cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Charkh
Mijad
Ev pêşangeh her êvar di rojên hefteyê de li gorî salnameya Îranê li ser kanala 4'ê bi zindî û li seranserî welêt tê weşandin. Şerîar Rebbanî û Mîlad Nûrî wek pêşkêşvan kar dikin û program di her beşê de mazûvaniya mêvan(yên) ji civaka zanistî ya Îranê di yek ji van waran de dike:
Bername di navbera mêvandar û mêvanan de ji bilî weşanek monologî nîqaşek înteraktîf e û dibe ku nîqaş bi pêşkêşvanan, pêşandanên slayd, klîbên fîlimê, an grafikên têkildarî mijarê dewlemend bibe. Di çarxê de armanc ew e ku bi bernameyeke zindî bi zimanekî ku bi dilxwaziya ciwanên Îranî re lihevhatî be, gotûbêjeke balkêş a zanistî pêşkêş bike.
Sûrxaw
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Sûrxaw 222 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 31 e.
Pîrozname
Pîrozname têt wateya Peymana Kevn (Tewratê) ya ku ji Mûsa pêxember û Peymana Nû (Incîl anku Mizgînê) ya ku ji Îsa re hatine.
Bo pirtûkên din yên pîroz, binere:
Henry David Thoreau
Henry David Thoreau (jdb. - m. ) endazyarê nexşeyê, nivîskar, fîlozof, helbestvan, dîroknas, dijberê xulamtiyê, berxwedêrê bacê, rexnegirê pêşkeftinê û naturalistê amerîkî bû.
Dîroka Rojavaya Kurdistanê
Rojavaya Kurdistanê, weke herêmek taybet ku xwediyê dîrokek pirr kevn a. Vê herêmê ji dema sumeriyan û berî wê jî destpê dike. Weke herêmek taybet û li ber Firatê, pêşîn niştecihîtî li vir bûya. Mirovan li vir, mal avakirina, cot kirina û şivanî kirina. Li herêmê, dîroka wê ya taybet, bandûra wê li dîroka cihanê a hemdem bûya. Herêm, demên wê ên şariştaniyê, em dikarin ji demên Sumeriyan bidina destpêkirin, û werina ta demên gûtî, hûrî û mîtaniyan. Demên hûrî û mîtaniyan, weke demna taybet ên demên dîroka hemdem a şariştanî na jî. Bo vê yekê, divê ku mirov bi teybetî bibêje ku ev dem, wê piştre jî, bandûra wan zêdetir xwe bide diyar kirin.
Pêşketinên ku î ro, zêde em dikarin bahse wan bikin, pêşketinên dema hûrî û mîtaniyan in. Di demên hûrî û mîtaniyan, weke demna şariştaniyê ên taybet û pêşketî û kifşkar in. Dema ku dîroka herêmê bahse wê tê kirin, ev dem bi teybetî bahse wan tê kirin. Heta roja me jî, li herêmên Afrîn, Qamişlo, Serêkaniyê, Amûdê û hwd, mirov rastî bermehiyên ji demên hûrî û mîtaniyan tê.
Dema sumeriyan li ser axa Rojavaya Kurdistanê
Li vê herêmê bi teybetî, ji dema sumeriyan ve şaristanî pêşket. Ev herêm, weke herêmek ber Firatê jî tê bi nav kirin. Çemê Firatê herêm hemû av dida. Di demasala Sumeriyan a duyemin de û di demên weke yên xanadana Ur û hwd, li ser vê axê pêşketin. Piştre herwiha di dema gûtiyan pêş diket. Dema Hûrî û Mîtaniyan, weke dema kifşkariyên dîrokê vê herêmê a hevdem bûn.
Di dema hûriyan û mîtaniyan de, wê destpêkên giring hatin kirin. Birehim Xalîl li ser wê xalê bûya û destpêka wî ji vir e. Ji bo vê yekê, weke destpêka hemû olên semewî yên yek-Xwedayî jî ji vir tê dayîn destpêkirin. Li herêmê, di dema Hûrî û Mîtaniyan de, dînê pêşî ya yek-Xwedayî dînê Êzdayan e. Dînê piştre ya yek-Xwedayî a duyemin jî dînê cihûtiyê ye. Dînê sêyemin a yek-Xwedayî jî ya mesîhiya ye. Dînê pişte ya dawiyê ya yekxwedayî Îslam ye.
Wan pêşketina, dîroka herêmê bi pirraniya wê da kifşkirin. Bi vê rengê pêşketinî, ev herêm bû weke navendek dînî jî bo hersê van olên yek-xwûdayî jî. Bo vê yekê, dema ku tevgerek li wir biheta kirin, wê bandûra wê li van pêşketinên dînî û civatî henûya dibû. Bo vê yekê, li herêmê gelek şerên dînî jî bûna. Di dîroka herêmê de, gelek şerên dînî jî ya.
Dema hûrî û mîtaniyan
Dema hûrî û Mîtaniyan, weke demek taybet a dîrokî a herêmê ye. Dîroka şaristaniya herêmê di vê demê de gelek şoreşan di nava xwe de dide kirin. Heta roja me jî, gelek berhemiyên ji van deman ku mana hene, li herêmên weke herêmên Afrînê, Qamişlo, Amûdê û gelek herêmên din.
Di dema hûrî Mîtaniyan de, weke nirxên dînî, em navê Melekê Tawis pirr zêde dibînin. Piştre navê Mîtra derdikeve û heya. Bandûra van herdû nirxan li wê herêmê û li çanda wê pirr zêde heya. Dînên ku piştre hatiya jî, ji van nirxan sûdgitina û piştre pêşketina dane çêkirin û jînkirin û domandin. Herêmên Rojavaya Kurdistanê, di dewama herêmên bakûrê Kurdistanê ên weke Nisêbîn, Cizîrê, Riha û li dora wan ve girêdayî em dikarin bênina ser ziman.
Îro, di destê me de hinek zanîn hena ku em bi wan dikarin bibêjin ku Hûriyan di dema xwe de desthilatdariyeka xort li herêmê li Firatê ava kirin. Ji ber diclê yanî ji hetêmên botanê û heta ku digihişt heleb û ber Şama roja me, lê serdest bûna û bûna xwedî desthilatdar. Ber Firatê, herêma Serêkaniyê, weke ku d dema mîtaniyan de bi navê "weşokanî" ku ji wan re bûya navend û paytaxt, bi heman rengî vê herêmê di dema Hûriyan de jî, rolek mazin leyistiya. Ji Afrînê û heta ku digihişt Nisêbînê, weke herêmekê ku bi bi hevdû re di rengekî pêşketiya, bandûr û nîşanaka û bermehiyên dema hûrî û mîtaniyan pirr zêde lê heya. Nisêbin, di dema Sumeriyan de navê "Nîrbo" bûya. Di demên piştre, di demên gûtiyan de bi navê ´nisibî´ û yan jî bi navê ´nisabê´ hatiya bi navkirin. Di dema hûrî û mîtaniyan de jî bi navê ´Nisibîs" û hwd, hatiya bi navkirin. Serêkaniyê jî navê wê, di dema Hûriyan de ´Weşûkar´ û di dema mîtaniyan de jî, ´weşokanî´ bûya. Lê di dema mîtaniyan de, herdû jî hatine bikarhanîn.
Demên dîrokî ên piştî dema mîtaniyan
Dema mîtaniyan, piştî wê re, wê êdî hin bi hin demna nû destpê bikin. Piştî dema Mediya wê dema desthilatdariya kurd a Mediya destpê bike. Li herêmê wê bê desthilatdar. Lê wê dema Mediya zêde ne kişêne. Lê tevî wê kiniya xwe jî, wê nêzî sedsalî wê bijî. Li herêmê, piştî ku desthilatdariya mediya xûrîxî, wê li herêmê bi hevkariya kurd û persan wê dema rêveberiya axamanîşan wê were û destpê bike. Piştre jî, li herêmê wê di deewama wê de desthilatdariya sasaniyan were û bibe û li herêmê bibe desthilatdar. Weke ku çawa ku destholatiya axamanîşan bi hevkariya kurdan bû, wê ya sasaniyan jî bi hevkariya kurdan bibe.
