cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Îtalya
Dabeşkirina îdarî
Parêzgeh û şaredarî di çarçoveya qanûnên dewlet û herêmê de karên xwe bi xwe birêve dibin. Parêzgeh ji aliyê encûmenên parêzgehan û serokên parêzgehan ve têne hilbijartin. Serokê parêzgehê rasterast bi piraniya dengan tê hilbijartin, gera duyem jî biryar dide ku di navbera her du namzedên ku herî zêde deng bidest xistine de were hilbijartin.
Şaredarî ji aliyê meclîsên şaredariyê yên hilbijartî û şaredar ve têne birêvebirin. Şaredar rasterast bi piraniya dengan tê hilbijartin û di tûra duyemîn de biryara hilbijartina di navbera her du namzetên ku herî zêde deng wergirtine de tê hilbijartin.
Îtalya li ser 20 herêman dabeş dibe: Abruzzo, Geliyê Aosta, Apulia, Basilicata, Kalabriya, Kampaniya, Emilia-Romagna, Friuli-Venezia Giulia, Lazio, Lîgûrya, Lombardiya, Marke, Molise, Piemonte, Sardînya, Sîsîlya, Trentino-Tîrola Başûr, Toskana, Umbriya û Veneto. Herêm bi giştî li ser 110 parêzgeh hatine dabeşkirin. Parêzgeh bi giştî ji 8000 zêdetir Şaredariyên pêk tên.
Partiyên siyasî û hikûmetên
Di destpêka salên 1990î de, rêze skandalan, bi nasnavê Tangentopoli (bajarê bertîlê), sîstema siyasî ya Îtalyayê hejand. Lêpirsîna mezin a polîsê dûv re, "Mani pulite" (destên paqij), ne tenê bû sedema guhertinên bingehîn ên bingehîn, lê di heman demê de bû sedema ji nû ve avakirina pergala siyasî ya partiyê ya piştî şer. Partiyên nû û tifaqên nû derketin holê. Li aliyê rastê, mogulê medyayê Silvio Berlusconi Forza Italia bû şûna Partiya Demokrat a Xiristiyan. Li aliyê çepê, Democratici di Sinistra (Demokratên Çep) ketin şûna Partiya Komunîst.
Di 1994 de, Forza Italia û hevkarê wê yê koalîsyonê Lega Nord hilbijartin bi ser ketin, lê hikûmet piştî çend mehan îstifa kir dema ku Lega Nord vekişiya. wezîrê seferê ku ji aliyê partiyên çepgir û Lega Nord ve hat piştgirîkirin, heta ku koalîsyona nû ya çep-navend a Romano Prodi di hilbijartinan de bi ser ket, di sala 1996 de bi ser ket. Hilbijartin û hikûmetek bi serokatiya Silvio Berlusconi di heyama pênc salan de desthilatdar bû. Di hilbijartina 2006 de partiyên hevkarên Prodi di hilbijartinê de bi ser ketin. Di hilbijartinên 2008 de, tifaqa navend-rast a Silvio Berlusconi Gelê Azadî dîsa li hember Walter Veltroni tifaqa çep-navend bi ser ket. Berlusconi di Mijdara 2011an de neçar ma ku îstifa bike û teknokrat Mario Monti li şûna wî hat.
Di gulana 2018 de, profesorê hiqûqê yê nenas Giuseppe Conte di hikûmeta nû, radîkal, populîst a Îtalyayê de bû serokwezîr. Partiyên desthilatdar Tevgera Pênc Stêrk (M5S) û Lega (berê Lega Nord) bûn. Serokên partiyê serokê M5S Luigi Di Maio û Lega Matteo Salvini wezîrên hikûmetê bûn. Di "Hilbijartina parlemanî ya 2018an" de, Tevgera Pênc Stêrk (M5S) ya rexnegirê YEyê bi tenê ji sedî 32ê dengan serketî bû. Legaya biyaniyan jî bi pêş ket û ji sedî 17 bi dest xist. Lega di tebaxa 2019an de ji hikûmetê derket û Serokwezîr Conte di navbera Tevgera Pênc Stêrk (M5S) û çep-navend Partiya Demokratîk (PD) de hikûmeteke nû ava kir.
Di Sibata 2021-an de, serokê berê yê Banka Navendî ya Ewropî Mario Draghi bû Serokwezîrê pêşîn ê Îtalyayê. Di nav gel de jê re digotin "Super Mario". Draghi karî piştgiriya çend partiyan werbigire û Luigi Di Maio, ku serokatiya Tevgera Pênc Stêrk dikir, wekî wezîrê derve berdewam kir.
Parastin
Hêzên Çekdar ên Swêdê ji sala 2005an vir ve artêşeke profesyonel e. Leşker ji du celeb in, leşkerên pispor ên bi karê daîmî (Volontari li Servizio Permanente, VSP) û karkerên peymanê li ser yek (Volontari in ferma prefissata ad 1 anno , VFP1) an çar sal (Volontari in ferma prefissata ad 4 anno, VFP4). VSP ji VFP4-ê tê wergirtin, ku di encamê de ji VFP1-ê tê wergirtin.
Nifûs
Dawî serjimarî di 9ê cotmeha 2011ê de hat kirin, û paşê nifûsa qeydkirî li Îtalyayê (de jure) bû 59 433 744 şênî, ji wan 28 745 507 mêr û 30&nsp. ;688 237 jin. Serjimêrî berê her deh salan carekê di navbera 1951 û 2001 de dihatin kirin. Li gorî Enstîtuya Neteweyî ya Statîstîkê ya Îtalyayê, nifûsa qeydkirî ya welêt di 31 Kanûn 2016 de 60 589 445 bû, ji wan 55 542 4 hemwelatiyên Îtalî bûn û 41 jî hemwelatiyên Îtalyayê bûn. 5 047 028 (8,3 %) hemwelatiyên biyanî bûn. Nifûsa Îtalyayê di Tîrmeha 2016an de ji hêla The World Factbook 62 007 540 şênî, hat texmînkirin. ref name="CIAworldfactbook" /> dema ku Neteweyên Yekbûyî di 1ê tîrmeha 2016an de nifûsa 59 801 000 texmîn kir.
Italî zimanê piranî û zimanê fermî ye. Almanî û Fransî xwedî statûya zimanên hindikahiyên netewî ne, li Tîrola Başûr dibistanên bi zimanê almanî û li Valle d'Aosta jî Fransî wekî zimanê zikmakî derseke zimanên bi zimanê Almanî ye. ]. Bi qanûnên herêmî li herêma Friuli-Venezia Giulia, Frîûlî, Slovenî û Almanî statûya zimanên hindikahiyên herêmî hatine dayîn. Bi qanûnên salên 1991-2001, parastina pozîsyona hindikahiyên zimanî û çandî bi rêya mafê bikaranîna hemû zimanên kêmneteweyan wek zimanê perwerdehiyê di dibistana seretayî de, wek zimanê axaftinê di parlamenên herêmê de hat berfirehkirin. û di encûmenên parêzgehan û şaredariyan de, û di dadgehên herêmî û di rêveberiya herêmî de. Meclîsa Parêzgehê diyar dike ku ev maf di nav kîjan herêmên erdnîgarî de bên bikaranîn.
Ol
Piraniya îtalyan Katolîk ne. Peymanên bi navê Lateran di sala 1929an de serweriya Papa li ser Dewleta Vatîkan da û Dêra katolîk jî ji bo dêra katolîk bû xwedî helwest, lê ji sala 1984an vir ve ew êdî ne dêra dewletê ye.
Herêmên Îtalyayê
Îtalya ji 20 herêman pêk tê. Her herêmek kargere xwe ya taybetî heye û ji wan 5 herêm statuya xweya taybetî heye. Herêmên ku statuya xweya taybetî heme bi * hatine diyar kirin.
Navên herêma:
Braunsbedra
Braunsbedra, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonya-Anhaltê ye.
Xêyredîn
Xêyredîn gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Seleteya kundirê
Seleteya kundirê, seleteya leterê ji kundir û mastê tê çêkirin. Ji kundirê re kulind, kulindir, dolmik jî dibêjin.
