cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Seydayê Tîrêj
Seydayê Tîrêj û helbest
Dara evîna wî tim şîn e. Bi hezar berê rengereng xemilandî ye. Lê, heger berê darê tehl nebî şêrînî û sipehîbûnê jî nadin. Tenê şêrîniya gulê bi dîtin û şîravê xweş e. Lê ya xwêştir ew e, ko bilbilekî şeyda bi deh hawan bixwîne û pesnê xeml û xêza gulê bide. Wê gavê nuh gulê li naz û kubariya xwe hay dibe, li ber sura bayê sibê diserçime û bi qurnazî serî dihejîne. Durv girnijî, rûgeş û dilşa dibe. Gul! dezgîr e, bilbilê şêt dilketî ye. Heger tu axaftineke bê sûde, lavijeke bê awaz, sazike bê dûzan bî, tucarî tuwê nikaribî dilê gulê bidestxwekî; ji ber ku gulê dilkoçer e.
Ew, di temenê xwe de kalemêr bû. lê berê dara evîna wî naz e, ciwan e. xwêştir û ciwantirîn helbestên evîniyê hûnandiye, û li ser hezkirin û evîndariya keç û xortan û yar û dilberan lorandiye.
Seyda, gelek stranên folklorî bi kêş û serwe hûnandiye. Ew stran ji mirinê reha kiriye û sipehîbûn û qeşengî bera rewanê wê daye û bi hunerek pir mezin û bilind hûnandiye. Mîna: Siyamend û Xecê 335 cotmalik in, Sîpan û Perwîn 400 cotmalik in û Ciwan û Kejê jî 421 cotmalik in.
Korek Telecom
Korek Telecom pargîdaniyek operatorê telefona destan ya kurdên Iraqê ye li Hewlêra Herêma Kurdistana Îraqê.
Seydayê Tîrêj
Seydayê Tîrêj û helbest
Weharenge bi dîrok û mêjûwa gelê xwe ve jî girêdayî bû û leheng, mêrxas û navdarên dîrokê di helbestên xwe de aniye ziman. Pesnê dîroka gelê xwe dida û her û her digot:
Rasileynê Jorî
Rasileynê Jorî, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Hûs
Hûs gundekî ser Tûta Adiyemanê ye.
Xirabsork
Xirabsork, gundekî girêdayî navçeya Wanê Muksiyê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Zoravan
Çend cihên bi vî navî hene:
Koselî
Koselî gundekî ser Tûta Adiyemanê ye.
Rasileynê Jêrî
Rasileynê Jêrî, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Gotha (navçe)
Gotha, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Turîngiyayê ya Almanyayê ye.
Get Rich or Die Tryin' (albûm)
Get Rich or Die Tryin '  (bi kurdî: Dewlemend bibe ya bimre wextê te dixwazê bibê) albûmê yekemîn yê rast ê 50 Cent e. Ew li rojê 6'ê reşemiyê 2003 derket. Eminem û Dr. Dre vê albûmê çêkirin. Di wê salê da Get Rich or Die Tryin' albûmê tewrî baş di firotinê da bû. Ew nêzîkî 13 milyon car hate firotin.
Stran
Ev stran li ser albûmê da ne:
Eşankê
Eşankê, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Komitas Vardapet
Soghomon Gevorki Soghomonian - Komitas Vardapet (bi ermenî: yan jî ), bi devoka ermeniya rojava jê re Gomidas Vartabed jî tê gotin (z. 26'ê îlonê an 8'ê kewçêrê 1869'an li Kütahya, Împeratoriya Osmaniyan - m. 22'ê kewçêrê 1935'an li Parîsê, Fransa) keşîş, komponîst, stranbêj, muzîsyenê koroyê, mamosteyê muzîkê, etnologê muzîkê   û zanyarê muzîkê yê bi eslê xwe ermenî bû. Ew îro weke damezrînerê muzîka klasîk a nûjên a Ermenistanê tê pejirandin.
Kurtejiyan
Soghomon G. Soghomonian di malbateke muzîkhez de hat dinyayê. Hê yek saliya xwe tijî nekir diya wî jiyana xwe ji dest da, bi 11 saliya xwe jî wî bavê xwe winda kir. Ji wê rojê pê ve dapîra wî ew xwedî kir, heya wê roja ku piskoposeke ermenî ya herêmê ji bo mezin bûna xwe li ser rêya Eçmiyadzîn (navenda serokê Dêra apostolîk a ermenî) rastî wî hat û bi xwe re bir, da ku ew l wê derê perwerdehiya olî bibîne.
Katolîkos Gevork IV. li ser vê yekê anî ziman ku bila yek ji zarokên yetîm tevlî semînara olî bibe û li wir bixwîne. Ji nava 20 berendaman, Soghomon ji ber jîrbûna xwe hat hilbijartin. Li wir wî bi jêhatiya xwe ya muzîkî bala berpirsyarên xwe kişande ser xwe û xwendina xwe di sala 1893'an de wek keşîş qedand. Bi vê yekê ew li gorî kevneşopiya xristiyantiyê digel baptîzebûna xwe ji aliyê olê ve ji nu ve jidayikbû.
Komîtas navê katolîkoseke navdar ê sedsala 7emîn bû û wek helbestvanê îlahiyan û muzîsyen tê bibîranîn. Du sal bi şunde ew bû rahîb û sernavê Vardapet (an Vartabet) stend: Bi zimanê ermenî ev sernav tê wateya 'zanyar' û bi sedan sal e tenê di çarçoveya perwerdeya rahîpan de tê dayîn. Di wê demê de Mkrtich Khrimian, ê ku bi navê 'Hairik' (Bavok) jî tê bibîranîn, bûbû katolîkos. Wî piştgirî li Komîtas kir û bursên xwendina li Tiflîs (li cem Makar Yekmaliyan) û Berlînê ji bo konservatuara taybet a Richard Schmidt bi dest xist. Di heman demê de, Komîtas li Zanîngeha Friedrich-Wilhelm beşa Zanînên Estetîk û Teoriya Muzîkê xwend. Di sala 1899'an de wî doktoraya zanistê muzîkê qedand û vegeriya Eçmiyadzînê.
Girtin û koçkirina Komitas
Li (yekşema sor) di 24'ê nîsanê 1915'an de, ew roja ku weke destpêka komkujiya ermeniyan li Împeratoriya Osmanî tê qebûlkirin, Komitas digel sedan zanyarên din ên ermenî li Konstantînopolusê hat girtin û ber bi Çankırı (li rojhilatê Enqerê) hat koçkirin. Ji bilî 8 girtiyên ku vegera wan ji aliyê midûrê karên hundirê Talat Paşa ve hat peydekirin, hemû girtî li wir hatin qetilkirin. Di nava ew hirtiyên ku vegera wan hat tayînkirin Komitas jî hebû. Tê îdiakirin ku ev yek bi saxiya mudaxaleya konsolosê DYA'yê Henry Morgenthau û helbestvanê tirk Mehmet Emin Yurdakul hat bidestxistin.
Lê bi vegera xwe re Komitas dibîne ku beşeke mezin a dosyayên xwe yên lêkolînê û arşîva xwe ya ku ji stranên gelêrî yên ermenî pêk tê hatiye wêrankirin. Bi vî havî gelek stran û helbestên kom kirî winda bûn. Mixabin wî ji dîtin û jiyandina ew rojan qet nikarî vehese.
Salek bi şunde tirba wî birin Erîvanê û li Pantheon'ê bin ax kirin.
Tilakro
Tilakro, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Minikas
Minikas, gundekî girêdayî navçeya Wanê Muksiyê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Kurêmê
Kurêmê, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Xeydoka gulanê
Xeydoka gulanê (Convallaria majalis) kulîlkek ji famîleya Convallariaceae ye.
Piranî li cihên avî û sar şîn dibin. Bakurê Ewropa ji bo şînbûna vê kulîlkê gelek li rê ye. Li Kurdistanê gelek cîwar e. Bi qasî 10 - 30 cm bilind dibin.
