cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ferhat Kurtay
Ferhat Kurtay (jdb. 1949 Qoser - m.18ê gulanê, 1982 Amed) şoreşgerkekî Kurd e. Li gundê Xursê, Qoserê ji malbateke hebûn ji dayika xwe bûye.
Perwerdehiya wî
Dibistana, Dibistana Navîn û Dibistana Amadehiyê li Qoserê, Mêrdînê berdewam kir. Li Trabzonê beşa Zanîngehe Qesirbendî Endezyarê qedand. Di vê navbêrê de zewicî û demekê peywir endezyar kir.
Xebatên û Salên Partîgiriyê wî
Di salên dibistanê de nêrînên şoreşgerî nas kir. Ji tevgerên şoreşger ên Tirkiye û cîhanê bi bandor bû. Piştî sala 1978an de bi rêya têkîliyên fermî bi awayekî çalak beşdarî partiyê bû. Di rêxistin kirina herêma Mêrdîn ê de di avakirina lijneyên amadekar de rasterast peywir wergirt. Wekî din endamên weşanên fermî li vê herêmê belav dikir û bi cîh dikir.
Şehîda wî
Roja 23ê çiriya paşîn 1979an de tevî Durmuş û hevalên xwe yên din li mala ku lêdiman hatin girtin. Şewa ku 17ê gulanê bi 18ê gulanê ve girê dide, li nivîngeh 33an xwe şewitandin û gîhîştin nîşankê.
Das Erste
Amadekirina bernameyên Televîzyonê
Ji 1ê îlona 1999a de bernameyên Das Erste li gor rêjeya jêr ji aliyê Saziyên Ragihandinê ên Herêmî ve tên amade kirin:
Andelu
Andelu, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Antrifttal
Antrifttal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vogelsbergkreis li Hessen, Almanyayê ye.
Jacobus Henricus van ’t Hoff
Hoff, damezrînerê kîmyaya fezayî yan kîmyaya 3-alî di sala 1877an da ye. Girîngiya xebatên wî yên zanistî piştî 10 salan bi riya [Bel Joseph Le Bel]], hate zanîn. Wî di warên zanistî yên cihê da bi berfirehî xebatên pir hêja kiriye. Wek mînak di warê Hevkêşe yan hevsengiya kîmyewî (chemical equilibrium), kînîtîkên kîmyewî (chemical kinetics), pestoya osmozîk, kîmyaya 3-alî (stereochemistry), şêwazên nû ji bo texmînkirina kêş yan wezna molekulan û jihevveqetandina elektrolîtan da, encamên pir balkêş bidest xistiye.
Hoff, ji ber keşfa qanûnên pestoya osmozîk (osmotic pressure) di sala 1901ê da, Xelata Nobelê ya Kîmyayê wergirt.
Clais
Clais, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Mizgefta Nûh Pêxember
Mizgefta Nûh Pêxember û tirbeya wî ji yek cihên dîrokî û kevnare li Cizîrê ye.
Tê gotin cihê Mizgefta Nûh û tirba wî berî îslamê Dêr bo û navê wê jî “Derebuna” bo. Bi hatina îslamiyetê re wergerandinê mizgeftê hatîye kirin. Li qeta bin mizgeftê de tirba Nûh Pêxember heye. Li ser tirbê mizgefte û pêşiya deryê mizgeftê jî tirbeya Ebûliz Îsmaîlê kurê Rezaz heye. Tirbeya Nûh Pêxember pênc metreyan dirêj e.
Ziyaretkirin û dîtina tirbeya "babê mirovayetiyê yê dûwemîn" bala turîstên bîyanî û navxweyî dikişîne. Ew qeta bodrumê ya tirbeya Nûh Pêxember têde teng û dirêje.
Li ser kevirekê nivîsandinek jî berî dûsed salan heye û di wê nivîsandinê de dibêje: “Kamûsa Fîrozabadî ka cihê tirbeya Nuh pêximber li kîjan cihîye dibêje.”
Blagny-sur-Vingeanne
Blagny-sur-Vingeanne, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Soranser
Soranser, gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.
Binawiyê
Binawiyê, gundekî bi ser navçeya Rewanduzê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Paxaştêş
Paxaştêş, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Germero
Germero,, gundekî gellekî dîrokî û xwesik ku girêdayî Kerborana Mêrdînê ye. Germero di sala 1994an de ji aliyê dewleta tirk ve hate valakirin. Gundê Germero ji 20 malan pêk dihat û nêzîkî 200 kesî lê dijiyan.
Kop, Espîr
Kop (bi tirkî: Yenimahalle), gundekî bi ser navçeya Espîra Erzîromê ve ye. .
City of Lancaster
City of Lancaster bajarekî Lancashire, Înglistan e.
Dêkan
Dêkan ron û vê reng e. Dêkan alkanek e, direfşê xwe C10H22 e.
Bi tevayî
Dêkan di avê da nahele. 75 îsomêrên Dêkan hene.
Xeterên Dêkan
Dêkan canî însên sordike û dêle ew bixwûrê. Dêkan têkeve çavê mera êşek û sorbûnê çêv çêdibe.
Bikaranîn
Dêkan di Fuel-Air Bomb da tê bikaranîn.
Makû
Makû an jî Mako (bi kurdî weke Mewkê jî bilêv dikin) bajarekî Rojhilatê Kurdistanê ye û dikevê bakûrê rojavayê Îranê. Her wisa bajarê navendî ya şaristana Makû (navçe)e. Nêzîkî sînorê bakurê Kurdistanê. Piraniya gelê Makûyê kurd in, lê li herêmê azerî jî dijîn. Hin kes li ser vê bawerê ne ku navê Makûyê ji peyvên Mad Kûh (çiyayê mad, med) tê. Med bav û kalên kurdan in. Kurdên Makûyê gelekî welatperwer in, ziman û çanda xwe ya kurdî baş parastine. Dewleta Îranê ji bo ku pêşveçûnên kurdan ra astengan çêbike, serdestiya navçeyê daye destên azeriyan. Azeriyan gelek nemirovahî dijî kurdan kirine û dikin lê kurdan tu caran serê xwe berjêr nekirine.
Sommette-Eaucourt
Sommette-Eaucourt, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Makû
Zimanên bajar
Zimanên devera Makoyê kurdî û azerî ne. Di nivîsên li ser înternetê yan li her derê ku bibe, azerî hewl didin Makûyê wekî bajarekî azerî bidin nasandin lê ev yek nikare rastiyê biguhure. Divê bê gotin, ermenî jî li vî bajarî pirr bûn, lê azeriyan di dema qirrkirinê de, ew gişt qirr kirin.
Kurdên Makûyê
Makû bajare ki kurd e li berêva (ji qedim) lê hin diroknas dibêjin berî folkana agrî de kurda li wir dijiyan u û kurda folkana agrî ditî ye u hin ji dibêjin beriya (pêş) êrîşên moxola li maku yê kurda dijiya. Bajarokeka şewtî nêzîkî bajarê Makuyê yê ku navê we dambad e. Ev bajaroka nêzikî çiyayê agrî yan heman glîdaxeku niha hinek berete û asarên wê mane. Hin dibêjin ew bajara kurda bûye ku piştî folkana glîdaxê şewitiye. Kurdê Maku ye piranî wan ji eşîra Celalî ne.
Koçber kirina kurdên Makû yê
Di serhildana komara Agirî ya ku kurdên makûyê jê re dibêjin şerl gilîdaxê da û serhildana Celaliyan da ku bi mêrxasî şer ser danîn û piştî şikestina şoreşa wan bi rêberiyê Biroyê Heskî Têlî û Ferzende Beg yê Celalî rêjîma şahê Îranê dest bi komkujî a kurda kir u dest bi koçber kirina wan kir û berbi Xorasan û Qezwînê ve koçber kirin lê belê dîsa Makû (Mewk) piraniya wê kurd in tê gotin ku gelê Makûyê pranî koçber bûne û li gundan dijîn lê vê gavê kurdan ji koçberî dest vekişadine û li Makû û gundên wê da dijîn kurdê Makûyê piranî Celalî ne û tê da Mîlanî jî hene.