Dolmik kundira dirêj a bo heşînê ye (dolmeh). Leter cureyeke kundirê ye, di wêjeya devkî de bo kundira herî bitehm jî tê bikaranîn, lê zimanzanên kurd rave nekirine ka kîjan e. Vê seleteyê asûrî, kurdên cihû yên Îsraelê jî dixwin. Li parêzgehên Colemêrg, Riha, Dîlok, Mêrdîn û Meledîyê tê zanîn û xwarin.
Amadekirin
Kakilên gûzê dikarin bidin makîneyê jî, hêsantir e. Kundirê li rêşkerê bidin, ava wê bidarivînin. Herwiha gizêrê jî. Sîrê bikutin. Kundirê di nava hindikek rûnê de hinekê biqijilînîn, gizêrê berdin navê, ava xwe kişand ji ser agir daynîn, bila sar bibe.
Chorin
Chorin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Barnim li Brandenburg, Almanyayê ye.
Seleteya kundirê
Amadekirin
Sîr, mayonez, mast û xwêyê tevlîhev bikin, berdin ser kundir û gizêrê, nîvê kakilê gûzê bavêjin navê, tevdin.
Bi nîvê din ê kakilan ser xwarinê bixemilînin bavêjin sarincê bila bi qasî 45 deqe - 1 saetê bimîne. Paşê hîn dikarin bînin ser destexaneyê (sifre).
Anna Friel
Anna Louise Friel ( jdb. 12ê tîrmehê 1976 li Rochdale, Greater Manchester, Keyaniya Yekbûyî) lîstikvaneke Îngilîz e. Herwesa hatiye xelatkirin bi xeltên weka (International Emmy Award, û Drama Desk Award, û National Television Award, an RTS Award, û honorary degree, ).
Ehrar eş-Şerqiye
Ehrar eş-Şerqiye (bi erebî: أحرار الشرقية, Ahrar al-Sharqiya) komeka çekdar e ko li destpêkê wekî yekîneyeka Ehrar eş-Şamê li Dêre Zorê bûn. Piştî ew ji rojhilatê Sûriyayê ber bi rojavayê wî welatî jî hatin derêxistin her ew nav li ser wan ma. Lê li sala 2016ê ew ji Ehrar eş-Şamê veqetiyan û pardarî şerrê Mertala Firatê bûn. Gelek ji endamên vê komê ji eşîreta Şeîtatê ne.
Ebû Mariya el Qehtanî endamê berê yê Civata Şêwrê ya Cebhet en-Nesreyê dewrekê mezin di avakirina wê komê da gêrra. Ebû Mariya bi koka xwe ji Îraqê ye û alîgirî desttêwerdanên Tirkiyê di şerrê navxweyî yê Sûriyayê da ye. Dihêt bawerkirin ko parek ji sedemên derêxistina wî ji Cebhet en-Nusreyê ev hevkariya wî ya xur digel Tirkan bû. Herçend e ko netebayî û şerr di navbera vê komê û DAEŞê da hebûne, lê bi giştî ew jî yek ji xelekên wê zincîreya rêkxistinan e ko alîkariya lojestîk pêşkêşî DAEŞê dikin.
Di şerrê Tirkiyê li dijî Rojavayê da, Hevrîn Xelef a çalaka siyasî bi destê vê komê hat kuştin.
Çavkanî
Kategorî:
Brandscheid
Brandscheid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Servet Kocakaya
Servet Kocakaya (z. 19'ê gulanê 1973, Bongilan Çewlîg ) hunermendekî kurd e.
Wekî malbat ji Çoligê ne û pirranî bi zimanê tirkî distire. Li Mersinê dibistana seretayî û amadeyî bidawî dike û li Enqereyê perwerdeya endazyariya xêvjimêrê (komputer) dibîne.
Qesrik, Cizîr
Qesrik gundekî girêdayî bajarê Cizîra Botan e.
Mormant-sur-Vernisson
Mormant-sur-Vernisson, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Reşadiye
Reşadiye gundekî Sûrgiyê yê bi ser Muhacîra Melediyê ve ye.
Braunschweig
Braunschweig, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonya Jêrîn e.
Qesrik, Dêrika Çiyayê Mazî
Qesrik  gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye. Gundê Qesrîk girêdayî bajarê Mêrdîn a navçeya çiyayê  Mazîyê  ye.Qesrîk;62 km dûrî  bajarê Mêrdînê  yeû12 km dûrî navçeya  çiyayê Mazî  ye.Rûpîvana  Qesrîk23 km kare ye. Gelê gundê   Qesrîk ji gundên  Ikisu,  Tanriyolu  Qesrîk  Lalan  hatine  û  eslên  wan  Kurdê  ê  mensûbê gelê  Mendikê  ne. Li gundê  Qesrîk    başûra wê  gundê  Űrűnlű   , rojhilata  wê  gundê Yağmur û  Uludağ,  rojavaya   wê   gundê Meşelî   û  Çayőnű ,bakura wê jî  gundê Ikisu  hene. Ji ber ku erdê gund   kevir in û ji ber merca avhewa wê xaniyên gund ji  kevir  çêbûne, Debara gundiyan serekîn çandinî û ajaldarî ye. Ji ber avhewa û erda wê  piranî çandiniya hişk(genim, ceh, nok  û  nîsk) tê bikaranîn.Li qismek erdê gund de rezvanî jî  tê bikaranîn.Û  li gund çalakiya ajaldariyê piranî pez in, Ji  bo pêdiviya xwedîbûna wan li şûna alifê hazir ji çêrgehê tê pêşwazî  kirin.
Li gund xwarina herî  navdar goştê sêlê ye.Dimsa tirî û  bastêq  jî  navdar e.
Felix Bloch
Felix Bloch (jdb. 23ê çiriya pêşîn a 1905an li Zürich - m. 10ê îlona 1983an li Zürich) fizîknasekî swîsrî-amerîkî bû. Sala 1952an bi tevî Edward Mills Purcell, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Sala 1927an endazyariya fîzîkê bidawî dike û doktoraya xwe li zanîngeha Leipzig dide. Bi fîzîknasên navdar ên hevdemî re hevaltiyê dike û bi wan re dixebite. Sala 1933an diçe DYAyê û Zanîngeha Stanfordê. Sala 1939an dibe hevwelatiyê Amerîkayê.
Xanedana Zhou
Xanedana Zhou (çînî: 周朝; "Zhōu Cháo"),  xanedaneke ku di navbera B.Z. 1027 - B.Z. 256an de li Çîn ê hukumdar bû. Ev xanedan, di dîroka Çîn da, xanedana herî dirêjtir rêvebirtî kirîye ye. Nêzîkî 770 sal revebirîya Çîne kir.
Xanedana Zhou, bi barkirina paytext ji bajar ê Gao berve bajarê Luoyang, bu dû beş (Xanedana Zhou ya Rojava û Xanedana Zhou ya Rojhilat). Dîroka Xanedana Zhou ya Rojhilat ji dibe dû beş (Serdema Bihar û Payiz û Serdema Dewletên Şer Dikin ).
Xanedana Zhou ya Rojava ji sala 1027 (B.Z.)an heta 771 (B.Z.)an rêvebirî kir. Zhou Wuwang, ku bajarê Gao wekî paytext îlan kir, xanedana Shang hilweşand û bi avakirina artêşek yekgirtî û bi alîkariya serokên din re xanedana West Zhou saz kir. Pîştî mirina Zhou Wuwang, Zhou Chenwang derket ser text, lê ji ber ku gelek ciwan bu, apê wî Zhou Gongdan welat bi rêvebir. Piştî aramkirina welat, Zhou Gongdan serhildanên ku derketin tepisand. Xanedana Zhou ya Rojava hêza xwe xurt kir. Di serdema Xanedana Zhou ya Rojava de rejîmên bêhempa hatin ava kirin. Mînakî, "Rejîma Jin Tian", "Rejîma Prînsîla", "Rejîma Guo" û "Rejîm Protokolê" hin ji van in.
