cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nîl
Nîl yan jî Çemê Nilê çemê duyemîn a herî dirêj a cîhanê ye ku dirêjiya seranserê çemê 6 hezar û 650î kîlomêtre ye. Çem ji başûr ber bi bakur ve diherike û sê milên wî yê bi navên Nîla Spî, Nîla Şîn û Atbera heye. Nîl, çemê herî dirêj ê Parzemîna Afrîkayê ye û di dîrokê de wekî çemê herî dirêj ê cîhanê tê hesabkirin. Her çend ev ji hêla lêkolînê ve bi nakokî be jî tê pêşbînîkirin ku Çemê Amazonê hinek ji Nîlê dirêjtir e. Çemê Nîlê bi pîvana metrekup a ku salane diherike, di nav çemên herî mezin ên cîhanê de çema herî kême ku diherike. Dirêjahiya çem 6.650 kîlomêtre ye di nav erdê yanzdeh welatên wekî Tanzanya, Uganda, Rwanda, Burundi, Komara Demokratîk a Kongo, Kenya, Etiyopya, Erître, Sûdana Başûr, Komara Sûdan û Misir ve derbas dibe.
Yek ji çavkaniyên Nîlê ya herî dûr, li Herêma Golên Afrîkaya Rojhilat a li Bûrûndiyê ye û bi navê Nîla Kagera dest pê dike û pîştî çêkirina sînorên Tanzanya, Rwanda û Ûganda tevlî Gola Viktoriyayê dibe. Nîla esasî ji vê golê derdikeve û ber bi Deryaya spî ve diherike û dikeve vê deryayê.
Etîmolojî
Peyva "Nîl" ji peyva yewnanî ya   ango "korta çem" tê. Di Misira kevnare de ji çem re "iteru" digotin. Wateya Iteru "çemê mezin" e (Her weha di çarçovê de li rastê bi Hiyeroglîfên misrî jî tê xuyangkirin. Gotina orjînal "Itrw" e) Bi zimanê qiptî navê çem "piaro" an "phiaro" ye, ku tê wateya "çem".
Horst aan de Maas
Horst aan de Maas, şaredariyeke bi ser parêzgeha Limburga Holendayê ye.
Nîl
Dîroka Nîlê
Nîl (bi Misiriya Kevnare Îteru) ji Serdema Kevir ve xêza jiyana şaristaniya Misrê ye, ku piraniya nifûsa Misrê û hemî bajarên Misrê li deverên geliyê Nîlê yên li bakurê Aswanê radiwestin. Nîl ber bi rojava ve di nav devera ku niha li Lîbyayê Wadi Hamim û Wadi al Meqar e re derbas dibû û diherikî Kendava Sîdrayê. Dema ku asta deryayê di dawiya serdema qeşayê ya herî dawî de bilind bû, çemê ku niha li bakurê Nîlê ye, Nîl a kevnar li nêzî Asyut bi awayekî korsanî hilgirt. Ev guherîna avhewayê li dora sala 3400 berî zayînê bû sedema çêbûna Çola Sahara ya îro.
Nîla kevnar
Nîlê ya heyî pênc qonax ên wî yê berê hene; Eonile Mioceniya Jorîn, bi qasî 6 mîlyon sal BN, Paleonile Plioceniya Jorîn, bi qasî 3,32 mîlyon sal BN dest pê dike û di dema Pleîstosenê de, qonaxên Nîlê Proto- ku bi qasî 600.000 sal BN (berê niha) dest pê dike. Çemê Nîlê nêzîkê 400.000 salên BN de derbasê qonaxa Nîl a nû dibe. Wêneyên satelîtê yên ku ji çiyayên Etiyopyayê ber bi bakur ve diherikin, ji bo tespîtkirina rêyên avê yên ziwa yê çolê li rojavayê Nîlê hatin bikar anîn. Kanyonek, ku naha bi ziravbûna rûvî dagirtî ye, Eonile temsîl dike dibe ku di nava 23-5.3 milyon salên BN (berî niha) de herikiye. Eonile nebatên klastîkî veguheztin Derya Navîn; di nav van niştecihan de çend zeviyên gaza xwezayî hatine dîtin.
Di dema qeyrana şorbûnê ya Messiniya Miyosenê de, dema ku Deryaya Navîn bendek girtî bû û heta xala vala an jî hema hema wusa diherikî, Nîlê riya xwe daxist asta bingehîn a nû heta ku li Aswanê çend sed metre li jêr asta okyanûsa cîhanê û 2.400 m li jêrzemîna Qahîreyê bû. Vî yekê kanyonek pir dirêj û kûr çêkir ku piştî ku Deryaya Navîn ji nû ve hat afirandin bi tozê tijî bû. Di hinek xalan de tortan çem bi têra xwe rakir ku çem ber bi rojava ve biherike û bikeve depresyonê ku Gola Moeris biafirîne.
Gola Tanganyika ber bi bakur ve ber bi Nîlê ve çû heta ku Volkanên Virunga rê li Rwandayê girt. Nîl di wê demê de pir dirêj bû ku bi xala xwe ya herî dur a li bakurê Zambiyayê çû.
Nîla yekbûyî
Teoriya din jî ev e ku avdana ji Etiyopyayê bi rêya çemên bi Nîlê Şîn re, Atbara û Takazze di ser Nîlê ya Misrê re diherikin Deryaya Navîn, ji ber ku di demên sêyemîn de vedigerin.
Salama pêşniyar kir ku di dema Serdema Paleogene û Neogene de (66 mîlyon heta 2,588 mîlyon sal beriya niha) rêzek ji parzemînên cuda yên girtî her yek ji beşên sereke yên Sîstema Riftê ya Sûdanê dagir dikin ev in: Çerxa Mellut, şikestina Nîlê spî, perçebûna Nîlê ya Şîn, derbeya Atbara û derbeya Sag El Naam. Korta Mellut Rift li beşa wê ya navendî nêzîkê 12 kîlomêtre kûrahiya wî heye. Dibe ku bi çalakiya tektonîkî ya li sînorên wê yên bakur û başûr ve hatiye ragihandin, ev şikestin hêj jî çalak e.
Erdnîgarî
Bi dirêjahiya bi tevahî 6.650 kîlomêtre di navbera herêma Gola Vîktoria û Deryaya Navîn de, Nîl di nav çemên herî dirêj ên Cîhanê de ye. Deşta drenaj a Nîlê 3.254.555 kîlometre çargoşe rûerd hildigire, ev qad ji sedî 10ê ji qada Afrîkayê ye. Li gorî çemên din ên mezin Cîhanê, Nîl kêm avê vedigire. Qada Nîlê tevlihev e û ji ber vê yekê, deşarj a her xalek diyarkirî ya li ser stûna sereke bi gelek faktoran ve girêdayî ye ku di nav de avhewa, veguheztin, dûkelî û evapotranspirasyon û herikîna avên bin erdê heye.
Bilarzik
Bilarzik (Iris reticulata), curekî kulîlkaya li Kurdistan, Îran û Rusya şindibe.
Hecî Omeran (nahiye)
Hecî Omeran bajarokekê Başûrê Kurdistanê û ser bi şaristanê Çomanê ye. Ev bajarok 1700 metreyan li ser astê deryayên azad bilind e.
Hecî Omeran tuxîbekê fermî yê Hikûmeta Herêma Kurdistanê digel Komara Îslamî ya Îranê ye.
Sony Ericsson
Sony Mobile Communications bi hevkariya Sony û Ericssonê ve şîrketekê mezin ya çêkerê Telefona gerok. 1 Cotmeh 2001an de hatiye avakirin. Ericsson yekemîn çêkerê têlefonên mobîlane û digel şîrketa Sony ya çêkerê Mp3 Playeran ji bo çêkirina têlefonên mobîl di bin banê hev de dibin yek. Navenda şîrketê li Îngilîstanê Londonê ye.
Jane Wyman
Jane Wyman (jdb. li St. Joseph, Missouri, DYA; m.  aktrîseke amerîkî ye û çendîn xelat wergirtine.
Xelat
Oscar/Beste Hauptdarstellerin
Emmy Awards Nominiert:
Golden Globe Awards Gewonnen:
Nominiert:
Amazon
Amazon yan jî Çemê Amazonê (bi spanî: Río Amazonas, portugalî: Amazonas), çemeke mezin e li Amerîkaya Başûr e. Çemê Amazonê yek ji çemên herî dirêj ên cîhanê ye ku ji Çiyayên Andê yên Peruyê derdikeve û dirije Okyanûsa Atlantîkê. Dirêjiya çem 6.400 kîlomêtre ye. Ava Amazonê ji çemên herî mezin ên cîhanê wekî Çemê Mîsîsîpî, Nîl û Yangtzeyê zêdetir e. Firehiya Amazonê li cihê ku diherike Okyanûsa Atlantîkê, 300 kîlomêtre ye.