Di wê navberê de gelek seferên talan metingeriyê êdî li herêmê destpê dikin. Pêşî wê sefera Îskenderê mekedonî destpê bike. LI herêmê, wê gelek şerên ku wê hêzên îskender bi xalkên herêmê re bike wê hebin. Li rojavaya Kurdistanê jî, di wê demê de wê paya xwe ji wan hêrîşên wî bigrê. Piştî hêrîşên îskender wê hatina hêzên împaratoriya roma li herêmê bibe.. Wê gelek li herêman, şerên wan bibin. Wê gelek herêm, bi xalkên wan re, bi destê wan ji dîrokê werin û bibin. Li rojavaya Kurdistanê û Palmîra, hêrîşên hêzên roma dibin. LÊ wê rastî berxwedanaka mazin werin. Berxwedana Palmîra ku di bin serokatiya jina bi navê "Zanûba" de, wê dîrokê binivîsêne. Lê dîsa wê serkevtinaka wusa mayinda li wê herêmê bidest nexistin.
Demên desthilatdariyê ên Merwanî û Eyûbiyan li Rojavaya Kurdistanê
Merwanî jî û Eyûbî jî, ji kokekê na. Heta ku ew herdû jî, tê gotin ku bi koka xwe ji aşîra kurd a Şedadî na. Piştî serdema Şedadiyan, wê li herêmê, demeka nû destpê bike. Li Bakûrê Kurdistanê ku jêre tê gotin "herêma botanê" û herêmên Rojavaya Kurdistanê jî di nav de tên hasibandin, wê lê desthilatdariya Merwaniyan pêş bikeve. Ev desthilatdarî, wê ser 90 salî re wê demeka dirêj a zêr bijî. Li herêmê wê gelek pêşketinan bide destpê kirin. Aliyê kurê merwan şahê Merwan, wê serdemek zêr bide destpê pêkirin. Em dikarin bo aliyê kûrê merwan bibêjin ku ew Selahedînê Eyûbî yê dema merwaniyan a.
Piştî dema Merwaniyan, wê hin bi hin ku dema Merwaniyan û fêr û cerbên şedadiyan jî ji xwe re dike temen, wê desthilatdariya Eyûbiyan bidest pêketina xwe bike. Wê li herêmê, Herêma Rihayê ji xwe re bike navend û ji wê jî, wê rojavaya Kurdistanê jî di nav de, wê i qadaka mazin wê desthilatdariya wê demeka dirêj wê hebe. Xanadana Eyûbiyan, piştî Salahadînê Eyûbî, wê ne bin 400 salî wê li herêmê bigiştî weke desthilatdar bimêne. Heta sadsale 16´min wê weke desthilatdar bimêne. Piştî ku osmanî pêşketin, wê di bin navê "biratiya îslamî" de, piştîgirê bidinê de. Piştî ku Osmaniyan jî, bi wê piştgiriyê xwegirtin, êdî ew herêmên xanadana Eyûbiyan jî, weke bi xwe ve hasibandin. Lê dîsa, ne dikarin herina bi ser wan herêman de, Êdî piştre, çend ku ne weke berê jî bê, wê heta dawiya sadsale 17´min jî, wê şûnpêya xanadana Eyûbiyan bijî.
Dema Merwaniyan
Di dema Merwaniya de, wê li ser axa rojavaya Kurdistan jî desthilatdariya wê dibe. Wê ji herêmên botanê û Amedê û heta ber firatê ku rojavaya Kurdistanê hemûyî dike nava xwe de û ji wir heta ber Heleb û Şamê û hwd û gelek herêmên din wê desthilatdariya Merwanî lê bi serdestî hebe. Merwanî, Navenda wan û paytexta wan Amed bû. Merwanî, di dem û serdema wan de, wê li rojavaya û bakûrê Kurdistanê ku bi hevdû re wê pêşketinaka mazin bidina jînkirin. Şahên Merwanî, weke xelîfe li herêmê dihêne pêşwazî kirin. Bandora wan pirr mezin û zêde heya. Piştî avakerê dewleta kurd a Merwaniyan Badê kûr dostik, biraziyê wî Aliyê kurê Merwan tê ser text weke şah. Wê dewleta merwaniyan, demeka xwe zêr di dema Aliyê kurê merwan de bijî. Aliyê kurê Merwan, em dikarin wî weke avakarê dewleta merwaniyan ku li ser temenê wê dide rûnandin jî bihasibênin. Wê dewleta Merwaniyan, pêşveçûna xwe ya mazin di dema Aliyê kûrê merwan de bijî. Wezirê Aliyê kurê Merwan Şero ku ew jî weke kurdekî bizane dihat hasibandin jî dihat bi navkirin, lê bi azweriya xwe re dihat zanîn. Heta ku di hin şîroveyên di derbarê Şero de ku dihatina kirin, şerê weke "Beko"yê di vegotina ´Mem û Zîn´a Ehmedê Xanî de bû dihat ser ziman.
Dema dewleta kurd ya Eyûbiyan
Piştî dem û serdema Merwaniyan re, wê dema Eyûbiyan bi Salahadinê Eyûbî re dest pê bike. Dewleta Eyûbiyan, wê Rehayê ji xwe re bike navend û peytaxt. Bi wê re jî, wê pêşketina xwe ji Bakûrê Kurdistanê bi ber Rojavaya Kurdistanê ve bi herikînê. Wê serdestiya Eyûbiyan, li ser axa Rojavaya Kurdistanê bê.
Heta dema Eyûbiyan jî, wê ev herêmên rojavaya Kurdistanê ku di nav de û herêmên bakûrê Kurdistanê ên ´botanê´ jî di nav de wê weke "herêma mazin a botanê" jî were bi navkirin. Ji aliyê ziman û hwd ve, di temenekî de pêşketin. Rojavaya Kurdistanê, ji dema Gûtî, hûrî û mîtaniyan ve ku heta ku dem tê dema demên merwanî û eyûbiyan jî, wê serdestiya kurdan li herêmê kêm nebê. Dema Eyûbiyan bi dema Selahadinê Eyûbî re destpê dike. Ji aliyê kok û aşîriyê ve jî, Merwanî û Eyûbî ji aşîra kurd ya bi navê rawedî na. Dema Eyûbiyan, wê piştî Selahadînê Eyûbî re, wê dewleta Eyûbiyan were avakirin. Lê piştre di rengekî xanadanî û mîratî û hwd de wê bide domandin. Serdema dewleta Eyûbiyan, ji dema Selahadinê Eyûbî ku destpê dike, wê ne bin 400 salî re wê bide domandin bi serwerî.
Eyûbiyan, di demên xwe de pirr giringî dane perwerdekirinê. LI herêmên xwe ên ku ew lê serdest bûna, wê li hemûyan dibistan û an jî bi navê din ê wê "medreseyan" ava bikin. Di demên berî wan de jî wusa bûya. Ku heta roja me tên ku ji dema hûrî û mîtaniyan mana, li bajarên rojavaya Kurdistanê ên weke Afrînê, Kobanê, serêkahniyê, Hesekê, Tirbesipiyê, Qamişlo û hwd, ku gelek herêmên din ên rojavaya Kurdistanê di nav de, li wan kirman, qasr û dibistanên mana hena. Ev hemû ji dema hûrî û mîtaniyan mana. Ev kirman û dibistanên antîkî ku ji dema hûrî û mîtaniyan mana, dide nîşandin ku wan çendî giringî daye xwandinê. Her wusa, ´tiyatroyên anfî´ ji dema hûrî û mîtaniyan mana jî li Rojavaya Kurdistanê, li herêmên Afrîn, Qamişlo Serêkehniyê û hwd hena.
