cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Robert Feldhoff
Robert Feldhoff (jdb. 16ê tîrmeha 1962an li Schorndorf, Almanya; m.  17ê tebaxa 2009,  li Oldenburg, nivîskarekî honaka zanistî yê alman bû.Feldhoff ji sala 1964 li Oldenburg dijiya. Ew aborî xwendibû û wekî nivîskarê rêzeromana honaka zanistiyê Perry Rhodan dihat nasîn, ji bo vê yekê wî pirtûka xwe ya yekem sala 1987 weşand (û piştre xwendina xwe li dû xwe qedand).
Albert Abraham Michelson
Albert Abraham Michelson (jdb. 19ê kanûna pêşîn a1852 li Strelno (Parêzgeha Posen); m. 9ê gulana 1931 li Pasadena (California), fîzîknasekî DYAyî yê bi eslê xwe Alman bû. Sala 1907î Xelata Nobel a fîzîkê werdigire.
Ew bi navê Michelson-Înterferometre pêşketinek di zanistiya fîzîkê de çêdike. Malbata wî Cihû bû. Serî de wekî serbazek di artêşa DYA de dixebite û di keştiyên şer de digere. Dema di artêşa deryayî de bû gelek alavên teknîk çêdike. Piştre ji artêşê vediqete û perwerdeya fîzîkê dibîne. Li pirraniya beşên fîzîkê radiweste. Bo cara yekemîn di sala 1881î de lezbûna tîrêjê dipîve. Herwekî wî bi mîsogerî pîvandina dûrahî û kalîbreyên stêrkan jî dikir. Di gelek waran de wekî Albert Einstein difikirî.
Dilikdaş
Dilikdaş gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 335 kes (74 malbat) bûn.
Sahantîl
Sahantîl (bi tirkî: Beşyol), gundekî bi ser navçeya Bêsnîya Semsûrê ve ye. .
Domînant 7
Akkorda Domînant 7, 4 ton berî tonîk lê dikeve, ango 5 piştî wê, û normalde xwe di tonîk de vala dike.
Rengên guhertinan di Domînant 7 de
b- gava tona basî di Domînant 7 de 3 be, ew 3 xwe di 1 de di tonîk de vala dike. Her tim 7 û 5 xwe di tona berî xwe de vala dikin.
Kurdên Anatolyayê
Kurdên Anatolyayê (bi romî: İç Anadolu Kürtleri û Tuz Gölü Kürtleri (Kurdên Deryaçeya Xwêyî)) ev kurd in ku li Anatolyayê (Anatolyaya Navîn) dijîn.
Îro li Anatoliyaya Navîn, li Enqere, - Haymana, Polatlı, Bala, Şereflikoçhisar, Qonye - Kulu, Cihanbeyli, Yunak, Kırşehir (Kaman, Çîçekdaxi, Nevşehir, Aksaray, Yozgat (Yerkoy), Çorum, Sivas û li Tokatê ji milyonek zedetîr kurd hene.
Li Anatolyaya Navîn li Enqerê 102, li Qonyê 75, li Kırşehirê 52, li Nevşehirê 50, li Aksarayê 70, li dorbera sinorên Yozgat - Tokat - Amasyê 41, li Kayseriyê 23 bi giştî nêzîkî 300 gundên kurdan hene.
Du kovarên kurdên Anatolyayê hene: Bîrnebûn û Veger.
Dîrok
Dîroka kurdên Anatolyayê pir kevn e. Ew 200 - 300 salî berê di dema Împaratoriya Osmanî de hatine Anatoliyaya Navîn. Sedeme hatina wan ji sedî sed nayê zanîn. Sedeme bingehî: hekokiyên eşîretî û koçberî bûne.
ji Welatê Rojê - Kurdîstanê bi dehan eşîr û ezbete koçber bûne û hatine Anatoliyaya Navîn. Navê çend eşîrên ewên: eşiri giştek eşiri Reşwanî, Xelîkanî, Canbegî, Şêxbizinî Şêxbizinî na Reşwan, Reşî, zimanê Şêxbizinî na Kurmancîye, Omerî, Sefkanî, Celkî, Nasîrî, Têrikanî, Mikaîlayî, Rûtanî, Zirkî, Sidunî, Qilorî, Doykan, Motikan, Şêxbilîyan, Bilkî, Hêcibî, Atmana, Bazikî, Milan, Bereketî, Mifkî, Oxçiyan, Pisî, Sêwidî, Cutkî. Şêxbilian, Berakatî, Oxçî, Pisî û Mifkî Kurdên Kırşehire.
Kurdên Anatoliyaya Navîn li wan derûdoran: li Haymanayê, li Qonyeyê 75 gund; li Cihanbeyli, Încow, li Yunakê, li Kuluyê, li Balayê, li Polatlîyê, li Enqereyê 102 gund, li Kırşehirê 52 gund, li Nevşehirê 50 gund, li Çîçekdaxi, li Aksarayê 39 gund û li Koçhisarê bi cîh bûna.
Mêrhijmareyê sermijar Kurdên Anatoliyaya Navîn li gor texmînên nêzîkî 1,5 - 2 Mîlyoniyê.
Kurdên Anatoliyaya Navîn heta îro zimanên xwe dayikî yên Kurmancî, Şêxbizinkî û Dimilkî paristinê. li gund û malan xwe de bi zimanên xwe diaxavin. Zarokên wan heta dest bi dibistaneyê Tirkan nakin, zimanê Tirkî fêhmnekin.
Eşîrên Şêxbizinî bi piranî li derûdora Haymanayê û Yunakê dijîn, bi ziravê Şêxbizinkî, eşîrên li derûdora Aksaray bi ziravê Dimilkî û eşîrên din ji bi ziravê Kurmancî diaxavin. Kurdên Anatoliyaya Navîn beşek ji netewê Kurd in. ji bo wan ji çareserkirina pirsa Kurd gelek girînge. Wak her netewekî serbixwe ew ji dixwezin jiyanê xwe berdewam bikin. Rexistenên Kurden bi salan dijî zilm û zordariyên dewleten kedxêr tekoşînê xwe berdewam dikin.
Kurdên Anatoliyaya Navîn her çi qas ji welatê xwe Kurdistanê dûrketina ji, wan giredayîne xwe bi welat re naketandinê. bi sedan keç û xortên Kurdên Anatoliyaya Navîn di nav tekoşîna Kurden de cihê xwe girtinê û şehîd ketinê. Ew ji bo jiyanekê bi rûmet û serkeftin vegeriyan welatê xwe Kurdistanê. Ji bervê ku koçberî û sirgûna berê 300 salî edî bi dawî bûyê. Peyamên wan hevalen ku vegeriyan Welate Rojê ew bû: "Me xwe ji bîrnakir û ji bîrnakin"
Haymana
Li Haymanayê 56 gundê kurdan hene. Hemi lîsta gundan di malpera kovara Bîrnebûnê da cî digre.
Axsere
Gundaki li aksaray ê Ekecik Nifusê xwe, 2000 kes ê. Ew gunda him zazaki him ji kurmanci diaxifin. Bajara navende aksaraya 45. km ye u navceye ekecik 15. km. dur e. Gundaki ekecike ye. 1800 nifuse xwe heye. ji bajare navende 40km, ji navceye 20km ye. u wa gundaji kurmanci diaxifin.
Şêx Ebdurehîm
Şêx Ebdurehîm (z. 1897 - m. 1938) li gundê Qollhêsarê yê bi Xinûsa Erziromê ve girêdayî hatiye dinyayê. Lawê Şêx Mehmûd Fewzî û birayê Şêx Seîd ê biçûk e. Dema Şerê Cîhanê yê yekem dest pê kir bi malbatî koçî navçeya Amedê ya bi navê Pîranê kirin. Perwerdehiya xwe li Qollhêsarê dest pê kiriye û li medreseyên curbicur domandiye.
