cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Seîdê Nûrsî
Wesata wî li Kurdan
Yê sisiyan: Dijmintayî û îxtîlaf e ku ev 'edawet quweta me wunda dike, me jî musteheqî terbîyê dike û hukumet jî, ji bêînsafîya xwe zulm li me dike.
Ku we ew seh kir, bizanin çara me ew e, ku em sê şûrê elmas bi destên xwe bigrin, ta ku em hersê cewherên xwe ji destên xwe nekin! Hersê dijminê xwe ser xwe rakin.
▪Şûrê pêşhîn: M'rîfet û Xwendin e. ▪Yê duduwan: Îtîfaq û Muhebeta mîlî ye. ▪Yê sisiyan: Însanê şuxla xwe bi nefsa xwe bike û mîna sefîlan ji qudreta xelkê hêvî neke û pişta xwe nedê.
Wesîyeta paşê:
"Xwendin", "xwendin", "xwendin" û bi destêhevgirtin, bi destêhevgirtin, bi destêhevgirtin.
Berhemên wî
Kitêbên Seîdê Kurdî yên bi kurdî ew in:
Düzce
Düzce yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye. Di sala 1999'î de ji ber erdhejê bi zagoneke bilez kirine parêzgeh. Beriya wê bi bajarê Bolu´yê ve girêdayî bû. Şêniyên Düzceyê pirranî Çerkez û Abxaz in.
Beriya hatina Tirk - Mongolan navê bajêr Prusias Pros Hypios bûye. Di salên 1321-1323'î de mîrên Osmaniyan bi bazareke berdêlî wê ji Bîzansiyan digirin. Ji ber wê jê re dibêjin Dûzbazar. Piştî damezrandina Komara Tirkiyê navê wê dikin Düzce.
Heya niha statîstîkên fermî yên Düzceyê nehatine aşkerakirin. Gel aboriya xwe bi çandiniya bindeqê dike.
Gelhenasî
Li gorî daneya sala 2019an hêjmara gelhe ya bajarê 387.844 kes e. Di bajarê de hêjmarek girîng gelê Çerkez dijî. Ji ber van yekan hinek caran pirsgirêkên etnîkî xwe dide der. Gelên herêmê ji dûgelê doza perwerde û weşan bi zimanê zikmakî (ango zimanên Qefqasî) dikin.
Erdnîgarî
Düzce, yek ji wan bajarên herêma Deryaya Reş e. Rûerda bajarê 739,1 km² ye.
Navçeyên Dûzceyê
Navçeyên girêdayî yê bajarê ev in
Bauchi (parêzgeh)
Parêzgeha Bauchiyê, parêzgehekî (wîlayet) Nîjeryayê ye. Serbajarrê wî Bauchi ye. Bauchi, bi piranî wek Bauchi Stateyê tê gotin ji bo ku bi bajara li bakura welat yê bi navê Bauchiyê ne tevlihev kirin. Ew di destpêkê de di nava Parêzgeha Gombeyê de bû lê di 1996'an de jê veqetiya û bû parêzgehekê cuda. Zanîngeha Abubakar Tafawa Balewa di serbajarra Bauchiyê de hatiye bicihkirin.
Deverên hikûmeta hêremî
Parêzgeha Bauchiyê ji bîst (20) deverên hikûmetê yê hêremî (DHH) pêk tê. Ew:
Komxebata Kurmancîyê
Komxebata Kurmancîyê (Komxebata Kurdiya Kurmancî, Komxebata Kurmancî) komxebateke Weqfa Mezopotamyayê ye ku ji kesên pispor û zimannasên kurd pêk dihê yên ku di xebata rêziman û zimannasiyê de ne. Pirtûka pêşîn a Komxebata Kurmancîyê Rêbera Rastnivîsînê ye ku di sala 2019an de derket. Rêbera Rastnivîsînê pêşniyara Komxebatê bo standardkirina kurdiya kurmancî ye.
Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011
UEFA Champions League 2009/2010 Pêşbirka futbolê ya Ewropî bu hemî tîmên Ewropa. Ev pêşbirka ji layê Uefa dihêta damazirandin her sal di êta deynan. Tîma pitir UEFA Champions League birî Real Madride ku şîyaye 9 caran kasê bi desve bînit.
Yana
League positions of the previous season shown in parentheses. (P-1st indicates end-of-season play-off winners)
dewrey 16
Yarya êkê di navbera 15,16,22 û 23 sibat û yarya dwoê dinav bera 8,9,15 û 16 adarê heta kirin.
Çarîkfînal
Yarya êkê di navbera 5 û 6 nîsanê û yarya dwoê dinav bera 12 û 13 nîsanê heta kirin.
Nîvfînal
Yarya êkê di navbera 26 û 27 nîsanê û yarya dwoê dinav bera 3 û 4 gulanê heta kirin.
Fînal
Fînale
Le Triadou
Le Triadou, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011
Fînal
Yarya fînalê li navbera Manşêştir û Barselona 3–1 şiya Barselona des xwuve bînit. Ev yarya li yarîgahe Wembley Stadium li welatê Îngilistan li bajêrê London. Ev yarya 28 gulanê.
Kerbeşê Reş
Kerbeşa Reş wek mîna kerbeşê ye le pelçên xwe yên hîn dirêjin. Rengî xwe keskî tarî ye. Bi giştî li derê av li ser qûmê hêşin dibe. nêriyî xwe tê spîkirin û xwarin.
Le Triadou
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011
Pitirtirîn gol
Ev beşa ku kê pirtit gol li Liga Sampioyênê kirna. Yê pila yekê bidasve înabit aw ji ku îsak Lionel Messi şiya bidesve bînit dê êta xelat kirin bi pêlavake zêrî.
Gendalok
Gendalok, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
50 Cent
50 Cent (jdb. 6ê tîrmehê 1975 li New York City, New York, DYA) rapvanekî amerîkî ye. Navê wî yê rast Curtis James Jackson III e. ew aktor'e jî. 50 Cent pitir bi navudeng ket bi albumên xo Get Rich or Die Tryin' (2003) û The Massacre (2005). Get Rich or Die Tryin' 8 çara xelatê platin ji layîê RIAAêve wergirt û pitir ji 15 million ji albuma xo firoşt li seranser hemî çihane. Albuma The Massacre 5 xelatên platin ji layê RIAAê ve wegirt û 11 million ji albuma xo firotin lê seranser çihane.
Jînenîgarî
Curtis Jackson li South Jamaica, taxa Queens ji bajarê New York City, ji dayik bû û li wir belengaz dijî.Wî bavê xwe nas nedikir, dayîka wî li mala xwe hatiye kuştin.Hin kes ketibûn mala wê û bi gazê kuştin wextê ku ew hên di xewê da bû. Li wê demê Curtis hên 8 salî bû. Piştî mirinê dayîka wî ew li cem bapîrên xwe dijî. Dema ew 12 salî bû, wî bazariya tilyakê dikir û bi wê sedemê ew çend caran bo demên kin kete girtîgehê, lê cezayê mezin di 18 saliya xwe da stand.
Navê 50 Cent Curtis ji dizekî mezin bi navê Kelvin Martin tê. Curtis ew nav li xwe kir, ji ber ku hemu tiştên Curtîs wekî wî bûn.
Curtis bazariya tilyakê berda, dema wî dît, muzîka Rap pirtir dirav dianî. Jam Master Jay (Run DMC) alîkariya Curtis Jackson kir û wî bir labelî (koma mûzîkê) Jam Master. Lê li wir Curtis ne bi kêf bû û çû labelî Columbia Records. Li wir albûmê Power of the Dollar çêbû. Lê berî ew albûm derkevê hinekan bi kêran li Curtis xistin. Li roja 24ê gulanê 2000 li pêş malê bapîrên yekî bi neh qurşînan li Curtis xist, lê curtis nemir. Labelî Columbia Records peymana xwe rakir û albûma wî jî dernexist. Curtis çend stranan paşê kir li ser albûmê xwe yê din, Guess who's back.
