cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
UNICEF
Rêveberî
Birêvebirin û çavdêrîkirina hemû karên UNICEFê ji aliyê desteya rêveberiyê pêk tê ku ji 36 endamên ku nûnerên hikûmetan ne, pêk tê. Desteya rêveberiyê lijneyên polîtîkayan ava dike, bernameyan dipejirîne û li ser plan û lêçuna îdarî û darayî biryar dide. Karê rêxistinê ji aliyê buroyê ve tê koordînekirin ku ji serok û çar cîgirên serok pêk tê, ku her karmend yek ji pênc komên herêmî temsîl dike. Ev pênc erkdar ji aliyê desteya kargêr ve her sal ji nav endamên wê têne hilbijartin û serokatî di nav komên herêmî de li ser bingeheke salane tê guhertin. Li gorî kevneşopiya rêxistinê, endamên daîmî yên Encumena Ewlekariyê wek erkdarên desteya rêvebir kar nakin.
Ofîsa sekreterê desteya kargêrî alîkariyê dide pêwendiyek bi bandor di navbera desteya rêveber û sekreteriya UNICEFê de û serdanên qadên yên endamên desteyê organîze dike.
Ofîsên Herêmî yên UNICEFê
Welatên ku Ofîsên herêmî yên UNICEFê hene ev in:
Komîteyên neteweyî yên UNICEFê
Li 34 welatan komîteyên netewî yên UNICEFê hene û her yek weke rêxistineke herêmî ya serbixwe ya nehikûmî hatiye damezrandin. Ji ber ku UNICEF bi tevahî girêdayî beşdariyên dilxwazî ye, fonksiyona komîteyan ên bingehîn komkirina diravên ji sektora taybet e. Komîteyên neteweyî bi hev re ji sê parên dahata salane ya UNICEFê kom dikin ku di nav van dahatan de bexşên ji pargîdanî, rêxistinên civaka sivîl û dora şeş mîlyon bexşên kesaneyên li çaraliyê cîhanê hene.
Mizgefta Nebî Nuh
Mizgefte Nebî Nuh, li Cizîra Botanê ye. Mizgefteke ewqas kevne ku avakirina wê diçê berî zayîne. Piştî ku Misilmantî di hate herêmê, êdî ew der jî bû mizgeft. Tê gotin ku di hundurê mizgeftê de Tirba Nebî Nuh bi xwe he ye. Tirba wî, ji ber ku ew nebiyekî mezin bû, ev hizir li ber çavan hatiye girtin û mezin hatiye çêkirin. Biqasî qama du mirovan hatiye çêkirin. Deriyê wê, û hinekî amurên wê, ji ber ku ji zêr û zîv bûn, ji aliyê dewleta tirk ve hatine hildan. Di hundur de berê pir pirtûk ji dihatin dîtin. Ji ber ku tiştên têde pîroz dihatin dîtin, xelkê jî dernedixistin. Lê di deme komara tirk de ew pirtûkên ku bi kurdî bûn hatine hildan û wendakirin.
Tannhausen
Tannhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Holo
Holo, gundekî girêdayê navçeya Egîn a Erzînganê ye.
Sophie Scholl
Sophia Magdalena Scholl (jdb. 9ê gulana 1921an - 22ê sibata 1943an) xwendekareke alman û çalakvana siyasî ya dijî Nazî bû, ku di nav koma berxwedana bêşiddetê ya Gula Spî de li Almanyaya Nazî çalak bû.
Ew bi îxaneta mezin hat mehkûm kirin, piştî ku derket holê ku bi birayê xwe Hans re li Zanîngeha Munîhê (LMU) belavokên li dijî şer belav kiriye. Ji ber kiryarên wê, bi giyotîn hate înfazkirin. Ji salên 1970an vir ve, Scholl ji ber xebata xwe ya berxwedanê ya li dijî Nazî bi berfirehî tê bibîranîn.
Buc, Yvelines
Buc, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmara gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Chambeire
Chambeire, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Keleh (sedrenc)
Keleh, rex, barû an jî birc yek ji kevirên sedrencê ye. Di sedrencê de du keleh hene.
Vervins
Vervins, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Wegscheid
Wegscheid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Passau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Mamoevlerî
Mamoevlerî, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Şahwane
Şahwane gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 672 kes (121 malbat) bûn.
Écretteville-lès-Baons
Écretteville-lès-Baons, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Mîhrîbana Berwarî
Mîhrîbana Berwarî (1814-1865) helbestvana kurd e. Wê gelekî helbest bi zimanê kurdî nivîsandine.
