cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Xwehişmendî
Autism tevlihevî PanelîstEdit
Asta spekulasyona autismê (ASD) cûrbecûr astengiyên neurodevelmental e ku dikare bandorek neyînî li danûstandinên civakî bike û sedemên pêşveçûnên behremendiyê biafirîne (Understanding Autism, 2003). "Nexweşiya giyana autîzmê (ASD) û autism hem têgînên giştî ne ji bo komek tevliheviyên pêşkeftina mêjî. Ev bêderfet di cûrbecûr cûrbecûr de, ji hêla tengasiyên di têkiliya civakî de, ragihandina devkî û ne-devkî û tevgerên dubare têne diyar kirin." ASD jî dikare bibe sedema mezinbûnên xeyalî û dikare ji nermik û hişkiyê bigire, nemaze di mezinahiya hestyar-motorê, xerîb û dilovan de. Zarokên bi ASD-ê re dikarin bi xwe-hişmendiya xwe û xwe pejirandin têkoşînê bikin. Mînakên cûda yên ramîna wan û fonksiyonên pêvajoyên mêjiyê wan ên li qada fikir û tevgerên civakî dibe ku zihniyeta wan a di fêmkirina xwe û têkiliyên civakî ji yên din re lihev bikin. Nêzîkî 75% otomatîkên xesandî bi hin awayên gelemperî neqilandî derûnî ne û ya din jî% 25ê ku bi Sindroma Asperger hatine tesbît kirin bi navgîniya fonksiyonê baş ya bîhnfirehiyê nîşan dide. Gava ku em tevgerê xwe bi exlaq û nirxên ku em fêr bûn, em dikarin balê bikişînin ser xwe bêtir ku xwe-hişmendiya xwe zêde bike. Ji bo fêmkirina gelek bandorên çewisandina spekulasyona autismê li ser wan mirovên bi êş de, gelek zanyar rê li ber dîtina kîjan astê xwe-hişmendiyê digirin û di çi astê de ne. Lêkolînan dît ku ASD dikare di nav hevrêzî û balê de bi zehfiya rewşenbîrî û zehmetiyên têkildar re têkildar be. Ew dikare di nav pirsgirêkên tenduristiya fîzîkî de jî encam bibe, wekî xew û tengasiyên gastrointestinal. Wekî encamek van hemî pirsgirêkan, takekes bixwe jixwe ji hevûdarê xwe nezan in. Baş tê zanîn ku zarokên ku di rewşên civakî de cûrbecûr êlîzmê digirin. Zanyar li Zanîngeha Cambridge delîlan hilberandin ku xwe-hişmendî ji bo mirovên ku bi ASD-ê re pirsgirêkek bingehîn e. Lekolînwanan fonksiyona resonansek magnetîkî ya fonksiyonî (FMRI) bikar anîn ku pîvana çalakiya mêjî di nav dilxwazan de digirin ku ji wan tê xwestin ku di derheqê fikr, raman, vebijarkên xwe û her weha di derheqê kesek din de darizandin. Yek devera mêjî ya ku ji nêz ve tê vekolîn kortexek pêş-berevayî ya ventromedial (vMPFC) bû ku dema ku mirov li ser xwe difikire çalak be tê zanîn.
Strukturên mezin ên mêjî di autismê de tête kirin.
Lêkolînek ji Zanîngeha Stanfordê hewl da ku bi têgihîştina xwe-hişmendiyê di Nexweşiyên Spektrasyona otoîzmê de nexşeyên mêjî nexşe bike. Vê lêkolînê pêşniyar dike ku xwe-hişmendî di serî de ne di rewşên civakî de wenda ye lê dema ku di taybetmendiyê de ne ew bi xwe bi xwe haydar û diyar in. Ew di pargîdaniya kesên din de ye ku dema ku têkiliya navbeynkariyê bi mirovan re têkildar dibe ku mekanizmaya xwe-hişmendiyê têk diçe. Kesên xwedî kargêrên mezintir li ser pîvana ASD ragihandine ku ew bi xwe tenê haydar in heya ku ew ne di nav bêşermiya bîhnfirehiyê de ne yan jî yekser li dû rêşbûna civakî bin. Xwe-hişmendî dema ku xweserî bi rewşek civakî ya daxwazkirî re rû bi rû dimîne xelas dibe. Ev teoriya hanê pêşniyaz dike ku ev ji ber pergala mêtîngeriya behre ya ku ji bo parastina xwe berpirsiyar e. Ev pergala ku mirov ji xwe-xirabbûnê dûr digire mîna mîna germbûna bilez a gerîdê an destên xwe li stûrek germ dixe. Carekê rewşek metirsîdar tête fam kirin wê hingê pergala nermalava behrîn dest pê dike û çalakiyên me sînordar dike. "Ji bo kesên bi ASD re, ev mekanîzmaya sekinandinê ewqas hêzdar e, ew li ser sînyala hindik mimkunê dixebite û li hember xetereya xeternak û gefên mumkin zêde hestiyarbûn nîşan dide. Dibe ku hin ji van xetereyan li hebûna biyaniyan, an jî dengek bilind ji radyoyek hatibe hesibandin. Di van rewşan de jixweber hişmendiya mirov dikare ji ber xwestina parastina xwe, ya ku lihevhatina civakî û têkiliya rast diqulipîne, tê cîbicîkirin.
Hobson hîpoteza rapor dike ku autism di zaroktiyê de ji ber kêmbûna cinsiyetparêzî û zimanî ya ku di encamê de xwe di nav hişmendiya refleksedar a bêhêzbûnê de vedide dest pê dike. Di vê lêkolînê de deh zarok bi Sindroma Asperger bi karanîna Hevpeyivîna Self-têgihîştinê hate lêkolîn kirin. Ev hevpeyivîn ji hêla Damon û Hart ve hate afirandin û li ser heft deverên bingehîn an damezrêner hene ku pîvana kapasîteya ramanê di astên dijwar ên dijwar de pîvanê dike. Ev hevpeyivîn dê asta têgihiştina xwe ya heyî diyar bike. "Lêkolîn nîşan da ku koma Asperger li domdariya 'self-as-object" û' self-as-subject "domandina Hevpeymana Self-têgihiştinê de, ku piştgiriya hizrê Hobson kir, ji bo xwe-hişmendiya xwe û xwe- berteka li kesên bi ASD re. " Xwe-têgihiştinek bi xwe di danasîna kesek / a paşerojê, ya niha û pêşerojê de ye. Bêyî xwe-têgihîştinê tête ragihandin ku xwe-hişmendiya mirovên bi ASD re kêm e.
Hişmendiya hevbeş (JA) wekî stratejiyek fêrkirinê hate pêşve xistin da ku alîkariya zêdekirina xwe-hişmendiya erênî li kesên bi nexweşîya spektera autism dikin. Stratejiyên JA yekem hatin bikar anîn da ku rasterast li ser wêneyên neynikê têne xuyang kirin û ew çawa têkildar bi wêneya xwe vebirin. Activitiesalakiyên Pêşveçûna Xweseriya Mirror (MSAD) wekî çarçeyek çar-gav hatin bikar anîn da ku pîvana zêdebûna xwe-hişmendiya di kesên ku bi ASD-ê ve têne pîvandin. Xwe bixwebûn û zanebûn ne tiştek e ku meriv dikare bi tenê bi rêweriya rasterê were hîn kirin. Di şûna wê de, xwendekar vê têkiliyê bi têkiliya xwe bi hawîrdora xwe re digirin. Têgihiştina miraz û têkiliya wê bi pêşketina bixwe re dibe sedema zêdebûnên berbiçav di xwe-hişmendiya kesên bi ASD de. Di heman demê de ev ji bo têgihîştina qonaxên pêşkeftinê yên bi xwe-hişmendiyê de dibe amûrek pir balkêş û pir bijare.
