cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Enel Tendûr
8 km li bakurê Erxewanê dikeve. Berê serjimara gund zêdetir bû. Ji ber xizanî û pêkutiyan niha tenê 60-70 malbat li wir dijîn. Aboriya wan li sêr çandinî û xwedîkirina ajalan e. Niştecihên gund piranî Kurd ên Dêrsimî ne lê ji ber polîtîkaya assîmîlasyona komara Tirkiyê êdî zimanê xwe wûnda kirine. Kêm ji wan dikarin bi Kurdî (Kirmanckî, Zazakî) biaxivin.
Kûçe
Kûçe, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Qere Ûsif
Qere Ûsif, gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.
Mihemed Sedîq Kebudwend
Mihemed Sedîq Kebudwend rojnamevanekî kurd e.
Mihemed Sedîq Kebudwend damezrênerê Rêxistina Mafên Mirovan li Kurdistanê (RMMK) ye. Kebudwend ev demeke dirêj e di girtîgeha Komara Îslamî ya Îranê de ye.
Nanê tîr
Nanê tîr, nanê tîrî ango nanê sêlê cureyek ji nanên kurdî ye. Ev nan zirav û gilower e û li Rojhilata navîn ji aliyê gelê kurd, suryanî, faris, ereb û cihû ve tê çêkirin. Ev nan gava ku tê çêkirin hişk e. Dema pêdivî bû, av pê tê werkirin, tê nermijî kirin. Gava nanê sêlê tê xwarin, mirov bi destên şil dilopên avê li serê diweşîne. Bi vî havî nan piştî 3-4 deqqeyan nermik dibe û (ji bo amadekiina'etûran) kare bê xwarin.
Amadekirin
Xwê di anava ava şîregermî de tê helandin, hêdî hêdî ard tê tevlîkirin. Girik tên çêkirin (îdeal 60-80 gr) û ew di cihekê ku tavê nagire de bi qasî 10-12 deqe tên rawestandin.
Girik tên vekirin, pelhevîrkên wê (şikeva) li ser kaxezên zirav tên raxistin û di argûnê de (firne, firûn) tên pjandin.
Yan jî
Bi taybetî berî destpêka zivistanê mirov sibehê ji xew şiyar dibe û derbasî ser agir û sêlê dibe. Hevîr tê stirîn û li ser text girêkên hevîr yên ku hatine amadekirin, tên vekirin heya ku hevîr zirav bibe. Taybetiyeke nanê sêlê ev e ku ziravbûna hevîrê xwe yê vekirî digihêje 1-2 mîlîmetran. Jin ew hevîrê vekirî bi rêya textê diavêjin ser sêlê. Sêla ku di bin de agirê bi ardû hatiye geşkirin û sor bûyî nanê dipijîne. Dema nanê sêlê tê pijandin, zarokên malbatê li kêleka dayîkên xwe yên ku nanê sêlê amade dikin disekinin, ji aliyekî ve xwe germ dikin, ji aliyê din ve jî nanê germ dixwin.
VEVAK
VEVAK - Vezarate Ettelaat Va Amnîate Keşwar (bi kurdî: „Wezareta sîxurî û ewlekariyê“, bi farsî:وزارت اطلاعات و امنیت کشور ) saziya sîxuriyê (îstîhbaratê) ya Komara Îslamî ya Îran e.
Armanca herî mezin a saziyê şopandin û têkbirina oppozîsyona Kurd û demokrat a li derveyî welêt e. Îran çalakiyên kuştinê jî di nav de, bi hemî rêbazan li têkbirin û tunekirina oppozîsyona li dijî sazûmaniya Îslamî digere.
Dîroka VEVAKê
Derbarê vê saziyê de kêm agahî hene. Piştî bidawîhatina rejîma şah, VEVAK jî wekî berdewama SAVAK (saziya sîxuriyê ya şah) hatiye damezirandin. Yekemîn gerînendeyê saziyê Huseyîn Fardûst bûye û ew di sala 1985'î de ji ber şika têkilî bi YKSSê re, hatiye zîndanîkirin.
Di nava salên 1983 - 1984'î de Mihemedî Reyşahrî sazî ji nû ve birêxistin kiriye û roja 18'ê gelawêjê 1984'î wekî roja damezrandina fermî îlan kiriye. VEVAK bi tevayî sazûmaniya mollayan diparêze û dixwaze vê rejîmê li welatên Îslam belav bike. Herçendî bi navê Îslamê tevbigere jî ew di bingehê de tenê berjewendiyên Farisan dimeşîne û li dijî tevgerên Kurdperwer têdikoşe.
VEVAK karbidestên profesyonel ên ji SAVAMA û SAVAKê derbasbûne jî bikartîne. Gorî gotinan serokkomarê Îranê yê niha jî sîxurgerî kiriye û di bûyera kujerî ya li dijî serokê PDK-Î Ebdulrehman Qasimlo û Dr. Mihemed Sadiq Şerefkendî de cihgirtiye.
Remedana
Remedana gundekî li ser girêdana bajarê Zêdkan (navça Agiriyê) ye. Gund li rojavaya çiyayê Kosedaxê va ye. Li wî gundî dengbêjekî bî navê Hecî Sêvdîn heye klama Evdalê Zeynikê ya bi navê Lo Mîro zane û xweş disitirê.
Polîmiyozît
Polîmiyozît (navê zanistî: Polymyositis) nexweşiyeke mîkrobîk di masûlkeyan de ye.
Li cihê ku nexweşî lê peyda bûye dikare di çerm de guhertinan pêk bîne lê ev ne ferz e. Heger di çerm de hin nîşane xwe dabin der, ji wê re dermatomyozît tê gotin.
Mixabin sedemê vê nexweşiyê sedî sed nayê zanîn.
Hin sîmptomên polîmiyozîtê
Tê payîn ku sîstema parastinê xwe bi xwe biserbikeve, lewra ev nexweşî wekî kêmasiyeke sîstema parastinê jî tê binavkirin. Heger kêmasî ne di pergala bexşandîbûnê de be, nirxên laboratuar tê girtin û gorî wê li terapiyê tê gerîn. Heger terapî bi dermanan negengaz be, bijîşk dikevin şika hin cureyên kanserê.
Bîrov
Bîrov (bi îngilîzî: eczema) yek ji nexweşiyên pîst anko çerimî ye. Bîrov coreyekê pîstkuliyê anko dermatîtê ye ko sincirîneka tebeqa herî jorîn ya pîstî anko rûpîstî ye. Ev coreyê nexweşiyan pirranî domdirêj û kevnar dibin û sedema wan jî pirrhestkerî anko alerjî ye.
Ji nîşan û berjengên bîrovê ev in: zuhayî û hişikiya pîstî, xurhan, sorbûn, perçivtin anko werimîn, peq û zipik, têzan û xwînjêhatin.
Kîrîl û Metodiyos
Kîrîl û Metodiyos, (bi yewnanî: Κύριλλος καὶ Μεθόδιος, Kírillos kai Methódios) du birayên yewnaniyên bîzansî bûn ku di sedsala 9an de li Selanikê hatibûne dinê. Bi mebesta xiristiyankirina gelên slav ên Bulgaristan, Moravyaya Gewre û Panonya hatibûne wezîfedarkirin. Weke mîsyonerên slavan tên nasîn. Tê bawerkirin ku va birayan alfabeya Glagolîtîk çêkiriye.
Bîrov
Pejîknasî (epîdemiyolojî)
Pirraniya rewşên bîrovê di şîrxweran da û di jinên ko temen anko jiyê wan di navbera 15 heta çil saliyê da ye diqewmin. Bi giştî 2 liser 3 ya hemî nesaxiyên pîstî bîrov in.
