cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cemîlê Horo
Jiyan
- Sê ziman nas dikirin : kurdî, tirkî, û erebî. - Bi avakirina Partî re, Cemîl dikeve xebatê. - Bendîxana Sûriyê çend cara dinase û êşkencekirinê jî tê de dibîne. - Hin stranên ku daketinî ser sêlikan:
Memê Alan, Feteh beg, Ûsibî Şer, Xana Dinê, Eyşa Îbê, Cebelî, Xemê Zalim, Tosino, Wey lawo, Xezala Menda, Lo bavo, Naylecan.
Di 2.7.1972 - yan de, mehrêcana  Sûq el-Întac  çê dibe, Cemîl digel hinek hunermendên Kurd wekî Selah Resûl û Seîdko tê de beşdar dibin. Cemîl Horo di gelek ciyên dinê de vexwendiyê mehrecana ye.
Sala 1989, Cemîl Horo çav dane hev û li Gorristana Henên hatiye veşartin, goristana ku Nûrî Dêrsimî lê.
Cemîl Horo, Dilbirîn :
Navê Dilbirîn, wa diyar e piştî kuştina lêw, sernavê Dilbirîn bi ser ketiye ; yan wî zêde kiriye, yan dosta bi ser ve xistiye. Wek tê xuyan, wî bi xwe ew nave bi ser xwe xistiye.
Jiyna Cemîl Horo ji vê pir pir firehtir e ; ji dost û hevalên Cemîl tê xwestin ku bi hûrgilî çêrê bibinê.
Xetarî
Xetarî (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Khatari), eşîreke êzdiyan e.
Cemîlê Horo
Jiyan
Arya Cimo
Şebek (eşîr)
Şebek êleke û terîqeteke xûlatî li herêma Behdînan e. Zaravayê wan a ku wek Şebekî bi nav dibe, gelek nêzîke zaravaya Hewramî ye. Êla Şebek oleke taybetmendî ya ku navê xwe ji vê êlê girtiye dihabîne. Şebek xwe misilman fembikin jî kurdnas wan yek ji terîqetên xûlatî di nava kurdan de dijimerin. Şebek li Iraqê bi fermî wek gelekî kêmjimar têne naskirin.
Cemîlê Horo
Çîroka kuştina Henên
Cemîl û Zekî axayê Ko Reşîd, li avîngeha Serê Kaniyê;  Kefercenê  çayxaneyek digel hev avakirîbûn, niha bûye parek ji  Mueskerê Telai . Di ewê demê de, mala wî li bajarê Helebê bû, taxa Xan Zêtûnê û di rojeke înê de, Cemîl ji avîngehê diçe Helebê; bi boneya ku zarên xwe jî bîne. Bi rê ve rastî zaroyekî winda tê, bi destên ewî digre û dibe  Mexfera Mîdanê  ya polîs û piştî ku, ew navnîşana wî digrin, zaro pêre dişînin mala wî. Ew zaro, wê şevê, di hembêza wî de xew dike û di sibeyê de, xwediyên lêwik tên û wî dibin. Cemîl jî zarên xwe tîne Serê Kaniyê û di eynî roj de, Henanê biçûk winda dibe.
Şebek (eşîr)
Dîrok
Kurdên behdînan ên cîranên şebekan an kurmancî an jî soranî diaxivin. Belê paralel di navbera zaravayên şebekan û cîranên wan de hebin jî, zaravayê şebekî bi rastî ne kurmancî ne jî soranî ye. Beyan e ku zaravayê şebekan di cografiya zaravayên kurdî de zêdeyî nêzîkê kurdiya hewramî, ya ku li navenda Kurdistan belavî ye. Hinek kes diyar dikin ku pêwist e ku pêwendiyek wanan bi hewramîaxivan re hebe. Şebek bi xwe bawer dikin ku di sedsala 17an de ji Îranê koçberê Mûsilê bûne. Neyê be zanîn jî şebek çi wextê û çawa hatine warê xwe yê îroyî, di derheqê bicîhbûna şebekan li deşta Xosarê û eslê wan ve çend teoriyên cûda, yên ku balê dikişînin ser şûna nasnameya şebekî ya olî û etno-lenguîstî, hene. Koka navê Şebekan di zimanê erebî de ye. Şebekî bi erebî tê wateya "lihevxistin". . Îbadet û diayên şebekan di formeke tevlihevxistî ya,bi gelekî jêgirtiyên farisî, kurdî û erebî, de tên afirandin.
Cemîlê Horo
Çîroka kuştina Henên
Bêhtirî (12) e rojan di ser windabûna ewî rê diçin, rojekê yekî bi navê Menanê Topo dibêje:  ji berî demekê min ew; Henan di nav destên Hemreş ê; karmendê avîngehê de dîtibû . Di roja windabûna Henên de, Hemreş nehatîbû li ser karê xwe û ewê yekê hêşt ku, gûman biçin ser wî û ev gotin, dê bihêle ew ji ser karê xwe bireve. Lê kurê Cemîl ê mezin dide dû û wî digre.
Hemreş dest bi çêrokê dike û dibêje: Welîdê Coqê û Qember; bapîrê Hemreş e, ew jî ji gundê Coqê ye, ewî digel heft kesên din têve didin ku, zaro bidizin û piştî didizin ewî dibin cîhê li ser jêkirina dewaran. Wî du rojan, bê nan, di ewê derê de dihêlin û pişt re ewî bi kêran dikujin û di pir ciyan de jî hestiyên wî dişkînin. Piştî evê yekê wî dikin çiwalekî û davêjin bin pira Efrînê, piştî ku wî bi singekî ve girê didin, da ku, di cihê xwe de bimîne û masî wî buxin. Ew mehekê wilo dimîne û di dû re wî dibin cihekî din, davêjin nav çem û şopa wî winda dibe.
Di rojekê de şivanek tê û dibêje:  min laşê zaroyekî dîtî . Piştî ewî derdixin, ew heya bi demekê netê naskirin; ji bilî hestiyan nemabû. Lê di por û cilên wî re dinasin ku, ewe û ew heyşt kesên ku, bi evî karê nemerdî rabûne, careke din, dilîzin;  temsîl dikin  û li ser kasêtekî vîdiyo tête tomar kirin. Lê ev pirsgirêk-çêrok, li ser destên Mihdînê Şêxkêlê tête tepisandin, vemrandin û Wehîdê CoqÊ gotinekê, ji Cemîl re, dişîne û dibêjêyê:  kuştina kurê te, li ser me; ango li ser Partiya Komûnîst, bi sê firêngên Sûrî sekinye  û bi serde gef û guran ji Cemîl re dişîne û dibêje:  eger ku ew raneweste evê carê yan seriyê wî ye ya jî yê kurê wî yê mezine û bila ew jî li ser me bi bîst û pênc qurişan bisekînin .
Lê heya roja îroj, diya wî bawer nake ku, kurê wê hatiye kuştin û li ser wî çêrokeke leylanî, ji xwe re, avakirî. Ew dibêje: '' ewê ku me hestiyên wî dîtine, ne ew bû.. lawê min hîne winda ye ''. Temenê Henên, di roja windabûnê de, sê salî bû û hunermendê me du sitran-kilam li ser çê kirin, yek ji wan digel hunermend Elî Tico. Ev kula mezin;  kula leklekê , dê pê re bimîne û hêşt ku, ji berî bimre, li mamoste cîgerxwîn-Şivan vegerîne û bêje: '' kîne em.. em in em hov û qirdin ''**. Û ji berî ku, em ji rewşa wi ya civakî dertên, ka em bi hev re nasnama ewî bixwînin: Nav û paşnav: Cemîl Reşîd. Bav: Horo,  Elî . Dê: Siltan. Cîh û dema zayînê : 10ê adarê, 1934 - Serîncekê Û ewî bi çar zimanan dixwend û dinivîsand, zimanên : kurdî  kurmancî , tirkî, erebî û farisî.