Li ser kîjan astê xwe-hişmendiyê di nav mirovên bi êşê spektrolê autismê de, gelek teorî û lêkolînên cuda hatine kirin. Zanyar lêkolînên li ser beşên cuda yên mêjî yên têkildarî fêmkirina xwe û xwe-hişmendiyê ve girêdayî kirine. Lêkolînan delîlên deverên mêjî yên ku ji hêla ASD ve têne bandor kirin destnîşan kirin. Teoriyên din pêşniyar dikin ku alîkariya kesek bike ku di derbarê themselvesalakiyên Hevbeş de bêtir xwe di derheqê xwe de fêr bibe, wek Pêşveçûna Agahdariya Mirûz a Mîrzayî dibe alîkar ku hînbûna xwebaweriya erênî û mezinbûnê hîn bibe. Di alîkariya avakirina hişmendiya xweser de jî gengaz e ku mirov xwe-xwebawerî û xwe pejirandin ava bike. Ev di encamê de dikare bihêle ku mirov bi ASD-ê re têkiliyê çêtir bi hawîrdora xwe re bike û têkiliyên civakî yên baştir bi yên din re çêbike.
nabuhure,Edit
Gotara sereke: Skizophrenia
Skizophrenia nexweşiyek psîkolojîk a kronîk e ku bi çalakiya dopamîn a zêde di traktora mesolimbîk de û çalakiya dopamîn a neçê di laşê mesocortîkî de tête taybetmendî kirin û rê li ber nîşanên psîkozê digire û bi navgîniya hejar di civakbûnê de. Di binê Manuala Diagnostîk û Statîstîkî ya Nexweşiyên Giyanî de, kesên bi şizofreniya re hevbeşiyek nîşaneyên erênî, neyînî û psîkomotor hene. Van alozîyên cînavî di nav bawerî û / an fikrên rastînek kûrbûyî de nexşeyek digirin ku ji bo bîhnfirehiyê fonksiyonek anormal a fonksiyonê diafirîne. Sedema şizofrenyayê xwedî pêkenokek genetîkî ya berbiçav e ku gelek genê digire. Dema ku mîratbûnya şizofreniya tê dîtin ku li dor% 80 e, tenê nêzîkê% 60 ê nexweşan dîroka malbatê ya erênî ya nexweşîyê radigihînin, û di dawiyê de sedem fikirandin ku navgîniyek faktorên genetîkî û jîngehê ye. Tê bawer kirin ku ezmûna bûyerên stresîner ên jiyanê faktorek hawîrdorê ye ku dikare bibe sedema destpêkirina şizofreniya li mirovên ku berê ji genetîkî û temenê xeternak in. Asta xwe-hişmendiya di navbera nexweşên bi şîzofreniyê de mijareke giran vekolîn e.
Skizofreniya wekî rewşek nexweşiyê bi xetimokiya hişmendiya hişk tê destnîşankirin û ne diyar e ka nexweş ji vê kêmbûnê haydar in. Medalia and Lim (2004)  Li ser hişmendiya nexweşan li ser kêmasiya cognitive ya wan di warên bala, bîranîna neverbal, û bîranîna devkî de lêkolîn kir. Encamên ji vê lêkolînê (N = 185) cudahiyek mezin di nirxandina nexweşan de li ser fonksiyona xweya ceribandinê li gorî nirxandina bijîşkên xwe diyar kir. Her çend ne gengaz e ku meriv xwe bigihîne hişmendiya kesek û bi rastî fêm bike ka çi şîzofrenek bawer e, bêguman di vê lêkolînê de, nexweş ji hizra xwe ya cahilparêziya cewherî hay nebûn. Di DSM-5 de, ji bo wergirtina şîzofreniya şîzofreniyê, pêdivî ye ku di heyamê yek mehê de du an bêtir ji nîşanên jêrîn hebin: xapînok *, halucînasyon *, axaftina bêserûber *, behre birêkûpêk / tevgerê katatonîkî û nîşanên neyînî (* van her sê nîşanan li jor. Divê nîşanên din jî hebin da ku meriv nexweşek rastîn nas bike.) Carinan van nîşanan pir diyar in û bi tifaqa antî-psîkolojiyê têne derman kirin(ango haloperidol, loxapine), antipsyototîkên atipîkî (wekî clozapine û risperdone) û dermankirinên psîkolojîk ku navbeynkariya malbatê û behreyên civakî digirin. Gava nexweşek tê dermankirin û ji bêserûberiyê xelas dibe, bîranîna tevgerê wan bi rengek nizm diyar dibe; Bi vî rengî, xwe-hişmendiya li ser tespîtkirina şizofreniya piştî dermankirinê rûkal e, û her weha paşê jî destpêkirin û hêjahiya di nexweşê de.
Digel vê yekê, lêkolînek ji hêla Bedford û Davis  (2013) ve hate kirin da ku li komeleya înkar û pejirandinê ya qebûlkirina şaxên pirreng ên şîzofreniyê (xwe-xwepêşandin, xwe-peresend, û berçavgirtin) û bandora wê ya li ser xwe-refleksê were girtin. (N = 26). Encamên studyoyê diyar dikin ku nexweşên bi zêdebûna înkariya nexweşiyê ji bîra xwe kêmtir ji bo nexweşiyên derûnî yên bixwe nirxandî ne. Bi gelemperî, înkarkirina nexweşiyê tengasiyek ji bo nexweşan çêbike ku başbûnan ​​bikişînin ji ber ku hest û hestên wan zehfî ne. Lê belê bi qasî ku ev û lêkolînên jor destnîşan dikin, beşek mezin ji şîzofrennasî ji xwe re ne xwedî hişmendiya nexweşiya xwe ne ji bo gelek faktor û giraniya sedemên dermanên wan.
Bipolar tevlihevîEdit
Gotara sereke: Nexweşîya bipolar
Girîng e ku meriv bikaribe cihê bike ka nîşanên bîhnfirehiya bipolar çi ne û çi nîne. Lêkolînek ku ji hêla Mathew û al ve hate kirin. bi mebesta "lêkolînkirina xeyalên nexweşiyê di xwe de û di nav kesên din de bi nexweşîya bipolar di remisê de" hat girtin.
Lêkolîn li beşa psîkolojiyê, Zanîngeha Medical Medical Christian, Vellore, Hindistan, ku navendek e ku di "rêveberiya nexweşên bi nexweşiyên derûnî û behre" de pispor e pêk hat. Heşt û du nexweş (sî û du jin û pêncî mêr) li hev kirin ku beşdarî lêkolînê bibin. Van nexweşan bi " Klasasyona Navneteweyî ya Nexweşan re - 10 pîvanên pîvanolojiyê ji bo tespîtkirina birînên bipolar I an II girt û di bîra xwe de bûn" û berî destpêkirina xwendinê, bi gelek nirxandinên bingehîn hatin danîn. Van nirxandinên bingehîn bi karanîna vignetek vekişand, ku piştre di şopandina wan de, wekî amûrek nirxandin hate bikar anîn. Piştre nexweşan bi şaşî li du koman hatin dabeş kirin, yek ku dê li dû bernameyekê "navbeynkariyê ya perwerdehî ya strukturandî"  (koma ezmûnan) be, ya din dê li pey "lênêrîna gelemperî" (koma kontrola) be.
Lêkolîn li ser bingeha hevpeyvînekê bû, di nav de nexweşan de pirsek vekirî ya pirsan di derbarê mijarên wekî "sedemên têgihiştinê, encamên, giran û bandorên wê li laş, hest, tevna civakî û jiyana malê, û li ser kar, giranî," Kursa gengaz a çalakiyê, tevgerên alîkariyê û rola bijîşk / healger e ".  Paşê ceribandina McNemar hate bikar anîn da ku perspektîfa nexweşan li hember şiroveya wan ya nexweşiyê were berhev kirin. Encamên lêkolînê destnîşan dikin ku baweriyên ku nexweşên bi nexweşiya xwe re têkildar in sedemên mestirîn ên bêhnvedanê ne,  dema ku "lêkolînên di nav nexweşan de di nav demên psîkolojiya çalak de hatine kirin nerazîbûn di navbera nirxandinên wan ên nexweşiya xwe de tomar kirine". Vê têkilî di nav mirovên ku bi nexweşîya bipolar tûjtir dibin, hişmendiya xwe çiqas dijwar e.
nebatan
Xwe-cûdabûna nebatan di nav rehên wan de, tendûr û kulîlkên wan heye ku xwe dûr dixe lê ne yên din ên di hawîrdora xwe de.
