cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Partiya Karkerên Kurdistanê
Şerê çekdarî, avakirina enî û arteşê
Di sala 2001an de di konferansa 1emîn a HPGê de, dewsa ARGK de HPG hate ava kirin. Vêga fermandarê giştî yê HPGê Dr. Bahoz Erdal e.
Di navbera salên 1984 û 1994an de bi hezaran ciwanên kurd tevlî refên PKKê Û ARGKê bûn. Di destpêka salên 90î de êdî li her deverê bakurê Kurdistanê serhildanên gel dest pê kirin.
PKKê di sala 1993an de cara yekem agirbesta yekalî îlan kir. Ji vê demê û pê de PKKê xwest pirsgirêka kurd bi awayekî siyasî û aşitiyê çareser bike. Bi vê armancê gellek caran agirbest îlan kirin. Serokê giştî yê PKKê Abdullah Ocalan di sala 1998an de ji Sûriyê derket. 12 çiriya paşîn 1998an de hate Romayê û 15 sibat 1999an de jî bi komployek navnetewî hate girtin û radestî Tirkiyê hate kirin. PKKê di kongreya xwe ya 8em de xwe fesih kir (4 nîsan 2002). Di vê kongreyê de KADEK Kongreya Azadî û Demokrasiya Kurdistanê, hat ava kirin. KADEK li çiriya pêşîn a 2003an hate feshkirin û di dewsa wê de KONGRA-GEL hate damezirandin.
Piştre Koma Komalên Kurdistan an KKK di 20ê adara 2005an de wekî sîstemeke konferderalîst hate îlankirin. Li 4 nîsana sala 2004an de ji nû ve damezirandina PKKê hate îlankirin.
PKK ji aliyê DYA û YE wekî rêxistineke terorîst hatiye lîstekirin.
Pêvajoya agirbestan
Agirbesta yekem a PKKê a yekalî di sala 1993an de hate îlan kirin. Ji wê rojê û pêve hetanî sala 2007an 5 cara agirbest hate îlankirin.
Agirbesta yekem
Di 19ê adara sala 1993an de serokê giştî ê PKKê li Bekaa civînek çapemeniyê li dar xist. Bi beşdarbûna Serokê YNKê Celal Talabanî, PKKê di dîroka xwe de ji bona cara yekemîn agirbestek yek alî îlan kir. Li ser daxwazên sergirtî ên rayedarên dewleta tirk PKKê biryarek wisa stend. Agirbest wê hetanî 15 nîsana 1993an dewam bikira. Piştre gorî hin daxuyanî û nûçeyên rojnameyan, li ser daxwaza kevneserokkomarê Tirkiyê Turgut Özal, Celal Talabanî ji bona vê agirbestê navbertiyê kiriye.
Roja 15 nîsana 2003an PKKê agirbestê ji bona meheke din drêj kir. Lê hê agirbest xilas nebûbû, Turgut Özal bi awakî nezelal jiyana xwe ji dest da. Ji aliyê PKKê jî êrîşek çêbû û di encamê de 33 leşker jiyana xwe ji dest dan. Piştî vê êrîşê agirbesta yekem a yekalî bidawî bû.
Agirbesta duyem
Di sala 1995an de hate îlankirin. Lê belê ji ber operasyonên leşkerî û sûîkasta ku di dema Tansu Çiller, Dogan Gureş û Mehmet Agar li dijî serokê PKKê Abdullah Ocalan hate kirin, ev agirbest bi dawî bû.
Agirbesta sêyem
Di sala 1998an de hate îlankirin. Ev agirbest jî mîna yên berê bê encam ma. Li gorî daxuyaniyên PKKê daxwaza vê agirbestê ji aliyê serokwezîrê wê demê ê Tirkiyê Necmettin Erbekan hatiye kirin. Lê belê piştî ku li 1ê îlona 1998an agirbest hat îlankirin Tirkiyê û DYA'yê gef li Sûriyê xwarin û mecbûr kirin ku serokê giştiyê PKKê ji Sûriyê derkeve. Piştî vê bûyerê jî agirbest demekê dewam kir. Bi radestkirina Serokê PKKê a Tirkiyê ev agirbest bidawî bû.
Agirbesta çarem
Di sala 1999an de hate îlankirin. li 2 tebax 1999an de PKKê biryara derxistina hêzên xwe yên çekdarî a ji sînorên bakurê Kurdistanê (Tirkiye) da. Li 1ê meha îlonê jî cara çarem agirbesta yekalî îlan kir. Ev agirbest 5 sala ajot. Lê ji ber ku ji aliyê dewleta irk ve ti gavên erênî nehatin avêtin û operasyon hatin domandin, ev agirbest li 1 hezîran sala 2004an bi dawî bû.
Serkêş, Verzeqan
Serkêş gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Fat Joe
Fat Joe (bi kurdî: Ûsê Şîşko, z. 19ê tebaxê 1970an wek Joseph Antonio Cartagena) rapvanekî DYAyê ye.
Malbata Fat Joe ji Puerto Ricoyê ye, ew bi xwe di taxên Bronx (New York) de jidayikbû û zarokatiya xwe li wir derbas kir. Wî di destpêka kariyera xwe de çend stranên solo derxist û piştre digel stranbêjên wek Jennifer Lopez, R. Kelly, Ashanti, Ricky Martin û Ginuwine xebatên muzîkî meşand. Herwiha, Joe damezirînerê koma Rapê ya bi navê The Terror Squad e.
Axûnd Qişlaq
Axûnd Qişlaq, gundekî ser bi navenda bajarê Benabê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kovara Çand
Kovara Çand kovareke çandî û edebî ya bi kurdî bû ku bi du hijmaran li Urmiyeyê derketiye.
Hejmara duyem a kovara kurmancî ya Çand sala 2011'an li Urmiyeyê rojhilatê Kurdistanê derket ku ji aliyê Enstîtûya Çandî û Hunerî ya Endîşeya Ehmedê Xanî li Urmiyê dihat weşandin. Kovara Çand bi awayekî navxwe ji aliyê enstîtûya navborî dihat çap û belavkirin û xwerî kurmancî ye.
Cendirme
Cendirme an ji Jendirme (bi fransiya kevn: Gens d'armes tê wateya Zilamên bi çek), di rastiya xwe de ji beşê artêş ê ku ewlekariya navxweyî saz dikê re tê gotin. Çawa ku polîs di nava bajaran de berpirsiyarê ewlekariyê ye li derveyî bajaran jî cenderme berpirsiyarê ewlekariyê ye.
Kovara Çand
Rêveberiya kovara Çand
Desteya Weşana kovara Çand ji çend nivîskar û wêjevanên kurmanc pêk tê ku kovarê rêve dibin.
Hijmarên kovarê
Pişt re ew kovar di hejmara duyem de ji aliyê Komara Îslamî ya Îranê ve hat qedexekirin.
Mérinville
Mérinville, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Marcheprime
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan statîstîkên gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Wendorf, Mecklenburg-Vorpommern
Wendorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Elpidio Quirino
Elpidio Rivera Quirino (z. 16ê çiriya paşîn 1890 - m. 29ê sibatê 1956) siyasetmedar û serokdewletê şeşem ê Fîlîpînê ye.
Text, Seqiz
Text, Seqiz, gundekî gundistana Tîlekoa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Elpidio Quirino
Li bajarê Vigan a parêzgeha Ilocos Sur a Filîpînê ji dayik bûye. Bi Alicia Syquia re zewiciye û ji wê 4 zarokên wî çêbûne. Ev ji bilî siyasetê bi karê parêzeriyê ve mijûl bûye ku wî li ser vê beşê xwendina xwe qedandiye.