Jîna konevanî
Piştî ku  partî  ji hev cûda dibe, di sala 1965 an de, hunermendê me dimîne hevalê PDK û di dema yekbûna Sûryê û Misirê de, Cemîl jî û weke gelek hevalên  Partî  tête girtin. Ew hêştê rojî di bin êşkenciyê de dimîne û piştî ku, nikarin ti tiştî ji devê wî bistînin ewî berdidin, lê bi qasî ewan rojan jî, ew di nav nivînan de dimîne û ji ber ewê yekê, wî radikin nexwêşxana razî, li bajarê Helebê. Di wir de bijîşk jê dipirse:  Tû Kurde  û gava Cemîl jê rê dibêje:  Belê . Ew gotineke pîs jê rê dide:  … dê û xwîşkê te . Û bêyî ku dest tê bide, ewî ji nexwêşxanê dertîne û li mal, bijîşkekî Kurd, wî derman dike.
Piştî ku rihet dibe, vedigere li sêr karê xwe yî konevanî û pir carên din dezgehên asayêşî didin dû şopa wî û dihêlin ku, ew her tim ji mal bireve; xwe bide alî. Û di rojekê de Elî Tico tê ba ewî û Cemîl jê dixweze ku, di reya xwe rê bi pirse: ka ew çi ji wî dixwezin. Piştî hefteyekê ji evê dîtinê û bi şev, li derûdorê kata (12) e yan, yek li deriyê wan dide û dema bavê Cemîl dipirse:  Kiye ew , dengê Elî Tico ji piş derî ve tê û bi naskirina dêng rê, bavê Cemîl jê rê dibêje ku, ew ne li male. Lê bi gotina wî rê Cemîl dighe li ber derî û jê re vedike û bi vekirina ewî ji derî rê, nobedariya asayêşê bi şikra wî dikire û digel Elî Tico dixwîn hundirê cîbeke leşkerî û ev yeka dihêl Cemîl li Elî Tico vegere û bêje: eve dostaniya tê.
Nêzîkî meh û nîvekê di girtîgehê de dimîne û piştî ku, ewî berdidin, dîsa jî dezgehên asayêşî didin dû şopa wî û dihêlin ku, ew digel zarên xwe ji Sûryê nefî bibe û bireve Tirkiyê. Li ewê derê navê xwe diguhêre û dike Ebdul Qehreman û heya navê zarên xwe jî diguhêre. Li derûdorê sal û nîvekê li Tirkiyê dimîne û di rojekê de, Eyşe Şan kartekê jê re bi rê dike û wî vedixewîne dawetekê, li wir û piştî ku, Eyşe Şan movika xwe bi serî dike, ew hunermendê me pêşkêş dike.
Gava Cemîl dertê li sêr textê şanoyê, ew di nava xwe de dibêje: ez ji bo karûbarê welat û netewê xwe koçber bûme û niha tu yê bê, li vir, ji min rê çi sitranê bibêje; Eyşê yan jî Xatûnê û ew di cîh de heylo sitrana Şêx Seîd dike. Piştî ku dawiya sitranê tîne, dostekî wî bi destan digre û direvîne mala mirovekî xwe, lê polîs wî bi cîh dikin û di bin serokatiya Newzet Beg ê de; ew jî kesekî kurd e, tête dadkirin.
Di nav pirsên xwe de, ew jî jê dipirse: ma tu kesekî kurd e. Û dema Cemîl bi gotina  belê  bersiva wî dide, ew sixêfekê jê rê dide û dibêje: ewê li tê daye jî kurd e. Û bi alîkariya Newzet Beg ê dighe Riheyê, nameyekê jî dide wî û berê wan dide cem dostekî xwe, da ku, alîkariya wan bike û ew jî ji aliyê xwe ve Cemîl û malbata wî direvîne û tên Cizîra Botan, gundê Êlxanê û ji wir salixê dişînin başûrî Kurdistanê û digel hin pêşmergan derbasî wir dibin.
Di derbaskirina di li sêr ji çemê Dijle rê, pêşmerge radihêjin bavê Cemîl yê hêştê salî û zarên wî û gava ew dighêjin aliyê çem ê din, Cemîl xwe xwarî kevirekî dike û diramûse. Li dawiyê ew dighên ba pêşmergên ku, li benda wan mabûn û di bin seroktiya Îsê Siwar de û bi êvarî re dighên bajarê Zaxo. Ewê şevê li hotêlê xew dikin û di sibeyê de mele Ebdûl Kerîm Qasim; stûbarê Zaxo tê ba wan û piştî demekê Cemîl dikin çavnêrê;  miraqibê  şarêdariyê û ew derûdora salekê û şeş mehan li wir dimîne.
Jîna wî ya hunerî:
Ew deh salî bû dema diçû ba feqe; Evdê Eşê li gundê Çolaqa, da ku Quranê jiber bike. Di rojekê de ewî dertîne û jê dixweze ku, ruyekî ji Quranê bixwîne, lê li şûna ayetan, sirûda Felestîn distire û reya xwe dibêj rê.
Heya salên (60-61) an, li dawet û şahiyan sitranên zargotinî digotin û li derûdorê salên (60-65) an sitranên xwe yên pêşîn, di tomargeha S. Kamil de ewa li bajarê Helebê, daxistin ser sêlikan. Mîna; sitranên Memê Alan, Feteh beg, Ûsib Şer, Xana Dinê, Eyşa Îbê, Dizo, Cebelî, Xemê Zalim, Tosino, Wey lawo.. Lo bavo û.. hwd. Weke em dibînin ku, ev stiranên jorin bi gelemperî yên folklorîne, lê pirê caran hin kît ji cem xwe dadixistin hundirê sitraneke folklorî û hin caran jî gotinên stiranên xwe digel mozîka wê bi xwe datanî, mîna stirana:  Lo bavo .
Di dû evê demê de û ji bona karê xweyî konevanî, weke ku me di rewşa konevanî de dît û di sala 1970 î de, ji Sûriyê direve û diçe Tirkiyê, lê ji berî ku ew surgun bibe jî, çend caran derketibû Tirkiyê, li derûdora salên (60-65) an. Di ewê demê de, ew û Eyşe Şanê hevdu bêhtir dinasin û bi hev re sêlikekê tomardikin, digel Kemal Ûrgun; hunermendekî Kurdên Tirkiyê ye û li ser tembûrê Arif Sax û Bîlal Selman jî li ser qernêt. Li ewê derê ew û hin dengbêjin Kurd û di nav de hinekên Tirk jî; ji ewan Nûrî Sesigûzel, Gul Abi, bi tekirman radibin hev. Li dawiyê, giş, komên xwe ji hunermendê me rê dadixin.
Piştî ku direve û diçe başûrî Kurdistanê, ew stiranekê di kuştina Nafiz Celal Hawizî de dibêje, lê ti tiştî li wir tomar nake. Di dû ku vedigere Sûriyê, ji nuh ve, dest bi karê xweyî hunerî dike. Lê di evan sê-çar salên mişextiyê de û di bin bandora şoreşa Berzaniyê nemir de, hizra netewî damarên xwe berdide nav stiranên ewî û emê, ewê yekê, di evan stiranan de bibînin: Leyla Qasim, Şêx Seîd, Ebro kevan, Keça Kurda, Berzanî, Pêşmergê Kurd, Newroz, Delalê Milanî, Ay felek ..felek, Gula Nesrînê û.. hwd. Hinek ji evan stiranan li ser kasêtekî daxistine; sazkar û xwediyê meqaman, tembûrvan Menan Ibrahîm ji Efrînê ye, keman: Mihemed xelîl Xazî û li ser dirbekê: Guro û herdiyên dawî ji kobaniyêne, awaz û gotinên hinek stiranan ên Cemîl Horo bi xwe ne û ev kîta jêrîn, ji stirana Berzanî, bi pênûsê wî ye. Hevalno kanî, kurdino kanî. Wa şêrê Çiya, kanî Berzanî. Feleka neyar, mala me danî. Ji ber kurda ve te pir êş (ek) dî, di va dinya fanî.