Selah
Selah gundekî ser Tûta Adiyemanê ye.
Terentîl
Terentîl gundekî ser Tûta Adiyemanê ye.
Hîznîk
Hîznîk yan jî Hîznik (bi tirkî: İznik), gundekî bi ser navçeya Bêsnîya Semsûrê ve ye. .
Xazîkan
Xazîkan gundekî ser Tûta Adiyemanê ye.
Libnan
Libnan (bi erebî: لبنان Lubnān) an jî Komara Libnanê (bi erebî: الجمهورية اللبنانية Al-Jumhūrīyyah al-Lubnānīyyah) welatekî li rojhilatê Deryaya Spî ye.
Erdîngarî
Li bakur û rojhilatê Libnanê, Sûrî, li rojava Deryaya Spî û li başûr jî Îsraêl heye. Heya destpêka salên 70´î Libnan welatekî dewlemend û biewle bû. Piştî şerê Ereb - Îsraîl gelek Filistînî hatin Libnanê. Li Libnanê gelek netewe û hindikayî dijîn. Mixabin çaresernebûna pisrgirêka Filistînê û nakokiyên Ereb û Îsraêlê bû sedema şerê navxweyî ku vê şerî Libnan kir welateke qada şer û kambax. Nêzîkî 150.000 kesî jiyana xwe ji dest dan. Beriya salên 70´î Libnan welatekî tûrîstîk bû û ji paytext Bêrûtê re digotin "Parîsa Rojhilata navîn".
Xelkên Libnanê
Li Libnanê ji xeynî ereban, asurî û ermenî jî gelek in. Gelek kurd jî lê dijîn.
70% ji gelheya Libnanê misilman (sunnî û şîî) ne û 30% xiristiyan (katolîk û ortodoks) ne. Zimanê fermî erebî ye, lê fransî, inglîzî û ermenî jî tên axaftin)
Dîrok
Piştî encamdana Şerê Cîhanî yê Yekem, di navbera Împeratoriya Osmanî û dewletên Ewropî de Peymana Versayê hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên ereb bi şerta mandatiya Fransa û Îngilîstanê dê qebûl bike. Li sala 1922an de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Iraq û Filistîn dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Suriye jî dê di bin berpirsiyariya Fransa de be.
Di şerê cîhanê yê duyem de ji alikarkirina Fransayê, Brîtanyayê Libnan dagir kir. Piştî xelasbûna şer di dawiya sala 1945an de bi peymaneke Brîtanya û Fransayê, her du dewletan hêzên xwe ji Sûrî vekişandin û dewleta Libnan ya serbixwe ava bû.
Meryemûşaxî, Tût
Meryemûşaxî gundekî ser Tûta semsureê ye.
Karabilyan
Karabilyan, gundekî girêdayî navçeya Wanê Elbakê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Yasemîn
Yasemîn an asimîn (Jasminum officinale) kulîlkek ji famîleya darzeytûnan (Olaceae) e.
Tê payîn ku ev kulîlk ji Mezopotamya belav bûye li başûrê Ewropa bêhtir şîn bûye. Hin cureyên wê gelek bilind dibin, digihên 4–5 m. Ji vê kulîlkê rûneke taybet tê çêkirin ku piranî di warê dermanan de tê bikaranîn. Ji dusedî zêdetir cureyên yasemînê hene.
Tigi
Tigi, gundekî girêdayî navçeya Wanê Elbakê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Zêwka Ebuyî
Zêwka Ebuyî, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Zêwka Kendala
Zêwka Kendala, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Zînava
Zînava, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Yalanqoz
Yalanqoz gundekî ser Tûta Adiyemanê ye.
Zirhewa
Zirhewa, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Malêsavûwar
Malesavûwar, gundekî girêdayî navçeya Wanê Muksiyê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Zivinkê
Zivinkê, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Giyanis
Giyanis, gundekî girêdayî navçeya Wanê Muksiyê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Wezîrê karên navxweyî
Wezîrê/a navxweyî yan wezîrê/a karên navxweyî yan wezîrê/a karên hundirîn an jî wezîrê/a karûbarên navxweyî, berpirsiyarê wezareta ku bi kar û barê hundir û bi erk e. Di hundirê welat de hemû bûyîn û birêveçûyîn, aramî û hêzên weke polîs û hwd, pê ve girêdayî ye.
Weilbach, Almanya
Weilbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Miltenberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Zîvronek
Zîvronek, çerxerê, dorveger, riya dorveger an jî rêya dorhêl çerxekî trafîka rê ye. Ew ji riya dorhêl û girava navendî pêk tê. Riya dorhêlê wekî riya yekalî û riya dorvegerê ango di trafîkê de li milê rastê berevajiyê demjimêrê (çep-zivirîn) û di trafîka milê çepê de li gorî demjimêrê (rast-zivirîn) tenê di yek alî de dikare were bikaranîn.
Zorava Xarê
Zorava Xarê, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Erda
Erda, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Dêrkê
Dêrkê, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Masiyên hestîdar ên li Kurdistanê
Der dorî 95% ji hemû cureyên masiyan dikevine joreçîna masiyên hestîdar. Li Kurdistanê çend cureyên ava şîrîn (masiyên çem û golan) ev in:
Çavkanî
http://www.fishbase.org
Dêrgijnîkê
Dêrgijnîkê, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye, ser bi navçedariya Mangêş ve ye.
Femînîzm
Femînîzm rêzek tevger û îdeolojiyên civakî-siyasî ye ku armanc dikin ku wekheviya siyasî, aborî, kesayetî û civakî ya zayendan diyar bikin û saz bikin. Femînîzm di wê baweriyê de ye ku civak pêşî li nêrîna mêr digire û di van civakan de neheqî li jinan tê kirin. Hewldanên ji bo guhertina vê di nav de têkoşîna li dijî stereotipên zayendî û avakirina derfet û encamên perwerdehî, pîşeyî, û di nav kesane de ji bo jinan bi qasî yên mêran in.
Tevgerên femînîst ji bo mafên jinan hatine meşandin, di nav de mafê dengdanê, namzediya ji bo wezîfeyên giştî, kar, heqdestê wekhev, xwedîkirina milk, perwerdehiyê, peymanan, di nav zewacê de xwedî mafên wekhev û betlaneya jidayikbûnê jî di nav de, kampanya ji bo mafên jinan. Ev tevger hê jî berdewam dikin. Femînîstan her wiha ji bo misogerkirina rêgirtina ji ducaniyê, kurtajên qanûnî, û entegrasyona civakî û ji bo parastina jin û keçan ji destavêtin, destdirêjiya seksî, û şîdeta nav malê xebitîne. Guhertinên di standardên cil û bergên jinan de û çalakiyên laşî yên pejirandî yên jinan gelek caran bûne beşek ji tevgerên femînîst.
Hin lêkolîner kampanyayên femînîst wekî hêza sereke ya li pişt guhertinên civakî yên dîrokî yên ji bo mafên jinan dihesibînin, bi taybetî li rojava, ku hema hema bi gerdûnî bi destxistina mafê dengdana jinan, zimanê bê zayendî, mafên jinberdanê ji bo jinan (di nav de gihandina rêgezên ducaniyê û kurtajê) û mafê ketina peymanan û xwedîkirina mal û milkên jinan tê hesibandin. Tevî ku parêzvaniya femînîst bi giranî li ser mafên jinan e, û bûye, lê hin femînîst amaje dikin ku azadiya mêr di nav armancên wê de cih bigire, ji ber ku ew bawer dikin ku mêr jî ji rola kevneşopî ya zayendî zirarê dibînin. Teoriya femînîst a ku ji tevgerên femînîst derketiye, armanc dike ku bi lêkolînkirina rolên jinan ên civakî û ezmûnên jiyîn re xwezaya newekheviya zayendî fam bike; teorîsyenên femînîst ji bo ku bersivê bidin mijarên di derbarê zayendê de teoriyên di warên cûrbecûr de pêş xistine.
