cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pozmişk
Taksonomî û jêderk
Dema ku Pozmişk ji aliyê Ewropayiyan ve hate dîtin, kaptan John Hunter li Îngilîstanê re peyamek şand. Zanyarên Brîtanî dît ku ev taybetiyên fîzîkî xerîb ji gelê wan guman kir ku ew dihêt bû. Di sala 1799'an de, di kovara Miscellany Naturalistê de danasîna yekem heywanan ji aliyê George Shaw pêk hat û got ne mimkun e ku bê avêtin û dudilî li ser rasteqînîya ne.
Murols
Murols, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Meşneqe
Meşneqe an jî giyotîn (ji zimanê frensî Guillotine), alavekê ku wekî bi mebesta sêdarê û kesên ku cezaxwarî bi wê alavê serî vê tê jê kirin.
Sedsala 12an de li Skotlenda yê kar anîna wê dest pê kiriye. Sedsala 13an de jî li Îtalyayê hatiye kar anîn
Navê wê alavê jî kesê ku wê rêbazê pêşniyarê parlamena Fransayê dike û piştî pêşniyarê parlamenê lêkolînan dike û bikaranîna wê alava rewa dibîne û pêşnûmayê dipejirîne. Û navê pêşniyarê jî alav ji digre Joseph Ignace Guillotin.
Sala 1792an de bikaranîna alavê dest pê dike.
Piştî dagirîna Fransayê sedsala 19an de bikaranîna wê alavê kêm dibe û êdî bi awayekî zagonsazî tê qedexe kirin.
Niha jî ti dewletên cîhanê wê alav û rêbazê bi kar nayne.
Şemanis
Şemanis, gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.
Papa Benedîkt XVI
Papa Benedîkt XVI, Benedîktê 16em, Benedîktê şazdehem (bi latînî: Benedictus XVI; jdb. - m. ) li Bavyerayê ku weke eyaleteke Almanyayê ye hat ser dinyayê. Bavê wî polîs bû; ji aliyê yekî nazî ve di sala 1941ê de hat kuştin. Benedîktê 16em di 19 nîsana 2005an de weke papa hat bijartin li Vatîkanê. Di salên 1950î de weke teologê navdar hatibû nasîn jî. Gelekên wî şîrove dikin, di tijbihênina Yûhena Pawlos II. Di gelek zanîngehên Almanyayê de weke profesor jî kar kir. Bi vê rengî, di demeka kin de weke yekî akademîsyen hat nasîn. Bi vê yekê, weke metranekî zana, di sale 1977an de hat nasîn. Bi wê zanîna xwe bû papa ji dêra katolîk re.
Jînenîgarî
Weke mirovekî ji malbateke oldar î bi navê Joseph Alois Ratzinger di 26 nîsana 1927an de li Bavyerayê ku weke eyaleteke Almanyayê ye hatiye ser dinyayê. Kurê Joseph û Maria Ratzinger bû. Nayika wî weke navê keçkaniyê navê Peintner dihat nasîn. Dayika wî, bixwe ji Tirolê bû ku îro ewder di nava axa Îtalya de ye. Bavê wî, perwerdehiya keşetiyê girt. Lê ji ber ku dij Adolf Hitler bû, hat kuştin. Benedîktê 16em bixwe jî, perwerdehîya felsefeyê û teolojiyê hilda ye. Piştî ku mezin bû, bi birayê xwe re çû dibistane keşetiyê û piştre xwandina li Romayê domand. Di sale 1958an de bû profesorê wê. Li zanîngeha Wilhelms li Bonnê 1959–1963 û li zanîngeha Westfälische Wilhelms li Münsterê 1963–1969, bi profesorî kar kir. Di 24ê gulana 1977an de bû metranê serek li ber destê Papa Yûhena Pawlos II zû pêşket. Di heman salê de derket mertebe kardînaliyê jî. Karê kardînaliya Polonyayê hilda ser xwe û kir. Piştî mirina Yûhena Pawlos II, wî serektî kir. Piştre jî, dema ku çûna bijartinê bû jî, êdî ew bû papa di 19ê nîsana 2005an de.
Di nava karê xwe yê papatiyê û ê berî wê de jî, wî karê nivîsandinê jî dimeşand û ser 31 pirtûkî re nivîsand. Weke papa, rêwîtiyên wî jî gelek bûn.
Di 10ê 2013an de, denezend ku ew ji ber pîrîtî û êdî ku laşê wî ranakê û xwe ji karê papatiyê dikişêne. Di 1ê adara 2013an de ji awayekî fermî xwe kişand.
31 Berfanbera 2022yê di 95 saliya xwe jiyana xwe ji dest da.
Keftar
Keftar, kemtiyar, eftar, heftar an jî heftiyar (Hyaenidae), famîleyekî guhandarên goştxweran. Li Kurdistanê li deşt û çiyayên nizim dijîn; li çolên Erebistan, Afrîka û Asyayê jî têne dîtin. Di qulên kûr, nev keviran û bin keviran dijîn.
Fîziyolojiya keftaran
Tevî ku keftar ji aliyê fîziyolojiyê ve çend rûdemin ku mîna famîleya kuçikan wek gur, kûçik, rûvî, hwd., xuya dikin, lê famîleyeke serbixwe çêdikin: ji famîleya Herpestidae wek banbankeyê nêzîktir in.
Keftar xwedî lem û diranên tewr û tûj e, di şaneşîna ajalan de ku dikare goşt biçirîne. Keftar li gorî dîtina zanistan, weke Meymûnan di nev caneweran ji aliyê awayê nêçîrkirina xwe ve gelekî jîr e.
Beyanlû, Qerehesen
Beyanlû, gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Keftar
Keftarên Kurdistanê
Keftarê xêzxêzok (keftarê xêzokî) ku li Kurdistanê têta dîtin wek kûçikekî mezin e. Milên wî bilindtirin û ji ber wê yekê xwar û maro digere.
Tenê digere, rev çê nake û şevger e. Keftar pêz nakuje, kelaxxur e û gelek caran li cihên çepal xwarina xwe peyda dike. Ev keftar di 2016an li gundê Dêrika Miqûrê yê Farqînê hatibû dîtin.
Devanagarî
Devanagarî yan dêvenagerî ( devanāgarī), navê alfabeya zimanê hindî ye. Hine zimanên din jî vê alfabeyê bi kar tînin. Hinek ji van zimanan sanskrît, marathî, nepalî, keşmîrî û sindhî ne.
Bêdeng
Bi zimanê hindî, bo nivîsandina peyvên ku ji farisî, erebî û înglîzî hildane, herfên ku di sanskrîtî da tune ne, bi danîna nuqteyekî li bin hine herfan têne nîşandan. Çend hev ji wan wek li jêr in:
Gava ku zimanê urdû bi vê alfabeyê tê nivîsandin, bona herfa bêdeng a erebî-farisî ع (ayn), (ku bi urdû nahê bilêvkirin), अ (a) bi nîşanka dengdêr tê bikarhanîn.
Mele Cebra
Debara gund bi giranî li ser çandiniya avî û xwedîkirina heywanan e.
Pîlonk
Pîlonk, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.
Zimanê tamîlî
Tamîlî yan tamîlkî, zimanê fermî a parêzgeha Tamil Nadu ye. Xwedanê diroka 2000 salî ye. Zimanekî ji zimanên Dravidyan e. Li bakura Srî Lanka û parêzgeha Tamil Nadu a başûr rojavaya Hindistanê ji aliyê 87.000.000 kesî ve tê axaftin.8.000.000 kes jî wek zimanê duyemîn diaxivin.Di alfabeya Tamilê de 12 dengdar 18 bêdeng û yek jî tîpê taybet heye.
Sorê, Gewer
Sorê, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.
Fadime Şahindal
Fadime Şahindal (z. 2ê nîsanê 1975, Albistan, Tirkiye - m. 21ê kanûna paşîn 2002, li Uppsala, Swêdê) keçeke kurd bû, ji aliyê bavê xwe ve hate kujtin.
Jiyan
Şahindal li dijî marîbûna (zewaca) bi zorê bû, destgirtiyê xwe bi xwe bijartibû. Bavê wê û xizmên wê dixwazin ew wekî demên berê bi gotina wan bike, kê xwestine bi wî re marî bibe. Nakokî û pirsgirêk zêde dibin.
