cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Le Poujol-sur-Orb
Le Poujol-sur-Orb, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Rezé
Rezé, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Çepe
Çepe, gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Le Poujol-sur-Orb
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Marle, Aisne
Marle, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Gozelşêx
Gozelşêx, mezrikeke gundê Altoxerê yê bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
.at
.at navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Awisturya ye. (ccTLD)
Babanezer
Babanezer gundekî ser bi navenda bajarê Tîkabê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Prien am Chiemsee
Prien am Chiemsee şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rosenheim li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Biennale di Venezia
Biennale di Venezia (Pêşangehê hunera hevdem li Venedîk’ê) pêşangeheke navnetewî ya şêwekariyê ye ku ji sala 1895an û virde her du salan carekê li bajarê Îtalya’yê Venedîk’ê tê lidarxistin. Ev pêşangeha yek ji giringtirin Pêşangehên hunera hevdem tê hesibandin.
Cihê ku Pêşangeh lê tê lidarxistin Giardini ye, ku li taxa Castello ya Venedîk’ê ye. Li vî cihî 28 pavîlyonên welatên cûda hene, ku berhemên hunermendên xwe yên bijartî lê pêşkeş dikin. Welatên ku pavîlyonên wan nebin, di dema „Biennalê“ de berhemên hunermendên welatên xwe li cihên curbecûr li bajêr pêşkeşî mêvanan û cihana hûnerhes dikin.
İlter Rezan
İlter Rezan (jdb. 1960 li Bakûrê Kurdistan) wênesazekî kurd e.
İlter Rezan di sala 1960an de li Bakûrê Kurdistanê ji dayîk bûye. Di navbera salên 1978 û 1980an de li Zanîngeha Pedagogiyê ya Enqerê xwendiye. Piştî kû bavî wî hat kuştin, wek penaberekî siyasî li Almanya bicîh buyê. Heta sala 1994an li Bajarê Freiburgê li Zanîngeha Huner û Wênesaziyê xwendiye. Ji sala 1997an çar sala Serokatiya Yekitiya Wênesazên Kurdistanê kiriye. Di navbera salên salên 1998 û 2004an endamtiya Hevgirtina Hunermendên Offenburg‘ê kiriye û ji sala 2000an heta 2007an li Dibistana Hunerî li Offenburgê dersên şêwekariyê daye.
Kasandra
Kasandra (yewnanî: Κασσάνδρα)di Mîtolojiya yewnanî de dotmîra Troya yê. Keça Prîamos û yên Hekabêyê. Hemû çavkaniyên derheqê wê qebul diken ku ew kahînek bû. Çaxê genciniya xwe de ji aliyê xaleta xwe Xatûna Amazonan de hate perwerde kirin.
Dilê Apolonê kete wê. Lê belê ew ji Apolonê razî nebû. Apolon ji wê re hêzên pêşbiniyên rastî bida Kasandra jî beranberî wê hêzê daxwazên Apolonê çêkira. Apolon gotina xwe kir hêzên pêşbiniyên rastî da Kasandrayê. Lê Kasandra soza xwe cîh ne anî. Apolon ji vêyeke pir aciz bû wê lenet kir. Peşbiniyên Kasandrayê dîsa rast bûn lê êdî ti kesê ji wê bawer ne dikir. Derbarê leneta wê nivîskarê latînî Hyginus di Fabulae de dibêje:
''Kasandra, keça key û keybanûya, li perestgeha Apolon, ji pratîkê westiya, tê gotin ku di xew de çûye; Dema ku Apolon xwest wê hembêz bike, wê derfeta laşê xwe neda. Ji ber vê yekê, gava ku wê tiştên rast pêşbîniyan kir, kes jê bawer nekir.''
J. R. R. Tolkien
Yên ew mirî hatine weşandin
1994 - The War of the Jewels
1996 - The Peoples of Middle-earth (Gelên cîhana navîn)
2008 - Çîrokên ji warê xeternak
2015 - Çîroka Kullervo'yê
2016 - Çîroka Beren û Lúthien'ê
2018 - Ketina Gondolin'ê
2021 - The Nature of Middle-earth (Xwezaya cîhana navîn)
2022 - The Fall of Númenor (Ketina Nûmenorê)
1901
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Dûvmeqesk
Taksonomî
Îro famîleya hechecikan di du binefamîleyan de dihêne parvekirin:
Bûm
Parêzî
Bûmê taqtaqî mêş û mûr û nemovikdaran dixwe.
Sedawa Merîwan
Sedawa Merîwan gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Merîwanê ye.
Lîsteya volkanên Yemenê
Eva ha lîsteya volkanên çalak û temirî yên Yemenê ye.
Rees
Rees, bajarekî navçeya (Landkreis) Kleveê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
İlter Rezan
Ji ber serpêhatiyên wî, di nav xebatên wî de nirxên mirovatiyê cihekî bingehîn digrin. İlter Rêzan bi awa û teknîkên cûde di nav berhemên xwe de cîh didê wan nirxan. Balkêşe ku di piraniya berhemên wî de wêne û laşê mirov rola sereke dilîzin.
Elok
Elok balindeyekî kedî ye lê ku bi şopê kuliyan dikevin ji gundan derdikevin diherin. Dikanin bifirin.
Nav
Di Kurdî de navên vî balindeyî gelek in:
Lori ajaleka ecîb e. Di qelek ziman da navî xwe navî xwe ji navî deran tê. bi îngilîzî turkey (çûkê Turkiyê) e, bi tirkî navî xwe hindî (çûkê Hindistanê) ye. Bi kurdî misrî (çûkê Misirê) an jî şamî (çûkê Şamê) ye, bi erebî dîk rûmî (çûkê Turkiyê).
Navên elelok û hulhulî ji dengên ew ajalî tê. Ciluq bi tirkî jî culuk e. Navê lori ji ku tê ne aşkere ye. Bi loriyê nêr ra dibêjin dîklori.
Siegelsbach
Siegelsbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Heilbronnê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
.au
.au navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Awistralya ye. (ccTLD)
Kasandra
Kasandra ketina bajarê Troyayê jî dîtibû. Çaxê Troyayî Hespê dar li ber deriên bajêrên dîtibû; Kasandra xetir ji bajariyan kir. Bajariyan guh neda îkazên kahînê. Hespê anîn nava bajar. Bajar di pê leşkerên di nav hespên de derketî hatibû dagirkirin.
Piştê werankirina bajarê Kasandra xwe xef kiribû di nav perstgeha Atênê yê. Lê li wir Aîasa biçûk wê dît. destdirêjiyan ji wê kir. Paşê êrîşa xwe ya qirêj qedand. Kasandrayê wek xulamekî da Agamemnon ê.
Agamemnon xulamê xwe li xwe re bir. Kasandra li rêve pêşbînîyekî din dît. Pêşbîniyê da mirina Agamemnonê ji hêla jina wê Klîtemnêstra yê ve dît. Xetiriyan ji Agamemnonê jî kir. Agamemnon guh dayê lê piştê hatina mala xwe Mîken pêşbînîyê bîr kir. Klîtemnêstra, Agamemnonê ji destê dostê xwe Egîstos ê ve bi pinîtî da kuştin.
Piştê mirina Agamemnonê, Klîtemnestra Kasandrayê jî nehîşt sax, wê jî kuşt.