Piştî şerê cîhanê yê duyem ew di hilbijartinan de weke alîkarê serokdewlet hatiye hilbijartin. Piştî ku serokwezîr Manuel Roxas dimire ew di sala 1948an de postê serokdewletiyê bi dest dixe. Her çiqas ku cara duyem di sala 1953an de dîsa bibe namzetê serokdewletiyê jî, ew bi ser neket. Bi vê bûyerê re ew li Quezon City bi cih dibe û heta mirina xwe li wir dimîne.
Text, Seqiz
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Text, Seqiz 236 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 51 e.
Échebrune
Échebrune, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Welîd el-Huseynî
Welîd el-Huseynî, Waleed al-Husseini nivîskar û blogerekî filistînî ye.
Di cotmeha 2010an de, Desthilatdariya Filistînî ew ji ber ku sûcdarê li dijî Îslamê li Facebook û di navnîşên blogan de hate sûcdarkirin; girtina wî ya navneteweyî kir. Ew paşê çû Fransayê, ku ew bi serkeftî ji bo penaberiyê ve hatî xwestin. Di 2013an de, wî Konseya Ex-Mûsilê ya Fransayê ava kir û di sala 2015an de wî pirtûka xwe ya pêşîn a bi navê Blasphémateur nivîsand û li ser tecrûbeyên wî yên girtî li girtîgehan e.
Sûcê nefretê
Sûcên nefretê (bi îngilîzî: hate crime) ew sûc in ku mexdûr ji ber esl, dîn û zayenda xwe ji hêla sûcdar ve bi qestî tên hilbijartin û rastî êrişê tên. Wek mînak, sucên ku ji ber antîsemîtîzm, nijadperestî, zayendperestî an zenofobî pêk tên, û her weha sûcên li dijî endamên komên din ên civakî yên wekî bêmal, astengdar, hevzayend, lezbiyen û kesên transgender, dikevin nav sûcên nefretê.
Le Caylar
Le Caylar, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Margaux-Cantenac
Margaux-Cantenac, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Alqû
Alqû, gundekî ser bi navenda bajarê Benabê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Anguo
Anguo, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Hebeiyê de cih digire.
Xurt Biçûk
Xurt Biçûk, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Serdarkendî
Serdarkendî gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Zimanê rûmenî
Rûmenî an jî dakorûmenî yek ji zimanên zimanên romanîyên ku şaxeka zimanên Hînd û Ewropî ye. Ew di wê şaxê zimanên romanî de di bin zimanên romaniyên rohelat de tê bi şûn kirin. Ew wek zimanê fermî li Romanya û Moldovayê tê axiftin. Li Romanyayê ji 21,7 milyon kesî, 19,42 milyonên xwe (89,5 %) wek zimanê dayikî axêvêrê zimanê rûmenî ne. Li Moldovayê jî 3,99 milyon kes, der Transnîstriya ve 2,57 milyon kes wek zimanê dayikî bi rûmenî diaxive. Ji van her du welatan bêtir li dinê nêzî 8,01 kes wek zimanê zikmakî bi rûmenî deng dike û li wan 4 milyonên xwe li Ewropa û yên din jî bi gelemperî li cîranên Romanyayê û Moldovyayê diaxivin. Li welatên ku cîranê Romanya an Moldavyayê li Ûkraynayê 500.000, li Bulgaristanê 150.000, Serbistanê 600.000 û Mecaristanê jî 80.000 kes wek zimanê hindekeyan nêv xwe û di malbata xwe de diaxivin. Li her du welatên DYA û Kanadayê jî 3,58 milyon kesî ku bi rûmenî diaxive hê ne. Hîn li bêtir li Amerîkaya Başûr, Awistralya, Îsraêl, Tirkiye, Spanya û Îtalyayê nêzî 3 milyon kesên ku bi rûmenî diaxivin hene. Li dinê bi yekûn nêzî 30 milyon kesên ku rûmenî wek zimanê dayikî, 4 milyon kesên jî zimanê duyem diaxivin hene.
Landau an der Isar
Landau an der Isar bajarokekî navçeya (Landkreis) Dingolfing-Landau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Çipiqlû
Çipiqlû, gundekî ser bi navenda bajarê Benabê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Elektronîk
Elektronîk zanistê sirêm anko bihurîna barê karevayî di gehînên mîna nîvgehînok (semîkondakter), bergir (resistor) û tawderan (indukter) e. Naveroka vê guhastin anko bihurandinê dibit ko xurtanî an jî pêzanîn (informasyon) bit.
Peymana Zehabê
Pisti cenga Çaldiranê (1514) di navbera Osmanî û Îraniyan de şer û cengê li ser Kurdistanê nêzîkî 130 salan dewam kir. Heta ku di sala 1639an de Osmanî û Sefewî li hev hatin û li bajarê Qesra Şîrîn civiyan Peymana Qesra Şîrînê (1639) çêkirin. Piştî vê peymanê, herêma Erdelanê ji Îranê re dima, herêma Mukrî û Şehrezûr (Silêmanî) jî ket destê Osmaniyan. Herêmên Kurdistanê yên din, weke mîrnîşîna Cizîrê, Umadiye, Soran û Baban jî, li ser rewşa xwe ya berê man. Lê ceng û şer ji Kurdistanê xilas nebûn. Ji aliyekî serê birakujiyê ji aliyek din de jî, îstîla û dagirkeriya Osmanî û Îraniyan. Heya sala 1831 peymana Qesra Şîrîn bi her rewş û bendên xwe cih girt û Kurdistan bi tevayî ket bin destê wan û di navbera wan de hate bêskirin û bû du parçe.
Bi vê encamê welatê kurdan ji aliyê du dewletan ve hate dorpêçkirin; Kurdistana Osmaniyan û Rojhilatê Kurdistanê
Échillais
Échillais, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Başkerdî
Başkerdî yan jî başkurdî, zimanekî hind û ewropî ye, ji malbata zimanên îranî yên bakurê rojava ye. Cîhê başkerdan li başûrê rojhilata Îranê de, li Kerman, Sîstan û Belûçistanê. Li gorî zimannas zimanê başkurdî zimanekî belûçî ye, lê li gorî hin zimannasên din jî başkurdî zimanekî lorî ye.
Archon, Aisne
Archon, komunekî departmena Aisneê li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Roth an der Our
Roth an der Our şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Pirrlezîz
Pirrlezîz, pirr lezîz navê kufteyeke pêjgeha kurd e. Bi heman navê derbasê romiyan (tirkan) jî bûye (pür lezzet, pür leziz kuftesi).
Çêkirin
Goştê kişandî têxin badiyekê mezin. Pîvaza rêşker kirî (rende), sîra kutayî, hêk, kemyon, xwê, îsota reş jî berdin badiyê û bistrên.
Girikên bi qasî gûzê çêkin û di rûnbirêşka teflonî de bi herdu aliyan bipijînin.
Bacanreşkan bişon, bi belekî qalikên wê bigirin. Xelekî tîke bikin, di rûnê ron de biqijilînin. Kartol û firingiyan pakij bikin, qalikên wan bigirin, gloverkî tîke bikin.
Sêniyeke glover a bo firneyê (firûnê) bînin, kufte, kartol, firingî û bacanreşkê xwe li pey hev rêz bikin. Ango pişta wan bidin hevûdu. Mergeya xwe di nava hinekê avê de bihelînin, pê werbikin.
Kevçiyek rûnê nivîşkî tevlî bikin, di germiya 200 pileyê de bavêjin firneyê. Bi germî servîs bikin.
Vartihak
Vartihak, gûndeke bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye.
Kerberos
Kerberos (bi yewnanî: Κέρβερος, Kérberos, latînî: Cerberus) kûçikê Hadês e.
