cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gey
Cudakerî
Zorkeriya li dijî hevzayendan ev e ku bi riya devkî an jî fîzîkî tacizkirina mêrên hevzayend an jî jinê hevzayend ji aliyê kesê/a ku heteroseksuel an jî berpêbûniya wê/wî nayê zanîn. Di gelek çandan de cudakerî û pêşbiryarî li hemberî hevzayendan tê dîtin. Her çiqas hevzayendî ji aliyê bijîşkî û psîkolojî, wekî nexweşî yan jî pirsgirêkeke derûnî nayê hesibandin jî, piraniya civakên girtî, hîna jî hevzayendî mîna nexweşiyeke, pisrgirêkeke derûnî yan jî li gorî qeydeyên olî rêşaşî dipejirin û hevzayendan vederdikin. Ji ber hawireke êrîşker û lomeker, bedkariyê fizîkî û bidevkî, redkirina ji alîyê malbat û mirovên din û tecrît/tenêbûnê, rêjeya îhtimala xwekuştin, bendebûna narkotîkê,li dibîstanan xwe li nav pirsgirêkan dîtin û tenêbûna ciwanên gey û lezbîyen mezitirin e.
Li Kurdistana Tirkiyê di sala 2006an de Ahmet Yildiz ku di çapemenîyê de wekî cinayeta namûsê ya yekem tê pênaskirin û di sala 2014an de Roşîn Çîçek ji aliye malbatên xwe ve ji ber ku hevzayend in, hatin kuştin.
Tavers
Tavers, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Bei'an
Bei'an, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Heilongjiangê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2004an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 470.000 kesî
Gûydiriq Kendî
Gûydiriq Kendî gundekî ser bi navenda bajarê Heris li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Saint-Antonin-de-Sommaire
Saint-Antonin-de-Sommaire, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Eva Strittmatter
Eva Strittmatter (1930-2011) nivîskara elman bû.
Baiern
Baiern şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ebersberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Femsjøen
Femsjøen, goleke di nava sinorê parêzgeha Østfolda Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 30,95 kîlomêtre ye û bilindahiya ji asta deryayê 79 mêtre ye.
Rêzkirina peqilkê
Rêzkirina peqilkê algorîtmayeke rêzkirinê ya sade ye ku di informatîkê de tê bikaranîn. Jê re rêzika "peqilk"ê dibêjin ji ber ku hejmarên mezintir ber bi jorê rêzikê ve diçin, mîna peqilkên di binê avê de.
11 (cudakirin)
Pir wateyên 11 hene.
Hezara
Hezara, gundekî bi ser navçeya Erdîşa Wanê ve ye.
Walter Ernsting
Walter Ernsting (jdb. 13 hezîran 1920 li Koblenz, Almanya; m.15 kanûna paşîn 2005 li Salzburg, Awistirya) nivîskarekî honaka zanistî yê alman bû wê herî li ser bernavka xwe Clark Darlton tê nasîn.
Jiyana wî
Walter Ernsting seva zewac û telaqên dayika xwe li Essen, Ludenscheid( bi almanî Lüdenscheid) û Bonn ê de mezin bû. Ew di lîseyê de heta pola yazdemîn dixwend û paşê dibû zandarê kuçkên kinpê.Di sala 1940 di pey destpêka Şerê Cîhanî yê Duyem re ew ji bo artêşa hêzê parastinê (bi almanî Wehrmacht)  dihat hindirandin. Li ser Polonya, Konigsberg ( Königsberg) ,Norwêc, Fransa û Rîga ew dihat li Kûrland li ku ew kete dîliyê. Hevgirtiyareke wê ewî li cem birêveberiye altaxî dikir û Walter Ernsting ji bo 5 salan  li Gûlag eke li Karaganda( Kazaxistan)  daraz kirin. Di pey serbestberdana xwe ew di birêveberiya dagirkerên brîtaniyê de dixebitî. Li vir karê de ew honaka zanistiyê romanên kovarê amerîkan ( Pulp magazine) nas dikir. 1954 Ernsting di cem weşanxaneya Pabel-Verlag li ku ew wek weşanger û  wergêr ji bo rêzeya romanê lenûskê Utopia Zukunftsroman dixebitî.Kirinê girîngtirîn yê lênûskê li ser  wergerandina nivîskarên inglîzîpeyv bû. Di sala 1981 Ernsting wê li Bavyera ( Almanya) û Awistirya dijiya li Îrlenda de mal bar dikir. Ew ema seva sedemên tendiristiyê dîsa vedigeriya li Salzburgê ji bo nêzîkê zarokên xwe bijî.
Piştî mirina wê re Asteroîd wek wê dihat navandîn. Ew li ser   (15265) Ernsting dihat navandin.
Berhem wî
Di sala 1955 ew romana xwe li ser sernavê Ufo am Nachthimmel ( Ufo li ser esmana şevê) bi xapekî weşand. Weşanxaneya Pabel-Verlag li ku ew wek wergêr dixebitî, berê ji bo rêzaya Utopia Großband nivîskarên Alman ne dipejirand. Walter Ernsting lema  romana xwe wek wergerandina ferezî yê nivîskarê britanî ( û aşopî ) Clark Darlton dida ji weşanxaneyê.
Walter Ernsting her wiha hevdamezrînereke Yaneya Honaka Zanistiyê Almanya ( bi resen Science Fiction Club Deutschland-(SFCD  ) bû û li ku serokatî demekî li deste wê de bû.
Bîbliyografî
Eger ku ne bi awayekî din ne hatiye not girtin, paşê pirtûkên di heta sala 1972 li ser bernavk Clark Darlton weşandî ne.
(als Walter Ernsting)
Çavkanî
https://de.m.wikipedia.org/wiki/Walter_Ernsting
Şerê PKK û Tirkiyeyê
Şerê PKK û Tirkiyê, nakokî û şerekî ku di sala 1984an de di navbera Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) û Tirkiyeyê dest pê kir.
Paşbingeh
Serhildanên Kurd ên li dijî Împeratoriya Osmanî de, ji bo li ser du sed ragihandin, di heman demê de di şerê pişta modern ji bo nexşe ya Şerê Rizgariya Tirkiyeyê de , ku avakirina dewleteke neteweyî ya tirk li mafên mirovan yên gelê kurd li Tirkiyê tên tepisandin. Di nav bûyerên girîng ên dîrokî de Serhildana Qoçgiriyê (1920), Serhildana Şêx Seîdê Pîranî (1925), Serhildana Agiriyê (1930), û li Serhildana Dêrsimê (1938) hene.
Lenzen, Elbe
Lenzen (Elbe) bajarokekî navçeya (Landkreis) Prignitz li Brandenburg, Almanyayê ye.
Şerê PKK û Tirkiyeyê
Paşbingeh
Partiya Karkerên Kurdistan (PKK) di sala 1974 de ji aliyê Abdullah Ocalan ve hate damezirandin. Di destpêkê de rêxistineke Marksîst-Lenînîst e, ew komunîzma ortodoks berda û bernameya mafên siyasî yên mezintir ku otonomîya çandî ji bo Kurdan hate pejirandin. Di navbera 1978 û 1980 de, PKKê ji bo van armancan kete bisînorên Şerê bajariyî yên Dewleta Tirk. Di navbera salên 1980 û 1984an de, piştî Derbeya leşkerî ya 12ê îlona 1980î rêxistina xwe dubare kirin û bar kirin bo avahiya Rêxistina Awayî ya Sûrî.
Xirabkarî li gundan-di navbera salên 1984 û 1992 an berdewam kir. PKK çalakiyên xwe guhert da ku şerê li bajaran di navbera salên 1993 û 1995 û di navbera salên 1996 û 1999an de. Rêberê Partiya Karkeran li Kenya di destpêka sala 1999'an de hatibû girtin, piştî kampanyaya navneteweyî ji aliyê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Îsraêl, Yewnanistan, Keyaniya Yekbûyî û Îtalya. Piştî di sala 1999an de pêngava ji bo aştiya yekalî îlan kir, PKKê ji nû ve destpêkirina şerê bi darê zorê ji ber êrîşeke leşkerî ya Tirk di sala 2004an de anî. Ji sala 1974an de bikaribin xwe veguherînin û lihevanînê, ku bi rîyên alavan bû faktoreke sereke li ser piyan mayina xwe bû. Ev hêdî hêdî ji komek ji xwendekarên siyasî yên ji bo rêxistineke dînamîk bûye, û beşek ji armanca xwe li ser şerê li dijî terorê bû.