Cûre
Di jêderên pizişkî da lihevhatineka gelek tekoz liser cûreyên bîrovê nîne. Jibo nimûne, di hindek jêderan da hema tenê ji cûreyekê bîrovê ra dibêjin bîrov ko di jêderên dî da bi navê bîrov anko pîstkuliya needetî (bi îngilîzî: atopic dermatitis) dihêt niyasîn. Bi giştî, di jêderên amerîkayî da kêmtir peyva bîrov anko egzîma dihêt xebitandin û zêdetir zarava pîstkulî anko dermatît li kar e.
Kîrîl û Metodiyos
Li ser gelên slav bandora we gelek xurt bû lewma piştî mirina wan jî şagirtên wan misyona wan berdewam kirin. Her du bira jî ji aliyê Dêra Ortodoks ve bi ezîztiyê hatin pîrozkirin. Di 1880'yî de papa Leo XIII ji bo van birayan di salnameya Katolîkî de şahî da destpêkirin. Herwiha di 1980'yî de papa Yûhana Paulê II bi Benedîktê Nursiyayî re ev her du bira weke ezîzên sereke yên Ewropayê pejirand.
Bîrov
Çareserên dermanî
1. Nerimker û şehdêr
Ew dermanên mîna vazelînê ne ko nahêlin pîst zuha û hişik bibit.
Ew derman in ko bandorê li karvedanên êminîzanistî yên laşî dikin.
Bêlê
Bêlê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye. gundê rênas e
Rojnameya Welatê Rojê
Weşana ‘Mala Kurdan’ Rojnameya Welatê Rojê sibat 1999’an da derdikeve. Di destpêkê de rojname 15 roja carê dertê, paşê mehekî carê dertê. Pêşî bi 4 rûpela derdikeve. Piştre dibe 8 rûpel niha jî wekî 16 rûpel derdikeve. Her çiqas du rûpelên dawî bi kurdî û tîpên latînî bin jî, giraniya rojnameyê jî bi ermenkî ye. Serkarê Giştî yê rojnameyê Akademîsyen û Nivîskar Çerkezê Reş sedema vê yekê wiha diyar dike: “Me xwest gelê ermenî çand, dîrok û edebiyata me binase…”
Naveroka rojnameyê çandî, wêjeyî û siyasî ye. Lê Çerkezê Reş dibêje ku ew rojnameyeke îdeolojîk û siyasî ne û nikarin xwe ji rewşa tevgera gelê kurd bişon. Li gorî îdîaya berpirsiyarê rojnameyê çara ewil li Ermenîstanê ‘Edebiyata Kurdan a Qirna Navîn’ di rojnameya wan de hatiye nivîsîn. Wekî mînak jî dibêje ku wî cara ewîl di dîrokê de helbestên Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran û Elî Herîrî tercûmeyî ermenkî kirine û di rojnameyê de weşandine. Niha jî rojname li ser Nîzamî Gencewî disekine ku di sedsala 12'an de wekî fikirdar û helbestvanekî mezin tê hesibandin. Çerkezê Reş diyar dike ku li aliyekî azerî li aliyê din fars li Gencewî xwedî derdikevin lê ew bixwe kurd e û bixwe ji Gencê bûye ku wê demê di destê kurdên Şedadî de bûye.
Vê gavê bi tevahî 3 kes xebata rojnameyê dimeşînin: Çerkezê Reş, Derya Botan û Karîne Usubyan. Berê tîraja rojnameyê 1200 heb bû, niha tîraj daketiye 700’î. Lê xebatkara rojnameyê Karîne Usubyan diyar dike ku ev tîraj têrê nake, lewre pêwîst e ku ew tîrajê bilind bikin. Di der barê nêzîktêdayîna gelê ermenîyanda Karîne Usubyan wiha dibêje: “Gelê ermenî bi kêfxweşî li rojnameya me mêze dike. Ji ber ku giraniya zimanê rojnameya me bi ermenkî ye, hê bêhtir aleqa nîşan didin. Çend kes ji gelê ermenî hene ku tên li rojnameyê dipirsin..”
Rojname di varê teknîkê de di nava kêmasiyan de ye. hewce bi kompîtur û scannerekê heye. Her wiha Çerkezê Reş dibêje ku ew di warê bernameya zimanê kurdî ya li ser kompîturê de jî zehmetiyê dikişînin.
Ecquetot
Ecquetot, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Îbrahîm Hesarî
Îbrahîm Hesarî gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 618 kes (138 malbat) bûn.
Semka
Semka, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Cokî Mohemedrêza
Cokî Mohemedrêza gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tilorana Jêrî
Tiloran, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Îslamawa
Îslamawa gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 851 kes (191 malbat) bûn.
Apandîsît
Apandîsît bi îltehebbûna rûviyê kor, rûviyê zêde xwe nîşan dide û nexweşiyeke pirr bi êş e.
Terapî
Heger apandîsît hatiye tesbîtkirin, divê sedî sed di nava 48 katî de were operasyonkirin. Pirranî terapî serkeftî ye, radeya mirinê tenê 0,001 % e. Di operasyonê de rûviyê kor tê girtin. Wekî tê zanîn rûviyê kor (zêde) bikêr nîne û jêkirina wê ziyanê nade organîzmayê. Heger operasyonê li dûv xwe ti komplîkasyon nehîştiye, nexweş dikare di demeke kurt de jiyana xwe wekî berê bidomîne.
Berê Mirê
Berê Mirê, gundekî Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Cokî Bîjen
Cokî Bîjen gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Leşkerê Winda
tacgulekê dibin ser gora
Şervanê Winda.
Ger sibê
şandeyeke biyanî were welatê min
û ji min bipirse: Ka gora
Şervanê Winda?
Sarbitme
Sarbitme, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Leşkerê Winda
Ezê bibêjim: Ezbenî,
li berava her coyê
li ser doşkê her mizgeftê
li ber deriyê her dêrê
her şikeftê,
li ser kevirê zinarê her çiyayî
li çiqê her dara daristanê
li Kurdistanê
li her bosta axê
li her geza esman...
xem nake, piçekî xwe bitewîne
û tacgula xwe lê deyne.
Ebdulla PEŞÊW
Cemazîyelewel
Cemazîyelewel an cumadalûla yan jî cumadalewel (bi erebî: جمادى الأول, Jamada l-Awwal) meha pêncem a Salnameya koçî ye. Ji bo Salnameya koçî li Salnameya mîladî 10 an jî 11 rojan hindik dajo, cemazîyelewel gorî Salnameya Mîladî her sal dîrokên cuda tê dîjîn.
Cemazîyelaxer
Cemazîyelaxer an jî cumadasaniye (bi erebî: أو جمادى الثاني, Jumada th-Thaniyya) meha şeşem a salnameya koçî ye.
Name
Name an Mektûb peyameke nivîskî ku li ser kaxezê tê bicîkirin, ya ku ji yeke din re tê şandin. Bi giştî mirov nameyê dixe nav Malnameê û bi post ê dişîne; ji bo vê yekê divêt mirov Polan li serxê.
Dêrsew
Dêrsew, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Name
Piştî ku înternet hatiye bikaranîn, name kêm tên bikaranîn, ji dêvla wê E-Mail têne rêkirin.
Bra
Bra, (bi lêvkirina îtalî: Br'a) bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 29.604 kes e.
Meydin
Meydin, gundekî Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Titawkê
Titawkê, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Kîkan
Kîkan eşîreke herêma Dirbêsiyê û Botanê ye. Eşîra Kîkanê di bin serkêşiya Hemîd Axa de, di sedsala 20'an de li dijî eşîrên Begaran şer kiriye.
Kîkan ji gelek eşîrên wek Kosekan, Morîkan, Sarxwanan, Azîzan, Remakan pêk tê.
Îslam Tepe
Îslam Tepe gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 566 kes (158 malbat) bûn.
Lutesyûm
Lutesyûm (, ji navê, berê ' an ') metalek û elementek e.
Kutilka Kerkûkê
Kutilka Kerkûkê, dolmeha Kerkûkê, apraxî Kerkûk navê kutilkeke kurdî ye.
Tevlîheviya kutilk, dolmeh, kufte
Kutîlk ji xwarinên ku nava wên tên dagirtin (kutandin), tijekirin re tê gotin. Carnan di bikaranîna kufte, kutilk, pêçandinan de tevlîhevî derdikeve. Lewra di demên dawiyê de mirovan xwarinên xwe rengîn kirine, gelek awa di nava havûdu de ceribandine. Bo mînak kufte heye nava wê ji dolmehên hûrik hatiye dagirtin. Hinan ji viya re gotine kufte, hinan jî dolmeh.
Amadekirin
Hêşînahiyan di ava şîregermî de bişon, bidarivînin. Goşt di nava rûnê zeytê de biqelînin. Rizê ava şîregermî de bişon, hêşînahiyan tevlî bikin, tevdin. Goştê kişandî, xwê, mergeyê jî berdin navê.
Hundirê zebzeyan tê vedan û têkela hatiye amadekirin tê dagirtin. Herwiha pelên rezê û parçeyên tenik ên goştê jî tên dagirtin. We dagirtin xilas kir, rûnbirêşkekê bînin, binê wî bi rûn bikin, bidin ser agir.
Rûnê we qijilî, goştê berxê berdinê. Dûv re berê pelên dagirtî û parsûyan berdin navê. Paşê pîvaza hûrkirî, bacanreşk, îsot, kundir û fringiyan tevlî bikin.
1/2 lître avê berdin ser, ava lîmonê pê werbikin. Di germiya zêde de bi qasî 10 deqe bipijînin. Paşê agir nizm bikin, wiha jî 20 deqe bikelînin.
Êdî amade ye, dikare were ser destexaneyê (sifre).
Peylan
Peylan, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Lamkî
Lamkî, gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.
Kortan
Kortan, gundek e ku bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.
Benderuk
Benderuk, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Koriskan
Koriskan (bi tirkî: Ördekli), gundekî bi ser navçeya Şêrwana Sêrtê ve ye. .
Yaneya Bernê
Yaneya Bernê yan jî Klûba Bernê (bi îngilîzî: Berner Club, bi feransî: Club de Berne, navê xwe ji bajarê Berna Swîsreyê digire) saziyeke saloxgeriyê yî ewropayî (YE, Norwêc û Swîsre) ye ku qerargeha wê li Swîsreyê ye. Gorî hin angaştan sazî wekî Înterpola saziyên sîxuriyê ye.
Ji têkilî û alîkariya saziyên saloxgeriyê yên welatên endam derketiye holê û pirranî ji serok û gerînendeyên saziyan xwe birêxistin kiriye. Pirranî welatên NATO û rojavayî tê de cih digirin û navenda xebatên wî li wargehên turîstîk ên Çiyayên Alp e. Heger di nava welatan de pirsgirêkên sîxuriyê yan pêdiviya alîkariyê derket, berpirsiyarên wan welatan wekî turîstên werzişên zivistanî tên avahiyên Yaneya Bernêy ên li Çiyayên Alp û karê xwe dikin.
Fikra saziyeke wiha ji ber bêalîtiya Swîsreyê di qada navneteweyî de derketiye holê û tê gotin ku di sala 1971'ê de hatiye damezirandin. Gorî rojnameyên rojavayî vê saziyê dawî li hêzên çepgîr ên radîkal li Ewropa aniye. Wekî mînak RAF (li Almanyayê) û Brîgadên Sorîn (li îtalyayê) nîşan didin.
Sekreteriyeka fermî ya saziyê nîne. Diravên tên terxankirin ji welatên endam tên berhevkirin. Salê du car birêkûpêk sazî civînên giştî lidardixe û rojeva têkildariya saziyan û programên xebatê amade dike.
Almanyaya Nazî
Prensîbên rênîşander ên rêxistina dewleta netewe-sosyalîst
Nasyonalsosyalîzm xwe weke tevgereke şoreşgerî dît ku hemû qadên dewlet û civakê veguherand. Armanc ew bû ku li şûna demokrasiyê dîktatoriya NSDAP ê ya yekane an ya serokê wê û civaka sivîl a bingehîn a vekirî û bi civakek gel a nîjadî diyarkirî biguherîne.
Ji bo ku dewlet ji nû ve li gorî prensîba Führer û têgehek taybetî ya civaka neteweyî were dîzaynkirin, pêdivî bû ku mafên medenî yên takekesî ji holê bên rakirin û veqetandina bi sazûmanî ya desthilatan di navbera hikûmetên Reich û dewletan de ji aliyekê ve û yasadanîn, rêvebirin û şaxên dadweriyê li aliyê din. "Hêza navendî ya bihêz a Reich" jixwe di sala 1920an de beşek ji bernameya 25-xalî ya NSDAP ye bû.
Di hundir de, fikra civaka gelan diviyabû ku siyaset, exlaq û hiqûq bi hev re di nav tevahiyek bênavber de girêbide. "Vîna serokatiyê", ku ne girêdayî tu desthilatdariyek qanûnî ya bilind bû, ew bû ku şêwazek nû ya serwerî û hikûmetê ya Nasyonalsosyalîst biafirîne - ku ji hêla strukturên partiyê ve bi guhdana pêşdîtinê dihat pêşbînîkirin. Peywira memûran a ji bo pabendbûna bi prensîbên qanûnî yên giştî bi erkên kesane ve hate veguheztin, ku bi " sonda rêber" hate xurt kirin. Antîsemîtîzm û nîjadperestiya neteweyî di îdeolojiya naziyan de navendî bû. Cihû, di heman demê de Sintî û Rom û her weha komên din ên nifûsê yên ku wekî "ne-Aryen " têne pênase kirin, nikarin bibin beşek ji civaka neteweyî.
Hevdemkirinê
Damezrandina dîktatoriya netew-sosyalîst bi lez û bez pêk hat ku dijber û hetta alîgirên NSDAP matmayî hişt. Jixwe di di 5ê sibata sala 1933an de, Hitler ji serokê Reich Hindenburg hilweşandina Reichstag û bangkirina hilbijartinên nû ji bo 5ê avrêlê wergirt. Parlamen heta hilbijartinê wekî navenda desthilatdariyê ji holê hat rakirin. Di 10ê sibatê de, Serokê Reichê ji bo parastina gelê Alman biryarek derxist, ku azadiya çapemenî û civînan heta radeyekê sînordar kir ku hukûmeta hindikahiyê ya Hitler de dema kampanyaya hilbijartinê de bi pratîkî karîbû partiyên muxalefetê bêdeng bike.
Her weha di meha Sibatê de, hikûmeta Hitler tedbîrên ji bo ji holê rakirina demokrasî û pirdengî destnîşan kir. Armanca wan ew bû ku li Reich, eyalet û şaredariyan navendên hevrik ên desthilatdariyê ji holê rakin û tevahiya jiyana dewletî, civakî û çandî bixin bin îdeolojiya Nasyonalsosyalîzm.
Yekem tedbîrên wekhevkirinê bi bi navê Fermana Agiriyê ya Reichstagê ya 28an hat. Sibata 1933 û Qanûna Bihêle ya 24ê adara 1933an de Destûra Weimar hate betal kirin: Bi vî awayî prensîbên bingehîn ên wekî mafên bingehîn, serweriya qanûnê û kontrolkirina hukûmetê ji hêla parlamentoyê ve hatin rakirin.
