cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Auffreville-Brasseuil
Auffreville-Brasseuil, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Norwich
Norwich bajarekî Norfolk, Înglistan e.
Ebdulqadirê Suhrewerdî
Ebdulqadirê Suhrewerdî yan jî navê Kunya wî ê naskirî Ebû Necîb Suhrewerdî yek ji kesên kurd ên Suhrewerdê ye di sala 1097an de ji dayik bûye. Alimekî îslamê yê şafiî ye. Bi xwe apê Emerê Suhrewerdî ye.
Di sala 1168an de wefat kiriye.
Breitenheim
Breitenheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Tarawa
Tarawa, gundekî bi ser navçeya Rewanduzê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Mela Pûlad
Mela Pûlad, Melapolad, mezrikeke Goktepeyê ya bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Crasville-la-Rocquefort
Crasville-la-Rocquefort, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Gundê Melaîsa
Gundê Melaîsa, Gundê Mela'îsa, Gundê Mela Îsa, gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 965 kes (186 malbat) bûn.
La Palme, Aude
La Palme, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Bîlard
Bîlard an jî bîlyard lîstikekê ku du kes anjî du tîm li dijî hev dilîzîn.
Lîstik bi gokên bîlardê û bi çemê bîlardê li ser maseya bîlardê tê lîstin. Destpêkê lîstik bi tiqandina goka spî bi çemê bîlard tê vekirin.
Schutterwald
Schutterwald şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Bîlard
Navê lîstika bîlard ji peyva fransî bille tê, kû tê wateya goka biçûk, gok, anjî xar.
Bîlardê bi heta 35 awayên cude tê lîstin. Awayên herî hezkirî û popûler bîlarda pool, snooker, carambolage, bîlarda îtalî, bîlarda rûsî û bîlarda înglîzî ne.
Şibêbî
Şibêbî, Şibêbiyê, gundekî Kerboranê ye. Ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Malching
Malching şaredariyeke navçeya (Landkreis) Passau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Melaeliya Jor
Melaeliya Jor, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çinarê ye.
Mador
Mador (bi tirkî: Moryayla), gundekî bi ser navçeya Espîra Erzîromê ve ye. .
Bourberain
Bourberain, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Îslamkendî
Îslamkendî, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Dominique Strauss-Kahn
Dominique Strauss-Kahn (jdb. 25ê nîsanê, 1949) sala 1949an li Fransa bajarê Neuilly-sur-Seine ji dayik bûye. Ew siyasetmedarekî fransî ye ku ji Partiya Sosyalîst a Fransa (DSK) ye. Niha, serokê International Monetary Fundê ye.
Îbrahîm
Îbrahîm (bi Kurdî: Berhîm, Birehîm Xelîl, Ebrehîm, bi Îbranî: אַבְרָהָם, Avraham, tîberî: ʼAḇrāhām, erebî: إبراهيم‎, Ibrāhīm), navê mêrek e ku tê bawerkirin ku ew 2000 salan belî Îsa pêxember jiyaye. Li gorî her sê olên yekxudayî yên roja îro (cihûtî, xiristiyanî û misilmanî) jî ew pêxemberekî Xwedê ye. Herwiha Îbrahim pêxember wek kalikê van olên semîtîk tê pejirandin. Lê di derbarê şinda bûyîn û jiyîna wî da, pirtûk û zanayên her sê olan tiştên cihê riwayet dikin. Li gora ola Îslamê Îbrahim pêxember li bajarê Urfayê li Harranê hatiye dinyayê û dûra jî bi tev bavê xwe çûye Babîlê. Dibêjin tevî ku gelê wî hemû putperest bû, Îbrahim di emrê xwe da tu caran ji putekî ra perestî nekirîye. Wî ji yek xuda yê ra bawer dikir. Di Qurana pîroz da di nava pêxemberan da yê herî pirr navê wî tê gotin. Li gora Quranê Îbrahim bi bivir ê hemû putan dişikinî û li ser vî yekê mirov wî davên nava agir (Gotegot e: Kurd Heyzen gotiye Nemrût e ra, wa -Hz. Îbrahîm- agir ji da bişewitin), lê agir wî naşewitinî û dibe gol. Li gora mirovan ew şinda agir îro gola masiyan li Rihayê ye. Li dû vî bûyera Îbrahîm bi tev jina xwe Sarê û biraziyê xwe Lût ji welatê Nemrût bar dike tere Urdun ê, Misir ê û dûra jî Filistinê.
Ji ber ku Îbrahim êdî kal dibe û qet zarokên xwe tunin, ji Xwedê zarokekî dexwez dike. Lawek bi nav Îsmaîl ji wî ra tê dinê û demekî şinde jî ji wî ra tê zanîn ku, gerê Îsmaîl ji Xwedê ra qurban bike. Îbrahim lawê xwe ji bona qurbanê amade dike, lê wî gavê Xwedê ji wî ra beranekî dişinî, ji bona ku di şinda Îsmaîl da qurban bike. Dûra lawekî din bi nav Îshaq ji wî ra çê dibe. Herdû lawên wî jî bi xwe pêxember bûn û tê zanîn ku Îsmaîl kalê erewan û Îshaq jî kalê gellê Îsraîl e.
Îbrahîm wekî kalê hemû bawermendan û pêxemberê herî mezin yê Xwedê tê dîtin. Di emrê xwe da tenê ji Xwedê ra perestî kiriye û di Quranê da ji wî ra "misilman" tê gotin. Li gorî kevneşopa îslamê wî bi tev lawê xwe Îsmaîl Kabe înşa kiriye û bi vî avayî îbadeta hec ji wî hetanî îro hatiye giştiye me.
Rudolf Koelman
Jiyan
Rudolf Koelman dest be kemane kir le sala 1972 le bajare amsterdam. Mamoste Herman Krebbers derse bidayi da. Sala 1978 - 1981 Koelman ders dexond le bin dest Doktor Jasha Heifetz le University of Southern California dewlete Amerika, Los Angeles.
Sala 1984 Koelman bu mamoste ya professor le "Landeskonservatorium für Vorarlberg" dewlete Nemsa. Sala 1987 Koelman bu mamoste le "Konservatorium und Musikhochschule Winterthur" dewlete Swissra. Nav 1996 u 1999 Koelman yekem kemanjeni orkestra Concertgebouworkestra bu le Amsterdam. Le sala 2000 bo 2005 Koelman ders dedda leu Robert-Schumann-Hochschule le Düsseldorf. Sala 2005 Koelman bu professor le Zürcher Hochschule der Künste (ZHdK) le klase wi u orkestra wi le wereya ZHdK Strings http://www.zhdkstrings.ch,
Herêma Şehbayê
Bajarê Mebûk weke navendeke kar li herêmê tê dîtin û herwiha Encûmena Şûra ya niha di navbera Efrîn, Kobanî li Tîşrîn li benda rizgarkirina bajarê dorpêçkirî ji Mebûkê ye.
Rudolf Koelman
Amûr
Kemane Rudolf Koelman Italiya, nave wi Johannes Franciscus Pressenda le sala 1829 cebo
Kare Solo
Koelman gelek jar solo gel orkestra ledaya, konsert le hemu dunya daya. Orkestre ya Koelman kar gel kiriye: Amsterdams Philharmonisch Orkest(NL), Berner Symphonieorchester(CH), Bruckner Orchester Linz(A), Concertgebouw Kamerorkest(NL), Combattimento Consort(NL), Fremantle Chamber Orchestra(AU), Haydn Synfonietta Wien(A), Innsbrucker Symphonieorchester(A), Kölnisches Rundfunkorchester WDR(D), Korean Broadcasting System Symphony Orchestra KBS(K), Orchestre de Chambre de Lausanne(CH), Orchestra Synfonico Siciliana OSS(I), Radio Kamer Orkest(NL), Radio Philharmonisch Orkest(NL), Royal Concertgebouw Orkest KCO(NL), Stuttgarter Philharmoniker(D), Südwestdeutsche Philharmonie(D), Tokio Philharmonic(J), Zürcher Kammerorchester(CH)
Herêma Şehbayê
Erdnîgarî
Li herêmê Şehbayê niha di nav deverên mezin li derdora Mabukê, Tişrîn û Arimayê ku li wir beşek ji Şerê Sivîl a parêzgeha Helebê ye. Niha Herêm ji aliyê Yekîneyên Parastina Gel û Hêzên Sûriya Demokratîk tên kontrolkirin.
