cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Epîdermîs
Epîdermîs ji rûkeşexaneyên firerêzî pêk tê. Ango gellek qatên xaneyên rûkeş li ser hev rêz dibin, bi vî awayê çîna epîdermîs peyda dibe. Di nav çîna epîdermîsê de lûleyên xwînê tune, xaneyên epîdermîsê xurek û madeyên pewîst ji mûlûleyên çîna dermîsê (çerm) digirin. Stûriya epîdermîsê di çermê binê pî û çermê kefa dest de herî zêde ye, epîdermîsa vana wekî çermê stûr tê navkirin. Epîdermîs ji bo hokarên nexweşiyê berbestek sirûştî ye. Rê li ber bakterî, vîrus û hemû hokarên nexweşiyê digire, nahêle bikevîn nav laşê mirov. Herwisa epîdermîs ava laş jî diparêze, nahêle laşê mirov zuha bibe.
Destgere
Destgereyên nûjen pirranî bi yek çerxe yan pêçkeyê ne, bi destik in. Pêçke yan çerxe li pêşî, destik li paşî ne. Barên ku mirov diêşînin (bo mînak heya 150 kg) bi wan tên barkirin.
Epîdermîs
Qatên epîdermîsê
1. Stratum corneum (Qata hişk)
2. Stratum lucidum (Qata zelal)
4. Stratum spinosum (Qata striyokî)
5. Stratum germinativum/ Stratum basale (Qata binçîne)
Qata zelal (Stratum lucidum)
Ev qat ji rêzên rûkeşexaneyên pehn pêk tê. Navikên piraniya xaneyên vê çînê riziyayî ne, hinek xane jî bê navik in. Rêza xaneyên bênavik di bin mîkroskobê de wekî çînek zelal (ron) xuya dibin. Qata zelal di nav epîdermîsa çermê stûr de heye, çermê tenik yê wekî çermê rû, palikên çav, lev hvd qata zelal lixwe nagirin.
Le Vernet, Allier
Le Vernet, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Epîdermîs
Qata danikî (Stratum granulosum)
Çînek tenik a epîdermîsê ye. Ji 2 heta 5 rêzên xaneyên pehn pêk tê. Di nav sîtpolazmaya xaneyên qata danîkî de bi navê keretohaylîn (keratohyalin) danikên proteîn heye. Keretohylîn pêşkerê keratîn e.
Qata striyokî (Stratum spinosum)
Ji sîtoplazmaya xaneyên vê çînê, niçikên mîna dirriyên darê ji parzûna xaneyê ber bi derve dirêj dibin. Ev pêkhateyên striyokî xaneyên qata striyokê bi hev re girê dide.
Indar
Indar, gundekî navçe Hezex a bi ser Şirnexê ve ye.
Heyderî (eşîr)
Heyderî yan jî Heyderan navê êleke Kurdên ku li Serhed (Wan, Qers, Agirî, Erzirom), Dêrsim û Semsûrê dijîn e. Piraniya endamên Dêrsimî bi zaravayê Kirmanckî diaxavin û li bakurê Dêrsimê (Pilemor) belav bûne. Endamên Serhedî bi devoka Kurmanciya Serhedê diaxavin.
Sainte-Geneviève-des-Bois, Loiret
Sainte-Geneviève-des-Bois, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Ilam, Nepal
Ilam, Nepal, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Jimare 1 (Province No. 1) de cih digire.
Xurzan
Xurzan, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Ilam, Nepal
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 18.633 kes hatiye hejmartin
Longèves, Charente-Maritime
Longèves, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Dîbeglû
Dîbeglû gundekî ser bi navenda bajarê Heris li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Benatin
Benatin, gundekî navçe Hezex a bi ser Şirnexê ve ye.
Derewyan Şêx Ehmew
Derewyan şêx eḧmew, gundekî gundistana Xurrxurrea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Derewyan şêx eḧmew 446 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 81 e.
Tirk
Tirk yan jî Rom (bi tirkî: Türkler) komekî etnikî ji gelên tirkî ne ku bi piranî li Anatolyayê, rojhilata Trakyayê û li Bakurê Kîprosê dijîn. Tirk bi eslê xwe ji Asyaya Navîn in û zimanê wan bi Zimanên tirkî wekî zimanê tirkên li Azerbaycanê, tirkmen, teterên Krîmê, ûzbêk, ûygûr, yaqût û hwd ve girêdayî ye.
Tirk ji Asyaya Navendî di sedsala 11an de, bi fethên Selcûqî li Anatolyayê bi cih bûne. Împeratoriya Osmanî di nav çend sedsalan de piraniya Balkanê, Başûrê Qefqasyayê, Rojhilata Navîn (ji bilî Îranê, tevî ku wan beşek ji wê kontrol dikir) û Afrîkaya Bakur de desthilatdar bû. Împeratorî heya dawiya Şerê Cîhanî yê Yekem desthildar kir, dema ku ji aliyê hevpeymanan ve hat hilwêşandin û parçekirin.
Etîmolojî
Kurd di nav xwe de wana bi navê rom û roma reş jî bi nav dikin. Tê gotin ku ev ji bêjeya Roma tê û ji ber ku li rojavayê kurdan bi hezaran salan romayî û dûvikên romayiyan jiyane, kurdên ku li rojava bijiya jê rê gotine rom. Herwiha heya 100 sal berê jî peyva tirk nedihate bikaranîn û ev jî bûye sedem ku kurd bêjin rom. Rêxistinên polîtîk ên kurdan ji ber ku di bin fîlozofiya "biratiya tirk û kurd" têdikoşiyan xwastin binavkirina rom ji holê rabe û di hemî xebatên xwe de hewla wê dan.
Dema Selçûqî
Selcûqiyan navê xwe ji Selcûq Xan (dor 1000), yê ku ji Oxuzan mila Kinikan bû, di sedsala 9an de li rojhelata Gola Aral (îroj Qezexistan, Ûzbêkistan) dijî bû, girtî bû. Selcûq Xan ji pê bavê xwe Dukak Xan mir re bû kargerê Oxûzan. Di 985an de Selçûq Xan bi Xanêdana xwe ve derbaza ola Îslam bû. Selcûq Xan cara pêşin di bin kargeran Qaraxanan de bû. Çar lawên Selçûq Xan Mikaîl, Îsraîl, Mûsa û Yûnûs hê bûn.
Di bin serdariya lawên Mîkaîl, Tûxrûl Beg (1038–1063) û Çaxri (1038–1060) de, Selcûqî di 1030an de ji Xorasan derketin û di 1040an de Cenga Dandanakan de Gaznawiyan bin xistin. Ji pê Tûxrûl Beg û Çaxrî Beg re dewleta Selcûqiyan bû du paran. Tûxrûl Beg rojavaya Keyîtî ji Îsfehan de, Çaxrî Beg jî ji Merw de rojhelata Keyîtî karger kir. Tûxrûl beg keyîtiya xwe li îran û îraqê fireh kir. Ji pê Bûyîdan hilwaşiyan re wî bandora xwe li ser Ebasîyan ra kir. Tûxrûl beg li Bexdad ji Xelîfe unvana Siltan girt.
Ji pê wezîr Nizam Elmulk ji aliya xaşxaşiyan hat kuştin û mirina Siltan Melik-Şah (1092) re di keyîtîye de li ser textê ceng der ketin. Vê cengê heta 1118an dewam kir û keyîtî Xorasan û îraq de bû du paran.
Ji pê sedsala 11an li Anatoliya selcûqiya Anatoliya bi paytexta Qonye (demekî, Iconum) hat sazkirin re, li Sûrî jî selcûqî bûn çend paran mirnişiyan. Ew mirnişiyên li Sûrî ji pê re ji aliya zengiyan di sedsala 12'an de hat yekkirin û li şûnê eyûbiyan hat sazandin.
