cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Greven
Greven, bajarekî navçeya (Landkreis) Steinfurtê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Hesweiler
Hesweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Talmont-sur-Gironde
Talmont-sur-Gironde, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Emera, Bala
Emera, gundekî navçeya Balaya ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Şîrvanî
Şîrvanî gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.199 kes (190 malbat) bûn.
Gundê Rom
Gundê Rom, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Qelecûx, Heştrûd
Qelecûx gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Muzeya Orsayê
Li gorî mêvanên muzeyê di sala 2007an de 3.200.000 kes bûn.
Hemziyan
Hemziyan   gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Heremhidad
Heremhidad, gundekî girêdayî navçeya Qosera Mêrdînê ye.
Kurdistan
Kurdistan (کوردستان; ), welatekî jeo-çandî yê li rojhilata navîn e ku piraniya nifûsa sereke ji kurdan pêk tê. Kurdistan cihwarek dîrokî ya kurd a ye ku li Kurdistanê kurd bi çand, ziman û bi nasnameya xwe ya neteweyî li Kurdistanê jiyan kirine. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan bakurê rojavayê Zagrosê û rojhilatê çiyayên Torosan vedihewîne.
Kurdistan yan jî erdnîgariya kurdan di despêkê de piştê şerê osmanî û sefewîyan bi Peymana Qesrê Şirîn dibe du perçe û piştre jî piştî bi hilweşandina împaratoriya osmaniyan ve di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin, di navbera dewletên Tirkiye, Sûrî, Îraq û Îranê de tê perçe kirin û bi van perçekirinan Kurdistan dibe çar perçe.
Piştî Peymana Lozanê erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de tê perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekî tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser ziman û çanda kurdan hatine meşandin.
Li gorî van parçebûnan di roja îro de çar perçeyên Kurdistanê wekê Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Rojavaya Kurdistanê hatine binavkirin.
Navê kevn
Navê Kurdistanê yê kevn Kardox      bû. bi yewnanî: Κορδυηνή Kordyinî, bi îbranî: קרטיגיני, Kirtîgînî bi ermenî: Կորճայք, Korçayk li kelaka Kardoxê sumeriyan ji welatê kurdan re digotin Kur-a, Gutiyum û Welatê Karda elamîtan jî Kurdasu, akadiyan jî Kurtey asûriyan jî Kurtî û babîliyan jî Qardo digotin Romiyan jî Corduene bikarandin. Navê Kurdistanê yê dû yê kevn Guti bû.
Navê dema firehbûna ereb û îslamê
Piştî firehbûna erebên misilman (633-650 piştî zayînê) jî welatê kurdan re digotin Erdu'l-Ekrad (Axa Kurdan) û Biladu'l-Ekrad (Warê Kurdan). Tirkên oẍiz jî navên erebî yên "welatê kurdan" bi kar anîne.
Navê Kurdistan yê selcûqiyan
Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs Matthiasê Edessayî di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê K'rdstanac dabû hêremeke di nav Amed û Siverekê de
Calw (navçe)
Calw, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Baden-Württembergê ya Almanyayê ye.
Kurdistan
Navê Kurdistan yê selcûqiyan
Peyva Kurdistan tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye selcûqiyan ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê Hamedan, "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî Şerefxan herêma mîrgeha Melkişî ya Dêrsimê wek Kurdistan dihat nasîn.
Erdnîgarî
Welatê kurdan Kurdistan îro welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armaca bidestxistin û kontrolkirina welat û êlên Kurdan gelek êl ji Kurdistanê hatin durxistin û li deverên dûrî Kurdistanê hatin bicihkirin, weke mînak Kurdên Anatoliya Navîn, Kurdên Xoresanê, Kurdên Kafkasyayê û gelekên din. Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û warên kurdan gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatin bicihkirin, weke erebkirina başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam, Kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê di van dehsalên dawî de û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkoman li bakurê Kurdistanê. Ji ber vê rewşê gelek nexşeyên Kurdistanê jî aliyê gelek kes û rêxistinên ne kurd hatin çêkirin û belavkirin, bêgûman heryek bi armancên xwe ên polîtik û şaşagahdarkirina kurdan û raya giştî. Di gelek ji van nexşeyan da, beşên mezin ji Kurdistanê ji Kurdistanê hatine veqetandin û wiha tê nîşandan kû ne Kurdistanin. Ji aliyê piraniya rêxistinên kurdan nexşeya Kurdistanê ku li jor hatiye bicihkirin weke rasttirîn nexşe, kû piraniya herêmên kurdan di nav xwe de digrê, tê dîtin.
Bakurê Kurdistanê
Bakurê Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya Tirkiyê de ye. Bakurê Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara kurdan ve beşê herî mezin ê Kurdistanê ye. Kurdistan welatekî çiyayî ye. Li çiyayên wê zozan û warên bilind hene. Dema mirov bi jor ve, li nexşeya bakurê Kurdistanê dinerê, rêza çiyayên Toros ên Başûr, Kurdistanê ji rojava ve, ber bi rojhilat ve dike du cîh. Toros ji Rojavayê Kurdistanê, ji bajarê Gurgumê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heta herêma Colemêrgê diçin. Ji wê pê de jî, Zagros dest pê dikin. Li herêma Colemêrgê çiya bilind, gur û tûjik in. Bilindahiya wan digêje 4000 metreyî.
Toros ji aliyê Avhewa ve, Başûrê Kurdistanê ji hevdu diqetîne. Wê dike dû cîh: Bakur û başûrê Torosan.
Başûrê Kurdistanê
Başûrê Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya Îraqê de ye. Piştî ruxandina rejîma Sedam Huseyîn beşeke mezin ji başûrê Kurdistanê ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê vê tê birêvebirin.
Rojhilata Kurdistanê
Rojhilata Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya Îranê de ye. Jimara nîştecihên vê perçeya Kurdistanê, zêdetirî 10.000.000 kes e ku nîzêkî 1.500.000 kurd li herêma Xorasan dijîn.
Rojavaya Kurdistanê
Rojavaya Kurdistanê ji wî beşê Kurdistanê rê tê gotin ku di bin desthilatiya Sûrîyê de ye. Rojavaya Kurdistanê ji aliyê cografîk û hejmara kurdan ve beşê herî biçûk ê Kurdistanê ye.
Rojavaya Kurdistanê parçeya Kurdistanê ya herî biçûk e: 51.000 km² ye. Îro di bin desthilatdariya Sûriyê de ye. Taybetiyeke herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
Dîrok
Kurd yek ji gelên herî kevnar yên Mezopotamyayê û Zagrosê ne. Bi kêmayî ji Împeratoriya Medya û vir ve gelê kurd, cihekî girîng di dîroka şaristaniyê de girtiye. Şaristaniya ku li ser riyên bazirganiyê yên girîng hatiye avakirin, bi êrîşên Helen, Rom, Bîzans, Ereb, Îranî û paşiyê jî Osmanî re rû bi rû maye. Kurdan li hemberî van êrîşan bêwestan ji bo parastina serxwebûn û azadiyê li ber xwe dane; tevî hemû ferman û komkujiyên xwîndar jî, kevneşopiya berxwedanê, mîna yek ji nirxên herî girîng yê çand û toreya xwe dîtine û bi berhemên xwe yên gelî re ew dane jiyandinê.
