cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sinan Akçıl
Jînenîgarî
Ew kurê muzîkvan Saim Akçıl û birayê piyanîst İdil Akçıl'e. Wî di temenek pir ciwan de dest bi muzîkê kir, û digel temenê xwe yê ciwan jî, ew ji ber bestekên xwe ve hate nirxandin. Akçıl bi navên wekî İzel, Orchestra Enbe, Ferhat Göçer, Candan Erçetin, Yaşar, Zeynep Casalini, Mustafa Sandal, Gülben Ergen, Ebru Gündeş, Kutsi, Petek Dinçöz xebitiye. Hadise di Pêşbirka Strana Eurovîzyonê ya sala 2009 de ku di Gulanê hat li dêr xistin, nûnertiya Tirkiyeyê kir û strana Düm Tek Tek îmze kir, ku ew bi ya çaremîn bû. Di demê de, Çi Bi Hande Diqewime, ku ji hêla stranbêja pop Hande Yener ve di 1ê gulana 2010de hat weşandin, gotin û muzîka albumê ya Sinan Akçıl'e.
Jiyana taybet
Akçıl di 24ê Kanûna yek ya 2018an de bi Burcu Kıratlı re zewicî. Hevjîn di 6ê ilona 2019an de ji hev veqetiyan. Ew di 22ê Sibata sala 2021 de bi jina xweya berê Burcu Kıratlı re disa zewicî.
Qereqaç
Qereqaç, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Qereqaç 44 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 8 e.
Konferansa Aştiyê ya Lozanê
Konferansa Aştiyê ya Lozanê di navbera 11 mijdara 1922yê heta 24ê tîrmeha 1923yê di navbera dewletên îtilaf û hikûmeta nû ya Tirkiyeyê de dewam kiriye. Di encamê de Peymana Lozanê hatiye destnîşan kirin.
Nexweşiya keşanê
Nexweşiya keşanê ji ber kêmasiya mînerala selenyûmê pêk tê. Ev nexweşî li herêmeka Çînê bi piranî tê dîtin. Çimkî di axa wê herêmê de selenyûm kêm e û di dilê mirovan de kardiyomiyopatî peyda dibe.
Azadistan
Azadistan (bi farisî : آزادستان, romanî: Āzādestān  , lit.  Welatê azadî), dewletekî kurtî bû, ku di îroyên Azerbaycana Îranê jî destpêka sala 1920an heya îlona sala 1920an hikûm kir. Ew ji aliyê Muhammed Hiyabani hatî avakirin, Hiyabani welatparêzekî Îranî bû, ku nûnerê meclîsê û muxalifekî navdar ê li dijî Yekîtiya Sovyetê û kolonyalîzma Brîtanyayê bû, hate damezrandin.
Hiyabani û şagirtên wî navê "Azadistan" hilbijartibûn wek jesteke protestoyî li dijî danîna navê "Azerbaycanê" ji bo hikûmeta navenda wê Bakûya li Piştqefqasyayê ku jê re Komara Demokratîk a Azerbaycanê dihat binavkirin û ji bo ku bibe modelek azadî û serxwebûn ji bo tevahiya Îranê.
Beaulieu, Côte-d'Or
Beaulieu, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Kulîlkên Ciwan (kovar)
Kovara Kulîlka Ciwan di navbera salên 2002-2003'yan li Amedê hatiye derxistin. Tenê li Amedê 500 lib dihate belavkirin. Ev kovar destpêkê wekî fanzîn(kovara ku bêdestûra dewletê têne derxistin) dertê. Piştî 4 hejmaran, navê xwe dike Kulîlka Ciwan. Piştî 3 hejmarên wê yên fermî, bi derketina Kovara W're, xebatên xwe dide rawestandin. Ji ber dema ku kovar derket, ew dem kovara Jiyana Rewşen weşana xwe rawestandibû û ji bilî kovara werzî ya bi navê Kevan ku li Mersînê dihate derxistin, tu kovar nedihate derxistin. Kovar ji bona vê valatiyê dabigire, tê derxistin. Kovar, bi piranî nivîsên wêjeyî yê ciwanan esas digirt û li piranî zanîngehên Kurdistanê dihate belavkirin. Edîtorê kovarê Deştî Rewşen bû û wê demê li Zanîngeha Dîclê xwendekar bû. Bi şiklê xwe yê fanzîn yanî îllegal û bi şêweyê fermî, di kovara Kulîlka Ciwan de, bi sedan berhemên hêja yên wêjeyî hatin weşandin. Di dem de arşîva wê hatiye girtin.
Got
Got, qewmeke german a skandînavî bi gumanî li Gotlandê, îroj di xakên Swêdê de, dijî bûn. Di sedsala 2'an de wan dest bi koçê kir û ji Skandînavyayê de derketin û li Scythia, Dakya û Pannonia, ango bakura Deryaya Reş bicih bûn. Di sedsala 3'an de got wek gotên rojhilat (ostrogot) û gotên rojava (vîzîgot) bûn du paran. Di sedsala 3'an de vîzîgotan êrîşên mezin li ser Împeratoriya Romê kirin. Lê ewna ji aliya Aurelius Claudius û Gallienus hatin rawestandin. Di sedsala 4'an de him vîzîgot him jî ostrogot çendayî bin bandora Romayan de man. Di wê demê de ewna bi çendayî wergera aryanîzmê bûn.
Bruschied
Bruschied şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Got
Di 370an de ji rojhelat de êrîşên hûn dest pê kir. Van êrîşan li ser qewmên german bandora domîno kir û wan jî rojava de koç û êrîşa romayiyan kirin. Di wê demê de di 376an de keyê vîzîgotan Fritigern ji Împeratorê Împeratoriya Romê ya Rojava Valens ji bo li başûra Tuna bicih bûnê destûr xwest. Valens destûr da ewna li başûra Tuna bicih bûn. Lê sal venegeriya di 377an xela peyda bû û navbera Împeratoriya Romê ya Rojava û gotan de cengên Gotî derketin û heta 382 dewam kirin û bi peyamaneke navbera Roma û gotan re xelas bû. Çiqas bi dawî Romayê got bin xistin jî di wan cengan de di 378an de di Cenga Adrianapolisê de împerator Valens hat kuştin.
Vîzîgotan di serdariya Alarik I de di 410an de bajarê Romayê dagîr kir. Honorius vîzîgot li Galiyayê bicih kirin û wan di 475an de vandal li wir bin xistin û li Nîvgirava Îberî serwerî ajotin. Ji pê re ew keyîtiyê li îber ji aliya Justinianus I hat hilweşandin. Got bi xwe jî di nav qewmên din de heliyan û zimanê xwe gotî ji bîr kir.
2012
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Franklin Pierce
Franklin Pierce (jdb. li Hillsborough, Hillsborough County, Nû Hampshire; m.  li Concord, Nû Hampshire), 14em serokdewletê DYA'yê bû.
Jiyan
Franklin Pierce lawê (kurê) Benjamin Pierce, ê ku sala 1827 û 1830yê du caranz bûbû parêzgarê Nû Hampshireyê. Franklin perwerdeya dadê dibîne, ji sala 1827ê ve, wekî parêzer li Hillsborough dixebite. Ji sala 1829 heya 1833 endamê meclîsa temsîlkar e. Ji 1883 heya 1837ê endamê meclîsa temsîlkar ê Partiya Demokrat e. 1837-1840, senatorê Nû Hampshire ye. Tevlî şerê amerîkî-meksîkayî (1846/48) dibe. 1850, serokê dadxaneya makezagonê yê Nû Hampshireyê ye.
Di dema serokatiya xwe de têkiliyên welatê xwe yên derveyî bipêşdixe. Giraniyê dide ewlekariya Amerîkayê.