Gelek tevger û îdeolojiyên femînîst bi salan pêş ketine û nêrîn û armancên cuda temsîl dikin. Kevneşopî, ji sedsala 19an vir ve, femînîzma lîberal a pêla yekem ku bi reformên di çarçoveyek lîberal-demokratîk de li wekheviya siyasî û hiqûqî digeriya, berovajî tevgerên jinên proleter ên kedkar bû ku bi demê re li femînîzma sosyalîst û marksîst a li ser bingeha teoriya têkoşîna sinifan pêş ket. Ji salên 1960-an vir ve, ev her du kevneşopî jî bi femînîzma radîkal re têne berevajîkirin û bi navê femînîzma pêla duyemîn ji bo ji holê rakirina serdestiya mêr, bang li ji nû ve rêkûpêkkirina radîkal a civakê dike; Bi hev re femînîzma lîberal, sosyalîst û radîkal carinan wekî "sê dibistanên mezin" ên ramana femînîst têne binav kirin.
Ji dawiya sedsala 20an vir ve, gelek celebên nû yên femînîzmê derketine. Hin cûreyên femînîzmê têne rexne kirin ku tenê perspektîfên spî, sinifa navîn, yên ji zanîngehê, heteroseksuel, an jî zayendparêz têne hesibandin. Van rexneyan bûne sedema afirandina formên femînîzmê yên taybet ên etnîkî an pirçandî, wek femînîzma reş û femînîzma interseksyonal. Hin femînîst angaşt kirin ku femînîzm gelek caran mîsandrî (nefreta li dijî mêran) û bilindkirina berjewendiyên jinan di ser ya mêran re derdixe pêş, û rexne dikin ku helwestên femînîstên radîkal hem ji bo mêr û hem jî ji bo jinan zirar e.
Dîrok
Bo cara yekemîn goteya Femînîzmê bi awayê şiroveyî û di mijareke nojdarî (tibî) de bi zimanê Fransayî, bona geşekirina endam û taybetmendiyên zayendî (cinsî) yên nexweşan û bi taybetî mêrekî bi kar dihat ku wisan xuya bû ku seba wan taybetmendiyên jinane di laşê xwe de zecir dikişand. Piştre Alexandre Dumas nivîskarê Fransayî ev goteya di biroşûrekê de li jêr navê Mêr û Jin, di warê wan jinan de bi kar anî ku bi awayekî bi berçav wekî mêran rabûn û rûniştin dikirin. Femînîzm wekî goteyeke siyasî, ji sala 1937an a Zayînî pêde kete nava çanda Fransayê de.
Divêt em bibêjin Femînîzm (serhildanek ji bo xwestekên hiqûqî yên jinan) di dawiya sedsala 19’an ya Zayînî û li pey lome û gazindeyên derheq hinek newekheheviyên civakî de pêk hat û ev newekheviyane şirove kirin û dîtingehên cur bi cur anîne hole, bi awayekê ku bi sedema girêdayîbûna dîtingeh û nêzîkatiyên Femînîstî bi dibistanên Felsefî û siyasî yên Rojava, çiqên curbicur ji Femînîzmê pêk hatin, ku her yek ji wan bi lênihêrîneke taybet û cuda, li pirsên hiqûqî yên jinan dinihêrin, ku Femînîzmên: Radîkal, Lîberal, Sosyalîst, Post Modern û Îslamî, ji girîngtirîn curên Femînîzmê ne. Lê bi awayekî giştî vana hemûyan armancek hevbeş hene ku ew jî dijberiya bi ferq û cudahî û sitema tixmî re ye. Lê bi sedema wê zulma ku li wan tê kirin, berhevdanên cur bi cur derdixin hole û li ser vê bingehê jî rêyên cur bi cur pêşniyar dikin. Bi gotina Dirînk Wîlfard, ya baş ev e ku di ciyê goteya Femînîstê ji goteya Ên Femînîst mifah bihê wergirtin. Çinkî bûr û rayên Femînîstî ev hinde zaf in ku mirov nikare hemûyan di çemkekê de kom biket. Yanî çi pênaseyeke yekînî (wahid) ji Femînîzmê çi nine. Xatûna Rojê Kawiz, ji Femînîstên naskirî di vî warî de dibêje: “Min bi xwe jî nezanî kanê Femînîzm çî ye.
Hinek ji jinên radîkaltir, dîtingeh û raya wan ji Femînîzmê, şikandina pergala bav serdestiyê bi awayê pergala heyî û nehêlana parvekirina kar li gorî cinsiyetê bi taybetî di malbatê de ye.
Xatûna Nîrê Tûhîdî, nivîskara pirtûka Femînîzm, Demokrasî û Îslametî’yê bawer e ku mirov dikare hinek bingehan peyda biket ku hemû kes wê yekê bipejirîne, lê pênaseya wê ji Femînîzmê bi vî awayî ye. Bawerî bi wekheviya maf, firsendan, îmkanatan û ciyê civakî yê jin û mêran û cehd û tekoşîn di warê ji nav birina desthilatxwaziya cinsî û mêr serdestiyê û bi dawî anîna zulm, ferq û cudahî û tund û tûjiya bi dijî jinan. Bi vî awayî ya ku gişt Femînîzman bawerî pê heye û niqteya hevbeş ya wan e, di du pirsan de tê kurt kirin:
1.Jin bi sedema cinsiyeta xwe bendewarê destê ferq û cudahiyê ne.
2.Ev ferq û cudahiya nabe bimîne û divêt ji nav here.
Ev ji nav çûna wê jî hewcehî bi goherîna sîstema aborî, siyasî û civakî heye. Di hemberî vê yekê de Femînîzman di du pirsên sereke de bi hev re dijberî heye, ku ev dijberiya bûye sebebê pêkhatina girûpên curbicur yên Femînîstî.
A) Sedema bindestiya jinan
B) Rêçareya guherîna rewşa jinan
Dibistanên Femînîstî
1. Femînîzma Lîberal Armanca wan pêkhatina civakeke du cinsî ye. Civakek ku endamên wê, nêr yan mê ne, lê taybeymendiyên jinane yan mîrane bi hev re ferq û cudahiyekî zor nîşan nadin. Evane bawer in ku ji rêya guherîna yasayan û pêkanîna firsendên zaftir ên hînkirinê û yên aborî û çûna jinan bo nava bazneya kar û xebatên civakî mirov dikare bigihîje van armancan.
2. Femînîzma Marksîstî Femînîzm berhema cehd û tekoşîna wan jinan e yên ku Marksîzm pan û berfireh kirin, da ku bikarin şiroveyeke bicî ji bo jêrdestî û zulma ji jinê di civakên sermayedarî de peyda bikin. Bi raya Dibistana Femînîzma Marksîstî, guherînên aborî çavkaniya bindestiya jinan in û şoreşa senetî û retkirina sermayedariyê sebebkarê rizgariya jinan ji rewşa niha ye.
3. Femînîzma Radîkal Radîkal Femînîzm sebebê bindestiya jinan di xwezaya xwe bi mezinzanîn û tund û tûjiya mêran de dizanin û bawer in ku newekheviyên di navbera jin û mêran de reh û rîşalên kûr di çand û awayê bîrkirinan de heye û şoreş di yasayan de heya wî çaxî ku di nava çanda heyî de pêk bihêt, tenê dermanek e ji bo birînên kûr yên cinsê mê. Armanca Radîkal Femînîstan pêkhatina civakeke bêy cinsiyetê ye.
By-pass
By-pass wekî peyv tê wateya piredanîn ê û di dilnasiyê de navê cureyekî operasyona dil a vekirî ye.
Femînîzm
Dibistanên Femînîstî
4. Femînîzma Sosyalîst Bi raya vê girûpê di gişt civakan de, cinsê nêr bi ser cinsê mê de têkiliyeke xwedî desthilat pêk aniye, lê ev têkiliya di pergala sermayedariyê de bi awayê bab serdestiyê derketiye holê, ku radeya zulma ku li jinan tête kirin nîşan dide. Femînîst Sosyalîst pergala aborî û desthilata bav serdestiyê bi sebebekarê bindestiya jinan dizanin û xebata çînayetî û cinsiyetî bi rêçareya rewşa jinan dizanin.