Hatina azerîyan li Makûyê
Dema hikûmeta Şah Îsmailê sefewî de pîştî koçber kirina kurdan berbi Xorasanê wî li şûna kûrdan Azerî anîn Mewkê. Yek ji wan tayfê ku hatine Mewkê tayfê beyat bûn ku hê ji neviyên wan li Makûyê dijîn û paşê berê berê (hindik nindik) Azerî hatin Mewkê.
Gunden mezin ya kurd
Behlûl kend, Dêm qişlax, pincarlû, Zekerlî, Qereyax ev ji gundên mezin ên bajara Makûyê ne ku ji sedî sed kurd nişîn in û nifûsa her yek ji van gundan ji 2000 hezar kes heya 3000 kes e.
Navê hinek gundên Makûyê
Bêrî, Qûç, Kulîk, Nawir, Adexan, Kolos, Têlimxan, Xerman, Yarmiq (ku di dema şoreşa Îranê de hat bombebaran kirin), Melhem, Qoçalî, Tîkme, Zilekê jêrîn, Zilekê jorîn, Îsa kend, Mele Hesen, Şêx Esker, Înce, Kendal, Qizil daxa kurda, Xeleca kurda, Çexmaxlû, Daylan kend, Eşq abad, Girik, Dêm, Zekerlî, Sîra, Mistefa qelesî, Kêştaz, Qizilsûrî. Ev gund û gelek gundên din jî ji sedî sed kurd nişîn in.
Kelêyên ewkê
Li Mewkê bi 10han kel hebûn lê mixabin ku ew kela na hatine xerab kirin ji ber ku dixwestin wê bajarê azerî bîkin lê disa li ber wana kela mistefa lê gundê kosê da e. Mistefa mîrek ji wan mirê mezin ê Mewkê bu ku bi salan Mewk bin destê wî da bû. Kela qeye ku yek ji wan kelê dirokî ê Mewkê e ku li bin çiyayê Mewkê da ye û diroka wê kelê dighêje serdema Şah Îsmaîl û ew kel bi destê Şah Îsmaîl hat xerab kirin. Li gorî zaninan ew kel ji dest kurda da bû û hezên şah nikarî bûn tê kewîn hindir bi viranî (derewanî) mirê kurd re di bêjin em go tubêj bikin û mir dixapîne u dema ku mîr derî vedike wana erişê ser kurda dikin û kelê jî xirab dikin û pişti wê şah kurda re neyartiyê dike û dest bi kuştina kurda dike.
Qubêşê
Qubêşê, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Elîava, Şino
Elîava gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 648 kes (108 malbat) bûn.
Tengballeke
Tengballeke, navê yek ji gundên gundistana Mukriyanî Rojhilat, li Navçeya Navendî, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Tengballeke 163 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 35 e.
Oriana Fallaci
Oryana Fallaci (29'ê pûşpera 1929 - 15'ê rezbera 2006) rojnamevan û nivîskareka Îtaliyayî bû û bi taybetî digel siyasetvanan hevpeyvîn dikir. Di Şerê Cîhanî yê Duyem de, Fallaci partîzan bû. Çalakî yên rojnamevanî yên wê gelek dirêj û serkevtî bûne.
Wê digel zor rêber û kesêtî yên navdarên navnetewî hevpeyvîn kiriye:
Piştî xanînişînbûnê, Falaçî destkir bi nivîsandina hinek gotar û pirtûkên rexnegirane sebaretî Îslam û Ereban.
ZDF
ZDF yek ji mezintirîn dezgehên ragihandinê ên Ewropayê ye. Televîzyona ZDF di sala 1960'a de dest bi weşana xwe kir. Navenda wê li bajarê Mainzê ye.
Necmi Öner
Necmî Oner (z. ? − m. 18'ê gulanê, 1982), li Çêrmikê ji malbateke dewlemend hate dinê. Hîndekariya xwe ya sereta, navîn û lîseyê li Çermîkê qedand. Hê di dema dibistanê de bû xwedî xisletên vekirîbûna ji nêrînên nû re, nîqaş, lêpirsîn û têgîhîştinê. Destpêkê bi şêweyekî sempatiyê girêdana wî ya bi DDKDyê re hebû, paşê ji axaftin û xebata kadroyên PKKê Ahmet Kurt û Huseyin Durmuş bi tesîr dibe û PKKê nas dike û di demeke kin de tevlî xebatên li Çermîkê dibe.
Bi xebatên xwe yên serkeftî yê di nava ciwanan de, di girseyîbûna têkoşînê de rolekî girîng lîst. Berî were girtin bi demeke kin, di Komîteya Amadekar de berpisyartiya Ciwanan wergirtibû. Ji ber bûyereke ku li dibistanê derdikeve, di sala 1979an de tê girtin. Bi awayekî fîîlî cîhê xwe yê di berxwedanan de her wext parast. Şeva ku 17'ê gulanê bi 18'ê gulanê ve girê dide, Şeva Çaran, li zîndana leşkerî ya Amedê, di qoxûşa 33an di çalakiya ÇARan de cîhê xwe girt.
Hêvî Îbrahîm
Hêvî Îbrahîm Mistefa ( li Girkê Legê, Hesîçeyê), di 2014an de serokwezîra Kantona Efrînê ya Rojavayê Kurdistanê bû.
Zarokatî
Îbrahîm li Mabeta li parêzgeha Helebê, ku girêdayî Herêma Efrînê ye, ji dayik bûye.Ne diyar e ka malbata wê çawa li Mabeta bi dawî bûye, bi teoriyek ku dibêje ku malbata wê neçar ma ku di dema serhildana Dêrsimê ya 1937-38 de ji parêzgeha Tunceliyê birevin.
Lêbelê, teoriyê delîl tune û bi gelemperî tê bawer kirin ku malbata wê ji yek ji du bajarên gengaz ên Tirkiyê, Kahramanmaraş an Adiyaman e.
Mamostetî li Helebê
Îbrahîm demeka berçav li Helebê derbas kir û bîst û pênc salan mamostetî kir. Wê di destpêka bîstsaliya xwe de, di sala 1987an de, dest bi mamostetiyê kir, berî ku derbasî bajarê Efrînê bibe di nav alozî û nediyariya şerê navxweyî yê Sûriyê de di sala 2012an de.
San Marîno
Di 3'ê rezberê 301'ê de azad dibe. Navê San Marîno ji lehengê bi navê Marinus tê. Aboriya welêt li ser tûrîzmê ye. Parastina San Marino li ser Îtaliyê ye lê artêşeke sîmbolîk jî heye.
Feldatal
Feldatal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vogelsbergkreis li Hessen, Almanyayê ye.
Moussan
Moussan, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Mela Mihyedîn
Mela Mihyedîn nivîskarê kurd û mamosteyê ziman û wêjeya kurdî ye.
Jiyana wî
Li gundeki biçûk yê Kerboranê hatiye dinê. Dîroka jidayîkbûna wî ne eşkere ye û kesek jî nizane ku kengî hatiye dinê. Serê pêşî navê wî Rizgar û paşî jî Azad datînin lê ji ber hin sedemên nexweşiyê radibin wan navan diguherînin û navê Mihyedîn li wî dikin. Di salên 90î de wek hema bêje her kurdekî mala wî ji alîyê leşker û cerdewanan ve tê şewitandin. Piştî şewata gund maliyên wî û hemû gundî her tiştê xwe di nava agirê har de wenda dikin. Maliyên wî ji Torê lê dixin û tên deştê. Zaroktiya wî piranî li Hezexê derbas dibe.
Perwerda wî
Pêşî li ber destê dayîka xwe dest bi perwerdê kir. Zaroktiya wî di nava klasîkên kurdî û wêjeya klasîk de derbas bû. Pişt re ji bo perwerdehiya fermî li gundê Zergûza Xwarê dest bi xwendinê kir û pişt re ji bo xwendinê berê xwe da bajarên Hezex, Êlih û Stembolê. Dawiya dawîn li Amedê xwendina xwe temam kir û dîploma xwe wergirt.