Mekanîzmeya xwe-bêhevsengiyê delîlan ji bo xwe-hişmendiya li nebatanEdit
Hişmendiya xwe di nebatan de mijara bingehîn a di warê xweseriya xwe de ye, û bi piranî ji hêla botanistan ve vekolandî ye. Di îddîaya ku nebatan de nekarin xwe bihesibînin di delîlan de tê dîtin ku nebat dê bi xwe re çêbikin lewra mekanîzmayek hilbijartina genê. Digel vê yekê, nebatên nebatê hatine xuyang kirin ku ji ber hevra li dora xwe nekevin, ji ber receptorên kîmyewî yên di tendûrên nebatan de. Ji nebatan re bêhempa, hişmendiya xwe tê wateya ku nebat dikare xwe nas bike, li ku derê hemî têgihiştinên naskirî yên xwe-hişmendiyê hebûna naskirina tiştê ku ne bixwe ye.
Hînkirin û pejirandina xweyê di hilberîna nebatan deEdit
Lêkolîn ji hezîranê B. Nasrallah kifş kir ku mekanizmaya ziravkirina nebatê jî wekî mekanîzmekê li dijî xwe-hilberînê re kar dike, ku bingeha delîlên zanistî derdixe holê ku nebatan dikarin wekî organên xwe-hişmend bên hesibandin. Mekanîzma SI (Xwe-bêhevsengî) di nebatan de bêhempa ye di wê wateyê de ku hişmendiya xwe bi xwe ji kapasîteya naskirina xwe derdixe, ji bilî ne-xwe. Fonksiyonê mekanîzma SI di serî de bi têkiliya di navbera genan S -locus receptor proteîn kînase (SRK) û S -locus cysteine-dewlemend a proteîn ( SCR) ve girêdayî ye. Di rewşên xwenaskirinê de, SRK û SCR pêwendî didin ku SKR çalak bikin, Pêkanîna polenan ji fertilizandinê. Di rewşên dorpêçkirina dorpêçê de, SRK û SCR nahêlin û ji bo vê yekê SRK nayê çalak kirin, dibe sedem ku polen zêde bibe. Di şertên hêsan de, receptor genimên ku di polê de heyî dikin, qebûl dikin yan red dikin, û dema ku genim jî ji eynî nebatê ne, mekanîzma SI ku li jor hate diyar kirin reaksiyonek diafirîne da ku pêşî li zozanê bigire.
Xwe- cûdabûnê di tendûrê de hişk Cayratia japonica bi navgîniya girêdana fîzyolojîEdit
Lêkolîn ji hêla Yuya Fukano û Akira Yamawo ve girêdanek di navbera xwe-cûdabûnê de nebatên şerabê û di navbesaziyên din de ku kifşkirina mekanîzmayê jixwe hatî avakirin e. Di heman demê de ew alîkariyê dide bingeha gelemperî ya delîlên mekanîzmayên veqetandinê yên nebatan. Gotar ev îddîa dike ku mekanîzmaya xwekuştina biyolojîkî ya ku hem di nebatên kulîlandinê de hem jî di ascidiyan de heye, di nebatên vîn de jî heye. Wan vê hîpotezê bi testên pêwendiyê bi ceh û nebatên cîranên nexwe yên cîran re kirin. ceribandin hate danîn ku kelemên nebatan nêzî hev bibin da ku tendûrê wan bi hevûdu re têkevin. Li ser encamên ceribandina destikê, delîla xwe-cûdakariya li nebatên jorîn nîşan dide,
ateranoyê
Theateranoyê ji bilî xwe-hişmendiya xwe bi hişmendiya din re fikar dike. Di nav tecrûbeya temaşevanên şanoyê û xwe-hişmendiya takekesî de têkiliyek têkûz heye. Ji ber ku aktor û temaşevan ne pêdivî ye ku dîwarê çaremîn "têk bibin" da ku qada xwe bidomînin, ji ber vê yekê jî divê mirov hay ji huner, an têgihiştina çêkirî ya ji rastiya wî / wê ne hebin. Vê yekê pêşniyar dike ku hem xwe-hişmendî û hem jî avahîyên civakî yên ku li kesên din hatine sepandin, domandinên hunerî ne ku mîna şanoyê ye. Hewldanên şanoyê yên mîna ixeş Tîpên Di Lêgerîna An Nivîskarek, an Wizîrê Mîrzîn ê Oz de , dîwarê çaremîn a dîwarê çaremîn ava dikin, lê ew ilmê bingehîn hilweşînin. Binêre li Erving GoffmanAnalysis 's Frame: Gotarek li ser rêxistina ezmûna.
zanistî
Di fenomena zanistî de, xwe-hişmendî xwedan malbatek mirovî ya bingehîn diyar dike ku bi gelemperî (li gorî mercên çîrokê) kesayetiyê li ser ne mirov vedibêje. Ger komputer, xerîb an xalek din wekî "xwe-hişmendî" were binav kirin, xwendevan dikare texmîn bike ku ew ê bi rengek mirovî bi tevahî mirovahî, bi mafên wekhev, xwedîderketî û daxwazên mirovî ya normal re were derman kirin. Gotinên " bîhnfirehî ", " bîhnfirehî " û " hişmendî " di felsefeyên zanistî de bi heman rengî têne bikar anîn.
Avkanî
https://en.m.wikipedia.org/wiki/Self-awareness
Mezra Suravêrkê
Mezra Suravêrkê  gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Şifrin
Şifrin gundekî bi ser Komîşîra Adiyemanê ve ye.
Salarabad
Salarabad gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Zerîndeşt (navçe)
Zerîndeşt yek ji navçeyên parêzgeha Farsê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Hecîabad e.
Maşallah Dekak
Maşallah Dekak, rojnamevanekî kurd e. Di 16'ê cotmeha sala 1981'ê de ji gundê Kîkan a bi ser Hewêla Sêrtê ji dayik bû.
Di sala 1998'an di rojnameya Azadiya Welat de dest bi kar kir. Heta sala 2002'an, di rojnameyê de xebitî. Piştre di sala 2002'an de, di Ajansa Nûçeyan a Dîcleyê (DÎHA) de dest bi kar kir. Li vir nûçegihanî, edîtorî û midûrtiya beşa nûçeyên kurdî kir. Di sala 2006'an de, di rojnameya rojane Azadiya Welat de careke din dest bi xebatê kir û li vir salek edîtorî kir. Di dawiya sala 2007'an de li Ajansa Nûçeyan a Peyamnêr(PNA) li Amedê dest bi nûçegihaniyê kir. Rojnamevan Dekak ji sermaweza 2008'an heta 2012'an li Ajansa Nûçeyan a Kurdistanê AKnewsê kar û barê rojnamevaniyê kir. Maşallah Dekak di 2006'an de bi [[Samî Tan re, ji bo stajyerên DÎHA'yê "Pirtûka Destan a Nûçegihaniyê" nivîsand. Pirtûka dawî ya Dekak "Nûçe û Nûçevanî (3Ç 3K)" di 2010'an de ji Weşanxaneya Lîsê hate çapkirin. Rojnamevan Maşallah Dekak, di 2010'an de, di beşa hevpeyvînê de ji Cemiyeta Rojnamevanên Başûrê Rojhilat (GGC) xelata rojnamevanê herî serkeftî wergirt. Maşallah Dekak di sala 2012'an de jî bi nûçeya "Kurdan 200 sal berê pirtûka tibê nivîsandiye" ji GGC'ê xelata yekemîniyê wergirt. Maşallah Dekak, di sala 2013'an de jî di pêşbaziya nûçeyan de careke din ji GGC'ê xelata rojnamevanê herî serkeftî yê salê wergirt û di pêşbaziyê de bû yekemîn. Dekak niha di Rûdawê de karê xwe didomîne.