Saint-Quentin, Aisne
Saint-Quentin, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Fushun
Fushun, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Liaoningê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 2.138.090 kesî
Gengenbach
Gengenbach bajarokekî navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Walluf
Walluf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rheingau-Taunus-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Erdnîgariya Behramê
Erdnîgariya li ser Behramê mirov ji lêkolînên, sêwirandin û nexşekêşandina rû yê çaremîn extera pergala rojê dibêje. Nîvê Behramê yê başûr û bakur ji hev cuda ne. Pirraniya beşê bakur ji besîtekî pêk tê, yê başûr bi pênc kîlometre ji pileya bakur berztire.
Hohenthann
Hohenthann şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landshut li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Reskê Xido
Reskê Xido, gundekî girêdayê navçeya Cîmîn ya Erzînganê ye.
Lîraya tirkî
Lîra (bi tirkî Türk lirası; nîşan: ₺; Koda ISO 4217: TRY; kurtkirin: TL) pereyê fermî yê Komara Tirkiye û Bakurê Kîprosê e. Lîreyek dibe sed kuruş.
Qamişlo, Ermenistan
Qamişlo (bi ermenî: Եղեգնուտ, Yexegnut, heta s. 1947 Qamişlo, Sefiyabed, Mele Bedal) gundekî li parêzgeha Armavir a Ermenîstan e. Pirraniya gelhê gundî ermenî ne, lêbelê nêzîkî 30% (663) êzidî ne.
Kulîlkên be'îvan (pirtûk)
Kulîlkên be'îvan, berhemeke nivîskarê kurd Arjen Arî ye. Pirtûk di 2012an de di nava weşanên Ronahî de derket û ji 13 çîrokan pêk dihê û 59 rûpelên wê hene.
Dennis Ritchie
Dennis MacAlistair Ritchie (jdb. 9ê îlonê 1941 Bronxville, Nû York − m. 12ê çiriya pêşîn 2011 Berkeley Heights, Nû Jersey, DYA) zanistekî komputerê yê amerîkî bû. Jiyana wî ya xebatê di Bell Labs da derbas bû. Wî bi Brian Kernighan re zimanê c deranî. Alîkariya wî ya din bo pêşveçûna teknolojiya komputerê jî Pergala xebitandinê ya UNIX e. 70 salî di mala xwe ya li Berkeley Heights, N.J. mir.
Jînenîgarî
Dennis MacAlistair Ritchie di 9ê îlona 1941ê de li Bronxville, Nû York hatiye dinyayê. Piçûktî û xortaniya wî li Nû Jersey derbas bû. Çimkî bavê wî Alistair E. Ritchie li wê derê di Bell Labs de endazyar bû. Navê diya wî Jean McGee Ritchie ye.
Ritchie di lîseya Summit de xwend. Dûre li zanîngeha Harvardê dewamî xwendinê kir. Pêwendiya wî a komputerê li Harvardê destpêkir. Li wê derê di dersekê de komputera Univac I dît. Dema di Harvard de dixwend li MIT jî dest bi xebata li ser komputerê kir. Êdî ji matematîkê pirtir eleqedarî komputeran dibû.
Kerkê
Gundê Kerkê gundekî suryanîyan e û li Şemrexê (girêdayê Mêrdînê) radiweste. Li 1987 da çar malbata Kurdan, yên ki paşnawa xwe Çelebi ne, tên wê gunda û wê derê da cih dibin. Li gund da 5-6 malbata Suryani hene. Li 1988 da wan çar malbatên Kurd cerdawaniyê qebul dikîn û  li ser Suryaniyan bandori û teror dimeşenin. Ji boy wê yêkê gelê Suryani mal, mîlk û axa xwe terikinin û koçberi yê metropolan dikîn.
Qirşax
Qirşax sernavê gelek cureyên xwînmij e. Qirşax ku çir dibe yê wek pîrevonkê biçûk e ku yê di wî halî de yê pê ra dibêjin qirnî an qijnik. Ku carekê bi ajal an jî mirovan ve bizeliqe bi xwînê diperçife. Hin cureyên xwe yên bijehr in. Taya Kongoyê (bi îngilîzî, "Congo hemorrhagic fever") ji wan nexweşiyên mirinê ku qirşax dibin sedem e.
Bêjenasî
Peyva qirşak û kerçik ji peyvekê tên. Bi dibêtiyeka mezin kerçik, wek qerçik, qerçix, qerşix bûye qirşax. Navên qrinî û qijnî jî ji peyva qirşaxê çêbûne. Li hin deran ji bo qirnî dibêjin ginî an gene. Navê qiraşexe bi tirkî ("kene") jî ji vê peyvê tê.
Hamza Yavuz (Vasfî)
Hamza Yavuz (Vasfî, 1963 Derkfan/Gercüş-20.8.2000 Saarbrücken) helbestvanê kurd û şehîdê têkoşîna azadiyê ye.
Jiyan
Hamza Yavuz, di sala 1963an de li Derîfkana Gercûşê jidayik dibe. Di piçûkatiya xwe de, bi tevî malbata xwe bar dikin Midyadê. Hamza, zarokatiya xwe li Midyadê derbasdike û dibistana seretayî û navîn li vir diqedîne. Di temenê xwendekariyê de ji têkoşîna rizgariya netewî ya Kurdan bi tesîr dibe. Di lîseyê de bingeha fikra têkoşîna azadiyê di kesayetiya xwe de bi cîh dike.
Hamza, di pola duyemîn a lîseyê de ji ber êrîş, zordarî û zextên rejîmê neçar dimîne ji dibistanê veqete. Hamza, ji ber têkîliya wî ya bi PKKê re du caran tê binçavkirin. Lê belê ewrê reş ê zordestiya rejîma leşkerî ya 12 îlonê xwe li hemû welêt vedipêçe. Hamza careke din tê girtin, rastî êşkenceyên giran tê, lê belê ew tewanbariyan qebûl nake û piştî meheke û nîv serbest tê berdan. Lê belê xiyaneta ku li Gelê Kurd raselitiye, di dika jiyana Hamza de jî rûyê xwe nîşan dide. Hamza piştî demeke kin piştî îxbarekê careke din tê girtin û yekser dişînin Mêrdînê. Fermanariya Rêveberiya Leşkerî Hamza careke din ji êşkenceyên giran derbas dike, lê Hamza sekna xwe ya berxwedanvan li vir jî didomîne... Hamza Yavuz, cara duyemîn serbest tê berdan û vê carê jî bi neçarî diçe Îzmîrê. Li Îzmîrê Hamza, jibo rûniştina ku li Dadgeha Rêveberiya Leşkerî ya Yekemîn a Amedê tê dîtin, tê vexwendin. Tevlî rûniştinê dibe û 16 sal cezayê zîndanê dixwe. Ew piştre vê helwesta xwe, di nameyeke xwe ya ku di girtîgehê de dinivîsîne weke "şaştiyekê" bi nav dike.