Salvadoraceae
Salvadoraceae famîleyeke riwekan e. Di desteya riwekên pelxaçkî (Brassicales) de cih digire. Deviyên hûrik in. Dara miswak (Salvadora persica) jî ji vê malbatê ye. Miswak bo pakijiya devê tê cûtin, kayîn. Li welatên ereb tê bikaranîn.
Wereteka Jêrê
Wereteka jêrê gundekî Agiriyê ye.
Salvadoraceae
Belavbûn
Ji herêmên germ hezdike. Li Afrîka, bi taybetî Madagaskarê, Hindistan, Îndonêzyayê gelek digihê.
Wereteka Jêrê
Nave eşira vi gundi Recoi ye. Hemmu jiyanvan ji bavekine <Reco>. Bist mal gund heye.
Salvadoraceae
Sîstematîk
Di famîleya Salvadoraceae de, sê cins, 11-12 cure hene.
Gula Spî
Gula Spî (bi almanî: Weiße Rose) komeke berxwedanê ya bêşîdet, rewşenbîr bû li Almanyaya Nazî, ya ku ji hêla pênc xwendekar û yek profesorê Zanîngeha Munîhê ve dihat birêvebirin: Willi Graf, Kurt Huber, Christoph Probst, Alexander Schmorell, Hans Scholl û Sophie Scholl. Komê kampanyayek belavok û grafîtiyên anonîm a bi banga dijberiya çalak li dijî rejîma Nazî pêk anî. Çalakiyên wan di 27ê hezîrana 1942an de li Munîhê dest pê kir û bi girtina koma bingehîn ji aliyê Gestapo di 18ê sibata 1943an de bi dawî bûn. Hemû kom, endamên din û alîgirên komê yên ku belavokan belav dikirin, ji aliyê Dadgeha Gel a Naziyan (Volksgerichtshof) ve hatin darizandin; gelek ji wan bi îdam an zîndanê hatin mehkûm kirin.
Hans û Sophie Scholl û Christoph Probst çar roj piştî girtina wan, di 22ê sibata 1943an de, bi giyotînê hatin îdamkirin. Di dema dadgehê de, Sophie gelek caran gotina dadger qut kir. Ji bersûcan re ti derfeta axaftinê nehat dayîn.
Komê broşurên xwe li herêma mezin a Munîhê nivîsî, çap kir û di destpêkê de belav kir. Dûv re, hilgirên veşartî kopiyên xwe anîn bajarên din, bi piranî li deverên başûrê Almanyayê. Di tîrmeha 1943an de, balafirên Hevalbendan belavoka xwe ya şeşemîn û dawîn bi sernavê Manîfestoya Xwendekarên Munîhê avêtin ser Almanyayê. Bi tevayî, Gula Spî şeş belavok nivîsandine, ku bi giştî nêzîkî 15,000 nusxeyan hatine zêdekirin û belav kirin. Wan tê de sûc û zordariya rejîma Nazî şermezar kirin û banga berxwedanê kirin. Di belavoka xwe ya duyemîn de, wan bi eşkereyî çewsandin û komkujiyên cihûyan şermezar kirin. Di dema girtina wan de, endamên Gula Spî hema hema bi komên din ên berxwedanê yên Alman ên mîna Kreisau Zirkel an koma Schulze-Boysen/Harnack ya Orkestraya Sor re têkilî danîn.
Îro, Gula Spî hem li Almanya û hem jî li seranserê cîhanê tê zanîn.
Store Øyingen
Store Øyingen, goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye.
Leşker (sedrenc)
Leşker an jî peya yek ji kevirên sedrencê ye. Di sedrencê de heşt leşker hene.
Chamblanc
Chamblanc, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Kalkî
Kalkî (Sanskrîtî कल्कि) ji hûlûl bûna Vîşnûyê dawiyê, û Avatarê ya dehame.
Guherîna avhewayê
Sedema herî mezin a germbûnê, belavkirina gazên serayê ye ku bi giranî karbondîoksîd û gazê metan e. Bi tevkariyên zêde yên çandinî, bêdaristanî û reaksiyonên kîmyewî yên di hinek pêvajoyên hilberînan de, bikaranîna şewata sotemeniya fosîl (komir, petrol û gaza xwezayî) ku ji bo xerckirina enerjiyê tê bikaranîn, çavkaniya sereke ya van emîsyonan e. Heta îro sedemên ku rasterast bi destê mirovan a guheztina avhewa ji aliyê ti saziyek zanistî ya neteweyî an navneteweyî ve nehatiye nîqaşkirin. Germahiya germê, berga berfê ku germahiya rojê tê li ser rûyê erdê paşve vedigerine winda dike, sînorên erd û okyanûsa û karbonê zêde dike. Li bejahiyê, ku germahî bi qasî du caran, bi qasî navîna gerdûnî zêdetir bilind bûye, çol berfireh dibin, pêlên germahiyê û şewata li daristanan belav dibin. Zêdebûna germa îro li Antarktîkayê jî ku bûye sedema helandina permafrostê û windabûna qeşa ya deryayê, zêde bûye. Ji ber zêdebûna germê rêjeya dûkela avê zêde bûye û ev jî dibin sedemên bahoz û bûyerên hewayî ya zêde. Zêdebûna germê bandoreke xerab li ser ekosîsteman dike. Ji ber germahiya zêde celebên ajalan ku li Antarktîkayê dijîn ji ber koçbûnî yê xelas dibin.