Di nav tevgera azadiyê de cih digire. Serhildana Kurdan ya 1925an li cihê ku ew lê îqamet dike Pîranê rûdide. Ji destpêka şer hetanî dawiya şer Şêx Ebdurehîm di navê de cih digire. Ji ber wêrekî û mêrxasiya wî leqeba wî wekî “Dudilî” tête zanîn. Piştî têkçûna serhildanê xwe davêje binxetê ku wê demê di bin mêtingeriya Fransiyan de bû. Hetanî sala 1937an ku komkujiyên li Dêrsimî rûdidin û dewlet bi ser Dêrsimiyan ve diçe Şêx Ebdurehîm xweranagire û berê xwe dide serhedê. Di vegerê de, ew û çend hevalên xwe rêya wan bi Bismilê dikeve. Hevalekî wan diçe nav xelkî ku xwarinê ji wan re bîne, lê xelkê herêmê giliyê wan dikin. Dewlet tê û her derê wan dorpêç dike. Dinêrin ku çare nîne xwe di nav simbilên geniman de vedişêrin, lê leşker agir berdidin zeviyê û li wir şehîd dikin.
WikiLeaks
Wikileaks, damezraneke qazanc-nexwaz e ku ji bo weşandina belgeyên veşartî yên hikûmetan malperekê bikartîne. Herçiqas malpera wê di sala 2006'an de dest pê kiribe jî piştî salekî ji 1.2 milyonî zêdetir belge di bingeha daneyê Wikileaksê de cih girtiye. Bi giştî, Wikileaks nav û navnîşana kesên ku belge şiyandine, aşkera nake. Navenda malperê li Swêdê ye. Navê wê herçiqas bidirûve wîkîpediyayê jî tu têkilî di navbera wan de tûne ye. Ji ber ku navrûbarên Wikileaks û wîkîpediyayê wekî hev bûn, navê Wikileaks hate hilbijartin. Sedema din a destpêkirina navê Wikileaksê ya bi peyva wîkî jî, di destpêkê de li ser malperê guhirandin û bikeyskirin dihatin çêkirin, bû. Belam ji wê demê vir de malper guheriyaye û ew ji bo bikeyskirinê êdî vekirî nîne.
Wikileaks.org di 4'ê kewçêra sala 2006'an de li ser înternetê cihê xwe girt. Belgeya ewilî ya Wikileaksê di meha kanûna sala 2006'an de hate weşandin. Julian Assange wek rêveber, damezrîner û gotinbêjê Wikileaksê hate nîşandan. Ji bilî Julian Assange, rêveberên Wikileaksê Sarah Harrison, Kristinn Hrafnsson û Joseph Farrell in.
Wikileaks di tîrmeha sala 2010an de der barê şerê Efxanistanê de ji 76.900î pirtir belge weşandin. Di kewçêra heman salî de jî der barê şerê Îraqê de ji 400.000î pirtir belge ji aliyê Wikileaksê ve hate weşandin. Ev, pişkinandina herî mezin a der barê Artêşa DYA'yê de bû. Ev diyarkirin bi giştî li ser mirinên şarwerî, leşkerî û şarwerên çekdar bû.
Weşandina belgeyan
28'ê Mijdara sala 2010'an de Wikileaks û 5 rojnameya mezin ya bi navên El País (Spanya), Le Monde (Fransa), Der Spiegel (Almanya), The Guardian (Brîtanya) û The New York Times (DYA) 291'ê belgeyên ji 251.287 birûskeyên dîplomatîk yên ku ji 274 balyozxaneyê hatiye bidestxistin, weşandin. Armanca Wikileaks ev bû ku biqedeme van belgeyan di nav çend mehan de biweşîne.
Di piraniya belgeyan de, gelek agahiyên ku tesîrên wan li ser welatên din yên ji bilî DYAyê çêbûbûn, hebûn. Ev jî firehiya pişkinandinê gelek mezin kiribû û ev pişkinandin li ser medyaya navneteweyî de bi berfirehî cih girtibûn. Piştî vê bûyerê Sekreterê Giştî yê Seraya Spî Robert Gibbs, gote ku  Dizîkirin û ragihandina belgeyên veşartî tawan e.
Xanedana Hesnewiyan
Dewlata Hesnewiyan (yan jî Hesenûyî, Heseneweyhî) yan jî Dewleta Berzîkan Bingeha vê dewletê, serekêlê êla Berzîkaniyan Mîr Husen di sala 941'an de li bajarên Dînewer û Şehrezorê avêtiye. Birayên wî yên bi navê Vendad û Ganîm jî serekêlên êla Îşaniyan bûn. Ji bo wê bajarên Dînewer, Hemedan, Nîhawend, Samxan û herêma Azerbaycanê de gelek bajarokan serwerî ya van herdu birayan qebul kiribûn û bi girêdayê wan dijîn. Lê dema ku sala 960'an de Vendad, 961'an de jî Ganîm jiyana xwe ji dest dan, serweriya hemû welatî derbasê Hesneweyhê kurê Mîr Husên bû.
Hesneweyh
Hesneweyh, piştî mirina bavê xwe derbasê text bû. Tê gotin ku esil damêzrênerê vê dewletê ew e. Çimkî dema bavê wî de navenda dewletê hê xurt nebû, îstîkrar tunebû. Derbarê dewra Hesneweyh de zêde agahî tinin. Tê gotin ku li Buweyhiyan de Mûîzzû'd-Dewle di fermandariya Yînal Kûş de artêşek li Mûsilê şandiye bajarê Şehrezorê. Lê hesneweyh, li rojavayê Hewlêrê de rêya vê artêşê digirê û wana têk dibe. Lê Mûîzzû'd-Dewle bes nake û artêşeke nû ve êrîşê Dînewerê dikê û talan dike. Li pey vê bûyerê re li Cûrcanê ku ji aliyê dijminan ve êrîş hat li ser birayê Mûîzzû'd-Dewle yê bi navê Rûknû'd Dewle, wî jî ji birayê xwê alîkarî xwest. Ji bo vê jî Mûîzzû'd-Dewle ji Mîr Hesneweyh aşîtî xwest û wî jî qebûl kir. Lê sala 966'an de di navbera Mîr Hesneweyh û Îzû'd Dewle Baxtiyarê kurê Mûîzzû'd-Dewle de dîsa şer derket. Piştî vî şerî de Îzû'd Dewle Baxtiyar têk çû, Mîr Hesneweyh jî xurttir bû û bandora xwe zêde kir. Lê sala 967'an de li hev hatin û li dijî Hemdaniyan bûn yek. Piştî vê Îttîfaqê şer de Ebû Taxlib el-Hemdanî têk birin û Mîr Hesneweyh paşê vegeriya Dînewerê. Di navbera Hesnewiyan û Deylemiyan jî vê dewrê de xirab bû. Hikumdarê Deylemiyan Sehlan bîn Musafir ji bo ku Dewleta Hesnewiyan ji holê rake artêşek amade kir û êrîş li ser Mîr Hesneweyh kir lê Mîr Hesneweyh dora artêşa wan girt û ji xeynê vê li dora wan agir dada. Deylemiyan jî berxwenedan û teslîm bûn. Rûknû'd Dewle dema ku ev agahî bihîst di fermandariya Ebû'l Fadl bîn Amîd de artêşek şand lê Ebû'l Fadl dema ku hat bajarê Hemedanê mir. Kurê wî Ebû'l Fetih derbasê cihê wî bû paşê vegerîya bajarê Reyê û Mîr Hesneweyh re jî peymana aşîtiyê çêkir. Mîr Hesneweyh jî ji bo vê jesta wî gelek xelat û pêncî hezar (50.000) Dînar şandiye wî re. Piştre di nawbera Buweyhiyan de şer derket. Mîr Hesneweyh pêşiyê destek da Bextiyar paşê jî li dijî Adûdû'd-Dewle destek da birayê wî Fahrû'd-Dewle. Mîr Hesneweyh, di sala 979'an de li payîtexta dewletê li Sermaçê jiyana xwe ji dest da.
Artîşoka spanî
Artîşoka spanî, artîşoka bejî, xarpoş (Cynara cardunculus) cureyekê artîşokê, riwekek ji famîleya stêregulan (Asteraceae) e. Pelên wê bidirî (strîlokî), pirrsalane, bejî ye. Bi qasî 1,5 m bilind dibe. Du cureyên wê hene.
Li Kurdistanê jî digihê. Kurd wekî pincarê biharê berhev dikin, tevlî savarê dikin. Zarok wekî kerengê, ji viya jî benîşt çêdikin. Divê di demekê kurt de bên berhevkirin, lewra qert dibin. Welatê wê devedorê Deryaya Navîn, Kurdistan, Îran, bakurê Afrîkayê ye, lê belavbûyî ye.
