cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zayendperestî di meselok, metelok û gotinên pêşiyan de
Zewac û qaîdeyên hilbijartina hevseran
Zewac pêvajoyeke gelek giring e û divê biryareke aqilane hevser bê hilbijartin. Mezinan seba vê hilbijartinê gelek şîret li peyrewên xwe kirine ku axir poşman nebin. Zewac û malbat hertim hatiye ecibandin û wekî saziyeke pîroz hatiye pejirandin. Hatiye şîretkirin ku xort û keçan zû bizewicînin. Eger na, qîzê bibe bela serê dê-bavê xwe, ê gelek keviran pey bavêjin. Dîsa tê gotin ku “qîza xwe zû verêke, eyb neyê ser.” Yên tên xwestinê keç an jî jin in. Peyva ‘jinanîn’ û “mêrkirin” jixwe zayendperestiyê jî eyan dike. Li vê karê de yê kirde her tim mêr e, ku dixweze û jin tê xwestin ango bireserek e. Lê jin herçiqasî wekî bireserekê tê şayesandin jî, jin di nav tevgera malê de kirde ye wekî mal mala wê ye, zarok jî ber destê wî mezin dibin helbet divê jineke çê bê anîn. Madem ya tê anînê keç an jî jin e, mezina gelek pîvan ji bo yên bên anîn danîne. Divê ev jin bi esl bin. Çawa avê tînin çavkaniya divê jinan jî bînin bieslî ya. Yên neynê anînê jî ew in, keça malgerok, kudkudo, çavlider, nazdar, dilçivîk, kenok û spehî. Yên spehî û bedew jî dibin bela serê mê xwe. Jina speyî her belaye, Jina bedew bela serîya ne. Çawa yê tê xwestinê jin e, yê tê berdan dîsa jin e û peyva “jinberdan” li vê yekê eşkere dike. Herçiqasî jinberdan di nav civaka kurdan de tiştekî şermê bê zanîn jî, jin berdan li gor qaîdeyên olî gelek hêsan e û “telaqê jinê sê kevirin.” Mêr berdan tiştekî ne hêsan û civakê rê nedaye jinê ku mêrê xwe berde. Wexta ku em mesele, metelok û gotinên pêşiyan dinêrin qaîdeyên hilbijartina hevseran de hema bêje bi tenê behsa “jin”ê tê kirin. Çawa jin binyata malê hatiye zanîn helbet divê avakirin û rêbirina malê de jî hêmana sereke çawa jin e, lema hilbijartina jinê jî tiştekî nehêsan be. Balkêş e, di nav mesele, metelok û gotinên pêşîyan yên me tespît kirin de bi tenê metelokek behsa qaîdeyan zewacê yên ku  şîretan keç an jinan dik e heye û wisa ye; “Ne jina kenok, ne mêrê gerok; ne jina gerok, ne mêrê dilbezok. Lê li vir de jî dîsa behsa mêr bi hinceta jin hatiye kirin. Civat ji bo zewacê merca qîztîyê daye pêş, giringî daye keçanîyê, lema anîna jina bî neecibandine û jina bî wekî karesatekî mezin ku hatiye serê mêr hesibandine. Gotine “bila qîz be, bila pîr be.” Jina bî qodixlî,  nanê ceh û dewê tirş,  malikê mêra xirab dikin. Zewaca du an pir jinî wekî “hêwîtî” wekî derdekî giran û wekî êşa dirana hatiye zanîn û nehatiye pêjirandin.
Tu kê qîzê bibî, li dê binêre. Mêrberdayê tînî, serê hespê min berde, hespê minê texe. Gelek şîret keç û kuran hatiye kirin ku piştî zewacê çawa tew bigerin. Qîdeyên herî zêde ji bo bûkê hatine danîn û hatiye çaverê kirin ku êdî dest ji mala bavê xwe bişo seba vê yekê hatiye gotin, bûk çû mala gere dê û bavê xwe têke şimik û ser re derbas be. Dîsa ev şîret li mêr hatiye kirin ku “ tu zewicî jina xwe zef neşîne mala bavê.” Jin wekî kesên piştî zewacê her dem çavê wan li mala bavê ye hatine teswîr kirin. Xwesiyek jî ji ber sersariya bûkê gotiye, “Bûkeke min heye mala bavê de ye.” Mala mêrê wê xezne be jî dîsa çavê wî mala bavê ye.
Dê û bav û pêywendiya wan bi zarokan re
Dê wekî formekî jinê û bav jî wekî formekî mêr di nav gelek mesele metelok û gotinên peşiyan de hatine bikar anîn. Lê dîsa em dibînin ku berevajî bav, dê bûye mijara gelek gotinan. Helbet dê wekî jinekê avakara malê hatiye hesibîn. Lema jî peywirên hundurê malê, pê re fêrkirina zarokan jî zêde zêde li dê hatine bar kirin. Ev yeka xwe gotinên pêşiyan de jî dide der. Dê çawa stûna malê ye wisa jî xerca malê ye û neferên malê hembêz dike û dihewîne. Bi vê yekê helbet dibe modeleke sereke jî bo cîvakîbûna zarokan de. Bêşik dê tê çaverêkirin ku herî zêde bandora xwe qîzê bike ne kur, çimkî divê kur ji bavê xwe fêr bibe û pîyê xwe bilind ke cihê bavê daîne. “Kurê bavê xwe” vê yekê dinimîne. Bav ji bo kurê xwe dibe modelekî “mêrxasiyê” û xwebaweriyê ye. Lema divê bav kesên serwext û bitedbîr bin. Wexta ku keç û kur mezin bûn bivênevê ê dê û bavê herin, wekî  bav xirab be tê gotin  “bav çi se ye, kur jî wa ye.” Her çiqasî cîvaka kurd, wekî cîvakeke baviksalar be jî, gelek nimûne  hene ku qîma me pê bê ku di nav civaka kurd de heta demekî nêzîk bandora dayîksalariyê hebûye. Wekî tê gotin, berê texte ya jinan bûye.Ev gotina pêşiya ji alîkî de xirabiyên civata îro kêmasiyên navbera jin-mêran rexne dike, alîkî de jî bendewarîya wextên zêrîn yên dayiksalariyê dike. Çawa gelek caran zarok bi navên dayikên xwe, ne bi bavên xwe hatine nasîn. Li ber dilê zarokan dê zêdetir hatiye hezkirin û hatiye gotin, “dê ji bav şirîntir e”, “dê hejandiye, dê mêjandiye”, “zarok li ser milê dê mezin dibin”, “zarok ya dê ye ne ya bavê ye”. Mirina bav, li hember mirina dê  bandorê zarokan nake û hatiye gotin, “bav dimire, zar nizanin bavê wan miriye, dê dimire stûyê wan xar dibe.”  “Wexta dê dimire, destê wê jê bikin, pê êtîman bikutin.” Cihê dê ewqasî payebilind e ku hatiye gotinê ”dayîk hat derda, Xudê rabû berda.” Dê dîsa jî bi tena serê xwe nikare zarokan xwedî û mezin bike û “tev bavê weke cot bask e.”
Balkêşe di gotinên pêşiyan de wexta gotin tê ser jinê herî zêde taybetiyên xirab tên nişandan lê belê wexta jin dibe “dê” ev ziman diguhere zimanekî nerrm, wê wextê wekî jinekê “dê” mêr bi qîmettir,  bi hêztir, bi dilrehmtir ( dê doşeka zara ye) û zanatir tê nîşandan. Dê di elimandina zarokan de navgina sereke ye û perwerdeya ewilîn dê dide zarokan lema “dê medresa zara ye.”
Sed salî dinê dibin, Dîsa rokê fêna bavê dibin.