Angelburg
Angelburg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Marburg-Biedenkopf li Hessen, Almanyayê ye.
50 Cent
Jînenîgarî
Piştî wê demê Curtis dîsa bi tilyak bazardikir, lê dîsa yekî alîkariya wî kir: Eminem. Piştî demekî Curtis peymanek bi Eminem û Dr. Dre li cem labelên Shady Records/Aftermath Entertainment çêkir. Curtis bi xwe gotiye, ew bes rêzdariyê mezin Eminem û Dr. Dre dikir.
Zênilan
Zênilan, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çêrmûgê ye.
50 Cent
Jînenîgarî
Albûma Get Rich or Die Tryin' di salê 2003 da li DYE 6,5 milyon car hatiye firotin. Li cîhanê tevda ew nêzîkî 11 milyon caran hatiye firotin. Albûmê din bi navî The Massacre li rojê 8ê adarê 2005 derket. Ew albûm jî pir rind hatiye firotin.
Di havîna 2005 da Curtis fîlmek li ser cîhana xwe çêkir. Navê wî fîlmî wekî albûma xwe Get Rich or Die Tryin' bû. Ew fîlm li Keneda hatiye çêkirin. Paşê albûmek bi soundtrackên wî fîlmî hatiye derxistin, navê wî - dîsa - Get Rich or Die Tryin' bû.
G Unit
Curtis Jackson avakarê grûpê G Unit e. Ew grûpa albûma ji endamên xwe re derdixist. Bi hevra jî albûmek derket, Beg for Mercy. Ji Lloyd Banks re albûma The Hunger for More hatiye çêkirin, ji Young Buck re Straight Outta Cashville û ji The Game re The Documentary. The Game jî endamekî G Unit bû, lê paşê 50 Cent wî qewitand. Bes jinek li G Unit da ye, ew jî Olivia ye. Ew stranbêjekî R & B ye. Di tebaxê 2005 da Tony Yayo, endamekî G Unit, albûmê xwe derxist, Thoughts of a Predicate Felon. Curtis paşê hên çend endamên din anî G Unit; Ma$e, Mobb Deep, Spider Loc, MOP û Hot Rod.
Featuring 50 Cent
8 Mile (yê Eminem)
Under Construction (yê Missy Elliot)
Cheers (yê Obie Trice)
The Streetsweeper Vol. 1 (yê DJ Kayslay)
La Bella Mafia (yê Lil Kim)
Cradle 2 to Grave
'''Bad Boys 2
The Hunger for More (yê Lloyd Banks)
Kanî Hurç
Kanî Hurç, gundekî bi ser navçeya Berdereşê ya parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
50 Cent
Featuring 50 Cent
Straight Outta Ca$hville (yê Young Buck)
Kinikan
Kinikan yan jî Osmaniye, bajarekî parêzgeha Osmaniyê li Bakurê Kurdistanê ye.
50 Cent
Featuring 50 Cent
Loyal To The Game (ýê 2Pac)
Encore (yê Eminem)
Searching For Jerry Garcia (yê Proof)
Thoughts Of A Predicate Felon (yê Tony Yayo)
Blood Money (yê Mobb Deep)
Rotten Apple (yê Lloyd Banks)
Second Round's on Me (yê Obie Trice)
Eminem presents: The Re-Up (yê Eminem)
The Evolution (yê Ciara)
Bred 2 Die Born 2 Live (yê Lil Scrappy)
Buck the World (yê Young Buck)
Qayneca
Qayneca gundeki ser bı navçeya Xursin a gıredayi bajare Erzîrome ye. 126 km jı navenda bajare Erzîrom e u 43 km jı navenda navçeya Xursin dürtıre. Xelke gund jı eşira Badilî yanın
Emmelshausen
Emmelshausen, bajarekî navçeya (Landkreis) Rhein-Hunsrück-Kreisê li herêma Rheinland-Pfalz a Almanyayê ye.
Renansart
Renansart, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Veqaslûyê jorîn
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 452 kes (116 malbat) bûn.
Zergoz
Zergoz, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çêrmûgê ye.
Gilord
Gilord an Glord, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Quirnheim
Quirnheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Dürkheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Lignairolles
Lignairolles, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Şîrnan, Azarpêrt
Şîrnan, gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.
Çêlêxanê Sofla
Çêlêxanê Sofla, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Êxirbêxir
Êxirbêxir gundekî ser bi navçeya Xursin a girêdayî bajarê Erzîromê ye. 130 km ji navenda bajarê Erzîromê û 50 km ji navenda navçeya Xursinê dûr e. 2 mînîbusên gund hene ku her roj diçin Xursin û tên.
Xaneyên glîa
Xaneyên glîa, demareglîa an jî glîa (bi îngilîzî: glial cells, neuroglial, glia ) xaneyên palpişt in ji bo  demarexaneyan.
Êxirbêxir
Vê gavê bûye taxek.
Xaneyên glîa
Di zimanê yewnanî de, ji bo  zelîqokê peyva “glia” tê bikaranîn. Xaneyên glîa jî mîna zelîoqok di navbera demarexaneyan de cih digirin. Xaneyên glîa ji demarexaneyan hûriktir in, tewere û dendrîtên wan tune ye. Loma xaneyên glîa ji bo  gihandina sinyalên elektrîkî kar nakin. Hin ji xaneyên glîa, xwe li ser tewereyên demarexaneyan ve dipêçînin. Pêçên xaneyên glîa ên li ser tewereyê wekî bergê maylînî tê navkirin. Bergê maylînî çînek negihîner e. Bergê maylînî, tewereyên demarexaneyan ji hev dadibirrine(ji hev cihê dike), bi vî awayê demareragîhandin hêsantir û leztir dibe. Xaneyên glîa li ser demarexaneyan, li hawirdor û navbera demarexaneyan de, an jî li ser mûlûleyên xwînê de hebûna xwe didominin. Di mejiyê mirov de hêjmara xaneyên glîa ji ya demarexaneyan 10 car zêdetir e. Heke xaneyên glîa erkê xwe cih neynin, nexweşiyên metirsîdar rû dide. Wekî mînak; sedema piraniya şêrpenceyên mejî ji ber bazdana(mutasyon) xaneyên glîa ye. Demarexane nikarin dabeş bibin, lê xaneyên glîa heta dawiya jiyana mirov dikarin dabeş bibin û hêjmara xwe zêde bikin. Tewere û dendrîtên xaneyên glîa tune, lê dîsa jî hem di navbera xaneyên glîa de hem jî di navbera xaneyên glîa û demarexaneyan de alûgorkirina  ragihandinan rû dide.
Erkên serekê yên xaneyên glîa
* Piştgiriya demarexaneyan dikin.
* Demarexaneyan xwedî dikin.
* Cihê demarexaneyan zexm dikin.
* Li ser rûyê tewereyên demarexaneyan bergê maylînî dirûst dikin.
* Li hember hokarên nexweşiyê bergirî dabîn dikin.
* Ji bo  livîn û cihbûna tewereya xaneyên nû rêberî dikin.
* Paşmayiyên zîyanbexş ji hawirdorê dûr dixin.
Corên xaneyên glîa
Şeş corê xaneyên glîa hene. Ji vana çar heb di demarekoendama navendî de, du heb jî di demarekoendama çêwe de cih digirin.