Di gorî mîtolojiya yewnanî de tê zanîn ku sê yan jî sed serê wî hene. Lê tesvîrên wî de pê xwedî sê serî hatiye wênekirin. Dûvikê wê mar, serê pişta wî de bêhejmar serê mar heye. Gezên wî bijehr in. Bavê wî Tîfon, dîya wî Echîdnaye hin çavkanîyên din de ew Hîdra û Sfenksê jî ra tê tekildar kirin. Yewnanî de wateya Kerberosê çal an jî şeytana çal. Ew parastvanê derîye binerdî dike.
Saint-Genest, Allier
Saint-Genest, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Kerberos
Diya wî Exîdna nîv xwedawend nîv mar e, bavê wî jî dewê bi navê Tîfon e, birayê wî Ortros e. Wezife (Peywir)yê wê miriyên ku diçin binerdê wan nahêle derkevin dîsa. Ber deriya binerdê pê zincîrên gir hatiye girêdan.
Tenê pênc cara têk çûye:
Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê
Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê (HÇT; ), piştî têkçûna dewleta Osmanî, navê Hêzên Leşkeri yên Komara Tirkiyeyê ne. Ew ji Hezen Bejayî, Hêzên Hewayî, û Hêzên Deryayî hene. Cendirme, û Cerdevaniyê, herdu jî ku qanûnên zagonî, u karên leşkerî hene, wekî parçeyên hêzên ewlehiya navxweyî di dema şeve de xebitînin, û binçav kirin Wezareta Navxweyî ye. Di nav deverê de, ew li binçav kirin Hêzên Bejayî, û Hêzên Deryayî. Serokomar Tirkiyeyê, hemî sereke leşkeri ye.
Xwe di awayê hêzên çekdarên klasîk ên Ewropayê birêxistin kiriye, lê di nava demê de ji wan derbastir kiriye, forma xwe wergerandiye ser forma desthilatdariyê. Lewra ji ber pirsgirêkên navxweyî yên Tirkiyeyê û kûltûra taybet a dewletbûnê hêzên çekdarênê xwe ji aboriyê heya mûzîkê di tevahiya jiyanê de birêxistin kiriye, tevlî polîtîkayê dibe.
Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê yek ji hêzên çekdarên herî mezin ên cîhanê ye. Duyemîn hêzên çekdarê mezin a NATOyê ye. Gorî statîstîkên Tirkiyeyê hejmara leşkerên wê 718.000 e. Tenê ji bo sala 2014 vê hêzên çekdarê ji bûtçeya dewletê 17,5 mîlyar US Dollar girtiye. Pirraniya dewletan statîstîkên xwe yên girîng vedişêrin. Bi texmînî hejmara eskerên tirk, li dora 1 milyonê ye û her sal ji xeynî çalakiyên veşarî û operasyonên li Kurdistanê dike, nêzîkî 120 milyar US Dollar pere xerc dike. Hinek ji wê pereyê ji fîrmayên hêzên çekdarê tên.
Dîrok
Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê, wekî xwediyê Tirkiyeyê tê zanîn. Ji avabûna komarê ve heya îro her dem li ser hikûmetan re ye, carnan dest dide ser desthilatdariyê.
Fîrma û saziyên girêdayî artêşê ne (yên aşkere)
Herwekî bi dehan fîrmayên artêşê hene li Tirkiye, welatên tûrkî yên Asyayê, Kurdistan û Kîprosê bazirganiyê dikin.
Yusuf Sağlam
Yusuf Sağlam (jdb. 1960 li gundê Şeman a Gimgima Mûşê), şanoger û nivîskarek tirk e.
Di malbatek xizan de hatiye jiyanê. Gundê wî bi dimilkî diaxivin û ji aliyê baweriyê ve Elewî ne. Dibistana bingehîn û amadeyî li Xarpêtê biawî dike. Li zanîngehek Enqereyê karmendiyê dike, di heman demê de dest bi şanoyê dike.
Bi alîkariyan li heman zanîngehê perwerdeya zimanê latînî dibîne. Piştre li Şanoya Dewletê ya Enqereyê malnişînî dibe. Li saziya fermî ya dewletê TRTê bo zarokan bernameyan amade dike.
Steinhagen, Vorpommern-Rügen
Steinhagen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Almeliye
Almeliye, gundekî girêdayî navçeya Pilemora Dêrsimê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Hozan Mistefa
Hozan Mistefa di sala 1966 de li bajarê Sêrtê di navçeya Dihê (Erûh) de hate Dinê. Zarokatiya xwe li ser axa bav û kalê xwe de derbas kir. Li ciwaniya xwe de dest bi muzîkê kir. Di sala 1981 de di kawirhana Cukurova’yê de (awaz) ku di nava muzîkvanên amator de, hate li darxistin, xelata yekemîn wergirt. Mîna gelek mirovên Kurd, zor û astengiyan ew jî bu penaberek û êdî li metrepolan jiyana xwe berdewam kir. Di sala 1991'an û vir de xebatên xwe di NÇM (Navenda Çanda Mezopotamya) yê de bi rengekî profesyonel dimeşîne. Di despêka xebata NÇM’ê de du salan bi navê «Koma Dilbirîn» pişt re qasî sê salan bi “Koma Gulên Xerzan”’re xebatên xwe meşand. Hozan Mistefa 1997 vir de xebatên  xwe  ê hunerî bi rengekî hozantî dimeşîne, ji despêka NÇM’ê vir de di welat û derveya welat de gelek qonser darxist û naha jî  êş û daxwazên gelê xwe, xistiye dilê xwe  û bi tîna agir û roja gelê xwe bi hunera xwe diafirîne.
Qîmasxan
Qîmasxan, gundekî ser bi navenda bajarê Benabê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Mîtanî
Mîtanî, Dewleta Mîtanî yan jî Xanîgalbat, padîşahiyek bakur a rojhilata nêzîk a kevnar e ku navenda qeraliyê li Rojavayê Kurdistan a îro bû û li sêgoşeya Xabûrê ku bi qasî di navbera sedsalên 17 û 13e yê de hikûm kiriye. Mîtanî şaxeke ji gelên arî ne ku kurd jî yek ji vî şaxê ne. Ji ber ku di cihwarên wî yên kolandinê de hêj ti dîrok an salname/sernivîsên padîşahiyê nehatine dîtin, zanyariyên li ser Mîtanî li gorî hêzên din ên herêmê kêm in û agahiyên di derbarê wan de girêdayî cîranên wan e ku di nivîsên xwe de çi şîrove kirine, ew in.
Navê welatê "Mîtanî"
Bi nivîsa kîtîtiyan KUR URUMî-ta-an-nî / Mî-ît-ta-nî. Li ser kevirên Asûriyan em dibînin peyvên Xanîgalbat / Hanigalbat, bi nivîsa mixan Ḫa-ni-gal-bat.
Dîrok
Di sedsala 16an a berî zayînê de, hikûmeteka pir xurt û capuk avakir. Paytexta wan bajarê Wassognê bûye. Suriye, Emûriye, welatên Aşûrî û Kurdistan, heta herêma Kerkûkê hemî di bin hukmê wan da bune. Dewleta wan yek ji dewletên mezin û rûmetdar yên wê demê (Misir, Haysi, Qasi, Mitani) bûye. zimanê wan xweser bûye. Ew hukumet li beranberî êrîşen Aşûriyan ducaran ma û hindek ji axa xwe winda kir. Keyê Aşûrî, Aşûr Nesir Pal, dûmahi bi desthilata wan anî.
Mîtaniyan gelek salan fermanrewatî kirine. Mîtaniyan ji bo cara yekê di dîrokê da, madena asinî vedîtîye û bi kar anîye. Aşûrî parçeyek biçûk ji împratoriya Mîtanî bûn, lê ji ber êrîşên ji hemî alîyan şikestin. Aşûriyan û Hittiyan dest li ser wan navçeyan dane. Heft êlên Mîtaniyan hebûn û ji êlên wan re digotin "MIL" an jî "MILAN".