Gelek caran lêdan û gefan dixwe. Destgirtiyê wê ciwanekî swêdî ye û malbat viya wekî "namûsa me jidest çû" dinirxîne. Di bingehê de kesên din hene yan nayê zanîn.
Pêjimêrk
Pêjimêrk an jî jimêrîng hesabkerê elektronîkî yê veguhêzbar, kêrhatî ye ku dikare were bikar anîn da ku hesabên hejmarî pêk were. Hin pêjimerkên teknîkî û zanistî yên nûtir di heman demê de li ser matematîka sembolîk bi karanîna pergala cebîrê ya xêvjimêrê jî hoste dibin, ji ber vê yekê ew dikarin, wek mînak, hevkêşan ji nû ve saz bikin an çareser bikin.Bi kirdarî hemî pêjimêrkên îroyî vedorên entegre elektronîkî û ekranên LC wekî pêşandan bikar tînin û ji hêla pîlek an şaneya rojê ve  têne xebitandin.
Tamîl
Tamîl (Tamîlkî: தமிழர், tamîl) gelekî bakura Srî Lanka û parêzgeha Tamil Nadu a Başûr rojavaya Hindistanêye. Bi zimanê Tamîlkî ,ku xwedanê wêjeye 2000 salîye, diaxifin. Hinek ji wan li hemo cîhanê belavbune. Hejmara gelheyê nêzîkê 77.000.000 e. Piranî li ser ola hindûye. hinek jî li ser ola misilmanî û Xiristiyanîne.
Pêjimêrk
Dîrok
Beriya danasîna pêjimêrkên elektronîkî jî, pêdivî bi hesabkerên barkêş hebû. Ev ji pêjimerkên mekanîkî û jimarerastek peydakiri bû. Piraniya wan makîneyên lêzêdekirina sade bûn. Makîneyên çar-celeb - ango, makîneyên hesabkirinê yên ku dikarin zêde bikin, veqetînin, pir bikin û parve bikin - di mezinahiyên cûrbecûr de hebûn. Mînaka herî naskirî Curta ye.
Tamîl
tamîla di dîrokêda gellek berhemên girîng li ser muzîk, peyker çêkirin û avasazî(mimarî) da avakirine.
Burhan Karadeniz
Burhan Karadeniz (jdb. 1973 li Amed - m. 2003 li Bochum, Almanya) rojnamevanê kurd bû.
Burhan bi jiyana xwe ya li ser kursiya gerê dest ji bawerî û xebata xwe berneda û xebata xwe berdewam kir. Destpêkê de li rojnameya kurdan ya li Almanya çap dibû xebat kir. Piştre bi destpêkirina weşana TVya kurdan MED TV, li wir karê rojnamegeriya xwe domand.
Televîzyonên kurdan hatin girtin û vekirin, nav guhartin lê Burhan her dem xebata xwe berdewam kir. Burhan li nav hemî tebeqeyen kurd de dihate naskirin û hezkirin. Ji karkeran, ji xwendevanan, ji şoreşgeran û ji rewşenbîran hevalên wî hebûn.
Wî li mala xwe tenê bi serê xwe mirin pêşwazî kir. Cenazê wî li Bochum bajarê Almanyayê piştî merasîmekê hate şandin bo Kurdistanê. Bedena wî li Amedê hate binaxkirin.
Toyota
Toyota Motor Coporation, bi kurtî TMC an jî Toyota (japonî: トヨタ自動車株式会社, Toyota Jidosha Kabushiki-gaisha) yek ji şirketên herî mezin ên hilberînerê otomotîvan e bi temamî çar aliyê cîhanê re wesayîtên xwe difiroşe.
Damezrînerê şirketê Kiichiro Toyoda li Japonyayê Aichi navçeya Toyota Cityê tê hilberîn. Navenda Toyatayê li wir cihê ye. 28 Tebax 1937an de şirket hatiye avakirin.
Karên ku dike: Otomotîv û Trimbêlan hildiberîne.
Wesayîtên ku hatine hilberandin
4Runner • Allion • Alphard • Aurion • Auris • Avalon • Avanza • Avensis • Aygo • bB • Belta • Blade • Brevis • Caldina • Camry • Camry Hybrid • Camry Solara • Century • Coaster •Comfort • Corolla • Crown • Dyna • Estima • FJ Cruiser • Fortuner • Harrier • Harrier Hybrid • Hiace • Highlander • Highlander Hybrid • Hilux • Hilux Surf • Hilux SW4 • Innova • Ipsum • Isis • ist • Kijang • Kluger • Land Cruiser • Land Cruiser 70 Series • Land Cruiser Prado • Liteace • Matrix • Mark X • Mark X Zio (マークXジオ) • Noah • Passo • Porte • Premio • Previa • Prius • Probox • Qualis • QuickDelivery (クイックデリバリー) • Ractis • Raum • RAV4 • RegiusAce (レジアスエース) • Reiz • Revo • Rush • Sequoia • Sienna • Sienta • Succeed • Tacoma • Tarago • TownAce • ToyoAce (トヨエース) • Tundra • Urban Cruiser • Vanguard • Venza • Verso • Vios • Vitz • Voxy (ヴォクシー) • WISH • Yaris 2000GT • AA • Allex • Altezza • Aristo • Cami • Carina • Carina ED (カリーナED) • Celica • Celsior • Chaser • Classic • Corolla Levin (AE86) • Corona • Corona EXiV (コロナEXiV) • Cressida • Cresta (クレスタ) • Cynos • FA/DA • DA115 • Duet (デュエット) • Echo • FJ40 • Fun Cargo • Granvia • Lexcen • Macho • Mark II • Mark II Blit (マークIIブリット) • Mega Cruiser • MR2 • MR-S • Opa (オーパ) • Origin • Paseo • Picnic • Platz • Progrés • Pronard • Publica • Regius (レジアス) • Scepter • Sports 800 • SA • Sera • Soarer • Space Cruiser • Sprinter Trueno (AE86) • Starlet • Stout • Supra • T100 • Tamaraw • Tercel • Tiara • Van • Verossa • Vista • Voltz • WiLL • Windom
Qerebilyan
Qerebilyan, gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.
Hollstadt
Hollstadt şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhön-Grabfeld li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Zêvkan
Zêvkan, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.
Ehmed Cantekîn
Ehmed Cantekîn (yan Ahmet Cantekin yan Ahmed Cantekin) (z. 1955) nivîskar û nîgarkerekî kurd e.
Ew ji Bakurê Kurdistanê ye lê li Swêdê dijî.
Pelkanî
Pelkanî, gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Ehmed Cantekîn
Jiyan û xebat
Ehmed Cantekîn nivîskarê berhemên ji bo zarokan e. Ew pirtûkên waneyan dinivîse yan werdigerîne û nîgarên wan jî bi xwe çêdike.
Çavkanî
http://www.immi.se/kultur/authors/
Amasya (parêzgeh)
Parêzgeha Amasya (bi tirkî Amasya ili) parêzgehekî Tirkiyê ye ku li bakurê wî welatî li ser çemê kesk li Herêma Deryaya Reş e. Paytexta parêzgehê Amasya ye, Amaseya antîk e ku di belgeyên serdema Îskenderê Makedonî de û cihê ji dayik bûna erdnîgar û dîroknas Strabon tê gotin. Di serdema Osmanîyan de Amasya bi medreseyên xwe, bi taybetî jî wek navendeke tayfeya sofiyan a Xelwatî dihat naskirin. Li navçeyê serokê Osmanî Kara Mustafa Paşa jî tê de dijîn û xwecîh bû.
Najac
Najac, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Siemens
Siemens AG holdînga herî mezin ya Ewropayê ye. Rêvebirina şirkete ji bajarên Almanyayê Berlîn û Mûnîhê ye. Xebatên ku dike bi giştî li ser pîşesazî, elektronîk û tenduristî ye. 190 welatan de bi pêşbînî 498.000 kes girêdayê wê şirketê dixebite. Sala 1888an de ji aliyê Ernst Werner vor Siemens û Johann Georg Halskeê ve li Berlînê hate avakirin.
