cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Patersdorf
Patersdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Regen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Kopa
Kopa (bi herfê mezin Ϙ, bi herfê biçûk ϙ) herfek yê alfabeya yewnanî bû. Dengkirinê xwe [] bû. Ji herfê yewnanî Qoppa îro herfê latînî Q çêbû.
La Ferté-Saint-Samson
La Ferté-Saint-Samson, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Blancahòrt
Blancahòrt (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ya Fransayê ye.
Crespières
Crespières, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Andkjelvatnet
Andkjelvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye.
Çem
Çem, ava ku diherike gol û deryayan e.
Vorges
Vorges, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Beyaban
Beyaban an çol an çolistan an şorezar an sehra an jî deşt herêmên ziwa û bêgiya ne ku li salekê zêdeyî 100-250 mm baran lê nayê. Li dora 22% ji rûberê Erdê beyaban e.
Şemsedîn Semerqendî
Şemsedîn Semerqendî (1250 - 1310) matematîknas û stêrnasekî sedsala 13an ê misilman ê Semerqendî ye. Şemsedîn li ser mentiq û felsefeyê ji zana bu. Wî hewl daye zanyarên weke Îbn Heysem û Omer Xeyam
Beyaban
Mirov çend cureyên beyabanan ji hev cihê dike: beyabanên germ, beyabanên ku zivistanên wan sar in û beyabanên sar ên Arktîk û Antarktîkayê.
Beyabana germ a herî mezin a cîhanê Sahara ye. Li dora neh milyon km² ye.
Sosik
Sosik, gundekî girêdayê navçeya Egîn a Erzînganê ye.
Dema gerdûnî ya bisazûmankirî
Dema gerdûnî ya bisazûmankirî kurtenavê koordînasyona navneteweyî ya demê ye.
Mirovahiyê ji zû ve ye li standardkirina demê digeriya. Wekî tê zanîn di kozmozê de bi serê xwe dem nîne. Herwekî di valahiyê de cih, jor jêr hwd jî nîne. Hemî ji şîrovekirinên, ji ceribandinên û ji nirxandinên mirovan tê. Zanistan ji bo ku di jiyana nûjen a bilez de alozî dernekevin Greenwich wekî xêzeke bingehîn pejirandine û pergaleke demê ava kirine.
Kurdistan nakeve yek komeke demê. Bakurê Kurdistanê û Başûrê piçûk ê Kurdistanê dikeve koma dema rojhilatê Ewropayê, ango EET, GMT+2. Herêmên din ên Kurdistanê dikeve dema Bexdayê (BT), GMT+3. Hin welat bi fermî yekkirina demê di nava tixûbê xwe de pejirandine. Hinan jî wekî Rûsya gorî herêmê dem pejirandiye. Li Kurdistanê hêj pergala demê nehatiye nîqaşkirin.
Pergal çend caran hate guhertin, di nav demeke kurt de, ku dem bi zelalî koordînasyona weşana radyoyî bi herdu UTC û "Dema Gavavêtina Atomê (SAT)" bû, heta ku UTCya nû di sala 1970an de hate qebûlkirin û di sala 1972an de pêkanîn. Ev guhertin jî pêngaveke duyemîn pejirandin û lihevanîna pêşerojê asan kirin.
Pirbûna zayendî
Pirbûna zayendî, (bi înglîzî: sexual reproduction) yek ji du corên sereke ya pirbûna zîndeweran e.
Di navbera du zîndewerên bi heman cor lê bi zayendên cuda de, ji bo çêkirina zindewek nû yekbûna zanyariyên bomaweyî wekî pirbûna zayendî tê navkirin .Herwekî di tarîfê de jî tê xuyakirin, pirbûna zayendî di navbera heman cor zindeweran de rû dide. Lê divê zayenda zîndewerek mê, ya din jî nêr be. Wekî mînak pisîkên malê ango pisîkên kedî (bi latînî: Felis catus) corek e. Heke ji vê core pisîkek nêr bi ya mê ve cot bibe û çêjikên wan çê bibe, ev pirbûn, pirbûna zayendî ye. Di navbera du zîndeweren corên cuda de pirbûn rû nade. Di pirbûna zayendî de weçe ji du bavan (nêr û mê) zanyariyên bomaweyî werdigire ango weçe hin taybetmendiyen xwe ji bavanek, hin taybetmendî jî ji bavanê din werdigire loma weçe dişibe herdu bavanên xwe, lê ne kopyayê wan e, ji herdu bavanên xwe piçek cuda ye. Di weçeyê de têkilbûna zanyariyên herdu bavan dibe sedema çêbûna cudahiyên bomaweyî û peydabûna çeşîddariyê di navbera zîndewerên heman corê de. Bi çêşîddariyê zindewer dikarin di jingehek nû da hê baştir biguncin. Heke di jingehê de ji bo zindewerê guhertinên neyînî çê bibe, dibe ko ev guhertin bandora neyînî li ser hin endamên corê bike lê ji ber çêşîddariyê, hemû endamên corê di bin bandora neyînî ya jingehê de namînin, dibe ko hinek endam ji ber hilbijartina siruştî (bi înglizî: natural selection) bimirin hin endam jî xwe biguncînin bo rewşa nû û di jingeha guherî de bijîn. Ev rewş rê li ber peresendina zîndeweran ve kiriyê, ango ji bo zîndeweran ji pirbûna nazeyendî derbasbûna pirbûna zayendî gavek pêş e bo peresendinê. Bingeha pirbûna zayendî debeşbûna miyozî û pîtandin e .Bi dabeşbûna miyozî xaneyên gamet, ango hêk û sperm peyda dibe. Bi pîtandinê j î navika spermê û navika hêkê yek dibin.
Bi gelemperî qebareya hêkê ji spermê gellek mezintir e. Herwisa ji bilî hin kevzan, di hemû pirbûnên zayendî de cihê hêkê sabît e, sperm xwe digihîjine hêkê. Di laşê mirov de hêk di hêkdanka mêyan de, sperm jî di gunên nêran de bi bandora hormonan, bi dabeşbûna miyozî tên çêkirin. Wekî mînak,di navika xaneyên mirov de 46 kromozom heye. Makexaneyên hêk û sperm jî 46 kromozomî ne. Heke di makexaneyan de miyoz rû neda û makexaneya hêkê bi makexaneya spermê ve bihata pîtandin, wê zarokên 92 kromozmî peyda biba. Ji van zarokên 92 kromozomî jî zarokên 184 kromozomî peyda dibû. Ango hejmara kromozoman her carî di nifşa nû da ducar dibû .Bi dabeşbûna miyozî kromozomên makexaneyên sperm û hêkê dadikeve nîvê, ango ji makexaneyên dîplodî, gametên haploîdî çê dibin, bi vî awayê rê li ber ducarbûna kromozomên weçeyê tê girtin. Yekbûna navika hêkê bi navika spermê ve wekî pîtîn te navkirin. Hêka pîtandî jî wekî zîgot tê navkirin. Zîndewera nû, ji guherîna zîgotê peyda dibe. Zîgot bi dabeşbûna mitozî hejmara xaneyan zêde dike, xane diguherin dibin şane û endamên zîndewerê .Du corê pîtandinê heye; pîtandina dererekî û pîtandina navxweyî .Heke hêka mêyê bi sperma nêrê li derveyê laşê mêyê de, di nav avê de were pîtandin, ev pîtîn wekî pîtandina derekî tê navkirin. Zîndewerên di nav avê de dijîn bi gelemperî bi pîtandina derekî pir dibin. Ajalên birrbiredar ên wekî masî û baq bi pîtandina derekî pir dibin. Her wisa ajalên bêbirrbiredar ên wekî bûka deryayê û stêra deryayê jî bi pîtandina derekî pir dibin. Di pîtandina derekî de hêk û sperm di heman demê tên derdan û pîtandin di nav avê de rû dide, zîgot li nav avê de deperise û dibe zînderwerk nû. Ajalên bejayî û riwek bi navbeynkariya pîtandina navxweyî pir dibin. Sperm di nav laşê mêyê de hêkê dipitînê. Wekî mînak, pîtandina navxweyî di laşê mirov de di coga hêkê de rû dide. Ajalên bi pîtandina navxweyî pir dibin, xwediyê endamên zawûzê ne. Li ser rûyê erdê li cem zîndewerên firexaneyî de pirbûna zayendî, ji pirbûna nezayendî  pirtir rû dide. Piraniya ajal û riwek bi pirbûna zayendî zêde dibin. Qenciya herî girîng a pirbûna zayendî ev e ko rê li ber çeşidbûna zîndewerên heman corê ve dike. Bi çeşîddariya weçeyan, heke li jîngehê de guherin çê bibe, egera jiyîna nifşên nû zêdetir dibe. Lê hin neyîniyên pirbûna zayendî jî heye. Ji bo pirbûna zayendî pêdivî bi nêr û mêyek heye. Ji bo zaûzêkirinê divê hevalek guncav hebe. Herwisa rewşa hawirdorê jî bandor li ser pirbûna zayendî dike. Dema pirbûna zayendî wisa tê rêkxistin ko jiyana weçeyê di jingehek guncav de dest pê bike. Wekî minak, dema biharê ji bo xwedikirina weçêyan guncav e, loma bi gelemperî ajal û riwek ne zivistanê lê dema biharê pir dibin.
