cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qilit, Stewr
Qilit an jî Qiltê (carina wek Qillit tê nivîsandin, bi tirkî: Dereiçi) gundekî navçeya Stewra Mêrdînê di navbera Stewrê û Midyatê de ye. Debara gund bi xwedîkirina heywanan, çandina darê hewran, trî û berhemên trî ye.
Rûniştvanên gund yên kevn bi pirranî nuha li Ewropayê ne.
Sê dêr li gund hene: dêra katolîkan, dêra ortodoksan û dêra protestanan. Dêrek gelek kevn û xerabe ku navê wê Dêra Mor Ebay ye jî li gund heye. Dêrek kevn bi navê Dêra Mor Aday jî heye.
Bi şeraba suryaniyan navdar e.
Qesrîk
Qesrik, gundekî Kercewsê ye li herêma hafizbiniyan. Gundekî gelek kevn û dîrokî ye.
Narlidere, bi Kurdî Qesrîk gundekî navçeya Merkezê ya Bitlîsê ye.
Saint-Aubin-de-Médoc
Saint-Aubin-de-Médoc, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Demirçî, Heştrûd
Demirçî gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Aram Gernas
Aram Gernas, nîvîskar û rewşenbîrekî kurd e.
Aram Gernas ji Farqînê ye. Xwendina xwe ya sereta û navîn li vî bajarî temam kiriye. Piştî lîseyê, bi temamkirina Înstîtuya Perwerdeyî xwendina xwe a bilind xilas kiriye û dest bi karê mamosteyiyê kiriye. Piştî cuntaya leşkerî ya gelek caran hatiye girtin û zêrandin. Di sala 1983an da wek penaberek polîtîk derketiye dervayî welat û li Swêdê bi cîh bûye. Li wê derê jî, digel xebatên wî yên kurdperwerî, ji nû va dest bi xwendina Zanîngeha Mamosteyî ya Bilind kiriye. Li zanîngehê ji bo mamosteyiya kurdî perwerde bûye û dest bi mamosteyiya zimanê kurdî kiriye. Digel karê mamosteyiyê, bi salan karên redaktorî û nivîskariya kovarên Roja Nû, Berbang, Çira û rojnameya Dengê Azadî jî meşandiye. Ev 5 sal in ku vegeriyaye welat û li vê derê dijî. Di gelek kovarên zindî yên Tirkiyê û welat da û di malperên înternetê da gelek nivîsarên wî derçûne.
Ev 5 sal in ku vegeriyaye welat û li vê derê dijî. Xebatên wî yên nivîskariyê, her bi zimanê kurdî ye.
Berhemên wî yên derçûyî
Aram di nîvaserek xwe da wiha dêje: « neteweperwerî bo Kurdan şanazî ye… Divê bête zanîn ku neteweparêzî berî herkesî heqê Kurdan e… »
Mamoste Aram bi zimanê swêdî jî dinivîsîne û endamê Pen a Swedê ye.
Di kovara Mehnameyê de Lokman Polat ji bo Aram Gernas wiha dinivîsîne: « ''Aram Gernas kedkarê çand, edebiyat, huner û muzîka kurdî ye. Wî di van hêlan de xebatên gelek hêja kiriye û niha jî dike.'' »
Surville, Calvados
Surville, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Susikê
Susikê li rojavayê Kurdistanê gundekî girêdayî Girê Spî (Til Ebyed) ye.
Ehmed Dilzar
Ehmed Dilzar, Ehmed Dillzar, Ehmed Diłzar (4ê kanûna paşîn a 1920, Koye, Herêma Kurdistana Iraqê - 10ê nîsana 2021, Hewler, Herêma Kurdistana Iraqê), helbestvan ekî kurd bû.
Jiyana wî
Ehmed Dilzar sala 1920an li bajar ê Koye yê Herêma Kurdistanê ji dayîk bu. Bi sedan helbest bi zimanên kurdî û erebî nivîsine. Berhemeke din ya Ehmed Dilzar, bîranîna alim û helbestvanê navdar Bab Tahîr Hemedanî ye ku ji lorî vergerandiye kurdî.
Navê rast yê Ehmed Dilzar, Ehmed Mistefa Mihemed e. Dema dest bi nivîsandina helbestan kir, paşnavê xwe kir Dilzar.
Ehmed Dilzar sala 1942an de dest bi nivîsandina helbestan kir, wê demê di nav artêş a Iraq ê de bû leşker. Sê sal û nîv leşkerî kir. Beşek ji leşkeriya xwe li Filistînê derbas kir. Piştî leşkeriya xwe vegeriya bajarê xwe. Sala 1946an tevlî tevgerên komonîstî bû, ji ber wê jî hat girtin.
Dilzar cara duyem li sala 1948an hat girtin. Sala 1949an ji girtîgeh a Hewlêrê şandin girtîgeha Bexda yê. Li nav girtîgeha Bexdayê de jî ji ber fikr û çalakiyên xwe yên siyasî, bi sê sal zîndan hat mehkûmkirin û sirgûnî girtîgeha bajarê Kût yê Iraqê hat kirin.
Kerkûkê paşê jî sirgûnî girtîgeha Nugre Selman li başûrê Iraqê hat kirin. Sala 1956an de hat berdan û vegeriya Koye. Heta sala 1960an li Koye bû.
Wê salê bû endamê desteya nivîskarên rojnameya Azadî li Bexdayê. Sala 1963an de bû çekdarê partiya komonîst. Baregeha wan li gundê Kilkesimaq yê Koye bû, paşê derbasî gundê Awekird yê Koye bûn.
Kelereşa Bala
Kelereşa Bala gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Ehmed Dilzar
Penaberî û vegera Kurdistanê
Ehmed Dilzar piştî heyamek dirêj ji penaberiyê, sala 1994an de vegeriya Kurdistanê û li Hewlêrê niştecî bû.
Mirina wî
Ehmed Dilzar di temenê 101 salî ya xwe da, dî 10ê nîsan a 2021ê de li bajarê Hewlêrê mir.
Kelereşa Bala
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 757 kes (129 malbat) bûn.
Saint-Martial-de-Mirambeau
Saint-Martial-de-Mirambeau, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Pîza
Pîza xwarin, qût, zad ji destpêkê ev li Napoliya Îtalyayê hatiye çêkirin. Pîza ti çêkirin ji hevîr ti weki nanê tenik, zirav paşi şamik, firingî, bacanên sor yen kû herişandi temate mina kû di bejin sas an sos tomatsos li gel filfila reş kariken tevli hev. Ev sos di keve ser hevîre tenik paş penêr, penîr hur keri paş tişte kû mirov li ser bi xewaze paş di haveji ber ageri germiha vi ageri de vet 300 G be da kû baş çebe.
Çend navên pîza hene yên ku li hemî cîhanê heyn ev navên wan: Capricciosa, Tex-Mex, Vegetario, Vesuvio, Kebab, Salami, Mexicana, Tropicana Vegetariana.
Alfter
Alfter şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhein-Sieg-Kreis li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
2006
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Zanîngeha Batmanê
Zanîngeha Batmanê (navê fermî bi tirkî: Batman Üniversitesi) zanîngeha dewletê ya Batmanê ye. Di sala 2007an de hat damezirandin. Rektorê Zanîngeha Batmanê Prof. Dr. İdris DEMİR e (2021 - 20..).
Şaneder
Şaneder an jî Şanedir û Zewî Çemî Şaneder şûnewarin dîrokî ne li Başûrê Kurdistanê. Berî 80.000 salan mirovên neandertal tê de akincî bûn. Şaneder li qezaya Hewlêrê li navçeya Mêrgesorê ye.