Sal 1982 ye. Cîh zîndana Amedê ye. Li hemberî êrîş û êşkenceyên xedar û dervehî mirovatiyê Hamza, bi bedena xwe ya ciwan, berxwenake xûrt nîşan dide; bi tevî hevalên xwe beşdarî çalakiya Rojiya Mirinê dibe. Ji ber êşkenceyên bê perva, bi dehan car giran nexweş dibe. Di girtîgehê de, girtîmayîn û dûrbûna ji jiyana derve, hesret û evîna jiyanê ya bi wî re geştir dike. Hamza, li girtîgeha Amedê, bi helbestan dijî. Helbest û pênûs, hevalê wî yê herî nêz e, têhnîbûna xwe ya ji bedewiyên jiyanê, hesret û hêviyên xwe bi van tîne ziman. Hamza, di vê jiyana fanî de naxwaze bê dews koç bike, bi vê înadê, bi azweriya jiyanê, li hemberî hemû şert û mercên mirinê, bi serbilindiyeke berz li ber xwe dide. Ew bi evîna helbestê, bi diltenikiya hûnermendekî, jiyana xwe bi pevyên narîn û xweşik dineqişîne ser rûpelên spî. Dema ku rûpelên salnameyê 1989 nîşan dide, êdî ji girtîgehê derdikeve û bêrê xwe dide hesreta xwe ya salan; çiyayên Kurdistanê. Hamza, navê hevalekî xwe yê pir hes jê dike Wasfî Kiliç ku di 1986an de hate qetilkirin li xwe dike. Hamza Yavûz ango bi navê xwe yê kod Wasfî, wêjevanekî bi marîfet, zanyar û helbestvan bû. Serokê Gelê Kurd Abdullah Ocalan, ji ber meraqa wî ya ji dîrokê re, jê re gotibû `Mirovê ji kûrahiya dîrokê tê`. Navekî din ê Hamza hebû; Fîlozof Wasfî. Evîna di dilê wî de, bi rûbar, keskahî, av, ax, çiya û kûlîlkên welêt re dibe yek. Di her herikîna rûbarekî de diherike, di her vebûna gûlekê de dibişkive û bi xwendina bilbilan dilgeş û dilşa dibe Hamza. Hamza, ti carî ji temaşekirina bedewiyên xwezayê têr neba, wan di helbest û nivîsên xwe de bi ziravhestiyariyeke nedîtî tîne ziman. Ew mirovek ji kûrahiya vê dîrokê hatibû, bi zimanê xwezayê di axîvî û dijiya, lewma xwezayê jî hemû bedewiyên xwe jê re vekiribû. Hamza Yavuz, di sala 1999an de bi nexweşiyeke mirinî dikeve. Wasfî, bi bûhabûna mirinê, ya yekemîn li nexweşxaneya Gerîlla ya Zapê, ya duyemîn jî li Mûsilê du ameliyatan derbas dike. Ji Mûsilê derbasî Mexmûrê, ji wir jî diçe Suriyê û ji Suriyê jî berê xwe dide `parzemîna spî` Ewropayê. Hamza Yavuz, li Almanyayê li Klînîka Saarlaouise St. Elizabethê bi tevî hemû hewildanan nayê rizgarkirin û xatirê xwe ji jiyanê dixwaze. Rûpelên dîrokê 20ê Tebaxa 2000î nîşan dida. Ew beriya nefesa xwe ya dawî van hevokan bilêv dike: `Li pişt min negrîn, tilîliyê bikşînin. Dema ku li ber çavê min bedena ewqas qehremanan perçe perçe dibe, mirina li min li ber wan ne tiştek e..! Di vê oxirê de ne yekemîn im, ezê nebim yê dawî jî. Çawa ku helbestvan Nazim gotiye, li dijmin înad ezê rojekî din jî bijîm.` Di 25ê Tebaxa 2000î de xelkê Batmanê bi tilîliyan cenazeyê wî pêşwazî kirin û veşartin.
Helbest
Mînakek ji helbestên Hamza Yavuz:
Wê roj were Emê xatir ji çekan bixwazin Lê ji Çiyayan qet Bi mizgînî em tên Bi Kîbele re tên Dilê xwe veke Himbêz bike Û zarokê xwe bîne dinê Xweşikbûyîn, hezkirin, evînî û zarokên aştiyê Mezopotamya
Xetên Nazca
Xetên Nazkayê çend jeoglîfên mezin ên kevnar in ku li başûrê Perûyê di axa Çola Nazcayê de hatine kolandin.
Ew di navbera salên 500 BZ û 500 piştî zayînê de bi çêkirina kortên hûrik di heriyê de, bi rakirina keviran û bi eşkerekirina axên rengdar hatine afirandin. Du qonaxên sereke yên xetên Nazca hene: qonaxa Paracas ji 400 heta 200 BZ diajo û qonaxa Nazca ji 200 BZ heta 500 piştî zayînê. Di salên beriya 2020an de, ji 80 heya 100 fîgurên nû bi rêya bikaranîna dronan hatine dîtin, û arkeolog bawer dikin ku hêj bêtir figurên nedîtî hene.
Pir xet rasterast li ser rûerdê dimeşin, lê sêwiranên fîgurî yên heywan û nebatan jî hene. Meznahiya jeoglîfên fîgurî yên balkêş di navbera 400 û 1'100 metre ne. Dirêjahiya hemî xetan bi hev re ji 1'300 km zêdetir e, û bi tevahî qadek bi qasî 50 km2 digire. Xet bi gelemperî 10 heta 15 cm kûr in. Ew bi rakirina erdê jorîn an keviran hatine çêkirin da ku binê erdê yê zer-gewr eşkere bibe. Firehiya xêzan bi gelemperî digihêje 30cm heya 33cm, lê li hin deveran firehiya wan digihîje 1,8 m.
Hin fîgurên Nazca çêtirîn ji hewayê têne dîtin (li dora 500 m), her çend ew ji zozanên derdorê û cihên din ên bilind jî xuya dibin. Fîgur bi gelemperî ji yek rêzek domdar hatine çêkirin. Yên herî mezin bi qasî 370 m dirêj in. Ji ber îzolebûna wan û avhewaya hişk, bêba û deştî, xet bi piranî bi xwezayî hatine parastin. Guhertinên hewayê yên ku pir kêm pêk tên dibe ku bi demkî sêwiranên gelemperî biguhezînin. Ji sala 2012an û pêde, tê gotin ku xet ji ber çalakiyên kesên ku li van deran dijîn hinkî xera bûne.
Fîgur xwediyê kompleksîteyên cûda ne. Bi sedan xêz û şeklên jeometrîk sade ne; Ji wan zêdetirî 70 sêwiranên zoomorfîk in, di nav wan de çewrik, pîrê, masî, kondor, masîxwer, meymûn, zozan, kûçik, pisîk û mirov. Şiklên din jî dar û kulîlk in. Zanyar di ravekirina armanca sêwiranan de xwediyê nêrînên cuda ne, lê bi giştî girîngiya olî didin wan. Ew di sala 1994 de wekî Mîrateya Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê hatine destnîşankirin.
Birca Eiffel
Birca Eiffel 300 metreyan bilind e. Heft salan carekê bi 60 ton boyaxî tê rengkirin. Rengkirina bircê ji aliyê 25 kesan ve tê kirin û 15 mehan dikşîne.
Huseynê Omerî
Huseynê Omerî hunermendekî Kurde ku di sala 1952an de li gundekî Omeriyan, Hebîsê ya girêdayî navçeya Nisêbînê a Mêrdînê hatiye dinê.
Homofobî
Homofobî, hestên neyînî ye mîna nefret, tirs, nerazîtî û cudaxwazî  ku li hemberî kesên LGBT û hevzayendan an jî hevzayendîtî pêktên. Ango Homofobî; cudakerî, kêfnexweşî yan jî tirsa îrrasyonel a li dijî hevzayendan e. Homofobî bi riyên cuda tê nîşankirin û tê pejirandin ku gelek tîpên wê ya cuda hene. Wekî rengdêr bi şeklê homofobîk tê bikaranîn. Tê texmînkirin ku di her 48 demjimêrê de carekê kesek hevzayend ji ber tundiya homofobî tê kuştin. Li gorî Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî, nêzîkî 70 welêt tundî li hevzayendan dipeyitin û hevzayend li 8 welêt tê îdamkirin.
Celebdar
Celebdar, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çinarê ye.
Homofobî
Tevgerên homofobîk
Homofobî têgihekî navneteweyî ye û di gelek zimanan de peyvên argo û heqaretên homofobîk hene. Li Kurdî ji bo biçûkxistin û pênaskirina mêrên hevzayend gelek peyvên homofobîk hene mîna qûnde, qûnder, qûnek, hîz, ulan, qûnfiroş û gelek caran li hin malperên kurdî tên bikaranîn. Ji bo jinên hevzayend jî wekî peyvên panik û panpanok tên bikaranîn
Li hin dewletan heqaretên homofobîk wekî ji tawanên nefrete tê hesibandin û ew kesên ku bikartînin tê darizandin.