Gelê Kurdistanê bi sedan sal şêweyê rêxistinî yê civeka komunal, ku girêdana endaman ji nêzîkahiya xwînê pêk tê domand. Ev dirûvê rêxistinî ku mirov dikare wekî civakî-aborî binav bike, bi taybetî ji êl û eşîran pêk dihat û bingeha xwe ji koçertiyê digirt. Ji ber van taybetiyên civakî ye ku kurdan, ji dêla dewletek yekgirtî ku ji navendekê tê birêvebirin, mîrîtiyên piçûk sazkirine. Berxwedanên van mîrîtiyan li hember êrîşên dijwar yên biyaniyan lawaz mane û ew nikarîne li ser piyan bimînin.
Beriya Îslamiyetê ola kurdan, li gor hinek çavkaniyan Zerdeştî bû. Hinek ji zanayan jî mîna Tewfîq Wehbî dibêjin ku kurdan ola xwe ya ciyawaz hebûn. Piştî êrîşên ereban û belavbûna îslamiyetê, kurdan dev ji zerdeştiyê, ku yek ji olên yekxwedayî yê ji herî qedîman ya Rojhilata Navîn e berdan û îslamiyetê hilbijartin û bûn misilman.
Li sedsalên yekem ên îslamiyetê da, ku erebên misilman eriş kirin ser Împeratoriya Sasanî, nivîskarên ereb wekî Îbn Nedim, behsa eşîr û hoz yên başûrê Zagrosê dikin. Ew nav wekî Hoz jî dihêt nivisandin û gotin. Hoz jî di zimanê kurdî de bi manaya malbat e, û weke Xêzan jî tê bi kar anîn. Navê kurd jî ku piştî bizir bûna eşir û Hoza ji aliyê nivîskarên ereb jibo gelê me hatiye bi kar anin, ayni manaye klan dide. Hînek ji bîrmendên kurd li ser wê baverê ne ku Kurdên îro, Hozên dema kevnar in, ku piştî îslamiyetê tevi leşkerên erebên misilman, berev (Kurdistana) bakûrê-rojava ketin rê u pişkek ji Anatolia ji romiyên xristiyan dagîr kirin u kirin axa xwe. Hoz navê gelê Elamiye, ku şaristaniyeta kevnara wan ji aliya Farisan u Asuriyên dijber hat ji nav birin, u li jêr nava Hozi jiyana koçerî li ser çiyayên başûr-rojhilata Kurdistanê girtin ber. Çavkaniyen ermeniyên kevnar jî kurdan weki mar qal dikin, ku di zimane wan da ba manayê mar e (mîna kurdî), u mar jî unsureke giring li ola Elamiyan bû.
Êrîşên ser Rojava ya xiristiyanan yên bi navê Seferên Xaçperestan li ser Rojhilata Navîn, ku bi mebesta bidestxistina riyên bazirganiyê dihatin kirin, bi tekoşîn û berxwedanên mîrîtiyên kurdan û bi saya fermandarên kurd yên wekî Selehedînê Eyûbî hatin rawestandin. Berxwedana kurdan di vê demê de rê li ber dagirkeriya Rojhilata Navîn girtiye.
Di sala 1514an de şerekî di navbera Împeratoriyên Osmanî û Îranî de dest pê kir. Tenha sedema vî şerî ew bû, ku kolonyalîstekî nû ji Kurdistanê re bê diyar kirin. Îran di vî şerî de têk çû û Kurdistan tev ket bin desthilatdariya Osmanî. Di vê rewşê de kurdan demekê mafê otonomî hebû û sîstema xwe bi xwe birêve dibirin. Di demên pêwist de kurdan bac û leşker didan Împeratoriya Osmanî û bi vî awayî kurd, demek dirêj di bin desthilatdariya vê împeratoriyê de man.
Bi peymana Qesrî şîrîn ya 1639an, Kurdistan carek din di navbera van her du împeratoriyan de hate parvekirin. Bi vê peymanê re dîroka gelê kurd ya parvekirî, ku heya roja me didome dest pê kir. Tevahiya şerên ku piştî vê dirokê di navbera van herdu dagirkeran de rûdane, li ser xaka Kurdistanê bûne û ji ber vê sedemê, kîjan alî di van şeran de biserketibe, yê binketî her gelê Kurd bûye. Herdû dewletan jî, ji bo ku bikaribin serhildanên Kurdan têk bibin, bastûra (struktura) civakî-aborî ku li ser hîmên êli ava bûye, destek kirine û têkiliyên hilberiyê yên paşmayî tevî pergalên civakî yên eşîrî parastine. Yên ku bi şûr hatine, ji bo berdewamiya têkiliyên hilberiya raborî, hewl dane da ku çavkaniyên pêşvebirina şaristaniya Kurdan biçikînin; hêzên hilberînê wêran kirine û çavkaniyên pêşvebirinê, yên ku hebûne jî xitimandine.
Koçî
Koçî, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Kurdistan
Dîrok
Statuya mêtingeha navneteweyî ya Kurdistana îroj, piştî gengêşî û peymana 18-26ê nîsana 1920an di Konferansa San Remo'de dest pê kir. Partiya "Îtihad û Tereqî" ku nijadkujiya Ermeniyan bi rêxistin kiribû û peyikandibû, Împaratoriya Osmanî xist nav şerê Cîhanê yê Yekemîn. Piştî ku Împaratoriya Osmanî, ya ku di vî şerî de ciyê xwe li gel Almanya digirt têk çû, derfet kete destê mirovahiyê ku tevahiya neynokên vê dewleta dagirker hilkişîne.
Yek ji rêgezên sereke yê sosyalizmê ku li Ewrupa pêş diket û li Rûsya bûbû desthilatdar "rêgeza mafê diyarkirina çarenûsa neteweyan ya xwe bi xwe" bû. Sermayedariya li rojava ku ji hişyariya gelên rojhilat nerihet bû û dixwest wan di bin rêvebiriya xwe de bigre jî, xwedî li vê rêgezê derket. (Di prensîbên Wilson de ku bi Serokkomarê DYA Wilson hatiye binavkirin û ji 14 bendan pêk tê, heman rêgez cîh digre.) Belê, Peymana Sewrê, ya di 10ê tebaxa 1920an de, ku bû îlana belavbûna Împaratoriya Osmanî, di demek wiha dîrokî de pêk hate.
Zimanê kurdî
Koda ISO 639-1 ya kurdî <tt>KU</tt> ye. Koda ISO 639-2 ya kurdî <tt>KUR</tt> e. Koda DIN 2335 ya kurdî <tt>KU</tt> ye.
Li gorî belavbûna erdnîgarî, zimanê kurdî ji bilî welatên Ewropa û yên biyanî bi taybetî li hemû erdnîgariya xwe yanî li hemî herêmên Kurdistanê tê bikaranîn. Tev li navçeyîbûyînê ji nifşê mirovên vê navçeyê, gelek gel, ji rojava heta rojhilatê, li gelek welatan zêde û belav bûn. Lewra ye ku zimanê kurdî, yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek zaravayan pêk tê.
Li gorî pirtûka Şerefxanê Bedlîsî a Şerefname, zaravayên kurdî, eşîret, komên kurd ji aliyê ziman, kevneşopî û rewşên civakî di nav çar beşan de ji hev cuda dibin:
Kurmanciya bakur (kurmancî) û kurmanciya başûr (soranî) du zaravayên sereke ne. Ev her du zarava wekî zaravayên ku xwediyê wêjeyeke nivîskî ne, têne pejirandin. Van demên dawîn, zaravayê kirmanckî (dimilkî-zazakî) jî hêdî hêdî ber bi nivîskîbûnê ve gavan diavêje.