Antîdepresîv e?
Tê gotin ku li dijî depresyonê bikêr e. Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de, bo kesên xemgîn û depresîv, cûtina (kayîna) benîştê wê dihate pêşniyarkirin. Lê xebateke zanistî nîne, baştir e, bi gotin û destûra doktoran bê bikaranîn.
Hîroşîma
Hîroşîma, yek ji bajarên Japonyayê ye. Bi Nagazakî re du bajarên Japonyayê ye ku bombeya atomî lê hatiye teqandin e. Hîroşîma ji aliyê DYA (Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) ve cara yekemîn bi bombeya atomî hatiye bombekirin. Şerê Cîhanê yê Duyemîn li dawî bûnê bû. Almanya têk çû bû, Japonya jî li ber radestbûnê bû. Lê dîsa jî Amerîka tenê bo xofa xwe têxe dilê dinyayê ev çeka hov li Hîroşîma di 6ê tebaxa 1945an de bi kar anî. Bi vê êrîşê tevahî 66 hezar mirov mirin û 70 hezar kes jî birîndar bûn.
Traînel
Traînel, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Hausen, Rhön-Grabfeld
Hausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhön-Grabfeld li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Poisvilliers
Poisvilliers, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Oleksandr Şovkovskî
Oleksandr Volodîmîrovîç Şovkovskî (bi ûkraynî: Олександр Володимирович Шовковський, Oleksandr Volodimirovich Shavkovs'kij) di 2ê kanûna paşîn a 1975an de li Kîevê hatiye dinê. Ew yek ji futbolvanên ûkraynî ye.
Ew ji 1993an vir de bo tîma Dînamo Kîev dilîze û kelayê Kîevê diparêzê. Wî di 366 listîkan de 257 gol xwarin.
1898
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Batizmî
Batizmî (Batismî) yek ji cejnên pîroz yên êzdiyan e.
Cejna Batizmiyê ne ji aliyê hemû êzidiyan ve tê lidarxistin, bi taybetî ji aliyê beşek ji êzidiyên Torê (Tûrabdîn)ê ve (Çêlkiyan) tê pîrozkirin û di dawiya meha kanûnê (Çileya Pêşîn) de tê lidarxistin.
Li cem êzdiyên Torê, Batismî yek ji cejnên dînî yên herî girîng e.
Bazge
Bazge, murwer an jî mûrîwer/morîwer (Sambucus) ji cinsê Vibirnum, deviyek ji famîleya adoksasiyan (Adoxaceae) e û li Kurdistanê jî digihê.
Navê wê yê giştî, ango navê cinsê Sambucus sala 1753'yê ji aliyê Carl von Linné ve, di Species Plantarum, cild 1, rûpel 269-270'yê de hatiye dayîn. Navdara vê cinsê bazgeya reş (Sambucus nigra) e.
Zêdetirî deh cureyên bazgeyê hene:
Pêşangeh
Murwera bifêkî ya şîn (Sambucus cerulea):
Kryvyi Rih
Kryvyi Rih an jî Krivoy Rog  bajarê herî mezin ê navenda Ûkraynayê ye û 7emîn bajarê herî qelebalix ê welêt; 2emîn bajarê herî mezin ê welêt ji hêla herêmê ve (dagirkiriya Sêwastopol nayê hesibandin). Ew di hundurek mezin a herêma bajarvanî û wek navenda îdarî xizmeta Rayona Kryvyi Rih dike. Ew mazûvaniya rêveberiya Kryvyi Rih bajarvaniya hromada dike, ku yek ji hromada Ûkraynayê ye. Gelhe:
Edduba
Edduba peyveke Sumeriye û tê wateya edeb, ango wêje.
“Perestgehên Sumer û akademiyên çandê yên bi navê Edduba, saziyên ramanê ne ku otorîteya qeralên rahîb pêşve bibin û bidin meşandin. Di çêkirina mîtolojiyê de, ji aliyekî ve ola di rewşa teolojiyê de, ji aliyê din ve jî, pêşnûmayên di rewşa destanên wêjeyê de, peywirên bingeh yên rahîban, wêjevanan û ramangêra ne.”
Ev hevok ji parêznameya Abdullah Ocalan ya bi navê ji Dewleta Rahîb a Sumeran ber bi Şaristaniya Demokratîk ve hatiye girtin û li ser berga paşîn ya pirtûka Edduba hatiye bi cih kirin. Rojnamevan Polat Can ji gelek pirtûkên Abdullah Ocalan mijar berhevkirine û pişt re jî wergerandiye zimanê Kurdî.
Cindo (eşîr)
Cindo eşîrekî mezine û Dimilî (Zaza) ye. Di navçeya Bedlîs'ê Motkî û paş ra navçeyên Tetwan û Norşîn de bi cîh bune.
Eşira Cindo xwe Kurd û zimanê xwe jî Dimilkî hesêp dike. Zêdetir 5.000 kesin
Eşîra Cindo, nêzîkê berê 250-300 sal ji Botan koç kirîye Motkî. Tê gotin ku lê Botan xelayîyek mezin çêbu û eşîrên Dimilî ber vî xelayî koç kirine heremên din. Ev gotar Dimilîyên heremên din va jî te ziman. Gotara duyemîn jî ewe ku, di navbera eşîrên Dimilî û hêzên Mîrê Botan de şer derketîye. Badê şer eşîrên Dimilî ji heremê derketine.
Berê Botan eşîrên Dimilî li Hakkarî (Heqarî, Çolemerg) bi cîh bi bûn û alî lêkolînvanan tê gotin ku Dimilî, Deylemine. Salên 800-1000 de ji Deylem koç kırıne Anatolî yê. Ji aliyê dîroknasê Farîsî Hemza Îsfehanî kû sedsala 10 an de jîyaye tê gotin kû Deylemiyan ra Farisi dibêjin Kurdên Taberîstan û Ereb jî dibêjin Kurden Suristan.
Hunermend
Hunermend ew kesê ku bi hunerê re mijûl dibe ye. Kesên wek wênesaz, weynê, nivîskar, dengbêj, helbestvan, sînemavan, şanoger hunermend in. Yek ji armancên hunermendan pêşvexistina civakê ye.
Manav
Manav navê berekê li Anatoliya dijîn e.
Bi taybetî li Bolu, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Kocaeli, Sakarya, Eskişehir, Bilecik, Manisa, İzmir, Antalya, Konya û Mersin a Tirkiyê dijîn. Ji ber ku li Tirkiyê binavkirinên din qedexe bûn û ji xeynî Tirkan hebûna ti berekê nedihate pejirandin, hejmara Manavan jî baş nayê zanîn. Dûgela Tirk hêj jî bi navê Manav nasnameyekê qebûl nake û heya bigire ji wan re dibêje "Tirkên berê hatî".
Hin ronakbîrên Tirk jî eslê wan bi Hîtîtan ve girêdidin. Îro pirr kêm be jî peyvên ji zimanê Manav mane dijîn. Manav çanda xwe diparêzin.
Mewlûda Melayê Batê
Mewlûda Melayê Bateyî an Mewlûda Kurdî helbesta Melayê Bateyî ye ku di hemû mihrîcanên rojbûna Muhemmed Pêxember de tê xwandin. Ev helbest dîrokî û wêjeyî ye. Her neteweyek bi zimanê xwe mewlûd gotiye û ev jî ya kurmancî ye. Ya zazakî jî Ehmedê Xasî gotiye. Seydayê Tîrêj jî mewlûdek kurmancî gotiye lêbelê Mewlûda Batê ji hemûyan girîngtir e
Çavkanî
http://www.scribd.com/doc/31266575/Mewluda-Melaye-Bate
Deryaya Bering
Deryaya Bering deryayeke qiraxêyê di bakura Okyanûsa Pasîfîk de navbera Emerîkaya Bakur û Asya de ye.
