cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Destana Memê û Eyşê
Bandora destana Memê û Eyşê li ser çand û wêjeya kurdî
Destana Memê û Eyşê û trajediya wan zêdetir bala nivîskarên kurd yên Ermenîstanê û Gurcîstanê kişandiye. Li Gurcîstanê û Ermenîstanê cihên ku kurd lê diman hêj salên 60an û 70an de şanoyên kurdî hatibûn saz kirin û ev piyesên hatine nivîsin dihatin pêşandan. Yek jî van nivîskaran Taharê Biro ye. Taharê Biro çîroka Memê û Eyşê wekî şanoyekî di sala 1967an de nivîsiye û sala 1991ê de Enstituya Kurdî ya Brukselê ev wekî pirtûk çap kiriye. Şano pênc perdeyan pêk tê. Di beşa yekem de behsa dewata Memê û Eyşê tê kirin. Dewat bi kêf û şayî dibore. Di beşa duyem de zabitên romê diqesidin gund û dawa cahilên gund dikin ku bila tivdarekên xwe bikin ku wextekî zûtir wan bibin eskeriya dewletê. Beşa sêyem di mala Wetê de derbas dibe û jihevbûna Wetê-Eyşê û Memê, çavnebariya axayê gund Casim Beg tê raber kirin. Beşa çaran dîsa di mala Wetê de derbas dibe û jina parsek Şemê giliya davêje ber Eyşê ku axayê gund, Casim Axa dawa zewacê ji Eyşê dike. Eyşa pak li ser van gotinên beredayî, Şemê ji mala xwe diqewirîne û Wetê re behsa nêta Casim Beg dike. Beşa pêncan ya dawî hema heman şevê destpê dike û vegera Memê ya piştî heft salan, hevşabûna Memê û Eyşê û bi sibetirê re kuştina kur bi destê Weta reben ve şano diqede. Taharê Biro şano bi gelek gotinên pêşiyan, mesele û metelokan dagirtiye ku resenî û dewlemendiya zimanê kurdî bi şêweyekî baş hatiye bikar anîn. Memê û Eyşe ya zargotinî de qet behsa axayê êlê nayê  kirin ku di van berheman de ew kes heye û merivek dilxirab e û çav berdaye Eyşê.
Yek jî kurdên Ermenîstanê, nivîskar, rojnamevan û serokê beşa kurdî ya radyoya Êrîvanê, Xelîlê Çaçan jî destana Memê û Eyşê car din berhev kiriye û wek şano û poêm weşandiye. Xelîlê Çaçan poêma xwe cara ewil di sala 1965an li Êrîvanê çap kiriye. Poêm neh beşan pêk hatiye. Di beşa yekê de behsa kuştina bavê Memê, Qereman(Qero) tê kirin. Di beşa duyem û sêyem de behsa Wetê ya bî tê kirinê çawa piştî mêrê xwe car din mêr nekir û Memê xwe nekire destê zirbavêkî û çawa Memê xwe yê tayê tenê xwey kir, mezin kir. Beşa çaran û pêncan de behsa xwestina Eyşê û dewata wan tê kirin. Di beşa şeşan de tê behskirin ku çawa qewazên dewletê hatin, destê Memê zavayê nû girtin birin eskeriya heft salan. Beşa heftan de melûliya Eyşê û Wetê û nameya wan ji bo Memê şandinê û vegera Memê wextekê şeva dereng tê behs kirin. Beşa heyştan de, sibetirê re ji xew rabûna Wetê û bi nezanî kuştina Memê bi destê Weta dê û beşa dawî de jî xwe kuştina Eyşê û dîn bûna Weta reben tê honandin. Xelîlê Çaçan her wiha piyesa xwe ya bi navê Memê û Eyşê jî di sala 1978an de li Êrîvanê wekî pênc perde nivîsiye û wekî pirtûk di sala 1978an de çap kiriye.
Zaroka xwe kuştin an jî qurbanîkirin
Mîtolojî û zargotina miletên mayîn de bav û kur her tim dibin dijminên hev an jî bi nezanî bi hevre dikevin qal û cengê lê qasî ku ez dizanim motifa dê kurê xwe dikuje xên ji destana Memê û Eyşê, bi tu zargotin û mîtolojiyan de nîne. Kur parçeyekî goşt û xwîna dê ye, dê can dide kurê xwe ne canê wî distîne. Ji ber vê yekê be ku ev dijberî, bi nezanî be jî zêde nehatiye honandin.
Ev trajediyeke ku di nava zargotina kurdî de cihekî mehkem girtiye û wek duayeke dayikan “Bila dûrî deriyan be” ne bi ziman tê gotinê ne jî di dil de tê hebandinê. Ev trajediya dayika Memê ya reben Wetê ye. Bêbextiya ‘Eyşê ye. Malweraniya saziya eskeri ya romê ye  ku heft sala Memê ji ‘Eyşa rûbixêlî û Weta bî ya reben dûrxistibû ye. Ev çîroka Memê bejn bilind û simbêl zirav e. Ev çîroka kurda ye ku bi hezaran nimûneyên zargotinî di zêna xwe de dihebine ye.
Çîroka Memê û Eyşê
Memê di zaroktiya xwe de bê qeder û bê qismet bû, bavê wî Qereman (Qero) di cerdekê pez revandinê de xwe dabû pêş cerdevanan û bi mêranî şer kiribû û gotibû;
Eger hûn mêr in, lawên eşîrê Yeko yek derên, werine jêrê Werin bibînin bi destolepê Kê cinyazê’l kê vir dide tavê!.. Ez Qereman im, ez bavê Memê Ez ji ti kesî nakim tu xemê !..
Telebexta re çend gulleyên cerdevanan lê girtibûn û ji ber birînên xwe miribû. Vê dinyayê de Memê mabû yek jî diya wî ya biya jina pak; Wetê. Dayikê piştî mirina mêrê xwe, sond xwar ku Memê nehêle êtîm stûxwar lema  mêr nekir û bi serbilindî û pakî kurê xwe yê sêwî, tayê tenê mezin kir û Memê bû xortekî keleş. Wekî hemû xortên bermiraz helbet wedê zewaca wî jî hatibû. Di gund de lawikê keleş Memê bû, keçika kawa kubar jî Eyşê bû. Qey te digot Xwedê wan ji bo hev û din afirandibû. Lema huba wan niqitîbû dilê hev û dilê wan ketibû hevdu. Helbet dilê Wetê jî dixwast Eyşê bibe bûka wê.
Memê xewnekê dibîne û sibetirê diya xwe dişîne xwazginiya kawa kubar, têlî Eyşê. Lê diya xwe jî temî dike ku bila bibêje bavê Eyşê re  “Memê bi tenêyo.”  Xwedê şuxulê Memê li hev anî û Eyşê bû helaliya wî û  Weta dayik gor kîsê xwe û dilê xwe dawetek darxist. Bûka xwe Eyşê bi kêf û şayî anî mal,  ew bû dayîk, Eyşê jî gelekî keçeke şîrhelal bû ne wekî bûka,  wekî keça wê ber dilê wê û ber destê wê  dihat û diçû. Heft meh wisa derbasbûn û çûn. Memê bûbû xwedî qeder qismet. Lê dibêjin şabûn sêwiyan nayê. Çira mehrûman heta sibê venakeve.
Kaxêzek ji bo Memê hatiye, kaxêzeke reş, qet nayê xwendinê. Ev xebera gelekî bi dilê Casin axa tê ku zûda çev berdabû Eyşê. Divê hemû cahilên gund yên gihîştî biçin eskeriyê û Casim axa, axayê rûtirş, sixef, nepak û beraz ferman da ser qewaza zû Memê, zavayê çend mehan yê mirazkin ji malê derxin, bidin destê qewazên dewletê. Divê Memê biçe eskeriyê, eskeriya heft salan. Hinek varyanta de cihê eskeriyê Şam e, hinekan de jî Misre. Di varyantekê de jî tê gotin Memê berdevkê paşayê Şamê ye. Heft sal wedeke gelekî dirêj e, helbet di vir de mubalaxa heye lê dîsa jî em dizanin ku dewrên berê leşkerî an jî sefer bi salan dajotin. Heft sal jî ji bo sebrê, ji bo kamilbûnê wek wextekî pêwîst hatiye pejirandin. Car caran jî ji ber bêtêkilî û bêagahiyan jin, zar û dê gumana xwe vegera mêr, bav û kurên xwe dibirin ji ber ku heft sal wextekî pir dirêj e.