Herbo
Herbo, gundekî bi ser navçeya Mêrgesorê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye, yek ji gundên eşîra nizarî ye.
Amt Plau am See
Amt Plau am See şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Kanîtabir
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Kanîtabir 65 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 10 e.
Sûdana Başûr
Komara Sûdana Başûr, welatekî Afrîka ye û li baniya tejaneya çemê Nîlê dimîne. Li rojhilatê wê Etiyopya, li rojava Komara Afrîkaya Navend, li bakur Sûdan û li başûr jî Kongoya Demokratîk, Ûganda û Kenya heye. Paytext û bajarê wê yê herî mezin Cuba ye.
Ji ber sedemên pevçûnên etnîk û olî yên navxweyî biryar hate dayîn ku welatê Sûdanê bibe du beş. Lewma di sala 2005an de piştî şerê duyemîn ê naxweyî Başûrê Sûdanê bû herêmeke xweser. Piştî referanduma 11ê kanûna paşîn a 2011an biryara serxwebûnê hate dayîn. Herî dawî 9ê tîrmeha 2011an Sûdana Başûr bû welatê 193an ku endamê Neteweyên Yekbûyî ye. Ev serxwebûn ji aliyê rêveberiya Sûdanê ve jî tê pejirandin.
Dîrok
Heta dema destpêka rêveberiya Misirê ya salên 1820an ti belgeyên berfireh ên di derbarê dîroka Sûdanê de nîn in. Tê texmînkirin ku mirovên Nîlî, (Dînka, Şîluk, Nuer) di sedsala 10an de hatine vê herêmê.
Di navbera sedsalên 15 û 19an de koçên hozan ên mirovan ji herêma Behra Xezalê bû sedem ku gelên di roja îroyîn de bi awayê niha niştecih bibin. Mirovên ne-Nîlî, Azande di sedsala 16an de hatine Sûdanê û bajarê herî mezin ê herêmê avakirin. Mirovên Azande niha gelê sêyemîn qelebalix ê welat e. Mirovên Azande li Marîdî, Yambiyo, Tambura û rojavayê Behra Xezalê dijîn. Têkiliyên Azandeyan bi cîranên wan, (Moro, Mundu), re ne baş in.
Li Sûdanê ji rêveberiya Misirê (1869),  (Gordon Paşa) (1874) û  (1878) serwertî kirine. Serhildana ya di salên 1880an de helişt ku geşbûna parêzgeha  bisekine û agirbestek bi rayedarên Misirî re çêkir (1889). Navçeyên girîng ên Ekvatorya Lado, Gondokoro, Dufîle û Wadelaî ne.
Di sala 1947an de Brîtanya hêvîdikir û bi Bakur û Başûr Sûdanê bike yek. Di referanduma 2011an de 98,83% ê gel ji bo serxwebûnê dengê erê bikaranî. Hê jî gengeşiya herêma Abyeî didome. Mirovên vê herêmê jî wê biryara tevlîbûna bakur an başûr bidin.
Erdnîgarî
Sûdana Başûr di navbera 3°, 12° firehiya bakur û 24°, 36° dirêjahiya rojhilat de cih digire. Welat bi daristanên tropîkal, zozan û mêrgên fireh wekî nebatê nixumandî ye. Çemê Nîl a Spî, ku beşeke ji Çemê Nîlê ye û yek ji du çemên sereke yên Nîlê ye, ji Sûdana Başûr derdikeve. Welat ji aliyê erdnîgarî ve, li rojava li Bahr-el Gazel, li başûr herêmên Ekvador û Bahr-el-Jebel, li bakur Nîl a Jorîn, li rojhilat Jonglei û li navendê bi herêma Golan ve hatiye dabeş kirin.
Sûdana Başûr xwedî qadên xwezayî yên mezin ên ku di bin parastinê de ne. Jîngeha 2yemîn a devera herî mezin a jîngeha çolê û ya cîhanê ye. Welat di warê jiyana xwezayî ya dewlemend e. Parka Neteweyî ya Boma, Qada şilek a Sudd û Parka Neteweyî ya Başûr ku li nêzî sînorê bi Komara Demokratîk a Kongoyê ye, xwedî jîngeheke xwezayî ye. Bi gelek cureyên çûkan ên li parka neteweyî û deverên mêrg-daristanê, nifûs û qada koçberiyê ya antlopên Afrîkî heye. Li van qadan ajalên wekî şêr, buffalo, fîl, meymûn, Hespkovî û giraf jiyan dikin.
Îzhak Rabîn
Îzhak Rabîn (bi îngîlîzî: Yitzhak Rabin, îbranî: ‏יצחק רבין‎; jdb. li Orşelîm; m.  li Tel Avîv) yek ji general, wezîr û serokwezîrên îsraêlî bû. Ji aliyê radîkalekî rastgîr ê Îsraêlê yê bi navê Yigal Amir ve hate kuştin.
Xelfetî (navçe)
Navçeya Xelfetiyê yek ji navçeyên Rihayê ye. Navçeya Xelfetiya Rihayê di nava axa Mezopotamya de xwedî xweserî û mîmariyeke taybet e. Navçe bi dîrok û erdnîgariya xwe wekî bihuşteke biçûk tê binavkirin. Piştî çêkirina Bendava Bêrecûkê gelek gund û piraniya bermahiyên dîrokî di bin avê de man. Herwiha, ev navçeya wekî "Bihuşta Gula Reş" jî tê nasîn.
Îzhak Rabîn
Sala 1994î bi tevî Yaser Erefat guncavê Xelata Nobel a aşitiyê hatiye dîtin. Di siyaseta Îsraêlê de riyeke aştiyê dixwast vebike û bêî şêr û bi hinde dayînan pirsgirêka mezin a Filistînê çareser bike. Ew herçendî wisa polîtîkayên rewa dimeşand jî, kirinên wî yên di dema artêşê de general bû, di qada neteweyî de derbarê wî de bêbawerî çêdikir.
Xelfetî (navçe)
Niviyê axa bajarê ku 120 km li Bakurê Rojava dikeve, piştî projeya GAPê di bin bendavê de ma.
Îzhak Rabîn
Polîtîkayeka wî ya taybet bo Kurd û Kurdistaniyan nebû. Wî jî bi heman awayê berjewendiyên dewleta Îsraêl bi dagirkerên Kurdistanê re didît.