Bi çalakiya xwe ya ser neketî di sala 1991an de li serhildanên Iraqê li dijî Sedam Huseyn ya Neteweyên Yekbûyî li herêmên ne-firdan li herêmên kurdan ên li Iraqê spasiya wan herêmên de facto serxwebûna avakirin. [71] PKK di demeke nêzîk dîtin qadeka parastî ji ku wan nikaribû êrîşên li dijî destpêkirin Tirkiye, ku bi bersiva Operasyona Polayê (1995) û Operasyona Çekûçê (1997) di hewldana ji bo tepeserkirina PKKê.
Di sala 1992an de Giştî yê Kemal Yilmaz, da zanîn ku Daîreya Şerê Taybet (kursî yên kontr-gerîla ) hê di şerê li dijî PKK de çalak bû. Wezareta Derve ya Amerîkayê fikarên tevlêbûna kontr-gerîla, ên di sala 1994an de Rapor xwe li ser Fêlên Mafên Mirovan a ji bo Tirkiyeyê cîbecîkirin.
Ocalan, di encama veguhastina li dijî rayedarên Tirk, bi hewandina îdiaya hevkariyên Balyozxaneya Yewnan û Ajanên CIAê re li Kenyayê di sala 15ê sibatê 1999an de hatibû girtin. Piştî dadgehkirinê ew bi cezayê mirinê hat, di heman demê de vê hevokê bi cezayê miebet û heta hetayê temena di dema ku cezayê darvekirina di tebaxa 2002an de li Tirkiyeyê bû bû hat rakirin.
Di sala 2003an de, bi Dagirkirina Iraqê ya çekên ji aliyê artêşên berê yên Iraqê ket destê milîsên pir Pêşmergeyên Kurd. PKK û PJAKê wek gelek pêşmergeyên bi çekên xwe wek (ku beşek ji kiryarên PKK li dijî Îranê) ew komên din ên Kurd di destên xwe de di riya xwe îdiayê dîtin li bakûra Iraqê û ji çavkaniyên Tirk ên leşkeriyên rastî. Ev bi hinceta ji bo êrîşên Tirk gelek li ser herêmên Kurdistanê ji Iraqê hatine.
Di hezîrana 2007an de, Tirkiye texmînkir ku 3,000 şervanên PKK li Kurdistana Iraqê heye.
Çirûska Yekem (1972-1973)
Kongreya PKK’ê ya yekemîn li sala 1978an e lê di sala 1973an li Enqereyê bingeha xwe digire. Li Enqereyê yekemîn civîna xwe li bendava Çubukê pêktîne. Divê civînê de Rêberê Gelê Kurd û sazûmankarê PKK Abdullah Ocalan bi şiara Kurdistan tê mêtîngerkirin ve derdikevin rê û dibe tevgera gel a azadiyê. Di salê 70î li cihanê rewşeke du alî bi navê durexiya NATO û Sovyetan ve hevayeke cuda li gorî rewşê wê demê hebû û her wiha li Tirkiyeyê jî demokrat û çepgir birêxistin dibû û her wiha durexiya dijberiya vê avadibû. Rêberê Gelê Kurd Ocalan di navbera salên 1972 û 1973an de rêxistinên çepgirên Tirkiyeyê nasdike û biryar dide ku pêwîstî bi tevgereke Kurdistanî heye her wiha PKK di qonaxa xwe ya di grubê de di nava saziyên wekî ADYÖD û DDKO de cih digire.Rêberê Gelê Kurd Ocalan wê demê wiha rave dike: “Ez di nava nêvengên tevgerên civanên şoreşger hem ên tirk hem ên kurdan de bûm.Diyar e ku ez ji wan tevgeran bandorbûm. Di salên DDKO û Dev-Genç’an de sempatîzanbûyina van avaniyan ne bûyereke kêm bibandor e. Min navên THKP-C, THKO, TKP/ML-TİKKO bihitibûm û min şahîdî ji şahadeta rêberên wan ên merxas kiribû.Di serî de berxwedana Rêberê THKP-C Mahir Çayan a bi Hüseyin Cevahir li Maltepeyê û piştre jî bi deh hevalên xwe re ji girtîgehê fîrara wan û li Kizildere’yê gihiştina wan a şahadetê pir bi bandor bû.Bandora wan ev çendî bû ku min pêşengtî ji çalakiya boykotê ya yekemîn kir.Min çûyina Rêberê THKO Deniz Gezmiş û du hevalên wî ya sêdarê dît. Di heman demê şahadeta Rêberê TİKKO İbrahim Kaypakkaya ya li Zindana Amedê jî bi bandor bû.”
Derketina Kurdistanê (1977-1978)
Gruba Apoî ji tevgerên şoreşger û demokrat bibandorbû û li paytexta Tirkyeyê gava xwe ya yekemîn avet. Gruba Apo’îji sala 1976an de berê xwe de Kurdistanê û li çarperceyê vê belavbû û rêxistinbûyîna xwe kêlî bi kêlî hûnand. Ocalan pêvajoya Enqereyê û derketina ser dika Kurdistanê di daxuyaniyê xwe de wiha diyar dike: “Avêtina esasê PKK’ê li Enqereyê rûdayina polîtîkayên mêtînger a klasîk e. Bi giştî cihanê di girêdana têkîlya mêtîngerî-metropolê de gelek mînakên şiba vê hatiye jiyin. Min hewlda ez diyar bikim ku derketina ji Enqereyê bijan derbasbû. Bi awayekî wekirî pêvajoyek zehmetbû. Zehmetî ne ji hêza tund,ji xwesertiya faşîzma spî ya tirk û ji nêvenga wê ya di warê psîkolojîk û çandî ditengîjîne bû. Ketina wir çiqas bi zehmet be derketina wê jî ew qas bi zehmet bû.Bi kijan ruh û çandî ve wê bê derketin pir girîng bû. Di nêvenga ku qirkirina çandî serfiraziya xwe jiyan dikir vejîna tevgera netewî ya kurd, şiba miri ji mezel sax derxistin e. Ev rewş gotina ‘Canê ku ruh jê dernekeve hêvî jê qut nabe’ tîne bîra mirov. Veguhestina nexweşa ku rêça vejînê dide, ji nêvengekê birina nêvengeke bi tendirûstî pêywira sereke û ya bingehînbû.’’
Gruba ku li Enqereyê destpêkir li Kurdistanê belavbû. Li Kurdistanê bi hewldana bingeha hişmendiyeyeke îdeolojîk avabike û vê yekê belav bike gun gund, bajar bajar xebat meşandin û gelê kurd û ciwanan di vê bingehê de qezenç kirin. Di sala 1977an de Rêberê grubê Ocalan li pênç- şeş bajaran civînê berendamên qaroyan pêk anî. Ev liv û tevger di demekê kin de li hemû Kurdistanê belavbû û kurdên di bin zextên dewletê hatibûn tepisandin bi vê vtevgerê ve teşeyeke nû girt. Her wiha pêşveçûyina Gruba Apoî li Kurdistanê hate dîtîn ev yek bû sedema ku Gruba Apoî bibe hedefa alîgirên xwînxaran. Di vê pêvajoyê de di 18’ê gulana 1977an de ji pêşengê gruba îdeoljîkbûyînê Haki Karer ji aliyê rêxistineke aligirê dewletê ya bi navê Sterka Sor  hate kuştin. Rêberê GelêKurd Ocalan di nirxandinê xwe yê berê de diyar dike ku li gorî hewcedariya girêdana biranîna Haki Karer û ji bo ku li hemberî zextên mêtîngeran têkoşînek bi hêz bide di havîna 1977an de li Dîlokê bername û gelaleya partiyê amadekir û pêvajoya partîbûyînê da destpêkirin.PKK a ku bi awayekî fermî hate damezarandin danezaneya xwe ya yekemîn di sala 1978an de di bexwedana Sîverekê de weşand.