Xaneyên astrosît (stêrkexane)
Di zimanê yewnanî de ji bo  sterkan peyva astron tê bikaranîn. Ji ber ko şêweyê van xaneyan dişibe stêrkan, navê astrosît ango stêrkexane lê kirine. Ji laşê stêrkexaneyan gellek niçik dirêj dibin ber bi derve, lê vana ne dendrît û ne jî tewere ne. Stêrkexane bi van niçikan, bi demarexaneyan, mûlûleyên xwînê û bi bestereşaneyê ve alûgorkirina ragîhandinan dike. Stêrkexane palpiştî û alîkariya demarexaneyên li demarekoendama navendî dike. Xestiya madeyên nav şileya navbera demarexaneyan rêk dixe. Demarexaneyan bi xurekên nav xwînê xwedî dike. Demareguhêzeran ji hawirê dûr dixe. Rê li ber hin madeyên jehrî yên nav xwînê digire, nahêle derbasê mejiyê bibin. Rêberiya demarexaneyên nû dike, ji bo  cih bûna wan di nav mejî de. Stêrkexane xestiya potasyuma derveyê xaneyê rêk dixe, bi vî awayê di gehînkeyan de guhaztina erkê kar ji demarexanek bo demarexaneya din ve tê rêkxistin.
Xaneyên olîgodendrosîd
Peyva “oligo” ji bo  çend, hinek, hindek tê bikaranîn. (oligo- = “hindek”; dendro- = “liq”; -cyte = “xane”). Xaneyên ko bi çend (hinek) dendrîdî ne wekî olîgodendrosît tê navkirin. Ji laşê xaneyê hindek niçik dirêjê derve dibin. Her yek ji van niçikan xwe digihînin tewereyekî û rûyê derveyê tewewreyê dipêçînin. Bi vî awayê bergê maylînî çê dibe. Bergê maylînî, tewereyên demarexaneyên demarekoendama navendî ji hev cihê dikin, da ko erkê kar li tewereyê bi şeweyi elektrîkî,  leztir û hêsantir bêne guhaztin. Dibe ko xaneyêk olîgodendrosît ne yek lê zêdetir bergê maylînî dirûst bike li ser tewereyek an jî pirtir tewereyan.
Xaneyên mîkroglîa
Xaneya herî hûrik û bi hêjmara herî kêm a xaneyên glîa ye. Loma navê mîkroglîa lê kirine. Wekî xaneya hellûşênera gewre (bi îngilîzî: macrophage cell)kar dike. Ango hokarên nexweşiyê dadiqurtîne û tune dike. Herwisa xaneyên ziyangirtî jî ji aliyê xaneyên mîkroglîa ve tenê  têkşikestin û ji hawirdorê tên dûrxistin.
Xaneyên ependîmî
Xaneyên ependîmî, xwînê parzûn dikin, ji xwînê hin made û şilemênî digrin ji bo  çêkirina şileya mejî. Xaneyên ependîmî xaneyên kûlkdar in.
Xaneyên peykê (peykexane)
Xaneyên peykê wekî mîna peyka derdora dinyayê, laşê demarexaneyan dorpêç dikin, loma vê navê lê kirine. Xaneya peykê, xaneyek pahn e, bê niçik e. Peykexane palpişta demarexaneyên demarekoendama çêweyê dikin, wan xwedî dikin,
Xaneyên Schwann
Xaneyên Schwan tewereyên demarexaneyan bi bergê maylînî dipêçînin. Berevajî xaneyên olîgodendrosîdê, her yek ji xaneyên Schwann tenê beşek tewereyê dipêçinin. Ango tewereya demarexaneyek ji yekî zêdetir xaneyên Schwann li ser xwe digire.
Bêrtê
Gundekî Mahsertê ye.
Yoxon
Yoxon, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çêrmûgê ye.
Djupvatnet
Djupvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Møre og Romsdala Norwêcê de ye. Gundên geştiyarî Geiranger û Geirangerfjorden bi qasî 12 kîlomêtre dikeve li bakurê golê û Çiyayê Dalsnibba li bakurê rojavayê golê cih digire.
Obersöchering
Obersöchering şaredariyeke navçeya (Landkreis) Weilheim-Schongau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Emmerich am Rhein
Emmerich am Rhein bajarokekî navçeya (Landkreis) Kleve li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Bîbol
Bîbol, gundekî ser bi navçeya Aldûşa Adiyemanê ve ye.
Bazê Dostikî
Bazê Dostikî, Bazê Kurdî, Baz an jî Ebû Ebdullah Huseyn bîn Dostik Elbaz damezrênerê dewleta kurdan a Merwaniyan e.
Jiyan
Baz bi îhtîmaleke mezin li gundekî kurdên serdema navîn ê bi navê Kurmas (İncekaya) ji dayik bûye, ku di newala çiyayên Bahasna de di navbera bajarokên Xîzan û Sêrtê de, li başûrê rojavayê Gola Wanê bû. Di derbarê jiyana wî ya kesane de pir tişt nayê zanîn. Baz di eslê xwe de rêberê komeke çekdar bû. Tê bawerkirin ku axa bavê wî, ku federasyoneke eşîrên kurd bû li dorûbera bajarokên Sêrt û Bidlîsê ku bi awayekî fermî ji bo Hemdaniyan wilayetî dikir, li wî mîras maye. Baz ji eşîra Hemîdî (Hevidi) an Çêharbuxtî ( Çar Botan) bû. Lêbelê ew jî ji hêla eşîra Dostikî, ku îro wekî eşîra Doskî li herêma têne zanîn, ve dihat îdîakirin, ji ber ku li navê wî Dostikî hebû. Xwişkeke wî bi navê Fehm û birayek bi navê Ebû'l-Fawaris Hasan hebûn. Ebû'l-Fawaris di şerekî li dijî xanedana Biweyhî de di 987-988an de hatiye kuştin.
Mirin
Baz di şerê li dijî Hemdaniyan de hatiye kuştin. Tê gotin ku gora wî li Sûrê ye.
Tolîk
Tolîk, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çêrmûgê ye.
Antheuil
Antheuil, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Bad Endbach
Bad Endbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Marburg-Biedenkopf li Hessen, Almanyayê ye.
Pîrevonk
Pîrevonk sernavê gellek ajelên yên ku bi ev navî tên zanîn e. Pîrevonk ajaleka heyşt nige. Pîrevonk ji paşiyê xwe dezîyakî berdide ewî dike konik. konik yî zelqoqî ye. wê lomê kurm û mêş ku pê dibin pê ve dizeliqin.
Mijarên têkildar: gurikî mêşan
Erdheja Anatolya Bakur 1668
Erdheja Anatolya Bakur, erdhejekî wêrankar e ku di 17ê tebaxa sala 1668an de danê sibê li bakurê Anatolyayê, li herêma Deryaya Reş û li Bakurê Kurdistanê pêk hatiye. Mezinahiya wê di navbera 7.8-8.0 Ms de bû. Li gorî pîvana Mercalli ya guhertî tundî ya erdhejê IX bû. Navenda erdhejê li qeraxa başûrê Gola Ladikê bû. Ji aliyê rojava ve heta Boluyê û li aliyê rojhilat heta Erzinganê zirareke mezin çêbû û di encamê de nêzîkî 8000 kes jiyana jidest didin. Heta niha ev erdhej, erdheja herî bihêz e ku li Anatoliya û li Bakurê Kurdistanê hatiye tomarkirin.