Binêre
Lîsteya Monarşiyên Çînê
Ûkrayna
Ûkrayna (bi ûkraynî: Україна, Ukraina [ukrɑˈjinɑ]) welatekî li Ewropaya Rojhilat e. Yek ji dewletên berê yê Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst e. Paytexta wê Kyîv e.
Ew piştî Rûsyayê, ya ku li rojhilat û bakur rojhilata welêt disekine, duyemîn welatê herî mezin ê Ewropayê ye. Erdzemîna welêt bi qasî 600,000 kîlometre çargoşe (230,000 mîl çargoşe) digire.[b] Beriya Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê yê domdar, ew bi gehleya xwe derdora 41 mîlyon mirovan ew welatê heştemîn ê herî qelebalix ê Ewropayê bû. Welat li bakur bi Belarusê ve, li rojava Polonya, Slovakya û li başûr rojava bi Mecarîstan, Romanya û Moldova ve re sînordar e. Li başûr û başûr rojhilat bi Deryaya Reş û Deryaya Azov re xetek peravê heye. Kyîv paytexta netewe û bajarê herî mezin e. Zimanê fermî û neteweyî yê welêt ûkraynayî ye, lê piraniya mirovan bi rûsî jî dizanin.
Lîsteya bajarên Kanadayê
Bajarên parêzgeha Albertayê
'''Parêzgaha Albertayê 17 bajar û navendan pêk tê. Paytexta parêzgehê bajarê Edmonton e. Bajarê herî mezin ya parêzgehê bajarê Calgary ye.'''
Bajarên parêzgeha Kolombiya Brîtanî
Lîsteya bajaran, hêjmara gelhe û pîvanên rûerda bajarên parêzgehê
Bajarên parêzgeha Manitoba
Lîsteya bajaran, hêjmara gelhe û pîvanên rûerda bajarên parêzgehê
Bajarên parêzgeha New Brunswick
Lîsteya bajaran, hêjmara gelhe û pîvanên rûerda bajarên parêzgehê
Navçeyên parêzgeha Nova Scotia
Di parêzgeha Nova Scotia yê de hemî navend girêdayî Şaredariyên Herêmî ne. Ji ber vê yekê di vê parêzgehê de navendên xwedî statûyên bajarî tine ne.
Parêzgeha Nanvutê
Serbajara parêzgeha Nanvutê Iqaluit
Bajarên parêzgeha Ontario
Lîsteya bajaran, hêjmara gelhe û herêmên Parêzgehê.
Bajarên parêzgeha Quebecê
Di parêzgeha Quebecê de 223 navend hene. Li gorî dadrêsîya Parêzgehê di navbera bajar û bajarokan de ti cûdahî tine ye. Hemî navend xwedî sitatû ya ville ne. Paytexta parêzgehê bajarê Quebecê ye û bajarê herî mezin ya parêzgehê bajarê Montreal e.
Bajarên parêzgeha Saskatchewanê
Li gorî dadrêsîya Parêzgehê Saskatchewanê ku hejmara gelheya bajarokekî gehîşte 5000î (hezar) dikarê statûya bajarê bistîne. Paytexta parêzgehê bajarê Regina ye û bajarê herî mezin a parêzgehê bajarê Saskatoon e.
Parêzgeha Yokunê
Paytexta parêzgehê bajarê Whitehorse e.
Taksî
Taksî an texsî, amyara veguhastinê ya bi destûra zagon û norman, bi bedêlî xizmeta mirovan dike ye. Taksî tên kirêkirin. Pirranî di nava bajaran de dixebitin. Li pirraniya welatan, ajokerên taksiyan, bi bawernameyên bazirganiyê yên xwerû bo taksîvanan tên dayîn dixebitin.
Li her welatê rengeke wan heye, reng hatine standardkirin. Li Bakurê Kurdistanê rengê wan zer in. Li Almanyayê divê otomobîlên bo taksiyan werin bikaranîn, ne kevn û ne erzan bin.
Amyara bo taksiyê tê bikaranîn dikare bêmotor jî be. Li Çîn, Hindistan û gelek welatan taksiyên di forma duçerxe, sêçerxeyan de ne gelek in. Hin taksî hene bi destan tên tehm dan an kişandin. Lê gava mirov behsa taksiyan bike, bi giranî yên bimotor tên bîra mirov.
Taksî pirranî di forma mînîbusan de bin jî, wekî taksî dikare mîdîbus an amyareke din bê bikaranîn. Berê li Kurdistanê taksiyên bi hespan dihatine kişandin navdar bûne. Bi taybetî li Wan, Amed, Mûsil, Xarpêt, Dîlok û Erzîromê taksiyên bi hespê dihatin kişandin gelek bûne. Niha nemane.
Rengdêr
Li hin welatan, taksî bi gelemperî bi rengek diyar têne boyax kirin da ku ew li ser rê bisekinin.
Ebdulxerab
Ebdulxerab gundekî Sûrgiyê yê bi ser Muhacîra Melediyê ve ye.
Kiriziya Jorîn
Kiriziya Jorîn, gundekî bi ser navçeya Xarta parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Combes, Hérault
Combes, Hérault, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Mongauzy
Mongauzy, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Çûksûz
Çûksûz, bi tirkî navê wê kirine Karaağaçlı, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.
Sine (nahiye)
Navenda navçeya Sine, yek ji nahiyeyên ku bi navçeya Sineyê ve girêdayî ye. Ev nahiye dikeve parezgeha Kurdistanê a Rojhilata Kurdistanê.
Zeta
Zeta (bi yewnanî: ; bi herfa mezin Ζ, bi herfa biçûk: ζ) tîpa şeşem a alfabeya yewnanî ye.
Transkrîpsiyona kurdî z ye.
Şerafettin Kaya
Şerafettin Kaya (jdb. 1929 li Gimgim, Mûş, Bakurê Kurdistanê) parêzer, mamoste û yek ji çalakgerên mafê mirovan ên Kurd e.
Jînenîgarî
Kaya wekî mamoste li parêzgeha Mûş a Kurdistanê û Enqere ya Tirkiyê xebitiye. Piştî perwerdeya xwe ya dadê dibe parêzer û ji xwe re li Amedê bûroyek vedike. Ew di nava salên 1971 - 1974î de berevaniya kurdperwer û çepgiran dike. Sala 1976î ew jî tevlî têkoşîna azadî û demokrasiyê ya kurdperweran dibe û di damezrandina rêxistina Rizgarî de cihdigire.
Ew bo demekê dirêj parêzerî û têkoşîna xwe ya legal bi hev re didomîne. Serokatiya baroya parêzgeha Mûşê dike. Bi hatina cûntaya artêşa Tirk a sala 1980î jiyana wî jî dikeve xetereyê. Ji aliyê hêzên ewlakariyê ya cûntayê tê girtin û di gelek zîndanan de dimîne.
Sala 1982î bi dizî derdikeve derveyî welêt û li Almanyayê dibe penaber. Li Almanyayê serpêhatiyên xwe (bi taybetî yên derbarê Zîndana Amedê de) diweşîne û raya giştî ya cîhanê bi êşkenceyên li Kurdistanê dibin, dide hişyarkirin. Ji ber ku ew bi xwe dadnasek bû, ji aliyê dadgehên Almanya ve wekî pispor tê naskirin û li ser daxwaza dadgehan sûd ji şêwirmendiyên wî tên girtin.
Tehsînî
Tehsînî anku Teḧsînî, gundekî ser Pilêmoriya Dêrsimê ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Xûîn Rûd
Xûîn Rûd gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Floirac, Charente-Maritime
Floirac, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Wendisch Baggendorf
Wendisch Baggendorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Morville-en-Beauce
Morville-en-Beauce, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Mezg
Mezg? , gundekî Sûrgiyê yê bi ser Muhacîra Melediyê ve ye.
Mam Êzidîna
Mam Êzidîna, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Buchet, Almanya
Buchet şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Breckerfeld
Breckerfeld, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Nordrhein-Westfalen e.
