cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Têkiliyên Îran û Rûsyayê
Hevpeymana Gulistanê
Li navbera salên 1804 û 1812yê, Qacariyan û Rûsîyan şerên mezin kirin, di encamê de di navbera herdu dewletan de Hevpeymana Gulistanê li sala 1813ê hate destnîşan kirin. Ev hevpeyman di dîroka Îranê de wek hevpeymaneke şikestinê tê binav kirin. Di encama vê hevpeymanê de Îran gelek bajarên Qefqasyayê wek; Bakû, Şîrvan, Gence, Derbend, Qerebax wenda kirin. Her wisa Îranê pejirand ku li Deryaya Qezwînê keştîyên şerî yên xwe xwedî nake.
Hevpeymana Tirkmençayê
Li sala 1879ê de ji bo ku şahê Îranê biparêzin bi şêwirmendîya Rûsan Lîwaya Qazaxan hate damezirandin. Ev lîwa ji bo paşeroja Îranê dê gelek girîng be. Çûnkî desthilata Qacarîyan bi destê vê lîwayê xelas dibe. Lêbelê serleşkerîya Reza Pehlewî bi alîkarîya İngilîzan çêdibe.
Salên 1900an
Piştî şerê Osmanîyan û Rûsan a li sala 1877-1878ê de li qefqasyayê şerên giran diqewimîn. Di encamê de Osmanî têk diçe û gelek axê wenda dike. Piştî vî şerî hegemonyaya Rûsan li Rojhilata Navîn bi taybetî jî li Îranê mezin dibe.
Di şerê cîhanî yê yekemde Rûsan Îran dagir kiribû. Di vê dagirkirinê de otorîteya navendî nemabû. Lê hêj şer dewam dike, li Rûsyayê Şoreşa Cotmehê pêkhat. Di encama vê şoreşê de Sovyet ji Îranê vekişîyan. Lê ev vekişiyan zêde wext negirt ku Sovyetan jî wekî Çarîya Rûsan li ser Îranê armanç hebûn. Li sala 1920ê de Sovyetan Îran dagir kir. Di encamê de li herêma Gîlanê de Komara Gîlanê ya Sovyet û Sosyalîst hate damezirandin. Her wisa di heman salê de Partîya Komûnîst ya Îranê jî hate damezirandin.
Li sala 1921ê Sovyetan li gel Îranê hevpeymana bratî û dostînîyê destnîşan kir, bi dûçûna vê hevpeymanê Îran dikare li Deryaya Qezwînê leşkerê avê berhev bike. Her wisa biryar hate dayîn ku Sovyet hêzên xwe ji Îranê vekêşe. Jixwe Sovyetan hêzên xwe ji Îranê vekişîyan û Komara Gîlanê hate rûxandin.
Hecî Mistefa Davudî
Hecî Mistefa Davudî yek ji siyasetmedarên kurde û di hikûmeta Komara Kurdistanê de wek wezîrê ticaretê xebitîbû
Bûydûz
Bûydûz, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Pontis, Alpes-de-Haute-Provence
Pontis, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Arşama
Arşama (farsiya kevn:Aršāma, yewnanî: Ἀρσάμης) kurê Ariyaramna û neviyê Hexameniş e. Tê gotin ku di dema Hexamenişiyan de ew keyê Persiya bû lê dev ji text û taca xwe diberde û keyîtiya Kûruşê Mezin dipejirîne. Lê di derbarê vê mijarê de çavkaniyên xurt nîn in. Lê tê zanîn ku ew di bavê Vîştaspa û satrapê Partiya bû. Wî di dema hikûmdariya Daryûsê Mezin de jiyana xwe ji dest daye. Navê Arşama di nivîskên Bêstûnê de derbas dibe.
Dîmkostî
Dîmkostî, gundekî giradayê navçeya Payîzava ya Wanê ye.
Seyyîd Muhemmed Eyyûbiyan
Seyyîd Muhemmed Eyyûbiyan yek ji siyasetmedarên kurde û di hikûmeta Komara Kurdistanê de wek wezîrê tendûristiyê xebitîbû
Bermatingen
Daisendorf şaredariyeke navçeya Bodenseekreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Villenave-de-Rions
Villenave-de-Rions, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Hulunbuir
Hulunbuir, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Inner Mongoliayê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 2.549.278 kesî
Trogen, Bavyera
Trogen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Hof li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Spree-Neiße
Spree-Neiße, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Brandenburg, Almanyayê ye.
Nêçîr
Nêçîr, di zivistanê de bi amûr û haweyên guherbar seyda ajalên berrî. Ji vî karî re nêçîrvanî û ji kesê ku vî karî dike re jî nêçîrvan (seydvan) dihê gotin.
Hinek ajal bi li pey bazdanê, hinek bi xwe veşartina li kozikan û bi çekan, hinek bi tajîyan, hinek bi kewan dihên seydkirin.
Amûrek nêçîrvaniyê dehbik (dabik) e.
Siya Xîşafî
Siya Xîşafî, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îsraêlê
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îsraêlê, têkiliyên siyasî, ekonomîk, çandî yên di navbera Başûrê Kurdistanê û Îsraêlê de dihundirîne.
Bingeha têkilî digehe dema Cihûyên Kurdistanê li nav Başûrê Kurdistanê dijiyan. Di wê demê de tê gotin ku têkiliya kurdan bi taybetî jî li gel eşîra Barzan ku Nexşebendî ne, gelek baş bûn. Piştî salên 1900an li herê derê dinyayê cihû ji bo welatekê nû ava bikin diçûn Filîstînê. Her wisa cihûyên Kurdistanê jî hêdî hêdî ber bi Filistînê ve diçûn. Ev çûna cihûyan nasandina Kurd û Cihûyan zêdetir dikir. Li salên 1960an de yekemîn têkiliya Kurdan û Îsraêlê çêbû. Îsraêlê bi rêya Şahê Îranê alîkarî ji hêzên Mela Mistefa Barzanî re dişand. Ev alîkariye heta Şoreşa Îslamî ya Îranê bi rêya Şahê Îranê dewam dikir. Li salên 2000an de jî bi aşkera îsraêliyan digot em dixwazin pêşmerge perwerde bikin. Lê ji bo ku kurd û ereb ji ber vê têkiliyê nebine dijmin bi veşartî tê kirin. Her wisa Mesud Barzanî jî dibêje gelek dewletên ereban têkilî li gel Îsraêlê hene, çima têkiliya kurdan nebe?
Nêrîna dîrokî
Serê têkiliya kurdên Başûrê Kurdistanê û Israiliyan digehe sala 1931ê ku serokê Mossadê Reuven Shiloah li wê tarîxê têkiliyê li gel kurdan ava dike
Piştî avabûna Îsraîlê, Kamiran Alî Bedirxan têkiliya xwe li gel Israiliyan ava kir û bi vê rêye kurdên başûrî jî tevlî vê têkiliyê kirin. Her wisa Îran jî navbeynkariya kurdan û cihûyan dike ku têkiliyan bidanin.
Têkiliya kurdan û Îsraîlê teqrîben li sala 1963ê destpê dike. Her wisa têkiliya kurdan li gel şahê Îranê jî bi awayekî erênî li sala 1962ê destpê dike
Li sala 1964ê Şîmon Peres û Kamiran Alî Bedirxan hevdîtinekê dikin. Di encamê de Israîl di dawiya sala 1965ê de sê efseran dişîne Başûrê Kurdistanê ku perwerdehiya pêşmergeyan bike
Li sala 1967ê yekem car Mela Mistefa Barzanî seredaneke veşartî dike bo Israîlê, seredana duyem li sala 1973ê tê kirin. 28 îlona 1980ê serokwezîrê Israilê daxuyand ku wan alîkariya kurdan kiriye
Serokê Rêxistina Neteweyî ya Cihûyên Kurd li Israêlê Haviv Şimoni di daxuyandineke xwe de dibêje ku li İsrailê 90 hezar kurd dijîn
Piştî Peymana Cezayîrê têkiliya kurdan û Israilê kete di bin bêedengiyekê de heta şerê 1991ê.