Etîmolojî
Amazon di destpêkê de ji hêla Ewropiyan ve wekî Marañón dihat zanîn û beşa Peruyî ya çemê îro jî bi wî navî tê zanîn. Paşê bi spanî û portugalî wekî Rio Amazonas hatiye pênasekirin. Navê Rio Amazonas hate ragihandin piştî ku şervanên xwecihî di êrîşa seferek sedsala 16an de ku li Francisco de Orellana çêbûye, lê hatiye kirin.
Dîroka jeolojîk
Lêkolînên jeolojîk ên vê dawîyê destnîşan dikin ku bi mîlyonan salan çemê Amazonê berevajî diherikî - ji rojhilat ber bi rojava ve. Di dawiyê de Çiyayên Andê ava bûn, herikîna wê ber bi Okyanûsa Mezin ve asteng kir û bû sedem ku ew rê li ber devê xwe yê niha yê li Okyanûsa Atlantîk biguherîne.
Serdema berî Kolombiyan
Di dema ku gelek arkeologan jê re qonaxa damezrandinê digotin, civakên Amazonian bi di derketina pergalên çandiniyê yên bilind ên Amerîkaya Başûr de bûn. Di dema ku gelek arkeologan jê re qonaxa formasyonê digotin de, civakên Amazonî di derketina pergalên çandiniyê yên bilind ên Amerîkaya Başûr de bi gelemperî beşdar bûne. Bazirganiya bi şaristaniyên Andean re li qadên avên serê li Andes, ji bo pêşkeftina civakî û dînê ya şaristaniyên mezintirîn ên mîna Muisca û Incas de alîkariyek bingehîn ava kir. Niştecîhên mirovan ên destpêkê bi gelemperî li ser girên nizm an zozanan bûn.
Girên Shellê delîlên pêşîn ên niştecîbûnê bûn ku ev girên bermayên mirovî (çopê) temsîl dikin û bi giranî di navbera 7500 û 4000 salên de ne. Ev gir bi çandên serdema seramîkê ve têkildar in ku heta niha tu Girên Shellê yên berê serdema seramîkê ji aliyê arkeologan ve nehatibûn belge kirin
Hatina Ewropiyan
Di Adara sala 1500an de Vicente Yáñez Pinzónê spanî yekem Ewropî ya belgekirî bû ku bi keştiyê xwe hatiye çemê Amazonê. Pinzón navê çemê danî Río Santa María del Mar Dulce, ku paşê bi Mar Dulce hate kurt kirin. Keşifgerekî din ê spanî, Francisco de Orellana, yekem Ewropî bû ku ji koka çemên jorîn, ku li çiyayê Andê, li ber devê çem in, geriyaye. Tê texmîn kirin ku navê Amazonas ji şervanên xwecihî yên ku êrîşî vê seferê kirine, bi piranî jin bûn, hatiye wergirtin, ku De Orellana şervanên jin ên efsanewî yên Amazon ji çanda kevnar a Helenî ya li Yewnanîstanê tîne bîra De Orellana.
Çaliyê
Çaliyê gundekî Başûrê Kurdistanê ye. Ev gund dikevit bakûrê bajarê Akrê li istan anko parêzgeha Dihokê.
Hevsiyên vî gundî ev in: li bakûr gundê Şiniyê, li rojava gundê Baniyê, li rojhilat Xoşana û li başûr Çarbot û Hûkê.
Çaliyê 900 metiran li ser astê deryayên azad bilind e.
Xeraba Sor
Xeraba Sor, bajarokekî ser bi navçeya, Mûşê, Milazgirê ve ye.
Bunad
Bunad, navê cil û bergên norwêciyan ên xelkî ne. Cilên ku, ew di rojên xwe yên taybet de li xwe dikin in. Çawa ku weke ku di nava kurdan de kitan û an jî xiftan hene, di nava norwêciyan de jî, ku jê re bunad tê gotin cilna wan ên ku di rojên xwe yên berê de li xwe dikirin hebûn. Bunad, weke cilên wan ên netewî jî tê binavkirin. Di her rojên xwe yên neteweyî yên weke Syttende Mai yanî bi kurdî "Hefdehê Gulanê" de li xwe dikin.
Bunad, ew jî, bi taybetî, bi destan çê dikin û bi naqş çê dikin. Bi gelemperî, di çêkirina bunadê, çend ku pirr reng jî werine bikarhanîn jî, rengê reş ve herî zêde yê ku tê bikarhanîn e. Di sadsale 20´an de derket li pêş û pêşket.
Nusrat Bhutto
Begum Nusrat Bhutto (bi kurdî: Begum Nusret Bhutto, sindhî: بیگم نصرت ڀھٽو, ûrdû: بیگم نصرت بھٹو) (jdb. li Îsfexan, Îranê - m., li Dubaiyê) siyasetmedareke pakistanî bû. Hevjîna serokwezîrê berê Zulfikar Elî Bhutto û diya Benazir Bhutto bû. Ji êla kurd a malbata Bhutto ye.
Atîsî
Atîsî, gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.
Pezmijoka Nîlê
Pezmijoka Nîlê (Varanus Nilocticus), lê navê (lêgwana avê) jî heye ku ji zimanê holendî hatiye. Pezmijoka Nîlê, cureyek e pezmijokan ji binecinsa Polydaedalus û ji famîleya pezmijokan (Varanidae) e.
Şayes
Dirêjiyê pezmijoka Nîlê qasî 120-162 cm û carinan digihîje 244 cm. Giraniyê pezmijoka Nîlê qasî 5.9-15 kg.
Belavbûn
Pezmijoka Nîlê, ser dirêjiya çemê Nîlê li Sudan û Misrê teve herêmên navîn û başûrê Afrîkayê dijî ye, lê li çol û peydan nayê dîtin.
Xwarin
Pezmijoka Nîlê, pezmijokek e goştxwer e. Pezmijoka Nîlê, balinde, guhandarên biçûk, qapûşk, masî, beq, cirnîsê biçûk tevî hêkên cirnîsan, mar û kêzan dixwe.
Xiftan
Xiftan cureke dilq an tûnîka ye, û bi hezaran salan di gelek çandên cîhanê de tê xemilandin û bi jêdera xwe  ji asyayê ye. Bi zimanê rûsî de, xiftan ji bilî şêwazek taximên dirêj ên zilamên bi piyên kin yên kiras tê navandin. Xiftan ji hêla gelek komên etnîkî yên rojhilata navîn ve tê xemilandin, xiftan di jêdera xwe de ji Mezopotamyaya kevnare ye (roja îroyî Iraq). Ew dibe ku ji rîs, kaşmîr, herîr an pembû hatî çêkirin û dibe ku ew bi şarekî were xemilandin.
Stîl, bikaranîn û navên xiftan ji çand heya çandê cûda ne. Xiftan bi gelemperî wekî manto an jî sercil tê xemilandin. Piyên milên xiftan dirêjin û bi gelemperî heta pêgûzekan digihîje. Li herêmên ku hewayek wan germ e, ew wekî kincên sivik, sist tê xemilandin. Di hin çandan de, xiftan wekî sembola şahitî bû.
Kitan
Kitan, cilekî kurdî yê kevn a. Bi teybetî, jinên kurd, ên nawserî xwe li xwe dikin. Lê ciwan jî li xwe dikin. Kitan, herdû milikên wê, bi ser dest ve dirêj dibin û bi hev ve tên girêdan û tê avêtin li pişta mil. Li ser re êlekên ku bi naqş û bidil hatina çêkirin, tên li xwe kirin. Kitan, sembola jina kurd a. Bi teybetî, kitan, weke sembola li xwe meyîzendina wê jî hatîya dîtin. Jinaka ku kitan li xwe dikir, lê dihat nerîn û dihata gotin, ku "ew çendî li xwe dimeyîzêne." Jinên Kurd, di kitanên xwe de, hertimî, pirr reng bikardihênin. Kitan, cilên jinên kurd ên netewî ya.
Zuhal Demir
Malbata wê ji Kurdistanê çûye, ji Kurdên elewî ye. Di 6'ê tîrmeha 2010'an de bûye parlamenter.