Kassel
Kassel yek ji bajarên herî mezin ên Hessen, Almanya ye.
Hezîrgeh
Hezîrgeh, gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.
Kiyat
Kiyat gundek e navçeya Geverê ye. Bi tirkî jêre 'Ünlüce Köyü' tê gotin. Gundê Kiyatê zêdetir di demsala biharê de xweş e. Her deverên wê bi gulên rengîn dixemilin û xwe berpêşî hezkiriyên xwe dikin.Havîna wê bi taybetî jî di meha Tebaxê wextê genim dirûnê de pirr germ e. Payîza wê hertîm tenêtî aniye bîra min. Zivistana wê jî bahoz û berf e, lê ji ber ku herkes di vî wextî de li mala xwe dimîne û bi zarokên xwe malbata xwe û cîranên nêzî xwe re gelek demên xweş derbas dike. Heta ku hin caran mirov bi tenê ji bo bîranîna van zemanan dixwaze zivistan bê wekî berê mirov wan deman bijiyê. ava wê pirr xweş e. Gelek caran bi tenê ji bo dîtina paletiya ku li deşt û nevalên wê tê kirin divê mirov bera xwe bide vî gundê delal. Ciyên vê yên navdar bernexşîn,kelawoçik,nêhêl,qurezevan hwd. Berê li gund gelek kesan pez xwedî dikir lê dûv re ji ber pevçûnên li welêt pêkdihatin hemû kesê got lê em ê dev ji vî karî berdin bila dilê neyaran û bav seyan şa be.Bi rastî jî dev ji vî karî berdan. hêdî hêdî ev karê pez xwedîkirinê zor dibû, berê gelê gund diçû serê çiya û zinarên bilind, zozanên avên wan tezî û giyayê wan ji pez re wekî dermanek herî biha. lê mixabin dema ku ev derketina zozanan bi dawî bû, ji bo gel jî êdî xwedîkirina pez zor zehmet bû. Piştre pezê xwe firotin û dest bi karê koricîtiyê/Cerdevanî kirin. niha her mehê qîma zikê xwe ji pere distînin bedêla çek hildanê û debara xwe bi vî rengî pêktînin.Nifûsê gund her ku diçe zêdetir dibe bi taybetî jî nifûsê wê yê ciwan û bêkar gelek e. Ji ber vê ciwan hemû ber bi Stenbolê ve diçin.Herwiha jiyan xweş e tevî hemû zor û zehmetiyan...ger rojekê rêya we bikeve ber bi vî gundê ve li ber siya daran çayekê vexvin....
Niederlauer
Niederlauer şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhön-Grabfeld li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Huang Xianfan
Huang Xianfan (, Fusui – Guilin), dîroknas û profesorekî çînî bû.
Serdar Roşan
Serdar Roşan nivîskar, wergêr, helbestvan û çîroknivîsekî kurd e. Bi eslê xwe ji Diyarbekirê ye. Heya sala 1982an li Kurdistanê ma û di dawiya wê salê de çû Swêdê. Ji wê salê bi vir de li Stockholmê dijî. Bi edebiyatê ve mijûl dibe û di malpera Nefel.comê de kunciknivîs e. Heya niha neh kitêbên wî hatine weşandin. Wî hejmarek ji berhemên nivîskarên biyanî yên binavûdeng weke Ernest Hemingway,, Jack London û Miguel de Cervantes wergerandiye ser kurmanciyê.
Melefan
Melefan an jî Milefa (1928: ملفان / "Méléfan" (Melefan) ; 1946: Melefan; bi tirkî: Tuzlagöze) gundeki çiyayî ye ku dikeve herêma Hezoya Batmanê.
Cihê ku lê hatiye danîn pal e. Milefa bi xwê ya xwe navdar e. Niştecih hemû ereb in, lê bi kurdî jî dizanin. Bi piranî kesên gund bi mişaran re mijûl dibin.
Tepelo
Tepelo, gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Bajêrga Biçûk
Bajêrga Biçûk, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Di derheqê navê gund û paşeroja gund de tu agahî tune û nediyar e. Çand û hunera gund û ya navçeyê heman taybetmendiyê nîşan dide di gund her despêka bûharê ve leyîztoka topa şeqa tê lîstinê û her kes dikare vê leyîztokê bilîze (zarok, pîr, kal hwd.) qadê leyîztokê pêşiyê de tê diyarkirin û qasî du saeta dimeşe û li gorî kalên gund ev leyîztok qasî çarsed saliye tê lîstinê buye kewneşopî û heyanî îro dimeşe. Gund pişta xwe sipartiye girekî û li çiyayên Cîlo û cemedan dinêre. Gund qasî 71 km yan dûrî bajarê Colemêrgê û qasî 3 km yan jî dûrî navenda Geverê ye.
Panasonic
Matsushita Electric Industrial Co., Ltd. (bi japonî: 松下電器産業株式会社, Matsushita Denki Sangyō Kabushiki-gaisha) markayeke navneteweyî ya japonî ye. Sal 1918an de li Osakayê ji hêla 3 kesan ve hatiye avakirin. Îro jî xebatkarên kompanyayê gihîştiye 260.000 kesê. Herî mezin hilberê elektronîkê hûr ya cîhanê ye. Panasonic û Technichs merqeya wê kompanyayê ya tescîldar e. Damezrênerê pargîdaniyê Konosuke Matsushita ye.
Qosna Jorîn
Qosna Jorîn, gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.
Darmstadt
Darmstadt yek ji bajarên herî mezin ên Hessen, Almanya ye.
Kelê, Mêzgir
Kelê, gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.
Pagan, Mehmûdî
Pagan (bi tirkî: Yeşilalıç), gundekî bi ser navçeya Mehmûdîya Wanê ve ye. .
Osaka
Osaka (bi japonî: 大阪市, Ōsaka) bajarê Osakayê piştî Tokyoyê bajarê herî mezin ya Japonyayê ye. Duyemîn bajarê mezin ya Japonyayê Osaka nifûsa wê digihîşe 17.220.000 an û nehemîn bajarê herî mezin ya cîhanê ye. Navê Osakayê tê wê wateya "Girê Mezin" û "Girê Bilind" Başûrê Japonyayê cih digire. Peravê wê bajarê Okyanûsa Pasîfîk re heye. Başûrê bajarê ber peravê ji girovakan pêk tê.
Herbelûs
Ev gundekî babosiyan e. Di gelek cihan de wek gundekî Xerzan jî tê bi nav kirin. Bere li gund ev hoz û eşîr hebûn: Botî, Evdalî, Mala Mistefa, Mala Simo, Mala Remezan û hwd. Gundê nêzî Herbelûz ev in: Narê û Batran (bi Sêrtê ve ne); Sêvka, Berzan, Petêxiyê, Sican û Tocgan.
Herbelûz berê 100 an jî 150 mal bû. Piştî bûyerên 1992yan gund hat valakirin. Niha gund nêzî 45 an jî 50 mal hene. Kesên ku ji gund çûn bi piranî li Hezoyê bi cîh bûn, yên din li Êlih, Stembol û Mersînê bi cîh bûn.
Niha tê gotin ku hin zengînên Hezoyê ji gundê Herbelûs in. Li Hezoyê ji wan re "herbelûsî" dibêjin.
Geştyarî
Geştyarî yan jî turîzm, geşt û vedîtin ji bo hemû wan kar û barên aborî, çandî, teknîkî û zanistî ne, yên ku ji bo meremên dest xistinên zanyariyên zanistî an kêfxweşiyê tên pêkanîn. Tûrîzm wan cihan dikin armanc yên ku xwediyê jîngeheke dilxweşker in an xwedî bahayên xwe yên taybetmend yên teknolojî, ekonomîk, zanistî û dîrokî û kevneşopiyê ne, wek muzexane û zanîngehan û hemû wan cihan yên ku xwedî bahayên xwe yên taybet in. Herwisan bi rengekî dinê jî tûrîzm wek çavkaniyeke ekonomîk dikare hinek welatan bikin xwediyê ekonomîk ê bihêz.
Leni Riefenstahl
Helene Bertha Amalie "Leni" Riefenstahl (z. 22ê tebaxa 1902 li Berlîn - m. 8ê îlona 2003 li Pöcking, Elmanya), reqsvan, derhêner û wênekêşeke elmanî bû.