Ségolène Royal
Ségolène Royal, Marie-Ségolène Royal di li Dakarê ji dayikbû, jineka polîtîk a fransî ye.
Hirzenhain
Hirzenhain şaredariyeke navçeya (Landkreis) Wetteraukreis li Hessen, Almanyayê ye.
Guherîna avhewayê
Bêjenasî
Beriya salên 1980î de ne diyar bû ka germbûna gazên serayê serdestiya sarbûna aerosolê bike yan na. Zanyaran pişt re gelek caran ji bo ku behsa bandora mirovî ya li ser avhewayê bikin, modîfîkasyona avhewayê ya bêserûber bi kar anîn. Di salên 1980î de mijarên di warê germbûna gerdûnî û guherîna avhewayê de, populer bû; yekem, tenê behsa zêdebûna germahiya serayê dihate kirin, ya duyem bandora tevahiya gazên serayê ya li ser avhewayê dihate axaftin. Germbûna global, piştî ku zanyarê avhewayê yê NASA James Hansen di şahidiya xwe ya sala 1988an de li Senatoya DYAyê de bi kar anî, bû mijara herî populer. Behsa germbûna gerdûnî, bi gelemperî behsa germbûna ku mirovan bûne sedem, tê kirin û di heman demê de guherîna avhewayê wek guherîna xwezayî û antropojenîk hatiye binavkirin. Ev her du terîm bi gelemperî bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar, siyasetmedar û kesayetên medyayê yên cihêreng şertên krîza avhewa an rewşa awarte ya avhewa pejirandin, ku li ser germbûna gerdûnî li şûna guheztina avhewa û germbûna gerdûnî biaxivin. Sernivîserê polîtîkayê yê The Guardian got ku wan vî zimanî xistine nav rêwerzên edîtoriya xwe "ji bo ku em ji hêla zanistî ve rast bin, di heman demê de bi xwendevanan re jî li ser vê mijara pir girîng bi eşkereyî danûstendinê bikin". Ferhenga Oxfordê rewşa awarte ya avhewayê wekî peyva salê ya sala 2019an hilbijart.
Çavdêriya guhertina germê
Datasetên amûran ên ku bi awayekî serbixwe hatine hilberandin, nîşan didin ku pergala avhewayê germ dibe. Deh salên 2011-2020 li gorî dema bingehîn a berî pîşesaziyê a salên 1850-1900an, 1,09 °C cîhan germ bûye. Germahiya rûyê erdê ji bo deh salan 0,2 °C zêde bûye û di sala 2020an de bi zêdebûna pîşesaziyê re germahiya rûyê erdê 1,2 °C bilind dibe. Ji sala 1950an û vir ve hejmara roj û şevên sar kêm dibe û hejmara roj û şevên germ zêde bûne.
Ségolène Royal
Berendama partiya sosyalist, ji bo hilbijartina serokkomariya nîsana 2007an e, ew jina yekem e kû di hilbijartina serokkomariya fransî de derbasî dora duyem bû.
Guherîna avhewayê
Çavdêriya guhertina germê
Di navbera sedsala 18an û heya nîvê sedsala 19an de germahiya torê zêde çênebû. Proksiyonên avhewayê, çavkaniyên agahiyên avhewayê yên ji arşîvên xwezayî yên wekî dar û qalibên qeşayê, nîşan didin ku guherînên xwezayî bandorên destpêkê yên Serdema Pîşesaziyê, kêm dike. Qeydên termometrê di sala 1850an de dest bi vegirtina gerdûnî kirin. Modelên dîrokî yên germbûn û sarkirinê, mîna Anomaliya Avhewayê ya Serdema Navîn û Serdema Cemedê ya Biçûk, di heman demê de li herêmên cuda neqewimîn, lê dibe ku germahî bi qasî yên dawiya sedsala 20an de li herêmên bi sînor gihaştine asta bilind. Germahiya wekî demên pêşdîrok, Paleocene-Eocene Thermal Maximum, xelekên berê yên germbûna gerdûnî pêk hatine. Lê zêdebûna germê û  ya nûjen tê dîtin du kombûn ew qas bilez e ku tewra bûyerên jeofizîkî yên nişkayî yên ku di dîroka Erdê de qewimîne jî nêzî rêjeyên heyî nabin.
