cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Serkuran
Piştî mirna şêx ‘Eliyê Pîrhesinî birayê wî Serkur û kurê wî Ehmed radibin malêt xwe ji gundê Pîrosa bardiken, ew jî di çine başûrê welatî; Serkur diçîte herêma Zaxo li gundê Boselê (بوصه لي) di mînîte li wêderê akincî û xwe cihdibît. Hejî gotinêye bêjîn: Seydayê binav û deng Salih Yusifî (rehma Xudayê Jorî lê bît) ji dûndeha vî Serkurê birayê şêx ‘Eliyê Pîrhesinî ye, nihe li gundê Boselê ji kinête û dûndeha vî Serkurî qebîla wa geleka ya boşe û gelek mirovêt maqûl û navdar yê ji wa rabîn, dibêjine vê qebila wa qebîla Serkura.
mirovê hewe: mela mihemed Hekarî/ Pîrosî.
Toqlîkom
Toqlîkom, gundekî girêdayî navçe Tawûskera bi ser Erzîromê ve ye.
Villez-sous-Bailleul
Villez-sous-Bailleul, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Kursîne
Kursîne, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erziromê ve ye.
Gilical
Gilical, Giłicał, gundekî bi ser Bemoya navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Forchheim (navçe)
Forchheim, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Bavyera, Almanyayê ye.
Tönning
Tönning, bajarekî navçeya (Landkreis) Nordfrieslandê li herêma Schleswig-Holstein a Almanyayê ye.
Netphen
Netphen, bajarekî navçeya (Landkreis) Siegen-Wittgensteinê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Mînotor
Dedalos ji bo hepskirina wî Gergerîn çêkir. Mînos ji bo têrkirina wê her neh salan de carek heft keç û heft xort ji Atînayê bac dikir. Atînayê ew keç û xortan şandin. Nav wan çardeh keç û xortan Têseûs jî hebû. Têseûs bi alîkariya dotmîr Arîadnê Mînotor kuşt.
Bacawert
Bacawert gundekî Aşqelaya Erzîromê ye.
Winterborn
Winterborn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Donnersbergkreisê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Xanîs
Xanîs, gundekî girêdayî navçe Tawûskera bi ser Erzîromê ve ye.
Axseqel
Axseqel gundekî ser bi nahiya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 443 kes (104 malbat) bûn.
Hamasa Jor
Hamasa Jor, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.
Dihok
Dihok an Duhok (bi tîpên erebî ; bi suryanî: ܢܘܗܕܪܐ, Nohadra), bajarekê mezinê başûrê Kurdistanê ye, li devera Badînan, navê parêzgeh, qeza û bajarê herê mezin e. Nêzîkî 1.500.000 kesan tê da dijîn. Bi qasî 60 km ji sînorên Tirkiyeyê dûr e. Bajar di nav nihaleka berfireh da ye. Sê aliyên bajarî çiyayên bilind in. Li jor Çiyayê Spî, li jêr Çiyayê Dehkan (Şindoxa), li rojhelatî Çiyayê Mamsîn û li rojavaya wî, deşta Sêmêlê ye, ku ji bo çandina dexil, dan û dikakî, axeka zêrîn heye. û Parêzgarê niha yê Dihokê Elî Teter e.
Nav
Ji wan şûnwarên, ku li dorûberên bajarî hene, xuya ye ku Dihok pir kevn e. Di berê de û di demê dewleta Nozî de, mîrê bajarê ku digotinê Axşindo, li Girêbasê, baca rê li ser karwaniyan dadina û ji her barî du mist digirtin. Navê bajarî jî, ji hindê peydabûye. Du hok, anku du mist.
Erdnîgar
Li Dihokê digel navceyên wê Zaxo, Amedî, Sêmêl, Şêxan û gundên wê ji 1,5 milyon lê dijîn. Ji wan 90% misilman, 5% êzdî in û 5% fileh in.
Du çem di nav bajarî de diçin. Yê yekê çemê Dihokê ye, ji jora bajarî, ku serekaniya wî, li nêzîkî gundê Xazyava dizê û yê duyê jî, biçûktir e, navê wî, Hişkerû ye, ku serekaniya wî, ji rojhelata bajarî, li nêzîkî gundê Berêbuharê dizê. Li ser çemê Dihokê, berî bigehî gelî, sikrekê avê hatiye çêkirin. Dûra herdû çema, ku di nav bajarî de diçin, bi baxçe û dehlên fêkî: hinar, hilîk, mijmij, sêv, tireqî, tirî, hirmîka xemlandi ye.
Li bakurê Dihokê kelheya Firun e. Rojhilat kelheya Şedayê, li başurê Çiyayê Reş e.
Dîroka beriya zayinê
Mezopotamya û Kurdistan ew welatin ku cara yekem mirovahiyê dest bi jiyanê kiriye. BZ 6 hezar sal şop hatine dîtin ku mirovan li ser vê xakê dest bi jiyanê kirine gund û bajar avakirine û çandinî pêşxistine. Di cîhanê de ewil qesir û xan, çandûhûner, stran û helbest, zanyarî û teknîk li ser vê xakê hatine çêkirin. Bingeha xwe ya zanyarî ji dewleta Sumeran digre. Dewleta Sumeran li başurê Iraqê dewleta xwe avakirbûn. Dema mirov diroka Sumeran lêkolîn dike, weke bingeha felsefeya jiyanê derdikeve pêşberî mirovan. Zanyarên Iro jî, ji xwe dewleta Sumeran û hewildanên wan yên afirandêriyê, wek Sumernasî yanî Zanyariya Sûmeran, bi nav dikin. Sîstema Bajarvanî, binesazî wek sistema kanalên avê, perestgeh û temsildarên perestgehan ji aliyê Sumeran ve hatine pêşxistin. Her wiha Hûnera nexş û nîgar ya destan ji aliyê heman dewletê ve ku di erdkolanan de peyda kirine, hatiye destpêkirin.
Işaretên zanyarî yek ji wan peydakirina xetên nivisa bizmarîne. Cara yêkem alfabe ji aliyê Sumeran ve hatiye peyda kirin. Bi hezaran tablet yên nivîsên li ser keviran hati bûn çêkirin ji aliyê argologan ve hatine bidestxistin. Her wiha di cîhanê de çîroka yêkem ya bi navê Gilgamêş li Mezopotamya serdema Sumeran BZ 2700 salan de hatiye nivîsandin. Bingeha Qanûna îro ya cîhanê ji aliyê Hamurabî ve hatiye amadekirin û pêk anin. Li gorî lêkolînên zanistî, Zimanê Samiyan bingeha xwe ji Zimanê Sumeran digre. Zimanê Erebî, İbrî yê Akadî û yê Asuriyan ji heman familiyêne. Li gorî pêşketina şaristaniyê jî, ev yek mirovan iqna dike. Yanî ev dewletene ber bi qontarên çiyayên Zagrosê ve sinorên xwe berfireh kirine. Li Başurê Mezopotamya Qewmê Samî wek Summer, Akad, Babil, Assur, Li bakurê Mezopotamya jî, Qewmê Arî wek Gutî, Urartû-Naîrî, Hurrî, Kasît, Hîtitt, Mîtanî, Mîdya uhw...Wek şaristan serdemên xwe derbaz kirine. Van dewletan bi başî û xirabiyên xwe ve, bingeha medeniyêta îro ya cîhanê avakirine. Serdema herî dijwar, bi başî û xerabiyên xwe ve serdema Babil, Aşuran û Mîdiya dihê zanîn.
Asuran, li Mezopotamya BZ salên 1350-ê de dewleta xwe avakirin. Serdema sêyem ku jê re dihê gotin ya BZ 900 heta 612,  hemû biêriş, şer û cengê derbaz kirî ye. Paytexta Dewleta Asur Nînova ye ku îro di nav sinûrên bajarê Mûsilê de ye. Asur di destpêkê de sinurên xwe li ser xaka Mezopotamya berfireh kirin.