Çîroka wî û ziman
Gava ji bo xwendinê ji Stembolê berê xwe da Amedê biryarek da, wê li bajarê xwe bi zimanê dayîka xwe xeber bida. Ji bo vê yekê li her qadê bi zimanê xwe xeber dida. Di şitexaliya de li hin cihan asê dima û peyvên biyanî bi kar dianî. Ji bo çareseriya vê yeke li çareseriyan geriya û dît ku li bajêr dersên zimanê kurdî tê dayîn. Rabû û çû qeyda xwe çêkir û dest bi perwerdehiya zimanê xwe kir. Di demek kin de ji asta yekê heta asta mamostetiyê xwendina xwe temam kir û ji Bahoz Baran îcazeta xwe wergirt. Cara pêşî ji aliyê wî ve telefon hat û pola asta yekê dane wî. Bi vî awayî jî dest bi mamostetîya zimanê şêrîn kir.
Hîn di serî de ji rêzimanê hez nekiribû û bêhtir bala wî li ser wêjeyê bû. Bêhtir li ser wêjeya klasik xebitî. Hem dersen rêzimanê dida û hem jî dersên wêjeyê. Di dawiya de dest ji rêzimanê kişand û ji bo asta sêyê û carna jî ji bo asta mamostetiyê dest bi dayîna dersên wêjeyê kir.
Blaisy-Bas
Blaisy-Bas, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Mela Mihyedîn
Meseleya navê wî
Her gava dest bi dersa wêjeyê dikir li ser depê beytek ji Melayê Cizîrî û helbestvanên din dinivîsand û beyta nivîsandî şîrove dikir. Di nava helbestvanan de favoriyê wî Melayê Cizîrî bû. Hingî qala wî dikir ji aliyê xwendekarên xwe ve wek “Mela” û “Seyda” nav li wî hate kirin. Kesa bû pêşeng û ev navê “Mela” li wî kirî nûjiyanê bû. Werhasil kelam ev wek nasnav li ser wî ma. Çîroka navê wî jî wiha bû, lê tu têkiliya wî û melatiyê tune ye.
Valens
Flavius Valens (zayîn, li Cibalae, herêma Panonniayê (îro Vincovci, li Kroatiyayê ye) 328 - mirin, 9'ê gelawêjê 378 li Şerê Adrianopolisê) yek ji împeratorên Romê yê ku li rohilat di navbera 364'an û 378'an de împeratorî kargêr kirî bû.
Langenlonsheim
Langenlonsheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Valens
Jiyan û Împeratorî
Ji pê Valentinianus I Valens wek pardar da zanîn li hemberî Valens serîhildan ji bo derbazbûna textê ji aliyê Procopius derket. Valens di 366'an de bin xist û di 27'ê gulanê de Procopius îdam kir.
Di navbera 367'an û 369'an de Valens li dijî vîzîgotan ji bo êrîşên wan ên ser Dakyayê bêrewastane têkoşîn kir. Di 376'an de êrîşên vîzîgotan ji bo bandora hunan li rojhilatê rawestandin.
Di wê demê de tevî ku Valens sefereke li ser sasaniyan plan kiribû jî, ji bo zêdebûna êrîşên gotan û derbazkirina wan a sînorên împeratoriyê nêzîkî Danûbiyê Valens di 378an de bêçare çerxa ser gotan bû.
Di wê salê de Şerê Adrianopolîsê çêbûye û di 9'ê gelawêjê de Valens bi xwe hat kuştin û pê re artêşa wî jî bi piranî hat tunekirin. Bi vê cengê re hilwaşîna Romê lezbû.
Bawermendên xiristiyan bawer dikir ku kuştina Valens ji ber paganbûna wî wek cezaya xwedê bû. Ji Valens şûnda Theodosius I derbazî textê bû.
Mela Mihyedîn
Xebatên wî
Nivîsên wî yên pêşî di kovarên Wêje û Rexne, Nûbihar, Bar, E-Çandname û E-Sînemaya Serbixwe de derketine. Niha jî hem ji bo malperên wekî Rîa Taza, Çandname , Rûpela Nû , Nêrîna Azad , GazeteDuvar û Sînemaya Serbixwe dinivîse.
John Steinbeck
John Ernst Steinbeck (jdb. li Salinas, California; m.  li New York) nivîskarekî serkeftî yê DYAyî yê sedsala 2oemîn bû. Sala 1962î Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtiye.
Di malbateke cotyar î xizan de hatiye jiyanê. Ji bo bixwîne û jiyana xwe bidomîne di gelek karên dijwar de dixebitî. Nekariye zankoyê bidawî bike. Lê xizanî û ceribandinên wî jê re deriyê wêjeyê vekiriye. Wî cîhana xizan û bindestan bêhempa şîrove kiriye û raxistiye ber çavên xwendevanan.
Li seranser Kurdistanê romana wî ya Tiriyên Xezebê, herçendî bi zimanê Rom (Tirk), Ereb û Farisan be jî, tê naskirin. Ev romana wî gelek caran hatiye fîlmkirin jî.
Ferîd Xan
Ferîd Xan (z. 1979, Gimgim) helbestvanê kurd e.
Jînenîgarî
Ferîd Xan di 7ê tîrmeha 1979an de li gundê Înaqaya ya Gimgimê hate dinyayê. Di 15 saliya xwe de dest bi helbestê kir û 19 salî pirtûka wî ya yekemîn bi navê Kemana min mîna gundekî digirî hat weşandin. Di sala 2003'an de pirtûka wî ya duyemîn li Stenbolê bi navê Altı Katlı İnsan Kulesi (Barûya Şeşqat a Mirovan) hat çapkirin. Demekê li Almanya Edîtoriya Kovara Amara ya Wêjeyî û Hunerî kiriye. Di Mezopotamya TVyê de programek bi navê Ba û Ka li ser wêje û helbestê amade kir. Ji sala 1994an vir ve li Elmanyayê dijî.
Kobanî
Kobanî, Kobanê , bajarekî kurdan e, li Rojavayê Kurdistanê, ew li ser sînorê di navbera Sûriye û Tirkiyeyê de ye, li hemberî bajarê Sirûcê yê li aliyê tirkî. Kobanî nezîkî 160 km bakurî rojhelatê Helebê ye, Kobanî li rojhilatî Firat e 30 km navbera wê û Firat de heye, piraniya xelkê li ser çandiniyê dijîn û bi xebat û çêkirina xerazan pir bi nav û dengîne .
Şêniyên Kobaniyê û gundên wê bi tevahî kurd in, ji bilî malbatên polîs û memûrên dewletê yên ji deverên din hatine. Ta salên heftêyan jî malên ermeniyan lê hebûn lê yek bi yek bar kirin Helebê yan welatên din, Ermenistan jî di nav de. Êlên Kobaniyê yên mezin eşîrên Berazî û Kêtikan in. Serdarên navdar yên Berazan Bozan Beg û Hirço Beg bûn. Ji aliyê Kêtikan yê herî navdar Besrawî Axa bû. Bozan Beg di dema xwe de nûnerekî Rihayê bû, di Meclîsa Millî ya Mezin a Enqereyê de. Kurê birayê wî Hirço, di salên 50yan de li Şamê nûnerê parlamena Sûriyeyê bû û Hirço yek ji sazdarên komeleya Xoybûn bû. Şêx Salih, ku ji Amûdê hatibû û rêberiya terîqeta neqşebendî dikir, yek ji navdarên bajêr bû, wekî Mele Mislim, Miftiyê Kobaniyê, Meçhan Axa ji Kaniya Ereban, dengbêj Mişoyê Bekebûrê, Baqî Xido, hunermend Reşîd Sofî, Miço Kendeş û herweha birêz Polat Can û Jan Dost, çendek in ji nivîskar û rewşenbîrên kobanî yên navdar in. Piraniya xelkê gundên bi Kobaniyê ve girêdayî xwe bi çandiniyê ve mijûl dikin. Di van salên dawîn de li Kobaniyê pîşesazî jî berfireh bû.