Di navbera salên 1957 û 1961ê de şûnewarnasê (arkeologê) amerîkî Ralph Solecki û tîma xwe ya ji Zanîngeha Colombia di şikefta Şanederê de neh kakûtên neandertalî peyda kirin. Navên wan neh kakûtan danîn Şaneder 1 – Şaneder 9.
Li gorî vekolînên şûnewarnasan xelkê neandertal ayînên cenaze dikirin û miriyên xwe bi kûlilkan vedişartin.
Shangzhi
Shangzhi, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Guangdongê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 585.386 kesî
Feragen
Feragen, goleke di nava sinorê parêzgeha Sør-Trøndelaga Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 25 kîlomêtre li rojhilata bajarê Rørosê ye>
Dilo Hesen
Dilo Hesen gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Saint-Avit-de-Soulège
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Terres de Druance
Terres de Druance, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Kelereşa payîn
Kelereşa Bayîn gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 313 kes (111 malbat) bûn.
Helebçe (albûm)
Helebçe, navê albûma hunermendê kurd Şivan Perwer e. Di albûmê de 10 stran cîh digrin.
Berhemên Di Albûmê De
Gotina yek ji stranên vê albûmê ev e:
Saint-Martial-de-Vitaterne
Saint-Martial-de-Vitaterne, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Axken
Axken, gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Axken 572 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 112 e.
Pêjgeha îslendî
Pêjgeha îslendî, pêjgeha neteweyî ya Îslandê ye. Îsland giravek e û gelê îslendî jî parek ji germanan e. Lê xwarin-vexwarinên wan ji yên germanên din gelek cuda ne. Lewra avhewaya giravê sar û volkanîk e, pirr rê nade çandiniyê. Xwarekên tên kelandin pirr, ên din kêm bipêşketine.
Biharbêhn (biharat) kêm tê bikaranîn. Hîmê pêjgeha îslendî xwarinên ji masiyan û çêjên deryayê ye. Li îslandê pez, dewar jî tên xwedîkirin. Goştê hespê, kaklîbaz (qaqlîbaz), balînayê jî tên xwarin.
Shuangyashan
Shuangyashan, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Guangdongê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.462.626 kesî
Pêjgeha îslendî
Penîrê îslendî Skyr bi gelek xwarinan re tê xwarin. Konserve mecbûrî ye lewra havîn jixwe kurt e û Îslanda ji Ewropa û Amerîkayê dûr e. Ango parastina xwarekan girîng e. Dîsa bi xwêyê yan bayê hişkkirîn jî di pêjgeha îslendî de cihekê girîng digire. Li Îslandê fastfood jî navdar e. Vexwareka herî navdar kafê (qehwe) ye (Kvöldkaffi) û tevahiya danan tê vexwarin.
Heram
Bêjeya heram (erebî: حَرَام, nelegal, qedexe, pîroz, tişta ku divê dest lê neyê werkirin) di Kurmancî de xwediyê du wateyan e. Li aliyekî wateya wê 'qedexe' ye: xwarin û vexwarina goştê berêz û alkolê heram e. Li aliyê din herwiha wateya 'pîroz' jî dide: wek mînak herêma di navbera Mekih (Mekke) û Medîneyê de ku weke Hîcaz tê binavkirin pîroz e (Erebî: البَلَد الحِرام[el-beled el-ḥirām]), ango ji nemisilmanan re qedexe ye. Navê mizgefta li Mekihê Mizgefta Pîroz (Erebî: (مَسجِد الحِرام [mesjid el-ḥirām]), û Qabe jî weke Mala Pîroz (Erebî: بَيْت الحِرام [beyt el-ḥirām]).
Di Erebî de gotina 'heram' dijwateya helal e.
Tessel
Tessel, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Rheinisch-Bergischer Kreis
Rheinisch-Bergischer Kreis, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Çekuşe
Çekuşe, gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Çekuşe 82 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 21 e.
Derbend, Heştrûd
Derbend gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bûgon
Bûgon anku Bûgan eşîr e Kurdên pir kevn e. Li ber we di 2600 salan da, li Herran e da (encame Ruha ye) hatina bajare Navend e. Berê li sêr çîyayen Engîzeke hatina cîh girtine. Li ber vê di 150 salan da, hatina cîhe îrojke; dîyare Memîş e. Baweratîye gund Êzdîtî ya. Li mîrîstane gunde zêdeterîyan lê Ewropa de na. Karkirina gund e cotkarîye fistik e u cotkarîye bax u bostanen turî ye.
Nêzîk bûne we gunde li Bazarcixe 3 km ne. Dûrî bûne li Gurgum e ye 49 km ne.
Meyenburg
Meyenburg, bajarekî navçeya (Landkreis) Prignitzê li herêma Brandenburg a Almanyayê ye.
Thaon
Thaon, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Saint-Avit-Saint-Nazaire
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Daşbilax
Daşbilax gundekî ser bi navenda bajarê Tîkabê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê ya di 2016an de, nifûsa vî gundî 243 kes (66 malbat) bû.
Saint-Martial-sur-Né
Saint-Martial-sur-Né, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Axûle
Axûle, gundekî ser bi navenda bajarê Tebrîzê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Michelstadt
Michelstadt, bajarekî navçeya (Landkreis) Odenwaldkreisê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Elî Aktaş (Feqe)
Elî Aktaş di sala 1968'an de li gundê Derwêşhesena ya ser Amedê ve hatiye dinê. Elî Aktaş ji feqitiyê tê, jiyana wî di feqîtiyê de buhuriye. Ji Seydayê Mele Mihemedê Hola icazet stendiye. Li Amedê dibistana seretayî û ya navîn, li Sûriyê lîse û Fakulta Îlahiyatê xwend. Elî Aktaş ji 1990î virde ye li Şaredariya Amedê di beşa koroyê de dixebite. Ji sala 1994an heya 2001ê şefîtiya koroyê kir. Di televîzyona Can Tv ya herêmî de bernameyeke muzîkê çêdike û pê re jî bernameyê pêşkêş dike. Elî Aktaş heya niha 4 albûm çêkiriye; Diyarbekir Eyvan Geceleri 1 (1999), Diyarbekir Eyvan Geceleri 2 (2004), Diyarbekir Eyvan Geceleri 3 (2006), Tebarek (2006)
Qayişoxlî
Qayişoxlî, gundekî navçeya Cihanbeyliya ser bi Qonyayê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Dotmam (albûm)
1 - Xezala Min
2 - Dotmam
3 - Gulîzer
4 - Heseniko û Asê
5 - Em Ne Xwînî Ne
6 - Xeydokê
7 - Bavê Fexro
8 - Çavreşa Ruhayê
Tefê, Stewr
Tefê (wek Teffê jî tê nivîsandin; ; ; bi tirkî: İçören ) gundekî navçeya Stewrê ye ku bi Mêrdînê ve girêdayî ye. Di navbera Stewrê û Midyatê de li ser rê ye.
Dotmam (albûm)
9 - Kirîvê
Tefê, Stewr
Niştecihên gund ereb in.
Muzaffer Sarısözen
Muzaffer Sarısözen (jdb. 1899 li Sêwasê - m. li Enqereyê) foklorîst û yek ji birêxistinkerê pişavtina kurdan ê navdar e.
Bi xwe hîç perwerdeyekê nedîtiye. Piştî avabûna Komara Tirkiyê ji ber ku xwandin û nivîsandinê dizaniye, wekî mamoste tê peywirdarkirin. Bi destpêkirina programa dewletê ya pişavtina (asîmîlekirina) kurdan di berhevkirin û tirkîzekirina çand û foklora kurdî de cih digire.
