cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
İlhan Selçuk
Ergenekon û hewldanên komkujiya Kurdan
Ergenekon yek ji rêxistinên şerê taybet ên Komara Tirkiyeyê ye û di bin kontrola artêşê de ye. Herçendî derbarê van organîzasyonan de kêm agahî hebin û yên henin jî dezînformasyon (belavkirina agahiyên şaş û nedirust) bin, pisporên polîtîkayê didin zanîn kû li Tirkiyeyê hêza serdest artêş e û tenê di bin fermana wê de hêzekê dikare li Tirkiyeyê xebatê bike.
Gorî rojnameyan û rêxistinên mafê mirovan Ergenekon tevlî sedan operasyonên li dijî Kurdan bûye. Gelek caran wan bombe avêtine sîvîlan û xistine para PKKê. Wan gelek Kurd kujtine, êşkence, operasyonên provokatîv hwd kirine. Ergenekon hewl û propagandaya Komkujiya Kurdan, qet nebe derxistina wan ji bajarên Tirkan û hilweşandina desthilatdariya Başûrê Kurdistanê dike.
Xirbe Sork
Xirbe Sork gundekî ku bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.
Gorinchem
Gorinchem, bajarekî bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
Jüchen
Jüchen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neuss li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Hevgirtin
Hevgirtin (Inglîzî; Solidarity, ji latînî solidus "birûmet, rast, qayîm") wateya helwestek girêdanê ku bi gelemperî di çarçoveyek exlaqî - siyasî de tête navandin û piştgirî ji - Raman, çalakî û armancên yên din. Ew di heman demê de hevgirtina di navbera kes û komên hemfikir an wekhev û pabendbûna bi nirxên hevpar de diyar dike (herweha li prensîba hevgirtinê binêre). Berovajiyê hevgirtinê reqabet e.
Tora civakî (civaknasî)
Tora çîvaknasî navbera çend kesan de destnîşan dike, ku jê re danûstendina hevbeş tê gotin ­ tora, bo nimûne wek tora nasan an jî wek xizm (tora şexsî).
Hilanok
Hilanok, hilkişêr , raperk, hilkêşok an jî asansor  celebek amûrek veguhastina vertîkal e ku mirov an kargoyek di navbera qatan, astan  û guverteyên  avahiyek, keştî, an struktûrek din vediguhêzîn e. Hilanok bi gelemperî ji motorên elektrîkê yên ku kabloyên kişandinê û pergalên berevajî yên wekî hilgir radigirin, her çend hin hinek  şilaviyên hîdirolîk pompe dikin ji bo bilindkirina pistonê cilindricî ya wekî qalikê çêdibe.
Gopipur
Gopipur gundekê devardariya Suriyawan bloka Sant Ravidas Nagar li eyaleta Uttar Pradesh a Hindistanê de.
Tezxerab, Ûrmiye
Tezxerab gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 133 kes (43 malbat) bûn.
Caneseran
Caneseran (bi romî kirine: Dağcılar), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
Caneseran li aliyê Stûkuranê dikeve. Gundên nêzîkê wê Xwarik, Mezreya Dewrêş, Cîwarik, Xaşxaş in. Di ber Çiyayê Bîngolê de ye.
Baycûq
Baycûq, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Stechlin
Stechlin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberhavel li Brandenburg, Almanyayê ye.
Belçim Bilgin Erdoğan
Belçîm Bîlgîn Erdogan (navê fermî bi tîpên tirkî: Belçim Bilgin Erdoğan) (jdb. 31ê kanûna paşîn a 1983an li Enqere) aktrîsteke kurd e. Bi şanoger û aktorê kurd Yılmaz Erdoğan re zewicî ye.
Dibistana seretayî li Salih Alptekin İlkokulu, ya amadeyî jî li Mehmet Emin Resulzade Anadolu Lisesi bidawî kiriye. Sala 2001ê ji dibistana amadeyî dîploma wergirtiye.
Gouda, Holenda Başûr
Gouda bajarekî bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
Şimşîr Kul
Şimşîr Kul, Şimşîr Kuł, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Qilman
Qilman, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Simênû Mehabad
Simênû, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Cuiry-lès-Iviers
Cuiry-lès-Iviers, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Elxo
Elxo gundekî ku bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.
Den Haag
Den Haag, bajarekî bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
Großwoltersdorf
Großwoltersdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberhavel li Brandenburg, Almanyayê ye.
Civaknasîya bajarî
Sosyolojiya Civaknasîya bajarî taybet e ku bi têkiliyên di navbera komên civakî yên li herêmên bajarî de mijûl dibe.
Gunwanti, Bihar
Gunwanti gundekî Hindistanê ye ku dikeve herêma Araria, Biharê.
Teqlîdabad
Teqlîdabad gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 214 kes (65 malbat) bûn.
Rommerskirchen
Rommerskirchen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neuss li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Tepey Kure Xwarû
Tepey Kure Xwarû, Tepey Kuře Xwarû, Tepey Kurre Xwarû, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Erebeliya Jêrîn
Erebeliya Jêrîn gundekî ku bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.
Şûman
Şûman, gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.
Cuissy-et-Geny
Cuissy-et-Geny, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Maînbilax
Nifûsa gund
Li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê ya di 2016an de, nifûsa vî gundî 276 kes (66 malbat) bû.
Sîpanê Xelatê
Sîpanê Xelatê yan jî Çiyayê Sîpanê (4.058 m) piştî Çiyayê Agiriyê û Çiyayê Cîloyê sêyem ji çiyayên mezin ên Kurdistanê ye. Sîpan li perava bakurê Gola Wanê ye. Li serê çîyayê Sîpanê Xelatê Serpêhatiya Siyabend û Xecê derbas dibe u her du evîndar li wî derê dimirin. Sîpanê Xelatê li wêjeya kurdî de cîhekî girîng digre.
Cîh
Çiyayê Sîpanê li bakurê Gola Wanê ye û di navbera navçeyên Panos û Elcewazê de bilind dibe. Jibo rapelîna Çiyayê Sîpanê destûr ji aliyê rayedarên navçeya Elcewaz ve tê dayîn.
Taybetmendî
Li Çiyayê Sîpanê herî dawî di sala 8050yê de çalakiya volkanîkî pêk hatiye. Piştî Çiyayê Agirî yê duyemîn çiyayê herî bilind a li Bakurê Kurdistanê ye û stratovolkana herî demdirêja razayî ya li Bakurê Kurdistanê ye.
Sencaq Mehabad
Sencaq, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Leiden
Leiden, bajarekî bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
Erebeliya Jorîn
Erebeliya Jorîn gundekî ku bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.
Çîrokên gel (pirtûk)
Çîrokên gel navê pirtûka berhevkarê çîrokan Mele Beşîr e. Pirtûk ji 50 çîrokan pêk tê.
Adelshofen, Bavyeraya Jorîn
Adelshofen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Fürstenfeldbruck li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Oxçiyan (êl)
Oxçiyan an Oxçî Îzedînî an jî Şêx Îzedînî (Romîkî: Okçu İzzedinli) navê êla Kurdên Kilîsê ye û bi eslê xwe heta îro: Kurdên Êzdî, ya ku heta dest pêka sedsala 20'mîn weyneke mezin li herêma Çiyayê Kurmênc û Kilîsê lîstiye. Têye xuyandin ku ev êl, bimebesta kargêriyî di sedsala 16'mîn ji aliyê mîrgeha Kilîsê an jî Mîrgeha Canbolat, Mîr Şêx Îzedîn, hatiye avakirî bû. Oxçîyên niha li Kilîsên, Dîlokê, Ezirmê, Qonye, Dêrsimê, û Rojavaya Kurdistanê hene.
