cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bangalor
Aborî
Hindistanê navendên xwe yên esmangerî, çêkirina roketan û çekên nûjen li vir civandiye. Bo mînak Hindustan Aeronautics Limited (HAL), ku firokeyên sîvîl hildiberîne li vir e. Dîsa National Aerospace Laboratories (NAL), Indian Space Research Organisation (ISRO) jî li vir in ku li lêkolînên fezayê dikin û satelîtan çêdikin.
Geşt û guzar
Lal Bagh yek ji mezintirîn seyrangehên bajêr e. Herwiha Cubbon Park jî. Vidhana Soudha (parlamen) û High Court, dêrên ji dema mêtingeriyê jî cihên balkêş in.
Feqîrsilêman
Feqîrsilêman, gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Feqîrsilêman 10 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 31 e.
Sirêçk
Sirêçkê gundekî girêdayî bajarê Mêrdînê ye.Xwedanê gund ji destpêkê GIRD ELi (bavpîr u serokê aşîreta Bublanî'ya) Mala Eli,Mala Osmên u Mala Hemed'in. Xwedê jê razî Usifê Elî(Yusuf Arun)30 salî rêvebir u serkêşê Sirêçkê(Tandır)bu.Herwiha gundê Gundik(Yeniköy) u Sarîncê jî(Sulak)girêdayî Sirêçkê bu.Pistî vefat kirina Usifo (Yusuf Arun)Sirêçkê bêxwedî dimîne,nezanî,kevneperestî zêdedibe u Sirêçkê wek peytextê Bublanî'ya rola xwey serkêşî roj bi roj winda dike.Dibistan u nexwesxana Sirêçkê ji terefê sîxurên der dora nêzîkî Sirêçkê've tê varankirin,malbatên li gund göçber dibin u jiyana xwe bi deh(10)salan li metropolan şerpeze dibin.Piştî salê notîde(1990)Sarîncê,Gundik ji Sirêçkê vediqetin u Sirêckê tenê dimini.
Piştî sala 2005'de nêvî ji wan ê penaber bibun disa hêdî hêdî vedgerin Sirêçkê.
Pekîn
Pekîn bajarekî cîhanî ye ku yek ji navendên sereke yên cîhanê ye û ji bo çand, dîplomasî, siyaset, darayî, karsazî û aborî, perwerde, lêkolîn, ziman, tûrîzm, medya, werzîş, zanist, teknolojî û veguheztinê navendek girîng e. Wekî megabajar, Pekîn ji hêla nifûsa bajarî ve piştî Şanghayê duyem bajarê herî qelebalix ê Çînê ye. Bajar navenda piraniya pargîdaniyên herî mezin ên dewleta Çînî ye ku hejmareke herî mezin a pargîdaniyên Fortune Global 500ê li cîhanê û malavaniya saziyên darayî yên herî mezin ên cîhanê dike. Di heman demê de bajêr navenda sereke yê otobana neteweyî û rêhesiniya tora bilez û navenda serekeyê rêya hesiniya normal e. Balafirgeha Navneteweyî ya Pekînê ji sala 2010an vir ve ji hêla seyrûsefera rêwiyan ve balafirgeha herî qerebalix ê Asyayê ye duyem balafirgeha herî qerebalix ê cîhanê ye. Balafirgeha Navneteweyî ya Pekîn Daxing ku balafirgehek navneteweyî ya duyem li Pekînê ye, termînala balafirgeha yek-avahî ya herî mezin a cîhanê ye.
Pekîn ku hem bi şêwaza mîmariya nûjen û hem jî kevneşopî berhev dike, yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku xwedan dîrokek dewlemend e ku ji sê hezar salan vedigere. Berjêr yek ji Çar Paytextên Kevin ên Mezin ên Çînê ye ku Pekîn di piraniya heşt sedsalên çûyî de bûye navenda siyasî ya welêt û ji hêla nifûsê ve di piraniya hezarsala duyem a de bajarê herî mezinê cîhanê bû. Li gel çiyayên ku ji sê aliyan ve bajarê hundirîn dorpêç dikin, ji xeynî dîwarên kevnar ên hundir û derveyî, Pekîn ji hêla stratejîk ve hatiye amade kirin û pêşkevtî bû ku dibe bajarê împerator û bi vî rengî cihek bêkêmasî bû ku bibe paytexta emperyal. Bajar bi qesrên xwe yên dewlemend, perestgeh, park, baxçe, gor, dîwar û dergehên xwe navdar e. Pekîn yek ji girîngtirîn cihên geştiyariyê yên cîhanê ye. Di sala 2018an de, bajêr piştî Şanghayê duyemîn bajarê geştiyariyê yê cîhanê bû. Pekîn malavaniya gelek bîrdar û muzexaneyên neteweyî ye û heft şûnwarên Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê ku di wan de Bajarê Qedexe, Perestgeha Bihuştê, Qesra Havînê, Gorên Ming, Zhoukoudian û beşên Dîwarê Mezin û Kanala Mezin dike. Siheyuans, şêwaza xanî ya kevneşopî ya bajêr û hutong, kuçeyên teng ên di navbera siheyuanan de, cihên balkêş ên geştiyariyê yên sereke ne.
Eslî Kendî
Eslî Kendî gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Gundê Semho
Gundê Semho, gundekî girêdayî bajarê Mêrdînê ye.
Plaaz
Plaaz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Wer
Wer, ku bi Adad û Amurru ve girêdayî, xwûdayê Akadî ya yê bahozê ya. Bi teybetî li başûrê helebê cihê wê ku ew bi navend a.
Burbach, Rheinland-Pfalz
Burbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
4ê adarê
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)
Eywanê
Eywanê, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.
Basimt
Basimt, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Pela
Pela (bi tirkî: Mehmetobası), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye. .
Babindek
Babindek, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Mêrdînê ve ye.
Illats
Illats, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan statîstîkên gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Kalvînîzm
Kalvînîzm, mezheba Kalvîn mezhebek û baweriyeke mesihî ye ku li ser bingehên doktrîna teyologê fransî Jean Calvin/Jean Cauvin (1509-1564) hatiye avakirin. Di 1533an de ji mezheba katolîk veqetiye.
Kalvînîtî li herêmê bi temenê baweriya ku pirtûka pîroz destûrên xwûdêya pêşket û di demaka kin de li welatên Ewropa ên weke Almanya, Fransa, Holenda, Polonya, Skotlenda, Mecaristanê û hwd pêş dikeve. Piştre, ên ku ji wan welatan barî Amerîka dikin, wê barî wir jî dikin. Weke herikîneka ku herî zêde dêrê derdixe li pêş e.
Laatzen
Laatzen, bajarekî navçeya (Landkreis) Hanoverê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Jerry Cotton
Jerry Cotton an jî  G-man Jerry Cotton navê yek rêzeromaneke polisiye ye ku bi taybet li welatên almanîpeyv herî  biserkeftî ne. Dahênerê wê fîgûra romanê Delfried Kaufmann e. Romanên lênûskê bi taybet di kîosk û dikanên kovaran û rojnameyan tên firotin. Navê weşanxaneya wan romanan ( bi almanî),  Bastei -Verlag e. Her wiha jî Jerry Cotton bernavkê wê weşanxane jî  ye û  pir nivîskaran li ser wê bernavk jî roman dinivîsin. Ji kanûna paşîn di sala 2015 rêzeroman her hefte wek E-pirtûk jî hatiye weşandin.
Reimershagen
Reimershagen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Abensberg
Abensberg, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Bavarîyayê ye.
Jerry Cotton
Piştî rêzeya 8 fîlmên sînemayî bi  serlistikvaniya  George Nader re di 1960an de, di sala 2010an de fîlmeke nû hate derxistin.
