cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Montigny-Montfort
Montigny-Montfort, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Esklû
Esklû gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Celle (navçe)
Celle, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Soktilî
Soktilî (bi tirkî: Söğütlü), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.
Bütow
Bütow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Viyan (roman)
Di romana Viyan de, nivîskarê wê Newroz Saidpour jiyana xwe ya pêşmergetiyê dinivisîne.
Ew bi zimanekî zelal û resen bûyer û rûdanên ku di nav de jiyan bûye şîrove dike.
Romanê ji 206 rûpelan pêk hatiye û Weşanên Sî ew weşandinye.
Ziglîk Jêr
Ziglîk Jêr, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Saint-Aubin-Épinay
Saint-Aubin-Épinay, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Bisingen
Bisingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Zollernalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Newroz Saidpour
Newroz Saidpour nivîskarekî kurd e. Di romana Viyan de, nivîskarê wê Newroz Saidpour jiyana xwe ya pêşmergetiyê dinivisîne.
Ew bi zimanekî zelal û resen bûyer û rûdanên ku di nav de jiyan bûye şîrove dike.
Romanê ji 206 rûpelan pêk hatiye û Weşanên Sî ew weşandinye.
Baranî kurd
Baranî kurd gundekî ser bi navenda bajarê Nexedeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 247 kes (61 malbat) bûn.
Xawrê
Xawrê (bi tirkî: Küçükova), gundekî bi ser navçeya Madena Xarpêtê ve ye.
Montigny-Mornay-Villeneuve-sur-Vingeanne
Montigny-Mornay-Villeneuve-sur-Vingeanne, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Courville-sur-Eure
Courville-sur-Eure, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Hozan Aytaç
Hozan Aytaç yan jî bi navê ji dayikbûnê Aytaç Demirbilek, ( li Orginos, Mûş, Bakurê Kurdistanê) stranbêjekî kurd e ku di nav malbatek dengbêj de mezin bûye.
Jînenîgarî
Hozan Aytaç di sala 1987an de li gundê Orgînos a Mûşê jidayîkbûye û yek heft zarokên malbata xwe ye. Xwendina xwe yê seretayî û navîn li bajaroka Norşîn a Mûşê xwendiye. Şarezatiya Aytaç a muzîkê di pola 4emîn a dibistana seretayî de ji aliyê mamoste yên wî ve hatiye dîtin. Di salên xwendina xwe de ji aliyê mamosteyên xwe ve bi eleqeyek mezin tê ecibandin, li hemû lidarxistinên muzîkê yên dibistanê dadikeve ser dikê û sitranan dibêje.
Birayek wî yê sitranbêj bi navê Sertaç Dilda heye ku ew jî wekî wî sitranbêj e.
Zerger Eher
Zerger Eher, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bayzava
Bayzava gundekî ser bi navenda bajarê Nexedeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 58 kes (11 malbat) bûn.
Pagenk
Pagenk, gundekî navçeya Colemêrgê Geverê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
7ê çiriya pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Kaş, Antalya
Kaş navçeyekî li başûrê rojavayê Tirkiyê ye. Li navenda bajêr xanî û avahiyên ku di nav bougainvillea de hatine nixumandin hene. Rêya Lycian, rêyek nîşankirî, di nav bajêr re derbas dibe.
Qeşem (pirtûk)
Qeşem, navê pirtûka helbestan ya Bêrî Bihar e ku di sala 2002an de ji Weşanên Sî derçûye. Edîtorê berhemê Müslüm Yücel e. Berhem ji 64 rûpelan pêk tê.
Fincken
Fincken şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Îzedînê Erbîlî
Li ser felsefeyê û îlmên olî pir zane bû û ji ber wî di nav gel de hate nas kirin. Bi xwe li Nisêbînê ji dayik bûye lê paşê çûye Şamê jiyaye. Bernavka wî Erbîlî ye dibe ku demek li Erbîlê mabe loma bi bernavka Erbîlî hatibe nas kirin Tê texmînkirin ku Ew li cem Kemaledînê Yûnis xwendiye.
Kulmain
Kulmain şaredariyeke navçeya (Landkreis) Tirschenreuth li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Yarwelî
Yarwelî, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Girêdanek
Bikaranîn
Hevgirêkên şaftê di makîneyan de ji bo çend armancan têne bikaranîn. Fonksiyonek bingehîn veguheztina hêzê ji yek hêlekê ber bi dawiya din ve ye (mînak: hêza veguheztina motorê ji bo pompkirina bi hevgirtinê).
Ernst Tremel
Ernst Tremel zimannasekî alman e. Pisporê Zimanê hindî ye. Xebatên wî ser zimanê kurdî jî gelek heye.
Di malpera Ernst Tremel de gelek agahî ser alfabeyên kurdî, klavye û fontên kurdî hene.
Elsan
Elsan, gundekî navçeya Colemêrgê Geverê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Esbhar Olya
Esbhar Olya gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Montigny-Saint-Barthélemy
Montigny-Saint-Barthélemy, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Resûlan, Maden
Resûlan (bi tirkî: Hanevleri), gundekî bi ser navçeya Madena Xarpêtê ve ye.
Cloppenburg (navçe)
Cloppenburg, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Cuxhaven (navçe)
Cuxhaven, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Zerdxane
Zerdxane, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Crécy-Couvé
Crécy-Couvé, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Dormettingen
Dormettingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Zollernalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Mezra Xawrê
Mezra Xawrê (bi tirkî: Yeşilova), gundekî bi ser navçeya Madena Xarpêtê ve ye.
8ê çiriya pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Leonberg, Bavyera
Leonberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Tirschenreuth li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Peştûn
Peştûn an Pextûn (bi peşto: پښتون) gelêkî îranî ne ku xwecihên herêma Peştûnistan li başûrê rojhilatê Efxanistan û bakurê rojavayê Pakistan ne. Ew bi Zimanê peşto diaxivin û bi tevahî nêzî 50 mîlyon kes in. Li gorî texmînan 400 eşîr û eşîrên Peştûn hene.
Agahî
Xelkê Peştûn xelkê Îranê ne ku xwecihê herêmeke bi navê Peştûnistan e, ku li başûrê Efxanistanê û bakurê rojavayê Pakistanê dirêj dibe û piraniya nifûsa wan a cîhanî dihewîne. Zimanê wan peşto ye, zimanekî îranî ye ku ji şaxê hind-îranî yê malbata zimanên hind û ewropî ye. Zaravayê Darî yê Farisî zimanê duyemîn ê Peştûn li Efxanîstanê ye, lê Peştûn li Pakistan wekî zimanê xwe yê duyemîn Urdu diaxivin. Hejmar nêzîkî 50 mîlyon mirovî ye. Rêya jiyana wan bi navê Peştûnwalî ye.