Boîn Xwarê
Boîn Xwarê gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Mela Husên Mecdî
Mela Husên Mecdî yek ji siyasetmedarên kurde û di hikûmeta Komara Kurdistanê de wek wezîrê dadê xebitîbû
Xayîk
Xayîk, gundekî giradayê navçeya Payîzava ya Wanê ye.
Bestamlû
Bestamlû, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Xasgundirûk
Xasgundirûk gundekî ku bi ser navçeya Elcewaza Bidlîsê ve ye.
Azad Dildar
Jînenîgarî
Di sala 1978an de li Amedê li gundê Elîparê hatiye dinyayê. Piştî lîseyê li Zanîngeha Dîcleyê di Fakulteya Tibê de dest bi perwerdehiyê dike. Dû re li Zanîngeha Adnan Menderesê di warê psîkiyatriyê de pisporiyê dixwîne. Azad Dildar vê gavê li Dêrsimê wek bijîşkê psîkiyatriyê kar dike.
Nivîsên wî yên bi kurdî di Tîrojê de yên bi tirkî jî di kovarên Esmer, Genç Radikal (Radîkala Ciwan) û Popüler Psikiyatriyeçê de derçûne. Yekemîn pirtûka wî ya bi navê Zarokên Bêziman di 2014an de ji nav Weşanên Weqfa Îsmaîl Beşîkcî belav bûye. Ev pirtûk ji aliyê derûniyê ve rewşa zarokên kurd ên ku ji perwerdehiya zlmanê zikmakî bêpar mane û rastî kiryarên pişaftinê bûne rave dike.
Azad Dildar kurê nivîskarê kurd Receb Dildar û birayê helbestvan Gulîzer û nivîskar Murad Dildar e.
Kalikê, Bismil
Kalikê mezraya Mezra Evdilqadir e. Gund li ber Çemê Sînanê hatiye avakirin. Li derdora gund Xincika Çiyayiyan, Qopiziyê û Mezra Evdilqadir he ye. Li gund pirek he ye.
Aboriya gund pêşveketiye.
Spremberg
Spremberg bajarokekî navçeya (Landkreis) Spree-Neiße li Brandenburg, Almanyayê ye.
Dehbik
Dehbik yan jî dabik, amûrek nêçîrvaniyê ye ku bi granî ji bo girtina çûkan û ajalên bi zerar yên wek rêvî (rovî, rûvî), mişk, gur û hirç dihê bikaranîn.
Dehbika çûkan ji mûyê teriya hespan û bi grêdana xilboqî dihê çêkirin. Li ser sergoyan yan jî li ser reşahiyek li nav berfan dihê danîn û pê beytik, kebok (kevok), çîq(reşçêlek) û çûkên hwd dihên girtin.
Dehbika ajalên bi zerar hesinî ye û xwediyê sîstemekê ye.
Dinklage
Dinklage, bajarekî navçeya (Landkreis) Vechtayê li herêma Saksonya Jêrîn ya Almanyayê ye.
Xincika Çiyayiyan
Xincika Çiyayiyan, gundekî mezraye gundê Selmika Bismilê ye. Li derdora wê gundên weke Qopiziyê, Kalikê, Mîrzebegan, Îdrîsa û Mezra Evdilqadir he ye. Niştecihên gund bi eslê xwe Midyatî ne.
Gund li ber Çemê Sînanê li ser girekî hatiye avakirin. Muxtariya Selmikê jî li vî gundî ye. Debara gund li ser çandinî û xwedîkirina heywanan e.
Hirî
Hirî pirça (pûrta) çermê hin ajalan re dibêjin. Kurd ji ya mihê re hirî, ya bizinê re mû dibêjin. Hirî di cûmkerîyê de tê bikaranîn. Kurd bi giranî ji guşên mihê bidestdixin.
Îdrîsa
Îdrîsa, mezrayeke gundê Elîbûciyan a Bismilê ye.
Mehmûd Welîzade
Mehmûd Welîzade yek ji siyasetmedarên kurde û di hikûmeta Komara Kurdistanê de wek wezîrê çandiniyê xebitîbû
Hirî
Hiriya bi hevringê (cew) tê birrîn ji ya tê rûçikandin baştir e. Hevringên nûjen bi motorê yan elektrîkê dixebitin. Ji hiriyê cilûberg, bestirên tekstîlên dekorasyonê hwd tên hilberîn.
Gilokên hiriya li ser pişta mihê zirav, ên ranan (hêt) hinekê stûr in. Hiriya merînosê (bi latînî ovis aries hispanica) ziravtirîn hirî ye. Hiriya herî bêqîmet a dewaran û ya ji ajalên mirarbûyî hatiye rûçikandin e.
Li Kurdistanê berê zarokan ginciyên mihan dişûştin didan etaran (çerçî), pê leyzok dikirrîn. Ji ber qedexeya zozanan, li Bakurê Kurdistanê pişta ajalvaniyê hate şikandin. Niha bazirganiya hiriyê gelek kêm bûye.
Kazablanka
Kazablanka, navê bajarê herî mezin ê Marokoyê ye. Li Kazablankayê 3.269.962 kes rûniştvan in (2009).
Weißdorf
Weißdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Hof li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Nimûş
Nimûş, nexş yek ji karên destan (destkarî) e ku wekî nîgar û kergê bi hin awayan tê kirin. Pirranî li ser bestiran (qumaş) ev xebat dibe.
Nimûşê de estetîk, sîmetrî û geometrî tê bingeh girtin. Ev hersê baldarî nebin, berhemên derkevin holê nikarin wekî karê nimûşkirinê, nimûşê bên dîtin. Alavên sereke yên nimûşkirinê derzî, ta, bestir (bo mînak etamîn) in.
Tarik (gergef, neqşe) tên rastkirin, bestir li ser wê tên raxistin û bin bendên rengane, li ser wan kerg tên nexşandin. Nimûşeke tîpîk ev e. Ji xeynî bestiran çerm an materyaleke din jî dikare bê bikaranîn. Li Kurdistanê keçên azeb ji bo cihêzên xwe bidawî bikin, beriya dîlanê carnan bi şev û roj dixebitin. Pêjgîrên destan, serê balgehan (balîf), rûyê lihêfan, dorên temezî û laçikan, rûyê maseyan, dorikên nivînan hwd. bi dehan parçeyan cihêzên xwe amade dikin. Bi pêşketina teknîkê ve niha destkarî bi giştî li ber windabûnê ye.
Di salên 1970 û 1970'yî de makîneyên nimûşê jî derketin û ketin malan. Çînî, hindistanî, fîrîgyayî, romayî, kurd, grekî, suryanî û egîptiyan (misir) bi giştî cîhana nimûşkirinê (nexşandinê) berfireh kirine. Di serdema navîn de key û mîran cilûbergên xwe ji zêrê nexşandine.
Boîn Serê
Boîn Serê gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Oberes Glantal
Oberes Glantal şaredariyeke kolektîv (Verbandsgemeinde) a navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Derzî
Derzî di gelek wateyan de tê bikaranîn lê pirranî ji bo amraza dirûtinê dibêjin derzî.