Di nav zaravayên kurdî de zaravayê ku herî zêde pê tê axaftin kurmancî ye. Kurmancî li hemû deverên ku kurd lê dijîn pê tê axaftin. Piraniya kurdên ku kurmancî û zazakî diaxivin li bakurê Kurdistanê dijîn. Her wiha li Qerejdaxa bakurê Kurdistanê û li çend deverên mîna Anatolîyaya Navîn şêxbizinî lê dijîn. Şêxbizinî devokeke kelhurî ye ku li bajarê Kirmaşan û Îlamê bi heman devokê diaxivin. Tevlihevîya di warê zaravayan de pirî caran jî, ji ber navlêkirinê tê. Bo nimûne, ji bo kurmanciya bakur, li başûr behdînî û li rojhilat jî şikakî tê gotin. Her wiha ji bo zaravayê kurmancîya jêrîn jî, kurmanciya xwarû, soranî tê gotin. Heman tevlihevî di warê dimilkî de jî balê dikişîne. Navên wekî kirdkî, kirmanckî, dimilî, dêrsimkî, sobê û hwd têne bikaranîn. Ji bo hewramî jî navê goranî jî heye.
Kurmancî, kurdiya bakur
Kurmancî jî yek ji zaravayên kurdî ye. Ji bo kurmancî, kirdasî, Bahdînan,û şikakî û kurmanciya bakur jî tê gotin. Kurmancî li her çar parçeyên Kurdistanê jî tê axaftin.
Zaravayê kurmancî ew zaravayê kurdî ye ku herî zêde pê tê axaftin. Lê herî zêde li bakur û rojavayê Kurdistanê pê tê axaftin. li başur jî li duhok û şingal û li rojhilat jî li bajêrê ûrmîye tê axeftin. Zaravayê kurmancî her wiha li Ermenistanê, li Xorasanê, li nav kurdên Qefqasyayê, li Anatoliya Navîn û li Diyasporayê yanî li (Ewropa û Amerîka)yê pê tê axaftin
Rêzimana kurmancî
Ji ber ku zimanê kurdî zimanê gelekî bindesthîştî ye, îmkanên pêşdexistina sazî yên neteweyî nebûne û ji aliyê lêkolîn, lêgerîn, pêşxistina ziman û çandê, hebûnên civakî û dîrokî ve bêpar maye. Zimanê kurdî têra xwe nehatiye lêkolînkirin û dewlemendiya wî nehatiye eşkerekirin.". Sazî û dezgehên ku karibin vî zimanî pêş bixin, bi taybetî li hundurê welatî firsenda avabûnê nedîtine. Ji aliyê lêkolîn û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî negihîştine. Hindek ronakbîrên ku bi îmkan û hewldanên xwe yên şexsî xwestine derkevin meydanê jî hergav rastî tehdîda dewletên serdest û zordar bûne.
Ji ber vê yekê, lêkolînên li ser zimanê kurdî, heke em rewşa îstisnaî ya Başûrê Kurdistanê negrin ber çavan, bi xebatên van çend ronakbîran hatiye kirin û jixwe wan jî lêkolînên xwe li derveyî welatî kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber vê serbestiya nisbî ya çandî ko encama têkoşîna neteweyî ya bêwestan û bênavber bûye û piştre jî, ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema şerê salên 1960'an, li vê perçe ya Kurdistanê, wisa lê hatiye ko hejmara ronakbîr û saziyên ko li ser zimanê kurdî xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûne. Li vê perçeya welatî mirov dikare behsa hin xebatên hêja bike.
Ji bilî van tiştên ku li ser zimanê kurdî hatine nivîsîn, berhemên hin rojhilatnas, zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî hene. Ji xeynî vê, divê em xebatên wan dewletên ku Kurdistan bindest kirine û yên hin derûdorên ku hin hesabên wan li ser Kurdistanê hene jî nîşan bidin. Ev xebatên wiha yên li ser zimanê kurdî ne bi armanca zanistî, lê bi ya siyasî, hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên zanistî derxin holê, lê xwestine îdîa û safseteyên ko xizmeta mexsedên wan ên siyasî dikin li nav gelî belav bikin. Dewleta Tirk ji ber ku heta îro hebûna gelê me înkar kiriye, muhawele kiriye ko kurdan wekî perçeyekê ji qewmên Tirk ên Asyaya Navîn bide nîşandan. Li ser zimanê kurdî jî îdîa kiriye ko ev ziman, zimanê civakeka tirknîjad (tirkên çiyayî) e û di netîceya asîmilasyonê da bûye zimanekî destkir (sunî) ku ji çend hezar peyvên erebî, farisî û tirkî pêkhatiye.
Misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber çavdêrî û lêkolînên xwe yên gelek seran serî (sethi) bi şaşî nivîsîne ku kurdî ne zimanekê serbixwe ye û devokeka farisiya kevin an jî ya nû ye. Hijmara yên ku li ser zimanê kurdî tehlîl û şiroveyên şaş ên qestî kirine yan jî bi nezanîn şaş çûne ji yek, du kesan ne zêdetir e, lê ji aliyê devokên zimanê kurdî de hejmara kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û pêşkar kirine gelek zêde ne.
Li aliyê din, divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku herçî lêkolînên niyetpak û zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî, ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî gihîştine bîr û baweriyên newek hev. Ji vî alî de jî nezelaliyek heye.
Soranî
Soranî zaravayekî zimanê kurdî ye. Di rastiya xwe de ev navê devokekê ye ku li nêzîkî Hewlêrê tê axaftin, lê di pêvajoya dîrokî de navê xwe li hemû devokên zaravayê kurdiya navendî kiriye. Îro devokên mukrî, kurdî û yên din bi navê soranî têne nasîn. Bi giştî bi tîpên kurdî-erebî tê nivîsandin; herwiha, gotarên bi tîpên latînî jî hene. Soranî zêdetir li Kurdistana başûr û rojhilat tê bikaranîn.
Kirmanckî / zazakî
Zazakî yanî kirmanckî yek ji zaravayên kurdî ye ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin. Kirmanckî herî zêde li Dêrsim, Amed, Semsûr, Çewlig, Riha, Xarpêt, Erzerom, Mûş û Bilîsê tê axaftin. Ji nav van bajaran li navenda Dêrsim û Çewligê herî zêde kirmanckî tê qisekirin. Feqet li navenda bajarên din kurmancî tê qisekirin. Kirmanckî tenê li bakurê Kurdistanê cih digire
Ji bo kirmanckî; kirdkî, dimilî û zazakî jî tê gotin.
Goranî / hewramî
Hewramî zaravayekî kurdî ye ku li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin. Ligorî lêkolînên ku ta niha hatine kirin, hewramî yekemîn zaravayê kurdî ye ku pê nivîs hatîye nivîsîn. Zimanê edebîyata klasîk heta sedsala nozdehem li nav kurdên soranî-axêv, lekî-axêv, kelhurî-axêv û lorî-axêv bi giştî hewramî bûye. Ji vê hewramîyê re, ku ji bo edebîyatê hatîye bikaranîn, goranî hatîye gotin. Lewma jî ji hewramî re gelek caran goranî jî tê gotin. Feqet xelk ji bo vî zaravayî bi piranî hewramî dibêje
Hewramî li başûr û rojhilatê Kurdistanê tê axaftin.
Kirmaşanî / kelhurî
Kelhurî yek ji zaravayên kurdî ye. Çawa ku ji bo zaravayên din navên cuda cuda tên gotin, her heman tişt ji bo kelhurî jî heye. Ji bo kelhurî; feylî, kirmaşanî, û kurdiya başûr tê gotin; lê esasen hemû jî eynî zarava ne yanî kelhurî. Divê em di bin banê kelhurî de behsa şêxbizinî jî bikin. Şêxbizinî her çend li hin deverên bakurê Kurdistanê li hin gundan bê axaftin jî, zêdetir li Anatolya Navîn tê axaftin. Li gorî lêkolîneran şêxbizinî jî beşek ji kelhurî ye. Kelhurî her çend bi piranî li rojhilatê Kurdistanê bê axaftin jî, li başûrê Kurdistanê jî li Xaneqîn û Mendelî tê axaftin. Feqet kelhurî bi Kirmaşanê tê naskirin.