Navê Kobanî
Kobanî li dû ketina Dewleta Osmanî, li dawiya şerê cîhanî yê yekem ji aliyê fransiyan ve li ser rûbareke di navbera gundê Kaniya Ereban (di kutûgên Osmaniyan de: Arabpinar) û gundê Kaniya Murşid de hat şênkirin. Kurmancên herêmê navê ku fransiyan destpêkê li vê şûnê kiribûn "Companie" (ligor nivîsa kurmancî: Kompanî) ligor zimanê xwe wergerandin Kobanî. Pêş 60 salan, kesên şênkirina wê dîtibûn, dîroka şênkirina bajêr dizanibûn. Lewma navê Kobanî di arşîvên Osmaniyan de tune. Navê erebî Eyn el-Ereb ji navê Arabpinar hatiye, yanê wergera navê kurdî "Kaniya Ereban" e. Li gorî nivîskarê kurd Şahîn Soreklî ji hinek kesên ji herêmê, herêma ew bi xwe lê ji dayik bûye, bihîstiye, navê "Kaniya Ereban" li wê şûna li ser rûbarê, îroj rojhilatê Kobaniyê, hatibû kirin, çimkî havînê koçerên ereb pezê xwe lê av didan. Ta pêş destpêkirina raperîna sûrî, erebên ji berriya di navbera Reqayê û Kobaniyê de havînan pirêzeyên (erdên) kurdan li dû paleyê ji wan dikirîn û pezê xwe lê diçêrandin. Payîzê dîsa li warên xwe vedigeriyan.
Xaknîgarî
Firehbûna erdê Kobaniyê 3000,23 km 2 ye. Hêjmara şîniyê wê li gorî serjmara dewletê di sala 2000î de 204.653 mirov in. Li gorî nexşeya Kurdistanê, Kobanî û herêma Deşta Pîrsûsê yekser bi Rihayê ve girêdayî bûn. Di nav dewleta Sûrî de Kobanî bi Helebê ve girêdayî bû. Li rojavayê bajarê Kobaniyê bi 30 km çemê Firatê derbas ji aliyê Tirkiyeyê derbas aliyê Sûriyeyê dibe. Kobanî bi derûdorê 80 km dûrî bajarê Rihayê ye.
Kobanî, di parêzgeha Helebê de ye, ji navenda bajarê Helebê bi 150 km dûr e. Li bakurê wê sînorê dewleta Turkiyê ye Kaniya Murşid. Li başûrê wê bajerokê Sirrînê heye û li başûrê rojhilat bajarê Reqayê heye. Li aliyê rojhilat bajarokê herî nêzik Tilebyad e. Bajerokê herî nêzik li rojava Cerablus e (li rojavayê şûna Ferat dikeve nav erdê Sûriyeyê).
Herêma Kobaniyê ji zewiyên deştî û yên qeracî (girên ne weqa bilind) pêk dihêt. Gundên li aliyê rojhilat ta gundê Tilêcbê wek gundên Deşta Pîrsûsê dihên nasîn. Li başûrê bajêr Girê Miştenûrê heye û ger mirov ji wir ber bi bashûr ve biçe, erd bi piranî qeracî ye. Li dû derûdorê 30 kîlometrên mirov dîsa digihê Çemê Firat, çimkî Firat li dû ku dikeve nav erdê Sûriyeyê xwe ber bi rojhilat ve badide. Rojên îroj av li Kobaniyê, bi taybetî salên bêyî berf û kêmbaran, hindik e. Ta dû nîvê yekem ji sedsala 20an golek li Kaniya Murşid hebû û rûbarek ber bi rojhilat ve diçû, di navenda Kobaniyê re derbas Deşta Pîrsûsê dibû. Li Kaniya Ereban jî kaniyek hebû, ji bilî ava Qinaya Romanan. Hemî bi derbasbûna demê re miçiqîn.
Aborî
Di herêma Kobaniyê de bêtir ji 300 gundan hene. Pirraniya xelkê bi çandiniyê û karên pê ve girêdayî ve mijûl in. Li gundan xwedîkirina dewêr jî heye. Li bajêr şûnên tamîrkirina otomobîlan, traktoran û patosan hene. Pêş kirîza dawîn û koçkirina xelkê bajêr tulumpeyên avê û “ẍerrazeyên” kolandina bîrên avê jî li vir dihatin çêkirin. Çiqa şêniyê bajêr û gundan xwe bi karan ve mijûl dike jî, bêkarî bi zêdebûna jimara şêniyê herêmê re bêtir bû. Bi encamê di van salên daîn de bi hezaran derketin derve û li bajarên Sûriyeyê, Libnanê, Tirkiyeyê, Başûrê Kurdistanê, heta li Cezayirê û şûnên din dest bi karkirinê kirin. Di van salên dawîn de gellekan ji wan pere ji derve ji xwediyên xwe re dişandin. Ji bilî çandina gênim, cehê, û babetên din, di van salên dawîn de çandina darên fistiqan û zeytûnan jî li herêmê zêde bû. Çandina bembû bi encama kêmbûne avê sal bi sal kêmtir bû. Wekî gellek herêmên li rojhilatê Helebê, Kobanî jî ji lêniherîneke pêk-û-pêk ya hikûmeta sûrî dûr ma. Kurdbûna xelkê herêmê jî bêguman bandora xwe hebû. Av û elektrîk bi şêweyeke berdewam nebûn, karxaneyên mezin li herêmê nehatin birêxistin û zanîngeh li bajêr bi rê neketin. Ligel wê jî xwediyên şehadeyên bilind di zêdebûnê de bûn.
Jiyan
Daniştvanên Kobaniyê Kurmanc in û zimanê wan yê devokî Kurmancî ye. Ta pêsh çend salan jinên bajêr û gundên wê kincên Kurmancî, Kiras, xeftan, derpeyê dirêj di bin de, bervanek û sixme li xwe dikrin û jinan kofî, keçên berbext tac û rext didan ser serên xwe. Mêran kiras li xwe dikirin û çefî û egala erebî bi kar dihanîn. Lê di van salên dawîn de, bi taybetî li bajêr, pirraniya ciwanan, bi keçan û lawan ve, dest pê kirin kincên ewropayî li xwe kin. Xelkê herêma Kobaniyê bi mazûvaniya xwe navdar in, mêvanhez in. Gellek ji Kurdên aliyê Tirkiyeyê salên heştêyan bi alîkarî û ma’zûvaniya wan derbas welatên din bûn. Çiqa rewş aborî ya hinekan ji daniştvanên herêmê ne weqa baş bûya jî xelkê herêmê ta çend salan berê di jiyana xwe de bextiyar bûn. Ji ber ku pirraniya xelkê endamên eşîran bûn, endamên civatê bi hev re alîkar bûn. Li herêmê dawetên bi dahol û zurne, govend û şahî, payîzê, dema ciwan li dû mewsiman dizewicîn, hebûn. Bi dehan, li hinek şûnan bi sedan, merî û mêvan beşdare van dawetan dibûn. Li Kobaniyê û doraliyên wê hinek xwaringehên mezin di salên dawîn de vebûn. Dema Newrozê bi hezaran derdiketin ser kaşê Miştenûrê bo pîrozkirina cejna neteweyî. Ev hemî ji meha 1emîn ya sal 2014 û şûn ve bi encama koçkirinê û penaberiyê hat guhertin.
Eşîr û êl
Li herêma Kobaniyê û ya Pîrsûsê eşîrên Kurdanên navdar ji demên par ve hebûne. Ta nîvê dûyemîn ji sedsala 20emîn beglerên wek Bozan Begê û Hirço Begê (Bozan û Mustefa Şahîn li Mekteleyê) ji Berazînên û Besrwaî Axa ji Kêtikan xwediyên pêkanî û rolên mezin bûn. Mechan Aẍa jî serdarekî Pîjan bû (li Kaniya Ereban bû). Gelek axa û malmezinên Kurdên li vê herêmê bi nav û deng bûn. Herêma Kobaniyê yek ji herêmên Kurdistanê û Sûriyeyê ye ku tê de bandorên erf û adetên eşîrvaniyê zindî man û di zihniyeta daniştvanên herêmê de xwedan rol bûn. Eşîrên din jî li herêmê hebûn, wek Şêxiyan, Bêskan, Zirwaliyan, Zînikliyan, Şedadîyên, I’lêdînan, Mi’êfiyan û yên din. Hinek ji wan şaxên ji eşîrên mezintir bûn wek ya Berazîyên û ya Kêtikan. Hevgirtina endamên eşîran û bandora wan di salên dawîn de kêm bûn. Bi hatina sedsala 21emîn re bandor ji gelek alîyen ve bi sînor bû û li herêmê beg û axayên navdar û bi hêz nemabûn.