Baydûq
Baydûq, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Filîpîn
Filîpîn an jî Komara Filîpînan (Repúbliká ng̃ Pilipinas), welatekî Asyayê ye, ku ji komek gravan pêk tê. Hejmara gravan 7 107 e. Filîpîn li rojavayê Okyanûsa Pasîfîk e. Li Asyayê tenê li Filîpînê Katolîk (Xristiyan) ola herî mezin e. Filîpîn koloniya Spanya û DYA'yê bû û herdu dewletan bandorek mezin li ser çanda vî welatî hîştin. Ji ber vê yekê çanda Filîpîn çandek di bin bondora rojava-rojhilat mayî deye. Bajarê herî mezin Quezon City ye. Seroke komarê Gloria Macapagal Arroyo ye
Elfûbêy azerbaycanî
Elfubêy Azerbaycanî elfubêyekî Latînîye ke bo nûsînî zimanî Azerbaycanî kellkî lê‌werdegîrêt. Em elfubêye le 32 pît pêkhatuwe.
Pîtekan
Pîtekanî elfubêy Azerbaycanî birîtîn le: Lem 32 pîte, 8î bizwênin (A, E, I, İ, O, Ö, U, Ü) u 24î tirîşî bê‌dengin.
Zarokanîn
Di dawiya ducaniyê de, ji malzaroka dayikê derkirina yek an jî zêdetir korpele wekî zarokanîn (bi înglîzî: childbirth /parturition) tê navkirin. Ji bo ajalan peyva zayîn tê bikaranîn. Pîştî jidayikbûnê, êdî korpele wekî nûza (bi înglîzî: newborn) tê navkirin.
Di dema ducaniyê de korpele di hawirdorek avî, di nav şileya seravê de dijî. Korpele di bin parastina dayikê de ye û heta dawiya pêvajoya zarokanînê, hemû pêdiviyên korpeleyê ji aliyî dayikê ve tên dabînkirin.
Di rewşa asayî de ducaniya 9 mehî bi zarokanînê dawî dibe. Piştî jidayikbûnê, korpele di hawirdorek zuha de, hema hemû pêdiviyên xwe bi tena serê xwe dabîn dike. Ango divê piştî jidayikbûnê, hemû endam û koendamên nûza çalak bibin û destek bidin bo berdewemiya jiyana wî. Piraniya endamên korpeleyê heta dawiya zarokanînê an hîç çalak nin in, an jî çalakiya wan sinordar e.
Gava jidayikbûn rû dide, hemû endam û koendamên korpeleyê dest bi çalakiya asayî dikin.
Wekî mînak; bere ko navikebendik were jêkirin, divê pişik dest bi alûgorkirina gazên henaseyê bikin. Bi mijîna şîrê, divê koendama herisê dest bi çalakiyê bike. Divê dil bi têra xwe û bi pestoya guncav xwînê pompe bike. Divê çerm, laşê korpeleyê ji ziyanên hawirdorê biparêze û divê çîna çewriya binçerm germahiya laşê rêk bixe.
Lê ji bo rûdana van çalakiyan, divê korpele ji malzarokê were derxistin, ango divê zarokanîn rû bide. Hormonên korpeleyê pêvajoya zarokanînê didin destpêkirin, lê paşê hormon û koendama demarê ya dayikê pêvajoya zarokanînê birêve dibe. Pirraniya zarokanînan bi awayekî asayî rû didin, korpele ji malzarokê derbasî coga zarokanînê dibe û ji zêyê derdikeve derve.
Nîşanên zarokanînê
Di dirêjiya ducaniyê de di coga stûyê malzarokê de bergirkek ji lîncî peyda dibe. Bergirk devê malzarokê girtî dihêle. Bi qasî 1-2 roj berê destpêkirina zarokanînê, ev bergirk sist dibe û li gel hinek xwînê, ji stûyê malzarokê der dikeve. Hilweşîna bergirkê, nîşana nêzîkbûna dema zarokanînê ye. Di heman demê de hestiyariya masûlkeyên malzarokê ya bo oksîtosînê zêde dibe.
Bi qasî mehek berê rûdana zarokanînê, di malzarokê de girjbûnên hêdî û lawaz dest pê dike. Paşê, hêza girjbûna masûlkeyên malzarokê roj bi roj zêdetir dibe û êdî wekî girjbûnên zarokanînê tên navkirin.
Hokara ko dibe sedema destpêkirina girjbûnên zarokanînê hê jî tam nayê zanîn. Lê hin nîşanên girîng hene ko, sinyêlên bo destpêkirina zarokanînê, ji laşê korpeleyê tên şandin. Carek pêvajoya zarokanînê dest pê kir, êdî girjbûna malzarokê û firehbûna stûyê malzarokê bandorek girîng a erenî li ser zarokanînê dikin.
Ber bi nêzikbûna zarokanînê oksîtosîn bi awayekî xurttir bandor li malzarokê dike, êdî li gel girjbûnên bihêz, êşa (sancî) zarokanînê jî zêde dibe. Gava zarokanîn dest pê dike, girjbûna malzarokê her 3 heta 30 xulekê de carek rû dide û bi qasî 20 heta 40 çîrkeyan didome. Lê ber bi dawiya qonaxa zarokanînê de dubarebûna girjbûna malzarokê di her 1.5 – 2 xulekê de rû dide û her girjbûnek bi qasî xulekek didome.
Di qonaxa sêyeka sêyema (bi înglîzî: third trimester) a ducaniyê de, serê korpeleyê arasteyê stûyê malzarokê dibe. Di destpêka ducaniyê de, ji ber pestoya serê korpeleyê perdeya seravê diqelişe, şileya seravê ji nişka ve vala dibe. Hatina avê yek ji nîşanên herî girîng e ko pêvajoya zarokanînê hatiye destpêkirin.
Pêvajoya zarokanînê
Rêbaza zarokanînê di sê qonaxan de rû dide :
Qonaxa yekem dema berê zarokanînê ye û wekî firehbûna stûyê malzarokê(bi înglîzî: dilation) tê navkirin.
Qonaxa duyem, bûyerên dema zarokanînê lixwe digire û wekî derkirina korpeleyê (bi înglîzî: expulsion) tê navkirin.
Qonaxa sêyem piştî jidayikbûna korpeleyê dest pê dike û wekî derkirina pizdanê (bi înglîzî: afterbirth /placental stage) tê navkirin.
Qonaxa firehbûnê
Zarokanîna asayî, zarokanîna ji zêyê ye (bi înglîzî: vaginal delivery). Zarokanîna asayî de korpele ji coga stûyê malzarokê derbasî zêyê dibe ji wir jî jidayik dibe. Loma divê tîreya stûyê malzarokê bi têra xwe fireh bibe ko serê korpeleyê di nav de derbas bibe. Di pêvajoya zarokanînê de qonaxa firehbûna stûyê malzarokê, qonaxa herî dirêj e û bi gelemperî bi qasî 6 heta 12 saet didome. Lê ev mawe di hemû dayikan de ne yek e. Ducaniya cara yekem de firehbûna stûyê malzarokê hêdî rû dide, lê heke dayik berê jî zarok anîbe, dibe ko ev dem kurttir be.
Qonaxa derkirina korpeleyê
Qonaxa derkirina korpeleyê gava serê korpeleyê dikeve coga zarokanînê dest pê dike û bi jidayikbûnê bi dawî dibe. Di qonaxê de êşgirtina zarokanînî her ko diçe tundtir dibe. Korpele hê bihêztir ber bi stûyê malzarokê ve tê tehnkirin, serê korpeleyê ji coga zarokanînê derbas dibe û ji zêyê der dikeve derve. Pêşî beşek piçûk ji serê korpeleyê ji coga zarokanînê der dikeve. Rûyê korpeleyê ber bi aliyê dirkepetika dayikê de dizivire û serê korpeleyê di coga zarokanînê de derbas dibe. Paşê sermil, mil û dest û tewahiya laş ji coga zarokanînê derbas dibe. Bi vî awayî tewahiya korpeleyê ji dayikê derdikeve, korpele li derveyî laşê dayikê bi navbeynkariya navkebendikê bi dayikê re girêdayî dimîne. Zêdetirê %95ê zarokanînan de, pêşî ne ling, lê serê korpeleyê ji coga zarokanînê de derdikeve derve. Bi gelemperî ev qonax bi qasî 2 saet didome, lê dibe ko derketina korpeleyê hin caran hê derengtir an jî hê zûtir rû bide.