Qeşqûney xwarê
Qeşqûney xwarê, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Homofobî
Zorkeriya li dijî hevzayendan
Zorkeriya li dijî hevzayendan ev e ku bi riya devkî an jî fîzîkî tacizkirina mêrêhevzayend an jî jinê hevzayend ji aliyê kesê/a ku heteroseksuel an jî berpêbûniya wê/wî nayê zanîn. Li gorî vekolîneke li Amerîkayê di sala 1998an de hatiye lidarxistin, di 14 deqîqeyeke carekî ciwan tevger û peyvên anti-gay mîna “homo”, “qûnde” û “serjinik” dibihîzin.
Famîleya arguda bej
Famîleya arguda bej (Menyanthaceae) famîleyeke riwekan e, di desteya Asterales de cih digire. Famîle ji pênc celeb, bi qasî 40 (heya 60) cureyan pêk tê. Li pirraniya welatan tên dîtin. Arguda bej (Menyanthes trifoliata) a sêpelî navê xwe daye vê malbatê.
Qeşqûney xwarê
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Qeşqûney xwarê 65 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 7 e.
Famîleya arguda bej
Wêne
Donana golan Ezannos (Nymphoides ezannoi):
Homofobî
Heteroseksîzm û homofobî
Di gelek çandan de cudakerî û pêşbiryarî li hemberî hevzayendan tê dîtin. Li gorî vekolîneke di sala 2011an de li Holandayê hatiye lidarxistin, ji % 49ê ciwan û ji % 58ê ciwanên ku pêgirî nijadê din a li Holandayê ji hevzayendîtî ne razî ne. Hevzayend mîna eqeliyetên din tên stereotipikirin. Ev ji ber homofobî û heteroseksîzmê ne. Heteroseksîzm; pejirandina heteroseksuelbûna herkesî ye loma jî têkiliya zayendên dij (jin-mêr) normal e û ji yên din bilindtir e.
Homofobî; cudakerî, kêfnexweşî yan jî tirsa irrasyonel a li dijî hevzayendan e. Homofobî bi riyên cuda tê nîşankirin û tê pejirandin ku gelek tîpên wê ya cuda hene. Li nav van tîpan de mîna homofobiya navxweyî, homofobiya civakî, homofobiya hestî, homofobiya ku hatiye rasyonelkirin û yên din hene.
Stereotipiyên ku li qala LGBT’yan bi gelmperî ev in: Ew nikarin pêwendiyên giran avabikin, ew bi her mirov re dikevin têkiliya zayendî, ew meyldarî tecawiza zarokan in û hwd. Lê daneyên zanyarî li ser van stereotipiyan tune ne. Gay û lezbîyen dikarin pêwendiyên giran avabikin û ev pêwendî mîna pêwendiyên heteroseksuelan in. Berpêbûniya zayendî, bandorî li ser tecawiza zarokan nakin.
Terapiyên tevgerî û nêzikahiyên analîtîk a li ser ji hevzayendiyê bûna heteroseksuelî hene û serkeftiyên wan gelek gumandar in. Ev terapî, dixwazin ku arezûya hevzayendî ji yê heteroseksuelî hindiktir bikin. Lê belê hatiye peyitandin ku li nav komekî baş motîvebûyî bin jî berpêbûniya zayendî û hestî nayê guhertin.
Tundiyên li dijî hevzayendan
Ji ber hawireke êrîşker û lomeker, bedkariyê fizîkî û bidevkî, redkirina ji alîyê malbat û mirovên din û tecrît/tenêbûnê, rêjeya îhtimala xwekuştin, bendebûna narkotîkê,li dibîstanan xwe li nav pirsgirêkan dîtin û tenêbûna ciwanên gey û lezbîyen mezitirin e. Zayendî û berpêbûniya zayendî weke yek ji hêmanên bingehîn a hebûnê ne, diyarkerên girîng a hestên takekesî û asta dilfirehiya li cîhan in.
Îro xebateke zanyarî ya têrkirî kêrhatiya li ser selihandin û guhertina hevzayendan tune ne. Di sala 1998an de ji ber ku Matthew Shepard gey bû, ji aliyên Aaron McKinney û Russell Henderson ve hatibû bi sêncê girêdan û ji dawiya lêxistina bi armanca kuştinê ve canê xwe dabû. Piştî vê bûyerê, berpêbûniya zayendî ketibû li navbera tawanên nefretê. Pêkan e ku bê dîtin ji bo biguhere heterosekselî, lezbîyenên hatiye tecawizkirin.
Li gorî raporên FBI, ji % 24ê cinayetên nefretê ji ber berpêbûniya zayendiyên kesan tê kirin.
Beaumont-sur-Vingeanne
Beaumont-sur-Vingeanne, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Homofobî
Pêşbiryarên li dijî hevzayendan
Her çiqas hevzayendî ji aliyê bijîşkî û psîkolojî, wekî nexweşî yan jî pirsgirêkeke derûnî nayê hesibandin jî, piraniya civakên girtî, hîna jî hevzayendî mîna nexweşiyeke, pisrgirêkeke derûnî yan jî li gorî qeydeyên olî rêşaşî dipejirin û hevzayendan vederdikin. Bi taybetî jî civakên kevneşopî ku hestên oliyê wan xurt in, hevzayendan mîna “ê din” dibînin. Li nav van civakan de rolên zayendî ji biçûkî tê nîşankirin û rê ji têkiliyên ji heteroseksuelî cuda, nadin. Ew bawerdikin ku hevzayendî “li dijî hebûna mirovan” e û ew berbendî zêdebûnê ne ku li gorî wan armanca ewil a mirovan ku zêdebûn e.
Lê belê zanyarî diparêze ku nasnameya zayendî, bandorî li ser armanca bingehîn a mirovan nake.
Aliyên din, hatiye peyitandin ku normên kevneşopî û arişî mîna li çandên Yewnana kevnare û Romayê ku ew bixwe civakên pederşahî bûn, her dem ne li hemberî hevzayendî nin.
Hiqûq, polîtika û civak
Di gelek welatan de hevzayendîtî yan jî têkilî û seksa di navbera mêr bi mêr re, mîna tawaneke tê hesibandin. Lê belê di van salan de hejmarên van welatan kêm dibin. Li gorî Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî ji sala 2007an vir ve ji aliyê 70 welat hevzayendîtî tê cezakirin. Hevzayendîtî li hin heremên Afrîkayê, Guyana, Jamaîka, Koreya Bakur, Malezya, Papua Gîneya Nû, hin dewletên Asyaya Navîn û piraniya dewletên Misilman ên Rojhilata Navîn û Afrîkaya Bakur, bi qanûnî qedexe ye. Dewletên ku ji kesên hevzayend an jî ketine têkiliya hevzayendî re cezaya kuştinê didin, ev in: Erebistana Siyûdî, Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî, Îran, Morîtanya, hin parêzgehên bakur a Nîjeryayê, Somalî, Sudan û Yemen.
Di nav ferdên hevzayendan de xwekûjî
Li Almanyayê ji % 18 ya hevzayendên di navbera temenê 15 û 27ê, herî kêm carekî xwekuştinê fikirîne; ji % 66ê wan ji aliyê malbata xwe ve bedkariyê fizîkî û/yan jî bidevkî dîtine; ji % 27ê wan ji aliyê mamosteyên xwe ve tade dîtine.
Di Ewrûpaya Rojava de homofobî, di beşa werzîşê de jî gelek belav e. Bi taybetî di civakên rugby û futbolê ku ev wekî maço tê dîtin, pir hindik wezîşvan wêrekiya berpêbuniya hevzayendiya xwe bi raya giştî re parve kirine.