Dem heta ku hatiya dema Eyûbiyan, Eyûbiyan jî ji wan sûdgirtina. Eyûbiyan, ew pêşketina herêmê ya civatî pirr xweşîk parastina.. Di dema Eyûbiyan de jî, ku ji aliy baweriyê ve bê, rengên cuda lê hebûn di nava xalkê de. Eyûbiyan, dijberî li wan ne kirina. Di dema eyûbiyan de jî, li herêmê mesihî jî, Êzîdî jî, heta ku hinek cihû jî dijîn hebûn. Hemûyan jî dikarina ku baweriya xwe bi azadî bijîn.
Hewlên rewşenbîrên kurd li Stenbolê
Li Stenbolê: Hêj şerê cîhanî nû xelasbûyî, entellektuel û siyasetmedarên kurd li Stenbolê dest bi xebata kirin. Seyîd Ebdulqadir, Emîn Alî Bedirxan û gelek endamên ji malbata Bedîrxaniyan û Babaniyan bi hevra Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd ava kirin. Her wisa endamên vê cemiyetê Cemiyeta Tealiya Kurd jî ava kirin. Li Helebê, Nisêbînê, Şirnexê, Cizîrê û li Mûsilê propagandayên xwe dikirin. Heta ku li navbera Zaxo û Cizîrê tevgerên leşkerî hebûn ku li dijî artêşa Osmaniyan û Kemalîstan şer bikin. Li vê herêmê rêvebirê van xebatan miftiyê Cizîrê bû. Xebatên van kurdan berevajî Şêx Mehmûd û Simkoyê Şikak, tenê bikaranîna rêyên dîplomasiyê û çandê bûn. Bi vê helwestê li 7ê çiriya paşîn a 1918ê de kovara Jînê weşandin. Navenda siyasetê ya kurdan li Stenbolê bi giştî li gel Osmaniyan û dewletên Ewropî hevdîtin dikir. Di encama hevdîtinê li gel Osmaniyan 1ê xizîrana 1919ê ev biryar hat girtin. Hêjayî gotinê ye ku di hevdîtinên li gel dewletên Ewropayî, serokê heyeta kurdan Şerîf Paşa bû :
Lê ev hevgirtina kurdên Stenbolê jî wek xwe nema, di nav van kurdan de fraksiyonên cuda cuda derketin. Seyîd Ebdulqadir û hevalên wî dixwast di nav Osmaniyan de bimînin û divê kurd alîkariya Osmaniyan bikin. Yanî otonomî di nav Osmaniyan de dixwastin. Serê fraksiyona din Emîn Alî Bedirxan bû ku wî jî diparast ku kurd bikevin di bin sîwana hêzeke mezin de, ne ya Osmaniyan de. Yanî mandateriya ingilîzan dixwastin. Di dawiyê de Emîn Alî Bedîrxan û endamên din yên malbata Bedirxaniyan Cemiyeta Teşkîlata İctimiyeya Kurd ava kirin. Memduh Selîm Beg jî Partiya Demokrata Kurd-1919 ava kir.
Bi dûçûna çavkaniyekê li sala 1919ê partiyeke bi navê Partiya Demokratîk ya Neteweyî ya Kurdistanê ji Londrayê miraceet dike ku Brîtanya alîkariya kurdan bike. Ev miraceete ji layê katibê giştî Selîmbeylî hatiye kirin. Lê em têkiliya vê partiyê û partiya Memduh Selîm niha nizanin.
Hewlên Elîşêr Beg(tîrmeh 1920)
Li Dêrsim û Sêwazê li herêma kurdên qoçgirî li dijî Kemalîstan serhildan hate destpê kirin. Serhildêrên kurd bajarên Qoçgîr, Qenxal û Macîran bidest xistin û li Xozatê civiyan. Di encamê de li dijî Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê daxuyandin hate dan û ji meclîsê hate xwestin ku daxwazên miletê kurd bipejirînin. Lê tirkan ev daxwaz qebûl nekirin û dest bi şer kirin.
Heta xizîrana 1921ê şer berdewam bû. Alîşêr û 500 efserên kurd teslîmî tirkan bûn
Peymana Sykes Pycot-16 gulan 1916
Bi destpêka şerê cîhanî yê yekem parçebûna Osmaniyan jî destpê kir û axa kurdan ket di bin dagirkeriya dewletên ewropiyan. Hêj şerê cîhanî yê yekem berdewam dikir, Brîtanyayê û Fransayê axa Osmanîyan bi hevpeymaneke veşartî ji xwe re parve kiribûn. Bi dûçûna vê hevpeymana veşartî ya bi navê Peymana Sykes Pycot; Rojhilata Navîn û Kurdistan di navbera van hêzên kolonyalîst bi erêkirina Cemiyeta Neteweyan hate parçe kirin. Bi dûçûna vê peymanê Libnan, Suriye û Rojavayê Kurdistanê ji bo mandateriya Fransayê ma. Li dijî vê Brîtanyayê jî li ser Iraq, Başûrê Kurdistanê, Filistîn û Urdunê mandaterî qezenc kir.
Parçebûna Kurdistana Osmaniyan bi awayeke fermî bi vê peymanê destpê kir. Piştî vê peymana proseya parçekirina Kurdistanê dewam dike. Ji ber kêmbûn û lihevnehatinên rêvebirên kurd, li her parçeyê Kurdistanê tevgerek hebû. Hinek tevger ji bo serxwebûna Kurdistanê, hinek ji bo salahiyeta Osmaniyan, hinek ji bo Brîtaniyan, hinek ji bo Rûsan, hinek ji bo eşîra xwe tevdigerîn. Di encamê de qedera Kurdistanê bi destê biyaniyan hate nivîsandin. Di navbera Fransa, Brîtanya û Rûsan de bû sê parçe.
Têkoşîna van hersê dewletan bi dûçûna vê planê rêvediçû. Lê ev peymaneke veşartî bû, heta ku rûsan li sala 1917ê nedaxuyandî kesê nedizanî.
Konferansa Aştiyê ya Parîsê(18-21 kanûna paşîn 1920)
Di proseya van konferansan de gelek rûdan li Kurdistanê û hemî Rojhilata Navîn çêbûn. Ev konferans nêzî saleke berdewam kir û bi hinek peymanan bi dawî hat.
7ê gulana 1918ê İngilîzan Kerkûk dagir kir. Bi vê dagirkirinê jî Şêx Mehmûdê Berzencî li gel ingilîzan ket têkiliyan û van têkiliyan feydeya xwe da û li ser navê ingilîzan li heman salê bû waliyê Silêmanîyê.
Di proseya Konferansa Aştiyê ya Parîsê de hem Şerîf Paşa hem jî Seyîd Ebdulqadir têkiliyên dîplomatîk dikirin. Rêberên kurdan dijî parçekirina Kurdistanê bûn. Nedixwastin parçeyeke kurdan li Iraqê parçeyek li nav Osmaniyan bimîne. Serokê rêvebirina heyeta kurdan Seyîd Ebdulqadir jî wiha digot;
Şerîf Paşa digot Kurdistaneke xweser a di bin desthilata tirkan de gelek ji Kurdistaneke parçekirî çêtir e û ji serokê konferansê George Clemencau re nameyek şand.