Erdnîgarî
Deryaya Berîng navbera bakura Emerîka Alaska û beravên rojhelatê Sîbîrya, Nîvgirava Kamaşatka (Rûsya) de ye. Li bakur ew bi Tengava Bering ji Okyanûsa Arktîk vediqete ye. Li başûr jî sînorên wê deryayê û Pasîfîk ve Giravên Aleut (DYA), Nîvgirava Alaska û girava Kommandeur (Rûsya) e. Ew bi navê deryavanê danîmarkî Vitus Bering hatiye navandin.
Pîvanê wê deryayê 2,26 milon km² ye û heta 4.096 m jî kûrahiya xwe heye.
Zimanê romanî
Romanî pirranî bi zimanên xwe yî zikmakî naaxivin. Li seranserî cîhanê belavbûne û bi zimanên cihên ku lê dijîn pirranî diaxivin. Li Tirkiyê herêmên Trakya, Stembol, Enqere, Edene, Bursa, Kayseri hwd gelek cihan gorî texmînan zêdetirî 3.500.000 romanî dijîn. Dîsa çiqas ji wan bi zimanên xwe yî zikmakî diaxivin nediyar e. Li Tirkiyê wekî tê zanîn, ji xeynî tirk û zimanê tirkî zanîngeh nikarin û naxwazin li ser gelên din lêkolînan bikin. Li Kurdistanê pirranî koçber dijîn û li zozanan û gundan digerin bazirganiyê dikin.
Hin komên zimanê romanî
Kêm be jî li ser çand, huner û standartkirina zimanê romanî xebat hene û alfabeyeka latînî hatiye amadekirin. Heger li Tirkiyê nasnameya romaniyan were pejirandin û naskirin wê ji bo paşeroja zimên başî be. Lewra pirraniya romaniyan li Tirkiyê dijîn.
Kenan Işık
Yusuf Kenan Işık (z. 1 Çirî 1947; Yakinca, Çirmik, Meletî) lîstikvan, pêşkêşvan, nûçegihanek berê û berdevkê nûçeyan ê berê ye. Ew herî zêde bi pêşandana televîzyonê „Kî Dixwaze Mîlyonek“ Bûbe tê nas kirin.
Kenan Işık, kurê efserekî teqawît ê Rêhesinên Dewletê, di dema xwendina xweya dibistana navîn de li Navenda Civaka Meletî dest bi şanoya amator kir, û dema ku li Enqere dixwend, derbasî Qada Meydan bû, û wî xwendina xweya dibistana navîn xilas kir. Piştî mezûnbûna Zanîngeha Gazî, Fakulteya Zanistên Aborî û Administrativedarî, Beşa Birêvebiriya Giştî, Işık di 1972-an de bû hunermendê Midûriyeta Giştî ya Theanoyên Dewletê.
Hesin
Hesin an jî Asin metaleke kîmyewî ye ku hejmara wê ya atomî 26 e. Sembola wê Fe ye, ji. Hesin yek ji metalên koma lajwerdên derbasiyê ye. Hesin lajwerda herî pirr li cîhanê tê dîtin e. Herwiha di qafika erdê de lajwerda herî zêde ya çarem e. Ji ber ku di navenda erdê de wilqas gelek hesin heye, tê texmînkirin ku rola hesin li ser qada manyetîk a cîhanê gelek e.
Lajwerda hesin, ji cewherên hesin tê çêkirin û li xwezayê bi awayê elementî ne gelek e. Ji ber ku mirov hesinê lajwerdî bi dest bixe pêwîst e reaksiyonên lêvegerker (îng: reducer) di nava cewherên hesin de pêk werin. Hesin bi pirranî ji bo çêkirina, amêjena (îng: alloy) bi karbon ango polayê tê bikaranîn.
Hinga hesin bi karbonê re heta germahiya 1420–1470K tê kelandin di hundirê şileya helînek a ku pêk tê de, 96,5% hesin û 3,5% karbon heye ku av amêjen weke hesinê darêjtî tê binavkirin. Lê berî ku ev amêjen were bikaranîn divê reaksiyona dekarburasyonê pêk were, ji ber ku ev amêje hê jî gelekî qurfok e.
Dîroka hesinê
Bikaranîna hesin a pêşin ji bo serikê rim, kêr û tiştên xemlê re pêk hatiye. Dîroka bikaranîna pêşîn a hesin digihe serdema Misiriyên kevn ku di dema berî zayînê 3500'î de bû. Bikaranîna hesin li ser serdema bronzê bandoreke mezin kiriye ku alavên şer ên qewîn bi hesin hatine çêkirin. Lê dîsa jî ji ber ku hesin bi bandora korozyonê xera dibe gelek mînakên berê yên ji hesin çêkirine nîn in. Mînakên alavên ji hesin çêkirine hene ku li herêma Mezopotamya hatine dîtin û dîroka wan digihîje 2000'ê berî zayînê. Herwiha di dîrokê de ku ji ber dîtin û bikaranîna hesin bi navê Serdema hesin tê bilêvkirin, li cîhanê di navbera salên cur bi cur pêk hatiye. Mînak serdema hesin li Mezopotamya di navbera sedsalên 13 û 6'ên berî zayînê de pêk hatiye.
Berhemên helandî yên hesinî ku li Hindistanê hatine dîtin digihine salên 1800 û 1200'ên berî zayînê. Herwiha berhemên hesinî yên ji herêma Levante digihine salên 1500'ê berî zayînê. Bikaranîna hesina a li Ewropa hinekî dereng çêbûye. Li Ewropa hesinê darêjtî yê pêşî li Swêdê pêk hatiye. Di dema pêşketina sanayî ya Ewropa de rola hesin pir girîng bû. Piştî vê re li cîhanê heta roja me hertim bi awayekî payebilind hatiye bikaranîn. Hesinê darêjtî cara pêşî li Çînê di sala 550'ê berî zayînê de hatiye bikaranîn.
Di serdema kevnare de sembola yezdanê şer Mars herwiha ji bo hesin jî dihate bikaranîn.
Bikaranîn
Hesin di nav hemû lajwerdan de ya herî pirr tê bikaranîn e. Metalên ku li cîhanê tên çêkirin 95% hesin in. Ji ber bihayê wê yê erzan û bikaranîna hêsan; di qadên mîna tirimbêlçêkirin, keştîçêkirin, avahî û hwd de gelekî tê bikaranîn.
Binyatên kîmyaya nûjen
Antoine Lavoisier ji bo bidestxistina hîdrojen ê, reaksiyona hilma avê ya ku di hundirê wê de hesina lajwerdî hebû, di nava tûpekî birqokî de ji bo îspatkirina parastina gomlatê pêk anî. Oksîdasyona anaerobîk a bi hesin a di bin tîna bilind de dikare weke reaksiyonên jêr werin nivîsandin:
Qesra Spî
Qesra Spî an jî "Xaniya Spî" qesra fermî serokatiyê ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Çêtir ku mirov bêje Xaniya Spî ji bo ku di îngilîzî "house" xanî an mal e, lê qesr palace e û di îngilîzî de jê re tê gotin White House; White Palace nîn e. Li Washingtonê de cih digire û qesrekê herî girîng ya cîhanê ye. Ji aliyê serokkomarê Amerîkanê George Washingtonê ve avakirina wê tê plan kirin lê George Washington berî avakirina qesrê dimire. 1801an de piştî mirina serokkomarê tê avakirin. Qasî 200 sal berî hatiye çêkirin û heta niha jî çakbûna xwe diparêze. Gelek restorasyon dîtiye.
Dema Nû (rojname)
Dema Nû rojnameyeke hefteyî ya çandî û siyasî ye, ku di 1'ê adara 2001ê de dest bi weşanê kirîye. Dema Nû bi zimanên tirkî û kurdî weşanê dikê. Di destpêkê de navenda rojnameya Dema Nû li Stembolê bû, lê paşê biryara veguhestina navenda rojname bo Kurdistanê hat dayîn û rojname niha li Amedê derdikevê. Ji bo demeke kurt Dema Nû li Ewropayê û bi taybetî li Almanyayê li rojnamefiroşan jî dihat belav kirin, lê jiber kêmbûna xwendevanan belavkirina bi riya rojnamefiroşan li Ewropayê hate rawestandin. Dema Nû bi riya sistema abonetiyê xwe digihînê xwendevanên li Başûrê Kurdistanê û Awustralyayê jî.
Dema Nû nêzîkî Partiya Sosyalîst a Kurdistanê (PSKê) ye.