Qonaxa derkirina pizdanê
Di vê qonaxê de pizdan (plasenta + navkebendik û serav) ji malzarokê tê avêtin.
Piştî zarokanînê bi gelemperî di nav 10 heta 15 xulekan de plasenta ji malzarokê diqete û cihê dibe. Plasenta, navikebendik û perdeya servavê ji coga zorokanînê de derdikevin, bi vî awayî pêvajoya zarokanînê diqede.
Rêkxistin girjbûna malzarokê bi sîstema paşragîhandina erenî
Sîstema paşragîhandina erenî bandor li ser pêvajoya zarokanînê dike
Gava korpele bi têra xwe geşe dibe û diperise, ango ber bi dawiya sêyek a sêyam a ducaniyê, serê korpeleê ber bi stûyê malzarokê araste dibe. Dema serê korpeleyê bi stûyê malzarokê ve temas dike, û tehn dide, masûlkeyên malzarokê ji hev tên kişandin. Hestewergirên li stûyê malzarokê, pestana ji ber tehnkirina serê korpeleyê hest dikin û sînyal dişînîn hîpotalamusê. Hîpotalamus jî hîpofîza paş han dike bo derdana oksîtosînê. Oksîtosîn bi wergirên taybet ên lûsemasûlkeyên malzarokê ve tên girêdan. Bi bandora oksîtosînê, girjbûnên malzarokê hê xurttir dibe. Xurtbûna girjbûna masûlkeyan, korpeleyê ber bi stûyê malzarokê ve hê pirtir tehn dide û pestoya li stûyê malzarokê berztir dibe. Zêdebûna pestoyê, hê pirtir hestewergir han dike. Ji hestewergiran hê pirtir sînyal tê şandin bo hîpotalamusê. Hîpotalamus jî hê pirtir oksîtosîn dide derdan. Ev çerx heta dawiya zarokanînê didome.
Bandora hormonan li ser zarokanînê
Hormonên dayikê
2. Prostaglandîn
3. Kortîzol (cortisol)
4. Relaksîn (relaxin)
Hormonên korpeleyê
1. Oksîtosîn
2. Kortîzol
3. Prostaglandîn
Hormonên plasentayê
1. Êstrocen
2. Procesterone
Oksîtosîn
Oksîtosîn lûsemasûlkeyên malzarokê dide girjkirin bi vî awayî zarokanînê han dike. Ber bi dawiya qonaxa ducaniyê de, li diwarê malzarokê de bi bandora êstrocenê hejmara wergirên oksîtosînê zêde dibe. Loma malzarok hê pirtir hestiyar dibe bo oksîtosînê. Herwiha oksîtosîn navpoşê malzarokê han dike bo derdana prostaglandînan.
Prostaglandîn (prostaglandins)
Prostaglandîn molekulên taybet in ko di xaneyê de ji asîda çewrî ya bi navê asîda arekîdonîk (bi înglîzî: arachidonic acid) tê bi destxistin.
Gelek cor û erkên prostaglandînan heye, ji vana prostaglandina bi navê PGE2 taybet e bo xurtkirina girjbûna masûlkeyên malzarokê. Prostaglandîn xestiya kalsiyuma nav xaneyên lûsemasûlkeyê zêde dike, loma girjbûna masûlkeyan bihêztir dibe.
Di dema ducaniyê de ji şaneyên malzarokê, perdeyên korpeleyê (bi înglîzî: fetal membranes) û ji plasentayê prostaglandîn tê derdan
Kortîzol (bi înglîzî: cortisol)
Di dema zarokanînê de ji hîpotalamusê bi rêjeyek zêde ji hormona derpirandina tûkila adrenal (bi înglîzî: corticotropin-releasing hormone (CRH)) tê deredan. Ji ber bandora vê hormonê ji hîpofîza pêş hormona handera tûkila adrenal (ACTH)tê derdan. Ev hormon, ji tûkila rijênê adrenalê kortîzol dide derdan. Kortîzol girjbûna malzarokê zêde dike û alîkariya dayikê dike ko dema zarokanînê li dij stresê dayik li ber xwe bide.
Rîlaksîn (bi înglîzî:relaxin)
Rîlaksîn di destpêka ducaniyê de di hêkdankê dayikê de, ji tenê zer (bi latînî: corpus luteum) tê derdan. Lê di dema zarokanînê de ji plasentayê û ji rijênên şîrê, bi rêjeyek zêde rîlaksîn tê derdan.
Rîlaksîn stûyê malzarokê nerm dike. Herwiha ji bo firehbûna stûyê malzarokê, besterên (bi înglîzî: ligament) di navbera hestiyên rûvê sist dike ko derbasbûna korpeleyê hêsan bibe. Rîlaksîn li malzarokê de wergirên oksîtosînê zêdê dike. Bandora procesteronê ya ji bo negirjbûna malzarokê betal dike. Di laşê dayikê de geşebûna rijênên memikan (geşebûna memikan) jî bi alîkariya rîlaksînê rû dide.
Êstrocen
Êstrocen û procesteron di dirêjiya qonaxa ducaniyê de bênavber tên derdan. Lê gava dema zarokanînê nêzik dibe, derdana procesteron kêm dibe û derdana êstrocenê jî zêde dibe. Êstrocen hêza girjbûna malzarokê zêde dike, li ser diwarê malzarokê de wergirên oksîtosînê zêde dike. Herwisa êstrocen malzarokê han dike ko hê bileztir prostaglandîn berhem bike.
Procesteron
Ji destpekê heta meha heftem a ducaniyê rêjeya procesterornê zêde ye û rê li ber girjbûna malzarokê digire. Herwiha procesteron rê li ber berhemanîna enzîma bo berhemkirina prostaglandînê (PGE2) jî digire.
Ji meha heftêmê şûnve asta rêjeya procesterona xwînê êdî zêde nabe û hinek dadikeve. Lê di heman demê de di xwîna dayikê de asta êstrocenê hê jî bilind dibe. Zêdebûna êstrocenê û kêmbûna procesteronê masûlkeyên malzarokê hê pirtir hestiyar dike ji bo kartêkirin ko girjbûna masûlkeyên malzarokê han dikin. Kêmbûna procesteronê, girjbûna malzarokê zêde dike û berhemkirina prostaglandînê han dike.
Sezeryan
Hin caran li dewsa zarokanîna asayî, bi niştergeriya sezeryenê (bi înglîzî: cesarean section) korpele ji malzarokê tê derxistin. Sezeryan ne şeweyek asayî ya zarokanînê ye. Gava jiyana dayikê an jî ya korpeleyê di bin metirsiyê de be û zarokanîna asayî ya ji zêyê negengaz be, rêbaza sezeryanê tê bikaranîn. Wekî mînak:
Dibe ko serê korpeleyê pir gir be û nikaribe di nav coga zarokanînê de derbas bibe.
Hin caran navikebendik li stûyê korpeleyê de badayî dimîne û nahêle korpele jidayik bibe.
Dibe ko serê korpeleyê arasteyê stûyê malzarokê nebûbe û lingê korpeleyê ketibe coga zarokanînê
Di neştergeriya sezeryanê de, beşa zikê dayikê ya di navbera navik û jorê rûv de tê qelîştin, paşê dîwarê malzarokê tê jêkirin û korpele tê derxistin.
Welzow
Welzow bajarokekî navçeya (Landkreis) Spree-Neiße li Brandenburg, Almanyayê ye.
Ariyaramna
Ariyaramna (farsiya kevn:Ariyāramna, yewnanî:Ἀριαράμνης ) kurê Çîspîş û kalikê Daryûsê Mezin e. Di serdema împeratoriya Medî de weke satrapekî girêdayî medan bû. Wî satrapiya Persiya birêve dibir. Navê wî tê wateya; aramî anî aryanan e. Navê Ariyaramna di nivîskên Bêstûnê de derbas dibe.
