cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê
Şerê pêşmergeyên Rojhilatê li gel Îranê
Piştî ku li sala 2016ê pêşmergeyên Rojhilata Kurdistanê ku ji 2-3 partiyan pêk tên, biryar dabûn ku ew dê li dijî Îranê şerê çekdarî bidin destpêkirin. Îsal jî ev şer germ bûye û heta gihiştîye wê astê ku dewleta Îranê herêmên Başûrê Kurdistanê topbaran dike. Bi dûçûna Qaymiqamê Çomanê Ehmed Qadir topxaneyên Îranê zozanên Kunerê û Kîfarîstanê yên li ser sînorê bajarokê Hacî Omran û devera Balekayetî topbaran dikin. Serokê artêşa Îranê ya bejahîyê Muhemmed Pakpur ev bombebaran qebûl kir û got ew dê her dem li dijî terorîstan bersiv bidin.
Rêzefîlma televîzyonê
Rêzefîlma televîzyonê, fîlmeke li ser mijarekê ji ber demdirêjî ya wan parçe parçe tê weşandin re tê gotin.
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê
Hevdîtinên li gel Îranê
Piştî van qeyranan, pirsgirêka avê, bombebaran û dijatiya Îranê li dijî piştgirsîyê Mam Celal Talebanî li ser vexwendineke fermî ya jî aliyê Îranê ve dê serdana Tehranê bike. Bi dûçûna hindek mamosteyên zanîngehan ev seredan bi girêdayî giştpirsîyê ve ye û YNK û PDK dixwaze bi rêya Mam Celal li gel Îranê hevdîtinan bike. Celal Talebanî yekem civîna xwe li gel wezîrê Tenduristiya Îranê û balyozê Filîstînê yê li Îranê kir. Her çend hindek şîrove hebin jî li ser çûna Mam Celal, hêj jî bi fermî sebeba sereke nehatiye aşkere kirin.
Di 15ê tîrmeha 2017ê de heyeteke ji balyozên Îranê li Îraqê Îrec Mescîdî û konsûlên wî welatî hatin Başûrê Kurdistanê û li gel YNKê û serokwezîrê Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî re hevdîtin kirin.
Piştî serdana Mam Celal bo Îranê, ji aliyê Îranê ve vexwendin ji heyeteke din ya YNKê re hate kirin. Bi vê vexwendinê Cîgirê Yekemê Sekreterê Giştî yê YNKê, Kosret Resûl Elî û bi endambûna Berpirsê Desteya Kargêrî ya Polîtboruya YNKê Mela Bextiyar û Endamê Polîtboruyê Mehmûd Sengawî û çend berpirsên din serdana Tehranê dikin.Bi dûçûna endamê YNKê Rifet Ebdullah dê têkiliyên Îran û Başûrê Kurdistanê bê axiftin û lêzêdekir her çend wek pirsgirêkên wek girtina avê hebin jî, sebeba serdana me ya sereke giştpirsîya serxwebûna Kurdistanê ye. . Ev heyet li Tehranê bi Nûnerê Rêberê Îranê û Sekreterê Encumena Bilind a Asayişa Netewî ya Îranê, Elî Şemxanî re hevdîtinek pêkanî. Di vê hevdîtinê de Elî Şemxanî gotiye ku ev giştpirsî dê Kurdan ji herêmê îzole bike û ji bo Kurdan dê encamên xerab bide. Nûnerê Hikûmeta Herêma Kurdistanê li Îranê, Nazim Debax jî ragihand ku piştî vê hevdîtinê dê hevdîtinek li gel serokê Parlamena Îranê Elî Larîcanî re jî hebe.
Li ser vê hevdîtina Îran û YNKê Berpirsê Desteya Kargêriya Polîtburoya Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê (YNK) Mela Bextiyar di konferanseke rojnamevaniyê de li ser serdana şanda YNKê ya bo Îranê diyar kir ku li Îranê ji Rêber heta Wezareta Derve, helwesta wan li dijî giştpirsî û serxwebûna Kurdistanê bû. Di vê civînê de jî, bi awayekî hûrgilî dijayetiya xwe ya li ser vê mijarê ji me re ragihandin. Wan gotina xwe got û me jî gotina xwe got. Wan giştpirsî red kir û me jî parast.
Siyasetmedarên Rojhilatê Kurdistanê dibêjin, Îran bi rêya bombebaran û qutkirina avê dixwaze giştpirsîya serxwebûna Başûrê Kurdistanê betal bike. Bi dûçûna Endamê Polîtbûroya Yekîtiya Nîştîmaniya Kurdistanê (YNK) Rif'et Ebdûllah jî eger giştpirsî were kirin dê şer li gel Îran û Tirkîye derbikeve. Bi dûçûna nivîskar Eskender Ceiferî jî Îran li dijî serxwebûnê kartên xwe dileyize.
Hêjayî gotinê ye ku Nûnerê Celal Talebanî Ebdullah Heme Seîd dibêje ku Îran sînorê xwe li ser Kurdistanê nagire û dê bazirganiya li gel Kurdistanê berdewam bike.
Piştî Encamdana Giştpirsiyê
Piştî encamdana giştpirsiya serxwebûna Başûrê Kurdistanê dewleta Îranê li dijî Kurdan zextên xwe zêde kirin. Dewletên Îranê, Îraqê û Tirkiyeyê di civînên NYê li Newyorkê li hev civiyan û li dijî Başûrê Kurdistanê hindek biryarên hevpar wergirtin. Piştî van biryaran her sê dewletan dest bi zextan kir li ser Başûrê Kurdistanê. Sekreterê Giştî yê Ewlehiya Îranê Elî Şamhanî di daxuyaniya xwe de got ku ew vê giştpirsiyê qebûl nakin û nas nakin. Wezîrê Berevaniyê yê Îranê General Emîr Hatemî got ku ev nayê qebul kirin, divê bi rêya diyalogê pirsgirêk bên çareserkirin.
Emîne Ayna
Emîne Ayna (jdb. 1968 li Pîran/Amedê) siyasetmedareke kurd e.
Emîne Ayna niha seroka DTP'ê bi wekalet û seroka grûba DTPê a parlamena Tirkiyeyê ye. Di dema ku zanîngeh dixwend dest bi siyasetê kir. Emîne Ayna di Navenda Çanda Mezopotamya de karê çandî kir, di nav bizava jinan de cih girt û xebat kir, di nav HADEP'ê de kar kir. Li Edeneyê bû berpirsê DEHAP'ê, di nav navenda jinan de kar kir. Piştê ku DTP çêbû, di nav meclîsa wê da kar girt û heta niha wê xebata xwe berdewam dikê. Emîne Ayna bi kurdî nizanê. Sedema vê yekê Emîne Ayna bi veyekê ve girêdidê ku di piçûkatiya xwe de ji Amedê çûye li metropolan mezin bûye û diya wê jî bi kurdî nizanî bû û ev tişt bûne sedem ku ew ferî kurdî nebûye.
Gresse
Gresse şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Anîma (cudakirin)
Çend gotarên bi vî navî hene:
Haseb Teberî
Haseb Teberî (erebî: حاسب طبری‎) Abu Ja'far Muhammad ibn Ayyub-i Haseb-i Tabarit stêrnasê fars e. Di derbarê jiyana wî de agahî kêm e bi xwe di xwe di sedsala 10an de jiyaye.
Tendûr
Tendûr an jî tenûr (Persian تنور, hindi तंदूर, urdu ‏تندور‎‎‎‎, herdu jî: Tandūr, îngilîzî Tandoor) navê alaveke nanpijandinê ye. Ji ber ku lêkolîneke zanistî ya kurdan nîne, li rojavayê tendûr wekî teknîka nanpijandinê ya pêjgeha hindî tê zanîn. Li Kurdistanê gelek tê bikaranîn.
Tendûr li Kurdistanê bi destan tê çêkirîn. Bo pijandinê dar tên şewitandin. Tendûrên mezin jî hene yên biçûk jî. Li tendûrê nanê loş, parxaç, kate, parxaça lazûtê (garis), bo xwarina ajalên malê kûtên xwarinê tên pijandin.