Riya Teze
Riya Teze an Qundexsaz (bi ermenî: Ռյա Թազա, Rya Taza) gundekî kurdên êzîdî yên Ermenistanê ye. Gund dikeve parêzgeha Aragatsotnê. Li gorî çavkaniyên 2001'ê gelheya gund 443 ye.
Mehmet Bayrak
Mehmet Bayrak lêkolîner û rojnamevanê kurd e. Bayrak gelek kitêbên ser dîroka kurdan nivîsan. Bayrak xwediyê Weşanên Özge ye. Firaz Baran di sala 2008an bîyografiya Mehmet Bayrak nivîsand. Ev kitêb bi zimanê tirkî ye û di weşanên Öz-Ge hate çap kirin. Navê kitêbê "Karanlığa Süzülen Işık" (Tarîtiyê de Ronahiyek). Di vê kitêbê de li ser jiyan û xebatên Bayrak ev agahî hene (rûpela 13-14):
"Mehmet Bayrak di sala 1948an de gundê Dallikavakê (Sariz-Kayserî) hate dine. Zanîngehê li bajarê Ankarayê, beşa tirknasiyê xwend.
Çavkanî
Firaz Baran: Tarîtiyê de Ronahiyek (Karanlığa Süzülen Işık) Mehmet Bayrak, Weşanên Öz-Ge, 2008/Ankara
Bêvaciya bêvacî
Bêhawayiya bêhawayî an jî Bêvaciya bêvacî, berhemeke fîlozofê Endulusî ya Îbn Ruşd (1126 - 1198) e. Ew wê pirtûka li ser berhema Xezalî ya bi navê Bêvaciya fîlozofan (Bêhawayiya fîlozofan) (, Tahâfet el-falâsifiyah) dinivîse û tê de lênêzbûna Xezalî ya fikrên fîlozofan rexne dike û fikrên Aristoteles û fîlozofên din li hembera Xezalî diparêze.
Gulpen-Wittem
Gulpen-Wittem, şaredariyeke bi ser parêzgeha Limburga Holendayê ye.
Zierow
Zierow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Eyaz Zaxoyî
Eyaz Zaxoyî (yan Eyaz Zaxolî, bi navê xwe yê resen Eyaz Yûsif Ehmed, 1961 - 1986) stranbêj ekî naskirî yê herêma Behdînan e. Di mawê jiyan xwe de Xebateke berçav di warê muzîka kurdî û kurmancî dike.
Jiyan û xebat
Eyaz Zaxoyî li sala 1961ê li bajarê Zaxo ji dayik bûye. Her ji zarokatiya xwe heza wî ji hunerê re hebû û hemû dema xwe di dîwanên dengbêjan de derbaz dikir û guhdarî dengê wan dikir.
Eyaz xwendina xwe ya seretayî, navendî û amadeyiya çandinê li Zaxo temam kiriye. Her di dema xwendinê de, di ahengên xwendingehan de stran digotin. Pişt re Eyazê nemir seredana Radioya Kurdî dike li Bexda û li wir gelek stranan tomar dike û hin stranan jî digel Tîpa Duhok ya Hunerî. Herwisan digel hunermend Erdewan Zaxoyî jî hinek stranan tomar dike. Yekemîn kaseta wî li sala 1982 derket û bi wê kasetê navûdengiya xwe diyar kir, piştre li salên 1983, 1984 û 1985an jî kaset çêkirin. Anku di jiyana xwe ya hunerî de wî tenê çar kaset çêki-rin.
Strana herî naskirî ya Eyaz Zaxoyî Newroz hat bi gul û rihan e.
Eyazê nemir di temenê 25-saliyê de li roja 20/01/1986an çû ser dilovaniya xwe. Eyazê nemir digel keçeke endama Tîpa Hunerî ya Duhok peywendiyek evîndarî hebû û peywendiyê tesîr liser jiyana wî ya hunerî jî dikir, loma di warê strana evîndarî de, gelekî serketî bû. Eyaz bi berhemê xwe yê kêm jî şiya bala xelkê bikîşîne û ta niha xelk ji hunera wî hez dikin.
Gelek mamoste û helbestvanan helbestên xwe dane wî û alîkariya wî û Erdewan kirine. Ji wana Ebdulezîz Silêman, Bedirxan Sindî, Beşar Mihemed û gelek din.
Bêtiriya xelkê dibêjin ku Eyaz bi rêya jehrê ji aliyê rijîma Bees ve hatibû kuştin.
Çavkanî
Kawe Alîxan: Peyama Kurd, hj. 73, sal 2006
Bêvaciya fîlozofan (pirtûk)
Bêvaciya fîlozofan an jî Bêhawayiya fîlozofan berhemek Xezalî ye ko ew di pirtûka xwe de fikrên fîlozofên wek Îbn Sîna, Farabî û mamosteya fikrên wan, Arîstoteles rexne dike ye. Îmamê Xazalî bixwe ji bastana tradîsyona eşariyan bû û va pirtûka ji hêlekê jî gengeşiya navbera rêbara eşariyan û rêbara neoplatonîzmê ye.
Ew pirtûka ji pê Meqasîd el-felasifah ("Armanca fîlozofan") re hatiye nivisandin. Meqasîd el-felasifah wek puxteya fikrên Îbn Sîna bû. Xazalî di pirtûka xwe de dibêje ko, tu problema wiya bi şaxên felsefeyê wek fizîk, mentiq, astronomî û matematîk ve tune ye. Ew dîsa dibêje ko ew bi tenê rexneyên xwe li ser lênêzbûna wana Metafizîkê dike ye.
Naverok
"Bêvaciya fîlozofan" ji bîst beşan pêk tê û ew lênêzbûn îddîayên Îbn Sîna û fîlozofan red dike ye. Îbn Ruşd ji pê re di pirtûka xweyê bi navê Bêvaciya Bêvacî de Gazalî ji bo va pirtûka wî û lênêzbÛnên wî rexne dike.
Beroj Akreyî
Beroj Akrêyî helbestvan û nivîskarê kurd e ku di sala 1963an de li Başûrê Kurdistanê ji dayik bûye.
1939
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Beroj Akreyî
Beroj Akrêyî piştî têkçûna Şoreşa Barzanî di sala 1975an de berê xwe daye Îranê û 15 salan wek penaber li Îranê jiyaye. Ji sala 1990î heya 2010an, li Swêdê jiyaye. Ev du sal in hatiye başûrê Kurdistanê û li Hewlêrê rûdine. Beroj Akreyî pênc pirtûkên helbestan bi kurdî-soranî belav kirine. Du pirtûkên çîrokan bi zimanê farisî li Tehranê belav kirine, ku herdu ji bo xelatên edebiyatê yên Îranê hatine namzetkirin. Berhemên Ehmed Şamlû, Huşeng Golşîrî, Firûx Ferrûxzad, Sa‘êdî û... wergerandine zimanê kurdî. Gelek hevpeyvîn jî bi nivîskarên navdar yên Îranê re kirine.
Nefî
Nefî (jdb. 1572 Erzirom − m. 1635 Stembol) helbestvanê bi eslê kurd ê mezin e, helbestên xwe bi zimanê tirkî û kurdî nivîsandiye, lê yên kurdî zêde negihiştî destan.
Jiyan
Navê wî yê rastî Omer e, ji Erziromê ye. Paşê çûye Stembolê û li wê derê di karên dewletê de wezîfe standiye. Lê ji ber rexne û gazinên xwe gelek caran têkiliyên wî û serwêran xirab bûne, û di dawiyê de ew xeniqandine. Digel zimanê kurdî û osmanî, wî zimanê farisî û erebî jî baş zanibûye. Ji bilî dîwanên wî yên osmanî û farisî, bi navê Sîham-i Kaza (Tîrên qedayê) berhevokek wî ya hîcîvan jî heye. Niha hay ji berhemên wî ya bi zimanê kurdî tune ne ka nivîsandiye yan na.
Kesekî ku ji alî Nefî ve hatiye hîcîvkirin, ji bo ku Nefî xirab nîşande wî bi bûyîna (kurdê pîs) tawanbar dike:
Zug (kanton)
Zug yek ji 26 kantonên Swîsreyê ye.