Ségolène Royal
Royal, di de bi 46,94% hemberê 53,06% pêsberî Nicolas Sarkozy winda kir.
Guherîna avhewayê
Çavdêriya guhertina germê
Delîlên germbûna ji pîvandinên germahiya hewayê, bi gelek çavdêriyên din têne tespît kirin. Bi dijwariya barîna zêde, helîna berf û cemeda axê û zêdebûna şilbûna atmosferê de zêde bûye. Flora û fauna jî bi awayekî li gorî germbûnê tevdigerin; Mînak, nebat zûtir di biharê da kulîlkan vedikin. Nîşaneyeke din a bingehîn jî sarbûna atmosfera jorîn e, ku nîşan dide gazên serayê li nêzî rûyê erdê germê dibarînin û nahêlin li fezayê biweşin.
Jîngeha fizîkî
Bandorên hawirdorê yên guherîna avhewayê berfireh û belav in ku bandorê li deryayê, qeşa û hewayê dikin. Dibe ku guhertin hêdî an jî ji nişk ve pêk werin. Delîlên van bandoran, ji lêkolîna guherîna avhewayê ya berê, ji modelbûn kirinê û ji çavdêriyên modern tên. Ji salên 1950î û vir ve bi zêdebûna ziwabûn û pêlên germê bi hevre derketin holê. Bûyerên gelekî şil an jî ziwa yên di dema mûsonê de li Hindîstan û Rojhilatê Asyayê zêde bûn. Ji ber van yekan dibe ku rêjeya baranê û dijwariya bahoz û tayfûnan zêde bibe. Di encama guherîna avhewayê de frekansa sîklonên tropîkal zêde nebûye. Asta deryayê ya global di encama helîna qeşayê, helîna astên qeşayê yên li Grînlenda û Antarktîkayê û berfirehbûna termal de bilind dibe. Di navbera salên 1993 û 2020an de bilindbûn bi demê re zêde bû û her salê 3,3 ± 0,3 mm zêde bû. Di sedsala 21ê de, projeyên IPCCyê yên ku di senaryoyeke gelekî bilind a emîsyonê de asta deryayê dikare 61-110 cm bilind bibe. Germahiya deryayê ya zêde dibe û gefan dixwe ku qeşayê yên Antarktîkayê ji hev veqetîne û rîska helîna mezin a qeşayê û îhtîmal heye ku bi emîsyonên zêde bilindbûna asta deryayê heta sala 2100î 2 mêtre bilind bibe. Guherîna avhewayê rê li ber tenikbûn û nermbûna bi dehan salan a cemeda deryayê ya Arktîk vekir. Dema ku tê payîn havînên cemedê yên bê cemed di germahiya 1,5 C pileyî de kêm be jî, tê destnîşankirin ku di asta germbûnê ya 2,0 C de her sê-deh salan de carekê rû dide. atmosferek bilindtir 2 konsantrasyonan di kîmyaya deryayê de rê li ber guhertinan vekir. atmosfera ya bilindtir 2 konstrasyon bûne sedema guherînên kîmyaya deryayê. Wekî din, ji ber ku oksîjen di ava germtir de kêm tir şil dibe, asta oksîjenê kêm dibe. Herêmên mirî yên li deryayê, herêmên ku oksîjena wan gelekî kêm e, jî zêde dibin.
Mîgo
Mîgo, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Wallhausen, Rheinland-Pfalz
Wallhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Unterschneidheim
Unterschneidheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Vesles-et-Caumont
Vesles-et-Caumont, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Sergîn
Rêx
Çapa rêxeke tîpîk digihêje 30 santîman û giranbûna wê ya bi halê şilî nêzî 2 kîloyan e. Çêlekek rojê ji heştan heta dehan rêxan pê tîne. Dema ku hewa şil e rêx heta 10 mehan ji hev dikeve û dibe warê gelek behokan. Erdê ku rêx ser dikeve û li wir dimîne tê gurekirin, lewmane di derdora rêxê de axû gelek bi bereket dibe.
Ji hev ketina xwezayî
Piştî rêx dikeve erdê gelek kêzik, kurmik û mêş têne ser da ku hekên xwe tê de bi cih bikin. Pirgên wan di sergînê de gelek zû mezin dibin. Hinek mêş tên neçirê û kurmên ku di sergînê de dijîn dixwin.
Sergîn
Dema ku hewa zuwa be rêx jî hişk dibe û dibe sergîn. Meriv sergînê dikare di rojên zivistanê de, ji boy germkirina malan, di sobeyan bişewitîne.