Dawiya welatê Mîtaniyan
Împeratora Asûriyan şer û ceng kirr bi welatê Mîtaniyan; û piştî xirab kirina axan Mîtanî, Asûriyan çûn li bakurê Mezopotamya ji bo şer kirina bi Hîtîtên.
Erdnîgar
Paytexta Mîtanî Waşşûkanî bû, bi kurdiya îroyîn "Xweşik-kanî" e. Peyva Waşşûkanî dide navê bajarê kurd Sîkan. Cihê bajarê kevnar a Waşşûkanî bajarên kurd Serê Kaniyê, Hesîçe û Serê Kaniyê, Riha ne.
Siyehpûş
Siyehpûş an Siyahpoş yek ji nivîskarên klasîk yên kurd e.
Helbestvanê kurmancînivîs ê herî pêşî yê li navçeya Silîvan Siyehpûş e. Di nav gel de ji ber karakterê Kurmanciya Silîvkî jê re Siyapoş an Siyahpoş jî dibêjin ku bi Farisî bi maneya reşpêçayî, reşgirêdayî, reş li xwe kirî ye. Heye ku ew bi xwe jî ji bona lihevkirina beşavendan (qafiye) carina Siyehpûş û carina jî Siyahpoş bi kar anîbe.
Li gora agahdariyên ku muderis Mele Hadî efendî dide me, “Siyehpûş berî ku were Silîvan li gelek cîhan geriyaye; li ba aliman, li ba mîrekan û hwd. Pêşi tê Hekkariya, dû re dibihîze ku alim û mîrekên mezin li Farqînê hene, ew jî tê Farqînê. Li gor texmînan 20-25 saliya xwe da hatiye Silîvan. Demek dirêj li Kurbeytê dimîne û li wê derê meletiya gund dike. Di helbestên wî de, di wêjeya wî de, mirov dizane ku Siyehpûş alimekî mezin e.” Li gora ramana wî Siyehpûş 137 sal berê di 1868 de hatiye Silîvan.
Li Silîvan danûstandina wî bêtir bi Ferhoyê Izêr axa re çêdibe. Ferho (Ferhan) axa bi mêraniya xwe bi nav û deng bû. Qesra Ferho li Kevanê Kêrê (Qêre) ser pozê Kanîgulanê bû. Di şerê berxwedana xwe ya li dijî Osmaniyan a sefera ser Kurdistanê de têkçû, hate qefaltin û li qazox xistin. Ferho axa rojek ji Siyehpûş dipirse, dibêje “Siyapoş rast bêje ez yekî çawan im?” Siyehpûş di ber xwe de dibişire, bersîv nadê. Ferho axa cara dudiyan jê dipirse. Hingê Siyehpûş dibêjê “Axayê min xweş axa ye, lê qûna wî qûna qazoxa ye.” Mixabin ku paşiyê jî wek wî dertê. Ev gotina wî hê jî di nav zanyarên dînî yên Silîvan de digere. Di pey de Siyehpûş diçe Bexdayê.
Manchester United F.C.
Manchester United(fermî: Manchester United Football Club) yaneyeke navdar ya futbolê ji rojavayê bajarê Manchesterê li Îngilîstanê ye, ku di sala 1878'an de hatiye damezrandin.
Siyehpûş
Siyehpûş di nav mela û xwendayên medresê yên Silîvan de naskirî û hezkirî ye; xezel û perçe şi’rên wî ji ber tên zanîn û xwendin. Dastana wî ya bi navê Seyf ul-Mulûk di nav melayan de tê zanîn. Nusxeyek jê li ba meleyek ku dinasim hebû, lê ji bona dîtina wê mêrik doza zêran dikir.
Bi qasî ji zimanê wî yê di Seyf ul-mulûk û hin helbestên wî têdigihêm; zaravayê wî ji kurmanciya Botan-Badînan-Hekarê bêtir li ser ya xeta Silîvan û Îranê, li gelek ciyan jî bi terkîb û telafuzê ji Kurdî bêtir li ser Farisî diçe. Kurmanciya wî fereh e, felsefeya wî ya tesewiya îslamî û kûr e, zanîna wî ya gelemper bilind e, hunermendiya wî ya şi’r û edebiyatê bi hêz e.
Çîroka Seyf ul-mulûk wek Leyla û Mecnûn an Ûsiv û Zuleyxa çîrokek erebî ye, li ser serpêhatiya çûyîna Seyf ul-mulûk a Serendîbê (adaka ku Adem cara pêşî ji bihiştê hatiye û lê danîye). Siyehpûş ew çîrok bi kurmancî û bi nezim nivîsiye ku li gelek ciyan meriv xwe di serpêhatiyên di çîrokên hezar û yek şevê de hîs dike. Bi teşeyê mesnewî û di navberan de jî bi xezelan xemilandî ye. Xezelê wî yên serbixwe jî hene
M. Reşît IRGAT pirtûkek piçûk ji “çend xezel û helbest”ên wî pêkhatî di nav weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê di 1999 de, Celîlê CELÎL jî “SEYFUMULUK” a wî li Wien (Viyana) di 2000'î de weşandine.
Berhem
Perçeyek ji meqele “Klasîkên me – an şahir û edîbên me ên kevin” ya Celadet Bedirxan:
“Sed heyf û mixabin ko di heqê vî şairê hêja de em tu tiştî nizanin, ji şihra jêrîn pê ve, ya ko vê paşiyê ketiye destên me.
Dibêjin leqeba Siyehpûş pê ve bûye ji ber ko hewranikî reş bi xwe ve dikir, li hespekî boz siwar dibû û kolosekî spî li serê wî bû; û ew di nav hesp û kolosê spî de reş dikir. Ji şihra jorîn em dizanin ko Siyehpûş di pişt Xanî re ye. Jû pê ve Siyehpûş bi vê şihirê ji me re du şairên din dide nas kirin: »Mekî« û »Şêxê Babeşîrê«”
Kenesûr
Kenesûr, gundekî bi ser Qerexana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Fême
Fême, gundekî ser Pilêmoriya Dêrsimê ye.
Koçberiya ekolojîk
Koçberiya ekolojîk yan jî penaberiya ekolojîk, cûreyekî koçberiyê ye ku kesên ji ber guhertinên ji nişke ve yan jî guhertinên demdirêj ên hawîrdora xwe yên herêmî yan jî navendî neçar dibin ku ji herêmên xwe koçber bibin. Di nav sedeman de guhertinên ekolojîk ên ku di nav de ziwabûn, çolbûn, bilindbûna asta deryayê û têkbirina şêwazên hewaya demsalî hene ku aramî û jiyana mirovên li herêmên van bûyeran dixe nav xetereyan, heye. Her çend pênaseyek yekgirtiyê zelal a koçberiya ekolojîk tine be jî, dema ku siyasetmedar, zanyarên jîngeh û zanyarên civakê hewl didin ku bandorên civakê yên potansiyel a li ser guherîna avhewayê û xirabûna din en hawîrdorê wekî kêmbûna daristanan yan jî îstismarkirinên zêdeyê bi vî rengî dinirxînin, ev fikir balê dikşîne ser xwe.
Nakokiyên li ser van têginên wekî "Koçberiya ekolojîk" û "koçberên avhewa" (yan "penaberê avhewayê") hinekî bi rêzek têgînên mîna hev têne bikar anîn, wek penaberê ekolojîk, penaberê hawirdorê, koçberê hawîrdorê yê jiber mecbûriyê, koçberê jîngehê, kesê jicîhûwarkirî, penaberê karesatê, jicîhûwarê jîngehê, eko-penaber, kesê jicîhûwarkirî yê ekolojîk yan jî jîngehparêz-penaber, hêj jî didomin e.