Saint-Aubin-le-Cauf
Saint-Aubin-le-Cauf, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Gotthun
Gotthun şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Zerenê
Zerenê, gundekî navçeya Colemêrgê Geverê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Montigny-sur-Armançon
Montigny-sur-Armançon, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Ankay
Ankay, gundekî navçeya Culemêrgê Şemzînanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Croisilles, Eure-et-Loir
Croisilles, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Esbhar Sofla
Esbhar Sofla gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Dotternhausen
Dotternhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Zollernalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Via Rail
Via Rail Canada Inc., wekî Via Rail an Via kar dike, pargîdaniyek Crown a Kanadayî ye, ku ji bo xebitandina karûbarê rêwîtiya rêwiyan a navbajarî li Kanada hatî peywirdar kirin. Ew alîkariya salane ji Veguhestina Kanadayê werdigire da ku lêçûna karûbarên xebitandinê yên civakên dûr ve girêdide vedigire.
Via Rail her hefte zêdetirî 500 trênan li heşt parêzgehên Kanadayê û 12500 km rê %97 ji ailyê pargîdaniyên din ên trênê bi piranî ji aliyê Rêhesinê Neteweyî ya Kanadayê (CN) ve tê xwedîkirin û domandin. Rêhesin, bi qasî 4.39 mîlyon rêwiyan di sala 2017an de hilgirtiye, piraniya wan li ser riyên Korîdora bajarên mezin ên Korîdora Quebec City-Windsor bi hev ve girêdidin û xwediyê performansekî ji %73 di wextê de bû.
Dautmergen
Dautmergen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Zollernalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
9ê çiriya pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Esb Qelyan
Esb Qelyan gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Biçinlû
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 14 kes (4 malbat) bûn.
Groß Kelle
Groß Kelle şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
La Croix-du-Perche
La Croix-du-Perche, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Montigny-sur-Aube
Montigny-sur-Aube, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Diepholz (navçe)
Diepholz, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Şadiyan, Maden
Şadiyan (bi tirkî: Dutpınar), gundekî bi ser navçeya Madena Xarpêtê ve ye.
Saint-Aubin-Routot
Saint-Aubin-Routot, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Emsland
Emsland, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Saint-Aubin-lès-Elbeuf
Saint-Aubin-lès-Elbeuf, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Bacukê
Bacukê, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Baie-Comeau, Quebec
Baie-Comeau, bajarekî herêma Quebec ya Kanadayê ye.
Zeynel Abidîn Han
Zeynel Abidîn Han an Zeynelabidîn Xan (jdb. 1961, li Qilçixa Gimgimê (Mûş, Bakurê Kurdistanê) - m., li Berlînê, Almanya), nivîskar, helbestvan û weşanvanê kurd bû.
Li gel weşangeriyê di salên 1985-89 an de li Enqerê di zanîngeha Ziman-Dîrok û Cografiyayê de felsefe xwendiye û dû re bi demekê ve mamostetiya felsefê kiriye. Pişt re ji ber sedemên siyasî mecbûr maye û derkeftiye Ewropayê. Li Berlîna Almanyayê di sirgûniyê de dijiya.
Han li gundê Gimgima Mûşê Qilçixê (bi tirkî navê wê kirine Aydınpınar) ji dayîk bûye. Ji ber ramanên xwe yî kurdewarî gelek caran ji aliyê dûgela Tirk ve hatiye zîndanîkirin. Bi zaraveyên kurdî kurmancî û dimilî (kirmanckî) û zimanê tirkî helbest û nivîsarên xwe dinivîsîne.
Zeynel Abidîn Han demekê li Berlîn edîtoriya Weşanên Evra kir. Weşanên Evra di navbera salên 2003-2007 de kar kir û gelek berhemên kurdî weşandin. Weşanên Evra jiber sedemên aboriyê karên xwe da rawestandin. Di sala 2007an de kurê Zeynel Abidîn, Gazîn Onur Han, dest bi karê weşangeriyê kir û Weşanên Han damezrand. Weşanên Han jî gelek berhemên kurdî, telîfî û wergerî afirandin. Baskên Şikestî, Pêyamber (Xelîl Cibran), Gulistan (Şîrazî), Navên Kurdî (Hûsên Kartal), Xezala Warê Germiyan, Eniya me ji agir çi caran nexeyîdî (Zeynel Abidîn), Dîroka Împeratoriya Med (Ayhanê Bêrtî) ji van hinekan in. Zeynel Abidîn vê gavê li gel kurê xwe kar dike û edîtoriya Weşanên Han dike. Di sala 2015an de dest bi edîtoriya Kovara Xwenasê kir.
Di de li Almanyayê wefat kir.
Misilmanên bêmezheb
Misilmanên bêmezheb, misilmanên ku ne girêdayî  mezheban in. Di salên dawîn de misilman bêmezheb hêjmara wan herî diçe zêde dibe. Sedemê wê bi piranî xîlafên di nav mezheban de ne. Ji ber ku carna tiştekî di mezhebekî de helal û di a din de heram e. Kesên bê mezheb bingeha xwe ji ayetên wek Enam 159, Rûm 32 û gelek ayetên dinê digrin. Ji xwe mezheb di dema Muhemmed pêxember, Ebûbekir, Omer, Osman û Elî de tunebûn.
Zimanê almanî li Awistiriyayê
Almaniya Awistiriya, forma zimanê Almanî ya li Awistiryayê wekî bi almanî „Österreichisches Deutsch“ jî tê zanîn, bi kurtasî bi Almaniya Bilind a Awistirya û Almaniya Standard a Awistirya, bi kurtasî Awistirî tê zanîn. Ew cûrbecûr zimanê standarda Almaniya Bilind a Nû ye ku li Avusturyayê tê bikar anîn. Mîna celebên standard ên din ên li devera Almanîaxêv, Almaniya Bilind a Swîsre û zimanê Almaniya Bilind, ew ji zimanê nivîsgeha Jor Sakson derket.
Kieve, Müritz
Kieve şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Behramawa
Behramawa gundekî ser bi navenda bajarê Nexedeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 150 kes (19 malbat) bûn.