Dîrok
Di sala 2012an de, herî zêde ya li herêmê ji rêjîma Sûriyê ji aliyê komên muxalefetê di nav wan de YPG girtin. Di kanûna paşîn a 2014an de, li Dewleta Îslamî êrîşeke mezin ku dawî heta dîlgirtina tevahiya herêmê ji Minbic bi Dabiq destpêkirin. Di 26ê kanûna pêşîn 2015an de, Hêzên Sûriya Demokratîk (HSD) êrîşek stratejîk destpêkirin û hatin Bendava Tişrîn û gundên derdora wê girtin, da ku damezrandina gehan biçûk di bank rojavayî ya Çemê Firatê.
Ji 30ê gulanê heta 12ê hezîranê 2016an, Mabuk bi êrîşeke zêdetir ji 100 gundan ji çeteyên DAÎŞê hate rizgarkirin û bûye Kantona 4emîn a bi navê Kantona Şehbayê ya li Rojavayê Kurdistanê.
Schwanau, Baden-Württemberg
Schwanau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Dans
Dans, raks an jî sema forma hunerî ye, ku ji hilbijartî yên armanca tevgera mirovan e. Ev tevger xwedî wateya festîvalê û sembolîk e û wekî danser û xwenîşanderan di nav çandekî taybetî de tê pejirandin. Dans dikare ji hêla koreografiyê ve were kategorîzekirin û ji aliyê repertuwarê ve têkoşînên tevgerê an jî dema dîrok û cîhê dîrokê ve were gotin.
Brahmagupta
Brahmagupta (bi sankrîtî: ब्रह्मगुप्त) (jdb. 598 – m. 668), zanyarê stêrnasî û matematîkê yê Hindistanê bû. Du berhemên wî hene.
Dans
Ji berhevkirina giring e, ku di navbera nîqaşên danetok û beşdaran de tevlihev bibin, her çiqas van herdu kategoran herdem bi tevahî cuda ne; herdu erkên taybetî dikare hebin, wek sosyal, şehyane, hevrikî, erotîk, cengî, an pîroz û ayînî.
Sentrîol
Sentrîol beşekî sentrozoma xaneyên ajalan e. Ji xeynî xaneya ajalan, kevzên kesk ên avê, riwekên bê tov û protîstên yek xaneyî yên bi rîşik(cilium) an ji yên bi dûçik (flagellum) jî sentrîol li nav xaneyên xwe digirin. Sentrozom ji du sentrîol û çend cureyên proteînan pêk tê. Bi kurtasî sentrîol di nav sentrozomê de cih digire. Neh sêmendên mîkrobul bi şeklê sîlînderî sentrîolek çê dikin. Ango sentrîolek ji 27 mîkrotubulan pêk tê. Bandora sentrîolan li ser dabeşbûna xaneyê û çêbûna rîşik û dûçikê xaneyê de heye.
Waldeck-Frankenberg
Waldeck-Frankenberg, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Hessen, Almanyayê ye.
Trefcon
Trefcon, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
NBA
NBA kurteya National Basketball Association (bi kurdî: Komela Netewî ya Basketbolê) lîga esasî ya bakurê Amerîkayê ye. Di sala 1946'an de bi navê BBA (Basketball Association of America), anku Komela Basketbolê ya Amerîkayê hatiye avakirin. Di sala 1949'an de ji ber tevliheviya bi lîga netewî ya basketbolê nav hatiye guhertin û bûye NBA.
Gundê Vîla
Gundê Vîla, Gundewêle gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 671 kes (150 malbat) bûn.
Bavê Şêx
Bavê Şêx an jî Extiyarê Mergehê serokê di hiyerşiya dînî ya êzdiyan de ye. Ji kavin de ji babê şêx ra di gotin Baba Extiyar lê di borîn dem de û hatina şêx di nav ezdiyan de peyva Baba Extiyar wek Babê Şêx hat gihortin.
Karê Bavê Şêx
Di dînê êzdiyan de Bavê Şêx wek xelîfê misilmanan û papasê filehan e. Ev kes di rex newala Laleş de li gundê Êsiyanê rûdinê û rizanên dînê êzdiyan digerîne. Di dema qewimîna şolên mezin de Bavê Şêx xwediyê gotina dawiyê ye û herçiya ew bêje, dê welê be. Her êzdiyê ku derî dînê xwe tiştekî bike, Bavê Şêx wî heram dike. Gava gunehkar here, ber destê wî tobe bike, dikare piştî hin dêlindêz û merasim wî kesî helal bike.
Êzdiyek bi kirina sê tiştan heram dibe:
Kesê ku ji van her sê gunehên mezin yekê bike, bi fermana Babê Şêx û belavkirina pîran heram dibe. Kîjan gunehkarê ko ev cezayê han jê re bê dayîn, kesê êzdî jê direve. Reveke welê ku ne dikarin pê re bidin û bitsînin, ne herin mala wî û ne jî wî bihêlin mala xwe. Çi kesê ko mirovê herambûyî bihewîne, ew jî heram dibe. Na hege gunehkar ne xwediyê wê kirê be û bêgumaniya wî xweya bike, dê hînga here cem Bavê Şêx û tobe bike. Gava Bavê Şêx qîma xwe bi bêgunehiya wî anî û toba wî qebul kir, hînga destûra şûştina wî ji gunehan tê dayîn. Wê gavê yekê gunehkar dibe û di avên Zimzim û Kaniya- Sipî de dişo û di pişt re tê, sicada Îxtiyar maç dike û bi vî awayî ji gunehan tê şûştin û paqij dibe.
Bijartina Bavê Şêx
Bavê Şêx ji nav malbatên şêxan tê bijartin. Lê divê xwediyê sir û kerem be. Bavê Şêx heya tiştekî bê rê neke, ji Bavê Şêx nayête derxistin. Çi gava bêriyekê bike, hemî serekên êzdiyan digehene hev, wî ji Mergehê bi der dixin û ji malbata şêx yekî din dibijêrin. Bavê Şêx divê nezewice: na gava jî bike, rûmeta wî gelekî kêm dibe, lê ji jinekê pirtir nikare bîne. Eger di malbatên şêxan de yekî jê re sir û kerem çêbe dikare sicadê Bavê Şêx bigire destê xwe û kes têkilî wî nabe.
Travecy
Travecy, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Bousselange
Bousselange, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Raman (ferheng)
Raman ferhengek inglîzî-kurdî (soranî) ye.
Naverrok
Raman bi peyvên inglîzî pêşkêş dike û wateya wan bi kurdî (soranî) û alfabeya kurdî-erebî dide.
Di Ramanê de dorî 30 000 peyv û biwêj hene.
Nacîb Mahfûz
Nacîb Mahfûz (, jdb. 11ê kanûna pêşîn 1911 li Kahîre; m. 30ê tebaxê 2006 li heman derê) nivîskarekî egîptî (qiptî, misirî) bû. Sala 1988î Xelata Nobelê ya wêjeyê girt. Ew yekemîn kesê ji cîhana ereban bû ku xelat wergirtiye.
Fehmi Koru
Fehmi Koru, (jdb. 1950 İzmir) rojnamevan û nivîskarekî navdar ê romî (tirk) ye. Di rojnameya tirk-îslamîst Zamanê de dest bi nivîsandinê dike. Demekê di Turkish Daily Newsê de dinivîsîne. Niha di rojnameya neteweperwer-adetperest Starê de quncika wî heye.