Bi dûçûna Necat Ebdula di proseya Konferansa Aştiyê ya Parîsê de li Kurdistanê çar navendên jeopolîtîk hebûn
Ji bilî van navendên hêzên dîplomatîk û artêşî di konferansê de Îranê jî hewl dida ku hinek parçeyên Kurdistanê û Qefqasya bixe bin kontrola xwe. Îranê diparast ku li Kurdistanê gelekê misliman, nijad û zimanê wan jî fars dije. Diparast ku ev memleket di navbera Osmaniyan û Farsan de hate parve kirin. Lord Curzon jî di vê derbarê de wiha dibêje;
Di nav van hêzên xwedî artêş û dîplomasî, şansê kurdan gelek kêm bû. Heyeta kurdan a li konferansê tenê xwediyê qabiliyetên dîplomatîk bûn. çi hêzên leşkerî li pişta van dîplomatên kurd nebû. Lêbelê ev xebatên dîplomatên kurd, feydeya xwe di Konferansa San Remoyê de dide û hêviyên serxwebûna Kurdistanê şîn dibin.
Konferansa San Remoyê(18-26 nîsan 1920)
Di konferansê de têkildarî kurdan hindek biryar hatin wergirtin;
Peymana Sevrê(20 tebax 1920)
Di 20ê tebaxa 1920ê de di navbera dewletên hevalbendan û Osmanî de Peymana Sevrê hate destnîşan kirin. Ev peyman fermana parçekirina Dewleta Osmaniyan bû. Bi dûçûna vê peymanê dewletên hevalbend şert û mercên gelek şedîd danîn ber Osmaniyan. Hem ji layê axê ve hem jî ji layê aboriyê ve şertên giran hebûn.
Peymana Sevrê di dîroka Kurdistanê de xwedî nirxeke gelek bilind. Her çend ev biryar bêpratîk bin jî, ji bo globalîzasyona mafên Kurdistanê pêngaveke mezin e. Heta Peymana Sevrê jî kurdan dîplomasiyeke mezin birêvebir. Lê wek berê me gotî, nebûna hêzên leşkerî yên girêdayî hev, ev hewla dîplomatên kurd dixist xeterê. Jixwe kêmasiya vê di peymanên din de dê were dîtin.
Her çend li konferansan de biryarên wiha bên girtin jî, li Anatolyayê jî berxwedana hêzên Kemalîst mezin dibû. Di hidûdê Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê şerê Tirkiyeyê li dijî Fransayê sekinî. Fransa li dijî Sevrê poşmaniya xwe qebul kir û li gel Tirkiyeya kemalîst pêkhat. Jixwe piştî Fransayê dewletên din jî hêdî hêdî destnîşanên xwe vekêşan. Necat Ebdula li ser helwesta Fransayê wiha dibêje;
Konferansa Lozanê(11 çiriya paşîn 1922-24 tîrmeh 1923
Berî konferansê li ser Mûsilê şerekê dijwar hebû di navbera ingilîzan û tirkan de. Xwediyên herêmê miletê kurd ji ber parçebûna eşîrî, carna li gel tirkan, carna jî li gel ingilîzan tevdigerîn. Bi destpêka konferansê şer sekinîn û hewlên dîplomatîkî destpê kirin
Peymana Lozanê(23 tîrmeh 1923)
Konferansên li Lozanê 8 mehan berdewam kir. Piştî têkçûna hêzên ewropayî dijî tirkan, Peymana Sevrê pûç bû. Berevajî peymana Sevrê, peyva kurd jî di Lozanê de derbas nabe. Tirk bi xwebaweriyeke mezin rûniştin li ser maseyên Lozanê. Di encamê de 24ê tîrmeha 1923yê de di navbera van dewletan û Tirkiyeyê de Peymana Lozanê hate destnîşan kirin. Bi dûçûna madeya 3yê ya vê peymanê, di 9 mehan de diviyabû sinorê Tirkiye û Iraqê were kifş kirin. Eger di 9 mehan de ev pirsgirêk neyê çareser kirin, Cemiyeta Neteweyan dê vê pirsgirêkê çareser bike. Di navbera tirkan û dewletên din de sê mijar mabûn ku nehatin çareser kirin.
Ji bilî van her sê mijaran êdî Kurdistan bi awayekî fermî bû çar parçe;
Hewlên Mustafa Kemal
Piştî şerê cîhanî bidawî hat, Mustafa Kemal Atatürk û gelek efserên din yên artêşa Osmaniyan çûn Anatolyayê ji bo birêxistina gelê Anatolya. Pêşiyê li Erzeromê li 23 tîrmeh-5 tebaxa 1919ê kongreyek lidarxist. Ji 5 parêzgehên kurd 58 nûner tevlî vê kongreyê bûn, ji van nûneran 22 kurd bûn. Paşî di navbera 4-11 îlona 1919ê de jî li Sêwazê kongreyek lidarxist. Gelek nûnerên kurd hatin vê kongreyê jî. Hêjayî gotinê ye ku hemû bajarên kurd tevlî van kongreyan nebûn. Mustafa Kemal tehdîda ermeniyan li ser kurdan baş bikaranî. Eşîrên kurd ji ber tirsa avabûna dewleta ermenî, piştgiriya Mustafa Kemal kirin. Ev eşîrên kurd ne tenê di meseleya ermenan de hatin bikaranîn, her wiha li dijî navenda siyaseta kurd ya Stenbolê jî dijbertî dikir. Ji konferasnên ewropayiyan re name dişandin ku naxwazin dewleteke serbixwe ya kurd were ava kirin. Mustafa Kemal Atatürk hêj neçûye Sêwazê, nameyekê ji van serok eşîran dişîne; Hecî Mûsa Begê Motkîyî, Şêx Ebdulbakî Efendiyê Kufrevîzade yê Bedlîsê, Ebdurehmanê Şirnexê, Umerê Derşevî, Resul Axa, Sadulah Efendî, Şêx Mehmûdê Mûşaşê, Şêx Ziyaedînê Norşînî, Cemîlê Çetoyê Garzanî. Di van nameyan de Mustafa Kemal demagojiya îslamî dike û bi tehdîda avabûna dewleteke ermenî, dixwaze kurdan qanî bike. Her wisa piştgiriya girtina rêxistinên kurd dike û bang dike ku herkes tevlî Kuvayî Milliyeyê bin. Di van wextan de li dijî Mustafa Kemal jî xebat hene; Waliyê Elazîzê Alî Galip Beg, ji bedirxaniyan Mutaserrif Xelîl Beg bi piştgiriya Binbaşi Edward Noel dixwazin êrîş bibin ser Kongreya Sêwazê. Lê biserneketin. .
Mustafa Kemal Atatürk 3yê kanûna pêşîn a 1920ê li gel Bolşevîkan Peymana Gumruyê destnîşan kir. Bi vê peymanê Qers, Erdêxan û Artvin bûn milkê tirkan. Her wiha tehdîda ermenan bi vê peymanê ji holê rabû. Li gel Îtalyayê jî peymanek li sala 1921ê destnîşan kir ku di encamê de Îtalya ji Rojavayê Anatolyayê derket. Her wiha li gel Fransayê jî 20ê çiriya pêşîn a 1921êde Peymana Enqereyê destnîşan kir ku sinorê Suriye û yê Tirkiyeyê aşkera bû. Her wiha sinorek kişandin di navbera Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê de. Ev peymana li gel Fransayê tê wê wateyê ku Fransa dê dest ji Peymana Sevrê vekêşe û hêviyên Kurdistana Serbixwe dê pûç bibin. 11 çiriya paşîn a 1922yê jî şerê li gel brîtanî sekinî. Brîtanî mecbûr man ku li gel Hikûmeta Enqereyê pêk bihên. Şerê Rizgariya Tirkiyeyê gihişt armanca xwe û sinorên Tirkiyeya modern kifş kirin. Êdî rê li ber van hêzan vebû ku biçin Lozanê.
