cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Serhildana Mala Eliyê Ûnis
Piştî Serhildan
Şer bi hemû dijwarî didome. Ew kesê ku têne girtin yan têne kuştin yan jî nefî yê Anatolê dikin. Di sala 1928an de dewlet efû îlan dike. Herkes tê cihê xwe. Dewlet, xeber dide Cemîl Efendî yê Midurê Nehya Milefan. Dixwazin Mihemed bi çekên xwe ve teslîm bibe. Mihemedê Elî teslîmîyetê qebûl nake. Dibêje: “Eger rast e, efû derketibe, wê dewlet çi bike ji min. Ji xwe ez li vir im. Eger çek bixwaze ez çek jî teslîm nakim, ez li bextê tirkan ewle nabim.” Li ser vî Cemîl Efendî dibêje Mihemed Axa wiha nabe, ji bo şerefa dewletê be jî usulen divê tu tiştek çek teslîm bikî.” Mihemedê Elî jî 6 tifingê ku naşixulin dide teslîmkirin. Ew bi xwe jî naçe teslîm nabe û tu îfade nade.
Rojekî hinek leşkerên qereqola Milefan diçin gundê Mihemed Axa ji bo şewatê dar û ber dixwazin. Çend heb zaruyê Mala Eliyê Unis jî ku bi tirkî nizanibûn, ew û leşkeran ji hev fêm nakin û şer dikin. Zaruyê mala Elî destê leşkeran girê didin û dibin Milefan ba Cemîl Efendî, dibêjin : “Ev leşkerê we dîn bûne, wan bigrin.” Cemîl Efendî vê bûyerê hazim nake û radibe bi leşkeran zaruwê Mala Elî li qereqolê hepis dike. Mihemedê Elî çawa ku vê meselê sah dike, diçe Milefan. Cemîl Efendî dertê pêşiya Mihemed, bi xêr hatina wî dike û dibêje: “Keremke qahwekî vexwe.” Mihemed jî dibêje: “Wextê tu zaruwê me berdî, wî wextî ezê qahwa te vexwim.” Cemîl Efendî jî dibêje: “Ez bixwe nikarim wan berdim, mifta derî ev e, kerem bike tu wan berde.” Mihemed mifte dide destê yekî û girtîyan ji hindiro dide berdan. Piştre Mihemed ji zaruyên ku hatibûn girtin re dibêje: “De herin destê Cemîl Efendî û carekî dî tiştekî wisa nekin.” Cemîl Dibêje: “Nexêr, bila werin destê te, te wan da berdan.” Piştre Mihemedê Elî bi Cemîl Efendî ve rudinên qehwe vedixwin. Mihemed tê malê û nexweş dikeve. Bi vî nexweşiya xwe rehmet dike. Wisa xwiya ye ku di wî qehweyî de jahr hebû. Ji ber di milê wî de birînekî kevin yê fîşekê der dabû. Wextê qehwe vedixwin kurê Cemîlê Çeto, Evdê jî pê re ye û wî jî qehwe vexarîye. Evdê Cemîlê Çeto piştî ji Mihemed vediqete leqî Eloyê Hekîm tê û Eloyê Hekîm şîr didê û wisa ji jahrê xelas dibe. Mihemedê Elî, li himber îsrara birayên xwe ku dixwazin hîn bibin ev derp ji ku gihîştîye ev wesyet dike: “Qetîî hun nekevin pey heyfa min. Eger îşekî we yê resmî hebe pirsa xwe bi Cemîl Efendî bikin.” Li ser vî bûyerî, Mihemedê Elî jîyana xwe ji dest dide û diçe ser dilovaniya xwe di sala 1930 de.
Bordeaux-en-Gâtinais
Bordeaux-en-Gâtinais, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Bronşik
250px|thumb|Dara [[bronşan:
1 − Qilqancik (trachea)
2 − Bronşa sereke (mainstem brochus)
3 − Bronşa parçeyê an duyemê (lobar/secodday bronchus)
Bordeaux-en-Gâtinais
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Bronşik
5 − Bronşik (bronchiole)
6 − Borriya peqokê pişikê
7 − Peqoka pişikê ]] Bronşik beşek ji dara bronşan e, ya ku di hindirrî pişikê de ye. Hengî qirtik di dîwarê bronş de nemîne, bronşik jêre tê gotin.
Anatomî
Bronşik di dîwarê wê de qirtik tune ye. Her bronşikek yek parçika pişikê (pulmonary lobulus) jê pêk tê. Têreqasa bronşikê 1-0,4 mm. Ew dikare têreqasê xwe bi rêya masûlkê dîwarê xwe teng û fire bike. Bi vî awayî bandor li qasê keş di hindirrî peqokê pişikê de dibe.
Peyamlî
Çend cihên bi vî navî hene:
Duyun
Duyun, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Guizhouyê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2015an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 493.574 kesî
Kora
Erdexan Gund ê Kora a Xoçvan’ê ji ser devera sînor e, bi vê sedemî li gelek çande re jî xwedanî kir. Uratur ,Med û Pers, Bîzans, Gurcî û Osman’yan re jî, bi vê sedemê li ser axa wî de şopên cûdayê pirin. Rasti van çan de navberên xwe de dihewîne. Ser deverê de ev pêk hatin û destguherîn ser çande û aborî yê de
Bandorek mezin hîşt ye û aktîfek e aha lîstîye.. Ev herem’a bi salên dirêj bin bandor û dagirkirina Rus’an de pir ma, ji bo vî ye Gundê Kora’ ê vê rewşê pelîsa xwe heldaye , bêguman ser vê axê de pir rêç û şop henin û evanan rast hatinên bêdergfetin. Bi Kora’ê û heremê de ji Ermen de wêran û kavil pir hebin jî derheqê van jimayan û kavilan de besîtî agahî tenuneye. Herema Kora’n bi hê nav deye devera wî çaxa serdem (dönem) a dêrînî (antik) ji wî vir de keyên Urartu, Med, Pers,Ermen û Gurcî’yan, ên din jî alîyên Bizans, Ereb, Kurd, Selçuk, Osman’liyan hatine kargerandin (İdare etmek) gelek caran dest guherîyandî ye .Ser hîmê bêjeya Kora’ê heta vê roj ê lêgerîn nehatîye çêkirin. Hîmê bêjeyî an girêdaîya Osmanlî ye an jî kurdî ye! Dibe ku ji van zimana ve hatîye afirîndin.Li giştîya cîhanê de peyîvê Kora ji nave gunde kî zêdetir bi cudatî wateya wî û pêşberîya wî heye. Çandin û ajaldarî ji bo mirovên heremê pir girînge û çavkanîya debarê ye. Dûrahîya gund jî Erdexan’ê 42 km ye. Bi cînarên Gundê Kora ê Haskoy (Xas), Nebîoğlu, Binbaşar(Murka), Lehîmli, Tunçoluk(Panîk), Yaylakarakolu, Ömerağa (Ömeraxa), Gündê Haciali (Hecîelî) ye. Gundê Kora sala 1998 ê bi qasidîya Computer ê (İnternet) veser dinêde bu gundeki pir navdar û binavûdeng bi nimûne hat nas kirin salix û pesinê wî ket ser zimanan.. Ji herema Rojhilatê de hemû gund dişibîn hev.Ji hevdû zedetir navberê wan de cudatî û firqa wan tu tuneye. Bi Gundê Kora bi navdarîya xwe deh salane bi nv roejevê de ye navê wî tim navdarî didome wusa tê nas kirin. Giştî yê Cîhan ê de gelek cî û cem kesan. Bi hevdemî de Erdexan, Qers û ji Îdir ê bi nav hemû navçe û gundan de weşendina internetê de a yekem a hat naskirin MehmetAli Arslan bi salên dirêj de Gundê Kora ê domdarî nav rojevê de da girtin. B hewêr de, ji sedema rêba Gundê Kora xwedî yê rêba ke pir sar e. Ardahan markaköy kora bayramoğlu köyü