Fîlmên Jerry Cotton
Di Destpêka salên 1960î de 8 Film hatin çêkirin. 4 Film bi rengin yê din jî Filmên sipîûreşin. Rola Jerry Cotton listîkvanê Amerîkan  George Nader dilîst û rola heval û  alîkarê wî  Phil Decker listîkvanê alman Heinz Weiss dilîst. Di adara sala 2010 de  fîlmekî nû hat çêkirin.
Dader
Dader, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.
Mîkrobiyoma mirovî
Bakterî
Komin ji hûrjînweran (wek bakterî û meyan) ku li ser çermî û kilîzê niştîcih bûne. Rola wan pêkhanîna beşekî ji fîziolojiya tendurstiya mirovê asayî. Hewwiha eger hejmara hûrjînweran ji rijeya asayî bibore (bi gelemperî di gava sîstema îmmunî têk çûbe) yan eger hûrjînwer li cihekî ne asayî bicivine ji laşî( wek ji ber kêmbijûniyekê an birînekê) nexweşî dikare were holê.
Kaniya Gula
Kaniya Gula, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Mîkrobiyoma mirovî
Bakterî
Heman projeyê cûrbicûriya civakên hûrjînwerî yên li gelek cihan ji laşê mirovî hene, test kir. bi bikarhanîna 200 kesên saxlem an tendurst û lêkolîna li 18 cihên laşî. Mirovên saxlem mêvandarî li hezar cûreyên bakeriyayan dikir, cihên cuda yên laşî xwediyê civatên hûrjînweriyên cuda ne. kes saxlem dikare bibe cih ji hezarên bakteriyan re. her dereke laşî civatên xwe yên taybet ji hûrjîneweran dihewîne. Çerm û vajîna cûrbicûriyeke kêmtir ji dev û gutê nîşan dide. Pêkhatiya bakteriyan ji bo derekî ne hew di cûnên xwe de bejê di pirbûna xwe jî, di navbera mirovan de.
Tê texmînkirin ku ji 500 heta 1000 cûnên bakteriyan di kanalên xwarinê yên mirovî de dijîn. Şanikên bakteriyan ji yê mirvan bi gelekî biçûktir in, û bi kêmanî 10 caran li şanikên mirovan şanikên bakteriyan di laş mirovî de hene ( nêzîkî 1014 himberî 1013)giraniya hûrjîneweran 1-3% ji giraniya laşî pêk dihîne. li ger ku endamên filorayê bi giştî li ser hemû rûberên ku têkiliya wan bi derdorê re heye, hene jî (çerm, çav, dem, poz, rîviyên zirab) lê pirraniya giring di rîviyên stûr de dijîn.
Gelek bakteriyên di kanalên xwarinê de bi giştî wek wek flora “Gut”ê tên nasîn dikarin hin xoremên wek karbohîdartan ji hev bixin lê mirov nikare ji hev bixe. pirraniya van bakteriyên komensal anaerob in, anku dikarin di jîngehên bê oksîjenê bijîn. Bakteriyên floraya asayî dikarin bibin zerdzêyan eger imûnitiya mirovÎ bikeve.
Hin jî asîdê îfraz dike ku dibe sedema kurmîbûna mînaya diranan.
Arakea
Di rîviyê mirovan de peyda dibe, lê ne wek bakteriyan bi hejmareke pir hene di vî derê laşî de, belê bêtir kêm û bisînor in. koma sereke Methanogenin nexasim Methanobrevibacter smithii û Methanosphaera stadtmanae. herwisa xerizkirina ki aliyê methanogenan ve guherrok e û tenê 50% ji mirovan dikarin hebûna tevnûsiyana wan keşif bike.
Di sala 2007an de, hejmareke ne zelal ji arkeayan dihat nasîn, û hebûna wan nîşan dide têkiliya methangogen û nexweşitê periodntal yên mirovî.
Flora kivarkî
Kivark, hin caran kufik, di rîviyên mirovan de tê peydakirin. ya herî baş lê hatiye vekolîn di nav kivarkan de Candida û cûnên wê ne. Ew jî ji ber ku dikarin bibin derdzêyanî eger bin gava xurtiya pergala îmûnî ya mêvandarî kêm bibe. Kufik li ser çermî jî peyda dibe. bi taybetî cûnên Malasseziayê, ku zeyta ji rijênên xwêyê tên îfrazkirin.
Floraya çermî
Di lêkolînekê li 20 derê laşî yê mirovê saxlem de 205 tuxm ji 19 polên bakteriyan hatin danasîn, bi rêzên ji polên pirttirîn hatin peyitandin:  Actinobacteria (51.8%), Firmicutes (24.4%), Proteobacteria (16.5%), and Bacteroidetes (6.3%)
Ali Saip Ursavaş Beg
Ali Saip Ursavaş, bi navê Ali Saip Beg (jdb. sala 1885, li Rewandiz, Kurdistan – m. 25'ê rezberê, 1939 li Edene, Tirkiye) fermandarekî tirk ku bi eslê xwe kurd bû û di nava artêşên osmanî û tirkan de xizmet kiribû, yek ji wan kesên destpêkê bû. Ali Saip endamê sereke yên CHPê bû. Ew jî siyasetmedarekî navdar ya Komara Tirkiyeyê bû. Di sala 1925an de li Dadgeha Îstîqlalê ya Amedê ku ji bo li dijî serhildana Şêx Seîd hatibû avakirin, bû dozger û cezayê îdamê Şêx Seîd birî. Paşê ji Hacim Çarıklı şindo, bû serokê dadgehan.
Mîkrobiyoma mirovî
Floraya çermî
xerizkirina mikroban piştî demeke kin ji dayikbûnê dest pê dike, û zelmekî gihiştî de 10 hezar carî li şanikê laşî şanikên hûrjînewerî hene. çerm peywira pêşgirekê li ber hûrjîneweran dilîze ji bo rawestandina invasyonên derdzêyanî yê bakteriyan. Li ser an di nava çermî hûrjînewerên çi demikî çi herdemkî dijîn, Hûrjînewerên herdemî li gor çermî tên guhertin, pirranî li ser ruyê çermî dijîn li cihên nêzîkî lûyê xwêyê
Ev lûyên xwêyê yan zeytê bakteriyan dabîn dike bi av, asîdên amînoyî, û asîdên çewriyê ku ew jî dibe xoremeya bakteriyan. ligel wê bakteriyên herdemî dikarin derdzêyanî bin û bi giştî gram positîv in. hin bakteriyên eseh dikarin sedemên hin nexweşiyê çermî û akneyê
Çendî kêmpeyda be jî belê kokiyên Gram-pozitîv û basîluyên Gram-negativ jî hene.
Hejmareke biçûk ji bakteriyan di konjuktivayê de peyda dibe. Staphylococcus epidermidis û hin coryneforms wek Propionibacterium acnes raser in. carine Staphylococcus aureus, streptococci, cûnên Haemophilus. û cûnên Neisseria dibe peyda bibin. lûyên lakrîmayî, her dem konjuktîvayê dişo û wê şil dihêle, û tevgera girtin û vekirina çavî jî konjuktivayê dişo û hûrjîneweran diavêje. hêstir baktesîdên wek lîzozman dihewîne loma oir dijwar e, ji hûrjîneweran re ku di wê jîngehê de bijîn.
