cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Thun
Erdnigarî
Navenda bajêr ji Schlossberg (çiyayê bi seray), Untere Stadt (bajarê jêr), ziqaq bazarê û girava bi navê Bälliz pêk tê. Li Schlossbergê kel û dêra bajêr peyda ne. Girava Bällîz di nava çemê Aare de disekine, ya ku ji behrê diherike ber bi Bernê. Ev girav ji sedsala 14emîn pê ve perçeyeke bajêr e. Ji sala 1988'an pê ve Bälliz herêmeke peyatiyê ye. Girav îro him ziqaqê herî giring yê danûstendinê ye, him jî weke navenda çandî ya bajêr tê qebûlkirin.
Mehelleyên nû yên bajêr li ser meydana hatine damezirandin, ya ku li bakur-rojavayê behra Thunê disekine. Ev meydan ji herriya çemê Kanderê hatibû avakirin, beriya ku çem di sala 1714'an de ber bi behrê hate beralîkirin. Sînora bajêr li bakur digihêje sînorên şaredariyên cîranî Steffisburg û Schwäbis. Gundên berê yên bi navê Dürrenast û Gwatt, yên ku - wek başûr-rojavayê Thunê - li ber kenarê behrê disekinin û bi sînorên xwe digihêjin başûrê bajêr. Ew jî êdî bûne perçeyeke bajêr. Li rojavayê mehelleyên Lerchenfeld, Allmendingen Allmend, ya ku ji aliyê leşkeriya Swîsrî weke meydana leşkeriyê tê bikaranîn, hene. Rojhilata bajêr dikeve nava warê qotan û gundê Goldiwil dixe nava sînorên xwe. Şaredariya Hünibach bi rojhilata bajêr yek bûbe jî, ne perçeyeke Thunê ye. Ew dikeve nav sînorên Hilterfingen.
Dîrok
Şûna ku bajarê neha hatiye damezirandin bi hezar salan e weke derê xwe bicihkirinê hatiye bikaranîn (ji 2500 B.Z. pê ve). Navê 'Thun' peyveke keltî ye, ji gotina dunum (ango dun) hatiye beralîkirin û tê wateya 'cihê bizmar kirî'. Navê bajêr di çavkaniyên Fredgar de derbas dibin: ew rahîbeke frankî bû û di 7emîn sedsalê de jiya. Kela bajêr di salên 1200'an de ji aliyê dukên Zähringen ve hate lêkirin. Di sala 1264'an de Thun bi awayeke fermî werdigere bajarekî, ji aliyê kantona Bernê ve tê kirîn û bi vî havî dibe perçeyeke Bernê. Di dema Helvetîk de, ji sala 1798'an heta 1802'an Thun paytexta kanton Oberland ('Welatê Jorîn') bû, lê ew kanton piştrev belaw dibe û tevlî kantona Bernê dibe. Bajrokê Goldiwil di sala 1913'an de, Strättligen jî di sala 1920'an de tevlî bajêr dibin û werdigerin mehelleyên wê.
Deştadarê
Deştadarê, bajarokê navçeya Hezexa bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn[Rewşa îro (2014)?].
Heide (Holstein)
Heide (Holstein), bajarekî navçeya (Landkreis) Dithmarschenê li herêma Schleswig-Holstein a Almanyayê ye.
Somêe, Çaroymaq
Somêe, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Qicix
Qicix gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Rojhilata Navîn
Rojhilata Navîn navê herêmeke erdnîgarî ye ku dikeve Asyaya rojava û Afrîkaya bakur. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo destpêkirina dîrokê Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Olên mesîhî, cihûtî, zerdeştî, misilmanî jî li vê herêmê peyda bûne. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin.
Dîrok
Rojhilata Navîn li ber derûna Ewrasyayê û Afrîkayê û Deryaya navîn û Okyanûsa Hindî ye. Ew cih û navenda derketina olên wekî xirîstiyanî, îslam, cihûtî, manîçeyî, êzîdîtî, durzî, yarsan û mandeanîzm e. Olên wekî mîtrasî, zerdeştî, manîçeyanîzm û baweriya behaîtî li rojhilatê navîn derketine holê. Di dirêjiya dîroka xwe de Rojhilata Navîn bûye navendeke sereke ya karûbarên cîhanê; meydana stratejîk, aborî, siyasî, çandî û olî de hestiyar e. Herêm yek ji wan herêman e ku di warê çandinî de weku herêmeke serbixwe hate îlan kirin û Çanda, çandiniyê ji Rojhilata Navîn belav bû. Di dema neolîtîkê de ev çand li herêmên cuda yên cîhanê mîna Ewropa, Geliyê Indus ê û Afrîkaya Rojhilat belav bû.
Beriya avabûna şaristaniyan, çandên pêşketî di Serdema Berîn de li tevahiya Rojhilata Navîn ava bûn. Lêgerîna erdên çandiniyê ji hêla cotkaran, û erdên şivaniyê ve ji layê gavanan ve dihat wateya koçberiyên cûda yên li herêmê.
Serdema îslamiyetê
Piştî belavbûna îslamê, nasnameya bingehîn a Rojhilata Navîn olê îslamê ye. Îslam wek cilekî xwe li Rojhilata Navîn kiriye. Çand, dîrok, siyaset, zanistî û hemû tiştên Rojhilata Navîn guherandine.
Di olê îslamê de piştî mirina Muhemedî, pêxemberê îslamê, hindek guherîn çêbûn ku heta niha hem bandora xwe li îslamê, li Rojhilata Navîn û li cîhanê jî kiriye. Piştî wefata pêxemberê îslamê, îslam dibe du çiqên sereke; Sunîtî û Şiîtî. Jêkvebûna van herdu grûbên siyasî bingeha xwe ji hilbijartina xelifeyê îslamê werdigire. Aligirên Şiîtiyê dibêjin ku mafê xelifetiyê yê îmam Elî ye û mafê hersê xelîfeyên din nasnakin. Di dewama fikrên xwe de dibêjin ku xelîfetî piştî îmamê Elî jî, mafê zurriyeta îmam Elî ye. Li hemberî van fikran, alîgirên Sunitiyê bi dûçûna nijadî hilbijartina xelîfeyê îslamê qebûl nake. Civaka misliman kê hilbijêre, ew dibe xelîfeyê îslamê. Ehlê Sunet, serokê civaka misliman wek xelîfe bi nav dike û hemî erkên îslamê di destê xelîfe de ne. Lê alîgirên Şiîtiyê serokê civaka îslamê wek îmam bi nav dikin. Her wiha alîgirên Şiîtiyê bawer dikin ku îmamê 12emîn berze ye û di axirê zeman de dê vegere dinyayê û wek Mehdî binav dikin. Di Şiîtiyê de jî bi navê îsmaîlî grûbek heye ku bawer dikin, îmamê 12emîn berze nebûye û îmamên dînê îslamê heta niha berdewam in û hetta serokê wan yê niha Axa Xan e. Heta dîroka modern ya Rojhilata Navîn em tesîra van herdu mezheban dibînin. Xelîfeyên îslamê bi dûçûna xwestina civakê û hêza grûbekê tê hilbijartin lê berevajî vê Îmamê îslamê bi dûçûna sîlsîleya nijadî tê tesbît kirin.
Proseya şerê cîhanî yê yekem
Şerê cîhanî yê yekem li sala 1914ê destpê kir û heta sala 1918ê berdewam kir. Lê heta ev şer xelas bûyî Împeretoriya Osmaniyan perçe perçe bû û ji aliyê dewletên îtilafî hate dagir kirin.