Pênase û têgeh
Pirraniya mirovên ku ji ber bûyerên hawîrdorê direvin, bi dûrahiyê kurt, pir caran demkî, koç dibin. Pir caran, penaber ji ber tirsa ku bên çewisandin an jî ji ber "şiddetek giştî an bûyerên ku nîzama giştî bi giranî xera dikin, ji malên xwe dernakevin". Her çend pênaseya ku penaber e ji destpêka pênaseya wê ya navneteweyî û yasayî ve ku di sala 1951an de hatiye berfireh kirin jî kesên ku ji ber guhertina hawirdorê neçar dimînin birevin, hêj jî heman parastina qanûnî ya penaberan jibo penaberên ku jiber guhertinên hawîrdorê koç dibin nayê pejirandin.
Têgîna "penaberên jîngehê" yekem car ji hêla Lester Brown ve di sala 1976an de hatiye pêşniyar kirin. Rêxistina Navneteweyî ya Koçberiyê (IOM) ji bo koçberên hawirdorê pênaseya jêrîn pêşniyar kiriye: "'Koçberên jîngehê ew kes yan jî komên mirovan in ku ji ber sedemên mecbûrî yên guhertinên ji nişka ve yan jî pêşkevtiyên hawîrdorê ku bandorek neyînî li ser jiyan yan jî şert û mercên jiyana mirovan dike, neçar in ku malên xwe yên asayî biterikînin yan jî bi awayekî demkî yan bi domdarî ku koçberê hundirê welatê xwe yan jî koçberî derveyî welatên xwe bûne.'" Koçberên avhewa beşek ji koçberên hawîrdorê ne ku neçar in ku ji ber guhertinên ji nişke ve yan jî gav bi gav di hawîrdora xwezayî de ku bi kêmî ve yek ji sê bandorên guherîna avhewa ve girêdayî ne, birevin. Di van bûyerên xwezayî de bilindbûna asta deryayê, bûyerên hewayê yên dijwar, ziwabûn axê û kêmbûna avê hene.
Sedemên koçberiya ekolojîk
Piraniya bûyerên ku dibin sedema penaberên ekolojîk bi karesatên xwezayî ve girêdayî ne. Her çiqas Robert Stojanov bûyerên xwezayî yên wekî erdhej, teqînên volkanîk û bahozên giran ên li ser peravan, di nav sedemên penaberiya ekolojîk de binav bike jî lê dibe ku bandora mirovan di bûyerên xwezayî yên wekî lehî û erozyon de jî li ber çav e. Her wiha Stojanov bûyerên wekî bilindbûna asta deryayê, birçîbûn, guherîna avhewa û çolbûnê di nav bûyerên hêdî-hêdî de ku di dawiyê de dibin sedema penaberên ekolojîk destnîşan kiriye.
Ambero
Ambero, gundekî Cîngîfeya Entabê ye.
Koçberiya ekolojîk
Encamên koçberiya ekolojîk
Ji xeynî pêngava qanûnî, mijarek din a ku divê were çareser kirin ev e ku di pratîkê de çi diqewime, mirovên penaber xwe çawa hîs dikin. Mînaka herî berbiçav a di vê mijarê de şêniyên herêmê yên wek Bengladeş û Hindistanê ne ku ji ber germa zêde ya ku jiber sedema guherîna avhewayê pêk hatiye, bi adaptekirin a herêmê re bi hewcedariya terikandina cihên xwe re rû bi rû ne ku bav û kalên wan bi sedsalan e lê dijîn. Wargehên wan ên li deverên peravan hem ji hêla germahiyê û hem jî ji hêla bilindbûna asta deryayê ya di navînî de di nav xetereyê de ye.
Statîstîkên gerdûnî
Di van dehsalan de gelek hewil hatine kirin ku koçber û penaberên ekolojîkê werin hêjmartin. Jodi Jacobson (1988) divê mijarê wekî lêkolînerê yekem tê binavkirin ku hêjmara penaberên ekolojîkê derxist û diyar kir ku berê 10 mîlyon 'Penaberên ekolojîkê' hebûn. Li ser senaryoyên herî xirab ên derbarê bilindbûna asta deryayê de wî angaşt kir ku hemî cûreyên 'Penaberên Koçberiyê' dê şeş ​​qat ji penaberên siyasî zêdetir bin. Di sala 1989an de, Mustafa Tolba, Rêvebirê Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî, îddîa dikir, ger cîhan ji bo piştgirîkirina pêşveçûna domdar tevnegere, ku 'bi qasî 50 mîlyon mirov dikarin bibin penaberên ekolojîkê.
Di nîvê sala 1990an de, hawirdorparêzê Brîtanî, Norman Myers, bû parêzvanê herî girîng ê vê dibistana 'maksimalîst' (Suhrke 1993) û destnîşan kir ku "penaberên jîngehê dê di demek nêzîk de bibin koma herî mezin a penaberên neçar". Wekî din, wî diyar kir ku di nîvê salên 1990an de 25 mîlyon penaberên hawirdorê hebûn û îdia kir ku ev hejmar dikare heta di sala 2010an du qat zêde bibe û heta sala 2050yan ev hêjmar bigihîje 200 mîlyon kesan. Myers angaşt kir ku çolbûn, kêmbûna avê, şorbûna zeviyên avdanî û tinebûna cihêrengiya jîngehê bibin sedema jicîhûwarkirina ekolojîkê. Her wiha wî hîpotez kir ku jiber sedema jicîhûwariya ekolojîkê li Çînê bibe 30 mîlyon, li Hindistanê 30 mîlyon, li Bangladeşê 15 mîlyon, li Misirê 14 mîlyon, li deverên din ên delta û deverên peravê 10 mîlyon, li dewletên giravê mîlyonek û bi kesên din ên ku jiber sedemên çandiniyê ku jicîhûwarê xwe dibin, ev hêjmar heta sala 2050an digihîje 50 mîlyon kesê.
Parêzgehên Îranê
Li Rojhilatê Kurdistanê (Kurdistana Îranê) pênc parêzgeh hene:
Gelek rewşenbîr û lêkolîner parêzgeha Hemedanê jî wekî Parêzgeh ji Kurdistana parçekirî dihesibînin. Ger em wê jî bihesibînin, wê çaxê dibin şeş parêzgeh.
Koçberiya ekolojîk
Cûreyên koçberiya ekolojîk
Rêxistina Navneteweyî ya Koçberiyê di raporên xwe yên weşandî de penaberên ekolojîk di bin sê sernavên cuda de dinirxîne: ev penaberên ekolojîk ên ecele, penaberên ekolojîk ên mecbûrî û penaberên aborî yên ekolojîk in.
Pêşbîniyên pêşerojê
Hinek rêxistinên ku li ser penaberên ekolojîk, pirsgirêkên hawirdorê û mijarên bi vê rengê dixebitin, lêkolînên li ser pirsgirêkên civakî yên ku di pêşerojê de bi pirsgirêkên ekolojîk derdikevin holê, weşandin. Di nav wan de, rapora herî rojane û ya lêkolîna herî balkêş bi hejmarên ku dide, rapora ku ji aliyê Rêxistina Meteorolojiyê ya Cîhanê ya girêdayî Neteweyên Yekbûyî ye ve hatiye parve kirin e.
Rêxistina Meteorolojiyê ya Cîhanê di lêkolîna xwe ya bi sernavê "2019 deh salên germahiya gerdûnî ya awarte û hewaya bibandor bi dawî dibe" ku di sala 2019an de weşand û encamên civakî di çarçoveya germahiyê de lêkolîn kir, ragihandiye ku di demek nêzîk de dê zêdetirî 22 mîlyon mirov ji ber sedemên germê ji malên xwe dûr dikevin. Girîngiyek taybet a vê raporê heye ji ber ku têgeha koçberiyê di çarçoveya hemû zindiyan wwekî mirovan dinirxîne, ji ber ku di vê raporê de jî tê dîtin ku zêdebûna germahiya okyanûsan xetereyê jibo jîngeha zindiyan çêdike.
