cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Barana Şevê (albûm)
Xêro Abbas di albûma "Barana Şevê" de hewl daye xîtabî her du girseyên ku muzîka gelêrî û him jî mûzîka hemdem guhdari dikin bike. Xêro Abbas xwedî dengekî baş û bilind e û hunermendeke berhemdêr e,lê di "Barana Şevê" de asta xwe ya mûzîkalî pir zêde nexistiye pêş.Cûdayî û cihêrengiya albûma "Westiya Bû" di "Barana Şevê" de nîne.Wek dewamake albûma wî ya "Axîn" e.
Strana "Barana Şevê" straneke Hekîm Sefkan e.Hekîm Sefkan heman stranê di albûma xwe ya "Stranên Qedexe" de goti bû.Komên kemanan bi stîla rojavahî,motifên rock strana "Barana Şevê" bi temamî kiriye staneke cuda.Her wiha strana Kezîzer jî strana Abbas Ahmed e ku vê stran jî di albûma "Mêvana Xewnê"(2003)  ya Abbas Ahmed de cîh girti bû.
Hîtik
Hîtik, gûndeke bi ser navçeya Milazgir a Mûşê ve ye.
Sûsizwêran
Sûsizwêran, bi tirkî Susuzören, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.
Burg bei Magdeburg
Burg bei Magdeburg, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonya-Anhaltê ye.
Deiningen
Deiningen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Donau-Ries li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Drechow
Drechow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Qermîliqê
Qermîtliq, Gundekî Kurda ye herêma Efrînê li ser sînorê Tirkiyê ji hêla rojava ve dikeve (Hatay) nifûsa gundê Qermîtliq dora 3000'î ye. di we gundî da 5 malbête mezin hêne jera di bejin mala Abdulah (Qadî, Khalil,Ahmad,Abduhla) u mala osmanî îbrem u mala dewrîş u mala beklere u mala bekrî şex.
Wazildan
Wazildan (Vazildan?), bi tirkî navê wê kirine Uluçayır, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.
Ouzouer-sur-Loire
Ouzouer-sur-Loire, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Kanîsor, Bane
Kanîsor, navê yek ji bajarên li parêzgeha Kurdistanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.
Martainville, Calvados
Martainville, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Gulîçimen
Gulîçimen, gundekî bi ser navçeya Bêgiriya Wanê ve ye.
Le Gicq
Le Gicq, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Deryaya Sargasso
Deryaya Sargasso deryayeke di Okyanûsa Atlantîk de li rohilata Florîdayê û li başûra Bermûda dimê.
Wartan
Wartan (Vartan?), bi tirkî navê wê kirine Yerliçay, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.
Deryaya Sargasso
Mezinahiya wê qasa navenda rûerda Ewropayê cih digire. Ew di bin bandora herka Antîlanê ko li ber beravên Florîdayê de çerxa Herka Kendavê dibe ye. Kurahiyê wê heta 5.000 m dadikeve.
Qere Baba
Qere Baba, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Langelsheim
Langelsheim, bajarekî navçeya (Landkreis) Goslarê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Lauri Törni
Lauri Allan Törni (jdb. – m. ), paşê bi navê Larry Alan Thorne hat nasîn, leşkerekî fînlendî bû. Lauri Allan Törni li parêzgeha Viipuri li Fînlandê hat dinê. Du heb xwîşkê wî hebu; Salme Kyllikki (b. 1920) and Kaija Iris (b. 1922). Xortekî atletîk bû. Piştê beşdarîbuna dibistanên kar û bazirganî û xizmetkirina li gel Parêzvanên Sivîl,Törni di sala 1938ê de daxilê xizmeta leşkerî bu. Dema ku Şerê Zivisatan di sala 4ê çiriya paşîn a 1939an de dest pê kir, li Kiviniemi Çaremîn tabûrê peyadaya Azad re tevlî bu.
Şerkirina wî li bin sê al
Wî li bin sê al şer kir: yekemîn li gel Artêşa fînlendî li dijî rûsan (Artêşa Sor) li Şerê Zivistanê de şer kir, pişt re di Şerê Cihanî yê Duyem de bin navê "Larry Lane" li gel Artêşa Nazî [Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst) wek şervanên taybet li yeqîneya leşkeri de li dijî rûsan şer kir. Navê wî yeqînîya leşkerî Waffen-SS bû. Pişt re jî cara axir li gel Artêşa DYAyê bin navê "Larry Throne" di Şerê Vîetnamê de li nav Hêzên Taybet ên DYAyê de şer kir.
Xelatên Leşkerî
Xelatên Fînland
Xelatê Almanî
Deryaya Sargasso
Navê Sargasso ew algên keskên di wê deryayê de cih digirine. Ew algên nola giyayan hin caran heta 300 m dirêj dibine.
Hirçê biberçavk
Hirçê biberçavk, hirçê xwedî berçavk yan hirçê çiyayên Andê ku wek xuya ye ji navê wî ya înglîzî (Spectacled Bear), cureyekî guhandarên goştxwer ên biçûk e ji famîleya hirçan (Ursidae) li Başûrê Amerîkayê dijî.
Konêfirk
Konêfirk/Kuneferig ( bir tirkî Hihalli), gundekî Xelfêtîyê di parêzgeha Rihayê de ye.
Bizgûr
Bizgûr, gundê Bizgûrê, gundekî herêma Omeryayê ye. Ew bi ser navçeya Nisêbînê ve ye ku dikeve parêzgeha Mêrdînê.
Navdarên gund
Helbestvanê kurd Seydayê Keleş di sala 1930î de li gundê Bizgûrê hatiye dinyayê.
Seuillet
Seuillet, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Ferrières-les-Verreries
Ferrières-les-Verreries, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê
Pirtûka puxteyê li ser hesaba cebîr û beramberiyê, anku el-Kitab el-muxteser fî hisab el-cebr we'l-muqabele an jî bi kurtî Hisab el-cebr we'l-muqabele pirtûka matematîkê ko ji hêla Xwarezmî di salên dora 820an de hatibû nivisîn.
Gelek zanyaran wek Dînewerî û Şerafedîn Tusî jî pirtûkên bi navên Kitab el-cebr we'l-muqabele nivîsîbûn.
Pirtûk û naveroka wî
Pirtûk li ser jihevderxistinê ango çareserkirina hevkêşeyên kuadratîk (hevkêşeyên çarkunc) û hin problemên din bû û ew wek sazdara cebîrê tê pejirandin. Navê algebra di zimanên rojava de bo cebîrê ji navê Xwarezmî hatibû afirandin. Xwarêzmî bixwe çiqas faris bû (her çiqas tê gotin jî ku kurd be) jî, ew pirtûka bi zimanê erebî nivisîbû. Ew pirtûk wek Liber algebrae et almucabala di sedsala 12'an de ji layê Robertê Chester (navê wî bi latînî: Robertus Castrensis) ve hatibû wergerandin latînî û ev wûşeya wiha derbaza latînî û zimanên din bû.
Xwarezmî di pirtûka xwe de şeş cûreyên hevkêşeyan bingeh dide û li ser çareser kirinên wan metodên cebîrî û geometrîk dide. Wî di xebata xwe de hejmar, wek sembolan ne bi nivisê salixdidan. Bi vê avayê wî hevkêşe bi biwêjên wek kare (bi îngilîzî: "squares", ya ko îroj bûyî x2); kok (bi îngilîzî: "roots", ya ko îroj bûyî x) û hejmar (hejmarên ko wek 'çil û du' bilêv dikirin).