La Chapelle, Allier
La Chapelle, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Misrik
Misrik,   gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Ançêre
Ançêre, gihasêhr (Hamamelis) çîneke riwekên famîleya ançêreyan e. Tenê pênc cureyên ançêreyê hene.
Sîstematîk
Tevahiya cureyên vê malbatê bo baxçevaniyê tên çandin. Tevahiya wan li nîvkada bakur cihwar in.
Navê Hamamelis sala 1753yê ji aliyê Carl von Linné ve di Species Plantarum, 1, rûpel. 124ê de hatiye lêkirin. Navên din: Amamelis Lem., Lomilis Raf., Trilopus Mitch. in.
Sê cure li bakurê Amerîkayê digihên: Du cure li Asyayê digihên:
Cueryên hîbrîd (durehî, zir, melez):
Ji ançêreya Vîrjînyayê di warê dermanfiroşiyê de sûd tê wergirtin. Di amadekirina dermanên ku dojeder û kunêran derdidin, bo hemorrhoîdê bikêr in de, tê bikaranîn.
Wêne
Hamamelis mollis:
Misûrî
Misûrî  gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Ali Bozer
Ali Hüsrev Bozer (jdb. 28ê tîrmeha 1925an - m. 30ê îlona 2020an) siyasetmedar û akademîsyenekî tirk ê hiqûqa bazirganiyê bû.
Mandres, Eure
Mandres, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Gakûjey serê
Gakûjey serê, gundekî gundistana Millkariya bexşa Weznê ye. Weznê girêdayî şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Gakûjey serê 5 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 21 e.
La Chapelle-aux-Chasses
La Chapelle-aux-Chasses, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Bonny-sur-Loire
Bonny-sur-Loire, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Barahathwa
Barahathwa, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Jimare 2 (Province No. 2) cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 69 hezar 822 kes hatiye hejmartin
Kruckow
Kruckow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Laleya Zêrîn
Laleya zêrîn navê xelata Festîvala Fîlman a Stenbolê ye. Her sal di 1emîn û 2emîn hefteya nîsanê ev festîval tê lidarxistin û xelatan dide.
Fîlmên ku xelata Laleya zêrîn wergirtine:
Chishui
Chishui, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Guizhouyê de cih digire.
Keştiya Nûh
Keştiya Nûh, weke efsaneyeke ku ji dema sumeriyan ve heye ye. Di hemû pirtûkên pîroz Quranê, Încîl û ankû Mizgînê, Tewrat û Mishefa Reş û pirtûka Cilwê de jî behsa wê û dema wê tê kirin. Piştre, ku di dema sûmeriyan de weke nivîsa bizmarî hatiye nivîsandin li ser kevir û behsa Tofana Nûh dike jî bi nivîskî hatiye dîtin.
Gotina keştîia" û ya "Tofana Nûh" ji aliyekî ve hevdû temem dikin. Li gorî efsaneyê tê gotin ku di wê demê de herkesek li rê derketiya û ti kesekî li gotinaa Xwedê ne dihisand. Xwûdê jî Nûh şandîya li wan ku ji wan re bêje ku li gotina Xwedê bihisênin û werina ser rê. lê li wir jî ne hatiye hişandin. Li wê jî, Xwûdê ji nû re gotiya ku "keştiyekê çeke û malbate te û yên ku bi te û gotina min bi bawer in bixiyê de û ji hemû sawal û ajalên xwezayê jî cohtekê bixiyê de." Nûh jî ev kiriya û piştre ku tûfanê dest pê kiriya, wî jî, ew jî ketina keştiyê de û piştre êdî çil rojî tê gotin ku di wê demê dimênin heta ku tofan bi dawî dibê û êdî dunya zûwa dibe. Piştre tê gotin ku keştiya nûh li ser Çiyayê Cûdî didêne. Çiyayê Cûdî, li herêma Botanê li Kurdistanê ya. Çiyayê Cûdî li herêmê Botanê li nêzî Cizîra Bota ya. Li Cîzîra Bota bixwe jî, Mezelê Nebî Nûh hê dimêne û li wir a.
Ev efsane, ku hinekê di yekê de bizêde bê û yekê de bê û hinekî cih bi cih cuda jî bê, di temenê weke hevdû de di hemû pirtûkên pîroz de cihgirtiya û hatîya ser ziman. Navê Nûh bixwe jî, di destana Gilgamêş de jî bi navê Utnapîştim di buhurê. Piştre di nava olên semîtîk de bi navê Nûh bicih bûya û jê re piştre di latînî û ankû zimanê ewropî û hewd de jî, hatiye bicih kirin bi navê "Noah".
Cihê ku Nûh dijî û cihê ku tê gotin keştiya Nûh lê ya
Nû bixwe, li Cizîra bota ya. Heta roja me jî, tirba wî li wir a û tê parastin. Nûh, li wir jiyane xwe domandiya. Di wê dema ku tê gotin ku Nûh dijî de Dicle ava wê bilind bû. Di wê demê de, Nûh, li wir, jiya ya û dema ku bahse wê dema wî tê kirin, tê gotin ku wî "li wir, piştî tofanê, care pêşî gava xwe avêt ser ardê. Çiyayê Cûdî li wir, bi awayekî çiyarêzan heta ber Çiyayê Sîpanê û ji wir diçê çiyayê agirî ê piçûk û ji wê jî diçê çiyayê agirî ê mazin.
Li ser Cûdî û çiyayê Cûdî, heta roja me jî, gelek vegotinên li ser keştiyê ku tê gotin li wir a hena û tên vegotin. Di hemûyan de jî, tê gotin ku "keştîya Nûh" li ser çîyayê Cûdî ya. Ji ber vê yekê, weke baweriyekê, hertimî hatiya gotin û bahse çiyayê cûdî hatiye kirin û çîyayê cûdî ji aliyê xalkê kurd ê herêmê ve û xalkên herêmê ve, piştî ku navê Nûh û tofanê bihîstîna û bihîstina ku keştiya nûh li wir a, êdî wan jî weke kurdan û xalkên din ên wê herêmê ew pîrîzoya wê bahse wê kirina. Li ser keştiyê, divê ku mirov bibêje ku gelek caran weke ku di nava xalkê de jî li herêmê tê gotin, oldaran hatina herêmê û didemên berê de kirina ku xwe bigihênina serê çiyê. Bi wê, hêvî kirina ku keştiyê bibînin û ankû nîşanakayekê ji wê bibînin ku ji mirovên ku çûna cem wan re bênina ser ziman.
Sarîqeye, Melekan
Sarîqeye gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Keştiya Nûh
Cihê ku Nûh dijî û cihê ku tê gotin keştiya Nûh lê ya
Li ser nava navaroka keştiyê jî, gelek bawerî hena. Yek ji wan baweriyan ew a ku tê gotin ku "keştî ji derve zêde mezin ne dihat dîtin. Lê Xwedê qûdretek wusa di wê de bicih kiribû, ku dema ku diketina hundurê wê de weke ku ji cihanekê herina cihaneka din. Bi wê re jî, êdî çendî ku çiqasî ku ketina wê de çêbûya, hemûyên ku ketinê êdî ketinê û cih ji hemûyan re hebûya. Ew jî, ji qûdreta Xwedê ya ku wî bi wê re dabûbû nîşandin. .." Di vê temenê de ku bahse wê dihê kirin, wekî din jî, di pirtûkên pîroz de, ku ne zêdeyî jî bê, bahse awayekî wê tê kirin. Ji wê jî, gelek mirovên olzan hewl dane ku xwe bigihênina hizrekê.
Lêgerînên piştre ku li keştîya Nûh ku li ser çîyayê cûdî ku bûna
Di sedsalê dawiyê de, bi taybetî, gelek zanyarên kevnarzan, çûna herêmê û xwestina ku lêkolînekê bikin. Hinekan, awayên ku di keviran de afirîna, weke nîşanaka wê dane nîşandin. Hinekan jî, hin taxteyên ku dîtina weke yên wê dîtina. Hinekan jî, cihên ku li ardê afirîna ku dema ku li wan tê nerîn, weke cihna ku keştî li wan bisekinê bê, ku dîtîin û gotin ku ev cihên keştîyê na.