By-pass
Vekirî ango, laş tê jêkirin/vekirin. Di nexweşiya bixetere ya Mirina masûlkeyên dil ango înfarkta dil de piştî nirxandina rêbazên din, wekî çareya dawî tê kirin. Pirranî bijîşk berê rêbazên din diceribînin.
Femînîzm
Dibistanên Femînîstî
5. Femînîzma Post Modern Bi raya wan her çandekê (ferhengekê) ji arîşeyên civaka xwe re bersîvên xwecî hene, ku divêt tenê di çarçoveya hemen wê çandê de bû nirxandin, lê jin di rewş û herêmên cur bi cur de divêt rêyên cur bi cur ji bo berêkaniya bi bav serdestiyê re peyda bikin. Hinek ji rewşenbîrên vê grûpê li ser parastina taybetmendiyên jinane pê dadigrin û bawer in ku jin hewcehî malbatê û hebûna zarokan e. Post Modernîzm sebebê jêrdestiya jinan, wan riftaran dizane ku ji destpêka ji dayîkbûnê di navbera keç û kur de cudahiyan pêk tîne. Lewra civakekê bi baş dizane ku du cinsiyetî be û tê de wekheviya mafê jin û mêr hatibe parastin.
By-pass
By-Pass operasyonek, ameliyatek e. Anesteziya giştî tê kirin. Pirranî dil di operasyonê de didin sekinandin. Dema ku dil sekiniye, makîneyek peywirdariya dil-pişik-gurçikê (DPG) dike. Hin cureyên bypassê bêî sekinandinê jî tên kirin.
Femînîzm
Dibistanên Femînîstî
6. Femînîzma Îslamî Bawer e ku bona pêşîgirtin ji sekolarkirina civakê û Îsalmê, divêt mirov ser ji nû ve dest bi Îslamîkirina civakê biket, çinkî tirsa bingehîn ya Rojavayê li ser civaka Îslamî, xetera çandî ye, ne siyasî û aborî. Di vê navberê de jinan rola bingehîn hene. Çinkî hilgirên eslî yên çandê têne hesibandin. Lewra “Hicab” (li xwekirin), tenê ne nîşaneya şerm û heyayê ye, belkî berjenga berevanî ji Îslamê, parastina çarçoveya malbatê û nasnameya Îslamî ya civakên misilman e. Ew gilî û gazindeyan ji malbateke kevneşop û li gorî serdestiya mêr dikin. Armanca wan hebûna malbateke li gorî rola her yek ji wan û retkirina serdestiya mêr e. Ew demokrasiyê di malbatê de bi altirnatîveke baş ji bo serdestiya mêr dizanin û li ser rola jinan li beşdariya di nava kar û barên siyasî û civakî de pê dadigrin.
Di dawiyê de divêt em bibêjin ku armanca bingehîn ya Femînîzmê xebata dijberî rolê ji pêşde diyarîkirî yê jinê, ji hêla civakê ve ye.
Dergela Şêxan
Dergela Şêxan, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Horní Němčí
Horní Němčí (bixwîne weke:hornî nyemçî) navê beldeyeke li navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 859 kes e û 20 km dûrî Uherské Hradiště ye. Cara pêşî di berhemên nivîskî de, di 1358'an de qala wê hatiye kirin.
By-pass
Bijîşk berê rêbazên wekî tenikkirina xwînê, împlantasyona Stentê hwd diceribîne heger riyeke din nebîne, baypassê dike.
Horní Němčí
Çavkanî
<references group="Nîşe"/>
By-pass
Piştî baypassê nexweş dikare di nava 6 hefteyan de heger komplîkasyonên giran nebin, jiyana xwe bidomîne. Li vir rola mezinahiya ziyana înfarkda dil girîng e. Heger înfarktê cihekê mezin ji dil kuştibe, ritma dil xiravkiribe hwd saxbûn dereng û dijwar dibe.
Wezîrê karên derveyî
Wezîrê/a karên derveyî, ji wezareta karên derveyî bi erk û berpirsiyar e. Ji bo welêt li derveyî welêt li welatên din dîplomasî dike. Têkiliyan didêne. Agahiyan distêne û didê. Hemû karê li derveyî welêt, li ser wê wezaretê re tên birêvebirin. Saziyên agahdariyê yên saloxgeriyê di wê de hertimî agahiyê didin û wê agahdar dikin di derbarêkirin û bûyînên li derve li welatên din.
Gul
Gul (bi latînî: Rosa) an vil (vilik) kulîlkek ji famîleya Rosaceae ye.
Kulîlkeke navdar e û nîşaneya evînê ye. Bi qasî 300 cureyên wê hene. Ji bo kozmetîkê çandiniya wê tê kirin. bîhna gulan yê pir xweş e. wê lomê Kurên misliman pê ra dibêjin gulê mihemmedî. ji bişkuyên gulan reçel çêdibe. Gulên Xelfetîyê yên sorê tarî yên pir meşhûr in.
Di wêjeya devkî û nivîskî ya Kurd de cihê wê
Gula sor nîşaneya "destnîşankirina hezkirinê", ya zer "daxwaza zewacê" û ya spî jî "evindarî heya mirinê" ye. Li her deverekê Kurdistanê gul tê çandin bo şênkirina baxçe û devedorê avahiyan.
Bi sedan stran li ser gulê hatinê çêkirin û navê wê bo zarokên rindik hatine danîn. Dîsa di wêjeya nivîskî ya Kurdî de jî herwiha cihekê wê yê bêhempa heye.
Beblesin
Beblesin, gundekî girêdayî navçeya Wanê Elbakê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Seleteya cotyaran
Melzemeyên wê yên bingehîn xiyar, fringî, pîvaza serî, penîr in. Lê îsota dirêj, zeytûn, lîmon, kahû, hêkên xaşandî, sirke û parçeyên goşt jî tevlî dikin.
Seleteya herî baş bi rûnê zeytê tê çêkirin. Bêî biharbêhnê jî selete nabin. Bi taybetî seleteyên kurdan divê bi biharat bin.
Dastor
Dastor (navê rastî Muhamad e. z. 3 çiriya paşîn 1995 li Dihokê, başûrê Kurdistanê), stranbêjekî pop-ê ye.
Wî Xwendina xwe li mehad fenûn ya Peymangeha hunerên ciwan li Dihokê bidawî aniye. Ew lê wê derê bi karê piyanojen radibû. Destpêka stranandina wî ji rapê dest pê dike (2010-2011). Heta di sala 2014an de dest bi strana pop jî dike. Yekem derketina wî ya Televîzonî li ser kanalê Waar Media TV bû. Dastor her ji destpêka karê xwe navdariyeke baş a sitran rapê li parêzgeha Dihokê û derve bi dest dixe. Ku hijmarek mazin ji hajêkerên sitran POP-ê û RAPê aşiqî şêwazê stran wî dibin.
Çox
Çox, gundekî girêdayî navçeya Wanê Elbakê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Pergala siyasî
Pergala siyasî an jî Sîstema siyasî pergalakê pê dewlet tê kargerandin e.
Pergala siyasî di dewletakê de karger nîşan dike. Minakî di Demokrasî de tê gotin "Hikim gîşk ya gel e".
Berê de dewlet gorî sîstema siyasî dihatin polandin. Di Çaxa kevnare de Aristoteles dewlet gorî pergalan wiha dipoland;Keyîtî, Arîstokrasî, Siyasetmedar, Tîran, Oligarşî û Demokrasî. Gorî sîyasetmedar û dîroknasê Îtalyanî Niccolò Machiavelli an Otokrasî an jî Komar he ye.
Îroj pergala siyasî bi Dîktatorî û Demokrasî tê polandin. Di dîktatoriyê de hikim gîşkê dest mîrovekî de ye.