Tiefenthal
Tiefenthal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Dürkheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Erdheja Anatolya Bakur 1668
Tektonîk
Bakurê Anatolyayê li ser seranserê sînorê veguherîna di navbera Lewheya Anatolyayê û Lewheya Ewrasyayê de dirêj dibe. Li gorî Lewheya Ewrasyayê, Lewheya Anatolyayê ji ber berdewamiya tevgera Lewheya Ereban, ji bakur ve ber bi rojava ve diçe. Sinorê vî perçeyê ji aliyê bakur ve 1.500 km dirêj dibe ku li Bakurê Kurdistanê ji sêxala Kanîreşê ber rojava ve heya Deryaya Egeyê dirêj dibe. Çalakiya şikestekê ji gelek beşên cuda pêk tên. Liv û tevgerên li ser beşên vê herêma şikestekê bûne sedema gelek erdhejên mezin û wêrankar. Çalakiya şikestekê bi mêla ber bi rojava ve diçe heta dikare bigihîje dawiya şikestekê dikare gelek bi dehsalan bidome. Erdheja herî dawî bi erdheja Erzinganê ya sala 1939an dest pê kir û bi erdhejên mezin ên di salên 1942, 1943, 1944, 1949, 1951, 1957, 1966, 1967, 1992 û di sala 1999an de bi du erdhejan berdewam kir.
Renneval
Renneval, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Pellkê
Pellkê, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Pellkê 48 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 7 e.
Usclas-d'Hérault
Usclas-d'Hérault, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Kiluk
Kiluk, gundekî bi ser navçeya Berdereşê ya parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Usclas-d'Hérault
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Limousis
Limousis, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Cesasdinayî
Cesasdinayî, taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax.
Trînîdad
Trînîdad (bi înglîzî: Trinidad) giraveke bi 4.821 km² ye û girava herî mezinê Antîlên Biçûk e û yek ji 23 giravên Trînîdad û Tobago ye.
Erdnîgarî
Li ser girava Trînîdad sê rêzên çiya hê ne û wek El Cerro del Aripo, Regenwald û Savanne tên navkirin.
Rêbera Rastnivîsînê (pirtûk)
Rêbera Rastnivîsînê pirtûka pêşîn a Komxebata Kurmancîyê ya Weqfa Mezopotamyayê (Amed, Bakurê Kurdistanê) ye. Rêbera Rastnivîsînê di sala 2019an de derket û pêşniyara Weqfa Mezopoyamyayê ya standardkirina kurdiya kurmancî bi latînî ye.
Temoxane
Temoxane, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çêrmûgê ye.
Dêmqosnî
Erdnîgarî
Wanê re 30, Payizavayê re jî 8 km dûrahiya wê gundê heye.
Mixtar
Mixtarê gundê: Şahabettin Irtak hatiye hilbijartin.
Eikesdalsvatnet
Eikesdalsvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Møre og Romsdala Norwêcê de ye. Gola Eikesdalsvatnet, gola herî mezinê parêzgeha Møre og Romsdalê ye. Gundê Eikesdalen li başûrê golê cîwarbûyî ye. Kûrahiya navînî 89 metre ye û gol 67 metre di binê deryayê de ye. Piraniya qebareya golê di binê deryayê de ye.
Veqaslûyê jêrîn
Veqaslûyê jêrîn gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 563 kes (173 malbat) bûn.
Heleyis
Heleyis, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Adîman
Adîman, gundekî ku bi ser navenda navçeya Wanê ve ye.
Antigny-la-Ville
Antigny-la-Ville, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Limoux
Limoux, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Pähl
Pähl şaredariyeke navçeya (Landkreis) Weilheim-Schongau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Feleknas Uca
Feleknas Uca (jdb. li Celle), nûnera Partiya Sosyalîzma Demokratîk (PDS) ya Almanyayê li Perlemana Ewropayê ye.
Jînenîgarî
Wê xwendina xwe ya pîşeyî wekî alîkreka pizişkî qedand û lîseya xwe jî paştir dawî kir.
Feleknas di sala 1999an de, li temenê xwe yê 22 saliyê, wekî nûnera 5ê ji şeş di rêzika neteweyî ya nûnerên Partiya Sosyalîzma Demokrat de ji bo Parlemana Ewropayê hatiye hilbijartin. Di gera 5ê ya Parlemana Ewropayê da (1999 heta 2004an) ew di komîteya ferhengî (kultûrî), perwerdeyî û weşanan û delîveyên wekhev de bû.
Feleknasê pêwendiyeke nêzik digel partî yên çep ên Tirkiyeyê, bi taybetî jî partî yên kurdî, hebûye û bi yek ji piştevanên Leyla Zana tê nasîn. Ew endameke komîteya parlemanî ya hevpişk a Yekîtiya Ewropayê û Tirkiyeyê bû.
Di hilbijartinên ji bo gera 6ê ya Parlemana Ewropayê (2004 heta 2009an) Feleknas ji pêgeha xwe ya 5ê di lîsteya nûnerên Partiya Sosyalîzma Demokrat de ber bi pêgeha 7ê dakevt û mana wê di Parlemana Ewropayê da kevt ber gefeyan. Lê di wê hilbijartinê de kursiyên nûnerên Partiya Sosyalîzma Demokrat li Parlemanê zêdetir bûn Feleknas karebû li Parlemanê bimîne.
Heta sala 2006an jî Feleknas hêşta nezewicî ye û her li Cellê dijî.
Terbîle
Terbîle, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çêrmûgê ye.
Résigny
Résigny, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Osmanbegî
= Gundên Osmanbegîyan =
Trînîdad û Tobago
Trînîdad û Tobago giravên Antîlên biçûk û dewleta bi hevşêwe navî ye. Ew navbera Karîbîk û Okyanûsa Atlantîk de, bakru rojavaya Venezuela ye.
Erdnîgarî
Rûerdfa girava Trinidad 4821 km², ya girava Tobago 300 km² jî ye. Bilindahiya herî mezina herdu giravan bi 941 m. El Cerro del Aripo, ya li ser girava Trinidad e. Bajarên herî mezinên welate wiha ne: Chaguanas bi 72.159 kes, San Juan 56.588 kes, San Fernando 56.380 kes, Port-of-Spain 49.657 kes û Arima 34.997 kes.
Gel
Gelê Trînîdad û Tobago gelek giriftar e. Sedî 43, ango 560.000 kes, koçerên ji ewropa hatî ne, Sedî 40, ango 520.000 kes, koçerên Asya, bi piranî ji Hindistan hatî ne. Yên din sedî 17an xwe jî Çînî, Ewropaya Rojhelatî ne.
Gorî olî, li sedî 60 kes Xristiyan (bi piranî katolîk û protestan), nêzî sedî 25an Hîndû, Sedî 6an Misilman in.
Gelî xwe bi giravê ku li hatî dinê xwe nav dike, ango Trinidadiyan xwe wek Trinidadî Û Tobagoyiyan jî xwe wek Tobagonî nav dikin.
Wattenheim
Wattenheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Dürkheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Breidenbach
Breidenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Marburg-Biedenkopf li Hessen, Almanyayê ye.
Enger
Enger, bajarekî navçeya (Landkreis) Herfordê li herêma Nordrhein-Westfalen ya Almanyayê ye.
Foldsjøen
Foldsjøen, goleke di nava sinorê parêzgeha Møre og Romsdala Norwêcê de ye. Gol li nav sînorên şaredariyên Surnadal û Rindal cîwarbûye.
Usclas-du-Bosc
Usclas-du-Bosc, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Tobago
Tobago girave biçûka giravên, dewleta ji giravan de pêk têyî Trinidad û Tobago ye. Rûerda wê 300 km² ye.
Tobagoyê li ser giravên Antîlên Biçûk e û di navbera Karîbîk û Okyanûsa Atlantîk de ye.