Elbû Sebah
Elbû Sebah, Elbû Sebaḧ, gundekî Tazexurmatûyê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Kepîrlî
Kepîrlî, gundekî navçeya Culemêrgê Şemzînanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Şêxqadil
Şêxqadil (bi tirkî: Kartaldere), gundekî bi ser navçeya Madena Xarpêtê ve ye.
Crucey-Villages
Crucey-Villages, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Ammospiza
Ammospiza, celebek çûkên biçûk e ku ji famîleya  Passerellidaeyê ye.
Yumrûkkaya
Yumrûkkaya, gundekî navçeya Culemêrgê Şemzînanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Ermenyan, Keleyber
Ermenyan gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bêygemqele
Bêygemqele gundekî ser bi navenda bajarê Nexedeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Pirnos, Maden
Pirnos (bi tirkî: Tekevler), gundekî bi ser navçeya Madena Xarpêtê ve ye.
Bêygemqele
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.661 kes (384 malbat) bûn.
Saint-Aubin-sur-Mer, Seine-Maritime
Saint-Aubin-sur-Mer, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Pechbrunn
Pechbrunn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Tirschenreuth li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Ampelion
Ampelion, celebek çûkên biçûk e ku ji famîleya  Cotingidaeyê ye.
Montlay-en-Auxois
Montlay-en-Auxois, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Friesland (navçe)
Friesland, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Hausen am Tann
Hausen am Tann şaredariyeke navçeya (Landkreis) Zollernalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Zembîlfiroş (pirtûk)
Zembilfiroş wê navê pirtûkek nivîskarê kurd abdusamet Yigit bê. Pirtûk, li ser destana zembilfiroş hatiya nivîsandin. Pirtûk li dora salên 2003´an û wan de hatiya nivîsandin û pirtûk weke destan-romanekê ku wê vegotin û serboriya zembilfiroş wê ji xwe re wê bikê mijar wê li dora salên 2010an wê bê weşan din. Pirtûk di awayekê destanî de hatîya nivîsandin û wê, di wê temenê de wê, çendî ku wê weke roman-destan jî lê wê dema ku mirov li navaroka wê dinerê wê bi rehetî têdigihê ku wê weke xabatek hatî lêkolîn bê wê dîmenekê bide dîyarkirin. Destana zembilfirios wê weke destanak gerili û civakî a civake kurd bê û wê pirr kevn bê. Di xwe de wê gelek pêjn û mifteyên pêşketina keseyet û civake kurd wê di xwe de wê bihawênê.
Pirtûk di nava xwe de wê ji 12 beşên ku ew di dewama hev de hatina nivîsandin wê pêk were. Di pirtûkê de wê, dîmenekê berfireh ê civake demê a kurdistanî jî wê were dîtin ku wê, di wê de wê, were li berçav.
Pirtûk bi sernavê ´destana zembilfiroş´ destpêbikê û di derbarê rewşên demografikî û ramyarî ên demê de jî wê agahiyan wê bide mirov. Li ser wê çerçoveyê wê pirtûk di derbarê qasra merwaniyan, demên wan ên desthilatdarîyê, berî wan demên şadadîyan de jî wê hinekî wê agahiyan wê bide me. Weki din di destpêkê de wê bi şîroveyek berfireh wê demên piştî merwaniyan ên weke demên eyubiyan jî wê, di rengekê de wê, di dewama wan de wê, çend gotinan wê li ser wan bînê ser ziman. Weki din wê li ser rewşa têkiliyên zayendî ên demê de jî wê ji rewşa zembilfiroş, û gulê xatûnê wê, hinek şîroveyên balkêş jî wê di pirtûkê de wê, cih bigirin. Di dewama wê de wê, di pirtûkê de wê, di derbarê serdestîya jinê û hêza wê ya zêde a li pêş di nava civakê de di wê demê de wê, li ser wê bisekinê. Di pirtûkê de wê, bixwezê ku ew dîmenekê berfireh di wê warê de werênê ser ziman.
Li gorî ku wê nivîskar di pirtûkê de wê bînê ser ziman wê dîmenê têkiliyên zayendî wê zêdetirî wê di çerçoveya kevneşopîyên civakî ên demê de wê li pêş bê. Wê jin wê di wê demê de wê serwerê civake xwe bê û wê di astek pêşengî de wê li pêş bê. Di wê warê de wê, destana zembilfiroş li gorî ku wê, nivîskar wê, di pirtûkê de wê nivîsandin wê, rewşa têkiliyên zayendî ên civakî ên demê wê di pirtûkê de wê li ser wan wê were sekin in. Wê, dîmenekê berfireh ê civakî wê di wê warê de wê were ser ziman. Di wê warê de nivîskar ji rewşa atmoesfera olî û di bin bandûra wê de hanîna ser ziman zêdetirî wê, kevneşopîyên civakî ku wê çawa wê di nava destanê de wê zêdetirî wê li pêş û dîyar bin wê bi wan wê li ser wê bisekinê û wê werênê ser ziman. Di wê rewşê de wê, weke dokumenek nivîskî a rewşa civake demê wê bi xwe re wê bide dîyarkirin û wê werênê li holê li berçav. Di pirtûkê de wê, dema ku wê bahsa demên zembilfiroş wê were kirin wê di nava sê deman de wê were beşkirin. Dema wî ya ciwanî û zawaca wî, dema kifşkirina wî ya ji aliyê gûlê xatûnê ve û dema ku ew diravê û demek dirêj li deverên din ên kurdistanê ên weke Zaxo û hwd dimênê wê ser wê bisekinê. Ber çi roja me de wê goristana Zembilfiroş wê li Zaxo bê wê di wê warê de wê bersiva wê jî wê di çerçoveyek civakî û kevneşopîyî de wê bersivek ji wê re di pirtûkê de wê were hanîn ser ziman. Weki din di pirtûkê de wê, bahsa dema wî ya li zaxo mayinê û di wê demê de wê li cem sofiyekê êzîdî demek dirêj mayina wî jî wê ser wê bê sekin in.
Lärz
Lärz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Îkîztaş
Îkîztaş, gundekî navçeya Culemêrgê Şemzînanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Bêgalte
Bêgalte an jî Bêgallte, Bêgertê gundekî navçeya Culemêrgê Rûbarokê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Apolonios
Apolonios, Apoloniosê Pergeyî (bi yewnanî: Ἀπολλώνιος, jdb. 262 Pergê - m. BZ 190, Îskenderiye), matematîknasê yewnan bû. Geometriya Iqlîdes pijirandiye û bi pêş xistiye.