Tendûr di dirûvê sîlîndîrê de ye. Pirranî di erda kolandî de bicih dikin. Li jêrê re bi qulêkê ve hewayê digire. Li gundên Kurdistanê hema bigire her malek xwedî tendûrek e.
Beriya nan pijandinê tendûr tê sorkirin. Rengê dîwarê tendûrê dema spî bû, êdî amade ye.
Boršice
Boršice (bixwîne weke: borşîtse) navê gundekî li bajaroka Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 2.233 kes e û 8 km dûrî Uherské Hradiště ye.
Emily Dickinson
Emily Elizabeth Dickinson (jdb. − m. ), helbestvana amerîkan e. Emily Dickinson li navçeya Massachusettsê, bajara Amherstê ji dayik bû. Malbata Dickinson bi çalakiyên polîtîk û perwerdehî re gelek navdar bûn. Bavê wê parêzer û li kolejeke herêmî berisgerek bû û ji aliyek din li Kongre da kar dikir. Diya Dickinson, a ku navê wê jî Emily bû, jinek xwînsar, gelek dîndar bû û karê wê kevanîtî bû. Diya wê zehf ji nexweşiyê giyanî kişand û bi piranî di depresyonê de bû. Dibe ku ji bandora ew nexweşiyê be, têkîliya wê bi qîza xwe gelek sar bû. Ew jî Dickinson di nameyeke xwe de wisa aniye ziman û digot ‘’Xwedî dayîkek qet nebûm.’’
Kanikan, Dih
Kanikan, gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.
Emily Dickinson
Stîla hewl û xebatên wê ya pêşî bi rêkî vetûrî bû lê salên bi ceribandinê pêşketinek bi vî karî bû xuyakirin. Bi piranî, bi awa kî lawij helbest nivîsand û helbestên wê li ser mijarên bawerî, bêdawîtî, xweza û giringiya malbatê bûn.
Exnesor
Exnesor, gundekî girêdayê navçeya Egîn a Erzînganê ye.
Eichstegen
Eichstegen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ravensburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Erzen
Erzen navê bajarekî kevnare ye ku li mexera gundê Telîban dima. Çemê Xerzan jî di keviya rojavayê wê re derbas dibe. Weh agadari niha tarîxe derheq vî bajarî de tune. Dibêjin li wê mexerê zêr pir ji binê axê derketine. Heta dibêjin, xwediyê mexerê ji bo ajotina cot heq nedida xelkê, digot ku "çi ji ber gîsn derket ji te re". Çîroka "Eger Xwedê bide, ji xetek û nîvê jî dide" li ser cotê li wê mexerê derketiye. Gundê telîba li serê girekî ye û li aliyê mexerê yê bakûr e, herweha li keviya riya tirêna ku ji Misircê (Kurtalan) diçe Amedê dimîne. Riya tirênê rast diçe di nîvê mexerê re dibihure û di ser Pira Awîskê re derbas dibe. Gundê Telîba girêdayê bi qeza Misircê ve ye, yê eşîra Pencînaran e û bavikê mûsiki tê de rûdinin.
Sahraya Rojava
Sehraya Rojava (bi Erebî الصحراء الغربية, bi Inglîzî Western Sahara) herêmeka bakurê rojava ya Afrîkayê ye. Hevsiyên vê herêmê li bakur Mexrib, li bakurê rojhilat Elcezayîr, li başur û rojhilatê Mûrîtanya û li rojavayê Okyanûsa Atlantîk in. Ev herêm yek ji kêmhêheşttirîn herêmên cîhanê ye û piraniya wê bêavan û deşt in. Mezintirîn bajarê herêm Elîyûn e ko sê-yeka hêşeta herêmê lê akincî ye.
Paşahiya Mexribê, bizava rizgarîxwaz a Eniya Polîsariyo (û hukmeta Komara Demokratîk a Erebî ya Sehrayê) li ser desthilata vê herêmê no teba ne. Piştî agirbeseka bi piştevanî ya NY ji sala 1991ê were, desthilata piraniya herêm di destê Mexribê da ye. Tenê parek ji axê di bin destê Polîsaryoyê da ye. Bi awayekê navneteweyî, hêzên mezin yên mîna WYEyê bêalî ne. Herdu aliyên hevnegir bizavê dikin bi wergirtina piştevaniya welatên biçûktir rewayiyê bidin desthilata xwe. Komara Demokratîk a Erebî ya Sehrayê heta niha piştevaniya 45 welatan wergirtiye. 25 welat alîgiriya Mexribê dikin.
Feucherolles
Feucherolles, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Luristan (erdnîgarî)
Luristan an Lûristan an Lorestan an Loristan, herêma erdnîgarî û dîrokî, rojavayê komara Îranê ye. Navê wê tê wateya Welatê Lûran, ji sînorê Iraqê û Kirmanşanê dirêj dibe û deşta Xuzistanê ji bilindahiyên hundir cuda dike. Dewleta Îranê ya îroyîn ev herêm bi îdarîyên cuda û navên cuda debeşkirîye. Îro li Îranê tenê ji beşeke biçûk re Luristan tê gotin ku ne rast e.
Çiyayên berfireh li bakurrojava-başûrrojhilat dirêj dibin;  Di navbera rêzeçiyayên bilind de berikên avjenî yên bi mêrgên xweş hene. Daristana berrû bi hev re bi darên bizî/reşdar, spîndar, darên gûz û behîv re zozanên derve digire. Lur ji aborjînan in û têkelên xurt ên Aryan û Ereb in, bi  zimanek nîz kurdî û farisî diaxivin. Diroknasê kurd Mihemed Emîn Zekî Beg piştê gera xwe ya Luristan'ê, tu cudahî di navbera Kurdî û Lurî nabîne û qala wî di pirtûka xwe ya "Dîroka Kurd û Kurdistanê" dike. Piraniya Lur misilmanên şîe ne.
Loristana biçûk, beşa bakur, ji sala 1155-an heta destpêka sedsala 17-an ji aliyê mîrên serbixwe yên Xanedana Xorşîdiyan ve, ku jê re atabeg dihatin gotin, dihat birêvebirin. Sefewî Ebbasê Yekem ê Mezin Atabegê dawîyê Şah Vardî Xan ji hikûmetê dûr xist û hukumeta herêmê bi sernavê vālī da serokê eşîreke hevrik; neviyên wî ev sernav parastin.
Beşa başûrê Loristanê, an jî Loristana Mezin, ji 1160 heta 1424 di bin Atabegên Fedlawî (Fazlaveye) de serbixwe bû;  paytexta wê Idaj bû, niha li Malamirê (Îzeya nûjen) tenê gir û wêran mane.
J. Eddie Peck
John Edward Peck (jdb. 10ê çiriya pêşîn 1958 li Lynchburg, Vîrjînya) lîstikvanekî wêneguhêz û fîlmê yê amerîkan e. Di rolên wî yên herî naskirî Cole Howard di  The Young de û Restless û Jake Martin di  All Children My de ne. Wî her wiha wekî kesayetek bi navê Lance ku di kursa kolejê de xwendekarek Diane Chambers bû di beşeke Cheers de hîn dikir.
Jiyan û perwerdehiya berî
Ew di salên 1970î de li Joplin, Missouri dijiya û di 1976an de ji Dibistana Amadeyî ya Joplin Parkwood, ku ew endamê tîma tenîsa zanîngehê bû, mezûn bû. Ew beşdarî Zanîngeha Missouri ya Dewleta Başûrê bû, û li wir wî BA di kirrûbirrê de stend.
Kar
Di destpêka kariyera xwe de, Peck di gelek rêzefîlmên binavûdeng ên televîzyonê de, wekî Diagnosis: Murder, Highway to Heaven, Cheers, Murder, She Wrote û Knight Rider de rolên mêvanî lîst. Peck di rêzefîlma televîzyona ABC Family Kyle XY de wekî Adam Baylin di fînala sezonê ya sezona yek û hin beşên duyemîn de mêvan bû.