Heft salê Memê li qulixiyê temam dibin Wetê û Eyşê kaxêzekê jê re dişînin ku êdi bila vegere û dibêjin “Bila li min nesekine, bi sal û mehêyo, bila me vegere şev û rojêyo”.Wexta ku kaxêz digihîje destê Memê,
Darins
Darins, gundekî giradayê navçeya Şax a Wanê ye.
Destana Memê û Eyşê
Çîroka Memê û Eyşê
Her herfekê û giliyekê nameyê Notila şûran, notila qameyê Qet qetî dikir cegera Memê Ew bûbû risas û mabû di cî de Heta xweş e ku ew li vir bisekin Û qulix bike boy Roma dijmin? Heta xweş e ku ew bibe xerîb Li bejn û bala Eyşê ew nebe nesîb Ku bê ser navê wê giliyên minasîb?.
Memê destûra xwe dixwaze, hespê xwe, Delû Leylê, dikişîne ji tewlê û berê xwe dide welatê xwe. Dibêjin qonaxa sê mehan ajotiye sê roj û denekê. Wexta terî dikeve erdê xwe gihandiye ber derê mala xwe. Eyşê li pencerê bala xwe dide sîwarekî sivik î, çapik î, çeleng li ser hespekî boz ber bi mala wan tê lê çima dilê wê wekî çivîkeke tirsyayî  pilte-pilta wê bû diavêt. Dilê wê şa dibû ku belkî xeberekî wî sîwarê bistîne bo Memê. Aliyekî din jî ji kerba heyfa xwe dianî. Xwazil ev kesa Memê bûya. Jixwe her roj an ew an jî Wetê derdiketin ser riyan hat û çûyiyan dipirsîn gelo xeberek ji Memê anîne an na. Eyşê deng bi siwar dike;
Go: - Mêvan heye, mêvanê Xwedêyo, Go: - Mevano serê min bi gorî, Emr min bi qurban, Here aliyê oda pîredêyo, Erkê tu sîwar î, bila hespê te bikşîne tewlêyo, Erkê tu birçî yî, Ji te ra bîne êmekêyo Ji te ra bavê yorxan û yastiqêyo, Razê, sibê here, Bila bibe tesediqa serê Memêyo.
Sîwar nêz te lê telebexta re Eyşê lê nasnake, helbet çetin e, heft sal rû-rûçikê Memê bîrkiriye. Varyantekî de tê gotin ku wexta ku sîwar tê ber malê Eyşê xanim bangî xulaman dike û hespê mêvan dide kişandina tewlê û dixwaze pirsa Memê jê bike. Memê ser hespê dadikeve jêr û dibêje “Ez Memê me, Memê me, kurê Weta dê me, zavayê heft meha me, xerîbê heft sala me, li welatê Şamê me. Hat kavranî Kêşêyo, Têlî Eyşê kaxezekê nivîsî şandî dû Memêyo, go “Bila nesekine bi salê û mehêyo, fesad û memanê gundê me gelek hene, xeber didin ji qîreyo, serê Memê min ranabî, ji ber xelqêyo. Memê me, Memê me, kilê çevê Têlî Eyşê me.”
Wexta ku Eyşê seh kir ne xewn e, rast e ev xortê delal Memê ye, hesreta wê ya heft sala ye, bi şabûna ningê wê erd nedigirt, bê per û bask difiriya. Telî Eyşê hespê Memê kişand li tewlê. Paşê çûn rûniştin li oda Têlî Eyşê. Memê pirsa diya xwe kir ku Eyşê xeberê bide Weta reben bila zû bê dîtina kur şa be. Eyşê gote Memê, “ Pîredê îsal heft sale, çavên wî kor bûn ji giriyane, îro sê rojin pîredê ketiye xewê ye, bihêle bila rakeve ezê sibê zû mizgîniya xêrê bidimê were em rûnên tu çend rojê rê têyî piçekî hêsa be.” Lê dibê tiştekî xirab biniqute dilê Memê, ber xwe de got “Me neheqî kir dê ji xewê hişyar nekir.”
Evana hesreta heft salan ketin nava kêf û henekan heta serê sibê hevdu hembêz kirin û xew de çûn. Lê felekê cerekê toq avîtibû stûyê Memê û Eyşê û dayika Wetê, nedihîşt şabûna wan hebe, çerxa xwe çep dizivirand.
Berbangê Weta dê rabû ji xewa nebixêr, qesidî ji bo nimêja sibê, derê tewlê wekir. Nihêrî hîre-hîra hespekî ji tewlê tê. Wetê jineke mêvanhez e, şadibe û difikire ku mêvanê Memê  hatiye û dibêje “ Şikur mêvanê kurê min jî hatiye,  lê Eyşê çima deng li min nekir, ez ê hurmetekî lê bikim, bila nebêjin Memê ne li mal bû lema  nikaribûn mêvan re hurmet bikirana.” Diçe oda mêvana lê ode valaye,  tavilê çû oda Eyşê. Ji nişkeva veciniqî, perda reş kete ber çevê wê. Ev çi teva ye! Ev çi namûs e!, namûsa dinê ye!. Xortekî xerîb li ber hembêza telî Eyşê ye. Hey Eyşê, Eyşê stûyê te bişikê/ Te zenda zer da ber serê kê? Axîneke kûr kişand ji dil de û heyfa xwe kurê xwe-bûka xwe anî, xortê xelkê hatiye û heftsale min Eyşê wekî çavê xwe parastibû, xapandiye û namûsa keça min re lîstiye. Çavên wê sor bûn, lenet ji îtbara jînê jî anî, heyfa xwe Memê anî û destê xwe avîte tivingê ku xort bikuje. Lê fikirî ku ev yeka qet nabe. Ger tifing biteqe, gundî-cînar yên pê bihesin, birijin ser wan de, navê Eyşê yê bela be li dinê û namûsa wê yê bilewite, Memê jî li xerîbiyê yê ji kerba biteqe. Vê carê destê xwe avîte şûr ku bê deng û hes xortê xelkê bikuje, lê qewata wê der bû û nifir qewata jinê kir vê carê dest avîte xençerê. Ber xwe de fikirî. “lê dibe ku ev jî quweta min der be. Nikaribim bi derbekî bikujim û ê deste min bifilite dîsa gundî-cînar ên ser me de birijin. Navê me yê belav be li rûyê dinê. Heyfe namûsa Memê re.
Savignac-de-l'Isle
Savignac-de-l'Isle, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Destana Memê û Eyşê
Çîroka Memê û Eyşê
Bala xwe da Eyşê û xortê xelkê, heyfa xwe dîsa anî, axînekî kûr  kişand û li ber berserê wan soraniya xort ber çevê wê ket. Fikirî ku evê bikar bîne. Helbet soranî, li gor quweta wê ye, yê dil û hinavê wî biqelêşe û çend bihusta jî erdê de here. Erê ev li gor quweta wê bû. Ger bilezanda an jî ê dereng bûya, ên rabûna. Behna xwe girt, quweta xwe civand û bi derbekî soranî danî ser dilê Memê. Soranî qul dike dilê Memê û çar tiliyan jî dikeve erdê. Memê hema cî bi cî dest û piyên wî ketin erdê xwîna sor jê kişiya.
Setzingen
Setzingen şaredariyeke navçeya Alb-Donau-Kreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Trûşmeg
Trûşmeg gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.
Yûsif (cudakirin)
Çend wateyên Îbrahîmê hêne.
Keşîşlika Mezin
Keşîşlika Mezin gundekî bi ser Pira Reş a Rihayê ve ye.
Gmail
Gmail (bixwîne: Gmail) xizmetekê e-peyamê ye. Ji aliyê Google ve hatiye çêkirin.
