cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tabû
Tabû di hemî beşên zanîstiyê de tê bikaranîn, lewra her mirov, her ber an kom, gel, çîn. ol hwd tabûyeke xwe hene. Sigmund Freud di psîkoloji yê de ciheke girîng daye tabûyan. Tabûyên olan pirr in. Bo mînak mirov nikare nîqaşa hebûna Xwedê bike, lewra ev tabûyek e. Dîsa di hemî çandan de tabû hene. Mirov nikare rût û tazî di stasyona trênê de bigere. Di dadmendiyê de tabû hene. Bo mînak mirov nikare xalên bingehîn ên destûrên bingehîn bi hêsanî guftûgo bike.
Münster, Hessen
Münster şaredariyeke navçeya (Landkreis) Darmstadt-Dieburg li Hessen, Almanyayê ye.
Pezaxbûn
Pezaxbûn, gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Dambat
Dambat gundekî bi ser navçeya Qerekoseyê ve ye. Gundê Dambatê 5 km dûrê Qerekilîseyê ye.
Navê Gund
Dambat bi kurdî tê wateya germavê. Ew av ji bo nexweşiyên çerm û romatîzmayê wek derman tê bikaranîn. Gund navê xwe germavê hildaye.
Zanîngeha Herranê
Zanîngeha Herranê zanîngeheke dewletî ye ku  di sala 1992an de li Riha ya Bakurê Kurdistanê hatiye damezrandin.
Dîrok
Zanîngeha Herranê li Rihayê ye.Ew yek ji kevintirîn niştecihên cîhanê ye, ku dîroka wê vedigere 11,000 sal berî niha.
Yekem yekîneya xwendina bilind ku li Rihayê hatiye avakirin, Dibistana Pîşeyî ya Rihayê ye (1976).Piştre Fakûlteya Cotkariyê (1978), û Fakûlteya Endezyariya Avahiyê (1984) ku her du jî girêdayî Zanîngeha Dîcleyê ne hatin avakirin.Piştî van dibistanan di sala 1988an de li Rihayê ji aliyê Zanîngeha Dîlokê ve Fakûlteya Olnasiyê hat avakirin.
Di sala 1992an de, wekî beşek ji damezrandina 23 zanîngehên nû , Zanîngeha Herranê  hate damezrandin (9ê tîrmeha 1992; Nimreya zagonê 3837), ku dibistanên jorîn, û her wiha du fakûlteyên (Fakûlteya Huner û Zanistî, Fakulteya Bijîjkî) vedihewîne , dibistanek pîşeyî (Dibistana Pîşeyî ya Xizmetên Tenduristiyê ya Rihayê) û sê enstîtu (Enstîtuya Zanistên Xwezayî û Sepandî, Enstîtuya Zanistên Tenduristiyê, Enstîtuya Zanistên Civakî) girêdayî bûn.
Di sala 1994an de dibistanên pîşeyî (dibistanên pîşeyî yên Sêwreg, Hîlvanî Suruc, Bêrecûk, Wêranşar û Hewagê) û fakûlteyan yên nû  (bijîjkî, aborî û zanistên rêvebirinê)  tevlî pergalê bûn.Piştre dibistanên pîşeyî yên Kaniya Xezalan (1995), Serê Kaniyê (1995) û Kolikê (1997) hatin avakirin. Koleja Tenduristiyê di sala 1997 de hate damezrandin.
Zanîngeh îro
Di kanûna pêşîn a 2015an de, Zanîngeha Herranê bi 9 fakûlte û 2 kolej hebûn ku ji zêdetirî bernameyên pileya çar-salî pêşkêşî dikirin, û deh dibistanên bazirganiyê ku dereceyên hevkariyê yên du-salî pêşkêşî dikin.
Xwendekar di 3 enstîtuyan de di asta Master an Doktorê Felsefeyê de mezûn dibin. Zêdetirî 800 endamên fakûlteyê di nêzîkê 70 beş / bernameyên cihêreng de ji 12,000 xwendekar re xizmet dikin.
Li Zanîngeha Herranê zimanê perwerdeyê bi tirkî ye. Pergalek perwerdehiya du semester tê bikar anîn.
Embrun, Hautes-Alpes
Embrun, komuneke li departmena Hautes-Alpes a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Qezer
Kazer gundekî bi ser navçeya Qerekoseyê ve ye.
Qişlaq Yûsêflû
Qişlaq Yûsêflû, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Axîn, Miks
Axîn, gundekî girêdayê navçeya Miks a Wanê ye.
Rødenessjøen
Rødenessjøen, goleke di nava sinorê parêzgeha Akershusa Norwêcê de ye. Dirêjahiya perava gola Rødenessjøen 58.80 km ye û ji asta deryayê 118 mêtre bilind e
Heldenstein
Heldenstein şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mühldorf li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Maulbronn
Maulbronn bajarokekî navçeya Enzê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Ludwig I yê Anhalt-Köthenê
Jiyan
Ludwig kurê herî piçûk ê Mîr Joachim Ernst von Anhalt û jina wî Eleonoreya Württembergî bû. Piştî mirina bavê xwe di 1586 de, Ludwig bi biramakê xwe û parêzgerê xwe, Mîr Johann Georg I yê Anhalt-Dessau, li qesra wî  ya li Dessauê mezin bû.
Centrès
Centrès, komuneke departementa Aveyrona li başûrê Fransayê ye.
Ludwig I yê Anhalt-Köthenê
Jiyan
Di 17 saliya xwe de, Mîr Ludwig di salên 1596-1597 de li Brîtanyaya Mezin, Fransa û Holendayê geriya.Hema salek şûnda li Dessau, ew di sala 1598an de çû Swîsreyê û serdana Awistirya, Mecaristan û Îtalyayê kir, li wir heya sala 1602an ma. Di salên  pir dirêj ku Mîr Ludwig  li Firenzeyê derbas kir, ew  di tîrmeha 1600an de, bi navbeynkariya mamosteyê xwe yê zimanê îtalî Bastiano de' Rossi, wekî yekem endamê alman bi navê L'Acceso (Yê vêketî) li Accademia della Crusca hate pejirandin.
Centrès
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Ludwig I yê Anhalt-Köthenê
Jiyan
Piştî rêwîtiyên berfirehtir ên di nav Fransa, Brîtanya û Holendayê de, Mîr Ludwig piştî dabeşkirina pêmayê di sala 1606an de hikûmeta herêma Anhalt-Köthen girt.
Di 31ê çiriya pêşîn a 1606an de bi Amoena Amalia von Bentheim-Tecklenburg re zewicî. Bi wê re kurekî wî hebû, Prens Ludwigê ciwanê yê Anhalt-Köthen, ku ciwan mir.
Mîr Ludwig ji hêla leşkerî û siyasî ve parastî ma, lê wî bi çalakî çandinî pêş xist, baxçeyek kêfê ku îro jî heye ava kir û qesr û hewşa nû bi şêwaza îtalî hat çêkirin. Wolfgang Ratke bi piştgiriya xwe ya aborî di sala 1619an de li Köthen ezmûnek dibistanê ya mezin dest pê kir.Ji ber pirsgirêkên kesane û her wiha mezhebî, ku bû sedema girtina Wolfgang Ratke di sala 1619an de, Mîr Ludwig proje bi serê xwe domand. Di nav tiştên din de, bernameyek pirtûkên waneyê yên ensîklopedîk bi çapxaneyekê ku bi taybetî ji bo vê armancê hat damezrandin.
Mîr Ludwig yekane endam bû ku dirûşmek latînî, Vita mihi Christ, mors lucrum (li gorî Phil 1.21 EU) bikar anî. Di pirtûka pargîdaniya Köthen de, Mîr Ludwig jimare 2 ye, rast li pişt destpêkerê pargîdaniyê, Mareşalê Qesrê  Caspar von Teutleben.