Piraniya karên Peck hem li ser rêzefîlmên helesor hem jî di demên weşandî yên serekî de ye. Ew belkî bi rola xwe ya di The Young and the Restless de wekî Cole Howard, ku wî ji 1993 heta 1999 lîst, herî zêde tête nas kirin. Ew jî bi domdariya Michael Lowry di rola Jake Martin de li cem All My Children, ji 2000 heta 2003, tê nas kirin. Navnîşên wî yên din ên sabûnê Days of Our Lives (1991–1992); Dynasty (1988–1989) û Dallas (1989) ne.
Peck di fîlmên wekî Dangerously Close, Lambada, To Grandmother's House We Go û Blind Heat de jî cih girtiye û yek ji hosteyên pêşbaziya Miss USA 1998 bû.
Jiyana kesane
Peck ji 1989 de bi Sonya Zaza re zewicî ye. Du kurên wan hene, Austin û Dalton.
Serhildana Simkoyê Şikak
Serhildana Simkoyê Şikak yek ji şorêşên herî mezin ên kurdên Rojhilata Kurdistanê bû ku di navbera salên 1918 û 1930 de ajot.
Destpêka Serhildana Simkoyê Şikak û sedemên bingehîn
Piştî Serhildana Şêx Ubeydelayê Nehrî (sala 1880'an), serhildana Simkoyê Şikak di ‎rojhilatê Kurdistanê de şoreşa herî mezin û domdirêj tê hesibandin. Di çaxê vê ‎şoreşê de bû ku kesayetiya tehqîrbûyî ya kurd wek neteweyekê, hinekî bişkivî û ‎hissên millî di nava kurdên vê perça Kurdistanê de zêdetir ji berê zindî bûn. ‎Kurdan karî wek netewe hebûna xwe di hemû Îranê de bidin selmandin û ‎berevajî xwesteka şovînîstên faris, hurmeta xwe ya civakî û siyasî wek ‎mîrasekî dîrokî biparêzin. Ji bona wê jî nivîskar û dîroknas Chris Kutschera, ‎Simkoyê Şikak bi weke bavê neteweperestiya kurdî ya di rojhilatê Kurdistanê de binav ‎dike.
Li gor gotina mezinên Evduyiyan Simko di çaxê şehîdbûna Cewer Axa de xurtekî ‎‎18-19 salî bûye. Yanî sala ji dayibûna wî 1887 an jî 1888'ê zayînî ye. Herwiha Tahirxanê Kurê Simko dide diyarkirin ku dema bavê wî li bajarê Şinoyê hatiye ‎şehîdkirin, temenê wî 42 an jî 44 sal bûye. Simko ku ji aliyê Xalê Mîrzê û ‎mezinên din yên êla Şikak ve wek cîgirê bav û birayê xwe yê mezin hatibû ‎hilbijartin, di dilê xwe de ji bêbextî û nemerdiya desthilatdarên dewleta Îranê, ‎kînek mezin ji wan girtibû. Wek tê gotin Simko di ciwaniya de xurtekî şervan, ‎netirs û di liv û lebatên wî de hissa tolhildanê gelek bihêz bûye. Ji ber wan ‎hemû derd û belayên ku bi ser malbata wan de hatibûn, mirovekî kêm axiftin ‎û xemgîn bûye û gelek bi xwe re ponijiye.
Hissa tolhildanê jî bi sedemên dîrokî ve girêdayî bû. Simko baş dizanî ku ji ‎bapîrê wî yê mezin Smayîl Xan bigire heya birayê wî Cewer Xan tev bi nemerdî ‎ji aliyê berpirsyarên dewleta Îranê ve hatine xapandin û kuştin. Ji bona wê baş ‎dizanî ku desthilatdarên Îranî li wî jî nagerin û yê rojekê bela xwe li wî jî bidin. ‎Çimkî Simko xwedî hêzeke mezin ya leşkerî bû û wek mezinê eşîreta Şikak di ‎nava kurdan de mirovekî bi qedir û rûmet bû. Wî dizanî ku Îranî dixwazin wî jî ‎weke bira, bav û bapîrên wî, bikujin. Lê ferqa di navbera Simko û bira û bavê ‎wî de, di vir deye ku bîr û rayên Simko yên siyasî (wek rêber û kesayetiyek ‎siyasî yê kurd) ji bo azadî ya Kurdistanê bêtir geş bûn. Çaxê ku cîgirê waliyê ‎Azerbayacanê (Mukerrem el Mulik) di sala 1919'an bi hevkariya ermeniyan, ‎bombeyek çêkirin û di nava qotiyekê de bi navê şiranî ji Simko re şandin, ‎neyartiya Simko bi dewleta Îranê re derbasî pêvajoyek siyasî û eşkeretir bû.
Têkiliya Simko bi du kesayetiyê kurd Ebdulrezaq Bedirxanî û Şêx Seyîd Tahayê Hekarî ‎‎(neviyê Şêx Ûbeydulahê Nehirî) re, şoreşa di bin desthilatdariya Smayîl Xanê ‎Şikak de, di rojhilatê Kurdistanê de û heya radeyekê jî li bakurê Kurdistanê, ‎berfirehtir kiriye. Lê wek jêder û şahidên zindî dibêjin Seyîd Teha Gîlanî heya ‎dawiyê bi Simko re nemaye û navbera wan li ser awayê têkiliya bi brîtanî re, ‎têk çûye. Her wisa Ebdulrezaq Bedirxanî piştî hatiye Rojhilata Kurdistanê, di destpêka sala 1913ê diçe Xoyê û li wir bi alîkariya Simkoyê Şikak bi navê Gihandin(rêxistin) rêxistinekê ava dike. Her wisa dibistaneke kurdî jî bi alîkariya rûsan vekir. Di dibistanê de bi elfebaya rûsî hem dersên kurdî hem dersên rûsî dida. Bi navê Cemiyet(rojname) rojnameyek derxist. Ji ber lihevnehatina Simkoyê Şikak û Ebdulrezaq Bedirxanî û ji ber destpêkirina şerê cîhanî yê yekem van xebatan zêde dewam nekir. Piştî van xebatan Ebdulrezaq Bedirxanî dikeve destê îtihadxwazan û li Mûsilê bidarve dikin [2]
Chris Kutschera di derbarê têkçûna Simko bi dewleta Îranê re dibêje: ”Bi vê hindê ‎re ku Simko kîna xwe ya li hemberî Îranê venedişart, gotibû ku bizava min li ‎dijî Îranê tolhildan jî têde bû, çimkî bav û bapîrên min, xizim û kesên min yên ‎nêzîk û cotek birayên min, tev bi destê karbidestên Îranê hatine kuştin. Lê bi ‎vê re jî Simko gelek caran behsa vê rastiyê kiriye ku armancên şoreşa wî ji bo ‎berjewendiyên netewî bûne û tenê ji bo tolvekirinê nebûye. Di vê derbarê de ‎Simko gotiye: ''Hemû kes dizane ku gelê kurd heya niha çi bi ser de hatiye. ‎Mirovên wan yên mezin yên weke Smayîl Xan û Elî Xan bi şêweyek gelek ‎zalimane ji aliyê Îraniyan ve ji nav çûne. Ez niha ji bo gelê Kurd têkûşînê ‎dikim, lê tolhildana ji zordar û bedkaran hê jî maye û ji bîr nabe''”.
Hêjayî gotinê ye ku di sala 1922yê de Simko dîsa dest bi serhildanê kir, di heman wextî de Loran jî serhildan da destpê kirin. Tê gotin ku Simko û Loran lihevhatîne ku hevdem serhildanê bidin destpê kirin
Mîna ku di roja îro de ji bo hemû serokên kurd eşkera bûye, Simko jî zû ‎pêhesiyaye ku dewleta navendiya Îranê mafê azadî û wekheviyê heta di nava ‎sinorên Îranek yekgirtî de jî nade gelê kurd.