Sergînvan, sergînvanî û sergo
Sergo jî, navê ciyê avêtina rêxê ye. Rêx li wir hişk, zuwa dibe û dibe sergîn. Çile çûkên biyan dihên xwe li ser sergoyan datînin, lewra gelekê mirovan faq û dabikan datînin ser sergoyan da ku van çûkan bigrin.
Sûd girtin
Di herêmên Alpan, Tîbet, Hindîstan, Tirkiye û Kurdistanê sergîn tê hişkkirin û di zivistanê de ji boy germkirina malan di sobeyan de tê şewitandin.
Herwiha, sergîn ji boy avakirina xane û malan jî rolekî mezin digire. Li Hindîstanê sergîna hişk wek erda malan dihat bikaranîn. Dema ku gubre serde dihat talkirin erd hişk, duz û bêbehn dibû. Li Efrîka jî bi sergînê dîwarê malan tê xortkirin.
Tar û Tepik
Tar û tepik sergînê hişkkirî ne. Tepik bi destan dihê çekirin, biçûk in û li ser diwarê hewşan yan jî li bestan yên ku tavê dibîn dihê raxistin. Lê Tar mezin in û çêkirina wan jî ked dixwaze. Rêxa berhevkirî di tara bêjingan de dihê tije kirin û bi lingan dihê pêlêkirin ku bidewise. Paşî tar jê dihê derxistin û li ber tavê rêx dihê raxistin. Bi vî haweyî hilandin û kişandina rêxê hêsand dibe.
Guherîna avhewayê
Bandorên demdirêj
Germbûna global çiqasî mezin be, rîska derbasbûna ji "xalên tippingê" ewqasî mezin dibe, bendên ku hinek bandorên wê kêm bibin jî êdî nikarin xwe ji vê xalê bigirin. Mînakek hilweşîna pelên qeşayên Antartîka Rojavayî û Gronland e, ku germahiyek ji 1.5 heta 2.0 ° C zêde dibe. Dibe ku pelên qeşayê biherikin, her çend pîvana dema helandinê ne diyar e û bi germbûna pêşerojê ve girêdayî ye. Hinek guhertinên mezin ku dikarin di demeke kurt de pêk werin, wekî hilweşîna Gera Mediyonal a Atlantîkê ku guhertinên mezin ên avhewayê li Atlantîka Bakur, Ewropa û Bakurê Amerîkayê pêk bîne. Di nava bandorên demdirêj ên guherîna avhewayê de bêhtir helîna qeşayê, germbûna okyanûsan, bilindbûna asta deryayê û asîdbûna deryayê hene. Di asta demê ya sedsalan de heta hezar salan, di serî de mezinahiya guherîna avhewayê ji aliyê antropojenîk ve were diyarkirin. Hilgirtina ji Deryayê ew qas hêdî ye ku asîdbûna okyanûsê bi sed û hezaran salan bidome. Tê texmînkirin ku texrîbatên di navbera qeşayan de çêbûye ku ji nûve bê qeşa girtin, herî kêm bi 100 hezar berxwe dide. Bilindbûna asta deryayê dê di gelek sedsalan de berdewam bike û piştî 2000 salan bi texmînî bilindbûna asta deryayê 2.3 mêtre ye.
Xweza û jiyana ajalan
Germbûna vê dawiyê gelek cureyên avên şîrîn û terrasîst ber bi bilindahiya cemserê ve ajotiye. atmosferek bilindtir ast û demsaleke mezinbûnê ya dirêjbûyî bi şînbûna gerdûnî bi encam bû, di heman demê de pêlên germê û ziwabûnê li hinek herêman hilberîna ekosîstemê kêm kir. Hevsengiya pêşerojê ya van bandorên dijber ne diyar e. Guherîna avhewayê, ji ber berfirehbûna herêmên avhewayê yên ziwatir, weke berfirehbûna çolên subtropîkan, tevkarî kir. Mezinahî û leza germbûna gerdûnî, di ekosîsteman da guhertinên ji nişke ve çêdike û bi giştî, tê payin ku guherîna avhewayê bibe sedema tinebûna gelek cureyan. Her çiqas derya ji axê hêdîtir germ bibe jî lê belê nebat û ajalên deryayê ji cureyên li ser rûyê erdê zûtir ber bi cemserên sar ve koç bûne. Mîna li ser axê, pêlên germê yên li deryayê ji ber guherîna avhewayê bi sixletî rû didin. Bi bandorên zerarî li ser gelek organîzmayên wekî mircan, kelp û teyrên deryayî hatine dîtin. Asîda zêde ya deryayê bandorê li organîzmayên ku qalik û îskeletan hildiberînin, organîzmayên wekî mûsûl û beraz û resîfên mircanan dike. Resîfên mircanan piştî pêlên germahiyê, sipîbûneke berfireh dîtin. Kulîlka algên zirardar ku ji ber guherîna avhewayê û okofîkasyonê zêde dibe, dibe sedema anoksîa, xerabûna torên xwarinê û mirinên mezin ên jiyana deryayî. Ekosîstemên peravê bi taybetî di bin stresê da ne, ji ber guherîna avhewayê û bandorên din ên mirovî hema hema nîvê erdên bi av îhtîmal heye ku holê rade.