Xelfetî (navçe)
Etîmolojî
Rûniştvanên herêmê dibêjin ku bajar û navçe navên xwe ji efsaneyeke stendine. Ew efsaneya xemgîn behsa du ciwanên ku berê evîndara hev bûne dike.
Berî demeke kevn du ciwanên bi navê Xel û Fatê gelek ji hev hez kirine, lê malbata herduyan nehîştine ew du evîndar bigihêjin hev. Xel û Fatê jî ji ber vê yekê xwe çekirine ava Ferêt û bi wî awayî di mirinê de gihîştine hev. Ji wê demê bi şundê bajar wek warê Xel û Fatê tê nasîn û bi derbasbûna demê bûye Xelfetî û Halfeti.
Gelhenasî
Gelê Xefetiyê bi piranî kurd in, lê kêm bin jî gundên eslê xwe ermenî û tirkmen jî hene. Heta 20 salan berî vê li Xelfetiyê sê zimanên herêmî dihatin axaftin. Ji bilî zimanên kurdî û tirkî, li gundê Cîbînê çend kal û pîr hebûn, yên ku bi zimanê ermenî - zimanê wan ê dayikê - xeber didan. Dema ew zarok bûn, li dêra gundê Cîbînê perwerdehiya Încîlê stendine. Îro, meriv kare bibêje ku li Xelfetiyê ji axaftvanên ermenî êdî ti kes nemaye. Tenê neviyên wan, nav û paşnavên wan ên ermenî têne zanîn. Ermeniyên ku eslê wan ermenî ne, ola xwe û zimanê xwe parastine li diyasporayê (li welatên wek Sûriye, Misir, DYA û Ewropayê) dijîn.
Li gorî agahiyên fermî hêjmara gelê Xelfetiyê di sala 2008an de 40.747 bû. Gelê Xelfetiyê bi piranî di gundan de dije.
Pêşketina hejmara navçê wihanî derbas bûye:
Tûrîzm
Bi taybetî Dêra Azîz Nerses, Manastira Bar Şavma, Dêra Rûmkale ku wekî cihê Încîl lê hatiye zêdekirin tê nas kirin zêde bala turîstan dikşîne ser xwe.
Xweza
Di navçeya Xelfêtiyê de gelek derên taybet hene, wekî şkeftên bilind, çavkaniyên xwezayî û eserên dîrokî. Mixabin ev eseran ji ber bêtehemultiyê ji hev dikevin û hêdî hêdî wenda dibin.
Ferat
Ferat, yek ji behrên herî mezin ên Rojhilata Navîn, ji rojavayê Xelfetiyê derbas dibe û bi xuyabûna xwe him jî boy xweza, him jî ji bo gel xwediyê girîngbûneke mezin e. Ev çend hezar sal in Xelfêtî bi ava wî dixemilî.
Heta sala 2000an Xelfetî xwediyê dîmeneke şîn û taybet bû: Baxçên Xelfetiyê yên ku li kenara behrê radiwestin ji boy îqlîma xwe ya taybet di vê herêmê de gelek nas bûn, ji ber ku darên sêv, leymûn û pirteqalan tenê li vê derê bi awayeke xwezayî mezin dibûn. Di sala 1999an de dewlet ji ber projeya xwe ya GAPê bendavan çêkir û yek ji wan Bendava Bêrecûkê bû. Bi avakirina vê bendavê ava Ferêt bilindtir bû û hemî baxçên derdora wî ketine bin avê. Ne tenê baxçê, bajarê Xelfetî bi nivî û gelek gundên li derdora behrê bi timî hatin hedimandin.
Gula Reş
Yek ji sembolên Xeletiyê bêguman Gula Reş e. Ji ber mîkro-iqlima ya ku li Xelfetiyê peyda ye, di vê herêmê de gulên reş ên ku bala meriv dikşînin mezin dibin.
Lêkolîner dibêjin ku gulên reş endemîk in û lewra bi tenê li Xelfetiyê wuha derdikevin holê. Pêwîst e ku rengê gulan vekirî be, lê ji ber ku ew gul endemîk in bi bandora mîkro-iqlima Xelfetiyê rengê xwe diguherînin û bi vî awayî reş xuya dikin. Ev gul bi taybetî di mehên buhar û payizê de mezin dibin.
Sinbula Mezopotamyayê
Sinbula Mezopotamyayê an jî simbula Mezopotamyayê (bi latînî: Scilla mesopotamica Speta) piştî Gula Reş yek ji kulîlkên herî navdar ên Xelfetiyê ye.
Ev kulîlka ku ji famîleya simbulan (Hyacinthaceae) e tenê li Xelfetiyê mezin dibe û cara ewil berî 116 salan hatibû keşfkirin, lê piştî bin av ketina Xelfetiyê ev kulîlk wek cûreyeke tinebûyî dihat zanîn. Di sala 2004an de bi xebatên Fakulteya Wêjeya Fenê ya Herranê dîsa hat keşfkirin.
Kulîlk di sala 1888an de ji aliyê lêkolînerê giyayê yê elman Paul Sinteris li Xelfetiyê hatiyê dîtin û navê xwe ji warê xwe Mezopotamya stendiye. Herwiha, di sala 1977an de ji aliyê lêkolînereke xerîb yê bi navê Speta ji cîhanê re hatiye naskirin.
Wek Gula Reş, simbula Mezopotamyayê jî kulîlkeke endemîk e û lewra di ekosîstemên biçûk ên mîna li Xelfetî derketiye holê.
Belesor: gundekî di bin avê
Bi avakirina bendava Bêrecûkê gelek gund ketine bin avê. Yek ji ewan gundan Belesor e.
Belesor (bi tirkî Savaşan) gundekî Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.
Gund heta sala 1999an de li kênara çemê Feratê bû û li hemberî Hromklayê disekiniya. Piştî çêkirina Bendava Bêrecûkê gundê Belesor bi timî kete bin avê. Tenê mînareya camiya gund ji avê derdikeve ber bi jor û dîmeneke taybet tîne pêş cavan. Ji aliyê hikumetê ve gund li cihekî din ji nu ve hat avakirin.
Tê gotin ku dîroka vî gundî digihêje heta berî jidayikbûna Îsa, ji ber ku li dîwarên derdora gund gelek nivîsên asûrî hatine dîtin. Herwiha, gelek şikeft û tirbên dîrokî hebûn, lê pirek ji wan ketin bin avê. şikefta gund a ku berê wek dêr dihat bikaranîn li herêmê binavûdeng e.
Newala Xelfetiyê
Newala Xelfetiyê (bi navê xwe yê tirkî Değirmen Deresi) newaleke xwezayî ye ku li Xelfetiyê ye. Di vê newalê ava çavkaniyê diherike ava Ferêt. .
Taybetiyeke vê newalê ev e ku têketana xwe ji ber nêzikbûna behra Ferêt gelek bi keskawî ye. çewek ji newalê ve dadikeve jêr, dibe yek û diherike behrê.
Newal ji kevira qeracê pêk tê. Ji ber ku hindik av ji dîwaran jî diherike jêr, li ser rûyê dîwaran xêzên reş û spî tên dîtin. Av dema kû digihêje erdê dibe yek û berdewama rêya xwe dike, heta ku bigihêje ava Ferêt. Tê gotin ku berê mirov bi alîkariya aşê enerjiya avê bikaranîn e û lewma nava newalê bûye "Degirmen Deresi". Herwiha, di Newala Xelfetiyê de dîwarek wekî [pêl]eke kevirî heye û bilindbûna vî pêlî digihêje 10 metreyan. Dirêjbûna wî jî nêzika 80 metreyan e. Tê gotin ku ew dîwar ji ber erozyonê bi mîlyar salan gihîştîye vî şekilî. Ev dîwar ewqas taybet e ku mirov dibêje qey pêleke kevirî ye.
