cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qiyamet (sûre)
Qiyamet  an jî sûreya Roja Piştdawiyê ji Qurana Pîroz sûreyek e. Ew sûreya 75'em e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê li sûreya Qariheyê şûnda nazil bûye. Ew ji 40 ayetan de pêk tê. Wê navê xwe peyva "Qiyamet"ê di ayetê yekê de derbaz dibe de girtiye. Qiyamet tê manê vejînayê dûv mirinê re.
Di wê sûre de tê qala roja qiyametê, vejînayê dûv mirinê re, jiyana pişt mirinê re kirin.
Audi
Audi AG ew afirênera otomobîla almanî ye. di 1909 de bi fermî ji hêla  endezyar August Horch ve hat bûye damezrandin. lê bi rastî her di sala 1899 wek fikara August Horch ew fikreya hebû.
Audi pargîdaniyek tevahî ya Koma Volkswagen e û koka wê li Ingolstadt Bavaria li Almanya ye. Wesayîtênên marqebî yên Audi li seranserê cîhanê li neh saziyên hilberînê têne hilberandin. Rehênên pargîdaniyê tevlihev in, vedigerin destpêka sedsala 20-an û pargîdaniyên destpêkê (Horch û Audiwerke) ku ji hêla endezyar August Horch ve hatine damezrandin ; û du çêkerên din (DKW û Wanderer), di sala 1932an de dibin sedema damezrandina Yekîtiya Oto. Serdema nûjen a Audi bi bingehî di 1960an de dest pê kir dema ku Auto Union ji hêla Volkswagen ve ji Daimler-Benz hate stendin. Piştî ku marka Audi bi destpêkirina 1965 rêzeya Audi F103 ji nû ve destpê kir, Volkswagen di 1969 de Auto Auto bi NSU Motorenwerke re kir yek, bi vî rengî forma îroyîn ya pargîdaniyê afirand.
Zayîna pargîdanî û navê wê
Pargîdaniya otomobîlan Wanderer di destpêkê de di 1885 de hate damezrandin, paşê bû şaxek ya Audi AG.
Models
Audi di van salên dawî de bi Formula One ve hate girêdan lê ji ber raya pargîdaniyê ku ew ne giredayî otomobîlên rê ye ne her gav berxwe dide, lê teknolojiya yekîneya hêza hîbrîd di werzîşê de hate pejirandin, nêrîna pargîdaniyê dişoxilîne û lêkolînê di bernameyê de teşwîq dike ji hêla serokê berê yê tîmê Ferrari Stefano Domenicali ve.
Dankutan
Dankutan kevneşopiyeke çandî ye û tê de genim bi awayeke hunerî tê lêxistin, da ku genim ji hev keve û meriv pê bulxur û ardê çêbike. Dankutan di çanda Kurdan de rolekî pir mezin dileyze û him ji hêla sosyolojîk ve him jî ji hêla hunerî ve rîtueleke balkêş e.
Rîtuela dankutanê
Li gorî mezinbûna sokaniyê ku li ser alaneke tal disekine (bi pirranî di navenda gundan de) sê-çar mêr yanjî jin li derdora sokaniyê kom dibin. Di destên her yekî de mîrkuteke bitexte heye û ewan bi dorê, mîrkutê li hindura kortê dixin. Bi dorê ji wan her yek li mîrkutê dixin û hevokên bihêz emprovîze dikin. Ji vê emprovîzasyonê rîtmek bihevreyî tê girtin û wiha stranek avadibe. Bi vî awayî dîmeneke taybet derdikeve holê. Lewma gelek kes wek temaşevan tevli dankutanê dibin.
Stranên dankutanê
Stranên dankutanê li gorî herêmên Kurdistanê cûda ne. Mixabin ew stranan bi temamî ne hatine nivîsandin, lewma tenê hinek gotin tên nasîn.
Her yek dema ku mîrkutê li hindura sokaniyê dixe bi dorê gotineke dibêje, wekî:
Rîtma dankutanê (û ya stranê) bi gotinên wiha tê girtin:
Straneke dankutanê
Strana Şivan Perwer ya bi navê Mîrkut li ser dankutanê hatiye nivîsandin. Di stranê de gotinên dankutanê jî hene, wekî:
Mode Gakuen Cocoon Tower
Mode Gakuen Cocoon Tower (bi japonî: モード学園コクーンタワー, Mōdo Gakuen Kokūn Tawā) balaxaniyekî navçeya Shinjuku ya Tokyoya paytexta Japonê ye. Bilindbûna vê avahiyê 204 m ye.
Avakirina esmançira Mode Gakuen Cocoon Tower di cotmeha 2008an de temam bû.
Perdeya seravê
Embriyoyên xişok, balînde û memikdaran di nav şileyek de diperisin, navê vê şileyê şileya serav e (bi înglîzî: amniotic fluid). Şileya serav di nav tûrik de ye, ji vî tûrikê re dibêjin tûrikê seravê (bi înglîzî: amniotic sac). Tûrikê seravê ji perdeya seravê pêk tê.
Hefeya duyem a peresîna embriyoya mirov de, bi çeqîna blastoçikildanê, di koma xaneyên navî (embriyoblast) yên blastoçikildanê de gorankarî rû dide. Bi roja heştemînê şûnve xaneyên embriyoblast dest pê bi gorankariyê dikin û diguherin bo du çînan. Çîna aliyê valahiya blastoçikildanê ji xaneyên şeşpalû (bi înglîzî: cuboidal cells) pêk tê û wekî çîna hîpoblast (bi înglîzî: hypoblast layer) tê navkirin. Çîna duyem wekî çîna epîblast (bi înglîzî: epiblast layer ) tê navkirin.
Ev herdû çîn, xepleyek pehn pêk tînin, ji vê pêkhateyê re dibêjin xepleya embriyonî (bi înglîzî: embryonic disc). Di navbera xepleya embriyonî û çîna trofoblast de valahiya (kelên) seravê peyda dibe.
Perdeya seravê ji çîna epîblast a xepleya embriyoyî li dawiya hefteya duyemîn a peresînê de peyda dibe. Şileya seravê ya pêşîn ji şileya navbera xaneyan (bi înglîzî: interstitial fluid) a dayikê tê dabînkirin. Lê di dirêjiya ducaniyê de, şileya seravê ji perdeya seravê tê derdan.
Şileya seravê şileyek ron û zelal e destek dide embriyoyê, embriyoyê ji derbeyan diparêze û rê li ber ziwabûna embriyoyê digire. Embriyo û korpele di nav şileya seravê de bi awayekî serbest dilivin, bi vî awayî peresîna masûlkeyan hêsantir dibe. Ji bo geşebûn û peresînê divê germahiya laşê embriyo û korpeleyê di asta asayî de bimîne. Gava li hawirdora embriyoyê guherîna germahiyê rû dide, şileya seravê rê nade ko germahiya embriyoyê bilez biguhere, nahêle embriyo ji nişka ve germ bibe an jî sar bibe.
Li dij egera hin nexweşiyan, bi rêbaza amniosentez (bi înglîzî: amniocentesis), di ducaniya 3- 4 mehî de, ji korpeleyê hinek şileya seravê tê girtin. Di nav şileyê de xaneyên korpeleyê jî tê bidestxistin neasayîbûna hêjmar an jî şeweyî kromozoman, nîşana nexweşiya bomaweyî ye.
İskilipli Mehmed Atıf Hoca
İskilipli Mehmed Atıf Hoca, Atif Xoceyê Îskîlîpê (jdb. 1875 li gundê Tophane (gund), İskilip; m. 4ê sibatê 1926 li Enqere) olzan, nivîskar û ronakbîrekî romî (tirk) ye. Bi tundî li dijî siyasete Mustafa Kemal Atatürk, bi taybetî dijî zagonên cilûbergan, zagona şapkayê derdiket. Ji aliyê Dadgehên serxwebûnê ve cezayê îdamê girt û hat dardekirin.