Gund û navçe
Kobanî ji çar navçeyan pêk dihêt: navçeya Kobaniyê bi xwe, Şêxên li rojava, Sirrîn li başûr û Çelebî li rojhilatê başûr. Şêxên bi xwe ne gundekî kurdan e. Ew li aliyê rojhilatê Çemê Firatê hema - hema gundê tenê ye ku gundekî ereban e. Li doraliyên Sirrînê û Çelebiyê çend gundên ereban jî hene. Bêhtir ji 321 gund li herêma Kobaniyê hene; Helinc, Şêran, Şeran, Tilêjb, Girê Xezalan, Bozik, Qilhedîd, Qûmlix, Minaz, Mezrê, Zinarê Qul, Mêrg, Menik, Elî Şar, Serbehur, Gewrik, Taşlog, Tilik, Hemamik, Qizelî, Xanik, Qeremux, Xerabî Kuçkan, Çortanek, Çoxan, Sê Telp, Çixur, Xerab Kort, Bîreş, Kortik, Derbazin, Kuleh, Korpîngar, Gundê Osê û Sûsan hinek ji wan gundan in. Gundê Kaniya Murşid li rojhilatê Kobaniyê û gundên Kaniya Ereban û Mikteleyê li rojhilatê wê di salên dawîn de bûn beşên ji Kobaniyê.
Bermayiyên dîrokî
Li hinekan ji gundên herêma Kobaniyê bermayiyên dîrokîyên kevnar hatine dîtin, lê bi piranî ji wan şûnan hatine rakirin û li kevnarxaneyên bajerên mezin, yek ji wan Heleb, hatine bi cîh kirin. Gelekên din hatine dizîn û wenda bûne. Li Şêranê, ji bo nimûne, dû pêkerên şêranên ji kevirê reş hebûn, lê ji wir hatin birîn û li Reqqayê hatin danîn. Li ser Girê Miştenûrê şikeftên dîrokî hebûn, lê hinek ji wan hilweşiyan yan tiji xwelî bûn. Li herêmê gelek zêwiyên pîroz berê hebûn, lê bi derbasbûna demê re neman. Zêwîya Xanmamed û Zêwîya Kurikê dû ji wan in. Demekê dêrên Ermeniyan jî li Kobaniyê hebûn. Ya mezin ji wan li nêzikî xwendegeha Ermeniyan ya li başûrê navenda bajêr bû û du dêrayên biçûktir hebûn, lê bi mişextkirina an ji Ermeniyan rê dêrên wan jî neman. Dest pêk a sedsala 21emîn ji bilî 2-3 Ermeniyan kesek li Kobaniyê nemabû.
Ermenî û endamên netewe û olên din
Divêt bihêt gotin ku rola Ermeniyan di şênkirin û pêşvexistina Kobaniyê de pir mezin bû. Ermenî dest pêka salên sedsala 20emîn ji aliyê Tirkiyeyê rewiyabûn û hatibûn nav Sûriyeyê. Gûman tê de niye ku ew bi alîkariya desthelatdariya Fransî li Kobaniya dest pêkê hatibûn bi cîh kirin. Bi kêmasî te dawiya salên 50ahn piraniya şêniyê beşê bakûr ji Kobaniyê, beşê li bakurê rûbarê, Ermenî bûn, lê Ermenî li aliyên din jî hebûn. Dêrayeke wan ya mezin û yek yan dû dêrayên biçûk hebûn. Her weha xwendegeheke Ermeniyan li kêleka qada bajêr hebû. Pîşesazên Kobaniyê te dawiya salên 50han hema-hema hemî Ermenî bûn, ji makînêsan û lihêmciyan bigir ta ne'ilbend û kulavçiyan û qilêçiyan. Dest pêkê ew her wûha xwediyên qehwexaneyan û firoşgehan bûn, wekî Qehweya Karmên, Dukana Lîwon ya ku gelek ji babetên meyê û cigareyan difirotin, û dukana Canîgê Qesab. Berber û qondrecîyên dest pêkê jî yan Ermenî yan Sûryanî bûn. Gelek şagirtên Kurd li ber destê Ermeniyan fêrî karên pîşesazî bûn. Piraniya şofêrên des tpêkê jî Ermenî bûn, wek Almaz Bêdo û lawên wî; wek Lawo û brayê wî Stîpan. Navbera KurmancÊn û Ermeniyan gelekî baş bû û gelek ji wan hevalên ji hev nêzik bûn. Çi kêşeyên olî ta salên 50han di navbera Kurmancên Misilman û Ermeniyên Xiristiyan de nebûn. Hemî Ermeniyan bi Kurmancî dizanibûn û gelekan ji wan wek Kurmancan dipeyivîn. Di nav Xiristiyanan de çend malbatên Sûryanên jî hebûn, wekî Mecîdê berber. Salên 40an bi kêmasî du malên Yahûdiyan jî li Kobaniyê hebûn. Li herêma Kobaniyê Ereb nebûn, ji bilî ma'mûr û cendirmeyên li Kobaniyê bixwe. Ger çend malbatên ji paşerehên Erebî hebûna jî ew bi ziman, ferheng û adetên xwe bû bûn Kurmanc.
Şoreş
Ji roja ku Rojavayê Kurdistanê ji bakur hate qutkirin û heta roja me ya îro, gelê Rojevayê Kurdistanê her tim himbêza xwe ji hemû şoreş û şoreşvanên beşên din û bi taybetî jî yên Bakurê Kurdistanê re vekiriye. Me li jor behs kiribû ku şervanên Kurd ên Berazî li gel Osman Sebrî li hember Tirkan çalakî pêk anîn û hewl dan xwe bigihînin şoreşa Agirî. Her wiha jî serok eşîra Beraziyan Şahîn Begê Mîran di avakirina Komela Xoybûn de rolek sereke leystine. Her wiha jî Birayê wî Bozan Beg ji aliyê destlatê ve hatiye binçav kirin. Di heman dem de, gelê Kobanî wek hemû Kurdên Rojavayê Kurdistanê piştgiriya şoreşa Başûr jî kirine. Di havîna sala 1979an de Abdullah Öcalan ji bakur derbasî rojavayê Kurdistanê bajarê Kobanî bû û pişt re jî Kobanî bû dergehê herî girîng ê derbasbûna partisan û şervanên PKK. Wis ajî Kobanî bû yekem qada ku himbêza xwe ji şoreşa PKK re vekir. Bi hezaran ciwan û keç beşdarî şoreşê bûn û li sere çiyayên Kurdistanê li hemberî neyarên gelê Kurd şer kirin, bi sedan ji wan xwîna xwe ya pak di riya azadiyê de rijandin û bi hezaran jî hîn li sere çiyayên Kurdistanê şer dikine. Kobanî di riya azadiyê de gelek zarokên xwe yên qehreman qurban kirin, wek Şîlan Baqî, Dîcle, Akîf, Halim, Sebrî, Perwîn û bi dehan ji şehîdên qehreman.
Ev bajarê kurdan, di 19 temûze 2012´an de kurdan bi tememî dest danî ser hemû sazîyên wê yên rêveberî, leşkerî û sîyasî hemûyan û xweserîya denezand. Ev roj, weke roja ku di dîroka kobanê de û di dîroka kurdistanê de bi navê kobanê rojeka dîrokî ya ku ket dîroka kurd û kurdistanê de.
Li beşê "Rewşa Siyasî" binihêre.
Clasville
Clasville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Paris Saint Germain
Paris Saint Germain (PSG) yaneyeke futbolê ji Parîsê ye. Tîm di sala 1904an de hat avakirin bi navê stadyûma tîm Saint-Germain e.
