mîrektîya Botan be jî, dê strukturên îdarî yê Osmanî werin guheztin û desthilatdariya navendî jî zêde bibe . Gava ku ew bi serdema Mehmût re hevberî dike, ew di heman demê de qonaxên paşîn ê Mîrê Botan e. Ji ber ku, di serdema Bedirhan Beg de, Dewleta Osmanî bi astî kêmkirina asta şexsiyetên ku ji Mîrektîya Kurd re hatine dayîn kêm kir; Dûvre, ew bi tevahî xweseriya wan rakirin û yekser wê bi rêveberiya navendî ve girê da. II. Mehmût Ji sala 1808-an pê ve bi reformên ku ew pêk anîn, ew vedigere polîtîkayên îdarî yên Mîrektîya Osmanî yên li parêzgehan û şêwazek navendîparêztir bikar anî. Pêşîn, wî bi mîhengên nîv-xweser ên ku wî dît wekî astengiya herî dijwar a dewletê. Ew bi piranî ev pêk aniye. Di navbera salên 1812-1817-an de, mezinên mezin ên Anatolîayê hatin rêz kirin, û heman tişt li Balkanan di navbera 1814-1820 de qewimî. Dûvre, ji bo ku rêxistina li Anatoliya Rojhilat fêm bike û ji bo pêkanîna mîheng û rêzanên li vê herêmê, II. Mehmût di sala 1833-an de Reşit Mehmed Paşa ji bo parêzgar Sivas tayîn kir. Di vê pêvajoyê de, Bedirxan Beg bû serekê Mîrektîya Botan. Bedirxan Beg yekemcar eşîrên Botan ên belavbûyî di bin desthilatdariya xwe de yek kir û fermannameya îdarî di nav Mîrektîya Botan de peyda kir. Wî di salên yekem ên Mîrektî de di warê îdarî de gelek reform kir. Bi vî rengî, wî dest bi birêvebirina xwe xurt kir û Mîrektîya Botanê bi rengek otorîter îdare kir. Dûv re, Bedirxan Beg ji bo ku ewlehiya jiyanê û malên kesên li axa di bin fermana wî de dijîn, hecî û talan bidawî kir, û bi vî rengî kar kir ku berhevkirina bacê sererast bike. Van performansan di herêma herî tund a Cizîrê û Mîrektîya Botan de jî aramî peyda kir û dilsoziya xwe di nav gel de zêde kir. Lêkolînvanê Rûs V. Dittel Bedirxan Beg di nivîsên xwe de li ser xaka xwe dinivîse:
" Wî qanûn û şertên belavkirina erdê hene. Lê aramî û ewlehî ji hemî acizîyên van şertan tercîh dikin "
Êzdînşêr Beg û belavkirina Mîrektîya Botan
Êzdînşêr Beg kurê Mîr Seyfeddîn, birazê Bedirxan Beg  e. Apê wî Bedirxan Beg  di serhildanê de di destê Osmanî de derbas bû û yek ji wan sedeman belavkirina atemparatoriya Botanê ava kir. 'Ezdînşêr Beg yê apê Bedirxan Beg  bi aliye Osmanî re bû sedema eşîrên Botan û fikra hevalbendiya Kurdan belav bû. Di sala 1847-an de, Bedirxan Beg hate girtin û sirgûnkirin û prosesa belavkirina atemparatoriya Botan gav bi gav mezin bû. Êzdînşêr Beg fikir kir ku serî hilda Mîrektiya Botan ku li ber piyê xwe sekinî. Lêbelê, fermana îdarî ku bi tevgerên reformê di hundirê Osmanî de di vê heyamê de guherî ev asteng kir. Êzdînşêr Beg li sermiyandarên Kurd ên li herêmê dimeşiya û hewl da ku wan di bin çavdêriya xwe de hilde da ku di çavê rêveberiya Osmanî de be û desthilata Botan bigire. Êzdînşêr Beg, yê ku dest bi herêma Botan kir, dûv re ket nav Garzan ji Telan (gundê Oyacık), pêşî zaxoyên Beg kent ên serdemê dîl girt û piştre berbi Kela Zok ve çû. Bi vî rengî, wî astengên li ber siyaseta herêmî ya Osmanî derxist û di avakirina avahiya nû ya îdarî de rolek mezin da. Lêbelê, li şûna Êzdînşêr Beg ji hêla Hikûmetê ve bawermendek cûda hate destnîşan kirin. Li ser vê yekê, Êzdînşêr Beg ji nûve Emîraya xwe serhildan kir û paşê jî ji hêla Hêzên Osmanî ve hate têkbirin. Piştre, Emirmparatoriya Botanê di sala 1855-an de hate veqetandin û dest bi birêvebirina bawermendên ji Navenda Cizîrê hate kirin, dest pê kirin.
Darxurmay Xwarû
Darxurmay Xwarû, gundekî bi ser Qoretûya navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Nierstein
Nierstein, bajarekî navçeya (Landkreis) Mainz-Bingenê li herêma Rheinland-Pfalz a Almanyayê ye.