Jiyan
Ji sala 1891ê ve du salan li cem mamosteyê gund dixwîne. Sala 1902 jî xwendina medreseyê bidawî dike. Diçe Stenbolê di mizgefta Fatîhê de dersdariyê dike. Dikeve Fakulteya Îlahiyatê ya Dar-ûl Funûnê, ji wir sala 1905ê bawernameyê digire. Bi vê bawernameyê li Dibistana amadeyî ya Kabataşê mamostetiya erebî dike.
Bi hatina kemalistan û damezirandina komara Romê (Tirkiye) ve ew jî nêrînên xwe tîne ziman û ji gelek aliyan ve siyaseta kemalîstan rexne dike. Zagonên şapka û yên wekî wê bi tundî rexne dike, wan wekî heqaretek li miletekê dibîne.
Kemalîst wî reş dikin, ew jî heya derfet dîtiye xwe di rojnameyan de diparêze, berevaniya xwe dike. Di 26ê kanûna pêşîn 1925ê de tê girtin. Wî didin Dadgeha serxwebûnê (tirk), tê darizandin. Di 26ê kanûna paşîn 1926ê de darizandin pêk tê. Dozger sê salan lê dixwaze. Roja din serokê dadgehê Kel Alî (Ali Çetinkaya) cezayê îdamê dide wî. Hefteyek şûnde li meydana Samanpazarı tê dardekirin.
Qîzliq
Qîzliq, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Zura
Zura, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.
Shaodong
Shaodong, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Hunanê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.341.900 kesî
Honan
Honan gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Eva ku divê bê gotin (helbest)
Eva ku divê bê gotin (bi almanî Was gesagt werden muss) navê helbesteke siyasî ya nivîskar û helbestvanê alman ê xwedî Xelata Nobelê ya Wêjeyê Günter Grass e.
Ev helbest di 4ê nîsana 2012ê di rojnameyên Süddeutsche Zeitung, New York Times, La Repubblica û El País de hatiye weşandin. Günter Grass di vê helbestê de Îsraêl ji bo krîza atomî li hember Îranê bi zimanekî tund rexne dike û dibêje ku Îsraêl aşitiya cîhanî hereşe dike. Berpeyiyên çapemenî gelekî xurt bûn. Hinekan gotin ku gotinên wî dirust in, ên din jî gotin ku nedirust in û Günter Grass antîsemîtîzmê (dijminiya cihûyan) dike.
Serokê Herêma Kurdistanê
Serokayetiya Herêma Kurdistanê pêkhatiyekî siyasî, îdarî, yasayiye, be pêy maddeya yekem le yasaya jimare (1) ê sala 2005 ê hatiye hemwar kirin û li gor yasaya jimare (2) a sala 2006, Serokê Herêm bilindtirîn desthelata cîbicîkirinê ye li Herêma Kurdistanê de, bi dengdana giştî nihênî û zindî ji bo demekî çar sal tête hilbijartin, dikare ji bo cara duyem jî bête hilbijartin.
Anabasîs
Anabasîs berhema dîroknas û nivîskarê heleniyê Ksenofon e. Pirtûk li sala 400an b.z. de hatiye nivîsandin û şerê artêşa yewnanî qal dike.
Naveroka pirtûkê
Di pirtûkê de şer kirina Artêşa yewnanî, alî Kirosê de li ser Arteksersesê tê behskirin. Di vî şerî de Ksenofon jî hebû. Şer, bi serfiraziya Arteksersesê û bi mirina Kirosê dawî bû. Lê di şer de artêşa yewnanî jî serfiraz bû. Paşê artêşa yewnanî bi tenê ji ser Anatolya de heta ji beravan Behra Reşê çûna welatê xwe û di vê demê de têkoşînên wan tê qalkirin. Ew pirtûk ji karduxan jî behs dike ku ew bi dîroka kurdan li gora lêkolîner re têkildar e.
Günzburg (navçe)
Günzburg, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Bavyera, Almanyayê ye.
Hütschenhausen
Hütschenhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kaiserslauternê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Tepebûr
Tepebûr gundekî ser bi navenda bajarê Tîkabê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê ya di 2016an de, nifûsa vî gundî 328 kes (64 malbat) bû.
Beetzsee (şaredarî)
Beetzsee şaredariyeke navçeya (Landkreis) Potsdam-Mittelmark li Brandenburg, Almanyayê ye.
Qanzax
Qanzax, gundekî giradayê navçeya Westan a Wanê ye.
Saint-Seurin-de-Cadourne
Saint-Seurin-de-Cadourne, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Gangulok
Anemon, kulîlkeke biharê gelemperî li cihê axa jidandî û li qelaçan jîn dibê. Li hinek deran jê re nîsanok jî tê gotin. Her cûre rengên wan hene: spî, sor û binefşî.
Gihakê sêvo
Gihakê sêvo, gihayek û kulîlka wî ku li ser axên hişk (wek axa ser xaniyan) şên dihê.
Zura Jorî
Zura Jorî, gundekî girêdayî navçeya Silopiyê ya ku ser bi Şirnexê ve ye.
Begbostan
Begbostan, gundekî ser bi navçeya Aldûşa Adiyemanê ve ye.
Parêzgeha Bedexşan
Parêzgeha Bedexşan (bi farisî/peşto: بدخشان) yek ji 34 parêzgehên Efxanistanê ye ku dikeve bakurê rojhilatê wî welatî. Li bakur bi Tacîkistan û li başûrrojhilat bi Pakistanê re hevsînor e. Li rojhilat jî bi Çînê re 91 kîlometre sînorê wê heye.
Rûmanlî, Dîlok
Rûmanlî, gundekî bi ser navçeya Alêbana Dîlokê ve ye.
Erdêxan
Erdêxan yan jî Erdêhan, bajarrekî bakurê Kurdistanê ye. Erdêxan di nav sînorên Komara Tirkiyeyê de dimîne.
Dîrok
Dîroka Erdêxanê heta 753 berî zayînê aşkere ye. Keyserê ûrartûyan Sartûr ev herêm kiriye bin desthilatdariya xwe. Herêm nêzikî Qefqazê ye. Ji ber wê gelekî car Erdêxan tûşî êrîşan hatiye. Gurcî, îranî, ûris hwd gelek caran herêm xistine bin kontrola xwe. Beriya avabûna Komara Tirkiyeyê niştecihên herêmê 90% kurd bûn. Herêm di sala 1479'an de cara yekem ji aliyê osmaniyan ve hatiye dagîrkirin. Osmaniyan misilman û tirkên Asyaya Navîn anîne li vir bi cih kirine. Lê herdem hejmara kurdan zêdetir bûye. Di sala 1855'an de dewleta Osmanî zagonek derxistiye û dest daye ser hemû milkên ermeniyan. Gelê ermenî herdem li dijî barbarîzma tirkan serî hildaye. Di Terteleya Filehan de, bi tevayî ermeniyên herême hatine qirkirin û koçberkirin. Herêm gelekî caran bûye qada şerê ermenî û tirkan, osmanî û ûrisan, osmanî û gurciyan, osmanî û îraniyan û kurd û tirkan. Di Serhildana Agiriyê de kurdên herêmê alîkariyeke mezin dane Îhsan Nûrî Paşa. Heta sala 1923'an Erdêxan herdem bûye kelema pêş çavên tirkan. Piştî şikeştina serhildanên Kurdistanê dûgela Tirk polîtîka pişavtinê (asîmîlasyon) bi xurtî meşandin û Erdêxanê jî ji vê polîtîkayê para xwe girt.
Nifûsa navenda Erdêxanê 40.875 e. Bi tevî navçe û gundên xwe hejmara niştecihên Erdêxanê 137.300 e. Aborî li ser çandiniyê ye. Hilberîna penêr, xwedîkirina mozhingiv navdar e. 70% ji gel li gundan dijî û radeya pirrbûna nifûsê pirr kêm e. Niştecihên herêmê bi kurmancî diaxivin. Herwekî terekeme, azerî û pirr hindik gurcî û ecem jî hene.