Bi hezaran stran, awaz, çîrok, efsane, pêkenok, govend, lîstikên zarokan hwd ên kurdî werdigerîne zimanê tirkî. Sala 1938î de wî dikin serokê arşîva folklorê ya konservatiwara dûgelê ya Enqereyê. Herwekî di radyoya Enqereyê de dixebite û pirtûkan jî dinivîsîne.
Serçawe
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Serçawe 519 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 102 e.
Suifenhe
Suifenhe, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Guangdongê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2004an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 60.000 kesî
Le Theil-en-Auge
Le Theil-en-Auge, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Saint-Brice, Gironde
Saint-Brice, Gironda, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Gagnåsvatnet
Gagnåsvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Sør-Trøndelaga Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 9 kîlomêtre li başûrê rojavayê bajarê Orkangerê ye û bi qasî 6 kîlomêtre li rojavayê gundê Fannremê, li Geliyê Orkdalenê ye.
Kemera
Kemera, ango Kemeran, gundekî navçeya Canbega ser bi Qonyeyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatolya Navîn e.
ÇATOM
ÇATOM (, anku, Projeya pirralî ya civakê) kurtenivîsa saziyeka bi karê pişavtina (asîmîlasyona) kurdan ve bilîdibe ye.
Sê hedefên ÇATOM'ê
Sazî bi rêbazên zanistî û nûjen li asîmîlekirina kurdan digere. Pirranî li ser mijarên, zarokên kurd ên 0-6 salî, jinên kurd ên hîç tirkî nizanin û serokên civakên kurd radiweste. Tê zanîn ku asîmîlekirina zarokên 0-6 salî hêsan e. Jina kurd berdewama çand û folklora kurdî ye, heger bi kesayetiya wê were lîstin, asîmîlekirin hêsantir dibe. Dîsa heger serokên (nasdarên) civakên kurd bi awayekî bi dewletê ve werin girêdan, karê dewletê yê asîmîlekirinê jî bileztir dibe.
Sazî di sala 1995'î de bi fermî lê di sala 1992'î de jî bi fîîlî dest bi kar dike.
Şaxên ÇATOM'ê li seranser Bakurê Kurdistanê
Ev sazî kar û armancê xwe wekî rewa dide nîşandan. Li herêmên ku cerdewanî tê kirin gelek biserketî ye. Her sazî ji 5 an 7 kesan tê birêvebirin. Serokê lijneyê perwerdeyên taybet dibîne. Hin karên xwe bi dizî dikin. Hin caran mal bi mal digerin û alîkariya aborî li malbatên xizan dikin. Keçên kurdan berhevdikin û dişînin "dibistanên starê".
Artî
Artî, girava Artiyê an jî girava Arterê (bi ermenkî: Արտեր, Arter ) di nav Gola Wanê de cih digire û di nav çar giravan de ya herî biçûk girava Artiyê ye.
Dîrok
4 kîlometre li başûrê Axtamarê cih digire. Li ser giravê dêrekê ku bi tenê bermayiyên wê mane heye. Tê payîn dêr di sala 1305'an de hatiye avakirin. Li gor hinek angaştan navê Artî ji fransî tê (Artère - bi kurdî wateya wê mexanî ye ).
Baş, Tuzxurmatû
Baş gundekî Tuzxurmatuwê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Akademiya Îbranî
Akademiya Îbranî (Academy of the Hebrew Language - הָאָקָדֶמְיָה לַלָּשׁוֹן הָעִבְרִית‎) saziya sereke ya zimanê îbranî e. Akademiya di sala 1890 de wekî "Komîteya Zimanê Îbranî" di Orşelîmê de dest pê kir. Di sala 1953 de ji aliyê "Akademiya Îbranî" ve hate guhertin, ku li Zanîngeha Îbrahîm li Orşelîmê li Givat Ram hat saz kirin.
Böblingen (navçe)
Böblingen, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Baden-Württembergê ya Almanyayê ye.
Bihuşt
Di gelek bawerî û olan de derbasdibe. Mirovên ku li jiyanê kiryarên erênî kirine, piştî mirinê ruhê wan tên mikafatkirin. Di bin bandora ola zerdeştî de di ola cihû, xristiyanî û îslamê de jî cih girtiye. Gorî her bawerî û olî şîroveya bihuştê kêm-zêde yek e.
Kanî Pîre
Kanî Pîre (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Kani Pira), gundekî bi ser Navenda Silêmaniyê ya navçeya Silêmanî ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Bihuşt
Gorî Îslamê kesên ku ne kafir, muşrîk û minafiq in, heger Xwedê efû neke piştî sizakişandin li dojehê, diçin bihuştê. Li bihuştê jiyaneke bêdawî û xweş heye.
Kîmyager (pirtûk)
Kîmyager (navê pirtûkê ), pirtûka destpêkê ya ku Paulo Coelho kiriye nivîskarekî gelek mezin û naskirî, li pêşiyê wî bi tenê 900 dane çapkirin, di piştre bi milyonan daneyên vê pirtûkê hatine firotin, hejmara firotina vê pirtûkê gehişt 65 milyon hebî weke pirtûka herî zêde hatî firotin di dîrokê de, pirtûk bi hûnerekê jêhatî û xepşanek wêjeyî pir delal hatiye nivîsandin.
bi kurdî
Pirtûk di nîva salên 1990î de, ji bo zimanê kurdî jî hatiye wergerandin, nivîskar Zenulabdîn Han ev pirtûke wergerandiye zimanê kurdî, li bajarê Berlîn. li sala 2009an jî nivîskar Lezgîn Çalî ev pirtûke wergerandiye zimanê kurdî, li bajarê dihokê.
Bihuşt
Bihuşt li gorî misilmanan
Herwiha bawermendên musilman bibawer in ku buhişt ji bawermendên muhed re xwedanê karên baş amade bûye. Û yê ku muhed be û xwedanê karên kirêt û xirab be, ewê têkeve agir (dojeh) û piş re ewê têkeve buhiştê de. Û yê ku ibadeta tişkî din kir ji bilî Xwedê, yan jî hevpar ji Xwedê re çêkir, ew bêparê buhiştê ne, yan jî buhişt li ser wan heram e. Herwiha tê bawerkirin bê ew tijî ye bi kanî û çem dar û mêweyan û her tiştê ku mirov şad dike û ew ê derbasî wê bibin bi baştirîn wêne (sûret) û bi xweşiyên wê dilşad dibin. Û ew pileyên di ser hev re ne, li gorî karên baş û tê gotin, bê hejmara pileyan wek hijmara ayetên Qur´ana pîroz in. Û dergehvanê wê Ridwan (Rezvan) e.
Û hate belgekirin ji Peyxemberê Xwedê sas. bê buhişt behs dike û bi dojehê re ket guftûgoyê de
Bawermendên musilman bawer dikin bê kes bi karên xwe derbasî wê nabe, lê tenê bi dilovaniya Xwedê û qenciya wî, wek ku ew ne buhaya kar e, lê belê kar sedema derbasbûna wê ye. Peyxember sas. gotiye: "Tu kes derbasî buhiştê nabe bi karê xwe, gotin û ne tu jî ey Peyxemberê Xwedê? got: na, û ne ez jî tenê heger Xwedê dilovanî û qenciya xwe li ser min bibarîn e".