Derbeya 12’ê îlonê
Piştî damezrandina PKK’ê du salan darbeya 12’ê îlonê bi piştgiriya durexiya Nato pêk hat. Bi darbeya 12’ê îlonê ve dewleta tirk û çeteya kûr Gladio plan û dezge dikir ku kurdan û hêzên çepgir û demokrat qir bikin. Ev yek girêdayî rewşa cihanê ya wê demê bû jî Ocalan di daxuyaniyê xwe yê dawî de ev rewşê wisa bi lêv dikir:“Encam 12’ê îlonê bû. Geo pêwîstiyê hûndirîn û derve ev darbe hatibû dezge kirin. Di wateya dîrokî de rastî hîlweşîna pergala faşîst a tirkên spî dihat û dixwest vê hişweşîne rawestîne. Ji bo vê yekê jî dewsa netewperestiya laîk netewperestiya tirk îslam ji xwe re esas girt,di warê aborî xwe hûndir de girtin û her wiha pêşvekirina global a tekel ve girêda, ji burjîvaziya piraniya wê brokrat derbasî pêşengtiya sermayeya taybetdibe, di warê siyaysî de jî derbasî vesayeta leşkerî dibe.Vê sazûmanê jî destûra bingehîn a 12’ê îlonê ku bi darê zorê hatibû qebûlkirin avakir.”
PKK li hemberî darbeyê berxweda û berovajî planê dewleta tirk biheztir û xurtir bû. PKK plana darbeyê hiskir û pêvajoyê pêşbinîkir. Beriya darbeyê hin qadroyên xwe derbasî Rojhilata Navîn kir. Kadroyên PKK ji aliyê Ocalan ve li Filîstînê di warê îdeolojî û di warê şerê gerîla ve hatin perwerdekirin. Rêberê gelê Kurd Ocalan vê demê wiha şirove dike:“me ezmûneke serkeftî di şênberiya Kurdistanê pêş dixist. Ji eniya dij şoreşê dengê tep repa darbeya 12’ê îlonê ya leşkerî dihat. Qetlîamên Meraş, Komkujiya Çorumê, Komkujiya Bahçelievlerê û qetilkirina gelek kes û ciwanên şoreşger û rewşenbîr nîşan dida ku bêyî ku tu derneke ve derveyî welat ne mimkûne ku tu sax bifilite. Ezmûna 12’ê adara 1971’an ji bo derxstina zanebûnê têr û tijîbû. Îmha kirina kadroyên pêşeng ên rêxistina nîşan dida ku êdî zû biz û nikarin di serxwe de werin.Di 2’ê tîrmeha 1979’an de ji ser Suruçê çûyina Rojhilata Navîn li gorî rûhê têkoşîna demdirêjîbû.Ji bo şerê gel a demdirêjî û piştgiriya dîplomatîk tam di dema xwe de bû û gavek di cih de htibû avêtin.Gava darbeya leşkerî ya 12’ê îlonê pêk hat hemû grûbên çepgir derbeyên stratejîk xarin. Lê PKK’ê dest bi qonaxeke nû û bi hêvîtir dikir. Bi avayekî wekirî gavên tektîkî û serkeftîbû.”
Têkoşîna Çekdarî
Li wê demê kadroyên PKK’ê yên li Tirkiyeyê hatibûn girtin di Zindana Amedê de ji îşkenceyan dihatin derbaskirin li hemberî îşkenceya derveyî mirovahiyê kadroyên PKK berxwedaneke bêhempa nîşanda. Kadroyên PKK di Zindana Amedê de berxwedana 14’ê tîrmehê ve darbea 12’ê îlonê vala derxistin. Ji bo girêdan û bîranîna şehîdên kadroyên pêşeng ên PKK ê ku di berxwedana mezin a 14’ê tîrmehê de rûmeta gelê kurd gihandin lutkeya herî jor pêngava 15’ê tebaxê pêk hat. Bi pêngava 15’ê tebaxê ve PKK yekemîn çalakiya gerîla li Botanêpêk anî.Berbi salên 1990 ve li Bakurê Kurdistanê êdî raperîna gelan û serhildan gihiştin asta herî jor. Têkoşîna çekdarî gelek guherînên mezin bi xwe re anî Ocalan li ser pêngavê wan nirxandinana kiribû: “di serî de di vê pêvajoyê zor û zahmet de bi pêşengtiya PKK’ê û bi taybetî bi pêngava 15’ê tebaxê ve berxwedaniya hate kirin hew ne tasfiyekirina rastiya kurdan rawestan di heman demê de di riya azadiyê de navbereke girin hate derbas kirin… Pêşwekirina Rojhilata Navîn berêxwedayîneke stratejîkbû. Dê asoyê rastiya me vekira.Vegera sîstematîk a têkoşîna çekdarî rê da ku rastiya me xwe bigihîne zanebûneke pêştir. Rê daku têkiliya Kurdistan û zorê bê lêkolîn kirin. Pêngava 15’ê tebaxê pêvajoyeke di warê dîtbarî de leşkerî di cewherî de jî rastiyeke polîtîk da bû destpêkirin. Têkiliya di navbera polîtîka û şîdetê de her diçû zelaltir dibû. Şexsiyeta ciwakî, afireneriya ferd, hêza rêxistinbûyinê, netewbûyîna ciwakî û azadiya jinê xwe bêhtir rawedikir û derdiket holê.”
Destpêka Şer (1974-1984)
Di sala 1973an de bi rêbertiya Abdullah Ocalan daxuyaniyekê li ser komek ji nasnameya kurdî hat weşandin. Alî Haydar Kaytan, Cemîl Bayik, Haki Karer û Kemal Pir xwe kişandin ser vê komê û ji xwe re Şoreşgerên Kurdistanê bi nav kirin. Di sala 1974an de, li ser navê mafên kurdan biryara avakirina tevgerê kirin. Endamên komê ji bo mafên kurdan li gelek bajaran belavbûn û dest bi avakirina rêxistinên xwendekaran kirin. Piştî vê tevgerê karkeran û cotkaran dest bi piştgirîya rêxistina Şoreşgerên Kurdistanê kirin. Di navbera salên 1977an û 1978an de li gelek deverên Kurdistanê rêwîtiyê û civînan pêk anîn. Di vê demê de endamên komê ji aliyê Gurên Boz ên rastgirên tundrew û çend eşîrên kurd rastî êrîşan hat.
Di 27ê çiriya paşîn a 1978an de, li gundê Fîsê ya Licê de PKK bi awayekî fermî hat damezrandin. Li dora heman demê de komkujiya kurdên elewî bi bala nêzî Komkujiya Gurgumê dan. Hêzên ewlekariyê yên Tirk bi rastgirên tundrew û bi eşîrên kurd re ket pevçûnê. Di şerên rastgir-çepgiran de aliyên çepgir hatin girtin. Di havîna 1979an de Ocalan çû ye Libnanê û Sûrîyê. Li vir bi Rêberên Fîlîstîn û Sûriyê re hevdîtin pêk anî. Endamên PKKê li kampên vir perwerde ditin. Di dema Şerê Libnanê ya navxweyî de bi rêjîma Sûriyê re şer kirin.
Di Derbeya leşkerî ya 12ê îlona 1980î de gelek endamên PKKê hatin girtin, li girtîgehên cuda lê danîn, endamên PKKê di mayîna Zîndana Amedê de gotinên îşkence binav kirin. Dîsa di tebaxa 1982an de PKKê di civîna li bajarê Dera a Sûriyê peyam da ku bi armanca destpêka şerê gerîlla wê li Tirkiye "dewleteke serbixwe ya kurdan" were avakirin. Di 21ê adarê 1982an de endamê PKKê Mazlum Doğan bi encama şewitandina bedena xwe ya li girtîgeha amedê de serhildan û grêva birçîbûnê ya endamên PKKê ku çend kes ji wan jiyana xwe ji dest danî bû dest pê kir.