Cumarê, Licê
Cumarê, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Alûgorkirina gazên henasedanê
Armanca serekî ji bo henasedanê ew ko, oksîjena atmosferê bigihîjîne hemû xane û şaneyên laş û di heman demê de karbona dîoksîda nav xaneyan jî ji laş dûr bixe. Bi henasewergirtin û henasedayinê hewa di navbera atmosfer û sikildanokên hewayê de tê û diçe, lê divê oksîjena nav hewayê ji sikildanokan heta xaneyan bên guhaztin, ko xane jê sûd bigirin. Herwisa divê karbona dîoksîda xaneyan jî ber bi sikildanokan ve bê derkirin. Guhaztina oksîjen û karbona dîoksîdê ya ji sikildanokên hewayê heta xaneyên laş û ji xaneyên laş heta sikildanokên hewayê, bi navbeynkariya xwînê pêk tê. Xwîna mirov di nav lûleyên xwînê de diherike û têkiliya wê ya rasterast bi atmosfer û xaneyan nîn e. Loma ji bo guhaztina gazan, divê pêşî, oksîjen an jî karbona dîoksîdê bikeve nav xwînê, paşê bi herikîna xwînê xwe bigihîne xaneyan an jî pişikan. Gazên henasedanê, ango oksîjen û karbona dîoksîda nav xwînê, li du cihan de tên alûgorkirin.(ango beramber cih diguherînin). Alûgorkirina yekem di navbera sikildanokên hewayê û xwînê de rû dide. A duyem jî di navbera xwînê û xaneyên laş de pêk tê.
Pêkhateya hewayê atmosferê û pestoya qismî ya gazên atmosferê
%20,9ê hewayê O2,
23ê gulanê
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)
Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
Chareil-Cintrat
Chareil-Cintrat, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
1- Ji Zargotina Kurdî ÇÎROKÊN GELÊRÎ Huso û Nazê
Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê: 1 Rêza Zargotinê: 1
Ji Zargotina Kurdî ÇÎROKÊN GELÊRÎ Huso û Nazê
Berhevkirin: H. Akyol – Rojîn Zarg
Rûpelsazî: Besna Tonguç
Girjallî serê
Girjallî serê, gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
25ê gulanê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Girjallî serê
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Girjallî serê 16 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 90 e.
Kokana Jorîn
Kokana Jorîn, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Pîrebas
Pîrebas  gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Rajbiraj
Rajbiraj, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Jimare 2 (Province No 2) da cih digire.
Feqê Mîrza
Feqê Mîrza, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Qozûçî Evîn
Qozûçî Evîn gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Rajbiraj
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 37 hezar 738 kes hatiye hejmartin
Sol (Behram)
Sol mirov ji navê rojên Behramê re dibêje. Rojeke li ser Behramê (sol) 24 saet, 39 deqe û 35,244 saniye dikin. Bi taybetî zanistvanê emêrîkî û NASA peyva sol bi kar tînin.
Völschow
Völschow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Lîstik
Lîstik, du û an jî sê û an jî hê zêdetir mirovên ku bi hev re ji bo ku xwe û dilê xwe xweş bikin û an jî deme xwe vala ne buhurênin a. Lîstik, mirov karê bi dû awayen bêne ser ziman. Awaye pêşî, bi awayê lîstikan ên weke lîyistina Sedrencê û hwd heya. Ya din jî, bi awayê Kordestlêdanêê(jê re gê togin jê jî "korebe") ya. Ev jî, zarok di nav xwe de dileyizin, Yek çavê xwe digirê û yên din jî yên di listikê de xwe di veşêrên û ku wan hevdû dît, bêî ku hê yekî an destê xwe li yê din xistî berî wê, herdû mirovên ku hevdû dîtin yê çavgirtî û yê ku xwe veşartî, ku hevdû dîtin, dibazin ku destê xwe li kevirê ku li ser çavgirtin bûya. Kî pêşî lê xist, ku bêî ku dest lê ket, ew yê ku qizinc kirîya ya.
Kaili, Guizhou
Kaili, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Guizhouyê de cih digire.
Lîstik
Her lîstik, xwediyê vac a xwe ya. Yi çerçova wê vaca wê lîstik tê liyistin. Lîstik, bi gotina wê re, di çerçova aqil û jîra wê de jî dihê ser ziman. Filozof û rewşenbîrên ku serê xwe bi aqil û jîra wê diwastênin, her lîstikek ji bo wan, bi pergalaka aqil heya.
Kaili, Guizhou
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 478.642 kesî
Şîraz (navçe)
Şîraz yek ji navçeyên parêzgeha Farsê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Şîraz e.
Raymond Davis, Jr.
Raymond Davis Jr. (jdb. li Washington (D.C.); m.  li Blue Point, New York) kîmyagerekî navdar ê DYAyî bû. Sala 2002î bi tevî Masatoshi Koshiba û Riccardo Giacconi guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hatiye dîtin.
Jînenîgarî
Li ser daxwaza bavê yê fotografger li National Institute of Standards and Technology dixebite û paşê dibe gerînendeyê teknîka fotografgeriyê.
Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî dest bi perwerdeya kîmyayê li zanîngeha Maryland dike û di sala 1938î de dîplomê werdigire. Sala 1942î li zanîngeha Yale, perwerdeya bilind a kîmyayê bidawî dike û diçe peywirdariya leşkeriyê. Li ser çekên kîmyayî gelek xebat û lêkolînan dike. Sala 1945an li Miamisburg (Ohio), li fîrmaya Monsanto Chemical dest bi kar dike.
Sala 1948î di fîrmaya Brookhaven National Laboratory de li ser bikaranîna enerjiya nûklear bo pêdiviyên sîvîl dixebite. Dawiya salê de evînmarî dibe (dizewice) û dibe profesor û li zanîngeha Pennsylvania di beşa fîzîk û astronomîyê de dersdariyê dike.
Xebat û girîngî
Ne tenê li ser beşekê yan mijarekê sekiniye. Lêkolînên mezin li ser neutrînofîzîkê kiriye û destkeftiyên xwe di warê radyokîmyayê de bikaraniye.
Ew formûla 37Cl + ν → 37Ar + e ku neutronên reaktorên dendikî dipîve, ji aliyê wî hatiye amadekirin. Herwiha wî di tevayiya jiyana xwe de bala xwe berdabû mijara neutronên rojê.