Qunyanî Nadir
Qunyanî Nadir, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Duavan
Duavan yan jî Divavan, gundekî navçeya Ebex a Wanê ye.
Mehmet Sevgat
Mehmet Sevgat (Bedran) endamê Komîteya navendî yê PKKê bû ku di şerê li çiyayê Herekolê de di roja  de hatiye kuştin.
Schönermark
Schönermark şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberhavel li Brandenburg, Almanyayê ye.
Barûtaxacî
Barûtaxacî, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Sine
Sine bajarekî li rojhilatê Kurdistanê ye. Bajarê Sine herwiha serbajarê parezgeha Kurdistanê ye. Li bajar û herêma Sineyê bi zaravayê kurdî yê erdelanî tê axaftin.
Antolojiya çîrokên kurdî (pirtûk)
Antolojiya çîrokên kurdî berfiretirîn projeya hevgihandina çîrokên hunerî yên kurdî ye. Antolojî du berg e û nêzî 1100 rûpelî ye û tê de çîrokek ji her nêzî 100 çîroknivîsî heye. Çîroka yekem ya vê antolojiyê li nîva sedsala 19ê û yên dawîn jî piştî 2000ê hatine nivîsîn. Ji her çar parçeyên Kurdistanê û ji derveyî welat jî bi pirralî çîroknivîsan cihê xwe di vê şaheserê de girtiye. Ji bilî çîrokan, li ser her nivîskarê/î kurtenasandinek jî heye. Hemî çîrokên antolojiyê bi kurmancî (alfabeya latînî) ne lê gelek ji wan ji alfabeya kurdî-erebî yan kurdî-kirîlî hatine guhastin û herwiha hin jî ji soranî hatine wergerandin.
Tekalû
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 324 kes (100 malbat) bûn.
Antolojiya çîrokên kurdî (pirtûk)
Antolojî bi pêşgotinek 30-rûpelî dest pê dike. Di vê pêşgotinê de amadekar birêz Firat Cewerî li ser ramana berhevkirina kurteçîrokên kurdî radiweste. Paşî ew yek bi yek basa parçeyên Kurdistanê û rewşa nivîskariya kurdî li wan bi kurtî dike.
Antolojiya çîrokên kurdî bi çîroka Mele Mehmûdê Beyazîdî Çîroka Mem û Zînê dest pê dike. Ew çîrok li sala 1856ê hatiye nivîsîn. Berhevkerê antolojiyê tê koşiye ku cih bide hemî nivîskarên ji hingê ta niha yek yan pitir çîrok bi kurdî nivîsîne. Di encam de nêzî sed nivîskar û ji her yekî ji wan çîrokek dikeve dest me.
Armanc ew bûye ku çîrok ji hemî nivîskarên bi kurdî dinivîsin di vê antolojiyê de hebin. Bi taybetî çîroknivîsên Bakurê Kurdistanê baş cihê xwe di vê berhevokê de girtiye. Lê beşên din jî yên Kurdistanê jê bêpar nemane. 20 çîroknivîs ji Başûrê Kurdistanê ne, 12 ji Başûr-Rojavayê welat, 12 ji kurdên Sovyeta berê. Lê çîroknivîsiya Rojhilata Kurdistanê di vê antolojiyê de kêmnasandî dimîne. Herwiha mixabin çîroknivîsên bi dimilî (zazakî) dinivîsin tê de nînin. (Tenê Roşan Lezgîn heye lê jixwe camêr bi kurmancî jî dinivîse.)
Ludwigsburg (navçe)
Ludwigsburg, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Baden-Württembergê ya Almanyayê ye.
Antolojiya çîrokên kurdî (pirtûk)
Berhevkirina çîrokên neteweyek xwedî wêjeyek pirralî karek derî hêz û şiyana takekesekî ye. Di rewşa kurdî de ev kar hê jî dijwartir e. Sedemên vê dijwariyê gelek in lê çend ji wan: kurdî bi çendîn zarava û jêrzaravayan hatiye û tê nivîsîn; herî kêm sê alfabe hatine bikaranîn; wêjeya kurdî li çendîn navendên cuda pişkiviye bêyî ku haya wan navendan baş ji hev hebe; ti arşîvxaneyên neteweyî nînin ku hemî, pirranî yan hema beşek mezin ji berhemên wêjeyî yên kurdî di xwe de bihewînin...
Amadekarê vê antolojiyê birêz Firat Cewerî ji van astengên li pêşiya xwe agadar e. Lê dîsan jî wî xwestiye xwe li vê rêyê biceribîne. Wî nêzî sed çîroknivîsên kurd di nav du bergan de gihandine hev û bi kurmanciyek nûjen ew hemî berdestî xwendevanên niha yên kurmancî kirine. Guman tê de nabînim ku encam dîrokî ye û serbilindiyek mezin e bo wêjeya kurdî û nîşanek geş e ji hêz û hinêra wê.
Cuisy-en-Almont
Cuisy-en-Almont, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Elî Pekan
Elî Pekan,  'Elî Pekan, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Tepey Kure Serû
Tepey Kure Serû, Tepey Kuře Serû, Tepey Kurre Serû, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Kercos
Kercos an jî Kercews (bi tirkî, Gercüş) bajarok û navçeyeke Batmanê (Bakurê Kurdistanê) ye. Li başûrê wê Midyad, li başûrê rojhilat Kerboran, li rojava bi navçeyên Bismil û Stewrê li bakûr bi Heskîfê re cîran e. Kercos jî wekî piraniya qezayên cîran di nav mintiqaya torê de cih digire. 59 km'yî dûrî navenda wîlayetê ye.
Dîrok
Derbarê dîroka wê de agahiyên zelal tam nînin. Lê belê li gundê Selhê yê li ser Midyadê ve kitêbeke ku ji avabûna Kercosê behs dike heye. Li gora vê kitêbê ev bajarok ji wî gelê ku ji zordariya hikûmdarê bi navê Kefergevson reviyan ve hatiye ava kirin û ji ber wê yekê jî navê Kercos lê hatiye kirin. Ev bûyera navborî berî Îsa bi 400 salî qewimiye. Ango cihekî gelekî kevn e. Lê belê tevî vê kevinbûna xwe jî zêde eserên dîrokî lê nîn in. Encax li hin gundên wê li şikeftinan nivîsine kevin hene. Her çiqasî cihekî cihwarbûnê ê kevin jî be nifûsa wê pir kêm e. Sedema vê jî destnedana îmkanên madî û zilma li ser gel e. Dîsa li gorî melûmata ku gelê bajêr dide, navê wê ji "devera ku gûz lê hene" hatiye. Kercos di tarîxa 10ê gulanê 1926an ji Midyadê veqetiyaye û ketiye statûya navçetiyê. Di 18ê temûza 1987an de jî bi ser Elîhê ve hatiye girêdan. Li gundên Hesarê, Arica, Kirkat û Yamanlar cihên cihwariyê yên ku dîroka wan digihe beriya Mîladê jî hene. Lê belê li ser dîroka wê agahiyên berfereh nîn in.
Gelê wê bi giştî halekî mihafezekar şanî dide. Dibe ku ev mihafezekariya ha ji ber biçûkbûn û pêşveneçûna wê be.
Gelhenasî
Ji ber zilm û zordariya dewletê nifûsa wê piştî salên 90 î bi lezgînî kêm bûye. Pêkutî tu carî ji vî bajarî kêm nebûye.Bi ser de feqîrî û tuneyî yekcar pişta gel şikandiye û mecbûr mane ku warê bavûkalên xwe terk bikin.îro ji navenda wilayetê (Batman) pê de li qezaya Misircê ya li ser Sêrtê nifûseke baş a Kercosiyan heye. Jê pê de li Nisêbîna Mêrdînê jî Kercosiyên bicih bûyî hene. Gelê ku ji ber feqîrî û rewşa nebaş a ekonomiyê barkirin jî li herêma Akdenîz, mintiqaya Ege û ya marmarayê bi cih û war bûne. Aboriya bajêr bi giştî li ser çandinî û xwedîkirina heywanan e. Pişesazî bi pêş ve neçûye.