Di 9ê gulana 1916ê de Sir Edward Grey û balyozê Fransayê yê li Londonê di navbera xwe de hinek biryar wergirtin,li başûrê Anatolyayê 5 herêm dîzayn kirin. Bii dûçûna biryaran ;
26 nîsana 1916ê Rûsan jî daxwaznên xwe ji van herdu dewletan gotibû ku Rûsî bi wergirtina herêmên başûrê Wanê û Bidlîsê vê planê qebûl dike.
Egerên giringiya Rojhilata Navîn
Ji layê cografî û siriştî ve Rojhilata Naverast beheşta ser zemîne. Pire ji çiya û deşt û newalan û baniyan. Keşûbayê vê herêmê bi şêwyekê wesa yê goncay bo, ku bibîte egerê peydabûna jiyara mirovan di serdemên kevin da. Ev çende jî ji rûpelên mêjoyê diyare ku berî 12000 salan bo êkemîm car kiştûkal li vê herêmê hatiye afrandin. Pileya germê di hemî werzan da wesa ya goncay bo ku bibîte egerên destpêka jiyana mirovan li vê deverê.
Herwesa di serdemên Sumeriyan da yasa hate afirandin. Hamurabî damezrênerê Împeratoriya Sumeriyan bo. Hamurabî yê xodan şiyan bo û di şiya bibîte damezrênerê yasa ya bingehîn jî. Bi kurtî mirov di şêt bêjît ku jiyana mirovan li vê herêmê destpêkiriye û di gelek waran de ta radeyekî bi pêşketiye. Di serdemê nû jî da Rojhilata Naverast kariye bibîte cihekê stratîjîk yê aborî di navbera 3 parzemînan da. Mirov di karît bêjît ya bote ye pireka abroî di navbera 3 parzemînan da.
Ji layê ayini ve Rojhilata Naverast ya navdera bi 3 ayinên esmanî (Ayînê îslamê, Cuhî û Xiristîyan). Ev hersê ayin ta roja îro jî têne perêstin. Bawerkerên van ayina evroke di belavin li hemî cîhanê.
Rêsî
Qeysele ya ku ji gihayên şên ji bo êm hatine badan û hûnandin. Pêsî, ji bi dayîna xwarinê ya li sawalan tên çêkirin. Di mehên ên weke pûşperê de tên çêkirin û tên kirin li kadînan. piştre ku demên din ên ku êdî şînatî nîna û gayê nayê dîtin, di demên saqam û berf û baranê de ku sawal dayimî li mal dimênin, hingî didina wan.
Danişkeda Kêşaversî
Danişkeda Kêşaversî gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 72 kes (20 malbat) bûn.
Salorik
Salorik gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Amt Brück
Amt Brück şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Potsdam-Mittelmark li Brandenburg, Almanyayê ye.
Oberdischingen
Oberdischingen şaredariyeke navçeya Alb-Donau-Kreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Tîn (sûre)
Tîn sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre bi xwe li bajarê Mekkê hatîye danîn û bi temamî ji 8 ayetan pêk tê. "Tîn" bi zimanê kurdî tê wateya "hêjîr" ê. Xwedê di vî sûreyê da li ser hêjîrê, zeytûnê, Çîyayê Sîna yê û bajarê Mekkê sond vedixwe.
Saugon
Saugon, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Obermarchtal
Obermarchtal şaredariyeke navçeya Alb-Donau-Kreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Serkîsan
Serkîsan gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Curel, Alpes-de-Haute-Provence
Curel, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Mumtehine
Mumtehine ji Qurana Pîroz sûreyek e. Ew sûreya 60'em e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Medîneyê nazil bûye. Ew ji 13 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva Mumtehineyê di ayeta nehemîn de derbaz dibe de girtiye. Mumtehine tê maneya "ew kesê ku azmûn dike " ye.
Di sûre de tê dibêjin ku bila misilman bi kesên bi Xwedê dijminî dikin re dost nabin, di axretê de kes bi kesî kêr nake. Wekî de tê gotin ku mirov gerek ku kesên misilman re ceng nakin re rind bibore.
Hacî Kub Şerqî
Hacî Kub Şerqî, anku Ḧacî Kub Şerqî, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Înşirah
Înşirah yek sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre li bajarê Mekkê hatiye danîn û bi temamî ji 8 ayetan pêk tê. Xwedê di vî sûreyê da qala Mihemmed Pêxamber dike. "Înşirah" tê wateya "ve bûn, fireh bûn".
Kavox
Kavox, gundekî girêdayî navçe Hezex a bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.
Gormiz
Gormiz, xerdel navê komekê riwekê ji famîleya selketûran an famîleya teviran (brassicaceae) e. Di pêjgeha kurd de wekî biharbêhn (biharat) tê bikaranîn. Dendikên gormizê tên hişkkirin, hêrandin. Tevlî sosan jî dikin.
Kurd vê biharatê dikirrin, çandiniya wê nakin. Lewra ji ber ku floraya Kurdistanê gelek dewlemend e kurd viya jî berhev dikin, an dikirrin. Tevlî tirşînê dikin, bi gormizê masî û xwarinên din ên ji çêjên deryayê ne, tên amadekirin.
Dendik bêî hêrandinê jî tên bikaranîn. Hêrayiya wê ne zêde tehl e. Di amadekirina xerdelê de baştir e ava sar bê bikaranîn. Avê tevlî dendikên gormiza hêrayî dikin. Ji bo bêhn û taliya wê biçe, sirkeyê jî tevlî dikin.
Nivîşk
Nivîşk an jî nîvişk, cureyekî rûn e. Nivîşk, rûnekî ji şîrê ajalên wek mî (mih, pez) û mange (çêlek) tê çêkirin e. Rûnê ku ji dewê keyandî hatiye girtin nivîşk tê gotin. Nivîşk ji sedî 82 rûnê şîr e û wekî din jî av, şekirê şîr, mîneral, kolesterîn, vîtamînên di avê de heliyayî, proteîn, asît pêk tê.
Cahterî
Giyayek ku ji bo hinek nexweşiyan wek derman dihê bikaranîn.
Sofîehmed
Sofîehmed, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Serxwebûn (rojname)
Serxwebûn rojnameyek mehane ye. Ev rojname weşana îdeolojîk a PKK ê ye. Cara yekem di Çileya 1982an li bajarê Almanya Kölnê derket. Hetanî îro jî bi mehane weşanên xwe berdewam dike. Serxwebûn bi dirûşmê "Ji Serxwebûn û Azadiyê bi rûmettir tiştek nîne" derdikeve. Di navbera salên 1980 û 2000an bi navê "Serxwebûn" weşanxaneyek jî hebû. Weşanxaneya Serxwebûnê li ser şehîdên Kurdistanê bi dehan pirtûk çapkir. Dîsa pirtûkên tevgera PKKê û serokê PKKê Abdullah Öcalan jî di nav weşanên Serxwebûnê derketin.
Çavkanî
Çavkanî: 1- Firaz Baran: Yeni Özgür Politika, 6ê Îlona 2019, rûpela 13.
Arkiwank
Arkivank  gundekî Mûşê yê girêdayî navçeya Dêrxasê ye.
Civak
Nîvê gelheya gundî ereb in.
Yuanjiang, Hunan
Yuanjiang, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Hunanê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 819.000 kesî
Gormiza Dijonê
Gormiza Dijonê, ji bajarê Dijon a Fransayê belav bûye. Ev sos sala 1856'ê ji aliyê Jean Neigeon ve hatiye çêkirin. Neigeon ne sirke lê qurî tevlî kiriye. Axa Dijonê ji bo gormizê gelek bikêr e.
Gormiza Dijonê berê sade bû, têkelekê tevlî nedikirin. Îro jî sade ye, tenê ji dêl quriyê ve şerab, sirke yan ava fêkiyan tevlî dikin. Hin cureyên wê yên aromayî jî hene.
Giware
Giware, navê yek ji bajarên li parêzgeha Kirmaşanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.