Wextê tirkên Anatolyayê
Li Xorasanê dema siltan Sancar (1118–1157) de, lawê Melik Şah bû, selcûqiyan demeke xwe ya dina baş dît. Lê ji pê di 1141an de li Semerqand hembera Kara Kitaiyan de bin ket re çend salan şunda keyîtî hilwaşî ye. Selcûqiyên li Anatoliyayê ji pê binketîniyê di 1243an hembera Îlhanan re lawaz bûn û di 1307an de hilwaşî. Paşê bi awayê began dabeş bû û li ser bermayiyên vê dewletê Împeratoriya Osmaniyan ava bû.
Împeratoriya Osmanî
Piştî ku Tirkên Oxiz bûn Misilman, nêzî alema Îslamê bûn û di sedsala 9an de li bakurê Deryaya Qezwînê û Behra Aralê dest bi bicihbûna xwe kirin. Di sedsala 10an de, Selçûqiyan ji welatê bav û kalên xwe, Asyaya Navendî, bi tevlêkirina axa Farisan di nav sînorên xwe de, dest bi koça rojava kirin û Dewleta Selçûqiyan ava kirin.
Di nîvê duyemîn ê sedsala 11an de Selçûqiyan dest bi niştecihbûnê kirin û êrîşî herêmên rojhilatê Anatolyayê kirin. Di sala 1071ê de, di serdema Siltan Alp Arslan de, bi serketina Selçûqiyan re piştî şerê Milazgirê yê di navbera Tirkên Selçûqî û Împeratoriya Bîzansê de, tevgera Tirknasî û îslamiyetê li ser axa Anatolyayê dest pê kir. Bi vê tevgerê re zimanê tirk derbasê Anatolyayê bûn û belav bûn. Ji ber vê yekê Xiristiyanî û Yewnanî ku li herêmê belav bûbûn, hêdî hêdî misilmantî û çanda tirkan li şûna xwe girtin.
Piştî belavbûna Împaratoriya Mezin a Selçûqiyan, Siltanên selcûqîyen ya Anatolyayê ku li ser mîrekiyên din ên Tirk ên li Anatoliyê desthilatdar bû, demeke dirêj li Anatoliyê desthilatdarî kir. Selçûkiyên Anatoliyê ku paytexta wan bajarê Îznîk e, piştî ku bajarê Îznîkê di dema Sefera xaçperestan a yekem de ji aliyê Bîzansiyan ve hat girtin, di sala 1097an de ji aliyê siltan Kiliçarslan I ve paytexta xwe birin Qonyeyê û ji vê rojê û vir ve Qonye paytexta Dewleta Selçûqiyan e. Selçûqiyên ku serdema xwe ya zêrîn di serdema siltan Alaeddîn Keykubadê Yekem de jiyaye, piştî mirina I. Alaeddîn ketiye dewra rawestanê.
Împeratoriya Mongolan ji mirina Alaeddîn Keykubad sûd werdigirin, bi êrîşa li ser sînorê rojhilatê Selçûqiyan hewl didin ku bikevin Anatoliyê. Bi rastî, bi têkçûna ku di encama Şerê Kosedagê de di navbera Dewleta Selçûqiyên Anatoliyê û Mongolan de di bin fermandariya Baycu Noyan de di sala 1243 de hat, Anatolya ket bin desthilatdariya Mongolan û Dewleta Selçûqiyan a Anatoliyê qels bû û dev ji xwe berda. cihê mîrekiyên tirkan e. Di nav van mîrektiyan de, Mîrektiya Osmanoğulları, ku li derdora Söğut û Bilecikê hatibû damezrandin, di dawiya sedsala 13an de serxwebûna xwe ragihand. Mîrektiya Osmanî ya ku Osman I. serokatiya wê dikir, di salên pêş de gav bi gav mezin bû û li ser Anatolya, Balkan, Afrîkaya Bakur û Şam serdestiya xwe ava kir. Di 1453 de, II. Di bin serokatiya Mehmed de paytextê Împeratoriya Bîzansê Konstantînopolis hate fetihkirin û împaratorî ji holê rabû. Piştî vê bûyerê Osmanî bûne împeratorî.
Di sala 1514an de Selîm I bi têkbirina Mîrê Safewî Şah Îsmaîl di Şerê Çaldiranê de sînorên împaratoriyê ber bi rojhilat ve berfireh kir. Di sala 1517an de Şam, Misir û Cezayir bi dest xist û li Misirê siltanatiya Memlûkan hilweşand û hişt ku xîlafeta Îslamê derbasî Împeratoriya Osmanî bibe. Dûv re çend şerên deryayî di navbera împaratoriyên Osmanî û Portûgalî de li ser Deryaya Sor, Deryaya Erebî û Kendava Besreyê hatin kirin da ku di Okyanûsa Hindî de serweriyê bi dest bixin. Serdestiya Portekîzî ya li ser Hindistanê ji hêla Osmaniyan ve wekî xeteriyek hate dîtin. Ji ber ku vedîtina Cape of Good Hope û Amerîkî, bi saya Vedîtinên Erdnîgarî yên di dawiya sedsala 15an de, bû sedem ku rêyên bazirganiyê yên kevn ên ku bazirganiya di navbera Asyaya Rojhilat û Ewropaya Rojava de, ku di destê Osmaniyan de bûn, winda bikin. girîngiya wan û bandoreke neyînî li aboriya Osmanî kir.
Împeratoriya Osmanî di sedsalên 16an û 17an de, bi taybetî di serdema Siltan Silêmanê Qanûnî de gihîştiye lûtkeya xwe. Di vê serdemê de, tevahiya Balkanan, Ewropa Navîn û başûrê Polonyayê bi dagirkirina erdên ber bi Împeratoriya Romê ya Pîroz a Alman a li rojava ve hatin girtin. Hêzên deryayî yên Osmanî bi ketina pêşbirkên curbicur ên li behrê bi ser ketin. Piştî ku Barbaros Hayreddîn Paşa di Şerê Prevezayê de di sala 1538an de Xaçperestan têk bir, kontrola împaratoriyê li Deryaya Navîn zêde bû. Li rojhilat hin nakokiyên bi Dewleta Sefewiyan re, ku ji ber nakokiyên mezhebî û nakokiyên erdnîgarî derketine, carnan veguheriye şer û di navbera sedsalên 16 û 18an de berdewam kiriye.
Împrratoriya Osmanî li paş zemanê ma û nikarîbû pêşketinên nû yên wekî Ronesans, Şoreşa Zanistî, Serdema Ronahîdariyê û Şoreşa pîşesaziyê ku li Ewropaya Rojava pêk hatin, bîne welatê xwe. Piştî Peymana Karlowitzê ku di sala 1699an de hat îmzekirin, bi dawîbûna Şerên Îttîfaqa Pîroz re, Împeratoriya Osmanî hêdî hêdî dest bi paşveçûnê kir. Gelek reform û Fermana Tanzîmatê ya ku di sedsala 19an de hat ragihandin, bi armanca nûjenkirina welat; lê bi ser neket.
Bi ser de jî, tevgera Osmanî ya ku ji bo parastina yekparebûna axa welêt hatibû pêşxistin û tê de fikra mirovên ji eslê xwe yên olî û etnîkî yên cuda bi hev re dijîn, bi ser neket û nekarî pêşî li perçebûnê bigire. Di sala 1854an de, di dema Şerê Krîmê de, Împeratoriya Osmanî cara yekem ket nav deynên biyanî; lê deyn nehatin dayîn. Di nava 20 salên pêş de gihîşt asta bilind û bû sedem ku aborî ber bi îflasê ve biçe û dewleta Osmanî bikeve rewşeke dijwar. Piştî vê yekê felaketên wek Krîza Rojhilat a 1875-78 û Şerê Osmanî-Rûsya yên 1877-78 de çêbûn. Di encamê de dema ku aboriya Osmanî ji ber nekarî deynên xwe bide wêrankirin, di sala 1881’an de Düyun-u Umumiye ji aliyê welatên deyndêr ve ji bo misogerkirina berhevkirina deynan hate avakirin. Bi vî awayî kontrola dahatên Împeratoriya Osmanî derbasî destên welatên deyndêr bû. Di destpêka sedsala 20an de Împaratoriya Osmanî li gorî hêzên ewropî bûye welatekî pîşesazî û kêm pêşketî. Lê dîsa jî, ew li Asyaya Başûr-rojhilatê jî bibandor bûn ji ber ku osmaniyan leşker şandin ber vasalê xwe yê herî dûr, Sultanatiya Aceh li Sumatra, Îndonezya. Hêzên wî yên li Aceh li hember Portekîzên ku derbazî Okyanûsa Atlantîk û Hindistanê bûn, Sîltanatên Malacca dagir kirin, û Spanya ku ji Amerîkaya Latînî derbas bûn û Manîla misilmanên berê li Filîpînê dagir kirin, ji ber ku ev hêzên Îberî mijûl bûn. di şerên Osmanî-Habsburgan de ku bi navê Şerên Osmanî-Habsburgî dihatin binavkirin. Wan şerê cîhanê li dijî Xelîfetiyê kirin.