Hin derzdêyan dişên li konjuktivayê belav bibin, wek Neisseria gonorrhoeae û Chlamydia trachomatis ku proseyên taybet dişên êrîşî epîtelên konjuktivayê bikin. zarokên nûzayî bêtir vekirî ne, ji wergirtina baketeriyan. Chlamydia û Neisseria belkî bi dêyê re hebin û ji epîtelên vajînayê an jî servîkalê bihên nûzayiyî di rewşê wisa de çavên nûzayiyî bi nîtratê zîvî û antîbîotîkan tê çareserkirin
Floraya rîviyan
Floraya rîviyan ew hûrjînewerên ku bi asayî di kanalên xwarinên de dijîn û dikarin hin peywirin çak ji bo mêvandarî pêk dihînin. Flora rîviyan ji gelek hûrjîneweran cûbicûr dihewîne ku alîkariyê dikin di jihevxistina xwarinê de,, û di senteza vîtamînan de, û hilberandina enzîminan de ku laşê mirovî nikare çêke. Li gorî lêkolînên zansitî rîviya mirovî ji enterotipin cuda yên ku bandoreke wan biçûk li ser terdurstiya mirovî heye. Tê gotin ku rîviyên nûzayiyî bi bakteriyan xerizî ye ji no cih ji van hûrjîneweran re veke. Laşê mirovî ji derdora 10 tirilyon şanik pêk dihê, lê di rîviyan tenê de nêzîkî 10 qatên vê hejarê bakterî hene. Karê ku ev bakterî dikin bi qasî karê her organekî giring di laş de giring e, heta jê re tê gotin “ organê jibîrbûyî”
Floraya pergala hinaskêşiyê
Pirraniya derên wek valahiya devî, beşê jorîn ji pergala hinaskêşiyê xwedî rêgirin ku bakteriyan diavêjin e,di encamê de jî ne boriyên jorîn ne jî yê jêrîn çi florayê nahewînin. Kilîza ku bi şanikên gobletê tên hilberandin bakteriyan digire û wan bi mijîlankokên epîteliyê diavêje derveyî. Ligel wê kilîziya pozî enzîmên ku lîzyozom di wan de heye, dihundirîne. Bakteriyê ziyandêr dikarin bên dîtin di rewşên wek kîstik fibrosîsê de
Xums
Xums (bi erebî: خُمْس, 'ji pêncan') tê wateya ferzkirina olî ya pêwîst a her misilmanekî ku 20% ji serweta xwe ji çavkaniyek ne seretayî ji bo sedemên diyarkirî bide. Di Îslama Şîa û Sunnî de bi awayekî cuda tê nirxandin. Ev bac dikare ji kesekî pêbawer re were dayîn ku dê ji bo berjewendiya civaka îslamî bikar bîne, an jî ji bo belavkirina di navbera sêwî, belengaz, rêwiyan de. Xums ji bacên din ên îslamî yên wek zekat û jîzyayê cuda ye.
Altenburg
Altenburg, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Turîngiyayê ye.
Henrikh Mkhitaryan
Henrikh Mkhitaryan futbolvanekî bi eslê xwe ermenî ye ku niha di tîma almanî ya Borussia Dortmundê de dilîze. Bonservîsa wî 27 milyon euro ye.
Dahlem, Rheinland-Pfalz
Dahlem şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Kertûşe
Kertûşe (bi tirkî: Kıratlı), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye. .
Îstişhad
Îstişhad di îslamê de ji bo "şehîd", "mirina şehîdan" an "mirina qehremanî" ye. Kesê ku Îstîşhadê dike bi navê Şehîd tê naskirin.
Lahar
Lahar, weke xwûdanê sawalên ahlkirî tê zanîn. Bi birayê wî Aşnan re ji bo ku zadê xwûdayan bidehevdû û çêbike, hatina afirandin. Berpirsîyarî wê heya ku her mirovê ku sawalê wî hebê, sawalê wan bi parezê û bike ku ew jî xwûdayên xwe bibînin û wan jî dilxweş bikin.
Erlan
Erlan gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Qazan, Serdeşt
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qazan 11 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 33 e.
Qurdîs
Qurdîs gundekî Omerya ye ku girêdayî bajarê Mêrdînê ye.
Pehlewan Mûsa Xemîs
Pehlewanê Mûsa Xemîs Garzdînwend ku bi Pehlewanê Garzdînwend tê naskirin, yekem pehlewan Îranê û yek ji pehlewanê bi zendnîşana Îranê di serdema Feth Elî Şahê Qacar û her wisa yekem pehlewan naskirî di serdema Qacaran de,, ser eşîra Melikşahî û fermandarê artêşa Îranê di şerê bi Împaratoriya Osmanî re bû. ] ]
malbat
pehlevan Mûsa Xemîs Garzdînwendî kurê Emîr Xemîs kurê Şeh Mîr e. Ev malbat bi eslê xwe ji neviyên emîrê kurd Melikşah Çemşgezk e.    Li gor nivîsarên ewliya Çelebî di seyahatname a ewliya Çelebî de, ew bi Cemşîd, şahê efsanewî yê Îranê ve girêdayî ne di vegotinekê de jî neviyên Sultan Melik Şah têne hesibandin. Şerefxanê Bidlîsî, nivîskarê Şerefnameyê û Îslam Xerabî El-Ebasî, jînenasê Misrî, vê malbatê ji neviyên Ebbas bin Ebdulmuttelib apê Muhemmedê Pêxemberê Îslamê ku ji Benî haşim bû, dihesibînin. . Cefer Xital û Haşim Tebatebaî nîjada wê ji  Elama kevnar dihesibînin.
Ew beşeke girîng ji malbata Melikşahî ne û bapîrê wan “Şah Mîr” e, piştî wî şazdeh nifş hene, yê dawî jî Şîh Mîr (Şah Mîr) yek ji mîrên serdema Sefevîyan e. Zarokên wan bi navên: Xemîs, Kazim Beg, Husên Beg, Neqî, Nezar Beg, Şeker Beg, Xwedadad, Rusgeh (Rustem Beg) û Melgeh bûn ku bi heman navan êl ava kirine û Xemîs bavê Pehlevan Mûsa bû mezinê birayan.
zarokên xemîs
Pehlevan Mûsa Xemîs Gorzdînwend : Ji malbatên Asadî, Daraxanî, Reşîdpûr, Kemrî, Rehgûnî, Pervas pêk tên. Feramerz Esedî serokê eşîra Melekşahîyan e û mîrê Piştkuhê jî ji vê malbatê ye. Ew li bajarê Melekşahî, bajarên Arkvaz, Îlam, Sine, Tehran û hejmareke zêde ji wan li Iraq, û Nîvgirava Skandînavya û Almanya dijîn.
Pehlevan Melêgeh Xemîs : Ji malbatên BaqirXan, Mihemed Elî Xan û Elî Mihemed Xan pêk hatîye û li bajarên Erkûvaz, Îlam, Tehran û gelek bajarên din ên welatê Iraqê dijîn. Namdar, Şehbaz, Şîrxan, Sahab û Abbas Azîzîyan ji vê eşîrê ne. Malbatên Rehîmî, Ezîziyan, Mîrzayî û Tab ji vê malbatê ne.
Xemîs Şah Mîr, serokê serhildana eşîrên fîlî ên Pûştkuhê
Di dawiya dewra Efşarîyeyê û Zendîyeyê de, "Xemîs" serokê eşîra Melekşahiyan û kurê mezin ê Şah Mîr, ji ber hêza xwe ya bedenî (mucîzevî) a awarte di nav birayan de navdar bû. walî ÎsmaîlXan mîrê roristan u îlama niha ew wek fermandarekî leşkerî tayîn kir û Hesen Xan mîr neviyê xwe şand cem wî ku serhildana eşîra Maliman (Mal Hûman) bitepisîne. Herwiha Xemîs mirovekî dilrehm û xêrxwaz bû û piştî tepeserkirina serhildana eşîra Malîman (Mal Hûman) nehişt ku “Xorge” kurê serokê eşîra Malîman (Mal Hûman) bê kuştin. û ew ji mirinê xilas kir. Di vê heyamê de Xemîs serokê eşîra Malekşahî ya Çemzî bû.