Di (2.7.1972) yan de, mehrecana  Soq Intac  Çê dibe, Cemîl digel hinek hunermendên Kurd û Ereb; ji yên Kurd, Selah Resûl, Seîdko û.. hwd. sitran û kulamên xwe bi herdu zimanên kurdî û erebî dibêjin. Di dû “Soq Intac” re diçe Libnanê û di Sînema Rîvolî de, digel hinek hunermendin Kurd, wek; Seîdko, Seîd Yosêf, Şêrîn, Sêvî Metîn, koma Efrînê ya semayê û hunermendê nemir M. A. Cezrawî û.. hwd. û ji bo cejna Newroz ê, li hev komdibin û şadûmanekê lidardixin. Carekê jî li bajarê Qamişlokê û, careke din, ji bona cejna Newrozê, mehrecanekî digel koma Efrînê ya semayê û Cemîl Qasim, Selah Resûl, Mehmûd Ezîz, S.Yosêf û Seîdko çêdikin.
Cîgerxwînê şahreza                   xwedanê dîkê Xerza
Ew çêroka te gotî                       û bi peran firotî
Li ser elok û qaza                      li Ferza û li Zaza
Serî qebrê hejandî                     dilê me pir melandî
Bi dev bûye Cîgerxwîn              bi dil bûye xem revîn
Dîkê pêşî me naskir                   dîkê paşî xwe naskir
Dîkê pêşî Hemîde                       ê dudiwan Reşîde
Tu mayî dîkê paşî                       bi ritba xwe a yozbaşî
Yozbaşî xewaran                         leşker daye neyaran
Binir ku yed-bere                        wîsayete ne xebere
Drenthe
Drenthe, yek ji 12e parêzgehên îdarî yên Holendayê ye. Paytexta herêmê bajarê Assen e û herêm li bakurê rojhilata Holendayê ye. Li sinorê başûr Overijsel, li rojava Friesland, li bakur Groningen û li rojhilat Almanya ciwar bûye.
Cemîlê Horo
Jîna wî ya hunerî:
Çendî şairî Kurdî                        hebin bi rastî û rindî
Drenthe
Bajar û şaredarî
Herêm li 12e şaredariya hatiye dabeşkirin.
Cemîlê Horo
Jîna wî ya hunerî:
Dulabê te gerandin                    çavên wan te şikandin
Rastî û tu ronî                            başî bike şonî
Serê me bête hildan                    em jî bibin ji kurdan.
Û weke me dît ku, ewî li Tirkiyê hinek sêlik tomarkiribûn, ew jî evin:
1- Bedev, “Bedew” can.
Salih bey, “beg”.
2- Lo lavo, “lo lawo”.
3- Mem û Zîn.
4- Teyar axa.
Û dengbêjên ku Cemîl Horo li ewan guhdarî dikir jî, ev bûn; Mihemed Şêxo, M. T. Tahir, T. Taha, Neşet Artaş, Nûrî Sûsigûzel û li evê dawiyê Şivan.
Mirina wî
Di dawiya jiyana xwe de û li bajarê Helebê, Çayxaneyek vekir, lê gava bihîst ku, kesên derdora ewî li ser dibêjin ku: “Cemîl Horo, piştî evî temenî dest bi karê pîs kirîye”. Ew çayxane firot û li gundê Tislorê, nêzîkî Cindirêsê baxçeyekî hinaran dikire, lê gelek jar û tengasî dibîne û dihêle ku, ji nuh ve, vegere karê darteşiyê.
Û ji ber jiyana reş, gelek nexweşî pê re çêdibin; wek derdê şêkir û telkê û di rojên wi yên dawî de jî û piştî ku, bijîşk jê re dibêjin: kevir pê re çêbûye, zikê ewî diqelêşin. Lê dertê ku, kezeba reş werimiye û ew dihêle ku, Cemîl navekî xasmayî li nexweşiya xwe bike; di bin navê “kula leklekê” de bi nav dike û wilo nesax dikeve nav nivînan. Û birîna ewî hîne neketibû hev, ew diçe dikana darteşiyê; da ku nanê zarokan peyda bike û pir caran devê birînê ji hev dibe û çilpikên xwînê, di cilên wî re, gulgulî, serî hildidin. Nemaze demên ku, bi zikê xwe li daran zor dikir; da ku ewana bide ber bêçixiyê.
Di rojekê de, ew bi carekê ji hev dikeve û ewî radikin bajarê Helebê. Di ewê demê de û weke me dît, ewî mala xwe anîbî Cindirêsê. Wî dibin nexweşxana Ibin Rişd, li wir û di kata (9,30) neh û nîvan de, di êvara Pêncşemê de (19-9-1989) an de, cara dawiyê çavan dide hev û dilê germ disekine û ewî tînin, da ku, di goristana Henên de, nêzîkî gundê Meşalê û avîngeha Kefircenê, dûrî Efrîn ê bi (8) k. m. û digel nemirê Kurd ê din; Nûrî Dêrsimî, veşêrin.
Konstanz (navçe)
Konstanz, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Baden-Württembergê ya Almanyayê ye.
Cemîlê Horo
Mirina wî
Ji qeşmeriyên jiyanê, meleyê mizgefta Cindirêsê, ewî naşo, bi sedemên ku; “ew yekî dengbêj û mey vexwar bû” û piştî ewî dişon û dixwazin rakin, mixabin; du pereyan-qurişan di mala wî de nabînin, da ku, karibin pê veşêrin û bi bêşkirina hin kesan, ewî dighînin mala wiya reş û sar.
Gotina Dawî
Ji berî ku cara dawî, çavan bide hev, ji kurê xweyî mezin re dibêje: '' eger ku, rojekê Kurdistan avabû; Kurdistaneke azad û serbixwe, divê tu digel hunermend, şair û sema û lîliyan, werê ber seriyê min û bêjî min: dê rabe.. rabe.. raa.. aabee”.
Têbînî
Û em dixwezin li dawiyê bibêjin ku, me ev agahî û bûyerên ku, di evê nivîsarê de hatine, ji erşîv û devê malbata hunermend, Cemîl HORO wergirtine û eger ku, rojekê hin agahî şaş derkevin, em ji anuha ve hêviya lêborîna kêmasiyan ji we dikin.
SSC Napoli
SSC Napoli kurteya Società Sportiva Calcio Napoli ye, yaneyeke îtalyanî ye futbolê ye. Di sala 1926'an de li bajarê Napoliyê (Îtalya) hat sazkirin.
Yarîgeha SS Napoliyê Stadio San Paolo ye. Di 2013-2014'an de li Serie A dileyîze.
Pozîsiyona yarîkerên SSC Napoliyê ya sala 2020/21'an
}}
Nanoteknolojî
Nanoteknolojî, Zanistiya nano îro li cîhanê ji nav hemû beşên zanistiyê herî zêde di rojevê de ye. Herêma ko mijara nanoteknolojiyê ye di keve nav sînorên kîmya, fizîk û biyolojiyê de. Nanoteknolojiyê rê diveke, da mirov keresteyan atom bi atom avabike. Wurdiya (precision) ecêb ya vê zanistiyê derfetan dide, da mirov madeyên nû, yê xwedî taybetmendiyên nû biafirêne.
Cara pêşî sala 1991 li Japonya nanolûle hatine vedîtin. Bêjeya nano ji zimanê yewnanî tê, wateya nano jî acûck e. Bi alîkariya nanoteknolojiyê mirov dikare taqên atoman yek li pey ya din li ser hev deyne û madeyên nû ava bike, na, di hin mercan de mirov dikare atom li pey atomê li ser hev deyne û binyata (structur) madeyê li gor daxwaza xwe ava bike. Delîveyên avakirin û pevgehandina binyatên renge reng, bi piranî, bê dawî ne.
Yek nanometr dike yek li ser milyonî ji mîlîmtrê, yan jî weke dirêjiya rêza pênc atomên li pey hev in; laşê bi vî gewdî sînor e ji piçûbûna tiştekî ko mirov karibe çêbike. Dema made û binyat di endazeya nano de têne çêkirin, ew dibine xwediyên taybetmendiyên nû. Weke nimûne rengê nanoparçekî zêr ne zer e, li gor mezinbûna her nanoparçekî reng sor, kesk yan jî şîn e. Di heman wextî de nanoparçeyên zêr gelekî ji parçên mezin hişktir in.