Avabûna mandateriya Fransayê
Li gulana 1924ê parlamenterê herêma Çiyayê Kurdan Nurî Kandî ji Fransayiyan xwest ku otonomiyê bidin kurdan, her wisa parlamenterên herêma Cerablûsê jî name şandin ku otonomî bê qebûl kirin
Li sala 1929ê 5 parlamenterên kurd teklîfa otonomiyê ji bo Rojavayê Kurdistanê kir lê ji layê rêvebirên Fransayî ve hate red kirin.
Hêjayî gotinê ye ku ji saa 1928ê heta sala 1936ê Fransayiyan azadiyeke civakî dabû kurdan, weşan bi kurdî dihatin kirin, li herêma Cezîrê karmendên dewletê kurd bûn.
Hewlên rêxistina Xoybûn
Piştî binketina Serhildana Şêx Seîdê Pîranî gelek rewşenbîrên kurd revîn bo Rojavayê Kurdistanê. Li vir gelek xebatên çandî û edebî kirin. Xebatên Xoybûnê gelek binirx in. Xebatên Xoybûnê bi taybetî li herêma Cezîrê hebûn ku Qamişlo, Hesekê, Amûdê di nav de.
Li sala 1932yê ji aliyê Celadet Elî Bedirxan ve Hawar (kovar) heta sala 1945ê tê weşandin.
Serhildana 5ê xizîrana 1937ê
Li Hesekiyê di navbera kurdan li dijî mandateriya Fransayiyan nerazîbûn destpê kirin, di wextek kurt de hemû bajarên kurd yên din jî tevlî van grêv û nerazîbûnan bûn.
Serhildana Şêx Brahîm (1939)
Li sala 1939ê de li herêma Çiyayê Kurdan ji aliyê Şêx Brahîm li dijî mandateriya Fransayê û hikûmeta Sûrî serhildan destpê kir. Di encamê de hêzên kurd binketin û gelek kurd bo Tirkiyeyê
Piştî şerê cîhanî yê duyem
Li sala 1945ê kurdan bi navê Yekbûn û Azadî (rêxistin) rêxistinek ava kir.
Cegerxwîn û Qedrî Can tevlî Partiya Komûnîst ya Sûrî dibin.
Avabûna PDK-Sê
Partiya Demokrat ya Kurdên Surî li 5ê tebaxa 1957ê ji aliyê Ebdulhemîd Hac Derwêş, Reşîd Hemo, Şêx Mihemed Îsa Mehmûd ve hate damezrandin. Di heman wextî de Nûredîn Zaza ji Ewropa vegerî Rojavayê Kurdistanê û we serokê partiyê hate hilbijartin. Li sala 1960ê bi daxwaza Celal Telebanî navê partiyê wek Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê hate guhertin. Li tebaxa 1960ê dewleta Sûrî dest bi girtina kurdan kir û di encamê de rêveberên partiyê jî di nav de 5 hezar kurd binçav kirin
Sepanên nijadperestî
Li sala 1962yê li Sûrî jimartina nifûsê hate kirin. Bi dûçûna vê jimartinê 120 hezar kurd ji hevwelatiya Sûrî hatin derxistin. Sedema dewletê jî ew bû ku ev kes ji Tirkiye an jî ji Iraqê hatine.
Derbeya leşkerî ya Beesiyan
Partiya Beesiyan bi destxistina desthilata Sûrî dest bi sepanên nijadperestî kir ku polîtikaiyên erebkirina herêmên kurdî destpê kir. Di navbera mal û milkên kurdan re ereb hatin bicih kirin.
Li sala 1975ê Seda Tebqayê hate çêkirin ku avdana herêmê bike lê rêjima Bees ji eşîra Wafda ku ereb in, 4000 hezar malbat li derdora Tebqayê bicih kirin
Kafîyelmolk
Kafîyelmolk, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Çiya Mazî
Çiya Mazî nivîskarekî kurd e ku di sala 1960î de li gundê Kufraga Şemrexa bi ser Mêrdînê ve hatiye dinyayê.
Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi kurdî dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, kurteçîrok, zargotin û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek Zend, Jiyana Rewsen, Welat, Azadiya Welat, Avaşîn, Hîwa, Mehname, Avesta, Amûdê, Nûbihar, Tîroj û Kevanê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya Şemrexê de xebitiye û malnişîn bûye. 5 zarokên wî hene û li navenda Mêrdînê dijî.
Auxonne
Auxonne, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Altîqere
Altîqere, gundekî bi ser navçeya Ceyhana Edeneyê ve ye.
Kerik, Çinar
Kerik, Kerrik, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Oblasta Zaporîjyayê
Oblasta Zaporîjyayê (bi ûkraynî: Запорізька область, Zaporiz'ka oblast' ) parêzgeheke Ûkraynayê ye.
Keldîzkê
Keldîzkê,, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Baxçeyên Hewselê
Baxçeyên Hewselê yan jî Gulistanên Hewselê, li ber Amedê, li geliyê Dicleyê, Bakurê Kurdistanê ye. Gulistanên Hewselê pirr kevn in. Weke gulistanekê ku di nava pirtûkên pîroz de behsa wê hatiye kirin. Herî zêde di dema keyê babilî Şemşê Adadê pêncan de ku di navbera salên 824 û 811ê de jiya de ket rojevê de. Di dema keyê babilî Şemşê Adadê de ku tê gotin şahbanûya wî ya Semîramîs çûye wir û tê gotin ku li wir wê jiyane xwe pişt re heta dawiya jiyane xwe jiya. Ji ber vê yekê, pişt re hinekan jî gotiye Gulistanên Semîramîsê jî.
Baxçeyên Hewselê, li ber çemê Dîclê li keviya bajarê Amedê ye. Li geliyê Dicleyê dimêne.
Hêrîs, Şeboster
Hêrîs, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
1817
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Lîsteya fîlozofên yewnan ên serdema kevnare
Feylesofên deme antîkê ne. Hizre wan, demên pişt wan re ji kifş kir. di herêmên xwe de.
Xwandagahên û hin nav
Avelanges
Avelanges, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Awirên rojê (pirtûk)
Awirên rojê navê pirtûka berhevkarê çîrokan Hîlmî Akyol e. Cureyê pirtûkê stran û pêkenok e.
Mehmet Nuri Yaman
Mehmet Nuri Yaman siyasemedarekî kurd e.
Mehmet Nuri Yaman endamê DTP'ê ye û niha parlamenterê Mûşê yê DTP'ê ye.
Rûsê
gunde ruse(rese) ji sinore bakur takribi 5-6 km dure.bin gundre ceme xabur derbas dibe.bi mese 2saatan duri gunde nizoreye
Zengilan, Ûrmiye
Zengilan gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 356 kes (66 malbat) bûn.
Romainmôtier-Envy
Romainmôtier-Envy, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Vaud a herêma Jura-Nord Vaudoisê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Pervin Buldan
Pervin Buldan ( li Hekarî, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedareke kurd e. Ew nûnera Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê e û ji rêşemiya 2018an de  ew hevseroka HDP û her wiha ew seroka  komela Yakay-Dere. Ew komel alikariya malbatên Kurdên dike ku ji aliyê dewleta kûr hatine kuştin.
Jiyana wê
Buldan li Colemêrgê mezin bû û li wir dibistan xwend. Dûvre ew di rêveberiya herêmî de xebitî. Di 19 saliya xwe de, ew bi Savaş Buldan re, ku ji karê polîtîkî bû, zewicî. Coteyar di sala 1990an de li Stenbolê ma bar kirin  ku Pervin Buldan bermalî bû.
Savaş Buldan rabû ser bibe karsaziyek navdar a Kurd.