Serhildana Yekem (1984-1999)
PKKê êrîşa xwe ya yekem li Eruh a Şemzînanê pêk anî. Piştî du rojan li Sêrtê qereqola polîsê hat hedefkirin. Di sala 1990an dema serokê Komara Tirkiye Turgut Özal muzakereya bi PKKê re qebûl kir. Çi ye ku li ser Siyasetmedarên Tirk û PKK muzakere nehate germ nirxandin. Di sala 1993an de, bi rêbertiya Eşref Bitlis û Turgut Özal re di encama hevdîtina aşitiyê de: PKKê 20ê adarê 1993an de agirbest îlan kir. Dema Turgut Özal xebata çareseriyê kir, wefat kir (17ê nîsanê) û ev çareserî tu car neket rewacê. 24ê gulanê de bi êrîşkirina PKKê agirbest dawî lê hat.
Kuştina hovane ya 7 şivanan
Di berddewamiya Operesyona Polayê ya Tirkiyeyê de li herêmên leşkerê tirk xistî bin destê xwe 7 şivanên kurd guhên wan hatine birî û kuştî peyda bûn
Kuştina 3 endamên MÎTê
Piştî belavbûna kuştina 7 şivanên kurd li Duhokê dijî hinek efserên tirk êrîş pêk tê. Di encamê de 3 endamên MÎTê, çar pêşmerge û 4 jî xwepêşanderên kurd tên kuştin. Bi dûçûna angaştan li ser termê efserên tirk de ji 150an zêdetir gule hebûn û çavên wan hatibûn derxistin û guhên wan jî hatibûn birîn
Ûlûpar
Ûlûpar, gundekî ser bi navçeya Pêrtaga Dêrsimê ve ye.
Gevîc
Gevîc gundekî ser bi navenda bajarê Heris li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Surunga
Surunga, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Jimare 1 (Province No. 1) de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 44.222 kes hatiye hejmartin
Köln (dever)
Köln yek ji herêmên hikûmetî (Regierungsbezirk) ên Nordrhein-Westfalen, Almanya ye.
Thignonville
Thignonville, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Leun
Leun, bajarekî navçeya (Landkreis) Lahn-Dill-Kreisê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê
Partîya Gel Ya Demukratiya Kurdistanê (PGDK) Di êkemîn kongre, di roja 27 tîrmeha sala 1981 hatedamezrandn. Samî Abdulrehman wek sekreterê Giştî hate helbjardn. Kongreya Duhemîn di sala 1989 hate grêdan û careka dinjî Samî Abdulrehman wek sekreterê giştî hate helbjardn. Di 20-08-1992 digel Partiya Sosiyalît û Pasok, partiyeka nî Binavê Partiya Yakgirtna Kurdistanê damezrandn. Lêjiyê Hevgrtn z¨drêj nebu, di roja 14-08-1993 di diwemîn kongreda jihev cudabun. Hejmarek boryardan ku bimînn û di roja 15-08-1993 Hizba Rizgariya Kurdistan (RPK) ragahandn, lê başek din bi rêberiya Samî Abdulrahman di roja 16-08-1993 gehştine Partiya Dîmukrata Kurdistan (PDK) û pişkdarî Di kongreya Partida krn. Partîya Gel Ya Kurdistane (PGDK) Rojnama Gel û kovara Pêşeng belav dikir, û Radyoya Dangê kurdistana şorş îdara dekr. Rojnama Gel bi zimanê erbeî û Kovara Pêşeng bi zimanê kurdî û bi herdu zaravan dihate nivisandn. PGDK di yekemîn helbjardna parlamana kurdistanê, di roja 19-05-1992 pişkdarî kir, lê dangê pêwîst na anî, lewma di roja 20-08-1992 digel 2 partiyên din ya başurê kurdistanê yekbunek pêk anî. Mixabn awjî lihev nekrn û piştî salakî jihev cudabun.
Sebastian Bieniek
Sebastian Bieniek (jdb. 1975- m. 9 reşemî 2022 ) hunermend û nivîskarekî polonî-alman e. Çalakiyên wî yên hunerî di warê wênesazî, performans û vîdyoyên hunerî de ne.
Jiyana wî
Sebastian Bieniek di 1975 de li Polonyayê hatiye dinyayê. Di sala 1989 de ew çû Almanya; wî di navbera salên 1996 û 2014an de li Berlinê xwend.
Li ser masîvan û jina wî
Li ser masîvan û jina wî ( bi almaniya bilind: Vom Fischer und seiner Frau ) sernavê çîrokeke ku di pirtûka çîrokên Birayên Grimm de hatiye cîvandin û ji aliyê Philipp Otto Runge ve hatiye nivîsandin.
Mafên kesên LGBT li rohjilata navîn
Kesên lezbiyen, hevzayend, bîseksuel û transgender (LGBT) bi gelemperî li piraniya deverên rojhilata navîn xwedî mafên bisînor an pir bisînordar in û rastî dijminatiyên giran tên. Ji 18 welatên herêmê li 9 welatên têkîliya zayendî ya di navbera mêran de neqanûnî ye û li pênc ji van 18 welatan bi îdamê tê cezakirin. Maf û azadiyên hemwelatiyên LGBT bi xurtî di bin bandora kevneşopiyên çandî û edetên olî yên gelên li herêmê de ne - bi taybetî îslamê.
Hemû çalakiyên hevzayendî li Behreyn, Kîpros, Kîprosa Bakur, Îsraêl, Urdun, Libnan û Tirkiyeyê qanûnî ne.
Li Kuweyt, Misir, Oman û Sûriyê çalakiya hevzayendî ya mêr neqanûnî ye û bi cezayê girtîgehê tê cezakirin. Her wiha li Îran, Erebîstana Siûdî, Qetar û Îmarat jî bi îdamê tê cezakirin. Li Yemen û Şerîda Xezeyê, li gorî kiryara ku hatiye kirin, dibe ku ceza di navbera îdam û zindanê de cûda be.
1054
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Périers-sur-le-Dan
Périers-sur-le-Dan, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Jennifer Aniston
Jennifer Joanna Aniston lîstikvan,  derhêner û hilberînera sînemayê ye.
Jînenîgarî
Jennifer Aniston li Los Angeles ji dayik bû û di salên 80ê de dest bi lîstina rolên piçûk kir û di rêzefîlm û fîlmên cûrbecûr TVyê de derket. Rola wê ya ku herî zêde tê zanîn, Rachel Green e. Di dîroka Cîhan û Amerîkayê de rêzefîlma herî hatiye temaşekirin rêzefîlma "Friends" de rol hilda. Kişandina rêzefîlmê 10 salan berxwe da. Jennifer di rêzefîlmê de bû fenomenek û stêrkek geş û bi vê rolê  Jennifer Aniston Xelata Kûreya Zêrîn û Xelata Emmy wergirt.
Jennifer Aniston, gava ku wî hêj dest bi lîstikvana nekiribû gelek karên cûda kir xebitî. Garson û makîneya bersivdayînê tenê çend ji wan in. Di 1989an de koçberî Los Angeles bû. Fîlmên wê li DYA 990.344.238 $ û li cîhanê 1.508.048.564 $ qezenc kir. Ji xeynî kariyera xweya lîstikvaniyê, ew li Meksîkoyê sêwîxane birêve dibe. Ji bo vê yekê, ew di gelek reklam û pêşandanên televîzyonê de derket û drav berhev kir. Di sala 2007an de ji aliyê kovara Forbesê kesa herî dewlemendên cîhanê di rêza 10an de hate diyarkirin. Li gorî daxuyaniya kovara Forbesê ve bi tevahî sermayeya 110 mîlyon dolaran hate diyarkirin.