Di Şerê Sîh Salan de, keyê Swêdê Gustav II. Adolf serweriya stiftên Magdeburg û Halberstadt ji Mîr Ludwig re da. Kont Axel Oxenstierna xwest ku wî ji vê rayeyê derxîne. Ev hewldan bi taybetî ji bo Civaka berdar pirsgirêk bû, ji ber ku Oxenstierna endam bû.
Di 8ê îlona 1625an de, Amoena Amalia bi 39 salî mir. Piştî sala neçarî ya fîxanê, Mîr Ludwig di 12ê îlona 1626an de bi Sophie, keça Kont Simon VI. zur Lippe  re zewicî Bi wê re kurekî wî jî hebû, Mîr Wilhelm Ludwig.
Sedbar, Bane
Sedbar gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Étaves-et-Bocquiaux
Étaves-et-Bocquiaux, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Sattar Chamani Gol
Sattar Chamani Gol derhênerekî kurd e.
Derhêner Sattar Chamani Gol di sala 1979'a de li bajarê Sine li rojhilatê Kurdistanê ji dayik bû. Wî pênc kurtefilm kişandine.
Zhenjiang
Zhenjiang, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Jiangsuyê de cih digire.
Kasor, Qerekose
Kasor gundekî bi ser navçeya Qerekoseyê ve ye.
Ordîxanê Celîl
Ordîxanê Celîl (24ê tebaxa 1932 li Êrîvanê - 20ê cotmeha 2007 li Sankt Petersburgê), doktorê zimannasiyê, profesor, zargotinnas û ronakbîrekî kurd ê binavûdeng bû.
Di sala 1951an de li Zanîngeha Êrîvanê beşa fîlolojiyê dixwîne û di sala 1956an de teva dike. Heman salê li Akademiya Zanistê ya Ermenistanê, di beşa Kurdolojiyê de mîna asîstan kar dike. Celîl yekemîn asîstanê beşa kurdzaniyê ye. Di sala 1957an de li Zanîngeha Lenîngradê li Înstîtuya Zanistî ya Rojava di Kursiya Kurd de dest bi kar dike.
Di sala 1958an de diçe serdana Başûrê Kurdistanê û li wir, li ser zimanê kurdî lêkolînan dike. Dîsa di salên 1970yî de li ser kurdên ku sirgûnê Kazaxistan û Turkmenistanê bûne, xebatan dike.
Zanîngeha Dewletî ya Feira de Santana
Zanîngeha Dewletî ya Feira de Santana (bi portûgalî: Universidade Estadual de Feira de Santana) zanîngeheke dewletî ya Feira de Santanaya Brezîlê ye.
Qişlaq Yûzqûyî
Qişlaq Yûzqûyî, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Mühlacker
Mühlacker bajarokekî navçeya Enzê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Soranîzm (ziman)
Soranîzm an Babanîzm peyvên taybetmendiyên Soranî di zaravayên Kurdî yên din de.
Di pêvajoya standardkirina Kurmancî de ferhengoka we ji peyvên bîyanî (erebî, farisî û romîkî) hat jibartin. Di şûna wan de peyvên ji soraniya standardî (zaravaya Silêmanî, Babanî) di ferhengoka Kurmancî de hatin cîhkirin. Gelek peyv ji Soranî wan salên dawîn ketine termîlojîyên zaravaya Kurmancî. Mirov dikarê ji wanan re bi paşgira Latînî -îzm, Soranîzm an jî Babanîzm bibêje.
Lignan-sur-Orb
Lignan-sur-Orb, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Étouvelles
Étouvelles, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Lûr, Ûrmiye
Lûr gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 317 kes (73 malbat) bûn.
Pel
Di wêjeyê de axilbe jî di helbestê de pel wek hevalekî bayê ciyekî girîng digre.
Heupelzen
Heupelzen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Hacîdodo
Hacîdodo gundekî bi ser navçeya Qerekoseyê ve ye.
Kemberlûya Xetîbegê
Kemberlûya Xetîbegê, gundekî navçeya Bismilê ye. Li derdora wê gundên Darlo, Qeregozê, Kopeklû hene.
Debara gund li ser çandinî û xwedîkirina heywanan e.
Setten
Setten, goleke di nava sinorê parêzgeha Akershusa Norwêcê de ye. Dirêjahiya perava gola Setten 58,77 km ye û gol ji asta deryayê 167 mêtre bilind e.
Sabîte Kaya
Sabîte Kaya derhênereke kurd e.
Sabîte Kaya ji bajarê Muşê ji bakurê Kurdistanê ye. Ew 14 salan wekî mamoste li Stenbolê xebitiye. Ji sala 2005'a ta 2006'a ew li Stenbolê beşdarî kursekî “zanista film û televizyonê” bûye.
Portage la Prairie
Portage la Prairie, bajarekî herêma Manitobaya Kanadayê yê.
Kestesî
Kestesî, gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Neuenbürg
Neuenbürg bajarokekî navçeya Enzê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Alois Hitler
Alois Hitler (navê zayînê Alois Schicklgruber; z. 7ê hezîranê, 1837 – m. 3ê kanûna paşîn, 1903) karmendekî awistriyayî bû ku bavê Adolf Hitler e.
Nofelê
Nofelê, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Alois Hitler
Alois Hitler li gundê Döllersheim a li Waldviertelê, ku dikeve bakurê Viyanayê, ji dayîk bûye. Ew sê caran zewiciye û heşt zarokên wî ji du hevjînên wî çêbûne. Kurê wî Adolf Hitler ji hevjîna wî ya dawî Klara Pölzl çêbûye.
Otzberg
Otzberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Darmstadt-Dieburg li Hessen, Almanyayê ye.
Alois Hitler
Alois di sala 1903an de li bajarê Linz a li Awistriyayê dimire.
Komkujiya Helebceyê 1988
Komkujiya Helebceyê komkujiyeke kîmyewî ye ku di 16ê adara sala 1988an de ji aliyê Iraqê ve di dema rejîma Sedam Huseyîn ve li dijî kurdên Helebceyê pêk hatiye. Komkujî ji aliyê balefirên şer ên Iraqê bi baranadina bombeyên kîmyewî li ser bajarê Helebçeyê pêk hatiye. Di nava çend saetan de li Helebçe û li deverên Helebçeyê bi qasî 3200-5000 şêniyên Kurd jiyana xwe jidest dane û bi 10 hezaran jî birîndar bûn. Wek Kurdan û rayagiştî bi navê "enfal" jî tê bi navandin. Enfal navê komkujiyekî li Başûrê Kurdistanê ji aliyê sazûmaniya Baas ve hatiye pêk anîn e. Navê xwe ji ayeta Quranê ya Enfalê digire.
Raya giştî ya cîhanê, ji komkujiyê piştî çend rojan agahdar bû. Rojnemevan Remezan Ozturk piştî komkujiyê çû Helebceyê û wêneyên ku li Helebceyê kişandibûn, bi weşandina wan cîhan agahdar kir. Di wêneyekê de kesekî bi navê Elî Hawar zarokekî xwe yê yek mehî ku hê nav jî lê nehatibû kirin, bi awayekî hembêzkirî û dev vekirî, jiyana xwe ji dest dabûn. Wêneyê mijara gotinê, piştî ku di rojnameyan de hate weşandin, bû sembola komkujiya Helebceyê. Îro jî dema ku qala komkujiya Helebceyê tê kirin, Elî Hawar û zarokê wî yê yek mehî tê ber çavên mirov.
Bandora bombeyên kîmyewî tenê bi mirina pênc hezar kurdan û seqet mayîna bi deh hezaran ve bi sînor nema, bandora bombeyên kîmyawî hê jî li bajêr didome.
Li gorî daneyên Neteweyên Yekbûyî, ji bo bombeyên kîmyawî li Helebce û derdora wê di navbera salên 1991 û 1994an de nexweşiya penceşêrê ji sedî 800 zêde dibû. Herwiha ji ber bombeyên kîmyawî nexweşiyên jinan çar qat zêde bûn û bi hezaran kes jî bi nexweşiyên qiriq, kezeb, poz û çavan ve rû bi rû man. Bi hezaran kesan jî çavên xwe wenda kirin. Li gorî agahiyan, hê jî bandora bombeyên kîmyawî, zarokên nû tên cîhanê tehdîd dike.
