cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Taruk
Taruk (bi tirkî: Geçitli), gundekî di navçeya Qabilcewzê ya Batmanê ye.
Mor Gabrîel
Mor Gabrîel (bi suryanî ܕܝܪܐ ܕܡܪܝ ܓܒܪܐܝܠ) yek ji keşîşxaneyên herî kevn ên xristiyanetiyê ye û li nêza bajarê Midyatê di parêzgeha Mêrdînê de radiweste. Ji bo suryaniyên ortodoks cihekî pîroz e û lewra wek navenda olî ya suryaniyan tê nasîn.
Bi cih bûn
Keşîşxaneya Mor Gabrîel li basûr-rojhilata Mîdyadê disekine û ji wê 20 km dûr e. Ew li Tûr Abdînê (li welatê suryaniyan) radiweste û îro li bajarê [Mîdyad]ê li navceya Mêrdînê di nav sînorên Tirkiye de ye.
Nav
Tê gotin ku di sedsala 7an de navê xwe yê îro stend. Gabrîel navê metranekî pîroz e, lewra navê Mor Gabrîel (Gabrîelê Pîroz) hatiye lêkirin. Gabrîelê Pîroz ji sala 634an heta 668an li wê derê jiyaye.
Navê keşîşxaneya bi tirkî Deyrulumur Manastiri wek Keşîşxaneya Qartmîn jî tê bi nav kirin, ji ber ku nêza gundê Qartmîn (bi tirkî Yayvantepe) e. Ew gund berê gundekî suryanî bû, lê îro misilman. Herwiha, navekî din (ê bi suryanî) jî Dayro d-’umro ye û ji bo hemî keşîşxaneyan tê bikaranîn.
Dîrok
Mor Gabrîel tê gotin ku di sala 397 ji aliyê Shmuel (Samuel) û ji sagirtê wî Samûn (Simon) ve hatiye damezrandin. Giringiya wê hertim meztir bûye û di sedsala 6an de nêzî 1000 keşîş ên herêmê û yên koptîk tê de dijiyane. Ji sala 615an heta 1049an ev der wek navenda metran hatiye bikaranîn. Yek ji wan metranan jî Mor Gabriel bûye (ji sala 634an heta 668an delamet xebitandiye). Di sedsala 7êmîn de navê wî bû yê keşîşxanê.
Mor Gabrîel ji berê ve ji xristiyanên suryanî re navendeka olî ye û lewra pir girîng e. Berê yek ji pirtûkxaneya herî girîng a suryaniyan li vir dihat mesandin, lê îro tistek ji ew pirtukxanê nemaye. Bi tenê hinek manûskrîptên destnivîsî sax man û îro di Pirtûkxaneya Brîtanî de (di British Library de) tê vesartin. Dibistana Mor Gabrîel jî gelek nas bû. Tê gotin ku di perwerdehiya teogojiyê ya herî girîng a herêmê li wir dihat dayîn. Gelek rewanî û zanistvanên bilind li wir hatin perwerdekirin:
Navekî nas ê ku li Mor Gabrîel hate perwerde kirin Mor Fîloksenosê Mabûg (Philoxenos of Mabug) (m. 523), dijminekî kalkedonîzmê. Gotineka wî wiha ye û giringbûna Mor Gabrîel tîne pês cavan:
''Yê ku heft caran bi namûs û rûmet ser li keşîşxaneyê ku ji aliyê melekan ve hatiye avakirin, wê xizmetekî mîna ku Orselîmê ziyaret kiribe pêk bîne."
Mor Gabrîel di sala 1919an de dîsa kete dest suryaniyan û heta wê demê ji destê wan hatibû stendin. Di sala 1950an de xebatên renovasyonê hatin destpêkirin. Di sala 1980an de semînerek ji bo gihandina rahîbên katolîk hate vekirin, lê ew di sala 1980an ve ji aliyê dewleta tirk ve dîsa hate qedexekirin û girtin. Pistrev sebekeyên ceyran û avê hatin damezrandin û rêyek ku digihêje Mor gabrîelê hate cêkirin. Herwiha, dîwarek jî li derdora baxcê hate avakirin.
Îro suryanî li Tûr Abdînê him ji aliyê etnîk him jî ji aliyê olî ekatiyeteke bicûk in. Lewra Mor Gabrîel navenda civakî û olî yên suryaniyan e û wek ziyaretgeh tê ziyaretkirin. Di sala 2007an de ji mitran pêtir sê keşîş, nêzî 15 rahîbe, 40 sagirt, sê malbatên mamosteyan û hinek karker di nav diwarên Mor Gabrîelê dijiyan.
Agahiyên din
Di sala 2008an de ji aliyê sê gundên Kurdan ve doz li hemberî keşîşxaneya Mor Gabrîel hat vekirin. Ew kurd dibêjin ku xwediyên keşîşxaneyê bê destûr xwe li wê derê bi cih kirine. Heger gundên kurd di vê dozê de serbievin wê keşîşxane ji destê suryaniyan were stendin û betal kirin. Ewê bibe sedema tunebûna navenda suryaniyane. Partiya AKP alîkariyê gundên kurd yên ku li hemberî keşîşxaneyê doz vekirine dike û bi wî awayî li êrîsên hûqûqî li hemberî suryaniyan destek dike. Yekîtiya Ewropayê balyozan wek muşahîd sand da ku ewan dawê bişopînin.
Plûton
Plûton an 134340 Pluto (nîşanan: an  ) ji aliyê dûrbûna ji rojê ve nîvgerstêrka herî dawî ye. Yek ji exterên Roja me dihate zanîn. Van salên dawiyê gerstêrbûna wê dihate guftûgokirin. Gorî destkeftiyên astronoman ên nû Plûton ne gerstêrk lê nîvgerstêrk e.
Tê payîn ku navê Plûtonê ji lîsteya gerstêrkan derbikeve wekî kevir û geranokên valahiyê were binavkirin. Herçendi civîna herî dawîn a astronoman a li Pragê pêk hat, biryara negerstêrkbûna Plûtonê daye jî, hêj ev biryar belav nebûye. Navê wê yê nû 134340 ye. Lewra geranok û kevirên valahiyê wisa tên binavkirin. Pênc peykên wê hene Xaron, Stiks, Niks, Kerberos û Hidra.
Tanzanya
Tanzanya yan Yekîtiya Komarên Tanzanya (bi zimanê Swahîlî Jamhuri ya Muungano wa Tanzania yek ji welatên li rojhilata Afrîkayê dikeve ye.
Nifûsa vê welatê ciwan e. Mixabin 20 % gelê welêt ji vîrûsa AIDS bêzar e.
Mala Çand û Ciwanî a Mérdîné
Mala çand û ciwanî a Mêrdînê di sala 2001ê de di çarçoveya Ji bo Pêşketina Civakî û Aboriya Anatoliyaya Rojhilata Başûr hatîye damezrandin. Projeya Anatoliyaya Rojhilata Başûr-Kargeriya Pêşvebirina Herêmê (GAP-BKI) û Parêzgera Mêrdînê arikariya vê mezrekê dike.
Vîzyona wê ev e ku platformekê ji bo xebatên ciwanan ava bike. Misyona wê jî ev e ku ji bo ciwanên Mêrdîna ji alî hemû xebat û pirsgirêkên wan çareserîyê bibine. 60 keç û 146 xort endamê vê malê ne.
Bizavîyên wê:
Ji sala 2004an heta vê demê pirr projeyên kêrhatî bikaranî ne. Ev projê ên Proxrama Gûherandîna Ciwana ye.
Omaha, Nebraska
Omaha, li navîna-rojavayê DYA cîh digire û li perava Çemê Missouri yê hatîye avakirin.
Çiftelî
Çiftelî yek ji daren ku li Kurdistanê diçê ye. Fêkiyê xwe sor dibe. Hundirî fêkîye wekzerengî ye. Darê çiftelî pir gir nabe.
Muggensturm
Muggensturm şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rastatt li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Bozîgan
Bozîgan (bi tirkî: Kaleyolu), gundekî ser Sasona Batmanê ye.