Pirtûk ji sê beşan pêk dihat:
Ew şeş cûreyên ku, ew di pirtûkê xwe de bi lênêzbûnên xwe lêdikolî wiha bûn:
Wateya erebî ya el-Cebr (bi erebî الجبر, "tunî kirin") ew kirariyê birina elemanekî negatîvî ji hêlekê wekheviyê de hêla dinê wekheviyê û guhertina nîşanê wê ye. Mînakê Xwarezmî ya bi nîşanên îroj wiha bû "x2 = 40x - 4x2" bi kirariyê el-cebr tê halî "5x2 = 40x" û pê re tê çareser kirin. Bo ko dema Xwarezmî de hejmarên negatîv tunebûn û wî di çareserên xwe de kokên negatîv bi kar nedianîn bi vê kirariyê elemanên negatîv ji wekheviyê dihatin derxistin.
El-Muqabele (bi erebî: المقابله, "beramberî") tê maneya derxistin an îhmalkirina hejmerên pozîtîvên ji herdu hêlên wekheviyê bû. Minakê Xwarezmî yê bi nîşandinê îroj wiha bû: "x2 + 5 = 40x + 4x2" bi el-muqabele tê vî halî "5 = 40x + 3x2" û pê re tê çareserkirin.
Formigine
Formigine, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Emîliya Romanyayê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 34 hezar û 328 kes e
Waling
Waling, bajarekî welatê Nepalê ye û li herêma Gandaki Pradesh de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 24.006 kes hatiye hejmartin
Burgau
Burgau, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Bavyerayê ye.
Sincan, Dîvrîgî
Sincan, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.
Dolebon
Dolebon, gundekî bi ser Hacî Omeran a navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Pêjgeha Azerbaycanê
Pêjgeha Azerbaycanê (bi azerî: Azərbaycan milli mətbəxi) yek ji pêjgehên dewlemend ên cîhanê ye. Gava mirov behsa pêjgeha welatekê bike, herwiha teknîkên çêkirina xwarinan, dîrok, dab û nêrîtên destexaneyê (sifre) jî dike. Xwarin-vexwarinên azeriyan bi yên gelên devedorên xwe re hevpar in, lê hin ji wan xwerû li Azerbaycanê deng vedane.
Pirraniya xwarinên azeriyan di qada navneteweyî de wekî yên romiyan (tirkan) tên zanîn. Di viya de rola Împeratoriya Osmanî û çûyîna romiyan bo Ewropayê mezin e. Dema tirk li Ewropayê bicih dibin, tevahiya xwarinên gelên herêmê jî li ser wan tên hejmartin. Bo minak lehmecûn xwarineke ereban e, lê li Ewropayê wekî "pîzaya tirk" tê binavkirin.
Morîtanya
Morîtanya, welatekî bakur-rojavayê Afrîkayê ye. Li rojava Okyanûsa Atlantîk, li başûr-rojava Senegal, li başûr-rojhilat û rojhilat jî Malî, li rojhilat-bakur Alcerya û li bakur jî çola Sahrayê heye. Gelê vî welatî misilman e.
Qûya lal
Qûya lal an qubeqaza lal (Cygnus olor), cureyekî qazan (Anatidae) e.
Hermaş
Hermaş, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Qûya lal
Şayes
Qûya lal balindeyekî mezin e ku dirêjiya wî di navbera 144-158 cm de û dirêjiya baskan 2-2.5 m. Giraniya wî di navbera 7600-14300 g de. Nêr ji mê mestir e. Rengê pûrtê qûya lal spî ye û rengê nikulan purteqalî ye. Serê qû qehweyî xuya dike ji celbê ava çeman.
Pêjgeha Azerbaycanê
Xwarinên ji hevîrê, kufte, kilor, kebab, hêyavk, xwarinên sîr û mastê, selete û kulîçeyên rengîn pêjgeha azerî dixemilînin. Ji ber ku ferhengeke têkûz a kurdî-azerî nehatiye weşandin, dijwar e mirov bizanibe kîjan xwarinê re azerî yan kurd çi dibêjin. Lê gelek xwarin hevpar in.
Martigny-sur-l'Ante
Martigny-sur-l'Ante, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Şo
Şo an jî Shō:
Qaşa
Qaşa, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Şo
1 Shō = 2401⁄1331 dm3 ≈ 1,8039 dm3
1 Koku = 10 To = 100 Shō = 1000 Gō
Besê Aslan
Besê Aslan (jdb. 1982 li gundê Karaçara Elbistana Gurgumê) berhevkareka kurd e. Ji Eşîra Sînemilî ye.
Li Elbistanê xwend. Zanîngeha Înonuya Meledîyê terikand. Niha li Agirîyê, li Fakulteya Perwerdehiyê Beşa Wênesaziyê dixwîne. Di destekê wê de pirtûkên dibistanê, di destê din de amûra dengirtinê û makîneya fotoyan gund bi gund digere û berhevkariya çanda devkî dike.
Besê Aslan xwediya pirtûka e ku pirtûk bixwe jî, berhemeke çanda devkî ye.
Ev pirtûka bi zimanê tirkî hatiye nivîsîn ji aliyê Weşanxaneya Elma ve hatiye derxistin. Ji 238 rûpelan pêk tê.
Berhevkara xebatên çandî yên devkî Besê Aslan xebata xwe ya çar salan di pirtûk-cd’yekê de civand ser hev. Xebata ku ji stran-kilamên kurdî yên Elbistan-Meraşê pêk hatiye, bi navê ‘Xema Çel Meqamî’ derkete piyaseyê.
Barankî
Barankî (rûsî: баранки), an zûşkî ji koma nanikên pêjgeha rûs e. Mirov dikare bike wekî şîranî, kate, çerez jî binav bike. Lewra rûs him bi çayê re, him di şahî û mêvaniyê de dixwin.
Çapa wê (eşkêl) 4-12 cm e. Pirranî kuncî yan xaşxaşikê tevlî dikin. Cureyên wê yên bi bindeq, vanîlyayê jî hene. Heger bi zencefîlê be jê re pryanîkî dibêjin. Çêkirina wan dişibe ya xurabîyan.
Pêwîst in
Ji van berkeliyan hevîr bistrên, di germiya 210 pileyê de bi qasî 10-15 deqeyan bipijînin.
Kûtkan
Kûtkan, gundekî bi ser navçeya Milazgir a Mûşê ve ye.
Langen, Hessen
Langen, Hesse, bajarekî navçeya (Landkreis) Offenbachê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Axbaba
Axbaba, bi romî Akbaba, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.
Kalek
Ji parsuyê heşandî an jî polê heşandî re dibejin Kalek.
Çamûrlî, Dîvrîgî
Çamûrlî, bi tirkî Çamurlu, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.
Ederheim
Ederheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Donau-Ries li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Ouzouer-sur-Trézée
Ouzouer-sur-Trézée, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Eixen
Eixen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Qarşiqa
Qarşiqa, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Til'ez
Til'ez, gundekî Xelfêtîyê di parêzgeha Rihayê de ye.
Köln
Koln (bi almanî: Köln) yek ji bajarên Almanyayê ye. Ev bajar piştî Berlînê, Munîhê û Hambûrgê jibo mezinahiyê bajarê 4ê yê Almanyayê ye. Ew mezintrîn bajarê wîlayet ya federal ya Rayna Bakur-Vêstfaliya ya Almaniyayê ye. Hêşeta Kolnê ji 1 milyon kesan zêdetir e.
Koln yek ji kevnartirîn bajarên Ewropayê ye û li sala 38ê B.Z. bi destê Romanan hatiye avakirin. Zanîngeha Kolnê jî yek ji kevnartirîn zanîngehên Ewropayê ye.
Köln bi dêra xwe a mezin a katolîk (Kölner Dom) naskirî ye. Koln mezitrîn navenda weşanên Elmanyayê ye. Bingehê serekî yê televizyonên mîna VOXê, Westdeutscher Rundfunk (WDR) û RTLê li vî bajarî ye.
Li Koln' e li 40000 zêdetir Kud dijin. Piranîyan Kurdên ji Kurdistana Bakur in.
Gultepe, Bêgirî
Gultepe, gundekî bi ser navçeya Bêgiriya Wanê ve ye.