Çoxsor
Çoxsor navê êlekê an jî komeke eşîrên kurdan ên Botan e.
Demanî (eşîr)
Komeke eşîrên kurdan ên akincîh li herêma Botan bi navê demanî tê naskirin.
Ronayî Onen
Ronayî Onen dibistana seretayî, ya navincî û lîse li Dêrikê qedandiye. Li Zanîngeha Marmarayê Beşa Perwerdehiyê qedandiye. Li dibistan û kursên cûda mamsotetiya îngilîzî kiriye. Lîsansa xwe ya bilind li Zanîngeha Bilgiyê, di beşa Lêkolînên çandî de kiriye. Di lîsansa bilind de di çarçoveya têkiliya di navbera ziman û netewe de li ser berhemên Celadet Bedirxan û kovara Hawarê xebitiye. Piştî ku di sala 2004an de ji Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê belgeya mamostetiya Kurdî stendiye, dest bi mamostetiya Kurdî kiriye. Ji sala 2005an ve ye wekî mamoste û aktîvîsta zimanê Kurdî xebatê dike. Ew yekem kes e ku li zanîngeheke Tirkiyeyê dersa zimanê Kurdî bi awayekî fermî daye. Ji 2009’an ve ye li Zanîngeha Bilgiyê mamostetiya Zimanê Kurdî dike. Ji bo hînkirina zimanê Kurdî pirtûkên dersê nivîsandine. Ev xebat ji sê pirtûkên bi nave Hînker wekî setekê hatiye weşandin û niha li gelek cihan wekî materyala dersdayîna kurdî tên bikaranîn. Di kovarên cihê de gotarên wê yên li ser ziman û wêjeya kurdî hatine weşandin. Di sala 201’an de xelata Feqî Huseyn Sagniç a ziman girtiye.
Afragola
Afragola, bajarekî komûn ya Îtalyayê ye û yek ji bajarên herêma Kampaniyayê ye.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajarê wiha ye:
Qerexirab
Qerexirab (1928: قره خراب / "Kérè Kherab" (Qerexerab); 1946: Karaharap; ), gundekî ku li navçeya Hezexa Şirnexê ye. Wateya qerexirab ji qererehbê a zimanê suryanî tê. Gundekî filehan yê kevn e. Nuha 90 mal e. Hejmara wê nêzîkî 1000î ye. Eşîra Dêra Hemika, Omerka û Hesina di tê de dijîn.
Mîran
Mîran navê eşîreke mezin li Cizîra Botan e.
Moncalieri
Moncalieri, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye. Komûna Moncalieri 8 km li aliyê başûrê bajarê Torînoyê ve cih digire.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Benevento
Benevento, bajarekî komûn ya Îtalyayê ye û yek ji bajarên herêma Kampaniyayê ye.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajarê wiha ye:
Gulan Avci
Gulan Avci (jdb., Bakurê Kurdistanê) siyasetmedareke swêdî ye ku bi eslê xwe kurda ji parêzgeha Wanê ye. Giraniya siyaseta xwe daye ser bi fermî nasandina nîjadkujiya ermeniyan.
Stêrfizîk
Stêrfîzîk (bi Înglîzî astrophysics) tayek ji fîzîkê ye ko li saloxetên fîzîkî (mîna ruhnîderî, peytî, têhn û pêkhata kîmyayî) yên keyhanê anko gerdûnê û pêkhatên wê yên mîna stêran û kakêşan dikolit. Gerdûnnasî anko kosmolojî teorîktirîn astê stêrfîzîkê ye û karên fîzîkzanê navdar Albert Einstein binekoka nûdema vî zanistî ye.
Guram Zaxarovîç Acoyev
Guram Zaxarovîç Acoyev (jdb. li Tibîlîsî, Gurcistan) gogbazekî profesyonel ê futbola rûs bû. Bi eslê xwe êzdî e. Dî lîga yekem a Rûsyayê de dilîst. Bejna wê 1.82 m ye, pirranî di qada navîn û êrîşê de gog dibezand.
Roja Destûra Bingehîn (Norwêc)
"'roja destûrabingihîn'" û an jî weke ku li norwêcê pirr tê ser ziman "syttinde mai" (hifdihê gûlanê), roja ku têde destûrabingihîn ya Norwêcê hatiya çêkirin a. Roja "hifdihê gûlanê", weke "Roja netewî" jî tê ser ziman. Di sale 1814´an di 17 gûlanê de, di pêşawanîya Henrik Wergeland de, li navçeya Norwecê Eidsvolllev di Civîn û bi hev re, yên ku lev gihiştina hevdû û lev civîna, di têgihiştinekê de digihina hevdû. Di sale 1836´an de li ser herêkirin û care pêşî ku ev roja weke roja netewî li Norwêcê hat pîroz kirin, êdî weke rojeka netewî, heta roja me, ew pîrozkirina wê, destpêka wê bê destpêkirin. Piştre, êdî hin bi hin, li gelemperîya norwêcê, bidest pîrozkirina wê têkirin. Roja "hifdihê gûlanê", weke "Roja Zarokan" jî tê dîtin û bi navkirin. Her sal, ku ev roj, pîrozbahîyên wê destpê dikin, wê bi meşeka zarokên dibistanê re destpêka pîrozbahîyan were destpêkirin. Wê rojê de, her malên Norwecî, ala norwêcê li ser paçê sor xaç heya, wê pêve were dalaqandin. Jin, Zarok, Mêr, kal wê cilên netewî ku Norwêcî jê re "Bunad" tê gotin, wê li xwe bikin. Ev cil, hem yên ku herkesek li xwe dike, bi teybetî tên çêkirin û li xwe dikin. Her malên norwêcî, berî rojê bi rojekê re dimalên xwe paqijiyê dikin û xwarinên taybet bi pasta û tiştên wilo çê dikin û dixwûn. Pîrozbahî, wê li herderî ku destpêkirin, wê bi Sîrûda Netewî ya norwêcê ya ku navê wê "herê, em hêzê dikin(Navê sîrûdê bi norwêcî:ja, vi elsker dette landet)" re wê dest pê bikin.
Mugermun (nahiye)
Mugermun, yek ji nahiyeyên ku bi Navçeya Lende ve girêdayî ye. Herêm dikeve parezgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmed a Rojhilata Kurdistanê.
== Dabeşkirina herêmî ==
Abdullah Varlı
Abdullah Varlı, ango Mele Ebdullah Varlî (1ê nîsanê 1939 li Patnosê − 2ê sibatê 2012 li Enqereyê), nivîskar, alim û lêkolînerekî kurd bû.
Nivîskar di 1ê nîsana 1939 an de, di gundekî navçeya Patnosê yê bi navê Hesar de ji dayik xwe bûye. Di sala 1946 an de li gundekî wê navçeyê; Nenecanî de wekî hemû zarêd Kurdistanî, cara yekemîn li bal bavê xwe Muhammed (Hoko) xwendiye. Paşê çûye di pir medreseyên welêt de xwendiye. Di meha îlona sala 1957 an de, di Emîniye ya Şam de xwendina xwe qedandiye. Di di navbera 12ê tîrmehê 1964 - 1976 an de, di saziya Diyanetê de, di karên cur bi cur de li navçeya Erdişê xebitiye.
Di sala 1976an de ji aliyê wê saziyê ve ji welatê xwe hatiye dûrxistin. Ewê saziyê debirvan şandîne herêma Trabzonê ku heta pênc salan nezîviriye welatê xwe. Di sala 1977an de, li ser xwestina xwe ji wê saziyê raqetyaye û derbasî saziya Vakıflar Genel Müdürlüğü, bûye. Debîrvan di arşîva wê saziyê de karmendiya wergerandinê kiriye. Di sala 1978an de, ji aliyê wê saziyê ve ji herêma Enqereyê hatiye dûrxistin û şandine herêma Edirneyê. Debîrvan di heman salê da li ser xwestina xwe ji wê saziyê raqetyaye, derbasî şalyariya çandê (Kültür bakanlığı) bûye.
Ewê şalyariyê debirvan di kevinxaneya (muzexane) Etnoğrafyayê de, bi karmendî xistiye berpirsiyarê Şerî' sicîleri û nivîsarên kevin û pirtûkxaneya wê saziyê. Di sala 1984an de, di heman şalyariyê de, ji wê saziyê hatiye dûrxistin û derbasî pirtûkxaneya Êlxelq Kutûpxanesî? bûye.
Di wê pirtûkxaneyê de bûye karmend û berpirsiyarê beşa nivîsarên kevin. Di sala 1990an de, di heman şalyariyê de bûye endamê saziya bi nav A.P.K (Pisporî lêkolîn neqişkirin pêşva anîn)? Di sala 1993an de, di heman Şalyariyê de, di saziya bi navê Halk Kültürü Araştırma Geliştirme Genel Müdürlüğü de, bûye serokê beşa fêrihtekirin û rêberkirinê. Di heman salê dê, ji ber hinek sedeman, di dîroka 18ê nîsana 1993an de bi keddarî ji karmendiyê raqetiyaye. Çapkirî ne çapkirî bi giştewarî: 32 berhemên wî hene.
Ebdullah M. Varli di 2ê sibata 2012an de li Enqereyê, li nexweşxaneya İbn-i Sînayê çû rehma Xwedê.
Cil
Cil, tişt in ku mirov, ji boy starkirina xwe li xwe dike. Her mirov, cilan li xwe dike ji xwe bistar bike.
Di roja me de, ku weke demeke hemdem jî tê binavkirin, ji cilên wê re tê gotin, "cilên hemdem". Ji cilên ku berê mirov li xwe dikir re jî, tê gotin "cilên kevn." Dîroka li xwe kirina cilan, ji deme ku mirov bidest bicihbûnê bûya û bidest bikarhanîna ardê kirîya bi çandin û cotkirinê hwd re dest pê kirîya. Li xwe kirina cilan, weke nîşanaka biaqilbûna mirov jî hatîya dîtin.
Wateya cilan, hertimî bi çandî û kevneşopî bûya. cil, ji xwe, bi hebûna xwe re, wê gotina çand û kevneşopîyê jî li ser lingan digirê. Minaq, î ro ku mirov li mirovekî nerî û li cillixwekirina wî nerî, mirov wê bizanibê ku ji kîjan herêmê û yan jî ji kîjan koma civatî ya di roja me de ya. Kurd, bi kitan û xiftan û şal û şapikên xwe re tên naskirin. Hinekî jî cil, bi vî rengî, bûya weke rengê nasnema mirov ya civatî, çandî û kevneşopî.
Cilên di nava kurdan de
Di nava kurdan de, mînak, ji cilên jinan re kitan û xiftan hatiye gotin. Ji cilên mêr re jî, şal û şapik hatiye gotin. Her tiştê ku mirov karê wê li xwe bike, dibê cil.
Navenda navçeya Lende (nahiye)
Navenda navçeya Lende, yek ji nahiyeyên ku bi Navçeya Lende ve girêdayî ye. Herêm dikeve parezgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmed a Rojhilata Kurdistanê.
Birca selcûqî
Birca selcûqî, (bi tirkî: Selçuklu Kulesî) avahiyêkî bilind e ku di çarçoveya Projeya Veguheztina Nalçacıyê de li qada Stasyona Otobusê ya kevin a bajarê Qonyayê hatiye çêkirin. Bilindahiya avahiyê 163 mêtre û ji 42 qatan pêk tê. Avahî li Qonyayê û herêma Anatoliya Navîn avahiya herî bilind e. Birc di sala 2006an de ketiye xizmetê.
Parçikan
Parçikan navê eşîreke kurdan li Xarpêtê, Melediyê, Sêwasê û Parsîna Erzîromê ye.
Memundi
Eşîra Memundî yek ji êlên mezin ê Başurê Kurdistanê ye. Ev êla hejimara xwe li dora 5 hezar malbat dihisêbînn. Eşîra Memundî, Li Parêzgeha Hevlêrê dijîn. kasên navdar yên siyasî u tekoşer mîna Ramzî Nafi Reşîd Axa, Seadi Eziz, Erif Osman u Erîf Selîm li eşîra Memundî bune. herwesa nivîskar Ebdulxalq Sersam,Cewher kirmanc, Rêkar Ehmed, Hunermend Sedun Yuns u yên din li Eşîra Memundî peydabune. ji bo pjana zêdetr li Pertuka Memundi u Peydabuni bnere ku Li layê Rêkar Ehmed hatiye nivîsandn Eşîra Memundî li 14 tîre pêkhatiye:
1- Memunde reşke
2- Gencanî
3- şêx memundî
4- Qiran
5- Nanbider
6- Kewr zerd
7- Hîzanî
8- Mela zade
10- Pîr xidrî
11- Qureyşî
12- Diz gir
13- Mam reşan
Çavkanî
Marano di Napoli
Marano di Napoli, bajarekî komûn ê Îtalyayê ye û yek ji bajarên herêma Kampaniyayê ye.
Memundi
2- Tarix alfarqi, Ahmed bn yusf alfariqi.. تاریخ الفارقی، احمد بن یوسف الفارقی
Marano di Napoli
Gelhe
Di navbera sedsalên 19 û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Memundi
3- Ashair al Iraq, Abas Azawi. عشائر العراق، عباس العزاوی
Berzanî
Barzanî an Berzanî navê êleke navdar a kurdan. Ku dikeve Bakurê Parêzgeha Hewlêrê. Li Qezaya Mergasor akincî ne. Eşîreta Barzan li Heft Aşîretan pêkdihên ku ew jî: Berojî, Nizarî, Gerdî, Herkî binejî, Dolamarî, Şêrwanî, Mizurî. Berî sedan sala Van eşîran li bin desthilata şêxên Barzan yekgirtin ji bû ku xebatê bû Azadîya Kurdistanê bikin.
Cûwana
Cûwana êleke kurdên êzîdî li devera Şingalê ye.
Aslan Ûsoyan
Aslan Ûsoyan (rûsî: Аслан Усоян) herwiha weke Bapîr Hesen tê binavkirin (jdb. 27ê sibatê 1937 - m. 16ê kanûna paşîn 2013) ku yek ji karsaz û çetegerên navdar ê li seranser YKKSê nav daye bû, û êzîdî ye.
Dema Sovyet hilwedişe, gelên Sovyetê dikevin hewla serxwebûnê. Ji ber ku kurd li komarên Sovyetê hindikayî bûn, rastî zordariyan dihatin. Li Ermenistanê, Azerbaycan û Qazaxistanê kurdên navdar dihatin kujtin, dest didan ser milkên wan, ji welat dikirin der. Di şerê azerî-ermeniyan de ziyana herî mezin kurdên Kurdistana Sor dîtin. Lê ji ber ku di qada navneteweyî de dewleteke kurdan nîne, cîhan bêdenga ma. Aslan Ûsoyan û gelekên din wiha derketin holê.
Aslan Ûsoyan berê li Gurcistanê navdar dibe. Dûv re li gelek welatên YKSSê, Rûsya ûêd. Di nîsana sala 2010an li Ukraynayê tê girtin. Bi bahaneya ku bi rêxistineke mafyayî ya hayan (ermenî) re hevkarî kiriye tê darizandin. 16ê îlonê de li navenda Moskowê tê gulebarankirin û birîndar dibe.
Teybî Germsîrî Şomalî (gundistan)
Gundistana Teybî Germsîrî Şomalî navê herêmeke gundistanî ye li Navenda navçeya Lende (nahiye) ku bi Navçeya Lende ve girêdayî ye. Herêm dikeve nav parêzgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmed ya Rojhilata Kurdistanê.
Hapsa Xan
Hapsa Xan (jdb. 1881 li Silêmanî, Başûrê Kurdistanê – m. 1953) yekemîn mamosteya jin a zimanê kurdî ye.
Kurtejiyan
Wê di nava rêveberiya serbixwe ya Şêx Mehmûd a salên 1920'î de cih girt û piştgirî dabû mîsyona neteweyî. Herwiha, wê yekemîn rêxistina jinan a kurd ava kir û ev yek bûbû mînakek bo rêxistinên din ên jinzn li hemû Iraqê. Bi taybetî di mijarên serxwebûn û perwerdehiya jinên kurd de wê roleke gelek girîng lîstiye.
Leudal
Leudal, şaredariyeke bi ser parêzgeha Limburga Holendayê ye.
Banjul
Banjul (navê wê ya berê Bathurst) paytexta Gambiyayê ye. Li gorî hejmara 2003an de, nîfusa Banjulê digihîje 357.238 an. Bajar li ser giravekê cîh digire. Bi Pir û Keştîyan hatin çûna bajarê pêk tê.
Avellino
Avellino, bajarekî komûn ya Îtalyayê ye û yek ji bajarên herêma Kampaniyayê ye. Bajarê Avellino di heman demê de paytexta parêzgeha Avellinoyê ye.