Zanîngeha Federal a Minas Geraisê
Zanîngeha Federal a Minas Geraisê (bi portûgalî: Universidade Federal de Minas Gerais) zanîngeha dewletê ya Belo Horizonteyê ye.
Komkujiya Helebceyê 1988
Ji berpirsyarên sereke yên komkujiya herî bi xwîn a dîroka nêz Sedam Huseyn û Elî Hesen Ebdulmecîd ê bi navê kodê "Eliyê Kîmyawî" bûn. Herdu hatine girtin û hikûmeta Îraqê siza darvekirinê li ser wan sepand. Sedam Huseyn di 30'ê kanûna biçûk a 2006an de hat bidarvekirin û Eliyê Kîmyawî jî di 25'ê kanûna mezin a 2010an de hat daleqandin.
Zanîngeha Federal a Minas Geraisê
Di sala 1927an de hat damezirandin.
Komkujiya Helebceyê 1988
Dîrok
Deme ku mirov li dîroka kurdan dimeyîzenê, mirov pir êşeke mazin dibîne. Emê di vir de wê êşe hemûkî neyênine ser ziman. Em bi sere kirinên ku li hevberê kurd ji sedsala 20an pê de bênine ser ziman ji wir pê de çawa hata dema Helebceyê emê bênin ser ziman. Ji ber ku Helebce, qirkirinaka etnîkî ya sedsala 20an weke ya ermenî û cihuyan, yeke herî mazin e. Helebce, ji ber ku bû, sembola komkujiyên li ser wî gelê ku li Helebceyê hate kuştin. Bûye sembola ser serê kurdan.
Dema 1'ê
Yên ku ew komkujî jînkirina kurd in. Deme ku mirov li dîrokê dimeyîzenê, dîrokeke pir bi êş mirov dibîne. Eme bi wê dîrokê re bêne ser ziman.
Di sedsala 20an di destpêka wê de, pêşketinên ku derketina hole, ku mirov dokumeke wê derdixie, mirov hinek sedemên bûna helepçê ji dibîne. Di serê sadsala 20 de li hêla cihanê li ser derî mirov karê bêje ku serekî dest hilhatdariyê û cînî hebû. Ji sedsala 19an weke mîrete, sedsala 20an gelek pirsgirêkên civakî û sîstemî hildan. Ew pirgirêk, deme ku hewldanên şerên cînî re dibîne yek, êdî sadsala 20 dibe bitimî demeke tevlihevbûnan.
Ev helandin ji du sedeman pêk têt. Sedema pêş, ewê ku di wê demê de dem hinekî guharî ya û wê ew guharandin bitimî fahm nekirya û nikarê xwe li gor demê birêxistin bike. Sedema din ji her weha ewê ku li rojava pêşketineke mazin bi hêze Birîtanî,Fransizi, û hin bi hin bi Rûs û Almanya re ji dibe. Almanya ji deme Prusya buhurtina dema Almanya, pir bi êş di buhurêne. Hinek di wê demê de yên bi Fransa û hinekî hêzên din yên Ewropa re wê dibe rewşeke nû de. Lê hê ji li ser xwe ya. Ew dixweze ku were rojhilat û li wir bihêzên weke osmani re serwerbûna xwe li herême çêke. Bi vê yekê ev herdû hêz bi hev re êdî dikin gavên xwe bi avêjên. Fransa ji, ji dema Napoléon ve bûye hêzeke mazin. Li herêmê de bi hêz e. Li herêmê ji ku Rojava Rojhilatê Kurdistanê ji di nav de ji hinekî herêmên ber Misrê haya ku digihê Sûrî di bin destê wê de ya. Bi wê herêma Sûrî re ya dibin destê wê de ev qata kurdistanê ji di nav de ya. Libnan ji di nav de ya. Li ser herêmê bi hêzê.
Hêzên Brîtanî ji, ku Başûrê Kurdistanê ji di nav de li ser ew herême ku wê di wê de bi nav kir Îraq û iro ji weke welatekî ku navê wê Îrak e, serdest bû. Di wê demê de, li Kurdistanê, axlabe ji li wê herêmê Şêx Mehmûdê Berzencî hebû. Weke Keyê Kurdistanê ji dihata bi navkirin û naskirin. Li wê herêmê ew serdest bû. Bi dehhezaran ji hêze wî hebû. Di serî de Brîtanî, yanî hêzên Brîtanî, pêre levhatinakê dikin ku wê ew li wir ser bin, "lê ew herêm Kurdistanê, û wê, Kurdistanê nasbikin. Brîtanî li wê herêmê, zanibûn ku pir dewlemendî hene. Li Başûre Kurdistanê petrol hê hingîhatibû zanin ku heya. Brîtanî ji xwestibû ku li ser wê serwer bin.
Emerşal, Bane
Emerşal gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Komkujiya Helebceyê 1988
Dema 1'ê
Bi vê yekê, di serî de bi şêx Mehmûd Berzencî re levhatinak çêkirin ku wê "rêveberîyeke kurdistanî hebe. Li ser vê yekê li hev kirin. Bi wê levkirinê, ew li wir ji man. Lê Brîtanî de dixwestin ku haya ku herêm digihê herême Şat-ul arabê serweriya xwe mayinda bikin. Bi vê yekê re bahra Hurmuz ji di bin awlakariyan de dima.Lê ku welatî ku weke ku iro haya, Îraq û weke ku iro sînorê wê di kuderê ve diçin ku hatibana ava kirin. Ev yeke Hizreke wan bû. Brîtanî ew Îraqa ku di dixwestin, xwestin ku sinorê wilo deynin, ku wan herênên din ji yên ku wan kifş kiribûn ji wir, bi rê ve bibin.
Li gor wan, ku her weha Îraqak hatibana ava kirin, wê di paşarojê de ji "wê ew li wir hiştibana".Wan ji ev îraqa iro ku sinorê wê hatiya kifşkirin, avakirin. Di wê demê de Ji araban melikek bi navê Feysal anîn û xwestin ku dênin ser serê wê, ku Kurdistanê, ew qata wê ji di nav de. Kurd, hişt li dijî vê yekê rabûn. Ji ber ku ev yek ne li for jiyana wan û kevneşopiya wan bû. Deme ku wilo hata ser serê wan, êdî Di bin serektiya Şêx Mehmûdê Berzencî de Kurdan li ber Brîtanî serî rakir û li berxwedan û şerekî mazin di nav wan de bû. Kurd, deme ku li hevberê wan rabûn, êdî şer di nav wan de qawimi. Brîtanî ji gotin ku madam ku ew ew li ber me rabûn, "emê di bin rêveberiya araban de wan bicih bikin" û kirin ji. Lê kurdan ev yek erê ne kir. Li ber vê yekê rabûn. Li ber vê, pir serhildan ji bûn, yên kurdan. Hemû serhildanên kurdan ji bi komkujiyên mazin hatina tafisandin. Hep dixwestin ku kurd, rêveberiya wan erê bikin. Lê kurdan erê ne dikir.
Yarîgeha navîn
Yarîgeha navîn, Ortevan an jî bi tenê orte (berê revîn) helwesteke lîstikê ya di tîma spora ye, bo nimûne, di futbolê de û di hockey de.