Montguyon
Montguyon, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Jennifer Aniston
Kariyera wê
Piştî ku ew di sal 1989an de, di rêzefîlma TVyê ya "Molloy" de lîst di cama spî bi navdar bû. Jennifer bi "The Edge", guhertoya sîtkom a fîlma "Day Off" a ku Metro Broderick dilîze, derket pêşberî temaşevanên TVyê. Piştî sala 1991an de di “Herman’s Head” de rola xwe ya piçûk di "The Ben Stiller Show" de leyîst.
Xilxil
Şayes
Rengê rûyê xilxil qehwe-soravî ye û serê wî qehweyî ye, lê rengê pûrt, nikul û lingan gewr in.
Thimory
Thimory, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Avşar
Avşar navê eşîrekê ye.
Peyva Avşar
Avşar
Avşar di nava nivisandinê Mehmûd Kaşgarî de ji bo welatê Sogdiyên saka hatiye bikaranîn. Di nav nivîsên Farisan de jî wiha derbaz dibe; Welatê sakiyan, welatê soxdiyên serhişk.
Ew eşîra "avşar" jî di bingehê xwe de ne tirk in, eşîrekî saka-soxdi ne. Soxdî jî gelê Êraniya rojhilat in. Zimanê wan nêzîkê zimanê kurdî ye. Tishtên tirk û qaşo zanayên tirk dibêjin, derew in. Eger îro li Anatolyayê eşîrek bi navê avşar heye û bi tirkî dipeyîve, nayê wê wateyê ku ew tirk in. Ew sakayên asimilebûyî ne.
Tirk behsa destaneke bi navê "Oguz destani" dikin û iddia dikin ku navê "avşar" di wê destanê de derbaz dibe, lê wan dû re ev destan li hev anîne. Dede Korkut masallari jî her wisa. Carê peyva "destan, masal û dede" ne tirkî ne. Tirkên li çolên Moxolistanê derdiketin talana Çînê jî ev gotin nedizanin. Ev peyv di van salên dawî de ketine zimanê tirkan.
Sorsorat
Sorsorat (navê gund bi tirkî Tabanlı lê kirine) gundekî ku bi ser navenda navçeya Wanê ve ye.
Nêzîkî gund epîsentera erdheja Wanê ya sala 2011'an bû.
Leuna
Leuna, bajarekî navçeya (Landkreis) Saalekreisê li herêma Saksonya-Anhalt a Almanyayê ye.
Saint-Aubin-d'Écrosville
Saint-Aubin-d'Écrosville, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Bajbilax
Bajbillax, gundekî gundistana Kulltepea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Gogerçîn
Gogerçîn gundekî ser bi navenda bajarê Heris li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bajbilax
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Bajbillax 293 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 65 e.
Osêt
Osêt (osî: Ирыстон, Îriston; rûsî: Осетия, Osetiya; gurcî: ოსეთი, Oset'i), herêmeke Qefqasyayê ye.
Welat navê xwe, Gelê Os ku pirraniya herêm pêk tîne, histendî ye. Li welatê de gelê rûs, gurcî, ermenî û gelê Qefqasê din jî dijîn. Îroj Osêt li nav dû dûgel mayî ye. Bakur li nav Rûsya ye; başûr jî heta sala 2008an ve li Gurcistan bû. Lê Başur azadiya xwe histend û li hêla Rûsya ve hat naskirin.
Xuşkan
Xuşkan, gundekî bi ser navçeya Dolemerî ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Herêmên Almanyayê
Almanya ki 16 herêman (Almanî: Bundesländer, tekane: Bundesland) pêk tê ye. Gorî rûerda xwe ya herî mezin Bavyera ya herî biçûk jî Bremen e. Ew herêman bi piranî ji pê Şerê cîhanî yê duyemîn re di 1949an de hatin ava kirin.
Derve Saarland, ya ku pê Şerê cîhanî yê duyemîn re di xakên Fransa de bû û di 1957an de teva Almanyaya Federal bûbû. Ew wek herêm jî ji pê yekbûna Almanyayê di 1990an de da zanîn.
William McKinley
William McKinley, Jr. (jdb. 29ê kanûna paşîn 1843 li Niles, Ohio; m. 14ê îlonê 1901 li Buffalo, New Yorkê) siyasetmedarekî ji Partiya Komarger û 25em serokdewletê DYAyê bû. Ji 4ê adarê 1897 heya mirina xwe, 14ê îlonê 1901ê serokdewletî kiriye.
Sala 1861ê tevlî şerê navxweyî yê Amerîkayê dibe. Ji 1877 heya 1890 di kongreya DYAyê de peywirdar e. 1891 heya 1896 parêzgarê Ohioyê ye.
Di dema serokatiya wî de ji bo koloniyan şer di navbera DYA û Spanyayê de derdikeve. Dawiyê de Kûba serbixwe dibe.Filîpînan, Porto Rîko û Hawaii dikevin bin desthilatiya Amerîkayê.
Ji aliyê kujerekî polonî Leon Czolgosz ve tê gulekirin û jiyana xwe jidest dide.
Demmin
Demmin, yek ji bajarên navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatteyê li herêma Mecklenburg-Vorpommerna Almanyayê ye.
Isesjøen
Isesjøen, goleke di nava sinorê parêzgeha Østfolda Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 25,16 kîlomêtre ye û bilindahiya ji asta deryayê 38 mêtre ye.
Pantherinae
Pantherinae, binfamîleyeke pisîkên mezin ji famîleya pisîkan (Felidae) ku di sala 1917'an de bi riya Reginald Innes Pocock hate nasîn.
Dabeşandin
Cinsên Pantherinae
Mirbar
Mirîbar, gundekî bi ser navçeya Kop a Mûşê va ye.
Dudestik
Dudestik, şûrê mezin, şûrê Beraziyan, Berazkî, qirro (li Ewropa pirranî: Zweihänder ango dudestik) yek ji şûrên sereke ye ku kurdan jî bikaranîne. Şûrekî kurdî ye. Di wêjeya devkî de navê wê pirr derbas dibe. Ji ber ku lêkolîneke zanistî li ser lîteratûra şûrbazî û dîroka şer a kurdan nehatiye kirin, pirr dijwar e ku mirov pê derbixe ka çend cureyên vê şûrê li Kurdistanê hatine bikaranîn.
Li Ewropayê cara pêşîn di sedsala 15em de navdar bûye. Şûrê şervanan bûye, giran e. 2-4 kg giran, heya 5 cm biber, heya 180 cm dirêj e.
Oswald von Wolkenstein
Oswald von Wolkenstein ( jdb. dora 1377 belkî li Keleha Schöneck li Geliyê Puster / Tîrola Başûr; m. li Merano) stranbêj, helbestvan, bestekar û Siyasetmedar bû. Jiyan û xebata wî ji bo şovaliyeyekî derengiya Serdema Navîn dikare mînakî bê dîtin. Ew di karûbarê îmaratorê alman Sigismund I û yên Gorizia Meinhardiner de dîplomat bû.
Dessau-Roßlau
Dessau-Roßlau, yek ji bajarên herêma Saksonya-Anhalt ya Almanyayê ye.
Qurantî
Qurantî an Quranîzm  (erebî: القرآنية‎; al-Qur'āniyya) an jî Misilmantiya Quranê, fikrê ku xênc ji Quranê çavkaniyan û mezheban qebûl nakin e. Qurantî hedîs, îcma û qiyasê li gorî zanist, mentiq û quranê çewtiyên wan hene loma qebûl nakin. Hinek kesên Qurantiyê hedîsên ku li dijî Qur'anê nebin wan hedîsan qebûl dikin.
Berçem
Berçem, gundekî gundistana Kulltepea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Berçem 153 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 31 e.
Dirî (eşîr)
Dirî eşiretek mezin e. Gewerê û Urmiyê dijîn. Geliyê Diriyan nizîkê 50 gundên eşîretê pêk tê. Cangîr Axa mezinê wa ye û sala 2004 an Tirkiye berda koç Îranê kir.