Odûr
Odûr, bi tirkî navê wê kirine Kayaburun, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.
Domînîka
Domînîka, (Commonwealth of Dominica), weletekî ji gravekê pêk tê û li Deryaya Karîb e. Domînîk berê koloniya Brîtanyayê bû.
Hohenfinow
Hohenfinow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Barnim li Brandenburg, Almanyayê ye.
Şevîklî
Şevîklî? gundekî Sûrgiyê yê bi ser Muhacîra Melediyê ve.
Türkan Temel
Türkan Temel (Bêrîvan) (jdb. 1965 li gundê Keçan a Gimgimê, parêzgeha Mûş, Bakurê Kurdistanê - m. li parêzgeha Qers, Bakurê Kurdistanê) yek ji têkoşerên jin ên navdar bû û ji aliyê dûgela Tirkan ve hate kuştin.
Bêrîvan di malbateke rewşa wan a aborî baş e de tê jiyanê. Bavê wî bi salan li Almanya xebitîbû û li navenda Gimgimê esnafî dikir. Malbata wê baweriya Elewî dihewandin û bi zaraveyê Kirmanckî (Dersîmkî, Ginî, Zazakî, Dimilî) diaxivî.
Bêrîvan xûşktiya nexweşan (hemşîre) dikir û beriya ku jiyana xwe jidest bide li rojavayê Tirkiyê dixebitî. Hêj di zaroktiya xwe de doza Kurd û Kurdistanê dikir û di nava rêxistineke çepgiran a li herêmê xwedî hêzeke berbiçav bû, Halkin Kurtuluşu (bi kurdî: Rizgariya gel) de cihgirtibû.
Türkan Temel bi destpêkirina şerê çekdarî yê PKKê û hatina pêşmergeyên PKKê bo herêmê re, têkilî bi PKKê re çêdike. Li bajarên Tirkan têkoşînê dike. Biryara xwe digire ku tevlî hêzên gerîlla bibe û daxwaza wê jî tê pejirandin. Ew hêj negihîştiye kampên perwerdeyê yên PKKê dikeve dafika artêşa Tirk û parêzgeha Qersê tê kuştin.
Monprimblanc
Monprimblanc, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Xanedana Shang
Xanedana Shang (çînî: 商朝 "shāng cháo"), xanedaneke ku di navbera B.Z. 1600 - B.Z. 1027an de li Çîn ê hukumdar bû.
Xosom
Xosom, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Nazmiyeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Xanedana Shang
Berevajî xanedana Xia ya nîv-efsanewî, delîlên dîrokî hebûna Xanedana Shang piştrast dike. Ji ber vê yekê Xanedana Shang wekî xanedana yekem a Çînê tê hesibandin. Nimûneyê yekem yê nivîsên Çînê di vê demê da tên xuya kirin.
Binêre
Lîsteya Monarşiyên Çînê
Taweşeht
Navê xwarinê û wergera romî (tirkî)
Tirkan navê wê bi şaşî tirkîze kirine, kirine tarakli turk tavasi. Dibe ku gotine qey koka bêjeyê şeh (tr. tarak) e. Lê ti eleqeya xwe bi şehê nîne. Şeht di wateya felcbûyî, seqet, kelkût de ye. Xwarin li Mûsilê navê xwe yê niha girtiye. Berê ji goştê erzan ên kulekan dihatibûye çêkirin û erzan bûye. Di wateya "exlewika/rûnbirêşka/meqelka ji goştê erzan ê ji ajalên şehtbûyî" de ye.
Xwarin li bakurê Kurdistanê ji ber bandora asîmîlasyonê carnan bi romî (tirkî) tê binavkirin. Li Mêrdîn, Amed, Dîlokê ji goştê biqîmet, ji pîrzolayê tê çêkirin.
Çêkirin
Goşt pakij bişon, bi dilê xwe hûrbikin, bêî rûn bikin rûnbirêşkê. Heya ava xwe ya dayî kişand, biqelînin. Rûn û pîvaza hûrkirî berdin navê, biqijilînin. Zerayî bi pîvazê ket mergeyê (herduyan) tevlî bikin, tevbidin.
Avê berdin ser, xwê bavêjinê. Heya goşt peritî, hat kewa xwarinê, bikelînin. Hûn dikarin pîvazê na lê sîrê bikin xwarinê. Herwiha heger bixwazin dikarin ava limonê yan hinarê jî tevlî bikin.
Enzaxar
Enzaxar, anku Enzaẍar, bi tirkî navê wê kirine Kevendüzü, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.
Xûîn Dizec
Xûîn Dizec gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Saint-Pont
Saint-Pont, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Mihemedê Gavan
Mihemedê Gavan, anku Mihemedê kurê Îsayê Xelef, hunermend û stranbêjekî kurd bû ku di sala 1934an de li gundê Tilşeîra Aşîtan, li Rojavaya Kurdistanê hatiye ser dinyayê. Malbata wî bi eslê xwe ji gundê Girê Mîran ê Nisêbînê bû, lê ber bi hêla Binxetê ve koçberî gundê Tilşeîra Aşîta bûbû. Di 20 saliya temenê xwe de, stran û lawik û dîlokên reqsê digotin û bi demê re bi deng û awazên xwe navdar dibû û hunera wî bi rewanî û bi gavên fireh bi pêş ve diçû.
Hin nimûneyên ji hunera wî
Berhemên hunermendê welatparêz heta sala 1965an gihîştibû deh kasetên tomarkirî yên rengereng; lê li gor malbata wî, bi sedema hin bûyerên xirab hindek ji wan kasetan hatine windakirin.
Hunermend Mihemedê Gavan endamê Partiya Komunîst a Sûriyê bû.
Mihemedê Gavan di 17ê çiriya pêşîn a 1977an, di 43 saliya temenê xwe de çû ber dilovaniya Xwedê û li gundê Tilşeîrê hat veşartin.
Weitenhagen, Nordvorpommern
Weitenhagen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
La Flotte
La Flotte, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Murata
Murata? gundekî Sûrgiyê yê bi ser Muhacîra Melediyê ve ye.
Zelemele
Zelemele (jdb., Dersîm, Bakurê Kurdistanê) stranbêjekî Dersîmî ye.
Bi Kirmanckî distrê. Navê wî yê rastî Memed Ali Güler e. Bavê wî helbestvan e û ji gundê Seyîn ê ye. Diya wî ji Axdad a Mamekiyê ye û ji bera Ûsivan e. Bi Dimilkî (Kirmanckî, Ginî, Zazakî, Zonê Ma, Şo bê) stranan distrê û awazgeriyê dike. Şêweyê mûzîka wî rock, rap û awazên wekî blues e. Herwekî ew awazên folklorîk jî bi afirandêriyeke nûjen distrê. Ew bi xwe hin caran navê stîla mûzîka xwe jî wekî "Zelemele" binavdike.
Niha li Almanya, bajarê Mainzê dijî. Ew ji aliyekê ve jî perwerdeya aborîzaniyê li zanîngeha Düsseldorfê dibîne. Ew bi mûzîka xwe ya rengîn gelek tê hezkirin.
Exnîs
Exnîs, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Kabat Bostanli
Kabat Bostanli, gundekî girêdayî Navçeya Dêrsimê Nazmiyeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Omeriyan
Omeriyan, Omeriya herêmeke çiyayî ya Mêrdînê ye. Bi navê eşîra Omeriyan tê naskirin.
Ziman
Ziman awayê gotin û ragîhandina di navbera mirovan de ye.
Çêbûn û pêşketina zimên
Ku zimanê mirovan nebûya dê gelek cudatî di navber mirovan û lawiran de nebûya, ne tenê ji alî mejî ve, lê belê ji alîiyê fîzîkî ve jî. Ji ber ku bikaranîna mivî ji zimanî re hiştitbû dev û rûyê wî bên guhartin, wek valatiya di ezmanê devê mirovan de, çenga mirovan kurt e, ne wekî çenga lawiran e.
