cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017
Her wisa Mesud Barzanî di 25ê gulana 2017an de çû Sofiyaya paytexta Bulgaristanê. Li vir li gel serokwezîrê Bulgaristanê Boyko Borissov hevdîtinek pêkanî û ji wi re behsa referandûmê serxwebûnê kir.
Li gor serokê komiteya hilbijartin û giştpirsiyê Hendren Muhammed Neteweyên Yekbûyî wê di giştpirsiyê de bêalî bibin û ji bo ku giştpirsî yasayî bibore wê ofîsan vekin.
Tawşancix
Tawşancix, gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye.
Taşkesan
Taşkesan, gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye.
Banehabane
Gundê Banêhebanê bi navçeya Merdînê bi Kerboranê girêdayî ye.
Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017
14ê îlona 2017ê li Dihokê di navbera Serokatiya Herêma Kurdistanê û Neteweyen Yekgirtî re bi beşdabûna DYA, Almanya, Fransa û Brîtanyayê de hevdîtinek girîng hatiye kirin.
Banehabane
Gündeki piçûk bû li pir şirinbü, dahlü avü birkeve zahf xweşbün.Çiya e ve bi dare mazi ü bi dare simaqe şenbü.Tama tirhe ve i taifi 40 sala he di ber dinanemindeye...Di neqebeyna şikeftika ü qavaqa ü küpras deye li dorave gülbiş ü botije heye. Bi aşira basqilva te naskerin.Li MiXABiN geleki balkeşe iro geleka ji vanaka hebünaxwe vindakiriye.Jiber kü her nimet bi insana hena ,kü insan jı vedere hata koçberkirin nimet ji pera koçberbun ü hebuna xwe vindakirin. Vexte mihov ji kerboran derdiket ji aliye sere kiryava ber bi midirsafa va u ber bi aşe kevir,ber bi nuvala aşava diçuvi ,ev sipindare bilind ev hejire benati u ye ezraqi u bihneke xweş u hinik leruve mihov dixist mihov xwe de beheşta dinya eda didit. Li ser ve reya nuvala aşa 6 7 aş di şuğulin.ji sere kahni ye aşe mala ağe, aşe mala kosa,aşe sope, aşe kevir, aşe mala siloğero...jivara dahata gotin. He kavile hinek ji va aşa hene.Mihov sere kahniya xalastike duvre digihe ava dore, cihe şahlulu bilbila,qab qaba keve ribat,duvre günde şikeftika ava lata gevri hasreta dila...Günde banehabane günde bavu kalema, cihe şer u agit u veliya.Günde berxwedane bingeha şehida, li hembere zilmu koledara cihe cangevara...Di dirokeda tüccara serexwe li ber zilmu neheqiye netevandiye. Ne cerdavani ne hilevani ne koledari qabul nekiriye.Gele ve her vext xerxwazu u jir u zaneye...Şuğulkerexwe mahbube dile xalqexweye u her tim li ser piyaya. Le mixabin hata velatema xweşnebe BANEHABANE ji nema te sihra bere...Hata aşiti çinebe denge romiya u çekdari ye nesekne tider xweşnabe...SLAVE GERM JI JİRU ZANA U XWENDEWANA RA.....İDRİSE BANAHABANİ.
Bizenka
Bizênka gundekî ser navçeya Heskîfa Êlihê ye. Ji ber sedemên ewlekariyê di sala 1993'an de hate valakirin.
Kanî Hencîre
Kanî Hencîre, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017
Biryara Giştpirsiyê
Di vê civînê de amadebûyên civînê bi koma dengan li ser van çend xalan li hev kirin:
Bûrokratên di vê civînê de hazir bûn:
Di vê civînê de Mesûd Barzanî Komîsyona Bilinda Hilbijartinan û Referandûmê li Herêma Kurdistanê erkdar kir, da ku ji bo birêveçûna referandûm û hilbijartinan dest bi amadekariyan bikin, Her wisa hêjayî gotinê ye ku di vê civînê de Tevgera Goran û Komela Îslamiya Kurdistanê hazir nebûn.
Duyemîn Civîn (30.07.2017)
Hêjayî gotinê ye ku di vê civînê de Mesûd Barzanî Serokê Herêma Kurdistanê û beşdariya birêz Kosret Resûl Elî Cîgirê Serokê Herêma Kurdistanê, Nêçîrvan Barzanî Serokê Hikûmeta Herêma Kurdistanê, nûnerên partiyên siyasî û pêkhatên neteweyî û dînî yên endamê wê Encûmenê birêveçû.
Pêncemîn Civîn (23.08.2017)
Di vê civînê de naveroka serdana Wezîrê Berevaniya Amerîka ya ji bo Herêma Kurdistanê û helwestên herêmî û navdewletiyan li ser referandûmê hatiye guftûgokirin û piştî gûhgirtina li rapor û encamên guftûgoyên şanda danûstandinkarê Herêma Kurdistanê li gel Hikûmet û aliyên siyasiyên Iraqê û balyozxaneyên li Bexda, civînê de gihîştin van encamên xwarê:
Şeşem Civîn (10.09.2017)
Di vê civînê de biryara giringtirîn hatiye welgirtin ku dê 14ê îlonê 2017ê parlamen were çalak kirin, her wisa biryarên din jî wiha ne: 13ê îlona 2017ê Encûmena Bilind ya Giştpirsiyê daxuyaniyek belav kir. 7 xal nîşan kirin. 14ê îlona 2017ê Mesûd Barzanî li gel Brett McGurk Nûnerê Taybetî yê Serokê Amerîka û Jan Kubis Nûnerê Taybetî yê Sekreterê Giştî yê rêxistina Neteweyên Yekgirtî û Douglas Silliman Balyozê Amerîka li Iraq û Frank Baker Balyozê Brîtanya li Iraq civînek girîng kir. Di vê hevdîtinê de ji aliyê vê heyetê ve alternatîfek nû li şûna giştpirsiyê dan Mesûd Barzanî. Lê Barzanî ji bo vê alternatîvê got ku biryar ne ya min e, divê serkirdeyên Kurd bi hevra biryar bidin.
Heftem Civîn (19.09.2017)
Sebeba vê civînê ew bû ku ji aliyê partiyên siyasî yên Kurdan ve bersivek ji bo wê heyetanavnetewî bidin ku alternatîvek pêşniyar kiribûn li şûna giştpisriyê. Di vê civînê de ev pêşniyara li şûna giştpirsiyê hatiye dayîn, hatiye redkirin. Di vê civînê de ev biryar hatin dayîn:
Heştem Civîn(21.09.2017)
Biryarên civînê:
Nehem Civîn (24.09.2017)
Piştî encamdana giştpirsiyê Serkidayetiya Siyasî ya Kurdistanê kom bû, dawîbûna erka Encûmena Bilinda Giştpirsiyê kir. Endamê Encûmena Bilinda Referandûmê Sadiq Cebarî jî dibêje; dibe ku em navê encumenê ji Encûmena Bilinda Referandûmê bo Encûmena Bilinda Serxwebûnê yan Encûmena Bilinda Niştimanî biguherin
Budceya û pêkhateyên Giştpirsiyê
-23/24ê îlonê hêzên pêşmerge, asayîş, polîs, kesên girtî û nexweş dengên xwe bidin
-Roja 25ê îlonê jî dê ji demjimêr 08.00ê sibê heta 18.00ê êvarê hemwelatî herin ser sindoqan û dengê xwe ji bo vê pirsê bidin: “Gelo hûn dixwazin Herêma Kurdistanê û navçeyên li derveyî îdareya Kurdistanê bibe dewleteke serbixwe?”