Ji nû di van deh salên dawî de mirov karîbû bi awayekî dîtaneyî (theoretically) û azmûnî (experemantaly) bi ferehî lêkolînan li ser nanobinyatan çêbike. Berî niha komputerên pir bi hêz û amêret nebûn. Ji heyama vedîtina makîna hêza hilmê û vir de nanoteknolojî giringtrîn serketina teknîkî ye.
Delîveyên bêsînor
Delîveyên bikaranîna nanoteknolojiyê bêsînor in. Eger bi tenê basa hêzdarî (strength, firmness) û gehênîtiyê (conductivity) were kirin, nanoteknîk şoreşekê di karbarîtiyê (performance) de bi xwe re têne. Ew jî dê guhertinên radîkal di pîşesazî û dorhêla me de çêbike. Karbon di forma elmasî de 50-70 carî ji pola hêzdartir e û giraniya wê çaryeka giraniya polayê ye. Ka encama peydebûna madeyeke nû bêne ber çavên xwe, eger ew made sed carî ji pola hêzdartir be û giraniya wê şeşyeka giraniya polayê be, û bi ser de jî gehênîtiya wê weke ya paxir (copper) be!
Giraniya balafirên ji vê madeyê bêne çêkirin dikare bike pêncyeka giraniya balafirên îro hene û perên wan balafiran dê li gora perên balafirên dema îro pir tenik bin. Bidestxistina enerjiyê ji ardûyê di motoran de dişewite dikare pir mezin be û gera motoran di yek xuleyê de dê karibe pir xurt be. Kablên gehênîtiya wan 50-100 carî ji ya paxir zêdetir be dikarin şoreşekê di karîgerîtiya (efficiency) guhastina wizeyê de pêk bêne.
Bikaranîna nanoteknîkê dê cihê xwe li her warê ko bikeve bîra mirov de bigire û di pêşerojê de gelek hêvî hene ko ev tiştên li jêr bi cih bibin:
Bikaranîna nanoteknolojiyê di hin waran de bûye rastî, lê ewê di hin warên din de 10-30 salên bikişêne.
Holenda Başûr
Holenda Başûr, yek ji parêzgehên îdarî ya Holendayê ye û yek ji parêzgehên Holendayê ye ku li ser perava Deryaya Bakur e. Paytexta parêzgehê bajarê Den Haagê û bajarê herî mezinê parêzgehê bajarê Rotterdam e. Ji aliyê başûr ve ji aliyê parêzgeha Zeelandê, li başûr parêzgeha Brabanta Bakur, li rojhilat parêzgeha Gelderland, û parêzgeha Utrechtê, li aliyê bakur ve jî ji aliyê parêzgeha Holenda Bakur ve hatiye dorpêçkirin.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2020an hejmara gelheya Holenda Başûr 3.707.964 kes e.
Girara kardiyê
Girara kardiyê re mirov dikare şorbeya kardiyê jî bêje lê ji ber ku kurd ji xwarinên quşxaneyê yên bi dan, savarê tên çêkirin re girar dibêjin, li vir jî wekî girar hatiye binavkirin. Cemşîd Bender jî wisa bikaraniye.
Çêkirin
Kariyê di nava ava bi simaqê de bikelînin, bixaşînin bila tûjiya (no) wê here. Hûrbikin û biguvêşînin. Ava wê nerijînin. Di rûnbirêşkê de, di nava rûn de biqelînin (ne kêm, ne zêde).
Kardiya qelandî bi tevî rizê berdin nava ava bi simaqê û bi hev re bikelînin. Îsota tûj û xwê yê bavêjinê. Bi germî yan sarî bînin ser destexaneyê (sifre).
Ademan (eşîr)
Ademan eşîreke li Serhedê ye. Ademanî li parêzgehên Agiriye û Wanê dimînin. Ji şaxeke eşîrên Dêrsimê yên ku niha wek "demanan" (bi zazakî: demanu) tên binavkirin, di dema osmaniyan de wek ademan hatiye qalkirin. Mumkun e ku pêwendiya navê vê eşîrê bi navê dilêman re hebe.
Badan
Dîrok
Li ser dîrok û bingeha gund lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Bi texmînî navê xwe ji êla Badan, Badiyan digire. Hin dibêjin ji aliyê koçberên ji parêzgeha Ezirganê hatine ve bingeha gund hatiye avêtin. Li Ezirganê bi navê Badiyan gundekî heye.
Erdnîgarî
25 km ji navenda Gimgimê dûr dikeve. Niştecihên gund ji çar beran pêk tê: Sormemedan, Alkijan, Feran, Derwêşan. Bi Dêrsimkî (kirmanckî, zazakî) diaxivin. Di erdheja sala 1966ê de 43 kesan jiyana xwe jidest dane.
Aborî
Ji ber şer li tevahiya herêmê aboriya gel xirab bûye. Ajalvanî û çandinî tê kirin. Qedexeya zozanan bû sedem ku pişta ajalvaniyê bişikê. Dewlet bi polîtîkayên xwe dixwaze gund belav bibe, lewra gundekî stratejîk e. Heya niha 200 malbatan bar kirine çûne bajarên Tirkiyeyê.
Mele Feyata
Mele Feyata, gundekî navçeya Bismila Diyarbekirê ye.
Cuffies
Cuffies, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Dengiza, Stewr
Dengiza, anku Dengizan gundekî Stewrê ye.
Di sala 1993'yan de ew jî weke gundên derdora xwe hate valakirin. Gundî her yek bi ciye kî ve bela bû; hinek çûn Îzmîr, hinek çûn Kirşehir, hinek çûn Mêrsîn, hinek çûn Bismilê ya Diyarbekir û hinek jî li nêzî çemê Stewrê di navbera Ehmedî û Stewrê de gundekî nû bi navê Eynûnê avakirin û li wir bi cî bûn. Sala 2004'an gunde ji niştecihiyê re vebû lê pir hindik kes vegeriyan gund.
Debara gund bi giranî li ser tirî, xwedîkirina heywanan û çandinî bû. Dims û mewîjên Dengiza navdar bûn.
Bi qasî dims û mewîjên wan pêkenokên wan jî li derdorê gelek navdar in.
Malbatên gund
Ev malbatan gund ava kirine û berî were valakirin lê dijiyan: Malbata Fermano, Malbata Şêxo, Malbata Keço, Malbata Berkêt, Malbata Hacikê, Malbata Mamedo
Herêmên gund
Delav, Girê Şêran, Şewla, Çahlikê, Xanîka, Çahla Sor, Newala Rezan, Heremê Hemo, Heremê Simo, Çahla Belê, Qarqosekê, Kevirê Mîzê û Tahta Çavê Emero.
Balindeyên herêmê
Çûkên ku li vî gundî dihên dîtin ev in: pepûk, pepûka bi timik, çilferşik, berkuteyê mezin (li gund jê re bilbil dihê gotin), berkuteyê biçûk, kew, sersorê serhijikan, qereçûnik, xatûna mişk, teyrê maran, teyrê baz, binerdok, çîq, kebok û başoq.
Giyayên herêmê
Giyayên ku li gund he ne ev in: xelîlok, kulîqqhwan, hindeko, nêrgiz, gihakê sêvo, qîvar, kelbeş, qîvarê devreş, botav, pîqelaçk, kerkor, strîzerdik, strîkeçik, pirpar, kereng, kereng nebî, sosin, sabûna leglegê, kenêr, ereblepo, bûka bêriyê, kulîlka bûkûzavê, lovik, xilindor, bizîlaqa miyan, bizîlaqê kuçikan, bizîlaqê bizinan û hwd.
Budhi
Budhi komîteyek pêşkeftina gund e, di devardariya  Kapilvastu li Zona Lumbini ya başûrê Nepalê. Di serjimêriya sala 1991-ê ya Nepalê de nifûsa gûnd 5871 kes bûn.
Dêmêtrios I Sotêr
Dêmêtrios I Sotêr an Demêtriosê Yekem (187–150 b.z.) şahekî Împeratoriya Seleukidî bû ku ji sala 161/160an b.z. heta mirina xwe serwerî kiriye.