La Bezole
La Bezole, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Kirdoxlî
Kirdoxlî yek ji navçeyên Gurgumê ye. Bi qasî 160 berê wekî gundekî Kurdan avabûye. Di sala 1960 de bûye navçe û serokwezîrê Tirk ê ku hate îdamkirin Adnan Menderes navê Eloğlu (zarokê xelkê, biyaniyan) qedexekir û navê Türkoğlu (ango kurê Tirkan) pêve danî. Navê Êloxlî ji di dema İsmet İnönü de hatibû danîn û navê wê yî berê Kurdoxlî/Kirdoxlî hatibû qedexekirin. 22km dûrî bajarê Gurgumê ye. Firehiya erdê navçeyê 705km², bilindahî ji rûyê avê 500m ye. Gorî hejmartinên sala 2000 hejmara navendê 11.918 û bi giştî jî 61.396 e. Gelên herêmê pirranî Kurd in û mixabin di bin pêkutî û pişavtineke mezin de dijîn.
Ardèche
Ardèche, departementeke Fransayê ye ku li herêma Auvergne-Rhône-Alpes-ê ye. Departement, navê xwe ji Çemê Ardèche yê ku ji rojava ber bi rojhilat ve derbas dibe werdigire. Niştecihên departementê bi navê Ardéchois (es) têne binavkirin. Li gorî daneyên 1ê çileya 2020an departementa Ardècheê ji 335 şaredariyan pêk tê.
Erdnîgarî
Ardèche, yek ji departementên li herêma Auvergne-Rhône-Alpesê ye û ji aliyê departementên Drôme, Vaucluse, Gard, Lozère, Haute-Loire, Loire û Isère ve dorpêçkirî ye
Gelhe
Li ser grafîka jêr di navbera salên 1962 û 2015an de geşbûna niştecihên departementê tê diyarkirin.
Şaredariyên sereke
10 şaredariyên serekeyî ya departementa Ardècheê
Lu'an
Lu'an, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û bajar di parêzgeha Anhuiyê  de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 5.611.701 kesî
Pirzeynal
Pirzeynal, gundekî bi ser navçeya Xamûr a Agiriyê ve ye.
Kundê şevê
Kundê şevê an kundê qehweyî (Strix aluco), cureyekî kundan ji cinsê Strix ji famîleya kundan e Strigidae. Kundê şevê li daristan, baxçe û heta li bajaran jî dihête dîtin. Li Kurdistanê kêm in.
Şayes û reftar
Nîv-mezin e, dirêjiyê wî 41-43.5 cm. Kundê şevê dengê wî mîn hu-hû hu-hû dihête bihîstin.
Olcay Gulşen
Olcay Gulşen an jî OJ Gulsen  (jdb. 20ê tîrmeha 1980î li Waalwijk) ji Holandê ye. Olcay Gulşen dîzaynerê modayê û xwedî marka SuperTrash e.
Jîn u Kariyer
Olcay Gulşen di sala 2002an de Însan Jêderkê Mezin bû. Wexta mezin bû şîrketekî mezin da vekirin û bar bu çu Amsterdamê. Yek IKY Ajansê ewe rê Duyemin Şîrketekî Nawnetewiya Moda da vekirin u Olcay Gulşen jî xwe da ser Şîrketê. Wexta ew jî 21 salî buye di SuperTrash'e de Marka kî hate qebul kirin lewma ew bu Nîşana SuperTrash'e.D i sala 2010'de SuperTrash li Ewropa û Amerîka'yê 24 Welatan tê Firoştin.
Cemîl Qoçgirî
Cemîl Qoçgirî yan jî Cemîl Koçgirî ( li Duisburg, Almanya) hunermendekî kurd e ku li Almanyayê ji dayik bûye û mezin bûye.
Jînenîgarî
Cemîl Qoçgîrî di sala 1980î de li bajarê Duisburg, Almanyayê ji dayik bûye. Qocgîrî di 12 saliya temenê xwe de bi tembûrê (amûreke bi sê têl) eleqedar dibe û ji 16 saliya xwe ve dest bi jenbûna tembûrê dike. Qocgîrî ku zêdetir li ser aliyê mîstîk yê tembûrê rawestiya, xebata li ser teşekirina şêwazên muzîkê yên bi çand û baweriyên Mezopotamyayê ve girêdayî ne dest pê kir. Yekem albûma wî ya solo Aşk-î Pervaz di sala 2004an de derketiye. Di sala 2005an de bi navê “Sarraf/Stranên Gelêrî yên Dêrsimê” klîbeke bi awaya belgefîlmê çêkiriye. Di sala 2007an bi albûma Heya, 2013an de Hîva Zerî, 2015an de Tembur & Harp 2017an de Zâlâl, 2018an de Bedâwîtî û di sala 2019an de albûma xwe ya bi navê Cemîl Qoçgîrî & Avîan Quartet çêkiriye.
Berville-sur-Seine
Berville-sur-Seine, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Reality-TV
Reality- TV cureyekî programa televîzyonê ye ku halên heyata heqîqî yê nenivîsandî belge dike, bi gelemperî ji xeynî aktorên profesyonel mirovên nenas dilîzin. Şowa reality di destpêka salên 1990an de bi şowên wekî The Real World re wekî celebek cihêreng derket holê, dû re di destpêka salên 2000an de bi serkeftina rêzefilmên Survivor, Idols, û Big Brother ku hemî jî bûn franchisên global, qedr û qîmetekê bi dest xist. Şowên realityê bi "îtirafan" ve têne tijîkirin, beşên kurt ên hevpeyvînê ên ku tê de endamên lîstikvanan li waqiayên ku li ser ekranê têne xuyakirin reaksiyonên xwe nîşan didin an kontekstekê peyda dikin; ev bi gelemperî di şowên realityê ya amerîkî de tê dîtin. Di şowên realityê ên pêşbaziyê esas digirin de bi gelemperî beşdar bi qedemeyî elîmîne dibin ji aliyê heyeta hakeman ve an ji aliyê pêşbazan bixwe ve, an ji aliyê bînerên şowê ve.
Belgefîlm, xeberên televîzyonê, bernameyên sporê, talk show, û şowên lîstikên tradîsyonel bi gelemperî wekî reality nayên sinifandin. Hin cureyên bernameyên televîzyonê yên ku berî geşbûna bernameyên reality hebûn jî wekî reality hatine sinifandin, di nav de şowên kameraya veşartî, şowên peydakirina qabiliyetê, seriyên belgefîlman ên li ser mirovên asayî, şowên lîstikan yên konsept-bilind, şowên pêşxistina malê, û şowên dadgehê yên ku doz û problemên heyata heqîqî nîşan didin.
Programên realityê ji ber ku populerbûna xwe zêde bû bi rexneyên muhîm rû bi rû bû. Rexnegir îdia dikin ku şowên televîzyonê yên reality rastiyê nadin ekskirin, bi awayên hem îmayî (beşdar di halên sunî de têne bicihkirin, ferq dikin ku ne jidil e), hem jî bi xapandinê (guherandina ku halê cuda nîşan dide, beşdar li ser tevgerê tên perwerdekirin, çîrokên ji berê de çêkirî, çîrokên jixwe-sehnekirî). Hin şow bi hîlekirinê hatine sûcdarkirin ku bi yê favorî an jî bi yê binketî dane qezenckirin. Rexneyên din ên li ser bernameyên televîzyonê yên reality ev in ku niyeta wan şermezarkirin an îstismarkirina beşdaran e; ku ew stêrkan ji mirovên bêqabiliyet ên ku ne hêjayî meşhûrbûnê ne, fîgurên xirab, an ji herduyan jî çêdikin; û ew asayîbûnê cazib dikin û meth dikin.
Reality-ya Kurdî
Bernameya Cafe Kemîn ya Waar TVyê jî yek ji bernameyên realityê ya bi kurdî bû.
Bechtheim
Bechtheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Alzey-Wormsê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Alî Seydo Gewranî
Alî Seydo Alî Gewranî, sala 1908 li Emmanê jidayikbû, dîplomatekî urdunî û ferhengzanekî kurd bû, ku danerê ferhenga kurdî ya nûjen e.