Riya Ewropayê E4
Riya Ewropayê E4, ji bakur ber bi başûr ve di nav Swêdê re li ser sinorê Fînlendayê re, bi dirêjahiya giştî, 1.590 kîlomêtre rê dirêj dibe. Beşa li nav erdê Fînlendayê bi tevahî di nav Tornio de li bakurê Fînlendayê ye û tenê bi dirêjahiya 1 kîlomêtreyê ye. Beşên li Swêdê piraniya Swêdê ji xeynî bakur û herêma berava rojavayî derbas dike û bi gelemperî pişta otobanê ya Swêdê tê hesibandin, ji ber ku ew li dora gelek bajarên wê yên herî mezin û di nav paytext Stockholmê re derbas dibe. Bi taybetî rêya sereke ye ku ji aliyê piraniya seyrûsefera wesayitan ve, hem otomobîl û hem jî kamyonan, di navbera herêma Bakur (Norrland) û başûrê Swêdê de yan ji ji bo derveyî welat tê bikar anîn.
Ji Haparanda ya li ser sînorê Fînlendayê, ew li başûr bi kendava Botniya heya Gävle, paşê li ser rêyek ber navîn ve, ber bi başûr ve dirêj dibe. Rê bi riya Ewropayê E6 re li derveyî Helsingborgê ku berbi Trelleborgê li peravên başûrê Swêdê berdewam dike, devlêhev dibe.
Rê
Li bakurê Gävle rê bi standardên tevlihev e. Li gorî moda di dema çêkirinê de ew yan rêyek rêgezek standard a yekane ye ku bi gelemperî 8–13 mêtre fireh, yan rêyek 2+1, 13–14 mêtre fireh e û rêyek bi du rê li aliyekê û yek di ya din de di navberê de berbendek têlên pola heye, yan jî carinan otobanek ku di her alî de du hêl hene. Li bakurê Sundsvall, rê di nav çend bajarên mezin de wekî rêyên bajêr derbas dibe.
Kammeltal
Kammeltal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Günzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Eynmuzan
Eynmuzan,  'Eynmuzan, gundekî bi ser navçeya Mexmûrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Amt Beetzsee
Amt Beetzsee şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Potsdam-Mittelmark li Brandenburg, Almanyayê ye.
Guido Westerwelle
Guido Westerwelle (jdb. li Bad Honnef, Almanyayê; m., Köln) parêzer û siyasetmedarekî alman e. Ew ji sala 2001ê û vir de serokê partiya Freie Demokratische Partei (FDP) ye û di  de bû wezîrê karên derveyî yê Almanyayê.
Westerwelle yê ku bi azadî û vekirî digot ku ew homoseksuel e, bi hevjiyanê xwe yê menajerê sporê Michael Mronz re zewicî ye.
Dêrekor
Dêrekor, gundekî giradayê navçeya Şax a Wanê ye.
Saumos
Saumos, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Şahrî-kurdî
Şahrî-kurdî navê devokeke lorî ye ku li Şarî-kurd tê axavtinê ye.
Derehevan, Seqiz
Derehevan gundekî ser bi navenda bajarê şaristana Seqizê li Kurdistana Îranê ye.
Sef
Sef sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 61 emîne û li bajarê Medîne nazîl bûye. Ew ji 14 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Sef"ê di ayeta çaremîn de derbaz dibe de girtiye. Sef tê manê "rêz" e.
Di sûre karînê Xwedê, nedan sozan ji bo wan tiştên mirov nikane re, dema Mûsa û Îsa pexamber, gunehên wan kesên li rêyê Xwedê ceng kirîye were bexşandin, cîh digirin.
Danqiralû
Danqiralû gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 149 kes (44 malbat) bûn.
KF Kuban Krasnodar
KF Kuban Krasnodar (Rusî: Футбольный клуб "Кубань" Краснодар / Futbol'niy klub Kuban' Krasnodar) yaneya futbolê ya Krasnodar, Rûsya ye. Di sala 1928'î de hatiye damezrandin.
Xwedî stadyûmek e ku navê wê Kuban Stadyumu ye.
Eyser Qasim
Eyser Qasim Mihammed (jdb. 1ê rezbera sala 2002an li Kilikcî, Herêma Kurdistanê, Iraqê), futbolîstekî kurd e ku di Dalkurd FF de dilîze.
Şarîkurd
Şarîkurd an Şarêkurd an Dehkardu an Dehkurd (bi inglîzî: “Shahr-e Kord” an “Shahrekord” an “Shahr Kord”; bi farisî: شهركرد‎ “Shāhrekord” an دهكرد‎ “Dehkord”) paytexta perêzgeha Çarmihal û Bextiyarî li Îranê ye, gelê wî şehrî bi piranî Lur in, Kurd û fars jî hene.
Dehkord di nivîsarên dîrokî de kêmtir tê gotin; Agahdariya rastîn li ser çêbûn û avabûna Dehkord û taybetmendiyên civakî û aborî yên niştecihên yekem ên vê wargehê nayê zanîn. Bi berçavgirtina ciyê xwezayî yê herêmê û mêrgê başûrê deşta Dehkord, meriv dikare texmîn bike ku ew bi giranî bi xwedîkirina ajalan re mijûl bûne. Ev bajarê ku berê jê re digotin Dehkord, tê bi wateya “Gundê Kurdan”.
Berî êrişa Ereban a ser Iranê (welatê yekbûyî yê Irana Mezin), hemî koçer bi gelemperî "Kurd" dihatin hesibandin, bêyî cûdahî, ziman û nijad.
Di destpêkê de, piraniya van kesan cotkar û koçer (şivan) bûn. Van kesan ewên ku çand û kevneşopiyên xwe parastine û adet û rêûresmên kevnar ên vê herêmê parastiye, ji ber ku veguhastina zanînê di demên berê de bi giranî li gorî vegotina devkî bû, ji encama çavkaniyên nivîskî û nivîskî nav û dîroka vî bajarî kurt e.
Di pirtûka (erdnîgariya temam a Iran) de li ser nijada mirovan û niştecihbûna li vê deverê, wiha hatiye nivîsandin: "Mirovên vê deverê koçberên Eşîrên Kurdên Kirmaşan bûn ku ji bo sewalkarî û xwedîkirina ajalan koçberî vî parêzgeh bûn û li deşta kesk dijiyan.
Ottawa
Ottawa, paytexta Kanadayê ye ku bajar li beşa başûrê parêzgeha Ontario, li xala tevêhevbûna Çemê Ottawayê û Çemê Rîdawê hatiye avakirin. Ottawa tixûbê Gatineau, Quebec û bingeha qada metropolî ya Ottawa-Gatineau (CMA) û herêma paytexta neteweyî (NCR) pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an nifûsa bajarî ya Ottawayê 1.017.449 kes e û nifûsa metropolî 1.488.307 kes e ku bajar bi vê nifûsê dibe çaremîn bajarê herî mezin ê Kanadayê û dibe çaremîn devera metropolî ya herî mezin ê li Kanadayê.
Eyser Qasim
Futbola wî
Eyser Qasim her ji Zarokînê hez û xulya tepa pêy hebû ta li temenî lawêtî û li salla 2015 peywendî bi yaneya Zêrevanî kir, û her li wê sallê da bo êkem car li xulla nayaba Kurdistan beşdarî kir, û li wêre weku yarîzanekê zîrek derkevt. Li temmûza 2019, lgell hellbjardê lawanên herêma Kurdistan beşdarî kir li Cama cîhanya herêman li neruyc û 2 goll tomarkrin û gehişte yarya berî dûmahîkê.
Şarîkurd
Etîmolojî
Di demên kevnar de ji Şarêkurd re digotin Dehkurd. Di 6ê September 1935  de navê wî guherî û bo Şarêkurd ku hemwate ya Bajarê Kurd e.
Peyva "دهكرد‎ = Dehkord" ji du beşan pêk tê, "ده = Deh" + "كرد = Kord". û tê bi wateya "Gundê Kurd".
Di "Zubdet el-Tewarîx" de dibêje "Li wê derê gundek heye —Dehkord— ku Kurd lê dijîn. Zimanê wan kurdî ye û ji wan re Lur tê gotin.
Ottawa
Ottawa navenda siyasî ya Kanadayê û navenda hikûmeta federal e. Li bajêr gelek balyozxaneyên biyanî, avahîyên sereke, rêxistin û saziyên hikûmeta Kanadayê ku di nav de Parlamentoya Kanadayê, Dadgeha Bilind, rûniştina cîgirê Kanadayê û Ofîsa Serokwezîrê Kanadayê heye.
Elozerik
Elozerik gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Ottawa
Di 1826an de bajêr bi navê Bytown hatiye damezrandin û wekî Ottawa di 1855an de hate saz kirin ku sinorên bajêr yên orîjînal bi gelek pêvekan ve hatine berfireh kirin û di dawiyê de di sala 2001an de jî ji bo berfireh kirina bajêr û bi zêdekirina bajarokekî sinorên bajêr carek din ji nû ve dîsa hatiye guhertin. Hikûmeta şaredariyê ya Ottawa ji hêla Qanûna Bajarê Ottawa ya Hikûmeta Ontario ve hatiye damezrandin û tê birêvebirin. Li bajêr 24 herêman meclîsên şaredariyê ya hilbijartî û li seranserê bajêr bi tenê şaredarek hilbijartî heye.
Ottawa xwedan nifûsa herî xwendî ye ku li bajêr gelek zanîngeh, saziyên lêkolînê û saziyên çandî hene ku di nav wan de Zanîngeha Ottawayê, Zanîngeha Carletonê, Koleja Algonquinê, Navenda Hunerê ya Neteweyî, Galeriya Neteweyî ya Kanadayê hene. Ottawa yek ji bajarên herî zêde yê Kanadayê ye serdana bajêr hatiye kirin ku di sala 2018an de zêdetirî 11 milyon kes serlêdana bajêr kirine.
Dewl
Alaveke ji çerm hatiye çêkirin ku pê av ji bîrê tê kişandin.
Thomas Jeier
Thomas Jeier ( z. 24'ê avrêlê 1947 li Minden, Almanya ) nivîskarekî alman e ku bi taybet bi roman, wêjeya ciwanan û roportajên rêwîtiyê tê nasîn.
Jiyan
Di gelek rêwîtiyan de ew zanînên pir baş li ser DYA û Xwecihên Amerîkayê yên li wir wergirt. Beşeke baş ji romanên wî yên ciwanan a bi piranî dîrokî li ser parzemîna Bakurê Amerîkayê cih digire û derbarê jiyana Xwecihên Amerîkayê de ne. Ew her wiha gelek raporên rêwîtiyê jî weşand, gelek caran bi hevra wênegir Christian Heeb. Ji sala 2002an ew romanên serpêhaiyê ji bo mezinan, ku di heman demê de li Amerîkaya Bakûr jî dilîzin, di bin bernavk "Christopher Ross" de nivîsand. Di 2004an de, romana wî Sie hatten einen Traum  weşandî bû û ji bo Xelata Wêjeya Ciwana ya Alman hatibû namzedkirin.
Jeier di muzîka Country a  alman de jî tê nasîn. Ji bo 20 salan wî bernameya radyoya Country Club li ser Bayerischer Rundfunk saz kir. Ew her wiha li ser vê janrê gelek pirtûkên pisporî nivîsand. Ew yek ji çend almaniyên ku têkiliyên rasterast bi dîmena Naşvîl re heye. Ji aliyê Komeleya Muzîka Country ve, komeleya herî girîng a muzîka Country, ew ji bo karûbarên xwe, Xelata Navneteweyî wergirt.
Jeier ji 100 roman û pirtûkên zanîn weşand. Berhemên wî li gelek zimanan hatine wergerandin û gelek caran xelatan wergirtine.
Danîmarka
Danîmarka an Keyaniya Danîmarkayê (bi danîmarkî: Kongeriget Danmark) welatekî başûrê Skandinavyayê. Paytexta Danîmarkayê Kopenhag e.
Aqziyaret
Aqziyaret, taxeke bi ser navçeya Pira Reş a Rihayê ve ye.
Cume
Cume an jî Cumhe ji Qurana Pîroz sûreyek ye. Ev sûre ya 62'yem e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Medîneyê nazil bûye. Ew ji 11 ayetan pêk tê. Wê navê xwe peyva "Cume"yê di ayeta çarem de derbaz dibe de girtiye. Wê ev nav ji bo behsa rewşa munafiqan dike girtiye.
Resûlan, Mûş
Resûlan gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Soxançî Kûh
Soxançî Kûh, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tevşo
Alava ku pê bizmar tê kutandin yan jî kişandin.
Kötz
Kötz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Günzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Oberstadion
Oberstadion şaredariyeke navçeya Alb-Donau-Kreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Sauternes, Gironde
Sauternes, Gironde, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Jacques Offenbach
Jacques Offenbach (20ê hezîranê 1819 - 5ê çiriya pêşîn 1880) yek ji komponîstên navdar ên alman e.
Mûş
Mûş, bajarekî herêma Bakurê Kurdistanê ye û bajarê Mûşê li başûrê rojavayê Deşta Mûşê hatiye avakirin.
Nav
Mûş bajarekî zehf kevn e. Li çavkaniyên asûriyan de tê behskirin ku navê herêmê ji Şaristaniya Mûşkiyan tê. Îbraniyan navê herêmê "Mûşa" (erdên avî) danîne. Navê herêmê dema Îslamê de wek "Tarûn" hatiye bikaranîn. Mûş niha li Tirkiyeye li herêma Rojhilatê ye.
Kronolojî
Berî Îsa (zayîn):
Piştî Îsa (zayîn):
Ciyê coxrafî û hudûdên bajêr
Bajar di nav parelelên 39° 29' û 38° 29' bakûr û meridyenên 41° 06' û 41° 47' rojhilat de ye. Hudûdên bajêr li bakûr bi Erziromê ve, li rojava bi Bîngolê ve, li başûr bi Diyarbekir, Sêrt û Bidlîsê ve û li rojhilat jî bi Agiriyê ve tê girêden.
Taybetiyên erda bajêr
Pîvana erda bajar 8.196 km² ye. Çiyayê herêmê 34,9%, deşt 27,2% û platoyên herêmê jî 37,9% teshkil dike. Li Mûşê tene, nok, tutûn û kixsên şekir tê çandin.
Avhewa
Li herêmê îklîmek reshayî û sar derbas dibe. Zivistanan sar u bi berf, havînan jî hênik derbas dibe. carna çemên herêmê zivistanan diqerisin.
Çiyayên herêmê
Çiyayê kurtikê bilindtir yê herêmê ye (2.950 m), Avnî (2.754 m), Xamirpêt (2.500 m) û Otluk (2.155 m) jî çiyayên din yê herêmê ne.
Deşt, zozan û gelî
Deşta Kopê (525 km²), deşta Lîz (160 km²) û deşta Milazgirê (450 km²) mezin in.
Çem û Gol
Çemê Mûradê ji bakûrê dikeve herêmê. Mûrad şaxek çemê Firatê ye. Çemê Reş, Lîz, Çolboxir, Heronek û Memanlî ji çemên din yê herêmê ne.
Li herêmê hinek golên siruştî û biçûk jî hene. Wek Gola Bûlanix (10 km²), Sekî (Xamurpet) 83 km²).
Babetên heywanan
Li herêmê ruvî, gur, semasî, kewroşk û kew hene. Li gol û çemên herêmê masî jî peyde dibin.
Serjimar û Navçeyên Bajêr (2013)
Tevahiya serjimara herêmê (tevlî gundan) 412.553 e.
Serwetên bin erdê
Herêm ji alî madenan ne dewlemend e. Li herêmê tenê çîmento, barît û xwê ji bin erdê dertê.
Ciyên turîstîk, dîrokî û gerê
Germavên herêmê wek Gola Şor, bazikan jî ji alî gel ve tên ziyaret kirin.
Dîn û civak
Elewî û Sunni ciwakê teşkîl dikin. Ciwak ji kurdan û hinek azerî, Çeçen ên ku dewletê anîne bicihkirine pêk tê. Li navçeya Kopê hinde Terekeme hene.
Xwarênên herêmê
Li herêmê zuhakirina sebze û fîkiyên havinê ji bo zivistanê di nav gel de pir tê çêkirin. Jê vê zuhakirinê re gel dibêje "kak", "jax" jî ji zuhakirina şînahiyên kovî, wek kereng re tê gotin. Mirov dikarin jaxê û kerengan ji bo zivistanê tekin ava şor jî.
Qirçik: qaşilkên zuha yên xiyaran di nav rûn de bi pîvaz û îsotan re tê sorkirin. Îşkene bi ser tê reşandin û bi sosa ji mast, sîr û rûn çêkirî tê xwarin.
Li herêmê tirşî jî ji alî gel ve pir tê çêkirin. Qavûrme, çavbelek, mirtoxe û herse xwarinên din yên herêmê ne ku ji alî gel ve tên xwarin.
Heftadirek: bulxur bi hêk tê li hevxistin. Di siniyek din de kifteyên ji qîme, pîvaz, ava hinaran û birinca kelandi hatiye çêkirin tê sorkirin. Bulxur wek perçên biçûk hundirên wan tê wekirin û kiftên sorkirî dikeve hundirê van û di avê de tê kelandin. Rûnê sorkirî bi ser tê reshandin û serwîs dibe.
Kincên herêmê
Fîstanên jinan dirêj û qedîfe ne. Îşlikên hundir (melekof) li gundan tê li xwe kirin. li bajaran carna çend fîstan bi ser hevde jî tê li xwe kirin. Fîstanê ser, ber wê vekirî ye. Ji kefiya pishtê re dibêjin "şehre". di serî de şalek (kirap) tê girêdan. Di serê keçên ciwan de "leçek" yên pîr de jî "kofî" hene. Carna pere yan jî zêr li serî tê girêdan.
Zilamên herêmê şal (pantolonê fireh) bi îşlig li xwe dikin. Êleg û çakêt li ser şal de li xwe dikin. Cîzme, karox, pilava lastîk ya reş jî di nigan de heye. Di bêrîka êlegên zilamên pîr de saet heye. Li hinek gundan şal û şapik jî tê li xwe kirin.
Dauphin, Alpes-de-Haute-Provence
Dauphin, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Hemedan, Şingal
Hemedan, anku Ḧemedan, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Munafiqûn
Munafiqûn sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 63 yemîne û li bajarê Medîne nazîl bûye. Ew ji 11 ayetan de pêk tê ye. Ew ji bo qala rewşên Munafiqan dike wiha hatiye navandin.
Qeremîşe
Qeremîşe gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Girêsor, Şax
Girêsora Şaxê, gundekî giradayê navçeya Şax a Wanê ye.
Teşt
Teşt amêreyê ku tê de hevîr dihê kirin an jî cil dihê şûştin.
Daylaq
Daylaq gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 106 kes (20 malbat) bûn.
Landensberg
Landensberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Günzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Eynmermiye
Eynmermiye,  'Eynmermiye, gundekî bi ser navçeya Mexmûrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Yueyang
Yueyang, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Hunanê de cih digire.
Genimkî
Genimkî, girgirkî, çirgildî cureyek ji xingalên kurdî ye. Pirranî êla Sînemiliyan, kurdên Deryaya Navîn, kurdên Gurgum û herêmên din ên Tolhildanê dizanin. Li rojhilatê Kurdistanê jî genimkî heye. Li herêmên Kurdistanê bi navên cuda tê binavkirin.
Zolfêle, Seqiz
Zolfêle gundekî ser bi navenda bajarê şaristana Seqizê li Kurdistana Îranê ye.
Genimkî
Genimkî herwiha xwarineke quşxaneyî ye jî. Ango mirov çawa bixwaze wisa dixwe. Genimkiyê gelên cîran jî dizanin. Li Kafkasyayê jî tê xwarin. Tirk pirr nizanin, lê qefqasiyên Tirkiyeyê vê xwarinê çêdikin. Di pêjgeha gurcî de herwiha cihê xwe digire.
Terîfeyeke genimkiyê
Mantî yan xingalên xwe ku ji pelhevîrkê tên çêkirin, di dirûvê genimê de amade bikin. Ango dirûvên wan bişibînin genim an kelekê. Ev ji bo têkelên din ên xwarinê baş tehma xwe bidin nava xingalan e.
Di quşxaneyekê de mirîşkê bixaşînin. Mirîşka we keliya jê derînin, bila ava wê bimîne. Xingalên xwe berdin nava ava mirîşkê bikelînin. Kelîn bidawî bû, bidarivînin an wekî şorbeyê bihêlin.
Warê Zarokan
Warê Zarokan bernameyeke Waar Media ye ku ji bo zarokên kurd e. Bername, ya ku ji aliyê zarokan ve tê pêşkêşkirin, tijî goşe, birge, hevpeyvînên zanistî, perwerdeyî, hunerî û bextewerî ye.
Öllingen
Öllingen şaredariyeke navçeya Alb-Donau-Kreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Sehne
Sehne, navê yek ji bajarên li parêzgeha Kirmaşanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.
Hestpist
Hestpist, an jî Hespist (bi tirkî: Yarbaşı), gundekî navçeya Hezexa bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn[Rewşa îro (2014)?].
Hespist bi masiyên xwe û newala xwe tê naskirin. Ava Hespistê xwe ji nav quntarên çiyê berdide. Çemê Dîcle di nav newala wê re derbas dibe. Vî gundî gelekî zor û zehmetî ji aliyê dewleta tirkan ve dîtiye, lê hertim li hember zorê li ber xwe daye. Gelek mirovên wê tevlî gerîlayan bûne û şehîd ketine. Heya roja îro jî Hespist li ber xwe dide. Niha nêzî 200 malbat li gund dijîn.
La Sauve
La Sauve, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Cêlolix
Bûyera komkujiya Azeriyên Îranê di sala 1918’an de bi destê Êrmeniyan bi alîkariya Ûrisan bi navê Cêlolix tê nas kirin. Di vê komkujiya jakawane de nêzî 200000 nefer ji Azeriyan bi pistirîn şêve hatin kuştin. Wergêran ji Farisî li sayta http://www.armaniirani.blogfa.com
Devik
Devik Ankû devok, bi englîzî subdialect  devok axiftinên cura ên di hundur û di nava sînorê Zaravayan de ku tên axiftin têne ser ziman. Minaq, di zaravayê kurmancî de devoka botkî, devoka alîkî, devoka serhedkî, devoka omerkî û hwd, hebûna devokan têne ser ziman.
Asta di axiftinê de ya di bin zarava re ku heya bi gotina devokê tê ser ziman. Weke astaka axiftina cuda devok tên dîtin. Weke Astaka axiftinê ya li ser devokan re di ziman de zarava tên dîtin. Piştre jî, ziman tê ser ziman.
Li Kurdistanê, bi sereke ku di asta zaravayan de tê ziman, bi sereke çend zaravayên sereke hene. Minaq, Kurmancî, Zazakî, Soranî, Goranî, Hewramî, Kelhorî, Lorî û hwd. Hê zaravayên din ku mirov wan bi navî bêne ser ziman hene. Di tehere pêşketina zimên de, pêşî devok diafirin. Piştre ew devok ku pergalîya xwe herêmkî çêkirin wê bina zarava û bi ber zimantîyê ve herin. Piştre jî, bi pêşketinên ku di xwe de bi pergalî û gramatikî dide çêkirin, weke Ziman tê ser ziman. Di zaravayê kurmancî de, hin devokên ku mirov karê wan bêne ser ziman ev in:
Ziman
Ji xaynî van devok, zarava û ziman jî, mirov karê hê lê zêdetir bike. Bi teybetî, li rojhilatê kurdistanê, Bakûrê kurdistanê, weke navendeka devok û zaravayên zimanê kurdî ya. Piştre, hin bi hin başûrê kurdistanê jî, bûya weke nevendek jî.
Belhan
Belhan gundekî ser bi navçeya Hezro ya Amedê ye.
Texabun
Texabun sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 64 emîne û li bajarê Medîne nazîl bûye. Ew ji 18 ayetan de pêk tê ye. Wê navê peyva "Texabûn"ê di ayeta nehem de derbaz dibe de girtiye. Texabun tê manê kar û xesar e. Di sûre de karînê Xwedê, rewşa ew gelên berêyên Xwedê şerîn kirinî, ew kesên tiştên rind kirinî û bawera xwede kirinîye hena bihuşt û ew kesên Xwedê şerîn bikin jî ye jî hena dojehe, cîh digirin.
Sorpiyan
Sorpiyan (1946: Sorpiyan; ) gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.
Demandolx
Demandolx, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Lîsteya pirtûkên rêzimana kurdî
Ev lîste bijarteyeke rêziman û rêbernameyên rastnivîsina kurdî (kurmancî û soranî) ye.
Bayraman, Mûş
Bayraman gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Hestem
Hestem cûreyeke keviran e. Pê xar û kêrên kevîrî dihên çêkirin û agir dihê vêxistin. Ev kevir li her derê nayê dîtin, li hinek çiyayan (wekî Çiyayê Stewrê) li hinek herêman dihê dîtin. Rengê nava vî kevirî sor, qehwe û berzere ye.
Bi bikaranîna vî kevirî ji kevirên dêrîşî, kevzgal û yên xuristanî xarên rengîn ku berê li hinek gundan zarok û zilam giş pê xarmenaj dileyistin dihê çêkirin.
Hacı Arap Yaman
Haci Arap Yaman lîstikvanekî bîlardê ye.
Yaman di sala 1965an de li navçeya Bismilê ya ser bi Amedê hatiye dinê û li ser jiyana xwe van tiştan tîne ziman "Min li Bismilê dest bi bîlardê kir. Demeke, li vir min jiyana xwe ya bîlardê domand. Piştre jî min li Enqereyê rêwîtiya xwe domand."
Yaman ji sala 1977a ve li ser navê Tirkiyeyê beşdarî pêşbirkan dibe. Herî dawî jî di 4 û 5ê nîsanê 2008a de li Belçîkayê di Pêşbirka Bîlardê ya Artîstîk de reqîbê xwe yê spanyolî Xaiver Fonellosa têk bir û bû şampiyonê cîhanê. Her wiha Yaman di neh kategoriyan de rekor şikandiye.
Şewê
Şewê, gundekî navçeya Basan a ser Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.
Sinava
Sinava, gundekî giradayê navçeya Şax a Wanê ye.
Hemze Xerbî
Hemze Xerbî, anku Ḧemze Ẍerbî, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Qesran, Mexmûr
Qesran, Gundî Nimûneyî, gundekî bi ser navçeya Mexmûrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Mewtinî
Mewtinî (, Mawtini, bi wateya "Nîştmana min") navê sirûda neteweyî ya Îraqê ye. Ew sirûd di sala 2004an de ji aliyê Îbrahîm Tewqan ve hatiye nivîsandin û li gel sirûda çaxa rêjîma Baas ne yek in.
Öpfingen
Öpfingen şaredariyeke navçeya Alb-Donau-Kreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Dedesiqî
Dedesiqî gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 105 kes (33 malbat) bûn.
Telaq
Telaq sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 65 emîne û li bajarê Medîne nazîl bûye. Ew ji 12 ayetan de pêk tê ye. Ji bo sûre qala hevûdu berdanê dike wiha hatiye navandin e. Wê navê xwe peyva "Texabûn"ê di ayeta nehem de derbaz dibe de girtiye. Texabun tê manê kar û xesar e. Di sûre de tê hevûdu berdanê, derbarî, karînê Xwedê, rewşa ew gelên berêyên Xwedê û pexamber şerîn kirinî, kirin.
Bilal Sonses
Bilal Sonses (jdb. 28ê çiriya pêşîn a 1993an, Fatih, Stembol) stranbêjekî kurd e ku bi tirkî stranên xwe dibêje. Lîseya Turîzm û Otelê ya Mehmet Îhsan Mermerci qedandiye. Pişt re li Zanîngeha Çanakkale 18 Mart bernameya xwe ya 2 salan a lîsansê qedand. Bilal Sonses bi eslê xwe kurd e û kurê hunermend Mehmet Sonses e
Pêşveçûnî
Gotin û muzîka Bilal Sonses aîdî wî ye û stranên wî yên bi navê "İki Words", "Elin Olamam", "Tiştek Li Te Diqewime", "Sol Yanım" û gelek stranên wî rekor şikand. Bi stranên xwe yên duet jî bal kişand. Di sala 2020an de "Hasbelkader" a ku bi Yıldız Tilbe re duet çêkir, gotinên wê ji Muzîka Bilal Sonses Bilal Sonses û Kadir Demir in, zêdeyî sed û pêncî milyonî hat temaşekirin.
Pilûr
Cend cihên bi navê Pilûr hene:
Amt Ziesar
Amt Ziesar şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Potsdam-Mittelmark li Brandenburg, Almanyayê ye.
Miyanriyan
Miyanriyan, navê yek ji bajarên li parêzgeha Kirmaşanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.
Münsterhausen
Münsterhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Günzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Sedê Çirax Vêys, Seqiz
Sedê Çirax Vêys gundekî ser bi navenda bajarê şaristana Seqizê li Kurdistana Îranê ye.
Qizilmescîd
Qizilmescîd gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Banzemîn Seyid Kerîm
Banzemîn Seyid Kerîm, gundekî bi ser Qoretûya navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Nîsanqiran
Bûyera ku di wê de Simkoyê Şikak ku ji taîyifeya Ebdoyî bû ji bo xerezekî Nîsanîyên di navçeya Soma û Biradostan û Şipîranê ji gundên wan der kirin û gelek ji wan jî kuştin. Yên ku ji wê komkujîyê reviya bun digotin ku di zivistanê Simkoyê Şikak serê mêrên Nîsanî di telîsan dikir û bi ser de av dirêjand û wisan dihişt û ta sibê ew bi vî awayî diqerisîn û dimirin.
Şikeva (hevîr)
Hevîrê şikeva (herwiha pelhevîr) ji girikên hevîr ên bi tîrikê hatine vekirin, tenikkirin re tê gotin.
Pelhevîr bo çêkirina nanê sêlê, kilor, rişteyê (hevîrriste, riste) tê bikaranîn. Gorî pêdiviyan stûr an tenik tên vekirin. Bo vekirina pelhevîrê ji xeynî tîrikan, textê hevîrê jî pêwîst e.
Soxançî
Soxançî, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Feleknas
Feleknas navekî kurd e. Çend kes bi vî navî hene:
Bezan
Bezan gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Digne-les-Bains
Digne-les-Bains, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Duha
Duha (erebî: سورة الضحى) yek sûreyek ji Qurana pîroz e. Di piştî sûreya Fecr li Mekeyê hatiye wahiy kirin. Sûre bi temamî ji 11 ayetan pêk tê û navê xwe ji peyva zimanê erebî "Duha", di ayeta yekemîn da girtiye. Duha bi zimanê kurdî tê wateya " danê sibê". Sûre qala sêwîbûna pêxemberê dawî bi nav Muhemmed Pêxember dike û wî bi mizgîniyan teselî dike.
Xirbey Feqiyan
Xirbey Feqiyan gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Tehrîm
Tehrîm sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 66 emîne û li bajarê Medîne nazîl bûye. Ew ji 12 ayetan de pêk tê ye. Ji bo sûre qala Mihemed pexemberê hin tiştan xwe re qedexe dike wiha hatiye navendin. Tegrîm tê manê "heram kirin" e.
Neuburg an der Kammel
Neuburg an der Kammel şaredariyeke navçeya (Landkreis) Günzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Kap Verde
Kap Verde an jî Komara Kap Verde (bi portekîzî: República de Cabo Verde) welatekî di Okyanûsa Atlantîkê de nêzîkî Senegal û Morîtanyayê ye. Capo Varde ji komên gravan pêk tê. 18 grav in û giravên herî mezin 50-60 km ne. Sê giravên herî mezin: Santiago, Santo Antao û Boa Vista ne.
Gava portekîzî di sala 1456'an de hatin, li ser vê giravê mirov nedijiyan. Ji ber ku nêzîkî Afrîkayê ye, bû navendek bazirganiya koletiyê.
Mînsk
Mînsk (bi belarûsî: Мінск), paytext û bajarê herî mezin ê Belarusê ye ku li ser peravê Çemê Svîslaçê û çemê ku niha di binê erdê de ye, li ser peravê Çemê Niamihayê hatiye avakirin. Bajêr wekî paytext li Belarusê xwediyê statuyek îdarî ya taybet e û navenda îdarî ya Herêma Minsk (oblast) û Mînsk Navçe (raion) ye. Li gorî daneyên çileya sala 2021an nifûsa bajêr bi qasî 2 milyon kes e ku Mînsk dibe 11em bajarê herî qerebalix ê Ewropayê. Mînsk yek ji paytextên îdarî yên Civakên Dewletên Serbixwe (CIS) û Yekîtiya Aborî ya Avrasyayê (EAEU) ye.
Berî ku di sala 1242an de ji hêla Dûka Mezin a Lîtvanya ve were girêdan, yekem car di sala 1067an de navê bajêr hatiye behs kirin ku Minsk dibe paytexta Mîrektiya Mînskê ku dibe pêvekek ji Mîrektiya Polotskê. Di sala 1499an de îmtiyazên bajarokî wergirtiye. Di 1569an de, bajêr paytexta Mînsk Voivodeship ku dabeşek îdarî ya Hevbeşa Polonî-Lîtvanî bû. Perçebûna duyem a Polonya yê dibe sedem ku bajêr dibe beşek ji herêmên ku di sala 1793an de ji hêla Împaratoriya Rûsî ve bi erdê împaratoriyê ve hatiye girêdan. Ji sala 1919an heta sala 1991an, piştî Şoreşa Rûsyayê, Mînsk paytexta Komara Sovyet a Sosyalîst a Belarusî bû ku di sala 1922an de bajêr dibe beşek komara Yekîtiya Sovyetê. Piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, bajêr bûye paytexta Komara Belarusê ya nû serbixwe.
Quşxaneya hilmê
Quşxaneya hilmê ji quşxaneyên nûjen ên hilmê (dûkel) kêm berdidin û di nava hilmê de xwarinê dikelînin re dibêjin.
Ev quşxane ji hêza hilmê sûd werdigire. Hilmê yan hîç bernade, yan jî kêm. Dema hilm di nava quşxaneyê de ma, pesto û germî zêde dibe. Xwarin di nava germiyeke mezin de zû dikele.
Hin binavkirinên vê quşxaneyê
Di van quşxaneyan de subab hene, dema kelandin bidawî bû hişyariyê dide. Ev subab dişibe fîq an fîrfirkek, bi viya rê nade quşxane devanga xwe bavêje yan biteqe. Divê kesên ku vê quşxaneyê bikartînin, baldar bin, nedin destên zarokan.
Dîroka zûkelê
Bingeha van quşxaneyan nêzîkî 300 sal berê hatiye avêtin. Fîzîknasê îrlandî Robert Boyle sala 1679'ê de bi rêbaza hewandina û bernedana hilmê ceribandin kiriye. Wî bo devang nefire giranî dadianî ser. Denis Papin jî devanga taybet a niha jî tê bikaranîn bipêşxist.
Berê ev quşxane ji hesin dihatin çêkirin. Niha sifir, alumînyûm, cam ûêd jî tên bikaranîn. Zûkelên nûjen bi subaba hişyariyê ne û bo gelek aramancan tên bikaranîn.
Berkevir, Zaxo
Berkevir gundekî Sindiya di parêzgeha Dihokê de, qeza Zaxo, girêday bi nahiya Batifa ya ve. Gundê hunermendê genc Mihemed Can e.
Zhangjiajie
Zhangjiajie, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Hunanê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.476.521 kesî
Qurix
Qurix herçiqas ne stêrka herî mezin e jî, ji ber nêzikiya wê ya îzafî ew dibe stêrka herî geşa di ezmên de. Ew ji erdê 2,6 parsekan (8,47 salên roniyê) dûr e. Bi vê dûriyê ve ew yek ji stêrkên herî nêzikî dinê ye. Sirius A du caran ji rojê mezintir e û qedra wê ya qedra mitleq jî 1,42 ye. Ew 25 caran ji rojê rewnaqtir e, lê qedra wê ya mitleq ji stêrkên dinên rewnaq wek Suheyl û Rigel hindiktir e.
Skandînavya
Nîvgirava Skandînavyayê jî ji Norwêc û Swêd û perçayeke Fînlandê pêk tê.
Qurix
Stêrka Qurix ji berê de di nav xelkên dinê de bi nav bûye û ew bûye navnîşaneka boyî hesabkirina demên salê. Ji ber ku ew di hin demên salê de li ezmên xwiya nabe, dema ew şûnde li ezmên xwiya dibe ew wek nîşana hin tiştan hatiye diyarkirin. Mînak dema misiriyên kevin tekrar xwiyabûna wê wek nîşana rabûna çemê Nîlê dîtine. Wekî din di nav yewnanên kevin de rojên ku stêrka Qurix li ber helhatina rojê xwiya dibe wek rojên germa kûçikan bi nav bûye ku ew rojan di meheya tîrmehê de ne.
Derbend, Ûrmiye
Derbend gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Qurix
Qurix di serê meheya gelawêjê de, bi rohelat re ji hêla başûr rohelat xwiya dibe û her şevekê re hebekî din bilind dibe. Ew gorî asoya bi çiya an ne bi çiya çend rojan zû an dereng 4-10'ê gelawêjê xwiya dibe.
Derbend, Ûrmiye
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 465 kes (143 malbat) bûn.
Dilşad Merîwanî
Dilşad Merîwanî (z. 28'ê adarê 1947 - 13'ê adarê 1989) nivîskar, rojnamevan û helbestvanekî kurd bû. Ji aliyê rejîma Baas a Îraqê ve hatiye kuştin.
Merîwanî alîgirê bikaranîna alfabeya kurdî ya latînî bû. Merîwanî birayê mezin ê Rebwar Fatah e. Tê gotin ku li ser mirina xwe helbesta li jêr nivîsandî ye.
Êrgan
Êrgan, gundekî ser bi navçeya Xozata Dêrsimê ve ye.
Gimgim
Gimgim navê navenda Varto ye. Tirkan ev nav neguherîne. Varto li bakurrojhilatê Mûşê dikeve û navçeyeke Mûşê ye. Li bakurê Gimgimê Xinûs (Xînıs), li rojava Çewlîg (Bîngol), li rojhilat Kop (Bûlanik) û li başûr jî Çiyayên Şerevdînê (Şerefdîn) hene.
Rûbera axa wê 1.418 km² ye û bilindahî li bakur, aliyê Çiyayê Bîngolê 3.000 m û li hêla Çiyayê Şerevdînê jî 2.300 m ye.
Wateya navê wê
Li ser bingeha navê Gimgimê zelalî nîne. Pir kes di wê bawerîyê de ne ku, ev nav ji Urartûyan tê. Berîya Terteleya Ermeniyan 1914-1915 çend gundên Filehan jî li herêmê hebûne.
Bi navê Vartan êlek, eşîrek Kurd heye li Gimgimê. Hin ji malbatên wan li gundê Qeremêşê dijîn. Guman e ku navê xwe dave Gimgimê.
Angaşta dûyemîn navê Gimgimê ji bêjeya Urartû derketiye lê Urartûyan bo xwe ev nav ne bikaranîne. Piranîya zanistan viya napejirînin.
Angaşta sêyemîn ji şibandina peyvan tê. Hin dîroknasên Ermeniyan li erdnîgariya Kurdistanê, li şibandina navan digerin. Peyvên Kurdî heger bişibin Ermenîkî Herdu ziman jî ji heman malbatê ne dibêjin "ev berê cihê Ermeniyan bûye". Ev ne rêbazeke zanistî ye. Gorî angaştayê Gimgim ji bêjeya "vart" a Ermenîkî tê, wateya wê jî gul e. Ango cihê gulan. Lê em dizanin avhewaya Serhedê çiyayî ye. Sar û ziwa ye û ti carê Gimgim nebûye wargehê gulan. Bêjeya Vart herwiha di Pehlewiya kevn de jî cîh digire û bi wateya gul e.
Bi texmînî koka navê Gimgimeê ji bêjeya War=Wargeh=Zozanê tê. Çanda devkî ya herêmê de behsa du birayên bi navê Îno û Tato tê dikirin. Dibêjin ev bira bûne û ji parêzgeha Dêrsimê hatine. Mêrxas bûne. Guman e Gimgimê bingeha xwe ji Warê Tato girtibe. Berîya sedsala 16. gelê nedigotiye Gimgim, tenê Gimgim di bikaraniye.
Êla Vartan jî dibe ku ji neviyên Tato bin an wextekê li navenda Gimgimê dijiyabûne û Gimgime di destê wan de bûye. Dîsa navê Gimgim gorî hin angaştayên, ji ber erdhejan derketiye. li 31.05.1946´de bi hêza 5,7 erdhejek mezin li Gimgimê pêkhatiye û 839 kes mirine. 19.08.1966´de bi hêza 6,9 erdhej çêbûye û 2.394 kes jiyana xwe ji dest dane.
Dîrok
Dîroka Gimgimê heya Mediyan aşkera bûye. li Gimgimê bermahiyên serdema Urartûyan hene. Pers, Rom, Bîzansî, desthilatdarî kirine. Di navbera Keyaniya Îranê û Osmanîyan de gelek caran Gimgim cih guhêstiye.
li Şerê Çaldiran a 1514 de, maye di destê Osmaniyan de. Mîrîtiyên Kurdistanê di karên xwe yên navxweyî de azad bûne di dema Osmaniyan de. li Serhildana Şêx Seîd de, Gimgim xwedî roleke dîrokî ye. Bi qasî demeke kurt be jî Varto azadî tehm kiriye. Dîsa Gimgime di şerê netewî de bûye şahîdê lehengî û îxanetê. li ser pira Evdirehmanpaşa ya di navbera Mûş û Vartoyê de Şêx Seîdê nemir dîl ketiye destê Dugela Tirk.
Sauveterre-de-Guyenne
Sauveterre-de-Guyenne, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gimgim
Aborî
Hejmara niştecihên navenda Gimgimê niha zêde bûye. Aborî li ser xwedîkirina pez û dewar, firotina berhemên şîr e. Niştecihên Gimgimê bi zaraveyên Kurmanc û Kirdkî Kirmançkî, Dimilkî an Zazakî diaxivin. ji aliyê olî de Sunnî û Elewî ne. li Gimgimê radeya perwerdehiyê bilind e. Niştecihên herêmê jiyaneke nûjen dijîn. Wextekê Gimgimeyan xwestin wekî kolxozên YKSSê hin fîrmayên herêmî ava bikin û tevahîya karê hilberîna berhemên şîr bi xwe bikin. Lewra fîrmayên Tirkan şîr bi erzanî dikirrîn û nedihîştin reqabet jî hebe. Dewletê nehîşt fîrmayên herêmî bikeve karê şîr. Bi gotineke din bi zanebûn gel xizan hîştin.
Van salên dawîyê bi mîkrokredîtan hinekan ji xwe re kewarên mozhinguvê kirîn lê qedexeya zozazan, operasyonên leşkerî, şewitandina daristanan rê nade di wê de jî serketin hebe.
Sauveterre-de-Guyenne
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Gimgim
Aborî
Gimgimiyan gelek koçber dane. li Îzmîr, Stenbol, Almanya (bi giranî Berlin), Fransa bi giranî Marsêy gelek Gimgimê dijîn. Ew ji Gimgimê re pere dişînin, an heger derfet bibînin bi havînan tên herêmê.
Çand
Her sal li Girê Kox festîvalek tê lidarxistin. Herêma Gimgimê kanîya sitran û govendên Serhedê ye. Leyîstika Çepkî navdar e.
Sonic, Seqiz
Sonic gundekî ser bi navenda bajarê şaristana Seqizê li Kurdistana Îranê ye.
Offingen
Offingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Günzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Kaçît, Şax
Kaçît, gundekî giradayê navçeya Şax a Wanê ye.
Mulk
Mulk sûreyeke ji Qurana Pîroz de ye. Ew sûreya 67 emîne û li bajarê Mekke nazîl bûye. Ew ji 30 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Mulk"ê di ayeta yekê de derbaz dibe de girtiye. Ew hin caran wek Tebarakê jî tê navandin.
Xanxanom
Xanxanom, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Dêrşew
Dêrşew, gundekî navçeya Basan a Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.
Qesra Şîrîn
Qesra Şîrîn, navê yek ji bajarên li parêzgeha Kirmaşanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye. Bi kurdiya jêrîn diaxivin lê piranîya gel bi Soranî jî dizanin.
Êtan
Êtan gazekî vê reng û vê bêhn e. Mêtan alkanek e, direfşê xwe C2H6 e.
Qelate Soranî Seîd
Qelate Soranî Seîd, Qełate Soranî Se'îd, gundekî bi ser navçeya Mexmûrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Bartın
Bartın bajarekî Tirkiye ye. Pîvana erda bajêr 1.960 km² ye
Sûmar
Sûmar, navê yek ji bajarên li parêzgeha Kirmaşanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.
Çixêk
Çixêk an Çixîk (1928: Tchikhique; 1946: Çıhik; an Buğulu) gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.
Metan
Metan, gazekî vê reng û vê bêhn e. Mêtan alkanekî û karbonhîdrojenekî tewrî asan e, direfşê xwe CH4 e.
Dîrok
Metan di sala 1667 ji Thomas Shirley hate dîtin. 1772 Joseph Priestley têderxist, ku Metan çêdibe wextê tiştek digemire. Marcellin Berthelot di sala 1856 carê yekemîn Metan ji Karbondîsulfîd û Kukurdhîdrojen çêkir.