Qujûma
Qujûma, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Şerbet
Şerbet, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Gurgumê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Çiftlika Eliyê Necîm
Çiftlika Eliyê Necîm gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.
Max Born
Max Born (z. 11ê kanûna pêşîn 1882 li Breslau − m. 5ê kanûna paşîn 1970 li Göttingen) Matematîknas û fîzîknasekî Alman bû. Sala 1954î bi tevî Walther Bothe, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Bi xebatên xwe yên li ser relatîvîte, fîzîka rewşa hişkbar a elementan, atom, mekanîka qûantan û matîs, angaştên li ser optîk û kînetîk hwd tê naskirin. Sala 1907î ji zanîngeha Göttingen doktoriya fîzîkê girtiye. Xwedî bingeheke xurt û zîrek a matematîkê bû.
Sala 1926î li ser mekanîka pêlan lêkolînên mezin dike û metodên hesabkirinê yên nû diafirîne. Xebatên wî di zanistiya fîzîkê de gelek deng vedidin. Bi hatina Nazîyan a ser desthilatdariyê ji welatê xwe direve û li Edinburghê bicih dibe. Di dawiya jiyanê xwe de bi tundî li dijî çekên nûklear derdikeve.
Venezuela
Venezuela an jî Komara Bolîvarî ya Venezuelayê (bi spanî: República Bolivariana de Venezuela) dewletek li beravê Karîbîk ê Amerîkaya Başûrê ye. Bi Brezîl, Kolombiya û Guyana re sînorên wê hene.
Nav
Li ser navê Venezuelayê du teorîn hene. Yek tê diyarîkirina Amerigo Vespucci. Kengê Amerigo Vespucci gehîşta Venezuela dibe, ji bo malên li beravên wê derê li ser avê çê bûnî Wênîsê dixistina bîrê û ew dernan tê Venezuela, ango "Venedîka Biçûk" nav kirin.
Erdnîgarî
Venezuelayê li beravên Amerîkaya Başûrê ye û 2.800 km direjahiya beravên xwe heye. Li 916.445 km² rûerda de %39an xwe daristan, %20an xwe çêregeh û %4an xwe jî zevî ne. Çemê Orinoco bi 2574 km direjahîye çemê herî mezin û herî gering e. Çemên li wî bêtir Caroní û Apure ne.
Pico Bolívar xala herî bilinda û 4,979 mitir bilindahiya xwe heye.
Gel
Gorî lêpirsîneke dawî, gelê Venezuelayê bi %60an xwe li mestîzan pêk hatî ye. Li wan bêtir %29 koçgerê ewropayî (spanî, alman, îtalyan, portugalî) %8 afrîkanî, %1 îndiyan, %2 asyayî jî hene.
Ziman
Li Venezuelayê spanî zimanê fermî ye. Li wê derve 31 zimanên dimatiyên kevin jî tê axaftin.
Ismailtenya
ismail tenya le sali 1962 li Hewlêrê jidayikbû...xwendinê seretayî, navendî u dûwemdor navendî li Hewlêr temam kir...10 sal mamostetî seretayî le naw hewler u dewruberi kir...le sali 1992 le beshi kurdi zaningehê selahedin wergirt. di sali 1996 de hat elmaniya..
Heta Niha 12 pirtûka çepgir heye: 1-perdeyê şerm,honrawe,1982.
2-kelesheri sipî u kelesheri resh,çîrok bo zarokan,1988.
3-tekan,honrawe,1990.
5-biblografiyayê rojnamegeri kurdi( 1975-1993),hewler,1998.
6-kardo gelali nuser u parezeru siyasetmedar,hewler,1998.
7-çend puşek bo helaneyekî, hewler,2000.
8-derwazeyek bo nasini smaile bashei shair,hewler,2000.
9-seferê reş,lekolinewe,hewler,2002.
10-beserkirin,lekolinewe,2005.
11-bizir bûnî navên kurdi di komela kurdewarî da,2008.
12-mizgeftekî rojava,2008.
Şêx Ebdurehmanê Garisî
Şêx Ebdurehmanê Garisî, ji devera Garisan xelkê gundê Xerxûrê ye. Di sala 1926-27'an de, digel hereketa Yaqûb Axa yê Erohî wekû serkêşekî wê hereketê li herêma Botanê şerê dewleta tirk kiriye.
Hevalên ku bi Şêx Ebdurehmanê Garisî re beşdarî di wî şerî de kirine, ji serî ve Yaqûb Axayê Erohî ye, Pîrezîn Axayê Garisî û Gurgîn Axayê Berwarî bûye. Di vî şerê azadiyê da piraniya Herêma Botanê ji dest Hikûmetê derêxistine û kontrol kirine. Ew şer çend heyv domandiye, lê belê Hikûmetê ew dorpêç kirine û di herêmê de asê mane.
Şêx Ebdurehmanê Garisî harîkarî ji Mala Şekir Axayê Giravî xwestiye. Ew eşîrên herêmê heta eşîra Ertûşiyan jî, bi harîkariya wan rabûne. Li geliyê Jîrkan derbeyên mezin li eskerên tirkan dane, li wêrê du tabûrên wan ibade kirine û rê vekirine, bi rêka gundê Kêsteyê derbasê Kurdistana Îraqê bûne. Ew xelkê ku hatine, li Zaxo, deşta Silîvanê, li Şingal, Mûsil û Duhokê berbelav bûne.
Şêx Ebdurehmanê Garisî, endamê hereketa Xoybûnê bûye jî û nêzînkiya wî pir bi Malbata Bedirxaniyan re jî hebûye, têkilî bi Şêx Ehmedê Berzanî re daniye û ji xwe berê têkiliya wî bi Mele Mistefa Barzanî re hebûye.
Lê belê piştî ku Şoreşa Şêx Ebdurehmanê Garisî berbelav bûye, Şêx Evdirehmên her têkiliyên xwe yên siyasî berdewam kirine û her di wê demê de têkilî bi Îhsan Nûrî Paşa re jî daniye.
Di sala 1994'an de Mele Ehmedê Êrsî (li Eruhê) ku yek ji çekdarên Şêx Ebdurehmanê Garisî bûye û weha gotiye: ”Ez jî bi Şêx Ebdurehmanê Garisî re bûm. Em çûn Kurdistana Îraqê. Pêşî em çûn ba Şêx Ehmedê Berzanî. Şêx Evdirehmanê Garisî harîkarî jê xwest, da em Şoreşa Agirî xurt bikin û herêma Botanê jî ji destên dewletê derxînin. Şêx Ehmed belê da Şêx Ebdureman ku dê harîkarî bike. Piştre em derbasî herêma Soranê bûn û em çûn ba Malbata Şêx Mehmûdê Berzencî, me harîkarî ji wan jî xwest.”
”Di vegerê da em hatin Hewlêrê, li wirê Reşît Axayê Turkman, Şêx Evdirehman bi destê îngilîzan da girtin. Îngilîzan Şêx birin Mûsil û 40 roj girtî hêlan. Wê demê mezinekî ermenî li Mûsilê hebûye, têkiliyên wî bi Ingilîzan re xweş bûne, wî Şêx Evdirehmanî da berdan.”
Li Zaxoyê ermeniyekî ji herdu çavan kor hebû, ez xelet nebim, navê wî Vartan bû, rojekê gote min: ”Du katibên Şêx Evdirehman ên ermen hebûne, hertim pê re digeriyan.”
Hevalekî min Pêşmerge jî hebû, babê wî çekdarekî Şêx Evdirehman bûye. Wî ji devê babê xwe weha seh kiribû û gote min: ”Şêx Ebdurehman piştî ji Mûsilê hatiye, derbas bûye çûye Sûrî.”