Ji bu ku em çavkaniya derketina ziman nasbikin, pêwîste em di destpêkêde zimanên Meymonan û zarokên biçûk lêkolîn bikin. Her wiha pêwîste em zimanên kevin û zimanên vê demê bi hev re kêşe bikin. Cudatî û hevbeşiya di navber wan de nasbikin. Em dizanin ku em û Meymonan (bi taybet jî Şampazî) rebi çend gotinan par dikin, wek gotina ( KİX) ku ji bu tirsandina zarokan tê bi karanîn. Ev peyva di hemû zimanên cîhanêde heye. Her wiha peyva (Ba) û (Ma) ku zarokên yek Salî pê bangî bav û dayka xwe dike.
Gelek peyvên hevbeç di nav ber mirovên cîhanê de hene, tû dibînî ku gelek peyvên Îngilîzî di zimanê Misrî yê kevin de heye. Herusa gelek peyêv ku di gelek zimanan de yek wateyî didê heye wek ( na-no-nîst, nû-new-yeni, qut-cut- qet......û hwd). Ev tê wateya ku hemu ziman ji yek yan jî çend çavkaniyan çêbûne.
Tê gotin ku rolek mezin ya agir di pêşketina ziman de heye, bi taybet jî bandora vê yekê li ser jinan kiribû. Çawa rola agir ? Û çima bi taybet jî jin? Wek tê zanîn ku bi karanîna mirovan ji agir re hîşt ku mirov bi şev li dora agir ronin. Lê ji ber tarîtiyê ku hêl nada ku hereketan û hêmanan bi karbînin, mirov neçar dibûn ku peyêv û dengan derxin. Ev yeka bi taybet jî jinan dikir, ji ber ku jin bi karên çandiniyê dikirin û bi şev li hev dicîvan û ji hevre dipeyêvîn.
Gelek peyêv bingehê xwe ji dengê ku derdixînê nav lê hatine kirin, wek: Ba, Qijok xirxirk, çirçirk, firok, Baq, xûçxûşa avê, himhima Aş........hwd.
Zorahiya herî mezin ku mirovan di afirandina zimande kêşeya navên hêjmara (reqem) ne. Di zimanê gelê daristanên Awistralyayê de ji bilî hêjmara Yek (1) û Dû (2) tû hêjmarê dîtir nîne. Mînak : Ji bu ku hêjmara Sê (3) bînin ziman, wiha dibêjin “dû(2) û yek(1)”, û ku bixwazin bêjin deh (10), wê bêjin “ 2 û 2 û 2 û 2 û 2”. Ev yekajî dide xûyakirin ku çiqasî ziman pêşketiye û roj bi roj berfereh dibe. Li rex wêjî gelek ziman ji holê tên rakirin û wek zimanê gelên Amazon û gelek gelên ku bi komkûjiyan ji holê hatin rakirin, bi wan re jî ziman û hûnera wan hate kûştin. Her wiha gelek milet bi zimanê xwe yê zikmakî naxifin, di vî milî de zimanê Îngilîzî di pileya yekê daye ku bandora xwe li hemu cîhanê dike. Niha nêzikî 4000 zimanî zindî di cîhanê de hene.
Em dixwazin di despêkê de beş û şaxên zimanên cîhanê bidin xuyakirin. Li gorî zimannasên cîhanê ku zimanên zindî dabeşkirine û bingehê wan vekolandine, û li ser vî bingehî ku rêziman, koka ziman, devoka ziman û şêwayê pêşketina zimanan, hemu ziman hatine dabeşkirin.
Malbata rojhilatî
Malbata rojhilatî ku bi navê Zimanên hind û arî tên nasîn, ev perçeya di hindirê xwedajî dibe gelek zimanên bingehên, wek Mîtanî, Sinsikirêtî, Exmînî (Farisiya despêkê), Medî (Kurdî) ji zimanên herî kevin di cîhanê da ye. Zimanê Kurdî beşeke ji malbata zimanên Ariye.
Malbata Rojavayî
Malbata Rojavayî ku gelek caran bi navê kentum tê naskirin, ev perçeya di nav gelê Asiya, ên ji nejada hind û ewropî ne, li rex gelên Upupî ji bilî zimanê finlendî, macarî û zimanê baskî. Her wiha zimanê rojavayî di hindir xweda dibe gelek beş:
Zimanên Samî
Beşê zimanê gelên ku di nav herdû çemande û Çola Erebistanê û Bakurê Afrikiya cîh digrin, dibêjin peyva “Samî” ji navê Sam kurê hesretî Nûh tê.
Gelek taybet mendêyên zimanên Samî ên cuda hene, mînak: gelek tîp ên taybet hene ku tenê di wan de heye wek (ح- ط ض) her wiha piranê zimanê Samî, demê nivîsandinêda ji rat berve çep diçê;dîsa jî gelek tîpên ku di zimanên Arî de hene, gelê Samî nikarê wan tîpana bikar bînin,wek “ P- V- Ç-J- G...hwd.
Di hindir zimanên Samî de gelek ziman û Zarayên cur bi cur hene wek:
Zimanên ûral û Sîtkî
Ev beşa di hindirê xweda dibe dû beş:
Zimanên Asya dûrîn
Tipîtî- zimanên Asya dûrîn -“rojhilata dûr”( zimanên Tipîtî, Çînî, Taylandî û Bormayî....hwd.).
Heya niha bi sedan ziman hene, hîn baş nehatine lêkolîn kirin; lewra bi şewayekî rêkûpêk nahatine dabeşkirin, ne diyare ku ev zimanana dikevine kîjan beşî yan kîjan perçeyî. Nîmunê vê yekê jî li Cîhanê gelekin, wek zimanên gelek nejad û Qebîleyên Efrêqî û Ostiralî.
Rûpelên girêdayî:
Zimanên çêkirî
Ew ziman bi mibesta pêwendî yên nav netevî ya gelên dinya yê bi destê mirov hatine çê kirin. Nimûneya bi navbanga wan zimanan Esperanto û Ido ne.
Wuhan
Wuhan (bi çîniya hêsankirî: 武汉; çîniya kevneşop: 武漢; pinyin: Wǔhàn) serbajarê herêma Hubei ya Komara Gel a Çînê ye. Ev bajar dikeve ser perê çemên Yangtze û Hanshui û li ser deşta Jianghan xwe belav dike. Di sala 1927'an de ji yekbûna sê bajarên mezin ên bi navê Wuchang, Hankou û Hanyang pêk hat. Li Wuhana îro zêdeyî neh milyon kes akincî ne û di warê aborî, çandî û siyasî de navendeke girîng e.
Seqa û hewaya herêmê bi mûsona subtropîkal e: havîn gelek germ in; payîz, zivistan û bihar jî bi hewayeke nerm û fênik in.
Bender û keştîgehên Wuhanê navdar in; zanîngeh, fabrîkên hesin, pîşesaziya hevrîşin û loke, û bazirganiya çayê li herêmê girîng in.
Di salên 1920'î de sentera rêxistina komunîst a Kuomintang bû, ya ku li dijî Chiang Kai-chek şer dikir.
Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî
Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî, (Amnesty International-AI), saziyek civakî ye ku mafên mirovan û Danezana Gerdûnî Ya Mafên Mirovan diparêze ye. Ev sazî di heman demê de li dijî, cezaya ramanê, cezaya îdamê, êşkence û sûcên siyasî jî ditekoşe.
Wuhan
Binêre
Karantînakirina Hubeiyê, 2020
Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî
Amnesty International di sala 1961'an de bi hewldana parêzerekî îngilîz ku ji bona serbestberdana du xwendekarên portûgalî ku ji bona ramanên xwe hatibûn cezakirin ve hate avakirin. Ev tevger ji bo mafên mirovan li her derê cîhanê kampanyayan dide meşandin. Ji hemû hikumetan, ji hemû bîrdoziyên sîyasî û berjewendiyên aborî û olan, serbixwe ye. Xebatên wê girêdayî lêkolînên terwende û standartên civaka navneteweyî ye. Rêkxistin li hember hedîseyên binpêkirina mafên mirovan, aktivîstên xwe yên dilxwaz yên li her derê cîhanê dixe tevgerê.