Kurtejiyan
Riefenstahl di 22ê tebaxa 1902 li Berlînê wek keça tucarê bi navê Alfred Riefenstahl û jina wî Bertha tê dinyayê. Ji 1918an û pêde, piştî qedandina dibistanê, ew li lîseya Kollmorgen a akademiya hunerê ya li Berlînê kursên wênesaziyê distîne. Ji bilî vê, ew dest bi perwerdehiya dansê dike û li ba danskerê solo yê rûsî hînî balet û dansa nûjên dibe. Di sala 1920an de ew wek danskereke serkeftî tevlî tûrên li Elmanya, Çekoslovakya û Swîsreyê dibe, lê di sala 1925an de di çarçoveya şaneyeke de li Pragê dikeve xwarê û dev ji danskirina profesyonel berdide. Di sala 1926an de Arnold Fanck, derhênerekî elman, dixwaze bila ew di fîlmeke wî de bilîze û bi vî havî Riefenstahl digel fîlma Der heilige Berg (Çiyayê pîroz) dest bi kariyera xwe ya lîstinê dike. Di heman demê de xwe hînî fîlm kişandin û derhêneriyê dike. Pênc sal bi şûnde ew şîrketa xwe ya fîlman bi navê Leni Riefenstahl Studio Film dadimezirîne. Fîlma wê ya ewil di sala 1932an de bi navê Das blaue Licht (Çiraya şîn) derdikeve û Riefenstahl him derhêneriya wê kiriye him jî wek lîstikvan rola sereke lîstiye.
Film di çarçoveya Fîlmfestîvala Venedîgê de medalyaya zîv bidest dixe. Herwiha, fîlm li Elmanyayê jî rastî gelek ecibandinan tê û bala Adolf Hitler dikişîne ser xwe. Bi vî havî, di gulana 1932an de hevdîtinek di nava Hitler û Riefenstahlê pêk tê ku dibe sedema hevaltiyeke gelek xurt. Piştî serkeftina nasyonalsosyalîstan Hitler di 14ê hezîrana 1933an de dixwaze bila Riefenstahl fîlmek derheqê mîtînga Reichspartei (Reichsparteitag) a li Nürnbergê bikişîne.
Fîlma wê ya propagandayê ya bi navê Sieg des Glaubens (Serkeftina baweriyê) wek belgefîlmeke estetîk xwe-nimandina partiya karker a elman ya nasyonalsosyalîst NSDAP dike mijar.
Riefenstahl piştî demekê digel hunermendê esmangeriyê Ernst Udet tevlî gereke Grînlendayê dibe û li wir fîlma bi navê SOS Eisberg dikişîne.
Di sala 1934an de Riefenstahl fîlma bi navê Triumpf des Willens (Serkeftina daxwazê) dikişîne ku salvegera partiya NSDAPê dike mijar, navê şîrketa wê wek Reichstagsfilm tê guhertin û bi vî havî bi awayekî fermî dibe enstrûmana propagandayê ya naziyan. Ji bo çêkirina fîlmê qasî 16 komên kamerayê tên ber hev kirin û ji 100 zêdetir karker tevlî xebatên fîlmê dibin. Ji qasî 60 saetên ku hatine kişandin yek ji fîlmên propagandayê yên herî bibandor ê dîrokê tê amade kirin. Saya mîhengên taybet ên kamerayê nasyonalsosyalîstên desthilat dikevin nava atmosfereke mîstîk û dibin xwediyê xuyabûneke pîrozmend. Ala û sembolên siyasî yên naziyan wek bi alîkariya efektên çira û muzîkê pêşde dikevin. Ev fîlma Riefenstahl bi xelata elman ya fîlmê û me medalyaya zêrîn a Venedîgê hat xelat kirin.
Gava di sala 1936an de Lîstikên Olîmpîk li Berlinê pêk tên, komîteya rêxistinê daxwaz ji Riefenstahl dikin ku bila ew fîlmeke propagandîstîk li ser lîstikan bikişîne. Fîlm bi zehmetiyeke mezin tê kişandin, xebatên amadekirina fîlmê bi tevahî 18 meh diajon û jê du fîlmên cuda tên derxistin. Riefenstahl hewl dide di wan fîlman de dîsîplînên sporê bi pîrozkirina xortbûn, hêz û hêjayiya mirov bi awayekî hunerî bilind bike.
Di sala 1937an de fîlma propagandayê Triumph des Willens li pêşangeha cîhanî ya Parîsê bi xelata mezin a navneteweyî tê xelatkirin.
Di 20ê nîsana 1938an de her du fîlmên olîmpiyayê Fest der Völker (Mihrîcana gelan, beşa yekem) û Fest der Schönheit (Mihrîcana hêjayiyê, beşa duyem) ji bo rojbûna Hitler cara ewil ji raya giştî re têne pêşkêşkirin. Riefenstahl, ji ber derhêneriya her du fîlman rastî rêzgirtina raya navneteweyî tê. Ewqas ku fîlm li fîlmfestivala Venedîgê xelata yekem werdigire, û Riefenstahl bi xwe di sala 1939an de ji aliyê Komîteya Navneteweyî ya Olîmpîk ve bi madalyaya zêrîn tê xelatkirin.
Di nava 1940 û 1941ê de ji bo amadekirina fîlma Tiefland 60 sîntî û roma wek karker tên bikaranîn. Bi destpêkirina duyem şerê cîhanî û pirsgirêkên tenduristiyê heya sawiya ser nikare fîlmên nû amade bike. Di 21ê adara 1944an de Riefenstahl bi Peter Jacob re dizweice û Hitler wan wek mêvan pêşwazî dike. Lê zewaca wan tenê sê salan diajo. Di sala 1948an de Komîteya Navneteweyî ya Olîmpiyayê dîplomaya olîmpîk dide Riefenstahlê.
Piştî şer
Piştî şer ji ber çalakiyên wê yên propagandayê bo rejîma NS gelek doz li wê tên vekirin. Her çiqas fîlma 'Tiefland' di sala 1954an de biqede û têleve sînemayan jî, bisernakeve. Dûre ew heya 1971an tenê çend projeyên xwe yên destpêkirî dikare biqedîne. Projeya xwe ya fîlmê ya derbarê qralîça Amazonê Penthesilea jî ti car nagihêje qedandina xwe.
Ji ber karên wê yên sewa rejîma nasyonalsosyalîstan ji aliyê raya giştî ve gelek tê rexnekirin.
Ji bilî karên derhêneriyê Riefenstahl derbasî wênekêşiyê jî dibe. Di sala 1972an de Riefenstahl ji bo lîstikên Olîmpiyadê li Munchenê wek wênekêşa fermî kar dike.
Di çarçoveya gerên dirêj ên li Efrîqayê ji sala 1973an û pêde ew demeke dirêj di nav gelê Nuba (gelê resên ê sûdanî) de derbas dike. Ew xwe hînî zimanê wan dike û li ser gelek seriyên wêneyî kar dike û ew wêne bi navê 'Die Nuba' (Gelê Nuba) tên çapkirin. Riefenstahl ji ber ev xebatên xwe yên wênekêşiyê rastî eleqeyeke mezin a navneteweyî tê.
Di sala 1976an de ew mêvana taybet a IOCê ya bo lîstikên olîmpiyadê ya li Montreal e û ji aliyê Art-Directors-Club a Elmanyayê bi madalyayeke zêrîn tê xelatkirin. Di heman salê de pirtûka wê ya wêneyan bi navê 'Die Nuba von Kau' (Nubayên Kauyê) tê çapkirin. Wêneyên wê yên derbarê gelê Nuba di sala 1980an de dibin mijara pêşangehekê û li Tokyoyê bi serkeftineke mezin tên pêşkêşkirin.
Di sala 1987an de ew memuarên xwe (memoires) çap dike: tê de tîne ziman ku hevkariya wê digej rejîma nasyonalsosyalîstan tine bû û wê tenê ji aliyê hunerî ve fîlmên xwe amade kiriye.