Billigheim
Billigheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neckar-Odenwald-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Höchst im Odenwald
Höchst im Odenwald şaredariyeke navçeya (Landkreis) Odenwaldkreis li Hessen, Almanyayê ye.
1862
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Funnsjøen
Funnsjøen, goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 25 kîlomêtre ye û bilindahiya ji asta deryayê 442 mêtre ye.
Nahe-Glan
Nahe-Glan şaredariyeke kolektîv (Verbandsgemeinde) a navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Zachary Taylor
Zachary Taylor (jdb. li Barboursville, Virginia; m.  li Washington D.C.) 12. serokdewletê DYAyê bû. Ew herwiha generalek bû. Ji heya yê, li ser postê serokdewletiyê bûye.
Li çewlîkeke Virginiayê, di malbateke xwedî neh zarok in de hatiye jiyane. Malbata wî xwedî milk û axê bû. 26 kolayên bavê wî Richard Taylor (1744-1829) hebûn. Taylor kêm perwerde dîtibû. Lewra jî di tevahiya jiyana xwe de astengiyên rastnivîsê kişandiye.
Tevlî artêşê dibe. Sala 1810ê bi Margaret Mackall Smith re marî dibe (dizewice), 6 zarokên wan dibin (5 ji wan zû dimirin). Di şerê amerîkî-brîtanî de serketinên wî gelek in. Di werçerxa (heyam) duyem a serokatiya xwe de jiyana xwe jidest dide. Li ser mirina wî gumana jehrkirinê tê tê kirin lê encamekê jê dernakeve. Li dijî koletiye têdikoşe.
Bûrhanlî
Bûrhanlî, gundekî bi ser navçeya Ceyhana Edeneyê ve ye.
Bonsecours
Bonsecours, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Xanedana Qacaran
Xanedana Qacaran xanedana dîrokî ya tirkmenên Îranê e ku 136 salan serweriyê kiriye. Qacariyan pêşengiya têkoşîna li dijî Împeratoriya Rûsî, Dewleta Osmanî û hêzên mêtingehkar ên ewropiyan kirin.
Qacar Anatoliye Yozgat ku ber bi dawiya çolê ve koçî herêma Gencawa Azerbaycan kir Sedsala 15-an Eşirek Turkmen e. Ew ji sê eşîrên Tirkmen pêk dihatin: Bayam Bayati, Akça Koyunlu û Akçalu. Beşek ji 17. Ew ji bo erka parêzvanê sînor di sedsalê de ji bo Xorasan dora Îslamabad hatin şandin.
Avabûn
Beşek pir mezin a hikumdariya wî, bi şerê Qaçaran re derbas dibe. Di encama şerekî bi Îrana Qacarî re dîl dikeve dest û li keleha Bamê tê kuştin. Dewleta Zend di sala 1794’an de ji hêla împaratoriya Qaçaran ve ji holê hatiye rakirin. Dewleta Zendî dewleta herî mezin a dawiyê ya ku kurdan avakiriye ye.
Axa Mihemed Xan(1779-1797)
Desthilata Qacariyan bi rêberiya Axa Mihemed Xan ve hate ava kirin û gelek kes ji eşîra Zendan û têkildarî vê eşîrê kuştin ji çend eşîran pêk tê. Di navbera salên 1780 û 1790an de bajêrên Îranê yek yek bidest xistin. Li sala 1786an de bajarê Tehranê dagir kirin û ew der wek paytextê xwe îlan kirin. Li sala 1796an de jî Malbatê Qacariyan ava kirin. Êdî li Îranê desthilata malbata Qacariyan destpê dike.
Nesredîn Şah
Piştî mirina Axa Mihemed Xan Dewleta Qacariyan ji aliyê Nasreddîn Şah ve dihate rêve birin. Dewlet xwediyê 9 wezaretan bû. 5 wezaret li ser kaxezê hebûn û 4 wezaret jî her çend bi aktîf kar kiribin jî burokrasîya zêde mezin di dewleta Qacariyan da nebû. 4 wezaretên aktîf; Wezareta Şer, Wezareta Darayî, Wezareta Dadê û Wezareta Karên Derve bû.
Mîrektiyên kurd Erdelan û Mukrî di dema Nesredîn Şah de hatin rûxandin
Wezareta Karên Derve li çend dewletên derve berpirsiyar hebûn, di nav wan de Îstanbul, Parîs, Washington hebû
Wezareta Darayî dema destpêka dewleta Qacariyan welat wek 38 herêmên bacê parve kiribû lê li salên 1910an de ev herêmên bacê kiribûn 18. Ji bo bac komkirinê li her herêmê mustavfiyek dihate hilbijartin. Mustavfî bi alikariya serokeşîrên herêmê bacên herêmê kom dikir û dibir Tahranê.
Wezareta şer 8 hezar peyadeyan bû 5 hezar ji wan topavêj bûn û xwedî 4 topan bûn. 3 hezar jî ji Lîwaya Qazaxan bû. Fermandeyê Liwaya Qazaxan ji Rusî bû. Leşkerên Liwaya Qazaxan hindek ji eşîra Şahseven bûn, hindek jî penaberên Tirk bûn ku ji Rusî revîbûn û hatbûn Erîvanê. Lê bi dûçûna wezareta şer ew xwedî 200 hezar leşkeran bûn. Lê 200 hezar leşker, leşkerên eşîrî bûn û her yêk xwedî serokeşîrekî bûn. Ji bo ji biryarên Hikûmeta Qacariyan bêhtir biryarên serokeşîran girîngtir bûn.
Wezareta Dadê bêhtir li ser sûcên dijî dewletê kar dikir. Wek din gelek kar û barên têkiliyê edaletê li her herêmekê ji aliyê eşîran ve çareser dibû.
Hirziniq
Hirziniq, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Xanedana Qacaran
Nesredîn Şah
Ulemayên dewra Qaacariyan xweser bûn. Bacek bi navê Hums ji xwe re kom dikirin. Her wisa zekat jî kom dikirin.
Feth Elî Şah
Avabûna dînê Bahaî di dewra Qacaryan de ye. Ticarekê Şîrazî li sala 1840an de xwe wek derekî dide nasîn ku di wî derî de Îmam Mehdî dê borît. Piştî vê ev ticar tê darve kirin. Mirîdên wî li sala 1852an de sûîkastekê li dijî Nasreddîn Şah pêk tînin. Lê hemû tên girtin, wek zindiq tên binav kirin û ceza dikin. Gelek zanayên vî dînî direvin nav Osmaniyan.
Nesredîn Şah
Li sala 1880ê de li Şemzînanê Serhildana Şêx Ubeydelayê Nehrî ber bi axa Qacariyan ve rû da. Qacariyan bi alikariya dewleta Osmaniyan Şêx Ubeydela bêdeng kir.
Mizeferedîn Şah
Di 28ê gulana 1901ê de di navbera ticarekê ingilîz bi navê William Knox D'Arcy û Muzaffereddîn Şah de hevpeymaniyeke bi navê Hevpeymana Îmtiyazê ya D'Arcy îmze kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ;
Her wisa di dema lêgerîna petrolê de diz û çeteyên herêmê şîrketa petrolê gelek caran aciz dikir. Ji ber vê jî şîrketê li gel eşîrên herême bi taybetî Bextiyariyan pêkhatin. Ji bo ku ev eşîr ewlehiya herêmê biparêzin %3 pişka qezenca şîrket distandin. Lê ev pişk jî dema Şah Reza de bû malê dewletê. Hevpeymana D'Arcy heta şoreşa Îslamî di navbera Îran û Ingîlîzan de dibe sedema pirsgirêkan. Piştî lêgerînên şîrketê, petrol li sala 1908ê de li Mescîda Silêman hate peyda kirin. 14ê nîsana 1909ê de jî Anglo-Persian Oil Company hate damezrandin. Lê ji ber girîngiya petrolê ji bo artêşa Îngîlîzan, Îngîlîzan dest dana ser şîrketê û %55 pişk ji şîrketê kir malê dewleta Îngîlîzan. Li sala 1912ê de jî di gemiyan de şûna komirê, berhemekê petrolê fuel oil hate bikaranîn. Ev pêngav ji bo îngîlîzan, petrola Îranê binirxtir kir. Êdî Îran ji Îngîlîzan wek Hindistanê dibe welateke girîng.