Bekiran
Bekiran (, bi tirkî kirine: Bekiruşağı), gundekî navçeya Arxaya Melediyê ye. Gundekî êzidiyan bû. Bi navê Bekiran gelek gund hene li Kurdistanê. Bekiran navê êleke mezin ê Kurdistanê ye. Tê gotin navê vê êlê ji peyva Bagratî tê ku navê xwe daye Amedê jî. Beriya Îslamê li parêzgeha Diyarbekirê û dimane.
Qamirçiya
Qamirçiya  gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Charmeil
Charmeil, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Strîpor
Strîpor (Dipsacus) navê çîneke riwekên famîleya strîporan (Dipsacoideae) e.
Chassenard
Chassenard, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Kîmarê
Kîmarê, gundekî girêdayî Efrîna rojavayê Kurdistanê ye.
Mezinawê, Millkarî
Mezinawê, gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mezinawê 5 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 33 e.
Strîpor
Strîpor riwekeke zilî, gundor û dusalane ye. Bi strî, pûrtik in lê hin cureyên wê de strî nînin. Fêkiyên wan kakilkî ne. Li Kurdistan, devedora Deryaya Navîn, bakurê Afrîka, rojhilat û başûrê Asyayê tên dîtin.
Sîstematik
Çîna Dipsacus sala 1753'yê ji aliyê Carl von Linné ve di Species Plantarum, c. 1, rûpel 97'ê de bo cara pêşîn hatiye binavkirin, ravekirin. Navekê wê yê din jî Simenia ye.
Çîna Dipsacus ji 20 cureyan pêk tê. Hin ji wan ev in:
Qozlû, Melekan
Qozlû gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Binemeryan
Binemeryan, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Selîm Temo (kirmanckî)
Selîm Temo yan zî Selim Temo Ergül (b. 27ê Nîsane 1972, Êlih) nuştox, akademîsyen, helbestvan û çarnayoxo kurd o.
Ser deryayî
Ser deryayî (îng: overseas) wetayeke ji bo xakên an navçeyên bi welatekî ve girêdayî, lê bi navendê xwe ve bi deryayan veqetî re tê gotin. Di lîteratûra dewletan de ew herêmên ne li xakên bingehiyên dewlet li ser re tê gotin. Wekok Guayanaya Fransî herêmeke Fransayê, Gibraltar jî herêmeke Brîtanyayê ser deryayî ye.
Qizler
Sê gundên bi vî navî hene:
Qadir Elî
Qadir Elî, Qadir 'Elî, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Selîm Temo (kirmanckî)
27ê Nîsane 1972 de dewa Mêrîna ke girêdayeyê Êlihî ya de ameyo dunya. Mektebo verên dewa xo de, yê mîyanên zî Batman (Êlih) de qedêna. Serra 1992 de dest bi beşa Etnolojî (Fakulteya Ziwan, Dîrok û Cografîya) kerd. Master û doktoraya xo Zanîngeha Bîlkentî, beşa Ziwanê Tirkî de temam kerd. Serra 1997 de xelata helbesta Yaşar Nabi Nayır, serra 1998 de zî xelata romanê ya Halkevleri girewt. Serra 2009 de Zanîngeha Artuklu ya Mardînî de sey doçento ardimkar dest bi karî kerd.
Tiving
Tiving, çeka bi dest a. Çerkên ku bidest tên bikar hanîn ji wan re tê gotin.
Gorrangan
Gorrangan, gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Dersekow
Dersekow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Bîlaman
Bilaman, gundekî girêdayî navçeya Meletiyê Argayê ye.
Marais-Vernier
Marais-Vernier, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Feraşbend (navçe)
Feraşbend yek ji navçeyên parêzgeha Farsê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Feraşbend e.
Qizileyşan
Qizileyşan  gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Herêma Dînewerê
Dînewer, bajarekî parêzgeha Kirmaşanê ye. Dînewer dikeve navbera bajarên Kirmaşan û Hemedanê.
Zanyarê bi esle xwe kurd yê herî bi nav û deng Dînewerî li vir hatiye dinyayê.
Qetaro
Qetaro  gundekî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya parêzgeha Mêrdînê ye.
Qîr ve Karzîn (navçe)
Qîr ve Karzîn yek ji navçeyên parêzgeha Farsê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Qîr e.
Qelecûq, Melekan
Qelecûq gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Gomeyê Bekiran
Gomeyê Bekiran an jî Goma Bekiran, mezreyeke girêdayî navçeya Liceya Amedê ye. Mezre ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
26ê gulanê
Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Kîlana
Kîlana, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Çawurma
Çawurma, gundekî girêdayî navçeya Meletiyê Argayê ye.
Mehwî
Mehwî (b. 1813 − m. 1906), dadger, mutesewif û helbestvanekî kurd ê ku bi zaravayê soran ve nivîsî ye.
Koçerbêj (pirtûk)
Koçerbêj pirtûkek ji Evdile Koçer e. Weşanxaneya ku ev pirtûk çapkiriye "Weşanên Ar" e.
Mehwî
Navê wî yê rastî Mela Muhemmed Osmanê Belxî ye. Ew li Silêmanîyê li gundê Belxiyê jidayik bûye. Li wir û Sineyê xwendina xwe qedandiye. Di sala 1892an de li Silêmanî dibe dadger. Paşê li ser Kerkûk û Bexdayê rêya Mekeyê digre. Ji wir de diçe Stenbolê û Siltan Evdilhemîd dibîne. Piştî zivirandina li Kurdistanê, Mehwî medresekî dide çêkirin û navê Evdilhemîd lê dike. Ji Mehwî gelekî helbest û beyt ên berhevok bi navê 'Dîwanî Mehwî' di sala 1984an de li Silêmanî hatine çapkirin.
Koçerbêj (pirtûk)
Koçerbêj ji gelek nivîsên ceribandinê/serbest pêk tê.
Nivîskar di pirtûka xwe ya "Koçerbêj" de; kêmasiyên ku di jiyana rojane de têne jiyîn, kêmasiyên kesan, helwest û seknên şaş, mijarên ku nayên rexnekirin, bi pênûseke xurt û bi zimaneke qerfî ve vedibêje.
Qorîcan
Qorîcan gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Charmes, Allier
Charmes, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Goma Arif Beg
Goma Arif Beg, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Muzexaneya Qeçax a Kulturî
Muzexaneya Qaçax a Kulturî, muzexane û projeya zargotinî û çandî ya ku ji hêla pêşmerge û helbestvanê kurd Qader Ebdulezîz Reşîd (Qeçax) ve hat sazkirin. Muzexaneya zargotinî li mala helbestvan a li Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ye.
Tarantûla
Tarantûla cureyek li dapîroşkên tûkotûko ji malbata pîrhelokên Theraphosidae ku ji pezpezokan jî mezintir dibin.