Di dawiya serdema Nadir Şahê Efşar de, Xemîs – serokê êla Melekşahiyan – ji ber barê giran ê bacê yê Nadir Şah Efşar serîhilda û pêşengiya serhildana eşîrên fîlan kir. Di pirtûka dîroka Naderî ya bi navê cehangoşa de wiha tê gotin; Komek ji serokên eşîra Fîlî [bi serokatiya eşîra Malkşahî, Xemîs Şah Mîr], nêzîkî bîst bacgirên Nadir Şah kuştin, û dema ku eşîrên din ji vê kiryara Malişahîyan agahdar bûn, ewan jî bacgirên xwe kuştin. Mervî di Araî Naderî de li ser vê mijarê wiha dibêje: ji ber ku destpêkirina tundiyê û siyasetê gihîştiye sînorê tundiyê, komek ji serokên eşîra Filî [Il Malekşahi û di serî de Xemîs Şah Mîr] li hev kirin, bi qasî 20 bacgirên devleta Naderşah kuştin Gava eşîrên din ew tevger dîtin, hma her kesî jî bacgirên xwe kuştin, ew jî tevlî civata navborî bûn.
Fatehname
Ev zevî bi rûbera 36.000 hektar milkê bav û kalên Hac Fermerz Esedî bûn, ku ji aliyê Feth Elî Şahê Qacarî ve û bi îmzeya Mîr Mihemed Elî Mîrza Dolatşah, kurê mezin ê Şah hatiye îmzekirin. Namah di nav mezinên malbata Malikşahiyan de), Di tarîxa Zul-Hicayê sala 1236 Hicrî ya ku li gorî sala 1199 Hicrî de ji ber mêrxasiya malbata Malikşahiyan di şerê bi êrişkerên Osmanî re û dagirkirina Silêmanî, Zor û Mûsilê de., Kerkûk û Samerra û dorpêçkirina Bexdayê ji bajarên Împaratoriya Osmanî ji qehreman Mûsa Xemîs Ced Bozor Hac Faramerz Esedî û Îl Malekşahî re hat dayîn. Hêjayî gotinê ye ku mezinên êla Malkşahî guhên rastê yên hemû girtiyên artêşa Osmanî jêkirin û xistin kefa wan a rastê û şandin paytextê.     Di vî şerî de çar hezar leşkerên ji eşîra Malekşahî Çemzeyî, di nav wan de sed siwarên navdar ji eşîra Malekşahî Çemzeyî û sed çekdarên mêşhingiv ji eşîra Malekşahî Çemzeyî (ku piştre bi mêrxasiya xwe û bikaranîna kulm û mêşan hatin naskirin. di vî şerî de û şerên wan ên berê yên bi êrişkerên Osmanî re, ew bi navê eşîrên Garzdînvend hatin nasîn, ku ev eşîretên Xemîs, Kazim Beg, Neqî, Husên Beg, Rustem Beg, Melgeh, Şekarbeg û Xudadad) û sê hezar û heşt sed peya di bin destê fermandariya "Pehlan Mûsa" li ser serê leşkerê îranê.wan kirin. Ji bo naskirina vê rûmetê, rolyefên van mêrxasên hanê li Baxçeya Nazar a Şîrazê û Muzexaneya Parsê hatine parastin.    Mezinên sipî û mezinên êla Malekşahiyan wiha vedibêjin: Şervanên Garzdînwendê di vî şerî de şer kirine. Tê gotin ku di vî şerî de zêdetirî sîh birîndar li ser laşê têkoşer Mûsa Xemîs hebûye, lê vî şervanê Reşîd di qada şer de gav paşde neavêtiye.  Piştî derbeya leşkerî ya sala 1332’an a Rojî, Hac Feramerz Esadî li gorî belgeya hejmar 566 a roja 13’ê Hezîrana sala 1335’an a Rojî, ev erd li ser navê xwe tomar kiribûn. Lê piştî şoreşê ev zevî ji aliyê Rêveberiya Çavkaniyên Xwezayî ya Parêzgeha Îlamê ve bê sedemek yasayî hatin desteserkirin û radestî kesên din hatin kirin.
Douvres-la-Délivrande
Douvres-la-Délivrande, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Ribehî
Ribehî, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.
Xecê Herdem
Xecê Herdem yan jî bi navê jidayikbûnê Hatice Demirkıran, ( li Mezîtlî, Mêrsîn) stranbêj û sitrannivîseke kurd e.
Serhildana Taiping
Serhildana Taiping (çînî: 太平天國之亂, pinyin: tàipíng tiānguó;  Wate: "Bihuşta Taiping" ), serhildan a siyasî û ol î ye ku di sedsal a 19an de (1850-1864) li Çîn ê derketîye. Ew li piraniya welat, bû sedema wêraniyeke berfireh û mirina nêzîkê 20 milyon kesan û pêvajoya hilweşîna xanedana Qing (1644-1912) dest pê kir.
Xecê Herdem
Jînenîgarî
Xecê Herdem, di sala 1993an de li navçeya Mezîtlî ya Mêrsînê Ji dayik dibe û keça malbatekî ku bi eslê xwe ji Dêrsimê ye. Malbata wê di dema Kumkujiya Dersimê, di sala 1938an koçê navçeya Pazarcîxa Gurgumê dibe û piştre koçê navçeya Mezîtlî ya bi ser parêzgeha Mêrsînê dibe.
Di temenê 9 saliya xwe de dest bi gotina stranan dike. Di ciwaniya xwe de li Mêrsînê beşdarî gelek şahiyên gelek komel û organîzasyonan dibe. Xecê Herdem perwerdeya dengbêjiyê wergirtiye û di demên dawî de bi taybetî gelek klîbên muzîka akûstîk li ser platformên civakî û dîjîtal weşandiye.
Serhildana Taiping
Pêşveçûna Serhildanê
Di vê navberê de, serokkomar ê Taiping Yang Xiuqing hewl da ku hemû hêz bigire destê xwe. Li ser vê yekê, Yang û bi hezaran alîgirên wî hatin kuştin. Gava ku Wei Changhui, yê ku Yang Xiuqing ji holê rakir, gelekî bi hêz bû, Hong ew jî da kuştin. Fermandarekî din yê Taipingê, Shi Dakai, dest bi metirsiya jiyana xwe kir û bi hinek serhidanêran va, ji Hong veqetîya.
Serhildanêran xwestin ku Şanghay bi dest bixin lê bi ser neketin. Ji hêla din ve, xwedanên axên herêmî, ji ber ramanên serhildaran yên tund li dijî Konfusyustî ,ne nêzî Taipinig bûn, bi serokatiya Zeng Guofan da dest bi damezrandina leşkerên çekdar kirin. Nanjing, ku di sala 1862an de ji hêla van leşker an ve hate dorpêç kirin, di tîrmeha 1864an de piştî berxwedanek dirêj, ket. Hong Xiuquan ji bajêr nerevî û xwe kuşt. Berxwedanê li deverên cihêreng ên welat heta sala 1868an berdewam kir.
Di bin rêveberiya Taiping de, zîmanê Çînî hate hêsan kirin. Wekheviya mêr û jinan hate îlan kirin.
Bi serhildana Taiping re, xanedana Qing qels bû û êdî nîkarîbu li ser Çînê rêvebirîyê bike. Di salên paş de, hem neteweperwer û hem jî komunîstan mîrasa vê serhildanê hildan ser milên xwe.
Gîtar
Gîtar bi tilî an jî bi mizrabê tên lêxistin, esasî weke bi 8 jimaran, hêkanîyên alîyê mil, li ser bûyîna destikên perdeya dengdanê ve, sazbendek bitêl e. Gîtar tevahî bi 6 têlan e û bi cureyên cûdayîyên ji Daran tên çêkirin.
Şîrbirinc
Şîrbirinc, şîrizmok, şorbeşîrîn, şorbeşîr,  gulol cure şîraniyek ji pêjgeha kurd û balkanî ye. Herwiha ereb, suryanî, romî (tirk) jî dixwin û li Ewropayê jî navdar e.