Simko ku gelek kes hereketa wî bi bizavek eşîretî û herêmî dihesibînin, li gor ‎pîvanên wê çaxê mirovekî zana bûye û haya wî ji siyaseta Îran û cîhanê ‎hebûye. Simko bi nameya ku bi riya serleşkerekî brîtanî ji Zefer el Dulê re ‎şandibû, vê rastiyê baştir dide selmandin. Simko di pareke nameya xwe ‎de dibêje: ”Em pir baş dizanîn ku hinek netewe di cîhanê de hene ku hejmara ‎wan nagehe çaryeka kurdan, lê ew gihiştine xweziyên xwe ku mafê ‎otonomiyê ye. Li almanan binêrin ku çawa ev karê han di nava xwe de ‎pêkanîne. Birastî ger netewa kurd di Îranê de negihije mafê xwe, êdî mirin û ‎neman jêre baştire ji jiyan û mayînê. Di vê roja ku em têde dijîn, dewleta Îranê ‎bixwaze an jî nexwaze, em mafê xwe yê otonomiyê dixwazin. Êdî ev xweziya ‎hemû mirovekî kurd e û ji xelkê me re jî jiyaneke nûye. Her wisa divê ev xal jî bê nivîsîn ku Serhildana Simko ne tenê li devera Urmîyeyê, her wiha li Elbaka girêdayî Wanê jî bibû sedema serxwebûnxwaziyê. Bi dûçûna çavkaniyeke brîtanî xelkê Elbakê jî bi pêsengiya Simko li dijî dewleta tirk derketin û azadiya xwe ragihandibûn.
Ev name dide diyarkirin ku Simko mirovekî dûrbîn bûye û ji bo standina mafê ‎rewayê gelê kurd bi armancên mezin û pîlanên nû dest bi xebata xwe ya siyasî ‎kiriye. Herwiha tenê naveroka vê nameya dîrokî (ku bêgoman di arşîva milliya ‎Îranê de hatiye parastin) ji bo wan nivîskar û lêkolînvanên neteweperest ku tenê bi ‎awaykî negatîv behsa kesayetiya siyasî û serhildana Simkoyê Şikak kirine. ‎ Bi dûçûna parlamenterê tirk yê agirî yê ku li sala 1943ê, Husametîn Tuxaç ;
Piştî serhildana Simkoyê Şikak, li Rojhilatê Kurdistanê hêdî hêdî rê li ber rêxistinên modern re vebû û rêya avakirina Komara Kurdistanê vebû.
Helwestên dewletan
Dewleta Tirkiyeyê ji ber êrîşên ermen û nastûriyan aliakriya çekdarî bo Simko dikir. Dewleta Tirkiyeyê heta sala 1922yê ku serkeftina xwe ya dijî dewletên ewropayî îlan kiribû, alikariya Simkoyê Şikak dikir. Paşî ev alîkarî hate birîn.
Foucarmont
Foucarmont, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Şêxwesan
Şêxwesan, Şêxwestan, gundekî bi ser Balîsan a navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Cihangir Ceyhan
Cîhangir Ceyhan (jdb 6ê reşemiya sala 1989 li Edene) lîstikvanekî tirk e ku bi eslê xwe kurd ye.
Jînenîgarî
Cîhangîr, weke kurê malbateke ji Xarpêt û Amed li Edeneyê hatiye dinê. Cîhangîr, ku ji Fakûlteya Perwerdehiya Vekirî ya Zanîngeha Anadoluyê, Beşa Îdareya Karsaziyê mezûn bû, 2 sal û nîv li Stembolê lîstikvaniya li ber kamerayê xwend. Piştî xwendina xwe vegeriya Edeneyê û li wir ji dayik bû û mezin bû. Di sala 2015'an de di fîlma Yusuf de yekemîn ezmûna xwe ya lîstikvaniyê bi karakterê "Serdar" re derbas kir. Paşê bi karakterê "Cio" yê di rêzefîlma "Sıfır Bir" de ku di navbera salên 2016-2019an de pêşî li ser YouTube û paşê jî li ser BluTV hat weşandin, bal kişand. Di navbera salên 2019-2020’an de bi karakterê “Azer Kurtuluş” di rêzefîlma Çukur a ku di Show TV de dihat weşandin de cih girt û bi vê projeyê jî cara yekem derket televîzyonê. Di rêzefîlma Alev Alev de ku di navbera salên 2020-2021’an de jî li ser televîzyona Show TV’yê hat weşandin de karakterê “Ömer Ataycı” lîst. Herî dawî di rêzefîlma “Camdaki Kız” de ku di navbera salên 2021-2023’an de li Kanal D’ê hat weşandin de karakterê “Hayri Ersoy” lîst.
Fîlmografî
Televîzyon
Cirey-lès-Pontailler
Cirey-lès-Pontailler, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Bossugan
Bossugan (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ye li herêma Akîtanya Nû (Nòva Aquitània, Nouvelle-Aquitaine) ya Fransayê.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê tê diyarkirin:
Bijîşkiya devkî
Bijîşkiya devkî (en: oral medicine) beşeke zanistiye ji beşên diransazî ye ku nexweşiyên dev û diranên mirov lêkolîn dike bi riyê dayagnosîzê (nasîkirinê nexweşî) yan kesîkirinê nexweşiyên dev wek kulbûnên tevniyên dêv, ziman, pidû, ezmanê dêv û nesaxiyên şêrpençîrê dêv.
Qayêr
Qayêr navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Qayêr 1059 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 180 e.
Berdegewre
Berdegewre gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 104 kes (16 malbat) bûn.
Laliş
Laliş an jî Lalişa Nûranî (bi zimanê hûriyan; "la-la-aš-ha-ri…/. Lālašha ), cih û warê pîroz û perestgeha êzidîtiyê ye ku dikeve Geliyê Lalişê yê devera Şêxan, 10 km li başûrê rojhilatî Duhokê, li herêma Kurdistana Îraqa federal. Ziyaret û cihê hecê yê hemû êzidiyan e û cihê Kaniya Spî, kaniya pîroz e ku li ava wê êzidî zarokên xwe mor dikin. Di dîrokê de gelek caran êrîşên leşkerî hatine ser Lalişê bi armanca xerakirina vî cihî û nehêlana dînê êzidyan û cejnên wan.
Laliş aramgeha gelek şêxên êzidî ye, ya sereke gora Şêx Adî ye. Şêx Adî di navbera salên 1173 û 1162an de dijiya.
Dêrreşka Hacî
Dêrreşka Hacî, gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.
Dylan Thomas
Dylan Thomas (jdb. - m. ); nivîskar û helbestvanekî galî. Ji dervî helbestan, çîrokên kin û ji bo radyo û hinek fîlman senaryo jî nivîsandiye.
Simbach am Inn
Simbach am Inn bajarokekî navçeya (Landkreis) Rottal-Inn li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Józef Rotblat
Sir Józef Rotblat (jdb. li Łódź; m.  li London; herwekî: Josef an Joseph Rotblat) fîzîknasekî Brîtanî yê bi eslê xwe Polonî bû.
Wekî pisporê fîzîka navokî (dendikî) di lêkolînên afirandina bombeya atomê de cihgirtiye. Lê piştre ji ber sedemên sincî û ûjdanî dest jê vedikişîne. Dîsa ji bo dawîanîna xebatên atomî têdikoşe, bi hinekan re Konferansa Pugwash dadimezirîne û heya dawiya jiyana xwe li dijî çekên atomî têdikoşe.
Sala 1995î Xelata Nobel a aşitiyê werdigire.
Şîladizê
Şîladizê, Nahîyeka bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.