-Kartên dengdanê bi zimanên Kurdî, Erebî, tirkî û Suryanî têne çapkirin
-Jimara dengdara dê di navbera 3milyon 300hezar-3milyon 500hezar de ye
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê piştî giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê gehişte asteke girîng û aloz.
Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyê
Ev têkilî bi giştpirsiyê kete asteke din ku navbera her du pêkhateyan de krîzek mezin derket.
Cûdahiyên fikrî di nav YNKê de
Wek tê zanîn di nav YNKde du bask tên zanîn ku yek ji wan li gel PDKê, yek ji wan jî li gel Goran têkilî hene. Ev parçebûna di nav YNKdê di sala 2009ê de destpêkir ku ji wê parçebûnê Tevgera Goran derket. Niha jî ku piştî vemirîna tesîra Celal Talebanî li ser YNKê û di nêzikbûna giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê de, yek bask li gel giştpirsiyê ye ku çêbibe û yek bask jî li gel Gorane ku şert û mert datînin ber PDKê ku berî giştpirsiyê hindek şertan bên cih. Wek tê zanîn cîgirê Serokê Kurdistanê Kosret Resûl, Parêzgarê Kerkûkê Necmeddîn Kerîm û cîgirê serokwezîrê Kurdistanê Qubad Talebanî li gel giştpirsiyê ne ku bê şert û merc were kirin û niha jî aktîf di nav pêkhateyên giştpirsiyê de cîh digrin. Ji aliyê din kesên wek Hêro Talebanî, Mele Bextiyar, Mehmûd Sengawî jî li dijî giştpirsîye ne ku bê şert û merc bê kirin.
Baskê duyem
Endamê mektep siyasî yê YNK, Mehmûd Sengawî dibêje ku Necmeddîn Kerîm temsîliyeta YNKê nake. Ew ne bi temsîliyeta YNK, bi temsîlîyeta Kerkûkê li gel şanda giştpirsiyê çûye Ewropayê. Her wisa lêzêde dike û dibêje Mesud Barzanî bêyî çalakkirina parlamena xwe li parlamenên Ewropayê piştgiriyê dixwaze. Her wisa Endamê Polîtbûroya Yekîtiya Nîştîmaniya Kurdistanê (YNK) Rif'et Ebdûllah dibêje, bêyî çalakkirina parlamenê referandûm nabe û YNK jî beşdar nabe. Berpirsî Desteya kargêrî mektebî siyasî ya YNKê Mela Bextiyar di hevdîtinek xwe de dibêje ku biryara YNKê ew e ku bêyî parlamen, YNK beşdarî proseya giştpirsiyê nabe.
23 hezîrana 2017ê de YNK û Goran civiyan. Di civînê de ev biryar hatin girtin:
8ê tîrmeha 2017ê de YNK û Goran dîsa civiyan û hindek biryar hatin girtin:
Bi dûçûna Endamê Polîtbûroya YNKê Mela Bextiyar di YNKde du nêrin hene:
Her çend di nava YNKê de wek wiha du bask bên diyar kirin jî, ev rasterast têkildarî têkiliyên PDK û Goran in. Wek Mela Bextiyar gotî yek bask xwe dike navbeynkar lê baskek jî wek Goranê pozîsyona xwe xurt dike. Di civîna polîtburoya YNKê ya dawî de bi serokatiya Kosret Resûl hindek biryar hatin girtin ku berçave ev bask dixwaze navbeykariya PDK û Goranê bike. Di daxuyaniya vê civînê de:
Di vê derbarê de endamê polîtbûya PDKê Elî Ewnî dibêje ku "Hin bêserûberî li nav Yekîtî de heye, ewan destpêkê piştgiriya referandûmê kirin, niha jî piştivaniya wan kesên li dijî referandûmê ne dikin, herwiha daxuyaniyên cor bi xor didin, divê demeke nêzîk de Yekîtî nûnerê xwe bo prsa referandûmê diyar bike." .
Hêjayî gotinê ye ku ev cudahiyên fikrî di navbera YNKê de bû sedema dagirkirina Kerkûkê ji aliyê Heşda Şebî û leşkerên Îraqê ve.
Neçalakkirina Parlamenê
Di zivistana 2015ê de ji ber nedana meaşên karmendan li Kurdistanê, xwepêşandan destpê kirin. Di xwepêşandanan de li Silêmanî û Helebçê avahiyên PDKê hatin şewitandin û 4 kes jî hatin kuştin. Piştî van bûyeran PDKê Goran sûcdar kir ku wan avahiyên wan şewitandîne û kesên nêzîka wan kuştine. Ji ber van sedeman PDKê bi yekalî hatina serokê parlamenê Yusif Mihemed ku ji Goranê ye qedexe kir bo Hewlêrê û çend wezîrên Goranê jî ji komîteya Wezîran hatin derxistin. Piştî van bûyeran ta niha parlamena Kurdistanê girtiye û hêj jî nehatiye vekirin. Ji ber van sedeman jî Tevgera Goran, daxil nebûye gotubêjên giştpirsiyê. Niha jî berî ku giştpirsî çêbibe hemû partî hemfikirin ku parlamen bê vekirin û li ser vê dixebitin û li rêbazan digerin. Piştî biryardayîna giştpirsiyê PDK û YNK civiyan û ji bo parlamen bê vekirin hewl dan û biryar dan ku parlamen bimerc were vekirin. Bi dûçûna wê rêbazê divê parlamen bê vekirin lê serokê parlamenê ku ji Goran e bê guhartin. Lê Tevgera Goran ev pêşniyaz red kir. Her wisa Komeleya Îslamî jî ev pêşniyaz red kir. Tevgera Goran û Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê (Yekgirto) bi hevra civînek kir û di vê derbarê de hindek biryar dan. Bi dûçûna daxuyaniyê ev her du partî dibêjin ku ew li pişt gelê Kurd in ku çi biryarekê bidin lê dixwazin bê şert û merc parlamen bê aktîf kirin û krîza serokayetiya Herêma Kurdistanê bê çareser kirin. Serokê dîwana serokayetiya Kurdistanê Fuad Husên jî dibêje divê parlamen berî giştpirsiyê were vekirin. Piştî gelek hatinûçûnên YNKê hem li gel PDKê hem jî li gel Goranê, ev mesele hêdî hêdî ber bi zelalbûnê ve diçe. Serokê Encûmena rêveberiya Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) Edhem Barzanî li Silêmaniyê dibêje ku PDK amade ye ligel Tevgera Goran û tevahiya aliyên siyasî rasterast bicive û Endama Civaka Niştimanî ya Tevgera Goran Gulistan Seid jî got ku Goran amade ye li gel PDKê hevdîtinên rasterast bike. Her wiha Endamê rêveberiya PDKê Dr. Aras Heso Mîrxan jî bilêvkir ku piştî hatina serokê herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî li dervey welat, PDK civînên rasterast li gel Tevgera Goran dê pêkbîne. Bi dûçûna angaştekê dibêje ku PDK qanî bûye ku parlamen dê bêşert were vekirin û endamê Goranê Yusif Muhemmed dê erkê xwe yê Serokatiya parlamenê dewam bike. Endamê Serkirdatiya PDKê, Hêmin Hewramî got ku partiya wî razî bûye ku bêmerc parlamen were çalakkirin.
Parlamena Kurdistanê 15ê îlona 2017ê hatiye vekirin. Lê Tevgera Goran daxuyanî da û got ku ev vekirin neyasayî ye.
