cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Azerbaycan
Kurdistana Sor
Bi vê yekê re em dikarin bibêjin ku guhertinên dîrokî yên pêşî di sedsala 20an de, di navbera salên 1914 û 1918an de çê bûn. Ji ber encama vî şerî du împaratorî herifîn: Împaratoriya Osmanî û Rûsyaya Qeyserî. Û di nexşeya cîhanê de dewletên wek Polonya, Fînlandiya… peyda bûn. Helbet dabeşkirineke nuh pêk hat û welatê me jî duyemîn car hate parçekirin.
Bêguman di vê guhertinê de hin dewlet herifîn û hin jî hatin damezrandin, ji bilî parçebûna Kurdistanê, pahra me ji van guhertinên dîrokî çi bû? Berî her tiştî, pêkhatina peymana Sevrê û danîna Kurdistana Sor, du guhertinên girîng bûn di dîroka me kurdan de.
Nexşeya Kurdistana Sor
Wek ku tê zanîn, li gor peymana Sevrê, li ser bingeha xalên 62. û 63. û 64. diviyabû ku di nav salekê de -ger kurdan bixwesta- ew dikarîbûn bi awayekî serbixwe bijîn. Li ser vî esasî Yekîtiya Netewan (Y.N) dê piştgiriya daxwazên wan bikirana û mafên wan biparastina. Û her wisa tê zanîn ku ev peyman (Sevr) piştî biencambûna peymana Lozanê têk çû. Lê heçî Kurdistana Sor e, em dê li dawiya vê nivîsê li ser rawestin.
Guhertina dîrokî ya din, di Şerê Cîhanê yê duyem de dest pê kir ku di navbera salên 1939 û 1945an de çê bûbû. Di encama vê guhertinê de jî împaratoriya Almanî herifî û dîsa nexşeya cîhanê hate guhertin û bi dehan dewletên nuh ên serbixwe hatin damezrandin.
Ji vê guhertinê pahra me kurdan Komara Mahabadê bû, ku di sala 1946an de hate damezrandin lê mixabin piştî salekê (11 meh) ev pahr jî ji destê me kurdan çû û em dîsa man bêdewlet.
Guhertina dîrokî ya sêyem jî di encama şerê sar de (1991) têkçûna Yekîtiya Sovyetan bû.
Di encama vî şerî de Împaratoriya Sovyetan herifî û nêzîkî 20 dewletên nuh hatin ser nexşeya cîhanê. Ji encama vî şerî pahra me kurdan aniha Kurdistana azad e ku îro li başûrê welatê me peyda bûye.
Gelo çima kurd nikarîbûn di wan her du guhertinên pêşîn de mafên xwe biparêzin? Em dikarin bi kurtî bibêjin, ji ber ku vîyana (îrade) me di wan biryarên navnetewî de nîn bû!
Lê heçî Kurdistana azad e, ku di despêkê de em başdarî biryara damezrandina wê nebûn jî, lê ji ber gelek merc û hoyan ev sîwan hate parastin û niha jî em bi awayekî eşkere dikarin bibêjin ku qedera gelê me li başûrê welêt di destê me kurdan de ye. Bêyî beşdariya nûnertiya gelê kurd, çi herêmî û çi navnetewî, êdî tu hêz dê nikarîbe biryaran bistîne. Bi gotineke din, azadiya welatê me bi hêzên me yên sereke ve girêdayî ye û digel wan jî, dê vîyana gelê me di paşerojan de rê nede şerên birakujiyê!
Wek ku me di destpêkê de got, niha em dê hewl bidin xwe ku bi berfirehî li ser Kurdistana Sor rawestin.
Di dîroka welêt de qonaxa din afirandina SSR a Azerbaycan bû. Paytexta vê eyaletê bajarê Bakûyê bû. Lê piştî hilweşîna Sovyetistanê, SSR ya Azerbaycanê dev ji hebûna xwe berda.
Azerbaycan îro
Azerbaycan bi hebûna xwe ya gelek salan ji bo serxwebûnê hewl da û di dawiyê de ew bi dest xist. Dewleta nû naha navê Komara Azerbaycanê ye. Nuha, Serokê welêt Ilham Aliyev e. Di 2003-an de wezîfeya serokatiyê stend.
Vê gavê, çend pirsgirêkên Azerbaycan hene ku hikûmet hewl dide ku bi wan re mijûl bibe. Yek ji wan pevçûna Qerebaxê ye, ya ku ji hilweşîna Sovyetistanê vir ve didome. Azerbaycan hewl dide ku bigihîje vegirtina Komara Artsakh, ya ku ew ji xwe re demeke dirêj dibîne, lêbelê, nifûsa herêmî bi her awayî pêşî li vê digire. Hikûmet bi hemû hêza xwe hewl dide ku vê nakokiya demdirêj çareser bike.
Dîroka dewletê, ku tê de mirovên ji neteweyên cihêreng bi sedsalan bi hev re jiyane, niha nû destpê dike. Welat, di vê qonaxa dîrokê de, bi tevahî serbixwe ye û ji xwe re armancên mezin datîne. Hikûmeta Azerbaycanê plan dike ku pîşesaziya neft û gazê bêtir pêşve bibe.
Di seredana xwe ya vê dawîyê de bo Bakû, Serok behsê amadebûna Azerbaycan kir ku dest bi avakirina santralek nukleerî bike. Di vî warî de gelek pispor mantiqa vê ramanê dipirsin, lê serok ji serkeftina wê bawer e.
Siyaset
Azerbaycan komarek serokatî ye ku serokwezîr jî heye. Serokê Azerbaycanê her pênc salan carekê bi dengê gel tê hilbijartin. Serokomarê niha yê Azerbaycanê kurê serokê berê Heyder Aliyev İlham Aliyev ye. Di sala 2003’an de ji bo wezîfeyê hat hilbijartin û ji wê demê ve welat birêve dibe. Di hilbijartinên serokatiyê yên dawîn de di sala 2013an de bi %84,5 Li gorî OSCE, hilbijartin ne li gorî pîvanên navneteweyî ne.
Di adara 2009 de, welat referandumek pêk anî û tê de sînorên li ser şertên serokatiyê hatin rakirin.
Meclîsa Neteweyî ya ku ji 125 kursiyan pêk tê, her pênc salan carekê tê hilbijartin. Partiya Serokomar Îlham Aliyev Azerbaycana Nû di hilbijartinên parlementoya 2015an de ji 125 kursiyan 69 kursî bi dest xist. Bi ser de jî, hema hema kursiyên mayî ketin destê partiyên piçûk ên nêzî Aliyev an jî yên ne alîgirê.
Ziman
Zimanê fermî yê Azerbaycan a îro zimanê tirkî ye û %92ê nifûsa  Azerbaycanê bi vî zimanê diaxive. Ziman, îro ji koma zimanê tirkî ye û ji nêz ve bi tirkî, kakeyî û tirkmenî re têkildar e.
Di dema YKSSê de ji bo zimên alfabeya kîrîlî hat bikaranîne, lê niha pirranî latînî bi kar tînin.
Din
98% ji akinciyên Azerbaycanê misilman in; 89% şiî û 9% sunî ne. 2% mesihî, êzîdî, bahaî, yahudî û zerdeştî ne. .
Aaliyah
Aaliyah Dana Haughton (/ɑːˈliːə/; 16'ê rêbendanê 1979 - 25'ê gelawêjê, 2001), bi yeknavî wekî Aaliyah tê zanîn, stranbêj, lîstikvan, dansera û modelek Amerîkî bû. Wê R&B, pop û hip hopê ya hemdem ji nû ve pênase kir, [2] loma jê re dibêjin "Princess of R&B" û "Queen of Urban Pop".