Berî ku Şoreşa Makezagonî were îlam kirin sê aliyên Îranê hatibûn dagir kirin. Li aliyê Başûr Brîtanya, aliyê bakur Rûsî, aliyê rojava ve jî Osmaniyan Îran dagir kiribûn. Li zivistana 1905ê hêzên Osmaniyan fersend ji kaosa di nav Îranê de dît û ji Makû, Urmiye heta Seqizê xistin bin kontrola xwe de. Brîtanya û Rûsî ji van pêngavên Osmaniyan gelek aciz bûn û givaşeke mezin li ser Osmaniyan çêkirin ku Osmanî vekêşin. Di encamê de li sala 1907ê Osmanî ji Îranê derket.
Qubîn
Qubîn (1928: قوبن, Qobin, Qûbin; 1946: Beşiri; bi Tirkî, Beşiri) yek ji navçeyên Êlihê ye. Bingeha navçeyê heya dema Hûrrîyan kevn e. Asûrî, Med, Pers, Makedonî, Roma, Bîzans, Mongol, mîrîtiyên Kurdên, Osmanî li vir desthilatî kirine. Di sala 1926'î de wekî navçe bi Sêrtê ve û di sala 1990'î de jî bi Êlihê ve hatiye girêdan. 16 km ji Êlihê dûr e. Rûber 889 km², bilindahî ji rûyê avê 680 m ye. Gorî hejmartinên sala 2000'î hejmara niştecihên navendê 8.523 û bi giştî jî 33.152 ye. 1 nehiye, 51 gund û 64 mezre girêdayî Qubînê ne. Aborî piranî li ser xwedîkirina ajalan û çandinîyê ye. Herwekî li navçeyê kargehên piçûk û çend jî fabrîk hene. Ji bo mînak fabrîka nîsk, fabrîka xalîçeyan.
Xanedana Qacaran
Şoreşa Makezagonî
Di vê kaosê de Îranê hewceyî bi hizûr û rêvebirineke nû heye, deng û nerazîbûn zêde dibin hem di nav gel de hem jî di nav bûrokratan de. 21ê Sibata 1921ê de Liwaya Qazakan bi serdariya Reza Xan ji Qazvîn çûn Tahranê. Tahran dagir kirin û dest danî ser rêvebiriya Îranê.Serkeftînên Reza Pehlewî popûlarîteya wî li Îranê zêde dikir. Di dawîyê de dawîya Serhildana Şêx Xezal anî. Heta sala 1925ê rêvebirina hikûmetê dikir. Desthilata malbata Qacariyan destpê dikir lê sala 1926ê de ev desthilata malbata Qacariyan bi dawî anî û xwe wek Şahê Îranê îlan kir.
Desthilata Reza Şah dawî li desthilata malbatên Tirk tîne û desthilata fars-netew destpê dike. Nivîskarê tirk ê Azerbaycanê Cemîl Hasanlu vê bûyerê bi vî awayî neqil dike; Desthilata Tirkan a hezar salî li Îranê bi awayeke xerab bi dawî dibe
Keçelikê serdar (pirtûk)
Keçelikê Serdar navê pirtûkê ya nivîskar Hîlmî Akyol e. Cure ya pirtûkê çîrok e.
Sertan
Sertan, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Vieussan
Vieussan, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
John Galsworthy
John Galsworthy (jdb. li Kingston Hill, Surrey, Brîtanya; m.  li London) dramatîker û nivîskarekî Brîtanî bû. Rêzepirtûka wî ya romanan The Forsyte Saga wekî hîmê wêjeya nûjen a Brîtanî tê jimartin. Sala 1932î Xelata Nobelê ya wêjeyê werdigire.
Kadaxan
Kadaxan, gundekî girêdayê navçeya Cîmîn ya Erzînganê ye.
Dandong
Dandong, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Liaoningê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 2.444.697 kesî
Siyakû
Siyakû navê gundekî û şaredariyeke di navçeya Astara de li başûrê Azerbaycanê ye. Gundên Gîleşe û Bînabey bi Siyakû ve girêdayî ne.
Jineolojî
Jineolojî, weke navê "zanista jinê" jî hat binavkirin. Care pêşî, Abdullah Ocalan di pirtûka xwe ya bi navê "Civaknasiya azadiyê" de anî ser ziman. Di nava 28´ê sibatê û 2´yê adara 2014´an de bi care pêşî konferansek bi navê jineolojiyê li zanîngeha Berlînê ji aliyê jinên akademisyen ên kurd û ên cîhanê ve hat li darxistin.
Avosnes
Avosnes, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Jineolojî
Afirandina peyva jineolojî
Gotina ´jinê´ ji kurdî ya. Di kurdî de ´jin´, navê zayenda mê ya. Gotina navê jinê a jin, biqasî ku navê zayendekê ya, ewqasî jî weke gotin tê wateya ´jiyanê´ jî. Gotina ´jineolojiyê´ jî, ji wê diafirê.
Zühtü Arslan
Zühtü Arslan (jdb. 1ê rêbendanê sala 1964an) dadgereke tirk e û ji 10ê sibata 2015an û vir ve serokê Dadgeha Destûra Bingehîn a Tirkiyeyê ye.
Arslan li navçeya Sorgun a girêdayî parêzgeha Yozgadê a Tirkiyê ji dayik bûye. Di sala 1987an de li Zanîngeha Enqereyê dibistana zanistên siyasî qedandiye. Di sala 1996an de li Zanîngeha Leicesterê mastera xwe wergirt. Paşê wek serokê Akademiya Polîsên Neteweyî ya Tirkiyê kar kir. Di 10 Sibat 2015 de wek serokê dadgehê hat hilbijartin.
Rottenburg an der Laaber
Rottenburg an der Laaber bajarokekî navçeya (Landkreis) Landshut li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Hakan Fidan
Hakan Fidan (jdb. 1968, li Enqerê), rayedarekî dewleta tirk e ku bi eslê xwe kurd e. Hakan Fidan niha wezîrê karên derve yê Tirkiyê ye. Berê karên wezareta derve Hakan Fîdan di navbera salên 2010 heta sala 2023an de wekê rêveberê Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî ya Tirkiyeyê (MİT) xebitiye.
Jînenîgarî
Hakan Fidan di sala 1968an de li Enqerê, Tirkiyê ji dayik bûye ku bi eslê xwe kurd e. Bav û kalên wî ji Bakurê Kurdistanê ku pêşî ji navçeya Gimgim a bi ser parêzgeha Mûşê koçê navçeya Erdîşa bi ser parêzgeha Wanê dibin û piştre jî ji wir koçê Enqereyê bûne. Dayika wî jineke tirk ji bajarê Denizli yê ye. Lî Zanîngeha Maryland Global Campus beşa rêvebirin û zanista siyasî dixwîne piştre li Zanîngeha Bilkentê bawernameya master û doktorayê wergirtiye.
Kariyera siyasî
Fidan ji 25ê gulana 2010an heya 7ê sibata sala 2015an bi armanca nûnertiya Partiya Dad û Geşedanê ji wezîfeya xwe ya parlamenteriyê endam kir. Di 9ê Adara 2015an de, piştî 30 rojan, namzetiya xwe vekişiya. Di nava çend saetan de dîsa ji bo wezîfeya xwe hat tayînkirin.