Gjevilvatnet
Gjevilvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Sør-Trøndelaga Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 5 kîlomêtre li aliyê başûrê Çiyayê Blåhøa û bi qasî 5 kîlomêtre li bakurê rojavayê gundê Vognillanê cîwarbûye.
Saint-Martin-d'Ary
Saint-Martin-d'Ary, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Kengirlû
Kengirlû gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.117 kes (299 malbat) bûn.
Başkend, Bazîd
Başkend, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.
Daşqizqapan
Daşqizqapan gundekî ser bi navenda bajarê Tîkabê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê ya di 2016an de, nifûsa vî gundî 1245 kes (285 malbat) bû.
Emê (albûm)
Nalînek, albûmeke hunermend Mihemed Şêxo ye û ji aliyê Kom mûzîkê ve hatiye tomarkirin. 9 stranên albûmê hene.
Zara (hunermend)
Zara yan jî Zerîfe Migoyan ( Lenîngrad, KSSFR) hunermend û aktrîseke navdar a kurd e ku li Moskow a Rusyayê dijî. Zara di sala 2016an de xelata Hunermenda Rûmetê a Federasyona Rûsyayê wergirtiye. Zara heta niha deh albûmên stûdyoyê tomar kiriye û çend xelatên Xelata Gramofona Zêrîn, dîplomeyên festîvala televîzyona Rûsî ya Pesnya goda wergirtiye. Wek lîstikvan Zara bi rolên xwe yên di rêzefîlmên "Streets of Broken Lights" (2001), "Spetsnaz 2" (2004) û "Favorsky" (2005) û fîlmên dirêj "Pushkin. The Last Duel" û "White Sand" de tê naskirin.
Evîn Çîçek
Sevê Evin Çiçek, weku Evin Çiçek tê naskirin, ew xanim rojnemevanê, lêkolîner e, niviskar e, helbestvan e, parastvana mafên mirovan e. Xwediyê du nasnama ne: Kurd, Swîs.
Zara (hunermend)
Jiyan û malbata wê
Zara li bajarê Lênîngradê wekê kesek ji malbateke kurdên êzîdî de hatiye dinê. Zara dibistana amadeyî ya jimare 2yê li Otradnoye, navçeya Kirovsky ya li Oblasta Lênîngradê xwendiye. Di sala 2000an de li Gymnasium ji dibistana jimare 56an ku li Saint Petersburgê ye bi madelyaya zîv xilas dike. Li gel xwendina xwe ya navîn, wê dibistana muzîkê ya zarokan bi şanaziyê pisporiya piyanoyê qedandiye.
Evîn Çîçek
Sedemê zewicandinê li Tirkiye gora kanuna medenî jin mecburbûn paşnavê mêran bigirin, bi kar bînin wê jî « Aydar » kardaniya. Weki « Evin Aydar », li Ewropa « Evin Aydar Çiçek » dahat naskirin.
Zara (hunermend)
Jiyan û malbata wê
Bavê wê Paşa Bînbaşîevîç Mgoyan, Namzedê Zanistên Fîzîk û Matematîkê ye ku di pîşesazîya çêkirina makîneyan de kar kiriye û dayika wê, Nadî Djamalovna Mgoyan, jina malê ye. Dê û bavê wê li bajarê Lenînakan a Ermenistanê ji dayik bûne. Xwişkek wê ya mezin bi navê Liana û birayek piçûk bi navê Roman heye.
Evîn Çîçek
Dema ku 1999’da gora kanuna medenî ya Swîsrê mêrê xwa berda bi fermî bi navi paşnavê xway kurmancî weki Evin Çiçek, Sevê Evin Çiçek hat naskirin.
Zara (hunermend)
Kariyer
Di sala 1997an de Zara derket fînala pêşbirka huneriyê a Rûsyayê a bi navê "Stêrka sibehê" (bi rûsî: Utrênnyaya Zvêzda) (Moskow) û xelata Festîvala navneteweyî ya bi navê "Bila zarok bikenin" ya (Qahîre û Port Saîdê, Misir) wergirt. Di sala 1998an de hunermenda ciwan xelata "Hêviya Sîbîryayê" (Omsk, Rûsya) wergirt, di pêşbirka "Roja jidayîkbûnê" a sitranên zarokan (Sankt Petersbûrg) û pêşbirka «Baştirîn strana salê» (Sankt-Petersbûrg, Rûsya) de xelat wergirtin.
Evîn Çîçek
Ciyê bûyînê/herem
Sevê Evin Çiçek sala 1961 an li herema Koçgiri Kamilava-Maciran-Çît (tirkî İmranlı) silav dide dunê. Dema komara Tirkiyê hat îlan kirin du da Q(k)oçkirî ser bajarên Sêwaz, Dêrsim , Erzincani Gümüşhane hat bilavkirin. Navê gundê Çiçekê Çimen e. Tê mana deşta ser çiya. Navê gund bi tirkî « Yoncabayırı » e. Gundî li êla-eşîra Mılan in. Gund li ser kendêkî çiyay Çengeli yê ye. Ev çiya 2596 metro bilind e. Seba-bo gundiyên heremê ziyarete, pîrozê. Gundiyên hereme ola Kurdan ya beriya hezeran salan diparêzin. Agir, av, dari ber, herd, çiya, marê reş, pezkûvî bo-seba wan pîrozin. Gora baweriyê dema kesek mir rihê wî derbazi zîndikî din dibe. Jiyan berdewam e.
Kurdên ku berê xwa vedigerînîn rojê, hîvê niyaz-îbadetê dikin bin zordariyan da, darên qirkirinêda dijîn. Rêvebirên İmparatoriya Osmanî/komara tirk bo ku wan bikin Muhemedî bê navber kardikin. Nav demê de hin guhartin bûne. Bo-seba xwe li qirkirinan biparêzin mecburmane navên ereban weku pêşnav bikarbînin.
Zara (hunermend)
Kariyer
Du salan ser hev di pêşbirka "Hêviyên Ewropayê" de (Soçî) Zara dîploma beşdarvana asta yekem û xelat bi dest xistiye. Di sala 1999an de di Festîvala "Denga-99" ku li bajarê Soçî derbas bû hunermenda ciwan xelata sempatiyên temaşevanan qezenc kir.
Evîn Çîçek
Ciyê bûyînê/herem
Gundiyên heremê niyazên xwe li çiyay Surik, li çiyay Çengelîyê, li Sed Xaziyê dikin. Hemû dicivin û gora ola xwe pêwîstiyan pêk tînin. Evîn Çîçek di zaroktiya xwe de tevli îbadetên, niyazên çiyayê Çengeliyê bûye. Kurmancên heremê naçin ciyên biyanî ziyaretên, ziyaretgahên wan li nêzikên wan e. Ew olên (dînên) biyanî qebûl nakin. Dayik pîroze. Zariyên dayîka-diya vê olê weki yên « rê », olê tên qebulkirin. Mîna Êzdiyan zariyên-gêncên xwe bi bawermendên olên din re nazevicînîn, qedexe ye. Bi teybetî çilley pêşin da Gaxand, çilley paşîn da Xizir, meha adarê de hersê heftmal-Çarşema Reş, nîsanê da Çarşema Sur rojên têybetin. Kom dibin, civat tên girêdayîn.
Zara (hunermend)
Kariyer
Heta niha çend albûmên stranên Zara hatine weşandin, hunermenda ciwan herwiha di fîlman de jî rol girtiye. Fîlmên wek Favorskiy, Hêzên taybet bi rûsî-2, Jiyan û mirina Lyonka Panteleyev û yên din, herwiha di kurtefîlman de jî rol kiriye, yên wek Demon û Ariyadna.