Figen Yüksekdağ
Figen Yüksekdağ Şenoğlu ( li Edene), rojnamevan û siyasetmedareke bi eslê xwe tirk e ku di navbera salên 2014e û 2017an de bi Selahattin Demirtaş re wekê hevserokê Partiya Demokratîk a Gelan hevserokatî kiriye. Figen Yüksekdağ ji sala 2015an heta sala 2017an ji bo heyamên 25 û 26 li Bakurê Kurdistanê wekê parlamentera Wanê hatiye hilbijartin.
Figen Yüksekdağ di sala 1971an de li bajarê Edenê ji dayik bûye û di temenê ciwan de dest bi siyasetê kiriye. Gelek salan bi pirsgirêkên mafên jinan re eleqedar bûye. Figen Yüksekdağ wekî endamê desteya redaksiyona rojnameya Atılım xebitî û di kovara Sosyalîst a Jinan de karê nivîsariyê kir û di heman demê de serokatiya Partiya Sosyalîst a Bindestan (ESP) dikir. Fîgen Yuksekdag di Hezîrana 2014an de di kongreya Partiya Demokratîk a Gelan HDPê de wekî hevserokê partiyê hate hilbijartin.
Jînenîgarî
Figen Yüksekdağ di sala 1972an de li Yûmûrtalika navçeya Ayasa bi ser parêzgeha Edeneyê ve hatiye dinê. Yüksekdağ, dibistana seretayî li Yumurtalik û dibistana navîn li Lîseya Adana Ceyhan xwendiye. Di heman salê de dest bi xebatên xwe di warê tevgera jinê de kir. Di 1992 de piştî beşdar bûna xwepêşandanên 1ê gulanê li Edeneyê hatiye girtin û 1 mehekî di zindanê de maye. Yuksekdag di nav damezrênerên Yekîtiya Xwendekarên Dibistanê, nav Yekîtiya Kedkarên Lîse û Yekîtiya Lîseyên Demokrat de bû. Di vê serdemê de, wî bi rêzdarî di kovarên Ozgur Genç, Atılım ya jinên Sosyalîst de wekî nivîskar û edîtor xebitî. Di nav damezrênerên Komeleyên Xwendekarên Zanîngehê de bû. Di sala 1998 de beşdarî kargeha weşana Rojnameya Atılım bû.
Kariyera ramyarî
Yüksekdağ di Platforma Sosyalîstên Bindest de, ku di 2002 de hatiye damezrandin, dest bi jiyana xwe ya siyasiyê kir. Di heman salê de, li Edeneyê di hilbijartinê de bû namzetê serbixwe ya platforma Sosyalîstên Bindest. Di 2004 de erka xwe wekî Berdevkê Navendî domand heta ku ew di çarçoveya Operasyona bi navê Gaye, di 21ê îlon a 2006 de dest pê kir, hatiye girtin.
Piştî ku salekê ji Girtîgeha Gebze hatiye derxistin beşdarî di damezrandina Komeleya Jinên Karker bû. Di dewreyê de, ew edîtorê kovara Jinên Sosyalîst bi hevdemî bû. Ew careke din bi hinceta ku beşdarî cenazeyê Kutsiye Bozoklar ê sala 2009 bûbû hatiye girtin û vê carê 6 meh di zîndanê de ma. Di sala 2010 de, azat hatiye berdan. Di wî salê de Partiya Sosyalîst a Bindest (ESP) de ku yekem car Partiya xwe siyasî avakir û Yuksekdag bu Serokê partiyê. Yüksekdağağ di di kongreyê duyemîn ya Demokrat a Gelan (HDP) ê bi Selahattin Demirtaş re wek Hevserokê partiyê hat hilbijartin. Di hilbijartinên giştî yên hezîrana sala 2015an û piştre jî di hilbijartinên çiriya paşîn 2015 de wekî parlamenterê Wanê hate hilbijartin
Erdheja Wanê 2011
Erdheja Wanê 2011 yek ji erdhejên mezin ên li Kurdistana Tirkiyeyê rûdaye ye. Di 23ê çiriya pêşîn 2011an de, di katjimêr 13:41ê de pêkhatiye û bi qasî 25 çirke berdewam kiriye.
Navenda erdhejê 17 km ji bajarê Wanê dûr e, nêzîkî gundê Sorsoratê. Derbareyê hêza erdhejê de nêrînên cuda hene. Pirranî dibêjin hêza erdhejê 7,2 richter bûye. Erdhejê ziyana mezin da parêzegaha Wanê.
Balafirgeha Wanê jî ziyan dît û bo demekê seferên balafiran hatin rawestandin. Bi sedan avahî hilweşiyan, dibistaneke sitarê ket xwarê. Bandora erdhejê li seranserê Bakurê Kurdistanê (Îdir, Colemêrg, Riha, Erzîrom, Agirî, Mêrdîn, Amed, Mûş, Bedlîs, Qers, Êlih, Sêrt ) rûda. Herwiha erdhej li bakurê Îsraêl, Îran, Gurcistan, Azerbaycan û Ermenistanê jî hatiye hîskirin.
Bîlanço
Hejmara mirovên jiyana xwe jidest dane 605 kes in û 4.152 kes jî birîndar bûne.
Bertekên siyasî û civakî
Dema erdhej pêk tê li Tirkiyeyê rojev ketina artêşa tirk bo Başûrê Kurdistanê ye. Atmosfera şer ya ku mijara sereke ya medyayê ye, li bajarên lê romî (tirk) pirranî ne riya lînçkirina kurdan li vedike.
Dema erdhej rû dide, hin ronakbîr, rojnamevan û zanayên tirkan şabûna xwe bo erdhejê tînin ziman ku çima li Kurdistanê pêkhatiye û ziyan gihîştiye kurdan. Spîker Müge Anlı di bernameyeke TVê de heqaretê li miriyan û mexdûran dike.
Di hin qoliyên alîkariyê de yên bo Wanê çûne kevir, molotof û ala Tirk derket. Ev bertek û niqaşên wê yên di raya giştî de bala etîknas û siyasetmedaran dikişîne û dibe derseke civakî.
Alîkariyên ku ji bo erdhejzedeyan hatine komkirin
Alîkariyên rekor yên ji bo Wanê:
Herwiha Google ji bo ku kesên nediyar û yên di bin kavilan de mane, beşeke bi navê Google Vebînêrê Kesan (Person Finder by Google an jî bi Tirkî Google Kişi Bulucu) çêkir.
Dewletên ku ji Wanê re kon şandine
Almanya: 500 kon, Awistriya: 32 kon, Belçîka: 400 kon, Îngilistan: 1144 kon, Danîmarka: 100 kon, Estonya: 329 kon, Tirkiye: 20.000 kon(Heyva Sor a Tirk Türk Kizilayi), Fransa: 490 kon, Îrlenda: 624 kon, Spanya: 329 kon Swîsre: 155 konên bi pergala germkirinê, Lûksembûrg: 360 kon, Romanya: 100 kon, Slovakya: 10 - 6x26 kesan û 4x10 kesan, Slovenya: bi tenê 2 kon bo Wanê şand in.
Detmold (dever)
Detmold yek ji herêmên hikûmetî (Regierungsbezirk) ên Nordrhein-Westfalen, Almanya ye.
Nikilsora beravî
Nikilsora beravî (navê zanistî yê latînî: Vanellus indicus), çûkeke çîqdrêj lê gewdbiçûk û sivik e. Pişta wê qehwe; ser, berqurk, terî û serikên bazikên wê reş; bin zikê wê spehî; derdora çav û nikulê wê heyta nêvî sor e. Li ber avan dijî û axilbe xwe bi mûristanan, kurmikan, kêzikên bi bazik û bi şeytanokan xwedî dike.
Pevirge
Pevirge (bi tirkî: Ozanlı), gundekî bi ser navçeya Şahînbega Dîlokê ve ye. .
Şalan
Şalan, gundekî bi ser Simîlana navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Périgny, Calvados
Périgny, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Xelîl Kalo
Xelîl Kalo (1958-2015) nivîskarekî kurd bû ku di 1958an de li gundê Dêrûna Qulingan a Tirbespiyê hatiye ser rûyê dinyayê.