Li Kirmaşanê, her çend zaravayên soranî, lekî û hewramî hebin jî, li wir zaravayê hevpar li nav kurdan kelhurî ye
Lekî
Zaravayekî din ê kurdî jî lekî ye. Lekî li rojhilatê Kurdistanê, bi giştî li Loristanê tê axaftin lê li hin navçeyên Kirmaşanê jî tê axaftin. Li Loristanê li navçeyên Kûdeşt, Nûrabad, Eleşter, Xoremabad, Birûcird, Endîmişk tê axaftin. Li Kirmaşanê li navçeyên Sehne, Kengawer û Hersînê tê axaftin. Navekî din bo lekî nîne. Lekî her lekî ye
Lorî / bextiyarî
Lorî jî wekî lekî tenê li rojhilatê Kurdistanê li Loristanê tê axaftin. Di dîrokê de lor wek kurd hatine liqelemdan. Li gorî lêkolînan, Baba Tahirê Hemedanî bi lorî berhemên xwe dane.
Dîn
Li Kurdistanê Ji xeynî misilmanan gelek olên dinên cuda jî hene. Weka êzîdî, zerdeşt, xiristiyanî, cihû û çend olên din jî.
Civak
Pirraniya neteweyî ya Kurdistanê neteweya kurd e; lê belê neteweyên din jî hene; tirk, îranî (fars), azerî (ecem), ermen, ereb, tirkmen û asûrî jî li Kurdistanê welatî ne.
Ala
Alaya kurdan ya ku îro tê bikaranîn sor, spî, kesk e û di navîna wê de jî rojek zere bi 21 tîrêjan e. Ev alaye di 1920'a de ji alî Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetî ya Kurdan ve hatiye tesbîtkirin. Alaya Kurdistanê ji sê zevîyan pêk tê. Zeviya li jor sor e, navîn spî ye û jêr jî kesk e. Dirêjî ji firehî 3/2 mezintir e. Dirêjî 90 cm bibe, firehî jî 60 cm dibe. Sîmbola alaya Kurdistanê ji tava rojê (tav) bi rengê zêr û zer pêk tê. Ew di zeviya hundir di navîn da ye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, vejîn/nûjînê nîşan didî, hejmara 21 di Dînên kevnên Kurdan de çevenga vejînê ye. Carcaran tê gotin ku ew 21 tîrêj nîşana 21 herêmên Kurdistanê ne an jî Newrozê nîşan dide.
Sirûda netewî
Sirûda netewi ya Kurdistan Ey Reqîb e.
Ey Reqîb helbestek e ku ji aliyê helbestvan Dildar (1918-1948) ve di sala 1946'an de hat nivîsandin. Ey Reqîb ji aliyê Dildar ve bi zaravayê soranî hatiye nivîsandin, lê paşê bo zaravayê kurmancî hat wergerandin. Ev helbest di sala 1946'an de di dema Komara Mehabadê hat nivîsandin, dibe sirûda (marşa) Komara Mehabadê û heta niha jî wek marşa kurdan ya neteweyî tê naskirin û bikaranîn.
Grevenbroich
Grevenbroich, bajarekî navçeya (Landkreis) Rhein-Kreis Neussê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Awarekanî Tanceroy Serû
Awarekanî Tanceroy Serû, Awarekanî Tanceřoy Serû (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Awarakani Tanjaroy Saru), gundekî bi ser Navenda Silêmaniyê ya navçeya Silêmanî ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Kanî Berze
Kanî Berze, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Cîhan Roj
Cîhan Roj (jdb. 1965, Înaq, Gimgim, Bakurê Kurdistanê) helbestvan û nivîskar e. Di sala 1965 an de(qeyda fermî de 1964) li Gimgim li gundê Înaq hatîye dunyayê.
Heremreş
Heremreş  gundekî girêdayî navçeya  Qoser   a girêdayî Mêrdînê  ye.
Kelîmolah Tewehodî
Kelîmolah Tewehodî, nivîskarekî kurd e, ji kurdên Xorasanê ye.Di sala 1940 li gundê Oxazê ji dayîk bûye. Lîsansa wî bi Miarifî îslamî, li Zanîngeha Ferdewsî ya Meşehed wergirtî. Gelek pirtûk û nivîsên wî hene.
Cîhan Roj
Heta niha, 10 roman, 5 helbest,  yek ji wan bi Tirkî û yek ji çîrokên bijare bi tevahî 5 kitêbên çîrokan bi tevahî 21 berhemên Cîhan Roj hatine weşandin. Romana bi navê "Perde" di Tirkî de bi navê "Mahrum" hatiye wergerandin.
Kelîmolah Tewehodî
kelîmolah Tevehodî (kanîmal)
Li Îranê bi taybet li Xorasanê, dema ku navê kelîmolah Tevehodî (kanîmal) tê ser zimên, her kes zû peyv û weşeyên kurd, kurmanc tîne bîra xwe Ev bîranîna jî bê cîh nîne. Kanîmal kurdê kurmanc ê Xorasanê ye. Piştî bi dawî anîna xwendina lîseyê, bûye endamê polîs, lê piştî demekê dev ji wî karî berda. Kanîmal biryar da ku nehêle ziman û çand, dîrok û rê û toreyên kurdên Xorasanê bi awayekî devkî bimîne û winda bibe. Wekî em dizanin gelek tiştên li ser kurdan nehatine nivîsandin û mixabin îro jî haya kesî ji pê tunîne. Kanîmal li hember her asteng û pirsgirêkên aborî, ewleyî, rawesta û xizmet bo çanda ji xwe re kir armanceke mezin. Ew bajar bi bajar, gund bi gund, him suwarî him jî peya gerîya. Tu caran newestîya. Bi îradeya xwe ya bêhempa kurdên Xorasanê da nasandin Berî Kanîmal gelek kes li Xorasanê hebûn ku li ser kurdên wê deverê gelek tişt dizanîbûn û bi koç kirina xwe her tişt jî bi xwe re birin. Lê Kanîmal her tişt nivîsî û hîn jî dinivîsîne Stephan Blamo, mamosteyê muzîkê li zanîngeha Newyorkê ku bi salan li ser muzîka kurdên Xorasanê lêkolîn kirîye, dema ku tê Îranê yekrast diçe mala Kanîmal û destpêkê de dîyar e mala wî maç dike û bi wî awayî dixwaze rêzdarî ya xwe ji bo xizmetên Kanîmal nîşan bide Ew zêde dike: “Eger Neteweyên Yekbûyî sed kes jî bikira berpirsên karên ku te kirine, dîsan jî nikarîbûn anegorî te pêk bînin.” Kanîmal gelek pirtûk û nivîsar li ser kurdên Xorasanê weşandine an jî amade kirine ku bên weşandin Wek mînak mirov dikare yên jêrîn bi nav bike Koça dîrokî ya kurdan bo Xorasanê ( Farisî ye û ji heft cîldan pêk tê) Esferayîn, bajarê kurdan; doh û îro (bi farisî) Dara Çildestan an Efsaneyên kurdên Xorasanê (bi kurdî) Gotinên pêşîyan yên kurdên Xorasanê û gelek pirtûk û nivîsarên din Lê pirtûka herî hêja ku di vê dawîyê de weşandîye, dîwana Cefer Qulî Zengêlî ye. Cefer Qulî helbestvanê bi nav û dengê kurmac li Xorasanê bûye ku nêzîkî du sed sal berê jîyaye lê helbestên wî bi devkî û sîng bi sing yan li ser nusxeyên cuda gihîştine îro Kanîmal ji bo cara yekem gund bi gund, bajar bi bajar gerîye, helbestên wî yên devkî û nivîskî kom kirine û li ruyê çil û çar nusxeyên li gundan da mayî, helbestên Cefer Qulî vejandine û wek dîwana Cefer Qulî di Weşanxaneya Vasî de çap kiriye Kanîmal ev helbest ji mirinê necat da. Divê bê gotin, helbestên Cefer Qulî eger ji yên Ehmedê Xanî ra wekhev jî nebin bêguman kêmtir nînin. Piştî çapbûna Dîwanê, şadîyeka bê hempa di nav kurdên Xorasanê da çêbû. Gelek kesan bi awayên cûr be cûr ji Kanîmal re sipasîyên xwe kirin Wek mînak xwendevanek ji wî re wiha dinivîse: Pismamê kelîmolah, ew zehmet pir dikşîne, bo xelkê kurmancan, ew pirtûkan diweşîne, Zindî kiriye kurmancan, armanc bi dil nemîne, xiyal dikî ku ew Cefer Qulî ye ku bi bîr tîne Kanîmal niha li bajarê Meşedê dijî û notila berê dîsan bê westîyan lêkolînên xwe didomîne
Cîhan Roj
Pirtûka wî ya yekem a helbestan di sala 2002 an de hatîye weşandin. Li gelek rojname, kovar û malperên bi Kurdî ji karwaniyên ceribînên xwe yên edebiyata sêwirînî û ji xwendinên xwe yên pêvajoyan, derheq edebiyata Kurd de gotar nivîsîne."Edebiyata Modern a Kurdî", ji bo çarçoveya 15 hefteyî, her hefte di Radyoya Rûdawê de, di bernama "Wêjevan"ê de bûye mijar.