Pixamî
Pixamî, gundekî ser bi navçeya Xozata Dêrsimê ve ye. Eşîra Mîlan lê dijî.
Waldstetten, Bavyera
Waldstetten şaredariyeke navçeya (Landkreis) Günzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Destana Memê û Eyşê
Çîroka Memê û Eyşê
Nalîn kete Memê yo, Qêrîn kete Têlî Eyşê yo Eyşê rabû ji xewê yo. Go: - Dayê te çima kuştiye Kurê xwe Memê ye.
Go: Pîredê! Xwedê çevê te kor bike rû dineyo Te çawa xerîbê heft sala Kir mêvanê yek şevêyo, Go: - Memê min, lawo! Darê hênê serê rê ne, Şaxek sêv e, yek hurme ne, Kesî ecêba giran nebîno, rû dinêyo, Got, dê bibe qesasê kurêyo.
Tê gotin ku Eyşê piştî mirina xerîbê xwe Memê, ew jî xwe davêje ser soraniyê û canê xwe teslim dike,
Ku paşî Memê nemîne li dinê Ku li ber şayiyekê dinê rûnenê Ku ew hetanî di ax û berên sar de Bimîne tenê di behra Memê de.
Gelo ev trajedî û trawmaya bandorekî çawa ser derûniya Wetê encam daye, dê rabe kurê xwe bikuje, ango parçeya xwe, xwe bi xwe bikuje. Wetê ser vê yekê êdî nizane çi bike û her tim dibêje dilûbîne. Êdî xwastiye çola bikeve, bibe hurç û gurê serê çiyan. Şîna xwe heta hetayê gerandiye. Di çend guhartoyan de tê gotin ku Wetê piştî kuştina kurê xwe, nikare binê vê barê giran de bimîne. Çola dikeve, şêt dibe, li çiya û baniyan dike qare-qar û xwe zinarekî re davêje, ew jî piştî Memê û Eyşa pak vê dinyayê bar dike diçe. Û wext û dewran bihurîn lê kilamên ku Weta porkur ji bo kurê xwe strîne nava gel de belav bûne û ên heta hetayê jî hebin, dê çawa bûye Qesasê Serê  Kurê Xwe.
Navê tejiya Memê min Çîlê ye,
Meryem (cudakirin)
Çend wateyên Meryemê hêne.
Destana Memê û Eyşê
Çîroka Memê û Eyşê
Kuştina Memê destê dê ye,
Dayik gura çiya be lawo!
Min nizanbû îşev pê ra Eyşê mêvan e,
Dayk gura çiya be lawo!
Rengê Helebê bi zebeş e,
Memê min syarê bozekî serxweş e,
Dya te çima herdu diniya rûreş e, lawo
Dayk gura çiya be, lawo!
Destcir, Nazlû
Destcir, Nazlû gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 740 kes (222 malbat) bûn.
Zhengzhou
Zhengzhou (bi çîniya hêsankirî: 郑州; çîniya kevneşop: 鄭州; pinyin: Zhèngzhōu) serbajarê herêma Henan ya Komara Gel a Çînê ye.
Entrevennes
Entrevennes, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Sendroma Gabar
Sendroma Gabar, navê nexweşiyeke/travmayeke psîkolojîk e. Ji pêşmergeyên ku bi salan li ser çiyan mane û piştî vegerandina malê êdî nikarin di hundirê derên girtî de razin re tê gotin.
Çiyayê Gabar, yek ji çiyayên herî bi heybet ên Kurdistanê ye.
Ava Reed
Ava Reed (bi navê rastî Sabrina Scherer; 16ê hezîranê 1987an li Saarbrücken, Almanya ) nivîskareke alman a wêjeya zarok û ciwanan, romanên evînê û wêjeya fantastîk e.
Manisa
Manisa bajarekî Tirkiye ye. Pîvana erda bajêr 13.120 km² ye
Ava Reed
Jiyana wê
Sabrina Scherer dîrok û olnasiya katolîkî xwend ku di dibistanên navîn de wane bide û îmtîhana dewletê ya yekem derbas kir. Ji wê demê ve, Scherer wek nivîskar kar kiriye û li Friedberg, Hessen dijî.
Xebatên wêjeyî
Scherer ji sala 2012an vir ve blogeriyê dike û ji sala 2014an ve nasnavê Ava Reed bikar tîne, ku bi navê wê pirtûkên xwe diweşîne, blogek pirtûkan û kanalek YouTubeê bi rê ve dike.
Manisa
Erdnîgarî
Rûerda bajarê 13.339 km2 ye. Bajar li herêma Egeyê cîh digire û Aydın 156 km, Balıkesir 137 km, Denizli 208 km, İzmir 36 km, Kütahya 317 km û Uşak 195 kîlomêtro ji bajarê dûrin.
Ava Reed
Xebatên wêjeyî
Pirtûka wê ya yekem Spiegelsplitter a duyîne ya fanteziyê Die Spiegel-Saga ku  di sala 2015an de bi riya Books on Demand, ku bi berga duyem a Spiegelstaub di 2015 û 2016an de di Impress-Label a Carlsen Verlag de hate çap kirin, bi xwe hate weşandin.
Manisa
Erdnîgarî
Navbera Manîsa û çar bajarên mezin ev in.
Ava Reed
Xebatên wêjeyî
Li dûv vê yekê weşanên di şêwazên fantastîk, wêjeya romantîk û wêjeya ciwanan de li weşanxaneyên Drachenmond Verlag, Oetinger Verlag, Loewe Verlag û Bastei Lübbe (LYX) hatin.
Herdu cildên hişk ên duyîneya Ashes and Souls, ku di 2019 û 2020an de hatine çapandin, ew ketin lîsteya bestsellerên Spiegelê, û her bergên  sêyîneya romanên evînê In Love di kategoriya Paperback Belletristik de cih girtin: Truly di sala 2020an de gihîştiye hejmara nehan, Madly. sêyem û Deeply di sala 2021 de çarem hat.
Koriyon
Korpele û perdeyên embriyonî yên xişok, balînde û memikdaran bi koriyonê pêçayî ne.
Di embriyoyên memikdaran de xaneyên trofoblast ên blastoçikildanê bi navpoşê malzarokê tên girêdan û perdeya koriyonî peyda dibe.
Koriyon beşa alûgorkirinê ya plasentayê pêk tînê. Plasenta ji koriyon û şaneya navpoşê malzarokê pêk tê.
Du erkên serekî yê koriyonê heye, parastin û xwedîkirina embriyo û korpeleyê.
Koriyon şileya bi navê şileya koryonî berhem dike û der dide nav valahiya navbera koriyon û seravê. Şileya koriyonî embriyoyê ji darbeyan diparêze.
Ji bo xwedîkirina embriyoyê, koriyon pêkhateyên bi şeweyî tilî ber bi navpoşê malzarokê dirêj dike. Ji van pêkhateyan re tê gotin memîleyên koriyonî (bi înglîzî: chorionic villi).Memîleyên koriyonî heta lûleyên xwînê yên dayikê dirêj dibin. Beşek zêde yê plasentayê ji memîleyên koriyonî pêk tê. Memîle rûberê plasentayê zêde dike û alûgorkirina xurek û madeyan ji xwîna dayikê hêsantir dike.
Perdeya koriyoni berpirsiyar e bo berhemkirina hormona hCG ye. Hormona koryanî ya handerê gonadên mirov (bi înglîzî: human chorionic gonadotropin (hCG)) ji bo berdewamiya ducaniyê kar dike. ji koriyonê derdana hCG bi çeqîna embriyoyê dest pê dike heta dawiya qonaxa sêyeka yekem a ducaniyê didome. hCG rê li ber hilweşîna tenê zer digire, ta ko heta plasenta bi têra xwe biperise. Piştî sê meha ducaniyê, hCG ji aliyê plasentayê ve tê derdan.
Di xwînê de hebûna hCG, tenê zer han dide bo domandina derdana procesteron û êstrocenê. Hormonên tenê zer rê li ber hilweşîna navpoşê malzarokê digirin navpoşê malzarokê bi lûle û mûlûleyên xwînê dewlemntir dikin. Bi vî awayî xwedîkirina embriyoyê û berdewamiya ducaniyê hêsan dikin.