Wî dibistana seretayî li gundê xwe, dibistana navîn li Tirbesipiyê û li Zanîngeha Şamê jî beşa Jeolojiyê xwendiye û di sala 1980î de kuta kiriye.
Berhemên wî
Kalo xwedî gelek gotarên cuda cuda yên li ser kurdan e û wî çend pirtûk jî nivîsandine.
Mirina wî
Xelîl Kalo di 15ê îlona 2015an ji ber nexweşiya kanserê çû ber dilovaniya xwedê. Ew li Tirbespiyê veşartî ye.
14 (cudakirin)
Çend wateyên 14 hene.
Hiyeroglîfên misrî
Hiyeroglîfa misrî yeroglîfa misrî,  an jî " wênenivîsa misrî, anku nivîsa misriyên kevin, ji sedan sembolan pêk tê û mirov kani ku bi sivikî cûdahiyan wan bibîne. Her nîşanek dengek an jî tiştek niman dide. Ev nivîs him hêla ji milê çepê de li hêla rastê an jî ji milê rastê de hêla çepê yan jî li jor û bi jêr tê nivîsandin. Ji bo fehmkirina destpêka nivîsê hêla nêrîna sembola mirov an jî ajal (heywan) girîng e.
Li hiyeroglîfên misrî de ji 700 zêdetir sembol hene. Ji bo vî havî rêje ya xwendin û nivîsandin kêm bûye. Ji bo ku hiyeroglîf ne nivîsa tîp bû. Ji bo vana nivîsevanan hebû. Ev mirovan li perwerdeyik dirêj distend. Jê pê ve ev nivîsê wêne hewqas zor bû ku demik dawiyê ev bûn hunerî.
Şêwaza nivîsê
Sê şêwaza nivîsên din jî heye. Vana pirranî li papîrûsan tê dîtin.
Sûrgûçiyan
Sûrgûçiyan, Sûrgûç ango Sûrgiç, gundekî ser bi navçeya Pêrtaga Dêrsimê ve ye.
Leutenberg
Leutenberg, bajarekî navçeya (Landkreis) Saalfeld-Rudolstadtê li herêma Turîngiyaya Almanyayê ye.
Saint-Aubin-de-Scellon
Saint-Aubin-de-Scellon, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Nesrîn Şêrwan
Nesrîn Omer Şêrwan bi navê Nesrîn Şêrwan jî tête naskirin. Dengbêja Kurd e, di sala 1929an de li gundekî ji Şirnexê di malek koçer de ji dayik bûye. Ji ber aboriya xerab gelek bajar û deverên bakurê Kurdistanê digerin û herî dawî di salan 1932an de ber bi başûrê Kurdistanê ve diçe û li wir li maleke fileh mala Xerîb Powez ku ew berê naskirîbû jiyana xwe didomîne û demekê jî li mala Cemal Baban kar dike ku di vê demê de hunermendên wek Elî Merdan û Hesenê Cizîrî nas dike û bi pêşniyaza Elî Merdan di 25ê Adara 1944an de di êzgeha Radyoya Bexdayê de dest bi kar dike, li dû vê qonaxê ew stranên di temenê xwe yê piçûk û ciwaniyê de fêr bûbû dibêje her weha helbestên hin helbestvanên mîna Cegerxwîn, Şêx Selam dike stran û bi gelek hunermendên wê serdemê re wek Mihemed Arifê Cizîrî, Îsa Berwarî, Hesen Zîrek, Tahir Tewfîq, Resûl Gerdî, Şemal Saîb, Kawês Axa hevnasiyê dike û karê hevbeş stranên du qolî li gel wan dibêje. Nesrîn Şêrwan tevî beste û meqamên folklorî gelek berhem û awazê wê bixwe hene ku ev berhemên wê di qewanan (plaq,sêlik) de tomar kiriye. Di sala 1975an de xanenişîn dibe û ew wek gelek hunermendên wê serdemê hejar û bêkes dimîne, di serencamê de nexweş dikeve ku salên xwe yên dawîn li kuçe û kolanên Bexdayê ligel dermanên xwe derbas kir, gava di 10ê Kewçêra 1990an de li kolanên Bexdayê de diçe li ser dilovaniya xwe tevahiya mal û milkê nesrînê boxçikeke bû ku tê de bi tenê çend cil û berg reçeteyên dermanên wê hebûn.
Cotgeh
Cotgeh, gundekî bi ser navçeya Erdîşa Wanê ve ye.
Daqing
Daqing, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Heilongjiangê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 2.904.532 kesî
Kolera
Kolera, kulemar, zikêşa ji navê ya giran, navêşa reş nexweşiyeke mîkrobîk e. Pirranî ji mîkrobên di nava avê de ne û xwarinan derbas dibe. Bakterî dibin sedema vartoyiyeke (vîrik, îshel, emelî) giran û vereşanê. Heger di dema xwe de terapiya wê bê kirin pirranî derbas dibe. Lê heger bêî terapî bimîne, dikare bibe sedemê ji 20% heya 70% mirina kesên pê nexweş ketine.
Mixabin li Kurdistanê ev nexweşî ji ber xizanî û nebûna derfetên tarapiyê dibe sedemê mirina bi hezaran mirovan, bi taybetî mirina zarok û temendirêjan. Mirov dikare bêje ev nexweşî li xizanan dide.
Li Ewropayê îxbara saloxdana vê nexweşiyê mecbûrî ye. Ango heger mirov pê hesiya yek bi vê nexweşiyê ketiye, divê saziyên tenduristiyê yan polîs agahdar bike. Heger neke, dikare bê cezakirin.
Pêkhênerî (patojenî)
Kolera ji bakteriya bi navê Vibrio cholerae pêk tê. Dibe sedemê vartoyiyeke (îshel, emelî) biavî. Patojeniya wê cara pêşîn ji aliyê Filippo Pacini ve di sala 1854ê de hatiye vedîtin, peytandin.
Robert Koch sala 1883yê bi tevî Bernhard Fischer û Georg Gaffky li Misirê li ser nexweşên ji nexweşiyên rodiyan (rovî, rûvî) mirine lêkolînên berfireh dikin û patojeniyên kolerayê bi berfirehî rave dikin.
Pirranî li welatên aboriya wan ne baş e rû dide. Bi avê û xwarinan (bo mînak xwarina masiyan) di nava gel de belav dibe. Klorkirina avê bi giştî nebe jî, pirranî pêşî li kolerayê digire.
Mixabin ev vîrûs kirine çek jî û di şeran de gelek caran hatiye bikaranîn jî. Li dijî kurdan çendîn hatiye bikaranîn, nayê zanîn.
Sîmptom û nîşanên wê
Bi pêvedana bakteriyan ve, di nava 2-3 rojan de, bi sê gihanekan xwe dide der:
Dibêjin mirovên ku koma xwîna wan "0" in, bêhtir bi vê bakteriyê tên vedan.
Diyagnoz û terapî
Ji rûniştina (pîsiya rodîkan, kot, gû) nexweşan nimûne tên girtin û bi wê peytandina bakteriyan dibe. Heger nexweş di demê de hatibe klînîkê cihê tirsê nîne. pH´a organîzmayê tê normalîzekirin.
Bi antîbakteriyan, normalîzekirina asta ava laşê, zêdekirina asta glukozê, natriyûmklorîd, kaliyûmklorîd û îzolekirinê têkoşîn tê dayîn.
Holenda Bakur
Holenda Bakur, (, bi firîzî: Noard-Holland) yek ji 12ê parêzgehên Holendayê ye ku li perava Deryaya Bakur a Holendayê ye û li nîvgiravekê li herêma bakurrojavayê Holendayê ye. Paytexta parêzgehê bajarê Haarlem e. Bajarê herî mezin a parêzgehê Amsterdam e. Amsterdam paytexta Keyaniya Holendayê ye û bajarê herî mezin a welat e.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2019an hejmara gelheya Holenda Bakur 2.877.909 kes e.