Komara Romê,, û Dêmêtrios wekî şah nas nekir. Wan piştgirî da îdîayên Aleksandros Balas. Di sala 150an b.z. de Dêmêtrios di şerê li dijî Aleksandros Balas de mir.
Benakûh
Benakûh, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Silke Mehabad
Silke, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Oranienburg
Oranienburg bajarokekî navçeya (Landkreis) Oberhavel li Brandenburg, Almanyayê ye.
Alphen aan den Rijn
Alphen aan den Rijn, bajarekî bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
Ludwik Lejzer Zamenhof
Ludwik Lejzer Zamenhof (z. 15 kanûna pêşîn 1859 - m. 14 nîsan 1917) gelek caran wekî L. L. Zamenhof tê nasîn, çavbijîşk û zimannasê polonî û afirînerê zimanê esperantoyê ye ya ku li seranserê cîhanê zimanê çêkirî yê navnetewî yê herî navdar û berbelav e.
Salên destpêkê
Zamenhof di 15ê kanûna pêşîn de wekî kurê Markus Zamenhof (27 kanûna paşîn 1837 - 29 çiriya paşîn 1907) û Rozalia (Sofer) Zamenhof (1839 - 1 îlon 1892) li Belostoka piretnîkî (niha Białystok li Polonya yê ) ya Împeratoriya Rûsî ji dayik bû. Di wê demê de bajar ji ber Peymanên Tilsitê ya 1807ê li bin rêveberiya Hikûmeta Grodnoyê ya Împeratoriya Rusî bû. Dêûbavên wî di eslê xwe de ji cihûyên litvanî bûn. Ev kom li Mîrîtiya Mezin a Lîtvanyayê ya berê dijîyan. Ew wekî duzimanî bi zimanê yîdîş û rûsî mezin bû. Bavê wî mamosteyê almanî û frensî bû. Ji ber wî, Zamenhof hînî zimanên almanî, fransî û îbranî bû. Ew her wiha hin zimanên girîng ên Białystok jî dipeyivî: polonî û belarusî. Polonî bû zimanê dayikê yê zarokên wî ên li Warşova. Di dibistanê de wî xwendina zimanên klasîk ên latînî, yewnanî û aramî kir. Wî paşê hinekî hînî îngilîzî bû, lê bi ya peyvên wî ne pir baş bû. Ew bi litwanî û îtalî eleqedar bû û di sala 1880 de hînî Volapük ê bû. Bi vê awayê, sebebên çêkirina projeya wî ya zimaneke navneteweyî geş bû.
Digel cihûyên yîdîşaxiv, di nav gelheya Białystokê de poloniyên katolîk ên Roma yê û rûsên ortodoks ên rojhilat (bi gelemperî mezheba fermî ya hukûmetê bû) û komên etnîk ên biçûk wekî belarûs û almanan hebûn. Zamenhof ji ber pevçûnên li nav van koman gelek xemgîn dibû. Ew texmîn dikir ku sedema sereke ya nefret û pêşdaraziyê ya li nav van koman tunebûna zimanek hevpar bû ku li hev du fam bikin. Heke zimanek wiha hebûya, Zamenhof îdîa dikir ku ew ziman dikare rola amûreke ragihandinê ya bêalî di nav mirovên xwedan etnîsîte û zimannasiyên cûda de bilîze.
Terekman, Ûrmiye
Terekman gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 123 kes (33 malbat) bûn.
Ludwik Lejzer Zamenhof
Salên destpêkê
Dema li Warşovayê li xwendegeha navînê Zamenhof hewl da ku bi rêzimaneke zengîn zimanek navneteweyî biafirîne lê encamê de xebateke tevlihev derket. Di dema hînbûna îngilîzî de wî biryar da ku divê rêzimana zimanê navneteweyî hêsan bibe. Ji xeynî zimanên dayikî yên dê û bavên wî yên rûsî, yîdîşî, polonî, almanî, latînî, îbranî, frensî, yewnanî û îtalî jî di sadekirina projeya rêzimanê de bûn alîkar.
Di sala 1878ê de, projeya wî ya Lingwe uniwersala hat qedandin. Lêbelê, Zamenhof hîn pir ciwan bû ku karê xwe bide çapkirin. Piştî mezûniyetê wî pêşî li Moskoyê paşî li Warşowayê dest bi xwendina bijîşkiyê kir. Di sala 1885an de Zamenhof zanîngehê qedand û li Veisiejaiyê wekî bijîşkê pratîsyen dest bi karê xwe kir. Piştî sala 1886ê ew li Płock û Viyanayê wekî bijîşkê çavan xebitî. Wî mirovên li wir baş dikir û heman demê de li ser projeya zimanek navneteweyî didomand. Wî bo weşandina pirtûkokê fonan berhev bike, du salan hewl da heya ku alîkarî ji bavê jina xwe ya paşerojê wergirt. Di sala 1887an de, pirtûka bi navê Между меѓународный язык. Предисловие и полный учебникь ( Zimanek Navneteweyî: Destpêk û pirtûkek bêkêmasî ) bi rûsî li ser navê "Doktoro Esperanto" (Bijîşk Hêvîdar) hate çapkirin. Zamenhof di destpêka axaftina xwe de navê zimên wekî "Lingvo internacia" (zimanek navneteweyî) kir, lê yên ku ew fêr bûn dest pê kirin ku jê re bibêjin Esperanto û di demekê kin de navê zimên wekî fermî jî bû Esperanto. Ji bo Zamenhof, ev ziman, tenê amûrek ragihandinê ye û rêyek ji bo pêşxistina hevahengiya aştiyane ye di navbera mirovên xwedî çandên cûda de.
Xebatên li ser yîdîşî û pirsgirêka cihûyan
Zamenhof di sala 1879an de yekem rêzimana yîdîşî nivîsand. Ev xebata wî çend sal şûnde di kovara yîdîşî, Lebn un visnshaft de hate weşandin. Nivîsa orîjînal a bêkêmasî di sala 1982an de, ji hêla Adolf Holzhaus ve bi wergera rûsî û esperantoyî, bi navê L. Zamenhof, provo de gramatiko de novjuda lingvo [Hewldanek li ser rêzimana zimanê nû-cihûyan], hat çapkirin. Di vê xebatê de, ew tenê raveya rêzimana yîdîşî nasewirîne, lê di heman demê de çend pêşniyaz bo derbasbûna tîpên Latînî û li ser rastnivîsê jî pêşkêş dike. Di heman heyamê de Zamenhof çend berhemên din jî bi zimanê yîdîşî nivîsand, dibe ku lêkolîna yekemîn a helbestên yîdîşî jî tê de.
Di 1882an de li Împeratoriya Rûsî, pelên progromê pêk dihat û di vê heyamê de Zamenhof nêzîkî Hibbat Zionê bû ku ev pêşiya tevgera siyonîst bû. Lê wî di 1887an de dev ji tevgerê berda û di sala 1901an de bi sernavê Hillelism daxuyaniyeke bi zimanê rûsî belav kir, di nav de got ku projeya siyonîst nikare pirsgirêkên gelê cihû çareser bike.
Di sala 1914an de wî vexwendinek ji bo tevlî rêxistina nû ya Esperantîstên Cihû, TEHAyê stand, lê paşve vegerand. Di nameya xwe de ji organîzatoran re, wiha digot, "Ez bi dilsoz im ku her netewparêzî ji mirovahî re tenê bêbextiya herî mezin pêşkêşî dike..." Pirtûka pîroz a cihûyan Tanah a ku Tewrat û Zebûr dihewîne, ji aliyê Zamenhof ve hat wergerandin bo esperantoyê.
Zamenhof di Warşovayê de di 14ê nîsana 1917an de ji ber qeyrana dilê mir û li Goristana Cihû ya Okopowayê hate veşartin. Axaftina xêrxwaziyê ya ser gorê ji aliyê xaxem û pêşengehê Sînagoga Mezin a Warşowayê, Samuel Abraham Poznański ve hat kirin û got: "Dê demek were ku xelkê polonî fêm bike ka Xwedê çi kurek mezin daye axa wan."
Malbat
Zamenhof û jina wî Klara Silbernik sê zarok, kurekî, Adem û du keçên xwe, Sofîa û Lidia mezin kirin. Her sê jî li Holokost ê hatine kuştin.