Ûçderiq
Ûçderiq, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Xerab Bajar Şerqî
Xerab Bajar Şerqî, anku Xerabbajar Şerqî, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Çemî Çeqel
Çemî Çeqel, gundekî bi ser Qoretûya navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Staig
Staig şaredariyeke navçeya Alb-Donau-Kreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Demîrcik
Demîrcik gundekî bi ser Pira Reş a Rihayê ve ye.
Diladir
Diladir gundekî ser bi nahiya Enzel ,bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 496 kes (84 malbat) bûn.
Hergift
Hergift gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Serwet Denîz
Rêveberê Enstîtuya kurdî ya Amedê û berpirsiyarê redaksiyona Kovara w' yê ye.........
Hergift
Gundê Hêrgêt(bi tirkî Nadaslık ) Gundekî navenda mûşê ve girêdeyîye. Hejmara gund 408 kesin Dûrbûna Gund ji navenda Mûşê re 23 km ye. Kesên gundê Hêrgêt ê zêdetir aboriya wan û pîşeyê wan bi pez û rêncberiya ve ye. kesen gund tevahî nas û pismamê hevdûne. Ji malên girîng hinek ; Mala Hecî Miho,Mala Hecî Elî, Mala Feqî Emir,Mala Feqî Usiv,Mala Hecî Rizgo, Mala Hemze,Mala Omo ,Mala Elo, Mala Sofî,Mala Şêx Xalit,Mala Xalê Hesen,Mala Kirîvê Welî .... Gund de Dibistanek seretî heye. Mixtarên Gundê kevin: Yusuf Çay, Hasan Atli, Hasan Kanşiray, Hanifi Yılmaz, Tahir Çay, Remzi Demir, Bayram Tutuk Mixtarê Niha: Mehmet Şirin Yılmaz.
Di vî gundî de welatparêzî heye Nijastperezî tuneye .Kes ji Kesî Ne Zêdetîre. Herkes mîna hevduye. Demek Nû de Bi agahîyên Hêrgêt a rengîn emê we re parve bikin bimînin başî xweşî.
Kilîse, Xozat
Kilîse ango Kilîsê, gundekî ser bi navçeya Xozata Dêrsimê ve ye.
Baxlûya Melik
Baxlûya Melik gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Putlitz
Putlitz bajarokekî navçeya (Landkreis) Prignitz li Brandenburg, Almanyayê ye.
Mainz
Mainz (fransî: Mayence), paytext û herwiha bajârê herî mezin yê eyaleta almanî ya Rheinland-Pfalz e. Mainz li ser milê cepê yê cemê Rheinê ye û cîranê paytexta herêma Hessenê Wiesbadene. Mainz cihê zanîngeha Johannes Gutenberg'e (Johannes Gutenberg-Universität) û herwiha cihê çend kanalên televîsyonê weke duwemîn kanala almanî ya fermî ZDF'e.
L'Escale
L'Escale, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Muhemmed (cudakirin)
Çend wateyên "Muhemmed"ê hêne.
Kilîse
Çend cihên bi vî navî hene:
Fîkar
Fîkar an jî xwendok (navê zanistî: Passeriformes), koma çûkên ku difîkînin. Li dunyê nêviyê çûkan di vê komê de ne û bi qeysî 5000 cureyên wan he ne.
Untermarchtal
Untermarchtal şaredariyeke navçeya Alb-Donau-Kreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Şêrko Fatah
Şêrko Fatah (jdb. a li Berlîn) nivîskarekî kurd-alman e. Şêrko Fatah lawê kurdekî başûrê Kurdistanê û jineke almane. Di zarokatiya xwe de çend sala li Komara Demokratîk a Almanyayê û demekê jî li Iraqê jiya. Di sala 1975a malbata wî koçî Viyana û paşê Berlîna-rojava dikê. Li Berlinê Fatah fîlozofîyê û dîroka hunerê dixwînê û xwendina xwe bi karekî di mijara fîlozofiya Hermeneutik diqedînê. Di dema xwendina xwe de Fatah gelek caran diçê Iraqê û başûrê Kurdistanê. Ji bo romana xwe ya yekem bi zimanê almanî bi navê „Im Grenzland“ (bi kurdî: Li welatê li ser sînor) xelata wêjeyî ya Aspektê (Aspekte-Literaturpreis) û di sala 2002a jî xelata rûmetê ya alman ji bo rexneyê (Deutschen Kritikerpreis) distînê.
Sortigîn
Sortigîn, gundekî giradayê navçeya Şax a Wanê ye.
Xezeba Agirê Har
Pirtûka Nivîskar Hogir Berbir a duyemîn bi navê “Xezeba Agirê Har” ji nav weşanê TEVN’ ê derket. Di vê pirtûkê de 14 çîrok cih digire û her çîrokek serboriyeke rasteqîn bi xwe re rave dike. Her çîrokek bi navê xwe yê xweser, mîna “Xezeba Çarşema Reş Dibariya, Jinek Kurd a Leheng, Rêwiyê Rêya Dûvdirêj, Rojek li Pîran, Xezeba Xewneke Sersem, Şehîdê Werzîşê, Deng Nebihûrîne, Her Lehengek Gulek Bihiştê ye, Dara Miradan, Xezeba Girîneke Bêhêstir, Evîneke Trajîk, “Kes Nikare Roja Me Tarî Bike”, Aştî bi Serket û Destana Lawê Rojê” pêk tê. Bi tevahiya çîrokên ku di pirtûkê de cih girtî re navê “Xezeba Agirê Har” li xwe girt. Pêşgotina pirtûkê Serwet Denîz nivîsandiye û dibêje:
“… Di vê pirtûkê de ev xezeb hatine honandin, lê tenê xezeb na, her wiha hêvî, hêviya rojên xweş jî hatiye honandin. Nivîskar xwestiye ku çîrokan binivîse û bi qasî hêz û zanîna xwe bibe şahidê dema xwe. Lê tiştê ku hatine nivîsandin tenê çîrok nîn in. Di heman demê de serpêhatî û bîranîn in jî. Dê xwendekar bi xwe jî vê rastiyê bibînin. Dibe ku heman bûyer hatibin serê gelek ji we xwendekaran. Lewra ev pêvajo hîna jî didome. Wek telpê ewrekî reş û tarî girtiye ser jiyana me. Hinek bûyerên ku nivîskar hilgirtiye dest bîst-sî sal berê qewimîne, lê di mejiyê me de wisa cih girtine ku mirov dibêje qey duh-pêr qewimîne. Êş û jana berxên ku axa sar hembêz kirine nepêkan e ku bê gotin û nivîsandin. Tenê mirov di kûrahiya dil de dijî. Nivîsandin û awayê nivîsandina van bûyeran heta tu bixwazî zehmet e. Ji ber vê zehmetiyê wêrekiyê dixwaze.
...
Rêzdar Hogir BERBIR jî wek şahidekî demê ev çîrokên di vê berhemê de pêşkêşî xwendekaran kiriye û xwestiye ya dilê xwe bi xwendekaran re parve bike. Di van çîrokan de gotina ku herî zêde derbas dibe ‘xezeb’e lê ev xezeb ji bo destnîşankirina rastiyê ye. Dema ku mirov pirtûkê bixwîne, dê çirûskên hêviyê jî bibîne….”
Nivîskar Hogir berbir, li gor nasnameya li ser, di 08.10.1976'an, li gundê Pîrana (Pîrxetap) girêdayî Şemrexê ya navçeya Mêrdînê, lê li Dêrika Çiyayê Mazî hatiye dinê. Dibistana seretayî kuta kir û ya navîn jî salekê xwend. Di 01.10.1995’an de ji ber ramanên xwe yên sîyasî û bi daraza endamtiya PKK’ê, nêzî 10 salan di girtîgehan de ma û di 15.05.2004’an de jî derkete derve. Nivîsandina bi zimanê zikmakî ji girtîgehan dest pê kir û hîna jî kurteçîrok, helbest, gotaran dinivîse û berhevkariyê dike. Gotar, helbest û kurteçîrokên wî di malper, kovar û rojnameyan de hatine weşandin. Çend dosya mîna roman, çîrok û hwd. nivîsandiye...