”Dema ku Şêx Ebdurehman hatiye Sûrî, têkelî bi Haco Axa û Nayîfê Paşê re daniye. Konsolosê Fransayê dîtiye. Li wêrê teybûra xwe kirine ku harîkarî bikin û bên şerê azadiyê bikin. Piştre Şêx çûye Bêrûtê û Mîr Celadet Bedirxan dîtiye. Dema Şêx ziviriye, Mîr Celadet kopalek û xencerekê dane Şêx Evdirehmanî.”
Şêx Ebdurehmanê Garisî dema ji Bêrûdê hatiye ku here herêma Botanê, li gundê Baneqesrê devera Dêrika Sûrî, çûye mala Mihê Êrkendî. Êrkendî di derbarê Şêx de weha dibêje: ”Wextê Şêx Ebdurehman hat mala me, diya min pir xizmeta wî dikir. Rojekê ha me dît zelamek hat ba Şêx û tifekekî qut di destan de bû, du rext fîşek jî li pişta wî bûn, navê wî Necmoyê Sêrtî bû. Şêx Evdirehman jî zelam kom dikirin da derbasî Bakûr bibit û dest bi şerê azadiyê biket.”
”Necmoyê Sêrtî heroj derdiket ser banan, amacane (nîşan) datanî û tifek bera didanê. Me giliyê wî li ba Şêx Ebdurehman kir ku gundî gazind jê dikin. Şêx xwe li me aciz kir û got: Ev ne şuxlê hewe ye, Necmo xwe li min girtiye û hatiye.
Burgbernheim
Burgbernheim, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Bavyerayê ye.
Şêx Ebdurehmanê Garisî
Herwiha Mele Ehmedê Êrsî dibêje: ”Nameyek ji Îhsan Nûrî Paşa bi riya Mîr Celadet Bedirxan ji Şêx Evdirehman re hatibû û gotibû: ´Divê hûn li herêma Botanê dest bi hereketekê bikin da şer li ser herêma Agirî sivik bibit.”
Şêx Ebdurehman heman hereket dikit û diçit nêv Garisan, pêşî silaheta mirovên xwe kiriye û ew li hev anîne. Piştre tevî quweta pê re (Necmoyê Sêrtî jî pêre bûye) ji aliyê Herekolê ve çûne ketine nav tixûbê Wanê.
Şêx Ebdurehman Garisî cewab hinartiye ba axayê gundekî, da bêjinê ku Şêx ew şev mêvanê wî ye.
Çend zelam li dora Şêx hebûne û parastina wî dikirin. Lê belê pirî ku Necmoyê Sêrtî dirustiya xwe bi Şêx daye nîşandan, baweriya Şêx pir pê hatiye. Şêx jî gotiye zilaman: ”Bila tenê Necmo li ba min bimîne bes e, hûn tev herin karê xwe bikin.”
Zilamên Şêx Ebdurehmanê Garisî li herêmê belav bûne û çend kes jî çûne gund, Şêx û Necmoyê Sêrtî jî li devereke eyan mane. Nîvsaetekê şûnde îşaret dane Şêx da ew û Necmo jî herin wî gundî.
Şêx û Necmo dane rê û çûne ku herin gund. Şêx li pêşîya Necmo çûye, Necmo jî li pey Şêx bûye. Necmo gotiye Şêx: Şêxê min, tu extiyar î, tifinga xwe jî bide min, da em zû herim.
Şêxê ku baweriya wî bi Necmoyê Sêrtî pir hebû tifeka xwe daye Necmo, destevala daye pêşiyê û ber bi gundê Axê ve çûne. Necmo jî hema yekê nekiriye didu û ji paş va tifek bera Şêx Evdirehmanî daye. Bi hingavtina berikê re Şêx li Necmo ziviriye û destê xwe avêtiye wê xencera ku Mîr Celadet dîyarî dabûyê da li Necmo bixe. Lê belê Necmo tifeka duwê berdaye û li destê Şêx daye.
Necmo piştî ku Şêx Ebdurehman kuştiye, serê wî jê kiriye û xistiye çeltikê xwe û çûye.
Gava zelamên Şêx Ebdurehman dengê du tifekan seh dikin, pêre pêre dizivirin û diçin ba Şêx Evdirehmanî, lê belê Şêx nabînin. Di wê şevê de gopalê Şêx dîtine û li hawîdor geriyane, geriyane û kelaxê Şêx ê bêserî li keviya rê dîtine. Kêra Necmo jî li wêrê dîtine. Êdî fêm kirine ku Necmo Şêx Evdirehman kuştiye, serê wî jê kiriye û bi xwe re biriye.
Piştî lêkolînan, zanîne ku Necmoyê Sêrtî serê Şêx Ebdurehman biriye qezake Wanê û teslîmê qeymeqam kiriye. Necmoyê Sêrtî ku mehkûmê dewletê bû, bi wê çalakiyê xwe daye efûkirin.
Mele Ehmed Yûsif xelkê Zivinga Botan e, wê herêmê rind dinase û cihê ku Şêx Evdirehman Garisî lê şehîd bûye jî, dizane.
Mele Osmanê Goyê gotiye; ”Şêx Evdirehmanê Garisî helbestvanekî bi navûdeng bûye.”
Mele Ebdurehmanê Xendekî gotiye: ”Şêx Evdirehmanê Garisî hatiye gundê me, bûye mêvanê babê min û gundiyan bi rêxistin kiriye.”
Şêx Ebdurehmanê Garisî bi xwe, xwediyê medreseyekê jî bûye. Ji wê medreseyê re digotin Medreseya Garisan û gelek kes li wirê xwendine.
Li herêma Garisan niha jî, piraniya mirovên Şêx Ebdurehman mela û xwende ne.
Lê mixabin heta niha jî kesî li ser Şêx Ebdurehman nenivîsiye û wî lehengê nijadî nedaye nasîn. Tenê kovara Hawarê hin nivîs bi tîpên erebî li serê nivîsîne û ew jî pir kurt bûne.
Xema çil meqamî (albûm)
Berhevkara xebatên çandî yên devkî Besê Aslan xebata xwe ya çar salan di pirtûk-cd’yekê de civand ser hev. Xebata ku ji stran-kilamên kurdî yên Elbistan-Meraşê pêk hatiye, ve bi navê ‘Xema Çel Meqamî’ (Kirk Makamlik Efkar) tevlÎ arşîva muzîka Kurdî bû.
Şêx Ebdurehmanê Garisî
Helbesta Celadet Alî Bedirxan li ser Şêx Ebdurehmanê Garisî
Helbesta ku Mîr Celadet li ser Şêx Evdirehmanê Garisî gotiye :
Xema çil meqamî (albûm)
‘Xema Çel Meqamî’ ji stran-kilamên evînî,hesret û bedewiyê pêk hatine. Tevahiya kilamên berhevkirî, ji dorhêla gundên elewî yên Elbistanê hatine berhevkirin. Berhevkar bixwe jî kurdeka kurmancîaxêv a elewî ye.
Kilamên ku di berhema diyarkirî de cih digirin ev in; Delal, Bûkê, Çovê te na, Zozan, Keçik û lawik, Qadire yar, Dem, Şîn, Salo û Gajê Gulamor, Haydar, Nennî û Boran.
Aslan berhema dabaşa gotinê diyarî bo tevahiya dengên qedîm û hunermend Mihemed Şêxo kiriye.
Taybetmendiyeke girîng a berhemê ev e ku devoka kurmancî ya Meraş-Elbistanê bêyî ku destkarî bê kirin hatiye parastin. Bi çi awayî hatibe gotin wisa jî tekstên kilaman hatine nivîsandin. Bo nimûne di kilama ‘Şîn’ê de çêjeke xweş a vê devokê xwe dide der:
‘Çoxê ki Hasan war bûyî Kî doka xa raş hişk kirî Şawekê çûyîye ser mazalon Kî sarê xa donî Ki la mi garyoyî Ka dîm Ka onîm Ka lo bar derî dowastyom Ki candarman da go ki Başın sağolsun, başın sağolsun Mi nizanî ki Hasan mirî ye Ki onîn royî min don Ki min birin Ka çûm ki î romadî ya Ki doka xa kor bûyî ya’
Dîkdaş
Dîkdaş, bi tirkî Diktaş, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.