Newala Xelfetî ji aliyê mirovên bajêr ve wekî cihê pîknîkê (bindarokî) tê bikaranîn.
Kaniya Eyno
Di navçeya Xelfetî de kêm kanî hene, lê ew ji ber zelalbûna xwe ji aliyê gelê Xelfetî ve têne naskirin û hezkirin.
Ji ew kaniyan navê hinekan wisa ne:
Kaniya Eyno ji ava ku ji zinarên bilind ve derdikeve û diherike jêr pêk tê. Ava ku rêya xwe digere ji ber qewareke xwezayî xwe kom dike û dibe wek goleke biçûk. Kûrahiya vê golê digijêhe 1.5m metran, lewra dema havîn dibe gelek malbat bi zarokên xwe têne wê derê û pîknîk dikin. Der û dora kaniya Eyno gelek kesk e û li wê derê hinek dar jî peyda ne.
Dema ku meriv ava kaniya Eyno dişopîne meriv digihêje ber ava Ferêt. Ji ber avakirina Bendava Bêrecûkê cihên herî taybet û xwesik ên kaniya Eyno mixabin ketin bin avê. Lê di sala 2006an de rêyek ku ji gundê Eyno ve digihêje kaniyê hat çêkirin û lewra girîngbûna kaniya Eyno ji bo turîzma herêmê bilindtir bû.
Zareta Karababa
Zareta Karababa nêzî gundê Tishê ye. Li ser qoteke bi tene kî zane desthilatdariya çend sed salan kiriye. Zareta Karababa, ji dûr ve bi tene were xuyane jî, bêgûman gel wi qet bi tenê nehiştiye u dem bi dem çuye zarete. Ji bo ku meriv bigihêje wê derê imkanen cûda hene. Meriv kare di rojen buharê de bi meş here cem. Dema ku demsal havîn be û roj germ bin gihîştina bi traktore bi merivan re hêsantir te. Lê bêgûman rêya herî xweş ajotina erebeya bergiran e.
Gelek sedemen ku Zareta Karababa çima derekî taybet e, hene. çar ji ew sedeman wiha ne:
Nehêniya Zareta Karababa qet nehatibe vekirin jî zaret bi darên xwe yên kevn û bi gora xwe ya ecêb wê hertim bala meriv bikişîne. Gerez meriv li derekî ewqas bi sirr xwedî derkeve weke cihekî dîrokî û sosyojeografîk biparêze.
Dara Zaretê
Dara Zaretê bi çar darên ku pirr nêza hev in pêk tê û ewan, ji dûr ve wekî dareka mezin xûya dibe.
Dara Zaretê li ser tepeya gundê Qeremezrê - ku neha bûye taxeke Xelfêtiya Nuh - radiweste û ji her çar aliyan ve baş tê dîtin. Lewma bûye sembola Qeremezrê û ji aliyê gundiyan ve gelek tê hezkirin. Her buharê gundî diçin zaretê û di bin siya darê pîknîkan dikin.
Li gorî gotinên mezinan be, rojeke grubek gundî xwestiye ew daran jê bike, lê di heman rojê de hemî malbat nexweş ketine û ji tirsan ve dev ji plana xwe berdane. Lewma hin gundî bawer in ku ew dar û tepe pîroz in.
Dara Zaretê cend salên xwe tenê li ser qotê derbas dikir, lê di sala 2006an de taxekî nuh li nêzî wê hate avakirin.
Berhem û warên dîrokî
Esera dîrokî ya herî nas a Xelfetiyê Rumkale ye (keleka ermenî). Wekî din camiya bajêr a kevn ku di dema Osmanîyan de hatiye çêkirin hîn jî tê bikaranîn.
Mîmariya bajarê kevin
Hêjayî gotinê ye ku Xelfetiya kevin heta sedsala 20'min navenda şêx û axayên mezin ên navçê bû. Lewra gelek malbatên bajarê jêrîn jiyaneke sosyete derbas dikirin. Axayên bajêr xwediyê gelek erd û milkan bûn û prestîja wan jî di nava civata navçê de gelek bilind bû. Ew prestîj hê jî xwe parastiye û îro xwe di avahiyên dîrokî ya bajêr de xwe destnîşan dike. Ji ber vê sedemê ye ku malên Xelfetiya kevin fireh in û xwediyê gelek taybetiyên mîmarî ne. Her malik xwediyê xemilandinên taybet e û mînakeke bêhempa ya hunera mîmarî ye. Lê hemû avahî ji heman kevirê ve hatine lekirin, ku navê wê kevirê 'havara' ye. Herwiha, malên Xelfetiya kevin bi hemû xweşkahî û zelalbûna xwe taca serê Xelfetiyê ne. Mixabin gelek ji wan - bi bermahiyên din ên dîrokî - bi bilindbûna ava bendavê wenda bûne.
Xelfetiya kevin esereke mîmariya ermenî ye. Ew malên axayan giş ji kevira Xelfetiyê hatine avakirin, ku gel navê 'Havara' lê kiriye. Bajarê Xelfetiya kevin bi malên xwe yên kevirî, bi kuçeyên xwe yên nehênî û ava Ferêt a zelal dîmenek bêhempa dide bajêr. Taybetiyeke din a Xelfetiya kevin ev e ku hemû mal berê xwe didin çemê Ferêt, ango bi gotinên din: ava şîn a Ferêt xwe ji her malê re dide nîşan. Evya dîsa mînakek ji bo hostayiya mîmariya ermenî ya wê demê ye.
Mizgefta Xelfetiyê
Mizgefta kevin a bajêr îro li ber ava Ferêt disekine û hindurê wê qasî 40–50 cm di bin avê de ye. Tê zanîn ku mizgeft di sala 1804'an de ji aliyê mîmarê ermenî 'Adir Usta' ve hatiye lêkirin û lêkirina mizgeftê di sala 1807'an de jî bi dawî bûye. Ev mizgeft, yek ji mînakên bêhempa yên mîmariya ermenî û osmaniyan e. Tê gotin ku Adir Usta mizgeftê li ser navê biratiya ol û gelan lêkiriye.
Wek mizgefta Xelfetiyê, gelek eserên din ên mîmariya ermenî hene ku yek ji wan hemama dîrokî ya bajêr e. Ev hemam - û gelek avahiyên din ên hêja - ji sala 1999'an û pêde di bin avê de ne.
Hromkla
Hromkla (bi ermenî: Հռոմկլայ - Hromkla, bi aramî: Kala-Rhomata, bi kurdî Kela Zêrrîn, bi yewnanî Ρωμαιων Κουλα, bi tirkî Rumkale, bi [erebî] (bi erebî: قلعة الروم‎) û bi naven xwe yên din Qal'at ar-Rum yanjî Ranculat) îro keleka xirbe ku nêzika cemê Ferêt radiweste, ye. Girêdaya parêzgeha Dîlokê ye, lê nêztira Xelfêtiyê (Rihayê) ye.
Bi avakirina Bendava Bêrecûkê, meydana kelhê mixabin di bin avê ma.
Dêra Nixrût
Li hinek gundên navcê - wek Wanê, Cîbîn, Belasor, Ehnes û Nixrût - bermayiyên dêran hene. Yek ji ew dêrên herî balkês dêra Nuxrût e.
Nixrût yan jî Nuxrût/Nuhrut 20 km li rojhilata bajarê Xelfêtî disekine û gundekî kevnar e. Lo gorî lêkolîneran ev gund berî jidayikbûna Îsa hatiye avakirin û di gelek nivîsên rêwiyên nas de navê gund derbas dibe.