Uncia
Uncia (wekî Ûnsiya yan Ûnkiya bixwîne), cinsê parsên berfîn ji binfamîleya Pantherinae ji famîleya pisîkan (Felidae) ku guhandarê goştxur û xwecihî çiyayên Asyayê Navîn e.
Perseverance (amûra kefşê)
Perseverance, amûrek Marsê ya bi mezinahiya otomobîlê ye ku ji bo keşfkirina Kratera Jezero ya li ser Marsê wekî beşek ji mîsyona Mars 2020 ya NASA yê hatiye çêkirin. Amûra kefşê ji aliyê Laboratûara Jet Propulsion ve hatiye çêkirin û çêkirina amûrê di 30yê tîrmeha sala 2020an de, saet di 11:50 UTC de hatiye destpêkirin. Pejirandina ku amûra kefşê bi awayekî serkevtî daketiye li ser rûyê Marsê di 18ê sibata sala 2021ê de, saet di 20:55 UTC de hate wergirtin. Ji 19ê îlona sala 2022an pê ve, Perseverance ji dema daketina xwe ve 562 sol (578 rojên erdê, yan 1 sal û 7 meh û 1 roj) li Marsê çalak e.
Armancên zanistî
Çar armancên zanistî yên serekeyên amûrê ku hene, armancên zanistî yên Bernameya Lêgerîna Marsê ku piştgirî dikin ev in:
Alûca
Alûca  gundekî Omerya ye ku girêdayî navçeya Rişmilê  ya girêdayî Mêrdînê ye.
Gundeki kevnareyî ji nav gundên Omeriyan. Bi ser navçeya Mêrdîn ê Rişmil girêdayî. Di dema dewleta Persan di qereqoleke girêdayî daré bû. Dinav çiyayên Omerîya de yî. Gundên cîran Xirbe, Kurima, Qurdisê û rekê yî. Gund di devê newalekê de yî û berrîya wé; hemi rez û darê çilo ye, wekî din jî, darén beîv, hejir û guzan hene.
Di nav xwariné Alûcya di, Tirşika wan, di herama Mêrdîn de bi nav û denge...
47 kîlometra dûrî Mêrdîni û 37 kîlometra dûrî Rişmili.
Tahtok, Qoser
Tahtok gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Amstelveen
Amstelveen, bajarekî bi ser parêzgeha Holenda Bakur a Holendayê ve ye.
Kele, Erdîş
Kele, gundekî bi ser navçeya Erdîşa Wanê ve ye.
Théodule-Armand Ribot
Théodule Ribot (jdb. li Guingamp, Côtes-d’Armor; m.  li Paris) fîlozof û psîkologekî navdar ê fransî bû.
Li dibistana navdar École normale supérieure a li Parîsê ye dixwîne. Sala 1872 li Parîsê xwe dide xebatên biyolojiyê û sala 1876 bi navê Revue philosophique tevgerekê lidardixe. Herwiha sala 1884 bingeha civaka psîkolojiya fîzyolojîk davêje.
1885 wekî profesorê psîkolojiyê li Zanîngeha Sarbonne û 1888 bo xebatên psîkolojiya ceribandinê li Collège de France dixebite.
Gûrevan, Heris
Gûrevan gundekî ser bi navenda bajarê Heris li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Harris Mobray
Harris Mobray (/ˈhæ.ɹɪs ˈmoʊ.breɪ/; jidayîkbûn 1999) zimanzan û bernamesazekê ​​amator ji Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Ew bi çêkirina gelek pêşniyaran ji bo kodkirina zimanên hindikahiyên li çaraliyê cîhanê bi braille navdar e.
Thorailles
Thorailles, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Montils
Montils, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Mezinbûna gelhe
Hejmartina Gelhe yek pêşketina mirovatîya li Cîhanê de ye.
15 (cudakirin)
Pir manên 15 hene.
Autreville, Aisne
Autreville, komunekî departmena Aisneê li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Bihîka
Bihîka gundekî girêdayî navçeya Rişmilê ya girêdayî Mêrdînê ye.
Mingevannet
Mingevannet, goleke di nava sinorê parêzgeha Østfolda Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 77,88 kîlomêtre ye û bilindahiya ji asta deryayê 24 mêtre ye.
Detmold
Detmold, yek ji bajarên navçeya (Landkreis) Lippeê li herêma Nordrhein-Westfalen ya Almanyayê ye.
Perrières
Perrières, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
16 (cudakirin)
Pir manên 16 hene.
Leverkusen
Leverkusen, bajarekî serbixwe ye li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
17 (cudakirin)
Pir manên 17 hene.
Freiburg (dever)
Freiburg yek ji çar navçeyên îdarî (Regierungsbezirk) yên Baden-Württemberg, Almanya ye.
Saint-Aubin-du-Thenney
Saint-Aubin-du-Thenney, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Xerden
Xerden, gundekî bi ser navçeya Mêrgesorê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Niqteşanî
Niqteşanî ji bo xwendina bi hêsanî ya hevokan pêk hatiye. Niqtên ku herî gelek têne bikaranîn ev in:
Direşik
Direşik, gundekî bi ser Simîlana navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Seba (sûre)
Seba an jî sûreya Sebayê sûreyek ji Qurana Pîroz e. Li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê hatiye hinartînê û ji 54 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji ayeta 15em ji peyva Seba girtiye. Sebe navê şindekî yan jî komalekî li welatê Yemen ê ye. Sûre qala nebawermendan dike, ku yên roja exiretê bi zanayî înkar dikin. Dûra çîvrokên Hz. Dawid û Silêman û hinek gumanên nebawermendan ji bona pêxambertiya Hz. Mihemed jî di sûreyê da derbaz dibin.
Düsseldorf (dever)
Düsseldorf yek ji herêmên hikûmetî (Regierungsbezirk) ên Nordrhein-Westfalen, Almanya ye.
Montlieu-la-Garde
Montlieu-la-Garde, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Thou, Loiret
Thou, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Xîlok
Xîlok navê şîraniyeke pêjgeha kurd e. Li Amedê nav daye lê li gelek herêmên Kurdistanê tê zanîn û xwarin. Romiyan (tirk) bi navê deve tabani türk tatlisi, kirine markayeke tirkî û girtine bin parastina înstîtuta patentê ya tirk.
Berkeliya (melzemeyê) xîloka Amedê
Bo hundirê wê;
Xendek, Hezex
Xendek, gundekî navçeya Şirnexê Hezexê ye. Li rexa çemê Dîcleyê hatiye avakirin. Gundekî kevnare û dîrokî ye. Di dema Bîzansiyan de weke kelehek mezin hatiye bikaranîn. Ev der sînorê Împeratoriya Bîzansê ye. Li hemberî wî kela Finikê di destê Persan de bû. Du kelehên mezinbûn li hemberî hev. Ji ber wê cihekî stratejîk bû.
Xîlok
Çêkirin
Di rûnbirêşkê de rûn biqijilînin, bi kefgîrê hevîrê bikin nava rûn, biqijilînin. Paşê berdin nava doşaviya sar. 5 deqeyan nav de bihêlin. Dikarin li binikên servîsê parve bikin.
Xendek, Hezex
Navê wê di nexşeyên wî demî de Bethzabde derbas dibe. Çiqas ku ev gund keleha Bîzansê be jî ku hêjî; keleha wê, sûrên wê, pîlik, lûleyên avê, dêrên wê xûya dike, gelê vê herêmê kurd bûn û bi awayekî xweser dijiyan. Li Xendekê deverek heye ku hêjî jêre dibêjin Mişara Kurdiyanya. Mişar ango xeta Kurdiyanya. Dema mirov ji vê xetê dibore êdî bêhna axa kurdan tê.
Gemend
Gemend gundekî ser bi navenda bajarê Heris li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Dongning, Heilongjiang
Dongning, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Heilongjiangê de cih digire.
Çomelû
Çomellû, gundekî gundistana Kulltepea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Dongning, Heilongjiang
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2004an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 210.000 kesî