Pink
Alecia Beth Moore Pink (jdb. 8 îlon 1979, Pensîlvanya, DYA), stranbêj, strannivîsa, cambaza şowan û lîstikvaneke  amerîkî ye.
Dema ku albuma sêyem a PiNk, Pêvek Ev (2003), ji kêm xebatên xwe yên berê kêm firot firotin, ew xelata Grammyê ji bo Performansa Vocal Best Female Rockê ji bo single "Trouble" qezenc kir. Ew vegeriya ser rûpelên tomarên tomarê bi albûma xwe ya çaremîn û pêncemîn a stadyoyê, Ez ne Dead (2006) û Funhouse (2008), ku deh-top ketinên "Who Knew" û "U + Ur Hand" çêkir, wek û hem jî hejmara yek-yek "So çi". Albuma şeşemîn a stûdyoya Pink, The Truth About Love (2012), yekem albuma wî bû ku li ser pêla Billboard 200 derket û di yek-hejmarê de çaremîn-yek xwe bi nav kir, "Just Give Me Reason". Di sala 2014-an de, Pink albumek hevkariyê tomar kir, Rose Ave., bi muzîkvanê Kanadayî Dallas Green re di bin duetek muzîka populer a bi navê You + Me. Albuma heftemîn a stûdyoya wê, Beautiful Trauma (2017), bû sêyemîn albuma firotanê ya salê û serkeftina seraya pêşîn a xwe, "Whati Li Me Em" dît.
Ji bo hebûna xwe ya qonaxek bêhêz, dengbêj û akrobatîk tête pejirandin, Pink li seranserê cîhanê 90 mîlyon tomar tomar kir, ew kir yek ji hunermendên muzîka herî populer a cîhanê. Pêşbaziyên kariyerê wê sê Xelatên Grammy, du Xelatên Brit, Award Daymy Emmy û heft Xelatên Muzîka Vîdyo ya MTV, tevî xelata Michael Jackson Video Vanguard. Di 2009an de, Billboard navê Danezana Hunermendên Dîcarê Pink the Pop Songs. Pink di heman demê de, di dehsala 2000an de, li pişt Madonna, duyemîn solîstê jin ê jî li Keyaniya Yekbûyî bû. VH1 di jimara xwe de di rêza 100 de di nav Muzeya 100 Jinên Mezin de, di 10-ê de, digel ku Billboard xelata wê Jina ya Salê sala 2013an da xelat kir. Di 63emîn xelatên salane yên BMI Pop de, ew xelata serokwezîrê BMI wergirt ji bo "serkeftina wê ya pêşîn di stranbêjiyê de. û bandora gerdûnî li ser çanda pop û pîşesaziya entertainment girt.
Jînenîgarî
Ji bo hebûna xwe ya qonaxek bêhêz, dengbêj û akrobatîk tête pejirandin, Pink li seranserê cîhanê 90 mîlyon tomar tomar kir, ew kir yek ji hunermendên muzîka herî populer a cîhanê. Pêşbaziyên kariyerê wê sê Xelatên Grammy, du Xelatên Brit, Award Daymy Emmy û heft Xelatên Muzîka Vîdyo ya MTV, tevî xelata Michael Jackson Video Vanguard. Di 2009
an de, Billboard navê Danezana Hunermendên Dîcarê Pink the Pop Songs. Pink di heman demê de, di dehsala 200-an de, li pişt Madonna, duyemîn solîstê j-ê ê jî li Keyaniya Yekbûyî bû. VH1 di jimara xwe de di rêza 100 de di nav Muzeya 100 Jinên Mezin de, di 10-ê de, digel ku Billboard xelata wê Jina ya Salê sala 203-an da xelat kir. Di 63emîn xelatên salane yên BMI Pop de, ew xelata serokwezîrê BMI wergirt ji bo "serkeftina wê ya pêşîn di stranbêjiyê de. û bandora gerdûnî li ser çanda pop û pîşesaziya entertainment.
Kürt Bilgeden Kürt İşçiye Mektuplar (pirtûk)
Addullah Baran  li  gundê  Omera  hatiye  dinyayê  û  xwendina  xwe  ya seretayî li gundê xwe xwendiye, piştre ji bo debara malbatê çuye welatên Ewropayê û li Norvecê bi cîh bûye. Li wir karê restorang û pizeriyayê dike.
Pirtûk bi pêşgotina Îsmaîl Beşikçi û A. Kadir Konuk hatiye weşandin. Îsmaîl Beşîkçî hem bi kurtî li ser Kurdên Anatoliyê û bi berfirehî jî Dr. Çemîd Bender û ji xebatên wi yên ji salên 1990 û vir ve dide nasandin.
Pirtûk ji 144 rûpelan pêk tê û bi imanê Tirkî ye. Li dawiya Pirtûkê da weke albumeke biçûk, çend dîmenên bîranînan fotograf hene.
Îstanbul, 2009, 14 x 20 cm, 144 rûpel, Tirkî ISBN No: 9786056091131
Ermenistana rojava
Ermenistana rojava gotineke siyasî ye ku ermenî ji bo herêmên li rojhilata Împaratoriya Osmanî bi kar tînin. Ermeniyên bi vê gotinê çend wilayetên osmanî (bi taybetî Wan, Erzirom, Mamuretülaziz/Xarpêt, Bêdlîs, Diyarbekir û Sêwas) bi nav dikin û dibêjin heta sedsala 20'emîn nifûseke mezin a ermenî li wan deran dijiya.
Îro jimara ermeniyan a li wan deran ji ber pêkhatina komkujiya ermeniyan pir biçûk e.
Îrenî
Îrenî, gundekî giradayê navçeya Payîzava ya Wanê ye.
Villenave-d'Ornon
Villenave-d'Ornon, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
SBS Radio
SBS Kurdî: Australya
Bernameyeke heftane ya dusaetî ye; rojên Înî saet 6:00 ta 7:00 êvarê û Yekşemê, ji saet 2.00 p.n ta 3:00 p.n, bi dema rojhilatê Australyayê, zindî dihêt ser bê. Yek ji bernameyên dezgeha radyo ya Special Broadcasting Service (SBS) ya australî ye ku bi 64 ziman û zaravayan bernameyan li Australya pêşkêş dike, bo civatên etnîk yên li Australya cîhwar.
Villenave-d'Ornon
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
SBS Radio
SBS Kurdî: Australya
Bernameya kurdî di sal 1985 de dest pê kir. Ji wê demê ta 2015, Şahînê Bekirê Soreklî berpirsiyar û pêşkêşerê bernameyê bû. Niha Mayada Kurdî Xelîl berpirsiyar û pêşkêşera bernameyê ye. Bername ji navenda SBS ya Sydney dihêt belavkirin û dikare li Sydney, Melborn û dever û bajarokên nêzikî wan bihêt guhlêdan. Bername dikare bi rêya înternêt jî bihêt bihîstin.
SBS AUDIO/ Beşê Kurdî bernameyên xwe bi buletena nûçeyan û raportên hevkarên xwe ji Kurdistanê û Ewropayê dest pê dike. Di bernameyê de hevpeyvîn û babetên corbicor hene, her weha mûzîk û stranên kurdî. Bername bi zaravayên kurmancî û soranî ye.
Radyo SBS herwekî li ser înternetê jî xwe dide guhdarîkirin.
Filistîn
Çend wateyên vê peyvê hene:
Dinslaken
Dinslaken bajarokekî navçeya (Landkreis) Wesel li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Siya Emaş
Siya Emaş,  Siya 'Emaş , gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Kurdên Norwêcê
Kurdên Norwêcê an jî Kurdên li Norwêcê navê civaka kurdên ku li welatê Norwêcê dimînin. Hejmara wan digihêje 7.100 (2013) – 25.000 kesî (2016). Piraniya kurdên Norwêcê li paytext Osloyê dijîn.