Xema çil meqamî (albûm)
Di xebata xwe ya çar salan de Besê Aslan; bi gelek rûspiyên herêmê, kilambêj, kesên navsere û pîrên (dede) çanda elewitiyê re gotûbêjên rûbirû kiriye, dengên wan tomar kiriye û wan kişandiye kamerayê. Al Dede, Tuccarî, Huseyin Karaman, Esme Gul, Mustafa Durmaz, Salman Aslan (Bavê berhevkar), Alî Taşar, İvê Döne, İbrahîm Gul û Zogre Bakir çend nav in ji çavkaniyên bevhevkara ciwan.
Di berhemê de nivîsareke li ser kilamên elewiyên Elbistan-Meraşê heye. Nivîsar bi 5 zimanan e; Kurdî (kurmancî), Tirkî, Almanî, Îngilîzî û Fransî.
Sorbier
Sorbier, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Ferrières-Poussarou
Ferrières-Poussarou, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Hacîekber
Hacîekber, (1928: حاجى اكبر / Hacî Ekber ; ), gundekî Kaniya Xezalan e.
Walther Bothe
Walther Wilhelm Georg Bothe (jdb. li Oranienburg; m.  li Heidelberg) fîzîknasekî Alman bû. Sala 1954î bi tevî Max Born Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Çiftlika Mehmûtkê
Çiftlika Mehmûtkê gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye.
Siltag
Siltag, gundekî Xelfêtîyê di parêzgeha Rihayê de ye.
Tîllo
Tîllo, gundekî ser bi navçeya Aldûşa Adiyemanê ve ye.
Çeliklî
Çeliklî, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Gurgumê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Elkîş
Elkîş, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Gûrsel
Gûrsel, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Gurgumê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Cinata Hiso
Cinata Hiso (bi  tirkî: Küçükkardeş) gundekî Omerya ye ku girêdayî navçeya  Nisêbîna Mêrdînê ye. Cinata Hiso ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Habscheid
Habscheid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Pannecières
Pannecières, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Lugo
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 32 hezar û 321 kes e.
Mathieu, Calvados
Mathieu, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Nawende
Nawende, gundekî bi ser Hacî Omeran a navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Peyamnêr
Peyamnêr, ajanseke kurdî ya nûçeyan e li Başûrê Kurdistanê.
Navê wê di qada navneteweyî de Peyamner News Agency (PNA) ye. Di sala 2004an de hatiye damezrandin. Bi du zaraveyên kurdî (kurmancî, soranî), îngîlîzî, erebî û tirkî nûçeyan belav dike. Ajans di nûçeyên xwe de pirranî rewş û bûyerên Başûrê Kurdistanê radigihîne.
Grammendorf
Grammendorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Ehingen am Ries
Ehingen am Ries şaredariyeke navçeya (Landkreis) Donau-Ries li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Axî, Dîvrîgî
Axî, anku Aẍî, bi tirkî navê wê kirine Gözecik, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.
Begzade
Begzade mîrêt qela Beresori û Kelêge, hakimêt Tergewer û Mergewer bûne. Ew li binemala mîrêt Hekariyê û Şemzîna bûne. Ew heta dumahîka sedsalêt 19-ê serokêt ‘eşîrêt wan herêma bûne.
Lêkolîn
Civaknasê Kurdan Martin van Bruinessen li bara Herkiya û Begzada wiha dinivîse: Li nav ’eşîrêt mezin weku Herkî rewşa hêzî, kêm û zor, sabit bû. Her tayife û binemalekê serokê xwe hebû lê belê serokê hemiyan û yê here mezin li binemala Begzada bû. Begzada serokatiya xwe bi ĥikmê hêzek taybet, ku li baştirîn çekdarêt hem li ’eşîrê hem jî li derwey ’eşîrê pêk dihat, dikir. Serokatiya wan çekdara jî deba li binemala Begzada biba û diba ew serokatî li wê binemalê jî maba, ku ew binamale li ’eşîra Herkiya nebû.
Bigotina Mînorskî, pêş hatina Begzada bo navça Deşta Mergewer û Tergewer, beşek li Mîrêt Hesenvahî li wêderê ĥikim dikirin û dijîn. Mexseda Mînorsky ‘eşîra Biradostiya ye. Ewi ‘eşîra Biradostî çoqek li binamala mîrêt Hesenwayhidi (Hesnevîya) yê nasîy.
Bigotina Mînorskî, Kalandar Beg (Qelender Beg) li Berde Suri (Beresori) hikim dikir. Qelender Beg koka Begzadêt Urmiyê, li sala 1562-ê zayînî, li dûwahiya dewrê Şa Ŧehmasib ê Sefevî ķelata Beresori awa yê kiri.
Bigotina Mîrza Reşîdi Edîb-ol-Şo’era, li dewrê Şa Soltan Miĥemedê Sefevî (“Şa Mihemedi Xweda Bendê“ 1577-1587-ê zayînî, bavê Şa ’Ebas I), Tergewer bin destê Mîrê kurda ’Emer Begê Mêhranî bûye.
Bigotina Basil Nikitin li kiteba Ansiklopediya Îslamê Bîglerbîg ê Efşara li dewrê Şa ’Ebasê I (yêkê) Sefewî (1587 – 1629 zayînî) demê Mîr Imadedîn li Şemzînan hatiye Urmiyê her du navçêt Tergewer û Deştê (Beresori) dane Mîr ‘Imadedîni, li gundê Erzînê li navça Tergewer heta Sêgirkan û Girik-Nasiri li Mergewer, ku 62 gund bûn.
Li sala 2006-ê zayînî, 3 li wan gunda li navça Mergewer in (Sêgirkan, Giriknasir û Nêrgi), 3 li navça Berandizê ne (Corni, Çereş û Mendedol) û sê li navça Rozê ne (Xelifetan, Kanîye Sipî û Kanîqizan). Li wan gunda 7 yêt ķavil bûy (Cêrmê, Bêtkar, Sêvikê, Rezga nik Beresori, Keçele Misto, Şalûna û Kelêge) û yêk jî paşi hingî yê awabûy (Helefele). Herweto paşi çêkirina awbenda rubarê Beresori 4 gundêt dîjî yêt ķavil bûy (Mîrawa, Xirê, Dolepêsan û Pîrhedî).
Navça Deştê yê li navbenda navçêt Tergewer û Mergewer da, lê belê Kurd navça Deştê qet bi kar naînin û li wê navçe pişkek kêm li ser Mergewer û pişkek zor jî li ser Tergewer hesab diken. Li rastî da navça Deştê tinê li nav Îraniya yê hatiye baskirin û bikar anîn. Ber wêhindê nivîskarêt Kurd navça Deştê yan li gel Deştebêlê yan jî li gel Serdeştê tewîhew diken. Ew navçe carcar li dîrokê da bi navça Beresori jî yê hatiye baskirin.
Dr. Cochrani (Kakrani), misîonerê Amrîkî li Urmiyê, yê goti ku serokêt Kurdêt navçêt Tergewer û Deştê hêzek zor nînin, lê belê, car li dû carê da, ewan aşkera şorişêt çekdarane li hember dewleta Îranê yêt bi rê êxisti û her car ķelat û sitarêt wan li çiya yêt hatiye xirab û wêran kirin û cezayêt giran ji bo wan yêt hatiye danan.