Evîn Çîçek
Perwerde/Pisporî
Evîn Çîçek li gundê xwe dest bi dibistana destpêkî dike. Komi kuflet (malbat) bi sedemên aboriyê koçî bajarê Turkiyê, Estenbolê/Stembolê dikin. Evîn Çîçek sinifa duyemîn va dest bi perverdêyê dike, li wî bajarî dixwîne. Li Ortaköy/ Argion/Ayios Fokas « Kılıç Ali Paşa », li Aksaray « Oruç Gazi İlkokulu » dibe şagirt. 6 salan li « Cibali Kız Lisesi » dixune. Paşê dest bi « Zanîngaha Marmarê » dike. Li wê derê beşa zanistî ya « Aborîi Rêvebiriya rêxistinên devletê » diqedîne. Du da salekê bi teybetî domî qursa zimanê îngîlîzî dike. Her perwerde domdike. Dema penaberiyê li bajarê Fribourgê welatê Swîsrê nû va dest bi xandinê dike. Ew zimanên kurmancî, tirkî, fransizî, îtalyanî, îngîlîzî dizane. Bisporî: aborîi îdare-rêvebiriya devletê, beşê zanîstiya polîtîk. Ew endama « Pen a Kurd », endama « Pen international » e. Gotarên wê bi zimanê tirkî, fransizî, îngîlîzî ne. Helbest bi kurmancî ne. Lêkolîn bi zimanê tirkî hatine nivisandin.
Zara (hunermend)
Kariyer
Di sala 2009'an de beşdarî şowa "Du stêrk" bû û gihîşt fînala bernameyê, di encama pêşbirkê de Zara û Dimîtriy Pêvtsov cîhê duduyan girtin. Cihê yekem Mark Tîşman û Nonna Grîşayeva qezenc kirin. Weke ku hilberîner Îgor Matviyenko jî destnîşan kir strana ku Zara û Dimîtriy di fînalê de gotin hêja ye ku bibe sîngileke serbixwe.
Evîn Çîçek
Jiyana Evîn Çîçek ya kar (şixul)
Bavê Çiçek karkere. Ew 1980’de lîse (kolej) dixedîne, dest bi kar dike. Evîn Çîçek îdeolojiya çep diparêzî. Çepgir e. Loma bi zanabûn dixwaze çina-tebexa karker nas bike. Li atelyeyên konfeksiyonan de dibe karker. Him durînê hîndike, him jî jiyana karkertiyê bi pratikî, bijiyandin nêzîk ve nasdike. Dema zanîngahê da dibe şagirt jî ciyên cuda da hem kardike hem dixune. 1988’da weki rojnemevan dest bi karekî din dike. Xebera yêkemîn ya wê « Nahala-nevala Qeseban/Sêrt/Siirt » e. Ew weku rojnemevan, lêkolînvan, niviskar domdike.
Zara (hunermend)
Kariyer
Di dema derbasbûyi de Zara bi kurê weliya Sankt Petersbûrgê re zewicî bûye, lê pişt re jê cida bûye. Niha bi karsazekî bi navê Sergey Îvanov zewicî ye.
Evîn Çîçek
Siyaset
Dema salên daviya heftê danistandina wê bi netevperestên Kurd re çêdibe, her bi pêş dikeve. Ew fêrî siyasetê dibe. Dîroka welatê xwe ya rast hûdike. Cunta 12ê îlona 1980an tê ser text. Gelek kesan digirin binçavan. Zilmê li wan dikin. Bi hezaran Kurd avitin girtîgehen, bi dehan kuştin. Nişteciyên komara Tirkiyê ku hatibûn girtin % 85 Kurmanc, bi teybetî Kurmancên ku ne Muhemedî bûn. Di meha Gucig-Şibata sala 1981an de Çiçek jî bi rêvebirên, êndamên koma KAWA’va te girtin. Ew kom/rêxistin Kurdistanik yêk, Kurdistanek serbixwe dixwaze. Çiçek du mehan di oda, xaniyê zilmê de dimîne. Naw du mehan de dibe şahîdê, goriya-qurbana zilma polîsên komara tirkiyê. Paşê 6 mehan jî girtîgehên eskerî da dimîne. 1990’da Partiya Keda Gel da « HEP-Halkın Emek Partisi» du da jî Partiya Demokratîk da «DEP-Demokrasi Partisi» cî digire.
Zara (hunermend)
Kariyer
Di sala 2023ê de bi navê "Klama Dilê Min" albumekî kurdî (kurmancî) derxistiye.
Evîn Çîçek
Sirgun/penaberî
Sala 1993an de terre Başûrê Kurdistanê. Sê meh û nîv li başûr dimîne. 3 meh li kampa PKKê ya Zelê (Slemani/Qelediz) derbaz dibe. Ew li wê derê du lêkolînan dike. « Bin ağır da nizam/hukuk », « Nikanin tixubê daynin ber hezkirinê » Dozgerên Komara Turkiyê çuyina wê xeber digirin. Dixwazin ku bo demek dirêj, 10-15 sal wê bavêjin hepsê. Evîn Çîçek mebcur dîmîne derkeve derveyî welat. Li çiriya paşîn a 1993an vir va penabere, li dervayî Kurdistanê/Komara Tirkîye, li Swîsrê dijî.
Helbest
Bi dehan gotar nivisandine.
Lêkolînên wêyên ku nahatine çapkirin
Gelek helbest jî nehatinê çapkirin.
Canqûr
Canqûr, gundekî ser bi navenda bajarê Tebrîzê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Mendîlbeser
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mendîlbeser 23 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 5 e.
Çalegerdele
Çalegerdele, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Wermelskirchen
Wermelskirchen bajarokekî navçeya (Landkreis) Rheinisch-Bergischer Kreis li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Başakilan
Başakilan gundekî Tuzxurmatuwê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Xerabê Memo, Stewr
Xerabê Memo, gundekî ser navçeya Stewra Mêrdînê ye.
Keryene
Keryene, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Keryene' 135 kese (65 mêr, 70 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 38 e.
Fetah Gulî
Fetah Gulî (1943-2007) şoreşgerekî kurd e ku di sala 1943an de li navçeya Batîfa ji dayk dibe.
Fetah Gulî di malbateke kurdperwer de mezin dibe û cîhanê fehem dike. Ji zarokiya xwe de hesta kurdiniye di mêşkê wi de peyda dibe.
Fetah Gulî di sala 1951 de dest bi dibistana seretayî kir. Di sala 1957an de ji bi dawî dike. Di dema dibistana wî de hinek pirs çê dibin, aye çima em kurd li welate xwe li ser axa xwe bindest in û ji vê çendê bû egera hende kû hesta Evin welat li dev kesatiya şehid Fetah Gulî peyda dê bê. Ev helwista wi rêkekê vedêkê kû Fetah Gulî bibê nehingekê ye bi nav u deng e di çîvaka Kurdistanê de.
Li dol û nehalên Kurdistanê çihên bi heybetên Azadiyê banga peşmerga ye tiye dê kê kû serkeşe bizava neteweya kurd ji ber kû Fetah Gulî mezin bibû û tehna Şoreşa Îlonê merge wi gerim kir bû kû ew bibe peşmerge ki welatê xwe. Di sala 1959an de di nav çiwanan de dest bi xebata PDK Başûr dê kê.
Di tevgera Şoreşa Îlonê de yek ji deverên kû ji bal hikûmeta Îraqê ve hati bû standên bajerê Zaxo û derûdora wê bû ji ber kû Fetah Gulî xwedan hesta kurdperwerî û netewî bû ne rawsta û dest bi xebata şoreşgerî kir. Di sala 1961ê de Fetah Gulî gehişt guvenda azadîxwaza.