Gostiga
Gostiga, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Vilshofen an der Donau
Vilshofen an der Donau bajarokekî navçeya (Landkreis) Passau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Sons-et-Ronchères
Sons-et-Ronchères, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Binmêrde
Binmêrde, gundekî bi ser navçeya Rewanduzê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Meißenheim
Meißenheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
UTC-4
UTC-4 yek Beşên Demjimêrê ye. Atlantic Standar Time jî tê nav kirin. Bi biharî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn hin welat(yên bi *) derbaza UTC-3 dibin. Li ew dernan tê bikaranin;
Tîse
Tîse, gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.
Botijê
Botijê gundekî navçeya Kerboran a bi ser Mêrdînê ve ye. Giredayî eşîra Basqilîyan e.
Merd Baran Boskan
KURTEJÎYANA MERD BARAN BOSKAN
Merd Baran Boskan di sala 1955 (1958 bi fermi sê sal piçûktir hatîyê lêkirin) an de li gundê Helhelê ji dayik bû ye. Gundê Hehelê li navçeya Pêşêkevir girêdayê qezaya Hezroyê ya bajarê Amedê ye.
Ew kurê Hesenê mala Osman û Dewranê ye. Zarûktîya wî li gund di nav malbatek qerebalixde derbas bû. Ew 12 xwuşk û bira (5 xwuşk û 7 bira) bûn. Herweha sê ap û zarokên wan jî tevî wan bûn.
Baran dibistana destpêkê li gund xwend, ji xwe dibistan, di sala 1961 ê de cara pêşî li vî gundî hatibû avakirin. Piştre ew çû Amedê, dibistana navîn û universîte li Amedê xwend. Rasthatineke lê ew bû ye xwendevanek ji xwendevanên pêşîn yê dibistana destpêkê jî û ya navîn û fakulteyê jî.
Ev navçe jî, yek ji wan navçeyên şoreşa Şêx Seîd, şahidê serhildan û şahî û şîna wê bû. Ji ber ku ew bi çîrokên buyerên Şêx Seîd mezinbûbû di temenê piçûkayî de nêzîkê tevgerên welatparêzên kurd bû. Bi ciwanên welatparêz re dicivîyan li gor xwe pirsgirêkên welat û neteweya xwe gengeşî dikirin. Dê û bavê wî navê Umer lêkiribûn. Lê dema ew ji dîroka Kurdistanê hinek haydar bû şûn de ji navê xwe nefret kir. Ji ber vê jî navê xwe gava pêwist nebûna nedixebitand. Dema fersenda wî çê bû bi haweyek fermî jî navê xwe guherand.
Ew hêj ciwan bû di nav refê PDKT de cî girt. Ew di nav hemû pêlikên rêxistinî yê PDK yê de cî girt. Ew di nav PDKT de û rêxistinên demajoyîyên wê de (PDKT, RNK/KUK, PYSK, RSDK, TDK, YKE, HEVKARÎ û gelek hewldanên din) di katê wan yên cûr bi cûr de xebitîye. Di xebata xwe ya sîyasî de tim girîngîyek mezin didan yekîtî û hevkarîya navbera rêxistinên Kurdistanîyan. Wî di vî warî de gelek xebat kir lê mixabin tevî hinek serketinên piçûk ti serketinên mayinde ji van çalakîyan bidest neketin. Di salên 70 yan de tevgerên Kurdistanê li gor hêzên xwe vekirî û veşartî weşanên cûr bi cûr derdixistin. Di wan heyaman de PDK bi navê Xebat jî weşanek veşartî derdixist. Ew berpirsê çapkirina wê weşana veşartî bû. Weşan her carê li bajarek bi dizî dihat çapkirin. Her weha ew yek ji avakarên Rdyoya Dengê Kurdistan ya Kurdistana Başûr bû, ku ew jî veşartî weşana xwe li çiyayê Kurdistanê pêşkêş dikir.
Ew zewicandî ye û lawek wî 28 salî heye. Di hinek kovar, rojname û malperan de mekaleyên wî hatin weşandin (Niştiman, Roj, Kurdnasîn, Netewe ûwd.) û di redaksîyona hinek ji wan weşanan de jî cî girtîye. Ew niha jî di rêvebirin û redaksiyona malpera www.netewe.com û www.arsivakur.org de cî digirire.
Bi avakirin û rêvebirina arşîva digîtal ya kurdî (www.arsivakurd.org) valayîyek mezin ya agadarîyê ya li ser çapemenîya Kurdistanê tê dagirtin. Weşan belgeyên ku bi kurd û Kurdistanê ve girêdayî bi haweyê digîtal tên civandin. Her kesê ku ji wan re pêwist be dikare jê sûd werbigire.
Şên
Şên, gundekî navçeya Çêrmeya Çewlîgê ye.
Şêx Mucîburrehman
Şêx Mucîburrehman (bi bengalî: শেখ মুজিবুর রহমান), bi nasnavê Bangabandhu, jdb. 17ê adarê, 1920 – m. 15ê tebaxê, 1975) siyasetvanekî Bengladeşê û reber û damezrênerê welatê Bengladeşê bû.
Ew wekî "bavê neteweya Bengladeşê" ji aliyê xelkên wî welatê ve tê naskirin. Di sala 1975an de, Şêx Mucîburrehman bû serok komarê Bengladeşê, lê paşî 7 mehan di encama kudetayekê de hat kuştin.
Anya Monzikova
Anya Monzikova (bi rûsî: А́нна Геннадиевна Мо́нзикова, Anna Gennadîyevna Monzîkova, jdb. 25ê tebaxa 1984) model û lîstikvaneke rûsî-amerîkî ye.
Jiyana berî
Monzikova li Vologda, Komara Sosyalîst a Federatîv a Sovyet a Rûsyayê, Yekîtiya Sovyetê ji dayik bû. Ew heta heşt salî bû li Rûsyayê jiya û paşê çû Florîdayê. Piştî ku wê dibistana navîn qedand, ew dîsa çû Los Angelesê da ku kariyera lîstikvaniyê bişopîne. Ew niha li Wushu fêr dibe û dersên dubloriyê digire da ku dema ku ew di fîlmek aksiyonê de be, dikare dubloriyên xwe bi xwe bike. Ew bû hemwelatiya amerîkî.
Kariyera wê
Monzikova di sala 2006an de ji aliyê kovara “People” ve di nav 100 kesên herî bedew de cih girt. Di sala 2006an de, ew wekî modela bi jimare 10 li ser pêşandana NBC-ê Deal an No Deal hate pêşandan. Lêbelê, wê di sezona yekemê de di "Big Money Week" (Hefteya Pereyên Mezin) de jimareya 19an de cih girt. Wê ew rola heya dawiya pêşandanê di sala 2009an de girt.
Di sala 2007an de, Monzikova karaktera firîşteyê ji wêneya "Firîşteya birîndar" di klîba muzîkê Amaranth de lîst, strana duyem ji Dark Passion Play, albûma koma metal ê ya fînlendî Nightwish.
Monzikova di kovara Stuff a tebaxê 2007 de di  kişandineke wêneyek de tê dîtin.Ew di heman demê de li ser bergê kovara  Runway Magazineê jî tê dîtin, ku di heman demê de roportajek  ligel heft modelên din ên Deal an No Deal jî heye.
Di sala 2008an de wê rola Jessica Jaynes di beşa "Drop's Out" a rêzefîlma CSI: Crime Scene Investigation  "Drop's Out" de lîst.
Ew di heman demê de ji bo reklamên televîzyonê ji bo hilbera "Skinit", rêzek serdevkên telefonê yên xwerû, hate pêşandan. Ew di sala 2009an de di fîlma Surrogates de rola "Beautiful Woman" (Jina bedew) lîst. Di rêzefîlma Knight Rider de ew wekî Ivana Alexandrovna roleke mevanî ya mezin lîst.Monzikova di sala 2010 de di filma Iron Man 2  de Rebeka lîst.
Di sala 201an de, Monzikova rola Sarah di filma Syfy/The Asylum Zombie Apocalypse de lîst.
