cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Amed Tîgrîs
Licî, Amed Tîgrîs bi navê Mekî Xoce nas dikin. Tîgrîs di avakirina komela mamosteyan TÖB-DER'a Licê de cîh girtiye, demekê serokatî û nûnertiya wê kiriye. A. Tîgrîs di sala 1980î de derketiye derveyî welêt û li Stockholmê bi cîh bûye. Ew ji 1984an vir ve li Stockholmê di dibistanên swêdî de mamostetiya kurdî dike. Di xebatên xwe yên rêxistinî û ramyarî de bi awayekî aktîv pêşî bi Partiya Komunîst a Tirkiyeyê û piştre jî bi Komeleya Çandê ya Şoreşgerên Demokrat re xebitiye. Dûvre dest ji karê rêxistinî û siyasî berdaye û bi kar û barê ziman û edebiyat re mijûl bûye. Heta niha 43 pirtûkên wî hatine çap kirin. Di warê çand û wêje de alîkariya bizava netewî, dem û dezgehên çandî kiriye. Demeke serokatiya Înstîtûya kurdî ya li Stockholmê kiriye.
Tîgrîs di Med û Medya TV de bi navên "Rojbaş mamoste", "Dibistana kurdî", Êvarbaş (ji bo temenmezinan) û "Xwendegeha kurdî" bernameyên hînkirin û perwerdeyî amade kiriye. Ji derî mamostetî û nivîsîna pirtûkên dersê, xebatên wî yên li ser ziman, wêje û çandê jî hene. Ji zimanê tirkî û swêdî çend berhem wergerandiye kurdî.
Di kovar û rojnameyên wek Berbang, Armanc, Hêviya Gel, Kurdistan Press, Avaşîn, Welat, Welatê me, Azadiya Welat, Hîwa, Bîrnebûn û Xwebûnê de meqalên wî hatine weşandin û redaksiyonên hinekan de cîh kirtiye. Di sala 2005an de ji Stockholmê vegeriye Amedê û niha li navenda Amedê dijî. Du lawên wî hene, navê yê mezin Evîndar û yê biçûk jî Rizgar e.
Berhem
Lîsteya berhemên Amed Tîgrîs
Berhemên ku ji bo çapê amade ne
1.Hevwateyên Kurdî (xebata 15 salan)
2. Biwêjên kurdî (xebta bi salan)
3. Çîrok û mîrok
4. Perwerdeya teokratîk û demokratik
5. Şîrfiroş (roman)
Wergirê postê piling (helbest)
Wergirê postê piling (bi gurcî: ვეფხისტყაოსანი, Vepkhist'q'aosani) helbesta qehremanî ya neteweyî ya Gurcistanê ye. Helbest di sedsala 12em de li Gurcistanê ji aliyê Şota Rûstavelî ve bi gurcî hat nivîsandin.
Amed Tîgrîs
Berhem
6. Şewqe (roman)
Wergirê postê piling (helbest)
Wergera kurdî
Helbest di 2007 an de ji hêla Cerdoyê Esed ve bi zimanê kurdî hate wergerandin.
Werîndo
Werîndo, gundekî bi ser Hacî Omeran a navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Bestereşane
Bestereşane yek ji çar corên şaneye. Ew di tevahiya laşê mirov de ne û beşên laş bi hev girêdidin û sêwe didine. Gelek cor jê hene.
Bad Schwartau
Bad Schwartau, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Schleswig-Holsteinê ye.
Bestereşane
Corên sereke:
Microsoft
Microsoft yek ji şirketên Navneteweyî yên herî mezin li dinyayê ye. Ev şirket di warê teknolociyaya kompyoterê dixebitit û hersal bihayê zêdetir ji 44.28 hezar milyon (bilyon) Dolarên Emrîkî berhemên corane li seranserî cîhanê difroşit û heta heyva Xêveya (Hizîrana) 2006ê zêdetir ji 71,553 karmendan li 102 welat û herêmên cîhanê hebûn. Berhemên Microsoftê berî her tiştî bernameyên ji bo kompyoteran in. Berhemên Microsoft yên herî bi nav û deng sîstemên xebitandinê DOS û Microsoft Windows û bernameya karûbarên nivîsandinê Word in. Sazumankar û xwediye Microsoftê Bill Gates e.
Ceza (rapvan)
Ceza (navê rastîn: Bilgin Özçalkan) rapvan û strannivîsekî tirk e.
Lîga şampiyonên UEFAyê 2009/2010
Grûba A
Matcher
Grûba B
Matcher
Grûba C
Matcher
Grûba D
Matcher
Grûba G
Matcher
Grûba H
Matcher
Dewrey 16
Tìmen con bo dewrey care.Lottninga vè de hèta kerin.
Dewrey 16
Match 1 Lyon-Real Madrid
Match 2 Real Madrid-Lyon
Match 1 Milan-Manchester United
Match 1 Bayern München-Fiorentina
Match 1 Porto-Arsenal
Match 2 Arsenal-Porto
Match 1 Stuttgart-Barcelona
Match 2 Barcelona-Stuttgart
Match 2 Manchester United-Milan
Match 2 Fiorentina-Bayern München
çarek-fînale
Match 1 Lyon-Bordeaux
Match 1 Bayern München-Manchester United
Match 2 Manchester United-Bayern München
Match 1 Arsenal-Barcelona
Match 1 Inter-Moscow
Match 2 Moscow-Inter
nyw-fînale
Match 1 Inter-Barcelona
Match 2 Barcelona-Inter
Match 1 Bayern München-Lyon
Match 2 Lyon-Bayern München
Fînal
Fînal
Notre-Dame-de-l'Isle
Notre-Dame-de-l'Isle, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Bîra, Dêrika Çiyayê Mazî
Bîra  gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Corbeilles
Corbeilles, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Kirchheim in Schwaben
Kirchheim in Schwaben şaredariyeke navçeya (Landkreis) Unterallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Schleid, Rheinland-Pfalz
Schleid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Kîrkê
Kîrkê di mîtolojî û ola yewnanî ya kevn de efsûnkar û xwedawenda piçûk e.  Ew yan keça tîtan Hêlios û nîmfê okeanîd Persê an jî keça  xwedawend Hekatê  û Eêtês e. Mêdeia û Ariadnê xwarzêyên wê ne.
Pudagla
Pudagla şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Candice Accola
Candice Accola (jdb. 13ê gulana 1987 li Houston, Texas, DYA) lîstikvaneke amerîkan e.
Biron, Charente-Maritime
Biron, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Berde
Berde merkeza navçe ya Berde yê Azerbaycanê. Ji sedsala 4emîn ev peytexta Elbenistanê Qefqasyayê bû.
Binebax
Binebax, Binebaẍ, gundekî bi ser Qerexana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Vîşliq sofla xoy
Vîşliq sofla gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 310 kes ( 91 malbat) bûn.
Zorava, Dêrika Çiyayê Mazî
Zorava gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye. Li vî gundî du heb golên biçûk heye. Yek ji wan gola Gavana ye û yan jî gola Xwînê ye. Efsaneyek li ser Gola Xwînê heye. Li gorî efsaneyê dema bûk, zava û berbû dikin ji Gola Xwînê derbas bibin, ji aliyê Xwedê Teala ve giş dibin kevir. û dema mirov lê dinihêre dibe ku ev efsane rast be, ji ber ku gelek fîgurên însanan hene. û li cihê van fîguran du kevirê mezin heye, yek bûk e, û yan jî zava ye. Kesên ku avjeniyê dizanin xwe ji ser bûk yan jî zava divêjin nava avê. Bilindahiya bûk û zava hema hema 5-6 metre heye.