Komkujiya Helebceyê 1988
Dema 2'yan
Di wê demê û piştre de, Sovyet ji ava bûbû û hin bi hin ji mazin û bilind dibû. Ji bo ku li ber vê ji bê sekinandina rojava, ji ber ku di nav wê de welatê sosyalist dernekevin tetbir dihilda û li derve ji, herêmên weke herêmên rojihilat ji bi vê ve girêdayî hin tetbirên xwe dihildan. Bi vê yekê ku Ew Îraqa ku avakiribûn ji di nav ve de Kembera Şîn ku ji Welatên Îslam pêk dihat çêkirin. Ve yekê ji bandûra xwe hin bi hin li kurdan kir. Kurd, di wê demê de di rewşeke pir zor de bûn. Li Bakûrê Kurdistanê ji, ew herêma kurdistanê yan ku di deme osmaniyan de di bin destê wan de bû û piştre deme ku osmani têk çû û li cihê Komara Tirk hata demazirandin ji, ser hildanên kurdan hebûn. Di wê demê de li ber çavên Dinyê hemûkî Tirkan milyon û nîv bêhtir Ermenî qirkirin. Bi wan re ji bi sed hezaran kurd kuştin. Lê ti bertek ji ti hêze ne hat. Hêzn mazin yên di wê demê de ketibûbûna ber hevdû de yên weke Yekîtiya Sovyet û Amerîka ji ti bertek ne dan. Vajî wê, herdû hêzan ji bo ku wî welatî li cem xwe bibiin, ev komkuji ne anîn rojava xwe ji.
Yarîgeha navîn
Ortevan di futbolê de
Di fûtbolê de cihêtî di navbera êrîşberê ortevan bergirîyê ye û navendî ye.
Ortevanê berevan
Ortevanê berevanî li ser xeta xwe îro gel di demên berê de li şûna Libero ye. Ew xwe bi post li ber parastinê û ji bo lawazkirina lîstika êrîşeke li qadê an jî ji bo "tune" ye. Ew wek "qirêjkêş" tevbigerin û ji bo pêşî li êrîşên xwe yên li tîma xwe de dibînin.
Sebrî Silêvaneyî
Sebrî Silêvaneyî an Sabri Silevani, nivîskar û romannivîs e ji Başûrê Kurdistanê. Li sala 1972ê li gundê Qesra Mela Teyib ku dikeve ser rûbarê Dîcle hatiye vê dunyayê. Li sala 1987ê dest bi xwandin û nivîsîna edebiyatê kiriye, yekemîn berhem li sala 1992ê belave kiriye. Li sala 1992ê tev li xebata siyasî bû, belê ji ber rewşa awarte a başûrê welat û hindek sedem û pirsgirêkên siyasî, neçar bû ku koçberî Ewropayê bibe. Heya sala 2006ê li welatê Holenda maye, evcar vegeriya Başûr û aniha li devera Sêmêlê ser bi parêzgeha Duhokê ve, akincî ye.
Yarîgeha navîn
Ortevanê berevan
Li gel perçeyên vî parastinê, ew gelek caran jî, taybetmendî li lîstikçêkerê de hene. Ev ji wan re pêşek û bilind e ku rastbûna nasname pêwîst dibe. Divê tu karibin nas rewşên lîstikê bi lez bike, ji bo nimûne dema ku gok tenê bidestxistin bû û îhtîmala veqetinê hebe.
Gelek ji ortevanên parastinê, tê dîtin ku sîstemên lîstîkan standard hesibandin wek "sixes" bijartî, an helwesta wek "şeş" e. Di rastiyê de, bi taybetî yarîker li ser vê helwestan heta çend salan keda wan ji dilqê bi hejmara 6'an e. Sîstema bi qadên du parastinê, vê yekê jî wek tê zanîn "Cot şeş" bînîn. Tîma netewî ya futbolê tevdigerin ji bo Kasa Cîhanê û Şapîyona Ewrûpayê bi lîstikvanên alman de wek Schweinsteiger û Khedira Cot şeş in.
Komkujiya Helebceyê 1988
Dema 2'yan
Piştre çûna li ser kurdan berdewam kir ji aliyê komara tirk ve. Gelek kurd hatina kuştin. Ji 1923an de haya 1938an de bi sehezaran kurd ji aliyê komara tirk ve hatina kştin. Di sala 1938an de Komkujiya Dersimê hata kirin. PIştre weke demekî bêdengbûn bû. Haya sala 1960an de û piştre de.
Sebrî Silêvaneyî
Jiyannameya Sabri Silevani
Li gor nasnameyê Sabri Silevani li 1ê Tîrmeha 1972an hatiye vê jiyanê, belê wek ku ew bi xwe dibêje 01 Tirmehê tenê hejmarek e, bele pa li gor xizm û kesûkarên wi Sabri li 10-10-1972ê ji dayik bûye, lê ji ber nexwandewariya piraniya daybaban li wî çaxî, roja jidayikbûna zarokan dikirin 01 Tîrmehê. Li sala 1975ê ku Sabri tenê 3 sal bû, malbata wî jî wek a piraniya Kurdên Başûr ji gund hate veguhastin u li qeza Sêmêle binecî bû.Sabri xwandina xwe a destpêkê û navîn li Sêmêlê qediyand, pasî çû Duhokê ji bo xwandina karê mamostayan û li beşê sosiology hate wergirtin, ew bû ku li sala 1992ê diploma mamosyatiyê wergirt.Piştî serhildana buhara 1991ê, Sabri tev li karê siyasî dibe, belê ji ber sedem û pirsgirêkên siyasî di navbera hizbên Kurdistanî de li wî demî, Sabri neçar dibe ku welatî bihêle û diçe heta ku digîhe Ewropa û li welatê Holenda jiyana xwe dibe serî. Li Holenda dest bi kar u xwandinê dike heya sala 2006ê evcar bi yekcarî vedigere welatî. Piştî vegera wi, Sabri dest bi kare rojnamegeriyê dike û di wi barî de aktîv dibe, ji bo piraniya kovar u rojnamên welat dinivîse û bernamek edebî li televziyona Duhok bi navê Helîvan pêşkêş dike u hejmareka mezin ji genc û lawên deverê tev li xebata edebî dike. Li kovara Nûbûn wek sekreterê nivisînê kar dike, piştî demek kurt dibe sernivîskarê malpera Yeketiya Nivîskarên Kurd tayê Duhok, li pey re Sabri dibe birêveberê ofîsa kenalê NRT li parêzgeha Duhok berî ku bibe sernivîskarê kovara Lîteratora Cîhanî ku giringî bi edebiyata nîvdewletî dide u tenê berhemên biyanî werdigerîne zimanê kurdî. Piştî kar û xebata edebî, Sabri hewl dide di bare nûkirina hizrê de kar bike bi taybet hizra siyasî, hizra civakî û hizra ayinî û gelek debate û semînar u nivîs di wi barî de peşkêşkirine, ango pirojeya wî a taybet derbare nûxwaziyê heye. Sabri Silevani niha bi xêzana xwe re li qeza Sêmêlê jiyanê dibe serî, wek mamosta kar dike û berhem û pirojên xwe di wan hersê baran de amade dike.
Yarîgeha navîn
Navenda qada êrîşber
Wêneyên ji aliyê AM li banî tê, bi navê dayîn ji bo rewşa lîstikvan dilîze bi baştirin ortevan e. Lîstikvanên tev li vê rewşa bi giştî di aliyê êrîşeke yên lîstikê eleqedar in. Ew wezîfe û erkên lîstikê de ne. Ortevan êrîşî ji bo têgehên navendî ya tîma pêşkêşkirin dike û gelek caran li ser rola a aktoreke ji dadigire. Yek ji erkên sereke yên wî ye ji bo amadekirina rêtenga dergehê. Ev girîng e ku ew bi hev re di qada parastinê de tevdigerin. Bêyî hevkarîya aliyan ne deman de, ku bi hêsanî dikarin ji aliyê dijmin ji pêşveçûnên bikaranîn hebe. Cûrbecûr xebatên xwe gelek caran ji opsîyona cezayê û vala li ber ev tînin wateyê. Ew bi piranî derbarê lîstika bihûrê baş derbas dibû û wan nêrîneka pir baş, ji nav wê dîtiniyên kevîyan gelekî caran îlan dike. Hejmara "klasîk" ya parastina ortevan bi 10 ("Dehanî") e. Ji bilî têgihên ortevan, tuyê navenda an derhêner be ji bo êrîşî ortevanê li jargonwerzîşa sporê tê bikaranîn.