Manneville-la-Raoult
Manneville-la-Raoult, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Sepîdan (navçe)
Sepîdan yek ji navçeyên parêzgeha Farsê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Ardakan e.
Kezebtirşa Sêrtê
Kezebtirşa Sêrtê, kezebê tirşî navê xwarineke Sêrtê ye. Xwarineke quşxaneyê ya bigoşt e. Ji parêzgeha Sêrtê belav bûye, yan jî wisa tê zanîn.
Çêkirin
Jî têkela kufteyê gilolikan (kufteyên biçûk) amade bikin. Kezeb, ceger û dil tîke bikin (tîkegoşt), bişon, heya ava xwe kişand di quşxaneyê de biqelînin.
Rûn berdin navê, pîvaza hûrkirî jî û biqelînin. Hinek jî bi mergeyê biqelînin. Nok û avê tevlî bikin, heya goşt keliya bikelînin. Bi xwêyê kelekî pê bînin, kufteyan bavêjinê. Hêj kufte baş nekelîne ava bisimaqê tevlî bikin û kufte keliyan jî ji ser agir daynin.
Abûrxwazî
Abûrxwazî (be înglîzî: Economism) be hend girtinî abûrî û bijêwî be ser siyaset û xebatî siyasî da. Le kotayiy sedey nozde û seretay sedey bîstem, le hîzbî sosyal dîmukratî sovyet, lagîriyek bo bestnewey xebat be xebatî abûrî (baştir kirdnî îş û kar û ziyad kirdinî mûçe û htd...) hate arawe. Em lagîriye be hîzb û rolî şorişgêranewe bew çeşney ke Lênîn bîrî lê dekirdewe nebû. Lênîn le kitêbî "debê çi bikeyn?" (1902), le dijî em hizre rawesta.
Komkujiya Gurgumê
Komkujiya Gurgumê, terteleya Mareşê, qirkirina Mareşê ji komkujiya di 19'ê berfanbarê 1978 heya 26'ê berfanbarê 1978'ê li perêzgeha bakurê Kurdistanê, Gurgumê li dijî kurdên elewî pêk hat e. Qetlîam ji aliyê hêzên rastradîkal, Gurên Boz, tirk-îslamîst û hin komên polîs û leşkeran ve tê kirin.
Ferhengok
Mixabin zimanzanên me têgînên krîmînolojiyê standard nekirine. Gelek tevlîhevî derdikevin. Pêşniyar ev e;
Ziyan zêde bûye
Di terteleyê de 289 dikanên kurdan tên rûxandin û talankirin, agir berdidin 552 malên kurdan. Gorî daxuyaniyên fermî di nava 7 rojan de tenê 150 kes hatine kujtin lê tê texmînkirin ku zêdetirî 2500 kes jiyana xwe jidest dane yan windabûne. Elewî ji bajêr direvin, malên xwe bardikin û tirk dest didin ser xaniyên wan. Pirraniya elewiyan êdî venagerin. Tê zanîn siyaseta cihgirê Mustafa Kemal Atatürk, İsmet İnönü ew bû ku parêzgehên di sînorê Kurdistan û Tirkiyeyê de ji kurdan bide valakirin, qet nebe li van parêzgehan nifûsa kurdan bide kêmkirin. Bi vê komkujiyê xeyalekê Inönü jî bicih dihat.
Darizandinên dewletê
Wekî gelek caran di vê bûyerê de herwiha dewleta tirk nahêle dadmendî pêk were. Darizan 23 salan didomin, hin kes tên cezakirin (paşê jî efûkirin), lê 68 berpirsiyar û kujer rêça xwe winda dikin, hêj jî nehatine girtin û darizandin.
Mizgewr
Mizgewr  gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Combelas
Combelas, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Girjallî xwarê
Girjallî xwarê, gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Girjallî xwarê 17 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 117 e.
Qûşqeye
Qûşqeye gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
22ê gulanê
Jidayikbûn
1859 –Arthur Conan Doyle bijîşk û nivîskarê brîtanî
1978 – Ginnifer Goodwin lîstikvana amerîkî
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Ofî
Ofî, mezrekê girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Chappes, Allier
Chappes, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Koma Gulên Xerzan
Koma Gulên Xerzan ji yek komên mûzîkê yê kurdî ye.
Kom di sala 1989'an de li Stenbolê hate avakirin. Piştî çend salên xebata muzîkê ya li derve, sala 1992'yan beşdarî Navenda Çanda Mezopotamyayê bû. Koma Gulên Xerzan ji wê rojê bi şûn de hetanî îro li bajarên kurdan, li Tirkiyeyê û li gelek welatên Ewropa yê gelek deran konser dane.
Burgundî
Burgundî (bi latînî: Burgundiōnes, Burgundī; norsiya kevn: Burgundar; înglîziya kevn: Burgendas; grekî: Βούργουνδοι, vúrghundi) qewmekî mezin ê germanên rojhilatî ne. Burgundî li derûdora çemên Oder û Warthe (Lehistana îro) dijiyan.
Bayraman
Bayraman, gundekî girêdayî navçeya Meletiyê Argayê ye.
Tutow
Tutow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Kokebê
Kokebê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Vladîmîr Mînorskî
Vladîmîr Fyodorovîç Mînorskî (bi rûsî: Владимир Фёдорович Минорский, Vladimir Fyodorovich Minorskiy), wek Vladimir Minorsky jî tê naskirin, (z. 5'ê reşemiyê 1877 − m. 25'ê adarê 1966), rojhilatnasê navdarê rûs ko jibo lêkolînên xwe yên li ser dîrok, ferheng û zimanên Îranê di nav kurdan de pir hatiye niyasîn.
Jînenîgar
Piştî perwerdeya xwe ya seretayî û ya bingehîn li Moskoyê bûye çaremîn kesê xwedî pileya zêrîn ya zanîngeha rêzimanî û beşa huqûqnasîyê ya zanîngeha Moskoyê kar kiriye, ji sala 1886an heya 1890î jî li wê derê huqûq xwendiye. Piştî qedandina wê wî sê salan jî li dibistana bilin ya Lazaref beşa zimanê rojhilatê xwendîye. Di 1903yan de ew ketiye ber xizmeta wezirtîya kar û barê derve ya Rûsyayê û ji sala 1904an heya 1908an li Îranê û ji 1908an heya 1912an jî li Sankt Petersburgê û Tirkistanê xebitiye. Ew li sala 1903ê li Wezareta Derve ya Rûsiya ya Tizarî damezriya û li sala 1904ê heta 1908ê li Îranê xebitî. Di sala 1911an de wî bi nûnerêv brîtanî re delagasyonekê biriye bakur-rojavayê Îranê. Di sala 1912an de bûye balyoze Rûsya yê Stembolê û sala dû re jî bû ye nûnerê Rûsya yê komîsyona navnetewî ya ser sînorê navbera Tirkiye û Îranê. Demek pişt re ew bû ye balyoze Tehranê û di sala 1919an de jî ji wê dere bere xwe daye Firansa û çende salan jî balyoziya Rûsya ya Parîsê kiriye.
Di sala 1923yan de wî dev ji balyozîyê berdaye û li enstîtuya Ecolê National des Langues Orientales Vivantes dest bi destdariya zimanê farisî kiriye û pişt re jî li heman zanîngehê dersên diroka tirk û ya îslamê ji dane. Piştî ku ji tebaxa sala 1930yî heya çileyê 1931ê li Londonê di pêşengeha hunera Îranî ya Berlington House de wekê ber pirsyarê rojhilatê kar kiriye, pêvendîya wî bi zanîngeha Londone rê çebûye û di sala 1932yan de li wê derê di beşa rojhilatê de bûye dersdarê zimanê farisî. Pişt re li eynî beşê bûyê doçentê beşa edebiyat û dîroka zimanê farisî û di dû re jî bûye profesorê beşê.