Selîm Temo
Selîm Temo an jî Selim Temo Ergül (Êlih) nivîskar, akademîsyen, helbestvan û wergêrê kurd e.
Jînenîgarî
Selîm Temo, di 27'ê nîsana sala 1972'an de li gundê Mêrîna ku bi Êlihê ve girêdaye ji dayîk bûye. Dibistana seretayî li gundê xwe, yên navincî li Batmanê bire serî. Di sala 1992an de beşa Etnolojî (Fakulta Ziman, Dîrok û Cografîya) kar kir. Master û dozîna xwe li Zanîngeha Bîlkentê, beşa Zimanê Tirkî de temam kir (Master: "Cemal Süreya Şiirinde Bedenin Yazınsallaşması/Nivîsîna Laş di Helbesta Cemal Sureya de, 2003, doktora: Türk Şiirinde Taşra/Çolberî di Helbesta Tirkî de, 2009). Di sala 1997an de xelata helbestê ya Yaşar Nabi Nayır, di sala 1998an de jî, xelata romanê ya Halkevleri wergirt.
Selîm Temo di kovara Esmerê de nivîsaran nivîsand û di her hejmara kovarê de jî helbestvanekê Kurd da nasandin. Piştî ku komeke nivîskar û helbestvanan ji Kovara Esmerê qetiyan û kovara Multi-kulti derxistin Selîm Temo jî di desteya weşanê a pêveka kurdî ya bi navê Çavreş a Multi-kultiyê cih girt. Di sala 2009an de, li Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê de, weke alîkar doçent (asistant profesor) dest bi kar kir. Di vê pêvajoyê de, ji bo damezirandina Beşa Ziman û Wêjeya Kurdî xebitî. Piştî ku Lijneya Bilind a Perwerdehiyê (YOK) biryara "Enstîtuta Zimanên Jîndar ên li Tirkiyeyê" da, îstifa kir. Li ser biryara YOKê çend rexne nivîsî û di rojnameya Radikal û kovara Le Monde Diplomatique-Kurdî de weşand. Piştî vê helwestê YOKê bo hin zanîngehan biryara beşên Kurdî pejirand. Digel vê yekê ji ber kontrol û zextên dewleta tirkan Dr. Temo venegeriya beşê. Selîm Temo di sala 2011an de, li Brîtanyayê, li Zanîngeha Ekseterê, di beşa Centre for Kurdish Studies (Navenda Lêkolînên Kurdî) weke mamosteyê mêvan xebitî. Di rojnameyên wekî Radîkal (2013-2014), Duvar (2017-2019) û Xwebûn (2019-2020) de quncik nivîsî. Di 26ê Berfanbara 2016an da Doçentiya Kurdî wek maf wergirt, lê di 7ê Rêbendana 2017an de bi KHK (Biryarnameya di Hukmê Qanûnî da) ji zanîngehê hat avêtin û bi daxwaza cizayê 7 sal û nîvan hat darizandin. Piştî doz betal bû çû Fransayê û li Zanîngeha Paul Valéry (2021-2022) a li Montpellierê dest bi xebatê kir. Temo niha li Parîsê dijî û xebatên xwe yên hunerî û enteklektulî didomîne.
Dêsan de sûretê ma nimite (kitab)
Dêsan de Sûretê Ma Nimite, nameyê kitabê şîîran ê Roşan Lezgînî yo. No kitab 2005 de Îstanbul de hetê Weşanxaneya Vate ra ginayo çape ro û 77 rûpel o. Tam 27 tene şîîrî tede estî.
Heta nika ziwanê ma de şîîrî zaf nênusîyayê. Êyê ke nusîyayê zî, qismêk tira nameyî şîîre pa nîyayo la qe tama şîîran nêdanî, se yew xorto ke lîse de waştaya xo ser o nuseno. Yanî zafê kitaban de boya şîîre û xusûsîyetê şîîre zêde çin bî.
Eke yew ziwan de çekuyê muşterekî tayn bî, rastnuştişê ziwanê cîya-ciya bo, hem şaîr nêşno xo rind îfade biko hem zî wendox nuşteyanê şaîrî ra çî fam nêkeno. Çunke şîîre xusûsîyetê xo est o. Şîîrnuştiş estetizekerdişê yew ziwanî yo. Xizna û dewlemendiya yew ziwanî şîîre miyan de asena û şîîre zî dewlemendîye û xurtiya yew ziwanî musnena ma. Şaîr gama ke fikrê xo şîîre de bîyaro ziwan, vaje û qaîdeyanê ziwanê şixulneno. Ziwan çendehîna zengîn bo û şaîr çendehîna hakîmê ziwanê bo endehîna asan fikranê xo ano ziwan, wendox zî abiasan çendehîna hakîmê ziwanê bo endehîna şîîre ra tam gêno û nêtê şaîrî fam keno.
Êyê ke wendiş û nuştişê kirmanckî ra eleqedar î û tira hes kenî, hayiya înan xebata grûba Vateyî ra zî esta. Nê camêrdî seba standardîzekerdişê ziwanê ma yenê pêser û kelîmanê/çekuyanê muşterekan û tewr raştan tespît kenî û goş danê teklîfê nuştoxan, şaîran, wendekaran... Nê kombîyayişan de gramerî ser o zî xebityênî. Qerarî ke gêrîyayî Kovara Vate de weşanenî. Xayeyê înan lehçeya ma standart bo û qaydeyê gramerî ê ziwanê ma qaîm bibî, ziwan aver şîro, wa pey heme kirmancî bese bikerî nuşteyanê yewbînan ra fam bikerî û bi inhawa wendoxî zî wa pey weş bizanî armanc û nîyetê nuştoxî çi yo. Heya nika gelek yew mesafe şîyî û kovara xo peryodîk vejenî. La tena pêserameyîş û qerar girewtiş bes nîyo, ganî nê qerarî hetê nuştoxan ra ca bîyarî ke qaydeyî, kuralî cayê xo bigêrî û ma meyweyanê na xebate biwerî. Eke winî nêbo na keda erjaya veng ra şona. Sera se nêbo zî nêzdî ey, vajeyî/çekuyî ke pêşnîyaz bî, terefdê edebîyatçiyan û şaîrandê ma ra bigurîyî hîna zî feydeyê xo esto.
Qesrê (nahiye)
Qesrê bajarokekî Başûrê Kurdistanê û ser bi şaristanê Çomanê ye. Ev bajarok 1100 metreyan li ser astê deryayên azad bilind e.
Adriano Celentano
Adriano Celentano (jdb. li Mîlano, Îtalya) stranbêj, aktorê film û pêşkeşvanekî navdar ê îtalî ye. Ew bi stranbêja îtalî Claudia Mori zewiciye. Ew bêtir bi filmên xwe ê komîk û henekan tê naskirin.
Cuma İçten
Cuma Îçten (jdb. 1ê kanûna paşîn a 1973 li Dara Hênîyê) siyasetmedarekê tirk e.
Nabî
Nabî (z. 1642 − m. 1712), yek ji helbestvanên kurd yên şiêra dîwanê de ye.
Nebî şairekî naskirî û bi eslê xwe kurd e. Navê wî yê rastî Yûsif e û ji Rihayê ye, di navbera salên 1642 û 1712an da jiyaye. Ew jî wek Nefî diçe Stembolê û di hinek karan da wezîfe digre, lê piştî demekê ji wir diçe li Helebê bi cî dibe û beşekî mezin ji jiyana xwe li wir derbas dike. Ji bilî Dîwana Osmanî, du mesneviyên bi navê Hayriyye û Sûrname û gernameyeke wî ya bi navê Tûhfetu’l-Harameyn hene. Ev berhema dawîn behsa çûyîna wî ya Hîcazê dike.
Dêsan de sûretê ma nimite (kitab)
Heme şîîrî ke Dêsan de Sûretê Ma Nimite de yî heskerdişê welat û ziwanî, eşq û felsefe, şîret û salixî, derd û kulî heme bi sembol, mecaz, bi yew hawayê lîrizmî reyde ameyî nuştiş. Gama ke şîîranê Roşan Lezgînî kê wanenî, kê zanê ke yew zerriya sote ra, yew ruho esîl ra, yew fikro xorîn o hera ra nesilyayî. Her wendox gorebê zanayîşê xo, tira tam gêno. Şîîrê modern î. Tena xîtabê nê demî nêkenî û ê yew ray wendişî zî nîyî. Her wendiş de kê tira sewbîna mana eynî şîîre ra vecenî, coka kê çendehîna biwanî kê tira mird nêbenî.