Fleischwangen
Fleischwangen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ravensburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Vîrûsa sorika meymûnê
Vîrûsa Sorika Meymûnê (kurte: VSM) DNA'ya dubendî ye, vîrûsek zoonotîk û celebek ji cinsê Ortopoksvîrûsê ya di famîleya Poxviridae ye. Variola (VARV) yek ji vîrûsên ortopoksê yên mirovî ye, ku tê de vîrûsên sorikê (CPX) û vaksînya (VACV) hene. Ew ne bav û kalek rasterast an jî nevîyek rasterast a vîrûsa variola ye ku dibe sedema sorikê. Vîrûsa Sorika Meymûnê dibe sedema nexweşiya meymûnê, nexweşiyek dişibihe sorikê, lê bi rijandinek siviktir û rêjeya mirinê kêmtir e. Vîrûs yekem car di sala 1958'an de li ser meymûnek hate dîtin. Ew yekem car di sala 1970'an de li Komara Demokratîk a Kongoyê li ser mirovan hate dîtin. Ew yekem car li derveyî Afrîkayê di sala 2003'an de hate dîtin. Rêjeya mirinê %1 e û rêjeya infeksiyonê kêm e.
Berjeng û Nîşan
Nexweşiya Sorika Meymûn dibe sedema tayê, serêşê, westandinê, êşa bedenê ya berbelav, girêkên lîmfê werimî û birînên çerm. Gilîkirina navînî bi qasî 6-13 roj piştî têkiliya bi vîrûsê re çêdibin.
Di 5 rojên ewil ên nexweşiyê de ta, serêşiya dijwar, werimîna girêkên lenfê, êşa piştê û qelsiya zêde tê dîtin. Piraniya wan di berjeng û nîşanên gelek nexweşiyan de têne dîtin, lê hebûna girêkên lîmfê bi taybetî ji bo cûdakirinê ji pizrik, mirîşk û sorika avê re girîng e.
Jêgirtin
Vîrûs di mirov, bi heywanên infekte an jî di encama pêwendiya nêzîk a mirovên bi nexweşî re an jî tiştên bêcan (cil, destmal, çarşef) girêdayî ne û derbasî mirovan dibe. Vîrûs bi şikestina nexuyayî yên li ser çerm, parzûnên mukozê (dev, poz, çav) an jî pergala nefesê ve derbasî mirovên saxlem dibe.
Heywanên infekte (zoonotîk) dikare veguhestina ji mirovan nerasterast bi riya gezdan, xurandin, bi têkiliya xwînê, şilavên laş an jî goştê ajalan re pêk tê. Tê texmîn kirin ku veguhestina ji mirov bo mirov bi piranî li ser dilopên mezin ên nefesê de pêk tê. Ji bo veguhestina ji mirov bo mirov dilopên mezin nikarin dûr û dirêj bigerin. Têkiliya rû bi rû, demdirêj û nêzîk hewce ye. Ev taybetmendî dikare pêşî lê bigire û derketinên mezin ên mîna COVID-19 (SARS-CoV-2) çêbike. Vîrûs dikare bi riya çerm û mûkozên mirovekî vegirtî, rasterast têkiliya şikilên laş, birînên çerm an jî nerasterast têkiliya maddeyên bêcan ên bi wan re vegirtî were veguheztin. Her çend veguheztina zayendî ne diyar be, ji ber têkiliya nêzîk ve dema têkiliya zayendî re dikare were veguheztin.
Greven, Mecklenburg-Vorpommern
Greven şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Bercan Tutar
Bercan Tutar helbestvan pisporê siyaseta navnetewî û rojnamevan e.
Tutar Zanîngeha Bosforê, beşa Siyasetzanîn û Tekîliya Navnetewî qedand. Di rojnameya Sabahê da hem nivîskare û hem jî midurê nuçeyên siyaseta derva ye. Li gundê Esêba navçeya Zêtka ya bajarê Agiriyê, di sala 1970î da hat dinê. Niha li Stembolê dijî. Li Semsûrê dest bi perwerdê kir. Paşê çû Îmam Xetîbê. Salekê li Gebzeyê xwendina xwe domand. Sala dawî jî li Çanakkaleyê ma û li vir mezûn bû.
Mîxaîlê Mezin
Mîxaîlê Mezin ango Mîxaîlê Sûrî (bi suryankiya klasîk: ܡܺܝܟ݂ܳܐܝܶܠ ܣܽܘܪܝܳܝܳܐ Mīkhoʾēl Sūryoyo, m. 1199) ji sala 1166an heta 1199an patrîkekî Dêra Ortodoks a suryanî bû. Ew îro wekî nivîskarê Kronîkila serdema navîn a herî mezin tê zanîn, ku berhema xwe bi suryanî berhev kiriye. Materyalên têvel ên din, ku ji hêla wî ve hatine nivîsîn, heta niha zindî mane.
Jînenigarî
Jiyana Mîxaîl ji hêla Bar Hebraeus ve hatiye tomarkirin. Ew di sala 1126an de li Melitene (îro Meletî) hatiye dinê, kurê Metran Eliyayê (Elias) ji malbata Qindasi bû. Apê wî, abonê Athanasius, di sala 1136an de li Anazarbusê Kîlîkyayê de bûye metranek. Ew di 7ê çiriya paşîn a 1199an de di şêst û sê saliya xwe de li manastira Bar Sauma miriye.
Alparslan Türkeş
Alparslan Türkeş (navê rastî: Ali Arslan ) (jdb. 25ê çiriya paşîn 1917 li Nîkosiya – m. 4ê nîsanê 1997 li Enqere) damezrêner û serokê tevgera neteweperest a tirk MHPê, yek ji endamê hêzên biçek ên tarî ÖHD, leşker û ramyarê Tirkiyê bû û ajanê berê yê CIA di dema Şerê Sar de.
Jînenîgarî
Di sala 1948î de akademiya leşkerî kuta dike û bi tevî xebata xwe ya di sîxuriyê de dest bi polîtîkayê dike. Sala 1955î ji aliyê artêşa Tirk ve bo perwerdeya bilind a şerê derûnînasiyê di nava baskên NATO de tê şandin. Di cûntaya leşkerî ya 27ê gulanê 1960î de wekî birêvebirek cihdigire. Di demeke kurt de hin nakokî di navbera wî û birêvebirên din de derdikeve û ew bi cezayê dûrxistinê dişînin Hindistanê.
Di nava partiya bi navê Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi (Partiya neteweya gundî ya komarger) de dest bi xebatê dike û di sala 1969î de li bajarê Edeneyê navê partiyê werdigerînin Milliyetçi Hareket Partisi (Partiya tevgera neteweperwer). Di nava salên 31ê adarê 1975 - 21ê hezîranê 1977 û 11ê hezîranê 1977 - 5ê kanûna paşîn 1978 de wekî cihgirê serokwezîr peywirdariyê digire. Di heman demî de Türkeş bo cara yekemîn bi alîkariya bîrdozê Tirk Hüseyin Nihal Atsız hin elementên nîjadperestiya Tirk diafirînin. Gurê boz wekî sembola Tirkan tê pejirandin û efsaneya Împaratoriya Roma ya Romulus-Remus jî wekî efsaneya neteweyî ya Tirkan tê hilbijartin. Türkeş hemî van nêrînên xwe di pirtûka xwe ya navdar Dokuz Işık de diweşîne.
Piştî cûntaya leşkerî ya 12ê îlonê
Türkeş bi sedema organîzekirina kuştina 5000 mirovên Kurd, çepgîr, sosyalîst û rewşenbîran ji aliyê artêşê ve tê darizandin. Türkeş di dadgehê de dibêje "Em girtî lê ramanên me desthilatdar in". Bi qasî 4,5 cezayeke sistkirî dikişîne û dîsa dest bi polîtîkayê dike.
Ew bi mirina masûlkeyên dil jiyana xwe jidestdide. Meytê wî bi seremoniya dûgelê tê veşartin.