Yaramîş
Yaramîş bajarekî ku bi ser navçeya Milazgira Mûşê ve ye.
Jausiers
Jausiers, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Partiya Azad a Demokrat
Partiya Azad a Demokrat - FDP (bi almanî: Freie Demokratische Partei) partiyeke polîtîk ya almanî ye.
Soussans
Soussans, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Zimanê belûçî
Zimanê belûçî an jî zimanê beloçî, zimanek ji şaxa zimanên îranî yê bakurê rojavayê yê malbata hind û ewropî ye. Piraniya gelê Belûçistanê bi vî zimanî diaxivin û zimanê dayîkê yê piraniya belûçan ev ziman e.
Zimanê belûçî
Zimanê belûçiyan li gorî çend zanistan zaravayekî zimanê kurdî ye û her wekî din bi genetîkî jî û bi dîroka kevnar jî ev derdikeve holê. Kurdî zimanekî ji 6 zaravayan pêk tê ye lê li gorî henek zanyaran dibe ku kêmtir an jî zêdetir be û ev her şeş zarava bi peyvên xwe û rêzimanên xwe jî dişibine hev. Belûçî jî zaravayekî zimanê kurdî ye û wekî kurmancî û soranî di nava pahlewanî de cî digire. Peyvên belûçî piranî wekî peyvên kurmancî û soranî ne lê gelek peyvên belûçî yên wekî zaza-goranî jî hene û ji zaravayên pehlewanî, yê herî zêde nêzî zaza-goranî belûçî ye.
Zımanê belûçî u Braxweyi weki zımané Oseti u Tati,Mazanderani ewji zımanek jı zımané Kurdiye. Kurdi dü kısmın; Kısmek bı navé zımané kurdi té naskırın. Ev kısım lı ser Kurmanci,Sorani,Feyli u zaravén ditır avabuye. Jı vi kısmire té gotın Kurdiya ci-Merkezi. kısmé ditır; Zımanén kurdine. Oseti,Beluci,Mazenderani,Braxweyi u zımanén ditır evana ji zımanén kurdine. Lé ev zımanan édi serbıxwe bune. L" belé ev zıman tevda bınavé "Zımanén Kurdi" tén naskırın.
Burgrieden
Burgrieden şaredariyeke navçeya Biberachê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Dizec, Dûl
Dizec, Dûl gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Edenekebab
Bûye marka bêî destûrê hilberîna wê qedexe ye
Edenekebab ji aliyê Odeya bazirganiyê ya Edeneyê û saziya patentê ya Tirkiyeyê ve wekî marka hatiye naskirin û girtine bin parastinê. Bêî destûra Odeya Bazirganiyê ya Edeneyê kes nikare hilberîna wê bike, qedexe ye.
Şehrekê Serçêşmê
Şehrekê Serçêşmê gundekî ser bi navenda bajarê şaristana Seqizê li Kurdistana Îranê ye.
Edenekebab
Bûye marka bêî destûrê hilberîna wê qedexe ye
Ji goştê nêrî û berxan tê çêkirin. Goşt bi kêreke mezin an satorê tê çêtîkirin. Mergeya îsotê, îsota pûlpelî (îsota tûj, îsota sor) û dûmê (dûvê mihê) tê amadekirin. Xwê (solin) jî dikeve têkela wê. Ti biharbêhneke (biharat) din nakevê. Ev biraşk (kebab) bi seleteya pîvaza bi simaqê û xiyarê re tê servîskirin.
Divê betan bên girtin, goşt baş bê hûrkirin. Têkel tê strandin, di stûrî 0,5 cm, berayî 3 cm, dirêjî 90-120 cm de li şîşan tên xistin. Tevî şîşan bi qasî 1 katjimêr tên hîştin ku kewa xwe bigire. Bi agirê darberûyê tê pijandin.
Bundorf
Bundorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Haßberge li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Mele Sîracê Xelîlî
Mele Sîracê Xelîlî (jdb. 1930 Xelîla, Kerboran - m. 1983) di sala 1930î de li gundê Xelîla, yê navçeya Kerboran a bi Mêrdînê ve girêdayî, ji dayik bûye. Xelîla di nava eşîra Erebiya de gundê herî mezin e. Mele Sîrac zaroktiya xwe li Xelîla derbas kiriye. Navê bavê wî Mele Ebdulhekîm e. Mele Ebdulhekîm jî alimekî gelekî hêja bû. Ji malbata wan gelek alimên mezin derketine. Mele Sirac di sala 1971î de li gundê Behmûrê yê Cizîrê dest bi melatiya fermî kiriye. Di sala 1974an de taîna wî çûye herêma Midyadê û li wê derê nêzîkî çar salan melatî kiriye. Di sala 1977an de dîsa hatiye Cizîrê. Li mizgefta Hz. Nûh wezîfe kiriye. Di sala 1982an de teqawid (malnişîn) bûye. Di sala 1983an de wefat kiriye.