Tehdîdên li ser kurdên feylî
Piştî aşkera bûn wextê giştpirsiyê û piştgiriya feyliyan, zext û tehdîd li ser feyliyan zêde dibe. Kesayetekî navdar ê kurd ê feylî li Bexdayê Esaf Feylî ragihand ku otomobîlekê têde teqemeniya TNT û C4 û betlên xazê hatiye bicîkirin li taxa Kifah a kurdên feylî dijîn hatiye zeftkirin. Hêjayî gotinê ye ku piştî ku referandûma serxwebûna Kurdistanê ket rojevê derdorên şîe, ji ber ku kurdên feylî yên li naverast û başûrê Iraqê piştgiriya referandûma serxwebûna Kurdistanê dikin, gefan li wan dixwe. . Piştî van gef û tehdîdên li ser kurdên feylî, tê gotin ku ciwanên kurdên feylî li dijî gefan çek hilgirtîne û 500 ciwanên xwebexş çek hilgirtîne. Bi dûçûna hindek hiqûqnasên Kurdên Feylî ji biryara giştpirsiyê ta niha sê kurdên feylî hatine kuştin.
Hêjayî gotinê ye ku li Bexda herêmek bi navê Keîfî heye ku runiştevanên wê pirranî kurdên feylî ne in û hejmara wan nêzî 150 hezaran e.
Pirsa Kerkûkê
Bingeha pirsa Kerkûkê digihe serdema osmaniyan da, dema osmanî belva bû, Kerkûk di nav osmanî û dewletên Ewropayê de bû pirseke mezin. Ji ber ku osmaniyan digot ev der yê me ye, lê xelkê deverê jî nedxwast. Ev pirs piştî Tirkiye hatiye avakirin di navbera van dewletan de hatiye çareserkirin. Lê niha kurd li Kerkûkê bûn desthilat lê tirk ji ber vê dibêjin Kerkûk axa me ye. Piştî 2003ê ku DYA kete nav axa Îraqê kurdên vir bûn xwedî statû. 2017ê kurdan alaya Kurdistanê li Kerkûkê daliqand û biryara beşdarbûna giştpirsiya serxwebûna Başûrê Kurdistanê jî bû sebebek ku taybetî dewleta tirk û Îran tehdîdan li kurdan bikin.
Herêmên ku bi Madeya 140 ve girêdayî ne
Parêzgarê berî yê Mûsilê Esîl Nûceyfî, ku niha jî di nav Mûsilê de xwedî roleke mezin e, dibêje ku em naxwazin li hindek herêman wek Deşta Newnewa giştpirsî bê kirin û me daxwaz jî kiriye. Serokê Cebheya Tirkmenî Erşad Salihî jî dibêje em û kurd ji Mendelî ve heta digihîje Zaxoyê divê em li ser hemû tiştî li hev bikin. Li Xaneqînê encûmena qezaya Xaneqînê bi amadebûna hemû endamên encûmenê civiya û biryar da li gel rêbeberiya Germiyanê beşdarî giştpirsiya Başûre Kurdistanê bibe. Encûmenê daxwaz kir, ku li navçeya wan sindoqên dengdanê werin danîn. Encûmena bajarokê Başîkê jî ku ji 30 hezar kesan bêhtir nifûs lê heye daxwaz ji herêma Kurdistanê kir ku li Başîkê jî giştpirsiya serxwebûnê were kirin. Her wisa nûnerê kristiyanan jî dibêje ku wan bi navê kristiyanên deşta Nînewayê ji herêma Kurdistanê xwestiye ku li deşta Nînewa otonomiyek bê avakirin û bi wî rengî deşta Nînewa dê bikeve ser axa Kurdistanê. Li bajarokê Celewla ya ku girêdayî Xaneqînê jî bi biryareke fermî ragihandu ku dê li Celewla giştpirsî bê kirin. Encûmena bajarokê Qeretepe jî biryara beşdarbûna giştpirsiyê bi dijî 5 dengan 10 dengan welgirt. Bajarokê Seîdiye ku girêdayî Xaneqînê ye biryara beşdarbûna giştpirsiyê kirin. Encûmena Seîdiye 12 kes in û 9 ji wan gotin belê ji bo giştpirsiyê. Piştî vê biryarê Heşdî Şebî gefê li xelkê dixwe û xelkê tehdît dike. Encûmena Diyaleyê li dijî navçeyên girêdayî Diyale ku biryara giştpirsiyê hilgirtibûn, biryara redkirina giştpirsiyê hilgirt. Diyale bixwe bajarekê Erebane lê hindek navçeyên wê Kurd in. Hêjayî gotinê ye ku 29 endamên encûmena Diyaleyê hene û 3 kes ji wan Kurd in.
Bûyera li Mendelî
Li bajarokê Mendelî ku girêdayî Xaneqîne, nêzîkî 100 çekdarên Ereb û rêxistina Esaîbil Ehlî Heq êrîşî encûmena navçeya Mendelî kirin û ala Kurdistanê anîn xwar. Bi dûçûna serokê encûmena Mendelî Ednan Mensûr çalakvanan xwestiye ku encûmena Mendelî biryara xwe ya beşdarbûna giştpirsiyê betal bike. Hêjayî gotinê ye ku endamên encûmena Mendelî 13 ne û 8 ji wan Kurd in, yên din Ereb in. Li dijî vê çalakiyê serokê herêmê daxuyaniyek da û her wisa asayîşê jî tedbîrên nû hilgirtin.
HDP
Parlamenê HDPê Îmam Taşçîer di hesaba xwe ya twîtterê de kêyfxweşiya bi Bijî Kurdistan anî ziman. Her wisa dibêje ku ev giştpirsî dê hemû Kurdan bi cesaret bixe
Berdevkê HDPê Osman Baydemir got ku: Ya ku dikeve li ser milê me piştgiriya birayên me yên li Başûrê Kurdistanê ye û Baydemir herwiha ji ber biryara referandûmê pîrozbayî li gelê Kurd kir.
Parlamenter û Serokê Şaredariya Bajarê Mezin ê Mêrdînê yê berê Ahmet Turk derbarê biryara referandûma serxwebûna Kurdistanê de ragihand ku divê hesreta kurdan a dewletbûnê were bicihanîn
Partiya Gelan ya Demokratîk (HDP) di daxuyanîyeneke nivîskî de piştgirî da giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê û got ji bo meşrûîyeta vê giştpirsiyê divê pirsgirêkên navxwe werin çareser kirin û parlamen bê vekirin
KCK
Hevserokê Konseya Rêveber a Koma Civakên Kurdistanê (KCK) Cemîl Bayik got, referandûm mafekî demokratîk e,divê ti kes li dijî vê dernekeve. . Endamê payebilind yê PKKê Duran Kalkan dibêje ku ev giştpirsîye propagandaya PDKê ye li dijî me dike û dewletbûn her tişt nîne, çareseriya hemû tiştan nake. Hevseroka Konseya Rêveber a KCKê Besê Hozat di hevpeyvîneke xwe de tîne ziman ku ev giştpirsî propagandaya PDKyê ku dixwaze di rewşa xwe ya tengav de derkeve, her wisa lêzêde dike ku ew ne li dijî serxwebûna Kurdistanê ne lê dibêje ku netew-dewlet nabe çareserî ji bo Kurdan.
Hudapar
Cîgirê Serokê Hudaparê Mehmet Yavuz di daxuyanîyeke xwe de got ku em naxwazin herêmên Îslamî perçe bibin lê eger yekitî neçêbe divê têkiliyên cîranî bên ceribandin
Serokê Hudaparê Zekeriya Yapıcıoğlu got ku ev biryar ya gelê Kurdistana Iraqê ye û lêzêdekir û got divê Tirkiye ji Kurdistana Serbixwe netirse
Partiya Herêmên Demokratîk
Di civîna vê partiyê de hatiye gotin ku serxwebûna Kurdên Başûr ji bo hemû Kurdan nabe çareserî û her wisa hatiye gotin ku netew-dewlet ji bo berjewendiyên Kurdan baş nîne.