Vevey
Vevey, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Vaud a herêma Riviera-Pays-d'Enhautyê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Sait Elçi
Sait Elçi, Seîd Elçî (z. 1925 - m. 5'ê pûşperê, 1971) sekreterê gistî yê T-KDPê bû. Di sala 1971ê de hat kuştin.
Seîd Elçî sala 1925an li bajarê Çewlikê li gundê Zeynebê ji dayîk bûye. Piştî xwendina navîn, di gelek karên cuda de xebitiye. Seîd gelek zû ketiye nav xebata siyasî û kurdeyatî bi serbilindî dikir.
Di sala 1959an de, Seîd jî li gel hinek welatparezên kurd hate girtin û 149 rojan di bin şertên xirab de ma girtî û wî qet di bin lêdanê de serê xwe netewand û ji bîr û baweriya xwe taviz nedan.
Bilbasî
Bilbas navê êleke kurdan a dîrokî ye. Ev êla ku li Kurdistanê binavûdeng e di sedsala 19'emîn de li êlên Pîran, Ako , Meresene , Gewirk , Mengûr û Mameş, belavbû ye.
Sait Elçi
Seîd li gel hevalên xwe karek berbiçav ji bo damezirandina partiyeke kurdî dikir. Piraniya kurdên rewşenbîr di wê demê de xwe nêzîkî fikra partiyek kurd nekirin û di [Partiya Karkerên Tirkiyeyê]] (TİP) de siyaset dikirin. Lê Seîd bi israr li gel hinek demokrat û welatparezên kurd ji bo pêkanina partiyeke kurdî kar dikir.
Di sala 1968an de, Seîd li gel 16 hevalên xwe yên partiyê hate girtin. Ew 16 kes ji bo damezirandin û virêvebirina PDK-T hatin dadgeh kirin. Dewleta Tirk dadgehek taybet ji bo wan li bajarê Antalya danî û wan pirsa kurd di dadgehê de bi zanyariyeke mezin û mêranî parastin. (Dema Seîd û hevalên wî li Antalya hatin girtin û dadgeh kirin, di wê demê de Seîd Kirmizitoprak hate ba wan û naskirin di nav wan de çêbû).
1971 hatina rêjîma eskerî li Tirkiyeyê bû.
Elçî ji bo çareseriya hin pirsgirêkên nav partiyê çû Başûrê Kurdistanê û li wir hate kuştin.
Wekî berpirsyarê ji bo kuştina wî Dr. Şivan hat nîşan dan, her wiha gelek kes dibêjin ku Elçî ji aliyê PDK-I hatiye kuştin.
Kongo (çem)
Kongo duyemîn çemê herî drêj ê Afrîkayê ye. Dirêjiya Kongoyê 4.374 km. ye.
Alt Meteln
Alt Meteln şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Basse
Basse heştemîn bajarê Gambiyayê ye.
Şênê Ezîz Ako
Şênê Ezîz Ako (an jî Shene Aziz Ako) (z. 1994, Silêmanî) yekem şahciwana Kurdistanê ye ku di 29ê tîrmeha 2012an de li bajarê Hewlêrê hatiye hilbijartin. Şênê Ezîz bi xwe ji Ranyayê ye, lê bi malbata xwe re li Norwêcê dijî. Di beşa dawî ya pêşbirkê de tevlî Şênê Ezîz dozdeh keçên kurd hebûn. Hinga ew hate hilbijartin 19 salî bû.
Şênê Ezîz 171 cm dirêj e û 55 kîlo ye.
Elî Teyb (gundistan)
Gundistana Elî Teyb navê herêmeke gundistanî ye li Navenda navçeya Lende (nahiye) ku bi Navçeya Lende ve girêdayî ye. Herêm dikeve nav parêzgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmed ya Rojhilata Kurdistanê.
Nînok
Nînok, neynok an jî neynûk yek ji endamên poşerekoendama (bi îngilîzî: integumentary system) mirov e.
Li cîhana ajalan de, serê tilî û pêçiyên mirov û meymûnan bi nînok in, li ajalên din li dewsa nînokan, penc an jî sim heye. Wekî mînak pencê şêran, sîmê hespan heye.
Erk û parastin
Nînok, epîdermîs û mû ji heman cor xaneyan pêk tên, lê xaneyên nînokê, lewheyên zexm ên keratînî yên bi şeweyê qiloçî (şax) ava dikin. Bi vî awayê serê tilî û pêçiyan diparêzin. Li gel parastinê, hestkirin jî erkêk din a nînokê ye. Serê tilî û pêçiyên mirov gellek hestedemar lixwe digire. Gava mirov tiliyên xwe li ser tiştek digerîne an jî tiştek digire destê xwe, bi alîkariya van hestedemaran, mirov dikare ji qebare û şêweyê wê tiştê ve agahdar bibe. Nînok karê hestkirina serê tiliyan hêsantir dike. Herwisa ji boy xurandina çerm jî nînok tên bikaranîn.
Berevajiyê mûyan, nînok hertim dirêj dibin. Nînok rojê bi qasî 0.1 mîlîmetre dirêj dibin. Nînok zivistanê hedî, havînê zûtir dirêj dibe. Herwisa nînokên dergûş û kal û pîran ji yên ciwanan hedîtir dirêj dibe. Nînokên tiliyê ji yên pêçiyê hê zûtir dirêj dibin.
Pêkhateya nînokê
Nînok ji şeş beşên serekî pêk tê; reg, besta nînokê, lewheya nînokê, eponîkum (kutîkil), perîonîkum û hîponîkûm.
Reg
Rega nînokê wekî matrîksa binçîne jî tê navkirin. Reg li binê çerm, li paş nînokê de cih digire. Rega nînokê bi çîna kutîkilê rûpoşî ye. Piraniya qebareya lewheya nînokê û besta nînokê ji rega nînokê peyda dibin. Ango nînok ji regê peyda dibe. Li rega nînokê de xaneyên melanosîtî tune. Loma ev beş bêreng e. Qeraxa matrîksa binçîneyê bi rengê spî ye û bi şêweyê hivik e, loma ev beş wekî hîvik tê navkirin. Di beşa hivikê de, di binê nînokê de çînek stûr a rûkeşeşane heye, ango lûleyên xwînê ji nînokê dûr in, loma beşa hîvikê ne bi rengê pembeyî lê bi rengê spî xuya dibe. Her wisa hivîk, wekî spika ninokê jî tê navkirin. Ji xeynî tiliyên qilîçê, bi gelemperî hemû nînokên tilî û pêçiyan, hîvik lixwe digirin.
Besta nînokê
Besta nînokê beşek ji matrîksa nînokê ye û wekî matrîksa stewr (sterîl) tê navkirin. Besta nînokê, ji hîvikê heta cemserê (hîponîkûm) dirêj dibe. Besta nînokê gellek hestedemar, lûleyên xwînê û xaneyên melaninê lixwe digire. Her ko nînok ji regê dirêj dibe, besta nînokê hin madeyan li ser rûyê jêr ê nînokê zêde dike. Bi vî awayê stûriya lewheya nînokê zêde dibe, lewhe zexm dibe. Ji boy derketin û dirêjbûna nînoka asayî, divê rûyê basta nînokê lûs (pehn) be, an na neynûk xiloxawarî derdikeve.
Lewheya nînokê (Tenê nînokê)
Tenê nînokê an jî lewheya nînokê, beşa bingehîn a nînokê ye. Ango di jiyana rojane de lewheya nînokê wekî nînok tê navkirin. Lewheya nînokê li ser besta nînokê ava dibe, serê tilî û pêçiyan ji zexta hawirdore diparêze. Her wisa ji boy hildana (pê girtin) tiştên piçûk jî serê serbest ên nînokê alîkariya tiliyan dike. Bi eslê xwe lewheya nînokê nîvçe zelal (ron) e. Lewheya nînokê ji xaneyên keratînî yên mirî pêk tê. Xaneyên lewheya nînokê di rega nînokê de, ji xaneyên taybet ên epîdermîsê peyda dibin. Besta nînokê bi lûleyên xwînê dewlemend e, loma ji xeynî beşa hîvikê, lewheya nînokan bi rengê pembeyî ne. Li ser rûyê binî ya lewheya nînokê de şovên dirêj û tenik hene, bi navbeynkariya van şovan nînok bi besta nînokê ve tê girêdan.