Dirêjahiya giravê 40,7 km û firehiya xwe jî 11,9 km ye.
Jean-Jacques Rousseau
Jean-Jacques Rousseau (bixwîn: Jan Jak Ruso) (z. 1712 - m. 1778) fîlosofek, nivîskarek, awazvanek û têorîstek siyasî yê swîsreyî-frenseyî bû.
Pirtûk
Navdartirîn pirtûka Rousseau Peymana Civakî (Du contrat social) e.
Girtî (pirtûk)
Girtî, pirtûkek wêjeyî ya Firat Cewerî ye ku çapa wê ya yekem di 1986ê de li Stokholmê ji Weşanên Nûdemê hatiye weşandin.
Pirtûk ji çardeh çîrokan pêk hatiye: Lawikê Nexweş, Çîroka Muxtêr, Hemîdo û Avûkat, Diya Miho, Xewna Nebixêr, Girtî, Kurmê Darê Ji Darê ye, Bîsîklet, Boyaxkerê Solan, Ciwangeyê Temo, Kevoka Dîlan, Barkêşên Biçûk, Cigarefiroş, Serhildana Zarokan.
Hamza Aktan
Hamza Aktan, rojnamevan û nivîskarekî ji herêma Gewerê ye. Aktan piranî li rojnameyên tirkî xebitiye û nivîs û hevpeyvin amade kirine. Li zanîngeha Marmarayê rojnamevanî xwandiye û pişt re dest bi xebata rojnamegeriyê kiriye li kovar û rojnameyên tırkî li Stenbolê. Aktan xwandina zimanê biyanî jî li Londonê hilgirt û li wir jî rojnameyan da xebitî. Xebatên Aktan li ser rojnamegeriyê berdevam in. Aktan di heman demê de hiqûq xwend û niha wekî parêzer dixebite. Aktan nivîskarê pirtûkek bi navê "Hemwelatiyê Kurd" e ku bi zimanê tirkî hate weşandin. Wî piranî li ser pirsgirêka Kurd xebitiye û li ser vê mijarê çend gotar weşandine.
Ajotinê elektrîk
Ajotinê elektrîk bi îngilîzî ( Electromobility) Bikaranîna wesayîtên ajotinê elektronîkî an wesayîtên bi temamî elektronîkî yên Hibrîd. "Ajotinê elektrîk pîşesaziyek pir torê ye ku balê dikişîne ser hewcedariyên seyrûseferê ji bergeha domdariyê vedihewîne û wesayîtên ku xwedan hilanîna wizeyê digirin û kar tînin ajokerek elektrîkê ku di asta elektrîkê de cûda dibe bikar tîne.
wesayît
Guhertina Rêhesinan Di dawiya sedsala 19-an de gelek pergalên elektronîkî di nav pergalên trafîkê rêberî de hatine damezrandin, ku di piraniya rewşan de bi enerjiya elektrîkê bi rêya binesaziya raxên elektrîkê an xetên boriyê têne peyda kirin.
Wesayîtên motor ên çar teker ku piştgiriya motora elektrîkê dikin
Bi destpêka sala 2014 an, zêdetirî 400,000 otomobîlên elektrîkê li çaraliyê cîhanê hate firotin. Drav di 2013 de duqatî bû. Di sala 2016an de, hejmara wesayîtên elektrîkê yên li çara teker di cîhanê de dîsa ducar bû û gihîşt du mîlyonî (ji sedî 0.2 ji sedî ya tevahiya otomobîlan)
Avantaj û dezawantajên wesayîtên elektronîkî
Feydeya bingehîn a wesayîtên elektirîkê li ser wesayîtên şewitandinê - ji hêla aborî û hem jî ji hêla ekolojîkî ve - azadiya herêmî ji xilafkirina derveyî. Ji bo analîzek dewlemendiya jiyanê ya guncan, divê berbelavbûn û (wizeya kesk) ku di dema hilberîna wizeyê de peyda dibe û peyda bibe jî divê were hesibandin.
Azadîya herî jêzêde ji belavbûna dûkelên bi vedorên enerjiya nûmayî ve girêdayî ye. Lêbelê, tewra bi karanîna navgîniya navîn a wizeyê ya Ewropî, wesayîtên baterî-elektrîkê ji hêla wesayîtên kevneşopî ve xwedan motora şewitandina navxweyî pir kêm dioksîdê karbonê dikin.
Kaşxane
Kaşxane yan jî şato (ev peyv ji zimanê fransî chateaux tê), navê qesir û avahiyên mezin ên sûrbendî ne. Di serdema navîn a Ewropayê da ji aliyên derebegan ji bo parastina heremên xwe yên ku bi taybetî paleyên xwe spartine beg û bo wî dixebitine hatine lê kirin. Ji ber pişt şoreşa pîşesaziyê derebegî qediyaye kaşxane girîngiya xwe wenda kirine. Di roja me da bi hawayê kevnargeh tên bikaranîn.
Adir
Adir, gundekî ku bi ser navenda navçeya Wanê ve ye.
Perû
Perû (spanî República del Perú, fermî Komara Perûyê) yek ji dewletên Amerîkaya Başûr e. Ew li bakur Ekuador û Kolombiya, li rojhilat Brezîl, li başûr-rojhilat Bolîvya, li başûr Şîle û li rojava jî Pasîfîk re sînor kirî ye. Li başûr û rojavayê welêt bi Okyanûsa Pasîfîk ve tê sînorkirin.
Perû welatek pirreng e ku xwedan jîngehên cuda ye, wek deştên hişk ên herêma peravê Pasîfîkê li rojava, lûtkeyên çiyayên Andê yên ku ji bakur berbi başûrê rojhilatê welêt dirêj dibin, û daristanên baranê yên tropîkal ên Amazonê li rojhilat bi Çemê Amazonê.
Gelheya Perûyê 34 mîlyon e û paytext û bajarê herî mezin Lîma ye. Bi 1,28 mîlyon km2, Perû 19emîn welatê herî mezin ê cîhanê ye, û yê sêyemîn mezintirîn li Amerîkaya Başûr.
Serdema pêş-kolonyal
Xaka Perûyê di heyamên kevnar û navîn de malê çend çandan bû, û xwedan yek ji dirêjtirîn dîroka şaristaniyê ya her welatekî ye, ku mîrata xwe vedigere hezarsala 10an BZ. Di nav çand û şaristaniyên pêş-kolonyal de şaristaniya Caral-Supe (şaristaniya herî pêşîn a li Amerîkayê û yek ji dergûşên şaristaniyê tê hesibandin), çanda Nazca, împaratoriyên Warî û Tiwanaku, Padîşahiya Cusco, û Împaratoriya Inca, dewleta herî mezin a naskirî ya li Amerîkaya pêş-kolombiyayê, hene.
Serdema kolonyal heya serxwebûnê
Împaratoriya Spanyayê di sedsala 16an de piştî zeftkirina herêmê cîgirek ava kir, ya ku piraniya herêmên wê yên Amerîkaya Başûr, bi paytexta wê Lîma, dihewand. Xwendina bilind li Amerîka bi damezrandina fermî ya Zanîngeha Neteweyî ya San Marcos li Lîmayê di sala 1551an de dest pê kir. Perû di sala 1821an de bi fermî serxwebûna xwe îlan kir, û piştî kampanyayên leşkerî yên biyanî yên José de San Martín û Simón Bolívar, û şerê diyarker ê Ayacucho, Perû di sala 1824an de serxwebûna xwe bidest xist.