Bi taybetî Lidia Zamenhof baldariyek mezin nîşanî esperantoyî da û bi mezinbûnê ve bû mamosteya zimên, bi rêwîtiya Ewropa û Amerîkayê dersên esperantoyê da. Bi saya hevaltiya Martha Root baweriya behaîtî qebûl kir û bû yek ji endamên wê baweriyê ku yek ji rêgezên wê baweriyê zimaneke alîkar wekî pêdiviyeke dibîne.
Felsefeya olî
Ji bilî xebata xwe ya zimanî, felsefeyek olî ya Zamenhof hebû ku wî jê re Homaranismo digot (ev term bi esperantoyî ye, bi gelemperî wekî "hûmanîzm"[mirovhezî] an jî mirovahîparêzî/mirovparêzî hatiye binavkirin), ku li ser bingeha rêgez û rêbazên Hillel Elder bû. Wî ji bo Homaranismo re wiha gotiye: "Ew bi rastî mebesta tevahiya jiyana min e. Ez ê ji bo wê dev ji her tiştî berdim."
Navê cudabûnê
Jiyana Zamenhof pirzimanî bû. Ji ber wê bi ya rastnivîsa zimanan, navê wê di gelek cihan de ji hev cihê hatiye nivîsandin:
Dehti
Dehtî gundek e, dikeve devardariya  Araria, Bihar, Hindistanê. Piraniya nifûsê ji Şêx biraderî ne, yên din Şêxra ne û bi zaravayê Şêxra diaxivin. Piraniya kesên xwenda bi Urdu û Hindustanî jî dikarin biaxivin.
Ludwik Lejzer Zamenhof
Navê cudabûnê
Di xortaniya xwe de wî him Leyzer ê yîdîşî û him jî Lazar ê rûsî bi kar aniye.
Arebkend
Arebkend,  'Erebkend, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Ludwik Lejzer Zamenhof
Navê cudabûnê
Dema ku li zanîngehê, Zamenhof dest bi karanîna navê rûsî Lyudovik kir (ew jî ji Ludovicê hatiye tîpguhestin an jî wekî Ludwig hatiye wergerandin) li cîhê Lazar, dibe ku ji ber hurmetdayîna wî ya Francis Lodwickê, ê ku di 1652an de pêşniyazeke li ser zimanên çêkirî weşandibû. Dema ku birayê wî Leon bijîşk bû û dest bi lêkirina navê "Dr L. Zamenhof" kir, Zamenhof ji bo di nav her du de tevlîheviyeke pêk neyê, dîsa dest bi karanîna navê xwe yê jidayikbûnê Lazar kir û ji sala 1901an wê de navê xwe wekî "Dr L. L. Zamenhof" îmze kir: yanî Doktor Ludwik Lejzer Zamenhof.
Rûmet û hevnavî
Di sala 1905an de Zamenhof ji ber afirîneriya Esperantoyê Légion d'honneur wergirt. Di 1910an de, Zamenhof ji aliyên çar endamên parlamenê Brîtanî ve (tê de James O'Grady û Philip Snowden jî hebûn) û Profesor Stanley Lane Poole, wekî berendamê Xelata Nobelê ya Aştiyê hate pêşniyazkirin. (Li şûna wî, xelat ji Buroya Aşitiyê ya Navneteweyî re hat dayîn.) Ji ber 5-emîn Universala Kongreso de Esperantoyê a li Barselonayê, Zamenhof ji alîyê şahê Spanya Alfonso XIII-yê ve wekî Fermandarê Isabellaya Katolîk hat îlankirin.
Gerstêrkek biçûk di 6ê sibata 1938an de, ji hêla Yrjö Väisälä ve hat kifşkirin û ew wekî 1462 Zamenhof hatiye binavkirin. Bi sedan kolanên bajêr, park û bircên seranserê cîhanê jî navê Zamenhof hilgirtiye. Li Lîtvanya yê, Kolana Zamenhofî cihê herî naskirî ya Kaunasê ye, ku ew demek li wir jiyaye û tê de xwediyê xaniyek bû. Li Polonyayê, Keyaniya Yekbûyî, Fransayê, Mecaristan ê, Kroatya yê, Çekyayê, Spanyayê (piranî li Ketelonya yê), Îtalyayê, Îsraêl, Belçîkayê û Brezîlê jî hene. Li Mecaristan û Brezîlê Girên Zamenhofî û li Çemê Dunayê Girava Zamenhofî hene.
Li bajarê Göteborgê, li Swêdê, navê meydanek giştî Esperantoplatsen ("Meydana Esperantoyê") e.
Li Îtalyayê, çend kolanên bi navê Esperanto têne navandin hene, Largo Esperantoya li Pisayê jî tê de. UNESCO di sala 1959an de ji ber sedemîn salvegera rojbûna Zamenhofî wî rûmetdar kir û di 2015an de jî biryar da ku dê piştgiriyê bide pîrozbahiya 100. salvegera mirina wî.
Çelebaş
Çelebaş gundekî ku bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.
Ludwik Lejzer Zamenhof
Rûmet û hevnavî
Zamenhof 12 caran ji bo xelata Nobelê ya aşîtiyê wekî endam hate pêşniyazkirin.
Rojbûna wî, 15ê kanûna pêşîn her sal ji aliyê esperantîstan ve wekî Roja Zamenhofî tê pîroz kirin. Google bi rûmeta 150. salvegera rojbûna wî di 15ê Kanûna Peşîn a 2009ê de, ala stêrkî ya kesk a esperantoyê li ser motora xwe ya lêgerînê bi kar anî.
Xaniyê malbata Zamenhof bo Ludwik Zamenhofî hatiye nezirkirin û di 2008an de wekî yek ji mîrata Cihûyan ên li Białystokê hat pejirandin.
Ji ber rûmeta rojbûna Dr. Zamenhofî ya 15ê Kanûna pêşîn, Civata Esperantoyê ya New Yorkê her sal roja Zamenhofa Tago ("Rojbûna Zamenhofî" bi esperantoyî) pîroz dike.
Cugny
Cugny, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Testa Îngilîzî ya Duolingo
Testa Îngilîzî ya Duolingo (DET), ceribandina standardkirî ya jêhatîbûna zimanê Îngilîzî ji bo axaftvanên zimanê Îngilîzî yên ne-xwecî ye. DET ji aliyê pargîdaniya teknolojiya perwerdehiyê ya Duolingo ve hate pêşve xistin û di sala 2016an de hate berdan. Test ji aliyê gelek zanîngeh û saziyan ve wekî pîvanekî pejirandî ya zanîna Îngilîzî tê bikar anîn. Îrlenda vê îmtîhanê wekî beşek bernameya vîzaya xwendekaran qebûl dike. DET ceribandina serhêl û adapteyî ye.
Bilqan
Bilqan, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Selah Cidîd
Selah Jidîd Yan Selah Cidîd (1926 – 19 tebax, 1993, erebî: صلاح جديد) General û siyasetmedar ekî siyasî bû ku endamê Partiya Baes li Sûriyeyê bû herwiha ji sala 1966an heta 1970ê serokê de facto yê Sûriye yê bû.
Jiyan û karên wî yên pêşî
Cidîd di sala 1926an li gundê Diwêr Biebda yê ya nêzîkî berava bajarê Ceblê ya ku girêdayî parêzgeha Laziqiyê ye ji dayik bûye. Li malbateke Elewî ji dayik bûye. Herwiha hinek rapor hene ku dibêjin ku ew bi xwe di sala 1924an de ji dayik bûye. Li Akademiya keşkerî ya Humsê xwendiye û sala 1946an tev li artêşa Sûriyeyê bûye. Cidîd di eslê xwe de endamê Partiya Neteweperwer ya Sosyalîst ya Sûrî bû lê piştî wê û di salên pêncî de ,bû andamê partiya baesa sosyalîst ya erebî bû ku ji aliyê Mişêl Efleq û Selah edîn El-Bîtar ve dihat birêvebirin. Lê dîsa jî Cidîd têkiliyên xwe bi Partiya Neteweperwer ya Sosyalîst ya Sûrî nebirîn ku birayê wê Xesan li Sûriyeyê kesayeteke navdar bû. Lê di salên pêncî de dilsoziya wî pê re kêm bû û bû endamê Tevgera welatparêzên ereb, ew tevgera ku piştigriya  Cemal Ebdilnasir û îdeolojiya wî dikir. Cidîdî piştgiriyê bi tevlêbûna Sûriyeyê bo Komara erebî ya yekgirtî  (KEY) bû.