Dêrên gundên Xelfêtiyê bi tunebûnê re rûbirû bimînin jî, nêzî her car dîwarên dêra Nixrûtê hîn li ser pê ne, lê bana dêrê bi timî mixabin hilweşî ye. Mirov kare bêje ku heger xwedîlêderketin tunebe, wê ew der jî wenda bibe.
Li gorî lêkolîneran dêra Nixrûtê dêreke bîzantînî ye û di sedsala 500an de hatiye avakirin. Dirêjbûna dêr digihêje 17 metran, firehiya wê jî 10 metran e. Li ber dîwara rojavayê de odeyekî bicûk heye, plana odeyê jî gilover e.
Gundên ermenî
Li Xelfêtiyê hinek gundên ku berê ermenî tê de jiyabûn hene. Tê gotin ku gundên Cîbîn, Ereh û Wanê berê yên ermenî bûn. Herwiha, îro di ewan gundan de tenê misilman bijîn jî, li hinek deran dêr û sembolên xaçê têne dîtin.
Di gundê Cîbîn dêra berê îro weke camî tê bikaranîn. Di Belasorê jî şkeftek ku berê weke dêr hatiye bikaranîn heye û li dîwarên şkeftê nivîsên ermenî û sembolên xaçê (sembola xrîstiyanan) peyda ne.
Şkeftên navcê: Bûk û Zava
Gelek skeftên taybet ên Xelfêtiyê hene, yek ji wan jî şkefta Bûk û Zava ye.
Nêzî neh qatên şkefta Bûk û Zava hene û bilindbûna xwe diguhêje 40 metran. Meriv kare ji hundur ve hilbikeve heta qata herî jorîn. Ji hêla mimarî de Bûk û Zava xwediyê taybetiyeke ecêb e: hemî neh qat ji aliyê korîdorên teng bi hev re girêdayî ne. Korîdorên di nav qatan bi gelemperî tîkane hatine cêkirin û meriv ji bo ku biguhêje qatên bilind wan korîdorên tîkane hildikeve. Li dîwarên ew korîdoran derên kûr ên bicûk hene, da ku meriv xwe pê bigire û biguhêje qata bilindtir.
Dû têketinên Bûk û Zava hene: ya mezin du qatî ye û heman li ber kenara behra Ferêt disekine. Ya dûwemîn ji ya din bilindtir radiweste: Ev têketin ewqas taybet e ku li erdê, di kevirê kilsînî de merdêwanek hatiye cêkirin û ev merdêwan li ber têketina dûwemîn diqede. Dirêjbûna merdêwana kevirî qasî 15-20 metran e û ji nêzî 30 gihanekan pek tê. Derveya Bûk û Zava xwariyeke bi rengê qehweyî tê dîtin. Ev derên ku qehweyî xuya dikin dibe ku ji aliyê însanan ve hatine bandor kirin. Bi rêya oksîdasyonê ev deran rengên xwe wergerandine qehweyî.
Tirbên dîrokî
Di gelek gundên Xelfêtiyê tirbên dîrokî têne dîtin. Ewan, bi gelemperî di tehtan de hatine cêkirin û lewmane bi hêsanî têne dîtin. Ev tirb ji boy kevnbûna ew gundan bernîşanên xort in. Heman heman li nêzî hemî gundan, li cihên ku erd bi tehtên duz pêk tê ew tirb têne dîtin, lê mixabin gelek tirb bêxwedî mane î lewmane zerarên mezin dîtine.
Xuyabûna her tirb cûda ye û werganî xuya dike ku her tirb bêhempa ye. Li gundê Wanê bi dehan tirbên werganî hene û bi gelemperî merdêwan wan hene. Ew merdêwan dicin jêr û meriv dibin têketina tirbê. Gelek têketinên tirban bi dekorasyonên cûr bi cûr hatine xemilandin. Terzê têketinan bile taybet in û wek qentirme xuya dikin.
Hundurê tirban ji cend odeyên bicûk pêk tên. Dema ku meriv dikeve hundir, li her hêla rastê, cepê û li hemberî dêrî yek ode hene.
Tê gotin ku ew tirb berê wek ên malbatan hatine bikaranîn, lê kes nizane ew tirb kîcax hatine avakirin. Li gorî lêkolîneran ew tirb diguhêjin heta dema berî jidayikbûna Îsa.
Bi taybetî gundê Wanê ji boy tirbên xwe yên dîrokî nas e.
Hemamên dîrokî
Hemamên taybet ên ku di dema Osmaniyan de hatine cêkirin bi avakirina bendava Bêrecûkê ketine bin avê.
Şaredariyên navçê
Sê şaredariyên navçê hene:
Xelfetiya Nu û Xelfetiya Kevn xwediyê şaredareke hevpar in.
Şaredariya Gogana Jorîn
Şaredariya Erxil
Wahe
Wahe an jî oazîs, deverên çandiniyê yên beyabanan in yên ku li dorhêla kanî û bîrên avê ne.
Klas Pontus Arnoldson
Klas Pontus Arnoldson (jdb. li Göteborg; m.  li Stockholm) polîtîker û rojnamevanekî Swêdî bû.
Sala 1908î bi tevî Fredrik Bajer Xelata Nobel a aşitiyê digire. Di destpêka jiyana xwe de pirsgirêkên aborî jiyaye. Xwedî nêrînên welatperwerî bûye. Li çareseriya nakokiyên di navbera Swêd û Norwegê de geriyaye.
Deniz Özer
Deniz Özer an jî Deno (jdb. 27ê nîsana 1994 li Batmanê, Bakurê Kurdistanê), şanoger û lîstikvanê kurd e.
Danasîn
Deniz Özer li Kercewsa Batmanê ji dayîk bû. Ji ber nexweşina wî ya dîsleksiyê ji aliyê xwendinê ve pir zehmetî kişand. Di 12 saliya xwe de ji ber vê yekê ji dibistanê tê qewirandin.
Di 18 saliya xwe de, li Stembolê perwerdahiya şanoyê ya ewil dibîne. Piştî vê perwerdehiyê vedigere Batmanê û li wir bi navê Şanoya Tov şanoyekê vedike. Nêzîkî pênc salan li vir di gelek lîstikên şanoyê de dileyize. Piştre ji bo hînî Teknîka Eric Morris bibe dîsa diçe Stembolê. Li vir ji Meltem Cumbul perwerdehiyê dibîne. Di heman demê de ew û hevalên wî yên şanoger, bi navê Şa Performans mala şano û hunerê vedikin. Li vir lîstikeke navdar wergerandine kurdî bi navê Mîrzayê Biçûk û tê lîstin. Dîsa di heman demê de bi navê Ez û Deno pêşaniyeke stand-up tê lîstin. Di sala 2019an de li Batmanê bi navê Nîsk Performans şanoyeke nû vedike.
Her wekî din di rêzefîlmên sitcomê de wek Şekirok û Mala Minê de dileyist. Îro di rêzefîlmeke bi navê Îşev de dileyize.
Fesques
Fesques, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Carlisle
Carlisle bajarekî Cumberland, Înglistan e.
Avignon
Avignon bajarekî Fransayê ye û li başûrê Fransa cîh digire.
Li bajêr û der dora wî behtirî sedhezar şênî dijin, bajar bi Qesra Papayan ji aliya olî ve bi nav û deng e.
Newala Qoriyê
Newala Qoriyê yan Newala Hespistê dikeve nava tixûbên Hezex  Basa û Kerboran Çemê Dîcleyê di nava newalê re derbas dibe. Gundê Hespistê li ber newalê hatiye avakirin.li vê newalê gelek cih û gundên dîrokî hene.gelek baxçe û dahl ji Têne çandin. Newala qoriyê 600 metrî kûrahiya xwe heye û ava wê gelek cemidiye.li ava newalêde nêzîkî 10 cureyên masiyan dijîn. Her weha ajalên wek beraz, gur, rovî, pezkovî, torik, sîxur, joji, kurbeş, mar, req, kosi û bi dehan çûk û çivîk dijîn mînak kew, bilbil, şaulul, çureş, kevok...