Tevî gundên wê teqrîben 28-30 hezar nifûs lê dijî. Di serê navdarên vê bajarokê de jî helbestvanê bi nav û deng Seydayê Cegerxwin cih digirê ku bi eslê xwe ji gundê Kercosê yê bi navê hesarê ye.Ji wê pê de gundê Bêcirman (Vergili) ku di nav sinorê vê navçeyê de cih digire tirbeya Seyîd Bilal lê heye û ziyaretgeh e. Her sal bi hezaran ziyaretkar têne serdana tirbê.
Antîoxos Epiphanês
Cend kesan bi navê Antîoxos Epiphanês di serdema kevnare de hene:
Sivînas Mehabad
Sivînas, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Brüggen, Almanya
Brüggen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Viersen li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Maassluis
Maassluis, bajarekî bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
Bargah
Bargah, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Qetewî
Qetewî, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Dresden
Dresden paytexta Sachsenê û yek ji herêmên Almanyayê ye. Tê de nêzî 50 malbatên Kurd dijîn, nifûsa wê derdorê 517.052 kes e.
Hêzên hevpeyman bi berfirehî di Şerê Cîhanê yê Duyem, bombe kirin. Di wê demê de ji kuştî û birîndarên ji hêzên Alman texmînkirin li 350,000 sivîl, û piştre di rapora fermî di sala 2010 de piştî pênc salan ji lêkolîn weşandin ku di encamê de gihaşt 25,000 kes di bombebaranê de, ji hêla hêzên hevpeyman ve hatine kuştin hene.
Tike
Tike gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 80 kes (22 malbat) bûn.
Sonnenberg
Sonnenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberhavel li Brandenburg, Almanyayê ye.
Ebdulsemedê Babek
Ebdulsemedê Babek (b. 972 an 951, Colemêrg - m. 1019, Bexda ?) helbestvan û nivîskarê kurd e ku herî pêşîn bi zimanê kurdî bi zaravayê kurmancî helbest nivîsandiye.
Cîwarikan
Cîwarikan, Cîwarik, Cihwark (bi tirkî kirine: Kartaldere), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
Ebdulsemedê Babek
Kunya wî bi temamî Ebdulsemedê kurê Babekê kurê Ebdulqasimê kurê Mensûrê hozanvan e. Leqeba wî Ebûl Qasim (Bavê Qasim) e, li gelek bajaran cîhên wek; Bexda, Nîşabûr, Mûsil û Hamedan xwendiye û geriyaye.
Cîwarikan
Erdnîgarî
28 – 31 km ji Gimgim, 91 km ji Mûşê dûr dikeve. Koordînat, hêlîpan: 39.294722, hêlîlar: 41.210278.
Aborî
Ajalvanî, xwedîkirina mozên hinguvê.
Ebdulsemedê Babek
Gorî Îbn Xelikan di pirtûka xweya Wefat el-Eyan de dinivîse ku Ew di sala 972'an li Colemêrgê tê dinê û di 1019'an de jî wefat dike. Lê gorî hin çavkaniyên din ew navbera salên 938 û 995'an de jiyabûye. Ebdulsemedê Babek di dewra xwe de jî navdar bû û ji hêlê xelk de jî pir dihat hesibandin û xwendin.
Sadiq Behaedîn Amêdî wî wek helbestvanê kurdê pêşin bû ku ji Îslamê şunda pêşde der ketibû. Dîsa Amêdî dibêje ku bixwe sê dîwana Babek ditiye. Wî helbestên xwe bi piranî li ser mijarên olî û xweristî nivisîne.
Xanoserê
Xanoserê di nava newalekê de ye, lê ev newal ne kur e, bi tenê li aliyê Başur û li aliyê Rojava de girên piçuk hene. Dema ku dibe bihar herder dibe şînahî lê bela ku havîn bi ziwahîyê derbas dibe şînahî havînê namîne. Rêya wê ya Bismilê sala 2012an de qir kirine û pergala qanalîzasyonê jî li nava gund raxistine û sala 2013an de ji heta nava gund qîr kirine. Li wî gundî 120 mal hene û nifusa wê gilûr e; malên wê yî kevn bi kelpîça hatine ava kirin, malên ku nû tên avakirin jî bi betonê ava dibin.
Ebdulsemedê Babek
Helbestek wî
"Besna Biharê"
Xanoserê
Aborî
Aborîya vî gundî çotkarî û xwedîkirina heywana ye. Lê ji sala 2006an de baran kêm dibare ji ber vê yekê gundî li sondaşa xistine. Niha sêzdeh sondaş li vî gundî hene. Bi xêra van sondaşa malên ku aborîya wan nebaş bû jî ji xwe re avdanî, emeletî hwd. kar dikin.
Siyasî
Ev nozdeh sal muxtartîya vî gundî Medenî Göktaş dikir. Medenî ji benda jor bû û her dewr jî ji benda jêr berendamek li ber radibû. Sala 2014an Medenî emeklî bû û Şîrîn Avcı ku ji taxa jor e vê erkê bi cî tîne.
Kurtenerînek li rêzimana kurdî
Kurtenerînek li hin beşên rêzimana kurdî pirtûkek Husein Muhammed ya rêzimana kurdî ye ku di Kovara MEHNAME de hatiye weşandin.
Schwalmtal, Nordrhein-Westfalen
Schwalmtal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Viersen li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Zehvan
Zehvan, gundekî Murşîtpînarê ku bi ser Sirûca Rihayê ve ye.
Berazî (eşîr)
Berazî yek ji êlên kurdên ên herî mezin e. Ew li parêzgeha Rihayê û li Kobaniyê dijîn, navenda wan a kevneşopî Pîrsûs e. Li Xinûs û Dutaxê jî, li devereke ku wek Geliyê Berazan tê binavkirin, komeke Beraziyan dijî. Vana ji Rihayê çûne Xinûs û Dutaxê. Li Kurdistana Rojhilat, li Hamedanê qebîleke Comûrî bi navê Berazan heye, belê mirov nikare derheqe peywenderiya wan bi êla Berazîyen ve tiştekî vebir bibêje.
Li bajerê Sûrî yê Hame malbateke gelekî bibandor a bi navê Elberazî heye. Endamên vê malbatê îro erebî diaxivin, belê pêşiyên wan kurdên berazî bû ne, ew malbatana ji aliyê dewleta Osmanî ve ji Kobanê hatin derxistin ji ber ku wan Baç nedan û li hêla bakûr rojavayê Sûriyê hatin bi cih kirin ji bo ku rawestandina dayîna baç ya ji aliyê gel ve têk bibin.
Qeslanî Zê
Qeslanî Zê, Qesłanî Zê, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Main-Tauber-Kreis
Main-Tauber-Kreis, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Baden-Württembergê ya Almanyayê ye.
Rotterdam
Rotterdam, bajarekî bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
Babûne Vesetî
Babûne Vesetî, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tereqe
Tereqe, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Şoşik
Şoşik gundekî li ser navçeya Xamûra Agiriyê ve ye. Kela Şoşikê a xwediyê dîrokeke kevn li wî gundî de ye. Ewliya Çelebî di Seyehatnameya xwe de behsa wî gundî dike. Ewliya Çelebî di pirtûka xwe de wiha dibê: "Ew avahî ya Kela Şoşikê ya Siltan Hesenê kurê Ziyaedîn e. Li ser zinarekî bilind e û keleyeka çargoşe ye."
.