Di salên 1992 û 1993an de fîlmek derheqê kurtejiyana wê bi navê 'Die Macht der Bilder' - û bi alîkariya derhêneriya wê - tê amadekirin. Fîlm ewqas rastî eleqeya raya giştî dibe ku li Elmanya bi 'Emmy Award' tê xelatkirin û di Museum of Modern Art a New Yorkê tê nîşandan.
Çar sal bişunde kurtejiyana wê dibe mijara dikê û wek koreografiyeke cuda tê pêşkêşkirin.
Miraz Ronî
Miraz Ronî, bi navê xwe yê fermî Mulazim Özcan e. Endamê Senatoya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ye, endamê PEN'a Kurd a Navneteweyî, nivîskar, helbestvan û wergêr e.
Kurtejiyan
Miraz Ronî di sala 1966'an de li gundekî Betlîsê yê bi navê Nîst hatiye dinê. Dibistana seretayî li Norşên û Tetwanê, ya navîn li Tetwanê û lîse li Tetwan û Betlîsê qedandiye. Li Zanîngeha Anadoliyê ji dûr ve (bi sîstema açikogretîmê) beşa Îktîsadê xwendiye û belgeya karê hesabdariyê girtiye. Piştî sala 1992'yan di nav gelek karên çandî û siyasî de cih girtiye. Di avakirin û kargeriya rêxistina HEP'ê (Halkin Emek Partîsî) de li Norşêna Betlîsê cih girtiye. Her wiha di damezrandina DEHAP'ê (Demokratîk Halk Partîsî) de wekî damezrîner cih girtiye û demekê serokatiya rêxistina DEHAP'ê ya bajarê Mersînê kiriye. Di damezrandina NÇM'yê ya şaxa Mersînê de bi awayekî cih girtiye û li wir demekê dersa zimanê kurdî daye zarokan.
Di sala 1998'an de di desteya kargeriya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê de cih girtiye. Di vê maweyê de tevlî hemû kar û barên rojane yên enstîtuyê, bi awayekî aktîf tevlî xebata dersa kurdî, xebatên li ser ziman, karên redaksiyonê, karên weşanê, werger û her wiha wekî panelîst beşdarî gelek semîner, panel, konferans û sempozyuman bûye û li ser çand û edebiyata kurdî gelek axaftinan kiriye. Karên xwe yên Desteya Kargeriyê ya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê heta sala 2003'yan domandiye. Hêj wekî endamekî Senatoya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê xebatên xwe didomîne.
Miraz Ronî, di sala 2000'î de tevlî qursa zimanê kurdî ya li Zanîngeha Uppsala ya Swedê bûye û sertîfîkaya mamostetiya kurdî girtiye. Di salên xwe yên li Enstîtuyê de çend caran wekî wergêrekî fermî li DGM'yê (Devlet Guvenlîk Mahkemesî) wergera kurdî-tirkî kiriye. Di salên 2014-2015'an de Li Zanîngeha Yûzûncî Yilê ya Wanê li ser ziman û çanda Kurdî master xwendîye.
Mihemed Dehsiwar
Mihemed Dehsiwar nivîskarek kurd yê ji Bakurê Kurdistanê ye. Ew niha li Swêdê dijî.
M. Dehsiwar di sala 1959an de li Batmanê hatiye dinyayê. Wî xwendegeha pêşî, navî û lîse li wir xwendiye. Hê di xortaniya xwe de ketiya nav sefên welatperwerî û şoreşgeriyê. Piştî cûntayê ew mecbûrî derketina dervayî welêt bû û niha li Swêdê, li Stokholmê dijî. Piştî bicîbûna li Stockholmê û îmkanên xwendin û nivîsandina bi zimanê kurdî, hewil da ko di vî warî de kar û xebatê bike. Wî digel vê, pêşî xwendegeha grafîkê ko di warê amadekirin û çapemeniyê de mirov digihîne û du sal bû, kuta kiriye. Paşê wî li Unîversîteya Stokholmê pêwendiyên navneteweyî (international relations) xelas kir û beşek jî ji »siyasalê« (political science) xwend. Niha jî bi teza xwe ya di vî warî de mijûl e. Ew di nav cîhana pirtûkan de, li Pirtûkxaneya Navneteweyî kar dike û di wir de berpirsiyarê beşa pirtûkên kurmancî û tirkî ye.
Ji bilî romana bi navê Çirîskên rizgariyê ferhengeke zarokan jî amade kiriye û di kovarên kurdî de çîrok û nivîsên wî jî derçûne. Ew her wiha wergeriyê Henning Mankell) wergerandine kurdî.
M. Dehsiwar bi kurdiya kurmancî dinivîse.
AIDS
Nîşana Nemana Bergiriya Destketî (bi înglîzî: Acquired Immune Deficiency Syndrome (AIDS)) nexweşiyek ji ber tûşbûna bi Vîrûsa Nemana Bergiriya Mirovan e (bi îngilîzî: Human Immunodeficiency Virus (HIV)). Ango AIDS navê nexweşiyê ye, HIV navê hokara nexweşiyê ye.
Pêkhateya HIVê
Nexweşiya AIDS (bixwîne: eyds) di navbera mirovan de cara pêşîn, li sala 1981ê hat dîtin. Çavkaniya nexweşiyê rojhilatê Efrîqayê ye. Mirovahî ji zû da ji hokara vê nexweşiyê hayadar bû, lê ev nexweşî hetanê salên 1980ê tûşî mirovan nedibû, tenê hin meymûn bi nexweşiya AIDSê diketin. Lê paşê, ji ber rûdana bazdanê (mutasyon), zanyariyên bomaweyî yê vîrûsa HIVê guherî û coreyekê nû yê vîrûsa HIVê peyda bû. Ev vîrûsa nû êdî dikarîbû tûşê xaneyên mirovan jî bibe. Vîrûsa HIVê, virûseka ARNyî yê, ango zanyariyên bomaweyî yên vîrûsê li ser zincîra asîda rîbonukleyî (ARN) ye. Asîda rîbonukleyî (bi îngilîzî: RNA (Ribonucleic acid) ji zincîreka nukleotîdan pêk tê, ev zincîra ARNyê bi hêsanî rastê bazdanê tê û diguhere, loma heta niha li dij virûsa HIVê kutan (vaksîn) an jî dermanek bi bandor bi dest neketiye. HIV hokara nexweşiyek bêderman e.
Rêbaza tûşbûnê bi xaneyên lîmfê ve
Vîrûsa HIVê êrîşê xaneyên lîmfê dike, loma koendama bergiriya mirovê bi HIVê tûşbûyî qels dibe, laşê mirov li hember hokarên nexweşiyê bê parastin dimînê. Li ser rûyê parzûna xaneyên T alîkar û xaneyên hellûşenera gewre de wergirên taybet ên bi navê CD4 û CCR5 heye. Vîrûsa HIVê xwe bi van wergiran ve girê dide bi vî awayê tûşê xaneyên lîmfê dibe. Xaneyên tûşê hokarên nexweşiyê bûne, wekî xaneyên mêvandar tê bi navkirin. Vîrûsa HIVê di nav xaneya mêvandar de ARNya xwe wekî bingeh(qalib) bi kar tîne û bi navbeynkariya xaneya mêvandar, ADN (Asîda deoksîrîbonukleyî) dide berhmkirin. ADNya vîrûsî ya nû çêbûyî zanyariyên bomaweyî yê vîrûsa HÎVê lixwe digire. Paşê ev ADN ya HIVê tevlê ADNya xaneya mêvandar dibe. Bi vê awayê xaneya mêvandar hemû derfetên xwe ji bo çêkirina vîrûsên nû bi kar tîne, hejmara vîrûsan di nav xaneyê de zêdetir dibe. Vîrûsên nû ji xaneya mêvandar derdikevin û tûşê hin xaneyên din dibin, bi vî awayê hokara nexweşiyê belavî hemû beşên laş dibe. 1-2 hefte piştê tûşbûna bi vîrûsa HIVê, hê jî di nav laşê mirov de nîşaneyên nexweşiya AIDSê peyda nabe. Lê mirov hin caran dibe ko ji ber hebûna HIVê, wekî bi nexweşiya arsimê ketiye hest bike.