Împeratoriya Osmanî li aliyê hêzên navendî ket Şerê Cîhanî yê Yekem û di şer de têk çû. Bi Qanûna Dersînorkirinê ya ku ji ber zêdebûna rageşiya etnîkî ya bi Ermeniyan re di dema şer de hat derxistin, Ermenî ji aliyê dewletê ve ji Herêma Rojhilatê Anadoluyê koçî Sûriyeyê kirin. Li gorî çavkaniyên cuda, hate îdîakirin ku di dema koçberiyê de ji 300.000 heta 1.500.000 Ermenî jiyana xwe ji dest dane. Ev mirin ji aliyê gelek çavkaniyên cuda ve wekî Qirkirina Ermeniyan hatine pênasekirin. Li aliyê din aliyê tirk jî diyar kir ku bûyer ne jenosîd in û diyar kir ku ermenî tenê hatine veguhestin. Di dema şerê li împaratoriyê de ji bilî Ermeniyan, Yewnanî û Asûrî jî hatin kuştin û ev bûyer ji aliyê hin çavkaniyan ve weke jenosîd hatin pênasekirin.
Piştî şer, neteweyên girêdayî împaratoriyê ji hev cuda bûn û dewletên nû yên cuda ava kirin. Di 30ê Cotmeha 1918an de Împeratoriya Osmanî bi Hêzên Antant re Agirbesta Mudrosê îmze kir. Peymana Sêvrê ku di 10ê Tebaxa 1920an de hat îmzekirin, axa Osmanî di nav Hêzên Antantê de hat parvekirin, lê nekarî bikeve meriyetê.
Dîn
Piranîya gelên tirk misilman in an jî misilmanên ku li ser dersên ekola Henefî ya Îslama Sunnî dişopînin. Ew civaka herî mezin a misilman li Tirkiye û Kîprosê Bakur û her weha komên herî mezin ên misilman li Awistirya, Bulgaristan, Komara Çekya, Danîmarka, Almanya, Liechtenstein, Holenda, ava dikin. Romanya û Swîsre. Ji bilî tirkên sunnî, tirkên elewî jî hene ku kevneşopiyên wan ên îslamî yên herêmî li Anatolyayê bi cih bûne, herwiha Bektaşiyên ku bi kevneşopî navenda wan Anatolya û Balkanan in.
Belavbûna romî û tirkan
Li gorî çapa 2016 ya CIA World Factbook, 70-75% ji nifûsa Tirkiyê ji tirkên etnîkî pêk tê, ku Kurd %19 û hindikahiyên din jî di navbera 7 û %12 de ne. Li gorî Milliyet, di rapora 2008-an de ku ji hêla akademîsyenên sê zanîngehên Tirkiyeyê yên li rojhilatê Anatolyayê ve ji bo Konseya Ewlehiya Neteweyî ya Tirkiyê hat amadekirin, tê pêşniyarkirin ku bi qasî 55 milyon tirkên etnîkî, 9,6 milyon kurd, 3 milyon zaza, 2,5 milyon çerkez, 2 milyon Bosnak, 500,000-1,3 milyon albanî, 1 milyon gurcî, 870.000 ereb, 600.000 pomak, 80.000 laz, 60.000 ermenî, 30.000 brîtanî, 25.000 asûrî / suryanî, 20.000 cihû û 15.000 Yewnan û 500 êzdî li Tirkîyê dijîn.
Rögling
Rögling şaredariyeke navçeya (Landkreis) Donau-Ries li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Petit-Palais-et-Cornemps
Petit-Palais-et-Cornemps, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Joncels
Joncels, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Morteaux-Coulibœuf
Morteaux-Coulibœuf, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Saint-Firmin-des-Bois
Saint-Firmin-des-Bois, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Lîsteya welatan a li gorî îndeksa pêşveçûna mirovî
thumb|400px|Nexşeya Cîhanê diyarkirina bi kategoriyên [[Îndeksa pêşveçûna mirovî (standin di daneyên sala, weşandin li ser 14'ê berfanbarê, 2015). thumb|400px|Nexşeya Cîhanê diyarkirina bi kategoriyên [[Îndeksa pêşveçûna mirovî ji aliyê welat dike (standin di daneyên sala 2013, weşandin li ser 24'ê pûşperê, 2014).
Zend (eşîr)
Zend navê êleke kurdên lek li Germiyan û Lekistanê ye.
Lîsteya welatan a li gorî îndeksa pêşveçûna mirovî
Ev, lîsteya hemû welatên ji aliyê Îndeksa pêşveçûna mirovî wek di Rapora pêşveçûna mirovan a Bernameya Pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî ya di nav de ye. Rapora dawî, li ser 14'ê berfanarê 2015'an de serbest hat berdan û pirtûkên li ser esasê texmînên bo 2014'an e.
Zend (eşîr)
Nav
Navê vê êlê di zimanê farisan de tê wetaye zexmtî ye. Peyva zend wek jêgirtiyek ji farisî di zaravayên kurdî de jî belavî ye. Dibe ku ev peyv bi peyva kurdî ya "zindî" re xwedî kokeke hemanî be.
Efsaneya Zendiyan
Gorî efsaneyê zendiyan navê xwe wiha girtine. Zerdeşt, pexemberê Zerdeştiyê di dema desthildar ên Lohrasb û Goştasb pirtûkek ku naveroka wê jê re ji esman hatibûye xwarê nivîsandibûye. Navê Zend dabûyê wê. Desthildar û keyên dugel dibên divê ev pirtûk bêye dayinê eşîreke aryanî ya biesil û paqij e. Ew piştî lêgereke dirêj eşîreke li Kurdistanê dibînin a ku bi eslê xwe paqij û aryanî bû ye. Key navê Zend ya pirtûka Zerdeştiyan li vê eşîrê dikin. Dîsa gorî vê efsaneyê, tenê vê eşîrê dikaribûye pirtûka pexember Zerdeşt bixwîne.
Lîsteya welatan a li gorî îndeksa pêşveçûna mirovî
Di sala 2010'an de Rapora Pêşveçûna Mirovan zêdetir Newekhevî-Eyarkirî Pêşveçûna Mirovî (N-EPM) hat kirin pêk hat. Gava ku ÎPM sade kêrhatî dimîne, diyar kir û potansiyela "Pêşveçûna Mirovî" li ÎPM dikare wek îndeksa bînrawe "(an jî ya herî zêde N-EPM dikare bibe" N-EPM asta rastî ya Pêşveçûna Mirovî (hesab ji bo newekheviya) ne "bidestxistin, eger ti newekhevî heye)".
Selehedîn
Selehedîn, bajarekî Başûrê Kurdistanê ye.
Kolik, Qileban
Kolik an jî gundê Kolgê, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Qilabanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Nax
Gelê Nax malbata gelan a Kafkasa bakur e. Li nava malbata Nax gelên Îngûş û Çeçen hene.
Dîrok
Li gorî pirraniya dîroknas û arkeologan, netewa Naxê (Çeçen+Îngûş) ji Mezopotamya çûn li Kafkasya
Marîn
Marîn    gundekî bi ser navçeya Nisêbîna Mêrdînê ve  ye.