11ê çiriya pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Markdown
Markdown zimanekî nîşankirina sivik e ji bo çêkirna textên formatkirî bi karanîna edîtoreke textên besît. John Gruber û Aaron Swartz di sala 2004-an de Markdown wek zimanekî nîşankirinê çêkirîne ku di forma koda çavkaniya xwe de ji xwendevanên mirovanî re dilkêş e. Markdown bi firehayî di blogging, peyamên lezgîn, forumên online, softwarên kollaboratîv, rûpelên dokûmentasyon û pelên xwendinê de tê.
Bacidmîrê
Bacidmîrê, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Montmain, Côte-d'Or
Montmain, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Ehmedabad Tazêkend
Ehmedabad Tazêkend gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Goslar (navçe)
Goslar, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Sivaherk
Sivaherk, gundekî navçeya Culemêrgê Şemzînanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Leizen
Leizen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Pullenreuth
Pullenreuth şaredariyeke navçeya (Landkreis) Tirschenreuth li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Jungingen
Jungingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Zollernalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Bêdaw
Bêdaw, gundekî navçeya Culemêrgê Şemzînanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Ozlem Tureci
Lemzlem Türeci ( z.di 6ê Adarê 1967 de) bijîşk, zanyar û karsazek Alman e. Wê di 2008-an de hevkariya pargîdaniya biyoteknolojî ya Alman BioNTech -ê damezirand, ku vakslêdana yekem-pejirandî ya RNA-based Messenger ya li dijî  (COVID-19) di sala 2020 -an de pêşxist. Türeci ji 2018-an vir ve wezîfedarê bijîşkî ye Ew ji 2008an heya 2016an damezrîner û CEOyê Dermanfiroşên Ganymed bû.  Türeci û hevjînê wê, Uğur Şahin, di sala 2020-an de di nav 100 kesên herî dewlemend ên Almanyayê de bûn.
Endamtî
Ew endama Komeleya Onkolojiya Klînîkî ya Amerîkî (ASCO) ye. Komeleya Amerîkî ya ji bo Lêgerînê çerserên nexweşiyên şêrpenceyê (AACR),, û
Nusplingen
Nusplingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Zollernalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Hesarî Hacî Ewla
Hesarî Hacî Ewla, Ḧesarî Ḧacî 'Ewła, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Dawidan
Dawidan (bi tirkî: Kayalar), gundekî bi ser navçeya Madena Xarpêtê ve ye.
Caşîran
Caşîran gundekî ser bi navenda bajarê Nexedeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 306 kes (58 malbat) bûn.
Saint-Aubin-sur-Scie
Saint-Aubin-sur-Scie, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Göttingen (navçe)
Göttingen, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Dammarie, Eure-et-Loir
Dammarie, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
12ê çiriya pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Teyisok
Teyisok, carinan jî weke teyisoka ronahiyê yan teyisoka vajiker tê naskirin. (bi îngilîzî: Retroreflector) amûreke teyisandinê ye, ku dema ronahî di keve ser ew ronahiyê dûr dike û vedigerîne cihê yekem car ronahiyê jê hatî (bi gelemperî tîrojikên ronahiyê vajî dike) û vedigerîn çavkaniya pêşiyê ya ronahiyê  jê standî. Wek neynika dema ronahiya rojê dikeva ser. Amûrê Teyisok ji bo silametiya trafîkê girîngiyeke mezin heye.
Kilîgiran
Kilîgiran (bi tirkî: Ağadibek), gundekî bi ser navçeya Madena Xarpêtê ve ye.
Obernheim
Obernheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Zollernalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Melz
Melz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Montmançon
Montmançon, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Anabathmis
Anabathmis, celebek çûkên biçûk e ku ji famîleya  Nectariniidaeyê ye.
Ker Olya
Ker Olya gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Amqui, Quebec
Amqui, Quebec, bajarekî herêma Quebec ya Kanadayê ye.
Saint-Clair-sur-les-Monts
Saint-Clair-sur-les-Monts, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Reuth bei Erbendorf
Reuth bei Erbendorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Tirschenreuth li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Bacidkindal
Bacidkindal, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Alexander Graham Bell
Alexander Graham Bell, ( – ) dahênerê telefonê ye.
Pêşiyê Bell xwest ku kesên nikaribin biaxifin an ku bêdengbûna kerran çareserî bike lê biser neket, ji wî şûnde telefonê îcad kir.
Aramê Dîkran
Aramê Dîkran (wekî Aramê Tîgran jî tê naskirin; navê wî yê ermenî: Aram Melîkyan), hunermendekî ye ku bi kurdî û ermenî distre.
Jiyan
Di sala 1934an de li bajarê Qamişlokê (Binxetê) bi esle xwe Ermenî, di malbatekî adoptîv û Kurd hatiye dinê. Aramê Dîkran di roja 8ê tebaxa 2009an de li Atînayê (Yewnanistan) çû ser dilovaniya xwe.
Gotineke bav û kalan heye ku wiha dibêje: "Tenê deng û huner dimînin û nemirin". Ji mêj de ye ku nermiya dengê tijî his û xweşê mamostea Aramê Dîkran di nava civata Kurdan de tê bihîstin. Li Kurdistanê kesê ku dengê tijî êşiq û evînê wî nebihîstibe, tine ye. Kurmanc, Soran, Zaza, Lurî, Goran û hemû Kurd wî û evîna wî ya ji bo kilamên cimaeta Kurdan nas diken. Sedem jî ew e ku hakimiyeta deng û stranên wî li ser dil û mejiyê mirovan bandorek taybetî çêdikin. Yek ji dengên ku hertim para kurdî ya Radyoya Êrîvanê di nava Kurdên her çar perçên Kurdistanê de dide guhdar kirin, dengê zelal ê Aramê Dîkran e. Dengê ku ji kûrahiya dil derdiket û evîn û heza bêdawî ji bo rûmeta bilind û jiyana bi şan û şeref diafirand.
Deng û awazên hunermendên mîna Dawudê Xelo, Sosika Simo, Kawîs Axa, Karapêtê Xaço, M. Arifê Cizîrî, Şeroyê Biro, Eyşe Şan, Hesenê Cizîrî, Aslîka Qadir, Nesrîn Şêrwan, Mecîdê Silêman, Reşîdê Baso, Meryem Xan, Belga Qadir, Zadîna şakir, Aramê Dîkran û hwd... her roj ji roja berê zêdetir guhdarên Radyoya Êrîvanê zêdetir dikirin.