Engul
Engul, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Les Bordes, Loiret
Les Bordes, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Kirsten Dunst
Jînenîgarî
Kirsten Caroline Dunst di 30ê nîsana 1982an de li Nexweşxaneya Point Pleasant ya bajarê New Jerseyê ji dayik bû. Bavê Dunst di sîemensê de wek rêvebirê xizmetên bijîşkî dixebitî û diya wê jî di pargindaniya Lufthansa wek xebatkarê firînê dixebitî. Di heman demê de jî hunermend û xwediyê galeriya wesayîtan bû. Bavê Dunst bi eslê xwe Alman e û ji bajarê Hamburgê ye. Dayika wê ya amerîkî bi eslê alman û swêdî ye. Kirsten, heta 11 saliya xwe li bajarê Brick Township, New Jersey dijî û li Dibistana Ranney ya li Tinton Falls dimaniya. Dê û bavê wê di sala 1993an de ji hev qetiyan û paşê ew bi dê û birayê xwe re derbasî Los Angelesê bû, û li wir ew li Dibistana Laurel Hall a li Bakurê Hollywoodê û Dibistana Bilind a Notre Dame ya li Sherman Oaksê xwend. Di nav hevalên wê yên dibistanê de Rami Malek jî heye ku di pola jorîn de bû; her du jî di poleke şanoyê ya muzîkê de bûn Di sala 1995an de dayika wê ji bo hevberdanê doz vekir.
Qadirzeme
Qadirzeme, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Kirsten Dunst
Jînenîgarî
Piştî ku di sala 2000an de dibistana navîn qedand lîstikvaniya dewam kir. Di ciwaniya xwe de zehmetî dît ku bi bilindbûna navûdengiya xwe ne dikarî bikişêne û demekî diya xwe ku wê wekê zarok dibêne û wîsa tevdigere, tawanbar kir. Lê belê piştre jî got ku dayika wê "her tim xwedî niyeteke herî baş bû". Dema ku jê pirsî ka ji zarokatiya xwe poşman bûye yan na, Dunst got, "Baş e, ne rengekî xwezayî ye ku ez mezin bim, lê ev awayê mezinbûnê ye û ez ê neguherim. Tiştên min hene ji bo bixebitîn... Ez nafikirim ku kes li dora xwe rûne û bibêje, 'jiyana min ji ya te wêdetir e'. Her kes xwedî li pirsgirêkên xwe derdikevî".
Fobos (peyk)
Fobos an jî Phobos (ji yewnanî: Φόβος, Fóvos yanî "Tirs"), ji xeynî Deimos yek ji heyvên Behramê ye. Hem Fobos û hem jî Deimos di sala 1877'an de ji aliyê stêrnasê amerîkî Asaph Hall ve hatine dîtin.
Nav
Phobos lawê Arîs (yezdanê şêr yê yewnaniyên berê) bû. Navê Arîs bi latînî Mars (Behram) e ji bo wilo navê heyvê kirine Phobos. Navê vê heyvê bi kurdî tune ye, lê Phobos tê wateya "tirs".
Kifêrê
Kifêrê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Kawar
Kawar, gundekî Xinûsê a Erzîromêye (bi Filetî: Nahiye).
ŞERÉ DÎNÊ YEKEMÎN DA ALÎYE ERMENI YA HATIYE XÎRAFKÎRÎN Û PÎR XELK HATIYE KUŞTÎN ŞERÊ KURD Û ERMENIYADA gundê Kawarê gelek şehid dane.
şehidê dema şerê Filada fermandar Isa û Emin şehid bune.
wekidinjî di nav Partiya Karkerên Kurdistanê da ji Serhilda Xinis şehid buye.
Mamezîne
Mamezîne, gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Shivaraj
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 49.988 kes hatiye hejmartin
Mamezîne
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mamezîne 31 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 218 e.
Famîleya kombretan
Sîstematîk
Famîleya Combretaceae sala 1810'ê ji aliyê Robert Brown ve di Prodromus Florae Novae Hollandiae, rûpel 351'ê de bo cara pêşîn hatiye binavkirin.
Alûgorkirina gazên henasedanê
Pêkhateya hewayê atmosferê û pestoya qismî ya gazên atmosferê
%0,04ê hewayê ji CO2 ê pêk tê.
Narist
Narist, gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Cîbraltar
Cîbraltar an jî Gîbraltar navçeyeke Brîtanyayê ser deryayî ye. Ew li beravên başûra nîvgirava Îberî bakura Tengava Cîbraltarê ye. Rûerda weyê 6.543 km² ye û sînora navbera Spanya û Cîbraltarê 1,2 km û ew sînora dewleteke yê herî teng e. Nifûsa Cîbraltarê nêzî 28.000 kesan e.
Narist
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Narist 20 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 115 e.
Cîbraltar
Dîrok
Cîbraltar navbera 1501an û 1704an de bi Spanyayê ve girêdayî bû. Di 1704an de komkeştiyên Holenda û Britanyayê Cîbraltar dorpêç kir. Di 1713an de Spanya pejirand ku bila ew dera ya Brîtanyayê be. Lê gorî hewşewa peymana ger ku Brîtanya wê navçeyê terk bike, li ber gîşkan Spanya dike wir hundura xakên xwe bike. Gelek caran Spanya ew dera xwest jî Brîtanya ew lêwegerand. Di referandumeke di 2002an de ji bo bila navçe hundura Spanyayê be an nebe de gelî Cîbraltarê nêzî bi tunî bi %98,97 kesan got ne.
Famîleya kombretan
Sîstematîk
Famîleya Combretaceae ji du binekom, du şax, 16 heya 20 çîn, 400-600 cureyan pêk tê:
23ê gulanê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Alûgorkirina gazên henasedanê
Pêkhateya hewayê atmosferê û pestoya qismî ya gazên atmosferê
Giraniya gazên atmosferê dibin sedema çêbûna pestoya hewayê. Li cihên nizim ên wekî perava deryayê, pestoya hewayê atmosferê bilind e, lê li cihên bilind, wekî mînak li serê çiya, pestoya atmosferê nizm e.
Atmosfer gîraweya gazî ye. Her gazek gîraweyê dibe sedema peydabûna pestoyê. Pestoya gazek a nav gîraweya gazî de wekî pestoya qismî tê bi navkirin. Pestoya atmosferê ji tevahiya pestoya qismî ya gazên atmosferê peyda dibe.
Ango pestoya atmosferê(Patm) = PO 2 +PCO 2 +PN 2 + PH 2O = 760 mm Hg ye.
Ji ber ko xestiya gazên atmosferê ne wekhev e, pestoya ji aliyê wan gazan ve tê peydakirin jî ne yeksan e. Ango her gazek li gor xestiya xwe pestoya qismî peyda dike.
Pestoya qismî ya gaza atmosferê bi vî awayê tê hesapkirin.
P = (Patm ) x (rêjeya gazê ya nav gîraweyê %)
Pestoya atmosferê (Patm) ji bo perava deryayê = 760 mm Hg ye.
Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
1- Ji Zargotina Kurdî ÇÎROKÊN GELÊRÎ Huso û Nazê
Çapxane: Berdan Matbaacılık
Alûgorkirina gazên henasedanê
Pêkhateya hewayê atmosferê û pestoya qismî ya gazên atmosferê
Rêjeya oksîjenê ya di nav hewayê atmosferê = % 21 e (0,21). Loma pestoya qismî ( PO 2 ) ji bo oksîjenê= (760 mm Hg )x (0,21) = 160 mm Hg ye.