Her çiqas keleha Mêrdîn li hemû devera cîhanê tê naskirin jî navdariya xwe deyndarê bilindahiya xwe ye. Di zagonê xwezayê de kesên bilind her tim serdest in. Ji ber wê yekê ye baz her tim bilind difire û li nêçîra xwe digere. Hemû şaristan, bajar û gund li cihên bilind ava dibin. Ji ber wê yekê ye ku her tim textê paşa û sultanan li bilindahiyê hatiye bicihkirin. Mêrdîn ne tenê bi keleha xwe navdar e. Her bihostek axa Mêrdînê dîrokek, her gundekî Mêrdînê şaristanek e. Çi cihê ku herî zêde ceng û şer li ser kêm nebûye bê guman parastin jî karê esas hatiye girtin. Ji ber wê yekê ye ku Mêrdîn bi kelehan tê naskirin. Ji ber ku tu caran şer li ser axa Mêrdînê kêm nebûye gelek keleh hatine avakirin.
Merdis û kela Marînê
Her çiqas keleha Mêrdînê deng vedabe jî, kelehên wekî Keleha Mara, Keleha Erdemest, Keleha Arûr, Keleha Darê, Keleha Rabat, Keleha Metîna, Keleha Zarzavan, Keleha Stewrê, Keleha Aznavûr, Keleha Hafemtay, Keleha Merdis, Keleha Haytam û Keleha Elnihman jî di nava rûpelên dîrokê de kok vedaye.
Kelehên ku li Mêrdînê di nava dîrokê de şax û rêçik berdane yek jê keleha Marîn Merdisê ye. Gundê Marînê û Keleha Merdisê jî yek ji vê şaristanê ye.
Gelek keleh li Mêrdînê hatine avakirin, lê li hemberî bayê felekê û tîrêjên roja şewat di nava xweliya sar de winda bûne. Keleha Merdisê jî ji van kelehê kevnare yên per şikestî ye. Her çend per û baskê xwe li hev xistibe jî nekariye ku xwe bi cîhanê bide naskirin. Lê her tim li dijî êrîşan xwe parastiye û bi hezaran sal berxwedaneke mezin meşandiye. Mirovên biçin Nisêbînê û neçe Keleha Marin Merdisê gera wî betal e. Gera wî bê tam û bê xwê ye. Ji bo mirovên diçin Nisêbînê tamê ji ger û seyrana xwe bibînin, divê bêguman derkevin ser Keleha Marin Merdisê… Kesên ku derkevin ser lûtkeya kelehê û ji jor li hevrazê xwe temaşe bikin, dê bibînin ku beriya Nisêbîn û Qamişlo bahrek bêpêl û bêbinî ye.
Tê gotin ku Keleha Marîn û Mêrdîn bi hev re hatiye avakirin. Ev keleh 15 km li bakurê rojhilata Nisêbînê ye li gundê Marînê hatiye avakirin. Bajar û Keleha Marînê ya ji aliyê Asuriyan ve wekî Merdis tê binavkirin, di dîroka Mezopotamya de bajarê herî mezin û herî kevnare ye.
Ev bajarê di dîrokê de pir zêde kevnar e, di bin desthilatdariya gelek hukimdar û netewan re derbas bûye. Ji bermahiyên di nava xirabeyên bajêr de jî tê xuyakirin ku gelek şaristaniyên wekî Roma, Bizans Suryanî lê bi cih û war bûne. Di van herhem û dêran de jî dide xuyakirin ku gelek netew û bawerî hatine li vir bajarî bi cih bûne.
Kela Marîn û çiyayê Bagokê
Ev bajarê li qontara çiyayê Bagokê ava bûye û di xeleka sînga xwe de keleha Marîn Merdis ava kiriye ji qesr, dêr, saray û şikeftên bê dawî hatine avakirin. Li ser lêvên van xelekan şikeftên dergûşî ji dayik û qalikên me re kiriye hatine kolandin. Li vî bajarê kevnar û dîrokî ji ber kaniyên avê peyda nabe li delavên bajêr sarincên avê yên li ser kûrahiyê 10-15 metre, firehî 60 metre û dirêjahiye jî 60 metre mezin hatine kolandin. Ev sarincên wisa mezin nêzî 36 hezar ton av di zikê xwe de vedihewîne. Ev 4 sarincên wisa mezin û kûr, li ser xeleka avê hatine kolandin. Ev keleh li ser latekî pir bilind û mezin hatiye avakirin. Bedenên dora kelehê ji hezar û 500 metreyî pêk tê. Bi firehbûn û bilindbûna xwe balê dikişîne ser xwe. Bi 12 quleyan bajêr diparêze. Her çiqas ne diyar e ev keleh ji aliyê kê ve hatiye çêkirin jî şopa Bîsansiyan xwe dide nîşandan. Li Rojhilatê vê kelehê tenê bingeh û hîmên Qesra Keyê Merdîsê maye li ser piyan. Tê gotin ku beriya Keleha Merdisê hilweşe bi ser çiyayê derdora xwe diket û di nava asoyên şîn de ber bi ezman hildikşiya. Lê vê keleha dîrokî li hemberî êrîşên mirovan û mercên xwezayê zêde li ber xwe nedaye û niha tenê dîwarên wê bi înadeke mezin li dijî hemû zor û zehmetiyan berxwedaneke mezin dide û hebûna xwe didomîne. Bi mîmariyeke taybet hatiye çêkirin
Ev keleh bi kevirên spî û biçûk hatiye avakirin. Di mîmarî û lêkirina vê kelehê de jî tê xuyakirin ku bi hezaran kes di avakirina wê de xebitiye û bi salan hatiye lêkirin. Wargeha Kelehê jî dide xuyakirin ku her kevirekî kelehê gelek dest derbas kirine û kedek bêhempa hatiye dayîn. Mirovên wê demê li aliyekî keleh ji xwe re ava kirine û li aliyê din jî zikê tahtê qelaştine û di zikê tehtê de ocaxên keviran vedane. Li aliyekî wekî ocaxa kevirên kelehê û li aliyê din jî, ji bo parastinê wekî qefes û malê bi kar anîne. Ji bermahî û avahiyên kevirî jî tê xuyakirin ku hemû kevir ji zikê erdê qelaştî hatine derxistin û bajar hatiye avakirin. Lê mixabin her çiqas di serdema xwe de vî bajar û keleha dîrokî mirov li hemberî şert û cengan parastibe jî îro mirovan ew di nava qêrîn û awaza wê de bêhal hiştiye.
Mîxaîl Semenovîç Lazarev
Mîxaîl Semenovîç Lazarev (jdb. 8ê gulana 1930an li Mosko, Sovyeta berê - m. 7ê adara 2010an li Mosko, Rûsya), dîroknas û lêkolînerekî rûs bû.
Zeil am Main
Zeil am Main yek ji bajarên navçeya Haßbergeyê li herêma Bavyerayê ya Almanyayê ye.
Mezrê, Nisêbîn
Mezrê (bi tirkî: Çilesiz), gundekî êzîdî ê girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.
Gund bi van navan jî tê binavkirin: Mezrê Hesenkê Hemzo, Mezrê Mihoka, Mezrê Êzîdiyan.
Li vî gundî yek mala misilman heye. Mezrê li ser girekî gelekî dîrokî ava bûye, lê belê haya ti dîrokvanî ji vê nîne. Li nav herdê gund li ser rûyê erdê perê dema Romayê (silke) tên dîtin. Gelek însanên wê koçberî Almanyayê bûne.
Kerkedan
Kerkedan, an jî yekşax (Rhinocerotidae), famîleyek yeksimdaran (Perissodactyla) ye ku li Afrîka û Asyayê tên dîtin.
Rewşa parastinê
Kerkedan li bin metirsiya nemayînê ne.