Rostika
Rostika, gundekî navçeya Balaya ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Cîhan Roj
Bi tevî pirtûkek di derheqê Cîgerxwîn de hatiye weşandin, di pirtûka bi navê “Kawayê Min” de û di pirtûka kurteçîrokan a ji hêla Şaredariya Amedê ve hatiye çapkirin de ew jî yek ji nivîskaran bû.
Di destpêka romana wî a bi navê "Perde" de, wisa hatîye nivîsîn: "Em bi zimanê xwe li xeyalên xwe digerin, bi xeyalên xwe li zimanê xwe digerin.”
Bönen
Bönen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Unna li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Sarîlû
Sarîlû, gundekî giredayê navçe Xinûsa bi ser Erzîromê ve ye.
Sûte
Sûte, gundekî gundistana Çilçeşme rojavaa navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Ecgere, Sine
Ecgere gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Sine ye.
Şêrekî
Şêrekî gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 438 kes (100 malbat) bûn.
Şalxam
Şalxam, gundekî giredayê navçe Xinûsa bi ser Erzîromê ve ye.
Dersên hilbijarî yên kurdî li Tirkiyeyê
Dersên bijareyî yên kurdî li Tirkiyeyê ji dersên kurdî re tên gotin ku li Tirkiyeyê li dibistanên dewletê ji bo hin xwendekaran wek dersên bijareyî tê pêşkêşkirin.
Qeteat, Heştrûd
Qeteat gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Dersên hilbijarî yên kurdî li Tirkiyeyê
Kurdî wek dersa bijareyî
Li dibistanên Tirkiyeyê sinifên 4an a dibistanên seretayî û 5, 6, 7 û 8an a dibistanên navîn ji xeynî dersên mecbûrî, dikarin 3 dersan jî wekî dersên bijareyî bibijêrin. Di çarçoveya Ziman û Zaravayên Zindî (sinifên 5, 6, 7 û 8) de zaravayên kurmancî û zazakî yên kurdî di nav dersên bijareyî de ne.
Di dersên bijareyî malbatên xwendekaran dibijêrin ku zarokên wan heftiyê 2 saetê kîjan dersê bibînin. Li gorî cureyê mektebê, ev saet derdikevin 4an an dadikevin 1ê. Ji ber ku ji bo dersa hilbijartî were dayîn, divê kêmanî 10 xwendekar serî lê bidin.
Ji bo ku mamosteyekî karibe dersên kurdî bide, divê heftiyê bi kêmanî 15 saetan dersa kurdî bide. Ev yek jî dibe îmkanek ji bo mamosteyên kurdî yên tayînnekirî.
Ji bo mamosteyekî karibe di mektebeke de dersên kurdî bide divê bi kêmanî 10 sinif bên vekirin û di her sinifê de jî bi kêmanî 10 xwendekar hebin. Yanî bi kêmanî 100 xwendekar zimanên kurdî wek dersên bijareyî bibijêrin, Wezareta Perwerdehiyê mamosteyeke zimanê kurdî tayînî wê mektebê dike.
Tarîx
Wezareta Perwerdehiya Neteweyî ya Tirkiyeyê bi Rêbera Dersên Bijareyî yê bi hejmara 12668 û bi nimreya 2012/37 di sala 2012an de îmkan hate dayîn ku Kurmancî û Zazakî di bin navê Ziman û Zaravayên Zindî de ji aliyê xwendekarên sinifên 5, 6, 7 û 8an karibe were bijartin.
Ji bo avakirina hişmendiya ziman û ji bo bijartina zimanê kurdî wek dersên bijareyî gelek saziyên ziman û komeleyên civata sivîl balê dikişînin ser mijarê, xebat dimeşînin û bang li xelkê dikin.
Li Tirkiyeyê piraniya kurdan daxwaz dikin ku zimanê kurdî bibe zimanê fermî û bibe zimanê perwerdehiyê yê kurdan. Hin kurd dibêjin dersên bijareyî kêm dimîne, û ji ber vê yekê bijartina zimanê kurdî wek dersên bijareyî red dikin.
Xerabreşk, Dêrika Çiyayê Mazî
Xerabreşk gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Xerabreşkê gundekî "kufarî" ye. Kunreş, girê gund û goristanên kevin ên ne bi qaideyên îslamî, nîşaneyên kufariya wê ne.
Xerabreşkê di navbera gundên Zemberol, Subetan, Şirîbaba û Bîxurê de ye.
Girêdayî Xerabreşkê sê heb cefirk hene. Cefirka jêrîn, orte û jorîn. Gundî zivistanan di xaniyên gund de, havînan jî di konên reş ên cefirkan de diman.
Xerabreşkê gundekî wisa ye ku li ser axek avî ye. Di şikeftên wê de havînan jî av dizê. Li cefirkên wê kiyan bîra ku 5 metroyan bihata kolan di avê der dibû. Piştî salên 2000'an ku li Kurdistanê av vekişiya, li herêma Qerejdax jî av hinekî daket jêr. Lê Xerabreşkê û bi taybetî cefirkên wê herêma herî bi şens ên Kurdistanê ne. Ji ber ku ava berfa Qerejdax di bin erda wê de digewime.
Qizilqiyey Xwarû
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 194 kes (34 malbat) bûn.
Heremşidad
Heremşidad, gundekî girêdayî navçeya Qosera Mêrdînê ye.
Şêxê Sen'an
Şêxê Sen'an  an jî Şêxê Senaniyan yek ji berhemên Feqiyê Teyran e. Berhem li ser şêxekiye ku wekî Şêxê Sen'an tê danasîn.
Bi kurtî naveroka Şêxê Sen'an
Şêxê Sen'an yê herdem di zikr û taeta Xwedê de serdarê 500 sofiyan e. Kar û xebata Şêx tev ji bo axretê ye. Elaqê wî qet ji xweşî û lezetên vê cîhanê tine. Ew ewlîyakî Xwedê ye. Şêt tên ser ji bo ku baş bibin, kor tên cem ji bo ku bi çav bibin, dîn tên cem ji bo ku saxlem bibin. Feqiyê Teyran kesayetiya Şêxê Sen'an bi van rêzikan tîne ziman.
Dûr bû ji ev dinya fanî Pir digrî kêm dikenî Kul bû ji ber secdê enî Di karê zewada axretê
Aydogan
Akdogan, gundekî navçeya Balaya ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Şêxê Sen'an
Bi kurtî naveroka Şêxê Sen'an
Wî her zewade kar dikir Zikrekî bê hejmar dikir Ji dinyayê istixfar dikir Dûr bû ji her ci sibhe tê
Yasmien Kurdi
Yasmien Yuson Kurdi, navê zewacê Kurdi-Soldevilla (jdb. 25ê kanûna paşîn a 1988an li San Juan, Metro Manila) lîstikvan û stranbêjeke filipînî ye.
Şêxê Sen'an
Bi kurtî naveroka Şêxê Sen'an
Temenê Şêx dibe 77. Sofî li hev dicivin û biryara çûna Hecê dikin. Şêxê Sen'an wekî rêberê karwanê 500 sofî tê hilbijartin û dikevine riya Hecê de.
Karwanê Heciyan li nêzîkê bajarê Tîflîsê, ji bo bêhndanê li baxekî rûdinin. Ev bax baxê qîza hukumdarê Gurcan e. Çavên Şêx di vî baxî de bi keça Gurcî dikeve. Piştî ku ew qîzê dibîne biryar dide ku li vira bimîne û xizmeta keça Gurcî bike. Sofî dikin nakin bisernakevin ku Şêx ji biryara wî vegerînin, ew mecbûr dev ji Şêxê xwe diberdin û bê rêber divegerin warê xwe.
Yasmien Kurdi
Jiyana wê
Kurdi ji aliyê bavê xwe ve bi eslê xwe Kurd -Libnanî û ji aliyê dayika xwe ve Fîlîpînî-Çînî ye.Zarokatiya xwe li Kuweytê derbas kiriye.Ew çû dibistanê li Dibistana Hindî ya Jabriya li Kuweytê û perwerdeya xwe wekî hemşîre li Koleja New Era ya wê demê ya taybet, ku niha zanîngeh e, li Quezon City qedand. Kurdi di fîlm û televizyona fîlîpînî de gelek rol lîstiye û gelek xelat wergirtine.Ew bi rola Charming di rêzefîlma Bakekang de tê zanîn.
Şêxê Sen'an
Bi kurtî naveroka Şêxê Sen'an
Şêx li xwe nakit sitaran Eşkere xwe gote yaran Ax ji destê dohta kufaran Bimre dînê şirketê
Yasmien Kurdi
Jiyana wê
Di rêzefîlma epîk a Amaya de wê rola bingehîn a piştgirî Apila lîst. Rêzefîlm û pêşandanên televîzyonê ji hêla GMA Network ve hatin weşandin.
Şêxê Sen'an
Bi kurtî naveroka Şêxê Sen'an
Bê mezheb û bê dîn kirim Bê xwendin û yasîn kirim Ji yar û biran şermîn kirim Werdek xeyala min ne tê
Lew nesîm werdan bixwûnim Bejnekê nazik dibînim Dîn dibim wer dimînim Dil ji min bir qametê .......... ...... Şerm û edeb çû wê demê Nalî ji tîra sertemê Bûye kenînê alemê Avêt kirasê rûmetê
Yasmien Kurdi
Jiyana wê
Wek stranbêj, wê di sala 2005an de albûma xwe ya pêşîn bi senavê In the Name of Love derxist, ku di Billboard 200-a Fîlîpînê de di rêza 6-an de derket.Albûma wê ya duyem  Love Is All I Need di sala 2008an de hat weşandin, di rêza 10-an de li Billboard 200-a Fîlîpînê derket.Şêweya wan a muzîkê bi muzîka pop-ê, nemaze muzîka orîjînal Pilipino (OMP), yek ji serkêşên dengê Manila ve girêdayî ye.
Şêxê Sen'an
Bi kurtî naveroka Şêxê Sen'an
Şêxê 77 salî, yê di riya Hecê de bi hêviya ku keça Îsawî işaretekê bidiyê dev ji her tiştî diberde. Dema Şêx ji keça Gurcî re evîna xwe diyar dike, keç xebera dawî jê re dibêje: Eger Şêx bibe Îsawî ewê mecal bide ku ew hevûdin bibînin. Şêx hemû şertên keça hikûmdarê Gurciyan ya xiristiyan dipejirînin e. Ew Şêxê ewliyayê Xwedê, rêberê karwanê Heciyan di 77 saliya xwe de dest bi vexwarina meyê dike û dibe gavanê berazan. Şêx serpêhatiya xwe wiha tîne ziman:
Hem no kirim, hem bed kirim Ku ewê ez Îsawî kirim Ji vê terîqê der kirim Kafir kirim bê murwetê
Yasmien Kurdi
Jiyana wê
Ji bilî karê xwe yê hunerî, ew çalakvaneke PETA yê ye. Ew bi Roy Soldevilla, firryarek re zewicî ye û keçek wan heye.
Şêxê Sen'an
Bi kurtî naveroka Şêxê Sen'an
Kafir kirim meyxur kirim Dîwane û epter kirim Balekê ji pêxember kirim Ev reng bela li ser min tê
Peyman
Peyman lihevkiran di navbera bi kemasî du mirovan e. Gava bi kemasî du mirov li hev bikin, ew peymanekê girêdidin.
Şêxê Sen'an
Bi kurtî naveroka Şêxê Sen'an
Sofiyên mirîdê Şêx di dawiyê de ji warê xwe cardin tên û Şêx bi xwe re dibin. Keça Gurcî jî li dûv Şêx diçe, lê dema ku ew digihîjin hev Azraîl ruhê herduyan distîne û ew bi bihiştê tên xelatkirin.
Xola Alcerî ya Futbolê
Tîma netewî ya Alcerî tîma futbolê ya Alcerî ye. Tîma neteweyî ya Cezayîrê yek ji tîmên futbolê yên herî serkeftî yên Afrîkayê ye
Lîstikvanên tîma netewî
2022
Difa:
Niveda:
Hejom:
Mendême
Mendême, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Tanzac
Tanzac, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Grevesmühlen
Grevesmühlen, bajarekî navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburgê li herêma Mecklenburg-Vorpommern a Almanyayê ye.
Emrûle, Sine
Emrûle gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Sine ye.
Munhwa Broadcasting Corporation
Munhwa Broadcasting Corporation (MBC) ( bi korêyî: 문화방송주식회사; Hanja: 文化放送; Munhwa Bangsong Jushikhoesa) li Korêya Başûr kanaleke televizyonê ya navneteweyî ye. Li ser vê kanalê rêzefîlmên korêyî yên pirr navdar tên weşandin. Ev kanal di 1961an de radyo, di 1969an de televizyon, di 2001an de dijîtal û di 2005an de jî dest bi weşana multîmedyayê kir.
Herwiha ev kanal xwediye kanalekê bi navê MBC-D'yê jî. Ev kanal li DYA'yê weşana xwe bi inglîzî dike. Navenda MBC-Dyê li Los Angelesê ye.