Bazmar
Bazman, gundekî girêdayî navçeya Amedê Hezroê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
1- Ji Zargotina Kurdî ÇÎROKÊN GELÊRÎ Huso û Nazê
ISBN 975-98532-1-3
Alûgorkirina gazên henasedanê
Pêkhateya hewayê atmosferê û pestoya qismî ya gazên atmosferê
Herwisa pestoya karbona dîoksîde(Pco 2 ) jî = (760 mm Hg) x (0,0004) = 0,3 mm Hg ye.
Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
1- Ji Zargotina Kurdî ÇÎROKÊN GELÊRÎ Huso û Nazê
Rûpel: 182
Marbois
Marbois, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Qurixî
Qurixî  gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Qizil
Qizil  gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Artêşa terrakotayî
Artêşa terrakotayî an jî leşkerên ji xweliyê yên împerator Qin Shi Huang, ji peykereyên nêzî 8000 leşker û 520 hesp û 130 dirişkeyê zirxî ên destçêkirî pêk tê.
Haciyan, Arxa
Haciyan, gundekî girêdayî navçeya Meletiyê Argayê ye.
Gûran
Gûran an jî Goran, li hinek herêmen Kurdistan ji xelkên negirêdayî eşîran re dibêjin.
Artêşa terrakotayî
Peykerên ku di sala 210an B.Z. de hatine çêkirin di sala 1974an de ji hêla cotkarek, li nêzîkê Xi'an li parêzgeh a Shaanxi ya Çîn ê ve hatin kifş kirin. Tê bawer kirin ku artêş parastina gora Qin Shi Huang, dike.
Qin Shi Huang yekemîn împaratorê Çînê û damezrînerê xanedana Qin e. Li gorî dîroknas Si Maqian, çêkirina gorê, di dema ku Qin Shi Huang hê jî zindî bû, di sala 246an (B.Z.) de hat dest pê kin. Çekirina wê 30 salî berdewam kir. Di avakirinê de 700 hezar kes xebitî.
Qizila Xerabe
Qızıla Xerabe  gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Çarkazan
Çarkazan, gundekî girêdayî navçeya Meletiyê Argayê ye.
Bou
Bou, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
24ê gulanê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Liupanshui
Liupanshui, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Guizhouyê de cih digire.
Bou
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Kaniya Spî, Hezro
Kaniya Spî, gundekî girêdayî navçeya Hezroya Amedê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Qibilme
Qibilme,   gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye. Gundê Qibilme di sala 1948'an de ji aliyê Mihemedê Şoxo û çend mirovên din hatiye avakirin. Di 1954'an de ji aliyê dewletê ve hatiye teqsimkirin teqsima wê 57 heft koçan in 7000 donim erdê wî heye. Beriya avakirina gund niştecihê wî hebûne lê xerabe bû. Berî avakirina gund li mintiqe de xezal û ajal hebûne. Ava wî ji sarinca dihate temînkirin û piştî avakirina gund ew sarinc xetimin piştre hatin kolan û disa hatin bikaranîn. Piştî 1974'an ji gundê xanûkê av bi riya boriyen astbest ji bo vexwarina hate gund. Debara gund çotkari û çandinaya genim, ceh, nîsk, û salên dawî pembû, garis, bostan te çandin. Niştecihe gund hemû kurd in. Niştecihe gund ji çandiniya dar û ber hez dikin û mirovên xwe weltparêz in.
Qeregol, Melekan
Qeregol gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
General Dynamics F-16 Fighting Falcon
F-16 fighting falcon (bi kurdî: bazê şerker), balafira şer ya yek motor û mûltîfonksiyon e. Ji aliyê kompaniya general dynamics ve ji bo hêzên esmanî yên dya hatiye çêkirin.
Alûgorkirina gazên henasedanê
Pêkhateya hewayê atmosferê û pestoya qismî ya gazên atmosferê
Pestoya qismî ya avê (PH 2O ) = (760mm Hg) x (0.004) ≈ 3 mm Hg ye. Gaz ji hêla pestoya bilind ber bi hêla pestoya nizm ve belav dibin. Asta pestoya qismî ya gazên henasedanê li tevahiya şaneyên laş de ne yeksan e. Pestoya qismî ya oksîjenê li hinek deverên laş de bilind ê lê bi gelemperî di nav xaneyan de gellek nizm e. Cudahiya asta pestoya qismî rê li ber alûgorkirina gazan ve dike. Alûkorkirina gazan li du beşên laş de pêk tê, henasedana derve û henasedana navî. Alûgorkirina gazan a henasedana derve û a navî ji aliyê pestoya qismî ya oksîjen û karbona dîoksîdê ve tê birêvebirin. Pestoya qismî ya oksîjen û karbona dîoksîd a di nav sikildanokên hewayê û xwîna nav mûlûleyên derdora sikildanokan de ne yek e. Gazên henasedanê ji hêla pestoya qismî ya bilind, ber bi hêla pestoya qismî ya nizm ve belav dibin ev rewş wekî belavbûne (bi îngilîzî: diffusion) tê binavkirin.
Hinrichshagen
Hinrichshagen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
1- Ji Zargotina Kurdî ÇÎROKÊN GELÊRÎ Huso û Nazê
Hebû tûnebû li rojhilata navîn di nava du şêtan de gelek hebû. Xwedî war û gund bû, xwedî qût û zad bû, xwedî erd û ard bû. Roj wekî hebên tizbiyê li pey hev derbas bûn, ewrên reştarî li pey hev hatin. Gelê ku ji piraniya pêşketinan re rêberî kiribû kete rewşeke wisa ku êdî wî jî xwe nas nedikir. Piştî gelek şer û pevçûnan ew gelê li ber man û nemanê rabû ser piyan û ji xweliya mirinê ji xwe re nasnameyek çêkir, sazî çêkirin, tovê jiyanê li her aliyên welêt çandin. Çîrok, helbest, kilam û stran ji nû ve vejiyandin.
Fuquan, Guizhou
Fuquan, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Guizhouyê de cih digire.
General Dynamics F-16 Fighting Falcon
Her çiqas weke balafirek sivik-neçîrvan hatibe niqirandin (dîzaynkirin) jî, bo gelek armanca tê bikar anîn. Ji ber kabîliyeta manewra û bikaranîna berfireh ji gelek dewleta hatiye îhraçkirin. Li gelek dewletan çalak tê emilandin. Piştî şerê cîhanê yê duyem, li pey MIG-21 û F-4 an 3. Balafira herî zêde hatiye hilberandin e. Ji tîrmeha 2016an vir de 4.573 heb hatiye hilberandin.
Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
2- Ji Zargotina Kurdî PÊKENOKÊN KURDÎ
Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê: 2 Rêza Zargotinê: 2
Şabaz
Şabaz, şahbaz an terlan (Accipiter gentilis), (bi îngilîzî Goshawk ku wateya wê bazê qaz), cureyekî baziyan (Accipiteridae) e. Zaneyarê swêdî Linnaeus cureyê şabazê şayes û danasîn kiribû sala 1758an di pirtûka xwe Systema naturae di bin navê zanistî (Accipiter gentilis) de.
General Dynamics F-16 Fighting Falcon
Tê hizirkirin ku ev balafir heya 2025an dê di xizmeta artêşa dya de bimîne. Niha hêzên esmanî ya dya, hêzên esmanî ya tirk, hêzên esmanî ya îsraêl û hêzên esmanî ya misirê vê balafirê çalak bikartînin.