Kentaur (komstêr)
Kentaur  komstêreka di nîvqada ezmana başûr de ye. Kentaur komstêreka fereya li başûra Marê Avî (komstêr) dikişê ye. Wek mîtolojiyê ew şiklekî mîna Qentûrîs, nîvmerîvî, nîvhespî pêk tîne.
Stêra herî gêştirîna komstêrê Alfaya Kentaurî bi stêrcêwî yên Alfaya Kentaurî A û Alfaya Kentaurî B ve û stêra nêziktirîna rojê Proksîmaya Kentaurî ve sîstemeka pirrstêrî pêk tîne ye.
Ew yek ji 48 komstêrên ku Batlamyûs qalê kiribû. Ew di demên berê de li Kurdistanê jî bitemamî dîtbar bû. Lê îroj ji ber liva tewereya dinê êdî bitemamî ne dîtbar e û ew herku dihere bi başûr ve hereket dike.
Stêra duyem geştirîna vê komstêrê Hedar (Betaya Kentaurî) e. Navê wê yê erebî tê mehneya zemînê. Bi dûriya 525 salên roniyê ve stêreka gelek dûr e.
Magdeburg
Magdeburg paytexta Sachsen-Anhalte, yek ji herêmên Almanyayê ye. Nifûsa wî derdorê 230.456 kes e.
Alfredê Mezin
Alfredê Mezin (Bi Îngilîziya Kevn: Ælfrēd, Ælfrǣd, 'şîretkara qut' an 'zaneyê qut';di navbera salên 847 û 849 – 26a çiriya pêşîn 899an) sala 871ê heta 886an keyê Wessexê bû û sala 886an heta sala 899an keyê anglosaksonan bû. Xorttirîn kurê Æthelwulf şahê Wessexê bû. Piştî mirina bavê xwe beriya Alfred ê her sê birayên wî Æthelbold, Æthelberht û Æthelred bidorî serweriya keyaniyê kirin.
Antolojiya helbestvanên nûjen: Helbestvanên bakur (pirtûk)
Antolojiya Helbestvanên Nûjen: Helbestvanên Bakur antolojiya helbestvanan e ku ji aliyê Occo Mahabad ve hatiye amadekirin.
Naveroka antolojiyê
Antolojî ji 600 rûpelan pêk tê û tê de 158 helbestvanên bakurî cih girtine. Pirtûk ji aliyê weşanxaneya Nayê ve di sala 2019an de hatiye çapkirin. Reseniya pirtûkê ew e ku cara ewil e berhemek bêteref cih daye nivîskarên curecur. Ev antolojî deriyê xwe vekiriye her helbestvanên kurd. Xwe wekî antolojiyeke xelkî tarîf dike.
Kulax
Kulax serpoşeke kov e, di dirûvê kovikê de. Niha tenê li rojhilat û başûrê rojhilata Asyayê didin serê xwe û ne tenê mêr bikartînin. Berê ji kulavê dihate dirûtin. Li Kurdistanê di demên berê de hatiye bikaranîn ku navê wê di kurdî de heye. Lê bi texmînî gelek kêm hatiye bikaranîn.
Awayê ku li rojhilat û başûrê rojhilata asyayê didin serê xwe (bo mînak, viyetnamî) jî kulax e lê ev ji ya îskîtî-qefqazî cudatir e, ne binî lê serê li eniyê dişide. Diya îskîtî-qefazî de binê kulavê li eniyê, kiloxa serî dişide.
Serpoşeke asyayî ye, îskîtî, qefqaziyan pirr dane serê xwe. Bi texmîni ji wan derbasê îraniyan bûye.
Tendûrek, Ûrmiye
Tendûrek gundekî ser bi nahiya Enzel ,bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 122 kes (21 malbat) bûn.
Niederkrüchten
Niederkrüchten şaredariyeke navçeya (Landkreis) Viersen li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Qerêtax
Qerêtax, Qerêtaẍ, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Sîçan Bilaxî Mehabad
Sîçan Bilaxî, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Dagny-Lambercy
Dagny-Lambercy, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Babûne Olya
Babûne Olya, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Grefrath
Grefrath şaredariyeke navçeya (Landkreis) Viersen li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Kolosa ewropayî
Kolosa ewropayî, melon, bombet, kapok, kolosa Bowler sala 1860'ê li Londonê ji aliyê Thomas William Bowler ve tê dirûtin û ji wê rojê ve ev serpoş dibe moda. Li Brîtanyayê bi navê Bowler tê navandin. Jê re Coke jî dibêjin lewra yekem car ji zadeganan Thomas William Coke daye serê xwe. Li DYAyê jê re Derby dibêjin.
Melona orjînal reş e. Niha kêm tê bikaranîn. Siwarên hespê di pêşbaziyên werzîşê de didin serê xwe. Herwiha di festîvala bajarê Köln a Almanyayê û li Bolîvyayê jinên çermesoran (Îndiyanan) melonên rengîn didin serê xwe.
Di sedsala 19em û 20em de serpûşeke tîpîkî ya brîtanî bû. Winston Churchill, Charlie Chaplin, Laurel û Hardy, Billy Bevan, Pan Tau, John Steed, Pete Doherty û gelek navdaran melon dane serê xwe.
Oremar
Oremar, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye. Herêmeke çiyayî ku di berî salên 1914an de gelek nastûrî lê dijiyan.
F.C. Internazionale Milano
Football Club Internazionale Milano yaneyeke Îtalyanî ya futbolde gal Serie A ket.Navdara be nave [Inter]. nave Yarîgeha Inter milane Stadio Giuseppe Meazza ye.
Pozîsiyon 2019/2020
<..>
Turke
Turke, Tuřke, Turrke, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Parepara Jorîn
Parepara Jorîn, gundekî Murşîtpînarê ku bi ser Sirûca Rihayê ve ye.
Schiedam
Schiedam, bajarekî bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
Heinrich Leopold Wagner
Heinrich Leopold Wagner (jdb. 19ê sibata 1747an li Strasburg, m. 4ê adara 1779 li Frankfurt am Main) nivîskarekî alman ê Sturm und Drang bû.
Jiyan
Heinrich Leopold Wagner di 19ê sibata 1747an de li Strasburgê wekî kurê mezin ê bazirganekî ​​hate dinê. Piştî qedandina dibistanê li Strasburgê, wî dadwerî xwend. Di 1773an de ew çû Saarbrückenê, li wir wekî hostayê dadgehê xebitî. Ji wir ew di 1774an de bi riya Zweibrücken û Gießenê gihîşt Frankfurt am Main. Di 1776an de wî xwendina xwe li Strasbourgê ji nû de dest pê kir û bi azmûna doktorayê qedand. Ji 21ê îlona 1776an li Frankfurtê parêzeriyê kiriye, bi jinebiyeke ku 18 sal jê mezintir e re zewiceye û di 4ê adara 1779an de di temenê xwe yê 32an de, bi ihtimaleke mezin ji êşa zirav mir. Têkiliya Wagnerî bi çend nivîskarên girîng ên Sturm und Drang hebû, wek mînak Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832), Friedrich Maximilian Klinger (1752-1831), Jakob Michael Reinhold Lenz (1751-1792), Christoph Kaufmann (1753-1795), Christian Friedrich Daniel Schubart (1739-1791) û Johann Friedrich Müller, ku wekî Maler Müller tê zanîn, (1749-1825). Digel Klinger û Lenz, Wagner ji hêla hevdemên xwe ve wekî Goetîkî hate binavkirin ji ber ku ev sê nivîskar ji derdorê kesane yê hevalên Goethe hatin. Lê belê, ew ji Goetiyan kêmtirîn girîng tê hesibandin. Berhema wî yê herî girîng dramaya Die Kindermörderin e, ku di 1776an de hate weşandin, dramayeke tîpîk a rexneyî ya civakî ya Sturm und Drang. Ev berhem di sala 1957an de ji hêla Peter Hacks ve hate guheztin.