Serdemê Aşûriyan Û Şikefta Hilametê
Asuran, li Mezopotamya BZ salên 1350-an de dewleta xwe avakirin. Bi hêza xwe ya leşkerî welatê xwe berfireh kirin. Ev îşaretên serkeftina leşkeri berî ya mîladê 1350-ê de li ser kevirê Şikefta Helamata ya beramberî Dihokê nexşkirine. Nîzama leşkerî ya Asuran li gorî dema xwe Nîzama herî xûrt û xwediyê teknîka pêşketî bû. Di warê dîrokê de jî ew desthilatdariye ku xwedî fermandariyek herî dijwar û otorîter bû. Her wiha bi gişti hem artêş hem jî civak bi xwedayên xwe ve girêdayî bûn.
Her çi qas ev xeraba dîrokî Arkologan ti xebat li ser nemeşandibe jî, li derdorê îşaret û hin sembol hatine çêkirin ku van agahiyên dîrokî rast dike. Ev sembolene li ser kevirê Şikefta Helamata li çar deverên cuda Xwedayê mezin Asur û xwedayê rojê Mîtra-İŞTAR, Her wiha yê Esmanan, Xêr-Bereketê HEPA, xwedayê temen, heyvê OTTO, xwedayê heway, bruskan, canegayan û çiyan TEŞUP, xwedayên din Anilil, Seen, Sun, Adid, hatine nexşkirin. Her wiha ev sembolene serkeftina Aşuran ya leşkerî û dewletî destnişan dike. Li gorî ramanê wê demê mirovan bi baweriya bi van xwedayan, serkeftin bidestxistine.
Her devera ku desthilatdariya Asuran xwe gihandiyê, remzên ku xwedayên wan destnîşan dikin li ser keviran nexş kirine. Li gelek deverên Mezopotamya jorîn-Kurdistanê û Mezopotamya jêrîn li ser keviran Şems bi zimanê kurdî Roj hatine çêkirin. Taybet di şikefta Helmata ya Beramberî Dihokê de, li ser her Xodayekî Asuran Rojek hatiye çêkirin. Ev yek jî diyar dike ku di baweriya civaka wê demê de roj ji her tiştî pîroz tire.
Di gel her xwedayekê an şêrek an jî hespey ango canegayek heye. Remzên li ser cil bergên hespan hatine çêkirin, heşê mirovan radiwestîne. Bi hustayiyek gelek xûrt hatine çêkirin.
Asur li pêşiyê ye. Pey Asûr Iştar heye. Iştar li ser kursiyekê runiştiyê. Her wiha li ser Kursiyê jî hin sembolên zarîf û nazik hatine çêkirin ku xilam û xidamên İştar destnîşan dike. Di serî de em mêze bikîn.
Di bin tasfîran re ku çar deverên cuda hatine çêkirin Kanalek avê derbaz kirine ku iro hatiye xerakirin.
Di tasfîrên ku nîvekê hatine çêkirin de, şikeftek hatiye kulan ku 3 kursî tê de ne. Dema mirov kursiyê nîvekê de rudine û mêzeyî derve dike, tenê girê Malta yê di nava Dihokê de dibîne, dema kursiyê milê rastê de rudne Geliyê Dihokê dibîne. Malta delîveyek leşkerî ya Asuriyan bû. Bi zimanê Asurî jî Malyatê dihê manaya delîve.
Her wiha li ser kevirê şikeftê, gelek îşaretên din hene, ji ber ku kesên nezan xerakirine, mirov nikare şirove bika ka dihê çi maneyê.
Lê mixabîn ev dîroka pîroz ji aliyê dizên dîrokê ve hatinê dizîn û hin dever jî ji alî mirovên nezan û cahel ve, hatine xerakirin.
Deverek jî ji aliyê Fransiyan ve kevir hatiye kulan û ji xwe re birine. Di heman demê de li Muzexaneya Leuwra ya Parîsê de ye. Hin perçeyên din ku şkandine û dizîne dihê gotin di muzexaneya Înglistan ya bi navê Muzexaneya Brîtanî  û hin ji wan jî di muzexaneya Almanya ya bajarê Berlîn Bergamayê de ye.
Girê Maltayê bi zimanê aşûrî ango: Malyatê
Girê Malta jî di Dihokê de deverek qedîme. Malyate jî, bi zimanê Aşûrî dihê maneya ‘Delive’ ango ‘Dergehê’ derbaz bûnê.
Malyate Girek mezin ya di nava Dihokê de ye ku Xîmên Qesrek esarî ya Leşkerên Aşurî dihê zanîn. Qesir ji ber bêxûdaniyê herifiye û di nav axê de winda bûye. Her wiha dihê gotin pişti ku Kildaniyan Dînê Mesîhiyan Qebûlkir li ser Girê Malta Dêrek avakiribûn. Derdorên Girê Malta ji bilî hin dîwaran, dewsa xirabeyekê jî diyarnake. Tiştê diyar dike di bin gir û derdorê wê de Goristanek e.
Mezopotamyaya jorîn û rêzeçiyayên Zagrosê di bin desthilatdariya dewleta Hurrî û Mîtaniyan de bû. Piştî ku cara 3-yê. BZ salên 900-an de dewleta Asuran hat sazkirin, şerê di navbera Dewleta Mîtanî, Hurrî û Asuran de, bê navber berdewam kir. Devera herî pir nêzî paytexta Asuran bû û rastîêrişan dihat Kurdên qontarê çiyayê Zagrosê û derdorên devera Dihokê bûn. Asuran ber bi herêma Zagrosê ve çend dergehên leşkerî ji xwe re avakiri bûn. Yêk ji van dergerhan geliyê Zaxobû ku dikeve çiyayê bêxêrê din jî geliyê Dihokê bû.
Nettetal
Nettetal, bajarekî navçeya (Landkreis) Viersenê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Dihok
Serdemê Aşûriyan Û Şikefta Hilametê
Mîtaniyan Geliyê Dihokê ji bo xwe kiribûn noqteyek leşkeri ya çavdêriyê. Aşuriyan êrişek anîn ser Geliyê Duhokê ku di bin kontrola Leşkerên Mîtaniyan de bû. BZ salên 700 an de di navbera Çiyayê Spî û Çiyayê Bêxêr de jî şerek dijwar çêdibe. Aşurî di vî şerî de winda dikin. Geliyê Dihokê ku deverek stratejîk bû dîsa kete destê Mîtaniya. Di navbera Mîtaniyan û 3. Keyê Aşûriyan Tîglatpalazar de peymanek dihê sazkirin. Çiyayê Sipî wek sînorê herdu dewletan dihê qebûl kirin. Aşûrî Malyatê ku li Dihokê îro wek taxê Malta dihê zanîn, kirin baregeha xwe ya leşkerî.
Mîtaniyan jî geliyê Dihokê ji xwe e kirin baregeha leşkerî ku dihê maneya Du Mist. Yanî her karwanê ku derbaz dibû Du-Hokên dexl û danî wek bac bi zimanek din gumrik jê distendin.
Geliyê Dihokê, jibo Kurdên Mîtanî hem dergehek stratejîk bû, hem jî bibû waregeha karwanan ku bazirgan derbazî nav gundên Kurdên Mîtanî û Gundên Aşûriyan dibûn.