Eliyan
Eliyan gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 228 kes (40 malbat) bûn.
Ḧacî xoş
Ḧacî xoş, navê yek ji gundên gundistana Mukriyanî Rojhilat, li Navçeya Navendî, ser bi şaristana Mehabad e.
Seattle
Seattle, bajareke ku bi parêzgeha Washington ê ve girêdayî ye. Bajar, li bakurê rojavayê Amerîkayê cih digire.
Ḧacî xoş
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Ḧacî xoş 907 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 144 e.
Seattle
Gelhenasî
Hêjmara Nîştecihan di sala 1990an de 516.332 kes bû. Hêjmar, di 2006an de gihişt 582.484 kes e.
Niştecihên bajarê Seattle dijîn, ji sedê 12 temenê wan 65 salî ye. Li Seattle yê rêjeya bêkariyê li gorî nirxên 2000an de ji sedî 4.2 ye, niştecihên bajar ji sedê 5.3% ji Spanyayê û Amerîkaya Latîn e, ji sedê 8,4 Afrîka û ji sedê 13,1 bi eslê xwe Asyayê ne.
Çavkanî
Malpera fermî
UTC+3
UTC-3 yek Beşên Demjimêrê ye. Bi biharî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn hin welat(yên bi **) derbaza UTC-2 dibin. Li ew dernan tê bikaranin;
Andrésy
Andrésy, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Eşref Anyik
Eşref Anyik (1960-1982) yek ji çar endamên PKK'ê bû ku di Çalakiya Çaran şehîd ketine.
Di sala 1960an de weke zarokê malbateke xîzan li gundekî Wêranşarê jidayikbû. Ji ber xîzaniyê incex dibistana sereratayî karî bixwîne. Hê di temenên biçûkbûna xwe de ji bo debara malbatê ketibû bin berpirsyariyeke mezin. Bi malbata xwe re li Edenê karên emeletî û li metrepolan di gelek karan de xebitî. Eşref Aynık, bi bandora pêşkeftinên gelemperiya welêt û bi taybetî bi bandora têkoşîna Hîlwanê di nava refên PKKê de cîh girt. Di nava çalakiyên çekdarî yên dijî çeteyên feodal cîh girt û êdî hêzên dewletê lêdigeriyan. Di têkoşîna Hîlwanê de dema ku di nava şerekî li dijî hêzên leşkerî yên dewletê de bû, hate zeftkirin. Li hemberî hemu kirinên xiyanetê ku yek ji generalên Tirk Esat li ser wan ferz dikir, bi hevalên xwe re tevgeriya. Li Zîndana Amedê şeva 18'ê gulanê di de cîhê xwe girt.
Sorbais
Sorbais, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Girbeg
Girbeg (bi tirkî: Çayırbaşı), gundekî bi ser navçeya Espîra Erzîromê ve ye. .
Freiensteinau
Freiensteinau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vogelsbergkreis li Hessen, Almanyayê ye.
City of Leeds
City of Leeds bajarekî Yorkshire, Înglistan e.
Qûbacix
Qûbacik, Qobacik, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Blaisy-Haut
Blaisy-Haut, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Claville-Motteville
Claville-Motteville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Moza Jêr
Moza Jêr (?), gundekî navçeya Çêrmeya Çewlîgê ye.
Cecil J. Edmonds
Cecil John Edmonds (–) serbazek, efserê siyasî, û rojhilatnasekî Brîtanî bû.
Pêleûs
Mîtolojiya Yewnanî de bavê leheng Axîleûs, Mêrê Nêrêîd Tetîs e. Keyê Ftiayê bû. Pêleûs û birayê wê Telamon hevalên Hêraklêsê bûn.
Mîta Pêleûs
Pêleûs û birayê wê Telemon zir birayê xwe Fokusê kuştin. Ji ber cezayê Aegînayê revîn hatin Ftîayê. Li wir key Eurîtîon wan bêsûc kir û keça xwe Antîgoneya Ftiayî da Pêleûsê. Wextekî şûnde Key û Pêleûs bi hev ra derketin nêçîra Berana laş zêr. Piştî wê dîsa bi hev ra çûn nêçîra Beraza kovî yên Kalîdonyayê, wê nêçîrê da Pêleûs bi xeletî Key Eurîtîon kuşt. Pêleûs ji ber vê bûyerê nekarî Ftîayê bimîne ji wir jî revî.
Pêleûs li Îolkosê aliyê key Acaktusê ji ber kuştina Eurîtîonê bêsûc hat qebûlkirin. Hevjîna Acaktusê Astîdameîa aşiqê Pêleûsê bû lê Pêleûs vê yekê qebûl nekir.Astîdameîa nameyeke ji Antîgonêyê ra şand. Nameyê da nûçeya zewaca keça Acaktus û Pêleûsê da. Antîgonê vê nûçeyê bawer kir û xwe daliqand.Astîdameîa dîsa nesekinî iftira avêt ser Pêleûsê got dest avêtiye namusa min lê nekariye. Acaktus Pêleûsê bire Çîyayê Pelîonê nêçîrê. Li wir Pêleûs kete xewê, Acaktus wê bê çek hişt u vegeriya. Dema Pêleûs hişyar bû hindik mabû Hespmêr (Sentor) an êrîşê wê bikira. Lê hespmêrê zana Sentor Kherion şûrê wê dîsa da wê. Hin çavkaniyan de Hermês şûrê wê da. Pêleûs vegeriya Îolkosê pê hêzên xwe Acaktusê kuşt, Astîdameîayê perçiqand û perçeyên wê bin siwariyan da perçiqand.
Zewaca Pêleûs û Tetîsê
Pêleûs rasta Proteûs hat, Proteûs ji wê ra rêya destxistina Tetîsê got: Ew bi sedan cara şiklên xwe biguherîne jî nêzîkê wî bimîne û bi awayekî şidandî xwe li wê werêne, heya dîsa vegere şiklên xwe yên yekem wê bernede Li Magnesîayê leheng, xwedawendê dibîne xwe li wê diwerîne. Lê Tetîs vê yekê aciz dibe şiklên xwe diguherîne. Pêleûs dest jê bernade. Heta Tetîs fêm bike ew wisa dewam dike. Paşê Tetîs zewacê qebûl dike.
Daweta zewaca wan di mîtolojiyê bi meseleya sevê ku heya dibe sedemê Şerê Troyayê ji ber wê navdar e. Ji seva Erîksê pêştir Posîdon du hespên nemir: Balîûs û Xanthus, diyarî dawetê kir.
Tetîs heft kur da Pêleûsê ra lê Tetîs dixwast ku wan bike nemir îlacan da wan û şeş kurê xwe bi wê awayê kuşt. Dixwast ku îlac bide ya heftemîn jî lê Pêleûs nehişt. Kurê heftemîn nemir û mezin bû, bû Axîleûs.
Kumzarî (gel)
Kumzarî gelêkî îranî yê ji nîvgirava Musendem li bakurê Omanê ne. Ew gel bi zimanê kumzarî, şaxekî zimanên îranî, diaxivin.
Dîrok
Kumzarî pir nêzî gelê lor û lak in. Ew bi eslê xwe ji Îranê hatine lê li dora sala 1500 piştî zayînê çûne bakurê Omanê. Kumzarî ji bo kontrolkirina gundên xwe şêx hildibijêrin. Kumzarî ji aliyê derbazekî ve wekî "şervanekî pir wêrek" hatiye binavkirin dema ku behsa şer tê kirin.
Kumzarî ji aliyê derbazekî ve wekî "şervanekî pir wêrek" hatiye binavkirin dema ku behsa şer tê kirin. Hemû kumzarî misilman in.
Leicester
Leicester bajarekî Leicestershire, Înglistan e.
Mouthoumet
Mouthoumet, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Moza Jor
Moza Jor (?), gundekî navçeya Çêrmeya Çewlîgê ye.