Kurdêt Begzadêt serokêt Tergewer û Mîrêt Beresori (Deştê) li 1760-ê heta 1965-ê ewe bûne:
Mistefa Beg
Mistefa Beg heta sala 1789-ê zayînî Mîrê Beresori û Tergewer bûye, ku wê salê li gel Îraniya li şer da bû û bi destê 'ecema hate kuştin. Serêt birîyêt Mistefa Beg û Qadir Begê serokê Herkiya ku li gel Mistefa Beg hatibû kuştin, 3 roja li ber derê mizgewta Bazarbaşa Urmiyê, 'ecem didanêne pêşangehê. Dîwarê şûra bajêrê Urmiyê bi bêgarî, li êxsîrêt Tergewer û Beresori didene çêkirin.
Birahîm Xanê I
Birahîm Xanê I Begzade paşi Mustefa Beg dibîte mîrê Begzada li Deştê û Tergewer. Dibêjin ku Birahîm Xani gelek keyf bi nêçîri dihat û ew neçîrwanek baş û navdar bûye.
Birahîm Xani tenê kurek bi navê Miĥemed Beg I hebûye, ku paşmayî lê mabin.
Birahîm Xanê I heta navbenda sala 1810-1814-ê zayînî Mîrê Beresori û Tergewer bûye.
Mîremadîn (Mîr ’Imadedîn II )
Mîremadîn (Mîr ’Imadedîn II ) navbenda sala 1810-1814-ê zayînî, paşi Birahîm Xanê I, yê bûye Mîrê Beresori. Bigotina ridînsipîyêt Begzada navê bavê Mîremadîn, Qelender Beg bûye, lê belê ew hind rohna nîne û ez li ser wê bawerîyême ku ew wê gotinê tehnê li ser berê dîrokî, ku li ber derê ķelata Beresori bû, diînin û dibêjin.
Mîremadîn pênc kur û du kiç hebûne. Kurêt wi, Hesen Beg, Cangîr Beg, Temir Paşa, Meĥmed Se’îd Beg û ’Ebdal (’Evdal) Beg bûne. Kiçêt wi, Riĥevza Xanim, ku xêzana Birahîm Xanê II yê kurê Mihmed Begê I Begzade, û Miĥteber Xanim, ku xêzana mezina Şêx Ubeydula yê Nehriyê û dayîka Şêx ’Ebdulqadiri û Şêx Meĥmed Sidîqi bûye.
Hizretê Şêx Seyîd Tehayê navdar, bi gazîkirina Mîremadîn, li navbenda sala 1810 ĥeta 1818 yê hatiye Beresori û li Beresori xwendegehek (medreseyek) yê danay. Ĥizretê Şêx Seyid Teha du cara, hem pêşi çona nik Şêx Mevlana Xalidê Naqşbendî bo terîqet wergirtinê, û hem jî paşi terîqet wergirtinê, çend saleka li Beresori nik Mîremadîni yê jîy û li sala 1235-ê koçî (1819-ê zayînî), demê mamê wi Şêx Seyid ’Ebdula koça dûwayî kiri, yê çoy bo Nehriyê, ku paş mamê xwe bibîte şêx. Mîremadîni paşî Kiça xwe didete Şêx Ubeydula yê kurê wi.
Li sala 1820-ê zayînî Marşîmun ê Asurî bi navê Yuna (yan jî Nunah, Jonan) jîyana xwe li dest da. Qirar ew bû ku paşi wi birazayê wi Moxatîs (Mixaîl, Mikaîl) ê kurê Qeşe Mêku bibîte Marşîmun, lê belê xelkê Asurî xwast, ku Auraham, birazayek dî yê Yuna, bibîte Marşîmun. Moxatîs li Qudçanîsê sil bû û hate Şemsdîna. Felêt Şemsdîna, Gewerê, Dêrê (Mar Bîşo) û Tergewer pişta wi girtin û bi arîkariya Mîremadîn, ku Metranê fele mecbûr kir, ew Moxatîsi jî bikete Marşîmun. Li naw ĥemû Asurîyêt cîhanê her carê yêk kes bo rutbeya marşîmuniyê dihelbijartin. Ewe cara yêkê bû ku Asuriya du Marşîmun dihebûn.
Mîrê Rewandizê Mîr Miĥemed Paşa fermana girtina herêmêt Mukriya û Lacanê (Pîranşarê) dabû serdarê xwe Şa Murad Beg, û ewi jî heta Nexede girtibû destê xwe. Li sala 1832-ê zayînî Kurdêt Deşt û Tergewer li gel Kurdêt Serdeşt, Şino, Soma û Biradosta pêkwe, bo alîgiriya Şa Murad Begê serdarê Rewandizê, şorişek mezin kirin.
Mîremadîn li sala 1844-ê zayînî jîyana xwe yê li dest day û ew li gundê Dêmanê li Şemsdîna yê hatiye weşartin.
’Elî Eşref Beg
’Elî Eşref Beg heta sala 1855-ê Mîrê Beresori û Tergewer bûye.
’Elî Eşref Beg têkeli şorişa Bedir Xan Beg bû. Nûrula Begê Mîrê Hekariyê, ku yêk li hevkar û alîgirêt Mîr Bedirxan Begê Botanê bû, paşi têkçona Mîr Bedirxan Beg li sala 1846-ê du sala, li sala 1848-ê zayînî, dewam da şorişê. Lê belê li dumahîkê ewi taba artêşa Osmaniya ne anî û li dewrê ’Elî Eşref Beg pena bo Beresori îna. ’Elî Eşref Beg şerek zor li ser Nûrula Beg li gel Îraniya kir.
Perev Xan
Perev Xan heta sala 1857-ê zayînî Mîrê Beresori û Tergewer bûye, li gel Îraniya da şer da bû û bi destê wan hate girtin.
Cirikow Perev Xani mîrê Somayê dizanît û bigotina wi Perev Xani li sala 1851-ê Biradosta, li bakurê Tergewer, yê girtîye bidestê xwe.
Hesen Beg
Hesen Beg kurê Mîremadîni û heta sala 1883-ê zayînî Mîrê Beresori û Tergewer bûye, hevkar û bûrayê Şex Ubeydula bû ku arîkariya şorişa wi kir û paşi şorişê 3 sala dewan da şorişê û paşi 3 sala şerê li gel Îraniya hate girtin û li girtîgeha 'ecema da li sala 1883-ê hate jehir dan û koça duwahî kir.
Mîrĥac Beg
Mîrĥac Beg kurê mezinê Hesen Beg, heta sala 1906-ê zayînî Mîrê Beresori û Tergewer bûye. Dewrê wi birayêt wi li hember Îranê şoriş kirin. Xalfîn li kitêba xwe da dibêjît: Duway awarekirina Şêx Ubeydula, li Kurdistana Îranê li dehsalêt ĥeştê (80) li sedsalêt 19-ê da şorişa hêzêt Kurda û şerê wan li gel hêzêt Îranî hêşta duwahî nehatibû, bitaybet salêt 1886 ĥeta 1888-ê. Xalfîni herweto yê goti: Hasso Beg (gel Hisên Beg bûye) û Bedrî Beg (gel Bedirxan Beg bûye), kurêt Hesen Begê serokê hêzêt Deştê, ku babê wan li girtîgeha Îranê jîyana xwe li dest dabû, hêzek pêkwe înan û dest hawêtne şer û hêrişê li ser hêzêt Îranê û tirsek zor êxistine nav dilê ĥakimê Urmiyê.
Yêk li bûyerên dewrê Mîrĥac Beg Mîrê Beresori (Tergewer û Deştê) çêbûna gera Dêrê bûye. Li meha gulana sala 1896-ê li dangu gundê Dêrê çiya hilweşiya û qolupî ber rûbarê Erzînê û 8 roja ava rûbari pengorî. Paşî xelkê gundê Dêrê ber wê ku av gundê wan neraket berayîka avê kolan, ku ew ava pengurî weresiya û dar li reheve li bax û baxçêt li ser rêyê derêxistin, parêz, zevî û dirang jorda şoştin û 5 gundêt li qeraxa rubari li deşta Urmiyê wêran kirin. Li ava pengorî golek (gerek) çê bû, ku paşi 111 sala hêşta jî yê may. Ew gere nêzîkî yêk hiktara gewreye!