Ez kitabê şîîran ê Roşan Lezgînî Dêsan de Sûretê Ma Nimite ra yew şîîre neqil kena:
REMAYOXÊ ZIWANÊ XO
Her kerra koyê xo rê xeml a
Ey yara raştikêne ti ha ça?...
Her çekuye ruhê mi rê rîsalet
Her çekuye welatê mi ra leteyêk
Her çekuya ke tamê aye
serê ziwanê bapîranê mi ra yadîgar
Û her kelam latê destanê zemanî ra cewherêk
Ax merdim ser a biremo zî maneno welatê xo!
Wa asmên birijno mi ser verara xo ra
weşe bi weşe şênikanMîyanê zerriya mi de hewarêko diçetel
Û mi zerrî devista abîyayîşê vilikan…
Ey remayoxê ziwanê xo!
-Na sanike niya ke ez vana-
Sond bo bi mergê mi û bi rojhilatî
Her deyîra ke to xo dima verdaya sêwî
Erdewan Zaxoyî
Jiyan û xebat
Erdewan Zaxoyî li sala 1957'an li bajarê Zaxoyê ji dayik bûye.
Dêsan de sûretê ma nimite (kitab)
Mîyanê zerrîyêka xezalêne de eşq bî
Erdewan Zaxoyî
Jiyan û xebat
Ji ber rewşa dijwar ya jiyana wê demê wî nekarîbû xwendina xwe temam bike. Di sala 1978'an yekem kaseta xwe derxist. Paşî bû pêşmerge û li gel pêşmergatiyê jî berdewamî bi hunerê da û çend berhem û kaset çêkirin. Wî çendîn stranên şoreşgerî çêkirin ku ta niha jî ew stran pirr tên guhdarîkirin.
Helbet ji ber ku çêkirina kasetan li çiya gelekî bi zehmet bû û jiber ku Erdewan dixwest hunera xwe pêşbixe û bigihîne hemû gelê kurd, wî gelek hewil dan ku xwe bigihîne Ewropa. Lê derfet çênebûn û pêwîst bû ew pasportek îraqî derxîne. Loma ew careke din vegeriya bajarê Zaxo û mijûlî çêkirina pasporta xwe bû. Lê dîsan wî dest ji hunerê berneda û xwe weke pêşmerge hesab dikir û li hemû şev û ahengan de, li Kurdistanê û li Bexda jî.
Dema ku diçû ser seko û sehnê, wî bi navê "Kurdistan Barzanî û Pêşmerge" şahî dest pê dikir, ev yek jî bi dilê karbidestên rijîma Bees nebû. Loma li roja 26/01/1986, anku piştî şeş rojan ji wexerkirina Eyaz Zaxoyî, di demekê de ku Erdewan di hoteleke bajarê Bexda razayî bû, kabidestên Emn û Istixbarata Bees ew girt, wenda kir û ta niha jî kes nizane ew li ku ye û çi lê hatiye.
Gelek hunermendên kurd dibêjin ku dengê Erdewan dengekî nimûneyî bû û ta li ba kesek din peyda bûye.
Dêsan de sûretê ma nimite (kitab)
Her dere vengê to ra herikîyêne
Erdewan Zaxoyî
Çavkanî
Kawe Alîxan: Peyama Kurd, hj. 73, sal 2006
Dêsan de sûretê ma nimite (kitab)
Û sayêra miradan berzexê to de ya ey xerîb
Her pirdo ke ti raşanê
Janê şikîyayîşê estikan de
Boya çekuyan ano goristanan ra…
(Mi goş nayo vengê abîyayîşê vilikan ser
Zeman sey royêkê harî herikêno destanê mi ra
Û her keso ke kokê xo ra aqitya, meşrû nîyo hendî!…)
Ey fîrar!
Wa sond bo bi araf
Mela Enwerê Maî
Mela Enwerê Maî hozanekî kurd e û ji Başûrê Kurdistanê ye.
Dêsan de sûretê ma nimite (kitab)
Sond bo bi hesreta zerriya ziwanî
To dima şingîniya zincîra zewtan!...''
Giraniya atomê
Giraniya atomê an jî giraniya gerdîleyê (Îngîlîzî, atomic mass), ji bo giraniya atomê Elementa di Kîmya de tê bikaranin. Giraniya atomê relatîv(relative atomic mass ) ji bo atomê xweza de li izotopekê pirtir hênê tê bikaranîn, gorî rêjê hebûna wan tê hejmmartin.
Îroj giraniya atomê gorî ber hev dane giraniya karbon-12 tê hejmartin. Giraniya 6.02\times1023, ango molak û Hêjmara Avogadro tê gotin, atomên C-12 12 gram e. Giraniya atomên din jî gorî C-12 tê hejmartin. Molak pêze, bi gelemperî, qasa giraniya atomê lê pêk hatî dihêwirinî ye. Wekok giraniya atomê hesin 55.847 û molak atomê hesin jî 55.847 gram dibe.
Li ser Giraniya atomê herî pêş de John Dalton xebitî û di 1805an de giraniya atomên Hidrojenê 1 hel girt. Li paş wî re Jean Stas di 1865an de giraniya atomê Oksijen-16 ê 16 hel girt. Ji bo Oksîjen du Îzotopan xweya din bi O-17 û O-18 heye ew sedema du hejmertinê ciyawazî di bû. Di 1961an de International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)(Yekitiya navnetewiya kîmya bingehî û nerîtî) C-12 ji bo Giraniya atomê hel girt. Gorî wan her sê hejmartinan giraniya Oksijen, Karbon û Hidrojen wiha dibe;
Qonye
Qonye serbajarê parêzgeha Qonyê ya Anatoliya navîn e.
Etîmolojî
Di derbarê navê bajarê de çend nîrên hene. Navê bajarê ji navên dîrokî ya bi latînî ji peyva iconiom hatiye. Iconiom, iconia û piştre bi navê Qonya-Qonye hatiye guhertin.
Erdnîgarî
Bajar, lî devera deşteke fireh cih digire. Deşta Qonya, deşta herî mezin a herêmê ye. Li bakurê Qonyê paytexta Tirk Enqerê, li rojava Sparta, Afyonkarahisar û Eskişehir, li başûrê Mêrsîn, Karaman û Antalya, li rojhilata wê jî Niğde û Aksaray cîh digirin.
Navçeyên Qonyayê
31 navçe û 620 gundê bajarê hene. Navê navçeyan ev in:
Trancault
Trancault, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Zimanê swêdî
Swêdî ji ziman û taybetiyên gelê Swêdê re tê gotin.
Zimanê swêdî yek ji zimanên malbata hind û germanî ye. Ji şaxa zimanên germanî, koma germaniyên bakur, binekoma skandînavî yên rojhilatê ye.
Ebdulwehid Zaxoyî
Ebdulwahid Zaxoyî navê rastî Ebdulwahid Qedri Necmeddîn (jdb. 1972 - Mirin 26 kanûna paşîn 2000) hunermend û stranbêjekî naskirî yê kurmanc û parêzgeha Dihokê bû.
Jiyan
Evdilwahid Zaxoyî li sala 1972ê li bajarê Zaxo hatiye dinyayê, lê belê sala 1983ê ve ew li Mûsilê jiyaye û paşî ji ber hikûmeta Iraqê reviyaye Kurdistanê û li Dihokê li wî xebata xwe ya hunerî domandiye û di sala 1990 yekem berhemê xwe belav kiriye. Herwesa yekem kaseta xwe jî li 1993ê da derxistiye. Paşî hin kasetên din jî belavkirine. Wî dûmahîk sitran wî bi navê "Mixabin" bû. Ew pirranî bi stranên evîndarî re tê kildar bû û dengê wî li gelek dawet û dîlana hatiye guhdarîkirin.
Evdilwahid Zaxoyî ji ber hinek pirsgirêkên civakî di şeva 25-26 kanûna paşîn 2000î de hat kuştin.