Qonaxa yekem
Ev qonax wekê qonaxa hilgirtinê bi nav dibe. Di vê qonaxê de hema tu nîşaneyî nexweşiyê peyda nabe. Lê hejmara vîrûsa HIVê di nav xaneyan de zêde dibe. Loma, koendama bergiriyê çalak dibe, xaneyên plazma dijeten berhem dike û der dide. Dijeten hêjmara vîrûsên nav xwîn û şileya laş de kêm dike. Mirovê tûşbûyî di qonaxa yekem de xwe ne wekî yekî nexweş, lê wekî kesek sax hest dike. Lê ji ber ko di laşê mirovê tûşbûyî de vîrûs heye, eger heye ko vîrûs ji wî tûşe hin kesên din jî bibe. Qonaxa yekêm hin caran ji 10 salan zêdetir didome. Di qonaxa yekem de di nav xwîna mirovê tûşbûyî de li dij HIVê dijeten tê berhemkirin, bi taqîkirina xwînê, mirov ji van dijetenan hayadar dibe, zêdebûna dijeten nîşaneya hebûna HIV ye, loma evan kesan wekî kesên HIV+ (HIV pozîtîv) tê bi navkirin.
Qonaxa duyem
Di qonaxa duyem de nîşaneyên nexweşiyê xuya dibin. Xaneyên B ji bo têkbirina vîrûsa HIVê hê pirtir dijeten berhem dike, lê ji ber çalakiya HÎVê, hê pirtir ji xaneyên B tûşî vîrûsê dibin. Ji ber zêdebûna HIVê hejmara lîmfexaneyan, bi taybetî hêjmara xaneyên T, kêm dibe, dawiya dawî koendama bergiriya mirov têk diçe. Loma di laşê mirov de lîmfegirê diwerimin, ta tê mirov, hêjarbûn (zeîfbûn) rû dide. Herwisa dibe ko zikçûn çê be û bo demek dirêj bidome. Hin caran hişê mirov jî ji ber nexweşiyê têk diçe.
Qonaxa sêyem
Têkbirina xaneyên T alîkar ji aliyê HIVê ve didome, loma hejmara xaneyên T alîkar gellek kêm dibe, êdî xaneyên T alîkar nikare xaneyên B û xaneyên T jehravî han bike ji bo têkşikestina hokarên nexweşiyê. Ev rewş dibe sedema kêmbûna dijetenan. Li dij hokarên nexweşiyê bergirya laş lawaz dibe. Di nav xwîna mirovê tendûrist de ji bo mîlîlîtreyek xwînê 600-700 heb xaneya T alîkar heye. Di qonaxa sêyem de di laşê mirovê tûşbûyî de ji bo mîlîlîtreyek xwînê, hêjmara xaneyên T alîkar ji 200î kêmtir dibe. Di rewşek wisa da êdî ew kes wekî nexweşê AIDSê, ango nexweşê nîşana kêmasiya bergiriya destketî tê bi navkirin. Mirov raste rast ji ber AIDS namire, vîrûsa HIVê koendama bergiriya mirov lawaz dike û têk dişkîne. Gava bergiriya mirov lawaz be, îcar hokarên nexweşiyê bi hêsanî di laşê mirov de zêde dibin û mirov nexweş dikin. Wekî mînak ji ber kêmbûna bergiriya laş, dibe ko mirov ji ber şêrpenceyê an jî ji ber nexweşiya siyê (tuberkuloz) nexweş bikeve. Di laşê mirov de hin hokarên nexweşiyê hene bi navê hokarên helperest (oportunîst), di demên asayî de, ji ber hebûn û berevaniya koendama bergiriya mirov, hokarên helperest nikarin mirov nexweş bikin, lê gava bergiriya laş ji ber hebûna vîrûsa HIVê lawaz dibe, fersend dikeve destê wana ko di nav laş de zêde bibin û mirov bi nexweşiyê bixin.
Oberelsbach
Oberelsbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhön-Grabfeld li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Cilik
Cilik (bi tirkî: Kocabaşı), gundekî bi ser navçeya Mehmûdîya Wanê ve ye. .
Mîrkut
Di Wîkîpediya Kurdî de du gotarên bi vî navî hene:
Tepesewze
Tepesewze, gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Nûbûn (kovar)
Nûbûn kovareke werzî ya wêjeyî û rewşenbîrî ya wezareta rewşenbîrî ya Hikûmeta Kurdistanê ya li Dihokê bû.
Nûbûn di gulana 2003an de bi yekem hejmara xwe derket ber xwendevanên xwe. Nûbûn li Başûrê Kurdistanê li bajarê Dihokê bi tîpên latînî derket û werzane bû.
Piştî hejmara 121ê ya havîna 2012an weşana kovara Nûbûnê bi dawî bû.
Lîtyûm
Lîtyûm metalê alkalî ye. Hên jî lîtyûm elementek e.
Nûbûn (kovar)
Redaksiyona kovarê
Sernivîskar:
Lîtyûm
Nav
Navê lîtyûm ji zimanê yewnanî λιθος, lithos yê ku bi kurdî tê wateya kevir.
Berniwaz
Berniwaz, Berniwaza Jorîn, gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.
Daubeuf-près-Vatteville
Daubeuf-près-Vatteville, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
İbrahim Güçlü
İbrahim Güçlü siyasetmedar, rojnamevan, nivîskar û dadnasekî kurd ê.
İbrahim Güçlü yek ji damezrênerê TEVKURD'e (Tevgera Yekîtiya Neteweyî ya Kurd) û di heman demê endamê Meclîsa TEVKURD'ê ye. TEVKURD di encama xebatên Gruba Xebatê ya Demokrat û Neteweyî ya Kurd di 25-26'ê gulanê 2007'a de hat damezrandin. İbrahim Güçlü herwiha serokê komeleka kurda li Amedê bi navê KÜRD-DER e. İbrahim Güçlü niha li Amedê dijî.
Xirwate
Gundê Xirwatê, li nava deşta Geverê de ye. Pişta xwe daye çîyayên Hewşa Hemîdokê. Meydan Belek, zozana Xirwatê ye. Eşîreta gondê Xirwatê Pinyanişî ne. Di vê gawkê de Xirwate buye gondek mezin. Xirwate, xwediyê şaredariyê ye.
Peranîs
Peranîs, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.
Nant, Aveyron
Nant, Aveyron, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Xecewenî
Xecewenî an Xecewendî an jî Xwecewendî zaravayeke lekî ye. Ev zaravaya ji aliyê êla Xecewend a li Mazenderanê têye axavtin.
Zaravayê Xeceweniyan di sedsalên boyirî de gelekî di bin bandora mazenderanî de maye û hinek rengên xwe yên binyadî wendakiriye. Belê dîsa jî bi çend mînakan eşkereye ku ev zaravayek kurdiya lekî ye.
Şeraniş
Şeraniş, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Şêx Cafer Şêx Mistefa
Şêx Cafer Şêx Mistefa siyasemaderekî kurd e.Şêx Cafer Şêx Mistefa niha li Herêma Kurdistanê wezîrê HHK'ê yê bo karûbarê pêşmerge ye.
Sala çar împeratoran
Sala çar împeratoran dewreyeke dîroka împeratoriya Romê ye ku piştî mirina împerator Nero (sala 68 piştî zayînê) di maweyekê salekê de çêbûye. Ji ber vê hindê di sala 69an de şerekî navxweyî çêbû û împeratoriya Romê çar caran împeratorê xwe guherand. Di dawiyê de Vespasian ma împerator û bavika nû ya flavî destpê kir.
Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan
Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan ji aliye Neteweyên Yekbûyî di 10ê kanûna pêşîn a 1948an de hatiye pejirandin. Ev danezan bû belgeyeke bingehîn ji bo tekoşîna mafên mirovan di hemû cîhan da.
Wergera kurdî
Ev werger ji hêla Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ve hatiye kirin.
Manîs
Manîs, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.
Manîs di navbera çiyayan û di geliyekê kûr de hatiye avabûn. Hejmara niştecihên gund li dora 800 kes e.
Gavgas (kirmanckî)
Gavgas (Tırki: Akdoruk) yew dewa Kurdyana, aydê qezay Pasûrîya.