Gelek cureyên wê hene lê berkeliya wê ya sereke her şîr û riz (birinc) e.
Şîrbirinca Melediyê
Berkeliya wê:
Amadekirin
Riza xwe bişon û bi lîtreyek ava xwe bidin ser agir. Heya ava xwe kişand bikelînin. Şîr bedin ser, carek ducaran tevdin, bikelînin. Di tasekê de ardê birincê bi stekanek avê tevdin. Ji şîrê dikele bi qasî heskek bigirin berdin tasê. Ango divê ardê we yê birincê hinekê germ bibe. Tasa xwe berdin quşxaneyê bi tevdanê 10 deqe bikelînin.
Şekira hêrayî berdin keliya xwe û heya du car kef pê hat bikelînin. Di vê navberê de bêrawestan tevdin. Gulol êdî amade ye, berdin tasan û bînin ser destexaneyê (sifreyê). Helbet beriya xwarinê, darçînê pê werbikin.
Baskê
Baskê, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Cacix
Tê gotin ev xwarin ji yewnaniyan û romayiyan belav bûye. Di gelek zimanan de navê wê dişibe zazîkî ya yewnanî. Dibe ku etîmolojiya kurdxê di zimanê kurdî de be.
Ji av, mast, sîr (an sîrim), biharbêhn (biharat), arûyê (arûfê, xiyarê) tê çêkirin. Li hin deveran zivistanê gizêr, hêliz (şêwit) ûêd jî tevê dikin.
Sonthofen
Sonthofen bajarokekî navçeya (Landkreis) Oberallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Agasaya
Agasaya (tê wateya Qîjoker), xwedawendeke semîtîk bû ku di dema şer û pevçûnan qêrîn didan. Herwiha ew weke xwedawenda şer tê zanîn. Piştre ew weke şervana ezmanan a Îştar hatiye şîrovekirin. Tê bawerkirin ku di dema levxistinan de wê dikarîbû bext karê kifş bike. Îştar, ew bihêz dikir.
Dêrika Miqûrê
Derika Mikurê, gundekî navçeya Amedê Farqînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. Ji Farqînê 25 km dûr dikeve, li ser rêya Malabadê û Başqê ye. Rêya gund asfalt e.
Di sala 2016'an de li gund keftarê xêzokî hate dîtin.
Kîştên Fezeyê
Keştiya Fezeyê, weke amûra ku dikare bifire û here fezeyê. Bi teybetî, tên çê kirin û dîzaynkirin. Di roja me de, Li Emerika NASA, ev tên firandin ji bo fezeyê. Her wisa, Heta roja me, welatên weke Emerika û Rûsya ev şandina fezeyê, hem bi armanca lêkolînê û kefşkirinê û hem jî bi armanca gihştina deverên din. Mirovê ku têde tê bicihkirin û tê şand jî jê re esmanger tê gotin. Emerika, di sala 1957'ê de, Neil Armstrong weke esmanger cara pêşîn şandibû heyvê.
Teyonah Parris
Teyonah Parris (jdb. 22 îlon 1987 li Hopkins, Karolînaya Başûr, DYA ) lîstikvaneke amerîkan e. Wê dest bi karê xwe kir bi rolek dûbare bi navê Dawn Chambers di Sersira drama AMC, Mad Men (2012–15) de.
Qellaterreşê
Qellaterreşê, gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qellaterreşê 233 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 1140 e.
Hong Xiuquan
Hong Xiuquan (Hung Hsiu-chuan; 1'ê çîle ya 1814 - 1'ê hezîran a 1864), Ew serokê serhildana Taiping û serwerê dewleta Taiping e. Dema ku ew mezin bû, wî navê Huoxiu (火 秀) bikar anî. Ew îdîa kir ku birayê Îsa ye.
Kanîguriyê
Kanîguriyê, gundekî girêdayî bajarê Mêrdînê ye.
Mihemedqulû Qişlaq
Mihemedqulû Qişlaq gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 366 kes (77 malbat) bûn.
Şatih
Şatih gundekî girêdayî bajarê Mêrdînê ye.
Dockendorf
Dockendorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Abrest
Abrest, komunek Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Arnstadt
Arnstadt, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Turîngiyayê ye.
G. Stanley Hall
Jiyan
Stanley Hall ji sala 1882yê ve wekî profesorê derûnînasî û pedagogiyê (pedagojiyê) li Zanîngeha Hopkins a Baltimore kar dikir. Wî di dirûvê labortaûara Wilhelm Wundt de yekemîn laboratûara psîkolojiyê ya Amerîkayê saz kiriye.
Sala 1887 dibe damezrênerê sereke yê Zanîngeha Clark li Worcester, Massachusetts. Dîsa sala 1892 jî damezrêneriya Komeleya Derûnînasiyê ya DYAyê American Psychological Association tê hilbijartin.
Hall pisporê lêkolînên li ser ciwanan bû. Mirov dikare bêje yekemîn kesê ku xebatên li ser ciwanan dikir bû.
Hall ev kovar derxistibûn:
Hin ji nivîsên wî yên bijarte
Hall hez ji angaştên Sigmund Freud dikir, bala xwe dide cîhana zayendiyê jî. Di bin bandora Wundt de bû. Li ser psîkolojiya zarokan û pedagojiyê gelek nivîsarên wî hene.
Saint-Rome-de-Tarn
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Bezwan
Bezwan, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Eresî, Merend
Eresî gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Ûzbêkistan
Ûzbekistan dewletek laîk e, ku hukûmetek destûrî ya serokatiyê heye. Ûzbekistan ji 12 herêman (vilayat), bajarê Taşkentê û yek komara xweser, Karakalpakstanê pêk tê. Rêxistinên mafên mirovan ên ne-hikûmî Ûzbekistanê wekî "dewleteke otorîter û xwedî mafên sivîl ên bisînor" pênase kirine, lê reformên girîng di bin serokatiya duyem a Ûzbekistanê Şevkat Mîrziyoyev de piştî mirina serokê yekem Îslam Karîmov, hatin kirin. Ji ber van reforman, têkiliyên bi welatên cîran ên Qirgizîstan, Tacîkistan û Afxanîstanê re pir baş bûne.[e  Rapora Neteweyên Yekbûyî ya sala 2020an bi destxistina Armancên Pêşkeftina Berdewam a NY gelek pêşkeftin dît.
Dîrok
Yekemîn niştecîhên tomarkirî yên ku li devera Ûzbekistana îroyîn dijiyan koçerên Îranî yên Rojhilatî bûn, ku bi navê Îskîtan dihatin naskirin: Wan padîşahiyan li Khwarazm (sedsala 8 heta ya 6an BZ), Bactria (sedsalên 8an heta ya 6an B.Z.), Sogdia (sedsala 8an heta ya 6an B.Z.), Fergana (sedsala 3an B.Z. - sedsala 6an) û Margiana (sedsala 3an B.Z heta sedsala 6an B.Z.)[19] Navçe di nav Împaratoriya Axamenî ya Îranî de bû û piştî heyamek desthilatdariya Makedonî, ji hêla Împeratoriya Partî ya Îranî û piştre jî ji hêla Împeratoriya Sasaniyan ve hate rêvebirin, heya ku di sedsala 7mîn de misilmanan farisan dagir kir.
Fetihên destpêkê yên misilmanan û paşê Împaratoriya Samaniyan piraniya mirovan, tevî çînên serdest ên herêmî, kirin alîgirên Îslamê. Di vê serdemê de, bajarên wek Semerqend, Xiva û Buxara ji Riya Hevrîşimê dest bi dewlemendbûna xwe kirin û bi kesayetên wek Mihemed el-Buxarî, El-Tirmizî, Xuwarezmî, el- Bîrûnî, Avicenna û Omer Xeyam.