Semens
Semens, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Loqman (cudakirin)
Luqman an Loqman navekê kuran e. Ev nav di dîrokê de bi navê Bijîşkê mezin Luqmanê Hekîm dihê naskirin. Di Quranê de jî, Sûreyeka bi navê Luqman heye.
Kerkûk
Kerkûk (asûrî: ܐܪܦܗܐ, tirkî: Kerkük, erebî: كركوك, Karkuk) bajarekî Îraqê ye. Di navbera Hikûmeta Herêma Kurdistanê û Îraqê tê gengeşekirin. Li gorî destûra bingehîn a Hikûmeta Kurdistanê wek paytexta herêmê tê pejirandin.
Elaedîn
Elaedîn gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Kerkûk
Bajarê Kerkûkê serbajarê parêzgeha Kerkukê ye. Di çaxa deshilatdariya Sedam ew bajar ket ber Helmeta Te'rîb kirin (erebandin) û kurdên wê hatin derkirin u ereban ji bajarên din ve re hatin nîştecêkirin. Kerkûk mezintirîn bîrên petrola Kurdistanê li xo girtiye, mîna Babegurgur.
Reşmeh
Di 21.02.1952yan de, jiber ku Bangladeş ji aliyê dewleta Bagistanê ve hatibû dagirkirin , zimanê dewletê yê fermî tenê zimanê Bagistanî bû loma cemawer û xwendekarên Bagiladişê xwepêşandanek bo vermîkirina zimanê Urdû digel zimanê Bagistanî li dar xistin. Jibo rê lêgirtina xwepêşandanê polîsên Bagistanî tiving dijî xwepêşanderan bi kar anîn û gule li wan baran. Di encama vê gulebarandinê yazdeh(11) kes ji xwepêşanderan hatin kuştin. Di 17.11.1999an de rêxistina Yûnisko ya çand û hunerê biryar da ku roja 21ê sibatê bibe roja cîhanî ya zimanê dayîkê. Ji ber vê yekê gelê cîhanê çi biçûk çi mezin ji wan gelan jî gelê Kurd bi vê rojê şa dibin û ahengan li dar dixînin.
Kerkûk
Madeya 140
Piştî jinavbirin û rûxandina rejîma Sedam Huseyîn di sala 2003an de, kurd û ereban li hev kirin ku meseleya Kerkûkê û wan deverên din ku li derveyî desthilatdariya kurdî ne – weke Şingal, Xaneqîn, Mexmûr û hîn deverên din – lê ji aliyê tevgera kurdî weke beşek ji Kurdistanê tên hesibandin, bi riyeke qanûnî werin çareserkirin. Ji bo vê yekê hin made di destûra Îraqê hatin bicihkirin. Destpêkê madeya 58an ya destûra Îraqê çareserkirina pirsgirêka wan deveran destnîşan dikir, paşê ev made bû madeya 140ê ya destûra Îraqê. Li angora madeya 140 jî ew meseleya wan deverên arêşedar – û ji wan jî bajêrê Kerkûkê – bi sê qonaxan tê çareserkirin.
Di qonaxa yekem de divê kurdên awarebûyî vegerin cihên xwe yên berê û bihên qerebokirin û erebên ku ji cihên xwe hatine derxistin li cihên xwe yên berê vegerin û ew jî bihên qerebokirin. Di qonaxa duyem de divê serhejmarî bihê encamdan û di qonaxa sêyem jî de gerek referandum bihê sazkirin, da ku bihê naskirin ka dê çarenivîsa evan deveran çi be. Ev prosesa han li gor made divîyabû di dawiya sala 2007a de bi dawî bihata, lê ji ber hinek pirsgirêkan (bi fermî pirsgirêkên teknîkî, lê di rastiyê de pirsgirêkên siyasî, yanî lihevnekirina kurd û ereban) bo şeş mehan hate paşvexistin û pîştî şeş mehan dîsa nehat bicihkirin û dîsa hate paşvexistin.
Gundên qezaya Kerkûkê di sala 1957an de
Kerkûk (qeza):
Dar û pil
Dar û pil, leyistikek zarokan e. Yeko yeko jî bi grûban jî dihê leyistin. Amûrên leystikê darek (şıva qalind) û pil[darik]eke. Dar bi qeysî 75 cm, pil jî bi qeysî 25 cm drêj e. Dar wek şivekê ye û rast e. Lê pil kinik û qalind e û ji bo dar xweş were lêxistin û ji erdê xweş were rakirin her du serikên wê jî tûjik in.
Yên din jî diçin besta ku piştî lêxistinê pil wê werê. Mebesta wan heyta ku karibin pilê li hewa zevt bikin,heger ev nebû rahêjin pilê ji ciyê ku hatiyê û bavêjin ba xêzikê. Pilê çiqas nêzî xêzikin ewqas ewantaja wan he ye. Lewra lêxistvan wê zehmetî bikşîne ku pilê vê carê bi dar ji xêzikê dûr bixe. Heger pil ji aliyê zevtkaran li hewa were zevtkirin yan jî pil bi avêtina destan li darê ser xêzikê were xistin leystok dor diguherîne.
Piştî pil hate cem xêzikê vê carê lêxistvan radihêje darê xwe ku li pila erdê xe, wê bi hewa xe û li hewa jî lêxe û bi vî haweyî wê ji xêzikê dûr bixe.Sê mafên lêxistvan he ye ku li pila erdê xe. Piştî Sê mafan lêxistvan diçe ba xêzikê û ji wir heyta ba pilê bi gavan dipîve. Her gavê bi ser navê qalekê ji xwe re dihesibîne. Bi vî haweyî leyistok berdewam dike. Di dawiyê de qalên kî/ê pir bin ew qezenckirî dihê pejirandin.
Ûçbilax
Ûçbilax, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Yûnus (cudakirin)
Çend wateyên Yûnusê hêne.
Maşot
Maşot, kurmikê larva perîdankan e.
Esparron-de-Verdon
Esparron-de-Verdon, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Neuwied
Neuwied, bajarekî navçeya (Landkreis) Neuwiedê li herêma Rheinland-Pfalz a Almanyayê ye.
Wiesenbach, Bavyera
Wiesenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Günzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Westerheim, Baden-Württemberg
Westerheim şaredariyeke navçeya Alb-Donau-Kreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Mosko
Mosko, Moskow yan jî Moskva (bi rûsî: Москва, Moskva), paytext û bajarê herî mezin ê Rûsyayê ye. Bajêr li ser Çemê Moskva ya li Rûsyaya Navîn radiweste ku bi nifûsa xwe ya bi 13 milyonê bajarê herî qerebalixê Rûsyayê ye. Zêdetirî 18.8 milyon şênî li qada bajarî û zêdetirî 21.5 milyon şênî li qada metropola Moskowê dijîn. Bajar herêmek 2.511 kîlomêtre çargoşe rûerd werdigire, qada bajarî 5.891 kîlomêtre çargoşe û qada metropolê zêdetirî 26.000 kîlomêtre çargoşe rûerd werdigire. Moskow di nav bajarên herî mezin ên cîhanê de ye ku bi tevahiya li Ewropayê bajarê herî qerebalix e û mezintirîn devera bajarî û metropolî ya li Ewropayê ye. Bajêr ji hêla bejahiyê ve bajarê herî mezin ê parzemîna Ewropayê ye.
Bajêr xwedî gelek avahiyên Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê ye ku bi pêşandana mîmariya rûsî nemaze Meydana Sor a dîrokî û avahiyên wekî Katedrala Saint Basil û Kremlîna Moskowê. Navendên gelek pîşesaziyên mezinên rûsî li Moskowê ne. Veguhastina bajêr ji hêla torgilokek transît a berfireh ve tê piştgirîkirin ku tê de çar balafirgehên navneteweyî, deh termînalên trênê, pergalek tramwayê, pergalek monorail û bi taybetî Metroya Moskowê ku pergala metroya herî qerebalix a li Ewropayê ye û yek ji mezintirîn pergalên veguhastina bilez a cîhanê ye.