Bandora li ser mirovan
Bandorên guherîna avhewayê ya li ser mirovan, piranî ji ber germbûn û guherînên di baranê de, li seranserê cîhanê hatin tespîtkirin. Bandorên herêmî yên guherîna avhewayê niha li hemû parzemînan û li seranserê herêmên deryayê têne çavdêrîkirin. Qadên bi kêm-hêlî, kêm pêşkeftî bi rîska herî mezin re rû bi rû ne. Germbûna domdar a di pergala avhewayê de ji bo mirov û ekosîsteman dibe xwedî "bandorên giran, berbelav û bêveger". Rîskên guherîna avhewayê bi awayekî bêserûber tên belavkirin.
Toros
Toros an jî Çiyayên Torosê, zincîreçiyayek e yê ku ji çiyayên rojava, çiyayên navîn û çiyayên başûrê rojhilatê Torosê pêk tê.
Çiyayên başûr û rojhilatê Torosê ji rojavayê Kurdistanê, ji bajarê Mereşê ve dest pê dikin û ber bi rojhilat ve heta herêma Colemêrgê diçin. Ji wê pê de jî çiyayên Zagrosê dest pê dikin.
Guherîna avhewayê
Xwarin û tenduristî
Guherîna avhewayê bandorê li ewlehiya xwarinê dike. Di navbeyna salên 1981-2010an de bûye sedema kêmbûna berhema navgîna gerdûnî ya garis, genim û soyayê. Germbûna pêşerojê dikare hilberîna gerdûnî bi awayekî mezin kêm bike. Dibe ku hilberîna çandiniyê li welatên hêlîpana başûrê bandorek neyînî bike, di heman demê de bandorên li welatên hêlîpana bakur erênî an neyînî bin, ne diyar e. Li seranserî cîhanê heta 183 milyon kesên din, bi taybetî kesên ku dahata wan kêmtir e, ji ber van bandoran di bin rîska birçîbûnê de ne. Bandorên germbûnê yên li ser okyanûsan bandorê li stokên masiyan dike, bi kêmbûna gerdûnî re potansiyela herî zêde ya girtinê heye. Tenê stokên cemserî potansiyeleke zêde nîşan didin. Herêmên girêdayî ava qeşayê, herêmên ku jixwe ziwa ne û giravên biçûk ji ber guherîna avhewayê rîska stresa avê zêde dibin.
Le Duc Tho
Lê Đức Thọ (jdb. li Pich-Le li parêzgeha Hà Nam; m.  li Hanoy; navê berê Phan Đình Khải) siyasetmedarekî Viyetnamî bû.
Guherîna avhewayê
Jêderka aboriyê
Dibe ku zirarên aborî yên ji ber guherîna avhewayê giran bin û îhtîmalek a bûyerên xetereya xirabên li pey hev hene. Guhertina avhewayê dibe ku ji niha ve newekheviya aboriyê ya global zêde kiriye û tê texmînkirin ku ev meyl dewam bike. Tê texmînkirin ku piraniya bandorên giran ên wekê Afrîkayê û Başûrê rojhilata Asyayê, ku xizaniya heyî ji niha ve lê zêde bûye, rû bidin. Banka Cîhanê texmîn dike ku guherîna avhewayê dikare heta sala 2030yê zêdetirê 120 mîlyon mirovî bixe nava xizaniyê. Newekheviyên heyî yên di navbera mêr û jinan de, di navbera dewlemend û nedaran de, û di navbera etnîsîteyên cihêreng de têne dîtin ku ji ber guheztina avhewa û bi guherîna avhewa re xirabtir dibin. Di encama nirxandineke pisporan de hat destnîşankirin ku rola guhertina avhewayê li gorî şerê çekdarî û faktorên newekheviya sosyo-ekonomîkê biçûk be jî lê germbûna siberojê wê rîskên zêde bi xwe re bîne. Giravên nizm û civakên peravê, bi rîskên ji ber bilindbûna asta deryayê, mîna lehiyê û jêrzemîna daîmî, tên tehdîtkirin. Ev yek ji bo nifûsa li welatên giravê yên weke Maldîv û Tûvalû dikare rê li ber bêdewletiyê veke. Li hinek herêman, bilindbûna germahî û hewaya şil ji bo ku mirov adapte bibin, pir giran be. Bi guherîna avhewayê ya herî xirab re, projeya modelên ku hema bêje yek ji sêyan yekê mirovatiyê dikare di avhewaya gelekî germ û bêmirov de bijî, dişibe avhewaya heyî ya ku li Saharayê hatiye dîtin. Ev faktor, herweha rewşa hewayê ya zêde, dikare koçberiya hawirdorê hem di nav xwe da hem jî di navbera welatan de biajo. Di encama hewaya zêde, bilindbûna asta deryayê û pevçûna ji ber zêdebûna hevrikiya li ser çavkaniyên xwezayî, tê payîn ku jicîhbûna mirovan zêde bibe. Guheztina avhewayê dibe ku xeternakiyê zêde bike, dibe sedema "gelên dorpêçkirî" yên ku ji ber nebûna çavkaniyan nikarin tevbigerin.