Bi vî awayî Aram, li herderê bi birayên xwe yên kurd re jî û şîreta bavê xwe yê emeknas heya roja îro jî ji bîra nekiriye. Heya roja îro jî li ser vê riya dûr û dirêj Aramê hêja dimeşe. Sala 1966´an gelek Ermeniyên ku li welatê Sûriyê dijîn, vegerîn welatê bav û kalên xwe Ermenistanê. Li wir bû ku Aram bi hevkariya Xelîl Muradov ku berpirsyarên para kurdî ya radyoyê bûn, bi awayekî berfireh dest bi karê xwe yê stranbêjiyê kir. Carek din jê re hat îsbat kirin ku kurdî li her derê mêranî û mêvanperweriya xwe wenda naken. Li wir bû ku Aramê evîndarê stirîn û awazên kurdî bi hevkariya Cemîla Celîl û Keremê Seyad bêtir ket nava deryaya stranên kurdî û bi melevantiya di nava vê deryaya bêbin de bû hosta û şehrezayekî pispor. Elbete Aram rihê kurdîtiyê û hezkirina zimanê kurdî ji bav û diya xwe girtine ku hertim di nava malê de bi hevre bi zimanê kurdî diaxivîn û behsa bextereşiyên kurdî û Ermeniyan dikirin.
Rêbaza (istîla) hunerî û naveroka stranên Aram Dîkran bêtir vê rastiyê bi me didin selmandin ku ew bi şiyarî xebitiye û ji hunera resen hezkiriye. Awaz û helbestên wî ji nava dilê civata Kurdan derketine. Kiye ku strana "Bilbilo" nebihîse û Kurdistana bindest û bextreşiyên gelê kurdî li ber çavên wî zindî nebin?! Kîjan evîndar e ku strana "Keçê ji bona te ez dîn im" bibhîse û hêsrên evîndariya bi şewat nebarîne?!
Bi salaye ku ew wek dergevanekî xwendingeha hunera Kurdistanê bi dengê xwe yê germ û nerm dewlemendiya lorîk, stran û zimanê şirînê kurdî bi bîra herkesî tîne. Aram bûye nîşana demokrasiya di navbera gelên Rojhilata Navîn de. Wî di piratîka xwe de daye xuyakirin ku hemû gelên Rojhilata Navîn dikarin bi hevre û di nava aştî û biratiyê de bijîn.
Herkes nikare muzîkê bi guhdarên xwe bide hezkirin. Ger hunermend bi deng û awazên xwe di vî karî de biser nekeve, nikare muzîka xwe mîna xwarina riha mirovan, pêşkêşî gel bike. Di vî karî de Aram mamostayekî jîr e û dizane çawa hest û hisên gel bilivîne. Ji bona wê jî mamoste Aramê Dîkran di derbarê huner û hunermendiyê de wiha dibêje:
Aram hunermendekî bextewere. Ji ber ku wî di nava civakê de dilxweşî pêk aniye û mirovên hunerdost bi can û dil ji wî razîne. Hunera wî bi hezek bêdawî di nava gel de hatiye pejirandin.
Friuli-Venezia Giulia
Friuli Venezia Giulia, yek ji 20 herêmên Îtalyayê û yek ji pênc herêmên xweser ên xwedî qanûna taybet e. Paytexta herêmê bajarê Trieste ye ku li ser Kendava Trieste ye û nezîkî Deryaya Adriyatîkê ye.
Aramê Dîkran
Jiyan
Kilamên Aram yên evîndariyê rewşa sosyolojî û kilamên siyasî jî rewşa siyasî ya gelê kurdî didin nasandin. Mamosteyê me Aram Dîkran bi pirensîbên xwe yên exlaqî û kesayetiya xwe ya bilind jî di nava Kurdan de xwedî rûmet û hurmeteke bilind e.
Friuli-Venezia Giulia
Bajar û navendên herêmê
Agahiyên di derbarê rûerd, gelhe û belavbûna niştecihên ya parêzgehên herêmê. Bajarên ku ku hêjmara gelhe ji 20 (2010) hezarî zêdetir e
Aramê Dîkran
Jiyan
Aram kurê Dîkran Melîkyan di sala 1934an de li Qamîşlokê di nava malbateke hejar de hat dinê. Karê xwe yê hunerî bi evînek tijî his û xweşî ji temenê 18 saliyê di nava dewat û şahiyên Kurd û Ermenyan de da destpêkirin. Bavê wî di karê stran gotinê de pir ew teşwîq kir ku riya hunerê bidomîne. Sala 1966an bi malbata xwe re hatin Ermenistanê û heya sala 1985an di Radyoya Êrîvanê de mîna xebatkarekî fêrmî xebitî.
Friuli-Venezia Giulia
Wêne
Friuli-Venezia Giulia <Gallery>
Aramê Dîkran
Jiyan
Di sala 1990an de wek penaber hat Ewropayê. Di roja de li Atînayê (serbajarê Yewnanistanê) miriye.
Friuli-Venezia Giulia
Wêne
Wêne:Porttrieste old.jpg|Trieste - Bergeha ji jor de ya Bendergeha bajarê. Wêne:Castello di Miramare lato mare.JPG |Trieste - Qesra Miramare Wêne:Piazza Liberta Udine.jpg|Udine Wêne:Pordenone-Palazzo comunale e campanile del Duomo di San Marco.jpg |Pordenone Wêne:Gorizia-Gorica.JPG|Gorizia-Gorica Wêne:Monfalcone 041.jpg|Monfalcone - Qesr Wêne:Sacile-Livenza1.jpg|Sacile Wêne:Cordenons 003.jpg|Cordenons Codroipo, comune 00.jpg|Codroipo Wêne:Monte Coglians visto dal monte Zoncolan.jpg|Çiyayê di navberên sînorê Îtalya û Awistriya yê.
Hameln-Pyrmont
Hameln-Pyrmont, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Priborn
Priborn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Genepî
Genepî (bi tirkî: Kumyazı), gundekî bi ser navçeya Madena Xarpêtê ve ye.
Çaqal mistefa
Çaqal mistefa gundekî ser bi navenda bajarê Nexedeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 342 kes (71 malbat) bûn.
Rangendingen
Rangendingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Zollernalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Dampierre-sous-Brou
Dampierre-sous-Brou, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
13ê çiriya pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Deylem
Deylem an jî Deylemistan, Deyleman navê dîrokî yê herêma perav a başurê Deryaya Qezwînê, li bakurê Îrana îroyîn e. Deylem dikeve du beşan de, rojhilat Mazenderan û rojava Gîlan.