Rêzefîlm
Rêzefîlmên MBCyê li parzemînên Asya, Rojhilata Navîn, Afrîka û Amerîka'yê ji 100î zêdetir welatan re tê îxrackirin. Rêzefilma Dae Jang Geum (li ser TRT Kurdî bi kurdî jî hatibû weşandin) li Çîn, Taywan û Hong Kong'ê bi reytingek pirr zêde hatiye temaşekirin, popûleriya we Japonya jî tê de, li 91 welatê berdewam kiriye. Rêzefîlmên din yên ku pirr hatine hezkirin ev in: Jumong, Coffee Prince, Moon Embracing the Sun, Yi San, Queen Seondeok, û Dong Yi.
Aşagîoren
Aşagîoren, gundekî navçe Balaya ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Munhwa Broadcasting Corporation
Şahî
Bernameya MBCyê a bi navê Infinite Challenge'yê li pey hev neh sal reytingek bilind hilda.
Mijarên rojane û belgefilm
Belgefilmên MBCyê li ser pirsgirêkên li derdorê bi awayek berfireh disekine.
Nûçe û werziş
MBC News vêga xwediye 18 bûroyê lokal û 8 bûraya paşderyayî ye, û bi CNN, APTN, NBC û Reuters TV re kontrakta temînkirinê nûçeyan şanenav kiriye û bi vî awayî ji bo temaşevanên xwe dikare nûçeyên herî rojane peyda bike.
Şêxhesen, Tebrîz
Şêxhesen, gundekî ser bi navenda bajarê Tebrîzê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kiruz
Kiruz, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Qotanqû
Qotanqû gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Apapika Kurdistanê
Apapika Kurdistanê (Asaccus kurdistanensis), cureyekî apapikên ku bipêçî belge. Apapika Kurdistanê li parêzgehê Kirmaşan li Rojhilatê Kurdistanê li Îranê dijî ye.
Kirman, Gercan
Kirman, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Riya Ewropayê E10
Riya Ewropayê E10, duyemîn riya herî kurt a Class Ayê ye ku beşek ji tora Rêya Ewropayê ya Navneteweyî ye. Rê li Å, Norwêc dest pê dike û li Luleå, Swêdê diqede. Rê bi dirêjahiya 850 kmyê ye. Navê beşa Norwêcî ya rê Kong Olav Vs vei ye ku tê wateya rêya Qral Olav V yê.
Riya Ewropayê E10 rêyên wekê Å – Leknes – Svolvær – Gullesfjordbotn – Evenes – Bjerkvik – Kiruna – Tore – Luleå dişopîne. Ji xeynî hinek pirên di navbera giravên li Nordlandê de piraniya rê asfaltkirî û du-hêl e.
Pussycat Dolls
RMS undefined
The Pussycat Dolls komeke mûzîkî ên keçên amerîkî ne, ku li Los Angeles, Kalîforniya, ji hêla koreograf Robin Antin ve di sala 1995an de wekî komek burlesk hate damezrandin. Li ser pêşniyara Jimmy Iovine, Antin biryar da ku wekî koma pop serdestiya koma burlesque bigire. Antin di 2003 an de bi Interscope Geffen A&M Records re peymaneke mûzikî li hev kir û ev kom zivirand nav franchiseseke muzîkî ku ji Nicole Scherzinger, Carmit Bachar, Ashley Roberts, Jessica Sutta, Melody Thornton û Kimberly Wyatt pêk tê. Yekane strana wan, "Sway", di soundtracka fîlma ji sala 2004an de Shall We Dance? de bû. Pussycat Dolls bi singleên serketî yên navneteweyî "Don't Cha", "Stickwitu", "Buttons", û albûma xwe ya pir-platîn PCD (2005), serkeftina cîhanî bi dest xist. Lêbelê, digel serfiraziya wan a bazirganî, kom ji ber tekezkirina li ser Scherzinger, stranbêja pêşeng ê komê, û reftara jêrdestî ya endamên din, ji aloziya navxweyî ve aciz bû. Derketina Bachar ji komê berî derketina albûma wan a duyem û dawîn a studyoyê Doll Domination (2008) bû, ku tê de singleên hit "When I Grow Up", "I Hate This Part", and "Jai Ho! (You Are My Destiny) hene. ". Piştî qedandina tûrneya xwe ya cîhanî ya 2009an, kom berda navberê û di 2010an de bi tevahî belav bû. Rêzeya tomara orîjînal, kêm Thornton, di sala 2019an de bi geştek pêşerojê û albûmek nû vebûna xwe ragihand.
Marqaya Pussycat Dolls di nav bazirganî, bernameyên televîzyonê yên rastîn, kiryarek Las Vegas, pejirandina hilberê, komên tomarkirinê yên veqetandî (Girlicious, Paradiso Girls, G.R.L.), û veberhênanên din de cihêreng bû. Billboard Pussycat Dolls wekî 80 -emîn çalakiya muzîkî ya herî serketî ya salên 2000 -an destnîşan kir. Komê 55 mîlyon tomar li çaraliyê cîhanê firotiye, û ew kiriye yek ji komên keç ên herî firotanê yên hemî deman. Di sala 2012an de, Pussycat Dolls di rêza 100-an de di VH1ê de 100 Jinên herî Mezin di Muzîkê de, û wekî dehemîn koma hemî-keçan.
Term
Term ji laşê mirov an jî heywaneke mirî re tê gotin. Lê tîpa "r" qalind tê xwendin û carna wek "terrm" tê nivîsandin.
Dema heywanek, çi dibe bila bibe dimre, eger heywaneke ku goştê wê tê xwarin jî dema ku bê serjêkirin dimre, ji wî gewdeyê mirî re "terrm" tê gotin. Wek mînak: Terrmê bizinê ango bizin miriye. Terrmê kerê, ango ker miriye. Terrmê gur, ango gur miriye. Hin caran ev peyv ji bo mirovên mirî jî tê gotin. Ev hawe şaş e. Bi tu rengê peyva "terrm" ji bo mirovê mirî nayê gotin. Eger bê gotin jî, ji bo şufandinê tê gotin. Wek mînak dema bêgotin: "Terrmê filankeso binax kirin" wî filankesî dişûfînin heywanan. Yan kesê xiran dema dimre, xelk dibêje "terrmê wî..."
Bêjeya "terrm" ji heywanên ku goştê wan tê xwarin re jî tê gotin, çi dema ku bê serjêkirin bimrin. Yan jî li gor ideolojiya olperestan, kesê/kesa ku wek wan ne olperest be û bimre, peyvika "terrm" jê re jî dibêjin.
Çavkaniya dewlemend ji bo zimanê kurdî, berhemên klasîk û yên folklorî ne. Dipiraniya stiranên folklorî yên şeran de, dibêjin: "... îro sê şev û sê roj in laşê (mesela) bavê Xezebê maye li ber tava havînê..."
Ne xwe li virê diyar bû ku ji kesê mirî re "laş" tê gotin.
Qizilqiyey Navend
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 81 kes (22 malbat) bûn.
Mittelstrimmig
Mittelstrimmig şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Perçemî
Perçemî, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Kanamet
Kanamet, gundekî gundistana Çilçeşme rojavaa navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kanamet 247 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 42 e.
Şîve
Şîve gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 203 kes (30 malbat) bûn.
Dulkadiroğlu
Dulkadiroğlu, anku bi kurdî "Zulqederoxlî", navçeyeke navenda Gurgumê ye. Navçe di sala 2012 de bû navçe.
Pîranşar
Pîranşar bajarekî Rojhilata Kurdistanê li Îranê ye. Pîranşar li navenda Mukriyan e.