Samoşî
Samoşî, gundekî ser bi navçeya Xozata Dêrsimê ve ye.
Perdeyên derveyî embriyoyê
Perdeyên derveyî embriyoyê (bi înglîzî: extraembryonic membranes), navê gelemperî ye ji bo çar perdeyên ko kar dikin bo dabînkirina xurek, parastin û destekkirina peresîna embriyoyên xişok, balînde û memikdaran.
Mele Sîracê Xelîlî
Kitêb
Sê berhemên Mele Sîrac hene:
Mewlûda xwe bi zimaneki fesîh û zelal nivîsandiye. Ew mewlûda wî bi tîpên erebî li Nisêbînê hatiye çapkirin. Lê bele bi tîpên latînî nehatiye çapkirin. Gulcivîn li ser mijarên civakî û evînê hatiye nivîsandin. Berhemeke gelekî hêja ye. Zimanê wê jî gelekî şîrîn û sivik e. Ji xeynî van her du berheman, tê gotin ku Dîwaneke wî jî heye û li ser derd û kulen kurdan hatiye nivîsandin. Yanî ev berhemeke millî û netewî ye. Lê mixabin heta niha ev kitêb derneketiye holê. Tê gotin ku ji ber hinek sebebên eşkere, ev kitêb hatiye şewitandin an jî veşartin.
Helbesta ku di kitêba Gulcivînê de hatiye nivisandin;
Mezra, Milazgir
Mezra, gundekî ku bi ser navçeya Milazgira Mûşê ve ye.
Perdeyên derveyî embriyoyê
tûrikê zerikê (bi înglîzî: yolk sac) ,
perdeya seravê (bi înglîzî: amnion),
perdeya koriyonî (bi înglîzî: chorion)
û perdeya elentoyîs (bi înglîzî: allantois).
Perdeyên embriyoyî di hefteya duyem a peresînê de, piştî çeqînê peyda dibin û di qonaxa embriyoyî û qonaxa korpeleyî de perisîna perdeyan didome.
Tûrikê zerikê
Perdeya zerikê ji çîna hîpoblast çê dibe û bi şêweyî tûrik e, loma wekî tûrikê zerikê tê navkirin. Tûrikê zerikê xişok, balînde û hin memikdaran ji bo xwedikirina embriyoyê zerik embar dike. Geşebûn û peresîna embriyo û korpeleya mirov di malzaroka dayikê de çê dibe. Xurek û madeyên pêwîst ji xwîna dayikê tê dabînkirin, loma di tûrikê zerikê embriyoya mirov de zerik nayê embar kirin. Bo embriyoya mirov, erkê bingehîn ê tûrikê zerikê, berhemkirina xaneyên xwînê ye. Xaneyên xwînê yên pêşîn di tûrikê zerikê de tên çêkirin. Herwisa xaneyên pêşeng ên hêkexane û spermê jî di tûrikê zerikê de tên çêkirin.
Perdeya seravê
Perdeya seravê tûrikek perdeyî ye, embriyo û korpeleyê dipiçe û diparêze. Embriyoyên xişok, balînde û memikdaran di nav şileyek de diperisin, navê vê şileyê şileya seravê ye (bi înglîzî: amniotic fluid). Şileya seravê di nav tûrik de ye, ji vî tûrikê re dibêjin tûrikê seravê (bi înglîzî: amniotic sac). Tûrikê seravê ji perdeya seravê pêk tê.
Perdeya seravê ji çîna epîblast a xepleya embriyoyî (bi înglîzî: embryonic disc) li dawiya hefteya duyemîn a peresînê de peyda dibe.
Şileya seravê şileyek ron û zelal e, destek dide embriyoyê, embriyoyê ji derbeyan diparêze û rê li ber ziwabûna embriyoyê digire. Embriyo û korpele di nav şileya seravê de bi awayekî serbest dilivin, bi vî awayî peresîna masûlkeyan hêsantir dibe. Ji bo geşebûn û peresînê divê germahiya laşê embriyo û korpeleyê di asta asayî de bimîne. Gava li hawirdora embriyoyê guherîna germahiyê rû dide, şileya seravê rê nade ko germahiya embriyoyê bilez biguhere, nahêle embriyo ji nişka ve germ bibe an jî sar bibe.
Elentoyîs
Dema peresîna embriyoyê de, elentoyîs beşek ji coga herisê ye ko ber bi derveyî embriyo wekî tûrikek vala dirêj dibe. Di embriyoyên xişok û balîndeyan de elentoyîs paşmayîyên nîtrojenî embar dike, alûgora oksîjen û karbona dioksîde dike. Di embriyoya mirov de elentoyîs piçûk e û erkê embarkirina paşmayîyan nake. Lûleyên xwînê yên elentoyîsê di çêkirina lûleyên navkebendikê de cihdigirin. Navkebendik (bi înglîzî: umblical cord) embriyoyê bi plasentayê ve girê dide. Elentoyîsa embriyoya mirov di çêbûna mîzdankê de jî cih digire.