Li gorî vê raporê ku têgeha koçberiya li ser germahiyê lêkolîn dike, guherîna avhewayê ji hemû hewldanên dijber ên mirovahiyê derbas bûye. Sekreterê Giştî yê Rêxistina Meteorolojiyê ya Cîhanê Petteri Taalas, diyar kiriye ku di sala 2019an yek ji sê salên herî germ ên dîrokê ye û aniye ziman ku heta dawiya vê sedsalê dibe ku germahî 3 pile zêde bibe. Piraniya berhemên ku li herêma ekvatoriyê tên çandin dê êdî nemînin, ji ber ku ev germ piraniya giyandarên deryayê dikuje û bandorê li şert û mercên çandiniyê û hebûna wan dike û pergalên wan ê jiyanê diguhezîne, tê pêşbînîkirin ku girseyên ku li vê erdnîgariyê dijîn koçî herêmên guncav dike.
Dîroka siyasî
Bi giştî, dîroka siyasî li dorê netewe-welatan û bûyerên siyasî yên fermî ava dibit. Li goreyê Hegelî, dîroka siyasî baweriyeka bi welatî ye ko hêzeka exlaqî û mînevî (spritual) a der ji berjewendiyên maddî yên endamên wê li pişt e. Hegel pêve diçit û dibêjit ko welat kargêr û hokarê serekî yê guhartinên dîrokî ye. Ev nihêrîn hema bibêje bervajî nihêrîna dîroka civakî ye ko dibêjit hêza serekî ya li pişt guhartinên dîrokî jiyan û jiyar û kiryarên xelkê xwerû û asayî ne.
Kindêrîb
Kindêrîb, bajarokekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.
Bonndorf im Schwarzwald
Bonndorf im Schwarzwald bajarokekî navçeya (Landkreis) Waldshut li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Pantelitz
Pantelitz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Keyîtiya serberdayî
Keyîtiya serberdayî cureyekê keyaniyê ko têda key anko şah bi awayekê azadane û serberdayî bê berengarbûna çi qanûn an hêzeka berbendker dikarit bi awayekê bi tevavî kesane biryarê li ser erd û xelkê welat anko keyaniya xwe bidit.
Tep, Gimgim
Tep an Tepê (bi romî kirine: Tepe) gundekî girêdayî Gimgima Mûşê ye.
Wateya navê gund
Navê gund ne bi tirkî ye. Tirkan dema navên gund û bajarên Kurd kirine tirkî, seî de lê geriya ne ka navê kurdî dişibe bêjeyek tirkî yan na. Li vir wisa kirine, nav şibandine. Tep peyveke kurdî ye û gelek wateyên xwe hene. Li ser bingeha navê gund ehya niha lêkolîneke zanistî nehatiye kirin.
Dîrok
Bi texmînî bingeha gund di serdema 17. de hatiye avêtin. Gundekî stratejîk e, li ser riya Mûş - Gimgimê ye. Nêzîkê Pira Evdirehmanpaşa ye. Di serhildanên kurd de vê gundê roleke mezin lîstiye. Bi taybetî gelek alîkarî daye pêşmergeyên Şêx Seîd. Di şerê Osmanî û Rûsan de tirkan çend malên Qefqazê jî anîn bicih kirin. Terekeme, Çeçenên li parêzgeha Mûşê hatibûn bicihkirin, bi kurdan re di nava biratiyê de dijîn.
Pêrista Pêşveçûna Mirovî
2019 UN Human Development Report (inequality-adjusted).svg, perwerde û dahata serê kesekî e, ku bi bikaranîna ji ritba welatên nav çar taqên jor ên pêşketina mirovan e. Çendina welat jê mezintirê PPM ye, dema ku bendewarî asteke bilindtirî ji perwerde mezintirî e, ji TBH serê şênîyekî mezintir e, ji rêjeyê kêmtir e, û ji enflasyon kêmtir e.
Tep, Gimgim
Erdnîgarî
14 km ji Gimgim, 46 km ji Mûşê dûr dikeve.
Pêrista Pêşveçûna Mirovî
Bakurê Kurdistanê
PPM ya Bakurê Kurdistanê 0,634 e.
Tep, Gimgim
Avhewa
Klîmaya gund çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan jî ziwa û berfî ye. Zivistan dirêj û sar in.
Pêrista Pêşveçûna Mirovî
Rojhilata Kurdistanê
PPM ya Rojhilata Kurdistanê 0,688 e.
Xorkê
Xorkê, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Tep, Gimgim
Aborî
Ajalvanî û çandinî tê kirin. Di salên 1970yî de aboriya gund gelek baş bûbû, lê şer xirab kir.
Pêrista Pêşveçûna Mirovî
Çavkanî
Kategorî:
Misêrî
Misêrî, gundekî Cîngîfeya Entabê ye.
Cazedarnes
Cazedarnes, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Murat Karayılan
Murat Karayılan bi lêvkirina bi kurdî Mirad Qerayîlan ( li Bêrecûk, Parêzgeha Riha, Bakurê Kurdistanê) yek ji pênc kesên payebilind û damezrênerên Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) ye ku ji sala 1999an de, dema ku rêveber û demaziranê PKKê Abdullah Öcalan radestî Tirkiyeyê kirin, dibe serokê wekalet a rêveberiya PKKê. Di sala 2014an de ji peywira serkirdayetiya PKKê derket û bûye fermandarê giştî yê baskê çekdarî yê PKKê ya Hêzên Parastina Gel.
Jînenîgarî
Karayilan li navçeya Bêrecûk bi ser Rihayê ji dayik bûye xwendina xwe li zanîngeha pîşeyî ya makîneyan qedand û di sala 1979an de beşdarî PKKê dibe. Heta sala 1980an berê ku derbasê Suriyeyê bibe, li bajarê Bakurê Kurdistanê li bajarê Rihayê bi awayekî çalak beşdarî xebatên siyasî dibe. Karayilan bang li kurdan kiriye ku ji dewleta tirk re leşkeriyê nekin, bac nedin û dev ji zimanê tirkî berdin.
IPhone
iPhone anku Ayfon, telefoneke teknolojîk û multîmedî ye ku kompaniya amerîkî Apple Inc., ew hilberande. iPhone dikare dibestîne înternetê. Modela herî pêşî di sala 2007an de derket piyasê.
Lîsteya modelên iPhone
Li ser iPhone 7, kameraya bi 12 megapîksel, 4K û 1080p qeydkirina vîdyo.
Eynan
Du gundên bi vî navî hene:
Qatjimara Gini
Qatjimara Gini, qatjimara Cini, yek nirxandina pîvana newekhevî yên belavkirina frekansê dike (mînak, giranbiha dahatû). Qatjimara Gini, qatjimareke ji bo pîvandinê dabeşkirina dahata neteweyî li welatekî wekhev e. Qatjimar nirxê di navbera 0 û 1 digre, bi nirxên bilindtir ji bo newekheviya mezintir beranberî ye. Ji bo nimûne, herkesî xwediyê civakekî hatiniya jî wekî qatjimara Gini 0 di kombûna hemû hatina yek kesê ye (ji bo endamên zêdetir ji yek kesê) civaka ji qatjimara 1 e. Qatjimara Gini di qada Tewana Lorenz ya jorîn bi parçekirin û tevahiya herêma di bin wekhevî di anketê de 45 derece tê hesabkirin.