Etîmolojî
Tê texmînkirin ku navê bajêr ji navê Çemê Moskvayê hatiye wergirtin. Çend teoriyên din jî li ser koka navê çem hatine pêşniyar kirin. Kesên ji herêmên Finno-Ugric Merya û Muroma ku bi eslê ji eşîrên Pêş-Slavî bajêr wekê Mustajoki binav kirine.
Ya herî baş ji aliyê zimanî ve û bi berfirehî tê qebûlkirin ji koka proto-balto-slavî *mŭzg-/muzg- ji proto-hind û ewropî *meu- tê wateya peyva "şil", ji ber vê yekê navê Moskow dibe ku bê wateya çemek li ser zozana yan jî erdekî avî. Di nav koka peyvê de peyvên wiha hene; bi rûsî: музга, muzga "hûz, çol", lîtvanî: mazgoti û letvanî: mazgāt "şûştin", sanskrîtî: májjati "xeniqandin", latînî: mergō "binavkirin" hene. Li gelek welatên slavî Moskov paşnavek e ku herî zêde li Rûsya, Bulgarîstan, Ukrayna û Makedonyaya Bakur belav dibe. Wekî din, li Polonya wekî Mozgawa cihên bi heman navî hene.
Ji ber ku nav ji çend navên slavî yên kevin bû, fnorma orîjînal a rûsî ya kevn wekî *Moskы, *Moskî ji nû ve hatiye guhertin.
Pêşdîrok
Kolanên arkeolojîk nîşan didin ku li cihê Moskowê îro û derdora bajêr ji demên kevnar ve mirov lê dijîn. Di nav vedîtinên pêşîn de bermayên çanda Lyalovo hene ku pispor temenê van vedîtinan ji serdema neolîtîk, qonaxa dawîn a Serdema Kevir re destnîşan dikin.
Vedîtin piştrast dikin ku niştecihên pêşîn ên herêmê nêçîr û berhevkar bûnê. Li dora 950 du eşîrên Slavî, Vyatichi û Krivichi, li vir bi cih dibin. Dibe ku Vyatichi bingeha nifûsa xwemalî ya Moskowê pêk tînin.
Dîroka despêkê
Yekemîn referansa dîrokî ya naskiriya Moskowê ji sala 1147an ve wekî cihê civîna Yurî Dolgorukî û Svîatoslav Olgovîch vedigere. Wê demê ew bajarokek piçûk li ser sinorê rojavayî yê Mîrektiya Vladimir-Suzdal bû.
Di sala 1156an de, Kinyaz Yurî Dolgorukî bajêr bi dar û xendekên li dora bajêr xetên parastinan çêkir. Di dema êrîşa Mongolan ya li ser Kîyevana Rûsyayê de, Mongolên Batû Xan bajêr şewitandin û wêran kirin û rûniştevanên bajêrê kuştin.
Daniel di salên 1270an de mezin dibe û beşdarî şerên desthilatdariyê yên mîrektiyê dibe. Di hewildana xwe ya ji bo serweriya Novgorodê li gel birayê xwe Dimitrî cih digire. Ji sala 1283an ve Dimitrî li kêleka Dûka Mezin Vladîmîr bû ku wekî hikûmdariya mîrektiyek serbixwe tevdigeriya. Daniel bi damezrandina yekema Keşîşxaneyên Moskowê tê naskirin.
Dema Tserdomê
Di sedsalên 16an û 17an de, sê berevaniyên dorhêl wekê Kitay-gorod (Китай-город), Bajarê Spî (Белый город) û Bajarê Erdî (Земляной город) hatine avakirin. Lêbelê di 1547an de, du agiran giran piraniya bajêr şewitand û di sala 1571an de jî Tatarên Kirimê Moskowê dagirkirin û ji xeynî Kremlînê hemî bajêr şewitandin. Di salnameyan de tê gotin ku ji 200.000 rûniştvanan bajêr tenê 30.000 kes sax mane.
Tatarên Kirimê di sala 1591an de careke din dîsa êrîş kirin lê vê carê bi dîwarên nû yên parastinê ku di navbera salên 1584 û 1591an de ji hêla hunermendên bi navê Fyodor Kon ve hatiye çêkirin ve bajêr hate parastin. Di sala 1592an de, li dora bajêr, di nav de deverek li peravê rastê yê Çemê Moskowê, xetek parastina axê ya derveyî ku 50 bircên ji axê heye hate çêkirin. Wekî xeta parastinê ya herî derveyî, zincîreke keşîşxaneyên li derveyî qadên başûr û rojhilat hatin damezrandin ku di serî de Keşîşxaneyên Novodevîch û Donskoy, Danîlov, Sîmonov, Novospasskîy û Andronikov bûn ku niha piraniya wan mûzexane ne. Diwarên bajêr bi têgeheke helbestî, bi navê Bielokamennaya, "Dîwarên Spî" dihate naskirin. Cihê xetên diwarên bajêr ên ku di sala 1592an de hatine çêkirin ve hatiye destnîşan dikin, niha ji xeta rêya bi navê Xeleka Baxçan a Moskowê destnîşan dikin.
Sê deriyên çargoşe li aliyê rojhilatê dîwarê Kremlin hebûn ku di sedsala 17an de bi navê Konstantino-Eleninsky, Spassky, Nikolsky dihatin zanîn. Dema ku deriyê Konstantino-Elenensky li pişt Katedrala Saint Basil bû, du deriyên paşîn rasterast li hember Qada Sor bûn.
Xelayiya rûsî ya ku salên 1601 û 1603an qewimiye dibe ku nêzîkî 100.000 kes li Moskowê jiber birçîbûnê mirin. Ji bo ku hikumdarê Moskoyê Sigismund III hewl da ku textê rûsî bigire, ji 1610an heta sala 1612an leşkerên Hevbeşa Polonî-Lîtvanya Moskoyê dagir kirin. Di sala 1612an de, xelkê Nîjnî Novgorodê û bajarên din ên Rûsyayê bi pêşengiya mîr Dmitrî Pozharskî û Kuzma Minin li dijî dagirkerên polonî rabûn, Kremlîn dorpêç kirin û wan ji bajêr derxistin. Sedsala 17an di serhildanên populer de dewlemend bû ku wek rizgarkirina Moskowê ji dagirkerên Polonî-Lîtvanî (1612), Serhildana Xwê (1648), Serhildana Sifir (1662) û Serhildana Moskowê ya sala 1682an di vê sedsalê de pêk hatine. Di nîvê destpêka sedsala 17an de, nifûsa Moskowê ji 100 hezaran gihîştiye 200 hezaran ku nifûsa bajêr du qat zêde dibe. Tê texmîn kirin ku di nîvê sedsala 17an de, 20% ji niştecîhên taxa Moskowê ji Dûka Mezin a Lîtvanya bûn ku di pratîkê de hemî ji welatê xwe ji hêla dagirkerên Muskovî ve sirgûnê Moskoyê kirine. Di sala 1682an de, 692 avahî ji aliyê kesên ji hêla Ukraynî û Belarûsiyan ve ku di dema Şerê Rûs-Polonî de (1654-1667) ji bajarên xwe hatine revandin, li bakurê diwarên bajêr hatiye avakirin.
Serdema împaratoriyê
Piştî wendakirina statuya paytexta împeratoriyê, nifûsa Moskoyê di destpêkê de kêm bû ku ji 200.000 kesan di sedsala 17an de gihîşte 130.000 kesan (1750). Nifûsa bajêr heta sala 1915an gihişte 1,8 milyon kesê. Ji ber nexweşiya vebaya rûsî ya 1770-1772 li Moskowê nêzîkî 100.000 kesan mirin.