Encamên dengan
Mafê 4.581.255 kesanan dengdanê hebû ye. Rêjeya beşdarbûnê: %72,16.
Encamên polîtîk
Lêkolîner Robert Olson dibêje ku eger Tirkiye û Îran, serxwebûna Kurdistanê asteng neke dê hevsenga hêzên dinyayî biguhere
Dewletên Libnanê û Misirê ji ber biryarên meclîsa Îraqê, hatinûçûnên xwe yên hewayî bo Başûrê Kurdistanê dan rawestandin
Diana Kalaşova
Diana Kalaşova (bi rûsî: Диана Калашова, Diana Kalashova, bi çekî: Diana Kalašová; jdb. 6 nîsan 2002 li bajarê Novokuznetskê, Rûsya ), stranbêjeke çek e ku bi eslê xwe kurda ezdî ya Ermenistanê ye. Di 2003an de bi malbata xwe re ji Rûsya bar kir welatê Çekyayê û li wir jiyana xwe didomîne.
13 b.z.
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Neustadt, Hessen
Neustadt, bajarekî navçeya (Landkreis) Marburg-Biedenkopfê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017
Encamên polîtîk
Başûrê Kurdistanê %40 axa xwe li dijî artêşa Iraqê wenda kir. Ev ax hemû di wextê DAIŞê de ketibû di bin desthilata kurdan de
13 b.z.
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Diana Kalaşova
Girêdanên derve
Youtube
13 b.z.
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017
Meşrûbûna Giştpirsiyê
Dadgeha Bilind a Iraqê derbarê referandûma Başûrê Kurdistanê de biryareke demkî da û daxwaz kir, ku karê referandûmê were sekinandin.
Poxdorf
Poxdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Forchheim li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Mîr Xal
Mîr Xal, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.
Balûc
Balûc, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
Kîrmiço
Kîrmiço riweke gelekî rût û qewin e. Navên vî gihayî yên din, kîrê kalo û ereblepo ye.
Vexuyana kîrmiço
Koka xwe mezin û gilover e û lewma wekî pîvazeke xûya dike. Laskên xwe di bin erdê digihêjine heta pênc sanrîmetreyan. Pelgên xwe yên dirêj û elîpsî ji kûlîlkdana riwekê bisunde cêdibin û dirêjbûna wan digihêje heta 20 santîmetreyan. Pelg di binê riwekê dibin yek û wekî boriyeke (ku dirêjbûna xwe heta şeş santîmetreyan e) xûya dikin. Rûye xwe yê ku di hindur ve disekine dirêj û zirav e û bi rengê erxewanê ye, lê belê rûyê xwe yê derve kesk e.
Dimsika Kîrmiço ku rengê xwe erxewan e (heger ne hişk be) zirav û dirêj e, dîk disekine û li hemberî ezmên dinêre. Mezinahiya wê digihêje heta 16 santîmetreyan û qalindbûna wê jî sê mîlîmetre ye. Mêweyên Kîrmiço yan gewr yanjî kesk dibin.
Cihên kîrmiço ên xwezayî
Kîrmiço bi giranî li derdora Behra Spî, li Kurdistan, Fransa û Sardînyayê tê dîtin.
Yekîtiya Erebî
Yekîtiya Erebî, berê Lîga Erebî, wekî Komkara Erebî jî tê zanîn, ji 22 welatên ereb pêk tê. Weke saziyeke navnetewî ya di navbera welatên ereb de ye. Di sale 1944an de bi mohrkirina Protokola Îskenderiyeyê re temenê wê hat avêtin. Di 22ê adara 1945an de ji aliyê Sûrî, Misir, Iraq, Urdun, Erebistana Siyûdî û Libnanê ve hat avakirin. Navenda wê li Qahîreyê ye. Îro 22 welatên wê yên endam hene. Ku di nava welatên ereb de têkiliyê aborî, siyasî, çandî dêne ava bûye.
Temenê wê
Lijneya wê ya bilind heye û ev lijna, civên wê wezîrên karên derve ên welatên endamê wê bi levcîvîna wan re pêk tê. Her andame reyak wê heya û tenê biryarên wê andamên wê yên ku rêyê bikardihênin girêdide,
Welatên endam ên Yekîtiya Erebî
• 2
Di civînên ku dibin, welatên weke Îran û hwd jî tevlî dibin. Li vê lîsteyê zêdekirinên ku mirov dikarê bike jî hene.
Kirkirk
Kirkirk , kirkirok , an ji kirkirage (bi îngilîzî:cartilage)
Kirkirk, corek bestereşaneyê ye ko heta di laş de hestîbûn rû bide, hestiyepeykerê korpele (embriyo) pêk tîne û hebûna xwe di hestiyepeykerê mirovên temenê pêgehiştî de jî didomîne. Peykerekoendama mirov ji hestî û kirkirkê pêk tê, bi taybetî kirkirk li gehan de, rûyê hestiyê dirêj dadipoşe û livîna hestiyan hêsantir dike. Ji xeynî hestiyên pan, gelemperiya hestî bi rêbaza hestîbûnê ji kirkirkê çê dibin.
Kirkirk corek ji bestereşaneya palpişt e (bi îngilîzî: Supporting connective tissue). Bestereşane ji xaneyan û madeya binyad a derdora xaneyan pêk tê. Madeya binyad (bi îngilîzî: ground substance) pêkhateyek nexaneyî yê (noncellular) û wekî matrîks (bi latînî: matrix) jî tê navkirin. Madeya binyad ji aliyê xaneyên bestereşaneyê ve tê derdan. Pêkhateya madeya binyad (matrîks) cora bestereşaneyê diyar dike. Wekî mînak madeya binyad a valahiya navbera xaneyên hestiyan req e, lê madeya binyad a kirkirkê nîvreq e. Loma hestî req in natewin û naçêmînin lê kirkirk qaîşokî ne.
Pêkhate
Xaneyên kirkirk madeya binyad a nîvreq der didin, madeya binyad xaneyên kirkirkê dorpêç dike xane di nav pêkhateyên mîna golên biçûk de asê dimînin. Ji van golên biçûk re tê gotin kelên an jî lakun (bi latînî: lacuna). Xaneyên kirkirkê hin madeyên kîmyayî berhem dikin û der didin navbera madeya binyad, bi vî awayî rê nadin ko lûleyên xwînê di navbera xaneyên kirkirkê de geşe bibin. Ango kirkirk, bestereşaneya nelûleyî ye (avascular), lûleyên xwînê û lûleyên lîmfê li xwe nagire. Xurek û oksîjen rasterast bi navbeynkariya lûleyên xwînê nagihîje xaneyên kirkirkê, divê xurek, oksîjen û madeyên pêwist, pêşî di nav madeya binyad de derbas bibin û bi belavbûneyê (bi îngilîzî: diffusion) xwe bigihînin xaneyan. Loma birînên kirkirkê zû baş nabin. Herwîsa kirkirk demar jî li xwe nagire. Ango ji ber tunebûna demarexaneyên êşanewergir, mirov êşa kirkirkan hest nake.
Matrîks û xaneyên kirkirkê
Madeya navber (matrîks) a kirkirkê nîvreq e û rîşal li xwe digire. Di nav şaneya kirkirk, di kelênan de xaneyên kirkirkê hene. Xaneyên kirkirkê wekî kondrosît (bi îgilîzî: chondrocytes) tê navkirin. Xaneyên kirkirkê di nav kelênên ji hev cûdayî de cih digirin. Valahiya navbera kelênan bi madeya binyad tijî ye ji vê beşê re matrîks tê gotin. Matrîks (madeya derûdor û navbera xaneyan) û rîşalên kirkirkê ji aliyê xaneyên kirkirkê ve tên çêkirin. Matrîksa kirkirkê, rîşalên kolojen û rîşalên qaîşokî (elastîn) li xwe digire.