Qatjimara Gini, bedenên dîsîplînê ji bo lêkolînkirina ziyanan dikarin bên bikaranîn, bi sosyolojiyê, aborî, ekolojî, endezyarî û wek çandinî di warên cuda de tê bikaranîn.
Zayendperestî
Zayendperestî an seksîzm pêşdarazî an cudakariya li ser cins û zayenda mirovan e. Zayendperestî dikare bandorê li her kesî bike, lê ew di serî de jin û keçan bandor dike.
Zayendperestî bi stereotîp û rolên zayendî ve girêdayî ye. Kesên zayendperest di wê baweriyê de ne ku zayendek bi eslê xwe ji ya din bilindtir e. Zayendparêziya tund dikare bibe sedema mîsojînî, destdirêjiya cinsî, destavêtin, û celebên din ên şîdeta cinsî. Cudakariya zayendî dibe ku zayendperestiyê bigire nav xwe. Ev têgih wekî cudakirina mirovan li ser bingeha nasnameya zayendî an cudahiya zayendî tê pênasekirin. Cudahiya zayendî îro bi taybetî di warê newekheviya perwerde û cihê kar de tê pênasekirin. Ew dikare ji urf û adetên civakî an çandî çêbibe.
Atv (Tirkiye)
Atv yek ji kanalên televîzyonê yên neteweyî ye ku li Tirkiyeyê di bin banê Koma Medyayê ya Turkuvaz de weşanê dike. Li seranserê Tirkiyeyê weşana kanala neteweyî bi giştî bi rêzefilmên televîzyonê derketiye pêş. Sernivîserê kanalê Metin Ergen e.
Kulavînk
Kulavînk, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.
Osmanonbaşî
Osmanonbaşî, gundekî Cîngîfeya Entabê ye.
Meung-sur-Loire
Meung-sur-Loire, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Qişlaq Xanêberq
Qişlaq Xanêberq, gundekî ser bi navenda bajarê Benabê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Sorxe Dizec
Sorxe Dizec gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bêta
Bêta (bi herfa mezin Β, bi herfa biçûk β) tîpa duyem a alfabeya yewnanî ye.
Bikaranîn
Transkrîpsiyona kurdî b ye.
Bönnigheim
Bönnigheim, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Baden-Württembergê ye.
Écoyeux
Écoyeux, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Merank
Merank, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.
Qereqişlaq Benab
Qereqişlaq Benab, gundekî ser bi navenda bajarê Benabê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Cazevieille
Cazevieille, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Garan
Garan, ji bona keriyê çêlek (mange), ga an gamêşan re tê gotin.
Margueron
Margueron, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Saint-Gérand-de-Vaux
Saint-Gérand-de-Vaux, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Transnîstriya
Transnîstriya (bi kurtî, Rûmenî: Stînga Nistrului, rûsî: Приднестро́вье/Prîdnestrovye; fermî: Pridnestrovskaya Moldavskaya Respublika, kurdî: Komara Moldoviya Transnistriya) perçeye Moldovyayê ku li rohelata çemî Dnisterê dimîne ye. Her çiqas ew ji hêla tu dewletan wek dewleteka serbixwe nêye naskirin jî ew 1992an virve dewleteka de-facto xwediyê rejîmeka siyasî ye.
Eichendorf
Eichendorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Dingolfing-Landau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Transnîstriya
Erdnîgarî
Rûerda Komara Moldoviya Transnistriya nêzi 3.567km² (ji sedî 11ê rûerda Moldova). Dirêjiya wê ji bakur-roava de de berve başûr-rohelat nêzî 202 kîlometran digire. Sînorên wê li roava der Moldova ve, li rohelat bi Ûkrayna ve sînorên xwe hene. Paytexta dewletê Tîraspol e û li wir 189.400 kes diji ye.
Nîfûs
Gorî hejmerên sala 2004an li Transnîstriyayê 555.000 kes dijiye û gorî etnîkên cihê wihanî tên par ve kirin; 31,9% moldovîyan, 30,3% rûs û 28,9% ûkrayanîyan.
Niepars
Niepars şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Hatûçûna rastê û çepê
Hatûçûna rastê û çepê, trafîka li herêmên hem rast û çep diherike, ku herikîna trafîkê bi armanca ew sereke li xwe bikin. Herikîna trafîkê gelek caran li gor rêzikên bingehîn li der dixe. Bi vî awayî, heman qaîdeyên ku heta li deverên pir dûr ji bo hev û din serî ye. Niyeta li vir, ji bo pêşî li qezayên trafîkê ye. Li gel hemû van trafîkan di hin waran de ji milê heman naherike. Ji 66% gel li dinyayê bi wesayitan li aliyê rastê trafîkê de diherikin û ji 34% gel jî li aliyê çepê trafîkê de diherikin.
Çavkanî
Kategorî:
Anushka Sharma
Di 2012an ve di navnîşana 100a Navdar a Forbes India de ye û ji hêla Forbes Asia ve di nav lîsteya kesên popûler ku ji 30 salê ciwantirên a sala 2018an hate diyarkirin.
Jînenîgarî
Anushka Sharma li Ayodhya ji dayik bû û li Bangalore mezin bû. Sharma li Dibistana Artêş xwend û bawernameya hunerê ji College Carmel wergirt. Wê di destpêkê de xwesteka wî ya lîstikvaniyê tunebû û pêşnumaya pîşesaziyê an nûçegihaniyê dikir.
Sharma, ji bo ku piştî mezûniyetê bêtir kariyera xweya modeliyê zêde bike çû bajarê Mumbai. Di sala 2007an de, wê rola xweya yekem wekî modelek ji hêla sêwiranerê modayê Wendell Rodricks ve girt û piştra li Mumbaiyê bicîh bû ku karekî xweyê timam wek model bidest bixe.
Di sala 2008an de bi rola Taanî Sahnî di fîlmê Lord Ne Bana Di Jodî, ya bi derhêneriya Aditya Chopra ve dest bi kariyera xwe ya lîstikvaniyê kir. Di sala 2014an de di fîlma Amîr Xan PK de jagat "Jaggu" Janini de lîst.
Sharma, hevdamezrînera şîrketa hilberînê Clean Slate Filmzê ye. Ji bo gelek brand û berheman sefîr e, ji bo jinên bi navê Nush xeta xwe ya cilan çêkiriye. Herweha piştevaniya xêrxwazî û mebestên curbicur dike, di nav de wekheviya cinsî û mafên ajalan heye, diparêze.
Qerezekî
Qerezekî, gundekî ser bi navenda bajarê Benabê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bide dû dilê xwe (pirtûk)
Bide dû dilê xwe, kitêba nivîskarê îtalî Susanna Tamaro ye.
Wergera Kurdî
Zinarê Xamo vê kitêbê wergerandiye Zimanê kurdî. Zinarê Xamo kitêbê di berga paşî de wiha dide nasandin: "Di vê romanê de dapîrek ji bo neviya xwe ya ciwan re nameyan dinivîse, tiştên wê bi xwe, di nava dilê xwe de dewisandine û ne nekirine, dixwaze neviya wê bêasteng û bêqedexe bike. Lewra dixwaze neviya wê an ji hemî mirow li ber baye dile xwe bikevin û bidin ser rêya dil."
Lolaciq
Lolaciq, gundekî Cîngîfeya Entabê ye.
Serpa Diriq
Serpa Diriq gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Zigak
Zigak, gundekî bi ser navçeya Tîl a Mûşê ve ye.
Gama
Gama (carina wek gamma jî tê nivîsandin, herfa mezin Γ, herfa biçûk γ) tîpa sêyem a alfabeya yewnanî ye.
Transkrîpsiyona kurdî g ye.