Elîyar
Elîyar gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
John Mearsheimer
John Joseph Mearsheimer (bûn: 14ê Kanûna Yekê, 1947) profesorekî amerîkî yê zanistên siyasî yê Zanîngeha Chicagoyê ye.
Bîrdozvanê peywendiyên navneteweyî ye. Ew ji tayê bîrdozvanên dibistana nûketwarbînî yê anko neorealism ê ye. Ew bi kitêbên xwe yên bi navê The Tragedy of Great Power Politics (Xemnameya Siyaseta Hêza Mezin) û The Israel Lobby and U.S. Foreign Policy (Lobiya Îsraîlê û Siyaseta Derve ya Amerîkayê) ya ku bi Stephen M. Walt re nivîsî û têde siyaseta derve ya Amerîkayê li Rojhilata Navîn bi giştî û li hemberî Israîl ê bi taybetî rexne kirî, bi navûdeng e. Ew di kitêba xwe ya Xemnameya Siyaseta Hêza Mezin de li dijî bîrdoza Ketwarbînîya bergirîkar anko defensive realismê ya Kenneth N. Waltz î radibe bîrdoza Ketwarbînîya êrîşber (Offenisive realism) dinivîse û dibêje ku xwestina dewletan ji bo qazanckirina hêzê bê-sinor e. Ew di kitêba Lobiya Îsraîlê û Siyaseta Derve ya Amerîkayê de behsa bandora Civaka cihû yan li ser pêvajoya diristkirina siyaseta derve ya Amerîkayê dike. Di kitêba xwe ya dawî ya bi navê Why Leaders Lie: The Truth about Lying in International Politics (Çima Serok Derewan Dikin: Heqîqeta Derewkirinê di Siyaseta Navneteweyî) de jî behsa wan derewan dike yên ku di siyaseta navneteweyî de ji bal serokan ve dihên kirin. Dîsan behsa: derewên di navbera dewlet an de, tirsdiristker, bergiriyên sitratejî, efsaneyên neteweperêsiyê û derewên lîberal dike.
Adrianne Palicki
Adrianne Lee Palicki aktrîs û modeleke amerîkî ye. Ew herî zêde bi rolên xwe yên stêrk wekî Tyra Collette di rêzefîlma dramaya werzîşî ya NBC ê Friday Night Lights (2006–2011), wekî Barbara "Bobbi" Morse/Mockingbird di rêzefîlma ABC dramaya superlehengî Agents of S.H.I.E.L.D (2014–2016), û wekî Fermandar Kelly Grayson di rêzefîlma honaka zanistî - komedî-û- drama The Orville a Fox/Hulu (2017– aniha) tê nasîn.
Palicki di fîlmên Legion (2010), Red Dawn (2012), ,G.I. Joe: Retaliation ( fîlm ) (2013) û John Wick (2014) de rolên piştgiriyê girt.
Qesra Dadê
Qesra dadê, avahiya ku ji gelek beşên dadgehan pêk tê ye.
Adrianne Palicki
Jiyana berî
Adrianne Palicki li Toledo, Ohio wek dota Nancy Lee (bi paşnavê jidayikbûnê French) û Jeffrey Arthur Palicki ji dayik bû. Kekek wê heye, Eric, nivîskarek xêzeromanan ku bandor li berjewendiya wê ya li ser xêzeromanan kir.
Damxan (navçe)
Damxan yek ji navçeyên parêzgeha Simnanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Damxan e.
Laféline
Laféline, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Notre-Dame-d'Épine
Notre-Dame-d'Épine, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Kenollan, Îmama seqiz
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kenollan 168 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 32 e.
Röhrmoos
Röhrmoos şaredariyeke navçeya (Landkreis) Dachau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Bazbûd
Bazbûd (1928: بازبوط / Bazbûd; 1946: Bazbut; ), gundekî li ser Qubîna Batmanê ye.
Beaulieu, Hérault
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Lêda
Lêda (yewnanî: Λήδα [ lɛ͜ɛda͜a ]) li gorî mîtolojiya Yewnanî jinekî jinên Zeus e. Lêda keça keya Aetoliayê Têstîos û jina keya Spartayê Tîndareos bû. Zeus di şiklê qubeqaz de xuya bû xatûna Spartayê ra .Di heman demê da zarokên xwe yên cêwik Kastor û Polluks jî di efsaneyên yewnananda cih digre. Zarokên wê din yên navdar Helena Troyayî û Klîtemnestra ye.
Zeus di şiklê qubeqaz de xuya bû xatûna Spartayê ra. Çaxê wextê wî temam bû wek hêkekî zêrîn anî dinê nav wê da jî Helen derket.
Holenda
Dîrok
Holendayê mêjûyeke dûr û dirêj heye. Ev welat di çerxên 15 ta 18an de welatekî dagirker bû. Holendayê bi dirêjahiya 400 salan welatê Îndonezya (welatekî li başûrê rojhilatê kîşwerê Asyayê) dagir kiribû. Di wê serdemê de Holenda di warê bazirganiyê de yek ji mezintirîn welatan bû. Holendiyan bi keştiyê derbasî Îndonezya dibûn. Rêwîtiya wan bi direjahiya heyvan dikêşa.
Holenda û Belçîka bi yek welat dihatine hejmartin. Lê belê sala 1830an ev yekgirtin hate hilweşandin û Belçîka serxwebûna xwe ragehand. Herwisa Holenda ji aliyê welatê Spanyayê ve bi dirêjahiya 13 salan hatiye dagirkirin. Zêdebarî vî welatî pişikdarî di cenga cîhanê ya duyem de kiriye.
Pergala desthilata Holendayê parlamenî ye. Herwisa welatekî şanşîne (melikî) ye jî. Holenda ji 12 parêzgehan pêk hatiye. Paytextê vî welatî Amsterdam e. Herçende Amsterdam paytext be jî, lê belê Den Haag (Lahay) navenda desthilata Holendayê ye. Herwisa hemî balyozxaneyên cîhanê jî li Den Haagê mewcûd in. Li bajarê Den Haag baregeha Neteweyên Yekbûyî (UN) beşê dad heye.
Demografîk
Bajarên girîng ên Holendayê: Rotterdam (bi bendereke mezin navdar e), Utrecht navenda hatin û çûna şemendeferên Holendayê ye. Eindhoven bi bajêrê 5ê yê mezin tête hejmartin.
Corquilleroy
Corquilleroy, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Holenda
Demografîk
Zimanê fermî holendî ye. Zêdebarî zaravayê parêzgeheka bakur a bi navê Frîzlenda bi zimanê frîzî dipeyvin.
Holenda yek ji welatên dewlemend tête hejmartin. Li bajarê Rotterdamê bendereke cihanî heye. Bi sedan keştiyên bazirganî rojane têne vê benderê. Herwisa Bendera Rotterdamê yek ji benderên mezin ên cîhanê tête hejmartin. Zêdebarî balafirgeheka navdewletî bi nave Schiphol li Amsterdamê ye. Evê balafirgehê û bendera Rotterdamê helbet kartêkirineke mezin ya heye ji aliyê aboriyê ve. Holenda di warê pişesazî, kişt û kalî û teknolojiyê de jî pêşketiye.
Holenda bi dewlemendiya cureyên gulan navdar e. Ev gul her sal bi bihaye milyonan têne firotin.
Zîndegan
Zîndegan, gundekî bi ser navçeya Harûniyeya Osmaniyeyê ve ye.
Hiqûqa hawirdorê
Hiqûqa jîngehî, têgehek kolektîv e ku hikmên aliyên hiqûqê yên ku muhafezekirina jîngehê pêşkêş dike digire nava xwe. Hedef digire ku tesîrên negatîv yê însanan a li ser jîngehê, ger hewce be bi sînordarkirin an astengkirina fealiyetên însanan kêm bike an bi temamê ji holê rake.