Xanedaniya herêmî ya Xuarezmiyan di sedsala 13an de ji hêla dagirkeriya Mongolan ve hate hilweşandin û bû sedema serdestiya gelên tirk. Tîmûr (Têmûr) yê ku di sedsala 14an de Împeratoriya Tîmûriyan ava kir, ji Şehrîsabzê bû û Semerqendê kir paytexta xwe. Bajar di bin desthilatdariya Ulugh Beg de bû navendeke zanistê û Ronesansa Tîmûriyan anî dinyayê.
Herêmên xanedana Tîmûriyan di sedsala 16an de ji aliyê Şeybaniyên Ûzbek ve hatin zeftkirin û navenda desthilatdariyê derbasî Buxarayê kirin. Herêm bû sê dewlet: Xaneya Xiva, Xanatê Kokand, û Mîrnişîna Buxara. Serketinên Emperor Babur ber bi rojhilat ve bû sedema damezrandina Împaratoriya Mughal li Hindistanê.
Tevahiya Asyaya Navîn di sedsala 19an de hêdî hêdî bi Împaratoriya Rûsyayê re hate girêdan û Taşkent bû navenda siyasî ya Turkistana Rûsyayê. Di sala 1924 de, sînorkirina neteweyî Komara Sosyalîst a Sovyetê ya Ûzbek wekî komarek serbixwe di nav Yekîtiya Sovyetê de ava kir. Demek kin beriya hilweşandina Yekîtiya Sovyetê, di 31 Tebaxê 1991an de serxwebûna xwe wekî Komara Ûzbekistanê ragihand.
1ê Îlonê wek roja serxwebûna neteweyî hat îlankirin. Yekîtiya Sovyetê di 26ê Kanûna Paşiyê ya wê salê de hat hilweşandin. Islam Karimov, ku ji sala 1989an ve sekreterê yekem ê Partiya Komunîst a Ûzbekistanê bû, di sala 1990 de wek serokê Komara Sovyeta Sosyalîst a Ûzbekistanê hat hilbijartin.
Erdnîgarî
447.400 km² rûerda Ûzbêkistanê he ye, bi mezinahî xwe ew welata cîhaneyê 56an e. Direjhatiya welat ji rojhelat Gola Aralê de rojava heta Ferghanatal nezikî 1.200 km, firehî jî di başûr û bakur de 930 km e. Li başûr rojhelat Tirkmenistan, li bakur Qezexistan û Gola Aralê, li başûr Tacikistan û li rojhelat jî Qirgizistan heye. Çi qas ji bo Gola Aral hereşekê hişk bûn heye û hin navçe xwe di sînorên Qezexistan de dima jî bi 43.000 km aqarê xwe ew gola herî mezin Ûzbêkistanê ye. Çiyayê herî mezin bi 4.300 m Çiyayê Beşton e.
Çem
Hin çemên dinên Ûzbêkistan ewna ne;Surxondaryo, Qashqadaryo, Qarshi, û Zarafshon e.
Suruşt
Li Ûzbêkistanê suruşta Suruşta Çol tê dîtîn. Havînan germ û bê barij e, zivistanan jî sar e.
Aborî
Aboriya ûzbek gav bi gav ber bi aboriya bazarê ve diçe û siyaseta bazirganiya derve li ser cîgirkirina îthalatê ye. Ji Îlona 2017an û pêde, pereyê welêt bi rêjeyên bazarê bi tevahî kare bê vegerandin. Ûzbekistan hilberîner û hinardekarekî sereke yê pembû ye. Bi tesîsên mezin ên hilberîna elektrîkê yên ji serdema Sovyetê û peydakirina zêde ya gaza xwezayî, Ûzbekistan bûye hilberînerê herî mezin ê elektrîkê li Asyaya Navîn.
Ji 2018 heta 2021, komarê ji hêla Standard and Poor (S&P) û Fitch ve nirxa BB- wergirt. Hêzên ku ji hêla Enstîtuya Brookings ve hatine destnîşan kirin, Ûzbekistan xwedî sermayeyên mezin, mezinbûna aborî ya bilind, û deynê giştî yê kêm e. Di nav wan astengan de ku komarê paşde dihêlin, GDP ya nizm a serê mirovî ye. Ûzbekistan endamê Hevbendiya Dewletên Serbixwe (CIS), Neteweyên Yekbûyî û Rêxistina Hevkariya Şanghayê (SCO) ye.
Parêzgehên Ûzbêkistan
Parêzgehên Ûzbêkistan:
Gel
Gorî danen fermiyên 1993an de gelê Ûzbêkistanê wiha par ve dibe; %73,7 ûzbêkî, %5,5 rus, %5,1 tacîkî, %4,2 qezexî, %2 tatarên kirimî, %2 qereqalpakan, %1,1 koreyî ne. Li wan bêtir ew hindikenên kurd, ûygûrî, elman, azerî jî hene.
Ol
Li gelî Ûzbêkistanê 88 % xwe misilmanên sunnî ne. 9% en xwe xristiyanên ortodoksên rus in. Li wan bêtir misilmanên Şî, xristiyanên zavên din û cû jî hene.
Bajar
Bajarên Ûzbêkistanê herî mezin ewna ne: Taşkent (Toshkent) (nêzîkî 1.978.000 kes), Namangan (nêzîkî 432.500 kes), Semerqend (nêzîkî 319.400), Andijon (nêzîkî 318.500), Bûxara (Buxoro) (nêzîkî 247.700) û Nukus (nêzîkî 230.000) (di 2005 de)
PDK-Xoybun
PDK-Xoybun rêxistineke polîtîk e.
Kuferdel
Kuferdel, gundekê girêdayî bajarê Mêrdînê ye.
PDK-Xoybun
Di Malpera xwe de PDK-Xoybun li ser xebata xwe û armancên xwe van agahdariyan rêz dikê:
Armanc û Mîsyon
Wek tê zanîn gelê kurd di demekî tevlihev û dîrokî de derbas dibe û divê ji bo pêşketin, serkeftin û azadiya gelê kurd em tev bi hemî quweta xwe bixebitin. PDK-Xoybun.com malperekî Sîyasî, Hunerî û Çandî ye û Redaksîyona wê ji aliyên xebatkarên kevneşopên PDK-1965 tê kirin. Armanca PDK-Xoybun.com pêşketina PDK di bakurê Kurdistan de, çareseriya paşvemayîna partiyê, nasandina mîsyona PDK'ê yê, tekoşîna siyasi û xebatên li ser dîrok, huner û çanda kurd e.
Rênas Xendekî
RMS undefined Rênas Xendekî nivîskar û parêzerê kurd e.
PDK-Xoybun
Armanc û Mîsyon
Herçiqas malpera PDK - XOYBUN ji aliyê kevneşopên PDK li Bakurê Kurdistan hatibe amadekirin jî, her kurdek dikare bi qaideyên weşanên PDK-Xoybun.com ê ku li jor hatiyê ziman fikir û ramanên xwe bi azadî di vê malperê de bide weşandin û bîne ziman.
Rênas Xendekî
Di sala 1994an de li Hezexê li gundê Xendekê hatiye dinê. Dibistana seretayî, ya navîn û lîse li Cizîra Botan qedand. Li Zanîngeha Dîcleyê beşa hiqûqê xwend. Di dema xwendekarîya xwe ya lîseyê dest bi nivîsandina kurdî kir. Helbest û nivîsên wî di kovarên Hawara Botan, W, Folklorame û Aşdad de hatin weşandin. Di 2015an de di Komxebata Hiqûqê de cih girt. Di 2018an de di Komxebata Folklorê ya Weqfa Mezopotamyayê de cih girt. Di 2017an de berhema wî ya ewil Mamikên Botanê ji weşanên Wardozê çap bû. Avakar û rêvebirê projeya Asoya Helbesta Kurdî ye. Hinek helbestên Orhan Veli Kanık ji tirkî wergerand kurdî, di bin navê Van Hewayên Xweş Ez Mehf Kirim de ji Weşanên Soranê çap bû. Di 2018an de pirtûka wî ya Folklora Roja Nûyê çap bû. Rênas Xendekî zewiciye û bavê zarokekî ye, niha li Cizîra Botan parêzeriyê dike.