Kok
Alî Gewranî derbarê koka xwe dibêje:
Perwerde
Di sala 1916 li Emmanê dest bi xwendina xwe ya sereta dike û piştî çar salan li Qudsê li xwendegeha Bîşop Gobat ya îngilîzî bidawî tîne. Paşre diçe xwendina xwe ya navincî li xwendegeha Rewdet El-Me'arif El-Weteniyya li Qudsê tekûz dike. Di sala 1924 diçe zanîngeha Amerîkî li Beyrûtê û di 22-06-1928 bekeloriyosa ramyarî û aborînasî digire. Gewranî dibêje: ez zankoyarê urdunî yê yekem bûm
Kar
1929: mamosteyê zimanê îngilîzî li xwendegeha Emmanê ya navincî. 1934: sekretêrê perlemana Urdunê 1938: birêvebirê xwendegeha navincî ya Kerkê 1940: birêvebirê xwendegeha navincî ya Emmanê 1942: sekretêrê wezareta navxweyî Urdunê 1943 - 1944: qayimeqamê Eclonê 1948: birêvebirê xwendegeha navincî ya Seltê 1949: birêvebirê xwendegeha navincî ya Irbidê 1949 - 1963: dîplomat, li Erebistana Siûdî, Yemen, Enqere û Şam. ew hat malnişînkirin bi pileya cîgir wezîr.
Mezra Şêxan, Şêrwan
Mezra Şêxan gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.
Regis-Breitingen
Regis-Breitingen, bajarekî navçeya (Landkreis) Leipzigê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Weşanên Na
Weşanxaneya Na'yê di dawiya sala 2011’an de li Îzmîrê hate damezirandin. Di wan salên ku xebatên kurdewar li vî bajarî geş dibûn, di serî de me kovara Hinarê derxist; piştî derxistina kovarê ku çend sal weşana wê dewam kir, êdî lêgerîna me ya ji bo weşanxaneyekê li Îzmîrê dewam kir. Gerek em bînin ziman; kovara Hinarê ji bo kurdîhezên li Îzmîrê bû pencereyekê û wan gihand xeyalên wan. Bi xêra kovara Hinarê bi dehan kes bû nivîskar û kesên xwedî berhem. Di mêjûya xebatên Kurdî yên li herema Egeyê-bajarê İzmîrê de ev kovar û bandora wê cihekî sereke digire.
Çi di xebata kovarê de û çi weşanxane me dixwest li vî bajarî lîs’ek ji zimanê me re çêbibe û em di wê baweriyê de ne ku em bi serketin. Bi sedan pirtûk, dehan kovar û bêjimar çalakiyên çand û hunerê me li darxist. Êdî weşanxaneya Nayê û Na Çand û Huner kok berdan û rûniştin.
Elbet Weşanên Nayê weşanxaneyeke berhemên wê li hemû dinyayê berbelav bûye ye. Bi xêra bi dehan xebatkarên me, me karibû 200 pirtûkan çap bikin û bişînin her derê dinyayê. Di van salên dawî de me pêngavek da destpêkirin, di çarçoveya vê pêngavê de me dest bi rêzapirtûkan kir.
Rêzepirtûk
Rêzepirtûkên Êzdiyatiyê, rêzepirtûkên Avestolojiyê, rêzpirtûkên Dengbêjiyê û rêzpirtûkên Dîroka Azadiyê; ev çar rêzepirtûk wê dîroka me ronî bikin. Xebata ewil a rêza Êzdiyatiyê ji aliyê Êzdînas Kemal Tolan ve tê meşandin. Ji rêzepirtûkên Avestolojiyê jî me sê heb pirtûk çap kirin. Sedan pirtûkên van herdu rêzapirtûkan hê jî li benda çapê ne. Rêzepirtûkên Avestalojiyê ji aliyê Îndo Îranolog-Îndo Germensit Beyhanî Şahîn ve tên amadekirin. Ev xebat ji bo dîroka me wê bibe bingehek zexm. Ji rêzepirtûkên Dengbêjiyê jî me sê pirtûk çap kirin, pirtûkên li ser vê rêzê jî amade dibin.
Ji rêzapirtûkên Dîroka Azdiyê pirtûka “Ji Gudea Heya Sokrates Dîroka Azdiyê” çap bû. Sê pirtûk li ber çapê ne, yên din jî amade dibin.
Bi Kurdî Felsefe
Di serî de ferhenga felsefeyê û seta felsefeyê amade dibe. Ev xebat ji aliye civaknas û nivîskar Elî Gurdîlî ve tê amade kirin.
Em Giringiyê Didin Wêjeya Wergerê Jî
Bi saya wergervanê hêja Muhsîn Özdemîr me gelek berhemên hêja li pirtûkxaneya kurdî zede kirin. Romana “Bûmê Kor” ya Sadiq Hidayet e ku roman bi dehan zimanan hatiye wergerandin, ew êdî bi Kurdî ye jî. “Sohrab Sepehrî–Hemû Helbest” ji heşt pirtûken şairê mezin yê zimanên Farsî, ji helbestên Sohrab Sepehrî pêk tê ku me Kurdiya wan çap kir.
Romanake jibîrbûyî, romaneke ku 60 berê hatibû nivîsandin; me vê romana hêja ya Elî Hesenyanî ya bi navê “Karmamiz” bi Kurmancî çap kir.
Weşanxaneya me heya niha -di serî de bi Kurdî- bi zimanên Tirkî, Erebî û Elmanî pirtûk çap kiriye. Lêgerînên me yên ji wergerên edebiyata cîhanê didome.
Çîroka me gihîşt deh salan, em di vê baweriyê de ne ku wê hê jî gelek salan xwe nû bike û bê gotin. Mala kesên ked dane van xebatên me ava. Em bi hev re di rêya xwe de dimeşin…
malper:www.nayayinlari.com
Mail:nayayinlari@gmail.com
medya civakî: @nakitap
Birahîm Qasim
Birahîm Qasim nivîskar û helbestvanekî kurd e Di sala 1961m an de li gundê Hemze Begê,herêma Dêrika Hemko li rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye.
Derçuyê Zanîngiha Helebê beşê Peymangiha Bazirganî di sala 1985 an de.
Bavê şeş zarokan e.
Endamê desteya rêveber ya Yekîtiya Nivîskarên Kurdistana Sûriya ye.
Endamê Komîteya Mihrecana Helbesta Kurdî li Sûriya ye.
Roigheim
Roigheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Heilbronnê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Mississauga
Mississauga, bajarekî herêma Ontarioya Kanadayê ye.
Georg Wilhelm Friedrich Hegel
Georg Wilhelm Friedrich Hegel (27ê tebaxa 1770 - 14ê çiriya paşîn a 1831) fîlozofekî alman bû, li Stuttgartê ji dayik de bûye. Yekî fîlozofên herî girîng ên Îdealîzmê yan jî ramanperestiyê ye. Navê sîstema ku avakiriye "mantiqa diyalektîkî" ye. Gorî vé mantiqê; Ramanek (yanî tezek) li dijberî ramaneke din derdikeve, di encamé de jî sentez çédibe. Li gor dîtîna Hegel xweza û hemû hémanén zanyariyé berhemén bîra bémerc in, ev jî, ji derveyî sîndorén bîra merivan e. Hegel ji ber nexweşiya kolerayê li Berlîné jiyana xwe ji dest da.
Hegel gelek bandor li ser Marx û Engels kir.
Albaching
Albaching şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rosenheim li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Zozeht
Zozeht gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.
Ceps
Ceps ( geç گەچ )ardekî gewresipî ye.Hefer mirov avê berde ser dibê hevîr. Zû zuwa û hişk dibe. Mirov dikare ji cepsê peykeran jî çêke. Dema ciyekî mirov bişikê heta rind bibe,wî ciyî bi cepsê dipeçin, girêdidin û weng dihêlin. Pir şewekar ji ji bo berhemen xwe bi kar tînin û pê hunerên gelek xwêş diafrînin.
Deşta Neynewa
Deşta Neynewa, beşeke ji parêzgeha Neynewa ku dikeve bakûr û rojhelatê bajarê Mûsil. Piraniya xelkê wê deverê kurd in (misalman, êzidî û şebek). Her wiha li devere asûrî ji dijin û hikûmeta herêma Kurdistanê dixwaze ku ew dever bibe beşek li herêma Kurdistanê.
.aw
.aw navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Arûba ye. (ccTLD)
Zalbûn (bomawezanî)
Zalbûn (bi înglîzî : dominance), rewşa bomaweyî ya ko di zîndewerek dureg de, allelek di rûxsarebabetê de xuya dibe û rê li ber xuyabûna allelela din a heman sîfetê digire.
Allela ko dibe sedema çêbûna zalbûnê û di rûxsarebabetê de xuya dibe wekî allela zal (bi înglîzî: dominant allel), allela ko veşartî dimîne û F1 de xuya nabe, wekî allela bezîw (bi înglîzî: recessive allel) tê navkirin.
Zalbûna temam
Bi gelemperî peyva zalbûnê ji bo zalbûna temam tê bikaranîn. Zalbûn ji aliyê Gregor Mendel ve hat keşfkirin. Mendel bi taqîkariyên xwe yên li ser riweka polkeyê de, çawaniya rûdana zalbûna temam şîrove kir. Li gor bomaweya Mendelî (bi înglîzî: Mendelian inhertance) ji bo her sîfetek, cotek allel kar dike, dibe ko herdu allel wekhev bin (yekreg) an jî ji hev cuda bin (dureg). Wekî mînak di riweka polkeyê de sîfeta rengê kulîlkê bi du rûxsaran xuya dibe, spî an jî mor. Heke allelan sîfeta rengê kûlîlkê ji hev cuda bin, mînak; yek ji bo rengê mor, a din ji bo rengê spî be, rûxsarebabeta zîndewerê bi rengê mor peyda dibe. Ango allela bo rengê mor li ser allela rengê spî zalbûn ava dike, rengê spî veşartî dimîne.
Mendel di xebatên xwe de ji bo nîşankirina hokara (allel) zal tîpa mezin, ji bo hokara bezîw jî tîpa piçûk bi kar anî. Wekî mînak, Ji bo hokara rengê mor tîpa "P" û ji bo hokara rengê spî jî tîpa “p” bi kar anî. Mendel gava polkeyên kulîlkmor ên yekreg bi polkeyên kulîlkspî yên yekreg ve lêk da, hemû weçeyên yekem (F1) bi rûxsarebabeta mor peyda bûn. Menel ji van lêkdanan pê derxist ko hokara (allel) rengê mor zal e. Mendel weçeyên yekem bi perîna xweyî pir kir. %75ê weçeyên duyem (F2) bi rûxsarebabeta mor, %25ê weçeyên duyem jî bi rûxsarebabeta spî peyda bû. Ango rêjeya rûxsarebabeta F2yan wekî 3 mor : 1 spî peyda bû. Hemû 7 sîfetên riweka polkeyê ko Mendel li ser wan xebat kir ji du allelên cuda pêk dihatin, allelek zal a din jî bezîw bû.
Zalbûna netemam
Wekî mînak, di riweka berêvarê (bi înglîzî: four-o’clock plant) de guhaztina sîfeta rengê kulîlkê ne li gor bomaweya Mendelî rû dide. Di riweka berêvarê de kulîlka sor û kulîlka spî yekreg in. Heke riweka kulîlksor bi perîna xweyî were lêkdan, hemû weçeyên yekem (F1) bi kulîlkên sor peyda dibin. Heke riweka berêvarê ya kulîlk spî bi perîna xweyî were lêkdan, vê gavê hemû weçeyên yekem bi kulîlkên spî peyda dibin. Bi lêkdana riweka kulîlksor bi ya kulîlkspî ve weçeyên pembeyî yên dureg peyda dibin. Rengê pembeyî rûxsarebabeta navencî ye.
Hevzalbûn
Hevzalbûn di riwek û ajalan de rewşek bomaweyî ye ko du allelên cuda yên heman sîfetê di rûxsarebabeta weçeyan de bi heman rêjeyê xuya dibin. Ango herdu allel jî her wekî allela zal dixebitin, lê bi eslê xwe di navbera van allelan de zalbûn û bezîwbûn tune. Di hevzalbûnê de rûxsarebabeta weçeyan, rûxsarebabeta herdu bavanan jî lixwe digire.
Mînakek ji bo hevzalbûnê; bi lêkdana riweka kulîlksor a yekreg bi ya kulîlkspî ve, hemû weçe (F1) bi kulîlkên belek, bi renge sorûspî peyda dibin. Ango rengê herdu bavanan jî di rûxsarebabeta weçeyê de xuya dibe.
Martigny, Aisne
Martigny, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Montenegro
Montenegro (bi montenegrî: Crna Gora, tê wateya "Çiyayê Reş") welatekî Yûgoslavyaya kevin e ku dikeve başûrê rojhilatê Ewropayê. Di navbera Kroatya, Bosniya û Herzegovîna, Serbistan, Kosova û Albanya de ye. Li başûrê rojavayê wê jî deryaya Adriyatîk e. Paytextê wî jî Podgorica (bixwîne Podgorîtsa) ye.
Dîrok
Yek ji damezrînerên rastîn ên Montenegro metran Danilo Petrović-Njegoš (1697–1735) bû, yê ku mafê dengdanê ji holê rakir, da ku her "vladika" (mîr metran) bi xwe neçar ma ku cîgirê xwe destnîşan bike. Piştî wê, mala Petrović-Njegoš li Montenegro desthilatdar bû heta 1918 ku welat tevlî Serbistanê bû. Danilo bi Rûsya re peywendiyên nêzîk hebû û bi vî awayî welat rêça xwe ya paşerojê girt. Dûv re piştî Şerê Cîhanê yê Yekem, xanedana wî li Montenegro hukum kir heya ku welat di sals 1918an de serxwebûna xwe winda kir. Di nav serweran de Petrûs I, yê ku metran bû 1781–1830 û biraziyê wî Petrûs II (1813–1851; padîşah metran 1830–1851). Petrûs II li şûna biraziyê wî Danilo I (1826, mîr ji 1851) hat dinê. Di dema wî de hem reformên îdarî û hem jî yên leşkerî hatin kirin. Wî karakterê giyanî yê meqamê vladika betal kir û 1852 sernavê knjaz (mîr) girt. Danîlo di 12ê tebaxê 1860 de ji aliyê montenegrinê sirgûnkirî Todor Kadić ve bi mirinê hat birîndarkirin û roja din mir. Danilo hingê 1855 bi Darinka Kvekić re zewicî bû (mir 1892) lê kurê wî tune bû. Li şûna wî biraziyê wî, Nikola I hat.
Montenegro di Kongreya Berlînê 1878 de ji Împeratoriya Osmanî serbixwe hat ragihandin.
Makezagona yekem hate nivîsandin 1905 û di 28ê Tebaxê 1910 padîşahiya herî ciwan a Ewropayê hate ragihandin û Nikola I tac kir padîşah. Welat di Şerên Balkan yên 1912 û 1913 de, dema ku bi Sirbîstanê re li dijî Împeratoriya Osmanî şer kir, bi serfirazî berfireh bû. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de wan windahiyên giran li hember artêşa Awûstûryayê xwar dema ku ew alîgirê hevalbendan bûn. Lêbelê, artêşa Sirbîstan bi yekîneyên Montenegro re di dawiya şer de Avusturya derxistin û Montenegro azad kirin. Di sala 1918 de, Montenegro tevlî Padişahîya Sirb, Kroat û Sloven ya ku ji 1929 ya bi navê Yûgoslavya ya nû hatiye damezrandin, bû.
Têkildarî hilweşandina Yugoslavyayê di destpêka salên 1990-an de, Montenegro (piştî referandûmê) hilbijart ku bi Sirbîstan re li Yugoslavyayê bimîne. Van her du komaran welatê nû bi navê Komara Yugoslavyaya Federal ava kirin. Slovenya, Kroatya, Bosniya û Herzegovîna û Makedonyaya Bakur hilbijart ku ji federasyonê derkevin, ku di serî de li Xirwatya û Bosnayê bû sedema gelek şeran. Ji van şeran re bi gelemperî Şerên Yugoslavyayê tê gotin. Montenegro, tevî Sirbîstanê, partiyek şerker bû. Yekîneyên Montenegro bi giranî li başûrê Kroatya û Bosna li dijî yekîneyên Xirwatî şer kirin û di nav tiştên din de, beşdarî dorpêkirina Dubrovnik bûn.
Lê belê, di destpêka salên 2000-an de, Montenegro ji Sirbîstanê serbixwe bû, û di Sibata 2003-an de Federasyona Yugoslavyayê bi yekîtîya dewletî ya nelirê Serb û Montenegro hat guhertin. Paşê Montenegro gavên sembolîk ên din avêtin ber bi zêdekirina serxwebûnê bi danasîna ala nû û roja neteweyî di sala 2004 de. Parêzvanên serxwebûnê tenê bi çend hezar dengan deng bi dest xistin. Di 3ê Hezîranê de, Montenegro serxwebûna xwe ragihand; di 5ê Hezîranê de, Sirbistanê serxwebûna xwe ji Yekîtiyê ragihand û bi vî awayî hat hilweşandin û di 15ê Hezîranê de serxwebûna Montenegro ji aliyê Sirbistanê ve hat naskirin. Di 28ê Hezîranê de, Montenegro wek endamê Neteweyên Yekbûyî hat qebûlkirin.
Montenegro di 15ê Adara 2007an de Peymana Îstîqrar û Hevgirtinê ya YEyê îmze kir û di 17ê Kanûna 2010an de welat statuya berendamê ya fermî wergir.
Erdnigarî
Montenegro ji hêla dîmenên çiyayî ve, ku tenê beşek daristanî ne, serdest e. Welat li başûrê rojava li hember Derya Adriyatîk li Deryaya Navîn peravê heye. Li başûrê rojhilat Gola Shkodra ye, ku di navbera Montenegro û Albania de tê parve kirin. Çiyayê herî bilind ê Montenegro Zla Kolata li zincîre çiya Prokletije li bakurê welêt e. Bay of Kotor wekî başûrê Ewropayê fjord tê zanîn, û li bakurê rojavayê welêt li kêleka Deryaya Adriyatîkê ye.
Bajarên girîng Podgorica, Bar, Budva, Nikšić, Pljevlja, Bijelo Polje, Herceg Novi, Berane û Cetinje. Binêre lîsteya havîngehan li Montenegro.
Referandûma serxwebûnê
Komên mezin ên li Montenegro, ku Milo Đukanović yek ji kesayetên pêşîn e, ji mêj ve serxwebûna mezintir an derketina ji yekîtîya bi Sirbistanê re dixwestin. Parlamentoyê di 12 Tîrmeh 2004 de biryar da ku ala nû, sirûda neteweyî ya nû û roja neteweyî ya nû wekî gavek ber bi serxwebûna mezin ve destnîşan bike. Roja Netewî di 13 Tîrmeh de ji bo bîranîna Kongreya Berlînê li 1878 tê pîroz kirin ku Montenegro wek 27emîn neteweya serbixwe ya cîhanê tê naskirin.
Di 21 Gulan 2006 de, referandumek li ser wê yekê hat kirin ku Montenegro serxwebûna tevahî bi dest bixe an na. Nêzîkî 55,5 ji sedî yê kesên ku dengê xwe dane derketina ji Yekîtîyê, ku tenê 0,5 puan li ser sînorê ku YE ji bo referandûma li ser yekîtîya dewleta Serb û Montenegro be yan nebe, li ser sînorê ku YE diyar kiribû. Vê yekê Montenegro kir welatê herî dawî ku ji Yugoslavyaya berê derket. Hinekan referandûm nederbasdar dîtin, ji ber ku Sirbên ku li Montenegro dijîn û Montenegroyên ku li Sirbîstanê dijîn destûr nehat dayîn ku deng bidin. Di 3ê Hezîranê de, Montenegro serxwebûna xwe ragihand; di 5ê Hezîranê de, Serbistan serxwebûna xwe ragihand û defakto Montenegro nas kir. Hikûmeta Sirbîstanê di 15ê Hezîranê de bi fermî Montenegro wek dewleteke serbixwe nas kir.
Hilbijartinên parlamentoyê
Di September 10 2006 de, Milo Đukanović û sosyaldemokrat hevbend di hilbijartina yekem a welêt de wekî neteweyek serbixwe bi ser ketin. Hilbijartin ji aliyê çavdêrên hilbijartinê yên navneteweyî ve hat pejirandin. Željko Šturanović bû serokwezîr dema ku Đukanović dîsa nexwest post. 2007 lê belê, Šturanović ji ber sedemên tenduristiyê îstifa kir û Đukanović careke din bû serokwezîrê welêt. Di 2018 de, Đukanović ji bo serokkomarê Montenegro hate hilbijartin. Ji 28ê Avrêl, 2022, Dritan Abazović Serokwezîr e.
Parastin
Montenegro piştî ragihandina serxwebûnê di sala 2006-an de leşkeriya neçarî betal kir. Li şûna wê, artêşek profesyonel hate destnîşan kirin. ji 340 efser, 900 nefserên nefermî û 900 karmendên bi peyman non-efserê û taybeta, her weha 260 karmendê sîvîl (2006). 800 leşkerên din jî dê bên xebitandin.
Ji 5ê Hezîrana 2017ê ve, Montenegro beşek ji hevalbendiya parastinê ye Nato.
Aborî
Montenegro bi qestî yek ji wan deverên herî kêm pîşesazkirî yên Yugoslavyaya berê ye, û welat wekî yek ji hindik welatên ekolojîk ê cîhanê tê binav kirin. Pîşesazî di nav xwe de çandinî, çêkirina pola, Bafûn û komir, daristan, titûn û pîşesaziya tekstîlê û pîşesaziya tûrîzmê dihewîne. Pirsgirêkên bêkariyê yên li welat hene (14,7%), sûc zêde ye û gendelî berbelav e. Pîşesaziya serdest a aluminyûmê û sektora darayî hatine taybet kirin. Welat bi lez û bez nûjen dibe û hem tawan û hem jî gendelî meyleke xwarê heye. Bi riya pîşesaziya geştyariyê, welat bala xwe kişandiye sermayeyek veberhênana biyanî û bi ser ketiye ku bi giranî beşa başûrê welêt, xêzika peravê, di nav deverek nûjen de ji bo tûrîzma luks pêşve bixe, di nav yên din de, Porto Montenegro û Sveti Stefan.
Piştî hilweşandina aboriya komunîst, di salên 1990'î de di aboriyê de paşveçûnek mezin rû da. Di Çileya 1994 de, Sirbistan û Montenegro di cîhanê de duyemîn enflasyona herî zêde bû ku ji sedî 3 mîlyon e. Ji ber vê sedemê, beşek mezin ji aboriya Montenegro di pratîkê de dest bi karanîna D-land kir. Di sala 1999 de, li Montenegro biryar hat girtin ku bi tevahî dev ji pereyê kevn berde û li şûna wê nîşana D wekî pereyê fermî were bikar anîn. Nîşana D di sala 2002-an de veguherî ewro, û bi vî awayî li welat pere ye, tevî ku welat ne endamê EMU.
Dahata neto ya navînî ya serê niştecihan di Adara 2008 de 402 Euro her meh bû.
Binesaziya li Montenegro bi giranî ji rê û rêhesin pêk tê. Bendera sereke li Bar ye, li wir jî ferîbotên Îtalya hene. Li Montenegroyê bi giştî 5 hezar û 277 kîlometre rê hene. Girêdana trênê ya sereke li welat li Bar ye, Montenegro bi tevahî 250 km rêhesin heye, ku sêyek ji wan tunel û rêwiyan in.
Li Montenegro du balafirgehên navneteweyî hene, yek li paytext Podgorica û yek jî li Tivat.
Demografîk
Montenegro di serjimartin sala 2011 de 625 266 şênî hebûn. Di serjimêriya Mijdara 2003 de, hejmara şêniyan 620 145 bû.
Caristanî di makezagonê de li kêleka Serb, Boşnak Misilman, Alban û Kroatî wek neteweyek cuda hatine binavkirin. Ji sedî 43,16 di serjimêriya sala 2003 de xwe wekî Montenegrin, ji sedî 31,99 Serb, ji sedî 7,77 Boşnak, ji sedî 5,03 Alban û ji sedî 3,97 jî xwe wek Misilmanên Slavî dîtin. , Misilmanên Boşnak û Slavî îro li gorî destûra nû ya ji Cotmeha 2007an ve wek yek grûbek etnîkî têne hesibandin). Bi tevahî 6 811 kesan, ango ji sedî 1,1, gotin ku ew Xirvatî ne. Ji sedî 6,98 ji eslê xwe yên din bûn an jî bijartin ku bersiva pirsê nedin. Li gorî serjimêriya herî dawî ya 2011, nifûsa niha ji %44,1 ji etnîkî Montenegro, 29,73% Sirb, 11,96% Misilmanên Bosnayî, 4,91% Arnavut, 1,1% Roma û 0,97% Kirwat pêk tê.
Ol
Welat xwedî azadiya olî ye. Piraniya welatiyan Xiristiyanên Ortodoks in û ji sedî 70 ji van endamên Dêra Ortodoks a Sirbî ne. Beşek piçûk ji Ortodoksan Dêra Ortodoks a Montenegro ya serbixwe di sala 1993-an de ji nû ve hate damezrandin, ku di sala 1920-an de hate hilweşandin û tev li Dêra Ortodoks a Sirbî bû. Piranîya hindikahîya Albanî Îslam (Sunnî). Li Sandžak li bakur-rojhilat, li herêma sînorê di navbera Montenegro û Sirbistanê de, hindikahiyek girîng a misilmanên slavî jî heye.
Xwarin û vexwarin
Çanda xwarinê ya li peravên Adriyatîkê bi xwarinên deryayê, sîr, rûnê zeytûnê û xwarinên Îtalî bi giranî bi Dalmatî re wekhev e. Li hundur, xwarin bêtir dişibihe sirbî, bi goşt pir zêde.
Bajar Njeguši bi qenciya xwe pršut (hemê şuştin) û bi penîrên xwe navdar e. Taybetmendiyek din goştê pijandî "ispod sača" ye, ku di bin qapaxek metalî ya bi komirên dibiriqandî de hatiye pijandin. Ya din jî berxê ku hêdî hêdî di şîr de hatiye pijandin e. Kačamak xwarinek e ku ji ceyran dişibin polenta.
Silsî Serû
Silsî Serû gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Merîwanê ye.
Rehburg-Loccum
Rehburg-Loccum, bajarekî navçeya (Landkreis) Nienburgê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Ebrexan
Ebrexan, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Badxerîd
Badxerîd gundekî ser bi navenda bajarê Tîkabê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 43kes (11 malbat) bûn.
Bize-Minervois
Bize-Minervois, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Sefera xaçperestan a çarem
Seferên xaçperestan ya çarem, navbera 1202an û 1204an de ji aliyê Dêra katolîk, Fransaya wê demê û Wênîsê ve hatîbû der xistin. Ew ji armanca Misirê ji destên Dewleta Eyûbiyan bistînin hatîbû sazkirin, lê ew çerxa ser Konstantînopolîs, paytexta Romê di serdema Bîzansî de, bû û bi dagirkirina wir re bidawî bû. Bajar berê çu carî ji hêla artêşa ne-Romê ve nehatibû dagir kirin. Xaçperestan di de gelek zirar gihandin bajêr.
Hemîpî
Hemîpî, gundekî girêdayê navçeya Têrcan a Erzînganê ye.
Sefera xaçperestan a çarem
Sedem
Li Konstantînopolîsê di 1195an de împeratorê Romê bi derbe kirina birayî xwe  ji textê bû. Ji pê vê bûyerê Aleksios III derbaza textê bû re li împeratoriyê şûn bi şûn wek Ermenistan, Trebzon û hin derên din serîhildan der ketin.
Sefer
Di tebaxa 1198an de papa ji bo seferake dinê xaçî daxwazina xwe da. keyê Fransa ji bo seferake re ji Wênîs û yan re Wênîsiyan re dawet şand. Wênîsiyan bi 33.500 leşker ve der ketina seferê pejirand. Di 1201an de leşkerên bi gelemperî ji Fransa û Wênîsiyan de pêk hatî bûn li Wênîsê kom bûn. Armanca wê sefereyê bingehî dagir kirina Orşelîm bû jî wan dagir kirina Misir jî armanc dikir.
Wênîsiyan pereyên, 83.000 zîv, ji bo derketine sefera hatî bû peyv danî ji xaçiyan xwastin. Lê ancax 51.000 zîv hat dana wan. Ji wê sedemê wan dest bi artêş gorî kêfî xwe bikaranîne kirin. Wan artêş çerxa ser bajarê îroj li Kroatyayê Zara kirin û ew ji pê dorpêç kirinake du heftan re di 1202an de dagir kirin.
Di wê demê de xaçiyan lawê Isaakios II, yê di 1195an de ji textê bîzans hatî bû kirin, ve hevdîtin. Aleksios IV xwe wek pêmavane himiyê textê didît û ji bo derbaza textê be ji xaçiyan alikarî xwest. Gorî peymanê ger ku Konstantînopolîs werê dagir kirin, Aleksios IV dikir 200.000 zîv pere bi xaçiyan de û ji bo dagir kirina Orşelîm 10.000 leşkeran salekî din re amade bikirî bû ye. Ji xaçiyan hin kesan ew pêşniyariya vegerand jî bi gelemperî hat pejirandin.
Kênge nûçeyê wê planê çû papa wî cenga navbera xiristiyanan de qedexe kir û ji bo Venedîkan ramana dagir kirina Zara da bû ewna afaroz kirin. Lê ewna dîsa bi armanca dagir kirinê çerxe ser Konstantînopolîs bûn. Wan ji pê êrîşên di derya re di 17 hezîranê 1203an de bajar dagir kir. Aleksios III, împeratorî wê demê li textê bû, bi gelek gencîne(xazîne) revî Trakya ye. Isaakios II, yê Aleksios III ji textê danî bû û çaven wî kûr kirî bûn, şunda derbaza textê bû. Di 1ê tebaxê de jî wî lawê xwe Aleksios IV, ye bi xaçiyan ve peyman kirî bû, wek împeratorê pardar da zanîn.
Xaçiyan ji bo Aleksios IV sozê xwe pêk bîne û ji pê re jî hene armanca xweya bingehî Orşelîm dagir bikin, li Konstantînopolîs man. Lê her rojake soz dihat paşxistin bê aramî nav xaçiyan û venedîkiyan de pir di bû. Li bajarê şun bi şun bêaramiyan û ceng dewam dikirin. Di kanûna paşînê 1204an de serîhilda û xwe wek împerator da zanîn û pêşewarê xwe Aleksios IV da kuştin. Ji pê vê bûyerê re di adarê 1204an de Xaçiyan navbera hev de ji par ve kirina împeratoriya Bîzans peymanek kirin. Gorî wê peymanê pê dagir kirina împeratoriyê re dikir ku Wênîsiyan çaran sêyê împeratorî xaçiyan jî çaran yeka împeratorî bistînin. Dîsa gorî wê peymanê împeratorê împeratorîye dikir ku ji aliya her şeş kesên Wênîsiyan û Frankan werê hilbijartin. Împeratorê ji pê wî re jî dikir ew aliyê dinê cara pêşin împeratorî nakirî de were hilbijartin.
Xaçperestan di 9ê nîsanê carekî din êrîşa paytexta împeratoriyê kir. Paş gelek ceng û êrîşan re wan di 12ê nîsanê de bajar dest xwe xist û Aleksios V da kuştin. Paş wan bajar vekir re sê rojan bajar bi tunî talan kir. Gelek dimatiyên bajarê hat kuştin, mozaîk û avahiyên li bajar bi sedsalan hat xirab kirin. Gelek şiwînên dîrokî hat revandina Wênîs e.
Dawî
Ji pê seferê re hat saz kirin. Tesalonîkî, Makedonya bi gelemperî bin kergara Konstantînopolîsê de ma. Krît, hin xakên nîvgirava Peloponnêsos û  derbaza Wênîsiyan bû.
Li Anatoliya jî Împeratoriya Trebzonê, hat sazandin. Rûm encax di 1261an de Konstantînopolîs şunda dagir kir û împeratorî Latinî şunda ra kir.
Pfaffenhofen, Baden-Württemberg
Pfaffenhofen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Heilbronnê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Bînabey
Bînabey navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Bînabey bi gundê Siyakû girêdayî ye.
Herçîn
Herçîn gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.
.ax
.ax navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Åland e. (ccTLD)
Rajan, Ûrmiye
Rajan gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Riaillé
Riaillé, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Tirbespî, Berdereş
Tirbespî, gundekî bi ser navçeya Berdereşê ya parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Rajan, Ûrmiye
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 3.873 kes (1.926 malbat) bûn.
Napee
Napee cureyekî periyên mîtolojiya yewnanî ne. Agahiyên derheqê wan nîmfêyan pir kêm in. Di sedemên kevnar de dihat bawerkirin ku ew nîmfe piranî geliyan de, şikeftên di nav geliyan de dijîn. Periyên pir bi kêf û şermok bûn. Bi xwedawend Artemîsê re dihat têkildarkirin. Bi wê rê digeriyan.
Pir kêm çavkaniyen de navê wan derbas dibî yek ji wan:
Publius Papinius Statius di Thebaidê xwe de gazî wan kir, dema ku Naîad Ismenis ji kurê xwe yê mirî Krenaios re dibêje:
"Ez xwedawendek mezintir û şahbanûya nîmfêyan dihatim girtin. Li ku derê ye! Ew girseya derengî ya dîwanan li dora salonên diya te ye, Napeeyên ku dua dikirin ku ji te re xizmetê bikin li ku ne?"
Dave Batista
David Michael Bautista, Jr., Dave Batista yan jî bi tenê Batista di 18'ê çileya 1969'an de li Arlington, Virginia (DYA) hatiye dinê, gemşevan, leşciwan û aktorekî amerîkî yê berê ye. Batista bi paşnavê xwe yê rastî li WWE'ê kar dikir.
Batista nuha (2012) li Washington D.C. dijî.
Nissojávri
Nissojávri, goleke di nava sinorê parêzgeha Finnmarka Norwêcê de ye. Gol, 3 kîlomêtre dikeve aliyê başûrê gundê Vestertanayê. Pîvana perava golê 11,3 km û bilindahiya ji asta deryayê 221 mêtre ye.
Martigny-Courpierre
Martigny-Courpierre, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Kelmix
Kelmix gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.
.az
.az navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Azerbaycan e. (ccTLD)
Bermersheim
Bermersheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Alzey-Wormsê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Silsî Xwarê
Silsî Xwarê gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Merîwanê ye.
Xayka Jêrîn
Xayka Jêrîn (, [sic], ), gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Rehna
Rehna, bajarekî navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburgê li herêma Mecklenburg-Vorpommern a Almanyayê ye.
Tezxerab
Tezxerab, mezrikeke gundê Altoxerê yê bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
.ec
.ec navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Ekuador ye. (ccTLD)
Amitabh Bachchan
Amitabh Bachchan di 11'ê çiriya 1942'an de li Allahabada Hindistanê hatiye rûyê cîhanê, aktorekî hindistanî ye. Li gorî heyranên Bachchan, ew êk ji baştirîn aktorên Bollywoodê ye.
Dêsiman
Dêsiman (bi osmanî: Desimlü) navê êleke (federasyon) eşîrên kurdan li rojhilatê Dêrsimê bûye. Bi taybetî eşîrên li qezayên Gêxî, Xinûs, Qişle, Xolxol, Mamekiye, Pilemor, Mazgêrd, Azarpêrt, Çêrme hwd. di vê êlê de yekbibûne.
Çavkanî
Awdalan
Fîl
Fîl an fêl di nav canewerên guhandaran reşayiyê de yê herî mezin e ku ji famîleya fîlên rast. Giraniya fîlekî dikare heta 7 tonî be. Fîl li Afrîka û Hîndistanê hene. Fîlên Hîndistanê bi piranî tên kedîkirin û wek ajelên barkêşiyê di karên daristanan de bi kar tînin.
Cureyên Fîlan
Du coreyên fîlan hene. Fîlên Afrîkayê û fîlên Asyayê. Fîlên Afrîkayê yek ji mezintirîn ji guhandar ên ku li rûyê dinyayê dijî ye. Fîlên ku li Afrîkayê dijîn yên ku li Asyayê dijîn mezintir û bilindtir in.
Komelgeha Diyana
Di sala 1988an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 10.573 kesan.
Parzûna plazmayê
Navê parzûna xaneyê hin caran wekî parzûna plazmayê jî tê bi nav kirin. Hemû xane bi parzûna plazmayê dorpêçî ne. Parzûna plazmaye pir tenik e. Bi qasê 7-10 nanometre ye.Şiklê parzûna xaneyê bi Modela Mozaîk a Herikbar tê bi nav kirin. Li gor vî modelê, parzûn ji du tebeqeyên fosfolîpîdan pêk tê. Di nav fosfolîpîdan da hin cureyên proteînan heye li aliyê derve yê xaneyê jî molekulên karbohîdrad bi proteînan, an jî bi fosfolîpîdan girêdayî ye. Ango parzûn bi binyatî ji sê cure molekulan çê bû ye. Ji xeynî van molekulan, parzûna plazmayê ya xaneyên ajalan molekula kolêsterolê jî li xwe digire.
Poujols
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Amerang
Amerang şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rosenheim li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Şawûl
Şawûl (bi îbranî: שָׁאוּל ango Šāʼûl, erebî: Ṭālūt) (kêmzêde 1079 B.Z. – 1007 B.Z.) keyê cihûyan ê pêşî bû û bi destê Samûêl pêxember hatiye tayînkirin.