Salên 1980–2000
Hajêbûna germbûna cihanê di salên 80î an de li deverên cîhanê belav bû. Heta sala 1981ê, nêzîkî sêyekê niştecihên amerîkî germbûna gerdûnî bihîstibû. Rojnameya New York Times cara yekem di rûpela xwe ya yekemîn de gotarek li ser germbûna gerdûnî nivîsî. Qenala televîzyonê ya Îngilîzî ITV, di 8ê kanûna 1981ê de dokûmanterek efsûnî li ser guhertina avhewayê weşand. Di derbarê guhertina avhewayê di sala 2017an de fîlmên agahdariyê hatin weşandin. Di sala 1988an de hejmara gotarên li rojnameyên amerîkî yên li ser germahiya gerdûnî, li gorî sala bihurî bi faktoreke ji dehan zêde bû. Ji bo gelek rêxistinên hawirdorparêz, kêmkirina emêsyona gaza serayê bû yek ji mijarên herî girîng ên rojevê.
Le Duc Tho
Yek ji damezrênerên Partiya Komûnîst a Hindûçîn bû. Li dijî dagirkeriya Fransiyan têkoşiyaye. Ji ber çalakiyên wê zêdetirî 11 salan ji aliyê Fransiyan ve tê zîndanîkirin. Bi destpêkirina dagirkeriya DYAyê ve îcar li dijî wê têkoşiyaye. Di komîteya navendî ya Partiya Komûnîst a Viyetnamê de cihgirtiye û tevlî nûnertiyên dîplomatîk bûye.
Sala 1973î de bi tevî Henry Kissinger Xelata Nobel a aşitiyê digirin.
Guherîna avhewayê
Sedsala 21an
Reklama Protokola Kyotoyê ya di sala 2005an de, germbûna gerdûnî anî ber nîqaşeke berfireh tir a gel. Di sala 2006an da filmê An Inconvenient Truth "Rastiyeke Neguncav" piştrast kir ku hema hema her amerîkî germbûna gerdûnî ya cîhanê bihîstiye. Hajêbûna di derbarê germbûna gerdûnî li cîhana rojavayî zêde bibe jî, di sala 2009an de derket holê ku bi qasî sê parên nifûsa cîhanê hêjî ji germahiya gerdûnî bêagahî ne. Di sala 2009an de, rêjeyek mezin a nifûsa li Ewrûpayê bawer dikirin ku sedema germbûna gerdûnî encamên faalên mirovan zêde yê li Dewletên yekbûyî ye. Di sala 2014an de di lêkolîna Ipsos MORI'yê de ku li bîst welatan lêkolîn hatiye kirin, piraniya fikran jibo germbûna gerdûnî ev e; "germahiya gerdûnî ji ber aktîvîteyên mirovan û ev germbûn dikare bandorên xirab li hawirdorê bike".
Niqaşên jibo guherînê
Nakokiyên cûrbecûr li ser germbûna gerdûnî ku di çapemeniya populer de ji aliyê hejmarek hindik rexnegiran ve di derbarê sedem, encam û çareseriyên li ser guherîna avhewa de têne gotin, derketiye holê. Di nav nakokiyên din da texmînên hesasiyeta avhewayê, pêşbîniyên germbûna zêde û encamên germbûna gerdûnî dê çi ne? Tenê beşek bi sînorkirî di kovarên peer-reviewed de hatine weşandin, nîşan dide ku nirxa zanistî ya rexneyê kêm e. Çend lêkolîn nîşan didin ku ji %97ê zanyarên avhewayê dipejirînin ku avhewa diguhere û sedema wî jî encamên ku ji aliyê mirovan ve derketiye holê ye. Rêjeya zanyarên ku dibêjin guhertina avhewayê ya heyî ji ber mirovan pêk tê, di serdema salên 1991 û 2011an de gihîştine vî biryarê. Çend lêkolînên ji wê demê ve nîşan didin ku sektorên neftê û enerjiyê baş dizanin ku guherîna avhewayê berî çend deh salan e.