Teysîr Hecer
Teysîr Hecer, helbestvanekî kurd e. Ew di sala 1977 de li Rojavayê Kurdistanê li bajarê Serêkaniyê hatiye dinê.
Seffern
Seffern şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Achery, Aisne
Achery, komunekî departmena Aisneê li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Piçlî
Piçlî, gundekî bi ser navçeya Harûniyeya Osmaniyeyê ve ye.
Legau
Legau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Unterallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Millie Perkins
Millie Perkins  aktrîs û bêjara kanalên televizyonî ya amerîkî ye. Navdarbûna wê ya dinav temşevana de ewbû. Dema ji bo rola xweya bi navê Anne Frank ya di filmê Diary of Anne Frank li (1959) de bû.
Schwabhausen
Schwabhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Dachau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Deryaya Barents
Deryaya Barents yek ji perçeyên Okyanûsa Atlantîkê ko li bakura Norweç û herêmên Rûsyayê, ko li ser parzemîna Ewropa dimên, dimeye. Navê wê ji pê deryagerê Holandî Willem Barents re hatiye nav kirin. Ew bi kûrahîyekê berbilaviyê 230 m deryayekê pir rûkî ye. Her çiqas ew nêzî cemsera bakur dimê jî bo ko Herka Atlantîka Bakur avên wê germ dike, beravên xwe bi piranî, bêcemed in. Di mehê îlonê de ew deryaya bi temamî bêcemed e.
Di wê deryayê de sê firaqên avêyê cidatî hene. Yek firaqê germ û bêxwêyê ser rûyî wê re bi herika Atlantîka bakur re (germahî >3 °C, xwêyî >‰35), Yek firaqê ava cemsera bakurê sar û germ e ( germahî<0 °C, xwêyî<‰35), Yek jî ava germê li beravan dimê ye (germahî >3 °C, xwêyî<‰34,7). Herka Atlantîka Bakur û avê cemsera bakur nêzî cemsera bakur li hev vediqetin.
Erdnîgarî
Deryaya Barents navbera li rojava Deryaya Norwêcî û li rohelat Deryaya Karayê de dime. Ew navbera li bakur rojava komgiravên Svalbard (Norweç), li bakur Franz-Josef-Land (Rusya), li rohelat Nowaja Semlja, û li başûr Sîbîrya û Skandinavya de dime.
Rankwitz
Rankwitz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Harane
Harane, gundekî bi ser Hacî Omeran a navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Hokkaidō
Hokkaido girava herî bakura di arşîpela Japon de ye. Li ser wê nêzî 5.7 kes dijî ye (2003).
Bajarê weyê herî mezin Sapporo ye.
Kel-ax
Kel-ax keleheke li derdora Wanê ye û û tê peşbînîkirin ku  ji dû hezar salan kevntir e.
Dîrok
Li rojhilatê navenda Wanê li ser girekî ku girêdayî rêzeçiyayê Zimzimê hatiye avakirin. Keleh ji aliyê Keyê Ûrartûyî Rûsayê Duyem ve B.Z di navbera salên 685 û 645an de hatiye çêkirin. Duyem serbajariya Ûrartûyan kiriye. Di kelehê de perestgeha li derve, sarinc, û pêpelûkên wê yên bi hostetiya kevirbiriyê hatine çêkirin hene.
Li bakurê rojhilata deşta Wanê ku berdewama sîlsîleya zinarên Zimzimê, ji aliyê bakûr-başûr ve 400 m.’yan dirêjahî, 60–70 m. firehî û 200 m’yan jî bilindahiya vê kelê heye. Ev keleh serdestî seranserî Wanê ye. Keleh ji aliyê Keyê Ûrartûyî Rûsayê Duyem ve B.Z di salên 685-645’an de hatiye çêkirin.
Ji ber ku ji aliyê Rûsayê Duyemîn ve hatiye çêkirin. Navê Rûsahîniyî jî lê hatiye danîn. Piştî Tûşpayê cihê rêvebirinê ev der e. Piştî Keyê Asûrî Tîglat Pleserê Sêyemîn B.Z 735 kela Wanê dagir kir. ji ber şert û mercên ewlehî û parastinê wê ku baştir e Kele-Ax (Toprakkale) duyem paytext hate hilbijartin. Derdora kelehê bi blokên kilsînî pêk hatiye û derdora wê bi bircan hatiye rapêçan. Du têketinên kelê hene. Ji van yek li goşeyê başûrê rojava, bi kûleyan hatiye destek kirin. Têketina perestgeh û qesrê ji vê derê re çêdibe.
Têketina din jî, li aliyê bakûr e û ev têketin deriyê atolye, embarên şerab û deriyên cihên din vedike. Tê de sarinceke avahîsaziya wê ji kevirî hatiye kolan, ji aliyê bakûrê rojava perestgehek ku ji bo Yezdan Xaldî hatiye çêkirin û şûnwarên dîwarên kerpîç peyda dibin. Perestgeha Xaldî, sarinc, embarên şerab û deriyê Meherê B.Z di sedsala 4’an de, di dema Keyaniya hevpar a Îspûînî û kurê wî Menûa ve hatiye çêkirin, qadên pîroz derxistine holê. Kele, bi avahîsaziya xwe, bi berhemên biçûk ên madenî û diranfîl ên ku mûzeyên derveyê welat de peyda dibin bala mirov dikişîne.
Navdêr
Navdêr an jî nav tiştekî, lawirekî, an kesekî bi nav dike û ji cureyên din cude dike û ew bi navê xwe nêvnas dibe. Navdêr di nav xwe de dibin du par: hevenav û serenav.
Hevenav
Hevenav navdêrên gelemper in, ango ji yekî bêtir tişt, lawir, an kesan bi nav dike: mirov, hesp, çiya, çem, pirtûk, xanî, karmend, kevir...
Serenav
Serenav navdêrên taybet in, ango bi tenê tiştekî, lawirekî, an kesekî bi nav dike: Cegerxwîn, Evîn, Çavreş...
Raweyên navdêran
Navdêr ji hêla ray û avakirina raweyê ve dibin sê par:
Navdêrên xwerû (sade)
Di navdêra xwerû de, tîpên bêjeyê tenê tîpên rayî û resen in, û ti tîp an pirtik bi ser bêjeyê ve nebûne: mal, defter, rê, dê, pê, ker, kevir...
Navdêrên dariştî (pêkhatî, xurdezad)
Ew ji navdêrê xwerû û paşpirtikekê pêk tên û bêjeyekê bi wateyeka nû çêdike ango navdêreka nû ku tiştek an heybreka nû bi nav dike: gavan, şivan, rêvan, karker, nûser, girtî, gundî...
Navdêrên hevbend (hevedudanî)
Ev nav ji du bêjeyên xwerû bi hev dikeve û navdêreka nû û bi wateyeka têvel pêk tîne. Helbet yek ji bêjeyan navdêreka xwerû ye, û dibe ku ew ya dî dîsa navdêreka xwerû be, an rengdêr, hoker, daçek, bernav an rayê lêkerê be: cegerxwîn, serhildan, keskesor, xwînmij... Renge ku navdêra hevbend ji sê bêjeyên xwerû jî saz bibe: berxwedan... Renge ku navdêra hevbend ji navdêreka darijtî û bêjeyeka dî pêk were: nêçîrvanî, rewşenbîrî,serokkomar, girtîgeh...
Notre-Dame-du-Hamel
Notre-Dame-du-Hamel, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Mikaîl Aslan
Mikaîl Aslan, (jdb. sala 1972 li Tawûx, Xozat, Parêzgeha Dêrsimê) hunermendekî kurd e.
Jiyanname
Ew li Dêrsim-Xozatê, li gundê Tawûxê hatî ye dinê. Di temenê deh-salîyê da, digel malbata xwe çû Qeyserîyê. Li sala 1991ê li Zanîngeha Meletîyê dest bi xwandina xwe li pişka matematîkê kir, lê ji ber çalakîyên sîyasî xwandina xwe neqedand. Wî digel hindek ji hunermendên dî yên kurd koma mûzîkê ya Munzurê ava kir û CDîyeka stranan tomar kir. Ew li sala 1994ê mişextî welatê Almanyayê bû. Ew li bajarên Maynzê û Franfurtê dijî. Ew li Almanyayê jî li ser hunerê xwe berdewam bû, û li destpêkê digel hunermendê tirk Kemalê Dinç kar kir. Lê paştir, li sala 1999ê albûma xwe ya pêşîn, Agerayîs, bi kirmackî weşand. Paşî ew bû maraqdarê mûzîka caz, û digel Dieter Schmalzried û Michael Weil Koma Mikail Aslan ava kir. Wî li sala 2001ê, li Konserwatura Peter Cornelius ya Maynzê dest bi xwandina gîtar û saksofonê kir, û li sala 2005ê xwandina xwe qedand. Wî li sala 2003ê, albûma xwe ya bi giranî di kevneşopa Elewîtîyê da, ya bi navê Kîlitê Kuo, bi zarê kirmanckî weşand. Hunermendê kurd Ehmed Aslan jî di wê albûmê da digel wî ye. Bi ser mijûlbûna bi strana kurdî ra, wî ji bo du belgefilmên li ser Anadolê ji bo televizyoyên Almanyayê jî mûzîk çê kir. Wî li 2005ê albûma Mirazê weşand.
Ew stranên xwe pirranî bi zarê kirmanckî dibêje, lê stranên wî yên bi Kurmancî û tirkî jî hene.
Cortrat
Cortrat, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Nîkolay Basov
Nîkolay Gennadiyevîç Basov (bi rûsî: Николай Геннадиевич Басов); jdb. li Uzman; m. li Moskow) fîzîknasekî navdar ê Rûs bû. Sala 1964 Xelata Nobel a fîzîkê wergirt.
Jiyan
Basov di malbateke akademîker de mezin bûye. Bi derketina şerê cîhanê yê II. re diçe akademiya leşkeriyê, li wir sala 1943 dibe serbazê tenduristiyê. Dûv re wekî alîkarê bijîşkiyê tevlî şerê parastina Rûsyayê dibe.
Sala 1946ê dest bi perwerdeya fîzîkê dike li Moskow. Sala 1950 bidawî dike. Li înstîtûta Lebedev bi tevî Mîxaîl Leontovîç û Aleksander Proxorov dest bi lêkolînan dike.
Aleksander Proxorov
Jiyan
Malbata wî sala 1923 vedigerin Sovyetê û ew ji sala 1934 ve diçe Akademiya dewletê ya Lenîngradê, cem Vladîmîr Fock. Sala 1939 bidawî dike û diçe Înstîtuta Lebedev li Moskow. Di şerê II. de eskeriyê dike, li vegerê dîsa vedigere înstîtutê.
Nîkolay Basov
Jiyan
1958 heya 1972 cihgirê serokê heman înstîtutê, ji 1973 heya 1988 jî gerînde ye.
Aleksander Proxorov
Jiyan
Bi giranî li ser lazeran dixebite.
Bi Galîna Şelepîna re marî dibe (dizewice) û lawek wan çêdibe.
Nîkolay Basov
Jiyan
Ew redaktoriya giştî ya kovara Kvantovaya Elektronîka („Elektronîka qûantan“) dike, herwiha ya Soviet Journal of Laser Researchjî. Ew dixwaze zanist û hezkirina zanistiyê belav bibe, fêhmkirina wê hêsantir bibe û xelk jî tevlî bibe.
Elîbêyk Kendî, Verzeqan
Elîbêyk Kendî gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Herka Atlantîka Bakur
Herka Atlantîka bakur herkeka germê dewama Herka Kendavê(Îng. Gulf Stream) ko li bakur rojhelat didome ye. Li rojavaya Îrlandayê ew dibe du paran. Mileka xwe wek Herka Kanarya tê navkirin û berve başûr dihere û Mila xweya din jî çerxa başûr dibe û li beravên bakurê Ewropayê, bi taybetî jî yên nêzî Norweç û Sîbîrya bandoreka mezin li ser germahiyê pêk tîne. Herka Atlantîka Bakur jî para du milan dibe. Ew mila ko çerxa bakur dibe û ser Îzlanda û Gronlandê de didome wek Herka Irming tê navkirin. Yê ko berva Norweç dihere jî wek Herka Norweç tê nav kirin.
Nîkolay Basov
Jiyan
Ji sala 1967 ve gerindetiya weşana kovara Prîroda („Xweza“), ji sala 1978 ve serokatiya civaka Snaî dike
Sala 1950 marî dibe (dizewice) û du lawên wî dibin.
Xebat û girîngî
1964 bi tevî Charles Hard Townes û Aleksander Proxorov bi Xelata Nobel a fîzîkê tê xelatkirin. Lewra wî lêkolînên girîng di warê elektronîka qûantan de kiribû.
Stolpe auf Usedom
Stolpe auf Usedom şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Bîristek
Bîristek, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Blanzac-lès-Matha
Blanzac-lès-Matha, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Vîşliq olya xoy
Vîşliq olya  gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 611 kes ( 160 malbat) bûn.
Mehdîşehr (navçe)
Mehdîşehr yek ji navçeyên parêzgeha Simnanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Mehdîşehr e.
Bad Sobernheim
Bad Sobernheim bajarokekî navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Şêx Dawudan
Şêxdawudan gundekî Kurdan; kevnare û dîrokî ye, li bakûrê Kurdistanê dikeve.
Îdare
Şêxdawudan, gundekî bajarê Amedê bi navçeya Farqînê ve girêdayî ye.
Dîrok
Ev beş tê amadekirin
Nijad
Gund ji çend binemalan tê der.
Çand
Di der barê çand, tore û vexwarinên taybet yên gund de agahî tune ne.
Erdnîgarî
Ji Amedê 50 km, ji Farqînê 40 km dûr e. Gund li deşta Amedê, di navbera Amed û Farqînê de li ser kilomitroya 50yan e. Ji aliyê gundên Qasimiya Kevnl, Reşik,sofya,safya Qeyik, Heydereka, Qasimiya Nû, ve tê dorpêçkirin. Newala Sukir di ber gund re diçe.
Avhewa
Avhewaya gund, havîna germ, zivistana sar e.
Aborî
Aboriya gund li ser çandinî û ajalxwedîkirinê ye. Her wiha gundî wekî xebatkar û karkerên demsalî diçin bajaran dixebitin.
Keyatî
Heta 2004an wekî mezraya Qasimiyê bûye. Ji 2004an şûn de keyatî hatiye navenda gund.
Keyayen gund yen li gorî salan:
Agahiyên Binesaziyê
Gund ji 70 malan tê der. Li gund dibistana sereta û mizgeft (camî) heye. Di gund de 2 dikan hene. Şebekeya avê di payîza 2006an de hatiye sazkirin û ji bo ku kanalîzasyona nava gund û binesaziyê xebat didomin. Gund 5 km ji riya Amed-Farqînê dûr e. Riya gund şose (xîç) ye. Ji sala 1986an vir de Kehreba çûye gund. Şebekeya telefonê li gund heye.
Lalizolle
Lalizolle, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Komgirava Japonî
Komgirava Japonî an jî arxîpela japonî (bi japonî: Nihon Rettō) komek giraveke ku ji 6852 giravan pêk tê ku welatê Japon a îro pêk tînin. Dirêjahiya temamiya giravan ji 3.000 kîlomêtreyan pêk tê ku ji Deryaya Okhotskê heya Rojhilata Çînê û ji Deryaya Filîpînê ve heya peravên Okyanûsa Mezin a parzemîna Ewrasyayê dirêj dibe. Komgirav ji bakur berbi başûr ve ji sê giravên mezin pêk tên.
Japon bi rûerda 377.975,24 km² yê welatê girava herî mezin ê Asyaya Rojhilat e û çaremîn welatê giravî ya herî mezin ê cîhanê ye.
Erdnîgarî
Çar giravên mezin ên sereke ku welatê Japon pê tînin ev in:
Beyanlû, Xaneqîn
Beyanlû, gundekî bi ser Qerexana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Markt Wald
Markt Wald şaredariyeke navçeya (Landkreis) Unterallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Acy, Aisne
Acy, komunekî departmena Aisneê li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Qurtlar
Qurtlar, gundekî bi ser navçeya Harûniyeya Osmaniyeyê ve ye.
Bédarieux
Bédarieux, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Hermival-les-Vaux
Hermival-les-Vaux, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Ebûbekir el-Bexdadî
Ebûbekir el-Bexdadî, yan jî Ibrahîmê Ewadê Ibrahîmê Elîyê  Sameraî, kesek e ku di 1971ê de li Samera yê hatiye cîhanê.
Armanca wî û rêxistina wî ya tundîxwaz a bi navê Dewleta Îslamî avakirina dewleta Îslamê ya Îraq û Şamê. Ebûbekir el-Bexdadî xelîfe yê dewleta îslamê ye û gelek misilman tevlî nava vê rêxistinê bûne. Sînorê vê dewletê Îraq û Şam himbêz dike. Çavkaniya vê rêxistinê ji talankirna milk û malên xelkê û ji alîkariya tirkan û Qeterê ve bi pereyên mezin û çekan,dagirkeriya Tirk gelek alîkariya vê rêxistinê dike ji aliyê Madî û Me'newî ve ku çekdarên wan bi çek dike ji bo li dijî herêma Rojavayê şer bikin û ew herêm û desketiyên kurdan tûne bikin lê Kurd bi ser ketin û dewleta îslamê tune kirin.
Hiqûqa tiştan
Hiqûqa tiştan an bi navekî din "hiqûqa milkiyetê", şaxê hiqûqê ye ku çendîn formên xweditiyê yê di milkiyeta erdê û milkiyeta şexsî birêve dibe. Milkiyeta li vir, milkiyeta fikrî jî tê de, mafên qanûnen muhafezekirî yên wek erd û milkiyeta şexsî îşaret dike. Hiqûqa tiştan, şaxeke hiqûqa medenî ye.
Kendava Sidrayê
Kendava Sidrayê perçeyaka Deryaya Navîn de dime ye û li bakur rojavaya beravên Libyayê dikeve. Bo ko ew nêzî bajarê Sirte dikeve, wek Kendava Sirteyê jî tê zanîn.
Gengeşiyên bo sînoran
Libya îda dikêye ko ew bitunî eyda Libyayê ye. Lê DYA hembera wê îda dike ko sînorên wan heta lîmîta fermî ango 12 milan (22.2 km) dirêj dibe. Ew ji berê de navbera DYA û Libya de bûbû sedemekê gengeşiyê. Di sala 1973an de Muemer el-Qedafî hêlipanê 32an wek "Xêza Mirinê" didezanîn. Di sala 1981 de, du jêtên Libyayê Su-22 ji hêla du jêtên DYA yê F-14 Tomcats hatibûn ger kirin. Ew gengeşiyê bi jêtanê navbera Libya û dewletên rojava ve pê re jî dewam kir. Di sala 1989an de dîsa du jêtên Lîbyayê ji hêlê yên Amerîka re tên ger kirin.
Elîabad, Verzeqan
Elîabad gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Devlet Bahçeli
Devlet Bahçeli, (jdb. 1ê kanûna paşîn a 1948 li Osmaniye) siyasetmedarekî nijadperest, rastgir yê tund, ultra-neteweperest yê Tirkiyê ye. Serokê partiya radîkal MHPê ye. Ew bi taybetî bi înkarkirina hebûna gelê kurd û dijberiya kurdan tê naskirin.
Piştî perwerdeya amadeyî li zanîngeha zanistiyên bazirganî û aboriyê ya Enqereyê dixwîne û di zankoyê de dixebite. Sala 1967î de tevlî refên rastgîrên radîkal dibe û bingeha xozên ciwanan davêje. Sala 1987î de ji peywirdariyên xwe yên zanîngehê vedikişe û di nava refên MÇP de dest bi polîtîkayê dike. Heman salî wekî serokê vê partiyê tên hilbijartin. Bahçeli, niha serokê MHPê ye. Di hilbijartinên giştî yên 1999î de partiya wî di desthilatdariyê de cih digire û ew jî wekî cihgirê serokwezîr kar dike. Di jiyana xwe de bi fermî hîç nezewiciye. Di hilbijartinên 2007ê de wekî parlamenterekî MHPê dikeve parlamena Tirkiyeyê.
Le Noyer-en-Ouche
Le Noyer-en-Ouche, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Coudroy
Coudroy, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Bad Soden am Taunus
Bad Soden am Taunus, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Hesseyê ye.
Hiqûqa karî
Hiqûqa karî, şaxê hiqûqê ye ku li ser îrtîbata di navbera karker, saziyên kardêr, sendîkayan û hikûmetê de disekine. Hiqûqa karî a kolektîv bi eleqedarê îrtîbata sêalî ya di navbera karmend, kardêr û sendîkayê de ye.
Solan
Solan (1928: صولان / Solan; 1946: Sulan; ), gundekî li ser Qubîna Batmanê ye.
Blanzay-sur-Boutonne
Blanzay-sur-Boutonne, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Rani Mukerji
Rani Mukerji, (bi hindî: रानी मुखर्जी, bengalî : রানী মুখোপধ্যায়, ; Kalkuta, West Bengal, Hindistan) aktrîs û modelekî hindî ye ku heta niha heft caran Xelatên Filmfare ya Hindîstanê stendiye.
Jînenîgarî
Mukerji di 21ê Adara 1978an de li Kalkutayê (Kolkata îro) ji dayik bû. Bavê wê Ram Mukhercî ji malbata Mûkherjee-Samarth ji dayik bûye, derhênerê berê yê fîlman e û yek ji damezrînerên Studyoyên Fîlmalaya ye. Dayika wê Krishna Mukherjee stranbêjê playbackê berê ye. Birayê wê yê mezin Raja Mukherjî derhênerê fîlman e. Xaltîka wê Debaşree Roy, lîstikvana fîlmên Bengalî ye û dotmamê lîstikvana navdar Kajol e Pismamekî wê ya din Ayan Mukhercî, nivîskar û derhênerê fîlman e. Jiber ku malbata wê û piraniya xizmên wê endamên pîşesaziya fîlman a Hindistanê bûn, Mukerji bi lîstikvaniyê ve nedixwest ku eleqedar bibe. Bi destpêkirina kariyera xwe ya li filmê, wê wiha anî ziman, "Jixwe li malê gelek lîstikvan hebûn û min dixwest ez bibim kesekî cuda".
Mukerji li dibistana navîna Maneckji Cooper a li Juhuyê perwerdeya xwe dît û ji Zanîngeha Jinê ya SNDT'ê beşa Zanistiya Malê qedand. Ew dansvanekî perwerdekirî yê Odissi ye û dema di pola dehemîn de dest bi fêrbûna forma dansê kiriye. Di çarçoveya kevneşopiyeke salane de, malbata Mûxrjee her sal li taxa Santacruz a li banliyûnê cejna Durga Pûja pîroz dike.
Derhêner Selîm Xan di sala 1994an de bang li Mukhercî kir ku di derhêneriya xwe a bi navê Aa Gale Lag Jaa de rola sereke ya jinê bilîze. Bavê wê di temenekî wiha biçûk de ji karîyera tam-demê ya fîlman nerazî bû, ji ber vê yekê vê pêşniyarê qebul nekir. Di temenê 18 saliya xwe de Mukhercî bi rola pêşeng di fîlmê Bengalî Biyer Phool (1996) de lîst. Filmprosenjit û Indranî Heldar dilîst û çîroka du xwişkan vedibêje; Mukercî birayê biçûk ê karaktera Heldar lîst. Piştî demeke kurt Xan bi pêşniyareke din a fîlman bang li wê kir ku rola pêşeng a drama civakî Raja Ki Aayegi Baraat bilîze. Piştî ku Mamta Kulkarnî vê pêşniyar qebul nekir, Mukercî ji ber israra dayika xwe ya ku li ser esasê ezmûnan xebatên xwe didomîne rolê qebûl kir. Mukhercî beriya ku dest bi rola xwe bike, li Enstîtuya Aktivîteya Roşan Taneja perwerdeya lîstikvaniyê dît. Di fîlmê de rola keçekî jiber neçariyê ku bi destavêtinên xwe re dizewice, lîst. Fîlm, di sala 1996an derket. Her çend ev fîlm têkçûneke bazirganî bibîne jî, performansa Mukhercî di merasîma salane ya Xelatên Screen de xelata nasandina taybet wergirt. Piştî performansa nebaş fîlmê ya sînemayan de hat nîşandan, Mukhercî ji bo perwerdeya xwe temam bike vegeriya zanîngehê. Lê belê, ji serkeftina pismamê xwe Kajol a li Bollywoodê îlhama xwe girt, biryar da ku ew jî di lîstikvaniya fîlman de kariyera xwe bidomîne.
Keleha Zernekê
Keleha Zernekê yek ji kelehên Wanê ye.
Orix
Orix, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Mûşê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Axdam
Axdam an Exdem (, — Akna), bajare li herêma Qerebaxa Jorîn. Li salên 1992-2020 bin kontrola Komara Nagorno Qerebaxê. Ji 8ê çiriya paşîn, 2020 bin kontrola Azerbaycanê dibe. Ji salên 1992 kes li Axdamê namîne û ev dibe bajarekî mirî.
Bélarga
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Xak merdan xoy
Xak merdan  gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 650 kes ( 141 malbat) bûn.
Ava sûsê
Ava sûsê ango kolaya kurdan vexwarinek e. Li gelek bajarên Kurdistanê tê firotin. Gihayê sûsê îro li herêma Silêmaniyê gelekî hêşîn dibe. Berê li gundê Sûsikê yê girêdayî Dêrika Çiyayê Mazî jî gelekî hêşîn dibû, ku vî gundî navê xwe jî ji vî gihayî girtiye.
Ev vexwarin ji koka sûsê tê cêkirin û di rojên germ ên havînê de li bazarên Kurdistanê gelek tê vexwarin. Ji bo ku ava sûsê cêbibe, divê koka sûsê bi alîkariya bankutekê bê peliqandin û koka peliqî divê heta demeê di avê de bê hîstin. Li dijî vexwarinên din ên navneteweyî, ava sûsê him hundirê meriv hûnik dike, him jî ji bo tendûristiya mirov gelek bas e. Her ciqas avên gazoz belaw bûbin ji, ava sûsê bi sedan sal in heye û hê jî rastî ecibandina gelê kurd tê. Tê zanîn ku koka sûsê ji berê ve wek derman hatiye bikaranîn û gelek fêdeyên xwe yên tibî hene. Ava sûsê bi taybetî li bazarên kurdan ji aliyê şerbetfiroşan ve tê firotin.
Hêjayî gotinê ye ku koka peliqandî a sûsê jî ji bo tistên din kare bê bikaranîn.
Firotina ava sûsê
Firotina şerbeta ku ji koka sûsê tê çêkirin meslekeke kevnar û serbixwe ye û lewra li gelek deverên Kurdistanê peyda ye. Gelek şerbetfiroş vê meslekê hînî zarokên xwe dikin da ku meslekê dewrî wan bikin. Şerbetfiroş bi giranî di rojên germ ên havînê de li qadên bazaran, li cihên ku gelek qerebelix in digerin. Bi cil û bergên xwe yên gelêrî û aletên taybet bala meriv dikişînin. Li herêmên Amed, Dîlok û Mêrdînê ev vexwarin bi navê Ava sûsê tê nasîn. Li Rihayê navê Hingiva biyan jî tê bikaranîn.
Ava sûsê di hunera kurdî de
Koma Hemdem bi navê Ava Sûsê him kasetek him jî stranek derxistiye.
Tengava Tsugaru
Tengava Tsugaru (Japonî. 津軽海峡 Tsugaru Kaikyō) tengaveke navbera giravên Honşû û Hokkaido di arşîpela Japon de ye. Ew Derya Japon û Pasîfîk ve digêhîne hev e.
Di bin wê tengavê de Tunela Seikanê bi dirêjahîyeke 19,5 km herdu aliyan bi hev ve girê dide ye.
Gola bendî
Gola bendî an jî gola bendavê, deryaçeyek e ku ji aliyê mirovan ve hatiye çêkirin. Sedema çêkirina golên bendî, bi giştî ji bo vexwarinê yan jî ji bo avdaniyê ye. Ligel van armancan, ew ji bo geştên şikevê, masî girtinê û werzişên deryayî jî tê bikaranîn. Li gorî qada rûxarî, gola bendî ya herî mezin a cîhanê Deryaçeya Voltayê ye, ku tê de 153 milyar m³ (metre kûb) av heye. Li Kurdistanê jî deryaçeya Dûkan yek ji golên bendî ye.
Lamaids
Lamaids, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Hérouville-Saint-Clair
Hérouville-Saint-Clair, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Galok
Galok, gundekî bi ser Hacî Omeran a navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Hiqûqa deryayî
Hiqûqa deryayî, şaxê hiqûqa navneteweyî ye ku maf û wezîfeyên dewletan yê di hawirdorên deryayî de birêve dibe. Ew mijarên wekî mafên navîgasyonê, îdîayên xweyîderketina li mîneralên deryayê, û rayeya darazî ya av û qeraxên deryayî eleqedar dike.
Friedrich II yê Mezin
Friedrich II(jdb., Berlîn – m. ) qralekî Prûsyayê bû. Di dîrokê de pêşengê edalet û azadiyê, qehremanê yekitiya almanan tê naskirin. Bavê wî Friedrich Wilhelm I bû. Bi navê "Qralê leşkeran" dihat naskirin. Ji ber ku ji leşkeran hez dike, naxwaze şer derkeve û leşker bimirin. Di sala 1730an de dubendî dikeve nav wî û bavê wî. Friedrich dixwaze ji artêşê fîrar bike, lê tê girtin. Hevalê wî serbaz Hans Hermann von Katte li ber çavên wî tê serjêkirin. Ew bûyer tesîreke mezin li ser wî dihêle. Nêzîkî du salan di girtîgehê de dimîne. Paşê otorîteya bavê xwe qebûl dike û dibe Qumandarê Artêşa Mîrî.