Sembolên ku di geliyê Dihokê derdora Çarsitûnê de hatine peyda kirin, gelek balkêşin. Ev îşaretene xwedayê Temen, Heyvê OTTO, yê rojê MÎTRA, IŞTAR Her wiha yê Esmanan, Xêr-Bereketê HEPA û Xwedayê Heway, Bruskan, Canegayan û Çiyan TEŞUP û gelek sembolên felsefeya Zerdeştî û Asuriyan li ser keviran hatine nexşkirin ku di heman demê de, nemane. Her wiha ji hin işaretan diyare ku geliyê Dihokê di navbera desthilatdariya Asuran û Mîtaniyan de dest gohartine. Şopên felsefeya zerdeştiyan û mecusiyan di çarsitûnê hatine diyarin. Li gorî baweriya zerdeştiyan, dema ku mirovek dimire ruhê wî diçe cem xwedêîteala, laşêwî jî ji bo ku gunehên wî werin efukirin û feyde ji laşêwî re were dîtin li ser kevirek bilind bi cîh dikin ku teyrûtewal, balinde bixwûn. Li gorî felsefeya Zerdeştişyan nabe ku laşê mirovan yê bê ruh bikeve nava erdî û erdê pîroz were qirêj kirin. Her wiha mirov perçeyek xwezayê ye û pêwîste wek xelat dîsa diyarî zindeyên siruştê bihê kirin. Ji bo vê yekê Çarsitûn wek perestgehekê jî di serdema Mitaniyan û Nairiyan de bikar anîne. Hin kevir hatine kulan ku hînê nayê fêm kirin ka sedemên çêkirina wan çi bû. Dibe ku li heman deverê qesrek hebûye. Dibe ku perestgehek be ango bicîhbûna leşkerên Împeratoran be. Hin noqte hene ku diyare cîhê heresiyê û nobedariyê ye. Di nav vê xerabeya dîrokî de zîndanek jî heye ku çar met re di bin erdê de ji kevirî çêkirine. Ev zîndan destnîşan dike ku geliyê Dihokê noqteyek leşkerî ya gumrukê bû. Her wiha Tunela ku hatiye çêkirin başûr û Bakur dixe bin kontrola xwe. Hem bakur hem jî başur rêya di gelî de diçe dibîne. Her wiha aliyek tunêlê ango Qenterê wek cihek leşkerî aliye bakur jî weke cih û warên desthilatiye dihê texmînkirin. Şikefta Çarsitûn deriyê biçûk bû. Lê hatiyê şkandin û fereh kirin. Dîmen û sembolên li ser kevîr hat bûn çêkirin di heman demê de xera bûne û mirov nikare bi giştî şîrove bike.
Şikefta Çarsitûn Mir û pîrên beriya hezaran salan wek meclis bikar anîne. Gelek İşaret hene ku ev şikeft meclisa desthilatdaran bû. Di nav Şikeftê de Çarsitûn hatine çêkirin. Li gorî çîrokên gelê Dihokê, Mîrên Kurdan di nava van çar stûnan de disekinî û bi nûnerên xwe re civîn çêdikirin. Nûnerên mîr jî li ser Kursiyên ku derdora şikeftê de hati bûn çêkirin rudiniştin. Di serdema Naîriyan de wek meclisa Xanedana Dasiniyan jî hatiye bikar anîn.
Yûsifkendî
Yûsifkendî gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 381 kes (79 malbat) bûn.
Dihok
Serdemê Aşûriyan Û Şikefta Hilametê
Eger li ser vê devera dîrokî lêkolîn werin kirin dibe ku hin îşaretên olê mecusiyan jî werin peyda kirin. Mecusiyan jî ku baweriya Asuriyan bû miriyên xwe dişewitandin, xweliya laşê wan dikirin cerên mezin de û binax dikirin. Lê sembolên li ser keviran hatine çêkirin diyar dikin ku Çarsitûn hin caran ketiye destê Asuriyan û hin caran jî di destê Kurdan de maye. Ji ber ku hin işaret hene yên Asuriyanin hin îşaret jî yên Kurdanin.
Desthilatdariya Aşuriyan, BZ salên 1260-ê de berfireh dibe û şer, êrişên xwe li ser dewletên derdorê zêde dike û sinûrên xwe heta welatê Kenan heta navîna Bakurê Kurdistanê berfireh dike. Cihuyan jî, ji welatê Kenan koçberî herêma Kurdistanê dikin. Cuhuyên ji bo xwe xeter didîtin, hin ji wan devera Dihok e bin Çiyayê Sipî û qontarê çiyayên Zagrosê cîh û war dike.
Di heman salan de Aşûriyan êrişên xwe li ser Mîtaniyan û Huriyan jî berdewam kirin. Herêma Zagrosê û Bakurê Kurdistanê bi giştî BZ 704-ê de xistin bin desthilatdariya xwe. Welatê Cihuyan ku ji aliyê Aşuriyan ve hatibû dagirkirin, Cihuyên dîl girti bûn menteqeya Hekar û Behdînan bi cîh kirin. Piştî ku Imp. Midya hat avakirin û dawî li desthilatdariya Nînova anî hin Cihuyên derdora Dihokê vegeriyan ser gund û warên xwe.
Împeratoriya Med ku Paytexta wê Hemedan bû BZ di salên 612ê de hat avakirin. Sazumankarê Împeratoriya Med Kiyaksar, di heman salê de êriş bir ser paytext Nînewa û dawî li desthilatdariya Asuran anî. Di heman şeran de Cihuyên menteqê jî alîkarî dan Medan. Şerê herî dijwar jî, li deşta bin çiyayê Spî ku Dihok a îro ye û Deşta Mûsilê pêk hat. Li gorî gotinan Girê Malteya Dihokê li ser kuştina bi dehan hezaran Zerdeştiyan hatiye avakirin û li ser kuştina bi dehan hezaran Aşuriyan jî xera bû ye. Qeleya Malyate jî, di encama şerê di navbera Kiyaksar û Asuran de dawî lê hatî ye.
Hin cuhî vegeriyan welatê xwe û hinek jî heta sedsala 19 di Kurdistanê de man.
Geliyê Dihokê BZ nêzî sed salan di destê desthilatdariya Kurdên Mîdya de ma û zerdeştiyan ev dever wek deverek perestgeh bi zimanek din Zîgorat bûxwe bikar anîn. Împeratoriya Med ku pişti sed salan têk çû, edî herêma Kurdistan bi gişti kete bin destê Desthilatiya hevpar ya Kurd û Sasaniyan pey vê desthilatdariyê, Helen-Grekan demekê desthilatdariya xwe li herêmê domandî ye. Peyra demek dirêj Kurdistan dikeve bindestê desthilatdariya Ebbasiyan, Eyûbiyan û Tirkên Osmanî. Serdema herî pir kurd rastî zordestiyê hatine û tevkujiyan re derbaz bûne serdema PZ 1516-ê de ye. Di vê serdemê de Paşayê Tirkan Biyikli Mehmet kete Mûsilê û derdora Dihokê û fermana gelê Kurd û Asuriyan anî. Bi hezaran Kurd di qetlîamê re derbaz kirin. Her wiha, hem Asurî hem jî Kurd vê serdema Tirkên Osmanî wek serdema Reş û Tarî bi nav dikin.
Serdema gehiştina îslamê
Di sala 641'ê zayînî de, Ayînê misilmanan gehişte Dihokê. Di sala 1236 Z ê de, Dihok bingehê mîrgeha Dasiniya bû. Di sala 940 ê hicrî(1533 zayînî) de, Dihok kete jêr deselata mîrgeha Badînan, ku mîrê wê Hesen Begê kurê Seyfedînî bû. Di sala 1842 Z de, kete jêr desela bajarê Mûsilê. Sala 1873 Z, bo qaymeqamî û sala 1969 Z jî, bo parêzgeh.
Dihok li serdemê navîn
Lê her çi qas deverên Kurdan ketibine bin destê biyaniyan jî ti caran ji ber şert û mercên wê yên cografîik nikarîne bixin bin kontrola xwe. Her tim Mîr û Pîrên Kurdan li ser xaka xwe xwediyê gotinê bûne.
Mîrê Dihokê yê bi navê Ax Şîndo, geliyê Dihokê ji bo Emîrata Kurdan ya Amêdiyê ku serokê wê Noîzî bû di salên PZ 600-ê de wek dergehê bac stendinê bikar anî.
Dihok û derdora wê jî girêdayî Emirata Behdinan bû ku navend Amêdiyê bû. PZ 940-ê de Emîrata Behdînan ji aliyê Hesen beg Kurê Emîr Seyfo ve hat rêve birin. Qubad beg Kurê Siltan Hisonn PZ 981-ê de Hesen begê dikuje û desthilatdariya Emîrata Behdînan rêve dibe. Geliyê Dihokê û gundên derdorê di sala 1290-ê PZ de, ji destê Emîratên Kurdan deredikeve û li ser Bajarê Mûsilê ve dihê girêdan.