Sebrî Silêvaneyî
Berhem
Heya niha ev berhem çap kirine:
Yarîgeha navîn
Navenda qada berevan
Qada xebatê wê ya her du baskên an baskê (rastê yan jî çepê) de ne, karê wan e bi taybetî amadekariya dergehê, ji bo nimûne, ji aliyê Palên dikin. Ew gelek caran pir xurt in û ew ji bo lêxistina winger temam e. Ew bi taybetî ji aliyê parêzvanên li derve ku, di beşa parastinê, derbarê tên piştgirîdan. Gelek caran ji bo derbasbûna ji qadê li derve ji bo serhildêrên kurd bi awayekî serbest e.
Komkujiya Helebceyê 1988
Dema 2'yan
LÊ başûre kurdistanê de heman rewş hebû. Çend ser hildan bûbûn hatibûbûna tefisandin. Kuştin gelek bûbûn. Serdestiya araban piştî Brîtanî ser serê kurdan ava bûbû. Qatan kurdstan ji di nav sînore Îran de ji hatibş hiştin. Bi vê yeê hatibû zan kiirn ku wê kurd, bi vê qatbûnê êdî wî hêze wan nemêne û wê êdî nikaribin li ber wan serî hildin û wê mesele bi vê halî çareser bibe.Lê wilo ne bû. Kurdên ku di nav sinorê Îranê de hatina hiştin ji di wî qatê kurdistnaê de serî di hildan.Li wir ji haya sala 10943 wan gelek serî hildan bûn. Lê ew ji hatina tafisandin.
Dema 3'yan
Di wê demê de sovyet ji bo ku wê kembera Şîn bi şikêne, kete nav axa kurdistanê ya di nav sînorê Îranê de hatî hiştin. Li wir ji, wî xwest ku welatî kurd ava kê û ew welat ji nêzîkî wê bê û li herêmê wê politikaya kembera şîn bi şikênin.
Yekîtiya Sovyet kete wê qata Kurdistanê de û di sala 1943an de komaraka kurd wê li wê qataka kurdistanê bi navê komara Mehabad demazirand. Vê komara kurd weke 13 Mihan li ser lingan ma. Piştre bi hinek pataxên ku sovyetê bi rojva re û Îran û Tirkî re kirin, ji herême hêzên xwe vekişandin û piştre Îranê de hêzên xwe şandina ser Komara kurd û ew da ardê û bi serokê wê Qazî Mihammed re bi dehan rêveber û bi hezaran mirov girtin û bi darve kirin.Komara Mehabad. hinekî girîng bû. Ew sinorê wê yên ku di serî de ji aliyê rûsan ve hatibû kifşkirin. Herêma başûre kurdistanê ji di nav de bû. Bi vê yekê, Rûsya Îraq ji di de ardê. Bi vê plana Rûsya Kembera Şîn diket. Lê bi levhatinan de rûsya paş ve vekişiya. Kurd li vir derbayaka mazin dixun. Piştre wê derbaya mazin di deme sala 197 wan de ku serî hildidin û amerika dibêje wan "li pişt we me" û piştre bi paxta Cezeyîrê jin dikin. Piştre sovyetê pêndavaka din kir, ji bo ku wê kemberê bide ardê. Hêzên xwe şandin û kira Afxanistanî de. Lê wê carê, hasabên wê lev derneketin. Pêndava ku pêşî kiribû û ketibû herême kurdistanê de rastbû. Lê ne bira serî. Di nêvî de hişt.
Ew di nêvî de hiştin, piştre dibe bingihê xuruxandina wê ya dîrokî. Ji ber ku wê kembera şîn cewherê wê ya rast wî baş kifş kiribû. Ew politikaya Brîtanî bû. Lê wê ev yek, li ber hinek paxta berda û hişt ku Brîtanî bi ser bikevin.
Kurd. di wê demê de li başûre kurdistanê di bin serekatiya Mela Mistefa Berzanî serhildanaka nû dabû dest pê kirin. Wî bi wê serhildanê bi ser ketiban. Mistafa Berzanî ji sovyetê ji piştgiriyê di xweze, lê ew piştgiriyê nadiyê de. Piştre Amerika dide. Lê tenê wî ji wir dibe. Amerika. Lê rewşe kurdan li herême weke xwe dimêne.
Haya deme sala 1985an ev rwş berdewam dike. Di wê demê de kurd bi hêzeke mazin dikin ku rabina ser xwe û xwe bigihênin azadiya xwe. Bi vê yekê serî hildidin.
Gav bi gav çûna ber bi Helebceyê ve
Gav bi gav çûna bi ber bûna Helepçê ve, ya rastî ku mirov gavê wê ya pêşî vekişîna hêzên sovyetê yên ji rojhilatê kurdistanê bêne ser ziman. Divêt ku mirov gava duyemîn ji paxta Cezeyîre ya di naqabina Amerika û îran û Tirkiye û Îrakê de ya. Di wê paxtê de ev hêzên herêmî dixwezin ku piştre kurdan bişikênin û wan bi dest bi hêlin. Vê yekê pêktênin ji. Amarika deste xwe ji ser wan di kişêne. Bi wê tirkî û Îran di xwestin ku ew xwasariya ku Di îrakê de wê bidest xistiban li pêşiya wê bibin astang. JI bo ku di qatên kurdistanê yên di bin destên wan de ji rewşeke wilo ne afirê.
Sedam ji Huseyên ji di wê demê de serokê nû bû li Îrakê. Hingî di kongre Partiya Baasê de hatibû Hilbijartin. Partiya baas aliyê wê li Îrakê ji weke yê li Sûrî li ser dengên herêmê yên politika di leyist. Xwe nêzîkî Sovyetê didan nîşandin, lê piştgiriya rojava ji digirtin. Piştî paxta Cezeyirê, berpirsiyara ku hêzên herêmê yên weke tirkî û Îranê dabû saddam dabû hîmê wê xwasariyê ji holê rake. Her çend ji sala 1980 pêde di naqabina Îran û Îrakê şer dest pê kiribû û bi hev re şer dikirin ji, di mesele kurdan ya vê xalê de di hizrekê de bûn.
Hê ku şerê naqabina Îran û Îrakê bi dawi bû nebû. di cih de saddam berê xwe de Kurdan. Ne hişt ku navbar bikeve naqabina şerkirina wî de. Di serî de wê qirkiirn, weke kuştinên di şer de yên di naqabina Îran û Îrakê de daban nîşandin. Tirkî ji li ser vê yekê bi wan re bû. Ew têkiliyaka wê ya mazin bi wan re hebû.
Qişlaq Moqedem Şabende
Qişlaq Moqedem Şabende, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Nû Gîne
Nû Gîne an jî Gîneya Nû giraveke li bakurê Awistralya ye û li gorî rûerdê (785.753 km²) duyemîn girava herî mezin a cîhanê ye. Rojavaya giravê aîdî Îndonezyayê ye, û rojhilata wê dewleteke serbixwe ya bi navê Papua Gîneya Nû ye.
Komkujiya Helebceyê 1988
Gav bi gav çûna ber bi Helebceyê ve
Di serî de ev yek di naqabina Tirkiye, Îran û Îrakê de hatibû plankirin. Wê çawa bikin û çawa hewl bidin hatibû axiftin li ser. Deme ku dem hata 16 adara 1988an de êdî hêzên Îrakê bi dest paqijkirina kurdan kir. Di wê demê de çêkên ku haya wê demê, ew 10 sal bû bi Îranê re di şer de bû bi kar ne anîbû çekên kîmyewî ji aliyê hêzên îrakê hatina bi kar anîn. Ev çêkên ku bi kar anîn ji, ji Hollanda hatibûbûn ji îrakê ve. Almanya ji haya wî kêlîkê hinek çekên wilo tiransferî Îrakê kiribûn.