Di sala 1700an de, avakirina rêyên keviran dest pê kir. Di mijdara sala 1730an de, lambeyên kolanê ya daîmî hate hatin danasîn û di sala 1867an de li gelek kolanan lambeyên gazê hebûn. Di sala 1883an de li nêzîkî Dergehên Prechistinskiye, lampayên arkê hatin sazkirin. Di sala 1741an de Moskow bi barîkatek 40 kîlomêtre dirêj bajêr hatiye dorpêçkirin. Nerbenda Kamer-Kollezhskiy bi 16 deriyan rê li bajêr hate vekirin ji kesên ku dixwestin werin bajêr xercên deriyan dihatin standin. Di sala 1813 an de, piştî wêrankirina piraniya bajêr di dema dagirkeriya Fransayê de, Komîsyona Avakirina Bajarê Moskowê hate damezrandin. Tevî plansazkirina qismî ya navenda bajêr, bernameyeke mezin a ji nûavakirinê hate destpêkirin. Di nav gelek avahiyên ku di vê demê de hatine çêkirin yan jî ji nû ve hatine çêkirin, Qesra Kremlin a Mezin û Armûra Kremlin, Zanîngeha Moskowê, Moskowê Manege (Dibistana Siwarbûnê) û Şanoya Bolshoi ye.
Arxan
Arxan, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Inner Mongoliayê de cih digire.
Mosko
Serdema împaratoriyê
Dema ku Napolyon di sala 1812an de Rûsyayê dagir kir, xwemaliyên moskowî ji bajêr hatin derxistin. Tê guman kirin ku şewata Moskowê bi giranî ji ber bandora sabotajên Rûsyayê bû. Hêza Mezin a Napolyon neçar ma ku paşve vekêşe û ji ber zivistana rûsî ya hişk û êrîşên sporadîkî yên hêzên leşkerî yên rûsî, hêzên Napolyon hema hema hate tune kirin. Di vê demê de 400.000 leşkerên Napolyon mirin.
Arxan
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 68.300 kesî
Mosko
Serdema sovyetan
Piştre re Vladîmîr Lenîn, ji tirsa dagirkeriya biyanî, di 12ê adara sala 1918an de paytext ji Petrograd (Saint Petersburg) vedigere Moskowê. Kremlîn careke din bû cihê desthilatdariyê û navenda siyasî ya dewleta nû.
Bi guhertina nirxên ku ji aliyê îdeolojiya komunîst ve hatibûn ferzkirin, kevneşopiya parastina mîrata çandî hat şikandin. Civakên parastinê yên serbixwe, tewra yên ku tenê nîşanên laîk ên wekî OIRUya Moskowê diparêzin, di dawiya sala 1920an de hatin hilweşandin. Kampanyayeke nû ya dijî dînî ku di sala 1929an de hat destpêkirin, bi kolektîfkirina gundiyan re hevdem bû. Wêrankirina dêrên li bajaran li dor sala 1932an de derketiye lûtkeyê. Di sala 1937an de çend name ji Komîteya Navendî ya Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê re hatin nivîsandin ku navê Moskowê bibe "Stalindar" yan jî "Stalinodar", yek ji teqawidiyek pîr ku xewna wî "li Stalinodar" û ji bo temsîlkirina "diyarî" (dar) jîna Stalîn navek hilbijartibû bijî. Stalîn ev pêşniyar red kir û piştî ku Nîkolay Yezhov dîsa jê re pêşniyar kir, hêrs bû û got: "Ev ji bo çi lazim e?" Ev yek dibe sedem ku Stalîn di sala 1936an de guherandina navên li ser navê xwe qedexe dike.
Di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de, Komîteya Parastinê ya Dewleta Sovyetê û Serfermandariya Giştî ya Artêşa Sor li Moskowê bûn. Di sala 1941an de, 16 beşên dilxwazên neteweyî (zêdeyî 160.000 kes), 25 tabûr (18.000 kes), û çar alayên endezyariyê di nav Muscovitesê de hatin damezrandin. Di navbera cotmeha sala 1941 û çileya sala 1942an de, Navenda Koma Artêşa Alman li derûdora bajêr hate rawestandin û piştre di pêvajoya Şerê Moskowê de hatin dûrxistin. Gelek kargeh tevî piraniya hikûmetê hatin valakirin û ji 20ê cotmehê ve dorpêçiya bajêr hate ragihandin. Niştecihên mayî xetên berevaniya li dijî tankan ava kirin û di heman demê de bajar ji hewayê hate bombebaran kirin. Di 1ê gulana sala 1944an de madalyayek "Ji bo parastina Moskowê" û di sala 1947an de madalyayek din "Ji bo bîranîna 800 saliya Moskowê" hate saz kirin.
Di Şerê Moskowê de hem qurbaniyên alman û hem jî sovyetê bûne mijara nîqaşê, ji ber ku çavkaniyên cihêreng texmînên cûda cûda radigihînin. Di navbera 30ê îlona sala 1941ê û 7ê çileya paşîn a sala 1942an de bi giştî wendahiyên Wehrmachtê di navbera 248.000 û 400.000 û ji bo Artêşa Sor di navbera 650.000 û 1.280.000 de tê texmîn kirin.
Di salên piştî şer de, krîzek xanî ya giran hebû ku bi avakirina avahiyên bilindên pir-qatî hate çareserkirin. Zêdetirî 11.000 ji van blokên avahiyên ên standardkirî û çêkirî hene ku piraniya nifûsa Moskowê dihewîne û ew ji dûr ve dike bajarê ku herî zêde avahiyên bilind lê hene. Hinek kolonên agahîyan li kargehan hatine çêkirin û bi qismî hatine xemilandin berî ku werin hilanîn û li qatên bilind werin danîn.
Di sala 1959an de Nîkîta Kruşçev kampanya xwe ya li dijî dînê da destpêkirin. Di sala 1964an de ji 20 hezar dêran zêdetirî 10 hezar dêr hatin girtin (bi piranî li herêmên gundewarî) û gelek jî hatin hilweşandin. Ji 58 dêran û dêrên ku di sala 1959an de vekirî bûn, tenê şazdeh dêr di sala 1964an de mabûn; ji pêncî dêrên Moskowê yên ku di sala 1959 de xebitîn, Sîh dêr hatin girtin û şeş dêr jî hatine hilweşandin.
Di 8ê gulana sala 1965an de, ber di 20em salvegera serkevtina Şerê Cîhanê yê Duyem de, Moskow bi navê Bajarê Qehreman hate xelat kirin.
Serdema nûjen
Dema ku Yekîtiya Sovyetê di heman salê de hilweşiya, Moskova paytexta SFSR ya Rûsyayê ma (di 25ê Kanûna Pêşîn, 1991 de, SFSR ya Rûsyayê hate guherandin Federasyona Rûsyayê). Ji wê demê vir ve, li Moskow aboriya bazarek derketiye holê ku zêdebûna ji kirrûbirra bi şêwaza rojavayî, karûbar, mîmarî û şêwazên jiyanê çêdike.
Bajar di navbera salên 1990an û 2000an de mezinbûna xwe berdewam kir ku nifûsa bajêr ji binê neh milyonan heta deh milyonê zêde bûye. Mason û Nigmatullina amaje dikin ku kontrolên mezinbûna bajarî ya serdema Sovyetê (berî 1991) pêşkevtina metropolê ya kontrolkirî û domdar hilberand ku bi kembera kesk a ku di sala 1935an de hatiye çêkirin ve hatiye destnîşan kirin. Lêbelê ji wê demê ve mezinbûnek berbiçav a belavbûna berbangê ya kêm-danî heye ku ji hêla daxwaziya giran a xaniyên yek-malbatî ve li hember apartmanên qerebalix ve hatiye afirandin. Di sala 1995-1997 de rêya MKADê ji çar hêlên destpêkê ber bi deh hêlan ve hate fireh kirin.
Di kanûna sala 2002an de Bulvara Dmitriya Donskogo bû yekem stasyona Metroya Moskowê. Rêya Xelek ya Sêyem, navberê di navbera Rêya Baxçeyê di destpêka sedsala 19an û Rêya Derdor ya Derve ya ku ji serdema Sovyetê de mabû, di sala 2004an de temam bûne. Kembera kesk her ku diçe zêdetir perçe dibe û bajarên satelaytan jî li derdor zêde dibin.