Wuhan
Binêre
Nexweşîna Koronavîrusê 2019
Pilor
Pilor navê komekê şîranîyên ji hevîr tên çêkirin e. Mirov dikare bêje ku di standarda wê de darçîn heye, bêî wê nabe. Ji ber ku zimanzanên kurd li ser pêjgeha kurd, standardkirina nav û têgînan nexebitîne û lêkolîn nekirine, carnan tevlîhevî derdikevin.
Li hin deveran pilor û helîlikê tevlîhev dikin. Li bakurê Kurdistanê roj bi roj navên bi kurdî yên xwarinan winda dibin, ji ber ku aşxane (restoran) navan bi tirkî didin, kurd jî wan bi tirkî bikartînin.
Çêkirin
Rûnê helandî bikin rûnbirêşkê, ard berdinê û biqelînin. Zerayî pê ket, avê berdin navê, tevbidin. Tîr bû li binikên servîsê parve bikin. Parçeyên rûnê malê daynin ser binikan, darçîn û şekirê pê werbikin.
Christina Aguilera
Christina Maria Aguilera (jdb. 18 kanûna pêşîn 1980, New York) stranbêj, strannivîs, hilberîner û lîstikvaneke navdar ji Amerîkayê ye.
Aguilera di destpêka salên xwe de, ku di sala 1998an de li RCA Records di sala 1998an de peymanek tomar kirî di sala 1998an de peymanek tomarkirinê derxist û li Sten Island a New York Cityê hat pêşandan, di pêşandanên televîzyonê de xuya bû. Dewletên Yekbûyî yên amerîkî û sê stranbêjên yekem a amerîkî hate şirove kirin: "Genie in a Bottle", "Ma çi Keçek Dixwaze", û "Come On Over Baby (Tiştê ku ez dixwazim tu yî)". Digel ku di dîmena pop a ciwanan a hevdem de wekî kesayetek naskirî tê binav kirin, Aguilera digeriya ku bi Stripped (2002) û pêşenga wê ya "Dirrty", ku kesayetiya wê kesayetiya cinsî nîşan da, kontrola hunerî bi dest xwe bixe. Aguilera albuma xwe ya duyem a amerîkî bi Back to Basics (2006) wergirt. Ji destpêka sedsala 20an de jazz, giyan, û blues derxist, û ket nav stranbêjên top10. "Ain't No Man Man", "Hêş. ", û" Candyman ". Her sê albûmên din, Bionic (2010), Lotus (2012), û Liberation (2018), hemî bi şêwazên cûrbecûr ên muzîkê ceribandin û di DY de di rêza herî pêş de ne. Ji bilî materyalên solo, Aguilera bi hevkariyên wekî "Lady Marmalade", "Moves like Jagger", "Feel This Moment", and "Say Something" bi navnîşên xelatê qezenc kir. Digel kariyera xwe ya muzîkê, Aguilera di fîlma Burlesque de (2010) bû sterkek û li ser şeş sezonên pêşbaziya stranbêjê The Voice ji 2011ê heta 2016an bû fêrker.
Jînenîgarî
Christina Aguilera di 18-ê kanûna pêşîn a 1980an de li Staten Island, New York hat dinê. Diya wî, Shelly Loraine Fidler, mamosteyek Spanishspanî ye û bavê wê, Fausto Wager Xavier Aguilera-ekvadorî-dayik-ekîdar, di artêşê de cûrbecûr leşkerî bû. Herdu jî Katolîk bûn. Wan zewicandin dema ku diya wî 20 salî bû û bavê wî 32 bû. Dêûbavên wî dema ku Aguilera 6 salî bû, ji hev cuda bûn, û wî diya xwe, Christina û birayê Rachel girt û bi dayika xwe re çû Pensîlvanyayê. Bavê wî, Fausto, hem bi laşî û hem jî bi hestyarî bû. Aguilera got ku helwesta bavê wî jî di stranên wî de eşkere bû.
Dayika stranbêj piştre bi Jim Kearns re, paramedîkî zewicî. Ew bapîrê wê bû, ku hêza muzîkê Christina kifş kir. Aguilera ji ber ku piçûk bû, jixwe berê dixwest ku bibe stranbêj. Ji zaroktiya xwe ve, wî navên mîna Billie Holiday, Janet Jackson, Mariah Carey, Aretha Franklin, Barbra Streisand aden kir. Christina dîmenên dest pê kir gava ku ew 6 salî bû bi beşdariya pêşbaziyên jêhatî li dibistanê. Wî beşdarî gelek pêşbaziyên jêhatî bûye û her carê jî yekemcar pêşandiye. Piştî demekê, wî dest pê kir ku bibe navenda bala medyayê wekî "keçika piçûk mezin a deng". Pêşbazkarên din ên ku fêr bûn ku ew bi wî re pêşbaziyê dikşîne, xwe vedişartin, ew ji wî xeyal dikirin. Ew di odeya binkeyê de jî rastî êrişê hat û tirên otomobîlên wî yên li pêşberî xaniyên wan radiwestin, teqiyan. Piştî serhildana bûyerên tundûtûjiyê, malbat biryar da ku biçin cîhekî din. Ew di sala 1990 de beşdarî pêşbirka 'Lêgerîna Star' bû û bi xwendina "A Sunday Kind of Love" ji hêla Etta James re di rêza 2emîn de bû. Di cih de piştî wê, wê di bernameya bi navê "Wake Up With Larry Richert" de, ku li kanalek televîzyonê hate weşandin, heman stran digotin. Gel dest pê kir wî nas kir wekî "keçek 10-salî, ku dikare mîna keçek 20-salî binivîse." Di dema salên xwe de li Pittsburgh, Aguilera gelek caran çû ser zeviyê beriya hokerê, fûtbolê û lîstikên baseball û strana "Bijara Star-Spangled" xwend. Di 12 saliya xwe de, ew beşdarî New Klîk Mickey Mouse Club bû, di nav de navdarên mîna Britney Spears û Justin Timberlake.
Li vir, mirov jî, di vê temenê de jê re "Diva" digotin.Piştî ku di dawiya vê pêşandanê de di 1994 de, hunermend dest bi tomarkirinê demos kir. Du sal şûnda, wî dest bi xebata xwe ya muzîkê bi "All I Wanna Do" re bi hunermendê Japonî Keizo Nakanishi re kir. Di destpêka 1998 de, wî ev yek di nav kaxezek kevn de tomar kir dema ku strana Whitney Houston "Run To You" di navşoka xwe de stran dikir. Li dû kifşkirina wî, di 1998 de, ew bû kesê bijare ku strana "Reflection" li fîlma bi navê Mulan, anonîmek Disney bijart. Di cih de piştî vê tomarê, pargîdaniya bi navê RCA Records biryar da ku bi Aguilera re peymanek îmze bike. "Reflection" rabû û derket jorê yek ji nexşeyên yekane, û tew di heman salê de di kategoriya "Strana herî baş a orjînal" de ji "Golden Globe" re jî namzed kir.
Bredstedt
Bredstedt, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Schleswig-Holsteinê ye.
Xornawul
Xornawul an jî Xornawil, (bi tirkî:Maltepe), gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.
Çençûla Jêrîn
Çençûla Jêrîn , gundekî bi ser navçeya Xarta parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Xwarina bilez
Xwarina bilez an jî Fastfood (îngilîzî. fast food = zû xwarin, bilez xwarin) ji xwarinên di demekê kurt de amade dibin re tê gotin.
Vejîn (pirtûk)
Vejîn pirtûkeke Nîzamettîn Akkurt e ku di sala 2001'ê de di nav weşanên Sarya-Baran de derketiye.
Xwarina bilez
Dema mirov behsa xwarina bi lezê dike, pirranî hambûrger, kartolên sorkirî, sosîsên biraştî yan kelandî tên bîra kurdan. Ji ber ku xwarina bi lez bo tenduristiyê ne baş e, jê re di zimanê kolanî de wekî îroniyekê junkfood dibêjin.