Papa Benedîkt XV
Papa Benedîkt XV, Benedîktê 15em, Benedîktê pazdehem (navê jidayîkbûnê: Giacomo della Chiesa) (jdb. li Genova - m.  li Roma) ji 3ê kanûna pêşîn a 1914an heta mirina xwe (sala 1922an) papatî kiriye.
Ji malbataka ji çîna serdest tê dunê. Xwandina xwe li Vatîkanê dike. Xwandina xwe ya bilind li watîkanê di beşa dîplomasiya vatîkanê de dike. Berî ku wê xwandina xwe bike û bidawî bike, weke karkerê berkursiyî papa kar kir. Di sale 1907an de weke dîplomat li Bologna bû pîskopos. Di sale 1914an de bû kardînal. Di vê demê de dema şerê cihanê ê yekemin bû. Li wir, wê dêr çi bike û berpirsiyarê wê çina ew li ser wê sekinî û kir ku bêne ser ziman. Weke di 3ê êlonê de Giacomo della Chiesa hat hilbijartin û bû papa û navê Benedîkt XV hilda. Wî, daîreyek vekir di dema şer de û têkilî bi wê bi hemû dilên şer re danî û têkiliya wan jî bi malbatên wan jî da danîn. Ji bo şeklê civake nû di wê demê de xabitî. Di 22ê kanûna paşîn a 1922an de çû berdilovaniya xwe.
Papa Benedîkt XV weke papayê yekem dihê zanîn ku care pêşî hikimeta Îtalya li ber wî alên xwe hanîn li nêvî.
Piştî wî re jî weke Benedîkt XVI di 2005an de hat hilbijartin.
Çûx
Çûx, gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.
Oberstreu
Oberstreu şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhön-Grabfeld li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Ejdehmarê axê
Eryx an ejdehmarê axê, cinsek e ejdehmarên bêjehrî ji binefamîleya Erycinae ji famîleya ejdehmaran e.
Belavbûna erdnîgarî
Ejdehmarê axê li başûr-rojhilatiya Ewropa, bakura Afrîka, Rojhilata Navîn û başûr-rojavayiya Asya yê têne dîtin. Niha heşt cureyên vî ejdehmarî hatiye nasîn.
Çeqmaq, Mehmûdî
Çeqmaq (bi tirkî: Çakmak), gundekî bi ser navçeya Mehmûdîya Wanê ve ye. .
Qijikên Xêrê (pirtûk)
Qijikên Xêrê ewilîn dîwana helbestê ya Selamî Esen e. Qijikên Xêrê xelata 1emîn Pêşbirka Helbestê ya Arjen Arî wergirtiye. Pêşbirk ji hêla weşanxane û saziyên wekî Evrensel, Lîs, Ronahî, Belkî, Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê û Komeleya Nivîskarên Kurd ve hatiye lidarxistin.
Kifrî
Kifrî, bajarekî Başûrê Kurdistanê ye.
Mol
Mol; pêzeyê ku qasî hêjmara avogadroyê(6,0221415 · 1023) atom an jî molekul dihêwirînêra tê qotin.
wekok;
Parîneya Molê: Mole fraction
xi = ni / xtot
Komkirin û zêdekirina hemû parîneyên Molê bi hev re, dibe jimareya yek.
Norşîn (cudakirin)
Bi navê Norşîn ev gotar hene:
Çolaxan
Çolaxan (bi tirkî:Çölağan), gundekî Bismilê ye.
Şemamiyê
Şemamiyê (bi tirkî: ?), gundekî Bismilê ye.
Rastiya Şahmaran
Rastiya Şahmaran, gotinekê ku di nav xelkê de dihê ser ziman. Li herême botanê bi teybetî tê ser ziman û bi du awayan tê ser ziman. Awayê pêşî yê ku pê tê ser ziman, weke ku bahse bawerîyekî bi wê re di temenê "minaq" girtina wê de tê ser ziman. Awayê din jî, di temenê jîyane wê ya ku di serî de tê hizirkirin û bi wê hizirkirinê re tê bi wêne kirin re tê ser ziman. Ku di nav jinan de bahse Şahmaran ji vî aliyî tê kirin tê gotin ku "li çavên wê meyîzênin, winê rastiya wê bibîn in". Di deme çêkirina wêne wê ya naqş de, pirr bi baldarî li ser çavên wê tê sekinandin. Bi hewldanaka ku awayekî afsûnî bidînê de li ser tê sekin in.
Ku bahse gotina "rastiya Şahmaran" tê ser ziman, bi teybetî bahse rastiya dayiktiyê û rêzê li ber wê tê kirin. Ev nêzîkatî, weke nirxekê tê dîtin. Li Nisêbînê, ku weke "welatê Şahmaran" jî dihate bi navkirin di demên berê de, li wir ev rastî biçandî heya. Bi wê re, ku bahse keçikan jî tê kirin, gotina "hêzkirina Şahmaran" pirr bilêvdibe.
Milheb
Milhen deste kare kevin ye kû li ser bideran di aht bi karanin bidera genim bidera nuhka bidera niska. li ser bidere bi reka bay genim u kah jik çuda di ker. ev milhebe hatiye çikerin ji darkan ji hiriya pezi her wisa ji çerme giyaneweri.
Êketiya Nivîserên Kurd liqa Duhokê
Yeke‌tiya nivîska‌rên kurd bi rêka vê malpe‌rê dixwaze pirên pe‌ywe‌ndiyê di navbe‌ra hemû nivîskar û rewşenbîrên Kurdistanî de‌ se‌ranse‌r cîhanê ava bike û paşî e‌wan piran mukim bike. He‌rweha dixwaze me‌wdayan nîzîktir bike ji bo ve‌guhaztin û pêkguherîna e‌mpstmolojiyê de‌rbarê bizava wêjeyî û re‌wşe‌nbîrî li Kurdistanê.
Armanca Yekîtiya Nivîskarên Kurd a Duhokê
Parastina zimanê kurdî ji e‌rkên Yekîtiyê‌ yên se‌re‌ke ye‌ û bilindkirina astê hizr û hişme‌ndiya take‌ke‌sê kurd yê afrîner ye‌k e‌ ji karên ku Yekîtî pê radibe. Endamên Yekîtiyê pêkve‌, li he‌r derê û he‌r yek bi karînên xwe‌ ,dikare be‌şdariyê di e‌vê bizavê de‌ bike û rolê xwe‌ yê dîrokî di de‌rhe‌q pirsa ziman, çand û wêjeya kurdî de‌ bise‌lmîne.
Girêdanên derve
Êketiya Nivîskarên Kurd/Duhok
Rödelmaier
Rödelmaier şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhön-Grabfeld li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Şêrîn Perwer
Şêrîn Perwer di sala 1959’a de li Qamişloyê hatiye dinyayê. Di sala 1962’a de malbata wê li Bêrûtê bi cih û war bûye û xwendina xwe ya navendî li wî bajarî pêk aniye. Di sala 1978’a de derdikeve Ewropayê. Xwendina xwe ya zanîngehê li Almanyayê li ‘Beşa Çenda Gelan’ di bin navê ‘Etnolojiyê’ de kuta dike. Zimanên kurdî, erebî, almanî, îngilîzî û fransî dizane. Piştî sala 1984’a, li Amerîkayê bi cih bû. Di sala 1983’an de zewicî û dayika sê zarokan e.
Çardax
Çardax (bi tirkî: Çardak), gundekî bi ser navçeya Mehmûdîya Wanê ve ye. .
Maristan
Maristan, ji welatê maran re tê gotin. Tê gotin, welatê maran jî hebû. Di deme Şahmaran de ew welat hebûya. Şahmaran, deme ku dibê, dibe şahê wî welatî. Ji bo ku buhurîna li wî welatî bibe ji welatiya mirov, awayekî afsûnî pêdivî pê heya. Ew jî bi şahmaran re hebû. Şahmaran, dihate nav jîyane mirov jî û têde dijî. Lê deme ku dihate bi awayekî xwe dikira rengî mirov û an jî jinaka pirr xweşik de û dihat. "Ji ber ku ew nêvî mirov bû, êdî destê wê ji mirovan ne dibû". Ev gotin jî, dihate gotin bi vê yekê re.
Mahabad Felat Arda
Mahabad Felat nivîskarekî kurd e.