Destpekê Fetah Gulî sengerê bizava azadîxwaz li Zaxo xûrt kir paşi li devera şexan û akre piraniya çalakiyen Fetah Gulî li parêzgeha Duhokê rûdan.
Fetah Gulî di sala 1968an de bi ber pirsê idareya Helgûrdê. Li ser daxwaza Idrîs Barzanî li helgûrdê Fetah Gulî dê bê ber pirsê perwerdeya pêşmergeyî û ber pirse rêxistina abori. Pêşti Şoreşa Îlone diçe Îrane li ser daxwaza Idrîs Barzani de vegerê devera Badinan.
Di sala 1979an de dibe berpirsê liçneya devera Zaxoyê. Di sala 1981ê de dibe berpirsê liçneya devera Duhokê. Di sala 1985an de dibe ber pirse liçneya devera Amediyê. Di sala 1986an de dibe berpirsê liçneya devera Duhokê. Di sala 1987an de dibe ber pirse liçneya devera Şêxan. Fetah Gulî di enfala reşde li doski jor di be ber pirse liqa yek ya PDK. Di sala 1991ê de dibe berpirsê mihwere Duhokê-Sêmêlê berey niştîmanî berpirsê derevar Duhok û Şexan. Di sala 1992an de dibe berpirsê leşkerê Zaxoyê. Di sala 1993an de bûye kargerê liqa yek berpirsê leşkerî. Di sala 1995an de bûye berkargerê berpirsê zerevanî li bajerê Duhokê. Di 16ê tebaxa 1996an de ji aliyê serok Mesûd Barzanî ve hat xelat kerin bi medaliay ya barzani. Di sala 1998 de be karger û ber pirse zerevaniya Çar li Zaxo. Di sala 1999an de erkê wî hat vegohastin bû kargere liqa yek ya PDK. Di sala 2000î de wek berpirsê grûba heçiyan wek nûnere PDK de çe heçe. Di sala 2001ê de pîşti vekirina liq heşt ya PDK wek çigîre seroke liqa 8 karê xwe berdewam kir.
Pêşty milmilaneka dirêj digel nexoşýê l 24ê xêzîrana sala 2007an de çû ber dilovaniya xwedê u di rê u resmekêş şayste da l guristana Batifa hate veşartin.
Çavkanî û girêdanên derve
http://www.youtube.com/watch?v=Qa7NI3VwJ2M Parçê helbesteke Weysi Guli bi Wexerkerna nemer Feteh Gulî goti li vê malperê klik bike da guhdarî bike.
Qolîta
Ev gund, ji gundekî bajarokê Xêlîkanê jêr e. Zêdettir 2.400 gelhê xwe heye û nîvî gelhê xwe bara Ewropa û bajarê navenda Qonyayê kirine. Ji êşîrê xêlîkanê ye. Dûr we gundê, navçeya Espkeşand (Cihanbeyli), Xêlîkan û gundên din ên biçûk hene.
Hohenpolding
Hohenpolding şaredariyeke navçeya (Landkreis) Erding li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Daşbilax Xerabekelek
Daşbilax Xerabekelek gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Thue et Mue
Thue et Mue, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Saint-Martin-de-Coux
Saint-Martin-de-Coux, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Xelîfeyên Raşidûn
Xelîfeyên Raşidûn (Erebî اَلْخِلَافَةُ ٱلرَّاشِدَةُ ) xanêdaneke xelîfetiyê ye ku di navbera salên 632 û heta sala 661an, xelîfetî kiriye. Piştî Sasanîyan ve xelîfetiya derbaza Xanedana Emewiyan bû.
Håsjøen
Håsjøen, goleke di nava sinorê parêzgeha Sør-Trøndelaga Norwêcê de ye.
Kurî
Kurî navê eşîreteke li derdora Sasona Sêrtê ye.
Ebû Tahir
Ebû Tahir, damezrênerê dugelê kurd ên Luristanê ye. Ji bin destê serwerê xanedana sunguranê Farsê ve Luristan vegirtiye. Di sala 1156 an de ji bindestiya xwe xelas kiriye. Piştî 5 salan mir û layê wî Hezarhespî ket cihê wî
Hecîlera
Hecîlera, ango Hecîleran, gundekî navçeya Cihanbeyliya ser bi Qonyayê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Saint-Caprais-de-Bordeaux
Saint-Caprais-de-Bordeaux, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Paramore
Paramore  yek ji grûbên rock ên îngilîzî ye ku di sala 2004'an de çêbûye. Ew di dîroka muzîka rock de yek ji grûbên herî navdar e. Paramore ji vokalîst Hayley Williams, gîtarîst Josh Farro û debilvan Zac Farro.
Linux a kurdî
Ji bo hewldanên wergerandina Linux bi kurdî, navê "Linux a kurdî" jî tê bikaranîn. Lînuxa "kurdîtirîn" Ubuntu 6.10 e. Di Ubuntu 6.06 de salname, klavye, kontrola rastnivîs, beşên mezin a pergala bingehîn û gelek bername bi kurdî ne.
Di 16. 11. 2006'an de li Amedê di resepsiyonekê de Ubuntu GNU/Linux bi kurdî hat nasandin.
Soranî
Projeyek bi nave Linux be kurdî ji bo wergerandina Linux û KDE bi soranî jî heye. Her dû projeyên vekîrî ne, her kes dikare tevlê bibe.
Dortyol
Dortyol (,, , bi wateya "Çarrê"), li gorî hin çavkaniyan Îmraniye , navçeyeke ser Xetayê ye. Gelheya navçe 117.053 e.
Düngenheim
Düngenheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Dewrêşreş
Dewrêşreş gundekî ser bi navenda bajarê Tîkabê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê ya di 2016an de, nifûsa vî gundî 146 kes (30 malbat) bû.
Daşbilax, Heştrûd
Daşbilax gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bêyreq, Tebrîz
Bêyreq, gundekî ser bi navenda bajarê Tebrîzê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kûçmeşek
Kûçmeşek gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 526 kes (136 malbat) bûn.
Mela Dawid
Mela Dawid (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Mala Dawid), gundekî bi ser Navenda Silêmaniyê ya navçeya Silêmanî ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Hevpeymana Nîştimanî ya Demokratî Sûrî
Hevpeymana Nîştimanî ya Demokratî Sûrî (HNDS) di sala 2014an de li Efrînê hatiye damezrandin. Endamên Hevpeymana Nîştimanî ya Demokratî Sûrî ji hemû pêkhatên Sûriye ne.
Wîkîpediya îbranî
Li gorî daneya 21 gulana 2020an di wîkîpediya Îbranî de 266.521 gotar, 641.478 endam û 37 rêveberê malperê hene.
Hevpeymana Nîştimanî ya Demokratî Sûrî
Şaxên HNDS
Bi awayekî fermî, baregeha xwe ya sereke li navenda bajarê Efrînê ya girêdayî Herêma Efrînê li Rojavayê Kurdistanê vekir û piştre jî şaxa xwe ya Cindirêsê jî ve kir û mamoste Ebdurihma Xelîl Murşid (Evdoyê Murşid) jî bi fermç wek serokê wê şaxê hat destnîşan û dest bi kar kirin.
Di roja pêncşemê 25ê tebaxa 2016an li bajarê Cindirêsê ya ser bi kantona Efrînê, baregeha fermî ya Hevpeymana Nîştimanî a Dîmokratîka Sûrî hat vekirin.