Eponîkum
Kutîkila nînokê wekî eponîkum tê navkirin. Kutîkil di navbera çermê tilî û lewheya nînokê de cih digire, nînokê bi çerm ve girê dide. Eponîkum li dij avê berbestek sirûştî ava dike, nahêle av an jî hokarên nexweşiyê derbasî rega nînokê bibe. Loma divê ev beş ji nînokê neyê rakirin û jêkirin.
Perîonîkum (Perionychium )
Perîonîkum navê qatên çermên li herdu aliyên nînokê ye, herwisa wekî qatên kêlekî yên nînokê (bi îngilîzî: lateral nail fold) jî tên navkirin. Qatên kêlekî yên nînokê li herdu aliyan ve nînokê dipêçin, bi vî awayê lewheya nînokê bi tilî û pêçiyan ve girêdayî dimîne. Hin caran nînok di qata kêlekî de diçe. Qata kêlekiya nînokê diwerme, kul dibe û birîn çê dibe. Bi taybetî nînokên pêçiyê wisa ne.
Hîponîkum
Li binê beşa qeraxa serbest (cemser) a nînokê de hîponîkum (hyponychium) heye. Hîponîkum di navbera lewheya nînokê û çermê serê tiliyê de cih digire. Hîponîkûm, çînek stûr e, ji qata hişk (stratum corneum) a epîdermîsê pêk tê. Hîponîkum besta nînokê ji hawirdorê diparêze.
Mîsîsîpî (çem)
Mîsîsîpî anku çemê Mîsîsîpî (bi îngilîzî: Mississippi River), çemekî Amerîkaya Bakur e. Bi piranî li nav axa DYAyê (98,5%) û hinek jî di nav axa Kanadayê de ye. Mîsîsîpî bi zimanê amerîkiyên resen ên anishinaabe tê wateya "Çemê Mezin". Dirêjiya rûbarê Mîsîsîpî 6.051 km ye û li New Orleansê dikeve Kendava Meksîkê.
1941
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Trannes
Trannes, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Maasgouw
Maasgouw, şaredariyeke bi ser parêzgeha Limburga Holendayê ye.
1941
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Acerra
Acerra, bajarekî komûn ê Îtalyayê ye û yek ji bajarên herêma Kampaniyayê ye.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Ako
Ako navê eşîreke kurdan li Başûrê Kurdistanê ye.
Rojda
Rojda (z. 1978 li Misircê, bi navê xwe yê fermî Rojda Şenses) stranbêjeke kurd a muzîka kurdî ya nûjên e.
Pîran
Çend cihên bi vî navî hene:
Cirnîsa ava şor
Cirnîsa avê şor an tîmsahê Hindî (Crocodylus porosus), cureyekî cirnîsan (Crocodylus) e. Cirnîsê avê şor, ew bi rastî xijendeyê tewr girs û mestir ser rû yê erdê ku ta niha mayî ye.
Rojda
Kurtejiyan
Rojda di sala 1978'an de li Tutun, gundekî navceya Misircê ya Sêrtê, ji dayik bûye. Di 12 saliya xwe de dest bi xebatên muzîkê kir. Sê salan di nava komên di bin sîwanên HEP û DEPê de stran got.
Rojda digel koma Gulên Xerzan
Piştî qedandina dibistana xwe, ew di sala 1991'an de ji bo xwendina beşa muzîkê diçe Stenbolê, li wir tevlî xebatên (Navenda Çanda Mezopotamyayê) NÇMê dibe û û dibe yek ji solîstên Koma Gulên Xerzan, ya ku ji aliyê birayê wê hatibû damezrandin. Kom di çarçoveya Navenda çanda Mezopotamya xebatên xwe dimeşand. Kom di sala 1994'an de albûma xwe ya ewil ya bi navê 'Ji bîr nabin' dikişîne. Duyemîn albûma wan a bi navê 'Sonda Me' di sala 1997'an de hate weşandin. Rojda bi taybetî bi strana 'Helîmcan' xwe da nasîn û dengê wê êdî ji aliyê guhdarvanan ve gelek hate ecibandin. Di heman salê de ew tevlî koma Asmîn bû, ya ku ji keçên kurd pêk dihat, lê dmeke dirêj di komê de nema. Sêyemîn albûma komê 'Rukena min' di sala 2005'an de hat weşandin. Klîbên 'Memed kanî' û 'Ello dîno' di Festîvala Klîpan a Zaxoyê wek baştirîn klîpên salê hatin hilbijartin.
Kariyera wê ya solo
Rojda salekê bi şunde ji Koma Gulên Xerzan vediqete û bi awayeke serkeftî dest bi kariyera xwe ya solo dike. Yekemîn albûma wê ya solo di sala 2006'an de tê weşandin û bi stîla xwe ya nûjên û cûda gelek tê ecibandin.
Dozvekirin
Rojda di 25ê adara 2010'an de ji aliyê Dadgeha Bilind a Amedê ve ji ber 'propagandakirina bo rêxistineke îllegal' hat mehkûm kirin û du sal cezaya zîndanê xwar. Berî cezaxwarinê jî serokwezîrê tirk Recep Tayyip erdoxan wê û gelek hunermendên kurd dawetî xwarinekê kiribû, ji bo danasîna 'Pateka Demokrasiyê' (taktîka nû ya AKP ji bo 'çareserkirina pirsgirêka kurd'), lê Rojda dawetê qebûl nekiribû û got ewê tevlî xwarinê nebe.
Stîla Rojda
Endama koma muzîkê ya Gulên Xerzan Rojda bi şirovekirina stranên klasîk mîna strana "Wer Helîmê" dengê xwe gihand mîlyonan. Rojda ku dikare li tenbûr, dahol û erbanê bixe û bijene di heman demê jî de solîstiya Koma Asmîn a ji jinan pêk tê jî kir.
Dîskografî
Digel koma Gulên Xerzan:
Brikama
Brikama bajarekê Gambiyayê ye.
Rojda
Dîskografî
Albûmên wê yên solo: Xebatên din:
Mêkong
Mêkong, çemekî başûr-rojhilatê Asyayê ye. Sêyemîn çemê drêj ê Asyayê û Heştemîn ê cihanê ye. Dirêjiya Mêkongê 4.500 km. ye. Mêkong, ji nava Tîbetê dest pê dike û di Çîn, Miyanmar, Laos, Tayland, Kamboçya û Wîetnamê re derbas dibe.
Villeneuve, Vaud
Villeneuve, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Vaud ya herêma Aigleyê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Janjanbureh
Janjanbureh bajarekî Gambiyayê ye.
Şîtab (gundistan)
Gundistana Şîtab navê herêmeke gundistanî ye li Mugermun (nahiye) ku bi Navçeya Lende ve girêdayî ye. Herêm dikeve nav parêzgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmed ya Rojhilata Kurdistanê.
1942
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Best Van
Best Van, yan jî Best Van Tur, pargîdaniyeke veguhastina navnetewî ku di sala 1989an de li bajarê Wanê hatiye damezrandin. Best Van pargîdaniyek malbatî ye ku niha karê rêveberiyê ji aliyê keça malbatê û karsaza jin a kurd İrem Bayram ve tê birêvebirin.
Pargîdanî, di salên dawiyê de seferên veguhastina rêwiyan ji bo Başûrê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, (İran) û Gurcistanê daye dest pê kirin.
Zuvêk
Zuvêk, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Delo
Delo navê êleke kurdan li herêma navbera Xaneqîn û Silêmanî ye.
Ercolano
Ercolano, bajarekî komûn ê Îtalyayê ye û yek ji bajarên herêma Kampaniyayê ye.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Visp
Visp, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Valais ya herêma Vispê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Elîşêrmê
Elîşêrmê, gundekî bi Bismilê ve girêdayî ye. Di navbera Bismilê û Farqînê de ye. Li derdora wê gundên weke Çetelê, Mezrê, Girhebeş û Qopiziyê hene.
Gêra Ûsê
Gêra Ûsê, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Zila
Zila gundekî Batman è ye. Ji ber ku di kubekî li vî gundî de şèx Mihemed radze, hemû kes jê reQuba Zila dibêjin. her sal duyemin ina gulane, gulan te pirozkirin. ji gelek b ajaran kes ten vi gundi. 3 hefte ticarete dikin.
Montjaux
Montjaux, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Sony
Sony Corporation (bi Japonî ソニー株式会社 Soni Kabushiki Gaisha) şîrketekî Elektronîksaz e. Girêdayê Holdînga Pirnetewe ya Japonî ye Îngilîzî (Japanese Multinational Conglomerate) ye. Amûr û navgînên elektronîk hildiberîne. Pêncemîn ya herî mezin şîrketa hilberê elektronîkan e.