Artêşa terrakotayî
Gor li herêma Lishan li bajarokê Xi'an a parêzgeha Shaanxi ya Çînê ye. Bingeha gorê çargoşe ye, dirêjî 350 metre, firehî 345 metre ye. Di şiklê pîramd da ye û 76 metre bilinde.
Gorrangan
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Gorrangan 25 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 135 e.
Şabaz
Şayes
Şabaz, ew balindeyê tewr mezintir di cinsê baziyan (Accipiter) de. Dirêjiya şabazê nêr tevî baskên wî di navbera 89- 105 cm û dirêjiya şabazê mê tevî baskan, di navbera 108- 127 cm. Giraniyê nêr di navbera 500 -1200 graman, lê giraniya mê di navbera 820 -2200 graman. Şabazê mê ji nêr bi gelemperî girse û girantir e. Baskên şabaz kurt û pan in. Dûvika wî dirêj û rengê wê qehweyî tarî an reş e. Kulabên wî tûj û hêzdar in. Rengê beşê jor ji laşê şabaz, hêşîn gewr e û beşê jêr sipî ye. Rengê şabazê ciwan an biçûk qehweyî di beşê jor û qehweyî vekirî di beşê jêr de. Rengê çavên şabazê biçûk zerê vekirî ne, lê rengê çavên şabazê mest pirtiqalî ne bi xizikên sipî.
Liupanshui
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 2.851.180 kesî
Artêşa terrakotayî
Goristana Qin Shi Huang û Artêşa Terrakotta di 1987an de kete Lîsteya Mîrata Cîhanî ya UNESCO.
Kazerûn (navçe)
Kazerûn yek ji navçeyên parêzgeha Farsê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Kazerûn e.
Ziryab
Abu'l Hesen 'Elî ibn Nafî anjî bi navê naskirî Ziryab (jdb. 789, Mûsil – m. 857, Endulus), stêrnas, erdnîgarnas, helbestvan, stranbêj û hunermendê kurd e.
Gûran
Gûran
Beşekê Kurdan li başûrê welat girêdaye eşîran nîne. Ji wan re kurdên eşîrî dibêjin Gûran. Pirraniya gûranan zûda dest ji koçerbûne berdane, di gundên axayên eşîran de wek mirêban dijîn û xelkên eşîrî wan xof dibînin.
Alûgorkirina gazên henasedanê
Henasedana derve
Kiryarê alûgorkirina hewayê ya navbera laş û atmosferê, di sikildanokên hewayê de rû dide. Di navbera sikildanokên hewayê û mûlûleyên xwînê de alûgorkirina gazan wekî henasedana derve bi nav dibe. Dîwarê sikildanokên hewayê ji çînek xane pêk tê. Ev çîna tenik a sikildanokên hewayê, ji aliyê derve, bi mûlûleyên xwînê ve dorgirtî ye. Dîwarê mûlûleyên xwînê jî ji çînek xane pêk tê. Ango oksîjena di nav sikildanokên hewayê ji xwînê bi qasî stûriya du xaneyan dûr e.
Châtel-de-Neuvre
Châtel-de-Neuvre, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Alûgorkirina gazên henasedanê
Pêkhateya gazên nav sikildanokên hewayê
Pêkhate û rêjeya hewayê nav sikildanokan neguherbar e û ji ya atmosferê cuda ye. Ji ber hebûna hilma avê, di nav sikildanokên hewayê de pestoya qismî ya oksîjen û nîtrocenê dadikeve. Lê pestoya qismî ya karbona dîoksîda nav sikildanokan ji ya nav atmosferê bilindtir e. PO 2 = 100 mm Hg ye û ji PO 2 ya atmosferê kêmtir dibe. Herwisa pestoya qismî ya karbona dîoksîda nav sikildanokan jî ji ya atmosferê bilindtir e. PCO 2  = 40 mm Hg ye. Pestoya qismî ya nîtrocenê ,(PN 2 )= 573 mm Hg ye. Pestoya qismî ya hilma avê (PH 2O )= 47 mm Hg ye. Bi wî awayê pestoya tevahiya nav sikildanokan digihîje 760 mm Hg, ango bi pestoya atmosferê ve yeksan dibe. Sikildanokên hewayê tu car bi tevahî vala nabin, ango gava mirov henase dide hinek ji gazên henaseyê her tim di nav sikildanokan de dimîne. Ji ber hebûna hewayê, alûgorkirina gazan a di navbera sikildanok û xwînê bêwestan didome.
Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
2- Ji Zargotina Kurdî PÊKENOKÊN KURDÎ
Ji Zargotina Kurdî PÊKENOKÊN KURDÎ
Gûran
Gûran û Eşîra Gûran
Gûran bi taybetî li herêma Gûran (Gûran (herêm)) jiyan dikin. Di vê mintiqe de eşîreke mezin jî bi navê gûran heye. Li ser pêwendiya gûranên bêeşîr û eşîra gûran gelek guftûgoye gûr tên meşandin; hinek kes baveriya wan ewe ku eşîra gûran ji gûranan qetîyaye, hinek jî baldikşînin ser cûdatiya gûranan û eşîra gûran û îda dikin kû pêwendiya wan bi hev re tune ye.
Şabaz
Xwarin û nêçîrkirin
Firindeyê Şabaz û guhandarên biçûk nêçîr dike gor guherîna ciyê daristanan. Lezbûn û hezdarî, alikariyê şabazê dike ji bo nêçîr kirinê. Li Amerîkayê bakur, şabaz dikanê werdeka kovî, qelereşkê amerîkanî, kergoşkê kovî bi solên berfîn û sihorê sor bixwe. Lê nêçîrên din ji balindeyan ku şabaz dixwe, kotirî, kevok tîtav, kew, werdeka kovî, qaqlîbaz,darkutok, qijak, çûkê avê û gelek cureyên fîkarên bera gor herêmê belavbûnê.Nêçîrê şabazê ji guhandaran ew in: kerguh, kergoşkê kovî, sihorê daran, sihorê erdê, kojerê çîpmunk, cirdon, mişk, kûze û hinek guhandarên din. Bi gelemperî, şabaz nêçîrê canewerên ku ji wî biçûktir dike. Herwiha,şabaz dikanê rawirên ku ji wî girstir bikuje weke qaz, rakûn, rûvî û kegoşkên koviyên girs.
Gûran
Etîmolojî
Li gor Mînorsky navê Gûranan û Gûran di etîmolojiyên xwe de jî cûda ne. Herwaha li gor wî navê Gûranan ji gawberekan (ên ku bi gaan koçdibin) û navê Gûran (eşîra Gûran) ji gebr (farisî: gavir) tê.
Ziman û Ol
Gûran bi pirraniya xwe yarsanin û kelhurî diaxivin.