Balan, Xoda Aferîn
Balan, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Altenahr (Verbandsgemeinde)
Altenahr şaredariyeke kolektîv (Verbandsgemeinde) a navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Robert E. Howard
Robert Ervin Howard (jdb. 22ê kanûna paşîn a 1906 li Peaster, Teksas, DYA; m.11ê hezîrana 1936 li Cross Plains, Teksas, DYA) nivîskarekî amerîkan bû ku romanên fantezî, serpêhatî, tirsnak û her wiha ew gelek "western" jî nivîsand.
Jiyan
Robert E. Howard kurê bijîşk Isaac Mordecai Howard û hevjîna wê Hester Howard (ku li ser paşnavê keçiktiyê Ervin dayîk bû) bû. Gava ku ew di nameyekê de ji edîtorê kovara Pulp Weird Tales re di sala 1931an de nivîsand ( wekî danasîna Pigeons fromm Hell ê hat çap kirin), bav û kalên wî bi gelemperî îrlandî bûn, li hêla din îngilîz, jî skotlendî ji cihên çiyayî û danîmarkî bûn.
Howard li gundewarê rojavaya Texsasê de mezin bû û çend rêwîtî pêk anî. Dema mezinbûnê, ew li zeviyên neftê yên herêmî xebitî, ku, li gorî vê namê, wî dît ku "jiyan dikare tiştek xirab be." Di zaroktiya xwe de jê re digot kurikek şerm û jar bû ku bi riya leşcîwaniyê serkeftand bedena û xwebaweriya xwe pêşve bibe.
Howard wek pembûvan, kowboy, firoşkar, di ofîsek parêzvanek de, wek erdpîv, û wekî rojnamevanek berî ku ew karibû xwe bi firotina çîrokên xwe li kovarên cûrbecûr ên pûlp, bi taybetî Weird Tales, Thrill Adventures, Argosy û Top-Notch , xwedî bike. Ew di 18 saliya xwe de çîroka xwe ya yekem Spear and Fang ji Weird Tales firot.
Howard jiyana xwe di 30 saliya xwe de bi xwekuştinê bi dawî kir. Gava dayika wî ya nexweş ket nav komayê û hêviya başbûnê jê re nemabû, ew ket hundurê otomobîla xwe û li rêça mala xwe de xwe bi guleyan kuşt.
Biyan Dere
Biyan Dere gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Albessen
Albessen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Ez Eyşe Şan im (pirtûk)
Ez Eyşe Şan im pirtûkeke li ser jiyana Eyşe Şan e, ji aliyê Zeyneb Yaş û Hîlmî Akyol hatiye amadekirin û weşaneke Dezgeha Enstîtuya Kelepora Kurdî li Duhokê ye.
Ev pirtûk ji jiyana Eyşe Şan, hemû stranên wê (kurdî, tirkî), notayên stranan, albûma wêne û xatiratên Eyşe Şanê pêk tê.
Amadekarên pirtûkê Zeyneb Yaş û Hîlmî Akyol in. Kawe Feqêzade rêzbendiya meqaman û deranîna notayan çêkirine.
Pirtûk zêdeyî 300 rûpelan e.
Anêr
Anêr (bi tirkî navê wê kirine Değerli) gundekî bi ser Gimgima Mûşê ye.
Dîrok
Gundekî dîrokî ye. Nîşaneyên jiyana kevnar ta roja îro ji şikeftên Kela Anêrê diyar in. Lewra bi çavdêriyeke jî xûya ye hema bigire hemû şikeftên Kela Anêrê di demên berê de bi awayê verojtinê hatine desttêwerdan û çêkirin. Her wusa vê rastiyê bi nexş û nivîsên li devera goristana gund tê pesendkirin. Peykerê kevnar ê ku îro li ber derê mala torinê Sertîfê Cindî hatiye bicihkirin di rastiya xwe de ji nav goristana gund hatiye anîn. Ev peykerê ku li gund weke Kevirê Hirçê tê binavkirin pêkan e ku bermahiyeke dema Aqqoyiniyan be û peykerê peza mêşin be. Di klamên dengbêjan de gelek caran navê Anêrê derbas dibe. Niha ji 100î kêmtir malbat mane li Anêrê. Beriya Terteleya Hayan (Ermeniyan, Filehan) çend malbatên Filehan li vir jiyane. Anêr di Serhildana Şêx Seîd de bûye yek ji baregehên têkoşînê. Dîsa di têkoşîna bin serkêşiya PKKê de gelek şehîd daye. Wekî Seyîdxanê Bavê Baran (Seyithan Durmuş), Serdar Akhan, Saîm Aslan, Ceyhan Çaglayan, Cîhan Fîlîz,Tuncay Çaglayan, Nîhat Ballikaya, Şervan Varto (Önder Aslan) û gelekên din.
Di salên 90î de niştecihên vê gundê ji dewleta Tirk gelekî zilm û zordarî dîtine. Pirraniya avahiyên gund ji aliyê dewletê ve hatine rûxandin. Beriya 12ê îlona 1980ê (cûntaya leşkerî) gelekî şoreşgerên Kurd ji vê gundê derketine. Dûgela Tirk gundê Anêrê kiriye nav lîsteya gundên bitalûke. Gelekan ji ber pêkutiyên dûgela Tirk koçber kirine bajarên Tirkiyeyê û Ewropa.
Anêr gundekî nûjen, welatparêz û taybet e. Kurmanc û kirmanc (dimilî, zaza), elewî û sunî bi hev re di gundekî de di nava biratî û aştiyê de dijîn. Ji hev dizewicin, keç didin hevûdu. Axa Anêrê ji bermahiyên volkanîk e. Gelek bermahiyên ji dema mediyan, ûrartûyan li derdorê gund hatine dîtin. Kes nizane Anêr kengî ava bûye lê ji bera Elî Axa, Dirbo, lawê wî Cindî, lawê wî Sertîf desthilatî kirine. Bera Elî Axa parçeyek ji Eşîra Cibiran e, di dema osmaniyan û di avabûna komara Tirkiyê de herdem welatparêz bûye û li dijî wan şer kiriye. Seîdê Nado, Xalit Begê Cibirî hwd lehengê kurdên Serhedê ne. Li ser wan gelekî stran hene.
Erdnîgarî
40 km ji Gimgimê dûr dikeve. Li ber Kela Anêrê di navbera Newala Xanimê û Ava Serê Newalê de ava bûye. Bi qasê ku ji nîşaneyên şikeftên li Kela Anêrê xûya dike zemanê berê demeke pir û pir dirêj warê jiyanê bûye. Berê ji ber erdheja 1966an û pişt re bi gelek sedemên din li aliyê rojhilat ve ber bi Serê Xaça;li aliyê başûr ve ber bi Girê Firaqa û Kaniya Çeleng  û li aliyê rojava ve ber bi Gola Tapran fireh û mezin bûye. Ji ber ku xwe spartiye Kela Anêrê tixûbê nava gund bi xeteke xwezayî hatiye sînorkirin. Lê belê tixûbê gund weke bergeh û mêrg û zevî li aliyê bakurê gund ber bi dîharê Kela Anêrê berfireh dibe. Di nava gund de deverên bilind Serê Mêşe û Girê Mozirganê ne. Ji van her du deverên bilind li aliyê rojhilat ve Çiyayê Bilîcanê û Çiyayê Sîpanê;li aliyê rojava ve Çiyayê Şerefdînê bi carek tên dîtin. Herçî aliyê başûr seranser Xandirîs e û Çiyayê Mîrhesen bi lûtkeya xwe ya tûj û tîk li vê hêlê weke awêneyeke xwezayê ye û li ber çav e. Li derdora gund mêrg û zeviyên bi xêr û bêr;bergeh û şaviyên têr av ji bo debara şêniyan û tariş hêjayê pesindayînê ne. Ji Girê Mozirganê di nav bêhna anixê û bayekî hênik de temaşekirina der û dor - jê nemînin- kêfeke xweş e. Anêr bi avê kaniyan û çemên xwe gundekî navdar e. Çemên gund ji aliyê Serê Mêşe ve Ava Çavkaniyan û Ava Newala Xanimê û ji bakurê rojhilatê gund ve Ava Serê Newalê li binê gund dibin yek di Newala Aş re diherikin ser Çemê Mûradê. Rêya navbera Gimgim û Kopê di binê gund re derbas dibe. Newala ku Çemê Mûradê tê de diherike ji devera Pira Evrihmanpaşa ta Kortê wekî Birreka Anêrê tê nasîn. Lê heyf û mixabîn ev newal di serê havîna 2020an de newqê bendavê bû. Gundên cîran, Dêrik a Anêrê, Şîp, Viranj, Qereko, Qerepûngal û Spehiyan (Îspeyan) in.