Hêzên Hevpeymaniyê yên Şerê Cîhanî yê Duyem
Hêzên Hevpeymaniyê yên Şerê Cîhanî yê Duyem an jî bi kurtasî Hevpeymanî, di Şerê Cîhanî yê Duyem de komek bû ku li dijî welatên tewereyê şer dikirin. Ew di şerî de bi ser ketin. Jiber ku di vê komê de Keyaniya Yekbûyî, Dewletên Yekbûyî û Yekîtiya Sovyet an cih digirtin, wekî Sisiyê Mezin jî dihatin binavkirin.
Welat ên li xwarê, di nava Hevpeymaniyan de cih digirtin: • 3
FC Hegelmann
Futbolo klubas Hegelmann yaneyeke futbolê ya Lîtvanyayê ye. Di sala 2009an de hatiye damezrandin.
IPhone 4S
IPhone 4s: (ji 9- 2013-an pê ve iPhone-a 4s bi paşpirtikî hatî stîlekirin)  a ku ji hêla Apple Inc ve hatî sêwirandin û firotin.
FC Hegelmann
Xwedî yarigeheke bi navê NFA stadionas e. Di lîga yekem a Lîtvanyayê de cih digire û yek ji sê tîmên Kaunasê ye.
Serkevtinên lîgê
Pirma lyga (D2): 0
LFF taurė: 0
Supertaurė: 0
Temteman
Temteman gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Qeremurtike
Qeremurtike, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Temteman
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 77 kes (13 malbat) bûn.
Xana Omerxalî
Xana Omerxalî Usoyan (bi tîpguhêziya inglîzî  Khanna Omarkhali , z. 1981 Rewan, Ermenistan) nivîskareke kurda êzdî ye ku di sala 1981ê li paytexta Ermenistanê, bajarê Rewanê ji dayik bûye.
Nivîskar kurda êzdî ye, ji mala Pîrên Omerxalî tê. Sala 2002ê Zanîngeha Sankt-Pêtêrsbûrg ya Dewletî Zanîngeha Rojhilatnasiyê beşa zimannasiyê ya îrannasî û kurdnasiyê temam kir (BA)[Çi ye?] û di sala 2004ê de destûrname magîster (MA) stand. Piştî MAyê hate pejirandin ji bo Fakûlteya Rojhilatnasiya wê Zanîngehê ku nivîsandina doktora xwe li ser dînê êzdiyan (Ph.D.), di sala 2006ê de li Fakûlteya Felsefe û Siyasî li beşa Dînnasiyê de qedandiye. Semîner li ser dînê êzdîyên çêkirine û beşdarî gelek konferansên zanistî bûye. Xanna Omerxalî di salên 2005-2007an de li Zanîngeha Georg August ya Göttingenê (Georg-August Universität Göttingen) li ser zimanê kurdî û her wisa jî li ser Zimanê Qewlên Êzdiyan ders dide. Nêzîkî 20 gotarên zanistî derheqê bîr û baweriya dînê êzdiyatiyê de bi zimanê rûsî, inglîzî û kurdî nivîsîne. Pirtûka wê bi navê ''Êzdiyatî, ji kûrahiya hezarsalan” (Sankt-Petersbûrg, 2005) bi rûsî çap bûye.
Împeratoriya Romê
Împeratoriya Romê (wek Împeratoriya Romayê yan Împeratoriya Romî jî tê naskirin, bi latinî: Imperium Romanum) yek ji dewletên herî mezin ên di dîrokê de ye. Wê bi piranî bi paytexta Roma de, ji 6'emîn sedsala b.z. de heta sedsala 5'an serwerî ajotî bû. Dema serwerî ajot de li împeratoriyê gelek xelkan, zimanan û olan serwerî ajot.
Împeratorî dema împerator Trajan de gihîşte sînorên xwe yên herî mezin û li ser sê parzemînan xakên xwe hebûn. Di wan demên rind de bi tûnî xakên li dor Deryaya Navîn, Galya, bi piranî girava Brîtanya û xakên dor Deryaya Reş bin serweriya împeratoriya Romê de bûn. Ew bi 5 900 000 km² rûerda xwe ya wextekê împeratoriya herî mezin a ku di hatiye demazrandin.
Li împeratoriyê gelek ziman dihat axaftin jî, latinî zimanê împeratoriyê yê fermî bû. Latînî ji pê Rom hilwaşiya re, demaka dirêj wek zimanakê zanist ma. Li zava romî-katolîk de latînî heta sedsala 20'an wek zimanê peyxam dihat pejirandin. Li ser zanistiyên wek biyolojî û bijîşkî latînî îroj jî bandoreke mezin heye. Wek wê li ser dad û teşeyê kargeriyên Ewropaya îroj bandoreke mezin a sîstemên Romê heye.
Demazrandin û Dema Komarî
Çanda etruskan gelek bandor li Romê kiri bûn. Hejmarên xwe yên etruskan bûn û heta wan alfabeya latînî peresandin alfabeya etruskan bikaranî bûn. Nêzî 500 b.z. de Rom li serweriya etruskan filitî. Di wan salan de gelê Romê keyê etruskan ê dawî Tarkîn (Tarquin) li Romê mişext kirin û kargerî wergera komarê kirin. Ji pê re çaxa Komara Romê dest pê kir.
Li wê demê monarşiya Romê wiha bû: li dewletê du konsul her sal dihat hejmertin hebûn. Ser wan konsulan re senato hebû û wê ew herdu konsulan dager dikirin. Li wan bêtir li kargerîye Aedilis (latînî: Aedilis), patrîsî û preator jî karbedest bûn. Konsul demê peşîn ji patrîsiyan tenê pêk dihat. Li serîhildaneke şûnda plebeyan re jî va bû. Wê demê yek derba li Forûma Romê (Forum Romanum) peşervan, zanyar û gel beraftîn dikirin.
Gelê Romê wiha par va di bû: li peşengê, malbatên kevin ên Romê bi navê patrîsî (latînî: Patrician) he bûn. Lê, gel bi piranî ji plebeyan pêk dihat û ewna nedikanîn teva polîtîka bin. Kole wek mal dihat dîtin û ji azadbûnê bêtir tu mafan xwe tune bûn. Paş şerê hundir ê gelan di Romê derketî bû, dor 150 salan ajotî bû, şûnda plebey di 367 b.z. de hatin bi patrîsiyan re di politîkayê de wek hev bûn.
Belavbûna Romê
Di 3'emîn sedsala b.z. de Romê dest bi belavbûna li ser xakên Îtalyayê kir. Di 275 b.z Kartacayê, dewleteke li Tûnisa îroj, êrîşa Romê kir û navbera wan de şerên Pûnîk derketin.
Di vê Şerê Pûnîk ê yekem (264–241 b.z.) de Rom bi Kartacayê va li ser parva kirina Sîsîlya li hev hatin. Romê Sîsîlya dest xwe xist. Lê çend salan din Kartacayê di deryayê re êrîşa Romê kir û bin xist. Ji pê re Romê ji bo Kartacayê re baş bikin komkeştî çêkirin û bi dawî Kartaca bin xistin û Sîcîlya li wan şûnda standin. Sîcilya û ji pê re jî Sardînya ji dest Kartacayê de derbaza destên Romê bûn. Kartaca bi mebesta wê ya giravan şûnda dest xwe xin li Hispania (îroj, nîvgirava Îber) keyîtiyeke kolonî çêkirin.