Gorgîn Beg
Gorgîn Beg kurê Hisên Beg û birazayê Mîrĥac Beg, ku bi navêt Sertîp, ber wê ku dereca sertîpiyê li dewleta Îranê wergirtibû, Qurto Beg û Kurdo Beg jî navdar bibû heta sala 1917-ê zayînî Mîrê Beresori û Tergewer bûye. Dewrê Gorgîn Beg kurdêt Tergewer û Beresori li gel Asuriya, Misîonerêt Emrîkî ber wê ku aliyê Asuriya digirtin, Urisa ew jî her li ser Asuriya û dewleta Îranê, şer da bûn!
Nurî Beg
Nurî Beg birayê Gorgîn Beg, heta sala 1965-ê zayînî Mîrê Beresori û Tergewer bûye, arîkariya şorişa Simayil Axa Simko û komara Mehabadê kir, Li komara Mihabadê dereca Serhengiyê hebû û yêk li wan serokêt kurda bû ku ser li Baku yê day. Paşi komara Mihabadê li gel Mela Mistefa Barzanî şer hat û çend çekdar li her dû aliya hatine kuştin.
Az (çiya)
Az an jî çiyayê Az, çiyayê lakevtî di rojhilata Mirgewer e. Ev çiya dikeve navbera Geliyê Qasimlû û Mirgewer.
Wêjeya amerîkî
Dema şoreşa Amerîkayê (1775-83) ji ber nivîsên ramyarî yên Benjamin Franklin, Alexander Hamilton, Thomas Paine û Thomas Jefferson navdar e. Romaneke destpêkê The Power of Sympathy ya William Hill Brown e ku di sala 1791ê de hatî weşandin.
Nivîskar û rexnegir John Neal di serê-nîvê sedsala nozdehem de, bi rexne kirina pêşrewên mîna Washington Irving ji bo texlîdkirina hevpîşeyên xweyên Brîtanî û bandorkirina kesên din ên mîna Edgar Allan Poe, alîkariya pêşveçûna Amerîkayê ya ber bi wêje û çandek yekta kir. Ralph Waldo Emerson pêşengê tevgera transandantalîzmê ya bibandor bû, Henry David Thoreau nivîskarê pirtûka Walden, ji vê tevgerê bandor bû. Pevçûna siyasî ya li ser abolitionîzmê nivîskarên wekî Harriet Beecher Stowe îlham girt. Van hewldanan bi domandina vegotinên xulamanan piştgirî kirin. The Scarlet Letter (1850) ya Nathaniel Hawthorne romanek klasîk a amerîkî ye û Hawthorne bandor li ser Herman Melville, nivîskarê Moby-Dick (1851) kir. Di nav helbestvanên mezin ên amerîkî yên sedsala 19an de Walt Whitman û Emily Dickinson tên hesibandin. Edgar Allan Poe nivîskarekî din ê girîng bû ku pir bandor li nivîskarên paşê kir. Mark Twain yekem nivîskarê mezin ê Amerîkî bû ku ji Perava Rojhilata dûr hat cîhanê. Henry James bi romanên mîna The Portrait of a Lady (1881) bi naskirina navneteweyî ve gihîşt.
Nivîskarên Amerîkî piştî Şerê Cîhanî yê Yekem hem dilşikestî û hem jî nostaljiya xwe anîn ziman. Kurteçîrok û romanên F. Scott Fitzgerald coşa salên 1920an girt û John Dos Passos li ser şer nivîsî. Ernest Hemingway bi The Sun Also Rises û A Farewell to Arms  re navdar bû; di 1954 de, wî Xelata Nobel a Wêjeyê stend. William Faulkner romannivîsek din ê mezin bû. Di nav helbestvanên Amerîkî de kesayetên navneteweyî jî hebûn: Wallace Stevens, T. S. Eliot, Robert Frost, Ezra Pound, û E. E. Cummings. Şanonivîs Eugene O'Neill Xelata Nobelê stend. Di nîvê sedsala bîstan de, drama ji hêla Tennessee Williams û Arthur Miller ve, û her wiha şanoya muzîkê serdest bû.
Di nav nivîskarên serdema depresiyona mezin de John Steinbeck, nivîskarê The Grapes of Wrath (1939) jî hebû.
Tevlêbûna Amerîkayê di Şerê Cîhanî yê Duyem de li ser berhemên wekî The Naked and the Dead (1948) ya Norman Mailer,Catch-22  ya Joseph Heller (1961), û  Slaughterhouse-Five  ya  Kurt Vonnegut bandor kir.
Yek ji pêşveçûnên di dawiya sedsala 20an û destpêka Sedsala 21ê de zêdebûna wêjeya ku ji hêla nivîskarên etnîkî, xwecihî û LGBT ve hatî nivîsandin e; paşnûjenî jî di heman serdemê de girîng e.
Şerê ereb û misilman
Şerê ereb û misilman şerekî leşkerî û olî yê şeş ​​salan bû ku li nîvgirava Erebistanê di navbera misilmanên bi serokatiya Muhemmed û erebên pûtperest ên bi serokatiya eşîra Qureyş de bû. Pevçûn di Adara 624an de bi Şerê Bedrê dest pê kir, û bi fetha Mekkeyê û serketina misilmanan bi dawî bû.
Dîrok
Muhammed îdia dike ku di 40 saliya xwe de ji eşîra xwe ya Qureyşiyan a li Mekkê re bûye pêxember. Qureyşiyan qebûl nekirin û piştî ku ew û peyrewên wî ji aliyê Qureyşiyan ve hatin çewsandin, Mihemed ferman da wan ku di sala 615an de li Hebeşistanê bigerin û li wir bi dilekî vekirî hatin pêşwazîkirin. Piştî mirina mamê wî Ebû Talib di sala 619an de Pêxember Muhemmed hindik kes hebûn ku di hawîrdora dijminahiya bajarê Mekkeyê de ewlekariya wî bikin.
Hin kesan li Medîneyê Îslam qebûl kirin û li Medîneyê jî peyva Muhemmed û Îslamê belav kirin. Îslam hêdî hêdî li Medîneyê di Adara 622an de mezin bû, niha 72 misilman hebûn. Wan daxuyand ku ew amade ne ku Muhemmed li hember Ereban biparêzin. Ereban bi bihîstina zêdebûna hejmara Mislimanan ev daxuyanî weke îlana şer girtin. Ereb jî di hewldana kuştina Muhemmed de di Gulana 622 de bi ser neketin. Piştî gefên kuştinê ji Ereban, Muhemmed soza parastinê ji Ensar wergirt. Paşê destûr da şagirtên xwe ku vegerin Medînê. Piştî ku ew jî çû Medîneyê, Muhemmed dest bi astengkirina karwanên ereban kir ku ji bo tolhildan û telafîkirina zirarên ku ereban li wî û hevalên wî dane.
Ev yek bû sedema şerê Bedir, Uhud û Xendekê û piştî wan şeran di sala 628an de eşîrên Ereb ên Mekkeyê û Misilmanên Medîneyê peymaneke 10 salî ya bi navê Peymana Hudeybiyê îmze kirin. Lêbelê, di sala 630 de, Ereban peymana Hudeybiyê ji ber êrişa Benubekir, beşek ji Qureyş, li dijî Benu Xuza'a, hevalbendên misilman, şikand.
Souvigny
Souvigny, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Sevdilli
Sevdilli, gundekî girêdayî navçeya Gurgumê Albistanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.asireti alxasiye. Gele sevdilli ye mezin le ewrupayi u istanbule de jiyan devamdike.
Golbazar
Golbazar, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Jimare 2 (Province No. 2) de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 47,763 kes hatiye hejmartin
Florensac
Florensac, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Gunderme
Gonderme, Gunderme, gundekî bi ser navçeya Bêgiriya Wanê ve ye.