Gelale (nahiye)
Gelale, anku Gełałe, bajaroka bi ser devera Gelaleya navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Ev bajarok 994 metreyan li ser astê deryayên azad bilind e. Navê Gelale veguhestîna "Gîlalî" (anku Celalî) ye, navê eşîreke kurdan di serdema navîn de.
Hevpeymana Medîneyê
Hevpeymana Medîneyê ji aliyê Muhemmed ve di nava salên 622 û 623´an de hatiye çêkirin. Hevpeymane Medînê weke "şûraya Medînê" jî tê bi navkirin. Di wê demê de di destpêkê de hevpyemanê bi wê dawî li şer û pirsgirêkên di nava aşîrên Hws û hazreç´ê têne. Armanca hevpeymane Medînê ew bû ku Cihû jî, Mesihî jî û komên din ên cuda ên bawerî jî di nav de di bin sêwane ´ummetê´ de bigihêne hevdû bû. Bi hevpeymane Medînê Mafê komên civatî ên ji hev cuda û bawerîyên din jî ên ku hena, hatîya misogerkirin di nava cihane îslamê û ummetê de. Piştre ku Îslamiyet pêşket û serdest bû, bi hinek xalên ku hatina lê zêdekirin re têkiliya nava misilmanan û ne misilmanan wê bi hevdû re çawa bê, bi wê hatîya dayîn kifşkirin. Hevpeymana Medînê, di çerçoveya ummetîyê de hebûna civakan bi çandî û sîyesî nas dike û diparêzê. Her wisa mafên xwe jîyandin û domandinê a bawerîyên cuda jî nas dike. Bi vê rengê, Hevpeymane Medînê weke "destûra bingihîn" a îslamê û pergale wê ya ummetê jî hatiye bi navkirin.
Haciya
Haciya, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Morî
Morî ajaleka biçûk e. Morî siftê yên bê perin paçê perên xwe dertên û difirin. Bi teybetî li herême cizirê, gotina "mîro" jî tê bi kar hanîn. Morî, bi kolonî dijîn. Yanî bi malbatî dijîn. Di nava wan de sazûmanaka wan ya jîyanî ku ew dayimî bi wê dijîn û dernekevina dervî wê heya. Weke ku çawa ku di nav Mêşên Hingiv, banî heya û hemû mêşên hingiv li gor wê dijîn, di nav morîyan de jî, bi wê rengê lê ku li gor xwe teybetmendiyên jîyane wan diguharê cuda heya. Morî, bi malbatî, bi hev re, weke ku hevbeşîyeka wan ya ku mejiyê wan jî bi bandûr dike heya. Li gorî lêkolînên li ser wan hatina kirin, di wan demên dawiyê de hate kifşkirin ku morî di bîrkirinê de xort in. Hat kifşkirin ku, morîyek deme ku ji morîyeke kolonîyeke din zirerek dîtibê, wê ji bîr nekê, Bêhna wê digirê û di buhurêne andamên din yê kolonîya xwe û ew jî êdî bi wê bêhnê wê nas dikin û êdî ji bîr nakin. Di rîya ku têre diçê de, wê riyê ji bîr nakê. Ev jî, dide nîşandin ku morî di serê xwe de karê dîmenê jî bigirê ku bi bêhnê bê û an jî bi dîmen dîtinê bê. Di rastkirinê de, û di bi rê ve çûnê de, di rêze hevdû de hertimî diçin. Wê li berçav digirin, Ku du kolonî dikivina nava hevdû de, hatiya kifşkirin ku andamên hevdû yên jev hevdû nas dikin. Derên ku mori lê dijî re dibêjin morîstan. Li Kurdisatnê çend cureyên xwe hene:
Çûka perlezgîn
Çûkêperlezgîn a di nav famîlîa Trochilidae dene. Ew di nav çûke herî biçuk dene.Mezinatîya gelek tuxma di nav {7.5-13 cm}deye. Bi misogerî, çûke herî biçuk ji tuxmekî wa ye.Ev çûk perê xwe zaf (pir) zu ledixin. Ev çûk karin li hawaye daleqayî bi mînin, ser jer u serjor bi firin. Ji ber dema go difin himmen tê bi Înglîzî nave wa kirina Hummingbirds,yanî çûke bi wizzen. Li gora tuxm perê xwa di yek çirkenî 12–80 cârî levdixin. Di nav çûka teva da ye perê xwa herî lezgîn levdixe ev çûkin.tuxme wa ye tên zanîn nîvî behtir a li Brazil'ya û Ekwator ê na.
Dewletawa, Miyanduaw
Dewletawa, Miyanduaw gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 425 kes (111 malbat) bûn.
Pûtî
Gelek kesên xewas ên herêmî bang li cerdevanan kirin ku bila dev jê cerdevanîtiyê berdin lê çi fêde nekir ku dîsa cerdevan ser karên xwe yên qirêjin. Gund xwediyê dibistanekî seretayî û tendûrîstixeneyekî ye. Aboriya gundê li ser cerdevanîtî, çandyarî û ajaldariyê disekîne.
Großeibstadt
Großeibstadt şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhön-Grabfeld li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Pûtî
Eşîrên gundê de rûspî jî Miksî û Arabî nin
Pontgouin
Pontgouin, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Teşî
Teşî amûreke destî ye ku mirov hiriyê pê dike ben û dezî.
1940
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Akupunktur
Akupunktur rêbazeke çakkirinê ya hezar salan e. Nemaze li Çînê tê sepandin. Ew rêbaze li bakurê Behra Çînî deverên ku ber peravê ji Deşta Çemazer an jî Deşta Huang Heyê hetanî îro hatiye.
Li wir herêmî belav bûye çar aliyê cîhanê. Nemaze li Kore û Japonê tê sepandin.
Akupunktur rêbazeke çakkirin û tîmarkirina mirovan e. Sepandina wê rêbazê jî bi derziyê çermê mirovan têre dikin. Têrekirina derziyê divê ji hêla pispor û zaneyan pêk bê.
Zagona kirina wê rêbazê jî hatiye çêkirin û ji mêj ve hetanî niha bi awayekî rewa tê sepandin.
Akupuntur - cupping
Castellammare di Stabia
Castellammare di Stabia, bajarekî komûn ya Îtalyayê ye û yek ji bajarên herêma Kampaniyayê ye. Bajar, 30 km aliyê bakurê rojhilata parêzgeha Napoliyê ve cih digire.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajarê wiha ye:
Sûlava Kanîspiyê
Sûlava Kanîspiyê ew sûlav di nava sînorên Şaxê de ye û 75 km’yan ji Wanê û 5 km’an jî dûrî Şaxê ye. Ji zînarên ku bi qasî 100 m’an bilind diherike û heta rêya bejayî tê.
Ava sûlavê ji meha gulanê dertê heta îlonê diherike.
Xaça Sor
Xaça Sor bi navê ICRC, di sala 1863'î de li Cenevre ya Swîsreyê hatiye damezrandin. Îro bi navê Tevgera Navneteweyî ya Xaça Sor - Heyva Sorê (IRCRCM) kar dike.
Ev rêxistin ji bo alîkariyên mirovî kar dike û di fîlozofiya xwe de beriya ol, bawerî, çîn, nîjad hwd hertiştî mirovahiyê bingeh digire. Di sala 1919 de bi Heyva Sor a navneteweyî re peymanê mordike û bi hevre di alîkariyan de dixebitin.
Zimanê suryanî
Zimanê suryanî an zimanê aramî ( / leššānā suryāyā), zimanê Aramiyan e.
Xaça Sor
Li Kurdistanê ji ber ku dewletek serbixwe ya Kurdan nîne, rêxistina alîkariya mirovî bi destê Heyva Sor a Kurdistanê tê kirin ku ev rêxistina mirovî li derveyî welêt hatiye damezrandin.
Robert Bunsen
Robert Wilhelm Bunsen di sala 31 Adar 1812an de li Almanyayê Holzmindenê ji dayik dibe û sala 18 Tebax 1899an de jî Heidelbergê dimire. Xebatên wî zanyarê zêdetirîn li ser Minerolojî û Kîmyaya Dahûranî ye.
Dahênerekî Almanî ye.
Ji ber azmûnên bêbaldarî kirî çavên xwe wenda dike.