Di sala 1944an de ew bi navnasê Profesor Emeritus xanenşîn (teqewîd) bûye û bûye endamê şerefê yê The School of Oriental an African Studies (SOAS) û di 1948-49an de jî çûye serdana Zanîngeha Qahîreyê. Digel wergertina wî ya endametîya îdareya Akademiya Brîtanî (1943) ew doktorê şerefê yê Zanîngeha Brûkselê (1948) bû jî. Di sala 1966an de koça xwe ya dawî kiriye û ji nav me çûye.
Borussia Dortmund
Borussia Dortmund klubeke Cermanya ye. 3 cara bûye şampiyona Bundesliga. Rengê klubê zer û reşe.
Manneville-sur-Risle
Manneville-sur-Risle, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Fesa (navçe)
Fesa yek ji navçeyên parêzgeha Farsê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Fesa ye.
Servestan (navçe)
Servestan yek ji navçeyên parêzgeha Farsê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Servestan e.
Charroux, Allier
Charroux, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Bazik
Bazik, gundekî girêdayî navçeya Semsûrê Kolikê ye.
Olaqa
Olaqa  gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Wêne
Wêne li ser rûpelê kaxezê çêkirina dîmeniya xwe ye an jî çêkirina xwe ya. Wêneyê ku bidest bi boyaxê têne çêkirin ew ji wan re tê gotin "wêneyên ku hatine çêkirin", lê wêneyên ku bi makîneyan jî, ew jî wêneyên ku hatine kişandin. Di sadsala 18'an de, bidest kişandina wêneyan hat kirin. Lê çêkirina wan bi nîgarî û hwd jî, dîroka wê bi hunerî jî pirr kevn e. Wêne, tişta ku ket ber de, di nava xwe de weke ku heya di wê kêlîkê de dide nîşandin. Lê jiyane, weke xwe namêne. Ji ber vê yekê, mirov karê bêje ku ew wêneya ku ku hatiye kişandin û yan jî hatiye çêkirin, weke dîmeneka demî êdî dimêne. Di wêneyan de, hertimî, dîmenekê ku hatiye cemindandin ji jiyanê heye. Fîlm, ji wêneyên ku li dûv hevdû rêz in diafirê.
Goma Hecî Emrexan
Goma Heci Emrexan, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Qendehar, Melekan
Qendehar gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Qûşbilax
Qûşbilax gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Marbeuf
Marbeuf, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Nicolaus Copernicus
Nicolaus Copernicus (polanî: Mikołaj Kopernik, bixwîne Mîkoway Kopernîk) (1473-1543) stêrnasê polandî ko jibo bîrdoza xwe ko dibêjit roj li navenda kerxeka bazneyî da ye û erd li ser wê kerxê di heyama salekê da doreke li dor digerit û di şevanrojekê da li dor xwe dizivrit.
Serhildana Mala Eliyê Ûnis
Mihemedê Eliyê Unis, wekî gelek pêşîvanê kurd, mêrxasekî di dîroka nivîsandî de, bi layiqî ne qeyd kiriye. Destana ku di şerrê çîyayê Qabilcewzê da afirandiye nehatiye nivîsandin. Komkuji û dijwariyên bi serê wan de hatine di qeydên dewletê yê eşkere de derbas nabin. Bi kurtayî dewlet navê wê qirkirinê danîye “hereketa tedîp, tenkîl û pakişkirinê.” Lê belê serpêhatiyên wan wekî piringekî agir tim li ser dil û cigerê malbata wî pê dikeve.
Pêşdîrok
Mihemed Axa di sala 1863 de li herêma Xerza li gundê Mêrgan ku bi Hezoyê (Kozluk) ve girêdayî ye hatiye dinê. Mihemed Axa di nav zaruwê Elî de yê herî mezin bû û serekeşîr jî ew bû. Eliyê Unis, ji Mala Şeref e. Mala Şeref, milek ji milê eşîra Kîka(Kîkî) ye.
Mihemed Axa mirovekî bîrewer û di çanda eşîrî de mêrxasekî di ser xwe de bû. Ji xelqê xwe re gelek dilovan bû. Bi doza welatê xwe ve girêdayî bû û li himber kolonyalîstên ku çav berdabûn welatê wî tekoşerekî bê hempa bû. Bi tu awayî tawîz neda dijminan û şerekî bi mêrxasî da. Kesê biketa tengavîyekî, xwe dispart Mihemedê Elî. Ew jî alîkariya ku ji destê wî bihata dikir. Dîndarekî mutewazî bû û tim jî ji zordara re şûrê wî kişandî bû.
Mihemed Axa kiryarên Osmaniya û bi taybetî jî sîyaseta wan a li ser Kurdistanê baş nîrxandibû. Zanibû ev pêvajo weha dom nake û wê erdê wan ji destê wan bêne girtin û mafê kurdan bêne perçikandin. Pêdiviya welat bihata parastin, lê belê bi çi awayî? Ji bo vî çareserî diviya. Mihemed Axa xema vî tiştî dixwar. Her weha pêwendiyên eşîra xwe bi eşîrên der û dorê xwe re zêde dikir. Dostanî û mirovatiya xwe xwirttir dikir. Hay û gumana xwe ji şêx û alim û ronakbîr û rêxistinên kurd re nedibirrî.
Dewleta Tirk jî vala nedisekînî û dixwest her bi çi awayî be Mihemed bi hinek tiştan tema bike û bêxe bin bandora xwe. Rojekî midurê tapuwê yê Zoqê tê gundê Girêewês ba Mihemed Axa. Midur dibêje: ” Mihemed Axa, tu çima erdê xwe tapu nakî?” Mihemedê Elî: “Ji min re tapu ne lazime.” Midurê Tapuwê: “Axa, eger tu bixwazî heta ciyê ku tu destê xwe pêve dirêj bikî ezê li ser te tapu bikim.” Mihemed: “Ne xêr ezbenî, ez tapu jî nakim û bac jî nadim dewleta Tirk.” Mihemed Axa doza welatekî dikir, ne ew kes bû ku bi van bertîl û fen û fûtan bixapiya. Di jîyana xwe de di bin tu şertî de prîm bi leşker û birokrasiya dewletê neda. Wekî çîyayê Sasun serbilind, bi sebir û qayim bû.
Beriya serhildana Şêx Seîd, wekî tê zanîn pêşîvanê rêxistina Serxwebûna Kurdistanê, Xalid Begê Cibrî û Yusuf Ziya bi gelek zor û zehmetiya xebatekî li dar xistibûn. Di heman demê de her ronakbîr û dozkarê kurd bi awayekî li çareserîyek digeriya. Di vî warî de, xebatên dîplomatîk û leşkerî xwedî ci- yeke girîng bûn. Ji bo vî yekê Abdulrezaq Bedîrxan jî çûbû Rusya û hinek hevdîtinên wî bi Rusya re çe bû.