Gurê çeçenan, efsaneya romayiyan
Gurê boz ji aliyê Türkeş ve wekî sîmbola tirkan tê bijartin. Di mîtolohiya qefqaziyan de heye. Gorî baweriya çeçenan, gur heger rûniştî be cîhan di rehetiyê de ye, lewra çeçen di aşitiyê de ne. Lê heger li ser piya be, wê gavê cîhan tevlîhev e, lewra şervanên gelê çeçen di şer de ne, Xwedê dizane heya rûnên çi tê serê erdxanê (dinya). Hin dibêjin jiber ku Türkeş jî qefqazî bûye, di malbatê de bi vê efsaneyê hesiyaye, ji wir girtiye.
Di mîtolojiya romayiyan de Romulus û Paulus du romayî ne ku bingeha şarezayiya romayî avêtine, damezirandine. Ev herdu dema pitik bûne ji aliyê dêlegurekê ve tên mijandin û xwedîkirin. Mezin dibin, romayî jî ji nesla wan tên. Türkeş van efsaneyan jî dike para tirkan û bikartîne. Giregirê nîjadperestiya tirk Nihal Atsız li dijî Türkeş derdikeve.
Flacourt
Flacourt, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Xêzeçîrok
Xêzeçîrok, xêzeroman an jî wêneçîrok romanên ku bi alîkariya xêzên wêneyan hatine nivîsandin.
Di halê normal de xêzeçîrokeke bi pir wêneyên xêzkirî ne û sirayekî keyskirî û terxankirî ne. Eger kesekî di xêzeçîrokê de tiştekî dibêje paşê meriv dikarê wê di balona axaftinê de bixwîne. Misira kevnar ji berê de wêne hebûn li ber ku meriv tiştekî nivîsandin. Ema tenê li dor salên 19ê xêzeromana ku em wek îro nas dikin hene. Du komên xêzeromanan hene. Di xêzeçîrokên kenawer fîgûran zêdekirî xêzkirî ne. Ew wek mînak çav û pozên mezin hene wekî Asterîks û Obelîks an jî wek ajalan xuya dibin wek Mickey Mouse.
Di xêzeçîrokên din de derbarê lehengan de ne. Ew mêr û jinên hêz eynî mirovên rastî xuya dibin. Çîrokan liserhev hê sernerm in. Wek mînak Superman, xêzeçîrokên Western an jî çîrokên serpêhatiyên Tintin in. Li Japonya de şêwaz bi xwe yê hezkirî ye ku ji wan xêzeçîrokan re meriv manga dibêje.
Dîbek, Egîn
Dîbek, gundekî girêdayê navçeya Egîn a Erzînganê ye.
Fantastîk
1- Yê ji rastiyê tune, rast ne, û yê bermahiyê hiyalan.
Payizok
Payîzok, paîzok, pehîzok navê meqamekî stranbêjiyê li herêma Botan û Hekariyê ye. Ev meqam di rewşên asayî de bêyî alavên muzîkê tê gotin. Di şêwaza gotinê de tişta balkêştirîn pêlpêlkirina deng di gewriyê de ye. Gelek stran û klamên dîrokî bi vî miqamî hatine gotin.
Robert Frost
Robert Lee Frost (jdb.  San Francisco − m.  Boston),  helbestvanekî amerîkî ye ku xwediyê  Xelata Pulîtzerê.
Foucart
Foucart, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Boršice u Blatnice
Boršice u Blatnice (bixwîne weke: borşîtse u blanîtse) navê gundekî li bajaroka Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 881 kes e û 18 km dûrî Uherské Hradiště ye.
Şêrane
Şêrane, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.
Eyris
Êrs, gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.
Qerandiqo Berzeg
Hecî Qerandiqo Berzeg fermandarekî leşkerî yê Çerkez bû ku ji sala 1860 heta 1864 wekî serokê 6emîn ê Konfederasyona Çerkez kar kiriye. Piraniya jiyana wî, tevî zarokatiya wî ya dereng, di eniyên şerê Rûs-Çerkes (1763-1864) de derbas bûye. Tê gotin ku wî di qada şer de kurê xwe dîtiye û li wir du kurên xwe yên din jî ji dest dane. Piştî Komkujîa Çerkezî sirgûnî Împaratoriya Osmanî bû, bi dilxwazî beşdarî artêşa Osmanî ya li dijî Rûsyayê bû û li wir ji ber pîrbûnê jiyana xwe ji dest da.
Jiyan
Li ser destpêka jîyana Berzeg zêde tişt nehatine tomarkirin, ji ber ku Çerkezan dîroka xwe nenivîsandine û hemû zanîn ji çavkaniyên rûsî tên. Qerandiqo Berzeg li gundê Mytykhuasua ya Ş̂açə (Soçiyê) ji dayîk bûye. Bavê wî Hataçûq Berzeg û apê wî Îsmaîl Berzeg mîrê Ubykîya bû. Ciwaniya xwe li eniyên şerê Rûs-Çerkes derbas kiriye. Ji ber ku misilmanekî dîndar e, di sala 1839an de ji bo hecê çûye Mekkeyê.
Karîyera leşkerî
Piştî ku ji hecê vegeriya, dîsa tevlî şer bû. Yekemîn serkeftina wî ya leşkerî ya mezin li Suxûmê bû, 1841, dema ku wî herêma Sadz ji dagirkeriya Rûsyayê rizgar kir. Di sala 1846an de bi wefata Îsmaîl Berzeg re wek mîrê Ubîxyayê tê hilbijartin. Di sala 1857'an de hêzên xwe bi Îshamîl Zayûş re dike yek û li Gagrayê êrîşî hêzên Rûsyayê dike. Kampanyaya wî ya herî mezin di sala 1854-an de bû dema ku wî ji nû ve desteserkirina herêm û kelehên ku ji hêla artêşa rûsî ve hatibûn dagirkirin, kir û pir bi ser ket.
Di sala 1860 de, dema ku ew 60 salî bû, alîkariya yekbûna Çerkesan kir û bû serokê Meclisa Serxwebûnê ya Çerkesê (Adîgî: Шъхьафитныгъэ Хасэ, bi romanî: Şhafitnığə Xasə).
Jiyana li sirgûnê
Piştî têkçûna di 1864 de, wî nikarî biryar bide ka têkçûnê qebûl bike an şerek dawî bike û bimire. Ew çûbû cem Mikhail Chacba, mîrê Abhazyayê, da ku şîret bixwaze. Dema ku ew tunebû, artêşa wî ya 3 hezarî rastî êrîşa artêşa Rûsyayê hat û bê serok hat girtin, bi temamî hat rûxandin. Piştî vê yekê, ji bo ku bêtir xwîn nerije, Berzeg biryar da ku têkçûnê qebûl bike. Berzeg di 24ê Adara 1864an de li ser navê gelê Çerkez bi tevahî teslîmiyet e û sirgûnî axa Osmaniyan tê kirin.
Piştî komkujîa Çerkezan, ew bi xwe ji aliyê Sultan Ebdulezîzê Împaratoriya Osmanî ve hat vexwendin û rêzgirtin. Li Stembolê xaniyek esilzade jê re hat pêşniyarkirin lê wî bi fermî ev pêşniyar red kir û li şûna wê koçî gundekî biçûk ê Manyasê kir. Di şerê Rûs-Tirkî yê 1877-1878an de artêşeke Çerkezan berhev kir û careke din li dijî rûsan şer kir. Di sala 1881 de wefat kir.
Bandora wi
Hecî Berzeg ji aliyê Çerkezên cîhanê ve weke lehengê neteweyî tê naskirin.
Di dawiya sala 2021an de, çalakvanên Çerkez ji bo ku gora wî bi şêwazek li gorî rêberek were vegerandin kampanyayek dan destpêkirin û dest bi komkirina alîkariyê kirin. Di Adara 2022an de hukûmeta tirkî biryar da ku lêkolînê bike û paşê daxuyand ku "gor dê bi awayê ku li gorî fermandarê ku mînakek lehengiya mezin nîşan daye were vegerandin.“
Avakirin di Hezîrana 2022an de qediya û bi merasîmekê hat vekirin. Wekîlê Yavuz Subaşi yê ku beşdarî merasîmê bû, di axaftina xwe de got ku "Berzeg ne tenê lîderekî Çerkez e, di heman demê de fermandarekî gelekî girîng ê Osmaniyan e. Divê Çerkez ziman û ola xwe biparêzin."