Di sala 1733an de bi Elisabeth Christinê re dizewice. Lê qe bi jina xwe re namîne. Zarokên wan çênabin. Tenê di şahiyan de bi jina xwe re xuya dibe.
Di sala 1739an de Anti-Machiavel (Antî-Makyavel) dinivisîne. (Makyavel, pirtûka wî ya ku di sala 1532an de binavê Mîr derdikeve her kes dizane, lê Antî-Makyavel zêde nayê naskirin. "Mîrek nayê vî miqamî, ji ber ku merivan ev miqamê herî mezin da wî, ku ew di rehetiyê de bijî, ji bo ku ew bi mal û mulkê gel xwe qelew bike, ji bo ew pê şa bibe, dema hemû kes binahlin. Mîr xizmetkarê ewilîn yê dewletê ye." Û ew Makyavelî red dike. Tê gotin di dema nivîsandina vê pirtûkê de gelek caran bi Voltaire re dişêwire. Banga wî ji bo hemû mîran ew e: "Gere ne gel ji bo Mîran, Mîr ji bo gelan hebin."
Di sala 1740an de bavê wî dimire û ew dibe hikûmdar. Di roja sisiyan a hikûmdariya wî de êşkence tê rakirin. Bavê wî lê şîretan dike ku gere ew tu car nebe erîşkar, lê ew guh nade şîreta bavê xwe. Dest bi şerê Sîlezyayê yê 1ê dike û di navîna du salan de piraniya Sîlezyayê zeft dike. Di sala 1742an de Şerê Sîlezyayê yê 1ê bi peymanekê dawî dibe.
Di sala 1744an de dest bi Şerê Sîlezyayê yê duyan dike. Di sala 1745an de şer bi peymana Aşitiyê ya Dresdenê diqede û Sîlezya jê re dimîne. Navê xwe yê "Mezin" di wî şerî de distîne. Piştî şer wan gotinan dibêje: ”Bê parastina min êdî ez êrîşî pisingekekê jî nakim. Ji bo min Mezinahiya rast ne hizûra Ewropa, lê şahiya tebayê (gelê) min e.”
Frîedrîch hiqûqa welatê xwe ji nû ve çêkir. Bingeha dibistana mecbûrî ya ji bo hemû welatiyan avêt. Wî hiqûqa gelek welatan baş dizanîbû. Bawer dikir ku qanûn ji aliyê dewlemendan de tên çêkirin. Digot: ”''Ma gere xizan bi hiqûqê bi we nikanibin? Ger xizan ji we re bibêjin çima gunehê we bi perîşaniya me nayê? Ger hûn bi merhamet bûna, ger mîrovatiya we hebûya, we yê ji bo ku em ji xizaniyê xilas bibin alîkariya me bikira û me yê jî dizî nekira. Ma ew edalet e, ku hemû malê vê dinê yê ji bo şahiyê ji bo we bin û hemû zehmet jî barê me bin?”''
"Gere Mîr û gundî wekî hev bin. Gundiyê herî biçûk ê bêqîmet Parsek e, lê ew jî wekî hikûmdarê xwe mirovek e.”
Hikûmdar dixwest ku di welatê wî de mahkeme zû û erzan û bê bertîl (ruşvet) bixebitin. Wekî herî tiştê baş ê welatek û gelê wî dixwazin gere Otorîte bi aqil, hiqûq û bi erzanî were ajotin. Daweyek gere ji salekê dirêjtir nebe, yên ku daweyên wan dirêj bûne gere zirara wan were dayîn. Hemû hakim berpirsiyar in: "Hemû mirov; mezin, biçûk, dewlemend û xizan çawa xuya dibin bila bibin, gere wek hev û bêalî ji aliyên hiqûqê de werin mahkeme kirin. Wekî ku meriv difikirin wana çawa li hizûra Xwedê tên mehkeme kirin gere ûsa bibe. Ji bo ku reben û perîşan, bî û sêwî serê xwe û zarokên xwe wenda nekin.” Dîsa di nivîseke xwe de nîşan dike ku ew bixwe bi her tiştî eleqedar dibe.
"Gere her memûrek zanibe ku her hişt wê ji aliyê hikûmdar bixwe de were qontrol kirin û gere baweriya her tebayî (welatiyî) hebe ku danîna wan û giliyên wan nakevin binê masê.”
Carekê endamekî meclîsa bajarekî tê ba Friedrichê Mezin û jê dipirse, welatiyekî ku li Xwedê, li hikumdar û li meclîsa bajêr heqaret kiriye kîjan cezayî heq dike? Bersîva Friedrichê Mezin li ser vê pirsê wisa ye: "Ji ber ku sûcdar li Xwedê heqaret kiriye nîşan dibe ku ew Xwedê nasnake, heqaret li min kiriye ez wî effû dikim, lê wî li meclîsa we ya ezîz heqaret kiriye, gere were cezakirin. Gere ew ji bona nîv saetê were Spandaûyê." (Şipandaû ciyê Qesra wî ye)
Di navîna 1750-1753an de fîlozofê fransayî yê bi nav û deng Voltaire tê cem Friedrichê Mezin û li ba wî dimîne. Di dawiyê de ji ber ku Voltaire çavbirçîtiyê li diravan dike, di nav wan de pevçûnek derdikeve û Voltaire wekî ku bireve Friedrich diterikîne. Ji ber ku Voltaire hinek helbestên wî jî bi xwe re dibe, li Frankfurtê tê girtin û çend heftan di girtîgehê de dimîne. Paşê di dema Şerê Heft Salan de hev û din effû kirine û ji hev re dîsa name şiyandine. Heta mirinê hevaltiya wan bi hev re hebûye.
Di navîna wan sê salan de gelek tiştên giranbuha bi pênûsa wî hatin nivîsandin. "Prensîbên giştî yên şer" a ku bingeha wê îro jî tê qebûlkirin û wekî pirtûka pîroz a mîlîtarîzmê tê pejirandin. Dîsa "Wasiyeta Polîtîk" a ku dibêjin hîn heta îro jî bi temamî derneketiye rastê, wî wekî merivekî dewletê yê Mezin derdixe holê. Tê de tê gotin: "Mîrek xizmetkarê ewilîn ê dewletê ye û ji bo ku ew şerefa ciyê xwe bide, karê wî bi buhayekî mezin tê kirîn. Lê ji wî tê xwestin ew bi hêz ji bo şahiya dewletê bixebite û li ser tiştên girîng bi esa (rast) bixebite."
Di sala 1756an de dest bi Şerê Heft Salan dike. Di destpêka şer de birayê wî gelekî li ser şer qisawet e. Ji birayê xwe re ûsa dinivisîne: ”Ger dijminên me, me mecbûr bihêlin ku em şer bikin, wê çaxê gere em bipirsin: Ka ew li ku derê ne? Ne ku em bipirsin ew çiqas in? Ez di vî şerî de bê gune me. Ji bo ku şer dernekeve, çi ji dest min hat min kir. Lê aştîxwaziya min çiqas mezin dibe bila bibe, ez nikanim tu car ji ewlekarî û şerefa xwe tiştekî bidim.”
Di şer de li eniya pêşîn de şer dike. Digot: "Ez nehatime vir ku gulle li min nekevin. Rewşa me ne lêyîstika zarokan e." Di Şerê Heft Salan de hêza artêşa wî ji sisiyan yekî dijminê wî ye. (Fransa, Awistirya û Rûsya) hejmara gelê wî jî ji bîstan yekî dijminê wî ye. Di şer de tiştên ku ji leşkerên xwe dixwest bixwe jî dikir. Ew bixwe jî li ser erdê radiza, birçî dima, tî dima. Hîn di saxiya xwe de bûbû efsane. Di dawiya heft salan de ew jî wekî dewleta serfiraz para Prûsyayê ji parvekirina Polonyayê distîne. Piştî Şerê Heft Salan bi gopal vedigere welat, diranên wî ketine. Ji ber vê yekê di nav gel de bi navê "Frîtzê Prûsyayê” tê binavkirin. Di dema xwe de li Ewropayê dibe hêzek mezin. Artêşa xwe bi xwe kifş dikir û pir li ser disîplînê disekinî.