Dîrok
Di salherzara yekan a berî zayînê de herêma Pîranşare navenda kayaniya Mana bû. Ev di dema Hesin de hêzek mezin li vî herêmî bûn. Têkiliyên wan bi Asuriyan û bi gelên din li herêm hebûn.
Sûgûdlî
Sûgûdlî, gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.
Li gund nêzika 100 male û nêzikê gunde Çaqmaqa ye.
Axlera
Axlera, gundekî navçeya Balaya ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Hesenkurd
Aniha 2 malbat tê de dijîn.
Di demê dûrde wextê kû Mêrdîniyan Kurda xapandin erdê wan jî destê wan de derxîstin û hetta anha mayî dî destê bajaryan de.Îro 1550 dolim ê bajariyan di vî gûndî mabû, yên din Qoseriyan krîne.Îro bi temamî Kurda erdê wî gûndi kiriye û 2 malbat jî bi hesabê % de ji xwer dişxûlin. kû ev gûnd herî kevnî; kê naven wê dayi çawa buyi tû kes nizane. Dora wê Hemû darê çamnin û derdora gûnd bi telan hatîyi qeflkirin. E kû lê bînere wê bê qey qerekoleke. Lê belê tene gundek Xerabeye...
Sîpan Xelat
Sîpan Xelat, dengbêjekî kurd e. Ew bi albûmên xwe tê naskirin.
Jînenîgarî
Xelat, di sala 1975’an de li gundê Kirvan a girêdayî Qowanciyan a Xarpêtê di malbateke Kurd de hatiye dinê. Hunermenda ku piştî demekê li Xarpêt ma, li Elmanyayê bi cih bû, bi Koma Kerwan re xebitî û yekemîn albuma xwe ya bi navê 'Sîya Min' derxist. Stranên 'Bêrîtan' û 'Çû' yên di albûmê de bi milyonan caran hatin klîkkirin. Piştre albûma xwe ya bi navê 'Bêrî' derxist. Hunermend niha li Almanyayê dijî. Sîpan Xelat di bin bandora Şivan Perwer, Xelîl Xemgîn, Ciwan Haco, Hozan Serhad û İbrahim Tatlises de maye.
Dîskografî
Albûm
Griesheim
Griesheim, bajarekî navçeya (Landkreis) Darmstadt-Dieburgê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Hille, Nordrhein-Westfalen
Hille şaredariyeke navçeya (Landkreis) Minden-Lübbecke li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Ender, Sine
Ender gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Sine ye.
Axlera, Bala
Axlera, gundekî navçeya Balaya ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Grimma
Grimma, bajarekî navçeya (Landkreis) Leipzigê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Şadbad Meşayêx
Şadbad Meşayêx, gundekî ser bi navenda bajarê Tebrîzê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Taugon
Taugon, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Nena Murad
Nena Murad ( jdb. 1995 li Ranye, Silêmanî , Başûrê Kurdistanê ) modeleke kurd e.
Jiyana wê
Nena Murad di sala 1995an de li bajarê Ranye yê bajarê Silêmaniyê li başûrê Kurdistanê ji dayîk bûye. Ji 8 saliya xwe ve li Awistralyayê dijî.
Qizillû
Qizillû gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Awarekanî Tanceroy Xwarû
Awarekanî Tanceroy Xwarû, Awarekanî Tanceřoy Xwarû (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Awarakani Tanjaroy Khwaru), gundekî bi ser Navenda Silêmaniyê ya navçeya Silêmanî ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Panos (riwek)
Panos an paranos (Bertholletia excelsa) riwek darî yê famîleya panosan (Lecythidaceae) e. Heya 50 metreyê bilind dibe. Li cihên tropîk, germ û bibaran diçê. Bo baxçevaniyê jî tê çandin. Proteîn, rûn, mîneralên wekî kalsiyûm, hesin, magnezyûm, selenyûm, çînkoyê dihewîne.
Ev cure cara pêşîn sala 1808'ê ji aliyê Aimé Bonpland ve hatiye binavkirin.
Şahkobra
Şahkobra (Ophiophagus hannah), cureyekî marên mertal e ku ew marê jehrî mezintir li ser rûyê Erdê ye.
Belavbûn û jîngeh
Şahkobra li deverên Hindistanê û başûr-rojavayê Asyayê belavdibe û daristanan dijî ye.
Şayes
Şahkobra, ew marê jehrî tewrê dirêj di Cîhanê, ku dirêjiya wî dighê 5,7 m. Ev cureyê ku bi taybetî marên din dixwe, li gelek daristanên Hindistanê têne dîtin. Tevahiya ku navê wî kobra (cobra), lê ne ji cinsê kobra (Naja) ye. Serê şahkobra pehn û nizm e. Rengê paşiya wî qehwe-zeytûnî an reş û rengê pêşiya wî zer e.
Xwarin
Ji navê cinsê vî şahkobrayî de xuya dike, anku navê Ophiophagus (ophio-, mar; -phagus, -xwer) ji zimanê yewnanî hatiye, ku wateya wê "marê marxwer". Şahkobra, marê cirdon di pir caran dixwe, lê ta maregîskên (marên jehrî) din dikane bixwe.
Jehr
Jehra şahkobra pêşî ji nîrotoksînan çêdibe, lê tê de kardiyotoksîk jî heye û hinek beşên din. Dirûvê afirandiyên jehrawî yên din, hêmanên jehrî di hindur vî jehr ê bi gelemperî ji proteîn û polîpeptîdan çêdibin.
Pêşangeh
<Gallery> Wêne:KINGCOBRA.jpg|Rûyê şahkobrayekÎ Wêne: Ophiophagus hannah (1).jpg|Şahkobra Wêne:Ophiophagus hannah (2).jpg|Şahkobrayekî biçûk. </Gallery>
Hişam Zeman
Hişam Zeman an Hîşam Zaman derhêner û rejîsorê norwêcî yê fîlman e ku di 1975an de li Başûrê Kurdistanê hatiye ser dinyayê û bi eslê xwe kurd e.
Hişam Zeman di 10 saliya temenê xwe de koçî welatê Norwêcê kir û di 2004an de li wir xwendina xwe li Peymangeha Fîlm a Norwêcê (Den norske filmskole) ya Lillehammerê kuta kir.
Filmê diploma wî "The Roof" li gelek Festîvalan hate pêşkêşkirin. Di sala 2003'a de bi kurtefilmê "The Bridge" di Festîvala kurtefilmên Nêrwicî de / Norwegian Playwright’s Association Award de beşdarbû. Kurtefîlmê wî yê serketinê yê bi navê Bawke di sala 2005an de li festîvala kurtefîlman a Grimstadê hate xelatkirin, pişt re heman kurtefîlm li festîvalên Clermont-Ferrand û Aspen û Valensiya û Donostia-San Sebastián û Toronto û Palm Spring beşdar bû. Wî di sala 2007an de novelefîlmê bi navê Vinterland çêkir û ev fîlm di heman salê de bû fîlmê destpêk û vekirinê yê Fîlmefestîvala Tromsoyê ya Navneteweyî li Norwêcê.
Derhênerê norwêcî û kurd di 2013an de fîlmê xwe yê nû Før snøen faller ("Berî ku berf bibare") pêşkêş kir û ev fîlme ye ku di êvara 9ê çiliya pêşîn a 2013an de Fîlmefestîvala Dihokê ya Navdewletî vedike.
Rojiyên êzdiyan
29ê çiriya paşîn destpêka rojiyên Şêşims e. 2ê kanûna pêşîn jî cejna Şêşims tê pîroz kirin.