Mijarên têkildar
Lîsteya pergalên siyasî
Mömlingen
Mömlingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Miltenberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Rûbara Sor
Rûbara Sor an jî Halîs ( Tirkî:Kızılırmak) rûbara herî mezin a Tirkiyeyê ye. Dirêjahî 1.355 km ye. Rûbar ji navçeya Macîran a Sêwasê diderkeve û ber bi Deryaya Reş ve diherike. Rûbara Sor piştî Şerê Halîsê yê di 28'ê gulana 585'ên berî zayînê de bi dawî bûyî de, bû tixûbê navbera her du împeratoriyên Lîdya û Medî.
Recep Güven
Recep Güven (z. 1964 li Stenbolê), polîsekî tirk e.
Ferec (cudakirin)
Bi navê Ferec ev gotar hene:
Recep Güven
Piştê sala 1979 an ku kete koleja polîsan di 14.06.1987 ande ji akademîsyena polîsatiyê mezûnbû.
Karên wî berêve; Bû serokê akademîsyena polîsan. piştre bû midûrê ewlehiya giştî dûvre bû midûrê ewlehiya amedê, paşî bû serokê dayra saloqatiyê, di midûrîtiya ewlehiya sêrtê da çen kar kir.
6 rezber 2012 ande midûrê ewlehiya sêrtê'bû, kirin midûrê ewlehiya Amedê.
Çiran
Çiran, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Qerecehenem
Qerecehenem gundekî ser Elajgira Agiriyê ye ku di sala 1892'an da ava bûye. Navê gund ê berê Goma Vartanê Ziko ye. Rûniştiyên gund kurd in û ji eşîra Botî ne. Eslê xwe ji Cizîra Botan in. Gund hemû malbatek in û hejmara gundiyan 210 e. Hevwelatiyên vî gundî di dema seferberiyê de hatine sirgunkirin. 4 sala li Eregliya Qonyayê mane. Piştî efûya giştî dîsa wegeriyane gund. Keyayê gund Cengiz Kocabey e. Di gund de dibistana seretayî heye û perwerde bi zimanê tirkî ye. Kanalîzasyona gund tine ye. Nexweşxaneya gund tine ye. Gundên li derdorê ji eşîra Botî ne û ev gundên li jêr in:
Binde
Binde, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Gerdûnnasî
Gerdûnnasî an jî kozmolojî, babetê vî zanistî hemî cîhan û bîn bi giştîtiya xwe ve, û bi berfirehtirkirina ramanê, cihê mirovî tê da ye. Herçind e ko peyva "kozmolojî" peyveka binisbet nû ye (ji bo caran pêşîn li sala 1730'ê ji aliyê Christian Wolfî ve hat bikaranîn), lê xwîndina cîhanê bi giştîtiya xwe ve ji zû da babetê zanist, felsefe û dînî bûye.
Zanistên ku bi gerdûnnasjiyê re mijûl dibin jê re gerdûnnas an jî kozmolog tê gotin. Di wêjeya hemdem de, "gerdûnnasî" an "kozmolojî" bi gelemperî wekî gerdûnnasiya fîzîkî tê binav kirin. Di vê çarçoveyê de, gerdûnnas gelek şaxên zanistê ji jîndenasiyê bigire heya bîrkariyê û hem jî stêrnasî di lêkolînên kozmolojîk de bikar tînin. Gerdûnnasî çêkirin, dîrok û paşeroja gerdûnê lêkolîn dike. Ew zanistên xwezayî, bi taybetî stêrnasî û fizîkê, tîne cem hev da ku têgihiştin û têgihîştina gerdûna laşî bi tevahî peyda bike.
Gerdûnnasî di şaxên cihereng de
Fîzîk û zanistên stêrfizîkî cihekî navendî digirin, ku vê dawiyê jê re gerdûnnasiya laşî tê gotin, ku bi têgihîştina gerdûnê bi çavdêrî û ceribandina zanistî ve mijûl dibe.Gerdûnnasjiya fizîkî diyar dike ku gerdûn bi qasî 13,7 ± 0,2 mîlyar (109) sal berê piştî Teqîna Mezin derketiye holê, û ku dîroka gerdûnê pêvajoyek birêkûpêk e ku ji serî heya dawiyê bi tevahî ji hêla qanûnên fizîkî ve tê rêvebirin.
Ji aliyek din ve, gerdûnnasjiya olî ji lêkolîna dîrok û xwezaya gerdûnê di çarçoveyek olî ya taybetî de pêk tê, ku ji gerdûnnasiya laşî zêdetir nêzî gerdûnnasjiya derefizîkî ye. Çekirinên baweriyê yên olên cihê ji hev cuda ne, û nêrînên wan ên li ser gerdûnê jî ji hev cûda ne. Ji ber vê sedemê, her ol xwediyê yek an jî çend nêrînên gerdûnî yên olî yên cihereng ne.
Oinville-sous-Auneau
Oinville-sous-Auneau, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Bêşînkê
Bêşînkê, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Xosokan
Xosokan (bi tirkî: Akkent) gundekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.
Banesura
Banesura, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Burc
Burc (bi tirkî: Burçköy) gundekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.
Behramlî
Behramlî (1928: بهراملى / "Behramli"; bi tirkî: Behramli) gundekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.
Bêsfikê Jorî
Bêsfikê Jorî, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Bacle
Bacle, yan jî Baclê, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Tanja Bruske
Tanja Monique Bruske Guth, di heman demê de bi bernavka xwe Lucy Guth jî tê zanîn, (jdb. 23ê çiriya paşîn a 1978 li Hanau, Almanya) nivîskareke fanastîkê û rojnamevana  alman e.
Jiyan
Ew beşdarî dibistana Otto Hahn ya li Hanau bû, ku ew di sala 1998an de abîtura xwe qedand, û piştre ew li Zanîngeha Goethe ya li Frankfurt am Main heta sala 2002 germanîstik  û zanistên şano, fîlm  û medyayan xwend. Ew kara xwe ya magisterê li ser lîstokên rolana  pênûsê û kaxezê nivîsand.
Bruske endama Komeleya Rojnamevanên Almanî ye.
Berhem
Tanja Bruske ji temenê dibistana seretayî ve nivîsiye. Romana wê ya yekem a aşopî, " Das ewige Lied"  ( Strana herherî) di sala 2007an de piştî bidestxistina pêşbaziya " Destnivîsa a bi heviyên mezin  a Hessenê " ji hêla radyoya FFH ve hat qezenckirin.
Bi sêyîneya Kinzigtalê Bruske ji 2013 re sê romanên polisye-nehênî yên ku li herêma mala xwe lîstin, Main-Kinzig-Kreis, nivîsand. Ji sala 2019an û vir ve, rêza romanên aşopiya  dîrokî, "Schlüssel der Zeit", ku li ser 18 heban hatine damezrandin û her yek çîrokek ji cîhekê li navçeya Main-Kinzig vedibêje, hat weşandin.
Ji sala 2014an û vir ve, Bruske di bin bernavka Lucy Guth de wekî nivîskarek honaka zanistiyê çalak e û heta niha 21 romanên lênûskê, tenê an bi hevkariya nivîskarên din re, ji bo cûrbecûr cûrbecûr nivîsandiye; tevî wan Maddrax û Perry Rhodan.
Babuxkê
Babuxkê, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Tanja Bruske
Berhem
Tanja Bruske pênc şanoname nivîsand û weşand.
Xelatên wergirtî
Di 2018 de Tanja Bruske bi sernavê "Stadtschreiberin von Eggenburg" ji bo romana xwe "Der Henker und die Hexe“ ("Qinarbaz û cadû") ji aliye    Festîvala Serdema Navînê ya Eggenburggê   ve de hate hilbijartin.
5ê çiriya paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Baleka
Baleka, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Gevherûşaxî
Gevherûşaxî, Gevher (1946: Gevher; bi tirkî: Gevheruşağı) gundekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.
Lîsteya pergalên siyasî
Sîstemên siyasiyên di Teoriya Polîtîk de
6ê çiriya paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Himediyê
Himediyê, gundekî Heskifa Batmanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Sikanis
Sikanis, gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.