Yekşaxên Afrîkayê
<Gallery> Wêne:Waterberg Nashorn2.jpg|Du kerkedanên spî (Ceratotherium). Wêne:BlackRhino-USFWS.jpg|Kerkedaneke reş (Diceros bicornis). </Gallery>
Yekşaxên Asyayê
<Gallery> Wêne:Panzernashorn2004.jpg|Kerkedanên Hindistanê (Rhinoceros unicornis). Wêne:Sumatran Rhino 2.jpg|Kerkedanên Sumatrayê (Dicerorhinus sumatrensis). </Gallery>
Solle
Solle, gundekî gundistana Xurrxurrea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Xeyme
Xeyme, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Berzincî
Berzincî an Berzencî silsileke kurdan a şêxan e. Orijîniya vê silsilê ji herêma Hewraman, nêzê Silêmanî ye. Gelek şêx û alimên Kurdistanê ji vê silsilê bû ne: Mewlana Xalid Bexdayî an jî Şêx Mehmûdê Berzencî ji vê malbatê bûn. Di belavkirana terîqeya Qadiriyan de vê silsilê roleke mezin girtiye. Esle mala şêxên Paloyê, mala şêx Seîdê Paloyê jî digîjê vê silsilê. Her waha gelek malbatê şêxan li Bakûrê Kurdistan jî wek Berzencî bi nav dibin. Kurdên Berzincî ji nesla pêxember Muhemmed in.
Vernusse
Vernusse, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Mezrika Geliyê Pîran
Mezrika Geliyê Pîran, gundekî girêdayî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye. Ev gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin
Lorignac
Lorignac, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Mosles
Mosles, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Mişawil
Mişawil gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.
Zeitz
Zeitz yek ji bajarên navçeya (Landkreis) Burgenlandkreisê li herêma Saksonya-Anhaltê ya Almanyayê ye.
Shuklagandaki
Shuklagandaki, bajarekî welatê Nepalê ye û li herêma Gandaki de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 38.307 kes hatiye hejmartin
Saint-Firmin-sur-Loire
Saint-Firmin-sur-Loire, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Girêcana Elektrayê
Girêcana Elektrayê an jî Kompleksa Elektrayê rêmanek, têgînek derûnînasiyê ye, ji aliyê Sigmund Freud ve hatiye derxistin. Forma mêyî ya kompleksa oîdîpûsê ye. Ango kompleksa oîdîpûsê li cem lawan, a elektra jî xwe li cem keçan dide der.
Di pêvajoya kompleksê de keçzarok wekî ku dil bikevê, hez ji bav dike, bala xwe bi giştî dide bavê. Di heman demê de bi hestên bîzî û kerixînî, nefret jê diya xwe dike. Bi diya xwe re dikeve hemberiyê, pozberiyê.
Bêjenasî
Navê Elektra ji efsaneyeke Yewnanî (Grekî) tê. Elektra bo heyfa bavê xwe Agamemnon bistîne, diya xwe Klîtemnestrayê (Κλυταιμνήστρα) dikuje.
Sigmund Freud dibêje li cem keçzarokan pêdiviya yan daxwaza penîsê heye û ev yek ne rasyonal lê di binhişara wan de cih digire. Tevgerên femînîstan vê nêrînê rexne dikin. Keçzarok bi giştî dixwaze penîsê ku bûye sedemê jidayîkbûna wê qedirbilind bike. Van hestên nerasyonal hêdî hêdî keçzarokê evîndarê bav û dijberê dê dike.
Wekî oîdîpûskompleksê di elektrakompleksê de jî divê dê-bav şaşiyan nekin, bi ser zarokan de neçin, bihêlin vê pêvajoyê bi kêfa xwe derbas bikin, bêî qeza û bela derbas bikin. Heger zarok bên cezakirin an bêrûmetkirin, bandora xwe bi neyînî li tevahiya jiyana wan dike. Herwiha dê-bav di riya zarokan de jî neçin, ev jî xetereya însestê bibîrtîne, zarok dikarin viya wekî însestê binirxînin,
Tagmersheim
Tagmersheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Donau-Ries li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Dorum Elî
Dorum Elî, Torum Elî (1928: طورم على / Toroum ali; ), gundekî Kaniya Xezalan e.
Peujard
Peujard, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Nêrgizok
Nêrgizok, gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.
Fund for Peace
The Fund for Peace anko Weqfa jibo Aştiyê saziyeka lêkolînan û perwerdeyî ya qezenc-nexwaz e ko bingehê li Washington, DC ye. Ji dema dameziriyana xwe b destê Randolph Compton ve li sala 1957ê û virda, Weqfa jibo Aştiyê jibo bergirtina ji şeran û hêwirkirina rewşên ko şer jê çê dibin xebitiye. Li vê dawiyê Weqfê xwe jibo veniyasîn û çareserkirina arîşeyên ko ji welatên neserkevtî peyda dibin terxan kiriye.
Bername
Weqfa jibo Aştiyê Şanîka (indeksa) Welatên Nesrkevtî belav dikit ko li goreyê hindek şanîderên (indîkatorên) siyasî, civakî, aborî yên mîna pest an givaşa demografîk, hebûna aware an penaberan, newekheviya werar û pêşdaçûna aborî li deverên cidacida an dakevtina rijd ya aborî û serhildana bijareyên ji hev veqediyayî û perçeperçebûyî û gelekên dî, tenahî û tebata siyasî ya rêjeyî anko nisbî ya neteweyan diberisînin (texmîn dikin).
Girêdanên derve
http://www.fundforpeace.org/
Çobanlar Serdarlû
Çobanlar Serdarlû gundekî ser bi navenda bajarê Heris li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Mîşk (gund)
Mîşk gundeki navça Wêranşare ye.Gundekî Kurda ye.
Saint-Florent, Loiret
Saint-Florent, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Semtatos
Semtatos an Simtatoz, gundekî bi ser navçeya Bêgiriya Wanê ve ye.
Le Veurdre
Le Veurdre, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Jonquières, Hérault
Jonquières, Hérault, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Çûçik
Çûçik, gundekî ser bi navçeya Pêrtaga Dêrsimê ve ye.
Zell am Harmersbach
Zell am Harmersbach yek ji bajarên navçeya (Landkreis) Ortenaukreisê li herêma Baden-Württembergê ya Almanyayê ye.
Charlie û febrîqeya çîkolatan (pirtûk)
Çîrok bi eslê xwe ji serpêhatiyên Roald Dahl bi pargîdaniyên çîkolatê re dema ku ew li Dibistana Reptonê li Derbyshireyê bû, îlhama xwe girt. Cadbury gelek caran paketên cerribandinê ji zarokên dibistanê re şand da ku nêrînên xwe li ser hilberên nû bistînin .Di wê demê de (nêzîkî salên 1920an) Cadbury û Rowntree du mezintirîn hilberînên çîkolatayê li Înglîstanê bûn, û her du pargidanî jî gelek caran hewl didan ku razên bazirganiyê bidizin bi şandina xefnêrên ku xwe wekî karmend nîşan dan nav kargehên hev - ev îlhama Dahl ji bo xefnêrên birçî yên reçeteyê ( mîna hevrikê Wonka Slugworth) ku di pirtûkê de dixuyin.
Franz Alexander
Franz Gabriel Alexander (bi mecarî Ferenc Gábor Alexander, * 22ê kanûna paşîn 1891 li Budapeşt; m. 8ê adarê 1964 li Palm Springs) bijîşk û psîkoanalîstekî navdar bû.
Charlie û febrîqeya çîkolatan (pirtûk)
Wergera Kurdî
Wergêrê kurd Aydin Rengîn ev berhema Roald Dahl wergerand bo kurdî. Pirtûk weşanxaneya Cervantes  de derket.
Franz Alexander
Ew wekî bavê psîkosomatîkê dihate zanîn. Zanîna psîkosomatîkê gelek bipêş xistiye. Krîmînolojîyê sûd ji nêrînên wê girtiye.
Qamîşelle, Xurrxurreya Seqiz
Qamîşelle, gundekî gundistana Xurrxurrea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qamîşelle 142 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 24 e.
Rheinland-Pfalz
Rheinland-Pfalz, yek ji herêmên Almanyayê ye li başûr rojavaya welatê dikeve ye. Paytexta wê Mainz e. Sînorên wê bi herêmên Nordrhein-Westfalen, Hessen, Saarland, Baden-Wurttemberg û dewletên Belçîka, Fransa û Lûksembûrg re hene.
Çemên wê herêmênê girîng Reyn, Mosel, Saar û Lahn in.
Welatê neserkevtî
Welatê neserkevtî welatek e ko hukmeta navendî ya wî nekarit desthilata xwe bi ser hemî deverên welatî da dabisepînit. Çi qas desthilat dibit sedema hindê ko rayedar welatekî neserkevtî an serkevtî bihesibînin cihê gengeşeyê ye.
Pênase
Bi giştî, welatek wî çaxî neserkevtî dihêt hesibandin ko êdî nekarit li ser erdê xwe bikaranîna rewa ya hêza leşkirî ji xwe ra pawan bikit. Ev pawankirina rewa ya bikaranîna hêza leşkirî yek ji saloxetên welatên serkevtî ye. Welatên neserkevtî bi sedema hebîna şermîr anko warlordan an jî milîşiya û terorîstan nikarin desthilat xwe bi ser hemî an parek ji axa xw da belav bikin. Pênasekirina pawankirina rewa ya hêzê jî tiştekê gengeşebar e.
Traktor
Traktor, motora cot (ji latînî trahere « kişandin »), amyarake pirralî ye, bi taybetî cotyar bikartînin.
Bêjeya traktorê ji romiyan (tirk) derbasê kurdî bûye, wan bi dehan cureyên ku bo armancên din hatine çêkirin, bi navê traktor bikaranîne. Ji ber wê gelek tevlîhevî derdikevin û standardiyekê vêgav nehatiye kirin.
Traktor bo cotkirinê, barkêşiyê, erdkolanê, bênderê, vekirina riyan ûêd tên bikaranîn. Li Bakurê Kurdistanê gelek cureyên traktoran tên bikaranîn lê traktorên pirr mezin, kêm hene.
Beriya traktoran lokomobîl hebûn. Traktora bimotor sala 1892 li DYAyê hatiye çêkirin û ceribandin. John Froehlich e deranderê traktorê. Pêçkeyên wê yên taybet û mezin hêz û manewraya wê zêdetir dikin. Pêçkeyên wê biber in, nahêlin zû bi zû bi axê de herin.
Li Ewropa û gelek herêmên din, bikaranîna traktoran bi zagonan hatine sazkirin. Bo mînak bi rojê nikarin bikevin nava bajêran an otobanan. Li Kurdistanê nîzamname hebin jî, di jiyana rojê de nayên bicihanîn. Ji ber wê gelek kes jiyana xwe jidest didin.
Loulay
Loulay, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Tapfheim
Tapfheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Donau-Ries li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Leer (Ostfriesland)
Leer, bajarekî navçeya (Landkreis) Leerê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Mouen
Mouen, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Husêniye, Şêxan
Husêniye, Ḧusêniye gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
1,1-Dîmetîlhîdrasîn
1,1-Dîmetîlhîdrasîn ya jî UDMH ji salên 1950 bi Dînîtrojêntêtroksîd ra benzînê sarûxa ye. Ew vê renge û bênê xwe wek masiyan e. Hilmê xwe kane çava êşîne. Hên jî ew kane şêrpencê cem însên çêke.
Dilman
Dilman, gundekî bi ser Qesra navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Rexnekirina încîlê
Rexnekirina încîlê dema ku mirov Mizgîniyê, pirtûka pîroz a Xirîstiyantiyê red dikin. Gelek kesan îsbat kirine ku Încîl di dîrokê de gelek caran hatiye guhertin û tê de gelek xeletî dîtine.
Nivîskar
Lêkolînerên Încîlê îro hev qebûl dikin ku piraniya nivîskarên pirtûkên Incîlê nenas in. Piraniya wan bênav têne nivîsandin, û tenê hin ji 27 pirtûkên Peymana Nû behsa nivîskarek dikin, hin jî ji hêla kesek din ve ji bilî nivîskarê ku behsa wê tê kirin. Lêkolîner li ser wê yekê napejirînin ka Pawlos "Nameyên Deutero-Pauline" nivîsî ye û gelo Şimûn-Petrûs Nameya Petrûs ya Yekemîn nivîsiye; hemî pirtûkên Peymana Nû yên din ên ku behsa nivîskarek dikin bi îhtîmaleke mezin derew in.
Mirovatî
Elizabeth Anderson, profesora felsefe û lêkolînên jinan, got: "Încîl tenê pirtûka ku hem hînkirina baş û hem jî xirab dihewîne ye," û Încîl "berevajî xwe ye."
Anderson emirên ku di Peymana Kevin de ji mirovan re hatine dayîn rexne dike, wek: kuştina zînakaran, homoseksûelan û "yên ku roja Şemiyê dixebitin" (Qanûna Kahîntiyê 20:10; Levî 20:13; Derketin 35:2);  ku paqijiya etnîkî bikin (Derketin 34:11-14, Levî 26:7-9); komkujîya bike (Jimar 21:2-3, Jimar 21:33-35, Qanûna Ducarî 2:26-35 û Yêşû 1-12);  û kuştinên komî yên din. Di heman demê de Încîl ji ber ku destûr dide koletiyê, lêdana koleyan, destavêtina jinên dîl di dema şer de, pirjinî (ji bo mêran), kuştina êsîran û qurbankirina zarokan hate rexne kirin. Încîl usa jî hate rexnekirinê bona cezakirinê, mesele çaxê Îsa 24,000 Îsraêlî kuşt, çimkî hinek ji wan gune kirin (Jimar 25:1-9), 70,000 Îsraêlî ji ber gunê Dawid kuşt (2 Samûyêl 24:10-15), û du şand. çil û du zarokan dadiqurtîne ji ber ku wan tinazên xwe bi yekî kir (2 Padîşah 2:23-24).
Rexnegirekî Încîlê îdia kir ku “Îsa ji me re dibêje ku peywira wî ew e ku endamên malbatê ji hevdû nefret bikin, da ku ji malbata xwe zêdetir hez bikin” (Metta 10:35-37). Îsa li "Lûqa 14:26)" got: "Eger yek bê ba min û ji dê û bav, ji jin û zarokan, ji xwişk û birayan nefret neke - erê, ji jiyana xwe jî - yekî weha nikare bibe şagirtê min." Li "1 Korintî 11:3", ew dibêje "Lê ez dixwazim ku hûn bizanin ku serê her mêrî Îsa Mesîh e, û serê her jinê mêrê wê ye, û serê Îsa Mesîh Xwedê ye." Li "1 Korintî 14:34-35", ew dibêje "Weke hemû civînên pîrozan, divê jin li dêran jî bêdeng bin. Destûr nayê dayîn ku ew bipeyivin, lê wek ku Qanûn dibêje divê teslîm bin. Heger jin dixwazin hîn bibin, bila li malê ji mêrên xwe bipirsin." Li "1 Tîmotêyo 2:11-12", ew dibêje "Bila jin di bêdengiyê de bi hemû bindestiyê fêr bibe. Ez nahêlim ku tu jin hîn bike an jî li ser mêran bibe xwedî desthilatdar; divê ew bêdeng bimînin." Di Mizgîniya Yûhenna de jî tê gotin ku "pitik û her kesê ku tu carî fersend nedîtiye ku xiristiyanek bibihîze, bi lanet li dojehê ye."
Fîlozofê Brîtanî û Xiristiyanê berê Simon Blackburn got: "Încîl dikare wekî peyama nefretê li dijî zarok, kêmendamên derûnî, heywan, hawîrdor, kesên berdayî, ateîst, mirovên xwedî adetên cinsî yên cihêreng û jinên pîr were xwendin."
Wî daxuyand ku Îsa “mezhebperest” bû (Metta 10:5-6), nijadperest (Metta 15:26, Marqos 7:27), û ku wî tu qîmet neda jiyana heywanan (Lûqa 8:27-33).
Mînakên din ên ku îro behsa wan tê kirin ev in: erêkirina firotina keçan ji bo koletiyê (Derketin 21:7), fermana kuştina karkerek di roja Şemiyê de (Derketin 35:2), fermana kuştina her xortê mêr di şer de, û hwd. Ji bilî keçan hemûyan bikujin û keçan wek koleyên xwe yên seksê bihêlin (Jimar 31:17-18), û razî bibin ku jin, zarok û dewaran ji bajarên dijminên xwe bistînin (Qanûna Ducarî 20:10-14).
Xwedêtiya îsa
Di “Yûhenna 1:29” de dibêje ku Îsa ji aliyê mirovan ve hatiye dîtin, lê di “1 Yûhenna 4:12” de dibêje ku Xwedê nayê dîtin.
Di "Karên Şandiyan 2:22" de dibêje ku Îsa mirovek e, ji hêla Xwedê ve hatî şandin. Di "Jimar 23:19" û "Hoseya 11:9" de, ew dibêje ku Xwedê ne mirov e.
Îbranî 5:9 dibêje ku Îsa gerekê mezin bibûya û tiştên nû hîn bibûya, lê Îşaya 40:28 dibêje ku Xwedê ne hewce ye ku hîn bibe, çimkî Ew her tiştî dizane.
“Yûhenna 4:6” dibêje ku Îsa westiyayî bû, lê “Îşaya 40:28” dibêje ku Xwedê westiya nabe.
Di 1 Korintî 15:3-da dibêje ku Îsa mir, lê di 1 Tîmotêyo 1:17-da dibêje ku Xwedê nikare bimire.
Îbranî 5:7 dibêje ku Îsa hewcedarê xilasbûnê bû, lê Lûqa 1:37 dibêje ku Xwedê ne hewcedarê xilasiyê ye.
Di "Marqos 4:38" de, tê gotin ku Jesussa raza, lê di "Zebûr 121:4" de dibêje ku Xwedê qet xew nake.
Di "Yûhenna 5:19" de dibêje ku Îsa ne yê herî bi hêz e, lê di "Îşaya 45:7" de dibêje ku Xwedê yê herî bi hêz e.
Cudahiyên
Mesele, gelek guhertoyên Pirtûka Pîroz dibêjin ku Mizgîniya Marqos di Marqos 16:8 de diqede, tevî ku ayetên Marqos 16:9-20 çend sed sal şûnda hatine zêdekirin.
Nakokîyên
Di Peymana Nû ya Mizgîniyê de li ser tiştên ku li ser xaça Îsa hatine nivîsandin de nakokî heye. “Metta 27:37” dibêje ku “nîşanek li ser serê Îsa hat danîn û sûcdariya wî ragihand. Û hat nivîsîn: «Ev Îsa Padîşahê Cihûyan e.» Û li ser sûcdariya wî nivîsî bû: «PADÎŞAHÊ Cihûyan». Lê Lûqa 23:38-da tê gotinê: “Û li ser wî nivîsarek jî hebû, EV PADÎŞAHÊ CHIHÛYAN E. Û di “Yûhenna 19:19” de jî dibêje “Pîlatos sernavek nivîsî û danî ser xaçê. Û nivîsar bû: ÎSAyê Nisretî PADÎŞAHÊ cihûyan.
Di Încîlê de lihevnekirinek heye ku gotinên Îsa yên dawî çi bûn. Di Lûqa 23:46 de, ew dibêje ku gotinên Îsa yên dawî ev bûn: "Bavo, ez ruhê xwe didim destên te. Lê di “Yûhenna 19:30” de, gotinên Îsa yên dawî ev bûn: “Qediya ye”.
"Metta 4:1" dibêje ku Îsa ji hêla Şeytan ve hat ceribandin, lê "Yûhenna 14:30" dibêje ku Jesussa ji hêla Şeytan ve nayê ceribandin.
Di 1 Tîmotêyo 4:1 de, Îsa dibêje ku hin ruhên xerab û cinan wê bibin sedem ku hin şagirtên wî baweriyê bihêlin, lê di Yûhenna 10:28 de, Jesussa dibêje ku kes nikare şagirtên wî dûr bixe.
Di "Yûhenna 3:17" de dibêje ku tevahiya dinya dikare xilas bibe, lê di "Peyxama Yûhenna 14:1" de dibêje ku tenê 144,000 mirovên pak wê xilas bibin.
Di Yûhenna 18:37 de, tê gotin ku Îsa hat ku rastiyê nîşanî her kesî bide, lê di Romayî 1:20 de, tê gotin ku rastî her gav xuya bû, hetta beriya Îsa.
Pirsgirêka wergerê
Belkî ji ber xwîndinî, zelalî, an jî ji ber sedemên din, werger dikarin peyvên cihê an jî pêkhateyên hevokan hilbijêrin, û ev yek di Pirtûka pîroz de bûye sedema gelek pirsgirêkan. Gelek peyvên di zimanê resen de xwedî wateyên dijwar in ku wergerînin, û nîqaşên li ser şîrovekirina rast çêdibin. Hem zanyarên Mizgîniyê yên kevnar û hem jî yên nûjen her yek şîroveyên cihêreng ên Mizgîniyê li ser vê yekê têne dabeş kirin.
Oncelî, Kop
Oncelî, gundekî bi ser navçeya Kop a Mûşê va ye.
Çand
Lî gundê Oncelî çanda Kûrd û Terekme/Qarapapax xwe nîşan dike. Berîya koçberîya Fileyan li gund Kurd û File dijîyan.
Aborî
Aborîya gund li ser cotkarî û xweyîkirina heywanaye.
Berçirik
Li beyarên fireh li nav giyayên bilind,li nêzî ciyê betan dijî. Omnîvor e, ango him giyaxwur, him jî goştxwur e. Bi giyayan,bi bizirên giyayan, bi fêkiyan û bi bi ajalên bêmovik û xwêrkişên biçûk xwedî dibe.
Saint-Germain-des-Prés, Loiret
Saint-Germain-des-Prés, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Kendava Baffin
Kendava Baffin an Baffin Bay (Danimarkî Baffin Bugten) deryeyek qiraxê li bakura Okyanûsa Atlantîk de ye. Ew navbera Grönland û arşîpelên Kanadayên arktîk dimê û di ser tengava Davis re digêhê Okyanûsa Atlantîk, û li bakur di Smithsund re, li rojava di Lancastersund û Jonessund re bi Okyanûsa Arktîk ve tê girêdan. Ew di 1585an de ji aliya John Davis hat keşf kirin, lê bi navê William Baffin, ew kesî di 1616an de cara pêşin tê re derbaz bûyî, hat navandin.
Dera wêyê herî kûr digêhê 2905 m. Di wê de girav kêm in û encax hinên biçûk hene.
Louzignac
Louzignac, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Moulines, Calvados
Moulines, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Destûr
Destûr, li welatekî weke xalên rêveberbirinê ên desthilatdariyê ne. Her welatek li gor şert û merc û pêşketina xwe xwediyê destûreka ku jê re tê gotin destûra bingehîn e. Destûrên Hamurabî û mana heta roja me jî, weke destûra pêşî ya mirovatiyê tê zanîn. Hundurê wê bi koladarî bû. Tê zanîn ku destûra pêşî li Mesopotamya ji aliyê keyê Babilî Hamurabî ve hatiye nivîsandin. Destûr, ji temen ve ji sê aliyan pêk tê. Aliyê pêşî aliyê erkî ê îdarî ya yê ku bi vê re dibê ye; aliyê duyem aliyê zagonî ye; aliyê sêyem, aliyê destûrî ya îdarî ya paya bilind e.
Li Kurdistanê, dihê zanîn ku di dema mîtanî, hûrî, gûtî, Medya, şadadî, merwanî û hwd de destûrî bi awayna cuda hatiye nivîsandin. Herî Dawiyê, ku weke destûra wê tê zanîn Komara Kurdistanê ya Mehabadê dema avabûnê, metneke xwe ya destûrî amedekiribû û bi wê re bi rê re li gor wê bi vê re birin dibû. Di deme dawiyê Başûrê Kurdistanê, çend ku hê destûreka wê ya bi serê xwe nîn a jî, nîqaşên çêkirina û temen afirandina Destûra bingehîn a kurd dihên kirin. Saziyên wê yên destûrî, weke dadgeh, rêveberîya erkî ya destûrî, wezerete dadî û hwd jî ava na û hene.
Korta dîroka pêşketina destûrê
Dîroka destûran, ji dema sumeriyan, dest pê dike. Di dema sumeriyan de, her "bajarwelatek" xwediyê destûrek û an jî xalna qanûnî ku ji cihê tên bi karhanîn e. Bi vê re, pergala xwe ava kirina. Piştî wan re, her şaristanên ku hatina, destûr li gor awayê pêşketina xwe çêkirina. Di deme Girekê de ku weke deme felsefê û hizir tê zanîn, di wê demê de destûr bi awayekî weke yên roja me hatina nivşsandin. Tê gotin, ku destpêka destûrên demokratik li wir dest pê kirîya. di destûra hatî nivîsand ên wê demê de, mafê "demos" ku tê wate xalkê û "kirîtos" ku tê wate rêveberîyê, têde bi hev re hatiya rastkirin. Rêveberî, wê çawa bi xalkê re bijî û li xalkê guhdar bike, ew hatiya ser ziman. Di salên piştre de wê ev şeklên pêşketinê bi dom in. Heta ku serdem tê sedsale 18'an, êdî serdemeke ku tê gotin hemdem û zanîn û ragihandin tê de pirr li pêş a derdikeve û pêş dikeve.
Destûrên monarşît
Destûrên Monarşît, destûrên ku li ser temenê rêveberî û desthilatdariya key û keytiyê ava na.
Destûrên demokratîk
Destûrên demokratik, di roja me de, bûna. Destpêka pêşketina sadsale 18. û 19. bûya. Di roja me de, êdî bi wê re pêşdikevin. Têde mafê mirovan berî her tiştî pêşî li berçav digirê. Mafê, perwerdeê, pêşketin û xwe hanîna li ser ziman, ragihandin û hildanê, rêwîtî û hwd, têde bi mafê hemwelatiyê re tên misogerkirin.
Destûrên nîjadperest
Destûrên nîjadparast, destûrên ku mafê komaka etnikî li ser mafê hemû kesên din re digirê û wê derdixe li pêş û diparezê ya. Minaq, li tirkî li gor destûra wê, tenê mafê bi zimanê tirkî perwerde heya. Mafê ti kesekî din bi nav û keseyet û koka xwe ya etnikî nîn a. Ev, destûra vê di parezê û bi bingeh dike jî, destûraka nîjadprarast a. Di her sê xalên wî yê pêşî de, dibêje ku " di nav sînorê tirkî de herkes tirk a" û ku ne tirk jî bê, wê bê tirk. Ev nêzîkatiya destûrî, di salên 1933´an de li almanya di deme Nazîyan de hebû û bi wê têgihiştinê bi milyonan ji xalkên din kuştin û ji dîrokê birin.
Destûrên olî
Destûrên olî ku î ro jê re li gor olî "şerîet" jî tê gotin heya. Pergala destûrî ya olî, bi wê tê zanîn û ser ziman. Lê her bawerî û felsefe, mirov karê bêje ku têde têgihiştineka destûrî heya. Çawa nêzîkatiyê li mirov û jîyane mirov û pêşketinê dike û çendî bi destûr e û bi sînor e, bi wê re dide der li berçav.
Destûrên felsefik û hizrî
Minaq, weke ku di hizir û felesfe Zerdest de heya, ku bi kurdî "dualî" û an jî "dûalîtî" ya. Ev dualîtî, bûya herîkînaka felsefik ku î ro di bingihên pirraniya felsefeyan cih girtiya û ji ber vê tê gotin jê re êdî "Dûalîsm". Dualîsm, bi minaqa du heyîn û rengên dijî hevdû bi wan re tê ser ziman. Minaq, şev û roj, jîyan mirin. Jin û mêr û hwd.
Di sadsale me de destûr û mafê mirovan
Di sadsale me de, destûr û maf bi hev re tên ser ziman. Lê têgihiştina netewî ya ku heya, car bi car bi vê yekê re dikeve nakokîyê de. Lê di roja me de, çend ku ewqas pêşketin bûna jî, hê jî, hemû gel ne xwediyê û azadiyê na. Ji ber nêzîkatiyên dewletên serdest ên serdest, nikarin azad bibin û mafê xwe yê destûrî bi kar bênin. Bi vê yekê re, êdî ji ber ku xwe nav afirênin ji dîrokê diçin. Di sadsale me de, li gor lêkolînên Unesco, "bi dehan ziman ji ber ku nebûna zimanê perwerde ji dîrokê çûna û hê jî, bi dehan ziman li ber çûna ji dîrokê na" di ancama wê nêzîkatiyê de.
Muzîk
Muzîk yan sazbendî, dengê mirovan, an jî dengê amûran bi formeke xweşik û hestiyar anîna cem hevduye. Wek şaxeke hunerî pir kevn e. Di xwezayê de gelek dengên cuda vêşartîne. Ji destpêka mirovatî hetanî roja îro, muzîk bi formên cur be cur hatiye.
Li gor şaxên din yê hunerê, di nava muzîkê de, gelek şaxên din jî dikarin roleke mezin bilîzin. Muzîk, tenê ji dengan pêk naye. Heman demê de, gotin jî di nava berhemeke muzîkal de xwedî roleke sereke ye. Bi hêza gotinê, berhemek dikarê xîtabe dil û mejiyê guhdarvanan bike. Bi hêza newayekê, berhemek dikarê xîtabe guhê guhdarvanan bike.
Lêkolînên di derbarê muzîkê de derdixin holê ku, newa û rîtm, di mejiyê mirovan de, yekser bandora xwe li ser bêşên ku şabûnê, bêrîkirinê, an jî ji xemgîniye berpirsiyarin dike. Ji ber vê jî, muzîk, deriyê ku diçê cîhana hêstên mirovan ve dike. Hem bi dîtin, hem bi bîhîstin, hem jî bi hêsîn dikare bikevê rihê mirovan û wan di nava dengan de bibe rêwîtiyek.
Li gor çand û ziman, erdnîgarî, ol û sosyolojiya mirovan muzîk dibe xwediyê formên cuda. Hêrî nirxandineke klasîk ew e ku, muzîk gerdûnî ye. Mirov ji zimanekî qet fehm nekin jî dikarin ji newayekê tesîr bibin.
Pirteqal
Pirteqal fêkîkî ji malbata Rutacae ye û cûrê herî naskirî Citrus × sinensis e. Pirteqalên pêşî ji heremên başûrê Çînê, bakur-rojhilatê Hindistanê û Burmayê hatin.
Etîmolojî
Navê pirteqalê ji welatê Portugal tê, ji ber ku ew der cihê ku gelek pirteqal jê dihatin bû. Pêşî di zimanê venetî de bi wê manê çêbûye (weke portogallo) û ji wir ketiye yewnanî (weke portokelî). Dûvre li zimanên nêzîkî wa deran weke kurdî, erebî û tirkî belav bûye.
Navê rengê pirteqalî ji vî fêkiyî tê.
Nova Scotia
Nova Scotia (bi kurdî tê wateya: "Skotlenda Nû") parêzgehekî welatê Kanadayê ye û yek ji parêzgehên herî biçûk e. Parêzgeh li herêma Rojhilatê Kanadayê û Maritimesê cîh digire. Bajarê herî mezin û paytexta parêzgehê bajarê Halifax e.
Mamedan
Mamedan (mamedpîran) wek milek eşira Ertoşi e. Bakur a Kurdistan é bi navé mamedpîran navdare, ew eşire başuré kurdistané u  bajaré Wané  nordızé dijÎn.
Mozexane
Mozexane, gundekî bi ser navçeya Bêgiriya Wanê ve ye.
Pîrelîka
Pîrelîka, gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.