Montmoyen
Montmoyen, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Bêdkare
Bêdkare, gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.
Ker Sofla
Ker Sofla gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Anabazenops
Anabazenops, celebek çûkên biçûk e ku ji famîleya  Furnariidaeyê ye.
Saint-Crespin
Saint-Crespin, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Harburg (navçe)
Harburg, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Bad Neualbenreuth
Bad Neualbenreuth şaredariyeke navçeya (Landkreis) Tirschenreuth li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Montoillot
Montoillot, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Çiyane, Nexede
Çiyana gundekî ser bi navenda bajarê Nexedeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Dampierre-sur-Avre
Dampierre-sur-Avre, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Çiyane, Nexede
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 3.878 kes (777 malbat) bûn.
Dampierre-sur-Avre
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Gehroz
Gerhozî (bi tirkî: Kaşlıca), gundekî bi ser navçeya Madena Xarpêtê ve ye.
Ratshausen
Ratshausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Zollernalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Anairetes
Anairetes, celebek çûkên biçûk e ku ji famîleya  Tyrannidaeyê ye.
Lîsteya gundên Osku
Navên gundên Osku bi rêza alfabê:
Batêl, Zaxo
Batêl, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
14ê çiriya pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Rechlin
Rechlin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Begor
Begor, gundekî navçeya Culemêrgê Şemzînanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Straßberg, Zollernalbkreis
Straßberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Zollernalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Kepîrabad
Kepîrabad gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Saint-Denis-d'Aclon
Saint-Denis-d'Aclon, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Falkenberg, Oberpfalz
Falkenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Tirschenreuth li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
El-Qanûn fî el-tib
el-Qanun fî el-Tib an  (erebî:, bi kurdî: Qanûnên tibê), pirtûka Îbn Sîna a herî navdar û herî giring e. Pirtûk li ser bijîşkiyê ye û ji 14 cildan pêk tê.
Îbn Sîna bi xwe çiqas fars be jî, pirtûkê bi zimanê erebî nivîsiye.
Ev pirtûka Îbn Sîna zivirandin gellek zimanan û bi sedsalan ve di dibistanên Ewropayê hate xwendin. Heta sedsala 19'an jî giringiya xwe parastiye.
Daşderge
Daşderge gundekî ser bi navenda bajarê Nexedeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 737 kes (140 malbat) bûn.
Montot, Côte-d'Or
Montot, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Heidekreis
Heidekreis, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Dancy, Eure-et-Loir
Dancy, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Killan
Killan (bi tirkî: Kartop), gundekî bi ser navçeya Madena Xarpêtê ve ye.
Durî
Durî, gundekî navçeya Culemêrgê Çelê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Analisoma
Analisoma, celebek ji çûkên biçûk e ku ji famîlyaya Campephagidaeyê ye.
Aşistan
Aşistan, gundekî ser bi navenda bajarê Oskuyê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Baie-Saint-Paul, Quebec
Gelhenasî
Trenda nifûsê:
Batirşe
Batirşe, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Schwarz, Almanya
Schwarz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Alakan
Adakli, gundekî navçeya Culemêrgê Çelê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Weilen unter den Rinnen
Weilen unter den Rinnen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Zollernalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Baran Rizgar
Baran Rizgar li gel van berheman bi deh salan li Londonê li xwendegehên fermî û komelan mamostetiya zimanê kurdî kiriye, ji bo nasandin, belavkirin û di saziyên fermî de bicihkirina Kurmancî pêşengî kiriye, û wek encama van xebatên wî yên dûdirêj nuha li Brîtanyayê gelek şaredarî û saziyên dewletê di weşanên xwe de cih didin kurmancî û wergêrên kurmancî pêşkêş dikin.
Rizgar li Dêrika Mêrdînê hat dinyayê. Di sala 1988an de ji Tirkiyê derket û li Brîtanyayê bicih bû.
Michael L. Chyet
Michael L. Chyet (z. 1957), mamoste û zimannasekî amerîkayî ye.
Di 2003an de ferhenga Michael Chyet a bi navê Kurdish-English Dictionary Ferhenga kurmancî-inglîzî derket. Di 2020an de jî ferhenga wî ya "Birûskî" bi sê cild hate çapkirin (Ferhenga Birûskî Kurmancî-Înglîzî, A-L, û Ferhenga Birûskî Kurmancî- Înglîzî, M-Z û Ferhenga Birûskî Înglîzî-Kurmancî).
Nîmunek jî Ferhenga Birûskî
Rê = "rê: way, road. road: rê; dirb; (country or rural) şiverê; (highway) cade. way: (road) rê; dirb; (manner, style) awa; celeb ...."
Çavkanî
http://www.rupelanu.com/michael-chyet-ferheng-diyariya-heri-mezin-a-ji-bo-biruski-bu-9716h.htm
Paul Klee
Paul Ernst Klee, ( jdb. 18'ê berfanbarê 1879 li Münchenbuchsee, Kantona Bernê; m. 29'ê pûşperê 1940 li Muralto, Kantona Ticino) wênesaz û grafîksazekî alman  bû. Xebatên wî yên piralî bi Ekspresyonîzm, Konstruktivîzm, Kubîzm, Pîmîtîvîzm û Surrealîzmê ve girêdayî ye. Klee bi ekîba edîtorê Der Blaue Reiter re di têkiliyê de bû û di pêşangeha xwe ya duyem de di sala 1912 de karên grafîkî nîşan da. Hunermend heta vê demê bi giranî weke grafîkvanek dixebitî. Rêwîtiyek sala 1914an a Tûnisê bi August Macke û Louis Moilliet re  bû sedema serpêhatiya wî wekî wênekêş. Ew wekî rêwîtiyek hunerî-dîrokî ya girîng a Tûnisê tê zanîn.
Mîna hevalê xwe, wênesazê rûs Wassily Kandinsky, Klee jî ji sala 1921an û şûn de li Dessau li Bauhaus li Weimar ders da. Ji sala 1931ê ew li Akademiya Hunerê ya Düsseldorfê profesor bû. Piştî ku Nasyonalsosyalîstan dest danî ser desthilatdariyê, ew ji kar hat avêtin û vegeriya Bernê. Tevî ku giraniya nexweşiyek giran zêde bûbe, li wir di çend salên xwe yên dawîn de ji 1934an vir ve xebatek berfireh bi dest xist. Ji bilî xebatên xwe yên hunerî, wî nivîsên hunerî-teorîk ên wekî îtîrafên afirîner (1920) û pirtûka xêzkirina perwerdehiyê (1925) nivîsî. Paul Klee yek ji girîngtirîn hunermendên dîtbarî yên modernîzma klasîk a sedsala 20an e.