Pêşî, avahiyên federal ên Komara Weimarê hatin hilweşandin. Du qanûnên ku hatin derxistin hemû wezîr, wekîl û rayedarên dewletê yên bilind ên heta wê demê li eyaletên federal - bi taybetî li başûrê Almanyayê û senateyên bajarên Hanseyatîk hatibûn hilbijartin, ji holê rakirin. Yekemîn qanûna wekheviyê ya di 31ê adara 1933an a meclîsên eyaletê, hemwelatîbûn, meclîsên navçeyan û meclîsên şaredariyan betal kir û destûr da hikûmetên eyaletan ku qanûnên li dijî makezagonên dewletê derxînin. Di hilbijartina Reichstagê ya 5an de divê saziyên xwerêveberiyê li gorî şert û mercên dengdanê deng bidin. Adar 1933 ji nû ve were komkirin. Di encamê de, bi hezaran endamên NSDAP-ê postên vala dagir kirin. Qanûna duyemîn ya wekhevkirinê ya 7. Nîsana 1933 li hemî welatan ji bilî Prûsyayê, ku ev yek jixwe di encama " Lêra Prûsya" ya 1932an de qewimî, hate afirandin, parêzgarên Reich bi hêzên dîktatorî yên ku dikarin ji hêla Serokê Reich ve werin tayîn kirin, yên ku rasterast di bin serweriya Reich Chancellor de bûn û bûn. ji hikûmetên dewletê bilindtir. Destûr ji wan re hat dayîn ku endamên xwe, karmend û dadwerên din tayîn bikin û ji kar dûr bixin. Mafê çêkirina yasayan jî hat dayîn. Hat ragihandin ku wezîfeya serokdewletiyê ya ku di hin makezagonên dewletan de cih girtibû bi dawî bû. Di pratîkê de, serokê Reich Paul von Hindenburg dema ku Reichsstatthalter tije kir, hema hema li her derê pêşniyarên Hitler yên şopînerên kevn û Gauleiters NSDAP şopand.
Bi çewisandina KPD’ê ji 28’an ve Ji ber şewata Reichstagê di 22’ê Sibatê de li ser SPD’ê hate qedexekirin. Hezîranê û heta qanûna li dijî avakirina partiyên nû yên 14an, partiyên din xwe hilweşandin. Di 1ê tîrmeha 1933an de, NSDAP bû partiya yekane û yekane desthilatdar li Reich, ku di Kanûna 1933an de bi zagona ku yekitiya partî û dewletê misoger dike hate bihêz kirin. Bi vî awayî pergala yekpartîtî hat avakirin û parlementerîzm wekî taybetmendiya “sîstema ” nefret dihat dîtin ji holê hat rakirin. Ji bo ji holê rakirina muxalefeteke muhtemel, rejîma Nazî yekser piştî 1’ê nîsanê Cejna Karkeran a Neteweyî têk bir. Gulan 1933 hemû sendîkayan dest danî ser mal û milkên wan û mafê grevê betal kirin. Di 10’ê tebaxê de hemû rêxistinên karker û karsazan hatin qedexekirin Gulan 1933 bi zorê ket nav Eniya Kedê ya Alman (DAF), ku ji sala 1934an ve girêdayî NSDAP bû.
Reichstag jixwe fonksiyona xwe ya zagonsaz û rêvebir-kontrol bi erêkirina du-sêyan pirraniya Qanûna Destûrdar di 23ê çiriya paşîn 1944 de qedandibû. Adara 1933 de hate terikandin. Ew bi awayekî fermî wekî saziyek di hebûna xwe de maye da ku ji bo daxuyaniyên hukûmeta Hitler alavên peyda bike û hem jî di têkiliyên bi welatên din re xuyangek demokratîk biparêze. Niha nîvê wê ji endamên partiyê û nîv jî ji nûnerên SA, SS û rêxistinên girêdayî partiyê pêk dihat. Di sala 1939an de wî 9 qanûnên din derxistin, lê 5000 qanûn û biryarnameyên din rasterast ji hêla rêberên rejîma Nazî ve hatin derxistin.
Bi qanûna ji nû ve avakirina Reich ya 30. Di 1ê çileya paşîn a 1934 de, dewletên federal serweriya dewleta xwe winda kirin, ji ber vê yekê serweriya dadwerî û îdarî ya dewletên federal bi biryarnameyên li ser hevsengiyê ku heya sala 1935an dom kir, bi tevahî hate xera kirin, heya ku ew rasterast bû bindestê wezaretên berpirsiyar ên Reich. Reichsrat ku di Destûra Bingehîn a Weîmarê de nûnertiya dewletên federal dikir û li hemberî hemû pêşnûmeqanûnên hikûmeta Reîchê xwedî mafê nerazîbûnê bû, di 14’ê nîsanê de hate damezrandin. Sibata 1934 de hatîye belav kirin.
Gûydiriq Olya
Gûydiriq Olya gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Almanyaya Nazî
Rayedarên ya bilind
"Yekitiya gel û dewletê" ya ku di îdeolojiya Naziyan de hat ragihandin, bû sedema rakirina cihêbûna hêzan; desthilatên qanûndanîn û cîbicîkar û dadwerî ji dezgehên herî bilind ên hikûmetê re hatin dayîn. Dema ku prensîba rêber di hemî warên berpirsiyariya dewletê de û di hemî astên hukûmetê de bi bandor bû, dezgeh û nivîsgehên berê ji aliyekî ve navendî bûn, û pir caran ji hêla din ve zêde bûn.
Lihevnekirina peywirên rayedarên dewletê yên navendî û nû hatine afirandin û her weha ofîsên bilind ên partiyê bû sedema gelek nakokiyên li ser jêhatîbûn û hevrikiyan, ku hingê gelek caran neçar ma ku bi biryarek desthilatdar ji hêla Hitler ve were qedandin. Wekî qaîdeyek, di encamê de rayedarên îdarî bi buroyên partiyê re hatin yek kirin. Di encamê de rêzek nû "Desthilatdarên Reichê yên Bilind" derket.
„Reichskanzlei“
Serokwezîrê Reichê Alman Adolf Hitler bû, serokê dewletê heta mirina xwe di 2. Tebax 1934 Serok von Hindenburg. Bi qanûna li ser serokê dewleta Reich Alman ji 1. Di 1-ê Tebaxa 1934-an de, paşê bi referandumek rewa bû, Hitler dest danî ser ofîsên Hindenburg. Ji hingê ve heta dawiya sala 1938-an wî sernavê " Fuhrer û Reich Kancellor of German Reich", ji Çile 1939 tenê " Fuhrer " hilda. Herî dawî di vê nuqteyê de, Destûra Bingehîn a Împeratoriya Weimarê ku bi awayekî fermî di meriyetê de mabû, rastî valahiyê hat û di şexsê Hîtler de hemû hêzên dewletê hatin yekkirin.
Kendalok
Kendalok, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.
Almanyaya Nazî
„Reichskanzlei“
Rûniştina fermî ya Hîtler, Reich Chancellery li Berlînê bû. Ev wekî desthilatdariyek ji bo birêvebirina karsaziya hukûmetê ya domdar û di heman demê de wekî navenda partiyê ya NSDAP-ê xebitî. Sekreterê Dewletê Hans Heinrich Lammers, paşê Martin Bormann, berpirsiyarê karsaziya hikûmetê bû. Li nêzîkê rûniştina taybet a Hîtler a li ser Obersalzberg, ku wekî herêmek qedexekirî hatibû ragihandin, Reich Chancellery li Berchtesgaden, ku jê re dibêjin Kancelariya Reich a Biçûk, di sala 1937 de hate çêkirin.