Miradxanlû
Miradxanlû gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Gelheya gundê
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, gelhya wî 633 kes (111 malbat) bûn.
Aşnan
Aşnan, xudawenda dexlûdan a Mezopotamyayê ye. Ew û birayê wê Lahar zarokên Enlîl in. Ji bo ku zadê yezdanan çê bikin ji aliyê yezdanan ve hatiye afirandin. Lê di tefsîran de tê ziman ku "ji ber ku wê, ew berpisiyarî bi cih neaniye, êdî yezdanan jî mirov afirandine.
Salambo
Salambo, navekî xwûdayê babiliyan ya Astarte ya. Astarte, weke xwûdayaka Afrodît ya di mîtolojiya girekê de ya.
Mensûryê, Mêrdîn
Mensûryê an Misûriyê, gundekî bi ser bajarê Mêrdînê ve ye.
Li pişt Kela Merdînê di navbera kelehê û zinarê de ava bûye. Bi meşê bîst deqa mirov digehêje navenda Merdînê. Gundekî pir dîrokî ye, ji aliyê gelê ermenî ve hatiye avakirin. Heya neha dêr û wargehê dînê xiristaniyê li gund hene. Heya sala 2001 hejmara vir 560 mal bûn, niha bûyê bajarok.
Li gund gelek şkeft hene ku ji dîroka kevn hatine avakirin; Şkefta Guzê, Efera Keçikan, Efera Navê û Efera Pîrebokan û Şikeftikê Melhebê hin ji wan in.
Li jora gund gelek qesr jî hene Qesra Fexriyê, Qesra Îskender (ku ji aliyê Îskenderê Mezin ve hatiye avakirin), Qesra Mişrifê, Qesra Şehtena, Qesra Dîno, Qesra Betrek û Qesra Eysincê hin ji wan in.
Mirovê gund bi piranî aboriya xwe bi pez û reza dike. Zinarê Mêrdin di destê Dayşiyan (nave eşîra gundê Misuriyê) de ye. Axa wî gund pir devlemend e.
Kanispiyê
Kanispiyê, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Textik
Textik (bi tirkî: Duraklı), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye. .
Dozulé
Dozulé, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Arnstein
Arnstein, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Bavyerayê ye.
Pîrebok
Pîrebok, gundekê girêdayî bajarê Mêrdînê ye.
Deyka
Deyka, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Miranga
Miranga, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Babikan, Silopî
Babikan an jî Babga, gundekî girêdayî navçe Silopiya ser bi Şirnexê ve ye.
Erdeklû, Merend
Erdeklû Merend gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Epîlog (pirtûk)
Epîlog, navê kitêbeke Hesenê Metê ye. Kitêb bi tevayî ji 128 rûpelan pêk tê û tê da 9 çîrok henin.
Dudeldorf
Dudeldorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Qela Tacinî Başûr
Qela Tacinî Başûr, gundekî bi ser Herîra navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Germgê
Germgê, gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Mêrdînê ve ye.
Mizirîn
Mizirîn (bi tirkî: Yağmuralan), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye. .
Altusried
Altusried şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Eberxan, Merend
Eberxan gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Qûleswêr
Qûleswêr, gundekî gundistana Beryacîa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qûleswêr 14 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 64 e.
Sorbitim
Sorbitim, gundekî girêdayî navçeya Silopî ya ser bi Mêrdînê ve ye.
Mercanawa
Mercanawa gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 468 kes (101 malbat) bûn.
Sehbe Derûn
Sehbe Derûn, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Karamusê
Karamusê, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Fatîha (kirmanckî)
Fatîha ya zî sûreya destpêkerdişî (yan zî akerdişî) sûreya yewin ya Quranî ya. Bajarê Meke de ameya war û bi 7 ayetan ra yena pê. Heme bingeyê Quranî bi kilmekî sûreya Fatîha de vîyareno.
Fatîha bi ziwanê kurdkî (zazakî)
SÛREYA FATÎHA
Saint-Santin
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Fatîha (kirmanckî)
Fatîha bi ziwanê kurdkî (zazakî)
(Na sûre hewt ayetî ya, Mekke de ameya war.)
Banka Zîraatê
Ziraat Bankası A.Ş. yek ji şeş bankeyên dewletê ye ku li Tirkiyeyê di xebatê de ye. Banka Zîraatê berdewamiya Amûrên Welat ên ji aliyê Mîdhat Paşa ve di sala 1863an ve di dema Împaratoriya Osmanî de hatiye damezrandin.
1863-1880
Dema Ehmed Şefîk Midhat Paşa di sala 1863'an de li bajaroka Pîrotê yekem Fona Welatê Damezrandinê ya îlhama xwe ji kevneşopiya îmeceyê girtiye û bi derxistina "Rêznameya Amûrên Welat" ve. ' 1867'an de li seranserê Împaratoriya Osmanî sindoqên dengdanê ketine meriyetê û gelek salan bi serkeftî xizmet kirin. Di 15’ê Tebaxa 1888’an de Banka Ziraatê wekî saziyeke aborî ya nûjen bi awayekî fermî hate avakirin û şûna fonên Benefitê girt û Fona Benefitê wê demê kar dikir, veguherî şaxên bankê û dest bi xebata xwe kir.
Abraham Maslow
Abraham Harold Maslow (jdb. 1ê nîsanê 1908 li Brooklyn, New York City; m. 8ê hezîranê 1970 li California psîkologekî navdar ê DYAyê bû. Di nava avakarên (bavên) psîkolojiya hûmanîst de tê hejmartin ku di lîteratûrê de jê re "hêza sêyemîn" tê gotin. Ji ber ku di dema wî de psîkanalîz û tevgernasî du dibistanên sereke bûn.
Di malbateke ji rêzê ya bingeh Cihû de mezin bûbû. Ew viya bi erênî dinirxîne. Ango dibêje "heger di nava hindikayiyan de mezin nebûma, ez ê jî wekî yên din bextewar bûme, pêdivî bi tenêmayînê, lixwevarqilînê, pirtûkxwendinê nedîta".
Li Zanîngeha Wisconsin perwerdeya derûnînasiyê dibîne. Sala 1928ê marî dibe (dizewice). Hevnasîna wî bi Alfred Adler re çêdibe, gelek di bin bandora wî de dimîne.
Maslow baweriya xwe bi xwezaya mirov tîne, hêza mirov bilind dinirxîne. Lê dibîne ku cîhana derûnî ya mirov jî di bin gelek bandoran de ye. Hin pêdiviyên wê hene. Maslow dûrûdirêj li van pêdiviyan dikole û wan kategorîze dike. Piştre vana di çarçoveyekê de rêz dike ku bi navê "Angaşta Maslow a hiyerarşiya pêdiviyan" binav dike.
Angaşta hiyerarşiya pêdiviyan a Maslow
Hiyerarşiya pêdiviyan a Maslow
Bad Hindelang
Bad Hindelang şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Jam Master Jay
Jason William Mizell (21ê kanûna paşîn a 1965an li Brooklyn, New York - 30ê çiriya pêşîn a 2002an li Jamaika,Queens,New York) pêtir navudenge bi navê Jam-Master Jay. Ew rapvanekî Amerîkî'bî, Muzîkvan. Ew Dj'ê koma Run D.M.C'bî û ewî harîkarîa komê dikir ji bo dengê grupê ango muzîka komê. Ewî stîla kulavên reş û pêlavên Adidas bo grupê çekir. Le salên 1980ê da grupa Run-D.M.C bî bastrîn grûpa Hip Hop'e û digel Breaking'ê.