Mamaş, Keferdîz
Mamaş (1946: Mamaş; bi tirkî: Koldere) gundekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.
Vedîtin
Vedîtin (bi îngilîzî Visibility ) pîvana dûrahiyaê ye ku tiştek an ronahiyek bi zelalî pê were naskirin. Di meteorolojiyê de ew bi şefafîbûna hewaya derdorê ve girêdayî ye û bi vî rengî ye. Vedîtin bandorên xwe yên mezin li her cûreyên trafîkê dike: rêyên tirimbêlan û rêyên keştiyan û esmanî û hewavaniyê.
Dîtina meteorolojîk
ICAO Annex 3 Xizmeta Meteorolojiyê ya Navigasyona Hewayî ya Navneteweyî van pênaseyan û têbînîyê dihewîne:
Axwan
Axwan, anku Aẍwan (1928: آغوان / Agvan (Aghvan); 1946: Ağvan; bi tirkî: Gökçe) bajarokekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.
Zerûşaxî
Zerûşaxî, Zer? (1946: Zeruşağı; bi tirkî: Gömüşsu) gundekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.
Greiz (navçe)
Greiz, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Turîngiyayê ya Almanyayê ye.
Şerê Halîsê
Şerê Halîsê an jî Şerê Rojgirtinê (bi îngilîzî:Battle of Halys an jî Battle of Eclipse) di navbera împeratoriyên Med û Lîdya de şer şeş sala dewam kir û di dîroka 28'ê gulana, 585'ên berî zayînê de, bi pêkhatina rojgirtinê bi dawî bû. Piştî şer rûbara Sor bû tixûb di navbera her du dewletan de.
7ê çiriya paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Komik (cudakirin)
Çend cihên bi vî navî hene:
Axdaş, Miyanduaw
Axdaş, Miyanduaw gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 675 kes (116 malbat) bûn.
Xeşkinto
Xeşkinto (bi tirkî: Konurtay) gundekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.
Boyraz
Boyraz (1928: بويراز / "Boyrase" (Boyraz); 1946: Boyraz; ) gundekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.
Xellegîran
Xellegîran, Xellegiran? (bi tirkî: Ulutaş) gundekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.
Mezra, Keferdîz
Mezra gundekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.
Eynbolatê
Eynbolatê, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Heskifê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Misirc
Misirc navçeyek ji navçeyên Sêrtê ye, li Bakurê Kurdistanê li Deşta Xerzan dimîne û cihê xwe li quntara çiyayê Gurdilan vegirtiye, ji eşîra Pencînaran re jî wek paytext tê hesibandin. Tirkan navê Kurtalan lê daniye. Ango Qada Kurdan.
Navê Kurtalan ji navê wî çiyayê ku dibêjinê "Gurdilan" hatiye girtin. Ev çiya biştî rûxandina Şoreşa 1925an, Dewleta Tirk bi temamî daye erebekî sêrtî û navê wî jî daniye "Mîrê Gurdilan" lê piştî çend salan zilamê ku Mîr bûye, nikaribûye gundên kurdan li hev rabigire, dest jê berdaye û çûye. Li ser Mîr meselokek jî di nava xelkê de heye, dibêjin: "Mîrê Gurdilan, fitilî li qaçilan."
Çiyayê Gurdilan, pir xweşîk e û xwe ji herêmê re kiriye mîna sîber û tabî. Piraniya gundên her heft bavikên eşîra Pencînaran li vî çiyayi dimînin û 15-20 gundên wan jî li deştê ne. Gundên wisa xweş, avî, bi dar û fêkî hene ku heta ketine gotinên Pêşiyan, weke: "Eynik û Eyndar, Bêkend û Minar, xweştir in ji textê xwendkar" hatiye gotin. Navê "Gundilan" tê wateya cihê kurdan. Kesên ku li vê herêmê dijîn wek "Gurdilî" têne bi navkirin.
Nebuloz
Nebuloz (ji latînî nebulosus ku tê wateya "bimij, biewr") ewrên guhêrbar in ku ji pirtik û gazan pêk dihên û di fezaya navstêrkan de dihên dîtin. Pirraniya nebulozan bi alîkariya teleskopan hatine vedîtin. Tenê nebuloza Andromedayê bi çavan diyar e û dûrbûna wê du mîlyon salên tîrêjê ye.
8ê çiriya paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Zimanên samî
Zimanên samî an jî zimanên semîtî malbateke zimanan e ya ku tê de zimanên wek erebî, îbranî, suryanî, amharî û tîgrînya ne. Zimanên samî ji aliyê pitirî 467 mîlyon kesan ve tên xeberdan, bi taybetî li welatên Rojhilata Navîn û Afrîkaya bakur.
Zimanên semîtîk ji ber ku di nav zimanên yekem de ne ku di nivîsandinê de alfabeya ku ji hieroglifên Misrî [4] îlhama xwe girtiye, ku Semîtîk derbasî piraniya zimanên cîhanê bûye, têne cûda kirin. Nivîsarên Akkadî yên Semîtîk hatin dîtin ku vedigerin hezarsala sêyemîn a berî zayînê, bi qasî 5000 sal berê, ku ew di nav zimanên nivîskî yên herî kevn ên cîhanê de ye. Piraniya zimanên ne-semîtî yên Rojhilata Navîn winda bûne û tenê di nivîsên olî de mane.
Tîlmo
Tîlmo (1946: Tilma; bi tirkî: Yalınca) gundekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.
Amed
Amed yan jî bi navê dîrokî Amîda, (1928: دياربكر/Diyarbekir; ) yek ji bajarê herî mezin ên Bakurê Kurdistanê ye. Amed li derdora deşteke bilind ê li kêleka Çemê Dîcleyê û li kêleka kelheya dîrokî ya Sûra Amedê hatiye avakirin. Amed ji aliyê Kurdên Bakûrê Kurdistanê ve wek navend û pozîsyonek polîtîk tê pênaskirin û yek ji bajar û navendên girîng û dîrokî ya erdnîgariya Kurdistanê ye. Li gorî daneyên kanûna sala 2021an nifûsa bajêr 1.791.373 kes bû ku ji wan 1.129.218 li qada navendî (an metro) ya ku ji 4 navçeyên navendî (Rêzik, Payas, Sûr û Bajarê Nû) pêk tê dijîn.
Amed di navbera Kurdan de bûye navendeke sereke û ji aliyê gelek Kurdan ve wekê paytexta defakto ya Kurdistanê tê dîtin. Dihat xwestin ku bajar piştî Peymana Sêvrê bibe paytexta Kurdistaneke serbixwe lê piştî geşedanên siyasî yên paşerojê ev yek hatiye paşguhkirin.
Etîmolojî
Bajar 1300 sal de bi navê Amîda hatiye naskirin. Navê Amîd (Amîda) di belgeyên erebî de jî derbas bûye. Amîd (Amîda) di belgeyên fermî yên Împaratoriya Trepzonê de di sala 1358an de hatiye dîtin.
Cihê erdnîgarî û sînorên bajêr
Bajar di nav paralelên 37° 30´ û 38° 43´bakûr û merîdyenên 40° 37´ û 41° 20´ rojhilat de ye. Li rojhilat bi Batmanê û Sêrtê, li başûr bi Mêrdînê, li başûrê rojava bi Rihayê û Semsûrê û li bakûr jî bi Elezîz û Çewlîgê ve tê girêdan.
Taybetiyên erda bajêr
Pîvana erda herêmê 15.354 km² ye. Ji vê erdê, çiya 37,0%, deşt 30,6% û plato jî 30,4% e. Erda herêmê 95%´ê wê ji bo ziraetê bikar tê. Tene, petêx (gindor), zebeş, titûn û pembo herî pirtir li herêmê tên çandin.
Avûhewa
Li herêmê klîmayek reşayî hikum dike. Havînan pir germ û ziha, zivistanan jî li gora bajarên din hinek hêniktir derbas dibe.