Ji serxwebûnê heya îro
Di salên paşîn de, welat pirsigrêka bêîstîqrariya siyasî kişand heya ku ji ber bikaranîna madeya guano serdemek aramiya aborî û siyasî dest pê kir. Dûv re, Şerê Pasîfîkê (1879–1884) bi Şîlî re Perûyê xiste krîzê, ku ji vê yekê olîgarşiyê bi riya Partiya Civilista desthilatdarî girt.
Di sedsala 20an de, welat bi derbeyan, tevliheviyên civakî, û nakokiyên navxweyî derbas bû, her weha serdemên aramî û bilindbûna aborî tê de. Di salên 1990an de, welat di bin rêberiya Alberto Fujimori de modelek aborî ya neolîberal pêk anî, bi îdeolojiya wî ya siyasî ya Fujîmorîzmê ku rêveberiya Perû heya roja îro bi kulta kesayetiyê vedihewîne. Dema ku di salên 2000an de ku geşbûna kelûpelan pêk hat, Peru serdemek mezinbûna aborî ya domdar û kêmbûna xizaniyê dît. Di nav salên 2010an û heya salên 2020an de, krîzên siyasî û pandemiya COVID-19 li Perûyê qelsiyên dirêj ên tunebûna fonksiyona siyasî ya milet eşkere kirin. Digel vê yekê eşkere bû ku hikûmet êdî nikare karûbarên civakî ji bo hemwelatiyên xwe pêk bîne, û aloziyen giran û berfireh ji sala 2023an dest pê kirine. Gel bi fikar e ku rêberên siyasî li Lîmayê li hikûmetek otorîtertir digerin. Pêvajoya lêpirsîna parlamentoyê di makezagona 1993an a Perûyê bi awayekî berfireh û kêfî tê şîrove kirin. Wekî din, biryarek ji hêla Dadgeha Destûra Bingehîn a Perû ve di sibata 2023an de kontrola bêkêmasî ya kongreyê li ser hukûmeta Perûyê da. Ji ber protestoyên bêsekin, li paytext Lîma heya 2ê hezîrana 2023an rewşa awarte heye.
Çiya
Çiyayên Perûyê herî bilind Nevado Huascarán (6.768 m), Yerupaja (6.634 m), Coropuna (6.425 m), Ampato (6.310 m), Chachani (6.075 m) û Volcán Misti (5.822 m) ne.
Çem û Gol
Çemên Perûye herî gering Amazon û milên wê Río Apurímac, Río Urubamba, Río Ucayali, Río Marañón, Napo, Putumayo û Huallaga ne. Golên xweya herî mezin Titicaca û Lago Junín ne.
Aborî
Dewleta serwer a Perûyê komarek demokratîk a nûner e ku li 25 herêman hatiye dabeş kirin. Perû xwedan asteke bilind a pêşkeftina mirovî ye bi asta dahata navîn a jorîn ku di rêza 82yemîn de li ser Îndeksa Pêşkeftina Mirovî ye. Bi rêjeya mezinbûna navînî% 5.9 (di sala 2017 de) Perû yek ji aboriyên herî dewlemend ên herêmê ye. Bi navînî 9.6% (li gorî 2018) ew yek ji leztirîn rêjeyên mezinbûna pîşesaziyê ya cîhanê ye. Çalakiyên wê yên aborî yên sereke ji madenê, manufakturê, çandinî û masîgirtinê pêk tên, ligel beşên din ên mezinbûnê yên wekî telekomunîkasyon û biyoteknolojiyê.
Welat beşek ji The Pacific Pumas e, komeke siyasî û aborî ya welatên li ser peravên Pasîfîkê yên Amerîkaya Latîn: Meylên wan ên hevpar hene, wek mezinbûna erênî, bingehên makroaborî yên bi îstîqrar, rêvebirinek çêtir û vebûnek ji entegrasyona gerdûnî re.
Peru di azadiya civakî de di rêza bilind de ye; ew endamek çalak a Hevkariya Aborî ya Asya-Pasîfîkê, Hevbendiya Pasîfîk, Peymana Berfereh û Pêşverû ya Hevkariya Trans-Pasîfîk û Rêxistina Bazirganiya Cîhanê ye. Herwiha, Perû wek hêzeke navîn jî tê hesibandin.
Gel
Piraniya gelheya Perûyê, wek li Bolîvya û Guatemalayê, ji xwecihên amerîkî pêk tê. Wekî din, gelên mestizos, ewropî, afrîkî û asyayî jî li welêt hene. Zimanên ku tên axaftin kîşwa (40%), aymara (5%) û zimanên din ên herêmî ne, ji bilî spanî, zimanê sereke yê axaftinê.
Bajar
Bajarê herî mezin ê Perûyê bi nifûseke 7.363.069 kes Lima ye. Ji pê Lima re jî Trujillo (861.044), Arequipa (860.000), Callao (824.329), Chiclayo (634.600) û Iquitos (400.000) tên.
Li nêzî bajarê Cuzcos şiwîna Înkayan Machu Picchu he ye.
Velînede jorîn
Velînede jorîn gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Mela xelefê bafeyî
xizmetkarê folklora kurda
Çiraxlû
Çiraxlû, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Loupia
Loupia, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Şêxlera Jêr
Şêxlera Jêr (?) an jî Sêhana Jêr (?) (1928: Şeyxler süfla), gundekî girêdayî navçeya Amedê Çêrmûgê ye.
Mêzgir
Dîrok
Navça Mêzgirê, di bin çiyayê Mêzgirê binavê din Kêreyê bilind yên Mêzgirê hatiye avakirin. Peyva “Kêre” di devoka herêmê de tê wate yan jî maneya zinarên bilind û asê. Li bakûrê - rojavayê bajêr, Kela Mêzgirê heye. Û ew şahîdê wê ya ji dîroka dur û drêj e.
Li gorî şopên dîrokî herêm ji şaristaniya Hûrrî – Gûttî – Mîtanî û Hîtiyan  heya îro çîroka xwe ya jiyanê bê navber dihone. Li rojhilatê Mêzgirê ku heya dawiya Deşta Oxî hemû rê û dirbên herêmê, li rojava hemû rê û dirbên deşta Pêrtag li bakur devê Gelîyê Mizûr û geliyê, Xarçikê; û li başûr jî hemû gundên viyalê û wiyalê di bin çavê Kela Mêzgirêde ne.
Lîsteya dengên heywanan
Ev lîsteya dengên heywanan e. Di vê lîsteyê de bêjeyên ku di zimanê Kurmancî de ji bo tesmîlkirina deng û vokalîzasyonê heywanan hene. Pirraniya bêjeyên ku di lîsteyê de di forma lêkeran de ne.
Mêzgir
Dîrok
Mêzgir, di dîroka Kurdistan, Mezopotamya û Anatoliayê de yek ji deh warên sereke herî kevn û navdar e. Li gorî pelg û şûnemayên dîrokî Semsor( Samosata), Amîd, Melîte (Meletî), Sawastia (Sêwaz), Mêzgir (Mazkêrt), Nisêbîn ( Nisîbîs) çend ji wan naven navdarin. Her çiqas Mêzgir ewqas ji kurahiya dîrokê were îro jî pêşneketiye mixabin û mîna zarokek bi vîtamîn her roj ji teqetê dikeve. Lê gava mirov li dîroka êrîş û parastina artêş û dewletan dike: Eşkereye para cografyayê ya çetin heya serdema Kapîtalîzmê destxurtî ango advantajek ji wargeyên wekî Mêzgirê re peydekiriye jî piştî vê serdemê buye astengî û dezadvantaj an jî qelsî.
Eşkereye ku parastina wargehekî ji aliyê cografyayê ve de çiqasî zêde be, di serdema kapîtalîzmê de tê wê wateya zahmetî û bihatiya pêkanîna binesaziya wê derê ye. Wargeyên ku eraziya xwe kêm bin divê gundên dorê xurt bin daku ji hêla aborî ve li ser nigan bimîne.
Piştî hatina Tirkan a Anatoliayê, bi taybetî jî di demên Safewî û Osmaniyan de herêm, di navbera wan de her tim hatiye û çûye. Yanê dest goriye. Mîr Şerefxanê Bêdlîsî di Şerefnamêde delîlên berbiçav dide me. Mêzgir di wan deman de girêdayê sencax û Mîrê Melkîşê ango Çemîşgezekê ye. Di rewşa halê doh û îro de ew fersenda li vê herêmê bi dest neketiye. Gundiyên Mêzgirê jî têde tevahiya herêmê bi polîtîkayên Komara Tirk berê xwe ji bo xebate dane yan danê bajarên pîlot wekî Xarpêt, Erzingan, Meletî, yan jî bajarên Tirkiyê wekî Edene, Mêrsîn, Antalya, Îzmîr, Stenbol û hwd.
Mêzgir jî hem ji ber hest û karakterên kapîtalîzmê û hem jî ji ber kiryarên ku di Berxwedan Dêsimê de qewimîne Komara tirk aciz kiriye. Lewra bi hezaran însan li vê herêmê dane ber agir û gulebarana Mîtralyozan.
Ji derba 12ê îlonê ya sala 1980 vir ve çiyayên Mêzgirê, dîsa gîhîştiye rola xwe ya serdemên borî. Serdestiya Komara Tirk ya li ser herêmê xemilandina bi qereqolan li ser KÛR /LÛTKE û tapikên çiyayên herêmê “xemilandiye” ango pêkaniye.
Qereqola Stasyona Antêna Mêzgirê, Tabûra Weliyan, Tabûra Gaza Moxindî, mîlîtarîzekirina herêmê de rolên sereke dilîzin
Gundên Mêzgirê
3 nahiye û 76 gundên navçeya Mêzgirê hene:
Civak
Gelê Mêzgirê weke hemû herêmên Kurdistanê hemû Kurd in. Piranî li Mêzgirê bi Kurmancî qise dike, lê li bakurê Mêzgirê jî hinek bi zaravayê Kirmanckî qise dikin.
Farox
Farox, gundekî ku bi ser navenda navçeya Wanê ve ye.
Kertênis
Kertênis, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Kurav
Kurav, gundekî bi ser navçeya Berdereşê ya parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Ennepetal
Ennepetal, bajarekî navçeya (Landkreis) Ennepe-Ruhr-Kreisê li herêma Nordrhein-Westfalen ya Almanyayê ye.
Ressons-le-Long
Ressons-le-Long, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Arceau
Arceau, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
La Louvière-Lauragais
La Louvière-Lauragais, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Şêxandede
Şêxandede, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çêrmûgê ye.
Gönnheim
Gönnheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Dürkheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Polling, Weilheim-Schongau
Polling şaredariyeke navçeya (Landkreis) Weilheim-Schongau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Gråsjøen
Gråsjøen, goleke di nava sinorê parêzgeha Møre og Romsdala Norwêcê de ye. Gol di nava sînorê şaredariya Rindal bi ser bajarê Trøndelagê de ye û  li beşa bakurê Çiyayê Trollheimenê cih digire.
Velînede jêrîn
Velînede jêrîn gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Sûzînk
Sûzînk, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çêrmûgê ye.
Velînede jêrîn
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 2979 kes (485 malbat) bûn.
Ennigerloh
Ennigerloh, bajarekî navçeya (Landkreis) Warendorfê li herêma Nordrhein-Westfalen ya Almanyayê ye.
Mizêble
Mizêble, taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax.
Bîgce Xatûn
Bîgce Xatûn, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Cölbe
Cölbe şaredariyeke navçeya (Landkreis) Marburg-Biedenkopf li Hessen, Almanyayê ye.
Arcenant
Arcenant, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Qîç
Qîç yan jî Qotê Qîçê mezreke Xelfêtîyê (di parêzgeha Rihayê) ye.
William Butler Yeats
William Butler Yeats ( jdb. 13ê hezîrana 1865 li Sandymount, County Dublin; m. 28ê kanûna paşîn a 1939an li Menton, Fransa ) helbestvan, şanonivîs û mîstîkvanek îrlendayî bû. Ew yek ji girîngtirîn nivîskarên îngîlîzîaxêv yên sedsala 20an tê hesibandin. Di 1923 de ew yekem îrlandî bû ku Xelata Nobelê ya Wêjeyê wergirt. Ew birayê hunermend û nivîskarê Jack Butler Yeats û bavê ramyar Michael Yeats bû.
Luc-sur-Aude
Luc-sur-Aude, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Pêşû
Kelmêş sernavê çend cureyan e. Hin kelmêş yên girin û lingên xwe yên direjin. hin yên keskengî û piçûkin. havînê bi hêvarê ra tên xwînê meriva vedixin.
Dûpişk (birc)
Dûpişk yek ji bircan e.
Sento
Sento, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çêrmûgê ye.
Antîlên Biçûk
Antîlên Biçûk komgiraveke li rojavaya Karîbê ye û li bakur ji giravên Vîrjîn de dest pê dike heta beravên Venezuela dewam dike û bi Bahama û Antîlên Mezin ve giravên Karayîpan pêk tî ne ye.
Giravên Antîlên Biçûk
Antîlên Biçûk ji wan giravan pêk tê ye:
Mijarên têkildar
Antîlên Mezin
Eppelheim
Eppelheim, bajarekî navçeya (Landkreis) Rhein-Neckar-Kreisê li herêma Baden-Württemberg ya Almanyayê ye.
Kewnebak
Kewnebak, gundekî bi ser navçeya Berdereşê ya parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Senbeg
Senbeg, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çêrmûgê ye.
Mamoste û Margarîta
Mamoste û Margarîta an jî Hoste û Margarîta (bi rûsî: «Мастер и Маргарита»), di dîroka wêjeya Rûsî de yek ji romanên mezintirîn. Ev roman ji aliyê Mîxaîl Bûlgakov hatiye nivîsandin.
Roman di nav salên 1928—1940 hatiye nivîsandin, û rast e, dawiya xwe negîhîşt, ji ber ku mirina Bûlgakovê. Versyona yekem bi navê «Sima Endazyarê» û «Cedûgerê Reş» hatiye şewatandin li sala 1930. Nava romanê «Mamoste û Margarîta» hatiya danîn li sala 1937.
Weşandina pêşê ya pirtûkê bi kurtanî hatiye kirin li salên 1966—1967 (li kovara "Moskvayê"), lê weşandina pirtûkê bê kemasî li Parîze qewimî.
Prem, Bavyera
Prem şaredariyeke navçeya (Landkreis) Weilheim-Schongau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Luc-sur-Orbieu
Luc-sur-Orbieu, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Friedelsheim
Friedelsheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Dürkheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Benîs
Benîs, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bayelsa (parêzgeh)
Parêzgeha Bayelsayê, parêzgehekî (wîlayet) Nîjeryayê ye. Serbajarrê wî Yenagoa ye. Bayelsa parêzgehekî li başûrê Nîjeryayê di nav hêrema Deltaya Nîjerê ye, di navbera parêzgehên Delta û Riversê de ye. Çar zimanên serekî yên bi navê Izon, Nembe, Epie-Atissa, û Ogbia tên axaftin. Wekî parêzgehên din, zimanê îngilîzî li vir jî zimanê fermî ye. Parêzgeh di sala 1996an de ji beşekê Parêzgeha Riversê hatiye avakirin û bi vî awayî bû yek ji parêzgehên federasyona Nîjeryayê.
Deverên hikûmeta hêremî
Parêzgeha Bayelsayê ji heşt (8) deverên hikûmetê yê hêremî pêk tê. Ew:
Vacquières
Vacquières, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Dautphetal
Dautphetal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Marburg-Biedenkopf li Hessen, Almanyayê ye.
Reuilly-Sauvigny
Reuilly-Sauvigny, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Mela Mûsayê Hekarî
Mela Musayê Hekarî di serdema Mele Mehmûdê Bazîdî jiyaye û xwedî berjema Durrul-Mecalis e.
The Adventures of Jimmy Neutron, Boy Genius
The Adventures of Jimmy Neutron, Boy Genius rêzefîlm ekî li ser kanala televîzyonê Nickelodeon e. Ew yekem carî di TVyê de di 7ê Tîrmehê, 2002 de bû. Pêşandan jenosîdek 11-salî ji Retroville, karaktera navdêr, dişopîne dema ku ew bi hevalên xwe yên çêtirîn Carl Wheezer û Sheen Estevez re diçe serpêhatiyan.
Munîh
München an Munîh (carina wek Munîx jî tê nivîsandin) yek ji bajarên herî mezin ê Almanyayê ye. Munîh dikeve başûrê Almanyayê û paytexta eyaleta Bayernê ye.
Dûpişk (kêzî)
Dûpişk (Scorpiones), komek e artropodên an girêçikpiyên jehrî ne. Dûpişk, bi derziya di serê dûvê xwe de jehrê berdide dijminên xwe.
Dûpişk di kultûr de
Dûpişk, pir bi jehra. Axlabe ji, li Kurdistanê, li herêmên weke Elih, Nisêbîn, Cizire bota, û li dore vanderan pir dijîn. Li ser dûpişkan li herême botanê bigiştî gelek çîrok li ser hene. Çawa ku weke Şahmaran di nav xelkê de bi mar ve hata afirandin, bi dûpişk ve ji heman afirandin heya. Axlebe ji li herême Cizîre bota û li dore wê pir li ser vê yekê dihata axiftin. Pir çîrok dihatina vegotin. Şahmaran, çawa ku nêvî jin û nêvî mar hata afirandin, Dûpişk ji nêvî mêr û nêvî dûpişk hata afirandin. Bi vê afirandinê ve, pir çirok û vegotin ji hene. Di çîrokên bi dûpişk re bizêdeyê ji bêbaxtî derdikete pêş. Li Dore Nisêbînê ve gotinaka ku bi ji bo ku wê bêbaxtiyê bênin ser ziman dihata ser ziman û ew vegotin ji, li herêmên din yên kurdistanê ji dihata vegotin.
Vegotinên ku bi dûpişk ve têne vegotin, pir kevn in. Ji demên berê ve ne. Di mîtolojiya kurdan de ji hem bi navê xwe û hem ji hine navên din ji yên ku lê hatina kirin heya.
Dûpişk yek ji bircan e. Dema havînê birca dûvpişk êvaran gelek baş tê şopandin.
Taksonomiya dûpişkan
Koma dûpişkan ji 13 famîleyan û nêzî 1400 cure û binecureyan çêdibe.
Koma Dûpişkan
Vendayî
Vendayî gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 227 kes (50 malbat) bûn.
Çomell
Çomell, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Çomell 72 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 8 kese.
Arcey, Côte-d'Or
Arcey, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Şêx Mûsê Ezûlî
Şêx Mûsê Ezûlî an jî Mûsê Ezûlî, (sedsala 11-12'an) alimê Îslamê û helbestvaneke kurd e.
Li derûdore Mêrdînê sedsala di 12'an de jiyaye. Tirba wî 20 km ji dûrî Mêrdinê, li sêr reya Amedê ye. Ew der wî di demen xwe de dergaha xwe ji li wir çê kiriye. Tê gotin ku di deme Ebdulqadirê Geylanî de jîn bûya. Di nav gelê de ku behsa wî tê kirin, pir bi rêz û baş tê kirin. Rêzeke mezin ji navê wî rê heye. Tê gotin ku di deme wî de careke li dereke Mêrdînê Agirekî mezin derdikeve. Gelê serî li wî didin ji ber ku bi mivirênin. Ew ji di rabê asayê xwe dide wan û dibêje ku Herîn ku di nîvê êgir de di ardê biçikênin. Ew ji diçin wilo dikin û dibêjin ku agir dimivirê. Dibêjin ku hasin di destê wî de dibe weke hariyê nerm dibe. Wilqasî bi keremet bû. Hê li ser wî û navê wî her weha bi vê yekê re gelek tiştên in yên weke keremetên wê têne li sêr ziman. Tê gotin ku wî Ebdulqadirê Geylanî hevdû dîtine. Ji ber vê yekê tê zanîn ku ew di wê demê de jîn bûya. Dibêjin ku li cem hevdû ji mana. Dîwana wî ji heye. Gelek qasîdên wî yên ku bi zimanê kurdî pir xwêş û delal têne gotina hene. Gelek ji qasîdên wî yên Kurdî bi dewletê bidestê Nurciyan dana hevdû ji nav gelê û winda kirin. Yên ku ji ber di nav gelê de dihatina zanîn ji hinek ji wan mane.
Pirtûk
Dîwan
Grünsfeld
Grünsfeld bajarokekî navçeya (Landkreis) Main-Tauber-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Konfusyus
Konfusyus an Konfuşyus fîlozofê çînî di salên 551- 479 berî zayînê de li Shandongê hatiyê ser cîhanê û li wir miriye. Navê wî yê rast Kong-fuzi (孔夫子, anku "Mamoste Kong"). Ew weke mirovekî oldar tê naskirin, li gorî pirrê çavkaniyan ew jî pêxember e.
Gabriel García Márquez
Gabriel José García Márquez (jdb. 6 adar 1927 li Aracataca, Magdalena, Kolombiya - m. 14 nîsan 2014, li bajarê Meksîko, Meksîk) nivîskar û rojnamevanekî kolombiyayî yê navdar e. Wî di sala 1982'an de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtiye.
Konfusyus
Ramanên Konfusyus bi sedsalan bandorek mezin li Asyaya rojhilat kirine. Ew di dema şerên mîrekên Çînê de, di dema ku mîrektiyên bi navên bihar û payîzê şer dikirin de jiyaye. Wî dixwest dinyayê sererast bike, lê belê ew ne giha armanca xwe. Ji bona ku vê ramana xwe bi cî bêne ew yek bi yek li cem hikumdarên Çînê geriya. Di dawiyê de wî zanebûna xwe xûrttir kur û bi diravan ders dan. Wateya gotina "Zi" ku li dawiya navê wî ye tê wateya "hosta" û ev yek jî ji mamostetiya wî tê. Ji vê hostayiya xwe ya mîstîk, ji baweriya ku bixwe dianî û ji xwesgotina xwe, ew bûye yek ji mamosteyên herî navdar yê dîrokê.
Fêrmendiya wî bi giranî li ser birêvebirinê ye û di nav gel de berpirsyariyek giran derpêş dike. bingiha felsefa wî li ser çar linga ye; Rewişt (ahlak), Têkiliyên civakî, polîtîka û Dad. Wî felsefeya xwe bi van ramanan aniye ziman ; "Tişta ku ji kurekî tê xwestin, bide bav, tista ku ji mamur tê xwestin bide hikûmdar, tişta ku ji birayê piçûk tê xwestin, bide bêra yê mezin û tişta ku tu ji bo xwe dixwazî bide hevalê xwe. Di van ramanan de hiyerarşiyek xwurt xwuya dike.