Berî Helebceyê, di şer de ji xwe, haya wê demê, nêzîkî milyonak kurd weke ku di şer de hatibin kuştin, hatina kuştin. YÊn ku mabûn, êdî hewl didan ku wan paqij bikin. Bi vê yekê, wê hîmê xwasariya jibo kurdan wêj ji holê rabûbûna.Bi wê rabûnê re ji wê ji bo Îran û tirkî ji wê êdî pirgirkên wilo yên xwasartiyê wî rû nedaban. Her weha dihata hasab kirin. Hêzên Îrakê bi fermana Saddam Huseyn û ku di nav kurdan weke "Alî Kîmyewî" ji piştre hata Alî Hasan El-Mecîd yên j malbata saddam huseyn, bidest qirkirina kurdan kir.
Roja Helebce û ku du bi azmana ket
Deme ku hata berdan hinek di ser xwarinê de hatina girtin. ew li ser xwarinê rûniştî bûn. Wilo di cihê xwe de rûniştî man. Tenê weke naylonaka ku bi halihê. hinekan ji laşên wan bidest ayar avêtin hin bi hin dikir. Deme ku têve çû, êdî qîr û qêjîn di nav hev de bilind bûn û li arşê xwede sekinîn. Dengê mirovan di nav hev de bûn. Hinekan xwe ji bajêr derxist û bi ber sînorê Îran ve çûn. Hinekan ji xwe xilas ji herêmên dore bê ku tiştekî xwe hildin, pî xwas ketina rê de û hatina ber sînorê tirkî. Tirkî hingî Sinore xwe girtibû. Ne vekir ji mirovan re.
Li gor ku di nav merkezan de hatibû kifşkirin, wê ti kesek sînoran ji wan re ne vekê. Wê deng ne din. Û wê ne hêlin ku dinye ji pê bi hiseihe. Her weha hatibû kifş kirn. Piştre hin bi hin ku dem têve çû, êdî ji dinyê hinkan his kir û deng dan. Bi deng dayînê re êdî hinek deng hatin. Hinek rêveber yên weke yekîtiye Sovyetê ji deme ku hiskirin, gotin " ev proparagandaya ku rojava ya" û ne hiştin ku bahs ji bê kirin.
Jettenbach
Jettenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mühldorf li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Komkujiya Helebceyê 1988
Roja Helebce û ku du bi azmana ket
Piştî ku hata bihîstin, êdî li ser betekên ku hatina dayîn tirkî ji mecbû ma ku derî veke. Lê deme ku vekir ji ne hişt ku kese ji kilo metreyekê ji were hundur. Di wir de di nav hinek çadiran de hatina hiştin. Piştre ku hata bihîstin, êdî kurdên bakûre kurdistanê di nav xwe de bi araban cih û xwarin dana hevdû û kirin ku bibine ji wan re. Tirkî ti alikarî ne da wan di wê heyemê de.Di heman demê de ji Ayetula Xumênî ji fermana serê kurdan dabû. Lê ew fermana wî ya ku dabû, piştre bi salaka hata kifşkirin. Wî ji ferman dabû. Kurd dervî ol denazandibûn. Bi vê yekê, ev ji wê di aliyê xwe de wê çûbana ser kurdan. Tirkî ji xwe di wê demê de bi kurdan re di şer de bû.
Li ber qirkirinê Helepçê de tirkî, Îran û Sûrî
Tirk, Îran û Sûrî, li cem sadam bûn. Heya wan ji komKujiya helepçe hebû. JI piştî ku şerê duyemîn yê li îrakê bû, hingî, wezîrê karê derve yê tirkî ku Îro Serokkomara, Abdullah Gul Gotibû ku "xaber dana me û gotine me, bi me re bi kurdan bikin me erê ne kir". Lê kirnên wan yê piştre didina nîşandin ku ew ji bi wan re bûn.
heya tirkî ji hebû. Roje ku komkujiya Helepçê bû, piştî wê rojê bi du rojan piştre konfaransfa "Konfransa welatên Îslam" ku navê wê yê kin IKO ya bû, û hingî, tirkî bi serokkomar tevlî bûbû. Hingî ti welatekî Misilman ev komkujiya li hevberê kurdan ne hilda rojava xwe. Sûrî haya wê rojê di hin qadan de alikariyên ku kurdên di bin desthilatdariya wê de ne ji xwestin ku bikin, lê wê hewldanên astagbûnê derxistin.
Bi teybetî welatê misilman, tevrên wan li ber komkujiyê
Welatên misilman tevrên wan li ber komkujiyê bêdeng bûn bû. Çi bû, wan deng dernexist. JI ber ku statukoya ku li ser kurdan hatibû afirandin, wan ji bi nêzîkatiya di parast. Bêdengbûna welatên misilman di di "konfaransa welatên Misilman" IKO de ji berdewam kir. Ti tevir ne dana nîşandin.
Yekitiya Sovyet
Hingî deme ku komkujiya Helepçe bû li Rûsya Yekitiya Sovyet li ser lingan bû. Deme ku komkuji bû, hingî rojnamavanak ji wezire kar derve yê sovyetê di pir ku tevire wan çiya, ev dibêje " ti komkuji wilo nîn e, ev propagandaka li dij me tê kirin.".Bi vê yekê ti tevir ne dabûn nîşandin.
Lê ya rastî, ne wilo bû. Wan ji zanibû ku ew komkuji bû. Li wir li başûre kurdistanê û bûbû. Ji ber ku li wir pir sîxurên wan hebûn û herêm di binçav de digirtin. Her di dakika û saniyê de agahî didana nevenda xwe. Tekiliya wan bi partiya baas re xurt ji bû. JI ber ku tevire ji bo kurdan bidan wê tevir tirkan û yê Îraniyan ji li ber wan çêbûbana. Ji br vê yekê wan tevir ne bû Nîşandin. Berî ku komkujiya helepçe bibe, di naqabina Îran, Tirkiye û Îrakê de hevdîtin bûbû û di vir de ji bûna wî komkujiyê hatibû rojeve û heya sovyetê ji wê civîne û nêqaşên wê hebûn.
Saziyên navnetewî
Saziyên navnetewî, bi raxnakirinê re man. Zêde wilo ti bertek ne hata nîşandin. Haya berî şerê Îrakê yê yekemîn ji naqabina Hêzên navnetewî û îrakê pir xweş bû. Çûn û hatin ji bû. Zêde wiloti bertek ne hata nîşandin.
Haya salakê wilo vê yekê berdewam kir. JI xwe, şerê yekemîn û ku yê duyemîn ji li duv bû, ji bo ketina hêzên saddam Huseyn li Kuweytê bû. Sedeme şerê yekemîn ji û duyemîn ji ew bû.
Piştî komkujiyê
PIştî komkujiyê bi du salan piştre hêzên Amrika ketina Îrakê de. Deme ku ketinê de HIngî di şerê yekemên de Saddam Ne dana Ardê. Di şerê duyemîn de dana ardê. Di wê demê de ji ji ber ku komkujiya li ser serê kurdn pir li ber çavan bû, pararela 36an afirandin û di hundurê wê de herêmên kurdan hiştin û ne hiştin ku hêzn saddam bikevine wê herêmê de. Lê herême kurdistanê hemû ne kete nav wê pararela 36an de. Herême kurdistanê ya Kerkukê ne kirina nav de.
Piştre hin bi hin kurdan li wir rêveberiya xwe ji nû ve afirand. Lê tirkî û Îran hertimî bala wan li ser wir bû û hewldanên wan li ser wir bûn. JI ber ku her yekê ji wan welatan di nav sinorê wan de qatak kurdistan hebû. bakûre kurdistanî di navb sinorê Tirkiye bû. Rojhilatê Kurdistanê di nav sinorê îranê de bû. Ew van di hizirîn. Sûrî bi wan bû û ew qatek kurdistanê yê ku di nav sinorê wê de bû, rojava rojhilatê Kurdistanê dihizirî.
PIştî komkujiyê re, ti carî herêm weke berê xwe ne bû. Êşên nû ru bi ru dan. PIştî êrîşê re mirovêên ku piştre dihatina dinyê ji bi wan re ji ber wê kîmyasala ku li hevberê wan hatibû bi kar anîn saqat dihatina dinyê. PIştre bi çend salan ji ji bo ku baş bibin tedevî didin. Ji xwe ji aliyê deronî ve ti carî ti tedevî li wan ne hata kirin. Herêm û mirovên herêmê bi xwe û rewşe xwe ve hata hiştin.