UTC+8
UTC+8 yek Beşên Demjimêrê ye. Bi biharî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn hin welat(yên bi **) derbaza UTC+7 dibin. Li ew dernan tê bikaranin;
Muhemmed Reza Pehlewî
Muhemmed Reza Pehlevî (16ê çiriya pêşîn, 1919 - 27ê tîrmehê, 1980) şahê dawî yê Îranê bû. Ew li sala 1941ê heta sala 1979'an ku şoreşa îslamî li Îranê serkevt padşayê Îranê bû. Paş sala 1979an de, sîstema hikûmeta Îranê hat gihurîn û bû "Komara Îslamî".
Elkava
Elkava gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 51 kes (15 malbat) bûn.
Binekawil
Binekawil, gundekî bi ser navçeya Rewanduzê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Cléon
Cléon, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Barçac
Barçac (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ya Fransayê ye.
Hesen bin Elî
Hesen bin Elî bin Ebû Talib an jî Hesen el-Mucteba (Erebî: الحسن بن علي بن أﺑﻲ طالب669-(624 – ) lawê mezinê Elî û Fatimeyê bû û neviyê yekemîn ê Muhemmed bû. Şîa bi piranî wî wekî îmamê ​​duyemîn dipejirîn e, li gorî grûpek pir piçûk, îmamê duyemîn Huseyn bin Elî ye. Lêbelê, di hem têgihiştinên îslamî yên Sunî û Şiîi û Elewîtî de xwedî cihekî pir girîng digire; Her kes dipejirîn e ku ew ji pêxemberê Ehl-Beyt e. Ew 37 sal in bi bav û bavê xwe re 8 sal in bi hevûdu re ye. Nifşî jê re dibêjin Şerîf.
Zakir Naik
Dr. Zakir Naik gotarbêjeke misilman yê Hindistanê ye. Hem li ser Cihûtiye, hem li ser Xiristiyaniyê hem jî li ser Îslamê xwedanê 'ilmeke mezin e.
Serok û damezrênerê IRF (Weqfa Lêkolîna Îslamê) ye. Ew bixwe Bijîşke jî. Pir xeyrîmuslîm û ateîst di sîya wî de dibin misilman.
Konferansên piir mezin çêdibin û ji Xiristiyan, Cihû, Budîst, Ateîst, Konfîçyûsî û hwd pir kes jê sual dipirsin û Ew bersif dide û wan qanî dike.
Ew Tewrat, Încîl, Zebûr û Quranê hemî dizane, Heta naha bi hezaran kes ji bo Ew Mucîzeyên Quranê nîşanê wan dide bune misilman di konferansê wî de.
Aicha vorm Wald
Aicha vorm Wald şaredariyeke navçeya (Landkreis) Passau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Ûndêkan
Ûndêkan ron û vê reng e. Ûndêkan alkanek e, direfşê xwe C11H24 e.
Zerik
Zerik, gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.
Ûndêkan
Bi tevayî
Ûndêkan di avê da nahele.
Xeterên Ûndêkan
Ûndêkan canî însên sordike û dêle ew bixwûrê. Ûndêkan têkeve çavê mera êşek û sorbûnê çêv çêdibe.
Tanzî, Îlîç
Tanzî , gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Samuel Agnon
Samuel Josef Agnon (bi îbranî: שמואל יוסף עגנון; navê berê Samuel Josef Czaczkes; jdb. li Buczacz, Galîçya, îro Ûkrayna; m.  li Rexovot a li ber Tel Avîv) yek ji navdarên nivîskarên bi zimanê îbranî yê sedsala 20emîn tê naskirin.
Ew di berhemê xwe de Cihûtiya rojhilatê radixe ber xwendevanan. Hin rexneger wî dişibînin, Franz Kafka. Di sala 1966î de bi tevî Nelly Sachs guncavê Xelata Nobelê ya wêjeyê tê dîtin.
Gemünden (Felda)
Gemünden (Felda) şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vogelsbergkreis li Hessen, Almanyayê ye.
Neuried
Neuried şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Tartaros
Tartaros mîtolojiya yewnanî de navê cihê herî nizm bû. Bin dinyaya binerdî bû û ji wê cûda bû. Li dîne yewnanî ya kevnar de ew dojehek bû. Hesiod pirtûka xwe ya Teogonîayê de derheqê wî de wekî cihê cezakirinê behsê dike. Cinawir, Tîtan û fanîyên ku sucên bê efbûn çêdiken li wir dihatina cezakirin.
Bozan, Espîr
Bozan (bi tirkî: Bozan), gundekî bi ser navçeya Espîra Erzîromê ve ye. .
Blancey
Blancey, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Ewllaawa, Mehabad
Ewllaawa, navê yek ji gundên gundistana Mukriyanî Rojhilat, li Navçeya Navendî, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Ewllaawa 258 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 39 e.
Eckenroth
Eckenroth şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Mahmut Zengîn
Eslê xwe ji Sêweregê ye, lê belê ji ber ku kalkê wî barkirin Hîlwanê beşeke mezin ê jiyana wî li Hîlwanê derbas bû. Dibistana sereta û navîn li vir qedand. Malbata wî feqîrbû. Li hemberî zextên feodal ku di wê demê de li ser herêmê dihate ferzkirin, hîn di temenê xwe yê biçûk de bubû xwedî nerazîbûnê. Li Hîlwanê di sala 1978an de li hemberî çeteyên feodal yên bi navê " Sülaymaniyan" hizkirina wî ji têkoşîna çekdarî ku di wê demê de di pêşengiya APOCIyan de pêşdiket, çêbû û di nava tevgerê de cîhê xwe girt. Di nava yekemîn xebatên ciwanan de cîh girt. Her wiha di nava xebatên weke xebata girseyê, propanda û hwd. de cîh girt. Piştre li herêma bejayî ya Hîlwan û Sêweregû li hemberî çeteyên Süleymaniyan û Bucakan di fermandariya kadroyê PKKê Cuma TAK de di nava têkoşîna çekdarî de cîhê xwe girt. 7 Tîrmeha sala 1979an di şerekî ku di dawiyê de ketê, hewil dida hevalekî xwe yê di çeperê de rizgar bike, dîl kete destên hêzên artêşa Tirk û ew birin zîndana leşkerî ya Amedê. Di çalakiya ÇARan a xwe şewitandinê de rawestineke bi biryar nîşan da.
Dengê Mezopotamya
Radyoya Dengê Mezopotamya radyoyeke kurdî ye.
Radyoya Dengê Mezopotamya di 27'ê gulanê 2001'ê de dest bi weşana xwe kir. Dengê Mezopotamyayê pêşî bi 6 saetan dest bi weşana xwe kir û di serê sala 2002'a de dema weşana kir 12 saet. Radyoyê Dengê Mezopotamyayê îro bi weşana xwe ya 16 saetan, bi zarava û devokên kurdî weşana xwe dikê. Radyo her roj bi saeta Amedê di navbera 7 û 22'an, li pêla kurt 25 metir 11 hezar û 530 khz weşanê dike.
Radyo bi 5 zarava û devokên kurdî, bi Kurmancî, Soranî, Zazakî, Hewremanî û Lorî weşanê dike. Ev di dîroka kurdan de hemle û rûpelekî nû ye. Weşan hem zindî û hem jî wek pakêt dibe.
Coxrafya weşana Radyoya Dengê Mezopotamya fireh e, li seranserê Rojhilata Navîn, Kafkasya, Bakurê Efrîka û saetên piştî nîvro jî li Ewropa weşanê dike.
Girêdanên Derve
Malpera Radyoya Dengê Mezoptamya
Keleha Cizîrê
Keleha Cizîrê yek ji cihên dîrokî û kevnar ên Cizîrê ye.
Li bakûrê Cizîrê li ber ava Dicle ye. Ev kelha xwediyê şatoyeke mezin, di dema Gudîyan de hatiye avakirin, piştî wan di demê Aşûrîyan de ji nû ve hatiye tamîrkirin. Salên pêşî yê îslamiyetê de hindek tamîrat lê hatine kirin û di demê Ebasîyan de jî ciyên xirab boyîn ji aliyê Emerê kurê Ebdilezîz ve hatîne tamîr kirin. Hindek ji vê kehlê bi sê qetî, hindek jî bi du qetî hatiye ava kirin. Tevayê kelhê di demê tekûziya xwe de 365 ode bo.