Wîkîpediya îbranî
Girêdanên derva
Malpera wîkîpediya bi zimanê îbranî
Hevpeymana Nîştimanî ya Demokratî Sûrî
Şaxên HNDS
Her li Munbicê jî bi serokatiya Îbrahîm Qaftan ku niha serokê Partiya Pêşeroja Sûriyê ye şaxa Munbicê ya HNDS hat vekirin.
Her weha di sala 2016an de jî baregeha şaxa Şehbayê Mehmûd Bavê Şiyar hat vekirin û yê şaxê Helebê jî li Şêxmeqsûdê bi serokatiya Mihemed Hemê hat vekirin.
Li piştî rizgarkirina Tebqayê baregeha HNDS li Tebqayê jî hat vekirin. Her weha serokê şaxê HNDS li Herêma Kurdistanê rojnamevan Hozan Efrînî ye. Serokê şaxê Ewropayê jî Elî Betal Beran Hec Xelîlî ye. Ferhad Mayêr wek nûnerê HNDS di Meclîsa Sûriye ya Demokratîk de dixebite. HNDS bi çalak serpereştiya karûbarên kurdên wê deverê û Efrînê dike.
Çîmen, Hewlêr
Çîmen, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Lêkolîner
Lêkolîner, kesê ku li ser mijarekê lêkolînên zanistî dike ye. Lêkolîner dikare di her beşên zanistî, wêjeyî, civakî, dînî û hwd de lêkolînê bike.
Derwêşhesen
Derwêşhesen, gundekî girêdayî Amedê ye.
Mistefa Gazî
Mistefa Gazî, (jdb. 1958 - 2017) nivîskar, lêkolîner û bestekarekî kurd e.
Mistefa Gazî di sala 1958an de li gundê Şêxuliya Jêrîn ya bi ser Siwêregê ve ji dayik bûye. Dibistana seretayî, ya navîn û lîseyê li Diyarbekirê xelas kiriye. Demeke dirêj e di warê ziman, zargotin û muzîka Kurdî de xebatan dike. Ew hem kilam û stranên Kurdî berhev dike û hem jî kilam û stranan çêdike. Di nav salên 1991-2003an de li Amedê dersên zimanê Kurdî daye. Di rojname û kovarên Kurdî de xebatên wî hatine weşandin. Kilam û stranên ku wî çêkirine ji hêla kom û hunermendan ve gelek sal in têne xwendin. Strana wî ya yekemîn car afirandiye "Evîndar im" e. Strana wî ya herî navdar "Xerîb im" e. Strana wî ya bi Tirkiya Diyarbekirê û di terza blusê de hatiye çêkirin "Fîsqaya" jî gelek navdar e. Kilam û stranên wî ji hêla kom û hunermendên wek Koma DDKD, Koma Pêşeng, Koma Azad, Koma Avreş, Koma Arjîn, Koma Dengê Azadî, Koma Dîjle, Şiyar, Şîlan, S. Metîn, Siyabend, Zinar Sozdar, Oruç, Şoreş, Selinay, Sabahattîn Xoce, Azad Bîlen, Yekbûn, Murat Kuçukavci, Alişan, İbrahim Nuhat, Ferhat Kanat, Engin Derya, Evin Beyaz, Ercan Kan û hwd ve hatine xwendin.
Baştey Giçke
Baştey Giçke gundekî Tuzxurmatuwê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Saint-Martin-de-Juillers
Saint-Martin-de-Juillers, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Suihua
Suihua, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Guangdongê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 5.416.439 kesî
Kûzereş
Kûzereş gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Sillêman Kenî
Sillêman Kenî, gundekî gundistana Seraya navçeya navendî ya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Sillêman Kenî 370 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 79 e.
Qertût
Qertût gundê Kolikê ye. Bi tirkî navê xwe Karadut e. Qertûtê li ber Çiyayê Nemrûd e. Şéxéki mezın lı vi gundiye.
Daş Aletî
Daş Aletî gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Qertût
Mezre
Sê mezre girêdayî gundî ne:
Zanîngeha Çewlîgê
Zanîngeha Çewlîgê (navê fermî bi tirkî: Bingöl Üniversitesi) zanîngeha dewletê ya Çewlîgê ye. Di sala 2007an de hat damezirandin.
Inning am Holz
Inning am Holz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Erding li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Dildilbilaxî
Dildilbilaxî gundekî ser bi navenda bajarê Tîkabê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê ya di 2016an de, nifûsa vî gundî 88 kes (23 malbat) bû.
Zorava, Bismil
Zorava, gundekî Bismilê ye. Nêzîkî Êlihê li kêleka gundê Zilek e.
Suryanî
Suryanî yan jî Aramî (bi Zimanê aramî: suroye, suryoye) komekî etnikî ye ku zimanekî samî diaxivin. Suryanî yek ji gelên xwemalî yên bakûrê mezopotamyayê bû ku bi piranî xwedî bawerîya xiristiyanî bûn û di navbera gelên misilman wekî Ereb, Kurd û Tirk de dijiyan. Ji ber ku gelên cîran di nav 2000 salên dawî de her tim welatê wan dagir kirine, serdemek zor dîtine. Împeratoriya Osmanî zêdetirê 400 salan axa ku gelê suryanî lê dijîn dagirkiriye.
Li gorî texmînan di navbera milyonek heta çend milyon suryanî li rûerdê belavbûyî dijîn. Welatê wan Mezopotamya ye ku ew jê re dibêjin Bethnahrîn. Îro di navbera dewletên Tirkî, Iraq, Sûrî û Îranê de li hev hatiye parkirin.
Piştî Şerê cîhanî yê duyem suryanî bi çar aliyên cîhanê ve belav bûn. Ji ber ew rastî, armanca dewletekî suryanî jî rabû.
Baxyeqûb
Baxyeqûb, gundekî ser bi navenda bajarê Tebrîzê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Suryanî
Kevnariya suryaniyan
Bi taybetî piştî ku bi awayekî girseyî kesên ji gelê suryanî ji welatê xwe dûr ketin û diyasporayeke bi hêz li derveyî welatê xwe avakirin, bi xurtî hewl dan ku li binyada xwe bigerin. Sedêmên vê yekê di serî de gihiştina bîreke neteweyî bû ku bêhtir bi derfetên li derveyî welat bi hêz bûbû. Ev hewldan ji ber lêgera gotinek nû ya îdeolojîk bû. Îro gelek îdiayên dîroknasên suryanî û yên din li ser vê xalê hene.
Anegorî dîtina herî belav bûyi ku ji aliyê piraniya dîroknasên suryanî tê pejirandin, suryanî (yên berî zayînê împeratoriyeke mezin ava kiribûn û xwediyê şaristaniyeke gelekî dewlemend bûn) ne. Kesên vê dîtinê dipejirînin û lê xwedî derdikevin di wê baweriyê de ne ku hemû gelên kevnar ên Mezopotamyayê wekî Babîlî, Kenanî, Fenîkî, Aramî û hwd. Ji yek binyadê ne û samî ne. Ji ber vê sedemê ew gel bi hesanî tevlihev dibûn û di nav hevdu de diheliyan. Zimanê wan nêzîkî hev bûn, ev jî dibû sedema ku wan zimanê hevdu zû bipejiranda an jî bi hêsaniya tevlihevbûna zimanên wan zimanekî nû yê Samî diafirandin. Piştî belavbûna ola mesîhî li nav van gelên Mezopotamyayê ev gel bêhtir di nav hev de heliyan û bûn yek. Di serî de suryanî dûv re akadî, babîlî û aramî bi xêra zimanê hevbeş, rabûn û rûniştina hevbeş û êdî ola hevbeş gelekî nû anîn holê ku ev jî gelê suryanî ye.
Dîtina din dibêje ku suryanî aramî ne. Ev dîtin pişta xwe dide rastiyeke dîrokî. Em îro dizanin ku piştî sedsala 8an û 7an a berî zayînê zimanê aramî li Mezopotamyayê belav dibe û dibe zimanê bazirganiyê. Dîsa dema ku axamenî (pers, fars) aramî weke zimanê fermî dipejirînin (sedsala 6an a berî zayînê) ev ziman di nav hemû gelên samî yên Mezopotamya de tê bi karanîn.
Dîroknasê suryanî Hanna Dolaponu dibêje ku meriv nikare di mijara binyad û daheçûya suryaniyan de li gor krîtera nîjadê lêbigere. Dolaponu dîsa davêje holê ku suryanî ji tevlûhevbûna gelên kevnar wek Arami, fenîkî, kenanî û hind û îraniyan pêk hatine. Li gor vê dîtinê navên kesên ku dêra suryaniyan dihebînin bi giştî suryani ne. Gotina suryanî bi taybetî piştî belavbûna ola mesîhî hêdî hêdî bêhtir hate bikaranîn.
Ziman
Zimanê suryanî endamêkî ji malbatzimanên semîtîk e, weki erebî yan îbranî di nav de jî heye.
Dîrok
Êdî li gor ku ev çend gotin li ser mijara aramî-suryanî ji ku hatine me bihîstin em dikarin hindekî bahsa dîroka Mezopotamya jorîn bikin.
Dîroka demên kevn
Dîroka nivîskî (dema nivîsê) ya Mezopotamyaya jorîn bi Akadan dest pêdike. Di salên berî zayînê 3 hezaran de li bakûrê Sumeran Akadan gelek dewletên serbixwe, yek bajarî avakiribûn. Ew ne dişibana Sumeran û zimanê wan jî cihe bû. Zimanê wan zimanekî Samî bû. Ew ji rojava (ji çolên Surî) ve hatibûn û nasên gelê (klanên) li rojava bûn. Cihê Akadan di navbera Dicle û Ferat de cihekî navendî bû. Seba vê jî Akadan fethên mezin di demeke kurt de karîbûn bikin.
Suryani (yên kevnar) ji herêmên Akadan ber bi bakûr ve belav bûn û gelek bajar avakirin ku yek ji wan jî bajarê Aram bû. Aram herwiha navê xwedayê vî bajarî bû û navê aşîra ku dema paşê navê xwe li hemû herêmê kir û hemû gelên herêmê di bin bandora xwe de hiştibû bû. Bê gûman çand û şaristaniya Arami nêzîkî ya Akadan û Babîliyan bû.Sedema vê yekê ev e ku Arami ji ber ku Akad û Babîl jî samî bûn hesanî xwedî li çand û şaristaniya wan xwedî derketin û şaristaniya xwe li ser vê bingehê ava kirin.
Sedsala 15an a berî zayînê qurnê ku êdî Aram li temamê Mezopotamya jorîn belav dibe ye. Vê demê Arami pir bajarên wek Nînova, Koloh û hwd. Ava kirin. Lê li bakûrê Mezopotamya jorîn tim bi hêzên eskerî dikarîbûn bimînin. Bi vî awayî Aram bû navenda bazirganiya bi Mezopotamya jêrîn (navend û başûrê Iraqê), Kapadokya (Anatolya) û Mezopotamya jorîn (Kurdistan û Ermenistan) re.
Azerî (gel)
Azerî, Tat, Acem an jî Tatarên Kawkasiyayê (bi azerî: Azərbaycanlılar آذربایجانلیلار, Azərbaycan Türkləri ترکهای آذربایجانی) komek ji gelê îranî ne ku zimanê xwe yê îranî ji bîr kirine û bi zimanekî tirkî diaxivin. Piraniya azeriyan li Qefqasya û li bakurê Îranê dijin. Welatê wan Azerbaycan û zimanê wan zimanê azerî ye. Gorî texmînkirina çavkaniyan li cîhanê 30 mîlyon azerî hene û 9 milyonên wan li Azerbaycanê dijîn.
Qelacox
Qelacox, Qełacox, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Suryanî
Dîroka demên kevn
Sedsalên 8an û 7an a berî zayînê Aram bi serdegirtinên eskerî ber bi Bakûr û Bakûrêrojava ve fereh bûn û bi riya Koloniyên xwe ev der dagîr kirin. Berî zayîne di sedsala 8an de keyê Aram Salamansarê I bi artêşeke mezin bi ser gelên ku li Bakûrê Aram dijîn de diçe û heya bi keviya gola Vanê dixe bin destê xwe.
Qelacox
Hejmara rûniştvanan
Li gor Serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Qellacox' 212 kese (98 mêr, 114 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 53 e.
Rewşa xwendin û perwerdeyê
Ji 212 kes rûniştvanên Qellacox, 130 kes dikarin bixwînin u binivsînin (68 mêr, 62 jin).
Azerî (gel)
Zimanê tirkî yê Azerbaycanê
Azerî (acemî û tatî jî jê re dibêjin) yek ji zimanên tirkî ye. Digel Komara Azerbaycan, Îran, Tirkiye û Rusya, Li Gurcistan û raqê tê bikar anîn. 25 milyon kes bi azerî diaxivin.
Suryanî
Dîroka demên kevn
Divê navberê de di destpêka sedsala 12an a berî zayînê êdî Aramî tên Mezopotamyayê û carcaran bi ser bajarên Aram de digirin û talan dikin. Lê di sedsala X. de êdî winda bûn ji ber ku wan jî êdî dest bi jiyana şaristanî kirin û tevlî Aramiyan bûn. Û divê navberê de ji xwe Aram gelek seferên Eskerî biribûn bi ser Aramiyan de û ew kole kiribûn û di avakirina avahiyên mezin yên Aram de bi kar anîbûn. Pey vê yekê re êdî Arami bêhtir bi bazirganiyê mijul bûn. Ev bû sedema ku di demeke kurt de Aramî bibe zimanê bazirganiyê.
Piştî ku emperetoriyan Aram şikest û herwiha ya Babîliyan  jî êdî hemû gelên samî ketin bin destê Axameniyan ku bi xwe Pers bûn lê zimanê xwe yê fermî weke Aramî pejirandibûn. Ev yek bû sedema ku gelên samî vê demê yên Mezopotamya jorîn zimanê Aramî bi kar bînin.
Azerî (gel)
Diyaspora
Nêzîkî du qat zêdetir Azerî li Îranê ji ya Azerbaycanê dijîn; Hikûmeta Îranê behsa 15 milyon Azerî li Îranê dike, neteweperestên Azerbaycanê jî 23 milyon e. Li gorî World Fact Book 2018, ew %14 (dora 12 mîlyon) nifûsa Îranê ye.
Li gorî hin texminan niha li Tirkiyeyê derdora 800 hezar şopinerên şiîtiya dozdeh îmaman hene, lê dibe ku ev hejmar ji ya rastîn gelek cuda be. Ji bilî azeriyên tirkiyeyî, bi qasî 300 hezar hevwelatiyên Azerbaycanê li Tirkiyeyê dijîn.
Hostovatnet
Hostovatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Sør-Trøndelaga Norwêcê de ye. Gundê Hostonê li qeraxa bakurê rojhilata golê ye.
Resen Revendi
Resen Revendî derhênerekî kurd e.