Dezgeha rêvebirina navendî ya NSDAP û berpirsê hevrêzkirina Şêwirmendiya Reich û wezaretan karmendên cîgirê serokê Rudolf Hess bû, ku di kabîneya Reich û civata wezîrên berevaniya Reich de xwediyê pileya wezîr bû. Bi ser de jî, di biryarên girîng ên wezaretên Reich û tayînkirina karbidestên dewletê yên bilind de xwedî gotin bû. Ji sala 1941ê vir ve ev wezîfe bi navê Serokatiya Partiya Bormann berdewam kir. Şanseliya serokê NSDAP-ê, ku di sala 1934-an de wekî "Kanseliya taybet a Adolf Hitler", ku Philipp Bouhler serokatiya wê dikir û birayê Martin Bormann Albert Bormann jî tê de dixebitî, di sala 1934-an de hate damezrandin, di mijarên partiyê de xwe bi daxwaz û daxwaznameyên lêborînê ve sînordar kir, lê di heman demê de. " Action T4 " kontrol kir.
hikûmeta emperyal
Hikûmeta Reich a ku di kabîneya Hîtler de hebûna xwe berdewam kir ji 12 heta 15 wezîrên Reich ên bi portfoliyo û bê portfoliyo û rayedarên din ên payebilind ên dewleta Nazî pêk dihat. Di bin serokatiya Reich Chancellor de, ew bi giranî bi nîqaşkirin û derxistina pêşnûmeyên qanûnan re mijûl bû. Lêbelê, Hitler tenê civînên kabîneyê yên birêkûpêk li dar dixist heya ku pozîsyona hêz û fonksiyonên wî were yek kirin. Ji sala 1935-an pê ve, kabîne tenê bi awayekî nerêkûpêk û kêm caran dicive. Dûv re qanûnên nû yek li pey yê din bêyî ku li ser wan nîqaş bike, lezand. Civîna dawî ya hevpar di 5’ê Gulanê de bû. Sibat 1938.
Her ku bêtir û bêtir desthilatî ji serokê hukûmetê re hatin veguheztin an jî ji hêla wan ve hatin girtin, wezîr her ku çû bûn wergirên fermanan. Hîtler rasterast bi biryarnameyên xwe hukum kir. Di encamê de, kabîneyê rola xwe ya yasayî winda kir û di dawiyê de di dema şer de di nav dezgehên jêrîn de ku tenê beşek bi hev re hevaheng bûn, ji hev ket.
Piştî mirina Hitler, Wezîrê Aboriyê yê berê yê Reich Johann Ludwig Graf Schwerin von Krosigk li ser navê Grand Admiral Karl Dönitz, ku Hitler wekî cîgirê xwe wekî Serokê Reich destnîşan kiribû, hukûmetek kirdar ava kir. Wê hewl da ku bi hevalbendan re li ser rêveberiya Almanyayê bikeve danûstandinan, lê di 23ê Adarê de ji hêla wan ve hat têkbirin. Di Gulana 1945’an de hat derxistin û girtin. Heya ku di 5ê îlonê de ji hêla Brîtanya Mezin, DY, Yekîtiya Sovyetê û Fransa ve desthilatdariya dewleta bilind a Almanyayê hate desteser kirin. Hezîran 1945 di Danezana Berlînê de hate ragihandin û di daxuyaniyên pêvekirî de, êdî li Almanya hukumetek navendî tune bû. Encumena Kontrolkirina Hevpeymanan a ku diviyabû ev erk bigirta ser xwe, ji bo pêkanîna biryarên xwe girêdayî hikûmetên leşkerî yên li herêmên dagirkirinê bû.
wezaretên Reich
Ji sala 1933-an de, rayedarên jêrîn wekî Wezareta Reich têne binav kirin:
Bi vê yekê rejima Nazî struktur û rayeyên rastîn ên wezaretên takekesî guhert, di hin rewşan de bi awayekî berbiçav. Ji sala 1933-an vir ve beşên jêrîn nû hatin damezrandin:
Xizmeta sivîl
Beşek mezin a karûbarê sivîl di dema Komara Weimar de ji dema Kaiser hat û antî-demokratîk ma. Li Prûsya, di destpêka sala 1930an de, hejmareke zêde ya karmendan tevlî NSDAP-ê bûn, tevî ku qanûna memûran qedexe kir ku ew ji bo vê partiyê çalak bin-mîna KPD-ê.
Di heman demê de, hukûmeta nû ya Reich bi qasî ku pêkan bû gelek karbidestên payebilind ên ne populer ên ku dihatin texmîn kirin ku ji hêla siyasî ve ne pêbawer in, ji kar avêtin. Bi taybetî li Prûsyayê, Goering gelek serokên payebilind û navçeyan, rêvebirên navçeyan û şefê polîsan ji kar avêtin. Di sala 1941 de, 354 ji 365 cihên rêveberê navçeyê li wir ji hêla endamên NSDAP ve hatibûn dagir kirin, di nav de 201 "şervanên kevn". Di şaredariyan de, SA gelek caran karmendên dewletê bêyî ti bingehek qanûnî ji kargehên wan derxistin. Di 7-ê de hate zêdekirin Nîsana 1933, " Qanûna ji bo Vegerandina Karûbarê Sivîl a Pîşeyî“, ya ku mebest jê hebû ku endamên partiyên çepgir û Cihûyan derxîne, lê bandora wê di destpêkê de ji hêla " Mîtiyaza Şervanê Eniyê " ve ku ji hêla Hindenburg ve hatî destnîşan kirin hate qedexe kirin.
Di asta rêveberiyê de, Qanûna Karûbarê Sivîl a Alman ya 26. Di 1ê Çileya Paşîn, 1937an de, ku li ser bingeha nêzîkatiyên reforma Weimar-ê hatî çêkirin û di sala 1953an de ji hêla Qanûna Karmendên Sivîl a Federal ve hate betal kirin û şûna wî hate girtin. Ew erkên kevneşopî, maf û kanalên fermî yên fermî ji bo karmendan destnîşan kir da ku bandora siyasî, keyfî û gendelî ji bo endamên NSDAP-ê jî bisînor bike, di heman demê de hîn jî "karûbarek sivîl a profesyonel a ku ji hêla nêrînek cîhanî ya netewe-sosyalîst a aîdê serok ve hatî derbas kirin" diparêze. Adolf Hitler a Reich û gelê Alman, bi dilsoziyê ve girêdayî ye, li gorî pêşgotinê, divê bibe "stûna dewleta Sosyalîst a Neteweyî". Zagon karibû li dijî berxwedana NSDAP û rezervên Hîtler, ku nexwest bi prensîbên destûrî re bin, bikeve meriyetê.
Di serdema ku pê de çû, rejîma Nazî giraniya mirî ya burokrasiyê her ku diçe zêdetir kêm dike. Mafê NSDAP Gauleiter hebû ku tayînên nû ji bo meqamên şaredariyê destnîşan bike, û kansera partiyê jî mafê îtîrazê li rayedarên Reich hebû. Ev yek ji bo "nirxandina siyasî" ya birêkûpêk a berendamên postê hate bikar anîn, ku ev yek alîgirê û kûrkirina karbidestan bi rejîmê re kir. Bi sonda serokatiyê bûn û yek ji Mamosteyên zanîngehê neçar man ku soza dilsoziya Hîtler bidin; wek qaîde, yên ku ev red kir, ofîsa xwe winda kir. Wekî din, NSDAP di gelek waran de organên îdarî û rêveberî yên hevrik ava kir. Di warê polîtîkaya personelê de, Martin Bormann şûna Rudolf Hess-ê nermtir girt û hêdî hêdî nifşek nû ya rayedarên payebilind ên Nazî ku ji Hîtler re dilsoz bûn û di heman demê de ji hêla teknîkî ve jî jêhatî bûn ava kir.
Di 26. Di 1ê Avrêl, 1942 de, Hitler di Reichstag de mafê kesane îdia kir ku her karmendek dewletê neçar bike ku îstifa bike an jî ji kar dûr bixe, yê ku ew hest dike ku erkên wî binpê dike. Wî ev maf bi giranî piştî sedsala 20an ji bo "paqijkirina" mezin di karûbarê sivîl de jî. Di encamê de, karbidestên Neteweperestên Alman, ku di destpêkê de ji bo xurtkirina desthilatdariya Hitler piştgirîya sereke bûn, di dawiya serdema Naziyan de bandora xwe ya afirîner winda kirin.
Amûra ewlehiyê
Di Çile 1933 de, Hitler Hermann Goering Reich Komîserê Wezareta Prûsya ya Navxweyî tayîn kir. Göring yekser ev yek bikar anî da ku polîsên Prûsya bike stûna desthilatdariya rejîma Nazî. Di Sibata 1933-an de wî hêzek polîsê arîkar a 50,000-ê ji leşkerên SA û SS saz kir, ku hingê ew jî li dewletên federal hate destnîşan kirin. Di dawiya Nîsana 1933-an de, wî di heman demê de Ofîsek Polîsê Dewletê ya Veşartî ji bo Prûsyayê jî damezirand ku bi erka "lêkolîna hemî çalakiyên siyasî yên ku ji bo dewletê xeternak in li seranserê welêt" ava kir. Di encamê de Polîsê Dewleta Veşartî (Gestapo) derket. Lêbelê, ji ber asta karmendî ya kêm kêm, ev yek bi alîkariya gel ve girêdayî ma. Propaganda Naziyan bang li Almanan kir ku cîran, hevkar û hwd. Li ser ya ku gelek caran ketibû ser axa biber. Ji ber vê yekê îradeya berfireh a gel a şermezarkirinê çavkaniya herî girîng a agahdariya Gestapo bû, ku piştre bi navê "lêpirsînên tund", ango êşkencekirina gumanbaran hate berfireh kirin. Ji ber ku piraniya nifûsa dewleta Naziyan armancên Hîtler hevpar bûn, lêkolîner behsa "xwe-şopandinê" dikin.
Heinrich Himmler ji sala 1929an de rêberiya SS-ê kir, ku di sala 1934an de di bin serweriya SA -yê de bû heya ku derbeya Röhm di sala 1934an de pêk hat. Wî di sala 1934 de polîsên siyasî û kampên komkirinê li seranserê Reich xistin bin kontrola SS. Bi biryarnameya 17Di 1'ê Hezîrana 1936'an de, wekî Reichsfuhrer SS, ew di heman demê de di Wezareta Karên Hundir a Reich de Midûrê Polîsê Alman hate tayîn kirin û bi vî rengî di yekîtiya kesane de serokatiya her du rêxistinan kir. Di sala 1937an de, ev tevlihevî bi sazî ji hêla SS û Serokên Polîsên Bilind (HSSPF) ve hate girêdan. Fonksiyona wan ji aliyekê ve pêşengiya hêzên ser bi Midûrê Polîsan û ji aliyê din ve jî yên girêdayî Serokatiya Împertarî bû.
Ji hingê ve, Himmler bi awayekî sîstematîk û bi serkeftî navenda kontrolê û "mêjiyê" ya pergala Nazî berfireh kir. Armanca komkirina hêzê avakirina elîteke hêzeke paralel bû ku ji bo çavdêriyê wek "dewletek di nav dewletekê de" bi têkiliyên xurt bi "Führer" re, ku paşê çîna serdest a împaratoriya Alman li her derê ava bike, bû.
Mafî
Di derbarê sazûmana îdarî de, NSDAP jî ji bo pergala hiqûqî ya ku ji bo wê têdikoşiya ne xwediyê têgehek zelal bû. Di xala 19-an de, bernameya 25-xalî banga "qanûna hevpar a almanî" ya nediyar kiribû ku wekî "şûna zagona Romayê ku ji bo dîtina cîhanparêziya materyalîst re xizmet dike". Bi vê yekê, NSDAP berî her tiştî bindestkirina mafên medenî yên takekesî ji berjewendiya giştî ya "civaka neteweyî" re fêm kir: tiştê ku ji bo gel baş e, ew e ku rast e. Peyvên wekî nijad, maddeya genetîkî, namûs, dilsozî, şiyana leşkerî, hêza mirovî, dîsîplîn û nîzam wekî berjewendiyên qanûnî yên bilind hatin belav kirin.
Li gorî van ramanan, hin tedbîrên pêşî yên ku ji aliyê rejîma Nazî ve hatin girtin, prensîbên bingehîn ên serweriya qanûnê binpê kirin, wek wekheviya hemû welatiyan li pêşberî qanûnê, cudakirina desthilatan û nulla poena sine lege : wek "Reichstag". Biryara Agirkujiyê", "Qanûna Xerab" û "Qanûna li ser ferzkirin û pêkanîna cezayê mirinê.
Di hiqûqa medenî de, qedexekirina zewacê ji ber sedemên eugenîk pêk hat. Di mijara “zewacên têkel” ên nijadî de, hevberdan hêsantir bû û zayînî hat qedexekirin. Dêra Katolîk pêşî li hewildanên qanûnîkirina nezayîtiyê wekî zemînek ji hevberdanê girt. Di heman demê de, dayikên nezewicî û zarokên neqanûnî ji hêla qanûnî ve çêtir bûn; Ji sala 1941ê vir ve, jinên "Aryen" jî destûr didan ku bi leşkerên ketî re bizewicin.
Dadgehên taybet ên ji bo sûcên siyasî û Dadgeha Gel a ku nû hatibû avakirin, di bin serweriya Wezareta Dadê de mabûn, lê ji bo dozên ku li wir dihatin kirin, saziyên îtirazê tune bûn. Ji Gulana 1933-an ve, dadgehên serbixwe yên leşkerî li kêleka wan hatin damezrandin, ku ji sala 1936-an pê ve girêdayî dadgeha leşkerî ya Reich -ê ya nû hatî damezrandin. Di bin hin şert û mercan de destûr ji wan re hat dayîn ku sivîlan jî ceza bikin. Ji destpêka şer û vir ve, êdî tu gazî û gazî tunebû; biryar tenê ji hêla fermandarên leşkerî yên têkildar ve hatine pejirandin an jî biryara ji nû ve darizandinê hatine dayîn - hema hema her gav bi armanca zêdekirina cezayê.
Piştî derbeya Röhm di 1934 de, Heinrich Himmler ji bo SS dadgehek rûmetê ava kir, ku jê re dadrêsiyek taybetî ya SS û polîs di binê dadgeha sereke ya SS de ji Cotmeha 1939 de pêş ket. Hakimê wî bi xwe bû. Dadgeha Îdarî ya Reichê ya ku nû hatiye avakirin, girêdayî Wezareta Karên Hundir a Reichê bû, lê destûr nehat dayîn ku tu kiryarên keyfî yên ku ji hêla siyasî ve hatine kirin, bi taybetî yên polîsan lêkolîn bike. Ji ber vê yekê hemû kiryarên şîdetê yên SA, Gestapo û SS ji hêla dadgehên serbixwe ve nehatin darizandin. Girtiyên ku di bin "çalakiya parastinê " de hatin girtin, bê maf hatin hiştin.
Di dadweriya tawanan de, pîvanên tawanên tawanan her ku diçe ji taybetmendiyên eşkere yên tawanê ber bi helwesta tawanbarê gumanbar ve diçûn. Dadweran ji berê pirtir îhtîyat dan. Ev nermkirin di pratîkê de ji bo zêdekirina cezayan bû. Di heman demê de, gelek sûcên sûc rasterast rastî cezayên bilindtir hatin, û hin jî nû hatin afirandin. Taybetmendiyên kuştinê yên ku di sala 1941'an de hatin guhertin û li ser esasê hiqûqa cezayî hatin guhertin, piştî sala 1945'an jî di zagona cezayê de neguherî.
Prensîba nulla poena sine lege piştî binpêkirinên yekalî bi tevahî hate terikandin. Di Hezîrana 1938 de, piştî du dozên kesane, Hitler bi paşverû cezayên nû û qanûnên ji bo van û kiryarên mîna wan derxist. B. Cezayê îdamê ji bo revandina zarokan ku di sala borî de bi îxracatê û ji bo danîna bi qestî " xefika otomobîlê " ( Lex Götze ), ku bi hûrgilî nehat diyarkirin. Piştî ku Dadgeha Bilind bersûc di dozek "diziya elektrîkê" û dozek jî ji "sextekariya makîneya telefonê" beraat kir, di hiqûqa ceza de jî qedexeya analogiyê hat rakirin. Naha destûr nehat dayîn ku dadger bi eşkere cezayên cezakirinê li gorî sûcên ku "li gorî hesta edaletê ya gelêrî" têne berhev kirin, bidin.
Cezayê îdamê ku di sala 1933an de ji bo sê sûcan dihat xwestin, bi taybetî di dema şer de bi 46 sûcan hat dirêjkirin û zêde hat bikaranîn. Dadgeh- leşkerî rastiyên wek “xerabkirina hêza leşkerî ” bi helwestên subjektîf ve girê didin; her ku diçû sûcên biçûk wek sûcên şer dihatin hesibandin. 5 Biryarnameya Qanûna Cezayê Şerê Taybet a 5. Gulan 1940 di dawiyê de destûr da dadwerên taybetî ku ji bo her sûcek cezayê darvekirinê û di nav de cezayê darvekirinê bidin, heke cezayê ku di metna qanûnî de hatî peyda kirin ji bo kefa "li gorî raya giştî ya saxlem" têrê neke.
Di sala 1942an de, rejîma Nazî bi nameyên birêkûpêk ên dadweran û nameyên wekhev ên parêzeran dest bi rêvebirina dadweriyê kir. Bi ser de, Hitler destûr da Wezîrê Dadê yê Reich ku hemî tedbîrên ku ew hewce dibîne, di nav de yên ku ji yasaya berê dûr dikevin, ji bo damezrandina "rêveberiya edaletê ya Sosyalîst a Neteweyî" bigire. Lê dadgehên herêmî yên asayî û yên bilind ên herêmê, ji destpêka sala 1933an ve bûne beşek ji dezgeha dewletê ya çewsandinê, bi mehkûmkirina gelek dozên rexnekirina rejîmê, reftarên opozisyonê, "sûcên weşanê " û " pîskirina nijadî ".
Arteş
Ji dema ku Hitler hat ser desthilatdariyê, bi enerjî ve çekkirina Reichswehr, ya ku bi Peymana Versailles ve hatî sînordar kirin û ew wekî stûna duyemîn a dewleta Sosyalîst a Neteweyî li kêleka partiyê dihesiband, bi enerjî domand. Hevrikiya zelal a di navbera Reichswehr û SA de di Hezîrana 1934-an de bi bêhêzkirina serokatiya SA ya ku wekî tepisandina Röhm Putsch veşartibû bi dawî bû, û Reichswehr wekî hilgirê yekane yê neteweyê hate ragihandin. Piştî karanîna li ser di 1ê tebax sala 1934an de, "Qanûna li ser Serokê Dewleta Reich a Alman" wekî cîgirê serokê Reich Hindenburg, ku rojek şûnda mir, wî li gorî Destûra Bingehîn a Weimar fermana bilind a siyasî ya Reichswehr girt. Wezîrê Reichswehr û fermandarê giştî yê leşkerî Werner von Blomberg paşê hêzên çekdar bi şexsî sond xwar Hitler. Her weha di sala 1934 de, damezrandina hêza hilweşandina SS, ku paşê bibe Waffen-SS, dest pê kir.
Hê di Cotmeha 1933 de, Hitler vekişîna Almanya ji Cemiyeta Miletan û di heman demê de vekişîna ji Konferansa Çekdarkirina Cenevreyê ragihandibû, ku tê de ji almanya ji aliyê hêzên din ên Ewropî ve hevsengiya çekan hatibû pêşkêş kirin. Di 16. Di 19ê Adara 1935an de, Reich a Alman bi "Qanûna Pêşxistina Wehrmacht" ve avakirina serweriya leşkerî, ji nû ve danasîna leşkeriya giştî û armanca avakirina artêşek ji 550,000 kesan ragihand. Ji niha û pê de, artêş tenê wekî " Wehrmacht " dihat binav kirin, navê Reichsmarine hinekî paşê jî bû " Kriegsmarine ". Jixwe di 11 Di 13ê Adarê de, Wezîrê Hewayî yê Reich Goering hebûna hêza hewayî ya Alman ragihand. Van binpêkirinên eşkere yên Peymana Versailles bi piranî ji hêla hêzên din ve hatin pejirandin, ji ber vê yekê Brîtanya Mezin di Hezîrana 1935 -an de Peymana Deryayî ya Alman-Brîtanî pêk anî, ku destûr da Almanya ku hêza deryayî ya xwe nûve bike 35. % ji Navy Royal destûr. Di Adara 1936 de, leşkerên Alman ji nû ve Rhineland dagir kirin, peymanên Locarno şikand. Piştî demeke kin, bi danasîna plana çar salan, biryar hat dayîn ku welat û Wehrmacht di nav çar salan de ji bo şer amade bin. Di heman salê de, dilxwazên Alman ên ji Lejyona Condor cara yekem di şerê navxweyî yê Spanyayê de li ser milê neteweperestên Spanyayê mudaxele kirin.
Piştî krîza Blomberg-Fritsch, di 4ê Avrêlê de, Hitler Sibat 1938 Wezîrê Parastinê yê Reich Blomberg û Serfermandarê Giştî yê Artêşê Fritsch, Wezareta Şer betal kir û di heman demê de fermandariya operasyonê ya Fermandariya Bilind a Wehrmacht (OKW) ya nû hatî damezrandin, ku bû karmendê giştî yê wî yê kesane, girt. Beşa jorîn bi vî awayî pêk hat:
Fermandariyên bilind ên berê yên hêzên çekdar bi talîmatên OKW ve girêdayî bûn, lê bi karmendên xwe yên girêdayî re serbixwebûnek qismî parastin.
Piştî damezrandina OKW, Avusturya û Sudetenland (1938), tevlêbûna "Komara Çek ya mayî" (1939) û di dawiyê de Şerê Cîhanê yê Duyemîn bi dagirkirina Polonyayê dest pê kir.
Welatên "Împeratorî ya kevnar"
Împaratoriya, ku di 1871 de hate damezrandin, dewletek federal bû ku ji 22 dewletên monarşîk, sê bajar-dewletên komarî û Reichsland Alsace-Lorraine pêk dihat. Li Komara Weimar, Împeratoriya Alman ji 18 welatan pêk dihat. Dewleta Naziyan ev dabeşkirina dewletan parast, lê erkên wan ji organên îcrayê yên wezaret û rayedarên Reich ên navendî re kêm kir. Waliyên Reich li ser serokwezîrên dewletan hatin danîn. Ji bilî dewletan, Gaue ya NSDAP wekî yekîneyên pêşbaziyê xuya bû.
Dewleta Azad a Prûsya di serdema Naziyan de jî dewleta herî mezin a Reichê ma. Lêbelê, strukturên wê yên îdarî jixwe di sala 1932-an de ji ber êrîşa Prûsya ji hêla hukûmeta Papen ve pir qels bûbûn. Bi lihevhatina Prûsya di sala 1933-an de, saziyên wê yên navendî girîngiya xwe winda kirin û pişta xwe dan hukûmeta Reich û serokatiyên jorîn ên parêzgehên Prussyayê. Li hin parêzgehan, ofîsa Oberpresident ji hêla NSDAP Gauleiter ve, wekî Erich Koch li Prûsyaya Rojhilat, hate girtin. Waliyê Reichê yê Prûsyayê Hitler bi xwe bû, lê wî erkên xwe ji serokwezîrê Prusya Hermann Göring re şand.
Mezinbûna împeratoriyê
Beriya sala 1939an jî, rejîma Nazî hêdî hêdî axa Reichê berfireh kir û herêma Saar, Awistirya û Sûdetenland bi nav kir. Li wir, di sala 1939an de, Reichsgaue di bin yek an çend parêzgarên Reich de hate damezrandin, ku paşê li mayî Reich jî hate damezrandin. Ji bilî tevlêbûna herêma Saar, hemû destkeftiyên herêmê di bin gefa tundiyê de hatin bidestxistin.