Justin Fashanu, piştî coming outa xwe ku di sala 1990an de kiribû, ji aliyên malbat û heval û hejmetkarên xwe ve vederkirin û xeber ji wan xwar. Birayê John Fashanu, wî bi eşkere ji birayîtî redkir. Justin Fashanu di 3. 05.1998ê de întihar kiriye û li paş xwe vê notê hiştiye:
“ (…) Qey ez tawanbar im. Ez naxwazim ku îde heval û malbata xwe fedîkar derxînim… Ez hêvîdarim ku Îsa Mesîhê ku ez wî pir hezdikim, ewê dilnazikî nêzîkî min be û ezê aram bim. “
Menajerê Tîma Futbol a Neteweyî ya Albanyayê, Otto Barić, bi raya giştî re parvekriye ku ew qet nahêle hevzayendek têkeve tîma wî. Di 31ê Tîrmeha 2007an de, ji aliyê UEFA ve ji ber homofobiyê 3000 euro ceza hatiye dan wî.
Homofobiya li nav sporê ne tenê li futbolê ye. Seroka Şaredariya Berlînê ya hevzayend, Klaus Wowereit, dema ew çûbû temaşeyî tîma hokeya ser qeşayê ya şarederiyê, aligirên tîma din dirûşmên mîna “Hauptstadt der Schwulen, wir sind die Hauptstadt der Schwulen” (‘[…]Paytexta Qûnekan’) gotibûn.
Cinayetên homofobîk
Li hin welatên ku hevzayendîtî ne qedexe ye lê li wir homofobî gelek berbelav e, hejmara LGBTên ku bi cinayetê hatiye kuştin, pir bilind e. Bi gelemperî van cinayetan wekî tawanên nefrete tên nirxandin. Wekî mînak di sala 2007an de li Brezîlyayê 122 cinayetê homofobîk pêk hatiye. Ev hejmar li dinyayê rêjeya herî bilind e. Qurbanên vê welatê piranî transseksuel in. Li gorî çalakvanên LGBT ev rêje bilindtir e, ji ber ku îstatîstîkên fermî tune ye. Piştî Brezîlyayê, Meksîka (salê 35) û DYA (salê 25) tên.
Herin
Herin, gundekî bi ser navçeya Mêrgesorê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye, yek ji gundên eşîra nizarî ye.
Homofobî
Cinayetên homofobîk
Li Kurdistana Tirkiyê di sala 2006an de Ahmet Yildiz ku di çapemenîyê de wekî cinayeta namûsê ya hevzayend a yekem tê pênaskirin û di sala 2014an de Roşîn Çîçek ji aliye malbatên xwe ve ji ber ku hevzayend in, hatin kuştin.
Ceferbeg
Ceferbeg, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çinarê ye.
Hasro
Hasro, gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.
Haslach im Kinzigtal
Haslach im Kinzigtal bajarokekî navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Qele Meraxûş, Şeboster
Qele Meraxûş, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Brémontier-Merval
Brémontier-Merval, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Heptan
Heptan ron e. Heptan alkanek e, direfşê xwe C7H16 e.
Bi tevayî
Heptan di avê da nahele. Neh îsomêrên Heptan hene.
Hahnenbach
Hahnenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Çobanmez
Çobanmez an Çobangermez (bi ermenî: Ավշեն, Avşên, herwisa dibêjin Çowanmez an Çowangermez) gundekî êzîdiyan li parêzgeha Aragatsotn a Ermenistan e.
Kuruş
Kuruş, her weha gurûş, erş, gerş, gruş, groşa, û grosî, hemî navên mezhebên diravî yên nav û dora deverên berê yên Împaratoriya Osmanî ne.
Îro kuruş (.) yekîneyeke diravê tirkî ye, ku li gorî nirxa lîrayê di sala 2005an de lîrayekî tirkî bi 100 kurûş e.
Robar
Robar an rûbar bi giştî avrêyên xweriskî ne ko ava ji nixteyê an hilyana keviyên befrê ji cihên bilind ber bi cihên nizim û nevî vediguhêzit. Piranî ya robaran sererd in, lê hindek jî hene ko binerd in û di şkeft û tîkên beran û keviran ra derbaz dibin.
Okyanûsa Arktîk
Okyanûsa Arktîk, herweha bi Derya Cemsera Bakur, Derya Cemedêya Bakur, an bi tenê Arktîk jî tê navandin, heta 5.608 m kûr bûnê xwe heye û bi aqarê 14,056 milon km² ve ew okyanûsa herî biçûka cîhanê ye.
Karnameya Erdeşêrê Babekan
Karnameya Erdeşêrê Babekan (Kārnāmag ī Ardaxšīr ī Pābagān, bi îngilîzî: Book of the Deeds of Ardeshir, Son of Papak, bi farsiya nû: کارنامهٔ اردشیر بابکان), çîrokeke pexşanê ya kurt bi pehlewî ye ku di dema sasaniyan (226-651) de hatiye nivîsîn. Çîrok behsa damezrînerê sasaniyan Erdeşêrê Yekê dike. Jiyannameya wî, derketina wî ya ser text, şerê li dij mîrê Erdewanê yê Partan û fetha împeratoriyê ji aliyê kurên malbata Sasan û wekî din jî paşmagirê wî Şabuhr û kurê Şabuhr, Ohrmezd.
Werger
Çîrok li gelek zimanan hatiye wergerandin. Wergera herî kevin a îngilîzî ji aliyê Darab Dastur Peshotan Sanjana ve ye, di 1896an de hatiye wergerandin.
Taunusstein
Taunusstein bajarokekî navçeya (Landkreis) Rheingau-Taunus-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Thomas Robert Malthus
Thomas Robert Malthus FRS, 13/14ê sibatê 1766 li Surrey ê ji dayîk bû û di 29ê befanbara 1834an jî li Bath, Somerset ê jiyana xwe ji dest da.
Avatar (fîlm)
Avatar, fîlmê honaka zanistî yê ku di sala 2009-an de ji hêla derhênerê kanadayî James Cameron ve dihê çêkirin. Ev fîlm dîmenên rastî û dîmenên xêvjimêrê bi kar tîne. Pirê fîlmî di stûdyoyeke vîrtûyel de û bi kameraya 3D hatiye kişandine.
Karnameya Erdeşêrê Babekan
Berhevdana pehlewî, kurdî û farisî
Translîterasyona pehlewî: ''pad kārnāmag ī ardaxšīr ī pābagān ēdōn nibišt ēstād kū pas az marg ī alaksandar ī hrōmāyīg ērānšahr 240 kadag-xwadāy būd. spahān ud pārs ud kustīhā ī awiš nazdīktar pad dast ī ardawān sālār būd.''
''pābag marzobān ud šahryār ī pārs būd ud az gumārdagān ī ardawān būd. ud pad staxr nišast. ud pābag rāy ēč frazand ī nām-burdār nē būd.''
ud sāsān šubān ī pābag būd ud hamwār abāg gōspandān būd ud az tōhmag ī dārā ī dārāyān būd ud andar dušxwadāyīh ī alaksandar ō wirēg ud nihān-rawišnīh ēstād ud abāg kurdān šubānān raft. Wergera kurmancî: ''Di kar nameya Erdeşêrê Babekan wiha hatibû nivisîn ku piştê ji mirina Îskenderê Romayî di Êranşehr 240 xweday xanî (mîr) hebû. Îsfehan û Fars û herêmên nêzîktirê wî di destê Erdewan salar bû.''
''Babek merzwan û şaryarê Faris bû û ji nûnerên Erdewan bû. Û di Stexr dirûnişt. Û Pabeg re hîç ferzendê nav berdar nebû.''
Thomas Robert Malthus
Xwediyê teoriyek li ser gelheyê bû ku wek Teoriya Gelheyê Ya Malthus tê bi nav kirin. Li gorî teoriya Malthus, gelheyeke ku rewşa wê di asteke optîmum de be, yanî rewşa gelhe ji bo xwe zêde bike guncaw be, wê demê bi rêzeke geometrîk zêde dibe( wek 1,2, 4, 8, 16..) lê adan( xwarin ) bi rêzeke arîtmetîk zêde dibe ( wek 1,2,3,4,5,6...). Ji ber vê yekê xwarin têrî herkesî nake û dimirin. bi vê sedemê li gorî Malthus divê mirov dereng bizewicin, kêm zarokan çê bikin, plansazîya gelheyê werê çê kirin û hwd.