IPhone 11
Amûrê bi chip A13 Bionic û pergala kameraya ultra-wide heye. iPhone 11 Pro xwedan kargêrgek bilez a 18W e, di heman demê de iPhone 11 xwedan kargêrgerek 5W e ku di cîhazên nifşên berê de tê dîtin.
Ew sê vebijarkên hilanînê navxweyî ye: 64 GB, 128 GB û 256 GB. Her weha 4 GB RAM heye. iPhone 11 li IP68 li dijî av û tozê ye, û hem jî qir û qirêjî ye, û hem jî di du metreyan de 30 hûrdeman ji berbawer e. Lêbelê, dabînkerê hilberîner zirarê li ser têlefonê nagire. Di heman demê de, mîna iPhonesên berê, her du têlefon tunebûna headphone in û bi EarPods-ê bi girêdana Lightning tê. IPhone 11 yekem telefona biaqil e ku bi ultra-berfireh ve girêdayî bi çîpeya Apple U1 tê.
Display
IPhone 11 xwedan 6.1 in (15.5 cm) IPS LCD, berevajî modelên Pro ku dîmenên OLED hene. Versyonekî 1792 × 828 pixel (1.5 megapixel li 326 ppi) heye ku herî zêde ronahiya 625 nîtrojê û rêjeyek berevajîbûna 1400: 1 e.
Kamîra
IPhone 11 di nav de array kamera paşîn a 12 MP-ê ya dual-lens heye. Yek lensên mezaxtiyê ra / 2.4 ultra-fireh heye ku zeviyek dîmenê 120 derece û 2 z zexmiya optîkî li derve û yek one / 1.8 lensa axa fireh heye. IPhone 11 piştgirî dide vîdyoya 4K li 60 fps û 1080p leza leza hanê di nav 240 fps de. her weha têlefonek zoom a bihîstwerî jî heye ku li ser devera ku zoom lê tê zebeş kirin, bi modela Pro re zayendperestî digihîje. Her du kamera vîdyoyê piştgirî dikin her çend tenê lensên seretayî jî OIS heye. Ew piştgiriya Pargîdeyek Portrey bi kontrola kûrahiyê û bandorek pêşkeftî ya Bokeh.
Di heman demê de têlefonê hasevê ya otomatîk heye ku kamerayê li hawîrdorên kêm ronahiyê wêneyên birûmet bi dengên kêm kêm bistîne. Di heman demê de serîlêdanek kamerayê ya nûsazkirî jî heye ku ji bo hilbijartina di navbera lensên cûda û taybetmendiyek bi navê "QuickTake" de taybetmendiyên nû lê zêde dike, ku bikarhêner dihêle ku bişkojka qefleyê dirêj dirêj bike da ku vîdyoyek bigire.
Nermalav
IPhone 11 bi iOS 13 re hate şandin, ku tê de Siri, Face ID (bi rêya kamera TrueDepth), Apple Pay, û Apple Card-ê piştgirî dike. Wê di Fall Fall 2020 de bi iOS 14 re têkildar be
Famîleya tîvilzimanan
Famîleya tîvilzimanan, famîleya peldefnekiyan (Thymelaeaceae) famîleyeke riwekan e. Defne (qar) bi xwe ne ji vê malbatê ye, lê ji ber ku pelên wan dişibin ên defneyê, di gelek zimanan de bo vê malbatê, famîleya peldefnekiyan dibêjin. Herwiha pelên wê dişibin zimanê tîvilan (beytik, çirole) jî. Hin endamên vê malbatê bo xemlê tê çandin, ji darikên hinan sûdê digirin.
Achberg
Achberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ravensburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Famîleya tîvilzimanan
Li Kurdistanê jî hin endamên vê famîleyê digihên. Li bakurê Amerîka, Awistraliya, Afrîka, peravên Deryaya Navîn bêhtir cihwar e.
Sîstematîk
Du binekom, 50-60 cins û 500-800 cureyên vê famîleyê hene:
Chaux, Côte-d'Or
Chaux, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Simon Sez (fîlm)
Simon Sez fîlmekî amerîkî yê pêkenokan e ku di 1999an de hat çêkirin. Dennis Rodman, Dane Cook, û John Mimayev rolên sereke dilîzin. Muzîka ji bo vî fîlmî bi destê Brian Tyler e.
Şingirika Jor
Şingirika Jor, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye.
Çiyayê Marayê
Erdnîgarî
Çiyayê Marayê yek ji çiyayên seranser ên Rousevelt Range ên Peary Land e û bi qasî 718.04 km dûrî Cemsera Bakur e. Ev çiya bi navê antrenorê hespan û çiyager û wênekêşê amerîkî Mara Boland binavkirî ye. Yekemcar di dema Sefera Cîhanê ya Amerîkayê ya sala 1998an de hatiye keşfkirin û di sefera 2003an a bi pêşengiya Dennis Schmitt de careke din hatiye ziyaretkirin.
Yekem hilkişîna lûtkeyê di 14ê tîrmeha 1998an de di pênc demjimêran de ji aliyê endamên tîmê Top of The World Expedition ve pêk hatiye û pişt re di 6ê tîrmeha 2003an de navê wî li çiyayê Mara hate danîn.
Balaban, Pîranşar
Balaban gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 112 kes (22 malbat) bûn.
Langdorf
Langdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Regen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Lîsteya rewşenbîrên kurdînas ên kurd
Va ye lîsteya kurdînasên ku bi eslê xwe kurd in.
Qaçmûk
Qaçmûk an jî şewbor (navê zanistî yê latînî: Hesperis kurdica), riwekeke endemîk a Kurdistanê ye. Qaçmûk hem li Bakur, hem jî li Başûrê Kurdistanê tê dîtin.
Blasimont
Blasimont (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ya Fransayê ye.
Voulpaix
Voulpaix, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Pale
Pale çinandina tiştên çandî wek nok, nîsk, genim hwd e. Ter siftê palevanî an jî bîçer tiştê çandî diçine. Palevanî xelkê ku palê dikî ye. Hin bi destan hin bi dasê paleyê hin jî bi tirpanê diçinin. Yên ku bi destan diçin mahnê ku pêçiyên xwe ji biraninê biparêzen pêçikan, ew ji çermê ajalan çêdibe bi ser pêçiyên xwe dixin, dikin pêçiyê xwe. Palevanî her ku destî xwe tijin dikin bi kom dîtin û bi ev koman ra dibêjin destî an jî hemêz. Yek an didu, bi giştî zarok, li pêy palevaniyan çex dibin û ew destiyan top dikin lê didin hev; wek qoran dîtinin. Bi evê ra dibêjin rewaqe. Ku palê xelas dibe mirov tên ew rewaqan dikişînin ser hev. Wexta berê ew kara bi ajalan, taybetî bi keran, dikirin. Wê lomê şoreka kurdan heye dibêjin 'bûye kerê şixran e'. Kerê şixran ji siwê da heta şev tim li riyê şixran dihere û tê. Niha şixran bi traktoran dikşînin.
Şixran li derakû dûz (şûna bêderê) diavêjin ser hev û bi ev komê ra dibêjin bêder.Berê mîrovan gam an jî cercer digerandin. Paşê makîneyek derket pê ra digotin patpat. Ew cureyekî patozan bû. Li kêlekekê loqekî xwe hebû û mîrovan hew bi destan çex dikir. Paşê patoz derketin. Patoz makîneyek e. Bi traktorê girê didin û motor loqê wê viz dike. Di patozê da gelek dişuxilin. Yek li ber devê patozê disekine û bêderê diavêje hundurê patozê. Wanên din tim ji jêr da destiyan radikin û diavêjin jor. Hi jî li ber êlegê diekinin û tên ji ber digirin. Ku ew kar û kisp gî xelas dibe li êrd prêze dimê û dewar û naxir lê diçêre.