Dîrok
Li Amedê gelek cîhên dîrokî hene. Yen herî bi nav û deng Bedena Amedê û bircên wê ne.
Şaredarî
Şaredarê Amedê ji hilbijartinên 31'ê adarê 2014an û vir ve Gültan Kışanak e.
Ol û civak
Nifûsa bajêr piranî misilman in. Wekî din êzîdî û xiristiyan jî li herêmê hene. Civaka misilmanan ji mezhebên şafiî, henefî û elewî pêk tê. Tarîqeta Naqşîbendî li herêmê ya herî xurt e. Turbeyên ku ji aliyê gel ve tên ziyaret kirin jî hene. Ya herî pir gel ziyaret dike, turbeya "Siltan Şêxmûs" e. Ji bilî wê, li Diyarbekirê turbeya "Siltan Silêman", li Pîranê turbeya "Pîr Xetab", ji alî gel ve tê ziyaret kirin. Nifûsa bajêr piranî kurd in, ji bilî kurdan, suryanî, ereb û ermenî jî li herêmê wek nifûsek biçûk hene.
Kincên herêmê
Piraniya mêran şalwar, îşlig (gomlek) û êleg li xwe dikin. Di nigên wan de pêlavên poztûj hene û gelek ji wan Kum, şewqe yan jî kefiya sipî didin serên xwe.
Çanda xwedîkirina kevokan
Li Amedê xwedîkirina kevokan digihe zêdeyê 500 salî. Îro li hin qehwexaneyan tê jiyandin û di navbera wan de pêşbaziyan li dar dixin. Ji kevokên Amedê re dibêjin "boran".
Ciyên tûrîstîk û gerê
Amed ji alî sirûştê feqîr e lê ji alî tarîxê ve pir dewlemend e. Bedena Amedê piştî Kela Çînê ya herî dirêj e li cîhanê. Mizgeft û medreseyên bajêr bi mîmariyek pir hostatî hatine çêkirin. Mizgefta Mezin, ya Pêxember, ya Nebî hinek ji mizgeftên bajêr in. Gel piranî havînan diçin ser Gola Xezarê ku di hundirê tixûbên Elezîzê de ye. Wekî din baxçeyên Ben-û-Senê jî ciyên gerê ne ji bo gel. Germava Çirmûgê jî ciyê vehêsanê ye.
9ê çiriya paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Qereelî
Qereelî (1946: Karaali; bi tirkî: Karaali?) gundekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.
10ê çiriya paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Goman
Goman, gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Goman 63 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 399 e.
Deremaraso
Deremaraso, Dêra Mar Aso? (1928: ده ره ماراصو / "Déré maraso; 1946: Deremaraso; bi tirkî: Yeşilköy''?) gundekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.
Uznach
Uznach, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona St. Gallen ya herêma See-Gasterê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2018ab hejmara gelheya bajêr 6 hezar û 416 kes e.
Black Swan (fîlm)
Qûya Reş (bi îngilîzî: Black Swan), fîlmekî cureyê dram e ku ji aliyê derhênerê xwedî xelatan Darren Aronofsky ve hatiye amadekirin. Senaryoya "Black Swan" ji psîkoanalîz û mîtolojiyê îlham girtiye û fîlm bi xwe fîlmekî tarî û hişk e.
Senaryo
Kompaniyeke baletê dixwaze ‘Swan Lake’ (Behra qûyan) ji nu ve pêşkêş bike, lê cara ewil qûya spî û ya reş wê ji aliyê heman balerînayê ve bên lîstin. Her wiha, ji ber ku Beth MacIntyre, prîma balerînaya kompaniyê, pîr bûye kompanî li yeka nu ya ku bikeve şûna wê digere. Balerînaya jêhatî û azwer Nina Sayers lewra ber xwe dide bo ku rola her du qûyan bistîne. Lê derhênerê kompaniyê Leroy hê vediweste. Ji ber ku li gora wî Nina rola qûya spî û mahsûm bi awayeke mukemel pêşkêş dike, lê wek rexne dibêje ku ji bo qûya reş û dilxapînok divê dildarî û erotîzma wê zêdetir be.
Nina û dayika xwe Erica bi tenê di xaniyekê de dimînin. Dayika wê jî di ciwantiya xwe de balerîna bû lê ji ber ku ji aliyê koreografê xwe ve avis bûbû mecbûr ma dev ji baletê berde. Bi vî rengî, wê Nina anî dinyayê. Ji wir û pêde Erica xwe bi tevahî dide perwerdehiya keça xwe da ku ew li şûna wê biserkeve. Nina di bin tesîra giran a Leroy û dayika xwe hema hema dipeliqe, bi nexweşiya psîkolojîk a dermatîlomanî dikeve û her şev di xewê de sermilê xwe dixurîne û diêşîne. Êdî psîkolojîkmen ewqas dipeliqe ku dest bi dîtina halusînasyonan dike. Ne tenê halusînasyon; Nina êdî dibe paranoîd û di vê baweriyê de ye ku Lily, balerînaya nu û jêhatî, dixwaze rola wê ji destê wê bigire. Halusînasyonên Nina her ku diçin zêdetir dibin. Ewqas ku, gava şevekê tê malê, dibîne û dibihîse ku wêneyên dîwarê pê re diaxivin. Piştre pê dihese ku birîna xurînê ya li sermilê xwe her ku çûye xeratir bûye, û ji birînê mûyeke reş dikişîne. Çavên wê sor dibin û lingên wê werdigerin yên qûyan; bi vê yekê Nina dikeve xwarê û hişê xwe wenda dike.
Roja bê galaya ‘Swan Lake’ heye lê dayika Nina xeber daye kompaniyê û ji wan re gotiye keça wê ji ber ku nexweş ket nikare tevlî bibe. Gava Nina ji xew radibe bi vê yekê gelek bi hêrs e û li dayika xwe dide da ku ew bihêle bila Nina biçe galayê. Wextê digihêje galayê, pê dihese ku Thomas Lily xistiye şûna wê bo rola keybanûya qûyan. Lê Nina berxwe dide û rola xwe dîsa bi dest dixe.
Di tenefûsê de Nina û Lily dikevin ber çavên hev; Lily kostuma qûya reş li xwe kiriye û pêşniyarî Nina dike ku bila ew li şûna wê rola qûya reş bilîze. Bi vê yekê Nina gelek diqehre, her du dikevin nav porên hev û Nina wê ber bi ‘eynika gardiropê ve diavêje. ‘Eynik dişike û Nina perçeke dirêj dixe hundirê zika Lily. Lily gelek xwîn winda dike û dimire û Nina laşê wê li banyoyê vedişêre û dîsa vedigere ser dikê.
Li ser dikê Nina wek ketibe transê rola qûya reş bi fedakariyeke mezin pêşkêş dike: Êdî ew keça fedok û mahsûm werdigere qûya reş û tarî… Temaşevan gelek dilcoş in. quya-res3Êdî Nina werdigere qûya reş û tarî…
Piştî danîşana Nina, Lily li deriyê gardiropa wê dixe bona pîrozkirina wê. Nina hê nu ferq dike ku kuştina Lily yek ji halusînasyonên wê bû. ‘Eynika gardiropê bi rastî şikestî ye, lê Nina hê nu pê dihese ku wê perçeyeke dirêk xistiye nav hundirê zikê xwe.
Bi birîna xwe ya giran Nina ji bo perdeya xwe ya herî dawî diçe ser dikê. Ew qûya spî û mirina wê mikembel pêk tîne. Çepik gelek xurt e û ranaweste. Nina hişê xwe winda dike, lê ji bo temaşevanên fîlmê nediyar e ka ew ji birîna xwee xilas dibe an na.
Concepción, Şîle
Concepción (wek Konsepsiyon bixwînin) yek ji bajarên Şîleyê ye.
Nursel Aydoğan
Nursel Aydoğan (jdb., Yenişehir, Bursa) siyasetmedareke tirk, yek ji damezîrenêrên BDPê (Barış ve Demokrasi Partisi) ye. Di hilbijartinên hezîrana 2011yê de, wekî endameke serbixwe bo meclîsa tirk hat hilbijartin. Paşê di parlamenê de tevlî BDPê dibe.