Hecî Berzeg di wesiyeta xwe ya dawî de diyar kir ku ew dixwaze herî kêm parçeyek ji laşê wî li welatê wî were veşartin. Ji bo ku Berzeg li gor wesiyeta wî ya dawîn bi welatê xwe ve girêbide, di merasîmê de axê ku neviyê Hecî Berzeg ê Asîm Berzeg ji welatê Çerkez anîbû ser gorê hat rijandin. Her çendî destûr nehate dîtin ku gorê bê vekirin û parçeyên wê bi awayekî îslamî bên rakirin jî, bi kêmanî hinek axê ku ji Taxa Tepecîk a ku gor lê ye, birin erdên ku Berzeg lê ji dayik bûye, ji bo daxwaza wî ya dawî bi awayekî sembolîk pêk bînin.
Rezge
Rezge navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Rezge 512 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 92 e.
Lîsteya dragqueenan
Va ye lîsteyeke hin dragqueenên bi nav û deng e.
Hizirvan
Hizirvan, di kurdi de mirovê ku zane ê ku hizir çê dike ya. Di kurdî de di bin vê gotinê de weke gotinên navkirinê ên di vê awayê de hatina ser ziman û bi karhanîn ên weke "Hişvan" û "bîrwan" jî hene. Weke gotineka bin mirovên ku ji bo wan ´Bîrwan´ dihate gotin, gotina "bîrewerîyê" jî hebû. Wê gotinê jî aqiliya bîrwan dihanî ser ziman. Beremberê gotina hişvan, weke ku di latinî de dihê gotin û di gelek zimanên roja me jî bicih bûya gotina "Fîlosof" heya.
Spreitenbach
Spreitenbach, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Aargau ya herêma Badenê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Boliac
Boliac (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ye li herêma Akîtanya Nû (Nòva Aquitània, Nouvelle-Aquitaine) ya Fransayê.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê tê diyarkirin:
Fronreute
Fronreute şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ravensburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Navîd Zardî
Navîd Zardî hunermendekî cûreya muzîka pop a bi kurdî ye ku sala 2004an de dest bi karê muzîkê kiriye. Navîd Zardî heta niha du albûm û çend stranên takekesî çap kiriye.
Jînenîgarî
Navîd Zardî li bajarê Mahabad a Rojhilata Kurdistanê ji dayik bûye û di sala 2010an de tevî malbata xwe koçî Almanyayê bûye û niha li bajarê Almanyayê Dusseldorfê dijî.
Şaş
Şaş, gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.
Beq-însan
Beqînsan, beqbeqînsan yek ji elementên çîrokên kurdan e. Bi ramûsanê geh dibe însan (mirov) û geh dibe beq. Bi eslê xwe keça key e, li hezkiriyê dilê xwe digere. Li hêviya xortê jêhatî, zîrek e. Kesê ku li wê digere divê wiha bibêje:
"Beqbeqînsan de were ramûsan şîş kiriye sorîkê çavê min ê korikê"
Xêv
Xêv gotineka ku cihê ku zanebûna me têde hatiye lihewkirin a. Ev gotin, di felsefe kurdî de, bi dîrok û kevneşopiya wan re xwediyê dîrokekê ye.Tê gotin ku "kurd, xwediyê xêveka pirr xurt bûne." Bi devkî çand û wêneyê xwe ji tûnebûnê rizgarkirin.
Heyder Elebadî
Heyder Cewed Kazim Elebadî, anku Heyder Elebadî, Heyder el-Ebadî, Heyder Ebadî (jdb., li Bexdayê, Iraq) siyasetmedarekî iraqî ye û heta 24ê çiriya pêşîn a 2018an, serokwezîr bû. Nuha ew serokê aliyê hevpeymaniya "Serkeftin" (Nasr) e ku di 14ê kanûna 2017 de hate damezrandin.
Flexanville
Flexanville, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Spîlke
Spîlke, gundekî bi ser Balîsan a navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Neu Gülze
Neu Gülze şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Şehîdan - Girê Besê
Gire Base yan ku Sehidan taxe Bajere Duhoke ye ev taxe di dawiya sala 1960 an hatiye avakirin
Barasora Jêr
Barasora Jêr, gundekî girêdayê navçeya Egîn a Erzînganê ye.
Berkemiran
Berkemiran gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 275 kes (41 malbat) bûn.
Sohrab Pournazerî
Sohrab Pournazerî (farisî :سهراب پور ناظری)Muzîkvanêkî Kurd dikare Kemançe û tembûr zane. 1983'de hateye dinyayê.
Memîran
Memîran, gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.
Ev gund li ser rêya Şirnexê ye. Di navbera dihê û Şirnex de.
Spîndar Xelfû
Spîndar Xelfû, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.
Cem Yılmaz
Cem Yılmaz (jdb. 23 nîsan 1973) çûleyekî Tirk.
Eau Claire, Wisconsin
Eau Claire navê bajarokekî li federaldewleta Wisconsin ya WYAyê ye.
Bernkastel-Wittlich
Bernkastel-Wittlich, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Rheinland-Pfalzê ya Almanyayê ye.
Franqueville-Saint-Pierre
Franqueville-Saint-Pierre, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Flins-Neuve-Église
Flins-Neuve-Église, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Newport, Pembrokeshire
Newport bajarokekî Pembrokeshire, Wales e.
Reşad Xelîfe
Reşad Xelîfe (erebî: رشاد خليفة) 19 teşrin 1935 - 31 Çile 1990,) Nivîskarê quranvan û biyokîmyager ê Misirî û Amerîkayî ye ku li ser Quranê xebat kir û mucîzeya Quranê a 19an dît. Îlan kir ku tenê çavkaniya îslamê Quran e û Hedîs ne rast in ji ber vê fikrên xwe di sala 1990î de hatiye kuştin.
Bayerbach
Bayerbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rottal-Inn li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Kûgîluyî
Kûgîluyî anku Kuh-Giluyayî li herêma Şolistan tê axavtin, û devokêk Lure-bozorge.
Bozê Rewan
Bozê Rewan yek ji elementên çîrokên Kurdan e. Ji deryayê hatiye. Masîgerên bajarê Mixurbiyan ew li deryayê dîl girtine û difiroşin keyan. Bozê Rewan hespek e lê ne ji rêzê ye. Xwedî taybetiyên bêhempa ye. Dikare li deryayê jî bijî. Li ser sûr û kelheyan re difire. Dikare biaxive. Hin caran digirî bi zimanê xwe û bîriya deryayê dike.
Konseya Bilind a Îslamî ya Iraqê
Konseya Bilind a Îslamî ya Iraqê partiyeke siyasî ya Iraqê ya şîî ye. Serokê vê partiyê Humam Hamoudî ye.
Şorbeya kardiyê
Şorbeya kardiyê, avsîra kardiyê, şorbeya ku ji kardîyê tê çêkirin e. Kardî yek ji pincarên tên berhevkirin e. Kardî bi xavî nayê xwarin, heger bixwin dikarin sîmptomên bijehrêketinê bitetikîne. Gorî baweriyan kardî li her kesê nayê.
Kardiyê wekî guliyên porê jinê dirêsin. Radixin be tavê daku hişk bibe. Viya zivistanê dertînin. Pakij dişon û tîke dikin. Heya hat xwarinê dikelînin.
Kardiya kelandî ya darivandî dixin nav çênca ji rûnê bi îsota sor (an tûj) qijilandî ku di navê de pîvaz, sîr (ne mecbûrî ye) hene. Bi hev re dîsa dikelînin, wekî şorbenîskê.
Muhemmed Museddiq
Muhemmed Museddiq (farisî: محمد مصدق) siyasetmedarekî Îranî ye ku reha wî digehe malbata qacariyan. Di 1953ê de petrola ingilîzan ji Îranê derdixist kir malê dewletê. Ji ber vê sedemê jî bi derbeyeke leşkerî ku bi alikariya DYAyê ji serokwezîriyê hate dûrxistin.