Li gor cor û rêzbûna rîşalan, kirkirk sê cor in ; kirkirka ron (hîalîn), kirkirka rişalî, kirkirka qaîşokî
Kirkirka ron (hîalîn)
Kirkirka ron (bi îngilîzî: hyaline cartilage) bi rengê spî-şîn, şûşeyî û nîvron (nîvçe zelal) e. Piraniya kirkirkên laş ji kirkirka ron (hîalîn) pêk tê, lê kirkirka ron kirkirka herî lawaz e. Peyva “hyalin” ji peyva “hyalinus” a latînî derbasî îngilîzî bû ye, ev peyv di zimanê latînî de ji bo tiştên şûşeyî û ron (zelal) hatiye bikaranîn. Kirkirka ron gelek ji rîşalên kolojen li xwe digire.
Xaneyên kirkirka ron bi awayekî komên biçûk di nav kelênên (hêlîn) xaneyan de cih digirin. Madeya binyad a kirkirka ron, nîvreq û lûs e. Kirkirka ron çemînbarî û palpiştiya laş dabîn dike. Cemserê hestiyên dirêj li hêla geha bizêw de, bi kirkirka hîalîn (ron) dapoşrav in, bi vî awayî lêkxişandina hestiyan kêm dibe. Herwisa serê difin, borrrihewa ya mirov û serê parsûyan jî kirkirka hîalîn li xwe digirin. Hestiyepeykerê laşê korpeleyê li destpêkê ne ji hestî lê ji kirkirka ron pêk tê, paşê kirkirk li hin beşan diguhere û hestîbûn di laş de rû dide. Li cemserê hestiyên dirêj de lewheya geşê heye, ev lewhe ji kirkirka ron pêk tê, ji zaroktiyê heta temenê pêgihîştinê xaneyên lewheya geşê dabeş dibin û xaneyên nû yên kirkirkê çê dikin. Bi pêvajoya hestîbûne, ji xaneyên kirkirkê, xaneyên hestî ava dibe, her ko diçe dirêjiya hestî zêde dibe. Bi vî awayî bejna mirov dirêj dibe.
Kirkirka qaîşokî
Di kirkirka qaîşokî (bi îngilîzî: elastic cartilage) de xaneyên kirkirkê nezî hev in, valahiya navbera xaneyan (bi îngilîzî: intercellular space) kêm e. Kirkirka qaîşokî, ji ber ko xwediyê rîşalên qaîşokî yên bi rengê zerokî ye, wekî kirkirka zer jî tê navkirin. Xaneyên kirkirka qaîşokî ji yên kirkirka ron zêdetir in, loma valahiya navbera xaneyên kirkirka qaîşokî jî ji ya kirkirka ron kêmtir e. Perrê guh, coga ostakî ya guh û li qirrikê de zimanê kirkirokê, ji kirkirka qaîşokî pêk tê
Kirkirka rîşalî
Kirkirka ko xwediyê xaneyên herî kêm, kirkirka rîşalî ye (bi îngilîzî: fibrocartilage). Xaneyên kirkirka rîşalî ji hevdu dûr in, loma valahiya navbera xaneyan a kirkirka rîşalî li gor kirkirkên din herî zêde ye. Gurzên rîşalên kolojen ên matrîksê, zexmtî dide kirkirka rîşalî. Loma kirkirka rîşalî li hember zext û pestoya hawirdorê li ber xwe dide.
Xepleyên navbera hestiyên birrbirreya piştê ji kirkirka rîşalî çê bûyî ne. Herwisa cihê ko jê û bester bi hestî an jî bi masûlkeyan ve giredayî ne, ji kirkirka rîşalî pêk tê. Ji xeynî vana, geha nebizêw a navbera hestiyên rûw jî kirkirka rîşalî li xwe digire.
Viersen
Viersen, bajarekî navçeya (Landkreis) Viersenê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Şerê navxweyî yê Lîbyayê
Şerê navxweyî yê Lîbyayê, di sale 2011an de bi xwepêşandanên li dijî xwermenda Muemer Qedafî dest pê kirin. Piştre ev xwepêşandan rengê şerê navxweyî standin. Weke dîrok 5ê reşemiya 2011an destpêka xwepêşandanên ku rengê şerê navxweyî distînin destpê dikin. Şerê navxweyî, weke dîroka dawiya wê jî dîroka 20 kewçerê ku di wê rojê de Muammer Qadafî hat kuştin, tê nîşandan. Di 18ê reşemiya 2011an de, li bajarê Lîbya li Bingaziyê, bi xwepêşandanê dest dike û ku bi hin polîs û hinek xwepêşanderan re hinek herêmên wê xistine bin venêrana xwe êdî şerê navxweyî dest pê kir. Piştre, welat, bi navê "lijneya bilind a netewî" û "Komara Lîbyaya Civakparêz" bû dibeşî. Di 28'ê tebaxê de ku Trablus dikeve destê hêzên lijneya bilind a netewî ku êdî dibê weke hêzekê. Lê di wê navberê de ev lijneya bilind a netewî di asta pêşî de ku welatên ewropî pêşengtiya wê kir, ji aliyê nêzî sed welatî ve hat nasîn bi navê Libya.
Kurtedîrok
Libya, rejîma Muammer Qadafî ji sale 1969´an ve li ser desthilatdariyê bû. Bi teybetî, piştî xûrîxîna Yekîtiya Sovyet, welatên ku li rex wê bûn jî, weke Lîbya berî hingî, yek bi yek rastî mudahelê hatin. Lîbya jî, di wê çerçovê de mudahele lê hat kirin. Piştî xwepêşandinên li welêt, Amerìka û NATO, bi operasyonaka ku navê "Operasyona Savaqê" ketina Libya de û mudahele lê kirin. Pêşî bi bombardimê, operasyonê dest pê kir û piştre leşkerî ketin welêt de. Fransa û Îtalya, di wê operasyona NATO'yê de di refê pêşî de cih girtin. Operasyona NATO'yê, di fermandariya Carter Ham de bû.
Pêvajoya Operasyonê
Operasyon, di rojaxwe ya pêşî yanî di 19 adara 2011´an de bi fuzeyên bi navê Tomahawkê bombardima li paytext û mala Qadafî bixwe bû. Di bombardimanan de bi bi dehan sivilan de jî jîyane xwe ji dest dan. Ji ber vê yekê, nîqaşên li ser kuştinên sivilan ên di bombardimanan de pirr nîqaş bûn. Welatên weke Venezuêla, Çîn û Rûsya, li dijî operasyonên bertekên xwe nîşandan û Rûsya, operasyon şiband seferên xaşiyan ên ku di sedsala 11'em de ku bûbûn.
Cîhanê ereb
Cîhanê ereb, li dijî operasyon û şerê li Lîbya, zêde dengê wê derneket. Piştî ku operasyona NATO'yê ya li Lîbyayê bi dawî bû, piştre bi çend rojan re pêvajoya şerê navxweyî ê li Sûriyê dest pê kir. Li Lîbya, şerê ku lê dest pê kir, pêşî çend ku bi xwepêşandinî bû, piştre komên çekdar ava bûn û li herêmên ku girtin bidest pevçûnan kirin bi hêzên rejimê re. Ji rojava jî, piştgirî ji wan re hat dayin, Bi teybetî Ji 11, 17 û 20´ên sibatê û pê de, xwepêşandinên ku baxtê xate tekoşînê li libya li dijî rejimê da destpê kirin bû. Ji van dîrokan de li Tûnis û Misrê jî hin bi hin birengê xwepêşandinî tevger dibun. Di vê demê de hem pêşveçûnên li herêmê û hem jî ên li welêt, bi bandûrtir bûn.