Friedrichê Mezin hîn di cîwaniya xwe, di 45 saliya xwe de, di 10. 01.1757 de ji Mîr Finckenstein re ûsa nivisandibû: "Ger di qedera min de hebe ku ez hêsîr werim girtin, ez wê wextê ji her kesî re qedexe dikim ku tu kes bi qasî misqalekî jî xwe li ser şexsê min qisawet meke. Berê pêşîn jî bila tu kes qasî misqalekê jî bala xwe nede tiştên ku ez ji Girtîgehê binivisînim. Ez ê di vê gavê de hemû otorîte û zanetiya xwe ya siyasî wenda bikim. Ger ku bêmiradiyeke ûsa were serê min, ez ê xwe ji welatê xwe re ûsa bikim qurban, wekî ku ez tu car nehatime vê dinê."
Frîedrîchê Mezin ti car xwe ji welatê xwe girîngtir nagre, berjewendiya xwe tim û tim ji welatê xwe re dike qurban. Frîedrîch di vî şerî de carek din jî ji hemû general û wezîrên xwe re eşkere kir û got'': ”Ger ez di şer de hêsîr bikevim, ji bo serbest berdana min ne cîhekî ne jî diravan bidin, şer bi hemû hêzê pêş ve bibin. Ûsa bikin wekî ku ez tu car nehatimê dinê. Ger hûn ûsa nekin ez ê serê we lêxim.”''
Dîsa carekê ji qumandar û wezîrên xwe re ûsa dibêje: ''”Ez bawer dikim ku berjewendiyê min û welat yek in. Ger ku her du li hev neyên, gere tim û tim kêra welat li pêşiyê were girtin.”''
Lê wî gelek lome û gazinc jî ji gelê xwe dikir. Di sala 1768an de ûsa dinivisand: "Ew netewa gelekî giran û teral e. Li dijî du xeletiyan gere meriv timî şer bikin. Meriv xwe dileqînin ger meriv wana tahm bide û bêdeng û bêlivîn disekinin ger ku meriv gavekê wana tahm nede. Her kes diramîne ku edetên bavê wî rast in."
"Pir kêm (hindik) meriv difikirin (diramînin) û lê belê hemû dixwazin biryarê bidin."
Bin Gelî
Bin Gelî, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Friedrich II yê Mezin
"Meriv hindik dixwînin, kêyfa wan ji elimandinê (hinbûnê) re tune. Gava meriv dixwaze tiştekî din bike kû ji bo berjewendiya gişan e, hemû vediciniqin û ditirsin. Û ezê ku tim ji bo wan çêyî yê dikim, li ser min difikirin wekî ku min kêr daye ser qirika (gewrî, hustî) wan. Di demên ûsa de min tim li niyet û ucdanê xwe û li zanîna xwe ya ku min ji xwe re peyda kir mêzekir. Ez tim bi bawerî di riya xwe de çûm."
Coullons
Coullons, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Friedrich II yê Mezin
Lê wî him lome û gazinc dikirin him jî ji welatê xwe û gelê xwe hezdikir. Gelek qîmet dida welat û gelê xwe. Ji bo merivên welatê xwe ûsa digot: "Li welatê min her kes goranî xwe dikane bibe ezîz."
''Gelekî min heye û ez jê hezdikim. Ji ber vê yekê, gere ez vî barê ku li ser min e bikşînim, gere ez li cîhê xwe bimînim."''
Ger merivan bixwesta jê re sipas bikira, wî nedixwest. Digot:”Ji bo vî karî ez li vir im.” Ji xebatê hezdikir û ji bona demek kurt xebat nedikir. Digot:” Çawa ga cot dike, gere meriv jî ''bişixwile.... Karê ku tê kirin ne ji bo demek kurt, ji bona sed salan tê kirin.”''
Ji aliyê olê (dîn) de welatê wî pir bi toleranz e. Li ser olê ûsa dinivisîne: "Ger merivên olê bikartînin rast bin hemû ol (dîn) wek hev in û baş in. "
"Ez Xwedê nasnakim, lêbelê jê re dua dikim.”
Di heftê saliya wî de toxtorek naxwaze ku ew here gera Prûsya Rojava. Frîdrîch serê xwe li ba dike û dibêje: ''”Toxtor; ew karê xwe dike, ez jî ê xwe. Ez dixwazim heta nefesa xwe ya dawîn wezîfeya xwe ya hikûmdariyê bîhnim cîh.”'' Di salên dawîn de jiyana xwe bi temamî dabû dewleta xwe. Bi erebeyek xurde diçû herêmên Prûsyayê digeriya. Qontrol dikir, dişêvirî, şîret dida û alîkarî dikir.Zor dida cotkaran ku kartolan bajon.(Wê demê kartol hîn nû bûn.)Dibêjin Ji wê demê vir de Prûsyayê pir birçîtî û xela nedîtiye.
"Bi hemû hêza xwe dixebitî. Havînan di saet çaran de, zivistanan di saet pêncan de radibû. Ger di wextê de nehata şiyarkirin dixeyîdî. Heta saet 22 an dixebitî. Ji kinbûna rojan gazinc dikir. Di nameyek xwe de ji Voltaire re ûsa digot:”Çi mixabin xûya dike ku ji min re 24 saet kêm in. Ez bi her du destan dişixwilim, bi destekî ji bo artêşê, bi yê din jî ji bo gel û hunerên xweş."
Frîedrîchê Mezin namekê ji birayê xwe Mîr Heînrîch re di sala 1781ê de dinivisîne û dibêje: "Ma ji dinê re çi ku Elmanya di nav 50 Mîrî de parve bûye yan jî di binê tîranekî tenê de dinahle? Tiştên ûsa ji bona berjewendiyên me yên biçûk girîng in; lê ji bona girseyên dinê qe ferq nake. Wê planetên dîsa di dora rojê de bigerin û qe ferq nake ger em kole bin yan jî azad bin emê jî pê re bigerin. Em dûr li dîrokê mêzedikin (dinêrin), tim û tim dewlet tên guherandin: Hinek radibin, hinek wenda dibin. Ew lîstika bê navber bi merivên cûre cûre tim dubare dibe. Birayê delal, ez bawerim li baxçê Reinsbergê (Baxçê birayê wî ye.) Gêle ji bo hebek garis tim pev diçinin. Gêle di vî şerê xwe yên meşhûr de qe tiştekî ferq nakin. Em jî mîna wan Gêlan ji xwe re, ji ber xwe derdixin dibêjin:"Çavên hemû dinê li ser me ye."
Frîedrîch dixwest ku hemû eşîr û mîrên alman yek bike û yekitiya Mîran pêk bîne. Di 23.06.1785 de li Berlînê; Prûsya, Sachsen, Hannover û hinek Mîrên alman ên din xwe yek dikin. Ew dibe bingeha yekitî û Împeratoriya Almanî. Di vê demê de bi gotina Goethe ,"Frîedrîch dibe stêrk û ûsa xûya dike ku Almanya, Ewropa û dinê di dora vê stêrkê de digerin."
Frîedrîch nivîskarekî zimanê fransî ye û nivîsên wî di 30 bandan de hatine berefkirin. Hîn di ser de jî tê gotin gelek nivîsên wî bi temamî derneketine rastê.