Şorbeya kardiyê
Li hin deveran dan, nok an rizê jî tevlî dikin. Daxwaz hebe beriya bînin ser destexaneyê ava lîmonê jî dixinê. Tehma şorbeya kardiyê gelek xweş e.
Li herêma Serhedê, bi taybetî li parêzgehên Erzîrom, Çewlîg, Mûşê bi biharan gundî kardiyê berhev dikin û bo xwarina zivistanê hişk dikin.
Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de
Kardî di bijîşkiya gelêrî ya kurd de, wekî riwekeke hêza sîstema parastinê ya laşê mirov zêde dike, tê zanîn. Dibêjin li dijî şêrpenceyê jî kêrbar e lê lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Kurd divê bêî bijîşkên xwe derbareyê tenduristiyê de bi gotina kesê nekin. Ji agahiyan sûdê werbigirin lê tenê bi gotina bijîşkan bikin. Wîkîpediya kurdî berpirsiyariyê wernagire, li kesî temiyan nake.
Mamêsenî
Mamêsenî yek ji qewmên gelê Lûr e. Ev êl a mezin li bakurê Farsê û başurê Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (parêzgeh) bicîh e. Lûr ji çend êlên mezin an jî "qewmên lûr" pêktenê, yek ji vanan Mamêsenî ye. Mamêsenî bi Bextiyarî, Kûhgîlû û Bûwêrehmedî ve li şaxa lûran a lûrên mezin têne jimartin. Mamêsenî bi zaravayeke taybet a lurên bozurg diaxivin.
Nav
Gorê efsaneyê mamêseniyan nave xwe ji avakarên êlê yê yekem bi navê Muhamed Hesenî girtine. Muhamed Hesenî bi hevre heliyaye û bûye Mamêsenî.
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê
Têkilîyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê ji salên 1900an ta niha bi şêweyeke şeroke gihîştiyê vê astê. Têkilîyên Başûrê Kurdistanê bi rêya Hikûmeta Herêma Kurdistanê birêve diçe. Her çend piştî dagirkirina DYA ta niha, yanî heta giştpirsiya serxwebûna Başûrê Kurdistanê bêşer be jî niha gef û tehdîdên şer tên kirin.
Piştî Giştpirsiya Serxwebûnê
Berî ku giştpirsî were kirin ta niha Hikûmetê Îraqê û bêhtirî fraksiyonên Şîe xwe nerazî dikirin û ji Herêma Kurdistanê dixwastin ku ev giştpirsî were betal kirin. Encûmena Wezîrên Îraqê piştî giştpirsiyê kombûnek pêkanî û li ser navê encûmenê Heyder Ebadî hindek daxuyanî dan medyayê. Bi dûçûna vê daxuyaniyê Ebadî ji Hikûmeta Herêma Kurdistanê xwest ku deriyên sinor û balafirgehan radestî Hikûmeta Iraqê bikin. Her wisa Heyder Ebadî got me ji bo deriyên sinor li gel Îran, Tirkiye û Sûriyeyê li hev kiriye û em ê herêmên gengeşekirî ji destê Hikûmeta Herêma Kurdistanê derxin. Wekilê Wezîrê Veguhestin û Gihandinê yê Herêma Kurdistanê Mewlûd Bawemûrad van xwesteka red dike û dibêje ev xwestek neguncayî û yasayîne. Piştî biryarên Encûmena Wezîrên Îraqê, parlamena Îraqê jî bêyî parlamenên Kurd civînek pêk anî û li dijî herêma Kurdistanê 12 biryar wergirtin. Ev biryar ev in:
Ev biryarên yekalî ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatin red kirin
Her çend ev biryar wek parlamena Iraqê hatibine hilgirtin jî li ser yasabûna wê pirsgirêk hene, ji ber ku li Bexda biryaran Erebên Şîî werdigrin, Erebên Sunî ji vê yekê nerazî ne û em dikarin bibêjin ku Erebên Sunî piştgiriya Kurdan dikin. Muftiyê Iraqê Rafih Refaî jî ji vê yekê dibêje û her wisa dibêje Hikûmeta Îraqê, hikumeteke mezhebî ye û bi xwe biryaran dide. Her wisa serkirdeyên Erebên Sunî wek cîgirên Serokomarê Iraqê, Eyad Elewî û Usame Nûceyfî jî vê yekê tekewz dikin ku ev dorpêçkirina Herêma Kurdistanê nayê qebûl kirin. Her wisa hêjayî gotin3e ye ku Erebên Sunî wek Kurdan hewla giştpirsiyekê ji bo herêmen xwe dikin da ku xweser bibin
Bi dûçûna van biryaran dibe ku li Kerkûkê şer li navbeynê Îraqê û Kurdistanê de derkeve. Her wisa di van biryaran tê xuya kirin ku Bexda ji dewletên navnetewî dixwaze konsol û balyozên xwe ji Hewlêr vekişin.
Bi rêberiya Konseya Bilinda Îslamî ya Îraqê li dijî vê pengava Kurdan, ji bo yekitiya axa Îraqê dê Cebheya Netewî ava bikin. Cîgirê Sekreterê Giştî yê Tevgera Nuceba Yusif Naserî jî tehdîdan li Kurdan dike û îşaretên şer dide li gel Kurdan.Her wisa ji bo dagirkirina Kerkûkê piştgiriya xwe daxuyand . Berdevkê Ketîbeyên Îraqê yên Hîzbullahê Cafer Huseynî jî dibêje em nahêlin dewleta Kurdî ava bibe û dibêje divê Tirkiye wiha dewa bike.
Konferansa Pugwash
Sala 1957, Cyrus Eaton li bajarê Pugwash a ku li Kanadayê ye konferansek bi navê Conferences on Science and World Affairs bo pêşîlêgirtina bipêşketina çekên atomî lidardixe û wê wekî saziyekê birêxistin dike. Îro birêvebirê vê saziyê, piştî 50 salî, Józef Rotblat e.
Konferans bo parastina mafên bidestxistî yên mirovahiyê, tunekirin an kêmkirina çekên atomî yên heyî, pêşîlêgirtina çareseriya bi çekan a nakokiyan, nerewakirina teknîkên di hilberîna çekan de tên bikaranîn, ewlehiya gerdûnî, birêxistinkirina têkiliyên zanistên aştîxwaz û biberkirina konferansê têdikoşe.
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê
Piştî Giştpirsiya Serxwebûnê
Hêjayî gotinê ye ku Artêşa Îraqê hindek leşker ji bo Tirkiye hindek jî ji bo Îranê şandine
Konferansa Pugwash
Sala 1995'î li ser navê vê saziyê Józef Rotblat, piştî 50emîn salvegera komkujiya atomî ya Hîroşîma û Nagazakî Xelata Nobel a aşitiyê werdigire. Konferansê di sala 1963'î de peymana bidawîanîna (qedexekirina) çekên atomî morkiribû (daxkiribû, îmzekiribû).
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê
Piştî Giştpirsiya Serxwebûnê
Hikûmeta Îraqê bi fermî daxwaz ji Tirkiye û Îranê dike ku hidudên xwe yên li gel Kurdistanê bigire
Civata Ewlehiya Niştimanî ya Îraqê li dijî Başûrê Kurdistanê hindek biryarên din wergirtin ku dixwaze torên telefon yên Kurdan hemû bikevin bin destê Hikûmeta Îraqê
Dagirkirina Herêmên Kurdistanî
Piştî biryarên Hikûmeta Îraqê li dijî hebûna hêzên Kurd li herêmên Kurdistanî, Heşdî Şabî û Hêzên Îraqî êriş birin li ser Kerkûkê û her çend li hindek deveran şer di nav van aliyan derketibe jî, ev bajar bi piranî ji aliyê hêzên Kurdî ve teslîmî hêzên Îraqî û Heşdî Şabî kirin.