Di 1ê tîrmeha sala 2012an de, li başûrê rojavayê herêma Moskowê, qada paytextê ji 1.091-2.511 kîlomêtre çargoşe (421 heta 970 km çargoşe) zêde bû û di di encamê de Moskow ji aliyê herêmê ve dibe bajarê herî mezin li parzemîna Ewropayê. Bajêr 233.000 kes nifûsa zêde bi dest xist. Navê erda pêvekirî ya bajarê bi fermî bi navê „Новая Москва“ (Moskvaya Nû) hatiye binavkirin.
Cih
Moskow li peravên Çemê Moskvayê ye ku bi qasî 500 km li Deşta Ewropaya Rojhilat a ku di nav erdê Rûsyayê de diherike hatiye avakirin. Di nav sînorên bajêr de 49 pir li ser çem û ser qenalên çem hatine çêkirin. Bilindahiya Moskowê li Navenda Pêşangeha All-Russia (VVC), ku stasyona hewayê ya Moskowê ya pêşeng lê ye, ji asta deryayê 156 mêtre bilind e. Girê Teplostan ku bi 255 mêtre bilind e, xala herî bilind a bajêr e. Firehiya bajarê Moskowê (MKAD ne sînordar) ji rojava berbi rojhilat 39,7 km ye û dirêjahiya ji bakur ber başûr 51,8 km ye.
Dem
Moskow wekî xala referansê ji bo qada demjimêrê ya ku li piraniya Ewropî Rusya, Belarus û Komara Kirimê tê bikar anîn. Dever li gorî standardên navneteweyî wekî Demjimêra Standarda Moskowê (MSK, МСК) tê binav kirin ku 3 demjimêran li pêş UTC, an UTC+3 ye. Li gorî dirêjahiya erdnîgarî nîvroya rojê ya navîn li Moskowê saet 12:30 de pêk tê.
Avhewa
Moskow xwedan avhewa parzemînî ya şil e (Köppen: Dfb) ku bi zivistanên dirêj, sar (her çend li gorî standardên rûsî navînî be jî) bi gelemperî zivistan ji nîvê Mijdarê heya dawiya Adarê berdewam dike û havînên jî germ e. Avhewayên parzemînî yên tundtir ên li heman gewriyê - wek beşên Kanadaya Rojhilat yan jî Sîbîryayê - zivistanên wan ji Moskowê pir sartir in û her çend ku Moskow ji deryayê dûr be jî, ev yek destnîşan dike ku ji ber Okyanûsa Atlantîk hêj jî nermbûnek girîng heye. Germahiya hewayê di demsala payîzê de li bajar ji -25 °C û li derbajaran -30 °C û heya bilindbûna ji 5 °C dikare biguhere. Di havînê de ji 10 heta 35 °C dikare zêde bibe.
Keşîşlika Biçûk
Keşîşlika Biçûk gundekî bi ser Pira Reş a Rihayê ve ye.
Partiya Sosyaldemokrat a Almanyayê
Partiya Sosyaldemokrat a Almanya - SPD (bi almanî: Sozialdemokratische Partei Deutschlands) yek ji partiyên mezin ên Almanyayê ye. Di dîroka xwe de gelek caran li Almanya bûye desthilatdar û niha bi koalîsyona bi Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanya (CDU) re hikûmeta Almanya pêk tînin. Partiya Sosyaldemokrat a Almanya, weke partiya karkeran jî tê binavkirin, lê di van salên dawi de gelek hilbijêr û endamên wê, ji ber polîtîkaya wê ya ne li gorî berjewendiyên karkeran dibînin, pişta xwe dan partiyê. Di van salên dawî de, gelek endam û dilxwazên partiyê jê qut bûn û rêxistinek bi navê WASG damezrandin. Paşê vê rêxistinê bi partiya PDS'ê re partiyek nû bi navê Partiya Çepgir (bi almanî: Die Linke) damezrandin.
Dilo, Ûrmiye
Dilo gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Hûd (cudakirin)
Çend wateyên Hûdê hêne.
Dilo, Ûrmiye
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 486 kes (82 malbat) bûn.
Gol, Mûş
Gol gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Dûrik
Dûrik, kilamên jinan yên li ser kul û derdên xwe dibêjin re dihê gotin.
Efser
Asûdar ,efser, serbaz di artêşekê de ji leşkerên bi paye ne rê tê gotin. Ango eskerên bi rutbe. Helbet serdeste û sercan jî xwedî paye ne lê pirranî ji eskerên ser wan re ne efser dibêjin. Di vir de standardiyekê nîne. Her artêşek li gorî xwe paye verast dike.
Efser di dibistanên leşkerî yan zanîngehên wan de perwerdeyê dibînin.
Fadilê Kufragî
Fadilê Kufragî, dengbêjekî kurd e.
Fadilê Kufrawî ji eşîra Îzolî ye. Eşîra wan di sala 1810-20'an de ji Meledîyê diçe gundê Kufragê ya ku naha girêdayî Şemrexa Mêrdînê ye. Lê ji ber çi koçbar dikin nayê zanîn. Dû bira û xwîşkek Fadil heye. Di 1948'ê de hatiye dinê û hîn sax e. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe wûnda dike û hîn kor e. Di 18-20'an saliya xwe de xwîşka xwe ji xwe rê dike berdêlî û dizewîce. Ji xeynî keç û lawekî ku wûnda kiriye, naha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di 1993'yê de ji Kufragê koçbar dike û diçe Qoserê û naha jî li Qoserê dijî. Di 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fêhm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. Gundê Kufragê di navbera Dêrika Çiyayê Mazî û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye.
Çavkaniyên ku wî, berhem jê girtine: Hesenê Cêzwê, Etmanê Kufragî, Dawidê Gir, Fehmiyê Elê (Fehmiyê Borbore), Osmanê Qanêhevsê, Hemîdê Huseynê Mazidaxî, Evdilayê Şêxoyê Ziznî, Ehmedê Sebriyê Sêwsê
Xerbat Ter
Xerbat Ter, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Eskişehir
Eskişehir bajarekî Tirkiye ye. Pîvana erda bajêr 13.904 km² ye
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2019an gelheya bajarê 887,475 kes hatiye hejmartin.
Erdnîgarî
Eskişehir, bajareke herêma Anatoliya Navîn e. Rûerda bajarê 13,925km2 ye.
Navbera Eskîşehîrê û çar bajarên mezin evin
Navçeyên Eskişehirê
14e navçeyên Eskîşehîrê ev in.
Parka Şehîdan
Parka Şehîdan parkeke mezin li sûka Zaxoya Başûrê Kurdistanê ye.
Xelefan, Şax
Xelefan, gundekî giradayê navçeya Şax a Wanê ye.
Edward VII
Edward VII (Albert Edward; 9 Sermawezê 1841 - 6 gulana 1910) Keyê Keyaniya Yekbûyî û Împeratorê Hindistan'ê bû.
Ew ji 22ê kanûna paşîn a 1901 ê heta mirina xwe di 6êgulanêa 1910an de padîşahi kir. Key Edward VII, yekem keyê Brîtanî ye ji Xanedanâ Saxe-Coburg-Gotha. Navê xanedana ku ew tê de bû, ji aliyê kurê wî George V ve, piştî wî derket ser text, bû Xanadenâ Windsor.
Serdema Key Edward, bi serdemek guhertinên radîkal ên di warên siyasî, teknolojî û civakî de bû. Di vê serdemê de pêşveçûnên di pîşesaziya hewavaniyê, sosyalîzm û tevgerên lîberalîzmê de jî dest pê kir. Edward VII, bi taybetî jî piştî Şerê Boer Duyem'yê, ji nû ve birêxistinkirina artêşê û nûjenkirina hêzên deryayî bertekeka mezin da.
Qerebeg, Mûş
Qerebeg gundekî ku bi ser navçeya Mûşê ve ye.
Nidda
Nidda, bajarekî navçeya (Landkreis) Wetteraukreisê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Westerstetten
Westerstetten şaredariyeke navçeya Alb-Donau-Kreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Estoublon
Estoublon, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.