Dema Malthus ev teorî di gotarên xwe de weşandibû ji aliyê gelek kesan ve hat nirxandin û gotinê Malthus pişt guh kirin. Îro her çiqas bi saya Şoreşa Çandiniyê Ya Sêyemîn wek Malthus derneketibe jî, piraniya gelheyê cîhanê ji nêza nemiribin jî dibe ku di pêşerojê de bimirin. Her wiha îro li Afrîqa û hin welatên cîhanê yê feqîr, nîşanên vê bobelatê xuya dikin.
Karnameya Erdeşêrê Babekan
Berhevdana pehlewî, kurdî û farisî
Û Sasan şivanê Babek bû û herdem digel garran (pezan) bû û ji toxmê/tovê Darayê Darayan bû û di bin dijxwedahiya Îskender reviyabû û bi awayekî nihênî û digel şivanên Kurdan çûbû.
Wergera farisî: در کارنامهٔ اردشیر بابکان ایدون نوشته شده‌است که پس از مرگ اسکندر رومی، ایرانشهر را ۲۴۰ کدخدای بود. اسپهان و پارس و سامان‌های نزدیک به آن‌ها در دست سالار اردوان بود. بابک شهریار و مرزبان پارس و از گماردگان اردوان بود و در (شهرِ) استخر نشیمن داشت. بابک را هیچ فرزند نا‌م‌برداری نبود. و ساسان، (که) شبانِ بابک بود، همواره همراه با گوسفندان بود و از تخمهٔ دارایِ دارایان بود. و اندر دژخدایی (= حکومتِ بد) اسکندر به گریز و نهان‌روش شده بود و با کُردهای شبان می‌رفت.
""
Okyanûsa Arktîk
Sînorên Okyanûsa Arktîk
Okyanûsa arktîk li nîvkada bakurê dinya ye. Ew navberê parzemînên Asya, Ewropa û Emerîkaya Bakur de ye. Ji bo parzemînên li dorin ew tê okyanûsak hejmertin jî, ew hin caran deryaka navî jî tê hejmertin.
Hûrêj
Hûrêj, şûrê giran ê siwariyan, cureyekî ji şûrên serdema navîn e. Di sedsala 14em de derhatiye, serdama 17em de hêdî hêdî ji holê rabûye. Bi du destan dihatiye bikaranîn, lewra him manewraya bazîna vê şûrê dijwar e, him jî hinekê giran e. Niha di werzîşkariyê de tê bikaranîn.
Okyanûsa Arktîk
Sînorên Okyanûsa Arktîk
Li hindê wan parzemînan çend girav û komagravên re jî Okyanûsa Arktîk sînoren xwe hene: girava Banks, giravên Şahbanûya Elizabeth, giravên Ellesmere, Gronland, Îslanda, giravên Spitsberg, girava Kolguyev, xaka Franz Josef, Novaya Zemliya an Zemliyaya Nû, Severnaya Zemliya an Zemliyaya Bakur, giravên Sîbiryaya Nû û girava Wrangel.
Hûrêj
Dirêjiya wê 100–140 cm, berayî 5–6 cm, giraniya wê 800-1800 gr bûye. Li Asyayê derhatiye, li Ewropayê navdar bûye. Gelek cureyên wê hebûne. Debana wê bê mertalok e. Mirov dikare bêje şûrekî çorsane û sade ye.
Bi qasî ji wêjeya devkî ya kurdî tê fêhmkirin, di artêşên kurdan de, siwariyan hûrêj bikaranîne. Lêkolînek li ser şûr û şûrbaziya kurdan nehatiye kirin. Agahî ji çanda gelêrî û şîrovekirina wan e.
Bajar
Bajar, bajêr, bacar, sûke an jî şar cihekê akincîbûna mirovan e ko himbizî ya akinciyên wê û avahiyan ji gundan û bajarokan zêdetir e. Carina bajarbûn an nebûna akincîgehekê bi rêya qanûnê dihêt diyarkirin. Li gelek welatên cîhanê bajaran navendeka bajarî ya akincîbûnê ya serekî û hindek binbajar an herêmên bajarî û gund hene.
Okyanûsa Arktîk
Cemsera Bakur
Cemsera Bakurê li ser Okyanûsa Arktîk de ye.
Bajar
Bajaran deverên akincîbûnê, pîşesaziyê, karweriyê û kargêriyê hene. Li bajaran avahûyên akincîbûnê (xanî) û rê û cade, alavên gehandinê yên mîna qîtara bajarî hene. Lêkoliîna liser bajaran babetê zanistekê bi navê cihnasiya mirovî anko erdnîgariya mirovî ye.
Okyanûsa Arktîk
Dane
14,056 milon km² aqara Okyanûsa Arktîk heye û rû xwe ê pir bi cemed hatiya girtin. Li Korta Molloy (140 km bakura Spitsbergen) de kûr bûne xwe radigîhê 5.608 m.
Saint-Simon, Aisne
Saint-Simon, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Bajar
Cihnasî (erdnîgarî)
Cihnasiya bajaran, çi ya fizîkî çi ya mirovî, gelek berfireh e. Bajar li peravên rûbaran, deryayan û okyanûsan, li cihên ko li ser rêyên bihevragirêdana deverên corbicor in û li nihalan dihên avakirin (mîna Mûsil). Herwisa, gelek ji bajarên kevin li cihên wekî serê çiyayan hatine avakirin da li beranberî êrîşan bihatiban parastin (mîna Amêdiyê). Her ji bo vê meremê, gelek ji bajarên kevin şûrekirî bûne (mîna Amedê).
Bi giştî, bajarên kevin bi hevberdanana digel bajaran evro gelek bê plan dihatin avakirin. Niha plandanana jibo bajaran tiştekê wesa pêdvî ye ko bajarên bê plan hema nahên berhozandin jî.
Dîrok
Dîroka bajaran û akincîgehên dî yên mirovan dîrokeka kevnar e, herçind e ko hebûna bajaran di demên kevnar da babetekê gengeşebar e.
Dewlet
Dewlet an jî dûgel rêxistineke navendîkirî ya siyasî ye ku li mirovên ku di axê wê de dijîn hikûm dike û qanûnan ferz dike. Pênaseyeke dewletê ya bê nîqaş tine ye. Tarîfa civaknasê alman Max Weber a dewlet bi berfirehî tê bikaranîn. Weber dibêje "dewlet" cureyekî birêvebirinê ye ku şidetê bi awayekî hiqûqî bi kar tîne û tenê ew xwediyê vî heqî ye. Dîsa jî tarîfên din ên cuda ne kêm in.
Mijarên têkildar
Lîsteya dewletên cîhanê
Kröning
Kröning şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landshut li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Beaune
Beaune, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Aurora (ESA)
Aurora bernameyeke ji aliyê ESAyê ve tê meşandin ji bo kifşkirina Pergala Rojê, bi taybetî Behramê û Heyvê.
Çaylî
Çaylî, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Aurora (ESA)
Bernameya Aurora ji sala 2001ê dest pê kiriye û pêşîn wê vekolînên bêmirovî li ser Behramê û Heyvê bikin, paşî wê dest bi peywirên mirovî li ser heyvê û piştre bi hevkariya navnetewî dest bi peywirekê piştî sala 2030î li ser Behramê bikin. Bernameya Aurora heta niha wan gavan di bername xwe de rapêç kirine :
Dûgelên beşdar
Duwazdeh endamên ESAyê beşdarî vê programê bûne di nav wan de ev in:
Şûrbanokî
Şûrbanokî, şûrekî dişibe banokiyên gurzgirtinê yên cotyaran. Banokî yan kêr û şûrên wiha, di bihevçûnên pozpozî de her hatine bikaranîn, lê di artêşên bipergal de kêm.
Bodikan
botika ,, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye. Gündekî gellek kevne û 18 km li başurê çinar’ê ye. Der dora Botika gelek şikeft hene. Li rojavayê botika, nêzîkî gûndê mîrmila bi navê @xerbebajar” xanîyên gelek kevn û xerabe heye. Botika 130 male û gelhe ya wê 1.300 kese. Bi pirranî cotkarîya ceh, genim, nîsk û pîvaz tê kirin.
Çiyayên Kantabrî
Çiyayên Kantabrî yan jî Rêzeçiyayên Kantabriyayê, yek ji sîstemên sereke yên çiyayên seranser ên bakurê Spanyayê ye ku li seranserê bakurê Spanyayê, ji sînorê rojava yê Çiyayên Pîrenê destpê dike heta Girseya Galîsyayê ku li peravên Deryaya Kantabrî ye, diçe. Dirêjiya Rêzeçiyaya Kantabriya ji 300 km yê zêdetir e. Dawiya çiya li aliyê rojhilat ve bi Bîbrata Îberî re digehîjin ba hev. Çiyayên Kantabrî, ji aliyê dabeşkirina fîzîkolojîk ve ji sîstema Alpî ya mezin e û cureyekî fîzyografîk a cuda ye.
Li çiyayên Kantabrî ji bo meşînê cûrbecûr riyên rêwîtiyê û gelek rêçikên hilkişînê yên dijwar hene.
Erdnîgarî
Daketin ji qada başûr heta plakaya bilind a Kastîlyayê hêdîtir e û çend çemên mezin, bi taybetî jî çemê Ebro, li vir radibin û ber bi başûr an jî rojava ve diherikin. Berfirehiya çiyayên Kantabrî, bi hemî şaxên xwe ve bi qasî 97 km zêde dibe. Gelek lûtkeyên zincîreçiyayê ji 1.800 metreyî bilindtirin. Lê belê bilindahîyên herî mezin li ser sînorên Leon, Asturias, Palensiya û Kantabriyayê li ser girên navendî ne.
Rêzeyên li rojava
Girseya Astûrî û çiyayên wê ji aliyê rojhilat ve dirêj bûye. Girseya Galîsyayê bi pêlên aleozoîk e. Geliyê çemê Cares li aliyên rojhilat û rojava ve dirêj dibe. Xala herî bilind girê Torre de Cerredo ye û bilindiya girê 2.648 mêtre ye.
Rêzeyên navendî
Çiyayên sereke yên vê deverê girên Picos de Europa ne. Girên vê beşê ji kevirê kirê û ji pêkhateyên karbonfîberê pêk tê. Zozanên Paramo de Masa û La Lora yên li başûr in ku sînorên wan heya geliyê Rudronê tê.
Rêzeyên li rojhilat
Baskê Çiyayên li dawiya rojhilat a pergalê, bi qatên Mezozoîk ên pir rûtîn û bilindahiya girên beşê bi bilindahiyên kêm sekinîne.
Herêmên parastî
Li çiyayên Kantabrî gelek herêmên bi parastin ên weke Parka Neteweyî ya Picos de Europa ku yek ji gelek parkên Kantabriyayê ye. Parka neteweyî ya Picos de Europe, di tora cîhanê ya Rezervên Biyosferê yên UNESCOyê de ye û parka neteweyî ji aliyê UNESCOyê ve tê parastin. Hinek qadên herêmê di nav tora Natura 2000 ya Yekîtiya Ewropî û Herêmên Parastina Taybet ên Parastina Teyrên Kovî de ne.
Bretteville-du-Grand-Caux
Bretteville-du-Grand-Caux, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Hausach
Hausach bajarokekî navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Uhtredê Wêrek
Uhtredê Wêrek
Uchtred an jî Uhtred,bi bernavê Wêrek dihat gazîkirin, di sala 1016 de bi suîqestê hat kuştin. Li temamê Northumbria navbera 1006 û 1016  direfşgir (Ealdorman) bu. Uhtred Kurê Waltheof I bu û Waltheof jî direfşgirek (Ealdorman) li Bamburgh de bu. Malbata wan di dîrokê de Qeleya Bambughê li beravê Northumbrianê hukim kirin.
Di nav çanda populer
Piştê Bernard Cornwell hîn bu ku ew zurriyetê Uhtredê Wêrek tê, sirûşa xelekên The Saxon Stories li wî peyda bu. Di xeleka nav The Saxon Stories de Last Kingdom jî heye di Last Kingdomê de jî Uhtred of Bebbanburg heye kû hemû tişt derdore wî de dibe û rola serekeyê dileyize.
Qeşqûney serê
Qeşqûney serê, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Qeşqûney serê 62 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 6 e.
Saint-Thomas, Aisne
Saint-Thomas, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Wîkîçavkanî
Wîkîçavkanî (Wikisource) yek ji projeyên MediaWiki ye. Di Wîkîçavkanî de belge û nivîsarên orijînal hene.
Heimweiler
Heimweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Qele Hesenabad, Şeboster
Qele Hesenabad, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Grungstadvatnet
Grungstadvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 15,81 km û bilindahiya ji asta deryayê 14 mêtre ye.
Kumhausen
Kumhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landshut li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Beaunotte
Beaunotte, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Akoyan
Akoyan, gundekî bi ser navçeya Rewanduzê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Fuxin
Fuxin, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Liaoningê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.819.339 kesî
Xatûn (kêzik)
Xatûn (Capnodis cariosa), kêzeka mezin e. Perikên wê hene û dikane bifire. Rengê wê reş û tixnikê gewr li ser in. Xatûn hêkên xwe di ber daran de dike. Kurmê wê dikeve bin qalikî darê ji darê dixwe. Ew dikane darekê hişk bike.
Şehmaran (ajal)
'' Şehmaran sernavê gelek ajalên pirling e. Navî şehmaran ji şahê maran tê. Bi rastî ew nava ji jinika mîtolojîk tê. Gorî çîrokê nîvî xwe jin e nîvî xwe mar e. Di Kurdî de ji bo ew ajalî navên din jî hene:
Samoussy
Samoussy, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Hornberg
Hornberg bajarokekî navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Nixte
Di seqazanistî da, nixte ji hemî coreyên peytbûn anko xestbûna hilma av a baspehirê ko bibit sedema barîna wê hilmê bi ser erdî ra dihêt gotin. Nixte hingî rû didit ko baspehir bi hilma avê têr dibit û ew hilm peyt anko xest dibit û bi ser erdî dibarit. Nixteyê gelek şikil anko form hene: baran, befir anko berf, şlove anko têkhileka baran û befirê, terig anko gijlok, xûsar û xunav. Nixte qonaxeka girin ji gera avê ye û serûkaniya piranî ya ava ser rûyê erdî ji nixteyê ye. Her sal zêdetir ji 505,000 kîlometirên sêca (km³) nixte dibarit, 398,000 km³ ji wê li ser okyanîsan dibarin.
Coreyên nixteyî
Sê coreyên serekî yên nixteyî hene:
Peytbûn (xestbûn)
Dema bayê gerim û ter ber bi jor hildiçit hilma avê peyt dibit. Bi vî awayî ewir peyda dibin û eger peytbûn berdewam bikit, peşikên avê mezintir dibin û nixte dibarit.
Şûrsingo
Li Kurdistanê şûrsingoyên hinekê kurt (kin) hatine bikaranîn. Di êrîşa ser barîkatên parastinê yên mertalgêran, peyadar an siwariyên zirxlêkirî de kêrbar bûye. Di bihevçûnên peyadar, siwariyan de, di yên pozpozî de, herwiha hatine bikaranîn. Zanayên ewropayî vê şûrê dikin para xwe, lê li seranser cîhanê, pirr berê jî hatine bikaranîn.
Xwerû bo kunkirin, şikênandina mertalan bûne. Formeke wê ya standard nîne, pozê şûr divê bizmarkî ango tûjikokî bin.
SpaceX
SpaceX (Space Exploration Technologies Corporation) şirketek amerîkî ye, ku di ware keştiyê esmanî de çalak e. Piştî dawiya programme Space Shuttle bara dişîne ser ISS'ê û gerryaran dişîne esmanan. SpaceX aniha yekem şirketa taybetî ye ku keştiyên esmanî yên mezin bi emîntiyê dikare vegerîne ser Erdê. Yên din di atmosferê dişewitin û tên bikaranîn ji bo avêtina çopê û tiştên bê pêdivî. Hew şalika Soyûs ji xeyrî mirovan 100 kîlo barê bi xwe re vegerîne.
Mîr Qasimlo
Mîr Qasimlo rojnamevanekî kurd e.
Qasimlo li sala 1980-ê li bajarê Mûşê li navçeya Gimgimê hatiye dinê. Piştî heyameke kurt ji ser bûyîna wî re, bi tevî malbata xwe koçî Bursayê kir. Qasimlo bêyî ku derkeve derveyî welat, zêdeyî sê salan di kovara “Özgür Halk”ê de xebitî û li Stenbol, Bursa û Mersînê gerînkariya wê kovarê kir. Ew di Adara sala 2000-ê de, ji ber kurdbûna xwe neçar ma ku koçî Almanyayê bike. Qasimlo ji sala 2000-ê û vir ve, li Almanyayê dijî.
Helank
Helank, gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.
Zimara
Zimara, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Schwalm-Eder-Kreis
Schwalm-Eder-Kreis, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Hessen, Almanyayê ye.
Qizilce, Şeboster
Qizilce, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Dêrik, Ermenistan
Dêrik, Dêrek an Cercerîs (bi ermenî: Ճարճակիս, Çarçakîs) gundekî êzîdiyan li parêzgeha Aragatsotn a Ermenistan e. Li gundê Dêrikê wêranên dêra sedsala V he ye, di be ku ev bi navê gundê girêdayî ye.
Gulseren Yildirim
Gulseren Yildirim (1ê kanûna paşîn 1963, Mêrdîn, Nisêbîn) siyasetmedara kurd e. Di demsala 24an de ji HDPê bû wekîl.
Jiyana wê
Di 26ê sibata 2010an de ji ber doza KCKê hate girtin. Di sala 2011an de ji Mêrdînê wek wekîl hate hilbijartin. Miracaeta wê ya li Dadgeha Qanûna Esasî, yê bi sedema demdirêjiya girtinê û îxlala mafê hatinhilbijartinê hate qebûlkirin û di 3ê kanûna paşîn ya 2014an de hate berdan.
Bi kurdî dizane, zewicî ye û diya 4 zarokan e. Di 4ê çiriya paşîn 2016an de cardin hate girtin.
Gola Powell
Gola Powell, Lake Powell yek ji bendavgolên (golên girêdayî, baraj) navdar ên DYAyê ye. 350 km li bakurê rojhilatê Las Vegasê dikeve û di tîxûbê Utah - Arîzona de ye.
Herêm wekî wargehekî tûrîstîk tê parastin û her sal gelek xwezahez tên serîlêdanê.
Meziniya golê: 645 km² Kol kûrtir e ji: 171 m Dirêjiya golê: nêzîkî 3.100 km Bilindahî ji rûyê avê: 1.127 m
Binama, Çinar
Binama, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Alayên Împeratoriya Osmanî
Împeratoriya Osmanî di dîroka xwe de al û nîşaneyên deryayî yên cuda bikar anîne. Stêrk û heyva di nîvê duyemîn ê sedsala 18an de ketine kar. Di sala 1844an de, guhertoyek vê alê, bi stêrkê pênc-teqalî, bi fermî wekî ala neteweyî ya Osmanî hate pejirandin. Biryara wergirtina ala neteweyî beşek ji reformên Tenzîmatê bû ku armanca wê nûjenkirina dewleta Osmanî li gorî yasa û normên dewlet û saziyên Ewropî yên hemdem bû.
Sêwirana stêrk û heyvê paşê di sedsala 20an de bû hêmanek hevpar di alayên neteweyî yên dewletên paşmayiyên Osmanî de. Alaya niha ya Tirkiyê di eslê xwe de heman ala osmanî ya dereng e, lê xwedan standardkirinên qanûnî yên taybetîtir e (li ser tedbîrên wê, rêjeyên geometrîkî, û rengê tam ya sor) ku di 29ê Gulana sala 1936an de bi Qanûna Ala Tirkiyê re hatine destnîşankirin. Beriya standardkirina Qanûnî, stêrk û heyv li gorî veguheztinê dikaribû xwedan ziravbûn an pozîsyona piçûktir be.
Nûray Şahîn
Nûray Şahîn an jî fermî Nuray Şahin (jdb.1974 li Dêrsim, Bakurê Kurdistanê ) derhêner, senarîst û lîstikvana kurda zazayî û alman e.
Jiyana wê
Kurtefîlma wê "Die letzte Patrone" (Fîşenga dawî) di sala 2000an de li Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Berlînê beşdarî pêşbirkê bû û ji bo Xelata Aştiyê hate berendam kirin.
Fîlma wê ya derçûyê Folge der Feder! (2004) bi Pegah Ferydoni, melodramaya koçberiyê ya almanî-zazakî, li Londonê hat pêşandan û xelata temaşevanan di pêşnîşandina xwe ya almanî de li Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Mannheim-Heidelberg 2004 wergirt. Wê li Almanya û Tirkiyeyê xelatên din wergirt.Ji sala 2005an û vir ve, "Folge der Feder!" di heman demê de çend caran di televîzyona Alman de wekî beşek ji pêşandana piçûk a ZDF TV-yê hate pêşandan.
Fîlma wê „Ich will Gerechtigkeit“ (Ez dadmendî dixwazim) (ZDF/3sat 2019) li ser du xwişkên êzîdî ye - yek li Almanyayê, ya din ku nû ji DAIŞê reviyaye û hîn jî li kampa penaberan li bakurê Iraqê ye.
Di sala 2021ê de belgefîlma wê ya bi sernavê "Kültür für Deutschland" (Çand ji bo Almanyayê) dê di 3satê de bê nîşandan. Kültür für Deutschland xebatên hunerî yên Mousse T., Şermin Langhoff, Eko Fresh, ELIF, Serdar Somuncu, DJ Ipek û Sedat Mehder nîşan dide.
Nihêl
Devera Nihêlê wek gelek deverên din yên Kurdistanê xwedan sirûştekî gelek ciwan û seyr e.
Êl an eşîr
Nihêl anko Nihêlî êk ji êlên kurdan ne li Kurdistana başûr. Ev êle dikeve ve navî nahiya Dêrelûkê û dewiroberêt nahiya Dêrelûkê û ta digehe ser sinorên bajêrê Amêdîyê ve.
Gusvatnet
Gusvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 13,52 kîlomêtre ye.
Neufahrn in Niederbayern
Neufahrn in Niederbayern şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landshut li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Sancy-les-Cheminots
Sancy-les-Cheminots, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Hanûka
Hanûka an cejna ronahiyê cejneke cihû ye ku ji nû ve vejandina Orşelîmê û vekirina Perestgeha Duyem bi bîr tîne. Pîrozbahî digihêje heya serhildana Makabiyan ya ku li dijî Împeratoriya Seleukî di sedsala 2an b.z. de pêk hatibû.
Ulysses S. Grant
Ulysses Simpson Grant (jdb. 27ê nîsanê 1822 li Point Pleasant, Ohio; m. 23ê tîrmehê 1885 li Mount McGregor, New York; jidayîkbûnê Hiram Ulysses Grant), 18em serokdewletê DYAyê bû.