Dem hata ku hata xwepêşandinên ku bûn li ser telewizyonên erebî ên weke Elcezîre û Elerebiye re, hatina ser ziman. Li herêmê, pêşî, rejimê xatên têkiliyên ên weke yên internett û hwd birrîn. Lê piştre carek din vekirin. Piştre komên çekdar ku tê gotin weke ên El-Qaede û hwd jî êdî ji herêmên din diherikina bi ber wir de.
Heta ku dem tê hefetya pêşî ya adarê, êdî komên ku li ber hevdû şer dikin ji rejimê û komên ku xwe weke "muxalif" dinasîn dikevine berhevdû de û bi hevdû re bidest şerê çekdarî dikin.
Piştî ku pevçûnan dest pê kir, êdî pêvajoyaka ku temenê oparasyona navnetewî lê were kirin hat pêşxistin û gelek welatan balyozên xwe dikarîya wan de sekinandin. Di oparasyona ku êdî hat destpêkirin ji aliyê NATO'yê ve, di wê de jî hat gotin bi sadan mirov hatina kuştin. Piştî ku Qadafî hat kuştin, piştre, ew kuştina wî, weke ketina rejima wî û dawî lê hatina wê hat ser ziman. Piştre jî, êdî demeke nû li Libya hat dest pê kirin.
Înaqî
Înaqî, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.
Wanasor
Wanasor, gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye.
Xaçûk
Xaçûk, gundekî navçeya Wêranşara Rihayê ye. Xaçûk li roavayê Wêranşarê ye û derdora 20 km dûrî bajêr e.
14 b.z.
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Xenekê
Xenekê, gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye.
Yanbilaxî Olya
Yanbilaxî Olya gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Ruzhou
Ruzhou, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Henanê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2004an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 970.000 kesî
Mosên Colfa
Mosên Colfa, gundekî ser bi navenda bajarê Colfayê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Hespê Nîsayî
Hespê Nîsayî yan jî hespê Nîseya navê cureyek hespên serdema mediyan bû, ku di roja me de nemane. Tê bawerkirin ku navê wan ji bajarekî (yan jî deştek) bi navê Nîsa, yê ku li nêzîkê çiyayên Zagrosê bû, tê.
Nazirvas
Nazirvas, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.
Tûtê
Tûtê, gundekî navçeya Rihayê Wêranşarê ye.
Hêdîg
Hêdîg, li bakurê Licê, li herêma Dimbiliyan e û 32 km ji Licê dûr e. Herêm bi dar û ber e. Êzingên Licê piranî ji vê deverê tên. Li gund dibistan heye. Du gomên wê hene: Sayrek û Bilbilik zaravayê dimilî dipeyivin. Dewlet jê re Hedik dibêje.
Sed Dibistanen Raman
Sed Dibistanen Raman (çînî: 諸子百家; pinyin: zhūzǐ bǎijiā) dibistan ên felsefe û ramanin ku dî navbera sedsala 6an (B.Z.)-221an(B.Z.) de li Çîn a kevnar derketine holê.
Di dîroka Çînî de, ev serdem wekî serdemek xwînrij tê zanîn ku dewletên piçûk şer û pevçûnên hevûdu dikirin. Ev dem wek Serdema Bihar û Payiz, Serdema Dewletên Şer Dikin tê zanîn. Ji aliyekî din ve, ew wekî serdema zêrîn a dîroka ramana Çînî jî tê zanîn. Felsefe û ramanên li ser mijarên esman, jiyan, civak, xweza, derman, teknolojî, stratejî di vê demêda bi avayekî serbixwe pêşta çu.
Ditin û zanînên vê demê, bandorek mezin li ser awayên jiyan û hişmendiya civakî ya welat ên Asya yî kirîye. Mamoste yên hêja yên vê demê, li ser rêbazen rêvebirîyê yên dewletan, şer û dîplomasîyêda, şîret li serweran/rêvebiran kirîye.
Ev dem ,bi yek kirina Çînê ji alîyê xanedana Qin va, dawî bû. Hin ji van dibistanên ramanê li Çinê û li derdorê Çînê ji tunebûnê xelas bûn û îro hîn jî çalak in.
Dibistana Dao
Nûnerên herî girîng ên hînkirina Dao (rê) Lao Zi û Chuang Tzu nin. Ev dibistan li ser civak û raman gelek bandordar bûye. Di navenda têgihiştina esmanî, bingehîya dermankirina Çînî, rêveçuna xwezayîda Dao heye. Bi rastî, bandora Dao li ser hema hema hemî dibistanên ku li Çînê derketiye, heye.
Dibistana Konfusyus
Konfusyus kesê ku herî zêde bandor li ser rêvebirîya dewletê kirîye ye. Hê jî bandora Konfusyus li ser Çîn a nûjen û civak a nûjan a Çîn heye
Sofî Omer
Sofî Omer yan jî bi navê jidayikbûnê Ömer Çelik, ( li Şemzînan, Colemêrg, Bakurê Kurdistanê) govendvanekî kurd e ku bi şêwaz û performansa xwe yê leyistina govendan tê naskirin.
Jînenîgarî
Sofî Omer di sala 1952an de li gundê navçeya Şemzînan a bir parêzgeha Hekariyê hatiye dinyayê û li wir jiyan dike. Ji xeynî serkêşiya govendiyê li gundê xwe karê cotkarî û ajalkariyê dike. Di daxuyaniya xwe de diyar dike ku 40 sal e di dawetan de serkêşiya govendan dike û heta niha bi sedan kesan xwestiye ku serkêşiya govendê ji wî bistîne wi vî yekê nepejirandiye, bi hêsanî serkêşiya govendan nedaye kesek din.
Sofî Omer ji xeynî Kurdistanê, ji welat û gelên cuda hezkirî yên wî hene. Herî dawî hunermendê navdar ê Kanadî Justin Bieber li ser hesabê xwe yê Înstagramê vîdeoya Sofî Omer bi heyranên xwe re parve kir. Sofî Omer di daxuyaniya xwe de, jibo parvekirina vîdeo wî yê ku Justin Bieber parvekiriye spas kir û anî ziman ku di demek nêz de, dixwaze ku bi Justin Bieber re govendê bileyze.
Xorasan, Pasîna Jêr
Xorasan, gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye.
Uebigau-Wahrenbrück
Uebigau-Wahrenbrück bajarokekî navçeya (Landkreis) Elbe-Elster li Brandenburg, Almanyayê ye.
Teşî (pirtûk)
Teşî sernavê pirtûka helbestvan Azad Zal e.
Pirtûka yekemîn a Azad Zal “Teşî” bi pêşgotina helbestvan Arjen Arî ji nav Weşanên AVA derketiye.
Azad Zal hişmendiya xwe ya bi salan di helbestên xwe de weke teşiyê dirêse. Helbestên ku di pirtûkê de cih girtine ji 6 beşan pêk tê:
“Teşiya Destpêkê”, “Teşiya Hêviya”, “Teşiya Bûyînê”, “Teşiya Vezayînê”, “Teşiya Dayika Teşîrês” “Teşiya Evînê”.
Di pêşgotina pirtûkê de ji bo helbestên Azad Zalî wiha tê gotin:
“Teşiyên ku Azad hawara xwe digihîne wan û ji wan dixwaze ku bibin verêsên qîrîna wî, teşiya dayikên kurwenda, teşiya dayikên ku kulên xwe bi ser destê şevê de dirîsîn, teşiya dayikên ku di tenûra dilê xwe de nanê evînê dipehtin in… Azad jiyîna bi qîrîn dike qîrîna jiyana me.”