Les Gonds
Les Gonds, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Gulîce, Dîvrîgî
Gulîce, bi tirkî Güllüce, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.
Bürgel, Thüringen
Bürgel, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Turîngiyayê ye.
Cinata Miho
Cinata Miho ( bi  tirkî: Büyükkardeş ), gundekî Omerya ye ku girêdayî navçeya  Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye.
Elman, Şêxan
Elman, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Hannes Alfvén
Hannes Olof Gösta Alfvén (jdb. 30ê gulanê 1908 li Norrköping; m. 2ê nîsanê 1995 li Djursholm) fizîknasekî swêdî bû. Ji ber xebat û îcadên wî yên di warê magnetohîdrodînamîk û fîzîka plazmayê, sala 1970yê guncavê Xelata Nobelê ya Fizîkê tê dîtin.
Jiyan
Dê-bavên wî Johannes Alfvén û Anna-Clara Romanus, herdu jî bijîşk bûn. Apê wî Hugo Alfvén komponîstekî navdar bû.
Ji sala 1926ê ve Alfvén perwerdeya fîzîk û felsefeyê dibîne, 1934ê payeya doktoriyê digire. Sala 1937ê li înstîtuta Nobelê ya bo teknolojiyê wekî profesor dest bi kar dike.
Sala 1935ê marî dibe (dizewice), pênc zarokên wan dibin.
Li ezmanan hezkirin (albûm)
Li ezmana hezkirin, navê albûma Şêxo ye. Aranjorên wê jî Şêxo, Soner Akalin û Ozan Emrah Aksoy in. Albûm ji yanzdeh kilaman pêkhatiye, ji wan çar klamên wî tirkî, yên din jî kurdî ne.
Di vê albûmê da jî Şêxo, wek mîna albûmên xwe yên berê cîh daye çar şiêrê mamostayê Cegerxwin. Ew şiêr jî "Şêrînê", "Nizanim", "Xebur" û "Şoreş" in.
Ji yên Tirkî jî kilamek ji Aşiq Melulî girtîye û navê wê jî "Ne Mutlu" ye. Gotinên kilamên din û muzikên hemû klaman yên Şêxo bi xwe ne.
Ji hemû kilaman ya yekemîn, ya ku navê xwe daye albûmê "Li ezmanan hezkirin" bala mirovan dikşîne.
Dema ku min albûm dît û navê wî xwend ji xwe ji xwe ra got:
Çima, li ezmana hezkirin, gelo jêr têra Şêxo nake ku ji bo hezkirinê diçe ezmana. Lê kingê ku min pirsên wî klamê xwend, hêdî hêdî Şêxo fêm kir ku wî çima navê albumê wusa lêkirîye.
Hezkirina ku Şêxo di vê şiêrê da tarîf dike û tîne ziman, bi rastî ew li rû dinê ne mimkune ku mirov jê tam bike. Gorî Şêxo sebebê wê çîye, ez nizanim.
" bira hezkirin ji dil be hezkirin bira ji dil be
mîna kevir û daran puc nebe ax û ava jîyanê be
mîna kulilkan rengareng be ji berf û baranê paktir be
ji hîv û rojê ronahîtir be bi eşqa mirovatiyê be
bi navê Xwedê jorin be Bîr û baweriya te be..."
Mele Yehyayê Mizûrî
Mele Yehyayê Mizûrî fiqihzan û helbestvanekî klasîk ê kurda ye ku di sedsala 18 û 19an de jiyaye.
Dîroka jidayîkbûna wî nayê zanîn lê di sala 1834 an 1837 an jî 1859an de wefat kiriye. Dibêjin ku temenê wî 150 sal bûye. Di nav kurdan de zêde nas kirî nin e. Tê gotin dîwana wî ya helbestan heye. Dîsa rawiyan gote min ko Mele Yehya gelek bala xwe daye ziman û di daira imkanê de, bêjeyên erebî û farisî jî xistine dîwana xwe. Çiyayê Mizûriyan di ser Dihokê re ye.
Mele Yehayayê Mizûrî mamosteyê Şêx Nûredînê Birîfkanî ye.
Karapêtê Xaço
Karapêtê Xaço, dengbêjê kurdî yê ku bi eslê xwe ermenî bû, ji gundê Kolhoza Êrîvanê bû û wî di 103 saliya xwe de sala 2005an jiyana xwe ji dest da. Xaço di dûmahika 90 salên jiyana xwe de bi kurdî stran çêkirin û gotin. Xaço ku 15 salan di artêşa Fransayê de leşkerî kir, 55 salan di Radyoya Êrîvanê de xebitî. Xaçoyê ku di tevahiya jiyana xwe de rastî gelek ta'dehiyan hat, bi dehan dengbêj gihandin.
Karapêtê Xaço bavê 5 zarokan bû û 15 neviyên wî jî hebûn.
Mela Xelîlê Sêrtî
Aviya ji paqiş bikin Ewa bi nave Mele Xelîlê Sêrtî daha başe tasirima Wî heye, çavkanîye wi hene.
Karapêtê Xaço
Film û pirtûk
Pirtûka Salihê Kevirbirî a bi navê Bir Çığlığın Yüzyılı: Karapetê Xaço, Sedsala Qêrînekê: Karapetê Xaço heye. Ev pirtûk piştî çapê bi mehekê hate desteserkirin û qedexekirin.
Mela Xelîlê Sêrtî
Bunu da silin bak bu ismindeki sayfa daha iyi Mele Xelîlê Sêrtî
Karapêtê Xaço
Film û pirtûk
Fîlmê Mehmet Aktaş ê bi navê Dengekî zemanê berê: Karapêtê Xaço, Voice from the Past heye.
Emîrxan
Emîrxan, bi tirkî İmirhan, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.
Qeşanlû
Qeşanlû yan Qeşan (1928: آطمالو قشانلوسى / Atmalû Qeşanlûsî; 1946: Atmalıkaşanlısı; ), gundekî li ser navçeya Gurguma Albistanê ye. Gund ji aliyê dewleta tirkî ve hatiye valakirin.
Geliyê Qasimlû
Geliyê Qasimlû, bi farisî دره قاسملو, Dare-ye Qasemlo, geliyekî ku piştî şehîdbûna Dr. Qasimlû bû Geliyê Şehîdan (دره شهدا, Dare-ye Shohada) dikeve başûra bajarê Wirmê. Gundê Qasimlû di vî geliyî de ye.
May-sur-Orne
May-sur-Orne, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Gransebieth
Gransebieth şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Me'n
Me'n ,  Xirbê Me'n ,  Xirbeme'n  yan jî Nusretiye (1928: خربه المعن / Xirbe el-Me'n ; ), gundekî Kaniya Xezalan e.
Nimshuscheid
Nimshuscheid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Forheim
Forheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Donau-Ries li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Galon
Galon, bi tirkî navê wê kirine Kekliktepe, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.
Qentarme, Albistan
Qentarme, gundekî kurd ê girêdayî navçeya Meresê / Gurgumê Albistanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Bakurê Kîprosê
Bakurê Kîprosê (bi tirkî: Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, kurt: KKTC) dewleteke nefermî li bakurê girava Kîprosê ye, ku dikeve nav Deryaya Navîn. Bakurê Kîprosê ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve weke dewlet nayê naskirin, tenê ji aliyê Tirkiyeyê ve tê pejirandin. Paytexta Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê Nîkosiya (bi tirkî: Lefkoşa) ye, başûrê vî bajarî paytexta Kîprosa yewnanî ye. Beşa Bakurê Kîprosê ji hêla hikûmeta Tirk ve hate dagirkirin û ji hêla Neteweyên Yekbûyî û cîhanê ve nayête pejirandin. Hikûmeta Tirkiyê jî bi zor û gefê Yewnanistan ji Bakurê Kîprosê derxist.