Tariq bin Ziyad
Tariq bin Ziyad (bû 670; mir 720) serdarekî misilman yê bi eslî xwe berberîyî nîvgirava Îber di salên 711–714an de dagir kirî bû. Tariq leşkerek û komandantekî Musa ibn Nusayr bû. Wî navbera 703–714an de parzgerî ya Îfriqiye kirî bû. Tariq bin Ziyad di 711an de bi artêşeke ji nêzî 7000 kes de pêk dihatî ve ser Tengava Cîbraltarê re derbaz bû û êrîşa Gotên Rojava kir. Ew çiyayê li beravên tengavê wek Cîbraltar (bi erebî: Cebel et Tariq, "Çiyayê Tariq") hat navandin û ji pê re navê tengavê jî wiha ma. Artêşa Tariq Gibraltar di 28'ê adarê de dagir kirin.
Tariq ji pê destekeke bi 5000 leşkeran re keyê gotên rojava Roderich 711an de bin xist. Ji pê re jî nîvgirav bi piranî wek bajarên Kordoba û Málaga demeke kurt de dagîr kirin û dewleta Endulusê saz kirin.
Bougy-lez-Neuville
Bougy-lez-Neuville, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Alûgorkirina gazên henasedanê
Gazên nav xwîna kêmoksîjenî
Xwîn bi navbeynkariya xwînbera pişikan, ji dil tê şandin bo sikildanokên hewayê. Xwînberên pişikê şax didin û xwînberên hê ziravtir peyda dikin, navê van xwînberên zirav, xwînberok e. Di kotahiya xwînberokên pişikê de tora mûlûleyên xwînê heye. Derdorên sikildanokên hewayê bi mûlûleyên xwînê dorgirtî ye. Xwîna nav mûlûleya xwînê ya xwînberoka pişikê, kêmoksîjenî ye. Pestoya qismî ya oksîjenê ya beşa xwînber a mûlûleyê(PO 2 )40 mm Hg ye. Di heman mûlûleyan da pestoya qismî ya CO2 yê 44 mm Hg, ya N2 yê jî 573 mm Hg ye. Ji ber ko nîtrocen ji aliyê xane û şaneyên laş ve raste rast nayê bi karanîn, rêjeya pestoya qismî ya nîtrocena sikildanokan û ya xwînê wekhev e.
Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
2- Ji Zargotina Kurdî PÊKENOKÊN KURDÎ
Berhevkirin: H. Akyol – Rojîn Zarg
Alûgorkirina gazên henasedanê
Alûgorkirina gazan di sikildanokên hewayê de
Cudahiya xestiya gazên nav xwînê ji yên nav sikildanokên hewayê, dibe sedema alûgorkirina gazên henaseyê. Ango heke pestoya qismî ya her du aliyên parzûna xaneyê ne wekhew bin, gazên henasedanê ji hêla xestiya zêde ber bi aliyê xestiya kêm ve di nav  parzûnê de belavbûne dibe, heta ko xestiya her du aliyên parzûnê yeksan bibe. Alûgorkirina gazên henasedanê jî di sikildanokên hewayê de li gor vî esasê rû dide. Hewayê henasewergirtinê yê nav sikildanokên hewayê, têroksîjenî ye û xestiya karbona dîoksîdê jî gellek kêm e. Lê beravajiyê wê, di nav xwîna mûlûleyên xwînê yên derdora sikildanokan de xestiya oksîjenê kêm e û xestiya karbona dîoksîdê jî zêde ye. Wek encam, pestoya qismî ya oksîjena nav sikildanokan, ji oksîjena nav xwîna mûlûleyan bilindtir e. Herwisa pestoya kismî ya karbona dîoksîda sikildanokan jî ji ya xwînê nizimtir e. Rûyê navî ya sikildanokên hewayê bi çînek avê dapoşî ye, av belavbûneya (dîfuzyon) gazan hêsantir dike. Ev rûyê bi avê dapoşî wekî rûyê henasedanê an jî perdeya henasedanê tê bi navkirin. Di sikoldanokan de pestoya oksîjenê 100 mm Hg ye, di nav xwînê de pestoya qismî ya oksîjenê 40 mm Hg ye. Ji ber cudahiya pestoya qismî ya oksîjena sikildanokê û ya xwînê, oksîjen ji sikildanokan ber bi xwînê ve belavbûne dibe. Oksîjen pêşî di nav avê de dihele, paşê ji parzûna xaneya sikildanokê û xaneya lûleya xwînê derbas dibe. Belavbûneya oksîjenê didome heta ko xestiya oksîjena herdu alî bibe yeksan. Aresteya belavbuneya karbona dîoksîdê beravajiyê ya oksîjenê ye. Xwîna mûlûleyan kêmoksîjenî ye lê pestoya qismî ya karbona dîoksîdê 44-45 mm Hg ye û ji ya nav sikildanokan bilindtir e. Loma karbona dîoksîda nav xwînê ji parzûna xaneya mûlûleya xwînê û parzûna xaneya sikildanokê derbas dibe, dikeve nav hewayê sikildanokê. Belavbûneya karbona dîoksîdê didome, heta ko pestoya karbona dîoksîda xwînê dabikeve 40 mm Hg yê.
Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
2- Ji Zargotina Kurdî PÊKENOKÊN KURDÎ
Rûpelsazî: Besna Tonguç
Alûgorkirina gazên henasedanê
Henasedana navî
Alûgorkirina gazan a di navbera xwîn û şaneyan de wekî henasedana navî bi nav dibe. Herwekî henasedana derve, henasedana navî jî ji ber cudahiya pestoya qismî ya gazên henasedanê rû dide. Lê arasteya alûgorkirina gazan beravajiyê henasedana derve ye. Oksîjen ji xwînê belavbûneyê xaneyên laş dibe, herwisa karbona dîoksîda nav xaneyan jî ber bi xwînê belavbûne dibe. Xwîna têroksîjenî ji pişikan bi navbeynkariya xwînhênerên pişikê ji bo guhika çepê ya dil tên guhaztin. Dil xwîna têroksîjeniyê pompe dike nav şahxwînberê(aort). Şahxwînber, xwînber û xwînberok xwînê belavê hemû xane û şaneyên laş dikin. Pestoya qismî ya oksîjena xwîna têroksîjenî 100 mm Hg ye, herwisa pestoya qismi ya karbona dîoksîda xwînê jî 40 mm Hg ye. Xane ji bo çalakiyên xwe pêdivî bi enerjîya ATP dibîne. Ji bo destxistina ATPyê, xane glukoz û oksîjenê xerc dike û karbona dîoksîdê peyda dike. Ev kiryar wekî henasedana xaneyî tê binavkirin. Ji ber henasedana xaneyî, pestoya qismî ya oksîjena nav xaneyê ji oksîjena xwînê nizmtir e û 40 mm Hg ye. Herwisa pestoya qismî ya karbona dîoksîda nav xanayê jî 45 mm Hg ye û ji ya nav xwînê bilindtir e. Ji ber cudahiya pestoya qismî ya oksîjena nav xwînê û ya nav xaneyên laş, oksîjen ji xwînê ber bi xaneyan belavbûne dibe, heta pestoya qismî ya oksîjena xwînê dabikeve 40 mm Hg yê. Di heman demê de karbona dîoksîda nav xaneyan jî ber cudahiya pestoya qismî, ji hêla pestoya bilind ango ji nav xaneyan, ber bi hêla pestoya nizim, ango ber bi xwînê belavbûne dibe. Bi vî awayê pestoya qismî ya oksîjena nav xwîna mûlûleya xwînê dadikeve 40 mm Hg ye û pestoya qismî ya karbona dîoksîda nav xwînê jî zêde dibe û dibe 45 mm Hg yê. Ev xwîna kêmoksîjenî bi navbeynkariya xwînhênerok û xwînhêneran ber bi dil ve tê guhaztin. Ji dil jî ber bi pişikan ve tê pompekirin ji bo henasedana derve.
Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
2- Ji Zargotina Kurdî PÊKENOKÊN KURDÎ
Sererastkirin: Abdullah Akça
Wêneyê Bergê: Heval
Çapxane: Berdan Matbaacılık
Çapa Yekemîn: çiriya pêşîn 2004
Rûpel: 131
Li gundê me malbatek gelek rengîn hebû. Dema paleyiyê ku dibetilîn û xwe didan ber siya darê digotin: "Werin em kenkî çêkin" ken wiha dihate çêkirin. Yekî dê bigota ha!, yê din bigota Ha! Ha! Yê sêyemîn bigota Ha! Ha! Ha! yê çaremîn ….. Ha ! Ha ! Ha ! Ha ! Ha ! heta ku yekî bi xwe de bimîsta. Em nizanin birêz Hilmî û xanima Rojîn garantiya mîzkirina bi xwe de didin an na, lê ji bo ku em kenekî çêkin divê em pirtûka pêkenokên kurdî bixwînin. Em bixwînin ku çima dayikê ji kurê xwe re gotiye" ka aqil", em bixwînin ku em sira "Gundê Keran" û gelek qerf û henekên din hîn bin. Em bixwînin ku em kenekî çêkin. Ma girî êdî nebes e gelo
3- HUNERA AXAFTINA XWEŞ Û NIVÎSANDINA RIND
Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê: 3 Lêkolîn: 1
HUNERA AXAFTINA XWEŞ Û NIVÎSANDINA RIND
Nivîskar: Ayhan Meretowar
Ziryab
Ziryab xwendekarê Îsheqê Mewsilî yê kurê Îbrahîmê Mewsilî bû. Piştî ku jêhatîbûna wî di muzîkê de ji ya mamosteyê wî buhurî, neçar ma ji Bexdayê veqete.
Li gorî gelek çavkaniyan Ziryab bandora xwe her weha li mode, xwarin û mîmariya welatên nîvgirava Îberî û Ewropayê jî kiriye.
Ziryab di sala 857an de dimire.
Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
3- HUNERA AXAFTINA XWEŞ Û NIVÎSANDINA RIND
Amadehiya Teknîkî: Etik Ajans
Çapa Yekemîn: tîrmeh 2005
ISBN 975-98532-2-1
Rûpel: 256
Axaftina xweş û nivîsandina rind, berê taybetiyek bû. Kêm kes xwediyê van  taybetiyan bûn. Lê îro êdî ne taybetiya kesên bijare ye. Pêdiviyeke bingehîn e. Her kesê ku zimanê wî/wê digere dibêje em di heyama-serdema ragihandinê de ne. Ragihandin bûye taybetiya demê. Ev tespît her çiqas ji ber pêşketina teknolojiyê bê kirin jî navgîna sereke ziman e û ziman jî xwe bi riya axaftin û nivîsandinê dide der. Ku mirov zimanê xwe baş bi kar neyne teknolojî bi serê xwe mirovan nagihîne armancê. Ji bo ku em pêdiviyên serdema ragihandinê pêk bînin, di xwendin û nivîsandinê de divê em şareza bin. Zanîna xwendin û nivîsandinê têrî demê nake. Xwendineke hostayî divê. Jixwe ku axaftin an jî nivîsandin serkeftî nebe ne peyam digihê cihê xwe û ne jî tu kes tam û çêjekî jê distine. Bi gotineke din; dê ragihandineke baş pêk neyê. Pirtûk ji van beşan pêk tê: -Xurtkirina şarezatiya vegotinê -Hunera axaftina rind -Zimanê axaftin û nivîsandinê -Axaftinên amadekirî -Hunera nivîsandina rind -Bizavên/şopên edebiyatê
5- MÎR BEDIRXAN
Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê: 4 Dîrok: 1
MÎR BEDIRXAN
Wergerandin: Dr. Fadil BEDIRXANOGLU
Berg & Rûpelsazî: Azad Zal
Sererastkirin: Semra Ozbey - Serwet Denîz
Wêneyê Bergê: Birca Belek - Cizîra Botan
Çapa Yekemîn: tîrmeh 2006
ISBN 975-98532-3-X
Rûpel: 96
Serê sedsala bîstan di rewşenbîriya kurdî de qonaxeke nuh e. Di destpêka vê sedsalê de gelek kar û xebatên siyasî, wêjeyî û civakî hatine kirin. Lê ev xebat bi tevahî li derveyî welat pêk hatine. Wek Stenbol, Kahîre, Bêrût û hwd. Berhemên ku di wan rojan de hatine afirandin bi tevahî negihîştine ber destên me. Yên ku gihîştine roja îroyîn jî bi tîpên erebî ne. Nivşên nuh nikarin sûdê jê wergirin. Divê bên latînîzekirin û bi awayekî berfireh bên belavkirin. Di vê rêyê de gav hatine avêtin lê têr nakin. Ev pirtûk jî yek ji bermahiyên wan rojan e. Bi baweriya me kirina van karan him peywir e him jî pêdivî ye. Yek ji armancên enstîtuyê jî berhevkirin û ji nûve weşandina berhem û belgeyên ku berê hatine weşandin e. Me bi vî çavî û bi vê armancê li vê pirtûkê nihêrî. Ev berhem wekî ku di pêşgotinê de jî hatiye gotin li ser navê Komeleya Azmê Qewî ya Kurdistanê ji aliyê Litfî ve hatiye amadekirin û weşandin. Perçeyek ji dîroka me ya nêzîk e. Bi çapkirina vê berhemê, me xwest em li dîrok û berhemên xwe yên dîrokî xwedî derkebin û hindik be jî berpirsiyariya xwe bi cih bînin. Em hêvîdar in ku hûn ê jî jê memnûn bimînin.
6- FERHENG
Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê: 5 Ferheng: 1
Mustafa GAZÎ
Berg & Rûpelsazî: Azad Zal
Sererastkirin: Semra Ozbey - Serwet Denîz
Nêrîna zikmakî
Nêrîna zikmakî nêrîneke zimannasiyê ye; dibêje ku bi kêmanî hin zanyariyên zimanî di mejiyê mirovî de ji dema jidayikbûnê de hene. Rastiyên derbarê aloziya pergala zimanî de, gerdûniya bidestxistina zimanan û hêsaniya ku zarok destnîşan dikin di hînbûna zimanan de li gorî mezinên ku hewl didin hîn bidin, pişta vê nêrînê digirin.
Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
6- FERHENG
ISBN 975-98532-4-8
Rûpel: 168
Nêrîna zikmakî
Raman ku dibêje ku temenek heye divê ev peywira hînbûna zimanî bi dawî hatibe wek nêrîna serdema girîng tê zanîn.
Noam Chomsky pisporê vê nêrînê ye û nivîseke wî bi navê "nêrîna zikmakî û nimûneyên raveker ji zimannasiyê re" ji aliyê Hilary Putnam ve hat weşandin