Tecîrek
Tecîrek, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.
Pretzfeld
Pretzfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Forchheim li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Solawa
Solawa, Soławe, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
15 b.z.
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Birax
Birax, Biraẍ, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Visselhövede
Visselhövede, bajarekî navçeya (Landkreis) Rotenburgê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Badoka Henle
Badoka Henle an jî badoka nefronê pêkhateyek bi şêweyî U ye, di tûkila gurçikê de ji kotahiya lûleka badayî ya nêzikî dest pê dike, heta destpêka lûleka badayî ya dûrî dirêj dibe.
Li gor dirêjiya badoka Henle du cor nefron heye. Giloka mûlûleyan a hin nefronan li nezîkê beşa derve ya tûkila gurçikê de cih digire, nefronên wisa, wekî nefronên tûkilî tên navkirin. % 85ê nefronên gurçikê ji nefronên tûkilî pêk tê. Badoka Henle ya nefronên tûkilî kurt e û dirêjiya wan a di nav kiroka gurçikê de hindik e. Badoka Henle ya % 15yê nefronên gurçikan dirêj e. Ji van nefronan re tê gotin nefronên kêleka kirokê (bi înglîzî: juxtamedullary nephrones). Giloka mûlûleyan a nefrona kêleka kirokê li aliyê jêrê tûkilê, li nêzîkî kiroka gurçikê de cih digire.
Pêkhateya Badoka Henle
Du milên badoka Henle heye, milê dakêşayî ji tûkilê ber bi kiroka gurçikê dirêj dibe .Milê hilkêşayî  yê badoka Henle jî ji kirokê dîsa dirêjê tûkilê dibe. Beşa destpêkê ya milê dakêşayî yê badokê piçek stûr e û wekî milê dakêşayî yê stûr tê navkirin. Tîreya milê dakêşayî di nav tûkilê de kêm dibe û wekî milê dakêşayî yê zirav tê navkirin. Milê hilkêşayî bi beşa zirav dest pê dike û di nav tûkilê de coga lûlekê hê firehtir dibe. Ev beşên milê hilkêşayî jî wekî milê hilkêşayî yê zirav û milê hilkêşayî yê stûr tên navkirin.
Milê dakêşayî yê stûr ji rûkeşexaneyên şeşpalû yên sade, milê dakêşayî yê zirav jî ji rûkeşexaneyên pehn ên sade pêk tê. Rûkeşexaneyên şeşpalû yê milê dakêşayî yê stûr ji bo firehtirkirina rûyê coga lûlekê, gellek wirdememîle lixwe digirin Di navpoşê milê hilkêşayî yê zirav de rûkeşexaneyên pêhn ên sade û navpoşê milê hilkêşayî yê stûr de rûkeşexaneyên şeşpalû cih digirin Di ser rûyê rûkeşexaneyên şeşpalû yê milê hilkêşayî de wirdememîle tune
Erkê Badoka Henle
Badoka Henle dubaremijîna av û sodyum klorur (NaCl) a nav şijûyê rêk dixe.
Milê dakêşayî ya Badoka Henle (descending limb of the loop of Henle)
Dubaremijîna avê di nav badoka Henle ya dakêşayî de didome. Li vir cogên avê yên bi navê akuaporîn (bi latînî:aquaporin) derbasbûna avê hêsantir dikin. Ji bo derbasbûna xwê û madeyên tîwawe yê din bi têra xwe cog tune. Ji ber kêmbûna avê, xestiya şijûyê di nav badoka Henle ya dakêşî de zêde dibe.
Milê hilkêşayî ya Badoka Henle (ascending limb of the loop of Henle)
Milê hilkêşayî ji kirokê ber bi tûkila gurçikê dirêj dibe û bi lûleka badayî ya dûrî ve yek dibe.
Berevajiyê badoka dakêşayî, milê hilkêşayî ya badoka Henle cogên iyonan lixwe digire, lê cogên avê lixwe nagire. Ango ev beşa badokê rê nade derbasbûna ava nav şijûyê. Di badoka hilkêşayî ya Henle de NaCl ji cogan derbasê nav şileya navbera xaneyan dibe. Di beşa stûr a milê hêlkêşayî de sodyum bi veguhaztina çalak, Klor(Cl-) bi veguhastina neçalak derbasê şileya navbera xaneyan dibe. Ji ber kêmbûna xwêyê û mayîna avê, şijûya xestî ya nav lûlekê,hê rohntir dibe.
Erk Acarer
Erk Acarer, (jdb. 1972 li Stenbol, Tirkiye) rojnemavan, bernamevanê radyoyê û nivîskarekî tirk e.
Jînenîgarî
Erk Acarer xwendina xwe ya seretayî û navîn li bajarê Stenbolê qedandiye û di sala 1996an de li Fakulteya Ziman, Dîrok û Erdnîgariyê ya Zanîngeha Enqereyê de beşa Antropolojiya Civakî qedandiye. Di rojnameyên Global, Milliyet, Sabah, Habertürk û Cumhuriyet, BirGün û Tageszeitung a ku rojane li Almanyayê derdikeve, xebitiye. Çîrok û gotarên wî di gelek kovaran de hatine weşandin. Di Özgürüz Radio de bernameyeke bi navê Geyik Muhabbeti pêşkêş dike.
Berhemên wî
Berhemên wî yên (bi zimanê tirkî) ku nivîsiye ev in
Kamxiş
Kamxiş, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.
Weşanên AVA
Weşanên AVA, weşanxaneyeke kurdî ye û di Pûşpera 2009'an de dest bi weşanê kiriye. Weşanên AVA bi kurdî û tirkî weşanê dike...
Pirtûkên ku ji weşanên AVA'yê derketine;
Yanbilaxî Sofla
Yanbilaxî Sofla gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Otozom
Otozom, Autosom, kromozomek e ku di vebirra zayendê de tûs nake.
Qerebix
Qerebix, gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye.
Saqo
Saqo, gundekî navçeya Wêranşara Rihayê ye.
Gonbach
Gonbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Donnersbergkreisê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Mezree Mêncanabad
Mezree Mêncanabad, gundekî ser bi navenda bajarê Colfayê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
16 b.z.
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Xanimkom
Xanimkom, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.
Behriye
Behriye, gundekî bi ser navçeya Ceyhana Edeneyê ve ye.
Zadgerok
Zadgerok, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.
Qelinder
Qelinder, gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye.
Kemberlî
Kemberlî, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
Beta-lactamase
Beta-lactamase, genê bergirriya ampîcîlîn e.
17 b.z.
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Qentarqiya
Qentarqiya, gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye.
Unterleinleiter
Unterleinleiter şaredariyeke navçeya (Landkreis) Forchheim li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Adige
Adige, navekî din ê çerkezan e. Gelê çerkez li Rûsya, Tirkiye, Sûrî, Urdin û Kurdistanê dijî. Hejmêra wan li Rûsyayê nêzî 900.000 an jî milyonek e. Li Tirkiyê û Bakûrê Kurdistanê li gor hin lêkolinan nêzî 3.000.000 e. Li Sûrî jî nêzî 300.000-500.000 heb çerkez hene. Gelê çerkezan di zimanê xwe de ji xwe re nabêjin "çerkez"; dibêjinê "Adyge" û wateya vî gotinê "gelê çiya" an jî "gelê welata ku navbera çiya û derya" ye. Ji ber ku ev gel li çiyayên Qefqazya yên ku nêzî Deryaya Reş (Behra Reş) de ji zû de bicîh bûye, ev nav danîne xwe.