Xwarina bilez û pêjgeha kurd
Xwarina bilez di pêjgeha kurd de ne ewçend cihekê girîng digire. Kurd pirranî li malê, di atmosfera malbatî de, yan heger li xaringehan jî bin, bi hevaltî û civakî xwarinê dixwin. Kurd li ser destexaneyê gelek dimînin, suhbetê dikin. Ji xwe bijîşk jî viya temî dikin. Lewra bo hezmandina xwarinan dem pêwîst e, baş e ku mirov hêdî xwarinê bixwe.
Xwarina bi lez encameke jiyana nûjen e. Li bajaran jiyan divê birêkûpêk û bilez be. Wextê gelekan nîne ku bi hêviya amadebûna xwarinên giran bimîne. Sosîseke kelandî, ketçap, stekanekê kola carnan dibe xwarina danekê.
Fastfoodê sazûmaniya xwaringehan jî guhertiye. Berê garson li pey mişteriyan digeriyan, niha kiriyar bi xwe xwarina xwe digire. Herwiha pergala servîskirin û rûniştinê jî hatiye guhertin.
Pîşesaziya xwarina bilezê berfireh e
Zincîre-kargehên xwarina bilezê vebûne û gelek markayên wê derketine. Li bajarên Kurdistanê jî şaxên wan vebûne û vedibin. Di van dikanan de bi diravekê erzan xwarin tên dayîn. Pirranî adan û berkeliyên qerimandî ji sarincan tê derxistin, wan germ dikin û didin muşteriyan. Him ew kar dikin, him jî kiriyar xwarina xwe bilez dixwin.
Lê lêkolînên zanistî dane nîşandan ku xwarina bi lez ziyanê dide laşê mirov.
Dîrok
Di serdemên antîk de jî xwarina bilez hebûye lê pirranî bi jiyana nûjen re berfireh bûye. Li Kurdistanê kuftefiroş, lazûtfiroş, tablakar ûêd jî xwarinên wiha bilez tên amadekirin û xwarin didin. Lê li Kurdistanê jî hêdî hêdî fastfoodên qerimandî yên li cîhana rojava tên xwarin bipêşdikevin. Xwarina bilezên Kurdistan û Asyayê bi qasî yên rojavayiyan ziyanê nadin laşê mirov.
Handan
Handan, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Hebeiyê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2015an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 9.433.000 kesî
Swêd
Swêd (bi swêdî: Sverige) an jî Keyaniya Swêdê (bi swêdî: Konungariket Sverige) welatek li bakûrê Ewropayê ye. Tixûbên wî digihên Norwêc, Fînlenda û Danîmarka. Li Swêdê gelek kurd dijîn[Çend?]. Serbajarê Swêdê Stokholm e.
Büdesheim
Büdesheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Swêd
Etîmolojî
Navê Sverige ("Swêd") cara yekem di helbesta epîk a anglo-saksonî Beowulf de, di destnivîsek ji salên 1000an de, bi forma navê Swēorice, hatiye belgekirin. Ji dawiya sedsala 13an de, ew bi awayê Swerike li ser Kendava Bothnyayê hatiye tomarkirin. Li herêma Svealand "Padîşahiya Swêdiyan" tê gotin. Di dawiya sedsala 15an de nav guherî bû Swerighe, di sedsala 17an de bû Swerghe û Swirghe, Gustav II Adolf forma Swirge, îro forma derengiya serdema navîn Sverige tê bikaranîn.
Erdnîgarî
Swêd li bakurê Ewropa, li beşa rojhilatê Nivgirava Skandînavyayê ye û di warê rûberê de, welat pêncemîn welatê herî mezin e li Ewropayê. Welat li rojava bi Norwêc re (piraniya sînor bi Çiyayên Skandînavyayê re derbas dibe), Fînlenda li bakur-rojhilat çemên Muonioälven û Torneälven, û Danîmarka li başûrê rojava bi rêya girêdana Øresund. Ji bilî parzemînê, giravên wê yên mezin Gotland û Öland hene. Li beşê welêt li bakurê Çerxa Arktîkê, di havînê de tav naçe ava û di zivistanê de şev tevahiya rojê didomîne.
Welat bi Estonya, Letonya, Litvanya, Polonya, Almanya û Rûsya (Kaliningrad) re jî sînorên deryayî hene. Deverên deryayê yên derdor li rojhilat û başûr Bottenviken, Bottenhavet û Deryaya Baltîk ne, herwiha Skagerrak, Kattegat û Øresund-Öresund ] li başûrê rojavayê. Swêd beşek ji herêma erdnîgarî Norden ("welatên Bakur") e.
Avhewa
Tevî cîhê wê yê bakur, Swêd xwediyê avhewaya nerm seretayî ye. Ev bi giranî ji ber Birha Gulf e. Li bakurê Swêdê, ku bi çiyayan ve girêdayî ye, li welêt avhewaya subarktîk heye, bi zivistanên dirêjtir, sar û bi berf.
Corneilhan
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Moulon, Loiret
Moulon, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Swêd
Avhewa
Barîna salane bi gelemperî li dora 1000 mm e, bi rêjeyên nisbeten mezintir li ser beşên rojavayî yên Highlands û li ber perava rojava. Germahiya navînî ya rojane di meha kanûna paşîn de ji derdora 0℃ li başûr, çend derece di binê sifirê de li beşa navendî ya welêt heya & kêm; 16 diguhere. ; ℃ li bakurê Swêdê. Di tîrmehê de, li Götaland û Svealandê derdora 16–17℃ hene û yekser ji 10℃ li beşa herî bakur a Swêdê. Germahiya herî nizm li Swêdê bi -52,6℃, li Vuoggatjålme, Lappland, di 2ê sibata 1963an de hat pîvandin, lê ya herî bilind bû.
Komên etnîkî
Ji bilî swêdiyan (nêzîkî 75%), fînlendî (2%) û samî li bakurê welêt dijîn. Di van dehsalên dawî de, gelek ji Îtalya, Danîmarka, Norwêc, Almanya, Yûgoslavyaya berê, Îran, Libnan, Sûriye, Şîle, Iraq û gelên din ên ji Rojhilata Navîn û Afrîkayê koçî Swêdê kirine.
Li bakurê Swêdê hejmareke hindik samî dijîn. Samî li ser çiyayên sînorê rojava Çiyayên Skandînavya ji çemê Könkämaälven heta Idre li serê Dalarna di civakên piçûk de dijîn. Samî li bakurê dûr, li wargehên wekî Karesuando û Jukkasjärvi, samiya bakur diaxivin. Samî li herêma Jokkmokkê samiya Luleyî xeber didin. Li başûr jî, samiya Piteyî û samiya Umeyî ji hêla komên pir piçûk ve têne axaftin. Koma herî başûr samiya başûr diaxive.
Berê, komeke din a fînîaxêv jî hebû, ya bi navê fîniyên Finnskogen, devera sînorî di navbera Värmland û Hedmarkê de li aliyê Norwêcê. Ev kom ji sala 1620an ji Savolax (bi fînî: Savo) li Fînlendayê koç kirine û heta piştî sala 1900î bi zimanê fînî mane.
Nêzîkî 2,2 mîlyon şênî li Stockholma Mezin, li dora milyonek li Göteborga Mezin û 700 000 li Malmöya Mezin hene.
Navenda demografîk a Swêdê wekî cihekî bi navê Hjortkvarn tê pênasekirin.
Dîn
Swêd di nav welatên Ewropaya Bakur de bû ku yekem car Reformasyon pêk anî û bi sedsalan dînê luterî yê evangelîst, an jî Dêra Swêdê tenê dînê destûr bû. Sedsala 19an Kêmarên dînî mezin bûn, berî her tiştî ji aliyê kesekî ku Dêra Swêdê terikand û dêrên cuda yên azad ava kirin. Bi ser de jî, Swêd koçberiyeke cihûyan wergirt.
Kêmneteweya samî bi tevgera vejîna Laestadî ya ku di sala 1840an de li Karesuando derket holê tê diyarkirin.