Patoz tiştekî gellek baş e çûnkî têne di hêlekê kayê di hêlkê ra derdixe. Berê ku şûnê patozê gam an jî cercer digerandin ka û tene ji nav hev dernadiket. Ji bo wê mêra milêw dikirin destê xwe û bêder li ba dikiri. Bêder li bakirin tiştekî pir bi zehmet bû çûnkî dixwaze ku hûn ew bêderê giyê bi banî da biavêjin û têne ji nav kayê derxin. Çima ku ka yê sivike bi ber bê dikeve dihere tene li cih dimê.
Arstaddalsdammen
Arstaddalsdammen, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 9,66 kîlomêtre ye û bilindahiya ji asta deryayê 340 mêtre ye.
Şêx Selametan
Şêx Selametan, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye.
La Feuillie, Seine-Maritime
La Feuillie, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Şêx Malan
Şêx Malan, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye.
Persor
Persor, gundekî girêdayê navçeya Egîn a Erzînganê ye.
Aichstetten
Aichstetten şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ravensburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Michelle Ryan
Michelle Claire Ryan, (Enfield, Greater London, Brîtanya) lîstikvana îngilîz e. Ryan di opera ya BBC EastEnders de bi rola Zoe Slater û di sala 2007an de di rêzefîlmê kurtefîlma Amerîkî Bionic Woman de lîstiye. Di sala 2008an de di rêzefîlma fantastîk a BBC ya Merlin de wek efsûnkara bed Nimueh, di sala 2009an de wek Lady Christina de Souza di 2009an de di beşa Doctor Who "Planet of the Dead" de lîstiye.
Jînenîgarî
Di 10 salî xwe de endamê komeke şanoyê ya herêmî bû. Di 16e salîya xwe de ji bo rola xwe di EastEnders de hat hilbijartin û cara yekem di Îlona 2000an de di pêşandanê de derket pêşberê bînera. Di hezîrana 2005an de jî ji rêzefilmê derket.
Hargesheim
Hargesheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Michelle Ryan
Jînenîgarî
Ryan yekem rolê xwe yê lîstikvaniyê di lîstina Sheylla Grands di rêzefîlmê tv ya bi navê Chosen Ones de di demsala yekem de û rola Zoe Slater jî di BBC EastEnders de lîstiye.
Di havîna 2005an de di fîlmê Ryan, who's the Daddy rol wergirt. li Şanoya Serê Padîşah Lîstika bi navê Toby Young û Lloyd Evans, li ser bingeha doza bavtiyê David Blunkett de hatiye çêkirin, lîst.
Ryan di beşek rêzefîlma Agatha Christie's Marple de ku di sibata 2006an de kete televîzyonê, rol hilda û di heman salê de di fîlmek serbixwe ya piçûk de jî lîst.
EET
EET (Eastern European Time - Dema rojhilatê Ewropa) gorî Greenwichê komeke demê ye.
Welatên ku dikevin vê komê ev in:
Torîşik
Torîşik, gundekî bi ser navçeya Mêrgesorê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye, yek ji gundên eşîra nizarî ye.
Bavley Serû
Bavley Serû gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 96 kes (22 malbat) bûn.
Voyenne
Voyenne, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Eynê
Eynê, ango 'Eynê (1946: Ayni, dû re bi tirkî navê Bağgöze lê kirine), gundekî navçeya Diha Sêrtê ye. Li Bohtan, di herêma Mişarê de gundê herî mezin û kevn e. Eynê, heta salên heştiyan jî nehiye bû. Li ser navçeya Diha Sêrtê ve girêdayî ye.
Qortîka Jor
Qortîka Jor, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye.
Panela guhertina klîmayê ya navhikûmetî
Panela guhertina klîmayê ya navhikûmetî (bi îngilîzî: Intergovernmental Panel on Climate Change - IPCC) di sala 1988'î de ji aliyê saziyên xwezaparêziyê yên Neteweyên Yekbûyî (NY) ve bo hêsankirina pirsgirêkên sirûştî di navbera hikûmatan de hatiye damezirandin. Yek ji van saziyên damezirêner Rêxistina navneteweyî ya meteorolijiyê (WMO) û ya din jî Programên sirûştê yên NY (UNEP) bû.
Sazî di sala 2007'î de bi tevî gerînendeyê xwe Al Gore guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tê dîtin.
Xewr
Xewr cureyekî kuvkê ye. Ku meriv tiştan li meydanê dihêle serî xwe wek gewraxî dibe. Peyv xewr ji rengê xwe yê gewr tê. Derê ku xewrê xwe avitê nê xwerin. Ji cureyekî xwerê penîsîlîn çê dibe.
Dammartin-en-Serve
Dammartin-en-Serve, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Lathyrus trachycarpus
Lathyrus trachycarpus, riwekeke endemîk a herêma Qerejdaxê ye.
Qesra Papayan
Qesra Papayan (bi frensewî: Le Palais des Papes) qesrekê ku li Avignonê, başûrê Fransa ye. Di sala 1335'an de ji aliyê du papayan (wek avasaz Benoît XII û paşhatê wî Clément VI) ve hate çêkirin.
Qesra Papayan di warê olî de ji bo katolîkan gelekî girîng e.
Koma Zerdeştê Kal
Koma Zerdeştê Kal komeka ji komên sitranbêj ên pir kesî. di destpêka salên 90an de wan dest bi karên xweyên sitran gotinê dikin, û heya roja me ya îro di berdewam in.
Girêder
https://youtube.com/c/KOMAZERDE%C5%9ET%C3%8AKALOFFICIAL
Kirovî Şerqî
Kirovî Şerqî, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Kelasi
Kelasi navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye. kelasi bêjeyeka ermeniye ku li du bêjeyan pêk hatiye: gewl (wate gund) û tzor (wate gelî) ku dibe gewlatzor ku wateya gundê di gelî de heye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Kelasi 528 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 95 e.
Amt Zarrentin
Amt Zarrentin şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Léon Bourgeois
Léon Victor Auguste Bourgeois (jdb. li Parîs, Fransa; m.  li Épernay) dadnas û dewletmedarekî fransî bû.
Chazeuil, Côte-d'Or
Chazeuil, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Léon Bourgeois
Ew wekî bavê saziya bi navê Société des Nations (Yekîtiya Gel) tê zanîn. Sala 1920î Xelata Nobel a aşitiyê werdigire.
Qortîka Jêr
Qortîka Jêr, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye.
GMT
GMT (=Greenwich Mean Time [griniç mîn taym]) kurtenivîsandina dema Greenwichê ye.
Greenwich taxeke Londonê ye. Ev xêzik ji bo demê wekî bingehîn hatiye pejirandin. Greenwich wekî zeroyê (sifirê) tê girtin ruyê Erdê gorî 24 Katî tê parvekirin.
Aitrach
Aitrach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ravensburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Vaucluse
Vaucluse departmaneka başûrê Fransayê ye û li hêrema Provence-Alpes-Côte d'Azur cîh digire.
Sempach
Sempach, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Lucerne ya herêma Surseeyê ye.
Vaucluse
Walîtiya wî li Avignonê ye û hejmara nîşana eyaletê jî 84 e. Di vê eyaleta Fransayê de nezîkî nîv mîlyon mirovî dijîn.
Sempach
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Flamanville, Seine-Maritime
Flamanville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Dagirkirina hikûmetên ji aliyê siyonîstan
Teoriya ku Cihû aborî û bank û hikûmetên hin welatan kontrol dikin, ji Serdema Navîn ve li Ewrûpayê heye.
Di sala 1919 de, Adolf Hitler got ku planek cihû ya navneteweyî heye ku nijada Aryen qels bike.