Bişkoj
Bişkoj ji bo qefaltin û qulpokgirtina cilûbergan an tekstîlên din ên kêrbar, tê bikaranîn. Wekî xemilandinê jî di modayê de tê bikaranîn. Berê ji hestî, lajwerdê dihatin çêkirin lê îro ji gelek materyalan in.
Bêjeya bişkoj navê giştî ye.
Dîroka bişkojê
Dîroka bişkojê bi qasî 6 hezar salan kevn e. Beriya wê mirovan ji bo qefaltinê riwek, hestiyên ajalan bikardianîn. Di demên antîk de hat vedîtin û îro gelek cureyên wê hene.
Şerê navxweyî yê Amerîkayê
Şerê navxweyî yê Amerîkayê ji ev şer re tê gotin ku ji sala 1861ê heya sala 1865ê ajot û tê de dewletên başûr (ku ji DYAyê veqetiyabûn) û dewletên bakur (dewletên yekîtiyê) bi hev re şer dikirin.
Sedema şer ciyawaziyên aborî, civakî û siyasî yên di nava dewletên bakur û başûr bûn ku bi giranî bi pirsa xulamiyê derdiketin pêş û di sala 1830ê de her ku diçûn kûrtir dibûn. Bi hilbijartina Abraham Lincolns wek serokê DYAyê, ku dijminatiya xulamiyê dikir pirraniya dewletên başûr zivistana 1860/61ê ji yekîtiyê cuda bûn.
Şer roja 12ê adarê 1861ë bi êrişa konfedereyan a bi ser Fort Sumterê destpê kir û roja 9ê adarê 1865ê bi teslîma Artêşa North Virginia li Appomattox Court House bi dawî hat. Leşkerên dawî yên konfedere xwe di roja 23ê pûşperê 1865ê li herêma îndiyaniyan (bakur-amerîkiyên resenan) de teslîm kirin.
Piştî serkeftina bakuriyan dewletên başûrî di çarçoveya Reconstruction de ji nu ve ketin nava yekîtiyê. Wek encam, hêza navendî hat xurtkirin û xulamî li DYA bi tevahî ji holê rakirin. Wekî din hat diyarkirin ku DYA wê bibe dewleteke sanayî.
Kenasor
Kenasor gundekî Espîra Erzîromê ye.
Puimichel
Puimichel, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Dîroka Rojhilatê Kurdistanê
Dîroka Rojhilatê Kurdistanê dîroka beşa Kurdistanê ya li Îranê de mayî dihundirîne.
Rojhilata Kurdistanê perçeke ji Kurdistan e ku di nav sînorê welatê Îran cih digre. Parêzgehên Kurdistan, Kirmanşah, Azerbaycana Rojava û Îlam dikevin nav wê deverê. Piraniya xelkê wê herêmê kurd in.
Dema Sasaniyan
Pirtûka Serbihûriya Edreşîr Papekan, behsa jiyana damezrînera dewleta Sasanî dike. Pişka 5 a wê pirtûkê, li ser şerê di nav Erdeşêrê Sasanî û şaha kurdan bi navê Madîg dipeyve. Li despêka şerê, leşkera sasanî biserneket û kurdan hizirîn ku Erdeşêr dê vebigera welatê xwe. Lê Erdeşîr leşkerek nû çêkir ku li çar hezar kes pêk hatibû û dîsa hêrişa serê kurdan kir. Di akamê de, hezar kurd hatine kuştin û leşkera kurdan têkçû. Ev bûyer di sedsala 2 ya zayinî de qewimiye.
Dema Selcûkiyan
Di sedsala 12ê de, Siltan Sencer parêzgehek çêkir bi navê Kurdistan ku navenda wê bajaroka Behar li bakûra rojhilatê bajara Hemedan bû. Ew parêzgeh pêkhatibû li deverên Hemedan, Kirmaşan, Sine û Şarezûr. Parêzgeha Kurdistan ji aliyê Suleyman kurê sultan sencer ve dihate birêvebirin.
Serdema mîrektiyan
Di nav bera sedsala 10 û 12 yê zayînî de, wê deverê di bin desthilata dewletên Hesenweyhî (959-1015) û Dewleta Enazî (990-1117) bû. Emareta Erdelan di sedsala 14 yê li deverên Qeredax, Xaneqîn, Kerkûk, Kifrî û Hewraman hate demzrandin. Paytexta dewleta Erdelan li sereta de li bajarê Şarezûr bû, lê paştir hate raguhastin ji bo bajarê Sine yê. Di sala 1867 ê de, dewleta Edrelan ji aliyê paşatiya Qacar ve hate hilweşandin.
Peymana Zehabê
Bi vê hevpeymana di navbera Sefewî û Osmaniyan de Kurdistan heta niha bû du parçe. Bi vê hevpeymanê Rojhilatê Kurdistanê di nav axa Îranê û desthilatên Îranê de ma. wek Rojhilatê Kurdistanê û Kurdistana Osmaniyan bû du parçe
Pêgeh (înternet)
Pêgeh (bi ingilîzî: web page an webpage), komeka torrperan, wîneyan û wînoyan û keristeyên dî yîn tivilmankî ye ko navnîşanê wan ya URL anko çavkanî-vebîn a yekreng yek e, ko pirraniya caran tenê ji navê pawanekê ako domaiekê an jî ji navnîşanekê IP û kerxeka rihê (/) di torekê da ko liser bingehê protokola înternetê hatiye avakirin pêk dihêt. Bi kêmanî torxizmetkarek a ko bi rêya întrnet an torreka xwecihî bikarî bigehiyê dibê mazovaniya pêgehê bikit.
Torrper belge anko dukomentek e ko bi awayekê çeşnanî anko tîpîkal wekî deqê sade dihê nivîsîn ko bi awayê HTML hatiye qalibandin anko formtkirin.
Dîroka Rojhilatê Kurdistanê
Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî
Qacariyan li sala 1868ê de mîrektiya Erdelanê ji holê rakir. Pêkhateya siyasî ya kurdan ya dawî hate vemirandin.
Peymana li gel rûsan
17ê xizîrana 1917ê kurdên li derdora Kirmaşanê û rûsan peymana hevgirtinê destnîşan kirin. 4ê îlona 1917ê jî rûsan li gel serokeşîrên herêma Sîneyê peymana hevgirtinê destnîşan kirin
Serhildana Serdar Reşîdê Kelhûr (1923)
Di sala 1923yê de serokê kurdên kelhûr Serdar Reşîd dijî navendkirina dewleta Îranê serhildan da destpê kirin. Serdar Reşîd dixwast ku herêma Kirmaşan bindestê wî de be, ne di bin destê parêzgarê Îranê
Sirgûna Celaliyan (1936)
Li sala 1936ê de kurdên celalî yên li devera Çiyayê Agirîyê ji aliyê dewleta Îranê ji ber givaşa tirkan hatin sirgûnkirin bo parêzgeha Îsfehanê. %40 kurd di rê de mirîn. Li sala 1941ê Reza Şah ji textê xwe dikeve û ev kurdên celalî yên mayî vedigerin welat
Serhildana Serdeştê (1939)
Li sala 1930ê kurdên devera Serdeşta li dijî polîtkayên Reza Şah serî hildan
Xebatên PDKÎ
Kêmtir ji du salan piştî rûxana komarê, PDK-Î xebata xwe bi veşartî kir. Endamên PDKî li derdora kovara Rêga kom bûn û xebatên xwe bi rêya vê kovarê baştir dikirin.