Bi ser komkujiyê re iro, 22 sal buhurtina. Lê hê ji bi tememî rehet bûn ne bûya. Hê ji mirovên wê derê ji gelek aliyan ve mihtacê tedeviyê ne. Rêveberiya herêmê ji ji ber ku li gor xwe diçê, zêde wilo haya iro bi kul û êşên wan ve mijul ne bûya.
Komkujiya Helepçê û piştî şerê Îraqê yê duyemîn dadgehkirin
Piştî şerê Îraqê yê duyemîn, rêveberiya Îraka berê ku di serî de Saddam Huseyn û xizmê û ber destê wî û ku di rêveberêya berê ya Îrakê de xwediyê weyneke pir girîng bû Elî Hesen Ebdulmecîd di serî de gelek rêveber hatina girtin û hatina daggah kirin. Sadam Huseyn ji komkuji û qirkirinê hata derizandin û cezayê dervekirinê lê hata birrîn û hata bi darve kirin. Piştre di serê Alî Hasan El-Mecid ji bi heman awayê bû. Weke wan geleke dîn ji bû. JI ber ku Tirkiye, Îran û Sûrî li ber di sekinîn, hê ji qirkirina weke qirkirinaka navnewteweyî ne hatiya naskirin.
Tirkiye, Îran û Sûrî li ber vê yekê di sekinîn. JI ber ku ew ji iro li ber kurdan bi heman Nêzîkatiyê ne. Li tirkî tenê Ji sala 1986 pêde haya 1999an, ser 60 hezar kurd hatiya kuştin û ser 40 hezar kurdî re ji hatiya windakirin û nêzkîkî 20 hezar nivîskar û rojnemavan û mirovên ku navdar yên kurd ji aliyê tirkî ve hatina kuştin. Ku ev komkujî naskirin bê kirin, êdî ne Tirkiye, ne ji Îran û ne ji Sûrî wê nikaribin rehet û weke berê kurdan bikujin. Ji ber vê yekê, ji bo kuştina kurdan bê sekinandin li ser vê yekê pir divêt ku bê sekinandin û tê sekinandin ji.
Piştî komkujiyê, şerê Îraqê yê duyemîn
Piştî ku komkujiyê şerê Îrakê yê duyem dest pê kir û bidawi bû. Di wê demê de ji pir mirovê kurd ji ber ku li kurditya xwe xwedi derketin hatina kuştin. Gelek ji wan, bi sedeme ku alikarî dana hêzên Amerika hatina kuştin. Ji xwe ji ber vê yekê, kurd li herêmê bûna armanc.
Kurdan. li hêzn herêmê baweriya wan nîne. Ji ber vê yekê, pir baweriya xwe bi hêzên Amerika Anîn. Ji ber ku piştî ew hatina Îrakê, li wir wan rêveberiya xwe avakirin.JI vê avakriinê Tirkiye, Îran û Sûrî ji pir ne rehet bûn. PIştî şerê Îrakê yê duyemîn, di bin navê "li berxwadanan" de hêzne Îrakî yên ku Hêzên Amerîkî ji dikujin û bomba ji di paqênin ji aliy Tirkiye, Îran û Sûrî ve hatina demazirandin. Wan li başûre kurdistanê ji pir bomba dana paqandin. Amerika ku heya wê ji van hêzên ku tirkiye, Îran û Sûrî avakiribe ji, weke ku heya wê ne be tevgereha.
Di qada navneteweyî de naskirin û erêkirina jenossîde helepçê
Di qada navneteweyî de naskirin û erêkirina wê pir girînge. Ku bû, komkujî û jenosîdên nû yên ku wê li ser serê kurdan bibin wê bigirê. Wê li Tirkiye, Îran û li Sûrî ji pêşiya komkujiyên nû bigirê. Li tirkî, îran û sûrî hê ji pirgirêka kurd ne hatiya çareserkirin, ev ji, heya ku deriyê komkujiyên nû veke.Ku newê çareserkirin, bêguman wê veke ji. Ji bo pêşya wan komkujiyên ku di paşarojê de bibine bê girtin, di qada neneteweyî de û di BM de de û di neteweyên yekbûyî de bê naskirin, ji bo vê yekê pir girînge. LI tirkî îran û sûrî dîrokeke komkujiyan ya li hemberê kurdan heya.Ev yek, hê ne hatiya ji bîr kirin û ne didemeke dûr bû. Di demên nêzîk de bû.Ev yek ji li ber çava.
Welatên komkujiya Helebçê bi fermî di bi biryara li parlamanên xwe girtina naskirina
Komkujiya helebçê weke tevkujiya li dijî kurdan ku hatîya nasîn. Piştî ku rejima baasê ya Saddam bi mudahaleya Emerika hat xuraxandin, rejim nû ya ku li cihê hat ava kirin, tevkujiya li dijî kurdan qabûl kir. Piştî re di 5´ê mijdara 2012´an de parlamane Swêd, bi biryara ku parlamanê de girtî, tevkujîya Helepçê nas kir weke şucekî mazin li dijî mirovatiyê.
Erdnîgarî
Erdnîgarî an erdzanîn an jî cografya nîgarkirina (teswîr) dinyayê ye. Bi yewnanî mana "coxrafya" ji nîgarkirina (teswîr) dinyayê ye. Ji dema klasîk ve hertim pêşve çû ye. Gelek beşên wê hene. Bi gelek zanyariyên fîzîkî û civakî re têkildar e. Hîmên erdnigariya nûjen di Sedsala 19'an an de hatiye danîn. Erdnîgarî, zanyarîyeke ku çêbûn û belavbûna bûyerên fîzîkî, civakî û jîndarî lêkolîn dike. Erdnigarî, gava li ser van bûyeran disekine li gor xwe prensîban bi kar tîne. Erdnigarî, li gor cih û babetan beş dibe. Li gor cih du beşên erdnigariyê yên esasî hene: Erdnigariya gelemperî û erdnigariya herêmî.
Al Gore
Albert Arnold "Al" Gore, Jr. (jdb. 31ê adara 1948ê) cêgirê serkomar ê 45ê yê Welatên Yekbûyî yên Emrîkayê bû ko ji sala 1993ê heta 2001ê di bin firmana Serkomar Bill Clintonî da kar kir. Berî hingî, Cêgirê Serkonarî Goreî endamê Civata Nimînendeyên Welatên Yekbûyî (ji 1977ê heta 1985ê) û endamê Senatê (ji 1985ê heta 1993ê) bû û nimînendeyî ya wîlayeta Tênêsî dikir. Wekî çelengekê warê jîngehparêziyê, wî digel the Intergovernmental Panel on Climate Change Nobel Xelat a Aşitiyê ya 2007ê jibo "bizavên xwe jibo diristkirin û belavkirina agehdariyên zêdetir liser guhartinên destkirî yên seqayê, û danana şengistê kiryarên pêdivî jibo betalvekirina wan guhartinan" wergirt.
Gore berbijarê Partiya Demokrat jibo serkomariya Emrîkayê di hilbijartinên 2000ê da bû. Di wan hilbijartinan da ew bi awayekê pirdengane biserkevt. Gengeşeyeka qanûnî li ser dubarehijmartina dengên wîlayeta Florîdayê di Dadgeha Bilind da, li dawiyê bi qezenca George W. Bushî dawî bû. Bi vî awayî, ew hilbijartin hilbijartina herî gengeşebar ya dîroka Welatên Yekbûyî dihêt hesibandin.
Dodo, Qerekose
Dodo gundekî bi ser navçeya Qerekoseyê ve ye.
Étréaupont
Étréaupont, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Hilgenroth
Hilgenroth şaredariyeke navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Xaçîl
Xaçîl gundekî li ser girêdana navçeya Zêdkan e.
Mirgewer (gundistan)
Gundistana Mirgewer navê herêmeke gundistanî ye li Nahiyeya Silîvanayê ku bi Navçeya Ûrmiye ve girêdayî ye. Herêm dikeve parêzgeha Azerbaycana Rojava ya Rojhilata Kurdistanê
Åraksfjorden
Åraksfjorden, goleke di nava sinorê parêzgeha Aust-Agdera Norwêcê de ye. Dirêjahiya perava gola Åraksfjorden 45.22 km ye û gol 203 mêtre ji asta deryayê bilind e
Mirgewer (gundistan)
Herêma Mirgewer ketiye başûra bajarê Urmiyê. Dema mirov li geliyê Bendê derbaz dibe li sêrêya Rajanê ber bi aliyê başûr ve diçî.
Mirgewer ketiye ser tixûbên sê dewletên Iraq, Tirkiye u Îranê. Peymana Sêsînor li ser çiyayê Dalanper'î hatibû îmzakirin. Dema avabûna Komara Kurdistanê li Mehabadê ev peyman bi insiyativa nemir Qazî Mihemed li navbera kurdên parçeyên Kurdistanê hate imzakirin.
Mirgewer xwedî erdeke pirr bereket e. Zeviyên bir biberhem hene li vir. Genim, nok u gele cure giya u dahnên din li vir tên çandin. Berê pezdariyek berçav li vir hebû lê di wan salên dawiyê pirr kêm bûye.
Mirgewer roleke berçav di hemû serhildan u berxwedanên neteweyî li Kurdistana rojhilat hebûye. Lê netenê ev, herwisa beşdariya serhildanên bakur u başur jî kiriye. Gelek şedîd dayine.
Koka Mirgewer
Li ser vî navî gelek niqaş hatine kirin ku çi yek ji wan durust nînin. Hin dibêjin marg âvar (: Farisî) hin jî gelek dixebitin Kurdî derbînin. Lê eger kesek ermenî bizane dikare bi hêsanî bêje ku gewer di ermenî wateya bajarok yan jî navçeyê heye. Di Tirkiyeyê de jî navê Gever ser navçeyekê heye û di Ermenistanê de jî.
Eger em bipejirînin ku gewer bêjeyek cidaye em dikarin koka Tirgewer û Gewerê jî derxin. Niha me zanî ku gewer wateya navçeyê heye lê Mir yan Mar çiye?
L'Épine, Hautes-Alpes
L'Épine, komuneke li departmena Hautes-Alpes a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Mirgewer (gundistan)
Koka Mirgewer
Mêhr yan Mîthra bi wateya Roj ku navê xudayek pir kevne ku ayîna mêhrperestiyê li vî navî hatiye. Di serdema hatina Ariyayîan bi parzemîna Îranê ayîna Mehrperestiyê di Îran û dewr û berê wê rewac hebûye. Bi hatina Zerdeşt pêxemberê Îranî ayînên kevin di Îranê kêmkême li nav çûn. Di serdema Eşkaniyan de carek din wegerek bo layê ayînên kevin çêbû. Yekem padişahê Eşkanî navê xwe li xudayê Tîr girt padişahên dû wî li Mêhr girtin. Îran dikoşî da ku Ermenistanê Îranî ragire û fermandarên Îranî ser de dadinan. Her di vê serdemê de bû ku gelek bêjeyên Farisî û em bêjin Kurdî çû nav zimanê ermenî. Navên kevin û Îranî didan bi waran û bi vî awayî Îranî bûna wan radigihandin Navê Ermenistanê jî Îranê ser vî neteweyî dana bû.ermenî bi xwe dibêjine xwe Hayak û dibêjine welatê xwe Hayastan. dibe ku Navên Mirgewer û Tirgewer di wî zemanî de dana bin ser van navçeyan. Wate Tîr + gewer û Mêhr + gewer (her wekî Tîr+ data û Mithra + data) ku dibe parzemîna Tîr û parzemîna Mêhr. Bi şiv dana navê Tirgewer ev wateye çêtir rohn dibe.
b.	Her wekî hun dizanin Mirgewer berê hemû rêl û arok bûye. Rêlên Bawa û Novî niha jî mane. Di zimanê ermenî de “mayrî” dibêjine daristana merxan yan darên kovî. Mayr jî him wateya Merxê heye him jî ya dayîkê. di ermenî de mayr, di Almaniya kevin de muor,  di Farisi de murd,  di Latinî de myrtus, di Yewnanî de myrtos, di Kurmancî de jî merx wateya dar yan jî heja kovî heye. Eger em vê bipejirînin, Margewer yanî navçeya merxan. Ya duyem dibe navçeya dayîkê. Divê em bêjin ku di Mirgewer û Tirgewer du girikên destçêkirî hene ku di serdema Urartuyan de hatine çêkirin.
Etyen Mahçupyan
Etyen Mahçupyan  (jdb. 1950 li Stembol) rojnamevanekî tirk, bi eslê xwe ermenî ye. Ji sala 2007ê ve weşana Agosê dike. Ew di heman demê de di Zamanê de jî dinivîsîne. Heya niha Taraf jî di nav de, di gelek kovar û rojnameyan de nivîsiye.
Sala 1968ê destûrnameya Robert Collegeê, 1972'yê jî ya Zanîngeha Bosforê digire, dibe endezyar.
Ji sala 1977ê li zanîngeha Enqereyê de li ser zanînên polîtîk perwerdeyê dibîne. Li heman zanîngehê heya sala 1980'yê dersdariyê dike. Ji 1980 heya 1996ê karsaziyê dike. Ji 1996 heya 2001ê qunciknivîskariyê dike di rojnameya Radikalê de.
Kämpfelbach
Kämpfelbach şaredariyeke navçeya Enzê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Etyen Mahçupyan
2001 derbasê Yeni Binyil (hezarsala nû) dibe. Ji sala 2007ê be jî di Zamanê de (herwiha Agos) dinivîsîne.
Seyd Sadiq (navçe)
Seyd Sadiq, yek ji navçeyên parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Seyd Sadiq ji nahiyên Seyd Sadiq û Siruçik pêk tê.
Roßdorf
Roßdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Darmstadt-Dieburg li Hessen, Almanyayê ye.
Clairvaux-d'Aveyron
Clairvaux-d'Aveyron, komuneke departementa Aveyrona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Lûlham
Lûlham gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 168 kes (55 malbat) bûn.
Emere Sêt, Bane
Emere Sêt gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Kirchdorf, Bavyeraya Jorîn
Kirchdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mühldorf li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Gezgezik
Gezgezik gundekî bi ser navçeya Qerekoseyê ve ye.
Sînpas
Sîpnas, gundekî girêdayê navçeya Miks a Wanê ye.
Vate (kovar)
Vate, kovarêka kulturî ya û bi kirmanckî (kurdiya zazakî) Îstanbul de, hîrê aşman ra rayke vecêna. Hûmara yewine hamnanê 1997î de weşanîyaya û hetanî ewro 40 hûmarî weşanayê. Na kovare hetê Grûba Xebate ya Vateyî ra organîze bena.
La Livinière
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Erdnîgariya gelemperî
Erdnigariya gelemperî, bûyerên fîzîkî, civakî, jîndarî û aborî li ser tevaya dinyayê lêkolîn dike. Lê erdnigariya herêmî, li cihekî sînorkirî (bej-parzemîn, welat an herêmeke welêt...) van bûyeran lêkolîn dike. Li gor babetan du beşên esasî yên erdnigariya gelemperî hene: Erdnigariya fîzîkî û erdnigariya mirovîn. Ev beşên erdnigariyê her yek ji wan di nav xwe de jî beş dibin.
Zimanê Kurdî (pirtûk, 2009)
Pirtûka Zimanê Kurdî ya ku ji aliyê Azad ZAL ve hatiye nivisandin û ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Amedê ve hatiye weşandin. Pirtûk bi giştî çarçoveya zimanê kurdî tîne zimên. Pirtûk 240 rûpel e.
Çavkanî
Azad Zal, Zimanê Kurdî, Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê: 24. Amed, 2009. ISBN 978-605-60745-2-3