Partiya Çareseriya Demokratîk a Kurdistanê
Partiya Çareseriya Demokratîk a Kurdistanê (PÇDK) di 5ê adarê sala 2002 de li herêma Kurdistana Fedseral hat damezrandin. PÇDK di Iraqê de kar dike. Serokê PÇDK Diyar Xerîb e. Armanca PÇDK çaresereke demokratîk ji bo pirsgirêka kurd û aşitî ji bo hemû gelên Rojhilata Navîn e. Heya niha çar kongire sazkiriye û sê kes serokatiya wî partiyê girtine dest, wek: Hoşyar Husên, Dr. Fayiq Muhemed Gulpî û Diyar Xerîb.
Xorşîd, Heştrûd
Xorşîd gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Merenesa Jor
Merenesa Jor, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.
Metmûrê
Metmûrê, gundekî navçeya Wêranşara Rihayê ye.
Mesre
Mesre, gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye.
Basîl
Basîl, Bacillus, cinsekî bakteriyên şikil darik e.
Tovge
Tovge, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Meslehet
Meslehet, gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye.
Keremê Cewo
Keremê Cewo, dînekî navdar ê Gogsiye bû. Li gundê Alûcarê yê navçeya Qereyaziyê ji dayîk bibû, lêbelê mirov dikare bibêje jiyana xwe hema hemî li herêma Gogsiye derbaskir, ji ber ku kesê wî li Alûcarê de nemabû, çimkî yek xwengeke wî hebûye ew jî ji destê Kerem barê Stenbolê kiribû. Îcar Kerem mîna koçeran sal duwanzdeh meh di navbera gundên herêmê de digeriya. Li her gundê mêvanxaneke û dilketiyek wî hebû. 10-15 nav jiberkiribû û van navana li her kesî dikir (zêdeyî Litfî û Emîn), navê tu kesî durist nedigot. Hinek angaşt jî derbarê merivatiya wî bi Evdalê Zeynikê re hebûn, Kerem her hal pê hatibû bawerkirin xwe wek dengbêj dizanibû. Lê dengbêjtiya Kerem di nav an jî destpêkan kilaman de qût dibû. Kilamên Kerem ji navên kilaman ve pêk dihat in. Kilamên xwe de destpêkên kilaman û navên keçên gundiyan li hevdixist. Gelê herêmê jê gelek hez dikir.
Kerem di 2010'an de çû dilovaniya xwe.
Çavkanî û nîşe
<references group="Nîşe"/>
18 b.z.
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Kerkîlek
Kerkîlek, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.
Chris Pratt
Chris Pratt (jdb. ) Muzîkvan û aktorekî amerîkan e. Di sala 1979an de li bajarê Virginia yê dewleta Minnesotayê (DYA) ji dayik bûye.
Sanmenxia
Sanmenxia, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Henanê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 2.234.018 kesî
Baxemirey Şehabî
Baxemirey Şehabî, Baẍemirey Şehabî, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Rodos (mîtoloji)
Rodos an Rodê  di mîtolojiya yewnanî de xwedawenda girava Rodos û jina Hêlios bû. Ew bi xwe nîmfêyekî bû.
Zowart
Zowart, gundekî girêdayî navçe Bardîza bi ser Erzîromê ve ye.
Menêwirt
Menêwirt, gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye.
Merazad
Merazad, gundekî ser bi navenda bajarê Colfayê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Weilersbach
Weilersbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Forchheim li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
19 b.z.
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Peyîg
Peyîg , gundekî ser bi navçeya Xozata Dêrsimê ve ye.
Avarîn
Avarîn, ango Efrîn yek ji ciwantirîn herêmên Kurdistanê ye, bi taybetî jî rojavayê Kurdistanê. Herêmeke çiyayî ya bi dar ber û çem û avên xwe dewlemende, herêmeke xweş û dîrokî ye. Efrîn li aliyê herî dawîn ê rojavayê Kurdistanê dikevê, li gelek deran bi navê Çiyayê Kurmancan tê naskirin.
Gêrik
Gêrik, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
Höringen
Höringen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Donnersbergkreisê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Avarîn
Nav
Efrîn, ango Avarîn, li hin deveran bi navê Çiyayê Kurmênc tê naskirin, berê Tirkan jê re digotin (Kürd-dağ), ereban jî jê re digotin (Jebel El Ekrad) ango çiyayê kurdan. Navê niha jî bi fermî Efrîn e. Navê Efrîn hin ji aliyê Kurdan û him jî ereban ve tê bikaranîn. Li gorî hin dîrokzanan navê Avarîn, peyveke kevnar a Kurdî ye û tê wateya “cihê bi av” ango “qirş û qalên li ser avê kom dibin”. Navê Efrîn hin caran wek Erfîn jî tê bilêvkirin. Efrîn him navê bajarê navendî yê heremê ye û him jî navê heremê bi xwe ye.
Dîroka Efrînê
Herema efrînê pir kevnare. Dîroka Efrînê vedigerê dema Hurî û Mîtaniyan, her wiha jî gelek bermayiyên dîrokî yên şaristaniyên kevn tê de hene, ev jî tê wateya ku gelek şaristaniyan li ser vê heremê demên cuda cuda de destlatdarî kirine. Şerefxanê Bîtlîsî di pirtûka xwe “Şerefname” de behsa mîrekî bi navê Mand dikê. Mand, mîrê herêma Entakiya bû ye, wê demê herêma Kîlis û di nav de Efrîn jî girêdayî Etnakiya bûne. Jixwe heta destpêka sedsala 20’an jî, Efrîn bi herêma Kilîsê ve girêdayî bû. di dema mîrtiya Mand de, ev mîrneşîna Entakiya ango mîrneşîna Kilîsê pir berfereh bibû, gelek bajarên Suriyê û Tirkiyê di nav xwe de girtibû, wek bajarê Hema, Îzaz û heta Maraş û Derya Spî. Mîrneşîna Mand li hemberî Seferê Xaçperestan şer kiriye û arîkarî daye têkoşîna Eyûbiyan. Di destpêka salên 1600’an de, desthilatdariya mîrneşîna Mand ya Kilîsê derbasî malbata Canpolatî bûye. Mîr Huseyn Canpolat fermana Osmaniyan redkiriye û arîkariya wan di şerê li hemberî Sefewiyên Îranê nekiriye, li ser vê yekê ew ji aliyê Osmaniyan ve hatiye kûştin. Piştî wî Mîr Elî Canpolat bûye mîrê mîrneşîniya Kilîsê ya Canpolatiyan û paytexta xwe jî veguheztiye bajarê Helebê. Li hemû bajarên Suriyê û Lubnanê xistiye bin destlatiya xwe û serxwebûna xwe îlan kiriye. Lê piştî demekê Osmaniyan şer bire ser vê mîrneşîna Kurdan û dawî lê anî. Heta roja îro jî, malbata Canpolatiyan li Lubnanê di nava gelê Durzî de pir bi bandorin.
Heta berî şerê cîhanê yê yekem herêma Efrînê ji aliyê navenda Kilisê ve dihate birêvebirin, lê piştî hilweşîna dewleta Osmaniyan û avabûna Suriyê, herêma Efrîn ji navenda xwe qut bû û bi ser dewleta Ereb ya Suriyê ve hate berdan. Wisa jî qedera herêma Efrînê, wek a Kobanî û Cezîrê bi perçebûnê ve rû be rû ma û bû beşek ji rojavayê Kurdistanê yê ku ji dayîka mezin, bakurê Kurdistanê hatiye qutkirin. Wisa jî, dîrokek nû ji bo Efrînê destpêkir. Dîrokek ji polîtîkayên Erebkirinê, înkarkirinê û car car serhildan û têkoşînê.