Di Şerê Pûnîk ê duyem de (218–201 b.z.) keyê Kartacayê Hannibal (Hanîbal) Rom bin xist. Hannibal başûrê Galiyayê (îroj, Fransa) hel girt, çiyayên Alpê derbaz kir û êrîşa Îtalyayê kir. Wî gelek artêşên Romê tune kirin. Di Şerê Cannae (Şerê Kaneyê, 216 b.z.) de Hannibal dîsa Rom bin xist, lê Rom bi tûnî dagir nekir. 204 b.z.an de Rom derbaza Afrîkayê bû û li wir êrîşa Hannibal kirin û di 202 b.z. de Hannibal bin xistin. Kartacayê xakê xwe ya Afrîka û komkeştiyên xwe bi tûnî wunda kirin. Di wê demê de Romê Hispania jî dest xwe xistî bû.
Paş serkeftinên hembera kartaciyan di Şerê Pûnîk de Romê li bakura Deryaya Navîn bi tenê serwerî dest xwe xist. Di wê demê şûnda Romê êdî Helena Yewnanistana antîk jî doz dikir. Rom hembera seleukiyan jî serkeftî bû. Bi alîkariya bajarên Anatoliyayê jî, Romê 192 b.z.–188 b.z. de seleukî bin xistin. Romê li wê serkeftina şûnda xakên anatolî bi piranî dest xwe xistin. Paş makedon jî di 168 b.z. de bin xistin, Romê yek bi yek xakên Yewnanistanê dest xwe dixistin. Di 146 b.z. de Yewnanistan êdî bi tûnî hundira Romê bû. Di wê demê de Romê dîsa Kartacayê di Şerê Punîk ê sêyem de di 150–146 b.z. de bin xistin.
Pergama (îroj, Bergama) di 133 b.z. de bi peymaneke hundira Romê bû. Di 64/63 b.z. seleukî edî bi tûnî hundira Romê bûn.
Cenga Hundir
Li Komara Romê di 2'emîn sedsala b.z. de li hundira Romê Şerê Gel derket. Plebey ji berê de ji bo rewşa aborî û polîtîk dilxweş nebû bûn. Paş birayên Tiberius Gracchus (Tîberius Grakus) û Gaius Gracchus (Gayus Grakus) hatin kuştin şûnda li Romê plebeyan serhildan û patrîsiyan re ceng kirin. Ew cengê navbera gelê Romê de derketî bû di 91 b.z. de heta 89 b.z. dewam kir.
Li wê cengê şûnda di 60 b.z. de Triumvîrata pêşîn ("Kergariya Sêkesan") hat sazkirin. Gorî wê dewlet bi wan sê kesan: Iulius Caesar, Gnaeus Pompeius Magnus û Marcus Licinius Crassus dihat kergerand.
Caesar (Sezar) di 44 b.z. de hat kuştin. Ji pê wê re dîsa cenga li hundir derket. Octavianus, paşê re Augustus het binavkirin (31 b.z,), bi Marcus Antonius ve, hevaniyên Caesar kuştine, di Şerê Fîlîpî de (42 b.z.) Brutus û Cassius bin xistin. Paş re Marcus Antonius û Octavianus li Şerê Actium (Şerê Aktiyumê) hatina hembera hev. Di wê cengê de Octavianusî hem Marcus Antonius, hem jî fîloya Kleopatrayê ya ku hatibû alîkariya wî şikandin.
Dema Împeratoriyê
Paş Octavian li hundira dewletê ewleyî pêkanî re senato ew wek "Augustus" (latînî, mirovê bilind) bi nav kir û kire serokê Romê. Di dema Augustus de Imperium Romanum li dor Deryaya Navîn bi tûnî serwerî dajot. Dîsa di dema Augustus de peymana Romê (Pax Romana) hat kirin. Li împeratoriyê hejmertina nifûsê kir. Augustus çandeyî jî tiştên mezin kirin. .
Li Augustus şûnda, dema Claudius de, Brîtanya jî hat hundira împeratoriyê kirin.
Trajan di 98an de derbaza texta Romê bû. Trajan împeratorê herî pêşî yê ku na îtalî bû lê hîspanî bû, ji Îtalîkaya Hispaniayê (îro, Sevilla ye) bû. Dema împeratoriya Trajan de sînorên Împeratoriyê heta Skotland, Portûgal û Mezopotamyayê fireh bûbûn. Li Trajan şûnda 98an da heta 180an de împeratoriyê dema xweya herî rind dijî.
Di sedsala 3'an de êrîşên qomên germanan, ango koça qoman, wek alman û got û vandalan dest pê kir. Li rojhelata împeratoriyê jî hembera sasiyan re şêren mezin dibûn.
Diokletian di 284'an de derbaza textê bû û di dema xwe de kargerî wek leşkeran û neferman kire du paran. Wî tetrarşî (anku, kergariya çarî) Rom saz kir. Gorî wê du împeratorên bi navê Augustus du jî bi navê Caesar Împeratorî wek a rojhilat û a rojava di du paran de kergar dikirin. Konstantînê Mezin li bavê xwe şûnda di 312'an de derbaza textê bû. Wî heta 324 ji bo li împeratoriyê ewleyiyê peyda bike têkoşîn kir. Paş wî serwerî li ser împeratoriyê peyda kir şûnda paytext bire Konstantînopolîsê.
Ruxîn li Rojhelat û rabûn li Rojava
Paş hunan ji Asyaya Navîn de berve Ewropayê koç kirin re, vê li Ewropayê wek bandora domîno kir û qomên dinên wan deran yek bi yek berve rojava û hundira Ewropayê koç kirin. Pê gotan hembera hunan bin ketin re, koç û êrîşa xakên Romê kirin. Di cenga Adrianopolisê de Rom hembera gotan bin ket û pê re Împeratoriya Romê ya Rojava gelek lawaz bû. Di navîna sedsala 5'an de xakên Galya û Hispaniayê bi piranî qomên germanan wek vandal, frank û gotan ketin. Di wê demê de di 435 an de Afrîka jî bi dest vandalan ket. Paytexta Rojava di wê demê de ji Milan de hatî bû birina Ravennayê. Di 410an de bajarê Romê bi dest vîzîgotan ket. Di 455an de jî bi dest vandalan ket.
Împeratoriya Romê ya Rojhilat roj bi roj keta bin bandora germanan. Di 476an de germanê Odoaker kire împeratorê Romê yê Rojhilat. Lê împeratorî rojava Odoaker xwe wek navçeyeke rojhilat didît. Di wê demê da xemgîniya Împeratoriya Romê ya Rojava ji bo êrîşên germanan tune bû. Di împeratoriya Yustiniyano I (Justinian I) de, serdarî wî Belisar, sînorên Bîzansê heta bi piranî Mexrib, Îtalya û Hispania fireh bû. Bîzansê di wê wextê de li rojava bi sasaniyan re ceng dikirin. Di sedsala 7'an de împeratorî cara pêşî ji aliyê sasaniyan ve hat dagirkirin. Lê, wan bi dawî di dema Herakliyo (Herakleios) de ewna bin xistin. Lê ji pê wan re jî êrîşên ereban dest pê kir.
Paş dema Herakliyo de Bîzans şûna zimanê latînî zimanê yewnanî kire zimanê fermî û di navê imperatoran da şûna imperium navê Basileus hat bikaranîn, ew ji Rom bi tûnî bû. Ew êdî na împeratoriya Romê ya Rojava, paşpêkî bi paytexta Konstantînopolîs Bîzans bû û heta navîna sedsala 15'an serwerî ajot.
Dewletên Pêmavan
Li împeratoriya Romê şûnda hin dewletan xwe wek pêmavana Romê didît. Wekok Împeratoriya Romê ya Pîroz xwe wek pêmavana Împeratoriya Romê didît. Çarên rusan jî xwe wek pêmavanê împeratoriya Romê ya Rojava didît. Navê împeratorên Romê ya Pîroz Qeyser û navê împeratorên rûsan çar ji navê împeratorên Romê Caesar de dihat.