Jiyan
Di nava salên 1982-83yê de li zanîngeha Hacettepeyê, perwerdeya endezyariya xurdemeniyê (xurek) dibîne. Bi salan di sazî û komeleyên mihalîf-demokrat de tevlî çalakiyan dibe. Hin si van sazî û komeleyan ev in: SES, Tüm Sağlık Sen, Tutuklu ve Hükümlü Aileleri ile Dayanışma Derneği (komeleya piştgiriyê bo girtiyan û malbatên wan).
Îzolî, Bêsnî
Îzolî (bi tirkî: Güzelyurt), gundekî bi ser navçeya Bêsnîya Semsûrê ve ye. .
Hostějov
Hostějov (bixwîne weke:hostyeyov) navê gundekî li navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 30 kes e û 15 km dûrî Uherské Hradiště ye.
Çavkanî
<references group="Nîşe"/>
Rojgirtin
Rojgirtin an jî Girtina Rojê bûyereke xwezayî ye ku di dema tevgera heyvê de, heyv dikeve navbera Roj û Cîhanê de û lewma dîtina rojê parçeyek an jî bi tevahî tê girtin.
Ev dema Roj, Heyv û Cîhan  dikeve rêzekê diqewime. Rêzek wisa wek (syzygy) tê zanîn dema Heyv herî nêzîka ecliptic plane ye. di temamiya eclipse de, Roj aliyê Heyv ve  bi temamî tê veşartin. Di partial and annular eclipses de, Tenê beşek Rojê tê girtin. Ger Heyv bi temamî di goveka çemberîda bûya, hinekî biçûk nêzî dinê bûye, û di eynî çembera govekê de bûye, wê her tim Roj tevahî veşarta. Lê, Ji ber kû goveka heyvê bi piranî bi 5 dereca ve Roj dorbeç kiriye, Gelek caran sî ya Heyvê naçe ser Dinê. Ji bixwe Girtina Rojê, sî ya Heyv ê tê ser Dinê û em nikare rojê bibîne, Dema Sî ya Heyvê nehatiye ser Dinê em Rojê dibînin û Girtina rojê naqewime. Girtna Rojê tenê di dema Heyv a nû da diqewime.
Noam Chomsky
Avram Noam Chomsky (jdb. 7 kanûna pêşîn a 1928an) kevne dersdêrê zimannasiyê li Enstîtuya Teknolojiyê ya Massachusettsê) ye. Navûbangên wî ji ber afirandina Rezmana Zayîndek e ko wesa dihêt hesibandin ko mezintirîn pêşkevtin di warê zimanzanistê tiyorî da bûbit li sedsala 20an. Wî bi pêdaçûna Riftara Peyvanî ya F. B. Skinnerî harîkarî ya serhildana şoreşa zanînbaweriyê di revazanistî da kir. Di wê pêdaçûna xwe da wî rikeberî ya boçûna riftarbaweran di xwîndina ziman û hişî da kir ko li salên 1950î gelek baladest bûn. Boçûna wî ya siruştbawerane di ware xwîndina zimanî da felsefeya zimanî jî bandora xwe hişt.
Roşna
Roşna hunermendeke kurd e.
Roşna li Bakurê Kurdistanê li Vartoya Mûşê hatiye dinyayê. Li Izmîrê xwendiye. Wê li Navenda Çanda Mezopotamyayê dersên nota, şan û solfejê xwendin. Demekê di Koma Asmînê de jî cî girt. Ji sala 2004'an vir ve li Almanyayê dijî.Di albûma Veger a Ciwan Haco de vokalîstî kir. Roşna bêhtir bi şêwezarê Kirmanckî stranan dibêje.
Rocka kurdî
Rocka kurdî yek ji beşên muzîka kurdî ya nûjên e.
Damezirandina Rocka kurdî pir caran bi avakirina koma Wetan a di salên 70iyan de tê girêdan, ji ber ku koma Wetan weke yekemîn koma rocka kurdî tê pejirandin.
Gava meriv vê rasrebîniyê bîne pêş çavan, meriv kare bêje ku Rocka kurdî 40 salî ye û bi vî havî yek ji beşên herî kevn ên muzîka kurdî ya nûjên e.
Herwiha, rocka kurdî di sala 2012'an de cara ewil bû sermijara belgefîlmeke kurdî, ku tê de pêkhatin û pêşketina wê derbasî perdeyên sînemayan dibe.
Navên çend hunermendên ku bi rocka kurdî (ya kurmancî) xwe mijûl dikin ev in:
Rêvebirina Desteya Yekîtiya Ewropayê
Rêvebirina Desteya Yekîtiya Ewropayê ji aliyê dewlet-endamê Yekîtiya Ewropayê ve pêk tê. Dewlet-endamê rêveber xwedî mafê girtina biryarên giştî ye. Ew maf ji hêla hikûmeta dewleta rêveber ve tê bicîanîn. Her dewlet-endam anegorî lîsteya ji milê Desteya Yekîtiya Ewropayê ve diyarkirî, bi qasî şeş mehan tevahiya YE bi rê ve dibe. Serokwezîrê dewleta rêveber ji bo şeş mehan dibe Serokê Desteya Yekîtiya Ewropayê.
Rêveberiya sêdemî
Plana rêvebirina Desteya Yekîtiya Ewropayê:
Hildburghausen (navçe)
Hildburghausen, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Turîngiyayê ya Almanyayê ye.
Napoli
Napolî, bajarekî komûn ya Îtalyayê ye û yek ji bajarên herêma Kampaniyayê ye. Napoli yek ji bajarên mezin û girîng ya Îtalyayê ye û piştî bajarên Roma û Mîlanoyê bajarê mezina sêyemîn a welatê ye. Bajarê Napolî, di navbera salên 1285 û 1816an de paytextiya Keyaniya Napolî kiriye.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajarê wiha ye:
Qocî
Qocî gundekî bi ser Arabkîra Melediyê ve ye.
Bircîk
Bircîk gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.
Bacansork
Bacana sor, bacansork, fireng (Solanum lycopersicum), fêkiyek e. Di çîna Solanum a famîleya dendûreşkan (Solanaceae) de cih digire. Berên firengan sifte yên kesk in. Firengê kesk dibin tirşîn. Paşê sor dibin. Firengê sor, ter sifte, dibin aqît an merge, di xwarin û seleteyan da tê bikaranîn.
Fireng riwekeke biharê ye. Sewê ku di zivistanê da jî firengan bikarbînin, firengên bejî hişk dikin. Li Kurdistanê çend cureyên xwe hene.
Bi qasî 2500 cureyên fringiyê hatine hejmartin û tomarkirin. Li Kurdistanê çandiniya hinekan tê kirin. Lê ji ber ku li ser floraya Kurdistanê xebatekê nehatiye kirin, bikategorîkirina wan jî dijwar e.
Semekî
Semekî, Semegî, Semegê? gundekî bi ser Arabkîra Melediyê ve ye.
Şaqaviyê spî yê mezin
Şaqaviyê spî yê mezin yan kerê roro (bi soranî: şawespîlke; bi latînî: Egretta alba), cureyekî şaqaviyan e.
Şayes
Şaqaviyê spî yê mezin 95 cm dirêj e. Kelwaş spî ye. Gerdena wî gelek dirêj e. Nikul zivistanan zernarincî ye û havînan rengreşekî binzer e. Navbera çavî û nikulî kesk e. Spîlka çavan zer e. Pê reş in bavşîn in û ji serî ve rengzer in. Nêr û mê rengek in.
Reftar û jîngeh
Li Kurdistanê bi qetlazî ji çiriya yekê heta dûmahiya nîsanê li kinar û perê robar û ger û golên kêm gil û giya dihê dîtin. Komkome di nav qeramî û levenan û darûbarên berlêvên robaran de hêlînan çêdikin.
Xwarina wî behra pitir masî û piq in.