Montjaux
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Sony
Navenda wê li Tokyo, Japonyayê ye. Ji bilî navgînên elektronîk curbicur hilberînê navgîna dike. Hevkarê şîrketa Sony Ericssonê ye.
Girhebeş
Girhebeş, gundekî bi Bismilê ve girêdayî ye. Di nav bera Bismilê û Farqînê de ye. Li derdora wê gundên weke Çetelê, Mezrê, Elîşêrmê û Qopiziyê hene.
Fuzûlî
Fuzûlî-î Bexdadî yek ji helbestvanên Azerî    yên mezin di şiêra dîwanê da ye.
Navê wî yê rastî Mihemed e, texmînen di navbera salên 1495-1556’a da jîyaye.
Derbarî eslê wî yê etnîkî da gelek dîtinên cuda hene. Clément Huart -ku rojhîlatnasekî bi nav û deng e, Dîroka Bexdayê (Hîstorîe de Bagdad) û Ansîklopediya Îslamî da  gelek maddeyên li ser Rohilatê nivîsîye, di van herdu ciyan da Fuzûlî  weha dide naskirin: türkîscher Dîchter aus Bagdad ango helbestvanê tirk û xelkê Bexdayê. Ew bi eslê xwe Tirkekî Azerbaycan î bû û ev agahî bi awayên cihêreng hat pejirandin. Fuad Köprülü, dîrokvanên wêjeya tirk, wî ji alî etnîkî va wek tirk didin nasandin. Lê di Dîwana farisî ya Fuzûlî da, ya ku wergerandine zimanê azerî, di vê rêzê da tirk wek kesên “xûy xirab“ tên wesifkirin:
“Atlanip ol Türk-î bed-xu eyledî azm-î şîkar.“ (Bnr. Fuzûlî`nîn Eserlerî, Cild:1, Bakû 1995, Rûpel:321.)
Digel ku ew li Kurdistan, Îran, Azerbêcan û li Anatolyê di nav Alewîyan da gelekî belavbûyî û xwedî rûmet e û heta tê pejirandin ku yek ji heft helbestên mezin yên e`lewiyan e; dîsan jî dîrokzanên wêjeya tirkî heta van demên dawî jî qebûl ne dikirin ku ew e`lewî ye.
Her çend helbestvan Fuzûlî wek Bexdayî tê zanîn jî, lê esasen li ser erdê Mezopotamyayê li Hîlleyê hatiye dinê û beşekî mezin ê jîyana xwe li wir derbas kirîye, ev yek rastîyeke e bê şik û guman e. Çawa ku îro piraniya helbestvan û nivîskaran li bajarên çandê yên wek Stenbol û Enqerê dijîn; wê çaxê jî helbestvan û nivîskar li navendên îdarî û çandî kom dibûn. Çawa ku Nefî û Nabî ew axa ku lê bûne hîştine û çûne bajarên wek ‹stenbol û Helebê, Fuzûlî jî piştî Hîlleyê çûye li bajarên wek Bexda û Kerbelayê jîyaye, û dûra êdî wek Bexdadî hatiye naskirin.
Tezkêrevan Sadikî Sadik Bey Avşar, di tezkîreyeke xwe ya bi navê Mecma’l -Havas, ya bi dîroka 1598`a da dinivise ku helbestvanê me ji eşîra Bayat e. Hurşît Efendiyê ku ew herêm tetqîq kirîye, di berhema xwe ya bi navê Seyahatname-î Hudud  da dinivîse ku  li wê herêmê di nav kurdan da eşîrek heye bi navê Bayat. Bi rastî jî di nav belgeyên kurdzaniyê da tê diyarkirin ku di nav eşîrên Kurdistana navîn da bi navê Bayatî eşîrek heye. (Bnr. M. Îzady: The kurds, r.82). Li hember vê hizrê Köprülü îddîa dike ku “Bayat eşîreke Oxûzan ya kevn û pir mezin e“.
Fuzûlî bi zimanên osmanî, farisî û erebî gelek helbestvan nivîsîne, di hersê zimana da jî xwedî dîwan e, lê piraniya berhemên wî bi farisî ne. Beng û Bade, Haft Cam (Sakîname), Rind û Zahid, Husn û Aşk (Sihat û Marûz) Enîsu’l-Kalb, tenê çendek ji wan in. Ji qirnê XVÎ. şûnda, zimanê farisî wek zimanê wêjeyî li pêşiya zimanê kurdî bûye. Ev rastîyek e ku em hemû pê dizanin. Rastîyeke din jî heye, ku Köprülü jî destnîşan dike: “ Di sedsala XVÎ ´ a da, di nav kurdên tehsîl û terbîyegirtî da kesin derketine ku di bin tesîra xurt ya zimanê tirkî da mane û bi tirkî helbest nivîsandine, mesela ji Tezkîreya  Aşik Çelebî û ﬁerefnameya Şerefxanê Bitlîsî em agahdar dibin.“ (Bnr. M. F. Köprülü: mad. Fuzûlî îslam ans)
Helbestvan Fuzûlî yê ku di bin tesîra mezin ya çandên Îran û Mezopotamyayê da maye û ji hukumdarê Safevî yê bi eslê xwe kurd Şah Îsmaîl Hatayî, û ji waliyê Bexdayê Îbrahîm Xan ra – ê ku ji eşîreke kurdên Mûsûlê ye, û ji gelek kurdên din ra pesinname nivîsîne, gelo çênabe ku ew jî bibe yek ji wan helbestên kategoriya jorîn? Piştî maqaleya Fuzûlî em dîna xwe bidin ser“Luxata Manzûm ya Tirkî-Farsî“ hingê wê baştir diyar bibe ku bi rastî jî pêwîst e mirov bi awayekî berfireh bifikire û ramanê baştir cî bi cî bike. (Bnr. Fuzûlî ve Leyla ve Mecnûn, UNESCO yayini, 1959).
Tiştekî xuya ye ku Fuzûlî li navçeyeke wek Mezopotamyayê ku lê gelek çandên cuda yê têkilhevbûyî da gihîştîye, şairekî tirk ê bi eslê xwe kurd e. Ji vî alî va Mewlana çiqas tirk e, Fuzûlî jî ewqas kurd e...
Wehdet (gundistan)
Gundistana Wehdet navê herêmeke gundistanî ye li Mugermun (nahiye) ku bi Navçeya Lende ve girêdayî ye. Herêm dikeve nav parêzgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmed ya Rojhilata Kurdistanê.
Zîlayî (nahiye)
Zîlayî, yek ji nahiyeyên ku bi Navçeya Margûn ve girêdayî ye. Herêm dikeve parezgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmed a Rojhilata Kurdistanê.
== Dabeşkirina herêmî ==
Zengilok (xwarin)
Zengilok şîraniyek ji pêjgeha Rihayê ye. Arda ku bi av û dims tê tevdan di rûna zeytê ya kelandî de tê qewirandin û bi qewirandin û qehweyîbûna havîrê zengilok pêk tê.
PukMedia
Puk-Media ajansa nûçeyan a bi Kurdî dike ye.
Ji bilî Kurdî Rûsî, Îngilîzî, Erebî û Soranî weşanê dike.
Navenda ajansê li başûrê Kurdistanê ye.
Sernav Buroya Ragihandina Yekitiya Niştîmanî  ya Kurdistanê.
Li Iraqê ajans gelek tê kar anîn.
Horîg (cudakirin)
Çend cihên bi vî navî hene:
Soya
Soya ango fasulyeya soyayê (bi navê xwe yê zanistî: Glycine max (L.) Merr.), nebateke xwarinê ji famîleya baqilan e (Leguminosae - Faboideae). Nebat navê xwe ji peyva japonî shōyu stendiye ku tê wateya "sosa soyayê".
Hatiye tespîtkirin ku soya ji bo xwarinê heta 1700-1100 B.Z. li bakurê Çînê hatiye çandin. Îro soya li ser 6% rûerda cotkariyê ya cîhanê tê çandin û bi vî awayî toxûmê rûnê ya herî girîng e. Çandiniya soyayê ji bo xwarinê bi taybetî di salên 1970'iyan de her ku çû mezintir bû. Di sala 1960'an de hê 17 mîlyon ton dihate hilberîn. Ev jimar di sala 2010'an de gihîste 261.6 mîlyon ton. Fasulyeya soyayê xwediyê 18% rûn û 38% proteîn e. Qalîteya proteîna nebatê bi ya ajalan hema hema wekhev e, ku girîngbûna soyayê li gorî nebatên din jî ji wir tê. Ji aliyê mirovan ve 2% ya soyayê wek fasulye tê xwarin. Pirraniya beşa din jî ji bo çêkirina rûna soyayê tê bikaranîn. Rûna soyayê him ji bo bikaranîna di pêjgehan de, him jî ji bo çêkirina Bio Diesel tê bikaranîn. Goşta ku ji çêkirina rûna soyayê ber dimîne wek xwarina ji bo ajalan tê bikaranîn.