Beşek ji vê teoriyê ev e ku ji 4,000 Cihûyên ku li bircên cêwî dixebitîn, ji wan re hat gotin ku roja êrişên 11ê Îlonê berî ku ew biqewimin li malê bimînin.
BT
BT (Bagdad Time - Dema Bexdayê) gorî Greenwichê komeke demê ye.
Hin deverên Kurdistanê jî dikevin vê komê. Bo mînak Kurdistana Başûr, Kurdistana Rojhilat. Bakurê Kurdistanê û Başûrê piçûk dikevin EET'ê.
Zimanên slavî yên rojhilat
Slaviya Rojhilatî tayek ji sê tayên herêmî yên zimanên Slavî ye ko li Ewropaya Rojhilat pê diaxivin. Ev ta mezintirîn tayê zimanên Slavî ye ko hijmara axivtinkerên wan bi tenê ji koma herdu zimanên dî anko zimanên Slaviya Rojavayê û Slaviya Başûrî zêdetir e. Zimanên heyî yên Slaviya Rojhilatî ev ziman in: Rûsî, Belarûsî, Ûkraynî û Rusînî. Zimanê dawiyê zimanê kêmanîyeka neteweyî ye ko li rojhilata Slovakyayê, başûrê rojhilatê Polonyayê, rojhilata Mecaristanê û başûrê rojavayê Ûkraynayê dijîn. Hindek şehreza vî zimanî wekî devokeka zimanê Ûkraynî dihesibînin.
Rewşa Niha
Her yek ji van zimanên tayê rojhilatî yên zimanên Slavî niha wekî zimanên xweser dihên dîtin. Li sedsala 19'ê rewş ne wiha bû. Wî çaxî zimanê Ûkraynî (Rûsiya Biçûk) û Belarûsî wekî du devokên zimanê Rûsiya Mezin dihatin dîtin. Bi ser hindê ra ko zimanên Slaviya Rojhilatî li herêmên gelek berfirhên cihnaskî (cîyografîk) da belav in, gelek wekhev in û di sînorên navbera wan da devokên navincî û tevlihev hene.
Ev ziman hemî Alfabeya Krîlî bi hindek guhêrandinên biçûk ve bikardiînin.
Dîrok
Ne sanahî ye bihêt gotin ka kengî Zimanê Slavî yê Rojhilatî yê Kevin ji zimanê hevpişkê Slavî cida bû. Lê reng e heyamekê di navbera sedsala 6'ê heta sedsala 11'ê ev qewimîbit.
Hergenfeld
Hergenfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Qocîk
Qocîk, gundekî girêdayî navçeya Amedê Pîranê ye.
Gelhenasiya Kurdistanê
Gelhenasiya Kurdistanê an demografiya Kurdistanê zanista derheqê gelê Kurdistanê de ye.
Zimanên nîştecihên Kurdistanê
Zimanê pirraniya rûniştvanên Kurdistanê zimanê kurdî ye. Di warê zimanê kurdî de 60% ji kurdan kurmancî xeber didin.
[[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb|350px|Nexşeya zimanê kurdî
{{legend|#ef6662|Kurmancî}} {{legend|#c63143|Soranî}} {{legend|#8c3143|Başûrî}}
{{legend|#ffd700|Zazakî}} {{legend|#ff8c00|Goranî}} {{legend|#b3d423|tevlîhev}}
]]
Vregny
Vregny, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Serhildana Şêx Seîdê Pîranî
Serhildana Şêx Seîdê Pîran yek ji serhildanên mezin ên kurdan ên sedsala 20an e.
Li gundê Pîran a bajeroka Egil ya navçeya Darahênê Erxenîyê, di 13 sibata sala 1925'an de dengên çekan, xebera yek ji serhildanên girîng ên dîroka Kurd dida. Ev Serhildana ku weke Serhildana Şêx Saîd derbasî dîrokê bûye, wiha dest pê kir:
Cendirmeyên Tirkan hatin gundê Pîranê û navê 10 kesan dan. Cendirmeyên Tirk, ji gundiyan xwestin ku 10 kesên li wan digerin werin radest kirin. Lê belê gundiyan 10 kesên ku cendirmeyan dixwest radest ne kirin û şer derket. Piraniya lêkolîneran hem raman in ku serhildan, ji ber vê bûyerê berî wextê xwe dest pêk kiriye. Piştî vê çurûska yekem, Serhildana li herêmeke berfireh belavbû û di dirêjahiya 3 hefteyên destpêkê de, hêzên Şêx Saîd li hemberî hêzên hukumetê serweriya xwe sazkirin. Hêzên Şêx Saîd, di 17 Sibatê de avêtin li ser bajeroka Darahênê ya navenda bajerê Darahênê û parêzgar û rayedarên din girtin. Şêx Saîd di demeke nêz de Darahênê, Maden, Sêwreg û Erxaniyê bi destxist û ber bi Amedê ve meşiya. Komeke din jî Xinûsê bi destxist û berê xwe da Mûşê. Hukumetê di 21 Sibatê de li bajarên Kurdan rêvebiriya leşkerî ragihandin. Lê belê yekîneyên artêşê di 23 sibatê de li hemberî serhildêran paş ve kişiya Amedê. Dotira rojê jî Elezîz kete destê berxwedanvanên Kurd. Enqere tevlî hev bibû: Misto Kemal, di dest pêka meha adarê de (îstîfaya) dest-ji-kar-kişandina Serokwezîr Fethî Okyar xwest. Piştî ku hikumetê îstîfa kir, di 3 adarê de erka serokwezîriyê dan İsmet İnönü. Di 4 adarê de hikumetê ji parlemenê dengê ewlebûnê wergirt û û di heman rojê de Qanûna Teqrîrî Sukûn derxist. Ev qanûna ku sala dest pêkê di nerîtê ma, destura rewşa awarte dida hikumetê.
Hêzên Şêx Saîd, di 7 adarê de derûdorê li Amedê girtin. Lê belê bêyî ku bajêr bi destbixin, naçar man ku peş ve bikişîn. Piştî ku li herêma Serhildanê tijî leşker kirin, yekîneyên artêşa Tirk di 26 adarê de ji hewayê û ji erdê ve êrîş da dest pêkirin. Êdî serweriya şer diket destê hêzên hikumetê. Di naverasta meha Nîsanê de Şêx Saîd li nêzîk Gimgimê û yek ji pêşengên din ên Serhildanê Şêx Şerîf jî li Palûyê radest bûn. Li ser bîryara Dadgeha Şerqil Îstîklalê Şêx Saîd di 29 Hezîrana 1925an de hate dardekirin. Şêx Saîd ku li Palûyê ji dayikbibû, neviyê Şêx Septî û kurê Şêx Mehmûd Fewzî bû.
Dİ encama serhildanê de gelek rêvebirên serhildanê tên darve kirin. Li ser vê kurê Seyîd Ebdulqadir, Seyîd Ebdulla li Şemzînanê serhildanê dide destpê kirin lê bisernakeve û diçe Iraqê ji ber êrîşên tirkan. Her wisa 7 hezar goyî, hezar feleyên derdora turabdînê û deh hezar atroşî direvin Iraqê
Girîngiya serhildanê ji bo kurdan
Piştî rêkeftina Lozanê di sala 1923an de, bizavên Mistefa Kemal Etatûrk yên eşkere li dijî Kurdan bo tunekirina hebûna Kurdî destpê kirin,hin Şoreşgerên Kurd di wê demê de wekû şêx Se’îdê Pîranî,Kemal Fewzî,Yûsiv Zeya û Xalid Beg Cebrî tevgera azadiyê bi serokatiya Xalid Beg Cebrî damezirandin,ku armanca vê tevgerê rizgarkirin û serxwebûna Kurdistanê bû
Bavley Sêydan
Bavley Sêydan gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.