Ew li Brooklyn ji dayik bû lê ciwantiya xwe li Detroitê derbas kir, ew yekem car di 10 saliya xwe de xwe da nasîn, dema ku di pêşandana televîzyonê ya Star Search de xuya bû û ligel Gladys Knight kete ser dikê. Di 12 saliya xwe de, Aaliyah imzeya xwe da Jive Records û Blackground Records (xwediyê wê apê xwe Barry Hankerson bû). Hankerson wê bi R. Kelly re da nasîn, yê ku bû şêwirmendê wê û di heman demê de stranbêjê wê yê sereke û hilberînerê albûma wê ya pêşîn "Age Ain't Nothing But a Numbe r" bû. Album li Dewletên Yekbûyî sê mîlyon car hat firotin û ji hêla Komeleya Pîşesaziya Tomarkirinê ya Amerîkî (RIAA) ve du qat platîn girt. Piştî îdiayên zewaca neqanûnî bi Kelly re, Aaliyah peymana xwe bi Jive re qedand û bi Atlantic Records re îmze kir.
Aaliyah bi hilberînerên tomar Timbaland û Missy Elliott re xebitî ji bo albûma xwe ya duyemîn, One in a Million, ku sê mîlyon car li Dewletên Yekbûyî û zêdetirî heşt mîlyon car li seranserê cîhanê hate firotin. Di sala 2000 de, Aaliyah di yekem filmê xwe yê bi navê Romeo Must Die de xuya bû. Wê beşdarî amadekirina muzîka fîlimê bû, ku di nav de strana xwe "Try Again" (Dîsa Biceribîne) jî hebû. Stran bi tenê bi lîstina radyoyê ve di rêza Billboard Hot 100 de derket pêş, û bi vê yekê Aaliyah kir hunermendê yekem di dîroka Billboard de ku bigihîje vê armancê. Piştî qedandina Romeo Must Die, Aaliyah rola xwe di Queen of the Damned de lîst, û di sala 2001-an de, albûma xwe ya sêyem û dawîn a stûdyoyê ya bi navê xwe derxist, ku di rêza Billboard 200 de derket pêş.
Di 25ê Tebaxa 2001ê de, Aaliyah di 22 saliya xwe de di qezayeke balafirê de li Bahamas mir. Balafira zêde barkirî ya ku ew tê de difiriya, demek kin piştî rabûnê ket xwarê û her 9 kesên di balafirê de mirin. Paşê hat dîtin ku di laşê pîlotê de şopên kokaîn û alkolê hene û lîsansa wî nîne. Malbata Aaliyah paşê li dijî operatorê balafirê, Blackhawk International Airways, doza mirina bi neheqî vekir, ku li derveyî dadgehê hate çareser kirin. Di dehsalên piştî mirina wê de, muzîka Aaliyah berdewam kir ku serkeftina bazirganî bi dest bixe. Piştî wefata wê jî gelek stranên wê derketin piyasê. Wê 8,1 mîlyon albûm li Dewletên Yekbûyî û li seranserê cîhanê 24 û 32 mîlyon albûm firotiye. Billboard wê wekî dehemîn hunermenda jin a R&B ya herî serketî ya 25 salên borî, û ya 27emîn a herî serfiraz a dîrokê destnîşan dike. Sê xelatên wê wek Xelatên Muzîka Amerîkî û du MTV VMA, ligel pênc berendamên Xelata Grammy hene.
Yênîko
Yênîko an jî Îngîko, gundekî ser bi navçeya Pêrtaga Dêrsimê ve ye.
Paxvanîs
Paxvanîs, gundekî giradayê navçeya Westan a Wanê ye.
Mihrab
Mihrab an gundê Mihrabê yan jî Mehrav, gundekî ser navçeya Qilabana Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.
Elîzirûm
Elîzirûm gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Reşîkan
Reşîkan yek ji şaxên êla Qoçgiriyê ye.
Delhî
Delhî (, pencabî: ਦਿੱਲੀ, ), navê fermî Herêma Paytexta Neteweyî ya Delhiyê, bi gelheya xwe metropola duyemîn a herî boşayî(qelebalix) ya Hindistanê ye. Li cîhanê metropola heştemîn qelebalix e.
Li derdora rûbara Yamuna hatiye avakirin. Tê zanîn ku mirov li Delhî ji sedsala 6'an a berî zayînê ve niştecih in. Di sala 1639'an de ji aliyê împaratorê mongola mezin Cîhan Şah ve li Delhiyê navendeke nû hate avakirin û bû paytexta împaratoriyê. Li Delhiyê ji gelek neteweyan gelek mirov xwedî olên xwe yên cuda dijîn.
Borkheide
Borkheide şaredariyeke navçeya (Landkreis) Potsdam-Mittelmark li Brandenburg, Almanyayê ye.
Hatzfeld (Eder)
Hatzfeld (Eder), bajarekî navçeya (Landkreis) Waldeck-Frankenbergê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Tûmarkendî
Tûmarkendî gundekî ser bi navenda bajarê Tîkabê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê ya di 2016an de, nifûsa vî gundî 5 kes (2malbat) bû.
Canellales
Canellales yek ji komên riwekan e, di nava Magnolîdiyan (Magnoliids) de cih digire. Tenê 2 famîleyên riwekan dikevin vê komê. Riwekên wê darokî, bêpirtik in. Ji avhewaya tropîk û subtropîk hezdikin. Bi giranî li nîvkada başûr tên dîtin.
Masrûnî
Masrûnî, gundekî ser bi navçeya Aldûşa Adiyemanê ve ye.
Feth
Feth yek sûreyê di Quran a Pîroz de ye. Ew sûreya 48 emîn e û li bajarê Medîne nazîl bû ye. Ew ji 29 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Feth"ê di ayetên yekemîn, duyemîn û şazdemîn de derbaz dibe de girtiye.
Wê sûre de tê qala peymana Hûdeybiye, cîhad û mizginiyê ku dike Mekke feth be kirin.
Qûşiqvan Sofla
Qûşiqvan Sofla, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Pertak
Pertak gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Saint-Sulpice-de-Faleyrens
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Km
Pir manên km hene.
Tîl
Çend peyvên bi vî navî hene:
Şemrex
Şemrex navçeyeke Mêrdînê ye. Li ser rêya Amedê ya ku dihere Dêrikê ye û di nava çiyayan de ye. Navê wê yê tirkî ji Çiyayên Mazî girtiya. Madena girîng a fosfat li vê derê derdikeve û ev maden pir dewlemend e. Fabrîkeya fosfatê û kargehên din ji alî dewletê ve hatiye çêkirin lê piştî çend salan hatiye girtin û fosfat tenê di bin erdê de ye.
Nav
Navê wê Şemrex e ji ber ku rêya berê ya ku ji Amedê dihere Heleb û Şamê. Bi erebî rah an roh tê maneya "çûyîn", rê ye. Ji ber wê yekê navê wê bûye Rêya Şamê, Şam Rah, Şamrax, Şemrex...
Nivîskarên kurd yên Şemrexî
Sebrî Şermixî Helbestvan YALÇÎN SARILMAZ nîvîskar (romannûs) û (çîroknûs) Mîkaîl yilmaz (helbestvan)
Helbest li ser Şemrexê
Ji pirtûka Dûrik û Çîrok (2005). Şemrexa çiya yê mazî
Qeleyçî
Qeleyçî gundeki Tatosa bi ser Erziromê ve ye. Hejmara şêniyên vî gundî derdora hezar kesî ye.Serhildana Şêx Seîd pêşî li vî gundî bûye. Qeleyçî ji bo xebatên welatparêziyê jî gelek malovani kiriye. Li bakurê wê Meçilî, Li rojhilatê wê Kilîse,li rojavayê wê jî Qirikan he cîh digre. Qeleyçî îro di kar û barê siyasî de cîhê xwe digre û xebatên Komalên Ciwan jî li vî gundî hene. Di warê erdnîgariyê de jî ev gund girîng e.
Şemrex
Helbest li ser Şemrexê
Li nav çiya û rezî
Ew e bihişta welatî
Sebrî Şermixî ... Ji pirtûka Palûte ya Helbestvan Çiya Mazî Xatirxwestin ji êvara Şemrexê Bêyî te bim heyûhat
Di wê êvara bi keseran dagirtî
Di wê heyverona bi min re paldayî de
Bi tenê
Wexta hatin û min bibin xezala min
Wexta hatin û min bibin qasidên qesr û qonaxan
Ezê li ser dika diya xwe î bilind rûniştîbim
bêgûman
Wê wextê ezê
Li dengê kûçik û zarokên taxê bi baldarî
guhdar bim teqez
Ezê wê dîmena dengê melayê eşa
Dema wekî teqînekê li çiyayê Şewla dikeve
Û ji çiyayê Şêxmihemed vedigere
Li nava taxan belav dibe
Bikim keska Kaliko û bi ser dilê xwe vekim
Û bimînim li benda wan
Ezê wê êvarê li benda wan bim
bi rimirim
û min bibin
Ezê bêjim ji camêrên ku
Destên wan bi hefsarê hespên kumêt ve şidyayî
Kêlîkekê bisekinin mîrze fermandarno
Kêlîkekê ji wê dilovaniya ku alem pê dizanin
Destûrê bidin min
Û têkevim tevgereke nîgaşî
Ezê Bêhnekê ji tûrikê Pîrxetabê hekîm
Û Sîn û Seydoşê hewaran
Bêhnekê jî ji Siltan Şêxmûsê dildaran deyn bikim
Ezê bêjim wê êvarê ji çavsoran re
Seetekê jî ji havîna Deştegewrê
Bi eşêfa sibeheke mehreşkê re
Bi destên qerm bipîvin
Ji kerema xwe re
Dema ku destûr dane min
Û min li Giharê Dîna nêrî berî destgirêdanê
Ezê keserkûriyekê ji Çiyayên Mazî
Bi guhê şivanekî bêdengiya Birka Nexşê
Li tembûra hozanê taxa jêrîn
Bi pala beroj re guhdarî bikim
Û dîlana xort û qîzên Şemrexa bi hizn û şahî
Daqurtînim
Wê jî bi deyn
Careke din ezê hijdeh pelên dara berûyê
Ya di hewşa rehmetiyê bavê min de şînbûyî jêkim
Û li ba hijdeh rondikên di kezeba min de veşartî
Di kêlîkên dawiyê de
Ezê dîsa li ber wan bigerim bi dilnermî
Ji bo bêhn bikim
Helbestên Amîdayê dilzîz
Ji alîkî jî biqulupînim rûpelên hestiyar î yadîgar
Î benê xilboqî lê hat dericandin bê hejmar
Yekê ji "warê çî min jê" î bi kevirên ku
Meryem û Horê pelandî
Ji şikeftên teyr û tilûran pêkhatî
Û yekê jî ji çarenûsa çiyayên bilind
Ji kolikên çaralî î serbidar biqîrim asoxî
wê êvarê çi bimînin li dû min
Wê bendewarê min bin heta ez bêm
Ezê destên xwe tevlî qevda porê te
Di nava hîre hîra bi nalan re
Dirêjkim çeporast
Wekî dema hevalên min çûbûn
Cihên efsaneyî li Şemrexê
Şewla, Şêxmihemed, Giharê Dîna :çiyayên dor Şemrexê nin Birkenexşê,Deştegewrê: Deverên dor Şemrex in Pirxetap (kaliko): Dergehek şêx e (an pir e), li gündê Şemrex Pîran e. Bi baweriyeke ji bo mirov ji nexweşiyan xelas bibin û bibin xwedî zarok diherin wê derê, Siltan Şêxmus: Ewliyayek e li navbera şemrex û Mêrdînê dergehek wî heye. Mirov pir tên ziyareta wî û xort û keç li wê derê hevdû nasdikin.Sîn û Seydoş : Du mirovên efsanevî û dîrokî ne ziyaretgeha wan li herêma Dêrika Çiyayê Mazî ye.
Girêdanên derve
Malpera Şemrex www.mazidagi.org
Çemkî
Çemkî gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 0 kes (0 malbat) bûn.
Erzenhausen
Erzenhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kaiserslauternê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Esr
Esr sûreyek ji Quran a pîroz e û li bajarê Mekkê hatiye wahiy kirin. Bi temamî ji sê ayetan pêk tê. "Esr" bi zimanê kurdî tê wateya "dema berêvarê" yan jî "demekî dirêj, dem".
Oxonk
Oxonk (ango, Ox¨onk) gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Alec Douglas-Home
Alexander Frederick Douglas-Home, , KT, PC ( – ; di navbera 1903 û 1950 an de wekî Lord Dunglass jî tê naskirin; di navbera 1903 û 1950 Çardehem ; di navbera 1963 û 1974 Sir Alec Douglas-Home) siyasetmedarekî brîtanî ê Partiya Mihafezekar a Brîtanyayê bû. Douglas-Home di navbera û  de serokwezîrê Keyaniya Yekbûyî bû.
Çg
Çg kurteya peyva çargoşe ye. Şonê kîlomitir Çg mera kane km² jî binîvsîne.
Hêyavka goşt û kixseyê
Hêyavka goşt û kixseyê, hêyavka dêrê, yaxniya (êxniya) dêrê navê xwarineke kurdî ye. Dibêjin di rojên pîroz de, oldaran bi sîtilan vê xwarinê dikelandine, dibirine dêran. Di pêjgeha kurd, ermenî û suryanîyan de tê kelandin. Heger kixse nebin, pîvazên hûrik jî tên bikaranîn, lê heger kixse be çêjdar dibe.
Ev xwarin li Amedê, Îdir, Dîlok û gelek parêzgehan bi navê hêyavka (yaxniya) kixseyê ya bi sîrê jî tê binavkirin. Sîra kutayî jî dikeve xwarinê.
Çêkirin
Rûnê xwe di rûnbirêşkekê de bihelînin. Rûn qijilî, goşt bikin navê, heya zerayî pê ket tevdin. Kixseya xwe bi saxî (ne hûrkirî, tenê qalikên wê hatine girtin) berdinê, sîra kutayî jî. Heya hinekê zerayî bi rûyê kixseyan bikeve, tevbidin. Ava goşt, sirke, xwê û îsota reş tevlî bikin, bi qasî nîv saetê bikelînin daku kixse û goşt nermijî bibin.
Mil û Zil
Mil û Zil du bendên eşîrên kurdan ên xwederî (menşeyî) ne. Gorê efsaneyê Mîl û Zil du bira bûne. Yek ji wanan ji başur yek ji rojhilatê hatiye Kurdistanê. Kêm û zêyde baweriya hemû eşîrên kurdên kurmancî- û kirmanckîaxiv ewe ku koka wan ji van herdû birayan hatiye. Herwiha li Kurdistanê du êlên kurdan ên mezin, bi navên Mîllî (Mîlan) û Zillî (Zîlan) hene. Bênden eşîrên kurdan ên xwederiye din Botî, Mehmedî, Babanî (Bebeyî), Silivî, Xorkan û Cûwana ne.
Hucurat
Hucurat di Qurana Pîroz de sûreyek ye. Ew sûreya 49'em e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê nazil bûye. Ew ji 18 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva Hucuratê di ayetên çarem de derbaz dibe de girtiye. Hucurat gelejmara şane ye.
Wê sûre de tê qala peymana Hûdeybiye, cîhad û mizginiyê ku dike Meke feth be kirin.
Tengrîzm
Tengrîzm (ku bi navê Tengrîîzm, Tengerîzm, an Tengrîanîzm jî tê zanîn) dînekî etnîk ya tirkî, yenîseyî, mongolî ye ku ji stepên Ewrasyayê derketiye holê û li ser bingeha şamanîzm û anîmîzm ê ye.
Ew xwedayê xwe yê esmanê Tengrî diperêzin. Di tengrîzmê de gur jî wekî heyînên pîroz têne hesibandin. Armanca jiyanê li gor tengristanê ew e ku bi gerdûnê re lihevhatî bijî. girêdan=https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%95%DA%95%DA%AF%DB%95:Tengrism1.svg|thumb|Sembola Tengrîzmê, bi şiklê konekî tirk ê kevin bi nivîsa tirkî ya kevn ku li ser wê "Tengrî" hatîye nivîsandin. Beriya hatina îslam, xirîstiyantî û cihûtiyê hemû tirk û hinek jî mongol tengrîst bûn. Tengrîz îro pir piçûk e her çend gelek tirk lê vedigerin. Ev têgîn çend tevger û hînkirinên olî yên xwecihî yên tirkî yên hemdem jî vedibêje. Hemû peyrewên wî yên di tengrîsê de yekxwedayî ne û tenê tengrîsê diperêzin.
Tengrîzma nûjen
Tengrîzmî şirk bû lê paşê bû yekxwedayî, û tenê Tengrî diperizin. Ew li ser başî û xerabiya bingehîn hîn dike ku Tengrî xwedê nûnertiya qenciyê dike û Erlîk jî şeytan nûnerê xirabiyê ye.
Tengrî di dînê gelên pêşî yên tirk de xwedawenda yekem a bingehîn e. Piştî ku tirkan dest bi koçberiyê kirin, ji Asyaya Navîn derketin û bi olên yekxwedayî re rû bi rû man, Tengrîzm ji eslê pagan/polîxwedayî hate guherandin.
Tengrîzm oleke kevnar bû ku bi piranî piştî belavbûna xiristiyantiyê û paşê jî îslamiyetê winda bû. Gelek tirkan di salên 1990î de, bi taybetî li Qirgizistan, Qazaxistan, Tirkiyeyê hewl dan ku tengrîzm vejînin.
Şorbeya gundiyan
Bixwazin şerab û sirke jî
Niha li bajaran şeraba spî jî tevlî dikin ku çêjdar dike. Di vê terîfeyê de şerab nîne. Di terîfeya gundiyan de sirke jî nîne lê li vir di terîfeyê de sirke heye, lewra bi rastî jî, sirke gelek tehmê xweş dike.
Terîfe ji xanimeke êla Xelîkan hatiye wergirtin ku li Ewropayê dijî.
Tengrîzm
Tengrîzma nûjen
Nivîskar û dîroknasê navdar ê tirk Nihâl Atsız tengrîst û îdeologê turanîzmê bû.
Şorbeya gundiyan
Çêkirin
Runê nivîşkî berdin quşxaneya xwe. Pîvazê hûrkirî di nav de biqijilînin. Bi qasî 10 deqeyan sor bikin, neşewitînin. Bi qasî 2 KX ard berdin navê. Heger bixwazin şerab û sirkeyê jî berdinê, sor bikin.
Tengrîzm
Tengrîzma nûjen
Tengrîzmê pir hindik alîgirên çalak hene, lê vejandina oleke neteweyî di derdorên rewşenbîr û neteweperest de gihîştiye asteke mezin. Serokên berê yên Qazaxistanê Nursultan Nazarbayev û Asker Akayev, Tengrîzmê wek ol û xwezaya neteweyî ya gelên tirk bi nav kirin. Di gera xwe ya Rûsyayê de di sala 2002 de, Akayev got ku seredana Çemê Yenîseyî "ji bo tirkan û tengrîstan ziyareta cîhekî pîroz e." Şopdarên tengrîzmê her tim digotin Îslamiyet ji gelên tirk re jî xerîb e, xirîstiyantî û cihûtî jî biyanî ye. Şagirtên tengrîzmê bi piranî tirkên neteweperest ên ji Tirkiye, Azerbaycan û Asyaya Navîn in. Hejmarek mezin ji tirkan ji îslamê derdikevin û tevlî tengrîzmê dibin.
Borkwalde
Borkwalde şaredariyeke navçeya (Landkreis) Potsdam-Mittelmark li Brandenburg, Almanyayê ye.
Şorbeya gundiyan
Çêkirin
Heskek ava goştê mirîşkê berdin quşxaneya xwe, hinekê tevdin. Sê stekan (qedeh) ava goştê mirîşkê dîsa tevlî bikin. Xwê, îsota reş pê werbikin, bihêlin bila di germiya nizm de bikele. Bi qasî nîvê saetê bikelînin.
Ji ser agir daynin, li binikên servîsê parve bikin. Penîrê xwe li ser nan bihelînin, bi tevî nan bipişirînin, berdin nava şorbeyê. Êdî dikare were ser destexaneyê.
Çima gotine şorbeya gundiyan
Dibe ku ji ber berkeliya vê xwarinê be, ev nav lê kirine. Nanpişirandina nava xwarinê, awayek ji xwarinên hêsan e û gundî gelek dixwin.
Ûçhesar
Ûçhesar gundekî ser bi navenda bajarê Tîkabê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê ya di 2016an de, nifûsa vî gundî 0 kes (0 malbat) bû.
Zawîte
Çend peyvên bi vî navî hene:
Hauzenberg
Hauzenberg, bajarekî navçeya (Landkreis) Passauê li herêma Bavyeraya Almanyayê ye.
Michael Jordan
Michael Jeffrey Jordan (zayîn 17ê Reşemî, 1963), ku bi xwe wek MJ jî tê naskirin, karsazek Amerîkî û lîstikvanê basketbolê yê. " Wî panzdeh demsalan di Komeleya Basketbolê ya Neteweyî (NBA) de lîstiye, bi Chicago Bulls re şeş şampiyoniyên NBA qezenc kirye..
Qûdçî
Qûdçî, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Xiangtan
Xiangtan, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Hunanê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 2.865.000 kesî
Hecîzîvê
Hecîzîvê, gundekî giradayê navçeya Westan a Wanê ye.
Saint-Sulpice-de-Guilleragues
Saint-Sulpice-de-Guilleragues, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Bolîvya
Bolîvya, bi awayekî fermî wekî Dewleta Pirneteweyî yên Bolîvyayê tê zanîn,  welatekî parzemînî ya li navenda rojavayê Amerîkaya Başûr de cih digre. Sînorê Bolîvyayê bi deryayê re tune ye. Cîranên wî li aliyê bakur û rojhilat Brezîl, li başûr rojhilat Paraguay, li başûr Arjentîn, li başûr rojava Şîle û li bakur rojava Perû ne. Yek sisyan welatekî rêzeçiyaya li Andesê ye, ku yektir bajarên herî mezin û navendên aborî yên sereke yên wê El Alto û Altiplano ne. Bolîvya yek ji du welatên parzemînan e, ku li derveyî herêmê Afro-Ewrasyayî cih digre (yên din Paraguay e). Bolîvya mezintirîn welatê parzemînan a li Amerîkayê ye. Şoreşgerê internasiyonalîst ê navdar Che Guevara gava amadekariya şoreşa vî welatî dikir li vir, li bajarê Hîgûera di çiriya pêşîn a sala 1967an de hate kuştin.
Berî ku dagirkerî Spanî ya li herêma Antê ya li Bolîvya bû, ji ber ku beşek ji Împeratoriya Înkayê li bakur û rojhilatê aliyê eşîrên serbixwe yên erdên nizm de dijîn çê bûn. Spanî  conquistadors  de ji Cuzco û Asunción kontrola herêmê di sedsala 16an de pêk hat. Di serdema koloniya spanî de Bolîvya ji aliyê Keyaniya Charcasê ya Audiencia bi rêvebirin kirin. Spanyayê împaratoriya xwe bi beşek mezin li ser kolandinên zîvên Mayinên Bolîvyayê avakirin.
Piştî banga yekem ji bo serxwebûnê di sala 1809an de kirin, 16 salan şer li pey damezirandina Komara li ser 6 tebax 1825an de ji bo Simón Bolívar binavkirin. Ji serxwebûnê ve, Bolîvyayê demên bêaramî yên siyasî û aborî ragirt, tevî yên ku derdorên cuda yên ji cîranên xwe re wenda kirin, wek bi Acre û beşên bi Gran Chaco pêk hatiye. Dema ku destdanîna herêmên beravên Pasîfîkê ev di Şerê Pasîfîkê (1879-84) piştî erdgirêdayîna ji alîyê Şîleyê ve hatiye dîtin, di heman demê de peymanên bi bigiştina welatên cîran nerasterast ji Okyanûsên Pasîfîkê û Atlantîk de jî hatine.
Şêniyên welat wek texmînkirin li ser 11 milyon kes in, ku di nav piretnîk ên wê de Amerîkiyên resen, Mestîzo, Ewropayî, Asyayî û Afrîkayî hene. Cûdaxwaziya nijadî û civakî ku ji kolonîyalîzma Spanî ve rabûn bûye, heta ku di serdema nûjen de jî berdewam dike. Spanî zimanê fermî û piraniyê de ye, tevî ku 36 zimanên binkî ya statûya fermî jî heye. Zimanên herî tê axaftin Guaranî, Aymara û Quechua ne.
Etîmolojî
Bolîvyayê piştî Simón Bolívar, ku serokê di Şerê Serxwebûna Spanyol-Amerîkan hate binavkirin. Serokê Venezuela, Antonio José de Sucre vebijêrka ji aliyê Bolívar ji bo yekîneyên Charcasê (Bolîvyaya niha) bi Parêzgehên Yekbûyî yên Rio de la Plata ya Komara Perûyê nû damezrandin, ku bibin yek an jî ji bo awayekî fermî serxwebûna xwe ji Spanyayê îlan bikin hatibû dayîn. Sucre tercîh kir ku avakirina neteweya nû û piştgiriya herêmî bi rûmetekî li Simón Bolívar binavkirin.
Navê xwe bi eslî Komara Bolívarê bû. Piştî çend rojan, [? Kingê] endamê kongresê Manuel Martín Cruz pêşniyar kir: "Eger ji Romûlûs bên Romayê, wê paşê ji Bolívarê bên Bolîvyayê" (bi spanî: Si de Rómulo Roma, de Bolívar Bolivia). Nav ji aliyê Komarê di 3 çiriya pêşîn 1825an de hate pesend kirin. Di sala 2009an de, destûra bingehîn ya nû bi navê fermî ya welat bi "Dewleta Pirneteweyî yên Bolîvyayê" di naskirina xwezayê de pir-etnîkî yên welatî û rewşa pêşkeftiya Gelên Xwecihên Bolîvyayê di bin destûra bingehîn ya nû de guhertin.
Dîrok
Niha di herêmê de wek Bolîvya tê zanîn, ji bo dema ku Aymara hat li ser 2,500 salan dagir kiribûn. Lê belê Aymaraya niha wê xwe bi şaristaniya kevnare ya çanda Tiwanaku ku paytexta wan li Tiwanaku li Rojavayê Bolîvyayê hebû. Paytexta Tiwanaku dema ku dewrana ji zû wek 1500 BZ li gundekî piçûk çandin bûn.
Di civakê de bi rêjeya bajaran di navbera 600 PZ û 800 PZ mezin dibû, ku aliyek hêza herêmî girîng li başûrê Andesê bû. Li gor texmînên destpêkê, [kingê?] bajar bi qasî 6.5 kîlometre firehî (2.5 mi sq) li ba herî zêde radeyê xwe nixamt û di navbera 15,000 û 30,000 şênîyan hebû. Di sala 1996an de satelîtê ya dîmenê ber nexşa berfirehiya ji ranehêjeya kollus suka (sergerm ên lehîbûnên bilind) li seranserê sê geliyên seretayî yên Tiwanaku, ku gihîştin texmînên kapasîteya şêniyên hilgirtiyên her derê di navbera 285.000 û 1.482.000 kesan hate bikaranîn.
Derdora 400 PZ de, Tiwanaku ji bûyîna hêzekî herêmî de serdestiya ji bo dewletê talanker çû. Tiwanaku bineciyê xwe di nav Yungas de berfirehkirin û çanda riya jiyana xwe ji bo gelek çandên din ên li Perû, Bolîvya, û Şîleyê anî. Tiwanaku dawîya çanda tund li gelek aliyan ve ne. Ji bo firehkirina danê xwe, Tiwanaku ahengê de tundiya mezin yên siyasî, afirandina kolonî, dayîna peymanên bazirganî (ku bi çandên din ên bêhtir girêdayî hatine çêkirin) û riya tarîkatên dewletê.
Di domkirina mezinbûna împaratoriyê ti dawî li ber çavan bû. William H. Isbell dibêje "Tiahuanaco de jîyaya veguherîna dramatîk di navbera 600 PZ û 700 PZ ku standardên balkeşa nû ji bo mîmariya sivîl damezrandin û gelek ji gelên şêniyên zêde bûye". Tiwanaku berdewama pişaftinê ya çanda bêhtir ji rakirina holê wan kir. Arkeolojên bîrekî qebûlkirina dramatîk yên seramîkan Tiwanaku nav çandan de ku beşek ji Împaratoriya Tiwanaku bû. Hêza Tiwanaku ya din bi riya bazirganiyê de pêkanîna di navbera bajaran di nava împaratoriya xwe zexm bû.
Erdnîgarî
Erdnîgariya welat pêşangeha jimarekî mezin û hercûmercê da dikişe. Bolîvya wek Zorbûna jiyanî di asta bilind de yek ji mezintirîn di cîhanê de ye û herwiha di çend ekolojîkan de bi ekolojîka bine-yekîneyên xwe yên wekî Altiplano, Xîzanên tropîkal (tevî Xîzanên Amazonê) geliyên zûha û hovekî tropîkî yên Chiquitania.
Atmosfera li Bolîvyayê ji ber cudahiyên bilindayîyan bi cur mezintirîn. Mirov dikare girtir cûdakirin
Tekasur
Tekasur yek sûreyek ji Quran a pîroz e û sûre li bajarê Mekkê ji Muhemmed pêxember ra hatîye wahîy kirin. Bi temamî ji 8 ayetan pêk tê. "Tekasur" bi kurdî tê maneya "xwe bi mal, xwedanî û zarokên xwe pesnîn".
Werzişa şerî
Werzişa şerî ew e ku lîstikvanên werzişê li dijî hev yan jî bi pinan yan jî bi boksan bi hev re şer dikin.
Arnciwan
Arnciwan  gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Çinaqlû
Çinaqlû gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Batêl
Çend peyvên bi vî navî hene:
Oskar Herrfurth
Oskar Herrfurth (jdb.. 5'ê reşemiya 1862 li Merseburg, Almanya m.. 1934) wênesaz û xêzkarê alman bû.
Jiyan
Ew xwendina xwe li dibistana hunerê li Weimar wergirt, ew gelek salan li Weimar jî dijiya, paşê li Hambûrg. Ew wêneyên jenrê û wêneyên çîrokî xêz kir û wek xêzkar xebitî. Ew ji bo çîrokên derewan yên Karl Friedrich Hieronymus Freiherr von Münchhausen, berhemên Karl May û her wiha çîrokên Birayên Grimm,  Hans Christian Andersen û Ludwig Bechstein xêz kir.
Berhem (bijartî)
Xêzkariya kartpostalan ku hemî ji hêla Uvachrom ve hatine weşandin:
* Münchhausen, 2 sechsteilige Serien
* Eulenspiegel, sechsteilig *
* Tilîko (Bechstein), sechsteilig
* Der Schweinehirt (Andersen), sechsteilig, 1920
Şorbeya Gurgumê
Şorbeya Gurgumê, şorbeya Meraşê cure şorbeyeke kurdan ku pirranî li parêzgeha Gurgumê, di nava êla Sînemiliyan de tê xwarin. Herwiha li Riha, Dîlok, Erdêxan, Sêwas û li herêma Serhedê jî gelek tê xwarin. Bi tirkî navê viya kirine Ezo Gelin çorbası yan Maraş çorbası.
Oskar Herrfurth
Berhem (bijartî)
* Die sieben Raben (Birayên Grimm), sechsteilig
Şorbeya Gurgumê
Li ser daxwazê hin berkelî lê kêm an zêde tên kirin. Terîfeya wê ya standard ev e:
Çêkirin
Êdî dikare were ser destexaneyê.
Oskar Herrfurth
Berhem (bijartî)
* Bilûrvanê gundê mişkan, sechsteilig
* Siebenschön (Bechstein), sechsteilig
* Der Wolf und die sieben Geißlein (Birayên Grimm), sechsteilig
* Marienkind (Birayên Grimm), sechsteilig
* Die Heinzelmännchen, sechsteilig
Pirtûkên xêzkirî:
* Der blaurote Methusalem. Von Karl May. Mit einem farbigen Titelbild und 16 Tondruckbildern. 4. Auflage. Stuttgart u. a.: Union Deutsche Verlagsgesellschaft (1904).
* Karl May. Der Ölprinz. Mit 16 Farbendruckbildern. 5. (letzte) Auflage. Stuttgart u. a.: Union Deutsche Verlagsgesellschaft (1909).
Colwood
Colwood, bajarekî herêma Kolumbiya Brîtanîya Kanadayê yê.
Yewnanistana Rojava (parêzgeh)
Yewnanistana Rojava (parêzgeh), (bi grekî: Περιφέρεια Δυτικής Ελλάδας Periféreia Dytikís Elládas) yek ji sêzdeh parêzgehên îdarî yên Yewnanistanê ye. Parêzgeh li rojavayê erdnîgariya Yewnanistanê ye û ji bakurê rojavayê nîvgirava Peloponeseyê pêk tê. Rûerd a parêzgehê 11.336 km² çarçik û nifûsa wê, li gorî hejmartina sala 2011an 679 hezar û 796 kes e.
Kêr
Dîroka kêrê
Pirr berê di jiyana komûnal de, mirovan kêrên xwe ji kevirê çêdikirin û bo nêçîrvanî, birrîn û şer bikardianîn. Dûv re ji dar, hestiyê û ji hin lajwerdan hatin pêşxistin.
Kêr ku mirov dikare wekî kahûr an şûrê jî binirxîne, hêj jî bo pevçûnê tên bikaranîn. Lê ji kêrên wiha re kahûr, kêrik, pîncik, kamir, cozan, qame hwd dibêjin.
Dema mirovan êdî zinarên lajwerdan helandin û metal bipêşket, êdî cureyên kêran jî pirr bûn. Bi texmînî di sedsala 15. de kêrên pê şer û nêçîrvanî tên kirin, ji yên birrînê veqetîne. Li Kurdistanê kahûr û xencer berê li ser her zilamê hebûn, lewra ev wekî nîşaneyeke mêranî û wêrekiyê dihatin dîtin.
Bistikan
Bistikan gundekî bi ser Komîşîra Adiyemanê ve ye.
Rûsya
Rûsya an jî Ûrisêt (bi rusî: Россия Rossija an jî bi fermî: Российская Федерация Rossijskaja Federatsija, anku bi kurdî Federasyona Rûsyayê) dûgeleke li bakurê Ewrasyayê dikeve û gorî parzemîna xwe welatê herî mezin ê cîhanê ye.
Rûsya bi belavbûna YKKS hat saz kirin û yek ji endamên Encûmena Asayîşê ya Neteweyên Yekbûyî yên daîmî ye. Ew yek ji endamên G8 (Koma Heştan) bû; Rûsya ji komê hat derxistin.
Sînorên wêyê bi dewlet û deryayan re
Sînorên Rûsyayê bi dewletên Norwêc (196 km) û Fînlenda (1.340km), Deryaya Sîbîryaya Rojhilat, welatên Baltîkên Estonya (294 km) û Letonya (217 km), li başûr Belarûs (959 km) û Ûkraynayê (1.576 km) re hene.
Deryaya Reş sînorên Rûsyayê Asya û Ewropa ji hev vediqtîne. Li Qefqasyayê sînorên xwe bi Gurcistan (723 km) û Azerbaycan (284 km) re hene. Sînorê xwe bi Deryaya Mazenderan û Qazaxistanê re didom in. (6.846 km).
Li rojhilat sînorê wê bi (nêzî 40 km) Çîn û Mongolyaê (3.485km) re hene. Pê Mongolistanê re sînorê dorî (3.605 km) bi ÇÎnê re hene. Li Rojhilata Dûr jî sînorê xwe bi Koreya Başûr (19 km) re hene. Li wê wêde jî sînorê xwe bi beravên Deryaya Japon, Deryaya Oxotskê, Okyanûsa Pasîfîk û Tengava Berîng re hene. Ew bi tengiyekê dorê 85 km û kûrahîyekê dorê 30 m de heta 50 m bi Tengava Berîngê ji Alaskayê vediqete.
Havelberg
Havelberg, bajarekî navçeya (Landkreis) Stendalê li herêma Saksonya-Anhalt a Almanyayê ye.
Rûsya
Sînorên wêyê bi dewlet û deryayan re
Ew li bakur bi beravên xweyên li ber Okyanûsa Arktîk tê sînor kirin. Li wir hin giravên Rûsyayê hene. Sînorên wêyê bi dewletên din ve dorê 20.017 km, beravên wê jî dorê 37.653 km.
Keferdîz, Meletî
Keferdîz (an Kefersût an jî Kefersûk) (1928: كفرديز / "Kefer diz" ; 1946: Keferdis/Keferdiz; bi tirkî, Doğanyol) navçeyeke 120 km dûrî Melediyê dikeve. Firehiya erdê navçeyê 233 km² ye. Hejmara niştecihên navenda navçeyê 5.418 û bi tevî gundan 11.435 e. Bi girêdayî navçeyê 14 gund û 26 mezre hene. Aborî li ser çandiniyê ye.
Gorî îdîayan Keferdîz bi qasî 500 sal berê wekî gundek hatiye avabûn. Ti bermahiyên dîrokî yên bingeha navçeyê kevntirîn nîşan bide nîne.
Rûsya
Sînorên wêyê bi dewlet û deryayan re
Derve axên navendî, perçeyeka Rûsyayê dervayiyê ko pê ve girêdayî bi navê Oblast Kaliningrad di navbera Polonya û Lîtvanyayê de dimê. Sînorên wê bi Lîtvanya (227 km) û Polonyayê (206 km) re hene.
Çem
Çemekî Rûsyayê girîngî ko li ser axên wêyê Ewropayê diherike Volga ye. Ew çemê herî dirêjê Ewropayêye û bi dirêjahiyê xweyê dorê 3.534 km pê herikîna xweyê ser Rûsyayê bi dawî tala Deryaya Mazenderan dibe. Çemekî dinî girîng jî Dnepr e. Ew ji nêzikên Moskowê dizê û pê herikînê ser Rûsyaya Spî Ûkraynayê re tala Deryaya Reş dibe. Ew li ser Kanala Dnepr-Bug re bi çemê Polonî Bug û Wisla û Memel ve tê girêdan.
Hin çemên girîngên ko tala Deryaya Mazenderan dibin wiha ne: Volga, Kama (1.805 km yek ji milên Volga), Wyatka (1.314 km), Oka (1.480 km, yek ji milên Volga), Ûral.
Hin çemên tala Okyanûsa Atlantîk dibin wiha ne: Newa, Volxov, Duna, Pregel, Memel, Don, Kuban
Çiya
Hin çiyayên Rûsyayê girîng wiha ne: Altay, Baykal, Şîbînen, Qefqas, Kolîma, Putorana, Sayan, Stanowoy, Tannu-ola, Çekerskî, Ural, Werxoyansker.
Çiyayê Rûsyayê yê herî bilind Elbrûs (5.642 m) li ser Qefqasan dimê.
Bajar
Li Rûsyayê gelheya 13 bajaran ji 1 mîlyon mirovî dibuhure:
Dem/Saet
Demên/Saetên li Rûsyayê UTC+2 û UTC+3 û UTC+4 û UTC+5 û UTC+6 û UTC+7 û UTC+8 û UTC+9 û UTC+10 UTC+11 UTC+12 her kantonek bi demekiye.
Rottenburg
Rottenburg tê çend maneyan:
Qarihe
Qarihe an jî Qarie ji Qurana Pîroz sûreyek e. Li gorî baweriya îslamî ev sûre li bajarê Mekeyê dahatiye û ji 11 ayetan pêk tê. Peyva Qarie tê wateya "yê ku lê dixinî, lê qelibî, dêrê lê dixinî" yan jî "tirsan dike ji nava dilan". Peyv bi kurtayî qala roja dawiyê yanê roja qiyametê dike.
Golzow, Potsdam-Mittelmark
Golzow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Potsdam-Mittelmark li Brandenburg, Almanyayê ye.
Eulenbis
Eulenbis şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kaiserslauternê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Yarezîz
Yarezîz gundekî ser bi navenda bajarê Tîkabê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê ya di 2016an de, nifûsa vî gundî 225kes (61malbat) bû.
Deşox
Deşox, gundekî giradayê navçeya Westan a Wanê ye.
Hedrîş
Hedrîş (navê wê bi tirkî Dağdibi lê kirine), gundekî ser navçeya Qilaban, Şirnexê ye.
Qûre
Qûre, amana ku tê de çay tê dem kirin, kelandin û pêşkêşkirin e. Heger binê wê de bo ava kelandinê parçeyek din jî hebe, bi hev re navê wê dibe çaydank. Li Kurdistana Bakur pirranî ji bo hemiyan dibêjin çaydank.
Cureyên qûreyan
Çay ji Çînê belav bûye, bêjeyeke çînî ye û bûye navneteweyî. Li Kurdistanê heya sedsala 19. ji çayê bêhtir, kafê (qehwe) dihatibûye vexwarin, lê niha çaya reş gelek tê vexwarin.
Saint-Sulpice-de-Pommiers
Saint-Sulpice-de-Pommiers, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Çinqralûya Pol
Çinqralûya Pol gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.594 kes (489 malbat) bûn.
Havelsee
Havelsee, bajarekî navçeya (Landkreis) Potsdam-Mittelmarkê li herêma Brandenburg a Almanyayê ye.
Kûzeran
Kûzeran, navê yek ji bajarên li parêzgeha Kirmaşanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.
Linthe
Linthe şaredariyeke navçeya (Landkreis) Potsdam-Mittelmark li Brandenburg, Almanyayê ye.
Temer Koçer
Temer Koçer waliyê bajarê Dihokê ye.
Xiangxiang
Xiangxiang, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Hunanê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 946.000 kesî
Ûştinî
Ûştinî navê mîrgeheke kurdan li herêma Şemzînan, a ku Şerefnameyê de derbas dibe ye. Ev mîrgeheka ku ji aliye ezbeta Nehrî ve hatiye avakirin, li Ûştinê (îroyî Stûnê?) bi navendbûye û heta destpêka sedsala 17'mîn hebûna xwe parastiye.
Qaf
Qaf sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 49 emîne û li bajarê Mekke û pê sûreya Mûrselat re nazîl bû ye. Ew ji 45 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe tîpa "Qaf"ê li serî ayeta yekemîn de girtiye.
Wê sûre de tê qala şerînê gawiranê pexamber û roja qiyamete kirin. Dîsa tê qala karînê Xwedê, û ji bo wê karîne hêsaniyê afirandinê pê mirin re kirin.
Helet
Helet an jî gundê Heletê, gundekî ser navçeya Qilabana Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.
Ichenhausen
Ichenhausen bajarokekî navçeya (Landkreis) Günzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Mirin (pirtûk)
Mirin navê pirtûkeka nivîskar Evdile Koçer e. Weşanxaneya ku ev pirtûk çapkiriye "Weşanên Aram" e.
Împeratoriya Asûr
Navê împaratoriyeke bihêz a serdema hesin bû. Serwerê pêşî Aşûrdan II bû. Paytexta wê pêşî Asûr piştre jî Nînova bû. Hemû Mezopotamya û di bin serweriya qralên Asûrî de bû. Heta BZ 612'an hêza xwe ya geş domand lê bi rêberiya Keyaksar Nînova hate zemtkirin û împaratoriya Asûr têk çû. Û ji dêlve keyaniyên din hatin damezrandin.
Pişvank
Pişvank, gundekî giradayê navçeya Westan a Wanê ye.
Mirin (pirtûk)
Mirin ji deh kurteçîrokên nûjen ên kurdî pêk tê. Her deh kurteçîrok jî temaya wan li ser mirinê ye. Mirina ku van 30 salên dawî xwe wekî siyekî berdaye nav jiyana civaka Kurdan, di nav kurteçîrokên Evdile Koçer de xwe bi awayeke din dide der.
Serîyên jêkirî, gundên şewitî, kuştinên nediyar, cendekên ku li ber çeman dikevin, êş û hesreta xerîbiyê û mirinên ku li ber serê civaka me digerin di nava tevna çîrokên Evdile Koçer de bi rengekî nû diherikin.
Zimanê herîkbar, vegotineka sivik û nazik, hevokên sade û dîmenên sînematografîk xwendevanan zeft dike û vedikişîne nava dilê çîrokan.
Baz
Bazî an baz (Accipiter), cinsekî balindeyên dirende  ji  famîleya baziyan (Accipitridae) e ku li hemû parzemînên Cîhanê hene ji xeynî Antartîkta.
Donald Rumsfeld
Donald Henry Rumsfeld (jdb., Şîkago, Illinois, m. , Taos, New Mexico) siyasetmedarekî Amerîkayê bû. Ew du caran bû ye wezîrê parastina Amerîkayê.
Baz
Şayes û reftar
Dirêjiyê baz Accipiter minullus (baziyê tewr biçûktir), qasî 20 cm û tevî baskan qasî 39 cm, lê giraniyê vî balindeyî 68 g Dirêjiyê şabaz Accipiter gentilis (baziyê tewr mestir), qasî 64 cm û tevî baskan digihîje 122 cm, lê giraniyê vî balindeyî qasî 2200 g. Baziyê mê ji nêr mestir e. Baskên bazî pan û glover in. Lingên cureyên cinsê baziyan dirêj in, dûvikên dirêj û kulabên wan xurt û tûj in ku ji bo nêçîran biçirîne. Bazî nêçîrê balinde û guhandarên biçûk dike.
Adiyat
Adiyat yek sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre bi xwe li bajarê Mekkê hatiye wahîy kirin û ji 11 ayetan tê holê. Adiyat tê wateya "hespên ku zu dibezin".
Wok
Wok amaneke aşpêjiyê ye, ji bo xwarinên çînî û pêjgehên rojhilatê Asyayê tê bikaranîn. Mirov dikare wekî rûnbirêşkekê bibîne û bi rastî jî dişibe rûnbirêşka etaran (çerçî) a di pêjgeha kurd de tê bikaranîn.
Taybetiya wê ew e ku binê wê nagire, lewra forma gloveriyê û lajwerda tê bikaranîn rê nade ku tîn li cihekê xwe bişidîne, xwarinê bişewitîne.
Li Kurdistanê kêm tê bikaranîn. Mirov dikare bêje tenê di aşpêjxaneyên xwarinên çînî û asyayiyan çêdikin de navdar bûye. Li Ewropayê niha gelek belav bûye.
Lauterach (Württemberg)
Lauterach şaredariyeke navçeya Alb-Donau-Kreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Saint-Sulpice-et-Cameyrac
Saint-Sulpice-et-Cameyrac, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Kollweiler
Kollweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kaiserslauternê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Qûcûr Olya
Qûcûr Olya, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Châteauneuf-Val-Saint-Donat
Châteauneuf-Val-Saint-Donat, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Koseûşaxî
Koseûşaxî, Koseûşaẍî gundekî bi ser Komîşîra Adiyemanê ve ye.
Assembly
Assembly (bixwîne esêmblî), zimanekî bernamesaziyê ye. Ew zimanekî asta nizm e. Jibo kodên bernameyan ji aliyê mirovan de kanibin bên xwendin hatiye peydakirin. Prosesên CPU bi bêjeyên mirov fêm dike tên nîşandan, û ji van bêjeyan ra mnemonîk tê gotin.
Abdullah Gül
Jînenîgarî
Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî li Qeyseriyê, li zanîngeha Stembolê, fakûlteya aborîzaniyê perwerdeyê dibîne. Li heman zanîngehê perwerdeya xwe ya bilind jî dike û wekî doçent li zanîngeha Sakarya, beşa endazyariya endustriyê de dersdariyê dike.
Di ciwaniya xwe de di nava refên MTTB a ku xwedî nêrînên tirkperwer û îslamîst bûyî, têkoşîn dike. Di nava salên 1983-1991ê de wekî pisporekî aboriyê li Bankaya bipêşxistina Îslamî dixebite. Sala 1991ê wekî parlamenterekî Refah Partisi dikeve parlamena Tirkiyeyê. Sala 1993an dibe cihgirê serokê partiya xwe. Di hilbijartinên giştî yên sala 1995an de bo cara duyem dikeve parlamenê. Di hikûmeta koalîsyonê ya Refah Partisi - Doğru Yol Partisi de wezîrtiya dûgelê û berdevkiya hikûmetê dike. Bi girtina partiya wê îcar derbasî Fazilet Partisi dibe. Li dijî wî gelek dozên ku wî perê dewletê xwarine tên vekirin. Di dozekê de biryara ji şûnve-girtina pereyan lê tê birrîn û ew jî dide.
Hiran
Hiran, gundekî girêdayî navçe Qileban a bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.
Abdullah Gül
Jînenîgarî
Bi girtina Fazilet Partisi îcar jiyana wî ya di nava refên Adalet ve Kalkınma Partisi (AK Parti) de destpêdike. Ew yek ji damezrênerên vê partiyê ye. Di hilbijartinên 3ê çiriya paşîn a 2002an de bo cara sêyemîn dikeve parlamena Tirkan. Di hikûmeta partiya AK de wezîrtiya derveyî û cihgiriya serokwezîr dike.
Di hilbijartinên 28ê tebaxa 2007an de bûye 11emîn serokkomarê Komara Tirkiyê. Sala 1980î de evînmarî bûye (zewiciye) û xwedî sê zarokan e.
Alwarîx
Alwarîx  bajarekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Throttle
Throttle an pîdala gazê, mekanîzmayekeke ya ku herikîna şilavê bi tûjkirin an astengkirinê tê rêve kirin.
Hêza motorek dikare bi sînorkirina gazên hundugazê (bi karanîna gazê were zêdekirin an kêm kirin), lê bi gelemperî tê kêm kirin. Terma throttle hatiye ku bi nefermî, her mekanîzmayeke ya ku pê hêz an jê leza motorekî tê rêkûpêk kirin, wek pedala lezker a gerîdey Ya ku bi gelemperî gaz (di çarçova hewavaniyê de) tê binavkirin, bi taybetî ji bo balafirên.
Motorên şewitandina navxweyî
Di motora şewitandina navxweyî de, throttle bi rêkûpêkkirina mîqdara sotemenî an hewaya ku dikeve motorê ve tê wateya kontrolkirina hêza motorê. Di nava wesayitê de motor kontrola bikaranîn ji aliyê ajovanê ji bo biserûberkirina hêza carinan throttle, accelerator, an gazê navê pedal. Ji bo motorek benzînê, gaz bi piranî mîqdara hewa û sotemeniya ku dihêle bikeve motorê rêkûpêk dike. Di van demên dawî de, ji bo motorek GDI, gazê mîqdara hewa destûr dide ku bikeve hundurê motorê. The throttle of a diesel, dema ku heye, herikîna hewayê di motorê de birêkûpêk dike.
Çavkanî
2. ji wikipediya Engilîzî
Argûn
Argûn ji firneyên biçûk re tê gotin. Niha pirranî bi elektrîkê dixebitin û argûnên nûjen bi gelek cureyan in. Argûn navê giştî ye lê îro êdî ji bo argûnên bi elektrîk re dibêjin. Lewra êdî yên berê li gundan kêm mane.
Carnan di bikaranîna argûn, pêxerî, rojing, kuçik, bace, dûkêş, sobe ûêd de tevlîhevî dedikevin.
Planebruch
Planebruch şaredariyeke navçeya (Landkreis) Potsdam-Mittelmark li Brandenburg, Almanyayê ye.
Zariyat
Zariyat sûreyeke ji Qurana Pîroz e. Ew sûreya 51ê û li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê nazil bûye. Ew ji 60 ayetan pêk tê. Wê navê xwe wûşeya Zariyatê li ayeta yekê derbaz dibe de girtiye. Zariyat gelejmara bahoz e.
Bazin
Bazin, xişir (mucewher), hesincaw, zêr û ziberên ku pê hawirdorên zendan tên xemilandin e. Ji lajwerdan, bestiran an jî ji çerman tên çêkirin û carcaran kevir, texte û dirc jî dikare bibe daringa wê. Li zendan tê badandin, cure bendeke zendan, xemila zendan e ku navê xwe jî ji wê, ji zendê digire, bazend.
Zariyat
Wê sûreyê de tê qala rewşa ew kesên bawera Xwedê dikin, Îbrahîm  û Mûsa pexambar, qevmên Ad û Semûd, qevmê Nûh pexamber kirin.
Zelzele
Zelzele an jî sûreya Erhejê ji Qurana Pîroz sûreyek e. Li gorî baweriya îslamê ev sûre li bajarê Mekeyê dahatiye û bi temamî ji 8 ayetan pêk tê. "Zelzele" bi zimanê kurdî tê maneya "erdhejîn". Sûre qala roja dawiyê yê gerdûnê dike.
Krumbach, Bavyera
Krumbach bajarokekî navçeya (Landkreis) Günzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Harold Macmillan
Maurice Harold Macmillan, Yekem , OM, PC, FRS, ( – ) siyasetmedarekî brîtanî ê Conservative Party bû. Macmillan di navbera û  de serokwezîrê Keyaniya Yekbûyî bû.
Çinqralûya Yekan
Çinqralûya Yekan gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.191 kes (428 malbat) bûn.
Coquitlam
Coquitlam, bajarekî herêma Kolumbiya Brîtanîya Kanadayê yê.
Ardêr
Ardêr, gundekî giradayê navçeya Westan a Wanê ye.
Saint-Symphorien, Gironde
Saint-Symphorien, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.