Navçeyên Erdêxanê
Erdêxan xwedî gelekî bermahiyên dîrokî ne. Dêrên filehan ên ku hatine rûxandin, kelheyên ûrartûyan, pire, kanî hwd gelek in.
Haselünne
Haselünne, bajarekî navçeya (Landkreis) Emslandê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Mudesir
Mudesir yek sûreyê di Quran a Pîroz de ye. Ew sûreya 74 emîn e û li bajarê Mekkê nazîl bû ye. Ew ji 56 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Mudesir"ê di ayetê yekemîn de derbaz dibe de girtiye. Mudesir tê manê ew kesê ser xwe girtî, rûpişt kişandî xwe. Ew banga Muhemmed pexember hatiye nazilkirin.
Ew sûre qala fermanên Xwedê dane mirov û rewşa ew kesên guh nadana wan fermanan dike.
Janis Joplin
Di sala 1967an de, Joplin piştî xuyabûna li Festîvala Popê ya Monterey, bû xwediyê navûdengek. Li wir ew stranbêja sereke ya koma rocka psîkodelîk a Big Brother and the Holding Company ji San Francisco bû. Piştî ku bi komê re du albûm derxist, ew ji Big Brother derket da ku wekî hunermendek solo berdewam bike. Ew li festîvala Woodstock û di gera trênê ya Festival Express de xuya bû. Pênc kilamên Joplin gihîştin Billboard Hot 100, di nav wan de pêlavek strana Kris Kristofferson "Me and Bobby McGee", ku di adarê 1971an de gihîşt jimareya yekê. Stranên wê yên herî populer guhertoyên wê yên "Piece of My Heart", "Cry Baby", "Down on Me", "Ball and Chain", "Summertime", û strana wê ya orjînal "Mercedes Benz", ku tomarkirina wê ya dawîn bû.
Joplin di sala 1970an de, di 27 saliya xwe de, piştî derxistina sê albûm (du bi Big Brother and the Holding Company û yek albûmek solo) ji ber dozek zêde ya eroînê mir. Albuma solo ya duyemîn, Pearl, di kanûna pêşînê 1971an de, tenê sê meh piştî mirina wê, hat derxistin. Album di nexşeyên Billboard de gihîşt hejmara yekê. Di sala 1995an de ew xistin nava Salona Rûmetê ya Rock and Rollê. Rolling Stone Joplin di sala 2004an de di lîsteya 100 Hunermendên Herî Mezin ên Hemî Deman de di rêza 46an de cih girt û di lîsteya 2008an de jî di lîsteya 100 Stranbêjên Herî Mezin ên Hemû Deman de di rêza 28an de cih girt. Ew yek ji muzîkjenên herî firotan ên DYAyê dimîne.
Gûrenîz
Gûrenîz (navê wê bi tirkî kirine Bilek), bajarekî ser navçeya Dîlokê ye.
Girzîro
Girzîro gundekî girêdayî bajarê Dêrika Hemko ye.
Çir, Ûrmiye
Çir, Ûrmiye gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 536 kes (83 malbat) bûn.
Bostanciq
Bostanciq, gundekî ser navçeya Dîlokê ye.
Tirmikçî
Tirmikçî gundekî ser bi navenda bajarê Tîkabê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Robozik
Robozik, Robizik an gundê Robozkê, Robozgê yan jî gundê Rûbozgê (1928: روبوزيك / Robozîk ; 1946: Rubizik ; bi tirkî: Ortasu, ji sala 2011'an ve pir caran bi xeletî wekî Roboskî tê naskirin), gundekî navçeya Qileban a bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.
Beetzseeheide
Beetzseeheide şaredariyeke navçeya (Landkreis) Potsdam-Mittelmark li Brandenburg, Almanyayê ye.
Qûydelan
Qûydelan, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Harold Wilson
James Harold Wilson, Baron Wilson KG, OBE, PC, FRS, FSS ( – ) siyasetmedarekî Labour Party ê brîtanî bû. Wilson di navbera –  û di navbera  û  de serokwezîrê Keyaniya Yekbûyî bû.
Indeko
Îndeko, giyayekî bêhndar e.
August Horch
August Horch (12 Çirî 1868 – 3 Sibat 1951) ew mihendis û pêşengê otomobîla alman î ya ji corê Audi bû.
Baxçiq
Baxçiq, anku Baxçix navçeyel Gundekî Kurdê Komara Îraniyê Bocnurdê ye. Nifûsa xwe 4000 (2000) e. bi 8 km'yî dûrî Bocnurdê ye. Elîxan beg kurê Husênxan Îlxanî Yarmuhemmed xan Şadlû li Qebîleya Bûxanlû ji wî Gunda ye.
Châteauneuf-Miravail
Châteauneuf-Miravail, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Saint-Seurin-de-Cursac
Saint-Seurin-de-Cursac, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Wêrantîs
Wêrantîs, gundekî giradayê navçeya Westan a Wanê ye.
Kottweiler-Schwanden
Kottweiler-Schwanden şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kaiserslauternê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Langenau
Langenau bajarokekî navçeya Alb-Donau-Kreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Muzemil
Muzemil yek sûreyê di Quran a Pîroz de ye. Ew sûreya 73 emîn e û li bajarê Mekkê nazîl bû ye.Gorî hin gotgotan ayetên 10emîn, 11emîn, 20emîn li Medîne nazîl bûn. Ew ji 20 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Muzemil"ê di ayetê yekemîn de derbaz dibe de girtiye. Muzemil tê manê ew kesê ser xwe girtî, hatî nuxumandî ye.
Di wê sûre de qala gerek ku pexamber çawa rada û serî hiladariya Fîravûna hemberê Xwedê û dawiya wî dike.
Kerkûk (parêzgeh)
Parêzgeha Kerkûke (, Karkuk, asûrî: ܐܪܦܗܐ, turkmenî: Kerkük) yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve bakûrê wê welatê. Ji sala 1976an heta sala 2006an navê fermî yê vê parêzgehê Te'mîm bû. Navenda wê Kerkûk e. Li çar navçeyan hatiye dabeşkirin. Parêzgeh rûberek 9,679 kîlometre çargoşe (3,737 mîl çargoşe) digire. Di sala 2017 de, nifûsa 1,259,5 hate texmîn kirin.
Navê parêzgehê heta sala 1976'an bû parêzgeha Kerkûkê, û piştre navê wê parêzgarê El-Te'mîm bû, ku tê wateya "netewebûn", ku tê wateya xwedîtiya neteweyî ya li ser rezervên petrolê û gaza sirûştî ya herêmê. Di sala 2006’an de sernavê “Parêzgarê Kerkûkê” hat vegerandin.
Navenda parêzgehê bajarê Kerkûkê ye.
Nav
Heta sala 2008’an navê wê parêzgehê Te’mîm bû, li ser biryara niştimanîkirina petrola Iraqê di destpêka salên 1970’an de, heta ku biryarek ji aliyê Encumena Wezîran a Iraqê bi serokatiya Nûrî Malikî hat dayîn ku navê Kerkûkê vegere.
Pîşesaziya petrolê
Ew bi berhemanîna xwe ya petrolê navdar e, şeş bîrên petrolê hene, ku ya herî mezin li Kerkûkê ye û bi qasî 13 milyar bermîlan yedek e. Nefta Bakur bi rêya boriya petrolê ya Bakur bo bendera Ceyhanê ya Tirkiyê tê hinardekirin.
Coxrafya
Parêzgeha Kerkûkê hevsînorê parêzgehên Hewlêr, Selahedîn û Silêmaniyê ye. Di sala 1947an de parêzgeha Kerkûkê bi rûbera 20355 kîlometre çargoşe ji aliyê îdarî ve li ser navçeyên Çemçemal, Daqûq, Kerkûk û Kufrî hate dabeşkirin. Di sala 1962an de dabeşkirina parêzgehê hate guhertin û niha ji navçeyên Çemçemal, Hewîce, Kerkûk, Kufri û Tûzxurmatû pêk tê. Di destpêka salên 1970-an de, hinek navçe ji derdora Kerkûkê hatin veqetandin û bi parêzgehên cîran ve hatin girêdan. Di sala 1975an de navçeyên Çemçemal û Kelar ji parêzgeha Kerkûkê hatin cudakirin û bi parêzgeha Silêmaniyê ve, navçeya Kufrî bi parêzgeha Diyale û navçeya Dûzxurmatû bi parêzgeha Selahedînê ve hatin yekkirin. Di sala 1997an de rûbera parêzgeha Kerkûkê bi awayekî berçav kêm bûye û bûye 9679 kîlometre çargoşe û niha rûbera parêzgeha Kerkûkê 10282 km çargoşe ye.
Shaoyang
Shaoyang, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Hunanê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 7.071.741 kesî
Zaxiye
Zaxiye (navê wê bi tirkî kirine Bozca ), bajarekî ser navçeya Dîlokê ye.
Derpîkê dîk
Derpîkê dîk an jî derpîkedîk, giyayek û kulîlka wê ya mezeloqî ye.
Çapalî
Çapalî, bajarekî ser navçeya Dîlokê ye.
Mîşraq
Mîşraq, gundekî ser bi navçeya Aldûşa Adiyemanê ve ye.
Koma Qamişlo
Hunermendên Koma Qamişlo cara yekem di nav salên 1982’da de dest bi stranê kiriye û. Tê zanîn ku di sala 1986’an de kom bi navê strana “Dayê” li bajarê Qamişlo konser dan weşandin.
Albûm
1986 - Dayê
2003 - Li Qamişlo
Demanan (eşîr)
Demanan eşîreke mezin e li Dêrsimê. Warê eşîra demanan li navçeyên Xozat û Pilûrê dikeve. Pêwendiya navê "demanan" bi ademan ve heye. Ev eşîr yek ji eşîrên êla Dêrsima rojava ya şêxhesenî bûye.
Çire, Ûrmiye
Çire, Ûrmiye gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 113 kes (17 malbat) bûn.
Jyothika
Jyothika Saravanan, (Mumbaî, Maharaştra, Hindistan) lîstikvaneke hindî ye ku bi piranî di fîlmên tamîlî û di çend fîlmên telugû, malayalamî, kannadî û hindî de lîstiye. Sê Xelatên Fîlman ên Tamîl Nadu, çar Xelatên Dinakaran û Xelatên Fîlman ên Tamîlî yên Navneteweyî wergirtiye. Jyothika Saravanan yek ji lîstikvanên herî baş ên Hindistana Başûr e.
Jînenîgarî
Perwerdeya xwe li Akademiya Fêrker, Mumbai qedand. Piştre li Mumbaiyê beşa psîkolojiyê li Zanîngeha Mithibaiyê xwend. Xwişka wê bi navê Roşînî û birayekî wê bi navê Suraj jî heye. Birayê wê wek alîkarê midûr ê Priyadarşanê wezîfe kiriye.
Jyothika di 11ê îlona 2006an de bi aktorên fîlmên hindî Suriya re zewicî. Ciyothika bi hevjîna xwe re di fîlmên Poovellam Kettuppar, Uyirile Kalanthathu, Kaakha Kaakha, Perazhagan, Maayavi, June R û Sillunu Oru Kaadhal de lîstiye.
Kalhesinan
Kalhesinan an jî Qalhesnan (1928: Qalḧesnan ; 1946: Kalhasin ; Xalhesenan ), gundekî girêdayî navçeya Qileban a bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hatiye valakirin û vêga mirovên ji vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.
Cemşîd Bender
Cemşîd Bender (navê fermî: Mehdi Halıcı), (jdb. 1927 li Konya - m. 8ê nîsanê 2008 li Îzmîrê, Tirkiye) dîroknasekî kurd bû. Bender nav sazumankarên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê de cih girt.
Jiyan
Ji ber nameyekê xwe lê doz tê vekirin û davêjin zîndana Afyonê. Di heman demê de bavê wi jî ji ber nêrînên xwe di heman zîndanê de ye. Ango bi bavê xwe re dibe hevalê girtîgehê. Bavê wî hezkirî û sîmpatîzanê Seîdê Kurdî bû. Seîdê Kurdî bi xwe jî di bîranînên xwe de behsa bavê Bender dike, pesnê wî dide.
Sala 1957ê bi tevî birayê xwe Feyzi Halıcı li Konyayê bi navê Çağrı (bang) kovarekê dertînin. Sala 1958ê diçe Norwecê li ser kooperatîvan perwerdeyê dibîne. Vegerê li Stembolê parêzeriyê dike. Ji ber ku xwedî nêrînên kurdperwer bû, deriyên dewletê jê re hatibûn girtin, rastî gelek astengiyan dihat.
Giringiya Bender
Bender li rohnîkirina kûrahiya dîroka kurd digere, bo wê çendîn pirtûk hene dixwîne. Zanistiya nûjen pesend dike ku bingeha şarezayiya mirovahiyê Mezopotamya ye ku parekê axa Kurdistanê jî li vir e. Lê gava behsa kurda bû, dewleta tirk, bi tevî hemî hêza xwe dixwaze kurdan bêdîrok bide nîşandan. Kurd mezopotamyayî ne, axa wan li wir, Mezopotamya dergûşa şarezayiyê ye, lê behsa kurdan bû, înkarî destpê dike.
Lê di serî de Îsmaîl Beşîkçî, Noam Chomsky, gelek zanyar sûdê ji pirtûkên wî digirin. Ew di qada navneteweyî de bo kurdozanan wekî çavkaniyekê ye.
Mizmiz
Mizmiz (navê wê bi tirkî kirine Deredüzü), bajarekî ser navçeya Dîlokê ye.
Timay
Timay gundekî ser bi navenda bajarê Tîkabê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê ya di 2016an de, nifûsa vî gundî 408kes (108 malbat) bû.
Nû Delhî
Nû Delhî yan jî Delhiya Nû (bi hindî: नई दिल्ली naī dillī), paytexta Hindistanê ye û beşek ji herêma paytexta neteweyî ya Delhiyê ye. Nû Delhî navenda her sê şaxên hikûmeta Hindistanê ye ku bajêr malavaniya (mazûvanî) Rashtrapati Bhavan, Sansad Bhavan û Dadgeha Bilind a Hindistanê dike. Nû Delhî şaredariyek di nav Herêma Paytexta Neteweyî de ye ku ji aliyê Meclîsa Şaredariya Nû Delhiyê ve tê birêvebirin ku bi piranî ji Delhiya Lutyensê û ji çend deverên cîran pêk tên. Qada şaredariyê beşek ji herêma îdarî ya mezin, ji herêma Nû Delhiyê pêk tê.
Her çend bi devkî Delhi û Nû Delhî bi hev re têne bikar anîn ku binavkirina Qada Paytexta Neteweyî ya Delhiyê rave bike, her du jî hebûnên cihêreng in ku li gel ku hem şaredarî û hem jî herêma Nû Delhiyê beşek piçûktirê megabajara Delhiyê pêk tîne. Herêma Paytexta Neteweyî herêmek pir mezin e ku tevahiya navçeyên cîran, li gel herêmên cîran ku bajarên cîran ên wekî Ghaziabad, Noida, Gurgaon û Faridabad ku nav de ne pêk tîne.
Yekem avakirina bajêr ji aliyê George V ve di dema Delhiya Durbar ya sala 1911an de hatiye avakirin. Bajêr ji aliyê mîmarên brîtanî Edwin Lutyens û Herbert Baker ve hatiye sêwirandin. Paytexta nû di 13 sibata sala 1931an de ji aliyê cîgirê walî û waliyê giştî Edward Frederick Lindley Wood ve hatiye vekirin.
Du şûnwarên Mîrateyên Cîhanê yên UNESCOyê, Gora Humayun û kompleksa Qutub li bajêr in. Bajêr yek ji bajarê pêşveçûyî yê serdema nûjen e ku serdema nûjen de bi awayek bilez pêşketiye.
Qûşiqvan Vesetî
Qûşiqvan Vesetî, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Päwesin
Päwesin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Potsdam-Mittelmark li Brandenburg, Almanyayê ye.
Norşîn, Mûş
Norşîn bajarokekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Girînek
Girînek giyayek zerardar.Di qurma şitilan de şên dihê û xwe li wan dipêçe bi gulîkên xwe yên zirav û drêj.
Saint-Seurin-sur-l'Isle
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Gûdewîr
Gûdewîr (navê wê bi tirkî kirine Ekinli), bajarekî ser navçeya Dîlokê ye.
Chilliwack
Chilliwack, bajarekî herêma Kolumbiya Brîtanîya Kanadayê yê.
Niedermohr
Niedermohr şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kaiserslauternê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Arpêt
Arpêt, gundekî giradayê navçeya Westan a Wanê ye.
Cin (sûre)
Cin an jî sûreya Cinan ji Qurana Pîroz sûreyek e. Ew sûre ya 72'em e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê nazil bûye. Ew ji 28 ayetan de pêk tê ye. Ji bo ew qala cinan dike wiha hatiye navandin.
Diya Ciwan
Diya Ciwan helbestvan û nivîskareke kurd e.
Kurtejiyan
Di rojek ji rojên hizêrana sala 1952 /1953 ji dayik bûye, di malbateke rewşenbîr û neteweyî de hatiye perwerdekirin. Diya Ciwan dibêje "min hingê nivîsî, roja ku min başî û xirabî, sitembarî û berxwedan ji hev cudakir. Roja ku devê min tama talî û şêrînahiyê ji hev cudakir, ew roj bûne destpêka nivîsandinê, min di hindirê xwe de bi evînekî mezin dinvîsî, lê bi bûyerekî biçûk, bi wateyekî kûr, hew min dît ku nivîs xwe ji sînga min davêje ser rûpelan, ew dem jî di sala 1977 de bû. Wesan bû destpêka nivîsandinê".
Diya Ciwan jineke kurde, bawere bi mafê kurd yê rewa û peyama dayikê, ew bi xwe dibêje, "dayik bûn peyama minî pêşiye di jiyanê de". Ew bi xwe jî dayika şeş zarokane, ji sala 1975 heta niha di gel malxwê xwe û zarokên xwe li Şamê, taxa Kurda dijî. Piranî rojname û kovarên kurdî li Kurdistanê û derveyî Kurdistnê nivîsên wê weşandine.
Hattersheim am Main
Hattersheim, bajarekî navçeya (Landkreis) Main-Taunus-Kreisê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Sazbendên Bremenê
Sazbendên Bremenê sernavê çîrokeke gelêrî ye, ku cara ewil ji hêla Birayên Grimm  ve di sala 1819an de di berhevoka navdar a çîrokên zarok û malî xwe de hat çapandin ("Çîrokên Grimm").Çîrok derbarê çar ajalên pîr de ye ku  xwedanê wan dixwaze wan bikuje, lê ewna dîsa jî dikarin di dema xwe de birevin. Ew riya xwe ji Bremen re dikin ku bibin sazbendên bajaran li wir. Di rê de, ew rêveberiyê dikin ku çeteya dizên talan ji malê derxin. Ew vê malê diparêzin û biryar didin ku li wê bijîn û plana xwe ya berê berdidin.
Naverok
Çîrok li ser çar ajal e ku, ji ber temenê xwe yê pîr, êdî ji xwediyê wan re ne kêrhatî ne û divê bêne kuştin. Ajalê yekem, ker, ji çarenûsa xwe direve û naha jî berê xwe dide Bremenê ku li wir bibe sazbendê bajêr. Di rê de ew bi kûçikek nêçîrê yê belavkirî, pisîk û dîk rêçê re dike, ku hemî jî ew dikare ji ber plansaziya xwe piştrast bike û êdî bi wî re herin. Gava ku şev tê û ew hîna ji Bremen re ne gihiştine, ew tê de li malek dizan tê de tê de dixwestin ku wê şevê bixwazin, lê bi rastî nizanin ka meriv çawa dizan bînin bizdadin. Dûv re ewna difikirin ku li ser hev bisekinin û muzîka xwe bilîzin. Dengê hêwirze ji niştecîvanên xanî ditirse û çar ajal ji xwe rehet dikin heya ku ew di dawiyê de razên. Gava ku dizan di şeveke kûr de ewlehî werdigirin û yek ji zilamên xwe dişînin nav malê da ku were kontrol kirin, pisîk li rûyê wî dikeve, kûçik lingê xwe lêdide û ker jî li wî dixe da ku ewna çu carî ne vedigerin. Gava ku ker, kûçik, pisîk û dîk ew qas li malê hez dikin, ew biryar didin ku rojên xwe yên mayî li malê derbas bikin.
Sapne
Sapne gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Mearic
Mearic an jî Meharic yek sûreyê di Quran a Pîroz de ye. Ew sûreya 70 emîn e û li bajarê Mekkê nazîl bû ye. Ew ji 44 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Mearic"ê di ayetê sêyemîn de derbaz dibe de girtiye. Mearic tê manê sêlim, pêlikan.
Di wê sûre de qala balkişandinê ew kesên bawera agiahandinê Quranê nakin, mezinahiya Xwedê, rewşên roja qiyametê de ew kesên Xwedê şerîn dikin dike.
Dadgehên serxwebûnê
Dadgehên serxwebûnê, dadgehên awarte yên dewleta Romê (Tirkiye) in ku di sala 11ê îlona 1920an de hatine avakirin. Li dijî kurdan û mihalefetê hatine xebitandin. Gelek aliyên tarî yên van dadgehan hene, lewra herçendî nav dadgeh bin jî ev dadgehan bi fermanan dixebitîn.
Perdesû
Perdesû, Perdûsî, gundekî ser bi navçeya Aldûşa Adiyemanê ve ye.
Dadgehên serxwebûnê
Mustafa Kemal Atatürk û komara nû, kê bixwastan didan van dadgehan, darde dikirin. Gorî Uğur Mumcu evana ne dadgeh bûn, saziyên li dijî mihalefetê dixebitîn bûn. Meclîsa tirkan di 29ê nîsana 1920an de bi navê Hıyanet-i Vataniye Kanunu (Zagona Îxaneta Welat) dertîne. Kê li dijî Atatürk û kirinên sazûmaniyê derbikeve, bi vê qentûrê dihat girtin û darizandina wan jî Dadgehên serxwebûnê dikir.
Pêvajoya yekem
Ji xebatên van dadgehan ên di navbera 18ê îlona 1920an heya 17ê sibata 1921ê re pêvajoya yekem dibêjin. İsmet İnönü fermana 14 dadgehan dide lê heft tên damezirandin. Bi damezirandina ya Amedê re hejmar dibe heşt. Cihên dadgeh ku lê tên danîn: Enqere, Eskişehir, Qonye, Isparta, Sêwas, Kastamonu, Pozantı û Amed.
Pêvajoya duyem
Ji xebatên dadgehan ên di navbera 30ê tîrmeha 1921ê heya çiriya pêşîn a 1923'yan re pêvajoya duyem dibêjin. Di vê pêvajoyê de gelek zanayên kurdan jî hatine darizandin. Bi taybetî zanayên kurd ên li bajarên tirkan dijîn.
Pêvajoya sêyem
Ji xebatên 1923 heya 1927an re dibêjin. Di 6ê nîsana 1925an de ji bo darizandina serhildêrên kurd, bi lez li Amedê Dadgeha Serxwebûnê ya Rojhilatê (Şark İstiklal Mahkemesi) tê damezirandin. Biryara îdama Şêx Seîd û pêşawayên din ên kurd, ev dadgeh dide.
Bi biryara van dadgehan bi fermî û gorî agahiyên dewletê, 2.000 kes hatine dardekirin. 3.919 kes bi cezayê îdamê hatine cezakirin. 40.000-60.000 kesan cezayên din girtine. Tê texmînkirin ku hejmara dardekiriyan û yên din gelek zêde ne, lewra heya niha destûra vekirina arşîvên van dadgehan nehatiye dayîn.
Cegde
Cegde yan Ceyde (navê wê bi tirkî kirine Erekli), bajarekî ser navçeya Dîlokê ye.
Silêmanî (parêzgeh)
Silêmanî (Parêzgeha Silêmaniyê) yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve bakûrê rojhilata wê welatê.
Navendê wê bajarê Silêmanî ye.
Edward Heath
Sir Edward Richard George "Ted" Heath KG MBE ( – ) siyasetmedarekî brîtanî ê Conservative Party bû. Heath di navbera û  de serokwezîrê Keyaniya Yekbûyî bû.
Gurbet Aydin
Gurbet Aydin, bi nasnameya xwe ya hunermendî Hozan Mizgîn jî tê naskirin, di sala 1962an de li gundê Bileydera Batmanê hate dinê. Beriya ku darbeya leşkerî ya 12ê Îlonê derbasî Ewropayê bû û ji kar û xebatên hûnerê re pêşengî kir.
Hozan Mizgîn ku li Ewropayê di damezirandina Koma Berxwedan de cîh girt, di gelek albûman de stranên şoreşgerî digotin. Pişt re derbasî çiyayên Kurdistanê bû û bi nasnameya xwe ya hunermend di nav refên gerîlla cih girt. Ji Mêrdînê heta Garzanê li gelek herêman gerîllatî kir û weke fermandar wezîfe girt.
Hozan Mizgîn, 11ê gulana 1992an de li bejahiya Tatwanê di encama şerekî bi artêşa tirk de, heta gulleya xwe ya dawî şer kir û tevlî nav kerwanên şehîdên nemir bû.
Qûşiqvan Olya
Qûşiqvan Olya, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Wefayî
Wefayî (1844 li Mahabad - 1902, Sûrî) Navê xwe yê malbatî Ebdirehîm e, yek ji helbestvanên navdar ên kurd e.
Jiyan
Di ciwaniya xwe de perwerdeya olî dibîne û wekî sofîyekî deng dide. Sê caran diçe Mekeyê heca xwe dike. Di dawiya temenê xwe de li Silêmanîyê bicih dibe. Di heca xwe ya dawî de nexweş dikeve, li ser tixûbê Sûrî û başûrê Kurdistanê, jiyana xwe jidest dide.
Yek ji helbestvanên dîwana kurd a klasîk e, bi forma klasîk dinivîsîne. Pirranî bêjelawkî (xezel, lawik, kilam, kewş) û beytkî (dûlge) helbest ristiye. Li ser evîn û xwezayê rawestiyaye. Di hin helbestên wî de mîstîk û sofîzma Îslamê jî xwe dide der. Bi soranî nivîsiye, li ser kurdên başûr û rojhilatê bandoreke mezin hîştiye.
Bandora xwe li ser helbestvan Hejar jî hîştiye.
Çoman, Ûrmiye
Çoman gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 35 kes (9 malbat) bûn.
Hewlêr (parêzgeh)
Hewlêr an Erbîl, anku Parêzgeha Hewlêrê (bi erebî: Arbīl), parêzgeh û paytexta Herêma Federal a Kurdistanê ye û yek ji bajarên herî mezin ê Kurdistanê ye. Yek ji 19 parêzgehên Îraqê jî ye ku dikeve bakûrê wê welatê.
Ji bajêrên Herêma Kurdistanê Hewlêr
Li Hewlêrê zêdeyi du milyon kes dijîn. Hewlêr di dîrokê de gelek caran bûye qada şer. Dîroka wê digihije hetanî 8 hezar salî zêdetir. Pişti şerê sala 1991ê herêm kete bin kontrola kurdan de û di sala 1992an de ji bo cara pêşîn Parlementa Herêmê hate hilbijartin. Dema ku Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê (Arbil International Airport) vebû, dê aliyê bazirganiyê de Hewlêr pir bi nav û deng û zengîn bû.
Hewlêr 80 km dûrî başûrê rojhilata bajêrê Mûsilê ye û 50 km jî dikeve bakûrê Pirdê ve. Hewlêr dikeve derekê ku herdû rubarên Zê bi dûriyek yeksan dikevin der dorê wê. Her di demên zû de mirov li wê derê jiyan kiriye û li Şikefta Şaneder cihê nîştecîbûnê hatine dîtin û dîroka wî ji bo 70 hezar - 50 hezar sal BM diçe. Her di vê şikefta Şaneder de hêstiyên mirovê Neanderthal hatine dîtin.
Taskendî
Taskendî gundekî ser bi navenda bajarê Tîkabê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Şeylanlî
Şeylanlî (bi azerî: Şeylanlı tayfası ) eşîreke kurdên Azerbaycanê ye, berê şerê Qerebaẍê li gundê Laçînê ên bi eynî navê (bnr Şeylanlî) diman. Ev eşîr yek ji qebîlên ela Kurdên Azerbaycanê ya dîrokî bi navê Qereçorlû ye, ya ku di dema Sefewiyan de li xoresanê hatiye bicîhkirin.
Taskendî
Nifûsa gund
Li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê ya di 2016an de, nifûsa vî gundî 26 kes (7malbat) bû.
Hewlêr (parêzgeh)
Ji bajêrên Herêma Kurdistanê Hewlêr
Navçeya Zarî Çemê ku ketiye lêvên aliya çep ya (Zêyê Mezin) û bi kevintirîn gûnda cotkaran tê hejmartin û ji bo çaxa ku mirov ji nû dihelmiya zirhat û pez û mî xwedî kirin, di çe. Girê Çal jî ku dikeve aliya çep ya Zapê mezin, dîsan ew jî bi xwe yek ji kevntirîn gûndê çaxa ziratê ye. Dîroka wî ji bo wê çaxê diçe ku mirov ji nûve ji deştên zirhatê yên Kurdistanê dihelmiye niştecîbûnê. Dîroka wî jî ji bo 10 hezar -8 hezar sal BM diçe.
Girê Qalînç Axa, dikeve navenda bajêrê Hewlêrê û nêzîkê 4 hezar heya 5 hezar sal BM jiyan li wê derê de hebûye û pirşta hatiye valakirin bo demê 3 hezar sal BM. Ev yek jî di det xuya kirin ku dîroka Girê Qalînç Axa ji bo çaxa Koyîle û Werka diçe.
Erdnîgariya Hewlêr
Bajar di nav paralelên rojhilat 42° - 2' û 36°- 11' bakûr de ye. Bajar li bakûr bi Dihok, li rojava bi Mûsil, li başûr bi Kerkûk û li rojhilat jî bi Silêmaniyê ve tê girêdan.
Avhewa ya bajar
Li bajar zivistanan perfek pir zêde heye. Di demsala zivistanê de sar e. Havînan jî herêm germ derbas dibe. Li Bajar zêdetir sewalên wekî pez, mî û dewar tê xwedîkirin. Rençberî û sewalkarî serdest e, lê niha ev yek li navenda bajêr hin kêm bûye.
Deşt û zozan
Deşta Hewlêr, Qerac û Kendênawe û Deşta Raniye (Bîtwên) ji girngtirîn deştên Hewlêrê ne. Deşta Qerac û Kendênawe li ser sata hemû Iraq û Herêmê Kurdistanê yek ji wan derane ku bi awayek ecîb pir zêde genim û cih di de. Hewa zozanên ku dikevin Hewlêrê pir xweş in. Li zozanê Hewlêrê zef pez hatine xweyîkirin, masta Hewlêrê bi awayekî nav û deng ê wî bilav bûye ku di dîrokê de Hewlêrê derveyî kel û minare bi Bajêrê Mast (masta pez û miyan) jî nav û dengê wî bilav bûye.
Çiya
Çiyayê herî bilind ê Iraq û Herêma Federal a Kurdistanê Kurdistanê li Hewlêrê ye, ev jî çiyayê Helgord e.
Çem û gol
Çemê herî mezin ê herêmê, Zêyê Mezin, dû ra Zêyê Biçûk û gelek çem û gol li wî bajêrî hene.
Serwetên bin erdê
Li Teqteq, Koye, Şîwaşok û gelek derên din niha petrol tê derxistin. Her wiha kibrît, zêr û gelek pêkhateyên din ji serwetên bin erdî hene. Av jî yek ji serwetên din yên bin erdî yê Hewlêrê ye.
Babetên heywanan
Ji ber avhewaya Herêmê Hewlêr zivistanê wî sar û bi baran e û havînê wî jî germ e. Hin caran jî berf tê.
Dîn û civak
Nifûsa bajar piranî musluman in, hejmara xiristiyanan pir kêm in. Piraniya nifûsê ji kurdan pêk tê, turkiman jî wek ciwaka duyem li herêmê hene.
Li Herêma Kurdistana Federal, gelek baweriyên cuda yên dînî hene. Ev yek jî li Hewlêrê jî tê dîtin. Li gorî agahiyên cûda, baweriyên dînî ên li Herêma Kurdistana Federal dijîn 96% îslam, 2% êzdî, 1% mezîhî (xiristyan), 1% jî baweriyên kakeyî û sanbiye mendayî di nava hevde dijîn.
Bawermendên îslamê zêdetir li bajêrên Hewlêr, Silêmanî û Dihokê belav bûye. Bawermendên êzdî li Dihok û Musilê belav bûne. Bawermendên mesîhî jî li bajêrê Hewlêrê li Enkawa, Şeqlawa û li Musilê jî li Siryan, Qerequş, Amdaniye dijîn. Bawermendên kakeyî herî zêde li bajêrê Diyaele û navçeya Xaneqîn û hin bajêrên Hewlêr û Silêmaniyê dijîn. Bawermendên sanbiye mendayî jî bi giştî li gelek derên Iraqê dijîn. Lê perestgeha wan dikeve nêzî çemên Zê û Firatê.
Xwarênên herêmê
Xwarina herî navdar qeliya ye. Kifta "abdigor" ji yek ji xwarinên mehelî ne ku li herêmê tên xwarin. Herwiha dogewa, birinc û qeyîsî, doleme û gelek babetên din yên xwarinê hene.
Goşteberx
Rûnê nivîşk, pîvaz, salçe, gihayên çolê baş bi goşt tê stran. Piştî baş hate strandin postê berx tê dijîkirin û di bin axa şil de tê veşartin. Pişt re agir li ser axê tê dadan û tê bijandin.
Qelî
Ji goştê kar û berxan amade dibe. Di serî de goştê kar û berxan baş tê hûrkirin. Pişt re di nava selçe û rûnê nivîşk de tê qelandin. Piştî ku baş pijiya tê sarkirin. Herî dawî sîrmastê ku cuda hatiye amadekirin li ser qeliyê tê rokirin û amadekirin.
Kincên herêmê
Zilam rank û çox li xwe dikin hin jî şalwar (qadî) li xwe dikin. Li ser şalwar kefiyek li pişta xwe girê didin.
Saint-Sève
Saint-Sève, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Wugang, Hunan
Wugang, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Hunanê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 843.000 kesî
Paytext
Paytext an serbajar, ew bajar e ku piraniya rêveberiya dewletê lê ye, bi taybetî perleman, hikûmet, serokdewlet û hwd. Gelek caran paytexta welatekî bajarê herî mezin e û tê de herî gelek kes hene.
Kirtakom
Kirtakom gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Hattingen
Hattingen, bajarekî navçeya (Landkreis) Ennepe-Ruhr-Kreisê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Steinwenden
Steinwenden şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kaiserslauternê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Muhemmed (sûre)
Muhemmed yek sûreyê di Quran a Pîroz de ye. Ew sûreya 47 emîn e û li bajarê Medîne nazîl bû ye. Ew ji 38 ayetan de pêk tê ye. Wê navê xwe peyva "Muhemmed"ê di ayetê duyemîn de derbaz dibe de girtiye.
Ew sûre de qala rewşa misilmanan, minafiqan û gawiran û hîcrete dike.
Kleine Freiheit (fîlm)
Kleine Freiheit (Azadiya biçûk, sernavê navneteweyî A Little Bit of Freedom) fîlmekê derhênerê kurd Yüksel Yavuz e. Fîlm li ser hevalîniya û (pêwendiya paşê) di navbera du xortên koçberin ên ku ne qanûnî koçberî Almanya bû ne.
Naverok
Baran ciwanekî Kurd e, piştî ku dêûbavên wî alîkariya serhildêrên Kurd kiribû, ji hêla mîlîsên Tirk ve hatin gunehbarkirin bi xayîntî kirinê û dûv re hatin kuştin şandin Hamburg. Naha Baran 16 salî ye, nahêlin ku ew li Almanya bimîne û bi hêviya tarî ya paşve dersînorkirinê re rû bi rû ye.
Dema ku Baran xayinê malbata wî ferq dike û dixwaze wî bikuje tişt hîn aloztir dibin. Lêbelê, zilam doza jiyana xwe dike û Baran wî spartiye. Di dawiyê de, herdu Cherno û Baran, ên ku ji bo azadkirina Cherno hewlek bêhêvî dabûn, ji hêla polîs ve têne girtin.
Lîstikvanên fîlmê
Endamên din ên kastê:
Rexneya fîlmê
Di sala 2003 de, ew fîln di Festîvala Fîlman a Cannesê de hate pêşandan.
Fîlm, bi taybetî ji ber ku rast li ser nakokiya Tirk – Kurd û pêşengiya lîstikvanên neprofesyonel rast tê xuyang kirin, pir xweş hat pêşwaz kirin. Çağdaş Bozkurt di mîhrîcana fîlmê ya Enqereyê de xelata lîstikvaniyê stend, lê fîlm li Stembolê (Festîvala Navneteweyî ya Fîlmê ya Stembolê) xelata hilbijartinê ya temaşevanan stend û di Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Enqereyê de 'Xelata Grand Prix' stend.
Kleine Freiheit, sernavê almanî yê fîlmê, ("Azadiya Piçûk", bi peyv bi wergêran hatî wergerandin) gotinek li ser Große Freiheit e (bi wateya "Azadiya Mezin"), navê navdar ê kolanek li taxa çiraya sor li St.Pauli li ku naverok tê danîn.
Azerbaycan
Azerbaycan an jî Komara Azerbaycanê (bi azerî : Azərbaycan an jî Azərbaycan Respublikası) welatekî li başûrê rojavayê Ewropayî-Asyayî, cîranî Ermenistan, Tirkiye, Gurcistan, Ûrisya û Îranê ye. Yek ji komarên kevn ên Sovyetîk e.
Welatî, ziman û tiştên Azerbaycanê azerbaycanî ango azerî ne. Rûbera wê nêzîkî 86.600 km² ye û li wir dora 10,2 milyon kesan hene (2021). Serbajarê Azerbaycanê Bakû (bi azerî: Bakı).
Dîrok
Azerbaycan welatek bêhempa ye ku çend netew û çandan li hev tîne. Ev welatek e ku dizane bi nakokiyên xwe çawa surprîz bike. Lêbelê, damezrandina Azerbaycanê wekî welatek cûda di gelek sedsalan de pêk hat, ji ber vê yekê ew karibû çanda gelek nifşan bihebîne.