Dîroka destpêkê
Yekem şopên mirovên li herêmê ku niha wekî Swêd tê zanîn ji Allerødtiden, li ser 12,000 fvt. Bi Paleolithic nêçîrvanên Brommekulturen yên ku nêçîra keran li sînorê qeşayê ya îroyîn Skåne. Ev serdem ji hêla komên piçûk ên nêçîrvan û komker ve hat nîşankirin ku çirîn ji bo çek û amûran bikar anîn. Çandinî û xwedîkirina sewalan ligel cihên goristana bîrdarî, axînên firtonê yên berferehî û potên axê yên xemilandî ji Ewropaya Navîn bi çanda kasa funnel li dora sala 4000 BZ hatine. Sêyemîn başûrê Swêdiya îroyîn beşek ji qada çandî ya Serdema Bronz a Bakur bû, lê ji navenda çandê ya Danîmarkî re derdor bû. Dem li dora 1700 b.z. dest pê kir. Bi îtxalata destpêkê ya bronz ji Ewropaya Navîn. Di vê serdemê de, li welatên bakur dernexistina sifir tunebû û Tin li herêmê nayê dîtin, ji ber vê yekê diviyabû hemû metal bihatana îthalkirin.
Serdema Bronz a Bakur bêyî pêkhateyên bajarî bû, gel li zeviyên bi yek qatî langhus ji dar dijiyan.
Ji ber nebûna Dagirkirina Romayê, serdema hesinî li Swêdê li dijî mîmariya kevir û keşîşxaneyan di sedsala 12an de tê hesibandin. Piraniya serdemê protohistorîk e, ango çavkaniyên nivîskî hene, lê piraniya wan bi baweriyeke kêm. Materyalên nivîskî yan ji serdemê pir dereng tê nivîsandin, li herêmên dûr tên nivîsandin, yan jî eger bi awayekî herêmî hatibin nivîsandin, pir bi kurtî.
Hewldaneke Romayê ku sînorê Împeratoriya Romayê ji Reyn ber bi Elbe veguhezîne di sedsala 9an de ji hêla eşîrên Alman ve di bin serokatiya Roma-perwerdekirî de hate rawestandin, Romayiyan Şerê Daristana Teutoburgê têk bir.. Di vê demê de, di çanda maddî ya Skandînavyayê de, ji ber zêdebûna têkiliya bi Romayiyan re, guhertinek berbiçav hebû.
Delîlên arkeolojîk hene ku herêma ku Swêdiya îroyîn pêk tîne, niştecihên xwe yên pêşîn di serdema kevirî de hebûn, ji ber ku qeşaya ji serdema qeşayê ya dawî vekişiya. Niştecîhên pêşîn nêçîr û berhevkar bûn, yên ku bi taybetî ji dewlemendiyên Deryaya Baltîkê dijiyan.
Gelek vedîtinên arkeolojîk ên ji civakên mezin ên bazirganiyê piştgirî didin teoriya ku başûrê Swêdê di serdema bronzî de pir niştecîh bû.
Bi rêya wê sedsala 9an û sedsala 10an li Swêdê bi bazirganî, talankirin û kolonîzasyonên li rojhilat, bi taybetî li welatên Baltîk, Rûsya û Deryaya Reş li Swêdê serdest bû. Di sedsala 13an de, qanûnên perestgehê û qanûnên neteweyî, di nav yên din de, ji hêla Magnus Eriksson ve hatin danîn. Di sedsala 14an de, hêza key hate bihêz kirin û deverên peravê yên Norrland hatin kolonîzekirin û swêdî kirin.
Di 17. sedsal Swêd bû yek ji hêzên mezin li Ewropa, piştî ku welat bi serkeftî beşdarî Şerê 30 Salî' bû. Ev helwest di 18. sedsal t dema ku Rûsya di şerê mezin ê Bakur de desthilatdarî girt. Dîroka dawî ya Swêdê aştiyane bû. Şerê herî dawî yê mezin li dijî Rûsyayê di 1809 de bû, bi navê Şerê Fînlenda dema ku Swêd Fînlenda winda kir. Şerê dawîn li dijî Norwêc di havîna 1814 de, li Swêdê bi navê "kampanyaya li dijî Norwêcê" bû. Şer bi Peymana li Moss qediya, li wir Mîrê Swêdê destûra nû ya Norwêcê qebûl kir 17. Gulan û Keyê Norwêcê razî bûn ku dev ji kar berde da ku yekîtiya karmendan bi Swêdê re mumkun be. Di sala 1905an de dema ku Norwêcî Storting yekîtîya bi Swêdê re betalbûyî îlan kir, şer tehdîd kir ku dê derkeve. Di sala 1905-an de bi rûniştina Karlstad ji şer dûr ket. Swêd di dema Yekem û Şerê Cîhanî yê Duyem û di dema Şerê Sar de bêalî ma.
Yekem Merasîma Xelata Nobelê di sala 1901 de li Stockholm hat lidarxistin. Ji sala 1902 de, xelatên zanistî bi fermî ji hêla padîşahê Swêdê ve têne dayîn, lê xelata aştiyê ji aliyê Parlamena Norwêcê ve tê dayîn.
Çand
Çanda swêdî parçeyek ji Nordîk,  Almanî ye û qada çandî ya cîhana rojavayî ye û vegotinên çanda swêdî di huner, muzîk û wêjeyê de di serî de bi van.
August Strindberg di wêjeya swêdî de wekî nivîskarê herî pêşîn tê hesibandin, dema ku Astrid Lindgren bi pirtûkên xwe yên zarokan li cîhanê navdar e. Nivîskarên swêdî gelek xelatên Nobelê yên wêjeyê bi dest xistine, di nav wan de Selma Lagerlöf û Harry Martinson. Ji hunermendên dîtbar ên swêdî, Alexander Roslin, Anders Zorn û Carl Larsson bi taybetî di nav peykersaz Carl Milles û Johan Tobias de têne zanîn. Sergel.
Swêdî çand di 20. sedsala t bi xebata pêşeng a di rojên destpêkê yên fîlmê de ji hêla Mauritz Stiller û Victor Sjöström ve tê destnîşan kirin. Dûv re, Ingmar Bergman û lîstikvanên wekî Greta Garbo, Ingrid Bergman û Anita Ekberg jî li derveyî sînorên welêt karîyera çêkirin.
Stranên Bellman, Evert Taube û Birger Sjöberg li qada navneteweyî têne naskirin. ABBA bi gelemperî bi muzîka ya nû ya populer a swêdî re tê hevber kirin, lê komên nû yên wekî The Cardigans, Roxette û The Hives di van demên dawî de jî nasnameyek navneteweyî bi dest xistin.
Polîtîka
Swêd hema hema hezar sal e padîşah ye û kontrola Riksdag diguhere. Desthilata qanûnî di navbera key û Riksdagê de hatiye parvekirin. Hêza rêveberiyê di navbera key û meclîsek esilzade heta sala 1680an hate dabeşkirin, li dûv keyaniyek otokratîk.
Wekî bertekek ji têkçûna di Şerê Mezin ê Nordîk de, "serdema azadiyê" di 1719an de dest pê kir, li dû wê sê monarşiyên destûrî yên rêxistinî yên cihêreng di 1772, 1789 û 1809 de, ya paşîn a ku çend mafên medenî dihewand. Parlamenterîzm di sala 1917an de ji nû ve hat desteserkirin dema ku keyê Gustav V yê Swêdê, piştî têkoşînek dirêj, razî bû ku hikûmetê bi biryarên piraniyê li Riksdagê tayîn bike. Piştre, di 1918-1921ê de, dengdana gerdûnî hate destpêkirin. Parlamenterîzm ji hêla cîgirê padîşah Gustav VI Adolf ê Swêdê hate parastin heya ku di sala 1975an de destûrek bi bandor hêza siyasî ya padîşah rakirin. Key wekî saziyek fermî, lê bi tevahî sembolîk, bi taybetî bi erkên merasîmê ve hate parastin.