Îshaq
Hz. Îbrahîm du jinên xwe hebûn. Navê yekê Sarê û navê yê din jî Hacer bû. Hz.Îshaq lawê Hz. Îbrahîm û jina wî yê bi nav Sarê ye. Hz. Îshaq bi şiklekî mûcizevî ji dayîk bûye. Di rojina bûyîna wî da bavê wî sed û bist salî û diya wî jî nod salî bû. Di pêşiyêda qet zarokên Sarê nedibûn. Ji ber vî yekê Hz. Îbrahîm bi Hacer ra zewicî û lawekî wan bi nav Îsmaîl hat dinê. Ji bona vî yekê jina yekemîn Sarê gellekî xemgîn bû û ji Xwedê zarokek xwest. Xwedê jî va dûayê wî qebûl kir û Îshaq hat dinê.
Va bûyera di Quran a Piroz da aha tê neql kirin:" Û bi sond elçiyên me bi mizginiyê hatin li ba Îbrahîm û gotin " Silav". Wî jî silava wan ragirt û bi lezî çû û ji bona wan ra golikekî pêjandî hanî. Gava Îbrahîm dît ku ewna qet destê xwe dirêjî wî (xwarinê) nakin, bêkêyf bû û tirsek ket dilê wî. Wana got " Qet metirse, em ji gellê Lût ra hatine şandinê". Jina wî li piya bû û bi wan keniya. Êdî me jî ji wî ra mizginiya Îshaq û dûra jî yê Yaqûb da. Jinikê got " Ez jinikekî pîrim, mêrê min jî kalikek. Ezê çer zarokan bînim? Bi rastî va tiştekî matî ye". Wana (elçî) gotin " Ey jina malê. Êdî gava ku dilovanî û pîrozahiya Xwedê li ser weye, tu çer ji karê Xwedê ra mat dibî. Ew Hamîd û Comerd e ". (Sûreta Hûd 11/69-73)
Hz. Îshaq di pirtûkên dîrokî da aha tê neql kirin: Ew yekê bejn dirêj, bi sûretekî xweşik, gotinên xwe rast bû û di kaltiya xwe da porr û riya xwe êdî sipî bûn. Ji Hz. Îshaq ra du lawên bi nav Yaqûb û Ays bûne. Yaqûb yek ji pêxamberên Xwedê ye û bavê Hz. Ûsif e.
Hz. Îshaq di Quran ê da aha hatîye meth kirin: "Ey Mihemed; tu qûlên me yên bi hêz û sehîker bi nav Îbrahîm, Îshaq û Yaqûb jî bîne bîra xwe. Me ewna kirine mirovên bi dil û can ku yên dinê din (exîretê) tînin bîra xwe. Bi rastî ewna li ba me jî mirovên bijartî û qenc in." (Sûreta Sad 38/45-47) Hz. Îshaq di piştî mirina Hz. Îbrahîm, ji welatê Şam ê ra bi pêxembertiyê hat şandin.
Belukawe
Belukawe, gundekî bi ser Hîranê ya navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Îshaq
Di gora riwayetan Hz. Îshaq kêm û zêde sed û şêşt salan jîyaye û li Filîstin ê li nêzika Qudis ê wefat kirîye.
Derbaz
Favicon
Favicon, icona biçûk a li ser hilpekîna gerokê derdikeve, gava malperekê vebû li ser hilpekînî xuya dike.
Eyntirit
Eyntirit, gundekî ser bi navçeya Diyarbekirê Gêlê ve ye.
Choisel
Choisel, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Gêsiyan
Gêsiyan navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Gêsiyan 1314 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 236 e.
Mescidlî
Mescîdlî gundekî bi ser Sarîqamîşa Qersê ve ye.
Arotîm
Arotîm (bi tirkî: Meşeli), gundekî ser Sasona Batmanê ye.
Villers-Cotterêts
Villers-Cotterêts, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Enbel
Enbel, gundekî ser bi navçeya Diyarbekirê Gêlê ve ye.
Kampaniya
Kampaniya (bi îtalî: Campania), yek ji herêmên Îtalyayê ye ku bi Qanûna Bingehîn ya Îtalyayê a sala 1948an de bûye xwedî mafê nîvxweseriya qismî. Rûerd a herêmê 13.595 km² e. Li herêmê Zimanê Napolî, ku zimanek Latînî ye tê axaftin. Herêm, ji aliyê bakur de, ji quntara rojavayê Çiyayên Apennine a Garigliano de ji aliyê başûr ve heta Bay Policastroyê dirêj dibe. Pênc parêzgehên herêmê ku hene ev in; Avellino (parêzgeh), Benevento (parêzgeh), Caserta (parêzgeh), Napolî (parêzgeh) û Salerno (parêzgeh).
Amt Dömitz-Malliß
Dömitz-Malliß şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Kampaniya
Bajar û navendên herêmê
Pênc parêzgehên herêmê ku hene ev in. Bajar û bajarokên herêmê ku hêjmara gelhe ya bajarê ji 40 hezar kesî zêdetir e.
Wêne
Kampaniya
Famîleya biyan
Famîleya Salicaceae sala 1815'ê ji aliyê Charles François Brisseau de Mirbel ve, di Elémens do Physiologie Végétale et de Botanique, b. 2, r. 905ê de hatiye binavkirin. Wî navê „Salicineae“ lê danibû. 55 cins, bi qasî 1010 cureyên vê malbatê hene. Navê din ên bo Salicaceae Mirb. s.l. ev in: Bembiciaceae R.C.Keating & Takht., Caseariaceae Baum.-Bod., Flacourtiaceae Rich. ex DC., Homaliaceae R.Br., Patrisaceae Mart., Prockiaceae Bertuch, Samydaceae Vent., Scyphostegiaceae Hutch.
Darbîk heba, kanî hebû, kanî heba gund ava dibû, dibû: Darebî
Li Kurdistanê heya salên 1970'yê daristanên mezin hebûn. Li daristanên darbîkê (bî, dara biyê, bîk) sedî sed kanî hebûn. Li cihê darbîk pirr bûn, ji ber wê gund dihatin avakirin. Ji ber wê ye ku navên gelek gundan Darebî ye.Şêr, berazên kovî, rovî, kitikên kovî, mirîşkên kovî marên biqilonç, hirç ûêd gelek ajal dijiyan. Dewleta Romê (Tirkiye) daristan hemî şewitand. Niha spindar û bîkê xelk diajo, daristanên dara biyê nemane.
Mandel, Almanya
Mandel şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
John Boyd Orr
John Boyd Orr, 1em Baron Boyd Orr CH DSO MC FRS FRSE (jdb. li Kilmaurs, Skotlenda - m.  li Newton a nêzîkî Brechin) bijîşk û biyologekî skotlendî bû. Sala 1949î Xelata Nobel a aşitiyê girtiye. Perwerdeya fîlozfî, bijîşkî û zanistiyên xwezayê dîtiye. Bi xwe lawê cotyarek bû. Armanca wî ya yekem bipêşxistina teknîkên cotyarî û ajalvaniyê bû. Wî ceribandin dikir û dawiyê de di xwedîkirina ajalan de gavên nûjen da avêtin. Di warê nûjenkirina cotyarî, masîgeriyê de jî bûye kesekî navdar. Di saziyên dûgelê de xebitiye.
Ew herwekî di warê polîtîka û fîlozofiyê de jî bi wêrekî tevdigere. Tevlî çalakiyên dijî şer û sazûmaniyên êrîşkar dibe.
Drachselsried
Drachselsried şaredariyeke navçeya (Landkreis) Regen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Girdivan
Girdivan navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Girdivan 1259 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 211 e.
Pêncşema reş
Pêncşeme raş, rojeke ku di dîroke gelê kurd weke rojeke raş tê zanîna. Di roje pêncşemê 24 kanûnê e 2009an de dewlete tirk bi ser şaradar û mala sîyesetmedarên kurdan de girt û nêzîkî 1200 mirovên ku navdar yên ku ji kurdan re weke pêşengin hatin binçavkirin û piştre hatina girtin û şandina girtigahan. Yên ku hatina girtin, gelekên ji wan şaradar bûn. Şaradarê Êlihê Necdet Atalay û yê Cizîrê ji ji di nav wan de bû. Serokê koma DTP ê Hatip Dicle ji di nav wan de bû. Hê gelek mirov hebûn. Piştî van girtiyan re hê gelek mirovên din ji hatina girtin. Di rojên piştre de ji girtin û binçavkirin û şandina girtigahan berdewam kir. Kurdan ji li hemberê van êrîşên dewletê li her deverên Kurdistanê rabûn li ser lingan û bi rojan xwepêşandin li dar xistin. Dewletê ji ji bo ku van tepkiyên kurdan ji ber çavan bide dûrkirin di çapameniyê de rojevê weke "kozmîk oda" yên ku di odayên hin saziyên ku digotin yên "seferberlik tektik kurulu" ku di aslê xwe de bi MGK ve girêdayîna lêgerîn kir. Bi armanca ku li hevberê hevserokê Hukumete Bulent Arınç we suîqast bê kirin. Lê di rastiyê de ti tiştekî wilo ne bû. Ji ber ku roje di deme girtina siyesetemedar û rêveberên kurdan pêk hat rojev bê guharandin ev roje hatibû plankirin.
Berî ku ev girti pêk werin û siyeset medarên kurd werine girtin, partiya Kurd e bi navê DTP ê hatibû girtin. Bi wê ji ji nêzîkî 280 Siyesetmedarên kurd re qadaxakirina siyseteê hatibû bi biryarkirin. Bi wê re şert û mercên serokê gelê kurd Abdullah Ocalan ji hatibûn jidandin û Serokê gelê kurd got ji bo wan şert û mercên xwe "çala mirinê".Kurdan ji bo ku CPT heyetekê bi şene wir, bi rojan xwepêşandin kirin.
Osît
Osît (bi tirkî: Erikli), gundekî bi ser navçeya Azorta Erzîromê ve ye. .
Îrsank
Îrsank (bi tirkî: Örenağıl), gundekî ser Sasona Batmanê ye.
298
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Êgila Silêmanî
Êgila Silêmanî, gundekî ser bi navçeya Diyarbekirê Gêlê ve ye.
Cancix, Egîn
Cancix, gundekî girêdayê navçeya Egîn a Erzînganê ye.
Sembrancher
Sembrancher, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Valais a herêma Entremontê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Enes Kaçmaz
Enes Kaçmaz stranbêjekî kurd e ku di 22'ê Îlona 1998'an de li Enqere Polatliyê hatiye dinê.
Jînenîgarî
Kaçmaz, di 22'ê Îlona 1998'an de li navçeya Polatli ya Enqereyê di malbateke Kurd de hatiye dinê. Enes, ku ji biçûkatiya xwe bi muzîkê re eleqedar bû, piştre bi muzîkê re têkildar bû. Bi stranên wek Leyla, Hurik Hurik Delize rekora hit li ser YouTube û gelek cihên din şikand.
Dîskografî
Single
Villers-Hélon
Villers-Hélon, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Châtellenot
Châtellenot, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Janet Montgomery
Janet Ruth Montgomery (z. 29 Çirî 1985) lîstikvaneke Birîtanya ye. Wê di gelek film û rêzefîlman lîstikvanî kirî ye.
Jiyana kesane
Montgomery li Engilîzîstan ji dayik bû. Apê wê lîstikvan e. Birayek wê ya piçûk heye, Jason, ku ew jî lîstikvan e. Wê di 2017 de dest bi hevalbendiya nivîskarê afirîner Joe Fox kir. Ev di Mijdara sala 2018 hat ragihandin, û yekem zarokê wan a keça 2019 ji dayîk bû.
Em hatin (albûm)
Em hatin navê albûmek stranan ya hunermend Şehrîban e ku sala 1995ê derketiye. Di albûmê de 10 stran cih digrin.
Şêxsor
Şêxsor, gundekî girêdayê navçeya Egîn a Erzînganê ye.
Belvés de Castilhon
Belvés de Castilhon (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ya Fransayê ye.
Frauenau
Frauenau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Regen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Châtillon-sur-Seine
Châtillon-sur-Seine, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Yang Xiaobo
Yang Xiaobo, dibe ku yek ji van ên li jêr be:
Şeyhmus Diken
Şeyhmus Diken, nivîskarekî kurd e ku di sala 1954an de li Amedê hatiye dinyayê. Zanîngeha Enqereyê, beşa Zanyariya Siyasî xwendiye. Di 1990î de nivîsên wî di rojnameyên Radikal, Yeni Yüzyıl û Yeni Binyıl hatin weşandin. Berhemên Şeyhmus Diken bi zimanê tirkî ne, lê çend ji pirtûkên wî jî hatine wergerandin bo kurdî.
Bexşiyan
Bexşiyan, gundekî ser bi navçeya Diyarbekirê Gêlê ve ye.
Hilbijartina serokomariya Tirkiyê 2023
Hilbijartina serokomariya Tirkiyê 2023, hilbijartinek pêşwext a serokkomariyê ye ku di 14ê gulana sala 2023an de ji bo diyarkirina serokomarê Tirkiyê hate lidarxistin. Di 14ê gulanê de hilbijartina serokkomariyê û di heman demê de hilbijartinên giştî yên Tirkiyê yên sala 2023an hatin kirin. Lijneya bilind a hilbijartinê biryar daye ku gera yekem a hilbijartina serokomariyê di 14ê gulanê de ye, û eger di gera yekem de serokkomar neyê hilbijartin, di 28ê gulanê de gera duyem were kirin.
Oldenburg
Oldenburg bajarekî serbixwe ye li navçeya Niedersachsen, Almanya. Navê bajêr bi fermî Oldenburg (Oldb) e. li herêma bakurê rojava di navbera bajarên Bremen li rojhilat û Groningen (Holland) li rojava. Nifûsa bajarê 170,000 kese, li gorî hijmara di (Mijdar 2019) de hatî kirin
Di dema pêgirtina Frensî de (1811–1813) li dû şerê Napolyonî li dijî Brîtanya, ew bi Le Fransî wekî Le Vieux-Bourg jî dihat nas kirin. Bajar li çemên Hunte û Haaren e,.
Cotyarî
Bajar bi qadên çandiniyê yên mezin ve dorpêçkirî ye, ku% 80 ê wan mêrg e. Di nav sînorên bajêr de çandinî hene û çend heb jî hene. Çalakiyên çandiniyê yên serdest ên herêmê çandiniya sewalan e, nemaze çêlekên şîranî û heywanên din ên diçêrandin, zeviyên wekî dexlên ji bo xwarin û xwarina heywanan, û her weha asparagus, genim û kelem.
Hilbijartina serokomariya Tirkiyê 2023
Danûstandinên berî hilbijartinê
Di sibata 2023an de, du erdhejên bihêz li bakurê Kurdistanê û hin deverên Sûriyê qewimîn û zêdetirî 52 hezar kes miribûn. Gotûbêj hat kirin ka ev yek dê bibe sedema guhertina dengdanê di nav gel de. Di nava partiya desthilatdar AKPê de paşxistina hilbijartinan hate nirxandin. Lê belê, Erdogan biryar da ku roja hilbijartinê bimîne; Paşxistin wê bigihîşta 10. salvegera berxwedana Geziyê.
Di 10ê adara 2023an de hilbijartinên pêşwext ên serokomar Erdogan bi biryarnameyekê hat ragihandin û 14ê gulana 2023an wek roja hilbijartinê hat destnîşan kirin.
Pêvajoya hilbijartinê
Wekî ku li Fransayê, pergala du-dor tê bikaranîn. Ger di tûra yekem de yek ji namzedan nikaribin piraniyek mutleq bidest bixin, du hefte şûnda serokkomar di gera duyemîn de tê hilbijartin.
Her hemwelatiyê Tirkiyê yê ku mafê hilbijartinê yê wekîliyê heye, temenê wî gihîştiye 40 salî û xwendina zanîngehê qedandiye, mafê hilbijartinê heye. Li gorî destûra bingehîn, namzetek bi pêşniyara nivîskî ya herî kêm 20 parlamenteran tê destnîşankirin. Bi ser de jî, partiyên ku di hilbijartinên parlemanî yên dawî de herî kêm ji sedî 10 dengan bi dest xistine, dikarin namzetekî hevpar destnîşan bikin. Namzetên serbixwe, an jî berendamên ku partiya wan van şertan pêk naynin, hewceyî 100,000 îmzeyên noterî yên dengdêrên xwedî maf in. Di navbera 22-27ê adara 2023an de wan îmzeyan berhev kiribûn.
Sîstema hilbijartinê
Li gorî qanûnên ku di referandûma 16ê nîsana 2017an de ji bo guhertina destûra bingehîn a Tirkiyeyê hatin qebûlkirin, namzetê serokkomariyê ku di gera yekem de neyê hilbijartin bi pergalek du geran de tê hilbijartin ku divê piraniya dengên derbasdar (herî kêm ji sedî 50 + 1 deng) bê bidestxistin. Ger ti berbijêr piraniya pêwist bi dest nexist, di gera yekem de di navbera her du berbijêrên ku herî zêde deng girtine de gera duyem tê lidarxistin û piştre namzedê ku piraniya mutleq bidest xistiye tê hilbijartin.
Li gorî benda 101ê ya destûra bingehîn a Tirkiyeyê, ji bo ku namzedek beşdarî hilbijartinên serokomariyê bibe, partiyên siyasî yên ku di hilbijartinên herî dawî yên parlamentoyê de bi tena serê xwe yan jî bi hev re %5 ku dengên derbasdar bidest xistine, yan jî komek partiyên siyasî ku herî kêm 20 parlementerê wan li parlamentoyê heye dikarin namzetan destnîşan bikin. Ji aliyê din ve kesên ku di lijneyên hilbijartinê yên navçeyan de herî kêm ji 100 hezar hilbijêran îmze kom bikin dikarin bibin namzetê serokomariyê.
Rîga
Rîga (bi letonî: Rīga), paytext û bajarê herî mezin ê Letonyayê ye ku bajêr li ser Kendava Rîgayê li ser peravê Çemê Daugavayê, li cihê ku digihîje Deryaya Baltîkê hatiye avakirin. Nifûsa bajêr 605.802 kes e ku sêyeka nifûsa Letonyayê pêk tîne. Rûerda Rêgayê 307,17 km² (çargoşe) erd werdigire û bilindahiya bajêr a bi ser asta deryayê ve di navbera 1 û 10 mêtreyê de ye û bajar li ser deştek rast û qûmî hatiye avakirin.
Rîga di sala 2014an de ligel Umeå li Swêdê dibe paytexta çandî ya Ewropayê. Li bajêr Civîna NATOyê ya 2006an, Pêşbirka Eurovision 2003, Şampiyonaya Hokeya Qeşayê ya Cîhanê ya Mêran a 2006, Şampiyoniya Curling a Jinan a Cîhanê ya 2013 û Şampiyoniya Cîhanê ya IIHF ya 2021an hatiye lidarxistin. Ofîsa Yekîtiya Ewropî ya Rêvebirên Ewropî ji bo Têkiliyên Elektronîkî (BEREC) li bajêr e. Rîga di sala 2017an de wekî Herêma Ewropî ya Gastronomiyê hate hilbijartin.
Di sala 2019an de zêdetirî 1.4  milyon geştiyarên biyanî serlêdana bajêr kirin. Balafirgeha Navneteweyî ya Riga, balafirgeha herî mezin û qerebalix a dewletên baltîkê ye. Bajêr endamê Bajarên Ewropî, Yekîtiya Bajarên Baltîk (UBC) û Yekîtiya Paytextên Yekîtiya Ewropayê (UCEU) ye.
Ötigheim
Ötigheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rastatt li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Benyûk
Benyûk, gundekî ser bi navçeya Diyarbekirê Gêlê ve ye.
Şehîdemîn
Şehîdemîn an jî Alakilîse  gundekî bi ser Sarîqamîşa Qersê ve ye.
Dewleta yekpare
Dewleta yekpare dewletek e ku tê de desthilatdariya dewletê li ser tevahiya xaka neteweyî bi piranî navendî ji paytextê tê kirin. Weke formeke taybetî ya dewleta yekpare, carina behsa dewleta yekpareya nemerkezî tê kirin, ku organên xweser ên nenavendî yên wekî navçe an jî beş, lê bi navendî têne çavdêrîkirin. Dewletên yekbûyî li yekîneyên îdarî, dibe ku di nav dezgehên xweser ên serbixwe de jî werin dabeşkirin, lê ne wekî dewletên federal wekî dewletên cihê. Ji hewildana ji bo dewletek yekpar re yekîtîparêzî tê gotin, ji hewildana ji bo pergaleke federal re jî federalîzm tê gotin.
Zerîfe Xanim
Zerîfe Xanim (jdb. ? - m. 9'ê tîrmehê, 1937 ) tevî hevalê xwe Elîşêr li paşî serhildana çekdarane ya herî pêşîn dijberî Komara Mistefa Kemal Atatirkî anko Serhildana Qoçgiriyê bi find û fêlan dihêt girtin. Ji ber ko Atatirkî serê Elîşêrî xwestibû, Serokê hêzên Tirk Topal Osman, serê herduan bi diyarî ji bo wî bir. Serê Zerîfe Xanimê û hevalê wê Elîşêr bi mehan li Koçka Çankaya cihê ko Atatirk lê dima liber darê bûn.
Serhildana Qoçgiriyê hat sekinandin û heta serhildana Şêx Seîdê Pîran rewşa Kurdistanê gelek xirabtir lêhat.
Mûnîs
Mûnîs endezyar û mîmarekî kurd e. Xuya dike ku di Serdema Zêrîn a Îslamê jiyaye.
Dîroknasê kurd Mehrdad Izady di berhema xwe a "Kurd" de behsa wî dike, Lê dîroka jidayikbûn, mirin û bajarê wî nîşan nekiriye.
Nîjadperestî li Tirkiyeyê
Nîjadperestî li Tirkiyeyê cûdahiya neteweyî û a olî li kesan tê kirin e. Bi taybetî li kurdan, li ermeniyan, li elewiyan, cihûyan û ereban tê kirin.
Binêre
Nîjadperestiya tirkan li dijî kurdan
Cemaledîn Buxarî
Cemaledîn Buxarî (Çînî: 札馬剌丁) Jamal ad-Din Muḥammad ibn Ṭāhir ibn Muḥammad al‐Zaydī al‐Bukhārī yek ji stêrnasê fars e. Xebatên xwe yên li ser astronomiyê li paytexta Çînê Pekînê kiriye. Navê çînî Zhamaluding e.
Miyoz
Miyoz, dabeşbûna miyozî an jî kêmedabeşbûn (bi grekî: meiosis) corek ji dabeşbûna xaneyê ye ko di makexaneyên hêk, sperm û sporan de rû dide.
Dabeşbûna mîyozî û pîtîn du bingehên serekî ne bo pirbûna zayendî. Ji bo pirbûna zayendî pêdivî bi xaneyên herdu zayendê (ner û mê) heye. Ango divê xaneya hekê bi ya spermê vê were pîtandin. Yekbûna navika hêkê bi navika spermê ve wekî pîtîn tê navkirin. Her çiqas wêçe ji yekbûna navikên du xaneyan pêk were jî, hejmara kromozomên xaneyên weçeyê ne du qat li bi qasî kromozomên her bavanek e. Xaneya sperm û ya hêkê xaneyên taybet in û wekî gamet tên navkirin. Di laşê mirov de gamet di hêkdanka mêyan an jî di gunên nêran de ji xaneyên gametçêker, bi dabeşbûna miyozî tên çêkirin.
Hejmara kromozomên zîndeweran
Di zanista polenzaniyê (bi înglîzî: taxonomy) de koma zîndewerên ko ji bavanên hevbeş peydabûne û dikarin bi zaûzêya nav xwe de, weçeyên nestewr (bi înglîzî: fertile) peyda bikin, wekî cor tê navkirin. Hejmara kromozomên endamên corê heman e. Wekî mînak, hemû mirovên ser erdê corek e (Homo sapiens) û di xaneyên her mirovek de 46 kromozom heye. sîr (Allium sativum) corek riweka bi 16 kromozomî ye. Hirç (Ursus arctos) corek ajala 74 kromozomî ye. Her wekî di van mînakan de hatiye nîşankirin, hejmara kromozomên her corek taybet e ji bo hemû endamên koma wê corê û di nifşên nû yên corê de naguhere.
Di laşê mirov de li gor erkê xwe, du cor xane heye. Xaneyên laş (bi înglîzî: somatic cells) û xaneyên gametçêker (bi înglîzî: germ cells). Laşexane bi dabeşbûna mîtozî hejmara xwe zêde dikin, hemû şane û endamên laş ji laşexaneyan pêk te. Xaneyên gametçêker di hêkdank an jî gunên mirov de cih digirin bi dabeşbûna miyozê xaneyên zayendê, ango sperm û hêk çê dikin.
Di laşexaneyan de (xaneyên laş) komeleya kromozom bi cot in. Cota kromozoman, wekî kromozomên homolog tê navkirin. Kromozomên homolog (kromozomên lêkçû), cotek kromozomên bi heman qebare, dirêjî û şêweyî ne. Cihê sentromerê û rêza genên li ser kromozomên homolog jî heman in. Di xaneyên mirov de, ferek kromozoma homolog ji dayikê, fera din ji bavê tê. Wekî mînak, di xaneyên mirov de 23 cot, an jî 46 kromozom heye, loma hêjmara kromozomên xaneyên laş wekî 2n= 46 tê nîşankirin. Bi eslê xwe di xaneyê de li gor şewe, dirêjî û zanyariyên bomaweyî 23 cor kromozom an jî 23 kromozomên lêkçû heye. Li vir tîpa “n” cora kromozoman diyar dike. Heke di xaneyê de ji her corê, cotek kromozom hebin, ango kromomozom bi cot bin, vê gavê peyva “2n” tê bikaranîn û ew xane jî wekî xaneya dîploîdî tê navkirin. Bi kurtasî, divê peyva “xaneyên laşê mirov 2n= 46 kromozom lixwe digirin” wîsa were şîrovekirin; di xaneyên laşê mirov de 46 kromozom heye lê ji ber ko ji her corek du kromozomên homolog heye, bi eslê xwe xaneyên mirov 46 heb lê 23 cor kromozom lixwe digirin, ango laşexane kromozomên cot komeleyî lixwe digire. Ji xeynî xaneyên laş, di laşê mirovên bi temenê pêgehiştî de xaneyên taybet hene û wekî xaneyên zayendê an jî gamet tên navkirin. Di laşê mêyan de xaneyên gamet wekî hêk, di laşê nêran de xaneyên gamet wekî sperm tên navkirin. Gamet xaneyên haploîdî ne û taybet in bo pirbûna zayendî. Di xaneyên haploîdî de koma kromozoman ne bi cot lê tek in. Ango gamet kromozomên homolog lixwe nagirin. Wekî mînak gametên mirov 23 kromozom lixwe digirin û wekî n= 23 tên nîşankirin. Ango koma kromozomên sperm an jî hêk kromozomên tek komeleyî lixwe digirin,.
Heke sperm û hêk ji komeleya cot kromozoman pêk bihata, piştê pîtînê, wê hejmara kromozomên weçeyê ducar biba. Wekî mînak, xaneyên hespan 64 kromozom lixwe digirin. Makexaneyên hêk û spermên hespan jî her wekî xaneyên laş 64 kromozom lixwe digirin. Heke li makexaneyan de miyoz rû nedeya û makexaneya hêkê bi makexaneya sperm ve hatiba pîtandin, wê gavê zîgotek bi 128 kromozomî peyda dibû. Ango ji hesp û mehînek 64 kromozomî, caniyek 128 kromozomî peyda dibû. Helbet tu car tiştek wisa nabe, hejmara kromozomên her zîndewerek taybete bo cora wê û neguhêrbar e. Ango divê kromozomên caniyê (weçe) jî wekî mîna bavanê xwe 64 kromozom bin.
Di pirbûna zayendî de, ji bo hejmara kromozomên weçeyê neguhere, sabît bimîne, pêşî kromozomên xaneyên gametçêker ên sperm û hêkê bi dabeşbûna miyozê dadikeve nîve.
Bi dabeşbûna miyozî kromozomên homolog ji hev cihê dibin her ferekê ji cota homologan diçe xaneyek, bi vî awayê ji xaneya dîploîdî xaneyên haploîdî peyda dibin. Ango bi dabeşbûna miyozî kromozomên makexaneyê dadikeve nîvê, loma dabeşbûna miyozî wekî kêmedabeşbûn jî te navkirin. Gamet ji van xaneyên haploîdî çê dibin. Bi dabeşbûna miyozî, ji makexaneyek çar xane çê dibe, lê ev her çar xane ne kopyayên hev in ji hêla bomaweyî ve ji hev cuda ne. Di hêkdankên mirov de makexaneyên hêkê yên bi 46 kromozomî hene. Lê makexaneya hêkê bi dabeşbûna miyozî hêka bi 23 kromozomî çê dike. Loma xaneya hêka mirov bi 23 kromozom e. Herwisa li gunan de makexaneyên spermê 46 kromozomî ne, bi dabeşbûna miyozî ji her makexaneyê çar spermên bi 23 kromozozmî peyda dibe.
Dema dabeşbûna miyozî li cem zîndeweran
Berevajiyê mîtozê, dabeşbûna miyozî bi dirêjiya jiyana zindeweran de an jî di hemû xaneyên wan de rû nade. Wekî mînak, di xaneyên zarokan de miyoz rû nade, lê kengê zarok gihîşt 12-14 salî û balix bû, dabeşbûna miyozî jî dest pê dike. Ango miyoz di laşê mirovên bi temenê pêgehiştî de dest pê dike, ji bo jinan, hetanê dema menapozê, ji bo mêran jî heta dawiya jiyanê didome. Ev rewş jo bo ajal û riwekan jî wisa ye, lê dema gehiştîbûna ajalan li gor her corên ajal corbicor ê. Wekî mînak, miyoz di laşê hespê bi temenê 12-15 mehî, pezê 5-7 mehî, gayê 6-12 mehî de dest pê dike. Kulîlk endama zayendî ya riwekên kulîlkdar e. Bi gelemperî dema biharê, riwekên kulilkdar, kulilikên xwe vedikin ,bi bişkivina kulîlkan, dabeşbûna miyozî jî rû dide. Ango di kulîlkên riwekan de miyoz bi gelemperî salê carek rû dide.
Miyoz coreyek dabeşbûna xaneyên navikrasteqîn (bi înglîzî:eukaryotic cell ) e. Bi dabeşbûna miyozî ji makexaneyên dîploîdî, xaneyên haploîdî (gamet) tên çêkirin. Di tevahiya miyozê de ADN (asîda deoksîrîbonukleyî) carek duhende dibe, sîtoplazma û navik du car dabeş dibin. Dabeşbûna miyozî ji du qonaxên serekî pêk tê; Miyoz I ( Miyoza yekem) û Miyoz II (miyoza duyem). Ev herdu qonaxên serekî jî, qonaxên profaz, metafaz, anafaz û telofazê lixwe digirin. Qonaxa înterfazê di destpêka qonaxa miyoza yekem de heye lê di miyoz II de tune.
Qonaxa înterfazê (Qonaxa navber)
Berê dabeşbûna miyozî, makexaneya hêkê an jî ya spermê di qonaxa navberê de ango înterfazê da ye. Înterfaza miyozî, mîna ya mîtozî ye. Qonaxa înterfaz ji sê jêrqonaxan pêk tê; G1,S, G2.
Di qonaxa G1 de makexane gir dibe, di xaneyên ajalan de sentrîol duhende dibin. Bi vî awayê du sentrozom çê dibin. Xaneyên riwekan sentrozom lixwe nagirin.
Di qonaxa S de hemû ADN yên kromatîdan xwe duhende dikin, bi vî awayê mêjera ADN (bi înglîzî:DNA) zêde dibe, û dibe du qat. Ango kromatîdên xwîşk di vî qonaxê de çê dibin. Ber bi dawiya qonaxa interfazê, di qonaxa G2 de makexane bi têra xwe proteîn, enzîm û ATP çê dike, girbûna xaneyê didome, êdî xane ji bo dabeşbûnê amade ye. Di qonaxa interfazê de zanyariyên bomaweyî(genetîkî) hê jî bi şiklê kromatînên dirêj û zirav in. Kromatîn di nav navikê de bi qalika navikê dorpêçî ye.
Qonaxa Profaz I (Qonaxa amadehî)
Parzûna navikê dihele û perçê dibe, sentrozom ber bi cemserên xaneyê dilivîn û rîşalên teşiyê (bi înglîzî: spindle fibers) çê dikin. Kromatînên mûyokî xwe li ser xwe dipêçin, kurt û stûr dibin. Kromatîn êdî wekî kromozom tên navkirin.
Di qonaxa profaza 1ê de kromozomên homolog tên ba hev û kromatîdên kromozoman xwe li pêşberî hev cih dikin. Bi vî awayî genên allel tên hemberî hev. Ev rewşa cota kromozoman, wekî sînapsîs tê bi nav kirin. Ji ber ko  kromozomên homolog duhende bûne, her ferek kromozom 2 kromatîdên xwîşk lixwe digire. Dema cota homolog tên ba hev, pêkhateyek bi 4 kromatîdî çê dibe, ev pêkhate wekî tetrad tê navkirin.Kromatîdên nexwîşk ên her du kromozoman li ser hev ba dibin ev rewş wekî tîpa x tê xuyakirin bi zimanê yewnanî navê tîpa X “kî” ye loma beşa kromatîdên bi awayekî çeperaskî li ser hev direjbûyî, wekî kîazma tê navkirin.Kromatîdên nexwîşk di xala kîazmayê de dihelin û ji kromozomê diqetin. Di vî demê de parçe guherîn (bi înglîzî: crossing over) rû didê. Parçe guherîn di navbera genen allel de pêk tê. Genên allel ên kromotînên nexwîşk bi beramberê hev gen diguherînin. Parçe guherîn yek ji  hokarên serekî ye ko dibe sedema guherîna bomaweyî ya nifşên nû.
Qonaxa metafaz I (Qonaxa beramberî)
Kromozomên homolog li naverasta xaneyê de li ser xêza ekvatorî de bi beramberê hev rêz dibin. Şeweya rêzbûna kromozomên homolog dibe sedema bi çeşîddariya gametan. Sentrozom êdî gihîştine cemseran, di navbera sentrozoman de rîşalên teşîyê çê bûye. Her yekê ji kromozomên homolog xwe bi rîşalek teşiyê ve girê dide, ev girêdan di xala sentromerê de pêk te. Di heman demê de kînetokorên herdu kromatîdên xweng xwe ber bi heman cemserê ve vedigerînin. Bi vî awayê herdu kînetokor bi yek mîkrotubla kînetokorî (rîşalaê teşiyê) ve tên girêdan. Ev rewş ji metafaza mîtozê gellek cuda ye. Di qonaxa metafaza mîtozî de ne kromozom, lê her yeka kromatîdên xwîşk, xwe bi rîşal teşiyê ve girê dide. Ji ber ko di metefaza miyozê de kromozomên homolog li hember hev rêz dibin, di qonaxa anafaz I ê de ne kromatîd, lê kromozom ji hev cihê dibin. Ji cota kromozomên homolog, ferek diçe cemserek, fera din jî diçe cemserê din. Cihêbûna kromozomên bi awayek tesadîfî rû dide, ev rewş wekî dabeşbûna serbixwe (bi înglîzî: independent assortment) tê navkirin. Loma ji miyoza her bavanek, her car gametên bomaweyiya wan piçek ji hev cuda peyda dibe.
Qonaxa anafaz I (Qonaxa cihêbûn)
Bi dirêjbûna mikrotubulên cemserî, xane jî dirêj dibe. Di destpêka vê qonaxê de her ferek kromozomên homolog ji hev cihê dibe. Bi kinbûna rîşala teşiyê (mîkrotubula kînetokorî) her ferek kromozomên homolog ber bi cemserek dilive. Dabeşbûna mîtozî de di qonaxa anafazê de ne kromozomên homolog, lê kromatîdên xwîşk ji hev cihê dibin. Gava kromozomên bi du kromatîdên xwîşk digihîjin cemseran, dawî bi anafaz I tê. Dawiya qonaxa anafaza yekemê de, hejmara kromozoman dadikeve nîvê. Eger xaneya ko tê de miyoz rû dide, makexaneya gametên mirov ba, wekî mînak, makexaneya hêkê ba, wê gavê 23 kromozomên makexaneyê ji dayik, 23 kromozom jî ji bav dihat. Dema anafaz I de hemû kromozomên dayikê ber bi cemserek, hemû kromozomên ji bav jî ber bi cemsera din naçe. Belavbûna kromozoman li gor rêzbûna wan a di qonaxa metafaz I ê pêk tê. Wekî mînak, dibe ko 8 kromozomên dê û 15 kromozomên bav biçe cemserek, 15 kromozomên dê û 8 kromozomên bav jî biçe cemsera din. Li gel metafaz I ê, ev rewş jî dibe sedema çêbûna gametên ji hev cuda.
Der Schwarm
Der Schwarm romaneke zanistî-xeyalî ya nivîskarê alman Frank Schätzing e. Ew pirtûka şeşemîn û herî serkeftî ya nivîskarê ye. Pirtûk yekem car di sala 2004an de hate çap kirin û di demek kurt de bû bestseller. Mijara thrillera honaka zanistî xetereya hebûnê ya li ser mirovahiyê ye ku ji jiyanek deryayî ya nenas û aqilmend ve tê.
Çîrok
Di pêşgotin û "Beşa Yekem" a romanê de, mirovên li çaraliyê cîhanê li herêmên cuda her ku diçin bi êrîşên ji deryayê re rû bi rû dimînin. Di destpêkê de tenê bûyerên piçûk pêk tên, ku meriv dibêje qey ne girêdayî hev in: melevan rastî êrişî segmasiyan an komên jellyfish tên, an keştî bêyî ku sedem diyar bibe dikevin bin avê. Li peravên rojavayê Kanadayê jî balîna awayekî berbiçav êrîşkar in û keştiyan bi tevahî dixin bin avê. Li Norwêcê, koloniyên kurmikan qeraxa parzemînê bêîstîkrar dikin, û di encamê de tsunamiyek çêdibe, ya ku deverên peravê yên Ewropayê wêran dike. Bi vî rengi, rewş her ku diçe girantir dibe û ji kontrolê derdikeve.
Miyoz
Bandora parçe guherînê li ser çeşîddariya nifşên nû de
De em bibêjin malbatek bi çar zarok heye. Herçî çar zarok jî ji heman dê û bavê ne, lê zarok kopyayên hev nin în, raste rast naşibin hevdu û bavanên xwe. Sedema ev rewşê, pirbûna zayendî ye. Dema çêbûna gametan de, parçe guherîn li hin kromozoman pêk tê. Hejmara kromozomên wê parçe biguherînin li gor şansê yê. Ango parçe guherîn her car di heman kromozom û navbera heman genan da pêk nayê, loma herçî gamet ji heman kesê çê bin jî naşibin hevdu.
Der Schwarm
Çîrok
Tîmek krîzê ya ku ji zanistvan û artêşê pêk tê digihîje wê encamê ku hêzeke nenas ji kûrahiya deryayê hewl dide mirovahiyê ji deryayan derxîne an jî wan ji holê rake. Ji bo pêşîgirtina li felaketekê sefereke navneteweyî tê destpêkirin.
Miyoz
Bandora parçe guherînê li ser çeşîddariya nifşên nû de
Mînak, ji bo zaroka yekemîn a malbatê de bila makexaneya spermê de parçe guherîn di navbera çar homologan de pêk wêre, bila makexaneya hêkê jî bi pênc kromozomên homolog parçe biguhere û bi pîtîna ev hêk û spermê bila zaroka yekem çê bê. Ji bo zaroka duyem jî ji makexaneyên hêkê û spermê, gametên nû tên çêkirin, de em bibêjin îcar di navbera şeş kromozomên homolog ên spermê de parçe guherîn çê be û parçe guherîna hêkê jî di navbera çar homologên wê de rû bide. Bi pîtandina van gametan zaroka duyemîn çê dibe, îcar ji ber ko rêza genên li ser kromozomên zaroka duyemînê ji ya yekemîn cuda ye, her du zarok allelên piçek cuda lixwe digirin loma jî naşibin hevdu. Ew rewş ji bo hemû zarokên malbatê heman e. Divê neyê jibîrkirin ko xaneyên mirov ne ji 5-6 lê 23 cot homolog lixwe digirin û her cara miyozê de dibe ko navbera gelekî ji van kromozoman da parçe guherîn rû bide.
Bernòs e Baulac
Bernòs e Baulac (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ya Fransayê ye.
Miyoz
Bandora parçe guherînê li ser çeşîddariya nifşên nû de
Bandora sê hokar li ser lêçûniya bavanan heye.
1. Di qonaxa profaz I ê de parçe guherîn.
Der Schwarm
Dîroka weşanê
Der Schwarm heşt mehan li Almanyayê bû number-one bestseller û heta niha bi 18 zimanan hatiye wergerandin. Ew ji hêla gelek rexnegir û xwendevanan ve ji bo nûnertiya wê ya rast a biyolojiya deryayî, erdnasî, û jeofîzîkê hate pesend kirin.
Miyoz
Bandora parçe guherînê li ser çeşîddariya nifşên nû de
2. Di qonaxa metafaz I ê de şêweyê rêzbûna kromozomên homolog û di qonaxa anafaz I ê de ji hev cihêbûna van kromozomên homolog
3. Bi tesadûfî pîtandina hêkê ya bi spermê.
Der Schwarm
Rêzefîlm
Hevbendiyek weşanên giştî yên ewropî rêzefîlmek e TV ya bi navê The Swarm, ku ji hêla Frank Doelger û Mark Huffam ve tê rêvebirin, çêdike. HIlberîn wek rêzefîlma alman ya herî biha tê hesibandin. Tê de Cécile de France, Sharon Duncan-Brewster, Joshua Odjick, Takuya Kimura, Kari Corbett, Jack Greenlees, Lydia Wilson, Krista Kosonen, Takehiro Hira û Rosabell Laurenti Sellers hene. Ew di sibat û adara 2023an de hate berdan.
Miyoz
Miyoz II
Li dawiya miyoz I, ji makexaneya dîploîdî du xaneyên haploîdî çê dibin. Ev herdu xane bi miyoz II dibin çar.
Qonaxa miyoz II ji serî heta dawî wekî mîna dabeşbûna mîtozî rû dide. Lê di pêşiya profaz II de qonaxa înterfazê tune ye. Ango di tevahiya dabeşbûna miyozî de înterfaz û duhendebûna ADNyê carek, sîtokînez du car rû dide.
Profaz II
Di qonaxa profaz II de kromatîn xwe li dor xwe dipêçînin, gilok dibin û hê pirtir kin û qalind dibin. Navikok winda dibe, parzûna navikê perçe dibe.Sentromerên her du kromatîdên xwîşk xwe bi hev re girê didin. Kromatîdên xwîşk bi alikariya proteînek, bi navê proteîna kohesîn (Cohesin) xwe li hev digirin û êdî wekî kromozom tên navkirin. Li sentrozoman de çêkirina rîşalên teşiyê (mîkrotubul) dest pê dike. Sentrozom ji hev cihê dibin û her yek ber bi cemserek xaneyê ve diçin.
Metafaz II
Sentrozom li her du cemserên xaneyê de cih dibin. Kromozom hê pirtir xwe li dor xwe dipêçînin. Bi vî awayê kromozom kintir û qalindtir dibin.Kromozom li ser xêza ekvatorî ya xaneyê de rêz dibin. Ev xêza ekvatorî wekî ‘sêniya metafazê’ tê navkirin. Her yeka kromatîdên xwîşk bi mîkrotubulên kînetokorî yên dijber ve tê girêdan.
Anafaz II
Mîkrotubulên cemserî ji herdu cemseran ve xwe dirêj dikin. Gava li hev diqelibin (rastê hev tên), hevdu tehn didin bi vi awayê xane dirêj dibe. Bi qelişîna proteîna Kohesîn a navbera kromatîdên xwîşk, ji hev cihêbûna kromatîdan jî dest pê dike. Mîkrotubulên kînetokorî di serê bi kînetokor ve girêdayî de xwe hildiweşînin û kin dibin kromatîd li ser mîkrotubulan ber bi cemserê tevdigerin. Her yeka kromatîdên xwîşk en ji hev qetiyanê, edî wekî kromozom tên navkirin.
Telofaz II
Bi vî qonaxê ve di nav her xaneyek de du navik çê dibin. Li derdora navikan parzûna navikê peyda dibe. Mîkrotubulên kînetokorî û yên nekînetokorî (mîkrotubulên cemserî) hîldiweşin. Di nav navikan da navikok cardin çê dibin. Kromatînên badayî yên kromozoman xwe ve dikin û zirav û dirêj dibin. Bi dawiya telofazê, dabeşbûna navikê (karyokînez) diqede û du navik peyda dibe. Piştê dabeşbûna navikê dabeşbûna sîtoplazmayê dest pê dike. Bi sîtokînezê, ji her xaneyek haploîdî, du xaneyên haploîdî peyda dibe. Bi dawîbûna miyozê, ji makexaneyêk dîploîdî, 4 xaneyên haploîdî çê dibe. Ev herçar xaneyên keç jî, ji aliyê zanyariyên genetîkî ve ji hev cuda ne.
Esclavelles
Esclavelles, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
The Swarm (rêzefîlm)
The Swarm (bi almanî: Der Schwarm) rêzefîlmeke televizyonê ya honaka zanistî ya alman/ewropî ye ku ji hêla Barbara Eder, Luke Watson û Philipp Stölzl ve hatiye çêkirin. Rêzefîlm ku ji romana binavûdeng ya Frank Schätzing hat veguheztin, tekoşîna mirovahiyê ya li dijî hêzeke nenas ya ku di kûrahiya deryayê de dijî, vedibêje.
Bi budceya texmînkirî ya 40 mîlyon € hat hilberandin, ev hilberîna TV ya almanî ya herî biha ya hemî deman e. Rêzefîlm promiyera xwe ya cîhanî di 73emîn Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Berlînê de di Berlinale Series de di 19ê sibata 2023an de kir. Sê beşên ewil ji 8 beşan li derveyî pêşbirkê hatin nîşandan. The Swarm di 1ê adarê de li ser ZDFê kete weşanê, ewê ji adarê ve li ser RAI, France Télévisions, Viaplay, Movistar, ORF, SRF û Hulu Japonya jî peyda bibe.
Mele Nezîrê Bedewî
Mela Nezîrê Bedewî an jî Dahî yek ji nivîskarê kurd e.
Kurê Şêx Mihemed Zahir û birayê Mela Beşîrê Bedewî ye. Mela Nezîr di sala 1933yan de li Gundikê Ezîmê ku li devera Kerboranê hatiye dinê û di sala 1982yan de li gundê Sêgiran ku li herêma Hesekê ye çûye ber dilovaniya Xwedê.
Mela Nezîrê Bedewî xwediye Dîwana Dahî mexlesên mîna "Dahî", "Feqîr", "Nezîr" û "Torî" bi kar anine.
Villers-le-Sec, Aisne
Villers-le-Sec, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Civry-la-Forêt
Civry-la-Forêt, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Wakefield
Wakefield bajarekî Yorkshire, Înglistan e.
Theodore Roosevelt
Theodore Roosevelt, Jr. (bilêvkirina bi kurdî: Teodor Rûzvelt, jdb. li New York City; m.  li Oyster Bay, New York)
Di de bûye 26em serkdewletê DYAyê. Dema ew tê ser text di 42 saliya xwe de ye û ew kesê herî ciwan e ku did îroka DYAyê de hatiye ser desthilatdariyê. Ew ji Partiya Komarger bû.
Di dema wî de DYA dixwaze hêdî hêdî têkeve dika polîtîkaya cîhanê, wekî Brîtanya û Fransa çawa berjewendiyên xwe li seranser erdê didan gerandin, ew jî gavên pêşîn davêje. Roosewelt di dîroka nêzîk a DYAyê de, bi reform û guhertinên di qada birêvebirina sazûmaniya dewletê de tê bibîranîn.
Sora, Farqîn
Sora, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.
Allenfeld
Allenfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Chaudenay-la-Ville
Chaudenay-la-Ville, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Berson
Berson, komuneke fransîaxiv a departementa Gironda ya Fransayê ye.
Îslamsor
Îslamsor gundekî bi ser Sarîqamîşa Qersê ve ye.
Ottersweier
Ottersweier şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rastatt li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Famîleya giyaşîrkan
Famîleya giyaşîrkan (Euphorbiaceae) famîleyeke riwekan e. Bi qasî 240 cins û 6000 cureyên vê malbatê hene. Talşîr (miravke, Euphorbia) jî di vê famîleyê de ye.
Îslamsor
Niha di gundê Îslamsorê de nêzîkê 15 malbat dijîn.
Famîleya giyaşîrkan
Navê latînî Euphorbia ji Euphorbus, bijîşkekî keyê Morîtanyayê Juba II. (bi qasî 50 sal b.z. heya 23/24 p.z.) tê. Linné sala 1753'yê (Spec. Pl. (ed. 1), 450) vê navê lê dike. Ji vê malbatê re herwiha Euphorbia antiquorum L. jî dibêjin.
Dolê, Hîran
Dolê, gundekî bi ser Hîranê ya navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Xodî
Xodî, gundekî girêdayê navçeya Egîn a Erzînganê ye.
Eslettes
Eslettes, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Girik, Mirgewer
Girik navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Girik 838 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 136 e.
Hêlîn, Farqîn
Hêlîn, gundekî bi ser navçeya Amedê Farqînê ve ye.
Geiersthal
Geiersthal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Regen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Clairefontaine-en-Yvelines
Clairefontaine-en-Yvelines, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Amt Eldenburg Lübz
Eldenburg Lübz şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Sunderland
Sunderland bajarekî County Durham, Înglistan e.
Îbn Elam
Îbn Elam (erebî: ابن الأعلم الشريف الحسيني‎), Alī ibn al-Ḥusayn Abū l-Qasim al-'Alawi al-Sharif al-Husayni (jdb. ? - m. 985 Bexda), stêrnasê ereb yê Bexdayê ye. Nisba "El-Elewî Şerif" wî dide xuyakirin ku ew şerîf û nijada Cefar Tayyar bû.
Di derbarê jiyana Îbn Elam de agahî pir kêm tê zanîn, Ew xuya dike ku ew yek ji mezintirîn astronomên misilman yê sedsala 10an e, Bi xwe li Bexdayê xebatên xwe kiriye, di bin serokatiya dewleta kurdan a Biweyhiyan (978-983) de xebitî.
Tacitus
Tacitus an go Publius Cornelius Tacitus(pz.56 - pz.118) dîroknasê Romayî. Berhemên wî yên herî navdar Dîrok û  Salname ne. Ew ji xeynî nivîskariyê sîyasetmedarekî jî bû , Ew bûye Quaestor, Praetor, Trîbûna Pleban, Konsûl, Prokonsûla Asyayê.
Şahgeldî
Şahgeldî, gundekî girêdayî navçe Hezro ya ser bi Amedê ve ye.
Tatula
]bi navê Sêvê Şeytanê û Tatula tê zanîn. Welatê wî Amerîkaya Navîne û ji Amerîkayê li welatên din re hatîye belav kirin. niha li Bijîşkiya kevneşopî de hin caran bo dermanê nexwaşîyên ciyawaz de  tê bikar anîn. ji xwe nav dermanê şipestayî de ye. Dema mîrov bikar bîne bixwe dibe sebebê şipeste û mîrov halîsunasyon dibîne
Christoph Blocher
Christoph Wolfram Blocher (jdb. 11ê çiriya pêşîn a 1940 li Schaffhausen; hembajariyê Meilen, Zürich û Schattenhalb) karsaz û siyasetmedareke swîsrî yê ji partiya rastgir a SVPê ye.
Bertés
Bertés (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ya Fransayê ye.
Cordell Hull
Cordell Hull (jdb. li Olympus, Pickett County, Tênêsî; m.  li Bethesda, Maryland) dadnas û siyasetmedarekî DYAyî bû.
Di nava salên 1933-1944î de wezîrtiya derve kiriye. Keda wî di damezrandina NY'yê de derbasbûye û ji ber wê di sala 1945î de Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye. Ji bera Partiya Demokrat bûye.
Berkîş
Berkîş, mezrekî gelek kevn e û hêj bi fermî gund nayê qebûl kirin. Gund bi fermî wekî mezre tê binavkirin. Warê resmiyetê de, navê gundê Pûtî wer digre an jî bi Tirkî navê wê ya fermî (Yedisalkım). Gund bê keya ye (muxtar) û bi temamî girêdayî gundê Pûtî ye. Nava gundê de ne dibistan ne jî fêrgehekî fermî û nefermî heye. Kesên ku dixwaze bixwîne diçe Xoşabê û perwerdehiya xwe li wir dibîne. Nava resmiyeta dewleta Tirk de navê gundê jî na bihure.
Oakland, Kalîforniya
Oakland, bajareke parêzgeha Kalîforniya ye. Bajar li perava xalîç a San Fransisco yê cîh digire.
Kewer
Kewer, keber an şêfelet an Kember | قەزوان riwekek ji famîleya keweran (Capparaceae) e. Kewer riwekeka bihistrî (dirî) ye. Kewer fêkiyeka mîna kundiroşkan dide. Ku fêkiyên xwe hîn piçûk in ji bo derman çêkirine berhev dikin, jî jê tirşînê dadigirin lê li Kurdistanê wê nakin tirşîn. Kulîlkên kewerê wek mîna porî porsorikê ye û mihurik e.
Hawar (rojname)
Hawar rojnameyek rojane û xwerû bi kurdî ye. Rojnameya Hawar di 5'ê gulanê 2009'a li Amedê dest bi weşana xwe kir. Piştî ku Rojnameyên Azadiya Welat û berdewamiya wê Rojev ji alî dadgehên dewlata Tirk ve hatin girtin, ji dêlve wan rojnameya Hawar dest bi weşanê kir. Xwedî û berpirsyarê rojnamê Bedri Adanir e.
"Hawarên" kurdî
Rojname navê xwe ji Kovara Hawar digre. Kovara Hawar ku yekem car di sala 1933an de ji alî Celadet Elî Bedirxan ve hatibû derxistin, heta hingê kovara herî temendirêj bû û xwerû bi kurmancî bû. Herwiha di sala 1980'an de şoreşgerên Kurd yên di Girtîgeha Amedê de dîsa bi heman navî kovarek derxistibûn.
Ewîrdos
Ewîrdos (bi tirkî: Sarıyayla), gundekî ser Sasona Batmanê ye.
Bockenau
Bockenau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Rheinmünster
Rheinmünster şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rastatt li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.