Bi hilweşandina Çekoslovakya di adara 1939an de, Reich ji bo cara yekem berbi herêmên ku bi piranî Alman lê niştecî ne bûn, berfireh bû. Bi vê yekê re karaktera xwe ya netewe dewlet winda kir. Ji sala 1939an vir ve, herêma Reich di nav xwe de parastvana Bohemya û Moravya ye, deverên CdZ yên dagirkirî wekî "herêmên Reichê Almaniya Mezin" hatin binavkirin. Li gorî agahiyên ji Waliyê General Hans Frank, Hitler jixwe di payîza 1939 de biryar dabû ku di heman demê de Hikûmeta Giştî jî bike, ku tê de rezervek ji bo karkerên çandiniyê ji bo Reich, beşek ji Reich Almaniya Mezin, dît. Lêbelê, wekî ku dîroknas Martin Broszat guman dike, Hitler di heman demê de xwest ku statuya qanûnî ne diyar bihêle da ku Hikûmeta Giştî li derveyî berpirsiyariyên hiqûqa navneteweyî û împeratorî bihêle. Di havîna 1940 de, Hitler teoriya Frank ya " welatê cîranê Reich" qebûl kir. Zêdekirina "ji bo herêmên Polonya yên dagirkirî" ji navnîşa fermî ya Hikûmeta Giştî hate derxistin. Lêbelê, hikûmeta giştî statûya parêzgeriyê wernegirt, lê bû "taxek alman a derveyî-erdî ya bê statuya dewletê, ku ad hoc bi mebesta rêgezek qanûnî ne-girêdayî heya ku dibe bila bibe, bi niştecihên bê hemwelatî yên etnîsîteya polonî re hate avakirin. Li gorî dîroknasê polon Tomasz Szarota, daxuyaniyên Hitler ên ku ji hêla Frank ve têne vegotin, " meyldariya pêvekirina expressis verbis " nîşan dide, dîsa jî di çarçoveya hiqûqa navneteweyî ya ji hêla Reich Alman ve "heta hebûna çalakiyek rastîn a tevlêbûnê nîşan dide ku hin guman hene." Di heman demê de, hikûmeta Giştî hate qedera ku bibe " koloniya yekem a Reich", ku ev yek di "siyaseta îstismarkirina aborî, tepisandina çandî ya Polonan û tunekirina rewşenbîrên wan" de xuya bû.
beriya destpêkirina şer hatiye tevlîkirin
Her wiha şantajên siyasî an jî gefên leşkerî neçarî desteserkirina hin deveran kirin:
Ev girêdanên beriya Şerê Cîhanê yê Duyem ji hêla destûrî ve bi bandor bûn.
Diviyabû Slovakya serxwebûna xwe ji Komara Çeko-Slovakya rabigihîne (14. Adar 1939) serxwebûna tixûbdar û statûya satelîtê ya hevalbendek Alman wergirt.Piştî " perçiqandina mayîna Komara Çek " di 15. Adar 1939, Parêzgariya Bohemya û Moravyayê di bin çavdêriya Parêzgerek Reich a Alman de otonomiyek xuya hat dayîn; Ew wekî beşek ji împaratoriyê dihat hesibandin, ku di heman demê de xwediyê hêzek hukûmetê ya herî bilind bû. Damezrandina vê parêzgehê peymanek navneteweyî şikand û ji ber vê yekê li gorî hiqûqa navneteweyî bêbandor bû, her weha berfirehkirina paşerojê ya serweriya Almanyayê ku bi fethên leşkerî pêk hat.
di dema şer de pêk hat
Piştî kampanyaya Polonya di payîza 1939 de, Reich Alman ji nû ve organîzekirina deverên ku di Peymana Versayê de ji Polonya re hatibûn dayîn, berfireh bû:
Erdên pêvekirî yên Polonyayê du qat ji yên ku di sala 1919an de hatibûn desteser kirin bûn û sînorê Reich 150 ber 200 veguherand. km li rojhilat.
Xaka di bin rêveberiya sivîl a Almanyayê de hatiye dagirkirin
Gelek dewletên ku ji hêla hêzên Alman ve hatine dagir kirin karîbûn hikûmetên xwe li gorî Peymana Laheyê ya li ser Şerê Erdê biparêzin, lê ne hemî. Piştî kampanyaya rojava di sala 1940 de, li hin deverên dagirkirî rayedarên sivîl hatin damezrandin, ku ji " Serokê Rêvebiriya Sivîl " (CdZ) re rapor kirin, ku di encamê de berpirsiyarê rayedarên Reich Alman bû.
Piştî kampanyaya Balkanan di sala 1941 de, Padîşahiya Yugoslavyayê bû sê dewletên cuda (Kroatya, Sirbistan û Montenegro). Du sê parên Slovenyayê di bin rêveberiya CdZ ya Carinthian Gauleiter de hate danîn û de facto hate nav kirin:
Piştî kampanyaya Rûsyayê di sala 1941 de, deverên din di bin rêveberiya sivîl a Alman de bûn:
Di bin zagona leşkerî de xaka dagirkirî
Piştî agirbesta Îtalyayê bi Hevalbendan re di Îlona 1943 de, Almanya jî Îtalya dagir kir, û Benito Mussolini Komara Civakî ya Îtalyayê (RSI) wekî dewletek satelîtê ya faşîst li bakurê Italytalya ava kir. Li vir û li Yugoslavyaya bindest a Îtalyayê, Wehrmacht, polîsên di bin serokatiya SS ya Reich û rêveberiyeke sivîl a Alman-Îtalî de di du waran de desthilatdarî pêk anîn:
Ev herêmên operasyonê, ku sînorên wan ne li ser sînorên neteweyî, lê li ser hewcedariyên leşkerî bûn, ji hêla desthilatdariya SS û rêveberiya sivîl ve, ku bi fermî di bin serweriya RSI de ma, ji axa ku ji hêla Îtalya ve tê veqetandin, hatin veqetandin. Di wan de, zagona almanî û zimanê fermî yê almanî bi giranî hatin destnîşankirin. Rêvebiriyek sivîl a Alman-Îtalî di bin navê "şêwirmendên sivîl" de bû ku bi navê fermî yê Komîserê Bilind, ku li gorî fermanên kesane yên Hîtler, neçar ma ku xwe bigihîne serokên cîranên Reichsgaue Tirol-Vorarlberg û Carinthia, Franz. Hofer û Friedrich Rainer. Dadweriya wan di heman demê de li beşa Slovenya ya ku di sala 1941-an de ji hêla Italytalya ve hatî dagir kirin jî berfireh bû. Van hêzên şexsî di warê rêveberiya sivîl de di nav gel de nezelaliyek qanûnî ya bingehîn derxist holê.
Herêmên bê otonomî di serdestiya Almanya de
Bi Reich ve girêdayî bûn, lê nehatin girêdan, her weha du "parêzgehên Reichs" yên mezin ên di bin rêveberiya sivîl a Alman de bûn, Reichskommissariat Ostland (Dewletên Baltîk û Belarûs) û Ûkrayna.
Berfirehkirinên plankirî
Rejîma Nazî çiqasî armancên xwe yên fetihkirinê bi pêş xist, di lêkolînê de nakokî ye. Eberhard Jäckel, bi rêgezên Hugh Trevor-Roper, amaje dike ku Hitler bi bingehîn dixwest ku li rojhilat, ango li Rusyaya Ewropî zeft bike. Generalplan Ost, ku heta sala 1942an di bin sîwana Reichsfuhrer SS Heinrich Himmler de hatibû amadekirin, berê mafên erdên nû dîtibû û di planek 25-salî de, li herêma dagirkirî bi çar mîlyon niştecîhên "jidayikbûna Almanan" li ". Ingermanland " li derdora Lenîngradê, li " Gotengau ". Li Kirimê û li herêma Cherson û her weha li qada avjeniyê ya çemên Memel û Narew.