Têkiliyên derve
Di heyama wî de ji hevkariyeke ewlekarî ya bi Îsraêl û Amerîkayê re ber bi yekkirina bi Îranê re veguherî, bi taybetî bi Qasem Silêmanî, serokê partiya Al-Quds. Di Konferansa Ewlekariyê ya Munîhê di Sibata 2017an de, wî lîsteyek ji 300 alîgirên Tevgera Gulen radestî Bruno Kahl, serokê Bundesnachrichtendienst a Almanyayê kir, bi çavê xuyabûna hevkariyê. Di Îlona 2022an de li Bexdayê serdana Hamis Hancer ê ji bi siyasetmedarên sunîtî ya Parlamentoya Iraqê mîvan bû û bi Serokomarê Iraqê Beram Salih re jî hevdîtin kiribû.
Karê dîplomasiyê
Di 3ê Hezîrana 2023an de di Kabîneya 67an a Tirkiyê de wek Wezîrê Derve hat destnîşankirin.
Oblasta Vînitsiyayê
Oblasta Vînitsiyayê (bi ûkraynî: Вінницька область область, Vinnyts'ka oblast' ) parêzgeheke Ûkraynayê ye.
Zivîk
Zivîk gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 88 kes (22 malbat) bûn.
Pilo
Pilo (bi latînî: Myrmeleon formicarius) navê kurmikekî axê ye. Ew tim di axê de kortikan dikole. Paşê gir dibe pi per dibe dikane bifire.
Pilo kurmikeke di herêma Efrîqa, Awûstûrya û Behra Spî dije. Ji xwe jiyana xwe li gorî neçirvaniyê şêwandiye: Dema ku kortika xwe (malika xwe) çêdike, xwe tê de vedişêrîne û li benda xwarina xwe dipê. Taybetiya kortika xwe ev e ku Pilo vê kortikê wekî kortika neçirê bikartîne: Dema kurmek (bi gelemperî morîyek) lê nêz dibe, ji nişka ve dikeve neçirê û êdî nikare xwe xelas ke. Lê bi tenê piloyên ku li derdora Behra Spî (û li Kurdistanê) de dijîn neçirvan in.
Neçira Pilo
Da ku pilo karibe neçirê bike sê gav jê re pêwîst in:
Cihê Pilo di çanda Kurdan de
Ku tiştek dikeve çavên zarokan hanî dibêjin: "Pilo pilo bavê min, tiştek kete çavê min, ku axe bihelle, ku kevire biteqe, ku çopê bifire."
Gilten (gol)
Gilten (gol), goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye. Gol bi qasî 1,5 kîlomêtre dikeve aliyê bakurê gundê Følling (Rêya Ewropî rêya E6) û bi qasî 14 kîlomêtre li aliyê rojhilata gundê Namdalseidê cih digire.
Kirmanciye
Kirmanciye binavkirineke ji bo herêmên ku lê kirmanckî (kirdkî, zazakî, dimîlkî, ginî) tê axavtin. Pirranî di stranan de tê bikaranîn. Li herêma Dersîmê hin caran di wateya "Dersîm" de jî tê bikaranîn.
Ji aliyê sosyolojîk ve ji herêmên ku çand û baweriya Dêrsîmê (Îtîqadê Dersîm) lê dijî tê bikaranîn. Herçendî kurdên kurmancî diaxivin li Sêwas û Qoçgîryê hene jî, ji bo herêmên wan jî Kirmanciye dibêjin. Lewra ew Kurd baweriyên Dêrsîmê jî dihewînin.
Avot, Côte-d'Or
Avot, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Toledo, Spanya
Toledo, bajarekî spaniyan e ku şaredarî û paytexta parêzgeha Toledo ye û bi civata xweser ya Castilla-La Mancha ve girêdayî ye.bi gelheya xwe ve sêyemîn girantirîn bajarê Spanyayê ye.Bajarê kevn li berava rastê ya çemê tajoyê de ye û li ser girekî ku ji aliyê çemikekî ve dorpêçkirî ye.Termê şaredariyê du heb dever dihewîne: Azucaica berava rastê de ye û Santa María de Benquerencia, berava çepê de ye ku tam li hemberî navçeya din e.
Lützelbach
Lützelbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Odenwaldkreis li Hessen, Almanyayê ye.
Vilsbiburg
Vilsbiburg bajarokekî navçeya (Landkreis) Landshut li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Xormekan
Xormekan yek ji eşîrên kurdan e.
Pirraniya Xormekan bi zaraveyê zazakî û kurmancî diaxivin li Dêrsim Qîşle, Pilemor, Sêwas, Erzîngan, Mûş Gîmgîm/Varto, Qayserî, Meraş, Xinûs, Çewlîg, Elezîz û ji aliyê olî ve elewîtiyê dihewînin. Ji duwazdeh zêde şaxên wan hene.
Gundên Xormekan
1. Dêrsim / Qisle:
2. Dêrsim / Pilemûriye
3. Gümüşhane / Kelkit
3. Mûş / Gimgim Zengel, Mengel, Kuzik, Ameran, Stûkuran, Stûkurana Qij, Çorsan
4. Çewlîg / Azarpêrt / Kârer
5. Erzîrom / Xinûs
6. Erdêxan / Mêrdînik
7. Erzingan / Têrcan
8. Erzingan / Gercan
9. Sêwas / Macîran
10. Sêwas / Ezbider
11. Sêwas / Axvanîs
12. Sêwas / Dîvrîgî
13. Dêrsim / Pêrtag
14. Dêrsim / Mêzgir
Heraniye
Heraniye, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Xormekan
Gundên Xormekan
17. Erzirom / Çat
18. Çewlîg / (parêzgeh)
19. Çewlîg / Kanîreş
20. Erzingan / Cîmîn
21. Sêwas / Tecer
22. Qeyserî / Sarız
23. Sêwas / Dîvrîgî
Oblasta Mikolayîvê
Oblasta Mikolayîvê (bi ûkraynî: Миколаївська область, Mykolaïvs'ka oblast' ) parêzgeheke Ûkraynayê ye.
Xormekan
Gundên Xormekan
24. Çewlîg / Kanîreş
26. Sêwas / Bilekan
27. Elezîz / Dep
Yêkmala Jorî
Yêkmala Jor, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Rüdesheim (Verbandsgemeinde)
Rüdesheim şaredariyeke kolektîv (Verbandsgemeinde) a navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Villemagne-l'Argentière
Villemagne-l'Argentière, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Elztal
Elztal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neckar-Odenwald-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Oblasta Kîrovohradê
Oblasta Kîrovohradê (bi ûkraynî: Кіровоградська область, Kirovohrads'ka oblast' ) parêzgeheke Ûkraynayê ye.
Gîleşe
Gîleşe (bi azerî: Giləşə) navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Gîleşe bi gundê Siyakû ve girêdayî ye.
Key
Key, şah an jî qral di sazûmaniyên monarşîk de kesê ku li welatek xwedî rol û erka herî bilind e.
Key li çend welatan otorîteya herî mezin e. Lê belê, roja îro li piraniya welatan key tenê roleke sîmbolîk dileyize.
Li gorî kevneşopê piştî mirina key, law an keça wî tê ser text. Ji keya jin re keyxanim, keybanû an jî qralîçe dibêjin. Welatên ku monarşiya wan heye jê re keyanî dibêjin. Keyaniya Brîtanî, Keyaniya Swêdê û Keyaniya Taylandê nimûneyên keyaniyan in.
Key, anku mîr, elementeke girîng a çîrokên mîrên kurd e.
Qelariç
Qelarîç, gundekî girêdayê navçeya Cîmîn ya Erzînganê ye.
Serteng, Xelîfan
Serteng, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.