Siyabend û Xecê (destan)
Siyabend û Xecê Serpêhatiya Siyabend û Xecê, di Zargotina Kurdî de piştî destana Mem û Zînê, xwe di radeya duyemîn de digire. Navê Siyabend li hin deveran Siyamend û Siyamed jî tê gotin. Ev serpêhatî di destpêkê de, çendî ku bi belengazitiya Siyabend li Deşta Silîva dest pê kiriye, lê li ser evîn û mêrantiyê hatiye encamdan. Lehengê wê Siyabendê Silîvî ku jê re dibêjin "xwediyê kevanê zêr û zîvî" dema ku ji ber destê jinmama xwe reviyaye, pêşî çûye Geliyê Hewrê û bûye mêrxasê Emer Axa, Axê dota xwe Elîfa bedew dayê, lê wî nevaye û ji wirê çûye Çiyayê Sîpanê Xelatê birayê xwe Qeregêlan dîtiye û ji wirê jî çûye Rojhilata Kurdistanê nêv Eşîra Şikakan û pêrgê Xecê bûye. Ji ber Xecê ve, xwestiye ku her heft birayên Xecê bizewicîne, lê dîsa Xecê nedanê, îcar wî her heft birayên Xecê kuştine û Xecê ji xwe re biriye. Lê li serê Çîyayê Sîpanê Xelatê nêriyê Xezalan hirrek lê daye û di zinêr de werbûye li ser deviya belalûkê ketiye, pîjek li pişta wî ketiye û di singa wî re avêtiye. Li ser vê destana folklorî, heta niha sê pirtêk ji aliyê sê nivîskarên cuda ve hatine nivisandin.
Çengînî
Çengînî an Çîngînî nave eşîreke kurdan e. Vê eşîrê roleke mezin di etnogeneza kurdan, bitaybetî ji sedsala 15'emîn heta ya 18'emîn, lîstiye.
Teatreya Jiyana Nû
Teatreya Jiyana Nû, Teatra Jiyana Nû, anku Şanoya Jiyana Nû, komeke şanoyê ya kurd e, ku ji 1992'an ve di bin serbana NÇM ya Stembolê de karê xwe dike.
Piştî sazkirina NÇM'ê, pêwistiya komên hunerî yen cûr be cûr hatî dîtin. Ji wan koman komek jî, koma şanoyê bû. Koma şanoyê ji karkeran, xwendekaran û bêkaran pêk hatibû. Koma Şanoyê cara yekem di bin rêvebiriya Mamoste Cemil de dest bi xebatên xwe yên şanoyê kir. Heyanî sala 1992'an, koma şanoyê xebatên xwe li ser navê Koma Teatra NÇM’ê didomand. Koma Şanoyê, di vê demê de bi navê Mişko fablek derxist ser textê şanoyê û pêşkeşî temaşevanên xwe kir. Piştî vê fablê çend kes ji ber hin sedeman ji komê veqetiyan. Yên mayî, bi nû ve xwe bi rê kirin û dibistana şanoyê vekirin.
Endamên Teatreya Jiyana Nû
Endamên şanoyê Husên Kaytan, Kemal Orgun, Kazım Öz, Nihat Öz, Murat Batgi, Şevîn Civaknas, Rojê Civaknas, Yıldız Gültekin û Fatma Arslan him mamosteyên, him jî xwendekarê vê dibistanê bûn.
Şanogerên vê dibistanê, bi piranî li ser teoriya şanoyê lêhûr bûn û di demeke kin de pêşketine mezin çi bû ji bo şanoyê. Bi coşa vê pêşketinê, di pûşpera 1992’an de bi sê kurtelîstikan derketin tûrneya Behra Spî. Çar şanoger Husên Kaytan, Kemal Orgun, Kazım Öz û Nihat Öz derketibûn turneyê. Rawestgeha turneyê ya yekem Edene bû. Li tûrneyê, li bajarê Edeneyê, berî ku derkevin ser dikê, li kulîsê li hev civiyan û biryarek girtin û gotin:
Navê koma xwe lê danî û bi navê Teatra Jiyana Nû derketin pêşberî temaşevanan. Piştî vegera tûrneyê, bi navê Dibistana Teatreya Jiyana Nû dibistaneke şanoyê damezirand û bi profesyonelî ser şanoyê lêhûr bûn. Di vê dibistanê de him mamoste, him jî xwendevan bûn. Di alîkî de bi rêbaza Şanoya Ajîtprop di alîkî de jî ji bo afirandina şanoyeke netewî, Teatra Jiyana Nû ji pêvajoyê re bûn bersiv. Komê heyan niha 32 lîstikên kurt û dirêj pêşkeşî temaşevanên xwe kirine.
Leylanî
Leylanî navê eşîreke kurden li Başûrê Kurdistanê ye.
Warluis
Warluis, komuneke departmena Oisa ya li bakurê Fransayê ye.
Lêfe
Lêfe, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Gewat
Gewat, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Yangtsê
Yangtze di nav cûrbecûr ekosîsteman re diherike û ji bo çend cureyên endemîk û di xetereyê de jîngeh e ku di nav de Aligatorê çînî, Porpoza bê perçik û Masiya Yangtzê, heye. Di heman demê de jingeha Delfîna çemê Yangtze ya windabûyî bû.
Navenda navçeya Margûn (nahiye)
Navenda navçeya Margûn, yek ji nahiyeyên ku bi Navçeya Margûn ve girêdayî ye. Herêm dikeve parezgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmed a Rojhilata Kurdistanê.
Yangtsê
Erdnîgarî
Çem ji çend şaxên li rojhilatê Deşta Tîbetê derdikeve ku ji du ji wan şaxan bi gelemperî wekî "çavkanî" têne binav kirin. Bi kevneşopî, hikûmeta Çînê çavkaniyê wekî Çemê Tuotuo li binê cemedek ku li rojavayê Çiyayê Geladandong li Çiyayê Tanggula ye, nas kiriye. Ev çavkanî li koordînat a 33.42889°N, 91.1825°W tê dîtin û çavkaniya herî bilind e ku 5.342 mêtre bi ser asta deryayê dikeve. Çavkaniya rastîn a Yangtzê, ji hêla hîdroolojîkî ve dûrahiya çemê herî dirêj ji deryayê ye û li Girê Jari li serê Çemê Dam Qu ye. Çavkanî bi qasî 325 kîlomêtre dikeve başûrê rojhilatê Geladandongê. Ev çavkanî di dawiya sedsala 20an de hate dîtin û li koordînat a °N, °W ye û bi bilindahiya 5.170 mêtre li ser asta deryayê ye. Çavkanî li başûrê rojhilatê bajarokê Chadan a parêzgeha Zadoi ya Prefektora Yushu ya Qinghaiyê ye. Wekî çavkaniya giyanî ya dîrokî ya Yangtzê, çavkaniya Geladandong hêj jî ji ber vedîtina çavkaniya Girê Jari bi gelemperî wekî çavkaniya Yangtzê tê binav kirin.
Kanifing
Kanifing, bajarekê Gambiyayê ye.
Portici
Portici, bajarekî komûn ê Îtalyayê ye û yek ji bajarên herêma Kampaniyayê ye.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Navenda navçeya Margûn (nahiye)
== Dabeşkirina herêmî ==
Montlaur, Aveyron
Montlaur, Aveyron, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Germiya pincaran
Ji bo amadekirina germiya pincaran divê pincarên teze bên komkirin û şûştin. Piştre rûn (rûna zeytê) û av di tewayeke kûr de li ser agirê nerm tê germkirin û pincar hêdî hêdi li ser tê talkirin. Serê tewayê tê girtin ji bo ku pincar nerm bibe û vîtamîna xwe winda neke. Car caran pincar tê tevdan, heya ku pincar giş şil û nerm bibe. Yên ku dixwazin hinkî xwê û baharatên din lê dikin. Gava germiya pincarê diqede divê germe-germî bê xwarin.