Di sala 1966an de li bajaroka Farqînê ku li ser bajarê Amedê ye hatiye dinê. Xwendina xwe ya sereta, ya navîn û lîseyê li Farqînê kiriye. Heft salan li bajarê Mersînê maye û li wir di avakirin û rêveberiya Komeleya Mafên Mirovan de cî girtiye. Di heman demê de nûneriya kovara Özgür Halkê ya herêmê kiriye. Di sala 1992yan de bi navê Salar Amedî ji bo Rojnameya Welat gotar nivîsîne. Di dawiya heman salê de derketiye Ewropayê. Di sala 1995an de di rêveberiya MED-TV de cî girtiye û demekê bi navê Mahabad Amedî ji rojnameya Özgür Politikayê re gotar nivîsîne. Çend gotar ji bo rojnameya Axîna Welat û ji hin malperên kurd re jî bi navê Felat Arda nivîs û helbest nivîsîne.
Mahabad Felat Arda ji sala 1999an ve li Swêdê dijî û ji nîsana sala 2005an ve jî berpirsyarî û edîtoriya malpera amidakurd.net'ê dike. Heya niha bi sedan gotar û helbest nivîsîne. Her wiha ji bo xizmeta çand ziman, wêje û hunera kurdî, bi komek hevalê xwe re komeleyek bi navê Komeleya Perwerdeyî, Wêjeyî, Çandî û Hunerî ya Kurd (PERKURD) damezirandine û Mahabad Felat Arda 3 salan serokatiya vê komelê kiriye.
Di navbera salên 2014 û 2017an de perwerdeya pedagojiyê dîtiye û niha li Swêdê mamostetiya zimanê dayikê dike.
Mahabad Felat Arda bi komek mamosteyên din re kovareka bi navê "Modersmål" (Zimanê Dayikê) derdixe û edîtorî û berpirsyariya weşana kovarê dike.
Berhem: Roman: Zagros û Zerdest - Wesanxaneya Lîs - Amed - Adara 2011, Helbest: Pêtî - Weşanxaneya Lîs - Amed Berfanbara 2017, Lêkolîn: Ol û Desthilatdarî - Weşanxaneya Ar - Avrêl 2022
Naucelle
Naucelle, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Peel en Maas
Peel en Maas, şaredariyeke bi ser parêzgeha Limburga Holendayê ye.
Naucelle
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Kirzî
Kirzî, gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.
Tercîl, Qerehesen
Tercîl, gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Douains
Douains, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Saal an der Saale
Saal an der Saale şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhön-Grabfeld li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Murad Celalî
Murad Celalî nivîskarekî kurd e.
Murad Celalî di sala 1980 de li Agiriyê ji dayik bûye. Dibistana seretayî û ya navîn li bajarê Îdirê qedandiye. Pey re xwendina xwe di Zanîngeha Stenbolê fakûlteya edebiyatê beşa dîrokê de berdewam kiriye. Nivîsên wî di kovara Nûbiharê de herweha di malperên Diyarname.com, Beroj.com û Netkurd.comê de tên weşandin.
Nivîskar lêkonîn xwe yê li ser dîroka olan û kurdan berdewam dike. Herweha bi wergerê re jî eleqedar dibe. Pirtûkeke wî ya di derheq dîroka pêxemberan de bi navê Li Ber Ronahiya Qur'anê Dîroka Pêxemberan di nav weşanên Nûbiharê de derketiye.
Herweha xebateka wî ya di derheq jiyana Muhemmed nivisiye. Li ser têgehên îslamî jî pirtûkeke bi navê Têgehên Bingehîn amade kiriye.
Hîkayeyê Koyê Bîngolî
Hîkayeyê Koyê Bîngolî, yew kitabê hîkayano u 2004 te Weşanxaneyê Vateyî ra vecîyawo.
Hîkayeyê Koyê Bîngolî kitabê diyînanê Deniz Gündüzo, kitab de 5 hîkayey estê.
derhaqê kitabîdê nuşteykey Roşan Lezgînî
NUŞTOXÊ KOYÊ BÎNGOLÎ
... Na meqale de ez wazena çarçuweyê kitabê ey ê hîkayeyan Hîkayeyê Koyê Bîngolî de bala xo bida edebîyatê Deniz Gündüzî ser. No kitab hetê Weşanxaneyê Vateyî ra Îstanbul de 2004 de ginayo çape ro û 138 rîpelî yo. Kitab de bi nameyê “Nobedar”, “Hesrete”, “Dara Sosyalîzme”, “Zureker” û “Kûvî” panc hîkayeyî estê.
Kitabê Denizî Hîkayeyê Koyê Bîngolî de hîkayeya verêne “Nobedar” wina dest pêkena:
“- Wîşş daye daye! Ez qut bîyo…
Ap Silî destê xo, seke çiyê bîyayo pira winî hejnayî û ey û pukî berê teberî ra kewtî bi zere. Seke puk pêy ra ey bifetelno winî xo eşt bi hîyate. Ey de tozike kî hucime bi hîyate kerd. Ap Silî pukî ser a ber girewt de. Guja-guja vayê Koyê Bîngolî teber ra mende. Va ber de hebe xebetiya. Têy ke çare nêdî, ver kerd bi baxçeyî. Kerd ke hêrsê xo baxçeyî ra vejo. Gilê sîpîdar baxçeyî kerdî bi xo ver û devacêr şane kerdî. Qewaxî vayê koyî ver zar û ziwan bî. Haybûrê înan bî pukî ver bermêne û zîbêne. No haybure û axişerê înan qet xêmê vayî de nêbî. Vayî bêxêm tozika xo sipitêne we û teber ra fîtike kuyêne.” (r. 5)
Mi gore no paragraf şêno bi tena sereyê xo fehmê edebîyatî yê Deniz Gündüzî binawno. Seke aseno, edebîyatê ey de her çî gane yo, her çî de ruh esto, her çî wayîrê ziwanî yo û her çî hîsdar o. Ma biewnî: Ap Sil gama ke pukî ser de berî gêno, va teber a maneno û ber de hebêk xebitêno, ke tey çare nêvîneno, agêreno baxçeyî ra hêrsê xo vejeno. Gilê sipîndaran keno xo ver û acêr şane keno. Qewaxî, destê vayî ra bi zarezar zîbenê, bermenê la qet xemê vayî nîyo. Vayî hukim kerdo destê xo, bê ke zerriya xo biveşno, teber a fîtika xo ceneno…
Bala xo bidêne, tiya de tena Ap Sil însan o, yê bînî (puk, va, qewaxî) heme madde yê, cereyan ê; bêruh û bêhîs û bêgan ê. Labelê, edebîyatê Denizî de Ap Silî (însan) ra vêşêr gane yê, Ap Silî ra vêşêr wayîrê ruh û can û hîsan ê. Coka, çi gama ke merdim edebîyatê Deniz Gunduzî biwano, her çîyo madde verê çimê merdimî de beno gane, beno wayîrê hîsan. Romanê ey Kilama Pepûgî de zî, Hîkayeyê Koyê Bîngolî de zî her çî gane yo; va, vewre, puk, vilikî, darûberî, koyî, dereyî, boya vilikan, dûyê cixara… Her çî, heme çî gane yo. Her çî sey merdiman, heta ke merdiman ra wetêr, gane û hîsdar o.
Deniz, edebîyatê xo de zaf asan û sade qisey keno, hîra-hîra, derg û dila qisey keno. Ziwanêko dewlemend û goştin xebitneno, hetê çekuyan ra tewreyê ey pirr o. Qiseykerdişê ey hîkaye ra wetêr hîna weş ro ûsulê qiseykerdişê romanî yeno. Sînorê xeyalanê ey de qet zordayîş çin o, yanî, qet zor nêdano xo. Cayê ke o hol şinasneno, merdimê ke o înan baş şinasneno, meseleyê ke o bi xo bîyo şahid û weş pê zano, pêru biyê malzemeyê edebîyatê ey. Coka wendox zî gama ke waneno, rehet o; bê ke ferq bikero, wina sakîn û sade dekeweno mîyanê mesela, beno yew lehengê edebîyatê ey û bîyîşan reyde herikîyêno: