cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bexda
Navenda fêrbûnê (sedsalên 8 û 9an)
Di nav nifşek ji damezrandina xwe de, Bexda dibe navendek fêrbûn û bazirganiyê. Bajar dibe navendeke rewşenbîrî ya bêhempa ya zanist, bijîşkî, felsefe û perwerdehiyê, nemaze bi tevgera wergerandina Ebbasiyan re ku di bin xelîfeyê duyemîn El-Mensûr de dest pê kir û di bin xelîfeyê heftemîn El-Memûn de pêş ket. Beytul-Hikmah yan jî "Mala Hikmetê" di nav akademiyên herî naskirî de bû û di nîveka sedsala 9an de xwediyê mezintirîn bijareya pirtûkê li cîhanê bû. Zanyarên navdar ên ku di vê demê de li Bexdayê ne, wergêr Huneyn ibn Îshaq, matematîkzan El-Xwarizmi û fîlozof El-Kindî ne. Tevî ku erebî wekî zimanê navneteweyî yê zanistê dihat bikaranîn, lêbelê ne tenê Ereb; Faris, Suryanî, Nestorî, Cihû, Xirîstiyanên Ereb û mirovên ji komên etnîkî û dînî yên din ên xwemalî beşdarê herêmê dibûn. Ev di nav hêmanên bingehîn de têne hesibandin ku beşdarî geşbûna zanistiyê li cîhana îslama serdema navîn bûne. Bexda di heman demê de navendek girîng a fêrbûna dînê ya îslamî bû, digel ku El-Cahiz beşdarî damezrandina teolojiya Mu'tezîlî bû û her weha El-Teberî bi zanyariya li ser ravekirina Quranê bi dawî bû. Bexda, îhtîmal e ku ji demeke kin piştî damezrandina xwe heya salên 930an, dema ku ew bi Kordoba ve girêdaîbû, bajarê herî mezin ê cîhanê bû. Gelek texmîn destnîşan dikin ku bajar di lûtkeya xwe de zêdetirî mîlyon şênî wergirtiye.
Serdema nûjen
Bexda û başûrê Iraqê heta Şerê Cîhanê yê Yekem de ku ji aliyê Îngilîzan ve hatin girtin, heta sala 1917an di bin desthilatdariya Osmaniyan de ma. Di sala 1920an de, Bexda bi çend projeyên mîmarî û plansaziyê ji bo bihêzkirina vê rêveberiyê dibe paytexta Mezopotamyaya Brîtanyayê. Piştî ku Bexda di sala 1932an de serxwebûna xwe werdigire bajar dibe paytexta Padîşahiya Iraqê.
Di vê serdemê de, civaka cihû ya girîng (dibe ku ji 100.000 kesan zêdetir be) di navbera çaryek û sêyeka nifûsa bajêr de pêk tîne. Di 1ê nîsana sala 1941an de endamên "Meydana Zêrîn" û Reşîd Elî li Bexdayê darbeyek pêk anîn. Reşîd Elî hikûmeteke alîgirê Almanya û Îtalyayê damezrand ku li cihê hikûmeta Regent Abdul Ilah ya alîgirê Brîtanyayê bigire. Di 31ê Gulanê de, piştî Şerê Îngilîstan û Iraqê yê encamdayî û piştî ku Reşîd Elî û hikûmeta wî reviyan, Şaredarê Bexdayê teslîmê hêzên îngilizî û hêzên Civaka Miletê Îngilîzî (Commonwealth) bû. Di 1 û 2ê hezîranê de, di dema valahiya desthilatdariyê de, niştecîhên cihû li pey gotegotên ku wan alîkariya îngilîzan kirine rastî êrişê hatin. Di bûyera ku bi navê Ferhud tê zanîn, zêdetirî 180 cihû hatin kuştin, 1000 cihû î birîndar bûn û bi sedan avahî û milkên cihûyan hatin talankirin. Di navbera 300 û 400 serhildêr di hewildana têkbirina serhildêran de hatin kuştin.
Nifûsa bajêr ji texmîna 145.000 ji sala 1900an heta sala 1950an gihîşt 580.000 kesan. Di 14ê tîrmeha sala 1958an de, endamên Artêşa Iraqê, di bin serokatiya Ebdulkerîm Qasim de, derbeyek ji bo hilweşandina Keyaniya Iraqê pêk anîn. Qral Feysel II, serokwezîrê berê Nûrî es-Saîd, Mîrê berê Abd al-Ilah, endamên malbata qral û yên din di dema derbeyê de bi awayekî hovane hatin kuştin.
Di salên 1970an de, Bexda ji ber zêdebûna nirxê petrolê ku hinardekirina wê ya sereke ye Bexda û Iraq derbasê serdemek geşbûnêbûn. Planên sereke ya dîzayn kirina bajêr (1967, 1973) ji hêla ofîsa plansaziyê ya Polonî Miastoprojekt-Kraków ve, bi navbeynkariya Polservice, hate radest kirin. Lêbelê di Şerê Îran-Iraqê ya salên 1980an de ji ber ku Sadam Huseyn rê ji artêşê re vekir û bi hezaran rûniştvan hatin kuştin, ji bo bajêr demek dijwar bû. Îranê ji bo tolhildana berdewam a bombebarana Sedam Huseyn a li ser Tehranê, êrîşên mûşekî li dijî Bexdayê pêk anîn. Di sala 1991ê û 2003an de, Şerê Kendavê û êrişa Amerîkayê bo ser Iraqê ziyaneke mezin gihandin veguhestin, hêz û binesaziya saxlemiyê ya Bexdayê ji ber ku hêzên hevpeymaniya bi serokatiya Amerîka di her du şeran de êrişên asmanî yên mezin li bajêr pêk aniye. Her weha di sala 2003ab de, serhildanek piçûk li bajêr (ku di 21 tîrmehê de pêk hat) dibe sedema hinek tevliheviya di nav gel de. "Taxa Suryaniyan" a dîrokî ya bajêr, Taxa Dorayl ku di sala 2003an de 150.000 Suryanî bi nifûsa xwe pesnê wê digirt, di wê demê ji %3ê nifûsa suryaniyên paytextê pêk dianî. Civaka suryaniyên bajêr ji aliyê El-Qaîde û komên din ên serhildêr ve rastî revandin, gefên kuştinê, xerabkarî û şewitandina xaniyan hatin. Di dawiya sala 2014an de tenê nêzîkî 1500 suryanî li Taxa Dorayê mane. Şerê Iraqê ji sala 2003an heta 2011an pêk hat lê serhildaneke îslamî ya bajêr heta sala 2013an berdewam kir. Piştî wê şerekî din ji sala 2013am heta sala 2017an û serhildanek nizm jî ji sala 2017an ku teqînên xwekujî di çile ya sala 2018an û çileya sala 2021an de pêk hatiye berdewam kiriye.
Avhewa
Li Bexdayê hewaya çolê ya germ (Köppen BWh) heye ku havînên pir germ, dirêj û zuha heye û zivistanek kurtê nerm û sar, bi qismî xwedî hewayek şil derbas dibe. Di demsalên havînê de, ji Hezîranê heta Tebaxê, germahiya herî zêde ya navînî bi qasî 44 °C e û havênek bi tav derbas dike. Baran di vê demê salê de kêm e û tu carî ji 1 mm derbas nebûye. Bi şev jî, germahî di havînê de bi kêmasî jî be hinek caran ji 24 °C (santîgrat) ê kêmtir dibe. Rekora herî bilind a germahiyê ya Bexdayê 51,8 °C (santîgrat) di 28ê tîrmeha sala 2020an de hatiye tomar kirin. Ji ber dûrbûna Bexdayê ji başûrê Iraqê û peravên Kendava Farsê, rêjeya şilatiyê bi gelemperî di havînê de ji %50 kêmtir e û di nîvê havînan de rûdanên bahozên tozê ya ber bi rojava rûdanek normal e.
Germahiya zivistanê xwedî taybetmendiya avhewa germ a çolê ye. Ji meha Kanûna Pêşîn heya meha Sibatê, germahiya herî zêde ya Bexdayê di navbera 16 û 19 °C de ye û hinek caran germahiya jorîn ji 21 °C (santîgrat) ê. Salê du caran germahiya dadikeve bin sifrê. Ev yek Li bajêr bi gelemperî salê du caran pêk tê.
Barana salane, bi tevahî ji heyama ji meha Mijdarê heya meha Adarê ve girêdayî ye ku bi qasî 150 mm ye lê hinek caran baran heta bi qasî 338 mm bilind dibe û bi û heta 37 mm yê dadikeve. Di 11ê çileya sala 2008an, piştî 100 salan yekem car berfa sivik li seranserê Bexdayê bariye. Di 11ê sibata sala 2020an de careke din dîsa berf barî û li seranserê bajêr erd spî kir.
Yelltemr
Yelltemr, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Yelltemr 163 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 27 e.
Çivîka berfê
Çivîka berfê (Montifringilla), cinsekî çivîkan (Passeridae) e.
Şayes
Ew çûkek toximxwer e û meziniya wê 18 cm e.
Cure
Nêzî 8 cureyan hatine saloxandin ta niha:
1878
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
820
Jidayikbûn
Dînewerî
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Kurdên Qirgizistanê
Kurdên Qirgizistanê yek ji gelên kêmjimarî yên li komara Qirgizistanê ne. Pêşiyên kurdên Qirgizistanê di sala 1926 ê de ji Kurdistanê derbasî devera Qafqasyayê bûne û di 1937 an û 1944 an de ji wê derê hatine mişextkirin ber bi devera Asyaya Navîn ve.
Şêvebirro
Şêvebirro gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 378 kes (74 malbat) bûn.
Elbeuf
Elbeuf, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Champagne-sur-Vingeanne
Champagne-sur-Vingeanne, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Salihî
Salihî, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Arix, Egîn
Arixa Egînê, gundekî girêdayê navçeya Egîn a Erzînganê ye.
Carrières-sous-Poissy
Carrières-sous-Poissy, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmara gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Vichel-Nanteuil
Vichel-Nanteuil, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Spall
Spall şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
896
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Gîsto
Gîsto, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Alaya Alanistanê
Awa ala ji Bakurê û Başûrê Alanistanê tê bikarandin. Şiklê xwe jî tirîkolorê ser spî nav sor û binî zerê. Ser wê alê tê gotin ke, ew jî dema alanên kevn da jî dahat bakarandin.
sinc û rûspîtî cengiya curetî refah û halxweşî
Mala Mîro Êzdîyên Xaltî
ku ji mala Mîr Alî ne,di dîrokê de rolekî gelek girink leyistinê,li mixabin kêm êzîdî kêm xaltî wan dinasin,
Mîr Alî di navbera salên 1500 û 1570î de serdarî û Mîrîtîya Xaltiyan û Cizîrê kiriye. Li pey wî jî Îzzettînê kurê wî bi heman peywirê rabûye. Ev Mîrektîya qedîm,ku mîrektîya wan digehije berîya zayîne bi 1800 sal wek urato an ji xaldi dihat nasandin,ev mîrektîya qedim ji salin 1500/1800 ji wek mala Mîro,Mîr Alîyê duyemin Êzdîyên Xaltî berdewam kir.
Dema siwarê Barîn, bavê Alî,Temê Mîr Mîrza Beg, di sala 1800î de koça dawî dike,pey bavê xwe serdema Mîr Alî dest pê dike,Mîr Alî dice Cizîra Botan û wek berpirsîyar û sedar Mîrê Welatê Xaltan tê naskirin, kurê wî Qaso, Hamid û Mûsa serleşker bûn, dema diwan digeriya ji çêl mîrekê Botan yek jê Mîr Alî Tem bu.
Biştî mirîna Mîr Alîyê Duyemin,jiber hinkesê xain çavê xwe berdan textê mîrektîyê,û mîrektîya bi hezar salan,navê wan ji pelê dîrokê rakirin,ji tirsa canê xwe kurê Mîr Alî Qaso,Hamid û Mûsa necar man terka xanê mîrektîyê dan,Qaso û Hamid li Firêzîya Cizîrê û Musa li Dîlok Antebê bi ci bû,piştî demekê Qaso ji Firêzîyê dice Basa Êzdî ava dike û wek mala Mîro,heya salin 1945 nevîyê Qaso li Basa Êzdî li Botan diman,Nevîyê Hamid Beg ji koci Silopîya dikin,mala Musa ji heya îro ji li Dîlok Antep Xaltan dijîn.
Mîr Alî
Îzettîn bin Alî el Xaltî
Îzettînê Mîr Alî( zayin. 1560? li Cizîr- mirin. 1650? li Cizîrê)
Mîr Mîrza Beg
Serdarê Welatê Xaltan ( zayin. 1640? li Serhedê - mirin. 1720? li Xaltan niqîba)
Mîr Temê,Mîr Mîrza Beg
Tem kurê Mîr Mîrza Beg ( zayin. 1710? li Welatê Xaltan niqîba - mirin. 1800? li ziyareta şêxevinda Xalta)
Mîr Alîyê Mîr Tem ( zayin. 1790? li Xaltan niqîba - mirin. 1860? li Cizîrê)
Qaso,yê Mîro Mîr Alî
Qaso Mîro Mîr Alî (zayin. 1840? li Cizîra Bota- mirin. 1900? li welatê Xalta )
Şilikî
Şilikî navê şîraniyeke kurdan e û ji pêjgeha Rihayê ye.
Mala Mîro Êzdîyên Xaltî
Siloyê Qasoyê Mîro
Adam B
Adam Beales (z. 11 Çirî 1999), ku bi Adam B tê nas kirin, YouTuber, lîstikvan, û mêvanvanê televîzyonê ye ji Derry.
Şilikî
Şîraniya kurdan "Şilikî" ji ber ku li Tirkiyeyê kete nava gotinên erotîk jê re patent nayê stendin.
Mala Mîro Êzdîyên Xaltî
Siloyê Qaso(zayin.1855?, li Basa Êzdî Bota - mirin. 14.05.1916,Li Silopîya di fermana basa,de
Jacksonville, Florîda
Jacksonville, bajarê herî mezin ê parêzgeha Florîda û di warê gelheyê de bajar, 13em bajarê mezin yê DYAyê ye.
Mala Mîro Êzdîyên Xaltî
Nimoyê Silo
Şilikî
Çêkirin
Ji bo çêkirina şilikiyê ev malzeme pêwîst in:
Jacksonville, Florîda
Erdnîgarî
Bajar li rojhilata-bakurê parêzgeha Florîda û li perava Çemê John cih digire. Bajar dikevê 40 km başûrê sinorê parêzgeha Georgia û Florîdayê.
Claire Foy
Claire Elizabeth Foy, (Stockport, Greater Manchester, Brîtanya) lîstikvanek Brîtanî ye. Foy, xelatên cihêreng ên ku di nav de;  xelate Primetime Emmy, xelatek Xelata Kûreya Zêrîn, û du Xelatên Guild Actors Screen hene standiye.
Şilikî
Çêkirin
Di tasekê de hêk û şîr tên lihevxistn. Arvan bi ser de tê dayîn û heta girik nemînin tê lihevxistin. Rûn di tawayê de têxistin piştre hevîrê ron bi kevçî yeko yeko têxistine tawayê.
Jacksonville, Florîda
Gelhenasî
Li gor statistîka 2020an, belavbûna etnîkî ya bajarê bi vî awayî hatiye diyarkirin:
Şilikî
Çêkirin
Hevîr pêwîst e di tawayê de zirav be û hemû binê tawayê bigre. Nêzî 20 heb şilkiyên wisa tên çêkirin û di tawayê de her du aliyê wan tê bipijirandin.
Claire Foy
Jînenîgarî
Claire Elizabeth Foy di de li Stockporta Mançesterê Mezin ji dayik bû. Claire anî ziman ku dayika wê Caroline ji malbateke "girseyî" ya Îrlendî tê; dapîr û bapîrên wê yên dayikî ji Dublin û Kildare yê tên. Ew li Manchester û Leeds ê mezin bûye û ji sê zarokên malbatê ya herî biçûk e. Malbata wê piştre ji bo karê bavê xwe yê firotanê Rank Xerox, koçî Longwick, Buckinghamshireyê bû. Dê û bavê wê dema heşt sal bûn ji hev qetiyan. Bi zewaca duyem a bavê xwe re nîvxwişkeke wê ya biçûktir heye. Foy ji 12 saliya xwe ve li Lîseya Aylesbury perwerde dît û piştre li Zanîngeha Liverpoolê John Moores xwend û xebatên drama û ekranê xwend. Di heman demê de li Dibistana Drama ya Oxfordê di perwerdeya salekê de perwerde dît. Di sala 2007an de mezûn bû û çûye Peckhamê (London) û li wir bi pênc hevalên xwe yên ji dibistana dramayê re jiyan kir.
Mala Mîro Êzdîyên Xaltî
Nimoyê Silo (zayin.1870?, li Basa Êzdî Bota - mirin. 1910?, li Basa Êzdî Bota )
Şilikî
Çêkirin
Ji şekir û avê şerbet tê çêkirin. Şerbet ser şilikiyan tê berdan. Piştre bi fistiq an jî gûzan serwis tê kirin.
Claire Foy
Kariyera wê
Dema ku Foy di zanîngeha Oxford School of Drama ye de xwend di lîstikên Top Girls, Watership Down, Easy Virtue, û Touched de derket ser dikê. Piştî ku dest bi fîlmê televizyonê kir, wê di fîlmên wekî DNA û The Miracle de, du ji sê karên yekane yên bi derhêneriya Paul Miller li Royal National Theatre in London (ya sêyem jî Baby Girl bû) bi awayekî profesyonel rol wergirt.
Mala Mîro Êzdîyên Xaltî
Simo ê Nimo
Simo ê Nimo (zayin.01.07.1884, li Basa Êzdî Bota - mirin. 30.12.1945, li Welatê Xalta gundê Qorixê)
Siloyê Simo
Claire Foy
Kariyera wê
Foy di fîlma Tv the Night Watch de ya romana, Sarah Waters, bi navê Helen roleke sereke lîst. Di sibata 2013an de bi rola Lady Macbeth, bi James McAvoy re  di Macbeth û Studios Trafalgar de lîst.
Mala Mîro Êzdîyên Xaltî
Silo (zayin.28.02.1935, li Basa Êzidî Bota - mirin.22.02 2015, li Almanya)
Claire Foy
Kariyera wê
Foy di sala 2015an de li salona Wolf drama yê ji şeş beşan lîstika keybanûya Îngilîzî Anne Boleyn lîst. Performansa wê bi pesindayîneke girîng hat dîtin û bi performansa Geneviève Bujold di Anne of the Thousand Days de hate mûqeyeskirin. Foy piştre ji bo Xelata Televîzyonê ya Akademiya Brîtanyayê ya 2016an ji bo lîstikvanê herî baş hate hilbijartin.
Di 2016an de, Foy di rêzefîlma drama biyografîk a The Crown a Peter Morgan de rola keybanû Elizabeth II lîst. Bi wî rolê Foy Xelata Xelata Glover a Zêrîn a Lîstikvana Herî Baş - Rêzefîlma Drama Televizyonî, Du caran Xelata Guild Screeners Actors ji bo Performansa Bilind a Lîstikvanek Jin, û du carî Xelata Prîmîmet Emmy ji bo Lîstikvana Pêşeng a Herî Serketî wergirt. Di heman demê de ji bo Xelata BAFTA TV ya Lîstikvana Herî Baş jî hate hilbijartin. Di sala 2017an de,berî ku rol derbasî lîstikvana Olivia Colman bibe, ku dê Queen di temenê navîn de, di demsala sêyemîn de dest pê bike wê rolê xwe di dansala duyem de dubare kir. Di Di heman salê de de, Foy di Drama filmê biyografî Breathe de bi rola Diana Cavendish lîst.
Mala Mîro Êzdîyên Xaltî
Orhanê Silo
Orhan Ercal (zayin 1973, li Bişirî Batman )
........................................
Bavêkê Duyemin
Mîr Alî ( zayin. 1500? li Welatê Jor Serhad- mirin. 1570? li Cizîrê)
Mîr Alîyê Mîr Tem
Musayê Mîr Alî
Musa Elî(zayin. 1840? li Cizîra Bota- mirin. 1900? li Dîlok Antep Xaltan)
Mala Eledîn
Mala Eledîn malbateke bi eslê xwe Batoyî ye. Bato navê eşîreke Gurdilî ye ku îro piraniya wan li aliyê Şirnexê dijîn. Mala Eledîn ji aliyê Şirnexê yê Çiyayê Gurdilan koçî gundê Siyan (Siya) ê aliyê Xerzan ê Çiyayê Gurdilan kiriye.
Mala Mîro Êzdîyên Xaltî
Mîroyê Alî Musa
Mala Eledîn
Mala Eledîn wekî Mala Mele maleke Evdal Axa ye.
Amed Çeko Jiyan kurê Hacî Hikmet (Mîthat) kurê Hesen kurê Elî kurê Silêman kurê Cindî kurê Qasim kurê Eledîn (?) kurê Evdal (?) ji mala Eledîn e.
Mala Mîro Êzdîyên Xaltî
Mîro Elî Musa (zayin. 1890? Dîlok Antep Xaltan- mirin. 1974) li welatê Xalta )
Mîro Gulîn Alî
Mîro Gulîn Alî (zayin. 1902? Dîlok Antep Xaltan- mirin. 2005 ) Dîlok Antep Xaltan )
Ahmedê Mîro Gulîn
Ahmedê Mîro Gulîn (zayin. 1947? Dîlok Antep Xaltan- mirin. 2008 ) Dîlok Antep Xaltan )
Mîr Mehmet Firat Dogan (zayin 1980, Stanbol )
Gaggenau
Gaggenau bajarokekî navçeya (Landkreis) Rastatt li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Şerê Kendavê 1991
Şerê Kendavê an jî Şerê Kendavê yê yekem di 17ê kanûna paşîn a sala 1991an de bi navê bahoza çolê destpê kir û meh û nîvekê berdewam kir.
Şerê duyem yê Kendavê ji ber ku Sedam Huseyn li ser daxwaza Neteweyên Yekbûyî xwe ji Kuweyta dagirkiribû paşve nekişand, destpêkiribû. Balafirên şer û roketên Amerîka û welatên hevgirtî, di encama bombardûmaneke 40 rojan de, Îraqê wergerandin moxilê. Şerê Kendavê, di 28ê sibata sala 1991î de, bi teslîmbûna Îraqê re, bi agirbestekê, bi dawî bû. Niştecihên paytext Baxdayê û hin bajarên Îraqê, di 17ê Çileya sala 1991an de danê Sibê bi awaz û dengên balafir, roket û çekên ezmanparêz re, çavên xwe ji xewa şîrîn vekirin.
Di yekemîn şeva şer de, bi sedan balafirên şer li ezmanên Baxdayê ref bi ref xuyakirin û bombeyên xwe barandin. Di heman demê de, keştiyên şer yên Amerîka û keştiyên hin welatên hevgirtî ji Kendavê û derya Spî ya naverast, Baxdat dan ber roketan. Artêşa Îraqê, beriya êrîşa Amerîka û hêzên hevgirtî li Kuweytê 4 meh û nîvên xwe tijî kiribû. Artêşa Îraqê bi alîkariya welatên rojava û bi taybetî-jî bi hevkariya Amerîka, di dema şerê Îraq û Îranê de bûbû artêşeke mezin û nûjen. Di wê demê de, hefsarê artêşa Îraqê bi destgirtin li derveyî derfetan bû. Neteweyên Yekbûyî, bang li Iraqê kir ku heta 15ê Çile xwe ji Kuweytê paşve bikşîne. Lêbelê digel banga navnetewî, biryarên Neteweyên Yekbûyî, gefên hêzên hevgirtî û leşker komkirina wan li Kendavê, Sadam Huseyn razî nekir ku xwe ji Kuweytê paşve bikşîne. Balafirên şer yên welatên Hevgirtî, heta 24ê sibata sala 1991an ji ezmanan, erda Îraqê bohist bi bohist bombebarankirin. Di encama bomberdûmanê de Îraq bi dehan sala paşve zivîrî û wergeriya çolekê. Hêzên Hevgirtî di 25 sibata heman salê de, di erdê re êrîşî ser leşkerên Îraqê kir û di encama şerekî 100 saetî de, leşkerên Îraqê ji Kuweytê derxistin. Şerê Kendavê bêyî ku dawî li desthilatiya Saddam Husên bîne di 28 sibatê de bi teslîmbûna desthilatiya Baxdayê û bi agirbestê dawî lê hat. Di dema şer de serokê wê demê yê Amerîka George W. Bush gelê kurd û gelên Îraqê ji bo serhildanê xiste nava heyecan û xwîngermiyekê. Lêbelê Amerîka, piştî serhildana gelên Iraqê, di serî de gelê kurd, hemû însanên Îraqê li ber dergahê mehdera desthilatiya Baxdayê hişt. Ev helwesta Washington bi giranî li ser gelê kurd û gelên Îraqê bi nebaşî bandora xwe kir. Herwiha rêxistinên kurd yên li Başûrê Kurdistanê ji ber polîtîkayên xwe yên bi derve girêdayî ketin nava aloziyekê.
Champagny
Champagny, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Elbeuf-en-Bray
Elbeuf-en-Bray, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Regen (navçe)
Regen, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Bavyera, Almanyayê ye.
Gisgis
Gisgis, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Evîna Stranan (albûm)
Evîna stranan navê albûmek stranan ya hunermend Şehrîban e ku sala 2005ê derketiye. Di albûmê de 10 stran cih digrin Ku yek ji wan bi zimanê tirkîye (Barış) û yên din kurdî ne. 2 helbestên Hevjîna şehrîban Şêrko Ehmed jî di vê kasetê da hene.
Dîroka îslamê
Dînê îslamê di sedsala 7'an de derket, îslam dînekî ji îbrahîmî ye, ji aliyê  Muhemmed pêxember ve û piştî wefata Muhemmed pêxember ji aliyê xelîfeyan ve hate belavkirin.
Dema nezantî
Ev dem ji dema pêşya îslamê re tê gotin ku nexwendin, şerr, pevçûn, koletî û bi saxî ve kuştina keçên piçûk hebû li Erebistanê û bi hatina Îslamê ew hawe hatin qedexekirin. Bi erebî ji vê serdemê re Cahiliye dibêjin.
Dema seadetê
Ji bo dema ku Muhemmed li jiyanê bû tê gotin, Bi erebî "Esra Seadetê" dibêjin ku tê wateya "Dema xweşiyê" Lê li gorî hin çavkaniyan Esra Seadetê ji bo dema çar Xelîfeyan jî tê gotin.
Gelê kurd û îslam
Hevnasbûna gelê kurd bi îslamê re digîhîje dema Muhemmed Pêxember, Lê pirraniya kurdan di dema Omer de bûne misilman.
Serdema zêrîn
Ji sedsala 8'an dest pê kir û heta sedsala 13'an, (li gorî hin çavkaniyan heta 14'an 15'an) di na misilmanan de zanist û xwendin pêşve ket û gellekî nûvenan hate kirin.
Tajdînava
Tajdînava gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 873 kes (173 malbat) bûn.
Lehmecûn
Lehmecûn xwarinekê ji koma patîle û pîzayê ye. Ango patîleyeke serbiçênc (bisos) e. Ji navê wê kivşe ye ku ji pêjgeha ereban e. Ne tenê li Kurdistanê, li gelek welatan jê re lehmecûn dibêjin.
Li rojavayê Ewropayê wekî "pîzaya tirk" jî tê binavkirin, lewra di salên 1960'î de welatên Ewropa ji Tirkiyeyê karker xwestin û bi çûyîna wan ve Ewropayiyan gelek xwarin wekî "xwarina tirkan" binav kirin.
Li Ewropa herwiha ji kafêya (qehwe) ereban re "qehweya tirkan", ji gîros a yewnaniyan re "doner" dibêjin.
Çêkirin
Huner ew e ku têkela çênca lehmecûnê baş bê amadekirin û hevîrê wê di kewa xwe de bê ecinandin. Di argûna kevirî de tê pijandin. Divê di amadekirina çenca lehmecûnê de av jî gorî pîvanê bê bikaranîn, ne kêm, ne jî zêde. Li hin herêman pîvazê pirr dixin navê.
Piştî hat ser destexaneyê (sifre), pirranî lîmonê pê werdikin û bi bexdenûsê dixwin. Li parêzgeha Dîlokê ne pîvaz lê sîrê pirr dikin navê.
Nîşana Alanistanê
Nîşana Alanistanê ji girrovirrê û hindirda, li pêşiyê Parsa berfîn heye û paşta heft çiya hene. Çiya ji welatê nîşan didî û Pars ji sembola Qefqasê.
Vic-sur-Aisne
Vic-sur-Aisne, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Akademiya Derûn
Damezrîner û birêveberê akademiyê psîkolog ê kurd Darius Winzer e. Akademî di derûndermanî û sêwirmendiyê de girîngiyê dide hesasiyeta navçandî. Dixwaze lîteratûra derûnnasiyê wergerîne zimanê kurdî.
Hillesheim (Eifel)
Hillesheim, bajarekî navçeya (Landkreis) Vulkaneifelê li herêma Rheinland-Pfalz a Almanyayê ye.
Alaya Başkirdistanê
Ala Başkirdistanê an Ala Başkîriyayê an jî Ala Başkirdan ji navda Kulîlka Kûray heye ew jî semboleke hevaltiyêye, heft pel jî heft hoza başkirdan îşaret dikî.
Ala se rengîn nê û ser heşîn nav spî û bin kesk.
Çemê Mizur
Mizur, anko çemê Mizur, wekî Muzir, Munzur, Munzor, Mûzir jî tê nivîsandin, , ji "çaviyên" Mizurî û 5 km li bakûrê rojavayê parêzgeha Dêrsimê Pulurê, jorî gundê Ziyaret ango Jiyarê ji herdê dikele.
Çihê ku dikele biqasê 500 metre çargoşe fireh e. Çavî, ji bin quntarê çiyayên Mircanê dikelin û vê ava ku ji wekî kef dikele resmê mîn şîr derdixîne. Û vê jî rê daye ku efsaneya ser vê çaviya bêhempa de şîr wekî amûreke pîroz bê karanîn. Çîroka çemê Mizur mixabin ketiye destê "nivîskarên" asîmîlasyonker. Van hevkarên dewletê jî bi awayekî sîstematîk, fîgûrên kurdî û zerdeştî paqij ango xera kirine. Ava çaviyên Ziyaretê, heya ku digêje 200 metroyan dibe çem û berbi deşta Pilûrê ve diherike. Kevî an jî qeraxên çêm di seranserê deştêde dar û hêşinayî ye; û ev hêşinayî, di demsala payîzê de tabloyên nîgarkêş ango şêwekarên herî kêrhatî li ber vê xweşikiya xwe tisî û feqîr dihêle.
Ev rengên bê hempa û pastoral, di demên berê êvaran de, ku ro/roj/roz, serê xwe ber bû asoyên rojava ve berdide xarê mirovên, ku di temaşe û seyrana wêde ne sermest û matmayî dike.
Ava çaviyên Mizurê, havînan dema ku ji erdê dikele bi qasê 6-7 pile ye; û hin caran ji vê jî kêmtir ango jêrtir e. Ev sarbûna wê rê nade ku mirov dest û pêyên xwe, demek dirêj di nava avê de bihêle.
Can û bedena mirov, di nava vê ava bêhempa de hêdî hêdî ditevize û bêhês dimîne. Zivistanan jî berovajiyê vê, mirovên ku bikevin taluka şewitîna berfê re mîna ava hemaman e û germa xwe li derû dora 24-25 dereceyan e.
Sormasî ku herî zêde di germa 14-15 pileyan de dijîn vê ava sar ji xwe re wekî bihişt dibînin û ji keyfa wan re tu gotin namîne.
Çemê Mizur, ji van çaviyên bê hejmar dest bi rêwîtiya xwe dike. Di vê rêwîtiyê de bi dorê ji gundê Ziyaretê, Zeranig, Kedeg, Camaliyê û ji Pilûrê derbaz dibe. Ku bereketa xwe li ser deşta Pilûrê radixe, berê xwe dide Mamekî û di serî de gundê Pilûrê Xanû, Mistikan, Çaxpêrî, Arzimag û Dewa Sûrê li pêy xwe dihêle.
Li vê herêmê ava ku ji geliyê Mircanê bi heman navî dadikeve vê dolê jî digire bi hev re berê xwe didin başûr. Êdî rêwîtiya wan ya nava geliyê Mizurê destpê dike geliyê Mizurê ya ku 55 km dirêj têra xwe kûr, şîn û xofdar e. Zinarên pir asê bi kûrayî û şênahiya bedew ve bi hezaran cûre têr tur û sewalên kovî re bûye jîngeheke sereke. Di rêwitiya geliyê Mizurê de çemê Mizur di nava zinaran de difitile, diqêre. Xurm û girma wi mirov ditirsîne. Ev dengê xofdar dengê wê yê hêrsbûnê ye.
Ji vir jî bi dorê ku ji ber gundê Zarîk, Ortînig, Gêwreg, Îksorê derbaz bû digêje Derê Laçê. Warê Qêrîn û Hawarê ya Berxwedêrên Kurd û yên Qetlîama Dêrsimê.
Li vê derê ku ava newala Demenij jî tevlê ava xwe dike digêje çaviyên Halvoriyê yên ku li biniya Gondê Silicê ne. ji vir jî wekî fitleke fireh xwe digêjîne Kevirê Halvoriyê ku komara tirk ya 1938'an de jin û zark li ser vî zinarê bilind dabû ber mîtralyozan û singûyan.
Çemê Mizurî, li vir ku şîna xwe ji bo van zarok û jinên qurbanên hovîtî kir, digêje fitla gundên wekî Havîkpax û Text ê. De demek kin de qiraxên Miskêşaxê ku ramûsa xwe, dide ber siya Kemerê Bel.
Li vir êdî dema behn vedanê ye li gola Xizir li bin Mamekiyê. Hingî dema gîhiştina bi Çemê Xarçikê ye. Li biniya Gundê Korkesê li gola Xizir digêjin hev û berê xwe didin gundê Sêxangê pişt re Turîşmeg, Şêxzo û Pira Mêzgirê diherike Bendava Kebanê ku di sala 1967'an de li navça bajarê Xarpitê Kebanê ji aliyê firmayên îtalyan ve hatibû avakirin.
Çemê Mizur, li biniya gundê Pêrtagê ya binavê Vasgirdê (Vasgir) bi Ava Pêrê re dibin yek. Piştîve jî disa li bin gundê Avdanê ya Pêrtagê bi Çemê Miradê re digêjin hev. Piştre jî, berê xwe dide navçeya Dêrsim Pêrtagê.
Biryan (xwarin)
Biryan, xwarineke bigoşt ji pêjgeha kurd e. Li herêma Botanê, bi taybetî li parêzgehên Sêrt, Bidlîsê navdar e.
Çêkirin
Ji goştê berxê ye. Berxik bi saxî ye, lê hundirê wê hatiye valakirin. Hundirê berxê yan vala yan jî gorî daxwazê ji têkela biharat, riz, pîvaz ûêd tê dagirtin û dirûtin. Li hin deveran bêî dirûtinê dixin tendûra devgirtî.
Li gundan erdê dikolînin û cendegê berxê yê hundirvalakirî, bi saxî binerdî dikin, ser wê bi qasî 2-3 cmyê ji axê yan heriyê por dikin. Bi agirê daran tê pijandin. Huner ew e, biryan di nava hilma xwe de di keysa xwe de bê pijandin. Kêm zêde 2 katjimêr dipijînin.
Li hin deveran pêyên berxê jêdikin, ji xeynî hestiyê movikê yên din hemiyan dertînin.
Li bajaran teknîka pijandina biryanê hatiye guhertin. Niha tendûrên taybet bo pijandina biryanê hene. Niha risteyên goşt bi çengelan ve tê dardekirin û wan bi wê awayê dixin tendûrê û devanga tendûrê ji bo hilm derneke derve, kîp dikin.
Pirranî bi havînan tê xwarin lewra berê li Kurdistanê zivistanan kolandina erdê di bin berfê de dijwar bû.
Goştê biryanê yê bêhestî tê ristekirin û pirranî bi nanê patîleyê ve tê xwarin. Beriya bixwin tê xwêkirin û bi qasî 2-3 katjimêran didin sekinandin, dakû çêja xwe bigire. Lê ev ne mecbûrî ye.
Rabbit-Proof Fence (fîlm)
Rabbit-Proof Fence (Çepera li Hemberî Kerguhan) navê fîlmekî awstralyayî yê ku di sala 2002'an de ji hêla Phillip Noyce ve hat çêkirin.
Wergera Kurdî ya vî fîlmî ji aliyê Occo Mahabad ve hatibû kirin.
Mijara fîlm
Fîlm li ser bingeha pirtûkekê bi navê Follow the Rabbit Proof Fence (Bi dirêjahiya Çepera li Hemberî Kerguhan de herin) ya ku bi destê nivîskara awstralyayî Doris Pilkington Garimana di sala 1996'an de hatiye nivîsandin. Mijara fîlm û pirtûkê dîroka rastî ya diya nivîskarê ye, dema di sala 1930'î de ligel herdu xwişkên xwe ji kampa Moore River Native Settlement reviyan, vegeriyan cem diya xwe. Zarokên wê kampê zarokên nîvaborîcîn (xelkê resen ê awstralyayî) û nîv ewropî bûn û ji diyên xwe hatibûn dizîkirin. Ji ber vê hindê jî ji hemû wan zarokan re "nifşa dizîkirî" dibêjin. Hizra vê siyaseta nîjadperest û bişavker çêkirina xadimên nîvaborîcîn bû û yekirina wan ligel civata înglîzî ya Awstralyayê. Keçên revok ên dîrokê ji kampa bi sedan kîlometreyan dûrî mala xwe ne bi mehan bi dirêjahiya çeperekê ku di beyabanê de ji bakur heta başûrî Awstralyayê li dijî belavbûna kerguhan hatibû çêkirin hêdî hêdî vedigerin mal.
Viel-Arcy
Viel-Arcy, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Spabrücken
Spabrücken şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Rabbit-Proof Fence (fîlm)
Xelatên fîlm
Fîlm heta niha ji sedê zêdetir xelat wergirtiye.
Çavkanî
https://m.imdb.com/title/tt0252444/
https://occomahabad.wordpress.com/2016/04/23/filme-rabbit-proof-fence-temase-bikin/
Champ-d'Oiseau
Champ-d'Oiseau, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Carrières-sur-Seine
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmara gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Elîtaşî
Elîtaşî, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Tajandere
Tajandere gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 290 kes (50 malbat) bûn.
Hind bint Utbe
Hind bint Utbe (erebî: هند بنت عتبة) sehabeya Muhemmed pêxember e û jina Ebû Sûfyan e. Pêşiyê dijminê Muhemmed û misilmantiyê bû lê dûre bûye Misilman. Di sala 635an de wefat kiriye.
Navê bavê wê Utbe bin Rebîa ye û navê dêya wê Safiye bint Ûmeye ye. xûşka sehabe Ebû Hûzeyfe ye û ji aliyê dêya xwe ve bi Muhemmed ve eqreba ye.
Hind pêşiya ku nebûbû misilman di Şerê Uhudê de Hemze bi saya Wehşî bin Herb daye kuştin.
Elbeuf-sur-Andelle
Elbeuf-sur-Andelle, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Weqfa Çand û Lêkolînî ya Kurdî
Weqfa Çand û Lêkolînî ya Kurdî (KÜRT-KAV), yekemîn saziya kurd e ku ji alî mehkemeyên Komara Tirkiyê ve hatiye tescîlkirin. Di sala 1996an de li Stenbolê hate damezrandin.
Berazan
Berazan navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li bexşa Silîvanayê ye. Silîvana girêdayî şaristana Ûrmiye ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Berazan 1298 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 212 e.
Gêşo
Gêşo, gundekî girêdayê navçeya Egîn a Erzînganê ye.
Avşara Geliyê Elî Beg
Avşara Geliyê Elî Beg, yek ji avşarêt Başûrê Kurdistanê ye, devereka geştyarî ye û bi deh hezaran geştyar li Başûrê Kurdistanê û Iraqê serdana wê dikin, ji bo aboriya herêmê gelek bixêre. Geliyê Elî Beg 12 km dirêj e û dikeve nav bera çiyayê Korek û çiyayê Biradost li navçeya Soran ya parêzgeha Hewlêrê.
Gernsbach
Gernsbach bajarokekî navçeya (Landkreis) Rastatt li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Viels-Maisons
Viels-Maisons, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
473
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Champdôtre
Champdôtre, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Storgrønningen
Storgrønningen, goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye. Gol bi qasî 7,5 kîlomêtreyan li rojavayê gundê Høylandet û bi qasî 4 kîlomêtreyan li başûrê rojhilata Çiyayê Grønningfjella cih digire.
Tersebilax
Tersebilax gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 216 kes (41 malbat) bûn.
Hilpoltstein
Hilpoltstein, bajarekî navçeya (Landkreis) Rothê li herêma Bavyeraya Almanyayê ye.
Kuppenheim
Kuppenheim bajarokekî navçeya (Landkreis) Rastatt li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Doxan
Doxan, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Pêjgeha kurdî
Pêjgeha kurd, aşpêjxaneya kurdî, kulîna kurdî, kûxniya êzîdiyan, metbexî kurdî, xwarinên kurdî ji cure û dewlemendiya xwarinên kurdî re tê gotin.
Kurdistan mîratgirê şarezayiyên mezin e. Med, urartû, hurrî, sasanî, rom û gelekan bandora xwe hîştine. Mezopotamya ku parek axa Kurdistanê jî dikevê, wekî landika, dergûşiya mirovahiyê tê zanîn. Cara pêşîn li vir ajal hatine kedîkirin, mirovahî fêrî bikaranîna alavên jiyanê hêsantir dikin û cotyariyê bûne.
Di xwarinên kurdî de pincarên biharê, berhemên şîr, savar, sebze û goşt cihekê girîng digirin. Bi dehan cureyên kufteyê tên xwarin. Bi taybetî parêzgehên herêma Tolhildanê, Meledî, Gurgum, Dîlok ji aliyê çêkirina kufteyan ve gelek navdar in.
Li Kurdistanê herwiha suryanî, ereb, terekeme, tirkoman jî dijîn. Dewlemendiya çanda wan a xwarinê jî tevlî ya kurdan bûye. Cure cure xwarinên sebzeyê, bi cure cure nanan tê xwarin. Seleteyên kurdî pirranî ji arûf (xiyar), fringî (bacanê sor), pîvaza heşîn, bexdenûs, kahû û biharbêhnan (biharat) e.
Taştêyên kurdî jî gelek dewlemend in. Hingiv, toraq, cureyên penîran, hêk, zeytûn, fêkî xwarinên bingehîn ên taştêyê ne. Bo vexwarinê jî pirranî çaya reş tê ser destexaneya kurdî.
Trî bûye Trauben, xwînî bûye Wine, Wein, le Vin
Kurdistan warê rezvaniyê ye. Pirr berê bav-kalên kurdan rezvanî bipêş xistine, ji tiriyê nîmetên cuda cuda hilberîne. Peyva tirî derbasî gelek zimanan, herwekî yên Ewropayê jî bûye. Bi almanî tirî, Trauben e. Ji tiriyê şerab çêkirine, jê re xwînî gotine. Lewra dişibiya xwînê.
Peyva şerab rengdêrek e, di wateyê "ava şor a şêran". Xwînî bi hatine Îskenderê Mezin an pirr berê ve wekî gwînî, wîn, vinum, kvinum derbasî yewnanî û latînî, ji wê jî derbasî zimanên nûjen ên îro yên li ewropa bûye. Bi latînî vinum, bi almanî Wein, bi îngîlîzî wine, fransî vin e ku hemî jî ji peyva kurdî xwînî (wekî xwînê) bingeha xwe digirin.
Bandora xwarinên kurdî gelek e
Xwarinên kurd bandoreke mezin li xwarinên gelên cîran kirine, gelek cureyê xwarinê herçendî navên wan jî bi kurdî ne, di qada navneteweyî de li ser gelên din tên hejmartin. Sedem, nebûna dem û dezgehên kurdî ye.
Xwarinên kurd ji pêdivî, bandor û xwezaya jiyana wan in. Heger koçerî kiribîn bo mînak nanê sêlê bipêş xistine, lewra bi xwe re gerandina tendûrê dijwar e. Heger cotyar bûne, xwarinên sebze, heger rezvanî kiribin bo mînak pelên (pelgên) tirîyan bikaranîne. Li peravên Deryaya Navîn ku êlên kurdan li wir dijiyan û bi damezrandina komara Tirkiyeyê re ji wir birêkûpêk hatin derxistin, xwarinên deryayî, xwarinên ji goştê masiyan bipêşketibû.
Xwarinên kurd, ermenî, faris, mazenderanî, gilakî, efxan, azerî û qefqasiyan gelek dişibin hevûdu. Herwiha hin cureyên xwarinê ji kurdan derbasê romî (tirk), ereb, yewnanî, laz, terekeme, suryanî û gelên din ên herêmê jî bûne, yan xwarinên wan ketine nav xwarinên kurdî.
Mirov dikare bêje, giraniya xwarinên kurd li se sebze, berhemên şîr, pincarên xwezayî, berhemên hevîrî û goşt in.
Pêjgehên herêmên Kurdistanê
Heya bigire şer, komkujî, serhildanan jî rengê xwe dane xwarin-vexwarinên kurdî. Bo mînak di demên şer de xela, koçberî rûdida, mêr dihatin kujtin, jinan nedikarîn di demekê kurt de karên zilamên xwe bikin, heger cotyar bana, erd û zeviyên xwe dihîştin diçûn bajaran. Rewş û awayê aboriyê, alav û teknîkên debareya malê dihatin guhertin.
Pirr dijwar e ku mirov xwarin-vexwarinên kurdî li herêman parve bike. Lewra heya niha ti xebateke zanistî li ser pêjgeha kurd nehatiye kirin, nav û têgînên pêjgeha kurd nehatine standardkirin.
Dêra Keldaniyan, Amed
Dîroka avabûna vê dêra ku li kuçeya Yenîkapiyê ye, bi teqezî nayê zanîn, lê wisa tê texmînkirin ku di sedsala 17'an de hatiye çêkirin. Di roja îroyîn de ev dêr ji hêla kildaniyên katolîk ve tê bikaranîn. Wekî gelek avahiyên li Amedê, ev dêr jî bi kevirên bazaltê hatiyê lêkirin. Dîwarên dêrê yên li kevirên bazalt ku bi kemberên çarnefî hatine dabeşkirin, bi raxera durengî yê bi şeklê çorekî (baklava dilimi) re ahengê pêk tîne.
Ronî War
Ronî War nivîskarekî kurd e.
War di sala 1969a de li gundekî Dêrika Çiyayê Mazî hatiye dinyayê. Du caran ketiye hefsa Diyarbekirê. Çar salan nûneriya Sendîkaya karkeran kiriye. Nivîs û çîrokên wî di kovarên mîna Nûdem, Kevan, Nûbihar, Kulîlka Ciwan, War, Dergûş, W, Bîr, Çirûsk, Tîroj, Notos û Hayalê de hatine weşandin. Heta niha di çar antolojiyan de çîrokên wî cih girtine. Bi navê "Kuyudaki Taş" pirtûkek wî ji hêla Çetin Dûran ve wergerî zimanê tirkî bûye. Romana wî Feqiyê Teyran bi navê "Kuşların Talebesi Feqiyê Teyran" wergeriyaye zimanê tirkî. Pirtûkên bi navê "Tola Karwên-Mîr Celadet Alî Bedir-Xan”, "Çarînên Xeyam- Dr. Kamiran Alî Bedir-Xan”, "Serencam- Qedrî Can”, "Terşê Şevê-Osman Sebrî”, "Keskesor-Nûredîn Zaza” amade kiriye û van pirtûkan di sala 2013an de hatine weşandin. Her wiha demekê di rêveberiya Komeleya Nivîskarên Kurd ya Amedê de cih girtiye, hefteyê carekê di rojnameya Azadiya Welat de û di malpera Diyarname yê de di qûncika xwe ya bi navê Avzêm ê de nivîsaran dinivîse. Ronî War edîtor û berpirsê weşanxaneya bi navê Ava ye.
The Road to Guantanamo (fîlm)
The Road to Guantanamo , fîlmekî Michael Winterbottom û Mat Whitecross e ji sala 2006an ê ku behsa girtîgeha Guantanamoyê dike. Girtiyên ku li wê derê şikenceyên çawa dîtine vedibêje. Wergera kurdî ya vî fîlmî ji aliyê Occo Mahabad ve hatibû kirin.
Heta niha fîlm bi dehan xelat wergirtiye.
Bêlqîs
Bêlqîs navçeyeke Dîlokê (Entebê) ye. 5 şaredarî, 79 gund girêdayî navçeyê ne. Rûber: 1.046 km² ye. Aborî li se sinayî û çandiniyê ye.
Dîrok
Bingeha bajêr digihê 2000 sal beriya zayînê. Gorî arkeologên rojavayî li herêmê di dema paleolîtîk de cihwarbûn hebûye. Hîtît, mîtanî, asûr, fars, grek, ereb û vê dawiyê jî romiyan (tirkan) li herêmê desthilatî kirine. Herêm bi tevayî herdem di bin desthilatdariya dewlet û mîrîtiyên kurd de bûye. Di dema osmaniyan li herêmê gelek serhildanên kurdan pêk dihat. Li dijî artêşên fransiyan, di şerê cîhanî yê yekem de, kurd berxwedaneke mezin didin û wan ji herêmê derdixin. Mixabin bi damezrandina Komara Tirkiyê ve, rewşa kurdan xirab dibe. Kurd li herêmê tên asîmîlekirin û gelek koçberên Balkan û Qefqasyayê tînin bicih kirin.
Sala 1924'an Nezîb (Nizip) bi Dîlokê ve tê girêdan. Di sala 1926'an de jî dibe navçe.
Keywan
Ji aliyê dûrbûna bi rojê re 6emîn û ji aliyê mezinbûnê ve jî 2emîn gerstêrka roja me ye. Ew jî wekî Berçîsê pirranî ji helyûm û hîdrojenê pêk tê. Keywanê bi xelekên xwe tên nasîn. Mirov dikarê Keywanê bi çavan temaşebike. Helekên Keywanê di dûrbuna ji rûyê wê 67.000 km heya 480.000 km´yê de ne. Herçendî ewqas berfireh in jî stûriya wan ango bera wan bi qasî 100 m yê ne. Xelek ji geranokên ku ekvatora wan ji 1 cm heya 10 cm yê ne pêk tên. Ango wekî toz û xişrûgê ne. Heya niha 47 heyvên Keywanê hatine keşfkirin. Gelek agahî derbarê sîstema xelekên Keywanê û heyvên (peykên) wê de nîne.
Li rûyê Keywanê bahozên ku leza wan digihêjin 1800 km/kat´î hene.
Hêza tavê
Tîrêjiya tavê ewê ku Tîrêjê-Electromagnetîkî li ser tîrêja rojê derdikeve ku germahiya wê bi qasî 5500 ° C wekî tîrêja laşê reş e,  de vedigere pêvajoyên fusion ên nukleer ên li hundurê rojê (şewitandina hîdrojenê).
Enerjiya tavê dikare hem rasterast bikar bîne (mînak. Bi Pergalên fotovoltaîk "voltaya ronahî kî", an jî Panelên tavê) û hem jî nerasterê (mînak. Dezgehên hêza avê, hêza bayê û Bîomasse). Bikaranîna enerjiya tavê bi mînakek teknolojiya paşketiya paşîn e., enerjiya tîrêjê tavê ye ku dikare bi rengek teknîkî berbiçav were bikartîne bi awayên elektrîkê, germahiya an kîmyayî.
Enerjiya tavê dikare hem rasterast bikar bîne (mînak. Bi Pergalên fotovoltaîk "voltaya ronahî kî", an jî Panelên tavê) û hem jî nerasterê (mînak. Dezgehên hêza avê, hêza bayê û Bîomasse). Bikaranîna enerjiya tavê bi mînakek teknolojiya paşketiya paşîn e.
tîratî (zexmi)
Rêzeya Tîrêjiya tavê ya ku li erdê rû dide, ji ber ku ew hat pîvandin hema hema domdar. Di demên dîrokî de jî delîla cûrbecûr guhartinan tune. Navîn tîrêjê tavê li tixûbê hewayê erdê dora 1367 W / m² ye. Ev nirx wekî konsepta "rojê" jî tê zanîn. Beşek ji enerjiya tîrêjkirî ji atmosfera zexm e ronahî didin (mînak kristanên berfê, toza) an parzûnên ron û her weha wekî parçeyên gazê têne dabeş kirin û berbiçav in. Beşek din ji hêla atmosferê ve tête nava xwe kişandin û berê li wir germ tête veguheztin.
Ya mayî di nav atmosferê de derbas dibe û digihîje erdê.
Karanîna hêza tavê
Di warê kêmbûnê de, qada herî mezin a karanîna hêza tavê ji germbûna erdê ye, da ku di qada nêzîk-hebûna biyolojîkî de di formên naskirî de mimkun be, li pey hev fotosintezayê alerjî û nebatên bilind. Piraniya zîndeweran, di nav de mirov jî, rasterast (wekî herbivores) an neyekser (wekî mîrkêşan) girêdayî enerjiya rojê dibin. Karbidest û materyalên avahiyê jî ji wê têne. Hêza tavê di heman demê de berpirsiyarê vê ye ku di atmosferê de cûrbecûr di nav de zexta hewayê hene ku ber bi bayê dibe.
dewira avê ya bejahî jî bi enerjiya tavê ve tête tevger kirine.
Digel van bandorên "xwezayî", bikaranîna teknîkî zêde dibe, nemaze di warê Pêşkêşkar enerjiyê de.
Umbarkirine enerjiya tavê
Rêzeya tîrêjê ji tîrêjên rojane û demsalî mijul dibe ji zerar heya nirxa herî zêde ya tîrêjê li dora 1000 W / m².
Ji bo ewlehiya peydakirina enerjiyê, tevdîrên din ên wekî hilanîna enerjiyê, teknolojiya kontrolê an pergalên din ên.
Enerjiya tîrêjê li gaza xwezayî ya synthetic vediguheze û di forma gazê de tê hilanîn.
Pergalên rojê yên tîrêjê germê cûrbecûr bikar tîne. Di amûrên ji bo ava germ de, ev bi gelemperî çend rojan bes in ji ber vê yekê - bi kêmî ve di nîvê havînê de - di şevê de û di heyamek hewaya xirab de jî dikare germek têr hebe. Pergalên hilanîna dirêj-ê ku bi germbûna havîna havîna zivistanê veguhestin ji hêla teknîkî ve gengaz in, lê hîn jî gelek bihaya.
Gengazbûn hêza tavê
Wekî ku çavkaniya herî mezin a enerjiyê ye, tav her sal karekî bi hêz kêmûzêde bi qasî 1,5 · 10 x18 kWh ji ser rûyê erdê radigire. Vê çavkaniya enerjiyê ji 2010-an pêtir ji 10,000 caran hewceyên enerjiya cîhanê (1.4 × 1014 kWh / sal) re têkildar dike.
Tewra berçavka tavê, dirêjahiya rojê û tîna ku tîrêjên rojê li serzemîna erdê diherike, ji aliyê dem, demsalê û latê ve girêdayî ye. Enerjiya tîrêjkirî jî cuda cuda ye. Mînakî, li Ewropa Navîn vê salê bi qasî 1000 kWhh per metre çargoşe û di Sahara de nêzikî 2,350 kWhh ji bo metran çargoşe ye. Li ser senaryoyên cihê hene ka meriv dikare çi peyda bike ku çavkaniyek enerjiyê ya nûvekirî ya YE dikare were fehm kirin, di nav yên din de jî bi saya guheztina enerjiyê li Afrîka Bakur û veguhestina rasterê ya rasterast a voltaja bilind. Mînakî, lêkolînên li ser bingeha satelîtê ji hêla Navenda atmosfera ya Alman ve hate destnîşan kirin ku bi kêmî ve ji sedî 0,3 herêmên çolê yên heyî li Afrîkaya Bakur û Rojhilata Navîn, santralên rojê yên tîrêjê yên tîrêjê dikarin ji bo pêdiviyên zêde yên van welatan û ji bo Ewrûpayê gelek enerjî û avê hilberînin.
Nirxandina karanîna hêza tavê
Avantajên
Bikaranîna enerjiya rojê bi bertekên hewayê nahese, wekî. Mijara tozê.
Bikaranîna hêza tavê bi gazên serayê xilas nake û ji ber vê yekê jî hewa xweş dimîne.
Bikaranîna hêza tavê ji dravdana mazotê an fosîlên nukleer xilas dike û bi vî rengî girêdayîna ji tengasiyên tengasiyê û pevçûnên navdewletî, wek mînak li herêma Rojhilata Navîn kêm dike.
Li gorî dîwana mirov, enerjiya rojê di nav-bêsînor de peyda dibe.
lidijî (kêmasiyên)
Ji ber hewa, roj û demsal bi tîrêjiya rojê ve girêdayî ye, vejena rojê ji bo hêza tavê domdar an hewce-hewce peyda nake.
Ji ber gêjbûna kêm enerjiyê, karanîna hêza tavê ji hewceyê qadê pir zêde ye û dikare dema ku pergalên fototermal an fotovoltaic bikar tînin bi karanîna çandiniya axê re pêşbaziyê bikin.
Dîwanevlerî
Dîwanevlerî, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Ongozek
Ongozek (bi tirkî: Dikyar), gundekî bi ser navçeya Azorta Erzîromê ve ye. .
Sommerloch
Sommerloch şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Kawaniyan
Kawaniyan, gundekî bi ser Navenda Şeqlaweyê ya navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
La Celle-les-Bordes
La Celle-les-Bordes, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmara gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Vierzy
Vierzy, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Îdeolojî
Îdeolojî yan jî bîrdozî, cureyekî felsefeya siyasî an civakî ye ku hîmanên kiryarkî (praktîkal) zêdetir an jî bi qasî hîmanên hizirî giring û berçav in.
Dîroka peyvê
Ev peyv cara pêşîn li sala 1796'ê ji aliyê Antoine-Louis-Claude, kontê Destutt de Tracyê hat bikaranîn, dema wî dixwest "Zanistê Bîrûbaweran" şirove bike. Piraniya saloxetên ew jibo îdeolojiyan diyar dike, hêşta jî derheqa piraniya îdeolojiyan da rast in. Ji wan saloxetan ev in: bîrdozeka pirûtêr ya civakê û siyasetê, bernameyeka siyasî û berhevkirin jibo xebateka seba bicihkirina wê programê, û berbînî an pêdvîtiya serkêşî an rêberiyeka siyasî û hizirî.
Îdeolojî, bi rêzanî (sîyesî) û civakî hizrek were çêkirin û pê bi riya hukumetekê, rêxistinekê di nêzîkatiyê xuyên çîneke civakî de rê şanî dan bi polîtîkî, dadî, zanistî, felsefî, olî, moralî, hizrên ku hatina xamlkirin an ji xamilandin hebûna ye hemûkî ya. Di hizre îdeolojiyê de marksîzim cihekî mazin digirê. Di vê hizre de piştre weke Marks, Lenîn, Gramscî, Lukacs, Zanîngaha frankurtê û her weha hê gelekên din kar û xabatên wan bûna. Ev di demên Nûjen de bûna.
Hîmzanist
Bêja Îdeolojî, biqasî ku tê gotin di fransizî de ji bêja ´Idêologie´ hatiya afirandin. Deme ku mirov li ser bêjê bi xwe di hizirê, mirov dibêne ku bêje bi xwe ji îdea hatiya. Idea, bi serê xwe, wate wê hizirê. -olojî ji yanî zanista wê biwate dibe. Bêja îdeoloji cara pêşî di deme şoraşa Firansa de Antoine Destutt De Tracy di 1796 de bikar aniye. De Tracy di wate zanîna hizir de bikar anî. Li gor hizre De Tracy ti hizre bi serê xwe yên objektîv nîn in. Wî bawer kir ku ev wê weke biyolojî û zoolojî wê di xata xwe de hebûna pêşxê û berdewam kê. Li gor wî wî wê îdeolojî bê beşe zanistê ya herî girîng.
Hizra îdeolojiyê
Îdeolojî di hizrekê de wekhevî û fehmkirinê dike armanca xwe. Wekhevî û ji hevdû xataka wê ya girînge. Li ser têkiliyê re jiyana ku hati hevparkirin were ser ziman bi hizir, bihizir dike. Lê îdeolojî, deme ku di nav xalkê de diçê haya bine wê û di nav civakê de herkesekî weke hevdû dixweze bike, hingî, xalatiya xwe têne ser hole. Ji ber ku di civakakê de pir kom û xalk heya ku hebin. Îdeolojî rengê wê kifşe. Çawa tê ser ziman wilo dixweze xwe bi pêş bixe. Bo mînak, li Tirkiye "yek ziman, yek ol, yek civak, yek çand" li ser civak tê ferzkirin. Ev xalatiyaka pêşketina îdeolojiyê ya. Bi vê yekê cudeyên civakê an ji civakan têne tinekirin. Hîmê vê, li ser baweriyê û çanda komakê tê avakirin. Divir de îdeoloji ji hizir û hebûna civaknasiyê (sosyoloji) tê dûr e. Civaknasî, di nav mirov û civakê de têkiliyê lêkolîn dike. Îdeoloji di nav têkiliya mirov civakê de xatakê di vir de ava dike. Ev xat, awayê hizrê, çawa bê, li gor tê nirxandin û şîrovekirin.