Sedsala 19 -ê
Ji sala 1290ê heta 1822-ê ser Mûsilê ve, hat girêdan. Ji sala 1825-ê heta 1873-ê dîsa li ser Emîrata Kurdan ya Amêdiyê ve hat girêdan. İngiliz di sala 1873-ê de, Iraq dagirkirin û hatin Kurdistanê. Dihok jî wek gundekî li ser Mûsilê ve girêdan. Nûnerek xwe yê bi navê Kembelan ku eslê xwe Amerîkî bû li Dihokê bi cîh kirin. Li Dihoka kevin Qesrek du tebeq ji xwe re avakir. Pişti ku Kembelan hat kuştin, Qesra wî demek dirêj wek Nexweşxane hat bikaranîn û Pey nexweşxanê ev qesir wek postexane hat bikaranîn.
Qesra Kemberlan
Di destpêka 1. Şerê cîhanê de, İngilizan Nunerek xwe yê bi navê Ehmed Azawî şandin Dihokê. Peyra Nûnerek Siyasî yê bi navê ‘‘ Sîr Lîne’’şand Dihokê. Ev Nûner heta Hikûmeta Iraqê hat avakirin li Dihokê ma. Pişti ku Hikûmet hat avakirin, di sala 1922ê de Fettahbegê Kurd wek berpirsyarê yekem yê Dihokê hat wezîfedar kirin. Piştî heman salan Dihok wek bajarokek biçuk mezin bû. Gundên derdorê jî Dihok ji bo xwe wek navendek bazirganiyê hilbijartin. Cihuyên Dihokê jî piştî ku Dewleta Îsraêlê hat sazkirin vegeriyan Îsraêlê û hin ji wan jî ji ber zordestiya desthilatdariya ereban koçî deverên din kirin.
Mîkroprosesor
Mîkroprosesor, yanî yekîneya xebatê ya navendî (YXN an jî CPU, central processing unit) parçeyê herî girîng ê komputerê ye. Çi fermanên di hundirê Pergala Xebatê de hebe, ji aliyê vî parçeyî ve tê xebitandin. Microprosesor jî CPU eke ku di hundirê tek yongayekê de ye. Di roja me de CPU bêhtir wekî Microprosesor e.
Dihok
Qesra Kemberlan
Desthilatdariya Ereban jî wek hemû Kurdistanê bi dehan salan hewldaku Kurd û Asuriyên Dihokê jî bikin Ereb. Ev yek bu sedem ku Şoreşa İlonê bête destpêkirin. Şoreşa İlonê ku ji salên 1960-ê heta 1975-ê berdewam kir tesirek mezin ya Kurdewariyê li ser gelê Dihokê kir. Di sala 1969 an de, Dihok wek bajarek navendî yê Behdînan hat qebûl kirin. Piştî van salan Zordestiya Behsiyan zêde bû û xwestin ku Dihokê bikin Ereb. Hemû gund û bajarokên ku ji aliyê Desthilatdariya Dikdatoriyê ve hati bûn xerakirin û şewitandin, koçî bajarê Dihokê kirin. Pişti salên 1975-ê û vir de Bajarê Dihokê mezin bû û bû qesta her kurdek welatparêz ku rastî zordestiya desthilatiya rejîma Bexdayê hati bûn.
Dêrên Xiristiniyan
Bajarê Dihokê yek ji wan bajara ne ku Sûryanî, Kurdên Ezdî, Kurdên Misilman û Cuhî, Ermen bi hevre bi hezaran salan wek bira jiyane. Dagirkeriyê her çi qas di navbera gelên me de xwestibine xerabiyê çebikin jî, lê dîsa zanîna ku pêkve di nav aştî û wekheviyê de bijîn.
Mîkroprosesor
Yekîneya Xebatê ya Navendî xwedî bikêriyea arîtmetîk û mentiqî ye. Di navbera yekîneyên têketin û derketinê Û bernameya ku hatiye dayin de xebateke pêkan derdixe holê. YXN an jî CPU bi zimanê makîneyê, ango pergala kêmast a kodkirinê dixebite. Ev pergala kodkirinê ji kodên operasyonê pêk tên ku komputer dikare têbigihîje.
Yekîneya xebatê ya navendî karê arîtmetîk û mentiqî bi riya ALU pêk tîne. Her wiha FPU heye da ku bi hejmarên bibêhnok jî bikaribe hesaban bike. Her wiha parçeyekî wê jî BIU ye ku têkiliya YXN bi cîhana derve re çêdike. Di hundirê YXN de hinek derên hiş ango bîrê hene ku jê re register tê gotin.
Xazîxan
Xazîxan, gundekî girêdayî navçe Tawûskera bi ser Erzîromê ve ye.
Torgau
Torgau, bajarekî navçeya (Landkreis) Nordsachsenê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Dihok
Dêrên Xiristiniyan
Bi salan dewletên dagirker îngilîzan mesîhî, li hemberi Kurdan bikaranîn, Tirkan Kurd li hemberî Mesihiyan û Cihuyan bikar anîn, Ereban jî nîjadperestiya xwe li ser hemû gelên me ferz dikirin.
Lê encam hemû Miletê me rastî malwêraniyê hat. Koçber bû derbeder bû. Pişti serhildana sala 1991-ê de gelê Dihokê edî wek hemû gelê Başurê Kurdistanê dawî zordestiya Behsiyên Nîjadperest înat.
Li Bajarê Dihokê edî Kurdên Misilman, Kurdên Ezdî, Mesihi dîn û mesebên cuda dikarîn xwe ifade bikin û xwedî nirxên xwe yên pîroz derkevîn.
Dihok bûye bajarek dewlemend ya çandên cuda... Dewlemendiya Bajarê Dihokê, dewlemendiya Kurdistane. Dewlemendiya Kurdistan Azadiya Asuri, Keldanî, Ezdî, Ermen û hemû gelên me ne.
Eqyan
Eqyan, gundekî ser bi navenda bajarê Colfayê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Şêxan (navçe)
Şêxan yek ji navçeyên parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Şêxan ji nahiyên Şêxan, Etrîş (Etrûş), Qesrok, Zîlkan û Baedrê pêk dihê.
Balempertik
Balempertik gundekî Aşqelaya Erzîromê ye.
Villez-sur-le-Neubourg
Villez-sur-le-Neubourg, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Zirqbaz
Zirqbaz (navê wê bi tirkî Gökbelen lê kirine) gundekî Kebana Xarpêtê ye.
Gräfenberg, Bavyera
Gräfenberg bajarokekî navçeya (Landkreis) Forchheim li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Goraşken
Goraşken, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erziromê ve ye.
NGC 2115
NGC 2115, cîsmeke asîmanî ye. Ji aliyê astronoma Brîtanî John Herschel ve di sala 1837an de hatiye vedîtin.
Koprîbaşî
Koprîbaşî, gundekî girêdayî navçe Tawûskera bi ser Erzîromê ve ye.
Mexşume
Mexşume, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Henrik Ibsen
Henrik Ibsen an jî Henrik Johan Ibsen (z. 20'ê adarê 1828 li Skien − m. 23'ê gulanê 1906 li Kristiania, Oslo), rewşenbîr û nivîskarekî norwecî ye.
Jiyan
Henrik Ibsen li sla 1828 ji dayik bûye, wî bi teybetî vegotinên ji nava xelkê anî hev û nivîsand. Herî zêde bi lîstika wî ya bi navê "Pitikek malê" (bi norwecî: "Et dukke hjem") tê nasîn. Îbsen romantikekî dema xwe bû. Herwiha, ew li hin welatên ewropa ên weke Îtalya jî gerîya û pêşketina li wan deran nas kir. Weke helbestvan û nivîskarê lîstikan jî tê nasîn. Di wê demê de Norwec hê bi Danimarka ve girêdayî bû. Dema ku Danimarka li ber ingilistan û Swedê dikeve şer, Norwec jî dixwaze bi wê re têkeve şer. Lê dema ku di şer de Danimarka winda dike, êdî Norwec ji Danîmarkayê tê veqetandin û bi Swêdê ve tê girêdan.