Ciwanî û perwerde
"Beriya her tiştî hunera jiyanê; paşê wekî pîşeya min a îdeal, helbest û felsefe, û wekî pîşeya min a rastîn hunerên plastîk; di çareya dawî de, ji ber kêmbûna pereyê, illustrasyon."
- Paul Klee Paul Klee li Münchenbuchsee, Swîsre, wekî zarokê duyemîn ê mamosteyê muzîka Alman Hans Wilhelm Klee (1849–1940) û stranbêja Swîsrî Ida Marie Klee, Frick (1855–1921) ji dayik bû. Xwişka wî Mathilde (mir 6 Kanûn 1953) 28 Çile 1876 li Walzenhausen ji dayik bû. Bavê wan ji Tannê bû û li Konservatuara Stuttgart stranbêjî, piyano, organ û kemanê wendibû, li wir ew jina xwe ya paşerojê Ida Frick nas kir. Hans Wilhelm Klee heta sala 1931 li Seminaryoya Dewletê ya Bernê li Hofwil li nêzî Bernê wekî mamosteyê muzîkê çalak bû. Di 1880 de, malbata wî koçî Bernê kir, li wir ew di dawiyê de, di 1897 de, piştî çend guhertinên niştecîh, koçî mala xwe ya li navçeya Kirchenfeld kirin. Ji 1886 heta 1890, Klee serdana dibistana seretayî kir û di 7 saliya xwe de dersên kemanê li Dibistana Muzîkê ya Şaredariyê wergirt. Ew li ser kemanê ewqas jêhatî bû ku, di 11 saliya xwe de, wî vexwendinek wergirt ku wekî endamek awarte ya Komeleya Muzîkê ya Bernê bilîze. Di salên xwe yên destpêkê de, li pey daxwazên dêûbavên xwe, Klee bal kişand ser ku bibe muzîkjen; lê wî di salên xwe yên xortaniyê de biryar li ser hunerên dîtbarî da, hinekî ji ber serhildanê û hinekî jî ji ber ku muzîka nûjen ji bo wî ne wate bû. Wî got, "Min fikra ketina muzîkê bi afirîneriyê bi taybetî balkêş nedît ji ber kêmbûna dîroka destkeftiyên muzîkê." Wek muzîkjen, wî karên kevneşopî yên sedsala hîjdehê û nozdehan lîst ji ber ku xwe nêzîkî vê yekê hîs dikir. Lê wek hunermendekî, wî azadiya lêkolîna raman û şêwazên radîkal xwest. Di şazdeh saliya xwe de, nexşên peyzajê yên Klee jixwe jêhatîbûnek berbiçav nîşan dan.
Nêzîkî sala 1897an, Klee dest bi rojnivîska xwe kir, ku heta sala 1918an diparast û têgihîştinên hêja li ser jiyan û ramana wî pêşkêşî zanyaran kir. Di salên xwe yên dibistanê de, wî di pirtûkên xwe yên dibistanê de, bi taybetî xêzkirina karîkaturan, bi xîret xêz dikir, û ji berê de jêhatîbûna rêz û cildê nîşan da. Ew bi zor îmtîhanên xwe yên dawî li "Gymnasium" ya Bernê derbas kir, ku li wir di Zanistên Mirovî de şareza bû. Bi aqilê xweya zuwa ya taybetmendî, wî nivîsî: "Axir, gihandina hindikahiyan pir dijwar e, û ew xetereyan vedihewîne." Di dema xwe de, ji bilî berjewendîyên wî yên kûr di muzîk û hunerê de. Klee xwendevanek mezin a edebiyatê bû û paşê jî bû nivîskarê teorî û estetîka hunerê.
Di sala 1898 de, bi destûra dêûbavên xwe, Klee li Akademiya Hunerên Bedew a Munîhê bi Heinrich Knirr û Franz von Stuck re dest bi xwendina hunerê kir. Ew di xêzkirinê de jêhatî bû, lê dixuya ku bê hîseyek ji bo rengên xwezayî ye. Dûv re wî bi bîr anî, "Di zivistana sêyemîn de min jî fêm kir ku belkî ez ê tu carî fêrî nîgarkêşiyê nebim." Di van demên serpêhatiya ciwantiyê de, Klee gelek wext li qehweyan derbas kir û bi jin û modelên hunermendan re têkiliyên wî hebû. Di sala 1900 de kurekî wî yê neqanûnî hebû ku çend hefte piştî zayînê mir.
Piştî ku bawernameya xwe ya Hunerên Bedew wergirt, Klee ji Cotmeha 1901 heta Gulan 1902 bi hevalê Hermann Haller re li Îtalyayê geriya. Wan serdana Roma, Firensa, Napolî û Peravên Amalfî kirin, li ser hunermendên mezin ên sedsalên borî lêkolîn kirin. Wî got, "Forum û Vatîkan bi min re axivîn. Humanîzm dixwaze min bifetisîne." Kafa wî gelen bi rengên Îtalyayê hat, lê bi xemgînî destnîşan kir, "ku di vî warî de li ser beşa rengan têkoşînek dirêj li pêşiya min e." Ji bo Klee, reng xweşbînî û esilzade di hunerê de, û hêviyek ji bo rehetiya xwezaya pessimîst temsîl dike ku wî di grotesk û sitranên xwe yên reş-spî de diyar dikir. Gava vegeriya Bernê, ew çend sal bi dêûbavên xwe re jiya, û carinan dersên hunerî digirt. Di sala 1905-an de, wî hin teknîkên ceribandinê pêşdixist, di nav de xêzkirina bi derziyê li ser cama reşkirî ya camê. Di encamê de pêncî û heft karên wî di nav wan de Portreya Bavê Min (1906) jî hebûn. Di salên 1903–05-an de wî çerxa yanzdeh xêzên 'zinc-plate' bi navê Inventions jî qedand ku tê de wî çend karakterên grotesk amade kiriye. Wî şîrove kir, "her çend ez ji etchên xwe tam memnûn im, ez nikarim bi vî rengî bidomînim. Ez ne pispor im." Klee hîn jî dema xwe bi muzîkê re derbas dikir, di orkestrayê de li kemanê dixist û kurtenivîsên li ser konser û şanoyê dinivîsî.