Haciya Tirkan
Haciya Tirkan an jî Haciya Turkmenan, gundekî Bismilê ye. Niştecîhên gund tirk ên ji Kerkûkê hatine û elewî ne. Li kêleka Haciya Kurdan, Melemûs û Koselû ye. Ji Bismilê 6-7 km dûr dikeve. Rêya gund asfalt e.
Gundî debara xwe bi Çandinîya pembo, garis, ce, genim û bi xwedikirina heywanan yên wek mî, bizin, çêlek, mirîşk û şamîyan dikin.
Spijkenisse
Spijkenisse, bajarekî bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
Kuneqel
Kuneqel, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Al-Anfal, "bi navê Allah, Baes û Saddam"
Mijara vê fîlmê tevgerên rêjima Beesa Saddam, qetilamên wan ên li dijî miletê kurd e.
Fîlma Al-Anfal ji produksiyona derhênêr û alîkariya televizyona Swîsreyê, Kenalê Zimanê Elmanî ye. Fîlm hatiye wergerandin ji bo zimanên elmanî, înglîzî û frensî. Piştî ku filmê Al-anfal li çend festivalên navneteweyî weke festîvala Solothurn, Singapur, Panorana hate hilbijartin û demek nêzîk li Montréal û li London tê nîşandan.
Mijara Fîlmê
Şerê bi navê Al-Anfal Saddam Husên li dijî miletê kurd li Kurdistana Başûr di sala 1988an û vir de pêk hatî, bû sebeb ku bêhtir ji 182 hezar mirovên kurd, jin û zar û kal, hatin kuştin û bi deh hezaran gundî bi saxî hatin binerdkirin, an jî hatine wêrankirin û ew iandine destê Iraqê ku ji tîhna û birçîna mirine.
Saddam Husên di sala 1987ê de, kuramê xwe Ali Hasan Al-Majid (ku navê wî ne tenê li cem kurdan, lê li nav dinyayê wek Eliyê Kîmyawî hate naskirin) kire hukimdarê yekemîn li Kurdistanê. Ew jî bi navê sûreya 8ê ya Qur'anê ku bi navê Al-Anfal' e, navê vê sûreyê li şerê xwe yê li dijî miletê kurd kir. Ev sûra li Quranê di dema Muhammed pêxember de hatibû û li ser mesela talankirina mal û milkên gawiran e, Ali Hasan Majid, xwe weke pêxemberê Muhemmed bi nav kir û miletê kurd weke gawiran da xuyakirin. Eskerên iraqî mal û milkên kurdan li xwe behr dikirin û zar û zinc û zilamên wan jî kuştin, ne tenê ev, lê generalên beesî ê muxaberatên Seddam û generalên eskerî keçên kurd ê ciwan li xwe behr dikirin û grûpek ji wan jinan hatine şandin ji bo gazîno û merqesên welatê Misrê, ku heta roja îro kes nizane çi bi serê wan keçan hatiye.
Fîlm, her ku bi taybetî li ser şerê Al-Anfal disekine. Hevpeyvîn û bi sedan dokumentên rêjîma Bees ku kuştin bi rengekî resmî bi kar dianî, lê ji alîkî din ve hinekî li ser mesela zindanan û praktîkên Beesê li zindana û wuha li ser qirkirina milletê kurd li Helebcê jî diaxive.
Fîlm ji destpêka meha 9an ve, dikeve festîvalên filman û di televîzyona swîsrî ya zimanê elmanî de tê weşandin.
Mûsûn
Mûsûn gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.
Tawisê Melek
Tawisê Melek ,Tawusê Melek, Tawusî Melek an jî Melekê Tawus gorî ola êzdiyan firîşteyê  herî pîroz e. Êzdî bawer dikin ku Tawisê Melek jî nola melek Ezraîl melekekê ku rihê mivov ji bedenê distandîbû.
Babûne Sofla
Babûne Sofla, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tawisê Melek
Gorî êzdiyan afirandina mirovahî wiha tê bawer kirin: "Di bawerîya Êzîdiyan de piştî Xwedê heft Firîşte efirandin, gote wan: Sicûde û kirnoşê ji ti kesî re nekin, ji xeynî min! Lê dema qalibê Adem xuliqand, gote Milyaketan: ”werin, sicûdê jibo qalibê Adem bikin, ta gîyan bê ber.” Şeş Milyaketan sicûde ji Adem re kirin, lê Ezazîl sicûde nekir. Xwedê te’ala gote wî: Tu çima sicûde ji Adem re nakî? Ezazîl got: ”Rebê min, te şîret li me kirîye û min ew şîret ji bîr nekirîye, sicûde bo te bitenê ye Ezîzê min”. Vêca Xwedê Ezazîl xelat kir û Tokê zêrîn, kû Tokê Êzî ye, di situyê wî de kir û gotyê: ”Here, min te kirye serokê Milyaketan û navê te Tawisî-Melek e, anko serokê Milyaketan. Jiber vê yekê jî kû heya niha jî her Êzîdîyek vê Tokê lixwe bike û dibêjinê ” Toka Êzî ” yan jî carne Toka Tawisî-Melek. Mebesta Xwedê ji vî Tokê jî xelatkirina Tawisî-Melek bû." (Pîr Xidir Slêman, birêna Çavkanî).
Dallon
Dallon, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Ax pişta min (pirtûk)
Ax pişta min navê pirtûka berhevkarê çîrokan Mahmut Barık e. Pirtûk ji 72 çîrokan pêk tê.
Giovanni Boccaccio
Giovanni Boccaccio (bixwîne Covanî Bokaçiyo) nivîskar û helbestvanê îtalyan ê ronesansê bû. Pirtûka wî Decameron ("Dekameron") pir navdar e. Çîroka Bazê Nêçîrê ji aliyê Husein Muhammed ve 2004an ve hatiye kurdîkirin.
Ebdurehîm Rehmiyê Hekarî
Ebdurehîm Rehmiyê Hekarî an jî bi navê nasnama wî Abdurrahim Rahmi Zapsu yek ji helbestvan û siyasetmedarekî kurd bû.
Rehmiyê Hekarî di sala 1890an de li bajarê Elbakê hatiye dinê. Ew ji malbatên hekariyanê Mala Hekariyan de bûye. Wî perwerdehiya xweyê pêşin li Elbakê, pê re jî li Wanê temam kiriye û dest bi Darûl Mûallimînê kiriye. Wî di hevşêwê wextê de ji Seyid Tahayê Arvasî jî dersên olî heldigirtine. Ew demekê mamosteyiyê dike şunda, li Zaningeha Îstanbûlê dest bi Xwedêzanîyê dike. Wextê ku Şerê cîhanî yê yekemîn dest pê dike ew teva hêzên Seîdê Nursî dibe û li hembera Rûsan şêrê dike. Ew di vê şêrê de bi birin dibe û wek dîl dikeve destên Rûsan. Wextê ku ew li wargehê dîliyê de dimê dersan dide zarokan. Gorî hin gotinan wî di dema dîliyê de du pirtûkên bi tirkî nivisîne û wextê ku serbest dimê jî wan diweşîne. Ew wextê ku ji pê Şoreşa Cotmehê re tê berdan dihere Îstanbûlê û li wir teva Kürt Talebe Cemiyetî û Kürdistan Teali Cemiyeti dibe. Ew di kovara Jînê de helbest û nivisên xwe û piyeseka bi navê Memê Alan diweşîne. Di sala 1919an de be hevalên xwe ve wî Mem û Zîna Ehmedê Xanî û Dîwana Melayê Cizîrî weşand. Dîsa di wan wextan de kovareka bi navê ehlê sunetê mehê du caran dihat weşandin weşand. Wê kovarê heft salan dewama weşaniyê kir. Wî di li Stenbolê wefat kir û li pê xwe 25a zêdetir pirtûk hîşt.