Muz
Muz an jî mûse (bi yewnaniya kevnare: Μοῦσαι, Moúsai) li gorî mîtolojiya yewnanî periyên ilhamê ne. Keçên Zeus û Mnêmosînê yê ne. Zeus û Mnêmosînê tekiliyên cinsî kirin û paşî ew li herêma Pierîayê ji dayik bûn. Neh caran hatin ba hev Zeus û Mnêmosînê, piştî salekê dûcaniyê neh keçên wan çêdibe. Rêberê wan Kalîopê bû.
Muzên mîtolojiya yewnanî
Her yekê sembola hûnerekî an jî yên zanistekê ye:
Model
Modelsazî ji celebên din ên cuda yên performansa gelemperî têne dîtin, wekî lîstikvan an jî danser. Her çend cûdahî di navbera modelkirin û çalakiyê de her tim ne diyar e, di fîlm an jî lîstikê de nabe, ku bi gelemperî nimûne ya "modelkirin" be.
Açîdere
Açîdere, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Açîdere 227 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 35 e.
Akif Yılmaz
Akif Yılmaz (jdb. 1956 – m. 15ê îlona 1982an), çalakdarê siyasî yê kurd û endamê tevgera Partiya Karkerên Kurdistanê bû. Di sala 1982an de di çalakiya rojiya mirinê ya 14ê tîrmehê jiyana xwe ji dest da.
Akif Yılmaz, di sala 1956an de li gundê Micica Erdêxanê ji dayik bûye. Tevî ku rewşa malbata wan ya maddî ne baş bû jî, bavê wî xwest ku bixwîne. Akif Yılmaz, berî ku PKKê nas bike jî xwediyê nêrînên çep û pêşverû bû, piştî ku têkoşîn ji bo welat tê veguhestin, di nav refan de cihê xwe digire.
Di 2ê gulanê sala 1980an de tê girtin û wî dişînin zîndana leşkerî ya Amedê. Piştî çalakiya Mazlum Dogan 21ê adarê û çalakiya çar lehengên 18ê gulanê, di 14ê tîrmehê sala 1982an de di pêşengiya Mehmet Xeyrî Durmuş de rojiya mirinê tê destpêkirin û Akif Yılmaz jî di vê çalakiya rojiya mirinê de cî digire û di roja 63em ya çalakiyê de roja 15ê îlonê sala 1982an de jiyana xwe ji dest dide.
Peştûnwalî
Peştûnwalî an jî Pextûnwalî (bi Peşto: پښتونولي) rêgezên kevneşopî yên jiyanê û awayê jiyana gelê Peştûn e. Peştûnwalî ji hezar salî zêdetir e û qet tu qanûnan wê yên eslî neguheriye.
Paşî
Eşîrên Paştûn, ku bi gelemperî wekî gelên bi tundî şerker têne binav kirin, bi kêmî ve ji hezarsala yekem a B.Z. ve li Peştûnistan (rojhilatê Efxanistan û bakurê rojavayê Pakistanê) bi cih bûne. Di wê demê de, piraniya deverên wan ên çiyayî li derveyî dadwerî an kontrola hukûmetê man. Berxwedana Peştûnan li hember desthilatdariya biyaniyan û axên ku lê dijîn, dibe sedem ku zagonên Paştûnwalî qet nehatine guhertin.
Ferhenga Mehmet Tanrikulu
Ferhenga Tirkî-Kurdî (Kurmancî) (Türkçe-Kürtçe Sözlük) ya Mehmet Tanrıkulu yek ji wan çendîn ferhengên tirkî-kurdî ye ku di salên 1990î de derketine.
Naverrok
Ev ferhenga yekalî (tirkî-kurdî) ji zêdeyî 520 rûpelan pêk têt û bi çapek pirr spehî li Stockholmê di nav Weşanên Podium de bi hevkariya li gel Pirtûkxaneya Kurdî ya Stockholmê derketiye. Ji bilî rêzkirina peyvan, di ferhengê de çend rûpel şîretên bikaranînê (tenê bi tirkî) hene.
Nirxandin
Ev ferheng pirr baş e lê ji ferhenga Zana Farqînî ya tirkî-kurdî û ya D. Îzolî jî ya kurdî-tirkî-kurdî vedimîne tevî ku ji van herdu ferhengan ya dûtir dehsalekê berî ya Tanrikulu derketiye jî.
Li gor kurtedaxwiyaniyek bi swêdî ya bi ferhengê ve hatiye zeliqandin, Tanrikulu bîst sal li ser vê ferhengê xebitiye. Rast e ku daner xwe pirr bi diyarkirina tîp û bingehên peyvên tirkî ve westandiye lê mixabin gelek ji bergind û wateyên wan yên kurdî pirr qels in - eger ne ta şaş jî bin. Ferheng bi xwe bi tidarikek sivik hatiye danîn ango tenê peyv hatine wergerandin û bikaranîna wan û pend û biwêjên têkildarî wan nehatine dan. Bêşik ferheng bi awayek wa sivik jî dibe. Lê, li aliyê din, daner ta etîmolojî û serekaniya peyvan jî lê zêde kiriye û bikaranîna wê bo xwendevanan dijwar bûye.
Tanrikulu gelek çavkaniyên baş bi kar anîne. Lê hin ji wan ta yên têkiliya wan bi zimanê kurdî re kêm jî, wek: Ferhenga Etîmolojiyê ya Hindo-cermenî (Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch). Lê mixabin ti ferhengên heyî yên tirkî-kurdî (yan kurdî-tirkî) bi kar neanîne. Ku ew ferheng bi kar neanîne ne tenê ji çavkaniyên di ferhengê de hatine rêzkirin lê herwa ji naveroka ferhengê jî diyar e. Ji min re pirr seyr e çima wî - bo nimûne - ferhenga kurdî-tirkî-kurdî ya D. Îzolî bi kar neaniye ku du çapên wê bi salan ji berî derketina ferhenga Tanrikulu hem li Ewropa û hem jî li Tirkiyeyê mişe hebûne. Eger wî ev ferhenga baş ya wê demê heyî bi kar bianiya, dê ferhenga Tanrikulu herî kêm hindî wê bikêr ba lê mixabin ya Tanrikulu nage wê pileyê.
Hatiye diyarkirin ku di ferhengê de zêdeyî 23 hezar peyv hene. Mixabin dikare bêt gotin ku beşek ne kêm ji van peyvan yên ji zimanên ewropî ne. Ne ku dijî rêzkirina wan peyvan im di ferhengan de lê di vê ferhengê de bergind û wateyên wan tenê her eynî peyv hatiye dan û bi ti awayî nehatine ravekirin. Mînak: "anket anket; dantel dantêl; gotik gotîk" û bi hezaran peyvên din. Dikare bêt pirsîn: Eger bikarînera/ê vê ferhengê vê peyvê fam bike, dê çima di ferhengê de lê bigere yan jî eger di "anket, dantel, gotik" nege, dê çi feyde ji "anket, gotîk, dantêl" hebe?
Callbach
Callbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Nottingham
Nottingham bajarekî Nottinghamshire, Înglistan e.
Paraza
Paraza, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Sabit bin Qure
Sabit bin Qure (, jdb. 821, Heran - m. 901 Bexda), stêrnas û Matematîknasên ereb ê sedsala 9an e. Navê wî yê rastî Ebûlhesen Sabit bin Qure bin Zehrûn es-Sabî el-Herranî ye.
Sabit bin Qure ji malbatekî aliman tê, ji malbata wî pir zanyarên mezin derketine. Bi xwe ji matematîknasên herî mezin ê dewra xwe ye.Li ser felsefeyê, stêrnasiyê, matematîk û tibê nêzîkî sed û pêncî berhem nivîsandiye.
Tutmele
Tutmele, gundekî bi ser navçeya Rewanduzê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Muhemmedê Şoşikî
Mele Muhemmedê Şoşikî tefsîrvanê Quranê yê kurd e ku bi koka xwe ji gundê Binevre ji qeza Diha Sêrtê ye.
Navê bavê wî Ebdullah e. Malbata wî ji sedemê siyasi koçî Başûrê Kurdistanê kiribûn. Bi xwe li Zaxoyê hatiye dinyayê û piştî wextan dîsa koçî Sêrtê kiriye.Bi navê "Nûra Qelban" tefsîra Quranê nivîsand.
Bi zimanê kurdî pênc-şeş mealên Qurana pîroz hatibûn amade kirin û weşandin, lê ji hêla tefsîran ve, valahîkî gelekî mezin hebû; lewra di vî warî de, xebateke bi berfirehî ku nivşên nû karibin xwe bigihîninê û bi hêsanî jê sûd wergirin, tunebû.
Li Kurdistanê cara yekemîn e ku tefsîrek mîna ya "Nûra Qelban" berfireh diweşe. Ev tefsîr, pêşîn bi destxeta zimanê erebî wekî neh cîldan, di şeş salan de ji hêla seydayê xwedan feqî û medrese, Mele Muhemmedê Şoşikî, hatibû nivîsîn. Piştê bi keda salan, Weşanxana Nûbiharê zimanê wî tefsîrê serrast kir û wergerande ser tîpên latînî û wekî şeş cildan bi dawî kir.
Çavkanî
Qurana kurdî
Zeynep Kınacı
Zeynep Kınacı, bi bernavkê xwe Zîlan dihat naskirin, (z. 1972 li Elmalî, Meletî − m. 1996 li Dêrsimê) endameke gerîlaya PKKê bû.
Kurtejiyana wê
Zîlan, di sala 1972an de li gundê Elmalî (Mamurek) yê Meletiyê hatiye dinyayê. Ew zaroka malbateke rewşa wê asayî bû. Zîlan, ji Zanîngeha İnönü ya Meletiyê ji beşa şêwirmendiya psîkolojîk destûryar bû û berî ku tevlî nav refên gerîla bibe, li nexweşxaneya dewletê ya Meletiyê dixebitî.
Zîlan, di sala 1994an de li Edeneyê dest bi meşandina xebatên girseyî kir û di sala 1995an de tevlî nav PKKê bû. Di 30 hezîrana 1996an de li Qada Komarê ya Dêrsîmê li hemberî leşkerên tirk ku derindêze alayê dikirin, Zîlan çalakiyeke cangorî pêk anîn.
Îso-Pentan
îso-Pentan (ya jî 2-Mêtylbûtan ya Mêtylbûtan) ron e û vê reng e. îso-Pentan alkanek e, direfşê xwe C5H12 e. îso-Pentan îsomêrekî Pentan e.
Bi tevayî
îso-Pentan wekî Pentan di avê hema tewr nahele. Di litrek avê da bes 0,048 g dihelin. Lê îso-Pentan pir baş di Êtanol da dihele.
Bikaranîn
îso-Pentan ji rakirinê qatiqan û zêtan tê bikaranîn, hên jî îso-Pentan ji çêkirinê Îsoprên ra tê bikaranîn.
Murusjøen
Murusjøen, goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye. Gol li ser sinorê Norwêcê û Swêdê cih digire û dikeve rojhilata gola Kvesjøenê.
Kosedax
Kosedax an jî Mîrê Çiyaya (Mîrê Çiyayan) çiyayekî Kurdistanê ye ku li navçeya Agirîyê, Zêdka ye. Bilindbûna Kosedaxê xwe digîhe 3.433 m yê.
Kosedax di nava gelê Zêdka da pir navdar e. Dengbêj Şeroyê Biro klama xwe ya bi navê Zeriyê da qala Çiyayê Kosedaxê dike. Berfa ser Kosedaxê heta havîna derengî nahele. Rojhilata wî gundê Seydoya (Qopiza Jor) û gundê Çaçana (Qopiza Jêr) hene. Rojavaya wê gundên Çatê, Gapira û Remedana hene. Her çar aliyê Kosedaxê çem û kanî dikişin. Kosedaxê de keriyên bizinkoviya hene.
Gotinek
Kosedaxê
Kosedaxê mîrê çîya
Aulnay-sur-Mauldre
Aulnay-sur-Mauldre, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Kosedax
Gotinek
Mexelê pezkoviya
Aulnay-sur-Mauldre
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Dînarê Iraqî
Dînarê Îraqî (erebî: دينار) pereyê Iraqê ye. Ew ji aliyê Banka Navendî ya Iraqê ve tê derxistin û li ser 1000 fils (فلس) hatiye dabeşkirin, tevî ku enflasyonê ji sala 1990an vir ve ew filan kevin kiriye. Di 7ê Sibata 2023an de, bi Dolarê Amerîkî re 1 dolar, 1300 dînar bû.
Seebach, Baden-Württemberg
Seebach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
La Crique
La Crique, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Uzuntaş
Uzuntaş, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Uzuntaş 371 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 45 e.
Zimanê terekemeyî
Hin peyvên kurdî di zimanê terekemeyan de
Êge, Ferik, Gêj, Xirxal, Kod, Qurre, Xozan, Kewanî, Kodik, Kurrik, Kûz, Lezgî, Lûle, Mar, Mozik, Gamêş, Naxir, Dewar, Noker, Nehtik, Hogeç, Papûl, Pêşgîr, Pêş, Paş, Pirtî, Pisîk, Pûngal, Boçik, Pûç, Sîtil, Şilope, Tar, Teşgere, Telîs, Têlî, Terek, Teşt, Teşî, Tûle, Wêran, Zêr, Zox, Ziqûm
Adis
Adis, gundekî ser Şankuşa Diyarbekirê ye. Di 2012an de hejmara şêniyên gund 44 kes bû.
Sachsenhagen
Sachsenhagen, bajarekî navçeya (Landkreis) Schaumburgê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Devera Sindiya
Devera Sindiya dikeve di navbera herdu rûbarên Xabûr û Hîzil de.
Devera Sindiya dikeve ser tûxûbê Kurdistana bakur û dikeve xorhelatê deşta Silopiyan û Cizîrê.Ev dever e ji du beşên sirûştî û topografî pêk dihêtin. Aliyê başur yê vê navçeyê deşt e, ku dibêjinê: Deşta Sindiya û aliyê bakur jî zincîreyên çiyayên Xamtûr û Şikêre ye. Çiyayê Xamtûr ji bû bilindahiya xwe ne kêmtire ji Cudî, belku bilindtir e û ji gelek beşan pêk dihêt.Beşê xoravayê dibêjinê:Ava Gûzê, ev dere zozan e, ji aliyê başurxorhelatê ve dikeve hemberî kûstanên Kêla Memê û Cudî, yên Kurdistan a bakur.Aliyê xorhelatê ji Xamtûrî dibêjinê:Siwara Stewrê, Deriyê Dawetiyan,Hişkal,Serê Reşûnê û Hefttenîn. Ev zincîreyên han ji aliyê başur ve dikevin hemberî kûstanên Tenîn a Sîndiya ya niha dikeve aliyê Kurdistan a bakur.Ji berî sinor bihêtin danan, piraniya Sindiyan li havînan koç dibûn zozanên Tenînê û li payizan car din vedigeran deştê. Lê piştî ku sinor hate danan û welat perçe bû, êdî nikanîn biçin zozanên xwe Tenînê, ya ku niha dikeve di xaka Kurdistana bakur de.Tenîna Sindiya di zargotin û stranên gelêrî yên Kurdan de cihekî gelek taybetî yê heyî û gelek heyranok, serrêhlîng, stran û lawik pê hatine vehandin. Bû mînak stranek heye, ku dibêje:
Trélou-sur-Marne
Trélou-sur-Marne, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Devera Sindiya
Ay lê dayikê korê nemayê ji nîvberê şevê û paşde minê rimekê lê dabû bejin û bala sofî Brahîmê xwe, minê destê xwe gêra bû, destê min kete ser vê pêlê, hey li minêêê...Wey lê li min jaro li te jaro, minê rezikek çandî sêv, û xox û mijmij û hinaro, salî heft sale rezikê me geha berê xwewo, wey lê min û bejin a bilind jê ne xwaro....Sofî Brahîmê min têwo ji Mêrdînê,lingê li rikêbê, destê li destgînê, wey lê dayikê korê nemayê, ji nîvberê şevê paşde minê rimekê lêdabû bejin û bala sofî Brahîmê xwe, minê destê xwe gêra bû, destê min kete ser pêla xûnê, hey jarêêêê...