Zarokên keç û yên kur
Di civakên kevneşop de sedema herî giring ya avakirin û rewşa malê hebûna zarokan e. Jixwe mala bê zarok xirabe hatiye zanîn. Qîmeta ku ji bo zarokan hatiye danîn rewşa çandî û civakiya miletekî radixe ber çavan. Di malê de cih û nirxê zarokan li gor her civakekê û li gor guhastinên çand û civakî yên  heman civakê diguherin. Di nav gotinên pêşiyan de jî kevneşopi mora xwe gotinan xistiyê û helbet ev yeka di nav civaka kurdan de jî eşkere ye. Herçiqasî gotinekî pêşiyan de hatiye gotinê, “kur jî ewled e, qîz jî ewled e” lê civak hertim zarokên kur keçikan zêdetir xwestine û kur wekî berdewamîya malê hesibandiye. Nebûna kur wekî bêruh û bê giyanbûnê hatiye zanîn. Kurê mezin wekî cîgirê bav û dara pişta bavê ye lê qîz warê xelkê ye. Qîz ne ji nefera malê ne. Qîz zêr be jî mala bavê de namîne.Kur ezîzê malê, çara bavê, axayê malê û wexta zewicî jî cinarê bavê hatiye hesibîn. Bazîl Nîkitin jî destnîşan dike “ kur zêdetir tê xwestin û her tim ber dilê dê bava ne. Keç kêm caran ber dilê dê bava ne. Eger hemû zarokên jinekî qîz bin, dilê xelkê pê dişewite û her tim tinaz  û qerf lê tên kirin”. Diya qîzê jî wek jin keçikan naxwaze, çimkî zarên keç wekî gunehkariya jinê tê pejirandin. Qîmeta jinê bi kurên zêde ve bilind dibe û bûkekî gotiye; “ Bûkê gote xezûr, diçî şeher kumekî kurê min re bîne, go; lawo, kur te ra bive, ezê kolozê xwe daynim serî.” Çawa  di gotinên pêşîyan de newekheviyek di nav jin û mêran de hatiye danîn ev yeka di navbera keç û kuran de jî hatîye danîn. Xeysetên jinan keçan jî hatine bar kirin û xeysetê mêran jî kuran hatine bar kirin. Cih û rolê qîz û kuran jî hatiye destnîşan kirin û civakê rêyeke zêde fireh nedaye qîzan, divê tixûbê wan nav malê be wekî “kur dikare bibe mîr, qîz gotî bibe dê.” Dîsa tê gotin ku qîz teşîya dê radike, wekî şuxulên nav malê  dike û fêrî rolên dayîkan dibin,  kur jî dara bavê bilind dike wekî ebûra malê ser wî ye û fêrî rolên bavan dibin.
Herdu jî hevdu şîrintir in Xirab nabe mala kuran.
Wexta ku jinik dibe ducanî çaverê tê kirin û amedekarî tê kirin seba kurekî, ger keçik bibe wê wextê rûtirş dibin. Dîsa qerf wî kesî tê kirin wekî “bavê keçikan.” lema hatiye gotin, kur dibin herdu desta digirin, qîz dibin destekî digirin. Çimkî, qîz bi destekî tê girtin, warê xelqê ye.
Zayenda jin, wekî; bûk, xwesî, jintî, gorim, hewî
Di nav civaka kurdan de malbat çiqas giring be, têkiliyên merivatiyê (xizm û lêzim) jî ewqas dorfireh û giring in. Zimanê kurdî de ji bo pêywendiyên merivatiyê gelek peyv hene ku vê yekê piştrast dikin. Wekî, bûk, xwesî, jintî, gorim, met, xaltî, tî, zava, xezûr, pismam, dotmam, keçmet, kurmet, bilxatî…ûhwd. Lê xizmên ku herî nêzîkî hev in helbet kesên bin banekî de ne. Di gotinên pêşiyan de jî mijar dîsa li ser pêywendiyên neferên malê yên jin lod dibin û ev pêywendiyeke nakokî ye.
Di nav pêywendiya malê de nakokî û hevkêşiya herî mezin, di navbera bûk û xwesîyê de hatiye honandin. Helbet nakokîya jintîyan jî bûye barekî giran ji bo malê. Disa di nav malê de hebûna gorimê jî hevkêşiyekî din di nav wê û bûka malê de car caran derdixe pêş. Lê di malê de hebûna hewî an hewiyan ji bo jina yekem derdê herî giran e, wek jana tiliya û qolinciya rûvya ne. Tiştekî balkêş e, her dem nakokî di nav jinan de tiştekî asayî hatiye qebûl kirin û wekî bûyereke rojane hatiye pejirandin. Lê me di nav gotinên pêşiyan yên hatine analîzkirin de qet tesbît nekir ku nakokî di nav xezûr, zava, bûrayan dê çêbibe. Gelo sebeba vê yekê rastiya civakê an jî di ser gotinê wekî jina kesên nakokîhez û xwedî pirsgirek nîşandan e. Helbet di nav malê te herî zêde xwesî û bûk mecbûr in ku şuxulên malê bi hevre bikin ev yeka bi xwe re çend pirsgirekan jî derdixe pêş û zêdebûna van cure gotinên pêşiyan û metelokan derxistiye pêş.
Gelek gotinan de xwesî kesên dilreq, bê wijdan û bê îman, bûk jî kesên belengaz, bê zar û ziman hatine destnîşan kirin. Ew mal, mala xwesiyê ye. Hevkêşî li ser serkariya malê daye. Xwesî serkar e û ger malê de jintî zêde bin yek dixweze nêzî xwesiyê be û dixweze bikeve dilê xwesiya xwe ku jintiyên xwe yên din alt bike. Çend gotinan de jî xwesî destê bûka xwe dikeve hawarê. Civatê jî ev yeka neecibandiye û gotiye “eva çi derd e, bûk dibêje xwesiyê; rabe kerê berde.” Ecêba bûkê heyirîne wekî, bûkê heft xwesî xeniqandiye, ji bilqe-bilqa sewil ditirsiya ye. Bûk benda mirina xwesiyê ye û bi vê yekê re cihê wê fire dibe û “Xwedê dide wê.” Bûk gotine “xazî xasî tunebûna, bûk dilê xwe bûna.” Di nav vê hevkêşiya xwesî û bûkê de mêr bêçareye û dibe terik. Pêşiyan bûkê şîret kirine ku bûkeke “çê” be ku xwesî jê re “dê” be.
Bi ro bêşin guh, bi şev bêşin diran Temê nadine biran. Qumaş nema li sûka Şerm nema li bûka.
Zayenda mêr, wekî; bav, bira, bapîr, xezûr, zava
Zayenda civakî û zayendperestî berê ewil di dilê merivan de şikl digrê û paşê xwe berdide ser zimên û bi xêra zimên dixweze bibe rastiyeke civakê. Wexta em behsa pêşiyan an jî mezinan dikin, behs hertim tê ser mêran. Wekî gotinên bav û kalan. Dîsa kesên zana û aqilmend re jî rûspî tê gotin ku ev herdu peyv jinê derdike. Gotinê dike gotina mêran, çi bav be, çi mêr be, çi lawik be. Di peyva “mêranî” jî her çiqasî xeyseteke hêzê bê bikaranîn jî, dîsa li hember  bêhêzbûna jinê û kêmasiya wan û şerten mêrbûnê derdixe ber çavan. Peyva “mêrxas” jî dîsa vê yekê dinimîne.
Li ser jin û mêran daraziyên gelemperî
Wexta ku em li ser gotinên pêşiyan hûr dibin, tişta ku herî zêde baldikişîne zêdebûna gotinên li dij jinê û jiqîmetxistina jinê ne. Gelek daraziyên neçê hatine rêz kirin û ev darazî bi xêra zêna civakê ji nifşên nû re dibe pêşdarezî. Jin û mêr wekî gotinên pêşiyan de çawa hatine cibicî kirin, wisa jî tên pêjirandin. Helbet ev yeka ne tenê gotinên pêşiyan yên kurdî de, gotinên pêşiyan yên gelek miletên din, belkî jî yên kurdî de zêdetir û neçêtir jî hene. Ew dîyarde hema bêje gelemperî ye. Daraziyên neçê yên sereke bêaqilî, rik, serhişkî û zêdegavîya wan de ye. Lê dîsa jî jiyan bi wan re jî, bê wan jî nehatiye tesewur kirin. Jin him bûne “jin”, him jî bûne “jan”. Him bûne “seyd” him jî bûne “qeyd”. Him melhemê dilan in, hin jî derdê bê derman in. Dîsa jin wekî zarxweş û dil dijmin hatine nîşandan.
Di gelek gotinan de jin di bin siya mêrê xwe de hatiye teswîr kirin, mêr jinê xwey dike û yê ku jinê tîne rê û şikl didê mêr e, lema “hasilkirina jinê jî divê destê mêr be”. Jin wekî qarekê giran e û divê qara wê nedine serê mêrê wê. Wexta gotin tê ser jina xirab û cînarê xirab, derman jî hatiye gotin; cînarê xirav dûrkeve û jina xirab berde. Lê zêde behsa mêrê xirab nehatiye gotin û mêrê xirap ne tê kuştin ne jî tê berdan. Jin tîmsala namûsê hatine qebûl kirin û divê navê mêrê xwe di her şert û mercê de bilind bikin. Dîsa divê çevê jinê her li mal be ne li der be. Ger çevê wê der be mal û mêr xwelîser in. Bêyî qayîlîya jinê kes nikare dest bide ser. Di vir de jî îradeya jinê û hêza wî hatiye nîşandan. Ê jinek bike, êlek nikare bike. Herçiqasî mêr timsala xurtbûnê û li ser jinê re hatiye detnîşan kirin jî, di malê de dîsa jî gelek caran gotin gotina jinê ye û “mêrek nîne ku jina xwe netirse.” Û Xwedê hatiye xwestin ku “mêra ji şerê jina bixefrîne.”
Encam
Mesele, metelok û gotinên pêşiyan derbirîna hişmendî û bîr û baweriyên civakê ne. Ev gotin, fikr, raman û hewldanên civakê di nav xwe de dihewînin. Ev fikr û hewldanên cîvakê jî bivênevê bandoreke mayînde li ser bîr û boçûnên takekesan dikin. Takekes bi pêvajoya cîvakîbûnê ve ev gotinên ku dibihîze, li gor bûyer û dîyardeyan şîrove dike û ev yeka jî şikl dide dinyaya wan. Lema mesele, metelok û gotinên pêşiyan li ser kesayetî, derûnî, civakî û bere bere li ser zimanê takekesan û cîvakê guherînên çê an jî neçê derdixin holê.
Li dor van pêzanînan em dikarin bibêjin ku di nav gotinên pêşiyan yên kurdî de yek jî mijara herî zêde hatiye bi kar anîn, mijara zayendî ango, gotinên li ser mêr û jinan hatine gotin in. Vî derbarê de jî hema bêje jin cihekî giring dagirtiye. Peywira malê û têgihîştina zarokan, kar û barê malê li ser jinê, kar û barên derve, rêbirina malê, spartina neferên malê jî li ser milê mêr hatine bar kirin. Gelek xeysetên neçê û xirab jinê hatine bar kirin lê berevajî vê yekê mêr zêde nehatine rencîde kirin. Berevajî vê yekê ji bo jina gelek gotinên neçê û lomekirî hatine ser zar û wekî mesele, metelok û gotinên pêşiyan di nav civakê de cih girtine. Dîsa wekî amûrekê cîvakîbûnê hatine bikar anîn û şîret li jina û mêra hatiye kirin ka çawa tew bigerin, çawa bifikirin. Lê wexta jin dibe dê di gotinên pêşiyan de cihê xwe yê bilind û hêja digire êdî xirabbûna wê tune. Stûna malê ye, per û baskên xwe li ser malê vedike û mêr û “bav”ê ezîztir û şirîntir dibe.
Em hema hema her roj di her qadên jiyanê de rastî  bilêvkirina zayenda civakî tên. Ev yeka di nav gotin û kirinên rojane de pir eşkere xûya dibe. Li gor her qaîdeyên cîvakê gotinek hatiye peyda kirin û çi xwendî, çi nezan; çi gundî çi bajarî; çi jin, çi mêr li ser zimanê her kesî ji bo rûdanekî, gotineke pêşiyan an jî îdyomek heye. Ev mesele, metelok û gotinên pêşiyan dora mijara zayendê de lod bûne. Ev yeka jî gelek agahî û rastiyên civakî û çandî pêşkeşî me dike. Mînak; mêr û jin ne wekî hev hatine qebûl kirin û mêr li gor çîrokên baweriyên olî yên aferînê, taybetiyên ku bi aliyê Xwedê hatine baxşandin ve her dem pêş jinê û jê bilindtir û zanatir, serwexttir û xurttir hatine nîşandan û pejirandin.
Xulesa di nav mesele, metelok û gotinên pêşiyan de wexta mijara zayendê tê kirinê, mijar bivênevê li ser jinê ( û keç, qîz,, xeyset û erkên wan) tê lod kirinê lê  herçiqasî mêr malxwê malê be jî ji bo wan gotin gelek kêm hatine gotin. Ev jî rastiyekê nîşan me dide ku wesfeke makî, malbat û malê ve hatine girêdan ji xwe zimanê kurdî de jî ev herdu têgih mê hatine pejirandin. Bi vê yekê re jî jin ketiye bin siya mêr û di nav malê de hatiye sînor kirin, lê belê sînorê mêr bê ser û ber hatiye nîşandan û mêr û mêrtî wekî nirxekî bilind hatiye destnîşan kirin.
Cetir
Cetir gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 279 kes (58 malbat) bûn.
Misûrya
Misûrya gundekî li ser navçe ya Zêtka ye.
Qers
Qers, yek ji bajarên Bakurê Kurdistanê ye ku xwedî awayiyek kozmopolît e. Li bajêr gelê kurd, tirk, bi kêmasî gelê cuda bi hev re dijîn û bi vî awayî bajêr xwedî çandeke rengîn e.
Navên bajêr
Li gorî çavkaniyên dîrokî, di dema Hîtîtiyan de navê herêmê "Ermania" bû. Navên kevn ên bajar jî "araks" û "Karask" bûn. Navê ku niha tê bikaranîn jî ji gotina qasrak tê. Tê texmînkirin ku ev nav ji êlekê tê ku beriya zayînê, li vê deverê bi cih bûbû. Li gorî hin baweriyên din, navê bajêr, ji gotineke zimanê gurcî tê ku ew jî tê wateya bajarê bi derî. Kurd jî ji bajêr re dibêjin Qers û ji herêmê re jî dibêjin Serhed. Ji ber ku bajarê Qersê wekî deriyek e ku Kurdistanê bi Qafqasan û bi deryaya reş ve girê dide, xwediyê şûnwariyeke kûr e.
Gelek gund ji rojên pir sar û hişk re "Qers" dibejin.
Erdnigarî
Pivana erda bajêr 18.557 km² ye. Erda herêmê % 38,2 wî ji çiyan, % 111 ji deştan û % 50,7 wî jî ji platoyan pêk tê. Li erda herêmê tene, kartol, kixsên şekir, pembû, genim,ceh û goringe tên çandin.
Bajarek sartîrîn ji yên Kurdistanê ye. Li herêmê îklîmek reşayî û zozanî heye. Îklîma Sibîryayê jî bandora xwe li herêmê dike. Zivistan li herêmê dirêj û sar, havîn jî hênik û kin derbas dibin.
Çiyayên herêmê
Çiyayê Sîpanê bilindahiya wî 2909 metre ye. Çiyayê Pîvaza 2808 metre, çiyayê Ziyaretê 2838 metre ye. Li dora van çiyan bi deşt û platoyên fireh hatine dorpêçan. Dîsa çiyayên din; Çiyayê Ala, Çiyayê Demê Avê, Çiyayê Dohnî, Çiyayê Hecî Xelîl û Çiyayê Allah û Ekber. Di rêza Agirî de jî çiyayê Zorê û çiyayên Xurê hene ku billindiya wan zêdetirî 3 hezar mêtroyî ne. Kismek ji Çiyayê Agirî (5.123 m) jî dikeve hundirê sînorên herêmê.
Çiyayên din: Çiyayê Zor (3.196 m), Kisir (3.197 m), Kopîl (3.120 m) û Sibhan (Sîpan) (2.909 m)
Deşt, zozan û gelî
Herêma Qersê bi deşt û mêrgên xwe ve warê xwedîkirina sewal û geriyên pez e. Ji ber mêrg û kaniyên xwe, ji ber zozan û geliyên xwe di Kurdistanê de qada hilberîna şîr e. Şîr di mehên havînê de, bi tesîsên gundan ve tê bikaranîn. Li bajêr karxaneya pênîr û şîr hatin avakirin, lê ev têr nake. Serma Qersê pir zêde ye û zivistanê wê dirêj
Geliyê Aras: Ji zozanên Tekmanê û Pasinê dest pê dike. Deşta Îdirê jî ji vê geliyê dest pê dike. Deşt di navbera çiyayê Agirî ya biçûk û mezin de ye. Mezinbûna wî 650 km² ye.
Rêxistina ji bo qedexekirina çekên kîmyayî
Rêxistina ji bo qedexekirina çekên kîmyayî (OPCW) (bi îngilîzî: Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons) rêxistineke navneteweyî ye û rêxistina ji bo kontrolkirina Peymana çekên kîmyayî (CWC) ye ku di 29ê nîsana sala 1997an de ketiye meriyetê. OPCW bi 193 dewletên endam ve ku navenda rêxistinê li bajarê Den Haag a Holendayê ye ku serperiştiya hewildana ji bo tinekirina mayînde û verastkirî ya çekên kîmyayî dike.
Rêxistin pêbendbûna bi Peymana çekên kîmyayî ya ku bikaranîna çekên kîmyayî qedexe dike û jinavbirina wan pêwîst dike, pêşve dibe û piştrast dike. Verastkirina rêxistinê hem ji nirxandina daxuyaniyên ji hêla dewletên endam ve û hem jî ji kontrolên curbicur pêk tê.
Rêxistinê di sala 2013an de "ji ber xebatên wê yên berfireh ên ji bo tinekirina çekên kîmyayî" xelata aştiyê ya Nobelê wergirtiye. Serokê Komîteya Nobelê Thorbjørn Jagland got, "Peyman û xebata OPCW bikaranîna çekên kîmyayî wek tabû li gorî hiqûqa navneteweyî pênase kiriye."
Awayî
Xebatên OPCW û awayî ya rêxistinî ya bingehîn di Peymana çekên kîmyayî de (ku endamên wê hemî di OPCW de ne) hatine diyarkirin. Organa sereke Konferansa dewletên peymandar (CSP) e ku bi gelemperî her sal tê lidarxistin û tê de hemî welat dikarin bi mafên dengdanê yên wekhev beşdar bibin. Welat bi gelemperî di konferansê de ji hêla nûnerek daîmî ya rêxistinê ve têne temsîl kirin ku di pir rewşan de di heman demê de balyozê Holendayê ye. Konferans li ser hemû mijarên sereke yên di derbarê rêxistinê de (mînak, girtina tedbîrên tolhildanê) û peymanê (pejirandina rêbernameyên, danîna tedbîrên tolhildanê li dijî endaman) biryar dide.
Konseya rêvebirinê (KR), organa rêveberinê ya rêxistinê ye û ji 41 dewletên endam pêk tê ku ji aliyê konferansê ve di heyama du salan carek têne hilbijartin. Konseya rêvebirinê çavdêriya lêçûna madî dike û li ser hemû mijarên têkildarî peymanê bi Sekreteriya giştî re hevkariyê dike.
Qers
Deşt, zozan û gelî
Deşta Erdêxanê: di nav geliya Kura de ye. Mezinbûna deştê 180 km² ye.
Rêxistina ji bo qedexekirina çekên kîmyayî
Awayî
Sekreteriya Teknîkî (ST), piraniya çalakiyên ku ji aliyê meclîsê ve hatine erkdarkirin pêk tîne û piraniya xebatkarên rêxistinê di vî sekreteriyê de dixebitin. Çalakiyên sereke yên OPCW ji aliyê beşên çavdêrî û verastkirinê ve têne kirin.
Qers
Çem û gol
Çemê Aras: Ji çiyayê Bingolê dertê û ji Erziromê dikeve tixûbên Qersê. Çem diherikeBehra Hezarê. Çemê Arpa jî şaxek çemê Arasê ye. Çemê din yê herêmê jî Qers û Kur e.
Rêxistina ji bo qedexekirina çekên kîmyayî
Awayî
Hemî dewletên alîgir li ser bingeha pîvaneke guhertî ya nirxandinên Neteweyên Yekbûyî, tevkariya madî ya lêçûna OPCWê dikin. Budçeya OPCW ya sala 2020an 70.958.760 € ye.
Qers
Çem û gol
Li herêmê çend golên tabîî jî hene. Wek Çildir (120 km²), Aygir (3 km²) û Xozapîn (27 km²)
Rêxistina ji bo qedexekirina çekên kîmyayî
Qada kontrolê
OPCW xwedî vî ercê ye ku rapor bike ka çekên kîmyayî di êrîşa ku rêxistinê lêkolîn kiriye de hatine bikar anîn yan na.
Qers
Serwetên bin erdê
Li herêmê ji bin erdê lînyît, asbest, perlît, xwê û malzemên tûxla û kiremîdan dertên.
Rêxistina ji bo qedexekirina çekên kîmyayî
Qada kontrolê
"OPCW xwedî erca ku çavdêran bişîne her welatekî îmzekar ku li delîlên hilberîna madeyên kîmyayî yên qedexe bigerin. Di heman demê de ew dikare pisporan bişîne ku alîkariya welatan bikin ku li dîmenên sûcê ku dibe ku madeyên kîmyayî lê hatine bikar anîn lêkolîn bikin."
Qers
Dîrok
Li gorî lêkolînên arkeolojîk, ên li derdorên Geliyê Kêrê û Erezê hatine kirin, jiyana mirovahiyê di dema paleolotîk ango 10 hezar sal berî zayînê dest pê dike. Beriya Îsa 9000-8000 û şundê mirovan li vir dest bi kedîkirina wesalan kirine. Her wiha dest bi çandiniyê kirine. Beriya zayînê di navbera salên 5000-4000'an de Horî hatine li vir bi cih û war bûne.
Otopark
Otopark cîhên vekirî anjî girtîne wesayît bi komî lê park dikin.
Rêxistina ji bo qedexekirina çekên kîmyayî
Qada kontrolê
Di hezîrana sala 2018an de piştî jehrîkirina Skrîpal, Brîtanya endamên din tevî dijberiya Rûsyayê qanih kir ku OPCW hewce dike ku hêzên nû bide xwe da ku ji bo êrîşan sûcdar bike. Deng bi ferqa 82 li hember 24 dengan bi ser ket ku ji piraniya du ji sê parên ku ji bo derbasbûna pêşnûmeyê hewce bû, derbas bû.
Otopark
Otopark ji bo ku wesayît bi rengek dîsîplîn park bikin û trafîkê asteng nekin, têne çêkirin. Parkên otomobîlan wek parkên vekirî, parkên girtî, parkên pir-qatî û parkên mekanîkî têne dabeş kirin.
Qers
Dîrok
Tê gotin ku Ûrartû 3 hezar sal berê li vir bi cih û war bûne. Piştî Ûrartuyan ew di bin êrşên Îskît û Tîmeran de têk diçin, demeke kin, Medî û Piştî wan jî Persî herêmê digirin bin erka xwe. Împaratoriya Persiyan wekî Mîrantiyan ji hev veqetiya bû.
Piştî Îskenderê mezin di sala 331’ê de Artêşa Pers, li Hewlêrê belav kir, Qers jî ket destê artêşa Mekedonî. Piştre Roma Bîzans, Ereb, Selçûkî yek bi yek hatin ketin herêmê û piştî demekê bar kirin. Ligel van dagirkeriyan Qers her tim di destê eşîr û mîrên kurdan de hate birêvebirin. Piştî desthilatdariya Osmaniyan, herêm heta salên 1800'î di destê Osmanî û Îraniyan de hate guhertin. Di sala 1767'an de leşkerên Osmanî li herêmê li kurdan zilm kirin û bûn sedemên serhildanên gel. Li gorî çavkaniyên Rûsan, 110 sal berê nifûsa bajêr, 224 hezar kes bû. Ji vê nifûsê 12 hezar kes misilman, 30 hezar kes Êzidî, yanî kurd, 50 hezar kes ermenî û yên din jî ortodoks bûn.
Rêxistina ji bo qedexekirina çekên kîmyayî
Tesîsên tinekirina çekên kîmyayî
Li hemî navendên tunekirina çekên kîmyayî yên operasiyonê 24 seatê û 7 roj, vekolînên OPCW li cihê bûyerê pêk tên ku serketina tinekirinê kontrol bike û mêjera çekên ku hatiye tinekirin, piştrast bike. Di ronahiya hawîrdora xeternak a ku lê vekolîn tê de têne kirin, ew bi gelemperî ji hêla pergalên CCTV ve têne nirxandin.
Qers
Dîrok
Qaqizman, Oltu û Erdexan jî wekî xopanên Qersê bûn. Di şerê cîhanê yê yekemîn de jî Qers di nava Artêşa Rûs û Osmanî de bû peyekî girîng. Di encama vî şerî de Enver Paşayê Osmanî 90 hezar leşkerên xwe ku piraniya wan kurd bûn, di seqema Qamûşan de da kuştin. Di dema şerê cîhanê yê yekem de, osmaniyan berê xwe dabûn ermenî û kurdên êzidî. Di encama qirkirin û êrîşan de bi hezaran ermenî û kurd hatin kuştin û bi deh hezaran jî koçî pişt xetê rûsan ango Qafqasan kirin.
Babetên ajalan
Li golên herêmê mahsî hene. Li çiyan gur, rûvî, semasî, darbir, hirç û teyrên kovî wek werdek, kev û qaz jî hene.
Ol û civak
Piraniya nifûsê ji Misilmanan pêk tê. Li herêmê Êzdî (Şerfedin) jî hene. Wana cî û warê xwe terk kirine, dewleta Tirkan ewana ji gundê wan derxistine. Gundên wan giredayî navçeya Qulpê ne. 7 ji wan gundan ev in: Saribilax, Tendurek, Qeranix, Badilî, Qazîqopran, Civanî û Heşerî. Xiristiyan jî li gundên Posofê "malakan" hene. Ciwaka herêmê ji Kurd, Azeriyan pêk tê.
Xwarinên herêmê
Dolmên Sêvan: Sêv tên perçekirin û hundirê sêvan bi şekirê pûdra û gûz tên tijekirin û devê wan tên girtin. Di siniyek de tên rêz kirin, rûnê nivîşk, av bi ser tê reşandin û tê kelandin.
Daşkifte: Kîloyek goştê hêtê çar perçe tê jêkirin û tê kutandin. Çar serî pîvaz bi goşt re tê lihevxistin. Qedexek lepa birincê yan jî nok, xwê û îsota reş dikeve navê. Malzeme dibe çar perçe, her perçeyek di hundirê kulmê de tê giroverkirin û hêkek kelandî dikeve navê û bi încasên hişk (mişmişên reş) dora goşt tê girêdan. Di avê de tê kelandin û dema servîs dibe kifte tê perçe kirin.
Kincên herêmê
Jinên herêmê "leçek", "vala" yan jî "qalax" didin serê xwe. Keçên ciwan yê herêmê, fîstanên kin (dayra) heta ser çongê û berdilek ji li ser fîstan li xwe dikin. Îşlik (pîlatî) bê qumçe û yek perçe ne. Di bin fîstanan de, şalwarek (tûman) tê li xwe kirin. Gorên kin, çarox yan jî galoş jî di lingan de tên bikaranîn.
Di serê zilaman de şewqe, "papak" yan jî "qabalak" heye. Îşlik (koynek) milê wan dirêj û bi yaxe ne. Êlekên zilaman bi çil qumçukan ve tê girêdan. "Gazekî" çakêtên dirêj yên zilaman e. þalwar (zikwa), jêra wan teng jora wan jî fireh e. Di nigan de gorên ji hirî û pêlavên ji çermên zirav (civekî) yan jî cîzmên dirêj hene.
Ciyên turîstîk, dîrokî û gerê
Herêm bi zozan, gol û hewa ya xwe yê paqij bi nav û deng e. Herêm ji bo werziş û çalakiyên zivistanê ji musaîd e. Germav jî li herêmê wek ciyên vehêsanê ne. Kela Qersê, Xerebê Anê dêr û mizgeftên herêmê ji wek ciyên tarîxî, ji alî gel ve tên ziyaret kirin.
Kela Qersê
Kela Qersê ji 5 qat dîwar hatiye ristin. Ji kela navîn û kela derve pêk tê. Kela navîn hêj li ser piya ye. Di serê sedsala 18. de di nava kelayê de 47 mizgeft û mescîd û gelek xanî û dikan hebûn. Plana avahiyê çar koşe ye.
Bermahiyên bajarê Anî
Bermayiyên bajarê Aniyê 48 kîlomêtro dûrî Qersê, di nav sînorê navçeyên Zarûşadê de ye. Navê vî bajarê kevnare, ji mabeteke ku ji Îraniyan maye tê. Di demên kevin de ev der, bi navê Anahîta dihate naskirin.
Berhemên ku di bajarê Anî de cih digirin jî navdar in. Dêra Ezîz Patrîk; ev dêr nêzî deriyê bajêr ê navîn e. Dêr di salên 1035’an de hatiye avakirin. Her wiha, dêreke din jî, li Rojhilatê bajêr, li ser zinaran hatiye çêkirin. Ev dêr di sala 1215an de, ji aliyê keyê Ermeniyan Tîgran ve hatiye avakirin. Berhemeke ku li bajarê Aniyê cih digire jî Qatagiral e. Di sala 1110’an de, ji aliyê Sambat ve hatiye çêkirin. Avahiyê di sala 1319’an de xisar dîtiye û careke din, ji aliyê mîmar Tirîdît ve hatiye avakirin.
Dermanxane
Dermanxane dikan e ku derman lê difiroşin. Kesê ku li ser derman xwendî û dermanxanan kar dike meriv jê re dermansaz dibêje.
Ariel Şaron
Ariel Şaron an bi navê xwe yê jidayikbûnê Ariel Scheinermann (z. 26ê sibatê 1928an - 11ê kanûna paşînê 2014an) general û siyasetmedarek îsraêlî bû ku ji adara 2001an heya avrêlê 2014an wekî 11emîn serokwezîrê Îsraêlê kar kir.
Aram
Çend wateyên Aram hene:
Ariel Şaron
Şaron ji damezrandina Artêşa Îsraêlê ya di sala 1948an de fermandarek artêşê bû. Weke leşker û piştre efser beşdarî şerê Filistînê yê sala 1948an bû, di Lîwaya Alexandroni de bû fermandarê tabûrê û beşdarî gelek şeran bû, di nav wan de operasyona Bin Nûn Elef. Ew di afirandina Yekîneya 101 û operasyonên tolhildanê de, û her weha di Qeyrana Sûezê ya 1956 an, Şerê Şeş Rojan ya 1967an, Şerê Qirkirinê, û Şerê Yom-Kippur ê 1973an de, kesayetek sereke bû. Yitzhak Rabin wî wek "fermandarê meydanî yê herî mezin ê dîroka me" binav kir.
Piştî teqawidbûna ji artêşê, Şaron ket siyasetê, beşdarî partiya Likud bû, û di salên 1977an heya 1992an û sala 1996an heya 1999an de di gelek postên wezîran de di hikûmetên serkêşiya Likud de xizmet kir. Weke wezîrê parastinê, di sala 1982an de şerê Lubnanê birêve bir. Di lêpirsîna fermî de hat dîtin ku ji ber komkujiya Sabra û Şatîla "berpirsiyariya şexsî" heye û pêşniyar hat kirin ku ji wezîfeya wezîrê parastinê bê dûrxistin. Rola wî ya di qetlîamê de bû sedem ku di nav ereban de wek "Qasabê Beyrûtê" bê naskirin.
Ebdulkerîm Findî
Ebdulkerîm Findî (jdb. 1946 li gundê Qarqarava, Dihok) nivîskarekî kurd e.
Jînenîgarî
Di gel xêzana xwe li bajarê Dihokê akincî dibe, û li wir xwendina xwe ya seretayi û amadeyi dike. Endamê Yekîtiya Qutabiyên Kurdistanê bû, û tê de gihiştiye pîla endamê mekteba sekreteriyatê (1959 - 1974). Di sala 1974an de, Zanîngeha Musilê / koleja wêje / beşa zimanê îngilizî bi dawî aniye.
Herwekî
Di sala 1997an de sernivîserê kovara Karwan bûye, ji hejmar 107 - 114, ya ji aliyê Wezareta çanda hukmeta herêma Kurdistanê ve tête weşandin. Her wisa Sekreterê nivîsîna kovara Karwanî Ekadîmî bûye, ya ji aliyê wezareta çanda hukmeta herêma Kurdistanê ve tête weşandin, disan Sernivîserê kovara Dicle ye, her ji weşana wê û ta niha. Di piraniya kovar û rojnameyên kurdî de yên ku li Iraqê hatine weşandin berhemên xwe (vekolînên wêjeyî, rexneyî, zargotinî, babetên dîrokî li ser dîroka Kurdan) weşandine.
Hauptstuhl
Hauptstuhl şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kaiserslauternê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Qeregonbed Sofla
Qeregonbed Sofla, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Axîn, Westan
Axîn a Westan, gundekî giradayê navçeya Westan a Wanê ye.
Nebe
Nebe sûreyek ji Quran a Pîroz e. Ew sûreya 78ema û li bajarê Mekkê, ji pê sûrê  Mearîc re hatiye danin. Ew bi tevahî ji 40 ayetan de pêk tê ye. Peyva "Nebe" di erebî de tê manê "nûçe". Di sûre de tê behza rojê qiyametê, bûyerên xweristê, kêfiran û cezayên wan kirin. Ji bo vê ew hatiye wek nebe, yanê nûçe nav kiriye.
Çibkem yarê (stran)
Çibkem yarê, navê yekemîn berhemê hunermen Diyarê Kurd e.
Strana "Cibkem yarê" ji peyvên mamosta Sebirya Hekaryîne û ji awaz û gotina hunermend Diyarê Kurd e. Ev berhem li sala 2005 hatiye klîpkirin li Swêdê.
Oracle
Oracle Corporation [ˈɔːɹəkl̩ ˌkɔːɹpəˈɹeɪʃn̩] ja dunedo Firmaka pir gira, vo Firma i software cetike. Firma picha la Redwood Shores  (Silicon Valley, Kalifornien). Tistakik millad gi nostika ji Databankaka, novi chaji "Oracle Database" vo novi vi moliji millad gi niv "Oracle Database" tizona, Jikik Sun Microsystems la 27.Ocake pa tist givo sondi pelvo gona cha pir girkir. Firma Lawrence J. Ellison (Larry Ellison), vaker, i huro pelvo Firma picha kontroll tike.
Serb (gel)
Serb yan ji sirb (bi serbî: Срби, Srbi) gelekî slavaxiv, wekî bi piranî li Serbistanê dijî û hindekariya li Bosniya û Herzegovîna, Kroatya, Montenegro, Kosova û Makedonyaya Bakur xwecih ye.
Gorî peşbîniyan di sala 1965an ji 165.000 zedetir kes bi esle xwe Serb in û li Tirkiye dijîn.
Mîrkut (kovar)
Mîrkut kovareke mîzahî ye, hejmara wê ya pêşî di 1985an de derket. Xwedî û berpirsiyarê kovarê Mahmûd Lewendî bû. Li ser hev 3 hejmarên wê derketine. Her hejmarek wê 40-50 rûpel e. Hemû nivîsên kovarê bi Kurmancî ne (yek du pêkenîn bi zazakî û soranî ne). Tê de gelek karikatur jî hene. Ev kovar rawestîyaye.
Hüttisheim
Hüttisheim şaredariyeke navçeya Alb-Donau-Kreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Kar, Milazgir
Kar an jî Kara Xoy gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ye.
Amt Temnitz
Amt Temnitz şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Ostprignitz-Ruppin li Brandenburg, Almanyayê ye.
Kar, Milazgir
Gelê herêma Milazgir û derdorê pêdiviya xwe ya xoyê ji gundê Kar digrin.
Surrealîzm
Surrealîzm an surrealî an jî bi kurdî dererastîtî, bizaveke hunerî ye.
Hin nivîskarên bijarte yên bizava surrealîzmê
Louis Aragon (1897-1982), Pierre Reverdy (1889-1960), Philippe Soupault (1897-1990), Benjamin Perret (1899-1959), Robert Desnos (1900-1945), Jacques Prevert (1900-1977), Rene Char (1907-1988), Rene Crevel (1900-1935), Andre Breton (1896-1966), Paul Eluard (1895-1952), Orhan Veli, Cemal Süreyya û İlhan Berk.
Hin wênesazên bijarte yên bizava surrealîzmê
Salvador Dalí û Marc Chagall.
Taze Awayî
Taze Awayî, gundekî bi ser Qoretûya navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Tel Avîv
Tel Avîv, bi fermî Tel Aviv-Jaffa, navenda aborî û civakî ya Îsraêlê ye û wekî mezintirîn (an duyemîn bajarê herî mezin) ê welêt tê hesibandin. Herêma metropolê ya Guş Dan, bi navçeya Tel Avîvê û bi derdora 254 şaredariyan, zêdetirî 3 milyon niştecihên wê hene, ku bi qasî sêyeka nifûsa Îsraêlê ye.
Tel Aviv bi eslê xwe deverek bajarê kevnar ê Jaffa bû û di sala 1909an de hate damezrandin. Di sala 1950an de her du bajar bûne yek. Di salên pêşîn ên piştî damezrandina dewleta Îsraêlê de, bajar navenda hikûmetê bû. Avahiyên hikûmetê li navçeya Sarona bûn. Tel Aviv-Jaffa hîn jî cihê wezareta parastinê û servîsên îstîxbaratê Mossad û Shin Bet e. Hema bêje hemû balyozxaneyên biyanî îro jî tê de ne. Di heman demê de ew navenda burseya neteweyî (Tel Aviv Stock Exchange) û Zanîngeha Tel Avîv e.
Tel Aviv-Jaffa yek ji mezintirîn navendên aborî yên rojhilata navîn e. Bajarê Spî yê bi piranî bi şêwaza Bauhausê, navenda herî mezin a cîhanê ya avahiyên bi şêwaza navneteweyî ye, û ji sala 2003an vir ve wekî kelepora cîhanê ya UNESCOyê ye.
Murnau am Staffelsee
Murnau am Staffelsee şaredariyeke navçeya (Landkreis) Garmisch-Partenkirchen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Aliyar
Aliyar gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ve ye.
Hîçhar
Hîçhar, îsota heşînê, bîbera dolmehê, bîbera spanî (capsicum annuum), bîberek ji koma capsicum a famîleya balîcanan (solanaceae) ye. Li Kurdistanê gelek cureyên bîberê digihên, îsot, bîbera reş jî bi tevî hîçharê di pêjgeha kurd deç cihekê taybet digirin. Hîçhar biharbêhneke pêjgeha kurd e.
Welatê vê bîberê parzemîna Amerîkayê ye ku piştî vedîtina Amerîkayê belav bûye.
Garisya
Garisya gundekî li ser girêdana navçe ya Zêtka ye.
Adenau (Verbandsgemeinde)
Adenau şaredariyeke kolektîv (Verbandsgemeinde) a navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Bajarok û şaredarî
Verbandsgemeinde Adenau ji van Ortsgemeinden ("şaredariyên herêmî") pêk tê:
Êşîn
bi gelemperî wekî fîzîkî an jî derûnî têne kategor kirin. Ew dibe ku di hemî dereceyên tûjiyê bigire heya bê tehamulîyê.
Ceferyan
Ceferyan gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 169 kes (29malbat) bûn.
Dûxan
Dûxan sûreyek ji Quran a Pîroz yê misilmanan e û li bajarê Mekkê nazîl bûye. Bi temamî ji 59 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe peyva "dûxan" di ayeta 10 emîn der derbaz dibe de girtiye. Ew di zimanê kurdî de tê manê "dûman" e. Sûre qala girîng bûna bawer kirina pirtûkan, pexambera û cezayê axîretê de werê dana wan mirovên bawer na kirinî dike.
Ciwanmerd Kulek
Ciwanmerd Kulek an jî Yunus Eroğlu wergêr û nivîskarekî ciwan ê kurd e ku di sala 1984an de li gundê Dêrîşê yê qezaya Stewra Mêrdînê hatiye ser dinyayê. Wî di sala 2004an de dest pê kir bi kurdî binivîse û heta niha (2014) çar pirtûk nivîsandine û çend pirtûkên ji sê zimanên cuda wergerandine bo zimanê kurdî. Ji bilî zimanê xwe ew bi îngilîzî, spanî û tirkî jî dizane.
Ciwanmerd Kulek ji 2014an û vir ve li Stembolê dimîne.
Qeregenay Vesetî
Qeregenay Vesetî, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Adolf Mützelburg
Adolf Mützelburg (jdb. 3ê kanûna paşîn 1831 li Frankfurt (Oder) - 17ê kanûna paşîn 1882 li Berlîn), nivîskarekî alman yê romanên dîrokî bû.
Jiyan
Kurê karmendek bacê bi pîşeyê edîtor bû. Romanên wî Der Herr der Welt û  Die Millionenbraut  berdewamiya romana Alexandre Dumas a bi sernavê "Mîrê Monte Krîsto" ne.
Hizbullahê Kurdistan
Hizbullah (bi gotina gel: Sofîk ) rêxistineke kurd û îslamî ye. Navê vê rêxistinê bi kurdî tê wateya artêşa Xwedê. Di nav gel de ji endamên wan re sofîk tê gotin.
Serokatiya wê Hüseyin Velioğlu dikir. Sala 2000'î, ji ber ku PKKê stratejiya xwe guhert, dewletê jî dawî li vê rêxistinê anî. Bi giranî li bajarên bakurê Kurdistanê Êlih, Xarpêt, Sêrt û Amedê êrîş dibir ser hedefên xwe.
Her çendî bi êrîşên li dijî PKK, dewleta Tirk û femînîst û lîberalên din dihatin naskirin, îro bi giranî Hîzbûllah bêçalak e. Li gorî berpirsên ewlekarî yên Tirkiyê, Hizbullah ji aliyê Îrana piştî şoreşê ve hatiye fînansekirin û li Îranê hatiye perwerdekirin, ku tê îdiakirin ku Îran komên terorîst ji bo avakirina hikûmetên Îslamî li seranserê Rojhilata Navîn bikar tîne. Piştî ku Abdullah Öcalan ji Sûriyê hat derxistin, di navbera Hizbullah û PKK'ê de li ser peymana aştiyê hat ragihandin. Tê îdiakirin ku hin êrîşên mezin ên KH'ê di Nîsana 1999'an de teqîna xwekujî ya li Çewlikê û di Sibata 2001'an de kuştina şefê polîsê Amedê Gaffar Okkan (û pênc polîsên din) jî heye.
Gaston Leroux
Jiyan
Piştî rojên dibistanê li Normandiyê, ew ji 1886 ta 1889 li Parîsê dadnasiyê xwendiye. Dûv re jî ew ji bo rojnameyên cihêreng nivîsand û di sala 1887 de kurteçîroka wî ya yekem derket. Piştî ku perwendîş bû, ew çend demek bû wek dadnas xebitand heya ku dildariya wî ji bo nivîsandinê hatiye saz kirin.
Leroux dest bi xebata xwe wek rexnegirê şanoyê û nûçegîhanê polisyeyê ji bo "L'Écho de Paris"  xebitand û gotarek hestiyar jê re kir ku bi rojnameya navdar "Le Matin" re kar bike. Di navbera 1896 û 1906 de wî wek nûçegihan li gelek welatên Ewropa, Afrîka û Asyayê geriya, û raportajên wî yên dilşewatî ewî zû navdar kir. Di nav tiştên din de, ew li ser şerê Rusî-Japonî û xirecirên li Odessa û St. Petersburg û li Marokoyê ragihand.
Di sala 1907 de wî biryar da ku dev ji xebatên xwe yên rojnamevaniyê berde û tenê xwe ji nivîsandina romanan re kir. Di heman salê de "Raza odeya zer" hat weşandin, klasîkek wêjeya fransî ya polisyeyê, ku di odeyek girtî de derbar dibe. Di vê û şeş pirtûkên din de detektîv nûçevanê ciwan Joseph Rouletabille e. Rêzeya duyemîn li ser Chéri-Bibi jî girêdayî jenra polisye  ye.
Wekî din, Leroux her dem şanonameyan ji bo şanogehê nivîsandibû, lê ew tenê dema ku berhemên wî li Fransayê fîlimandim ew dest pê kir ku bala xwe liser pîşesaziya fîlimê de kişand. Di sala 1916an de ew fîlmnameya xwe ya yekem nivîsand ku cîranê wî René Navarre, lîstikvanek berê ya Fantômas, hilberand û bi wî re jî xebata xwe domand. Bi wî û çend kesên din re ew di 1919an de pargîdaniya xwe ya fîlimê damezrand, ku ew di sala 1922an de ji ber nakokiyan derket.
Ew heta mirina xwe berdewamî bi nivîsandina romanan kir.
Çavkanî
https://en.m.wikipedia.org/wiki/Gaston_Leroux
https://de.m.wikipedia.org/wiki/Gaston_Leroux
Goma Ezîzan
Goma Ezîzan gundekî ser bi navçeya Mûşê Milazgirê ye.
Arkinîs
Arkinîs, gundekî giradayê navçeya Westan a Wanê ye.
Illerkirchberg
Illerkirchberg şaredariyeke navçeya Alb-Donau-Kreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Poxirqof
Poxirqof gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Ivar Aasen
Ivar Andreas Aasen (bixwîne wek Îvar Andrêas Osên, jdb. 5ê tebaxa, 1813 li Ørsta - m. 23ê îlona, 1896 li Kristiania) yek ji wan zimannas û helbestvanê norwêcî bû. Gelek helbestên ku wî nivîsandina jî ji wî mana. Weke yek ji wan mirovên sereke ên ku zaravayê norwêcî nynorsk ku pêşxistiya tê zanîn. Weke çêker û avakerê wê jî tê nasîn. Ev zaravayê norwêcî, weke zaravayê pêşî jî tê zanîn. Li navçeya ku jê re Åsen ku dikeve ber bajaroka Hovdebygda ku dikeve ber Sunnmøre. Ivar Aasen, kurê Ivar Jonsson bûye. Bavê wî, yekî ku xwedi ard bû û bixwe, bi karê çandin û berhevkirinê ve diçû û dihat bû. Di biçûkatiya xwe de, bi tenê bû. Zêde ne yekî ku bi dora xwe têkilî didanî bû. Bi xwandina Încilê re mazin bû. Di 1826´an de bavê xwe winda kir. Ew birayê 8 xwûşkan bû. Piştî ku di demeke kin de li ser hevdû wî dê û bavê xwe winda kirin, piştre wî xwe da karê malê. Bi wê yekê re, êdî derfete wî nebû ku ew zêde pêş bikeve û pêde herê bi zanebûna xwe re. Lê yê ku Ivar Aasen bale wî dikişêne xwe keşe ya. Piştî ew alîkariyê diyê de. Piştre ew cara pêşî, ew zaravayê ku ew pê diaxivê yê bi navê Sunnmørske bidest lêkolînên li ser wê dike.
Piştî ku Ivar Aasen bidest lêkolînên xwe yên li ser ziman dike. Piştre, ew diçê bajarê Norwêcê yê mazin yê bi navê Bergenê. Jacob Neumann ku pîskopîsek bû li cem wî dimêne û lêkolînên xwe yên li ser zimên didomêne. Pîskopos jî, ji wî karê wî û tahba ku ew dide xwe, bale pîskopos dikişêne û ew taqdîr dike. Piştre li ser pêşniyara pîskopos, ew karê nivîsandinê û derketina rojneme ku li vî bajarî derdikeve ya bi navê Bergens Stiftstidende parve dike.
Piştre bi sayaserê heman pîskoposî alikarî ji bo lêkolînên xwe ji Vitenskabsselskabet i Trondhjem ji bo ku bikeve rê de û lêkolîna xwe ya li ser ziman bike.
Helî Hale
Helî Hale, Helî Ḧałe, gundekî bi ser Qoretûya navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Goma Silêmanê Xeto
Goma Silêmanê Xeto, gundekî girêdayî navçe Qereyazî ya ser bi Erziromê ve ye.
Kardeş Türküler
Kardeş Türküler, (bi kurdî:Stranên Bira), komeke mûzîkê li Tirkiyê ye.
Di sala 1993´î de bi navê projekta konserekê hate holê. Stranên gelên Anatoliya bi zimanê wan şîrove kirin. Vê komê di serî de Tirkî, Kurdî, Azerî û Ermenî strandin. Paşê Kardeş Türküler stranên Lazî, Gûrcî, Çerkezî, Romanî (Mitirbî), Makedonî jî strandine. Awazên navdar ên çanda Elewîtiyê jî bikaranîne.
Albûma Şivan Perwer a bi navê Roj û Heyv de alîkarî dane. Mûzîka fîlmê Yılmaz Erdoğan a Vizontele wan amade kirine.
Linxiang
Linxiang, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Hunanê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 570.000 kesî
Cilber
Cilber gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 264 kes (74 malbat) bûn.
Illerrieden
Illerrieden şaredariyeke navçeya Alb-Donau-Kreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Rheinsberg
Rheinsberg bajarokekî navçeya (Landkreis) Ostprignitz-Ruppin li Brandenburg, Almanyayê ye.
Qeregenay Olya
Qeregenay Olya, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Casiye
Casiye ji Qurana Pîroz yê misilmanan sûreyek e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê nazil bûye. Bi temamî ji 37 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe peyva Casîye di ayeta 28 emîn der derbaz dibe de girtiye. Casîye tê wateyê, ew kesên roja qiyamet çok danî ne. Di sûre de qala karîna Xwedê, giringiya wahîy, giringiya bawer kirina wahîy, roja qiyamet, bawermendan û gawiran kirin.
Gordon Brown
James Gordon Brown HonFRSE siyasetmedarekî Partiya Kirêkaran a Brîtanyayê (Labour Party) bû. Brown di navbera û  de serokwezîrê Keyaniya Yekbûyî bû.
Alay Azadî
Alay azadî ئاڵای ئازادی rojinamey Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistanê. Le başurê Kurdistan herhefteyekcarek, rojanî duşeemeder dekewêt. Bocarîyekem le şax, le salî 1985 yekemîn jimarey lêbilaw kirayewe û tenha 25 jimareyî lêderkewt. Paşan serheldanekeyî salî 1991î başurî kurdistan destî bexulî dwemîn kirdewe û jimareyyeke mînîle dwayî 1991 derkewt. Ewdem nusingey serekîleşarî Hewlêr bu. Dwayî salî1996 rojnameke behoyrewşî siyasî gwazrayewebo şarî Silêmanî.
Rojnamey allay azadî, yek le rojname serekîyekanî kurdistane, ke mêjûy derçûnî degerrêtewe bo qonaxî şaxî xebatî çekdarîû hizbî zehmetkêşanî kurdistan lesallî 1985 yekemîn jmarey lê derkirduwe. Wek her rojnameyekî trî hawşêwey xoy, ke berencamî xebatû têkoşanî kurd buwe le başûrî kurdistan, (allay azadî)şi lesallay yekemî derçûnîû bedyarîkrawîş lepaş cyabûnewey hizbî zehmetkêşanî kurdistan le (12/12/1985) le hizbî sosyalîstî kurdistan allay azadî, wek pêwîstîyekî gringî xebatî mîdyay bo berizkirdnewey wurey pêşmergew coşdanî rêkxistinû xellkî kurdistan derçuwe. Jmarey yekem ke behîmetî (qadir 'ezîz, aso kerîm, merîwan sabîr) derçuwe, hellgirî gutarêkî neteweyîû syasetêkî roşn buwe derheq be bzûtnewe syasyekey kurdistanû lew pênaweşda xîtabêkî dyarîkra roşnî hebuwe.
Jmare seretayyekanî şax, ke beronyo rakêşrawe, tenha (4) laperre buwew be qebarey (A4) lenawçey (kafêy) î badînan derçuwew lerêgey hêze partîzanekanî hizbî zehmetkêşan ledeştî hewlêru badînan bllawkrawetewew lewêşewe rewaney şwênekanî trî kurdistan krawe. Em hewlle behoy kemî darayî zehmetkêşanû lawazî astî teknîkîû kemî nûseru rojnamenûs, mawe mawe lederçûn pekî kewtuwew lewadey dyarîkrawî xoy netwanrawe bllawbikrêtewe, heremeşe waykirduwe lew mawe zemenîyeda jmare derçuwekanî allay azadî bgate şanze jmare. Bepêy bellgenamekanî ew qonaxe aso heyderî yekemîn sernûserî rojnamey allay azadî buwew stafî berrêweberîş heryek le (merîwan sabîru goran celal) buwew (qadir 'ezîz)îş wek skirtêrî hizbî zehmetkêşan yarîdey stafekey dawe, cge le serutar çend wtarû lêkollînewey derbarey pirse syasîyû neteweyyekan nusîwwe.
Qonaxî duwemî allay azadî qonaxî wergorrane lekomellêk astda çi astî hunerî ya syasî ya komellayetî, bew pêyey çîtir naxoşîyekanî şaxû bê twanayî darayîû griftî çapemenî nabne berdem derçûnî rojnameke. Herboye le paş raperrînû hatnewey hizbekan bo naw şar yekemîn jmarey şarî rojnameke derdeçêt.
Ledway raperrîn, rojnamey allay azadî wek yekemîn rojnamey şar lenawçey rewanduzî kurdistan le beharî sallî 1991 derdeçêt, derçûnî em jmareye çi lerûy wadey derçûnîû çiş leser astî qonaxe syasîyeke bayexî zorî heye, çunke wek yekemîn rojnamey kurdî hêze syasîyekan lenawxoy kurdistan derdeçêtû bllaw debêtewe, bemeş gutarî serekî rojnameke le arastey ray giştî gorranî cewherî beserda dêt, xazî hesen, ke ewkat pêşmergey konî zehmetkêşanû serperiştyarî rojnamekeş buwe, ewe dellêt"ewsake, hîç hêzêkî kurdistanî xawenî rojname nebû leşar, bellam zehmetkêşan allay azadî bllawkirdewe, allay azadîyek ke bayexî zorî be pirsî coşdanî xellkû xorîberîkirdnî gelda desurrayewe". Bepêy dîdgay xazî hesen, ke dwatir xoy debête yekemîn sernûserî şarî allay azadî, gutarî allay azadî le qonaxe seretayyekanî derçûnî leşar, gutarêk buwe ledewrî handanî xellk bo parêzgarîkirdin ledoxî emnîû qullkirdnewey gyanî lêkbûrdin buwe. Lêrewe qonaxî tazey allay azadî dest pêdekat, ew qonaxe doxî rojnamegerîy kurdî lebarêkî daxrawdabuwe, lenaw tewawî rojnamekanda allay azadî wek rojnamey lîbrrallû opozsyon karîkirduwew ewey rojnamekanî tir neyantwanîwwe derbarey bnûsin, ewe lerojnamey allay azadî nusrawew bllawkrawetewe.herboyeş ew qonaxe ke xazî hesen sernûseryetî, qonaxêkî zêrrînew tewawî qelleme dyarekanî kurdistan, lew rojnameyeda karyankirduwe.