Serhildan
Rojekî nameyek digîje destê Mihemedê Elî. Mihemed vê nameyê dixwîne û gazî birayê xwe Evdirhman û Derwêş dike. Name dide wan û wan rê dike ba Cemîlê Çeto. Evdirhman û Derwêş diçin ba Cemîlê Çeto wê nameyê didinê. Di nameyê de weha dinivîse: “Ez Evdilrezaq Bedirxan im. Ez niha li Gokmeydana Bilîsê li ber gora Şehîdên me Seyîd Elî, Şêx Şabedîn û Mele Selîm rûniştîme û vê nameyê ji we re dinivîsim. Gelî Şêx û Axayên Kurdistanê; vêga tirk ser tenişt ketine, eger me dahfekî li wan da û me wan da erdê, ji xwe em gîhiştin meqseda xwe û emê serfiraz bibin. Yan nexwe ku tirk fersend dîtin û ketin ser lepê xwe, wê zikê jinê kurda yê bi zaru (hemle) bi singoyê tifingê xwe biqe- lêşin û zarukên di zikê dayika xwe de bikujin. Min bi Rusya re peymanek çêkirîye. Bi gorî vî peymanê wê Rusya bi leşkerê xwe alîkariya me bike. Herkes bila qertê xwe bistîne û wextê Rus hatin bila nîşanê wan bidin û wextê serhildanê her eşîr bajarê xwe bigrin.” Cemîlê Çeto ev name dixwîne û wiha bersiva Evdirhmanê Elî dide: ” Wun bi vî nameyê ve ser seran û ser çavan hatin, lê mixabin ez niha ji we re nikarim bêjim erê yan jî na. Eşîra min (Pencenarî) mirîdê Şêx Mahmud in. Ezê ji Şêx Mahmud re bibêjim eger Şêx go erê, ez bavê Feremez im, Zoqê û Sêrtê jî têra min nake. Eger Şêx go na, wellehî wê Gêncoyê Çeto ku birayê min e, wê devê tifingê bêxe tenişta min û tilî bikişîne, wê bêje min destê xwe bi kesk kir, min kafirekî hevalê Urus(Rus) kuşt.” Li ser vî bûyerî, Cemîlê Çeto diçe ba Şêx Mahmud û vê meselê jê re dibêje. Şêx Mahmud, li civatê ji mirîdê xwe re dibêje: “Wun dizanin Cemîl ji bo çi hatiye? Nameya Evdilrezaq Bedirxan anîye, di nameyê de dibêje wê Urus were nav me, emê tirka ji nav xwe derxin.” Mirîdê Şêx Mahmud jî: “Baş e Qurban, Seyda (Şêx Mahmud) çi dibêje ji vî îşî re?” Şêx dibêje: “Ewê ku seatek li hidudê Urus nobet bigre, wekî 70 hezar sal îbadet bike hewqas xêra wî zahf e.” Cemîlê Çeto destvala vedigere û di ciyê xwe de rûdinê. Lê belê ev helwesta wî têr nake ku ji îdamê xelas bibe.
Famîleya kombretan
Famîleya kombretan (Combretaceae) famîleyeke riwekan e. Ji herêmên tropîk û subtropîk hez dikin.
Amokan
Amokan (bi tirkî: Taşevler), gundekî girêdayî navçeya Meletiyê Argayê ye.
Serhildana Mala Eliyê Ûnis
Serhildan
Mihemedê Elî ji bo serhildanê haziriya xwe dikir, welew bi serê xwe jî bimîne (mixabin di dawî de jî wisa bû) sond xwaribû ku bandora tirka li welatê xwe qebûl nedikir û weku sembol şewqeya Kemal danetanî. Mineta wî zêdeyî Xwedê ji tu kesî re tinebû.
Wextê serhildana Şêx Seîd dest pê dike, Mihemedê Elî bi bira û eşîra xwe ve digrin ser Hezo û dixwazin ku erkana dewletê teslîm bistînin, belê dixwaze bê xwîn rijandinê vî îşî safî bike. Li ser vê bûyerê, Midurê nehya Milefan (Milefan gundekî li rojhilatê Hezo dimîne) Cemîl Efendî telgiraf dide Dîyarbekirê. Di têlgirafê de dibêje: “Li Hezo xwîn leşan dibe, acele îmdat.” Qolordiya Dîyarbekirê dikeve rê û bi ecele, bi lingan bi rêde tên. Wextê digîjin Hezo Kumandanê tirk lê dinihêre agahiya Cemîl Efendî ne di cî de ye û facîayekî mezin tineye. Kumandan dibêje: “Li ser agahiya te min wisa li leşkerê xwe ecele kiriyê ku heta em gihîştine Hezo, 13 leşkêrê ku nikaribûn bi rê de bihatana û westi- yabûn bi potîna xwe min serê wan perçiqandîye.” Leşkerekî giran bi ser zaruwê Eliyê Unis, Qewmê Çiyê ve digre. Lêbelê bi serekatiya Mihemedê Elî, zaîyatên mezin didin leşkerê tirk. Leşker ciyê ku pêve diçe xelkê bê çek, bi hovîtîyekî bêemsal re rûbirû dihêlin. Leşker têk diçe û şikestê dixwe li himber çekdarên Mihemedê Elî. Ji bo heyfa xwe hilînin, gundan dişewitînin û xelkê bêçek gullebaran dikin, wan davêjin ava kelîyayî û çiqas hovîtîyek di dilê wan de heye bi cih tînin. Serhildana Şêx Seîd têk diçe, lêbelê berxwedana Mihemedê Elî bi hemû heybeta xwe ve didome. Artêşa tirk bi hewqas hêzekî mezin û xwirt, bi hewqas leşker, çekên giran, şewat û hovîtiyê şikestên dijwar dixwe li himber Mihemedê Elî. Waliyê Sêrtê Îbrahîm Ethem tê Milefan û 2 kesê navbeyncî rê dike ba Mihemedê Elî, dixwaze wî bi dest bixe. Ji ber bêbextî ya tirkan, Mihemedê Elî bi xwe naçe, lêbelê Evdirhmanê birayê xwe yê biçûk rê dike ba Walî. Walî dixwaze ku Mihemedê Elî hemû çekan teslîmê dewletê bike. Mihemedê Elî dibêje: “Bi şertê ku leşker xwe paşve bikşîne, emê çekên xwe teslîm bikin.” Walî ji Evdirhman re dibêje: “Sucê we li ba dewletê gelek mezin e. Wun him hevalbendên Şêx Seîd in û him jî me sah kirîye Nuh Begî(ji eşîra Xwêytî) ji we re 50î hezar zêrên îngîlîz anîne. Ji bo wun tifinga bistînin û bidin eşîrên der û dora xwe û li himber dewletê rakin. Eger wun tifingê xwe nedin, tê wî maneyî ku ev tişt rast in. Ji ber vî jî wê dewlet leşker bişeyîne ser we.” Evdirehman wekî ku Mihemed jê re gotibû, teslîmkirina çekan qebûl nekir û walî dest vala vedigere Sêrtê. Piştî vî bûyerê leşkerekî giran tê Hezo û hildikişe çiyê. Mihemedê Elî, eşîrên der û dor dicivîne û tev bi hev re sond dixwin ku heta dawî ji tirka re serî daneynin. Mihemedê Elî bi eşîra xwe ve xwe didin çîyayê Arzîv, Karmelêh û Şelaş. Ev çîyayên han, çîyayên Sasunê yên herî asê ne. Qumandanê leşkerî bi kîn û xezeb tijî bû, çiqas leşker bihata kuştin hewqas xelkên bêçek û belengaz dida kuştin. Li himber vî hovîtî, Mihemedê Elî emrekî qetîî dabû tekoşeran ku heta ji wan were bila leşkerê bê ritbe nekuje. Îmanca yekemîn tim li ser qumandana be. Mihemed digot, leşker di bin emir de ye. Serleşkerên tirk li gelek cîyan însanan di xanî û çala de saxe sax dişewitandin. Di serhildana Sasun de serleşkerê artêşa tirk Cemal Madanoðlu jî di pirtûka xwe ya Serpêhatî(Anilar) de wê wahşetê teyît dike, ku tekoşerên kurd ji bo leşkerên bêritbe ne kujin îhtîmamekî zêde nîşan didana.
Cemîlê Çeto û Şêxê çiyê Emînê Seyîd têne girtin. Dewlet ji devê wan ji Mihemedê Elî re name dinivîse. Di nameyê de weha dibêje: “Me hemiya rastiya Hikumeta Tirka dît û me xwe siparte dewletê. Ji bo te jî tiştek tine, were tu jî teslîm bibe. Eger tu bawer nakî û tu bi xwe nayî jî, bira û pismamên xwe bişeyne, guneh in, bila li serê çiyê perîşan nebin, wextê ji te re bawerî çêbû tu jî were.” Mihemedê Elî jî weha bersiv dide vî nameyê: “Bila Hikumet Emînê Seyîd û Cemîlê Çeto berde û bila werin ba min, emê hev bibînin, eger hikumet bext bide me, welew ez neyim jî, ezê bira û pismamê xwe bişeynim.” Mihemedê Elî, dixwest Cemîlê Çeto û Emînê Seyîd ji destê dewletê xelas bike. Tirk jî dixwestin Mihemedê Elî bigrin û aqubeta Şêx Seîd bi serê wî ve bînin. Mihemedê Elî, tirka baş nas dikir û li himber fet û dahfikên wan, der û dorê xwe jî şîyar dikir.