Tîmîn
Tîmîn, C5H6N2O2, 2-oksî-4-oksî-5-metîlpîrîmîdîn, 2,4-dîoksî-5-metîlpîrîmîdîn, 5-metîlurasîl, ji asîdeka nûleyikî ye. Bi adanînê re hinek gayîna wê jî heya di temen bi hevdûbûnê re diafirêne. Bi adanê re du girêdanên wê ku zayif jî bin ên hidrojêne jî hena. Têmîn, bi diyoksîdê re jî, ku gayînkirin, tîmîdînê diafirêne. Tîmîdîn, yek, du û an jî sê asîdên fosforê dibe yek û êdî TMP (timidin monofosfat), TDP (timidin difosfat) û TTP (timidin trifosfat)diafirêne. Di RNA'yê de, li dewsa têmînî ûrasîl heye.
Masûlkeşane
Masûlkeşane an jî şaneya masûlke (bi inglîzî: muscle tissue) yek ji çar cor şaneyên laş e.
Çirike
Çirike, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Masûlkeşane
Peyva şane (bi înglîzî: tissue) ji bo koma xaneyên wekhev tê bikaranîn. Xaneyên şaneyê ji heman çavkaniyê peyda dibin. Wekî mînak, hemû xaneyên şaneya masûlkeyê ji çîna navîn (mezoderm) a korpeleyê (embriyo) peyda dibin. Xaneyên şaneyê dişibin hev û di şaneyê de bi awayekî taybet rêz dibin. Ev rêzbûna taybet, derfet dide şaneyê ko di erkê xwe yê taybet de bi ser bikeve. Di laşê mirov de bi trîlîyonan xane xeye, lê li gor erk û şêweyê wan zêdetirê 200 cor xane heye. Herçiqas hêjmar û corê xaneyan gellek zêde be jî, laşê ajalên birrbirredar ji 4 cor şaneyan pêk te. Masûlkeşane jî yek ji van şaneyên bingehîn e. Laşê mirov û hemû birrbirredaran li gel masûlkeşaneyê, bestereşane, demareşane û rûkeşeşane jî li xwe digirin.
Heke du an jî zêdetir şane ji bo erkek hevbeş kar bikin, vê carê êw pêkhate êdî ne şane lê wekî endam tê navkirin. Ango endam (organ) ji şaneyan pêk te û berpirs e ji bo karekî taybet di laş de. Jiyana rojane de hin caran peyva masûlke li dêla masûlkeşane tê bikaranîn. Lê bi eslê xwe masûlke ne şane, lê endam e. Di pêkhateya masûlkeyê de li gel koma masûlkexaneyan, bestereşane û demareşane jî cih digire. Herwisa rûyê navî yên lûleyên xwînê bi çînek xaneyên rûkeş dapoşî ye, ji ber ko hemû masûlke lûleyên xwînê li xwe digirin, di pêkhateya masûlkeyê de rûkeşeşane jî cih digire. Ango masûlke ji çar cor şaneyan pêk tê, loma masûlke endam e. Wekî mînak li ser hestiyê bazû (bi latînî: humerus) yê jorê mil de, masûlkeyên duser (bi latînî: biceps brachii) û masûlkeyên sêser (bi latînî: triceps brachii) hene Ev herdu masûlke li gel koma masûlkexaneyan, bestereşane, demreşane û rûkeşeşane jî li xwe digirin. Loma masûlkeya duser û masûlkeya sêser ne şane lê endam in û ji bo girtin û vekirina mil kar dikin.
Erk û taybetmendiyên masûlkeşaneyê
Ji xeynî hinek coran, hema hemû ajal bi awayek çalak dilivin û cih diguherin. Hêza ji bo livîna laş û endamên ajalan, ji aliyê masûlkeyan ve tê dabînkirin. Herwisa karên wekî henasedan, heriskirin, pompekirina xwîne, rêkxistina germahiya laş û hvd jî bi navbeynkariya masûlkeyan rû dide. Ango şaneya masûlke taybet e ji bo karê livîna laş û endamên laş. Hişyarker an jî ragihandinên ji koendama demar, jî hormonan, ji germahî sermahî, ronahî û hvd masûlkexaneyan han dike, masûlkexane jî bi girjbûn û xavbûnê bersîv didin hişyarkeran. Xaneyên masûlkeşaneyê bi şeweyê rîşal an jî teşiyî ne û li ba hev dirêj dibin.
Di hemû masûlkexaneyan de deziyên aktîn û miyozîn rê li ber girjbûn û xavbûna masûlkexaneyê ve dikin. Di hemû xaneyên navikdirust de tora proteinên aktîn û miyozîn heye. Di nav xaneyê de guhestina madeyan bi navbeynkariya van proteînan pêk tê. Lê masûlkexane, ji hemû xaneyan zêdetir, deziyên aktîn û miyozînê li xwe digirin. Herwisa ev herdu dezî ji bo karê girjbûn û xavbûnê, di nav xaneyê de bi şeweyek taybet hatine rêzkirin.
Bi girjbûnê, masûlkexane kin dibin, di masûlkexaneyan de hêza kişînê peyda dibe. Ev hêz jî ji bo livîna hestiyan an jî endman tê bikaranîn. Hin masûlke bi awayekî xwewîst kar dikin. Wekî mînak, mirov gava tiştek dinivîse, çalakiya masûlkeyên mil, dest û tilî li gor biryara mirov tevdigere, penûs di nav tiliyê mirov de li gor xwesteka mirov dilive û dinivîse. Lê çalakiya hin masûlkeyan bi awayekî xwenewîst rû dide. Wekî mînak lêdana dil, an jî li gor mêjera ronahiyê, firebûn û tengbûna bîbika çav ji aliyê masûlkeyên xwenewîst ve tên birêvebirin. Xaneyên masûlkeşaneyê ji bo girjbûn û xavbûnê enerjiyê ji molekula ATP bi dest dixin.
Polenkirina masûlkeşaneyê
Masûlkeşane bi sê awayê tên polenkirin
I. Li gor hebûn an jî tunebûna hêlên deziyên masûlkexaneyê.
II. Li gor şêweyê kontrola masûlkeyan
III. Li gor cihên masûlkeyan di laş de.
Li gor hebûn an jî tunebûna hêlan du cor masûlkeşane heye. Di bin mîkroskobê de xaneyên hin masûlkeyan de beşên tarî û ronî wekî hêl (xêz) xuyadibin. Peykeremasûlke û dilemasûlke hêldar in, lûsemasûlke hêldar nîn e loma wekî masûlkeya lûs tê navkirin.
Li gor kontrola çalakiya masûlkeyan, du cor masûlke heye; masûlkeyên ko bi xwestina mirov çalak dibin, wekî masûlkeyên xwewîst tê navkirin. Masûlkeyên ko çalakiya wan rasterast di bin kontrola mirov de nîn in, wekî masûlkeyên xwenewîst tên navkirin. Peykeremasûlke masûlkeya xwewîst e. Dilemasûlke û lûsemasûlke jî masûlkeyên xwenewîst in, çalakiya masûlkeyên xwenewîst ne li gor xwesteka mirov, lê ji aliyê demarekoendama xweyî û hormonan ve tê rêkxistin.
Bi gelemperî masûlke li gor cihê hebûna wan a di laş de tên polenkirin. Li gor wê polenkirinê sê cor masûlkeşane heye; peykeremasûlke, lûsemasûlke û dilemasûlke. Peykeremasûlke bi hestî ve girêdayînê û bi gelemberî hestî dinav peykeremasûlkeyan de cih digire. Lûsemasûlke li dîwarên endamên hinavê de cih digirin, wekî mînak; gede, rûvî, borrîhewa, mîzdank, malzarok hwd. Dilemasûlke tenê li diwarê dil de cih digire.