Qerika
Qerika(bi tirki,inanli köyü)
Qerika bi tirki (inanli köyü)gundeki li navceya farqin a amede ye,gund di navbera navceyen amede e weke basur farqin u hezo ye de ye,di diroka de herdem merxas u welatparez bune,herdu pesiyen gund emin u harune balbesi di dema sere sex sihid de ji peskesi kirine u u bi merxasi ser kirine li hemberi dijminan.gund weke 80 mali u nifus ji weke bi500 te naskirin.di soresa partiya karkere kurdistan e de ji herdem kar xebat u tekosin kirine,li hember her pirsgirek girtin sewitandina gund u zilm u zordariya tirkan ji ne ji gunde xwe derketin u ne ji bune cehs(korucu)..gund bi gsiti welatparezin u gelek xort u kecen gund di riya soresa kurdistane de jiyana xwe ji dest dane u hin gelek ji wan ji li ser ciyayen kurdistane li hember kevnesopan di tekosin.
Diciltirê
Diciltirê, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Bopfingen
Bopfingen, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Baden-Württembergê ye.
Keşkewil
Keşkewil, Keşkewił, Keşkewill, gundekî bi ser Qerexana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Mézières-en-Gâtinais
Mézières-en-Gâtinais, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Hans Albrecht Bethe
Hans Albrecht Bethe (jdb. li Straßburg; m.  li Ithaca, federedewleta New Yorkê) fizîknasekî alman-Emerîkî (DYA) bû û sala 1967ê Xelata Nobelê ya Fizîkê wergirt.
Sala 1928ê li zanîngeha Münchenê pewerdeya bilind bidawî dike. Di salên 1930yî de, dema Nazî bihêz dibin, ji Ewropayê bar dike, li DYA'yê bicih dibe. Sala 1935ê li zanîngeha Cornellê wekî profesorê fîzîkê dersdariyê dike. Di heman demê de li ser enerjiya rojê û ya fuzyonê lêkolînan dike.
Dibe birêveberê xebata vedîtina bombeya atomê ya li Los Alasmosê. Piştî şerê cîhanê yê II. Bethe bi tevî Edward Teller li ser bombeya hîdrojenê dixebite.
Ji sala 1956 heya 1964ê wekî şêwirmendê serokdewlet di komîteya şêwirmendiyê de kar dike. 1958ê tevlî çalakiyên xwebêçekkirinê dibe, li dijî bikaranîna bombeyên nukleerî derdikeve. Sala 1975ê ji zanîngeha Cornellê malnişînî dibe.
Voyvodîna
Voyvodîna [] (bi serbî: Војводина; bi macarî: Vajdaság) herêmek otonom di nava Komara Serbistanê de ye. Voyvodîna dikevê bakurê çemên Save û Danûbê. Serbajarê herêma Voyvodînayê Novî Sad e. Ji aliyê etnîkî Voyvodîna herêmek tevlîheve: ji bilî serba, ku piraniya gelê herêmê pêk tînin, wekê kêmnetewên naskirî macar, slovak, kroat, roman, bunjewatz, sokc, rûs, sint, roma û alman jî dijîn.
Gel û Ol
Bajarên di ser 20.000 de evin:
Cazilhac, Hérault
Cazilhac, Hérault, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Zweifelscheid
Zweifelscheid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Qereçopix
Qereçopix, gundekî ser bi navenda bajarê Benabê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Ferhat Tepe
Ferhat Tepe yek ji şehîdên çapemeniyê ye.
Qoçankê
Qoçankê, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Midyadê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin. Gundê ku îro şêniyê wê jê koçkirine, gundekî ku ola Êzîdîtiyê diparêzê ye.
Key Arthur
Key Arthur, Şah Artûr navê ferwerdarekî efsanewî ye ku di berhemên wêjeyî ye serdema navîn li Ewropayê de derbûn dibe. Cihê ferwerdariya wî li Brîtanyayê bi taybet Kamelota efsanewî ye. Ji sedsala 9'ê ya dereng de bûyernameyên britanî derbarê beşdarbûna biserkeftî ya Arthurê di şerên dijê anglus, jût û saksonên (anglosakson) tê ketin behs dikin. Ji sedsala 12'ê ew çîrok di wêjeya olfatûnê de dihat nexşandin û di forma îro dihat çekirin. Ji ku bo Key Arthur embazekî dîrokî û birastî hebû nediyare û di diroknasî de îro ema ji zêdetir tê gumandin.
Efsane û dîrok
Key Arthur kesekî giring e di mîtolojiya Brîtanyayê de. Di bin bandora wî ya îlham jê girtin ew wek Richard I (Rişarê Dilşêr) û Robin Hood hemberbare. Key Arthur hema bi dolhêrên efsaneyên din jî peywendî tê behskirî  wek mînak efsaneyên Merlin, Piyana pîroz û Nêçîra Kovî.
Esasa rastiya dîrokê di Dema Koç ê de hati ye gerandin wexta gelê romayayî-brîtanî mayî bû û li pey derketina Lejyonên Romayî xwe dijê Angelsaksonên asî xwe li hember derketin. Helbet wê dema zû de çavkaniyek tune ku Key Arthur dikare peyitî ke. Di berhema Gildas ê de  pêşengê Brîtan di bin navê  Ambrosius Aurelianus tê nasîn.
Di çavkaniyên zûtirîn yê dîrokê ku behsa Arthur dikin wek mînak Historia Brittonum (Dîroka Brîtanan) ji sedsala 9ê ya dereng ew wek  artêşyarekî brîtanî ji sala 500 paş Isayê ye. Tenê di serdema navînê ya bilind de niwandinên bi detay hene. Ji kevintirîn çîroka derbarê Arthur yê nerît bû ye  Historia regum Britanniae (Dîroka Keyên Brîtanyayê) yê Geoffreyê Monmouthî ye (di dora sala 1135) Di pey de çîroka Key Arthur di  dastanên rêz û di romanên pexşan de dihatin bi kar anîn.
Ew helbestên dastanî di sedsala 12ê heta 14ê candar kirin. Gelek motîvên din wek mînak Şehsiwarên Maseya Giloverê paşê di dora sala 1190an de di romana Wace Roman de Brut  bi ser de bûn.
Gelek danasînên xuypakiyên şehsiwarî ji serdema navînê de ji aliye helbestvanê fransayî Chrétien de Troyes di dora sala 1170 nasandî bû.
Marimbault
Marimbault, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan statîstîkên gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Écurat
Écurat, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Baoding
Baoding, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Hebeiyê de cih digire.
Saint-Gérand-le-Puy
Saint-Gérand-le-Puy, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Sarîlar
Sarîlar, gundekî Cîngîfeya Entabê ye.
Famîleya gafiş û melvaşan
Famîleya gafiş û melvaşan (Gentianaceae) famîleyeke riwekan e. Di desteya Gentianales de cih digire. Bi qasî 80 heya 87 cure, 900 heya 1655 cureyên vê malbatê hene. Li Kurdistanê jî hin cureyên wê diçên. Riwekên dusalane û pirrsalane ne. Hin cureyên devî û dar, yên din giha ne.
Aşkirege
Aşkirege, gundekî ku bi ser navçeya Pilemora Dêrsimê ve ye.
Famîleya gafiş û melvaşan
Sîstematîk
Di vê famîleyê de 6 şax, 80 heya 87 (heya 95) çîn û 900 heya 1665 cure hene:
Hin çînên vê malbatê li ser famîleya loganyayan jî tên hejmartin.
Beyazit Taş
Beyazit Taş (bi navê fermî: Beyazıt Taş) (jdb. 1959 li parêzgeha Meledî, bakurê Kurdistanê) fîlozof û nivîskarekî kurd e. Taş li Swîsreyê dijî. Demekê dirêj di malpera Nasname (malper)yê de bi romî (tirkî) li ser felsefeyê dinivîsî, niha nake.