Serma û zeber, temînkirina xwarinê, parastina zar û zêçan, îxaneta hin eşîrên der û dor… her yekî bi serê xwe enîyekî şer û serhildanê bû. Di ser vî de, li welat yek pelekê darê nemabû ku li himber dewletê bilebite. Serhildana di bin serokatiya Şêx Seîd de şikestibû û hemî serekeşîr û pêşîvanê kurd, yan hatibûn darvekirin yan jî hatibûn nefî kirin. Mihemedê Elî bi 7 birayê xwe (Mistê, Xelîl, Evdirehman, Derwêş, Unis, Şêxo û Nuredîn) û pismamên xwe ve 63 tifing bûn. Yê ku bi çekdarî tevlî serhildanê bûbûn bi tevayî 300 tifing bûn. Ew çîyayê asê yên Sasunê ku zivistana lawir têda îdare nedikir, Mihemedê Elî xwe lê girtibû: Karmelêh, Arzîv û Şelaş. Mihemedê Elî li himber dagirkeriyê bi dewletekî 700 salî re şer dikir. Artêşa vî dewletê bi hemû îmkan û çekên xwe yê giran bi ser Sasun û Hezoyê ve girtibû. Ev leşker axlebê wan ji Dîyarbekir, Sêrt, Mûş, Mêrdîn, Çewlîg û Bilîsê ve hatibûn.
Li sala 1926an, di meha Hezîranê de xwarina wan namîne. Mihemed Dixwaze zar û zêç li hinek ciyê ewle bi cîh bike û ji bo ku bi tekoşerê xwe ve tekoşîna xwe çêtir bikin berê xwe didin çîyayê Poragan. Bi şev li Hormeyînan li wan diqewime û heta şeveqê şer dikin. Di vî şerî de 2 boluk leşker telef dikin û 63 kes jî ji wan birîndar dibin, belê kesek ji wan nayê kuştin. Ev birîndarên hanan, axlebî ji ber tesîra perçeyên bomba bûn. Di vî şerrî de Mihemedê Elî bi 13 cîyan birîndar dibe. Di vî şerrî de gelek çek û cebilxaneyên leşkeran jî ji wan re dimîne. Ji xwe çek û cebilxanê wan, xenîmetê şer bûn. Piştî vî şerrî Mihemed, jin û zaruyan bi xwe re dike sê cî. Qismek jê dişeyîne nav eşîra Modka, qismek dişeyîne nav eşîra Şîgo û qismek jî bi xwe re dihêle. Modkî bi dilovanî û camêrî li wan zar û zêça xweyî dertên û wan diparêzin. Lê belê Şîgoyî, jin û zaruyê mala Eliyê Unis teslîmê dewletê dikin. Li himber vî îxaneta xwe serekeşîrê Şîgo Derwêşê Dogij, pişt re bi destê serleşkerê tirk hate kuştin.
Rojekî Mihyedînê Kurê Mihemedê Elî li ser ferşê devê kanîyekî limêj dike. Ji dûr ve leşker wî dibînin û bi mîtralyozê lê didin. Mihyedîn ji her du lingê xwe birîndar dibe. Birîna wî xedar e. Ewê pê re wî tînin şikefta Karmelêh û li wir tê tedawîkirin. Nêzîkî saxbûna birîna wî, giliya wî tê kirin û leşker bi ser şikeftê ve digire. Leşker yekser nayê, rêberê leşkera, yek ji xelqê Hezo bi navê Evdê Fatê tê ba Mihyedîn û dibêje: “Yuzbaşî soz daye ku tiştek bi te nakin û wê te ji bo tedawiyê bibin Sêrtê.” Rindîxana diya Mihyedîn û Reqya meta wî û çend kesên dî jî di şikeftê de li balê ne. Li ser gotina Evdê Fatê, Rindîxan dilê wî bi kurrê wî Mihyedîn dişewite û dibêje xwe teslîm bike bila te tedawî bikin. Mihyedîn jî çekê wî li ber serê wî bû û digo ez bi saxî xwe teslîmê tirka nakim. Piştî ku Evdê Fatê vedigere ba yuzbaşî, şikeft gullebaran dikin, bombe davêjin lê belê tesîr nake. Paşî Mihyedîn qebul dike. Leşker sedye tînin, Mihyedîn datînin serî û dibin. Yuzbaşî leşkeran, Mihyedîn û wanê din di alîyekî de rê dike, Rindîxan û Reqya jî di alîyekî dî de bi rê dike. Rindîxan dinihêre ku sedya vala li ser milê leşkera ye, hatin û di ber wan de derbas bûn. Fêm dike ku Mihyedîn hatiye kuştin. Leşker jî li ser gotina yuzbaşî wextê ji hafa wan winda dibin, serê Mihyedîn jêdikin û bi xwe re dibin(artêşa tirk ji serê jêkirî re xelat danîbû, ev serî jî, serê kurrê Mihemedê Elî bû, giranbiha bû). Li ser vî Rindîxan ji Reqya re dibêje, piştî ku Mihyedînê min kuştin ez bi saxî bi leşker re naçim. Îzna xwe ji leşker dixwazin û dibêjin em destmêj bigrin. Piştî ji hafa leşker winda dibin, herdu bi hevre xwe davêjin ava çem. Piştî ku dereng dimînin, Evdê Fatê deng li wan dike lêbelê tu pêjin tineye. Evdê Fatê bi Yuzbaşî ve li wan digerin dibînin ku bi avê de diçin. Reqya ji avê sax dertînin, Yuzbaşî dixwaze serê wê jêke lê belê Evdê Fatê nahêle. Rindîxan xeniqîye û ji giraniya jana dilê xwe li binê ava çemê Şîpêr sekinîye.
Piştî Serhildan
Di heman demê de di navbeyna Rindîxan û mêrê wê Mihemed Axa de sohbetek çêbûye. Mihemed gotîye: “Rindîxan ez ditirsim tu bi saxî bikevî destê tirka.” Rindîxan jî dibêje: “Tu ji Xwedayê xwe bawer bike ez bi saxîtî xwe naxim destê wan.” Belê, tirsa Mihemedê Elî nehate serê wî, Rindîxan jî li ser sozê xwe ma û serê şêrê çîyayên Sasun netewand li himber dost û dijminên wî.
Ji Mala Eliyê Unis, jin û zaruyê ku dikevin destê dewletê wan dêxin çalekî mezin û wê agir berdin wan bi şewitînin. Piştre artêş, biryara xwe digohirîne û wan rê dikin Zoqê ya qeza Sêrtê. Heta ku wan nefiyê Anadolê bikin li wir di xirbeyê xanîyan de dimînin. Muddeîumum (Sawcî) ji bo ku weraqeya tesbîtkirinê çêke diçe ba wan. Jina wî jî pêre ye. Çavê jina sawcî di nav van hêsîran de diçe ser zarukekî li ber şîr. Jina sawcî dibêje vî zarukî bidine min. Zaruk, navê wî Ehmed e, kurê Mihemedê Elî û Rindîxanê ye. Ji ber ku Rindîxan ne sax e, Zariya jina Mihyedîn li Ehmed dinêre. Zariya naxwaze Ehmed bide. Jina sawcî dibêje: “Ciyê we serma ye, zaruk gunehe, wî bidine min, wextê emrê nefiya we hat werin zarukê xwe bibin. Wextê nefiya wan kifş bû ku dê herin Anatolê, diçin zaruk ji jina sawcî dixwazin. Jina sawcî dibêje : “Zarukê we mir.” Ji gotina wî bawer nakin lê belê hêsîr in, nikarin dawa zaruka xwe bikin.