Di serdema KEY de Tayîdâ Cidîdî li Qahîre ya Misirê derket. Li wê de Cidîd û di sala 1959an de bi çend baesiyan re lijneya leşkerî damezirand ku armanca wê parastina hebûna KEYî bû. Pêşî Lijneya Leşkerî tenê ji çar kesan pêk dihat, ew jî Hafiz Esed, Ebdilkerim Elcundî, Muhemed Umran bûn. Herwiha Lijneya leşkerî hewl da ku tevgera Baesa Sûrî jî ji wendabûnê biparêze. Endamên Lijneyê ew kes bûn yên ku gazin ji Efleqî bo têkçûna Baesê di serdema KEYê de dikir. Kongreya Sêyem ya partiyê ya sala 1959an piştgiriya biryara Efleqî di helandina partiyê de kiribû lê sala 1960î de kongreya neteweyî de Cidîd nûnerê wê fikirê bû ya ku dûre wek Lijneya leşkerî dê derkeve û li dijî biryarê derket û daxwaza ji-nû-ve-damezirandina partiyê kir. Herwiha Kongreyê biryar da ku têkiliyên xwe bi Nasirî re xweş bikin di rêya demokratîzekirina KEY. Beşek ji partiyê, bi serokatiya Ekrem Elhoranî daxwaza veqetandina Sûriyeyê kir. Lijneya leşkerî negihişt armancên xwe û sala 1961ê KEY ji hev ket. Nazim Elqudsî  yê ku bû serokê yekem piştî jihevketina KEY, gelek tehde li Cidîd û yên din kir ji ber dilxwaziya wan ji Nasirtiyê re û zor li gişan kir ku ji artêşa Sûriyeyê îstîfa bikin.
Zilamê xurt yê Baesa Sûrî
Gava ku Cidîd bû sekreterê duyem yê Baesê, bi awayekî veşartî  erkanên dewletê tijî zilamên xwe kirin û ev hinek ji wan in; Nûreddîn Atasî wek peyvdar, serokê dewletê û dûre jî serokwezîr; Yûsif Zaûyan wek serokwezîr; Îbrahîm Maxûs wek wezîrê karên derve, Hafiz Esed wek wezîrê berevaniyê; Ebdilkerîm Elcundî wek birêveberê ewlehiyê. Gelek ji van elewî bûn( Wek mînak, ji bilî Arasî, Elcundî û Zaûyan yên sunî ev ên li jorê giş elewî bûn) ku hikûmet dikir hikûmeteke mezhebî. Çend zilam leşker bûn ku endamên çepgir yên partiya Baesê bûn. Di bin birêveberiya Cidîd, Sûriyeyê xwe kir hevalbenda bloca Soviyetî û li polîtka wî li dijî îsraîl û dewletên erebî yên paşverûn, bi taybetî siûdiya erebî tund bû.
Nezrava Jêr
Nezrava Jêr, gundekî navçeya Ebexa Wanê ye.
Îsmet Elçî
Îsmet Elçî (nav bi tîpên tirkî: İsmet Elçi) (jdb. li parêzgeha Mûş) nivîskar û derhênerekî Kurd ye.
Jiyan
Elçî sala 1979ê bi tevî malbata xwe diçe Almanyayê. Karkeriyê dike. Piştre bala xwe beride şano û kînoyê (sînema). Sala 1986ê yekemîn kurtefîlma dertîne, "Qismet".
Sitsufî
Sitsufî, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Schwerin
Schwerin paytexta Mecklenburg-Vorpommernê, yek ji herêmên Almanyayê ye. Nifûsa wê li derûdora 95.041 kes e.
Erdebîl, Qerehesen
Erdebîl, gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Cuirieux
Cuirieux, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Cumûr
Cumûr an Cumur an Cumîr, eşîreke li parêzgehên Hamedan û Kirmaşan û Luristanê ye. Gorî Ensîklopediya Îslamê ev eşîr şaxeke êla Bacelan a ji Mûsilê bû ye. Tê gotin ku 200-300 sal berê koçberê rojavayê Hamedanê bûye. Heta îro jî qebîleke Bacelanî bi navê Cûmur heye. Belê hin etnolog jî diyar dikin ku Cûmurên ku îro di nava Bacelanan de dijîn bi esle xwe Lek in û ji Lekistan koçberê herêma Bacelanan bû ne. Cûmurên li Hamedan û Luristanê xwe Lek dizanin, belê kurdî, kelhûrî diaxivin û şiî ne.
Bikaranîna çekên kîmyayî ya Tirkiyeyê li dijî gerîlayên PKKê 2022
Bikaranîna çekên kîmyayî ya Tirkîyeyê li dijî gerîlayên PKKê, êrîşeke çekên kîmyewî ye ku di mehên îlon û cotmeha sala 2022an de ji aliyê artêşa dewleta tirk ve li dijî gerîlayên PKKê pêk hatiye. Dîmenên êrişa kîmyewî di Ajansa Nûçeyan a Firatê di 19ê îlona sala 2022an de hatiye weşandin. Di vîdeoya ku ajansê weşandiye, dîmenên du gerîlayên PKKê ku jiber gazên kîmyewî bi bandor bûne, dide nîşan.
Mijara bingehîn
Ji despêka şer ve heta 21ê cotmeh sala 2022an bi gelek caran nûçeyên bikaranîna çekên kîmyayî ji aliyê artêşa dewleta tirk ve ku li qada şer hatiye bikaranîn, ji aliyê heman ajansê be hatiye weşandin.
Bikaranîna çekên kîmyayî
Di 19ê îlona sala 2022an de Ajansa Nûçeyan a Firatê dîmenên nû weşandiye. Di vîdeoyan herî dawî ya ku ajansê weşandiye dîmenên du gerîlayên PKKê dide nîşan. Di dîmenan de gerîlayek bêhna xwe hilnade, gerîlayek jin jî bê îrade diaxive û hişê wê li cih nîne. Li gorî agahiyên ku Ajansa Nûçeyan a Firatê parvekiriye herdû gerîlayên ku di dîmenan de dixuyên piştî bandora van gazên kîmyewî, jiyana xwe jidest dane. Li gorî daxuyaniya ku ji aliyê Ajansa Mezopotamyayê ve hatiye weşandin, di dîrokên curbicur de heta niha 2 hezar û 476 car gazên kîmyewî hatiye bikaranîn û heta niha di dîrokên cûrbicûr de 17 gerîlayên PKKê jiber êrîşên gazên kîmyewî jiyana xwe jidest dane.
Hevseroka HDPê Pervîn Buldan di civîna hevserokên jin ên HDPê ya parêzgehan de di derbarê bikaranîna çekên kîmyewî axivî. Di axaftina xwe de dibêje: “Divê ev mijar ji aliyê komîteyên serbixwe ve bê lêkolînkirin, di zûtirîn dem de rastî derkeve holê û gavên ku pêwîstin bên avêtin.”
Velten
Velten bajarokekî navçeya (Landkreis) Oberhavel li Brandenburg, Almanyayê ye.
Dumari
Dumari komîteyek pêşkeftina gund e, dikeve devardariya  Siraha li Zona Sagarmatha ya başûrê rojhilatê Nepalê. Di dema serjimêriya sala 1991-ê ya Nepalê de nifûsa wan 2947 kes bûn.
Delft
Delft, bajarekî bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
Termenî
Termenî gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 164 kes (44 malbat) bûn.
Hucreya terorê ya Hamburgê
Hucreya Terorê ya Hamburgê (bi almanî: Hamburger Terrorzelle), komek misilmanên îslamî yên radîkal li Hamburgê bû ku êrîşên 11ê îlona 2001ê li New Yorkê, DYA plan kiribû.