Ibsen jî, di wê demê de dinivîsîne û listikên ku wî nivîsandine ji bo tiyatro û hwd, têgihiştinekê li ser Norwec û xelkê norwecî çêdike. Piştre, Ibsen wek helbestvan û romantikekî dema xwe di gelemperiya Ewropa de jî tê nasîn.
Tornesch
Tornesch, bajarekî navçeya (Landkreis) Pinnebergê li herêma Schleswig-Holstein a Almanyayê ye.
Homêros
Homêros (bi grekiya kevn: Ὅμηρος Hómēros, bi yewnaniya îro: Όμηρος Ómiros) bi wateya "dîl", yekemîn helbestvanê yewnanî ye ku tê zanîn. Di 8emîn sedsala b.z. de jiyaye. Dibe ku navê wî ji peyva ho mē horōn (anku, kor an çavnedî) tê. Lewra ew bi xwe kor bûye. Li ser cihê ji dayîk bûna wî nîqaş hene. Hin dibêjin ew li Simîrnayê (Îzmîra îroyîn) hatiye dinyayê, hin jî dibêjin Îtakê, Pîlos, Kolofon, Argos û Xiyos. Lê mirina wî li girava Îosê ye.
Kiyos
Kiyos, gundekî girêdayî navçe Tawûskera bi ser Erzîromê ve ye.
Mazgerek
Mazgerek, gundekî girêdayî navçe Tawûskera bi ser Erzîromê ve ye.
Neu-Anspach
Neu-Anspach, bajarekî navçeya (Landkreis) Hochtaunuskreisê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Waldgrehweiler
Waldgrehweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Donnersbergkreisê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Aydînlû
Aydînlû gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 443 kes (104 malbat) bûn.
Xursa Navê
Xursa Navê, bajarokekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Zemanawa
Zemanawa gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 134 kes (36 malbat) bûn.
Dormitz
Dormitz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Forchheim li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Netzschkau
Netzschkau, bajarekî navçeya (Landkreis) Vogtlandkreisê li herêma Saksonya ya Almanyayê ye.
Beleso
Beleso, gundekî bi ser Bemoya navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Traben-Trarbach
Traben-Trarbach, bajarekî navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li herêma Rheinland-Pfalz a Almanyayê ye.
Soltanabad, Heştrûd
Soltanabad gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Ludwig van Beethoven
Ludwig van Beethoven (17ê kanûna pêşîn 1770 – 26ê gulanê 1827), bestekarekî navdar yê alman bû.
Zarokatî
Muzîkjenê cîhanî yê navdar Ludwig Van Beethoven ku bi navê Beethoven tê naskirin, di 17ê kanûna pêşîn a 1770î de, li paytexta berê ya Almanya bajarê Bonnê ji dayîk bû ye. Lê belê bi awayekî fermî rojbûna wî di 16 mehê de hatiye naskirin.
Beethoven di zaroktiya xwe de gelekî êşiya. Kesên ku lêkolîn li ser jiyana wî çêkirine dinivisînin ku ew zaroktiya xwe nejiyaye û her demê xemgîn û azar bû ye. Bavê wî alkolîk bû û guh nedida karûbarê malê. Ew gelek caran serê sibê zû ji mal derdiket û derengê şevê vedigeriya. Tevî ku bavê Beethoven alkolîk bû jî, wî baş li piyano dixist. Ew mamostayê wî yê yekem bû. Wî berê kurê xwe da muzîkê û xwest ew bibe muzîkjenekî navdar.
Berhem
Beethoven, di 12 saliya xwe de berhema xwe ya pêşîn derxist û navê wî weke piyanîstekî şareza hate belavkirin. Lê belê Beethoven ji jiyana xwe ne razî bû.
Diya wî di nava nivînê de nexweşiyeke giran bû. Piştî ku ew dimire, Beethoven 17 salî ye. Barê malê tev dikeve ser milê wî û ew ji zaroktiya xwe berpirsiyariyeke mezin hildigire. Rewşa derûnî ya Beethoven xerab dibe. Ji xeynî muzîkê tu dermanekî din jê re nanîne. Dema ku ew di wê rewşa xerab de tê dîtin, hakimê bajarê Bonnê yê wê demê wî bi tenê nahêle û xwedî lê derdikeve.
Lîsteya çiyayên Feroeyê
Eve lîsteya çiyayên ku li giravên Feroe hene.
Ludwig van Beethoven
Berhem
Di sala 1789an de, Beethoven dişîne paytexta muzîk û hunerê bajarê Viyena û wî ji wê rewşa xerab ya ku ew têde ye rizgar dike. Li Viyena Beethoven perwerdeya muzîkê dibîne û ji xwe re kesayetiyeke taybet ya hunerî ava dike. Ew di demeke kin de meşhûr dibe û dikeve nava çîna arîstokrat, ji aliyê malbata melik ve jî tê ecibandin û ew dibe dostekî malbatê. Lê belê Beethoven, feqîr dijî û feqîr jî dimire. Beethoven her wiha sedema feqîrî û perîşaniya xwe di jiyanê de xistiye stuyê muzîkê û gotiye muzîk bû sedem ku ew di jiyana xwe de xweşiyê nebîne.
Lîsteya çiyayên Feroeyê
Çavkanî
]]
Ludwig van Beethoven
Berhem
Lêkolînerên jiyana Beethoven dibêjin, piştî ku ew kerr bû ye, êdî pêwendiyên xwe yên civakî kêm kirine û weke berê neçûye konsert û şahiyên giştî, piraniya dema xwe li mal derbas kiriye. Ew nezewicî. Lê belê gelek jin aşiqî wî bûn û wî bi xwe jî ji gelekan hez kir. Piraniya jinên ku aşiqî wî bûn jî şagirtên wî bûn.
Beethoven di senfoniya 9an de gotina di dilê xwe de dibêje: "Hemû însan bira ne".
Mirin
Berî mirina xwe Beethoven li ser Senfoniya 10an kar dikir, lê belê mirinê rê neda ku ew wê berhemê biqedîne. Beethoven di sala 1827an de li Viyena, di 57 saliya xwe de çavên xwe ji bo cara dawîn digire û dimire. Zêdetirî 30 hezar kes beşdarî rakirina cenazeyê wî bûn.
Beethoven dirêj nejiya, lê belê di salên jiyana xwe de berhemên wiha pêşkêşkirin ku di dîrokê de hem wî, hem jî gel û welatê wî serberz û zindî bihêlin. Beethoven mir, lê belê ew hîn jî dijî û roj bi roj zindîtir dibe.
George Washington
George Washington (jdb. li Gutshof Wakefield a parêzgeha Westmoreland a Virginia; m.  li Mount Vernon a Virginia) siyasetmedar, leşker û yekemin serokdewletê DYAyê ye.
Di damezrandina sazûmaniya nûjen a DYAyê, destûra bingehîn û îdealîzma wê de xwedî roleke girîng e. Di dema xwe ya serokdewletiyê de polîtîkayeke bêalîtiyê meşandiye. Di jiyana xwe de bi dûristî û merdiyê dihate nasîn. Ji bo bîranîna wî navê paytextê DYAyê kirin Washington, D.C.
Mehnîk
Mehnîk, gundekî girêdayî navçeya Tawûskerê ya Erzîromê ye.
Hêsîodos
Hêsîodos helbestvanekî yewnanî yê kevnare yê  bû. Bavê Hêsîodos ji li  bû; Hêsîodos ji  li  bû. Bi Homêros re, Hêsîodos yek ji yekemîn nivîskarên yewnanî bû û berhemên wî di sîstematîzekirina mîtolojiya yewnan de girîng bûn.
Berhemên wî
Hin berhem hene ku ya wî ye tê hesibandin ew:
Eresî Colfa
Eresî Colfa, gundekî ser bi navenda bajarê Colfayê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Gula hesretê
Gula hesretê, hanek, sefran, zeferan (Crocus sativus) nebatek binikpîvaz ê ji famîleya sosinan e.
Wilford Brimley
Anthony Wilford Brimley (z. 27'ê rezberê 1934'an li Salt Lake City, Utah, DYA) aktorekî amerîkan e.
Mannweiler-Cölln
Mannweiler-Cölln şaredariyeke navçeya (Landkreis) Donnersbergkreisê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Zirqcuk
Zirqcuk (navê wê bi tirkî Göldere lê kirine) gundekî Kebana Xarpêtê ye.
Mala periyan (rêzefîlm)
Naverok
Timmy Turner ê 10 salî digel dêûbavên xwe li bajarokê aşopî, bakurê Kalîforniya Dimmsdale dijî. Dêûbavên wî di derbarê mezinkirina xwe de pir xemsar in û timûtim Timmy ber bi pitika pitgir a sadîst Vicky ve dikin. Timmy li dibistanê jî hema hema berdewam tê çewisandin. Ji ber vê yekê periyên Cosmo û Wanda ji wî re wekî dêûbavên efsûnî hatine peywirdarkirin, ji ber ku her zarokek ku bi taybetî wextek dijwar derbas dibe, periyên wisa arîkar werdigire, ku ew dikarin her gav daxwazê ​​ji wan bikin. Timmy bi gelemperî daxwazên xwe bikar tîne da ku pirsgirêkên rojane çareser bike an jî bi hêsanî fikrên sabit rast bike. Lêbelê, zirara ku ew dide pirî caran ji sûdweriya ku hêvî dike re mezintir e. An jî tevlihevî hene ku Timmy ji berê de nedifikirî. Ji ber vê yekê, di dawiya gelek çîrokan de, ew dixwaze ku her tişt wekî berê be. Ev carinan ji hêla hin qaîdeyên daxwazê ​​ve dijwar dibe an jî tê asteng kirin, ji ber vê yekê Timmy neçar e ku li awayên nû bifikire.
Trebsen
Trebsen, bajarekî navçeya (Landkreis) Leipzigê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Villiers-en-Désœuvre
Villiers-en-Désœuvre, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Melakîs
Melakîs, gundekî girêdayî navçe Tawûskera bi ser Erzîromê ve ye.
Zêydkendî
Zêydkendî gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 264 kes (69 malbat) bûn.
Neubrandenburg
Neubrandenburg, bajarekî navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatteê li herêma Mecklenburg-Vorpommern a Almanyayê ye.
Aşokanî Resulî
Aşokanî Resulî, Aşokanî Resułî, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Lûş
Lûş, lûşî, lûşe an lîş (bi latînî: Allium ursinum) hem pincar e, hem jî dermanek nestêle (bêhempa) ye.
Mixos
Mixos, gundekî girêdayî navçe Tawûskera bi ser Erzîromê ve ye.
Vironvay
Vironvay, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Wallace û Gromît
Wallace û Gromît di çend fîlmên anîmasyonî yên brîtanî de karakterên sereke yên Nick Park û pargîdaniya wî Aardman Animations in. Fîgûrên ji plastelînê li ser têlên têl hatine sêwirandin û bi karanîna teknolojiya sekinandina tevgerê têne anîmasyon. Di heman demê de ev pêvajo wekî "anîmasyona ard" jî tê zanîn.
NGC 2116
NGC 2116, cîsmeke asîmanî ye. Ji aliyê astronoma Brîtanî James Dunlop ve di sala 1826an de hatiye vedîtin.
Wêjeya kurdî
Wêjeya Kurdî an jî edebiyata kurdî ew wêje ye ku bi zaravayên hewramî, zazakî, kurmancî û soranî hatiye berhemandin. Di kurdî de du beşên bingehîn a wêjeya kurdî ên bi navê devkî û nivîskî hene. Wêjeya devkî berî nivîsê derketiye, hîn jî berdewam e û di navenda wê de helbest heye. Çîrok, stran, destan û hwd. hemû bi devkî ji nifşekî derbasî nifşê din dibûn. Wêjeya nivîskî jî li ser vê wêjeya devkî bilind bûye. Wêjeya kurdî a nivîskî di zaravayan de li demên cuda dest pê kiriye; li gorî zanyariyên destketî berî zaravayê hewramî, piştî kurmancî û dawiyê soranî û herî dawî jî dimilî bûne xwediyê wêjeya nivîskî. Niha di her çar zaravayan de wêje tê berhemandin.
Arês
Arês di mîtolojiya yewnanî antîk de xwedayê şer û cesaretê bû.
Wêjeya kurdî
Wêjeya kurdî a gelêrî
Wêjeya gelêrî, wêjeya devkî, zargotina kurdî an jî folklor ku wek taybetmendiyên xwe yên anonîm û kolektîf di nav civakê de tê afirandin û dîsa di nav şert û mercên civakê de bi nifşên nû re tê veguhastin, di çanda civakekê an jî heremekê de roleke gelekî bingehîn dilîze. Wêjeya gelêrî an jî devkî yek ji beşên folklorê ye ku folklor bi xwe beşeke zanistê ye. Mela Mehmûdê Bazîdî yekem kes e ku li ser folklora kurdî xebatan kiriye. Wî ev karên xwe bi hevkarî û alikariya Alexandere Jaba (1803-1894) kiriye. Xebatên folklora kurdî, dikare were gotin ku, her çiqasî di asta berhevkirinê de bin jî xebatên analîz, şirove û berawirdiyê jî hêdî hêdî derdikevin pêş. Berhevkarên girîng yên folklora devkî ya kurdî, nivîskarên wekî Zeynelabidin Zinar, Ordîxanê Celîl, Celîlê Celîl, Celîla Celîl, Heciyê Cindî, Eskerê Boyîk, Hilmi Akyol, Rohat Alakom û hinek kesên din in.
Ji bo edebiyata devkî Celîlê Celîl wiha dibêje :
Wêjeya gelerî, ji du beşan pêk tê: vegotina gelêrî û helbesta gelêrî.
Vegotina gelêrî
Vegotinên gelêrî ji mît, efsane, destan, çîrokên gelêrî, gotinên pêşiyan, biwêj, şano, zûgotinok (çîvanok), tiştanokan (mamik) û hwd. pêk tên.
Yelda Ebasî
Yelda Ebasî hunermendeke kurd a Xorasanê ye.
Yengîko
Yengîko gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Yelda Ebasî
Kurtejiyan
Yelda Ebasî di sala 1987 li bajarê Şîrvan Xorasana Bakur ji dayik bû. Wê di sala 1978an de perwerdehiya dotarê stend û di sala 1989an de cara ewil di koma muzîkê ya dayika xwe cih girt.
Posik
Posik, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.
Wêjeya kurdî
Vegotina gelêrî
Çîrok (bi zazakî çîroke~hikaye), cureyek ji folklora kurdî ya devkî ye. Çîrok ji aliyekî de hînkar in, ji aliyekî de mirovan difikirîne, ji aliyekî jî şîretkar in. Di çîrokan de bi piranî kes/leheng (carcaran lehengên çîrokan ajel in) derasayî ne, xwedî hêzên derîaqil in. Herçiqas mijara çîrokên kurdî xeyalî be jî cardin bingeha xwe ji jiyana civaka kurd girtiye. Çîrok, di şevên zivistanan de li ser lêvên çîrokbêjan bi sedan sala ne ji nifşekî digihêje nifşekî din û bi vî awayî hetanî îro hatine.
Yelda Ebasî
Kurtejiyan
Wê digel hunermend Mohsen Mîrzade albûmek kişand û dengê xwe yê taybet ji cîhanê re da nasîn.
Mozons
Mozons, gundekî girêdayî navçe Tawûskera bi ser Erzîromê ve ye.
Wêjeya kurdî
Vegotina gelêrî
Motîfên curbicur û efsûnî derdikevin pêşberî me. Qesrên li ser ewran, bajarên heft tebeqan di binê erdê de, hûtên wekî çiyayan bilind, keçikên pêriyan, postên efsûnî, hewzên nemiriyê, beranên qemer yên dûvên wan wekî zinaran mezin, qehremanên birim, kevirên biefsûn, ajelên rê û rêberiyê nîşanî mirovan didin û her wekî din tiştên ecêb di çîrokan de cihê xwe yên taybet digirin. Di çîrokên gelêrî de, zimanekî, heta sade, fesîh, xwerû û zimanê rojane a axaftin û jihevfamkirinê hatiye bikaranîn.
Yelda Ebasî
Kurtejiyan
Yelda piştgiriya herî mezin û bedew ji aliyê dayika xwe dîtiye. Armanca Yelda danasîna çand û hunera kurdên Xorasanê ji cîhanê re ye.
Wêjeya kurdî
Vegotina gelêrî
Mela Mûsayê Hekarî di sedsala XVII. de zêdetirî 50 çîrokên kurdî yên gelêrî berhev kirine û ew bi navê Duru’l Mecalîs wekî pexşankî nivîsîne. Ji aliyê berhevkarî û tomarkirinê xebata herî berfireh di salên 1850î de ji aliyê Mele Mehmûdê Bazîdî (1797-1867) hatiye kirin. Pirtûka wî ya bi navê Camiayê Rîsale û Hikayetê Ekradiyye li ser wêjeya kurdî ya gelêrî ye. Tê de 3 meqale û 40 çîrokên gelêrî hene.
Şengê û Pengê, Dêwê Heftserî , Mîrze Mihemed , Hedlîlik û Bedlîlik û hwd. Yek ji çîrokên kurdî ne.
Koma gulehingivîn û adoksasiyan
Koma gulehingivîn û adoksasiyan, koma pevjilan, koma strîgulan (Dipsacales) komeke riwekan e, di çîna riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) de cih digire. Riwekên darokî yan giha ne.
Wêjeya kurdî
Vegotina gelêrî
Gotinên pêşiyan (bi soranî pendî pêşînan, bi zazakî vateyê verênan), texlîdeke ji wêjeya gelêrî ye ku, serborî, tecribe û rabirdûya civakan bi awayekî zargotinî û bi bandor rave dike. Gotinên pêşiyan; raman û hestên rayagiştî, nexşerêya helwesta jiyana neteweyî, rengvedana zanist û çanda gel, paşxaneya daneheva civakî û hilberînên binehişa kolektîfî ye. Lêkolînên Law Reşîd û Hîlmîyê Siwêregî yên di rojnameya Jînê (1918-1919) de weşiyane, ya ku bi navê Kürdlerde Durûb-ı Emsâl xebatên pêşîn ên li ser gotinên pêşiyan in.
Çend mînakên gotinên pêşiyan ên kurdan ev in: Biwêj (bi zazakî tabîre~îdyome), pêkhatineke ji gelek peyvan e û yekîtiyek e, lê wateya wan ên giştî nikarin yekser ji wateya endamên wan yek bi yek were girtin. Ango formekî taybet yê gotinên bi hev re tên bikaranîn. Wekî mînak, dema xisareke mezin bigîje kesekî, biwêja "agir bi navê ketin" tê gotin.
Mamik (tiştanok, bi soranî metel, bi zazakî canerûge~çibenoke), ew pirs in ku bi şêwazeke veşartî tên vegotin û her wiha ji bo ku heyîînên veşartî yên di wan de bên dîtin, mamik wek ew pirsên ku zêhna mirov dişuxulînin tên qebûlkirin. Mamik, gotinên li hevkirî ne û wek qalibekê tê pirsîn. Yên ko ji wan qaliban re dibêjin mamik wek Mamikê min ê mamanî ... çi ye? dipirsin. Yên ko ji wan qaliban re dibêjin tiştonek dibêjin Tişteka min heye ... çi ye? Mînakek yek ji mamikan: ''Qesreke sipî a bêderî, melayek tê de bêserî? (hêk)''
Koma gulehingivîn û adoksasiyan
Sîstematîk
Bi koma Paracryphiales re xûşk in, ango ji aliyê genetîkî ve lêzim in.
Wêjeya kurdî
Vegotina gelêrî
Wateya peyva efsaneyê ji efsûnê tê û ew jî di wateya sêr û mîtoloji yê, lê di dewsa gotegot û fablan de jî tê bikaranîn. Ji aliyekî ve jî mijara destanî ve jî têkiliya wê hene, lê cudahiya destanê ji efsaneyan ev e ku destan cureyek wêjeyê ya menzûm e, lê efsane dibe ku weke pexşan be an bi şêweya çîrokê hatibe gotin. Di nav kurdan de efsaneya herî navûdeng şahmaran e.
Kemal Fewzî di Kurd Masallariya xwe a Jînê de di 1919an de weşandiye wiha dibêje:
Li Kurdistanê beriya hatina şanoya ewropî yek ji mînakên kevneşopiya kurdî ya performansê Mîr Mîran an Mihrîcana Mîrê Şaş e. Lî başûr û rojhilatê Kurdistanê di destpêka biharê, Newroz ê de dihate îcrakirin. Ji bo vê mihrîcanê qonaxên keyaniyê dihatin avakirin û kolanên Silêmaniyê dihatin xemilandin û xelk li ser kolanan disekinîn ku keyê xwe yî nû bibînin. Waliyê fermî ya bajêr, ji xeynî azadkirina xulaman û kuştina mirovan desthilatdariya wî tesdîq dikir û bi vê tesdîqê gelek cûre lîstik dihatin lidarxistin. Lê di 1922an de ev mihrîcan ji aliyê Brîtanyayê ya mêtinger hat qedexekirin.
Xursa Uzêr
Xursa Uzêr gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Wêjeya kurdî
Vegotina gelêrî
Jixeynî Mîr Mîran, Kosegelî (Gaxand), Bûka Baranê, Bûkella (Kûkla), Sersal, lîstik û temsîlên Newrozê jî di nav gel de dihat/tê dîtin. Her wiha şanoya kurdî bi “dengbêjî û çîrokbêjiyê” ve jî dîsa xwedî formên netewî ye.
Helbesta gelêrî
Li gor fikrên ekseriyetê li serê erdê destpêka wêjeyê bi helbest ê bûye; ango berhema wêjeyê ya yekem helbest e. Ji kevin de, li kurdî helbest heye û li ser zarên dengbêj an, ji nifşekî bo yê din hatiye veguhestin, di rêka beyt, sebeqe, qesîde, heyranok, payîzok û hwd, gihaye îro. Him bi formên epîk û lîrîk mijarên dinyewî û him jî bi formên ayînî û mezhebî ên mîna elewî, êzidî û ehlê heqan bi kar anîne, helbest hatine xwendin. Gelek ji wan anonîm in û hinek helbest hene ku helbestvanê wan tê zanînn lê ji aliyê dengbêjan wekî stran hatine gotin û di folklora kurdî de bi varyasyonên cuda be jî cih girtîne. Wekî mînak hin helbestên Feqiyê Teyran bi vê awayî di hişê gelê kurd de cih girtine.
Di helbestên gelêrî de destan, stran, kilam, zêmar (kilamên şînê) û hwd. hene.
Destan (bi zazakî destane), berhemên ku kirinên awarte yên lehengan bi coş, şêweyekî dêlindêz tîne zimên û bi piranî ji gelek beşan pêk tên û gelek caran helbestî ne. Wekî cureyekî herî kevin ê wêjeyî tê zanîn. Gelek caran mijarên xwe ji bûyerên rastî digirin û di nav sedsalan de di zimanê gel de wekî destan tê afirandin. Di destanên (beyt, serpêhatî) kurdî de gelek realîteyên jîyînê hene. Çend mînak ji destanên kurdî ev in: ''Memê Alan, Derwêşê Evdî , Siyabendê û Xecê, Cembeliyê kurê Mîrê Hekariyan'' û hwd. Ev destanên kurdî, îroj li gellek deveran û bi gellek varyantan ve tên gotin û hin ji wan hatine çapkirin. Ehmedê Xanî berhema xwe ya bi navê Mem û Zîn ji destana Memê Alan adebte kiriye. Ji xeynî destanên resen ên kurdî, çend destanên erebî mîna Leyla û Mecnûn û Usiv Zelîxe û ji farisî jî Ristemê Zal a di Şahnameyê de ye ketine kurdî. ''
Di wêjeya kurdî ya devkî de di beşa nezmê de cûreya ji hemîyan dewlementir stran (kilam) e (bi soranî goranî, bi zazakî lawike~deyire~kilame). Peyva “stran” ji gotina “stirîn”ê têt. Stirîn ji bo gotinên bi rîtm û selîqe têne gotin. Lawje, lawik, şeşbendî, narînk, serê zava, miqam, kilam, peste, heyranok, payîzok, berîte, dîlok, dûrik, zêmar, laylayê, serîlêk, delêl, medîhe, qewlêrk û hemû cureyên din têdikevin nav stranê. Di strana kurdî de kêş (wezn) û serwa (qafiye) heye. Kêş, sîstema birîtimkirin û hemahengkirina rêz û malikan e. Heta niha strana Kurdî bi awayekî rêkûpêk nehatîye vekolîn.