Dîroka Azerbaycanê ji demên kevnar heya îro Dîroka Azerbaycanê ji demên kevnar heya îro Welatek xwedî dîrokek dirêj û kevneşopên bêhempa li başûrê rojhilatê Kafkasyayê cîwar bûye. Navê wê Azerbaycan e. Di sedsalan de, hejmarek mezin bûyer li wir qewimîn ku bandora xwe dan ser pêvajoya dîroka vî welatî. Ka em hewl bidin ku dema Komara Azerbaycanê, ya ku ji dîroka derketina welat dest pê dike, û îro jî diqedînin, vegerînin dewrê.
Azerbaycan li ku ye
Wekî ku berê jî hate gotin, Komara Azerbaycanê li rojhilatê Kafkasyayê ye. Ew xwediyê cihekî siyasî yê bi avantaj e, ji ber ku ew li bakûr bi Rûsyayê re, li bakurê-rojavayê wê bi Gurcistanê re, û li rojava jî bi Ermenistanê re dikeve. Beşa rojhilatê welêt bi Behra Xezerê tê şûştin.
Dîroka damezrandina Azerbaycan
Nêzîkbûna behrê bi tixûbên welêt di pêşkeftina Azerbaycanê de roleke girîng lîst.
Li gorî daneyên dîrokî, mayîna kesek li ser xaka Azerbaycana nûjen ji zêdetirî yek û nîv sal berê vedigere. Ji ber vê yekê, em dikarin bêjin ku Azerbaycan di berbanga pêşkeftina şaristaniyê de dijiya. Deverên herî girîng ên Neanderthalî lê dijîn şikeftên Azykh û Taglar in.
Nifûsa prîmîtîf a ku li vê herêmê dijiya her gav behreyên xwe baştir dikir. Wan pir zû li pêvajoya seretayî ya sifir û hesin fêr bûn û fêrî çêkirina amûran bûn. Amûrên pêşkeftî hinekî paşê xuya bûn, lê wan hişt ku mirovê prîmîtîf hilberîna kedê zêde bike. Di demek nêz de, dorpêçkirina civakê ya gav bi gav bû sedema kêmbûna tebeqeya komîn a primitive û pêşkeftina civaka nûjen.
Dewleta Manna li navenda Komara Azerbaycana nûjen bû.
Piştî dagirkirina şaristaniya kevnar ji hêla Farisistanê, Atropatus hate ser text, û navê wî welatî kir Media Atropatena. Tê bawer kirin ku navê Azerbaycan li wî hatiye kirin.
Alban bûn nifûsa medenî ya yekem a Azerbaycanê. Dûv re ji hev veqetiyan û dewleta xwe ava kirin.
Piştra, welat ji hêla Ermenistanê ve hate dagirkirin û Tîgran II hat ser hukim. Bi wî re, xiristiyanî li welêt belav bû.
Serkeftin ji hêla welatên Erebî ve
Di sedsala 7-an a berî zayînê de, bûyerek qewimî ku dîroka welêt bi tevahî zivirand. Ew li ser dagirkirina Ereban e. Di despêkê de, Ereban erdên Iranranê bi dest xwe xistin, û dûv re dest bi êrîşek li ser xaka Azerbaycan kirin. Ligel dagirkirina welat, Ereban dest bi danasîna Islamslamê di çanda wê de kirin. Gava ku gavên pêşîn hatin avêtin, Azerbaycan bi Xîlafetê hate girêdan û Islamslamkirina herêman dest pê kir. Zû zû gihîştin armanca xwe.
Wêne Wêne Lêbelê, li her deverê baş tunekirina Xiristiyantiyê qebûl nekir. Di 816-an de, li başûrê rojhilatê welêt, serhildanek gelî, ku li dijî Islamslam û Ereban bi gelemperî bû, derket. Serhildan hate tepisandin, lê serdestiya Islamslamê bi rengek berbiçav hate hejandin. Xîlafet her sal lawaz dibû û ev dibû sedem ku parêzgerên bakurê Azerbaycanê gav bi gav dest bi veqetandinê bikin.
Dewlet heya nîveka sedsala 16-an hebû, pişt re ew bi dewleta Farisî ya Sefewî ve hate girêdan.
Tirkkirina welêt
Constantrişên domdar ên eşîrên koçer ên Tirk ên li nav xakê jî di pêşkeftina Azerbaycanê de roleke girîng lîst. Lê berevajî Islamslambûnê, ev pêvajo çend sedsalan dirêj kir.
Bi saya vê yekê ye ku piraniya nifûsa komara nûjen bi ziman diaxifin û rûmeta çanda, ku ji koka xwe Tirk e, digirin.
Firstrişa yekem di sedsala 11-an de pêk hat. Eşîrên Oguz ên ji Asyayê axên Azerbaycanê dagir kirin. Armanca dagirkirinê bi tevahî dagirkirina xakê bû, ji ber vê yekê dagirkeran her tiştê di rêça wan de hilweşand. Vê êrîşê bi windahiyên mezin ên nifûsê û tunekirina milkê çandî re bû.
Di dema dagirkirinê de, nifûsa herêmê gav bi gav bi dagirkeran re têkel bû, ziman û çanda xwe qebûl kirin. Ew ê ev koma etnîkî ya nû ye ku paşê dê navê Azerbaycan bête kirin.
Damezrandina Azerbaycanê wekî welatek cûda
Di sedsala 15-an de, dewleta Ak-Koyunlu belav bû û li ser xaka Azerbaycanê dewletek nû ya Sefewî hate damezrandin. Bajarê Tebrîzê dibe paytexta dewleta nû. Piştra wê ew hate veguhastin bo bajarê Isfahansfehanê.
Di 1795 de, xanedaniyek nû ya Qacarî ya bi eslê xwe Turk hat Azerbaycanê. Di wê demê de, welat hate dabeş kirin li gelek xaniyên piçûk, ên ku di bin hukumeta Iranianranê de bûn.
Tevlêbûna Azerbaycan bi tomparatoriya Rûsî
Di pêveka Azerbaycan a bi Empiremparatoriya Rûsî de gavên yekemin di dema Petrûs I. de jî hatin avêtin. Lêbelê, wê demê ne mumkun bû ku desthilatdariyê bi dest xwe bixe. Di du şerên Rûsî-Farisî de rewş tenê di sedsala 19-an de hate rast kirin. Azerbaycan kete nav Empiremparatoriya Rûsî. Ji wê gavê şûnda, dîroka van her du welatan bi hev ve girêdayî ne.
Azerbaycan û Sovyet
Piştî Revolutionoreşa Çirî, meylên centrifugal li deverên cûrbecûr yên Empiremparatoriya Rûsî ya berê dest bi geşedanê kirin. Already jixwe di Gulana 1918 de, Komara Demokratîk a Azerbaycanê hate damezrandin. Lêbelê, dewlet demek dirêj nikaribû ji hev cihê hebe û jixwe di 1920-an de ew hat tasfiyekirin.
Kurdistana Sor
Guhertinên dîrokî çawa girîngiya xwe ya neteweyî hene wiha jî di çaroveya welatek de girîngiya xwe hene. Guhertinên dîrokî ew in, ku nexşeya (xerîte) cîhanê diguherînin û bandora xwe li ser paşeroja polîtîkaya navnetewî dikin. Di encama van guhertinan de hin dewlet têne herifandin û hinên din derdikevin holê. Bi gotineke din, sîstema pêwendiyan a li navbera dewletan tê guhertin. Guhertinên di çarçoveya welatek de bi tenê rola xwe di qedera wî miletî ku li ser xaka wî welatî dijî de dilîze.
Di vê nivîsê de em dê bi tenê li ser guhertinên dîrokî yên di sedsala bîstem de çêbûne rawestin. Êdî pirs ev e, ku gelo di vê sedsalê de çend guhertinên dîrokî pêk hatine?
Ji kêmbextiyariya vê qonaxê sê car şerên navnetewî çêbûn. Her şerek guhertinên navnetewî bi xwe re anîn. Ji ber vê çendê ew guhertin wek guhertinên navnetwî têne nîşandan.