Ertoşî
Ertoşî yek jî konfederasyona eşîrên kurda ye. Ev eşîr li gelek deverên Kurdistanê belav bûne. Li bajarên wek Colemêrg, Çelê, Wan, Elbak, Elkê, Şax, Payîzava, Gever, Dihok, Zaxo, Sêmêl, Şirnex, Şêxan Panos,Melezgirt, Elcewaz,Xelat dijîn.
Dîrok
Bi dûçûna çavkaniyên herêmî bingeha vê eşîr-konfederasyonê li gundê Ertoşa girêdayî Çelê ye. Li vir belavî deverên din bûye. Bi dûçûna Martin van Bruinessen di dema mîrektiya Hekarî de du baskên civakê hebû, yek baska çep yek jî baska rast bû. Baska çepê aligiriya Mîrê Hekarî dikir û Pinyanişî bûn. Baskê rastê jî mixalifên Mîrê Hekarî bûn û Ertoşî bûn.
Seîdawa Mehabad
Seîdawa, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Ertoşî
Dabeşkirina Ertoşiyan
Ji van eşîran Giravî îdîa dikin bingeha wan digehe Xelîfeyê 2yê yê Îslamê Emer
Asharq Al-Awsat
Asharq al-Awsat (bi erebî: الشرق الأوسط‎‎, Eş-Şerq el-Awset, bi wateya "Rojhilata Navîn") rojnameyeke erebî ye û weşanên navneteweyî dike. Navenda wê London e. Bi dûçûna New York Times, ev rojname ji aliyê malbata Kraliyetê ya Suud ve tê piştgirîkirin.
Turkman Bax
Turkman Bax, Turkman Baẍ, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Neckar-Odenwald-Kreis
Neckar-Odenwald-Kreis, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Baden-Württembergê ya Almanyayê ye.
Tepraxqele
Tepraxqele gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 2.467 kes (505 malbat) bûn.
Vlaardingen
Vlaardingen, bajarekî bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
Kinezerd
Kinezerd, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
A.C. Milan
Associazione Calcio Milan yaneyeke îtalyanî ya futbolê ye ku di Serie A ditêkoşe. Ev yane bi navê [Milan] navdar e. Nave yarîgeha Milanê Stadyuma Giuseppe Meazza e.
Pozîsyon 2011/12
<...>
Qeradige
Qeradige, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Dammard
Dammard, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Amt Altdöbern
Amt Altdöbern şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Oberspreewald-Lausitz li Brandenburg, Almanyayê ye.
Hünxe
Hünxe şaredariyeke navçeya (Landkreis) Wesel li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
PHP-Nuke
PHP-Nuke nivîsbariyeke azad ji bo cêkirina siteyên înternetê ye.
Îro di internet da sîstema PHP-Nuke zûtirîn di nav malperan da tê bikaranîn. Ev sîstem bixwe serbest tê belavkirin. Bi yek pakêtek hatiye pêşkêşkirin. Xwediyê sîstema PHP-Nuke malpera phpnuke.org e. Ji wir ew tê belavkirin û nûkirin. Versîyonên nû dem bi dem têne belavkirin.
PHP-Nuke bixwe sîstemek serbixwe ye. Ew bi MySQL dixebite û bi PHP-MyAdmin tê amadekirin. MySQL bixwe tenê li serverê tê bicîhkirin, jixwe amadekarê serverê MySQL ewil otomatîk bicîhdike. PHP-MyAdmin bo kontrolkirina naveroka sîstema malperê ye. PHP-Nuke tenê bixwe sîstem e, têda nivîs û pel nayne parastin. Naveroka malperê ango sîstemê di pela SQL da li ser PHP-MyAdmin tê parastin û nivîsandin. Emê zêdetir li cîhek din li ser MySQL û PHP-MyAdmin bisekinin.
Elîbêyk Kendî
Elîbêyk Kendî, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
PHP-Nuke
PHP-Nuke çi pêşkêş dike?
Ne derew e, ez bibêjim, tu çi bixwazî, pêşkêş dike. Tenê tu bizanibe lê bigere û bibîne. Îro PHP-Nuke zêdetir bo forum, panel, portal û malperên nûçeyan tê xebitandin. Di PHP-Nuke da xwe “Register-kirin” heye. Tu dikarî bibe endamê malperê û tu dibî xwediyê beşek xwe.
SQL INJECTIONS: Ve nivisê bi diqat bixwine! Di PHPNuke da gelek sql injections hate ditin, hackers bi hawi gelek caran siteyen Kurd hackirin, hatina probeleme ji "mainfile.php" û ji modula "WebLink" ê derketiye, ji bo we ku hun bi PHPNuke dixebitin û malpera we bi PHPNuke hatiye çekirin, ji bir mekin! herdem versiyona xwe PHPNuke nû bikin ji bo we hun dikarin bi dakişinin sêr http://phpnuke.org ê. Zedetir zanibim sêr Sql Injections
PHP-Nuke bo Bikarhêneran/Endaman
PHP-Nuke servîsek bo endamtî heye. Her kesek dikare xwe bi e-maila xwe têda qeyd bike. Tu dibî endamek qeydkirî û tu dikarî malperê ra aktîf kar bike. Wek bikarhênerek, tu dikarî di foruman da bi navê xwe binivîsî, li ser nûçeyan nêrîna xwe binivîse û dengê xwe bide. Li aliyek din jî, tu dikarî bi endamên din ra serbest mijûl bibe, mesajan binivîse û pê ra “Chat” jî bike.
Tora'
Tora', gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
PHP-Nuke
PHP-Nuke “Modules & Blocks”
Sîstema pakêta PHP-Nuke ji du aliyên taybet hatiye avakirin. Yek modûl in ango servîsên malperê ne û yek jî blok, ev jî li ser malperê wan servîsan rava dike. Modûl bixwe nayne dîtin, lê blok li aliyê çep û rast têne xuyakirin. Modûlên malperê jixwe sîstema malperê ne, lê belê, blok tenê jixwe grêdayê modûlan in, tenê pêşkêşkarê modûlan in.
Bo mînak: blocks/block-Login.php Ev dibe blokek. Ev bixwe li ser malperê cîhek rava dike, ji wir tu dikarî xwe di malperê da qeyd bike yan jî bi navê xwe têkeve ser malperê.
Zimanê Kurdî û PHP-Nuke
PHP-Nuke bixwe bi zimanê “English” hatiye pêşkêşkirin. Lê têda niha wek zimanên din “Kurdish” jî heye. Pakêta zimanê kurdî tenê bo sîstema bingehîn hatiye amadekirin. Jixwe, ev sîstema ewil e, zêdetir tu modûl û blokan pêvebike, jixwe ji bo wan cûda pela ziman tê avakirin. Niha pakêta zimanê kurdî bo sîstema PHP-Nuke heye û têda bo foruma phpBB2 jî heye. Her du bi hev ra hatine grêdan.
Zanista civakê (pirtûk)
Zanista civakê navê kitêba nivîskarê kurd Abdusamet Yigit yê li ser ilmê civakê ye. Kitêb wekê pirtûkeke lêkolînî û ji beşên ku ew bi wê hatiye nivîsandin pêk tê. Navaroka kitêbê ji beşên wekê dîrok û civak, çand û civak, ziman û civak, rewist û civak, ol û civak, civaknas û civak, antropolojî û civak, derûnî û civak, demên hemdem û civak û hwd, weke van beşan bi gelek beşên din kitêb hatiye nivîsandin.