Ji karên sibê heta êvarê, ji biharê heta zivistanê, jîyana gundan ya rojane, çûn û hatina zozanan, çûna karwanan û têkilîyên bazirganî, xwendin û medrese, mîratî û rêveberî, şer û lêkdanên di jîyana kurdawerî ya klasîk hemî cihê xwe di stranê de girtîne.
Zûgotinok (çîvanok), ji deng û gotinên şaşker ên biserwa pêk tên û ji aliyê ahenga hundirîn ve helbest, ji aliyê teşeya derveyî ve jî di dîmena pêxşanê de ye. Zûgotinok, ji aliyê naverokê ve bi gelemperî ji ramanên hevnegirtî pêk tê û her wiha bêhtir weke cureyeke edebiyata zarokan jî tê pejirandin. Di bîngeha zûgotinan da carinan meselokên biwate carinan jî ên bêwatê têne vegotin. Hinek kin hinek dirêj in.
Wêjeya kurdî a nivîskî
Çanda nivîskî ya kurdan, li gor çandên cîranan, ji ber ku jiyana nivîskî dereng ketiye nava rojeva kurdan, bandora xwe zêde li ser çanda devkî ya kurdan nekiriye. Berhemên kurdî yên bi çar zaravayan hatine nivîsandin piştî îslamiyetê hatine berhemandin. Herçiqas xanedaniyên kurd ên mîna Rewadî (845 - 1222), Hesnewî (942 – 1015), Şeddadî (952 – 1072), Merwanî (983 – 1085), Fedlewî (1156 – 1424) û Eyyûbî (1172 – 1287) hatibe avakirin û di dîroka îslamê de navdar bûne jî berhemên kurdî ji serdemên wan nemaye yan jî hîç nebûye. Melayê Cizîrî (1567/68-1640), yekem helbestvanê kurd e ku bi terzê wêjeya klasîk a rojhilatî, dîwaneke bi kurdî aniye holê. Destpêka wêjeya modern a kurdî bi Hecî Qadirê Koyî (1815 – 1897) dest pê dikê.
Lê ji ber ku zimanên wan ne yek ji zaravayên kurdî ne, berhemên wan ji wêjeya kurdî nayê hesibandin. Her wiha ji ber ku berhemên wêjeyî ya Elî Teremaxî an jî Mele Yûnisê Erqetînî negihiştiye îro nabin mijarê vê gotarê. Di heman demê de nivîsên yekemîn ên kurmanciyê ya ji diayeke kin a xiristiyani yê pêk tê, ne mijarê vê gotarê ye.
Wêjeya hewramî
Tekstên wêjeyi yên herî kevn ku gehiştiye îro bi zaravayê hewramî hatine nivîsîn. Bi gelemperî pehlewanî û bi taybetî jî hewramî di demekê da xwediyê statuyek gelek bilind û gewre bûn. Di eslê xwe da goranî û zaravayê wê hewramî heta demên modern jî zimanê wêjeyi û civaka bilind bû. Xanedaniya kurd a Erdalan (1168-1867) heta ku hatiye rûxandin jî bi zaravayê hewramî diaxiviya. Ji ber wê hindê tekstên herî kevn ên gihiştiye îro bi zaravayê pehlewanî hatine nivîsîn. Kevntirîn afirandina bi hewramî “Perîşan-name” (ji aliyê Mela Perîşanê Dînewerî ve, m. 1421) ji nîveka duyemîn ya sedsala XIV tê û bergirtina wê jî ji sala 1313h./1846ê ye.
Kilamên yarsanî
Yarsan piranî zaravayê hewramî (hewramî ), farisî û lurî bi kar tînin û xwedî wêjeyeke dînî ne. Bingeha vê wêjeyê ji gotinên pîroz ên Xwedê, ferîşte û pîran pêk tê û ev gotin wekî kelam têne binavkirin. Kelamên yarsanan, bi awayekî melodîk hatine gotin û car caran kelam bi tenbûrê re jî hatine gotin. . Helbesta dînê Yarsanê wekî hemî wêjeyên dînî di nav zeman de dirust bûye û piştre hatine berhevkirin, gelek car xwedîyê van helbestan nayên nasîn. Kitêba Serencamê yek ji pirtûkên giring ên dînê Yarsanê ye, Minorsky di sala 1902an de destnivîsa rast a vê pirtûkê peyda kiriye, ev destnivîs di sala 1259k/1843an de hatîye nivîsandin. Ev pirtûk ji dîroka dînê Yarsanê pêk hatîye. Li gor kevneşopa yarsanan, kelamên pîroz bi Behlûl (ss. 8emîn) dest pê kiriye, bi Baba Serheng (ss. IXemîn?), Şah Xoşîn (ss. XIemîn?) û Baba Nawis (ss. XIemîn?) dewam kiriye û di serdema Siltan Sehak de bi emrê Siltan ev kelam ji aliyê Pîr Mûsî ve hatine tomarkirin. Pîr Mûsî, wekî katibê Siltan tê nasîn û kelamên wê serdemê û serdemên berê xwe, hemû ji aliyê wî ve hatine qeydkirin ango tomarkirin. Li gorî Mohammad Mokri, sedema qeydnekirina van kelaman ew e ku pîroziya xwe wenda nekin.
Beşa klasîk
Bingehên wêjeya klasîk a rojhilatê li erdnîgariya Hîcazê bi zimanê erebî hatiye avêtin, lêbelê pêşketin û tekamula wê li welatê Îranê bi zimanê farisî rû daye. Wêjeya farisî bi awayekî siruştî bandor li miletên cîranê xwe kiriye û wejeyên van miletan di bin serdestiya edebiyata farisî de derketine meydanê. Di vê çarçoveyê de mîna zimanên din, kurdî jî dest bi nivîsandina berhemên bi şêweya farisî kiriye û helbestvan û nivîskarên xwe mezin kiriye û berhemên xwe geh wek yên farisî geh resen nivîsandine.
Çwardaranî Serû
Çuwardaranî Serû, gundekî bi ser Bemoya navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Wêjeya kurdî
Beşa klasîk
Yekem helbestvanê xwediyê dîwan a kurdiya goranî/hewramî Mela Perîşanê Dînewerî tê hesibandin û pirtûka wî bi navê Dîwana Mela Perîşanê Kurdî di sala 1916ê de li Kirmanşanê hatiye çapkirin. Helbestvan Serheng Elmas Xan (1706-1777) di sedsala 18emîn de piraniya helbestên devkî yên  berhev kir ku hinek cudahî di navbera wê û ya farisî de hene. Destnivîsara Kitāb-i Gurba [wa] Mūsh jî li heman nivîskarê tê barkirin. Mestûre Erdelan (1805-1848), him dîroknasekê bû û him jî xwediyê dîwan bû helbestên xwe him bi kurdî û him jî bi farisî nivîsandiye. Piştî rûxandina mîrektiya Erdelanê berhemandina wêjeya hewramî bi paş de ket. Yek ji sebebê wê ev e ku di mîrektiya cîran de, di Baban de soranî ji bo wêjeyê hat bi kar anîn û ev jî li dijî hewramî bû. Her wiha li ser sekinîna wê bandora qedexekirina zimanê kurdî ya li Îranê jî heye.