Apê Kal (pirtûk)
Apê Kal: Guldesteyek ji zargotina kurdî navê pirtûka nivîskarê kurd Îshak Tepe ye. Pirtûk ji 31 metelokan, pênc çîrokan û gotegotekê pêk tê.
Fireşewk
Fireşewk, Fiřeşewk, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Dadîkana Jorîn
Dadîkana Jorîn gundekî ku bi ser navçeya Patnosa Agiriyê ve ye.
Fes (serpoş)
Fes an Fês serpoşeke gloverkî, pirranî sor, bigulik (rîşik) e ku bi destê osmanîyan heya Balkanê belav bûye. Niha kêm tê bikaranîn. Wekî serpûşa neteweyî ya romiyan (tirk) tê dîtin.
Selîm Saxol
Selîm, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Fes (serpoş)
Ji bakurê Afrîkayê belav bûye. Di destpêka sedsala 19em dibe moda, li seranser împeratoriya osmanî belav dibe. Kesên bajarî ji ber ku dişibiya şapkayên rojavayiyan didan serê xwe. Ji 1832 heya 1925ê tevahiya karmendên osmanî diviyabû fes bidana serê xwe.
Atatürk qedexe dike
Meclîsa romiyan (tirk), bi fermana Mustafa Kemal Atatürk, di 25ê çiriya paşîn 1925ê de ji ber ku ne ji cil û bergên ewropayiyan e, bi qanûnî bikaranîna fesê qedexe dike. Atatürk di heman demê de cil û bergên kurdî jî qedexe dike. Bi hezaran kurd ji ber ku kincên kurdî li xwe kirine tên êşkencekirin, darizandin, heya bigire kujtin.
Kerkûk (soranî)
Şarî Kerkûk le serdemî Gotîyekan da dirûst kirawe we her Gotîyekanîş Qellay Kerkûkyan dirûst kirduwe bêgûman eme aşkira ye ke Gotîyekan yekêkin lew tîr û hoze konaney kurd ke ser be netewey kurd in em şare zor car lelayen dagîrkeranewe dagîr kirawe nimûne: dewlletî Mexol (tûrk) û dewlletî Aşûrî we herweha lelayen Yonanîyekan û Erebewe dagîr kirawe. Hemîşe dagîrkeranî Kurdistan çawyan lewe buwe nasnamey Mêjûyî û konî em şare bigorrîn nawdartirînyan (tûrk û ereb) in emeş bo ewe egerrêtewe ke em şare dewllemend e be Newt le Kurdistan da (Babe gûrrgûrr) we herçende dagîrkeran û dûjminanî gelî kurd em mêjûwe çak ezanin bellam dan bewe da nanên Betaybetî Tûrkmanî Mexol ke mêjuwekeyan aşkira ye û le Mengolya we hatûn legell tûrk û azerî ye turkekan da we destyan sûr e be kûştinî milyoneha kurdî Kurdistan. 75%-80î danîştuwanî em şare kurd in we hendêk ereb û turkmanî têdaye ke le willatanî xoyanewe hatûn.
Metelok
Metelok an jî methelok gotinên navdar ên kurt û watedar in di edebiyata devkî ya kurdan de.
Cuiry-Housse
Cuiry-Housse, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Bayramkendî, Çaroymaq
Bayramkendî, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
FK Jonava
Xwedî yarigeheke bi navê Jonavos centrinis stadionas e. Di lîga yekem a Lîtvanyayê de cih digire û yek ji sê tîmên Jonavaê ye.
Serkevtinên lîgê
Pirma lyga (D2): 4 LFF taurė: 0
Supertaurė: 0
Girdə
Girdə gundekê devardariya Agsu ya Azerbaycanê ye. Gundê girêdayî şaredariya Gurcuvanê ye.
Lörrach (navçe)
Lörrach, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Baden-Württembergê ya Almanyayê ye.
Dordrecht
Dordrecht, bajarekî bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
Mezra Ehmed
Mezra Ehmed gundekî Bismilê ye. Gund 6-7 mal in û giş mervê hev in. Li Derdora wê Şêxûsivê, Hilanê, Mezra Filan û Mezra Çêlikan hene.
Debara gund bi çandinî(nîsk, ceh, genim, pembo û garis) û xwedîkirina heywanan e.
Kovar
Kovar weşana nivîskî ya li gorî demeke diyarkirî ye. Kovarên hefteyî û mehane hene. Kovarên kurdî yên bi nav û deng Hawar, Gelawêj, Nûdem, Nûbûn, Peyv, Kovara W û gelekî din in.
Di warê rûpel û mezinahiyê de her çi qas pîvanek ji bo kovarê tune be jî, li gor armanc û daxwaza rêveçûnê cureyê kovaran diguherin. Kovar her çi qas bi piranî mehane derkevin jî, kovarên heftane, du mehane, sê mehane, şeş mehane û salane jî hene.
Di warê naverokê de kovarên cur bi cur hene: kovarên zanistî, kovarên çand, huner û wêjeyî, kovarên zimanzanî, kovarên civaknasî û hwd gelek in. Tevî ku gelek kovar ji bo teşvîka pêşxistina ziman, wêje, zanist û şaxekî zanistî naveroka xwe amade dikin jî, gelek kovar jî hene ku tu caran ji bo teşvîkê tu nivîsan naweşînin û dema ku nivîsa mirovekî/ê weşandin, ew kes êdî pisporê wê mijarê tê dîtin.
Rewşa niha ya kovarvaniya kurdî
Niha nav welat û derveya welat gelek kovar derdikevin, piraniya wan li Kurdistana Başur. Li Kurdistana Başur zêdeyî 400 kovar hene. Ger Kurdistana Başur derbasî elfebeya latinî be hemû gelê Kurd dikarê ji wan kovarên hêja sûdverbigre. Ên ku li Kurdistana Bakur derdikevin kêşeya wan a aborî û bêxwendewanî heye. Hin beşên wek sînema, şano, teknolojî û hwd de kovar dernakeve.
Cuiry-lès-Chaudardes
Cuiry-lès-Chaudardes, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
İlhan Selçuk
İlhan Selçuk (bilêvkirina bi kurdî: Îlhan Selçûk) (jdb. 1925, Aydın- m. 2010, Stembol) rojnamevan û nivîskarekî tirk e. Xwedî û berpirsiyarê giştî yê rojnameya Cumhuriyet e.
Xwedî nêrînên kemalîst (ango kesên rê û metodên Mustafa Kemal Atatürk dişopînin) û neteweperwer e. Di cûntaya leşkerî ya sala 1961î de ji ber çalakiyên xwe yên di nava refên TKP (Partiya Komûnîst a Tirkiyeyê) tê girtin û bi awayeke şikbar tê serbestberdan. Gorî gelekan ew ji aliyê dewleta Tirk ve bo sîxuriya di nava eniyên çepgir, pêşverû û sosyalîstan tê perwerdekirin. Gelek seyahetên wê yên DYAyê jî hene.
Bi teslîmbûna serokê TKPê Haydar Kutlu û hilweşîna YKSSê ew di nava rojnameya Cumhuriyet de cihê xwe xurt dike û li dijî têkoşînên Kurdan û sosyalîstan bi ziravî li alternatîvên di xizmeta Komara Tirkiyeyê de digere.
Ergenekon û hewldanên komkujiya Kurdan
Di de hêzên ewlekariyê yên Tirkiyeyê Selçuk ji ber têkiliya bi rêxistina dizî Ergenekonê û serokatiya wê ya îdeolojîk tê binçavkirin. Ji ber rexne û protestoyên Kemalistan û rastgiran serbest tê berdan.
Tê gotin ku artêşa Tirk ji bo pêdiviyên têkoşîna îllegal a lêşkerî bi dehan rêxistin avakiriye û yek ji van jî Ergenekon e. Artêşê ev rêxistin gelek bikaraniye û hatiye wê radeyê ku rêxistin êdî zêde çûye. Bi van girtinên sembolîk artêşê xwastiyê van rêxistinan ji nû ve organize bike û kontrola xwe jidestbernede.