Ji ber ku wî zû guhê xwe neda peyvên Xwedê û Samûêl pêxember, ew ji aliyê Xwedê ve hat redkirin. Xwedê Dawid ji xwe re hilbijart û çaxê Şawûl pê hisiya, gelek salan tengahî dida Dawid. Şawûl di şer de hat kuştin û Dawid di cihê wî de bû padîşah.
Parkirin
Parkirin, dabeşkirin di matematîkê de yek ji çar kirariyên bingehîn e. Di nivîsê de bi ÷ an : an jî / tê nîşankirin. Kirariya dabeşkirinê bi piranî wek berevajiya carkirinê tê binavkirin. Mînak:
Muhsin Özdemir
Muhsin Özdemir (z.1970), nivîskar û wergêrê kurd e. Di sala 1970î de li gundê Zivinga Şikakan a ser Findika Botanê hatiye dinyayê.
Özdemir dibistana seratayî li Zivinga Şikakan xwend. Dibistana navîn û amadehî li bajarê Wanê qedand. Piştî sala 1991ê tevlî tevgera Azadiya Kurd bû. Ji ber birîndariyê û sedemên siyasî bi salan li derveyî welêt ma. Di sala 2003yan de li Ûrmiyeyê hate girtin. Di zindanê de bi rêya çûyîna dibistanê hînî Farisî bû. Hin defetên wî çêbûn ku di zindanê de li ser dîrok û wêjeya kurd û farisan bixwîne. Her weha bi saya hebûna pirtûkên kurdî yên bi zaravayê soranî fêrî soranî bû. Di sala 2005an de radestî Tirkiyeyê hat kirin. Heta gulana 2010an jî di zindanên wek Colemerg, Mûş, Wan, Sêrt, Kalkandere ya Rîzeyê û Licêya Amedê de ma. Di van salan de pirtûkên kurdî xwend. Romana xwe ya bi navê Sê tilìlî li zindana Licê nivîsî û di sala 2010an de ji Weşanên Ronahî derket. Niha li Batmanê dijî. Piştî derketina ji zindanê, di bin navê “Ferhenga Çiyan” de dest bi nivîsandina gotaran kir. Ev gotar bi pirranî di rojnameyên herêmî û kovara Şaredariya Batmanê de derdiketin.
Orek, Şêrwan
Orek gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.
Dêylemşah
Dêylemşah, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Blomac
Blomac, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Mauregny-en-Haye
Mauregny-en-Haye, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Beuzeville-la-Grenier
Beuzeville-la-Grenier, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Badmehmûd
Badmehmûd gundekî ser bi navenda bajarê Tîkabê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 61 kes (14 malbat) bûn.
La Roche-Blanche, Loire-Atlantique
La Roche-Blanche, Loire-Atlantique, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Forchtenberg
Forchtenberg bajarokekî navçeya (Landkreis) Hohenlohe li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
.kr
.kr navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Koreya Başûr ye. (ccTLD)
Aşokayê Mezin
Aşoka an jî Aşokayê mezin (ji 304 b.z. heta 232 b.z.) împeratorekî Hindistanê bû. Ew wekî hikumdarê herî mezin ê Hindistanê tê hesibandin. Ew împeratorê sêyem ê xanedana Maurya bû. Serdestiya wî ji sala 269 berî zayînê heta 232 berî zayînê li Hindistana kevnar bû. Împeratoriya Aşoka li ser piraniya axa îro ya tevahiya Hindistanê, Pakistan, Efxanistan, Nepal, Bangladesh bû. Ev împeratoriya Maurya ya berfireh ji wê demê heya roja îro împeratoriya herî mezin a Hindistanê ye.
Împerator Aşoka bi rêveberiya xwe ya bikêrhatî ji împeratoriya xwe ya berfireh çêtir tê zanîn. Ew bi propagandaya budîzm jî tê naskirin. Aşoka herî mezin û yek ji herî hêzdar a cîhanê tê hesibandin.
Rahdarxane Qûşçî
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 0 kes (0 malbat) bûn.
Qursan
Qursan, gundekî girêdayê navçeya Têrcan a Erzînganê ye.
Kurmas
Kurmas an jî Kermas gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.
.bb
.bb navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Barbados e. (ccTLD)
Reichelsheim (Wetterau)
Reichelsheim (Wetterau), bajarekî navçeya (Landkreis) Wetteraukreisê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Dittelsheim-Heßloch
Dittelsheim-Heßloch şaredariyeke navçeya (Landkreis) Alzey-Wormsê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Tobizawa, Berdereş
Tobizawa, gundekî bi ser navçeya Berdereşê ya parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Pencerok
Pencerok, gundekî bi ser navçeya Xamûr a Agiriyê ve ye.
Nuorbejávri
Nuorbejávri, goleke di nava sinorê parêzgeha Finnmarka Norwêcê de ye. Gol li Deşta Finnmarksvidda cih digire û 18 kîlomêtre dikeve aliyê bakurê rojhilata gundê Máze.
Mayot
Mayot, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
1445
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Kurbeşk
Kurbeşk an jî kurbeşkê Ewropayê (Meles meles), cureyekî kûzeyan (Mustelidae)e ji cinsê kurbeşkan (Meles) ku hov e û li gelek herêmên parzemînên Ewropa û Asyayê tê dîtin. Kurbeşk li gelek deverên Kurdistanê heye.
Reftar
Bi roj ti qulika xwe de dimîne. Gelek çaviyên qulikên wan hene. Bi şev derdikevin nêçîrê. Kurbeşk guhandarên biçûk, kêz, ber û kuvarkan dixwin.
Titanic
Titanic (wekî Taytanîk bixwîne) keştiyeke geştyarî ya brîtanî bû ku di 15ê nîsana 1912an de dema ji bajarê Southampton ber bi New Yorkê ve diçû li deryaya Atlantîk a bakur bi çiyayê seholê ket û niqon bû. Di encamê de 1.502 kes xendiqîn.
NewsNûçe
NewsNûçe yan jî NewsNûçe.com navê malpereke kurdî ya deng û behs û nûçeyan e ku, li gorî malpera xwe, bi dirûşma "Tevahî Nûçe" ji Kurdistan û her deverên cîhanê nûçeyên azad weşana xwendevanan dike.
Tasil
Tasil gundekî ku bi navçeya Şêrwana Sêrtê ve girêdayî ye.
Bouilhonnac
Bouilhonnac, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
.ie
.ie navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Îrlenda ye. (ccTLD)
Rouans
Rouans, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Hrant Dînk
Hrant Dînk, bi Ermenî Հրանդ Տինկ (15ê îlonê 1954 li Meletî, Bakurê Kurdistanê - 19ê kanûna paşîn 2007 li Stembol, Tirkiye), rojnamevanê Ermenî, gerînendeyê giştî yê rojnameya Agos bû.
Ji ber nêrînên xwe gelek caran hate darizandin û bi "piçûkxistina Tirkbûnê" dihate tewanbarkirin. Artêşa Tirkiyê, medya Tirk, kom û partiyên neteweperest ew wekî "cahş - dijminê neteweyî" dan nîşandan û di dawiyê de hate kuştin. Dînk li paş xwe 3 sêwî hiştin.
Dê û bavê wî Ermeniyên ji parêzgeha Sêwasê bûn. Di sala 1961î de hevdû berdidin û Hrant sêwî dimîne. Jiyana wî li sêwîxaneyan derbasdibe. Dîsa xanima wî jî sêwî bû. Zarokên Ermeniyên yên ku bê dê û bav bûn, li sêwîxaneyan di bin rewşên awarte de dijiyan. Herwekî di hemî mercên dewleta Tirk de rastî bêbextî, piçûkxistin û dijûnan dihatin. Ji ber kû bîrdoziya fermî gelê Ermenî wekî dijmin dinirxîne, jiyana Ermeniyên li Tirkiyê gelek dijwar e.