4ê reşemeha 1949ê li dijî Muhemmed Reza Pehlewî sûîkastek hate kirin. Ji ber vê sûîkastê li dijî mixalifên şahê Îranê operasyonên dijwar destpê kirin. Di encamê de PDKÎ hate qedexekirin. Lê tesîra PDKÎ li nav kurdan de her geş ma. Li sala 1952yê li Îranê hilbijartin çêbûn. Di van hibijartinan de namzedên ku ji aliyê PDKÎ ve dihatin piştevanîkirin li Azerbaycana Rojava %80 deng wergirtin. Lê hilbijartin hatin betalkirin û namzedên şahê Îranê hatin hilbijartin
Serhildan (1967)
Ji ber zextên Şahê Îranê kurdan bi rêberiya PDKÎ dest bi serhildanê kirin û 18 mehan ev pêvçûn dewam kirin.
Kuştina Silêman Muînî
Endamê PDKÎ û serkirdeyekê serhildanê bi navê Silêman Muînî ji aliyê rêjimê ve tê kuştin û li dehan bajaran cesedê wî teşhîr dikin, xelkê pê ditirsînin.
Serhildana 1979an
Îran di sala 1979an de di kaoseke mezin de bû. Li dijî Şahê Îranê li her derê nerazîbûn peyda bûn. Herwisa li Kurdistanê jî serhildanên gel rûdan. Di adara 1979an de ji aliyê rêxistinên Rojhilatê Kurdistanê li dijî rêvebiriya Îranê serhildan hate destpêkirin. Kontrola gelek bajarên kurdî di destê kurdan de bû. Şah ji welat derketibû û desthilata Îranê ketibû destê Xumênî de. Di rewşeke wiha de di navbera kurdan de û rêvebiriya Îranê de hevdîtin hatin kirin. Kurdan planeke otonomiyê pêşwazî rêvebiriya Îranê kir, madeyên planê ev bûn ;
Lê rêvebiriya Îranê ev şert nepejirandin di encamê de li dijî kurdan êrîş hatin destpêkirin û gelek kurd hatin girtin. Di tîrmeha 1979ê de serkirdeyên Artêşa Pasdaran hatin Merîwanê û li gel kurdan hevdîtin kirin lê çi encam derneket. Kurdan bi rêberiya Şêx Îzedîn Huseynî û Ebdurehman Qasimlo serhildana xwe dewam kir lê hêza kurdan ewqas mezin nebû ku karibe bi ser bikeve. Hêjayî gotinê ye ku Şêx Îzedîn Huseynî li dijî dewleta Îranê cîhad îlan kiribû. Her wisa Xûmênî jî li dijî kurdan cîhad îlan kiribû lê kîjan pêşiyê hatibû îlankirin, nediyar e.
Hevdîtin
Piştî şerên giran qewimîn di navbera herdu hêzan de, hevdîtin hatin destpêkirin ji bo daxwazên kurdan. Di navbera hikûmeta Bazargan û Şêx Îzedîn de hevdîtin bi du tûran destpêkirin
Şerê PJAK û Îranê
PJAKê biryar da ku şer li dijî rêjima Îranê bike. Di nîsana 2004an de şer destpêkir û heta 2011an berdewam kir.
Şîzma
Şîzma tê wateya cudabûnê di hundirê civakeke olî de, bêyî ku têgîneke nu (heresî) derkeve holê.
Dippoldiswalde
Dippoldiswalde, bajarekî navçeya (Landkreis) Sächsische Schweiz-Osterzgebirgeê li herêma Saksonya ya Almanyayê ye.
Şîzma
Ev cudabûna di nava vê olê de dibe sedema veqetînekê û bi vê yekê baskeke serbixwe ya vê olê pêk tê.
Baqêroxlû
Baqêroxlû, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Amt Döbern-Land
Döbern-Land şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Spree-Neiße li Brandenburg, Almanyayê ye.
Vilanuèva
Villeneuve, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Bêkêş, Bane
Bêkêş gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Çerkenî
Çerkenî, Çirkinî gundekî Espîra Erzîromê ye.
Bad Breisig (Verbandsgemeinde)
Bad Breisig şaredariyeke kolektîv (Verbandsgemeinde) a navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Xelta
Xelta, gundeke kurdî ye ser bi bajaroka Cindirêsê ya herêma Efrîn a Rojavayê Kurdistanê ye. Ji xwe du gund tên jimartin ku Xalta Rojava û Xalta Rohilat hene. Cihê her du gundan bilind e, lê niha bi yek gund tê naskirin ji ber ku her du gund gihîştin hev du.
Siya Ezîzaxa
Siya Ezîzaxa,  Siya 'Ezîzaẍa , gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Dîzansî
Dîzansî?, Dîşans gundekî Espîra Erzîromê ye.
Cihangir
Cihangir, gundekî ku bi ser navçeya Elcewaza Bidlîsê ve ye.
Baxşlû
Baxşlû, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Markdorf
Markdorf şaredariyeke navçeya Bodenseekreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Enderby
Enderby, bajarekî herêma Kolumbiya Brîtanî ya Kanadayê ye.
Puimoisson
Puimoisson, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Famîleya gezika derewîn
Famîleya gezika derewîn (famîleya lamiyasiyan, Lamiaceae) famîleyeke riwekan e. Pirraniya celeb û cureyên vê malbatê bibêhn in. Salane yan pirrsalane ne, hin ji wan li deviyan digihên. 36 celeb, nêzîkî 190 cureyên vê malbatê hene.
Pelên wan rûbirû, kulîlkên wan duperikî, qemçikên wan pirranî çargoşekî ne. Di pelên wan de avzê hene, runekê bêhndar dide der. Pûjan (herwiha nane, tihtavik, pûng jî), berzeling (Lavandula angustifolia) ûêd ji vê famîleyê ne.
Îslamîzm
Îslamîzm, îslamparêzî têgehek ji zanistên civakî ye ku ji salên 1970-an vir ve ji bo kurtkirina îdeolojî û tevgerên cûda yên îslama fundamentalîst û siyasî, ku wekî îslama radîkal jî tê zanîn, tê bikar anîn. Armanca hemû şêweyan ew e ku li ser navê Îslamê nîzameke civakî û dewletî ya meşrû ya olî ava bikin. Ew li dijî prensîbên cudabûna dewlet û olê (laicism), li dijî prensîbên takekesî (iindividualizm), pluralîzm û serweriya gel, her wiha li dijî mafên mirovan, wekheviya zayendî û azadiya ol û azadiya derbirînê ne û bi gelemperî antîsemîtîk in.
Cudahiyek di navbera komên ku dixwazin bi aştiyane bigihêjin armancên xwe û tevgerên radîkal ên ku ji bo bidestxistina armancên xwe rêgezên tund ên terorê belav dikin de tê cuda kirin. Zehmet e îslamîzmê ji têgînên din ên ku di Îslama polîtîzekirî de têne bikar anîn, wekî "Fundamentalîzma Îslamî" an "Îslama siyasî", cûda bikin. Her wiha ne diyar e ku îslamîzm kengî weke diyardeyeke civakî derketiye holê.