Fuchsmühl
Fuchsmühl şaredariyeke navçeya (Landkreis) Tirschenreuth li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Mont-Saint-Jean, Côte-d'Or
Mont-Saint-Jean, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Helmstedt (navçe)
Helmstedt, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Winterlingen
Winterlingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Zollernalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Kebûdan, Keleyber
Kebûdan gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Xiyasedîn Cemşîd
Xiyasedîn Cemşid an El Kaşî, (jdb. 1380, Kaşan, Îran - m. 1429, Semerqend) zanyarê stêrnasî, matematîkê û tibê bû.
Perwerdehiya xwe li Kaşanê girtiye piştî wextan li ser xwestina Ulux Beg hatiye Semerqendê. Bi xwe li ser Pi ya Arşîmed xebitiye û di wexta xwe herî baş wî Piyê hesab kiriye.
Saint-Denis-le-Thiboult
Saint-Denis-le-Thiboult, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Spîndar
Spîndar an Dar Spîndar Dareke spî ye û dirêj û rast dibe, dareke xurt e û li ber germ û sermaya xu radigre, temenê wê dirêj û dareka bicî ye, ji bo darên xanî û Necarî û çêkirina kaxiz tê bikarnîn.
Dangeau
Dangeau, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Kavsak
Kavsak, gundekî navçeya Culemêrgê Çelê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Daymav
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 412 kes (70 malbat) bûn.
Liaoyang
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.859.768 kesî
Hivanis
Hivanis, gundekî girêdayî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Morey-Saint-Denis
Morey-Saint-Denis, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Kundikan, Maden
Kundikan yan jî Qundikan (bi tirkî: Örtülü), gundekî bi ser navçeya Madena Xarpêtê ve ye.
Çeman
Çend cihên bi vî navî hene:
Dizec Emîrmedar
Dizec Emîrmedar, gundekî ser bi navenda bajarê Oskuyê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bîglû
Bîglû, gundekî ser bi navenda bajarê Oskuyê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kaxlû Gûzlû
Kaxlû Gûzlû gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Derbend, Nexede
Derbend gundekî ser bi navenda bajarê Nexedeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 208 kes (44 malbat) bûn.
Anas
Anas, celebek ji werdekan e ku ji famîlyaya Anatidaeyê ye.
Saint-Denis-sur-Scie
Saint-Denis-sur-Scie, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Konnersreuth
Konnersreuth şaredariyeke navçeya (Landkreis) Tirschenreuth li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Zimmern unter der Burg
Zimmern unter der Burg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Zollernalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Beyran
Beyran (bi tirkî: Cumhuriyetçi), gundekî bi ser navçeya Madena Xarpêtê ve ye.
Êmêlk
Êmêlk, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Hildesheim (navçe)
Hildesheim, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Behramava
Behramava, gundekî ser bi navenda bajarê Oskuyê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Anastomus
Anastomus, celebek ji Leylekan e ku ji famîlyaya Ciconiidaeyê ye.
Hevene
Hevene, gundekî girêdayî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Dangers
Dangers, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Jena
Jena yek ji bajarên herî mezin ên eyaleta Elmanyayê Thüringen ê ye.
Südmüritz
Südmüritz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Mosson, Côte-d'Or
Mosson, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Holzminden (navçe)
Holzminden, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Schenefeld (Kreis Pinneberg)
Schenefeld, Pinneberg, bajarekî navçeya (Landkreis) Pinnebergê li herêma Schleswig-Holstein a Almanyayê ye.
Boraçala
Boraçala, gundekî ser bi navenda bajarê Oskuyê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Pûtiyan
Pûtiyan (bi tirkî: Arslantaşı), gundekî bi ser navçeya Madena Xarpêtê ve ye.
Derge Eresxan
Derge Eresxan gundekî ser bi navenda bajarê Nexedeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 276 kes (75 malbat) bûn.
Sainte-Adresse
Sainte-Adresse, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Kardûcîn
Kardûcîn gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Schieder-Schwalenberg
Schieder-Schwalenberg, bajarekî navçeya (Landkreis) Lippeê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Denonville
Denonville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Hevek
Hevek, gundekî girêdayî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Altötting (navçe)
Altötting, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Bavyera, Almanyayê ye.
Çêjegopke
Çêjegopke, gopkeyên çêjê an jî gopkeyên tamê, pêkhateyên bi şeweyê hêlkeyî ne, kar dikin ji bo nasîna çêja xurekan.
Cihê çêjegopkeyan
Piraniya çêjegopkeyan li ser rûyê ziman, di nav goçkeyan de cih digire. Goçkeyên kivarkî (bi latînî: fungiform papillae) li ser rûyê ziman li aliyê pêş de cih digirin. Goçkeyên çeperkirî (bi latînî: circumvallate papillae) li aliyê paşê rûyê ziman de cih digirin. Goçkeyên pelî (bi latînî: foliate papillae) jî li herdu kêlekên rûyê ziman de cih digirin. Ji xeynî nav goçkeyan, li esmanê dev, li gewrî, li beşa jor a soriçikê jî çêjegopke hene.
Pêkhateya çêjegopkeyan
Laşê mirov bi qasî 10000 çêjegopkê lixwe digire. Çêjegopkeyek ji sê cor xaneyan pêk tê; xaneyên palpişt, xaneyên binçîne û xaneyên çêjewergir. Di nav çêjegopkeyê de ji van hersê coran bi qasî 50 heb xane heye.
Xaneyên çêjewergir, kîmîkewergir in, lê demarexane nîn in. Bi eslê xwe çêjewergir xaneyên rûkeş in, lê ji boy erkê çêjtinê şêweyên wan hatiye guhertin. Ji parzûna xaneya çêjewergiran pêkhateyên mîna kûlkan dirêj dibin ji van pêkhateyan re wirdememîleyên çêjtinê an jî hin caran kûlkên çêjtinê tê gotin. Kûlkên çêjtinê ji derîçeyek çêjegopkê ber bi rûyê ziman ve dirêj dibin, ji vî derîçeyê re kunika çêjê tê gotin. Kotahiya xaneya çêjewergir bi demarexaneya hestê re gehînke ava dike. Xaneyên binçîne, bi eslê xwe xaneyên bineretî ne. Temenê xaneyên çêjewergir bi qasî 10 roj e, xaneyên bînçîne li dewsa xaneyên çêjewergir ên mirî, çêjewergirên nû çê dikin.