Straneke din ya klasîk, ku jêra dibêjin Heyran, dibêje: Temamî a strana HEYRAN weha ye:
Benda 1.
Ay lê li ser çil û çar nazenîna ezê nizanim navê xwe li kê bikim li minê,û dayîkê rebenê min ne dê ye ezê li dê kim, min ne bab e ezê li babê kim, ezê biçim serê hewalekî va yê bilind bisekinim herdu destên xwe raberî xwedê kim, le minêê...Ay lê çi bikim vî zalimî zalim dê û babî darekê li zendanê min î hene dabû gostîlê minê qîmetî di tiliyên min de şikandin, xezêmî zêrî ji difinê min firandin,ez evdaleka xwedê nizanim piştî vî qasî girêdana qerepoşîkê çi lewnî çi terz î girê dim, hey le minêêê....
2. Ay lê....û hê..ê..êêêê Ay lê vê pîrepeyizokê li min evdalekî xwedê lezî lez dabû, minê ne kirî kar û barê hersê mehên zivistanê le minoo...Hewalê jorî dixwazin ji mijê ji moranê,û deşta jêrî dixwazê tavîyekî reşî hûr baranê, ey lê kurikî bi sê dengan li kiçikê dikir gazî te malik ne li malê, ey lê heta war û warkozê me li warê biharê te deng nekir,evro mihelê me bar kirî danîne ser war û warkozê zivistanê, ey lê bila ji xêreka xwedê ra ez evdalî xwedê dîkek bam ji van dîkê porrê, wey lê minê ji ber hewtêna tajî û tûlê Mehmed Begê xwe bihavêta hewdika kifirzemanê, le minoo, de rabe te xezêm şorê ey lê mala minêê...
3. Ay lêêê....û hê...ê...ê..ê.. ê ...ê Ay lê dilê min evdalî xwedê çendî li ber hewlewelayê,î ro serê sê şev û sê rojane, ey lê bejnika bilind, dêmanê sorê gulî, çavê reş û belek girtibû tayê le minoo, hay lê hûnê rabin bînin, ay lê beranekê bînin bikin xêra şêx Evdilqadir, şêxê axa li Bexdayê le mino...ay lê belkî ji bejnika bilind dêmanê sorê gulî, çavê reş û belek û ji hazir guhdaran ra rêke vê şefayê, le minoo,ey de rabe te keziyok sorê, ey lê mala minê...
4. Ayêêê....hê..ê...êêêê Ez evdalekî xwedê ne dîn im ez î ne har im, ay lê hûnê min evdalî xwedê ne gerînin ser çi dêran û mizgeftan ne gerînin, hemî li min şahnedêr in, hûnê min ne bin cem qeşekî fela, mi´elmekê, qewalekê, cem melayekî musilmana, ey lê çi niviştiyan ji min û bejnika bilind ra çênekin hemî mekiran û sêhrin. Ey lê ev sal e sal a heftan e ber bi sal a heştê ve diçê ez evdala xwedê bendewara kopekê mêrê pîs î min na berde ne diwêrim le minoo...
5. Ez gozel im, gozelxanim, hey lê eza bi tena kirasekî kitan im, ez milhema ser serê dînê xortan û van lawan im, wey momê, momê, momê, wey lê te kiras qezê Erzerumê, te hinara serê şitilanê rebenê, hey lê min bi dest girt û bi dev çûmê...
6. Heyran jarooo, ezê ji kulên te mirim,ezê ji kulên te mirim, ey lê çavê min kurmalê kurmal dê û babê reş in ji kilê subhanî nagirin, heçî yarekê wî heye dev dostin ji dilê xwe kafir in, heçî yarikê wan bi dilê wan hebê ji milk û emlakê Mûş çêtir in jaroo...wey de rabe keçikê bîhşengê, ey lê tû rîşiyan berde ji navtengê, kevî hatine ketine astengê, min divê biçim tewafa xala li gerdenê, wê vedixelihê ji navtengê...
8. Heyran jaro, eger tû mazîçinê tû xwe ji zinaran bernede, eger tû bi heval û hogirê tû cewabê li min nede, eger tû bê heval û hogirê were devê xwe deyne ser tama xala li gerdenê, tevdana sîngan bernede, ey lê heta stêra sibê li min û Heyranê min derbê ey lê xwe bavêje aliyê qublete, wey,wey de bila Heyranê min sax bê û dosteka wî vêra...
9. Heyran jaro, Zaxoka Behdîna li min dilgîre,Zaxoka Behdîna li min dilgîre jero,ey lê li ser ra ava Hîzil e û li bin ra dugurê şetê Xabûre, eger tû li bejinbilinda, çavreşa, kemaxkêrûşka digerî, tû wê xwe berde bajarê Elqûşê, ay lê van Mexîna, wey de rabe keçikê te keçînê,ey lê te memik hêkê li hêlînê, ey lê zozan xweş in da biçînê....
11. Ay lê sofî Brahîmê min tê ji Mêrdînê,wey la min nazikê û nazdarê û li min ciwanê nazenînê.Sofî Brahîmê min siwar e li mehînê, lingê li rikêbê û destê li destgînê,ey la dayikê korê nemayê şevika nîva şevê çawa minê rimeka lêdabû sofî Brahîmê xwe, ey lê min destê xwe gêra bû,destê min kete ser mewca xûnê wey jarooo.Hey la li min jaro li te jaro, me rezek çandî sêv û xox, mijmij û hinaro,î sal heft salê me temam e rezikê me geha berê xwewoo û min bejnika bilind jê ne xwaroo...
TBN: Ji van stranan ra dibêjin:Heyranok yan jî Serrêhlîng,ev cureyê stranan pitirîn li deverên Şehrnexê, Qilaban, Cizîrê û Zaxo dihên gotin û ber bilav in.
Siyaseta derve
Siyaseta derve her wisa em dikarin wek polîtikayên derve jî bidin nasîn. Siyasetên derve bi rêya dîplomasîyê tê meşandin
Ûrik, Îlîç
Ûrik, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Beytocan
Beytocan stranbêjekî kurd e. Navê rastî Beytullah Gunerî ye. Ew di 1955an de li navçeya Farqîna Diyarbekirê ji dayik bûye û niha li Swêdê dimîne.
Xortik
Xortik (bi tirkî: Köprüköy), gundekî bi ser navçeya Espîra Erzîromê ve ye. .
Peterborough
Peterborough bajarekî Northamptonshire, Înglistan e.
Boussenois
Boussenois, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Çemê Çetelê
Çemê Çetelê çemekî Kurdistanê ye ku ji çiyayê Kosedaxê derdikeve, ji nava navçeya Agiriyê Zêdikanê re diherike. Çem piştî ku digihîje deştê tevli Çemê Şeryanê dibe. Strana Kawîs Axa ya "Çemê Çetelê çemekê sar e" heye. Şivan Perwer ji vê stranê pir xweş distirîne.
Xurek
Xurek, xurdemenî, zad ji bo jiyana candaran pêwîst e. Mirov bo bijîn, pêwîstî bi av, xwarinê heye. Di xwezayê de bi hezaran tiştên mirov bixwin hene. Pirraniya xwarina mirovan ji têkela av, rûn, karbonhîdrat û proteînê ne.
Hin binavkirinên xurekê
Hin cureyên xwarinê bo tenduristiya mirovan bikêr û baş in, hin jî ne. Xwarin bo pedîviyê jî, bo kêfê jî ye. Gelek mirov dixwin ku pêwîstiya wan pê nîne jî.
Bi peresana mirovî ve, xurdemenî jî pêş ketiye. Berê mirovan nêçîrvanî, berhevkariya fêkî-sebzeyan dikirin. Niha bi makîneyên nûjen çandinî, masîgerî, konservekirin tên kirin, xurdemenî bûye nirxekê bazarê, tê kirrîn-firotin.
Xwarin bazareke mezin e. Xwarin êdî ne tenê xwarin e. Afirandêrî, têkelî tevlîbûye.
Futbol
Futbol, goga lingan, goga pêyî an jî tepa pê lîstikeke bi gogê ye ku bi du tîmên bi heryekî 11 lîstikvanan (yek golker û deh lîstikvanê ortê) tê lîstin. Armanca lîstikê ew e ku gogê pirtirîn car bikin kela timê raqîb.
Futbol pirtirîn bi pî tê lîstin, lê lîstikvanê ortê ji bilî dest û çengê xwe dikarin hemû beşê bedena xwe ji bo lîstikê bikarbînin. Têne golker dikarê di nav sînorê kelê de destê xwe bikarbîne, ji bo kû gog nekevê kela wî.
Por (anatomî)
Mû, qij, pirç an jî pûrt beşekî ji poşerekoendama (bi îngilîzî: integumentary system) laşê mirov e.
Mû bi eslê xwe taya proteîna keratînê ye ko ji epîdermîsê dirêjê derva dibe. Heke ev tayên keratînî li ser çîp, zend, dest, mil an jî li ser zik û pişta mirov be, navê wî mû ye. Lê li hin deverên Kurdîstanê, ji bo koma van mûyên laş, peyva pirç jî tê bikaranîn. Herwisa mûyên laşê ajalan jî wekî pirç an jî pûrt tê navkirin. Komên mûyên laş, li gor cih û erkê xwe tên navkirin. Koma mûyên serê mirov wekî por, mûyê li ser lêva jorîn wekî simbêl, mûyê li rûyê mirov wekî rî, mûyên palikên çav wekî bijang, mûyên jorê çav jî wekî birû tên navkirin. Herwisa koma mûyên li derdora endamê zaûzê (zayend) jî wekî rêv tê navkirin. Gava mirov digihîje temenê pêgihîştinê (bi îngilîzî: puberty), ango devrûberê salên 12-14 yê, di laşê mirov de rêv dirêj dibe. Berê temenê pêgihîştinê, mûyên laşê kur û keçan bê reng e, mîna hirî nerm e, zirav û kin e. Piştê temenê pêgihîştinê ji ber hormonên nêrînî (androjen), bi taybetî ji ber hormona testosteronê, mûyê laşê xortan diguhere, dirêj dibe, melanîn û stûriya mû zêde dibe, dibin mûyên mayînde (bi îngilîzî: terminal hair). Bi taybetî rî, simbêl, mûyên li sing, zik, mil û çîpên xortan hê pirtir diguherin û dibin mûyên mayînde. Di laşê keçan de mêjera testosteronê pir hindik e, loma ji xeynî mûyên binçeng û rêv bi gelemperî, mûyê laşê wan lawaz dimîne.
Pêkhateya taya mûyê
Taya mûyê ji xaneyên keratînî yên mirî pêk tê û dabeşî du beşen sereke dibe; rega mûyê û doxa mûyê.
Rega mûyê
Beşa mûya nav çikildanê wekî rega mûyê tê navkirin. Taya mûyê ji çikildana mûyê peyda dibe. Xaneyên epîdermîsê di nav xaneyên dermîsî de dirêj dibin û kîsikok çê dikin ji van kîsikokan re tê gotin çikildana mûyê. Beşa mûyê ya di nav çikildanêde dimîne, zindî ye. Rijênên çewriyê jî bi çikildana mûyê ve girêdayî ne, rijên çewrî der didin nav çikildanê. Yek ji karê sereke yê mûyan hestkirin e. Derûdora hemû çikildanên mûyê bi demarên hestê dorpêçî ye. Pestan û berkewtin (temas) a doxa mûyan ji aliyê van hestedemaran ve tê wergirtin. Rega mûyê heta jêrê çîna dermîsê dirêj dibe, kotahiya rega mûyê, pîvazoka mûyê ye. Pîvazoka mûyê xaneyên binçîne lixwe digire. Xaneyên binçîne xaneyên bineratî ne, bi dabeşbûna mîtozî xaneyên nû çê dikin. Beşa pîvazokê ya xaneyên binçînê tê da ne, wekî matrîks tê navkirin. Matrîks ji xaneyên rûkeşeşeneyê (epitelî)û xaneyên melanînê (melanosît) pêk tê. Xaneyên rûkeşeaneyê di matrîksê de dabeş dibin, bi vî awayê mû peyda dibe. Di binê çikildanê de pêkhateyek heye bi navê goçkeya mûyê. Pîvazoka mûyê, goçkeya mûyê dorpêç dike. Goçkeya mûyê ji bestereşaneyê, girêkên mûlûleyên xwînê û demarên hestê pêk tê. Goçke bi şeweyê helkeyî ye.
Doxa mûyê
Panî birgeha doxa mûyê ji sê beşên sereke; kirok, tûkil û kutîkil pêk tê.
Kirok beşa heri navi ya doxa mûyê ye. Kirok bi çîna tûkilê dorpêçî ye. Beşa herî derva, ji çînêk zexm a xaneyên keratînî yên dewisandî pêk tê û wekî kutîkil (bi îngilîzî: cuticle) tê navkirin. Ji van çînan, çîna kirok di pêkhateya hemû mûyan de cih nagire, hinek mû tenê ji du çînan pêk tên. Beşa mûyê li jorê çerm bi tevahî ji keratînê pêk tê û mirî ye. Loma kurkirina por an jî rî û simbel tu ziyan nade pêkhateya mûyan. Heta ko ziyan negihîje pîvazoka mûyê, piştê kurkirinê mû ji nû ve dirêj dibin.
Reng û şêweyê taya mûyê
Rengê por û mûyan bi navbeynkariya zanyariya bomaweyî (genetîk), li gor mêjer û cora melanîna nav xaneyan diyar dibe. Li ser erdê her ko mirov ji xêza ekvatorê ber bi cemsera bakûr ve diçe, rengê mûyên mirovan ji reş ber bi zer û spî diguhere û çûr dibe. Her wisa rengê porê mirov li gor temenê mirov jî diguhere. Bi gelemperî piştî temenê 40 saliyê, di laşê mirov de melanîna xaneyên mûyan kêm dibe û li dewsa melanînê, bilqên (peq) hewayê dikeve nav xaneyan, loma porê mirov spî dibe. Ango spîbûna mû, ji ber kêmbûna melanîna nav xeneyên mûyê ye. Herwisa tirojên rojê jî bandor li ser rengê mûyan dike, melanîna mûyan kêm dibe.
Şeweyê mû ji aliyê pêkhate û şeweyê tûkil û kiroka doxê mûyê ve tê diyarkirin. Şêwe û pêkhateya tûkil û kirok jî ji aliyê şêweyê çikildana mûyê ve tê diyarkirin. Ango ji ber şêweyê çikildana mûyê, hin mirov bi porê kurişkî (lûlî) (bi îngilîzî: curly hair), hin jî bi porê rast (xav) (bi îngilîzî: straight hair) in.
Çerxa jiyana taya mûyê
Bi dabeşbûna xaneyên keratînî yên binçîneya pîvazoka mûyê, dirêjbûna mû jî dest pê dike. Bi zêdebûna xaneyên nû, doxa mûyê ji çikildanê ber bi rûyê çerm ve tê tehnkirin (paldan). Gava doxa mûyê li ser rûyê çerm xuya dibe, keratinîbûna xaneyan jî diqede û xane dimirin. Bi vî awayê rûyê dervayê doxa mûyê bi qata keratînê tê pêçandin. Xaneyên mirî bi şeweyê taya mû ber bi jorê çerm ve tên paldan, dawiya dawî ji rûyê çerm diweşin. Li dewsa xaneyên weşiyayî, di çikildanokê de xaneyên nû tê çêkirin. Çêbûn, dirêjbûn û weşîna taya mûyê, wekî çerxa jiyana taya mûyê tê navkirin.
Çerxa jiyana tayek mûyê di 3 qonaxên serekê de rû dide.
Qonaxa anajen (bi îngilîzî: anagen phase)
Di vê qonaxê de xaneyên çikildanê bi lez dabeş dibin, rega mûyê dirêj dibe. Bi vî awayê doxa mûyê ber bi jorê çerm ve dirêj dibe.
Qonaxa katajen (bi îngilîzî: catagen phase)
Qonaxa katejen, qonaxek temen kin e. Di qonaxa katejenê de çikildan piçek piçûk dibe û ji goçkeya mûyê diqete. Loma mû ji xaneyên bineratî û lûleyên xwînê dûr dikeve, destpêkirina vê qonaxê, dirêjbûna mûyê dide sekandinê.
Qonaxa telojen (bi îngilîzî: telogen phase)
Qonaxa bêhnvedanê ye. Mû di vê qonaxê de dirêj nabin, lê bi gelemperî naweşin jî. Heta ko qonaxa anajen a nû dest pê bike, mû di qonaxa telojenê de dimîne. Gava di çikildanê de mûyek nû dirêj dibe, ango qonaxa anajen dest pê dike, mûya nû, mûya di qonaxa telojenê ber bi jorê çerm ve têhn dide, bi vî awayê mûya kevn diweşe. Li ser çermê kiloxê mirov de bi qasî 300 000 tayên por heye. Ji porên asayî, bi gelemperî rojê 100-150 tayên por diweşe.
Dirêjiya çerxa jiyana mûyê, li hemû beşên laş de ne yek e. Wekî mînak; çerxa mûyên birû 4 meh, ya mûyên kiloxê (por) 3- 4 sal didome. Tayên mû di qonaxa anajen de dirêj dibin. Maweya qonaxa anajenê ya tayên porê li gor tayên mûyên birûyê gellek dirêj e, loma tayên porê ji mûyên birûyê dirêjtirin.
Hesenava, Şino
Hesenava gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Pauligne
Pauligne, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Hesenava, Şino
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 440 kes (74 malbat) bûn.
Makao
Rûerd
Macau bi tevahî bajarvanî ye û deverên ku ji bo çandiniyê hatine veqetandin tenê %10 ji axa giştî ye. Avhewayê tropîkal e, germahiya navîn salane 22 °C e, barana salane ya navînî 1,800 mm e.
Civak
99% ji nifûsa Macau, Çînî ye, 1% jî Portekîz û biyanî ye. Zimanê herî gelemperî Çînî (zaravayê Kantonî) ye, û ol/dîn a herî zêde Budîzm e.
Aborî
Di pîşesaziyê de, ku beşa sereke ya aboriyê ye, di nav şaxên sereke de pîşesaziya tekstîl, çêkirina pêlîstokan, çêkirina amûreyên elektronîkî, pîşesaziya kulîlkê çêkirî, û hwd. tên jimartin. Tûrîzm û xumar lîstin (lîstika xumar li Hong kong'a cînar qedexe ye) çavkaniyên girîng ên dahatin e. Salane zêdetirî 5 milyon geştyar serdana heremê dikin. xwarin û wxarina heremê piranî jî Çîn û Hong kong tê standin.
Ji bo baştirkirina binesaziyê gelek proje hatine pêkanîn.
Departmenên Hondûrasê
Departmenên Hondûrasê ji 18 herêman pêk tê.
Makao
Di derheqê Macau
Navê tevahî: Navçeya Rêvebir a Taybet a Macau
Departmenên Hondûrasê
Çavkaniya Daneyên Gelhe: http://www.geohive.com/cntry/honduras.aspx
Makao
Di derheqê Macau
Qad: 25.4 km²
Paytext: Macau
Drav: Pataka
Ziman: Portekîzî, Çînî
Yencavût
Yencavût, Yenicewûde?,, gundekî ser Şankuşa Diyarbekirê ye. Di 2012an de hejmara şêniyên gund 5 kes bû.
Makao
Di derheqê Macau
Nifûs: 461 833 kes (texmînî 2002)
Jiyana navîn: 81,78 sal (2002 est.)
Rêjeya xwendinê: 90% (texmîna 1981)
Hatina Niştimanî ya Niştecîh: 17 600 $ (2001 est.)
Çavkanî
* https://tr.wikipedia.org/wiki/Makao
* https://en.wikipedia.org/wiki/Macau
Daubach, Hunsrück
Daubach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Lîrayê sûrî
Lîrayê sûrî pereyê Sûriyê ye.
Perçêkirin
Bi lîrayek 100 piasteran (qurişan) tê dabeşkirin (kurtasî bi erebî; qirsch, pirjimar qurūsch), lê ev êdî kêm têne bikaranîn.
Banknot û xurdepere
Navdêrên jêrîn hene:
Troësnes
Troësnes, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Hişyar Zêbarî
Hişyar Zêbarî (bi inglîzî Hoshyar Zebari, jdb. 1953, Akrê, Badînan, Herêma Kurdistanê, Îraq) siyasetmedarekî kurd e.
Wezîrê derve yê Iraqê
Hişyar Zêbarî ji sala 2003 ve wezîrê karûbarên derve yê Iraqê ye. Ew nûnerê Hevpeymaniya Kurdistanê û Partiya Demokrat ya Kurdistanê ye.
Nûnerê Kurdistanê li DYA û Brîtanyayê
Berî Hişyar Zêbarî bibe wezîrê karûbarên derve yê Iraqê, ew nûnerê Hikûmeta Herêma Kurdistanê (Îdareya Hewlêrê) bû li gelek welatan, bi taybetî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û li Brîtanyayê.
Civaknas û pêşmerge
Hişyar Zêbarî ji zanîngeha Essex ya brîtanî bûye masterê civaknasiyê.
Lê rêzdar Zêbarî herî baş bi karûbarê xwe yê salên dirêj yên pêşmergetiyê têt nasîn.
Dênwan
Dênwan gundekî navçe Midyadê bi ser Mêrdînê ve ye. Gundekî êzîdiya ye û îro şêniyê wî jê koçkirine û pirraniya wan li Almanya dijîn.
Seelbach, Baden-Württemberg
Seelbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Kirchham
Kirchham şaredariyeke navçeya (Landkreis) Passau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Criquebeuf-en-Caux
Criquebeuf-en-Caux, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Zimanê gurcî
Gurcî ji gelê Gurcistanê û ji zimanê wan re tê gotin. Zimanê gurcî ji malbata zimanên qefqazî şaxa başûrê qefqazî ye. Nêzîkî svanî, lazî, megrelî ye. Gurcî li Gurcistan, Tirkiye, Îran, Azerbaycan, başûrê Osetya û li hin welatên Ewropayê dijîn. Li Kurdistana Bakur jî gurcî hene û osmanî û dûgela tirk ew anîne bicihkirine.
Boussey
Boussey, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Bastana
Bastana, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Ebdulhemîd bin Turk
Ebdulhemîd bin Tirk (erebî: عبد الحميد بن واسع بن ترك‎, navê wî yê dirêj Ebu'l-Fezl Ebdulhemîd bin Wasi' bin Tirk el-Huttelî el-Hasîb), matematîknasekî bi eslê xwe tirk ê sedsala 8an bû. Ki bo jîyana wî agahî pir kêm in.
Hesennûran
Hesennûran gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 591 kes (131 malbat) bûn.
Trosly-Loire
Trosly-Loire, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Aleksandr Soljenîtsin
Aleksandr Îsayevîç Soljenîtsin (, jdb. 11ê kanûna pêşîn a 1918 li Kîslovodsk - m. ) nivîskarekî rûs e. Sala 1970î Xelata Nobelê ya wêjeyê girtiye.
Di jiyana xwe de li dijî realsosyalîzma ku YKSSê hebû derket. Wî azadiya ramanê diparast û gelek rexneyên tûj li sazûmaniya Sovyetê dikir. Ji ber wê ji aliyê rojavayiyan ve gelek hez jê dihate kirin. Rojavayiyan (Ewropiyan û welatên li bakurê parzemîna Amerîkayê) dixwastin li ser navê wî dijberiya Sovyetê bikin. Heya bigire wî wekî raqîbê Mîxaîl Şolokhov jî didan pêş. Perwerdeya matematîk û fîlozofiyê dîtibû. Tevlî şerê cîhanî yê duyemîn bûbû. Di şer de carekê bi şika sîxuriya rojavayiyan tê girtin û darizandin. 11 sal di girtîgehên xebatê de diborîne.
Kulîlkên Be'îvan (pirtûk)
Kulîlkên Be'îvan, pirtûka nivîskar û helbestvanê kurd Arjen Arî ye. Berhem di 2012an de ji nav çapên Weşanên Ronahî ve hate der û ji 13 çîrok-helbestan pêk tê û 59 rûpelên wê hene.
Allendorf (Eder)
Allendorf (Eder) şaredariyeke navçeya (Landkreis) Waldeck-Frankenberg li Hessen, Almanyayê ye.
Saint-Prex
Saint-Prex, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Vaud a herêma Morgesê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Beyrem
Beyrem, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Beyrem 292 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 41 e.
Xan, Espîr
Xan (bi tirkî: Aşağıözbağ), gundekî bi ser navçeya Espîra Erzîromê ve ye. .
Payra-sur-l'Hers
Payra-sur-l'Hers, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Pelûsankê
Pelûsankê (bi erebî: بللورسنك) gundekî herêm a Efrînê ye. Li nêzikî ava Meydankê e.
Henbelî
Hebelî yek ji şaxên (mezhebên) ola îslamê ye û ji kesên vê mezhebê re jî henbelî tê gotin. Mezheba henbelî ji mezhebên din bêtir qîmetê dide neql û rivayetên olî. Lê bi van neqlan ewle nabe. Quran, jiyana sehabeyan, sunet rastiyên herî xurt in. Li welatên ereban pirr belav nebûye. Ehmed bîn Henbel bingeha vê mezhebê avêtiye û bi xebatên Ebdulqadirê Geylanî pêşketiye.
Cera
Cera, gundekî bi ser navçeya Rewanduzê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Criquetot-le-Mauconduit
Criquetot-le-Mauconduit, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Perçemk
Pêrçemok Perçemk, Çilêçilê, Şevşevok an jî Çilê (Chiroptera), komek e canewerên ku dikanin bifirin ji çîna guhandaran in.
Auteuil, Yvelines
Auteuil, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Rede Globo
Rede Globo torek televîzyona Brezîlê ye ku xwediyê wê Grupo Globo ye. Ew ji hêla Roberto Marinho ve di de hate damezrandin.
Perçemk
Reftar
Perçemk bi roj xwe dikin qulên xwe û bi şevê derdikevin. Perçemkan dengek e bilind derdixin û ji vegerê ewan dengê dizanin ku çi çi ye.
Auteuil, Yvelines
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Serdar Êwez Xanê Celalî
Serdar Êwez Xanê Celalî serdarekî wêrek û mêrxas ê kurdên Xorasanê ye ku 130 salan berî niha, derûdora salên 1890`î li bakûrê Xoarasnê li serheda Qûçan û Şîrwanê tev xizm û kesên eşîra Celalî li gundê Pîrûzeyê (Fîrûze) ku niha seyrangeh û bajarekî bedew li axa Tirkmenistanê ye dijiyaye. Fîrûzeya wê serdemê gundekî xweş û bedew di nav çiyan de bû û ji ber vê yekê gelek bala ûrisan kişandibû ser xwe. Loma wan hewil dida ku bi her awayî vî gundî li axa xwe zêde bikin. Ûrisan zextek berfireh li ser paşayên tirk ên Îranê di wê serdemê (Qeceran) anîn ta ku Fîrûzeyê ji Îranê bistînin û dawî da jî bi ser ketin û li gor soznameya Axalê (Ahal) Fîrûze û hin deverên din ji peravên deryaya Xezerê heta serhedên Mane û similqan, Bijnûrt, Şîrwan, Qûçan, Deregez (Mihemed Awat), Kelat û Serexsê li ser sînorê Îran û ûrisan li axa xwe zêde kirin. Li gor vê lihevkirina rayedarên xayîn ên Îranê ji wan Nasireddîn Paşa û rayedarên ûris, pêwîst bû ku kurdên Celalî war û diyarê xwe li Fîrûzeya rengîn vala bikin û ber bi gund û bajarên Şîrwan û Qûçanê va paşva bikişin. Lê kurdên celalî ev lihevkirina û ev soznameya xayînane qebûl nekirin û bi serokatiya Serdar Êwez Xan soz dan ku war û diyarê xwe bernedin û neterkînin. Wan heta 12 salan ji dema pêkhatina soznameya Axalê û lihevkirina ûrisan û paşayên xayîn ên Îranê, dev ji Fîrûzeya xwe rengîn bernedan û bi şer û cengaweriya xwe Fîrûze parastin, tevî ku him ji aliyê Îranê va û him ji aliyê ûrisan da zexta ji bo valakirina Fîrûzeyê li ser wan bû lê wan hema wisan diyarê xwe parastin, helbet ku di salên dawî da Fîrûze ji dest dabûn jî lê hema wisan şerê tev ûrisan berdewam kirin. Eger çi ku di dema şerê Celaliyên Fîrûzeyê tev ûrisan gelek ji xan û xelkê gundên derûdor alîkarî didan wan û carna jî rayedarên Qûçan û Bijnûrt û Şîrwanê alîakriya wan dikirn (û carna jî guh nedidan daxwaza wana alîakriyê!) lê em nikarin bêjin tevgera Serdar Êwez xan tevgereka neteweyî – çi ji aliyê kurdan va û çi bi giştî gelên navçeya bakûrê Xorasanê – bû ji ber ku piranî eşîra celaliyan û malbat û xizmên Serdar Êwez Xên bûn ku şerê ligel sellatên (Saldat) ûrisan dikirin.
Valensiya
Valensiya (valensî û ketalanî: València [Velênsiya], spanî: Valencia [ba'lenθja]), paytexta herêma otonoma a Valensiya ye. Li vir 796.549 kes dijîn.
Serdar Êwez Xanê Celalî
Helbet mêrxasî û wêrekiya ku Serdar Êwez Xan û Xwişka wî Tûfegul û kesên din ên serhildana wan nîşan dan ewqas di wê serdemê da mezin û bêmînak ku êdî çîroka wan li her gund û deverî li nav kurdên Xorasanê belav bûbû û heta roja îro li ser zimanê xelkê, li gotina dengbêjan û stranbêjan û bexşiyan û hwd maye. Belê çîroka Serdar Êwez Xan wek çîrokeka hemasî ma û Êwez Xan jî bû sembola mêrxasî û welatparêziya kurdên Xorasanê. Roja îro her kes Êwez xan nas dike, wek Evdalê Zeynikê, Wek Derwêşê Evdî, wek …