Şoreşa Amerîkayê
Şoreşa Amerîkayê sazgar û siyasiya ku di navbera salên 1765'an û 1783'an de di dema ku dagirkerên Sêzdeh Koloniyên Amerîkayê ku di monarşîyê Brîtanî û arîstokrasiyê, desthilatî ya Brîtaniya Mezin de gêr kirin û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ava hilda bû.
Guherandinên di sala 1765'an de, endamên civakên koloniyalê Amerîkayê ji bo desthilata parlamena Brîtanya red kir û ji wan re bacê ji bo avakirina qanûnên din tesîra xwe li nûnerên wan bê koloniyala di hikûmetê de kirin. Piştî deh salan, berdemama xwepêşandan ji aliyê koloniyan (naskirî wek Patrîotan) gur bûn, wekî ku di Partiya Çayê ya Bostonê di sala 1773'an de, dema ku welatparêzên karên şandinê ya bacê ji Parlamena kontrolkirin rûxandin û Şirketa Rojhilatê Hindistanê qedirkirin. Brîtanya bersiv di esasa qanûna zextkirin li ser Massachusetts di sala 1774'an hate naskirin wek şandiyan û tepeseriyê piştî Patrîotên di koloniyên din de li pişt Meşa Massachusetts bûn. Di dawiya sala 1774'an de, Patriot hikûmeta alternatîf xwe bi xwe ji bo hewldanên berxwedanê li hember jî Brîtanyaya Mezin hevahengî baştir damezirandin, dema ku koloniyên din tê zanîn ku dilsozan tercîh kir ku rêzkirina li Taca Brîtanyayê mane.
Zimanê ladîno
Çapemeniya mûsewî bi zimanê ladîno
Li împeratoriya osmanî di sala 1842an de rojnameya pêşîn a bi navê La Buena Esperansa ("Hêviya Baş") bi ladîno derket. Xwediyê rojnameyê Rafael Uziel Pınşerle bû û li bajarê Smîrna (Îzmîrê) hat çapkirin. Hin nimûneyên din ên çapemeniya mûsewî li împeratoriya osmanî û komara Tirkiye ew in:
Majge
Majge, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Majge 491 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 70 e.
Herîq
Herîq an jî Mele Salih (jdk. 1856 - m. 1909 Mehabad) helbestvanê klasîk ê kurd û fiqihnasê îslamê yê sedsala 19'an e.
Herîq nêzikî bajarê Silêmaniyê ji dayik bûye. Bi xwe ji teriqeta Neqşîbendiya ye. Di bin bandora Nalî û Mewlewiyê Kurd de maye.
Hesp (sedrenc)
Hesp yek ji kevirên sedrencê ye. Di sedrencê de du hesp hene.
Buchelay
Buchelay, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmara gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Hetîrawa
Hetîrawa, gundekî bi ser navçeya Rewandizê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Apple Watch
Apple Watch rêzek saetên jîr e ku ji hêla Apple Inc. ve hatiye hilberandin. Ew şopandina fitnessê, kapasîteyên tenduristî, û têlekomunîkasyona bêtêl vedihewîne. Ew bi pergala iOS û hilber û karûbarên din ên Apple re kar dike. Apple Watch di nîsana 2015an de hat berdan, û zû bû amûra pêlavê ya herî firotan: 4.2 mîlyon di çaryeka duyemîn a darayî ya 2015an de hatin firotin, û zêdetirî 101 mîlyon mirov wê bikar anîn. Apple Watch ji kanûna 2020an de. Bi hin îstîsnayan, Apple her îlonê nifşek nû ya Apple Watch bi hêmanên hundurîn ên çêtirkirî destnîşan dike - her yek ji hêla Apple ve wekî 'Rêz' (Series) tê binav kirin.
Moşaxa
Moşaxa, gundekî girêdayê navçeya Egîn a Erzînganê ye.
Veguèir
Béguey, komuneke li departementa Gironde a Fransayê ye.
Écretteville-sur-Mer
Écretteville-sur-Mer, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Qelemdan
Qelemdan, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Şahînava, Şino
Şahînava gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 109 kes (23 malbat) bûn.
Fîl (sedrenc)
Fîl yek ji kevirên sedrencê ye. Di sedrencê de du fîl hene.
Xalê Cemîl (kilam)
Xalê Cemîl yek ji kilamên dengbêjiyê ye navdare ku li ser keçeke piçûk a 14 salî didine Cemîlê çil û pênc saliyê mezin e. Keçik jê re dibêje "Xalê Cemîl". Dengbêj Huseynê Farî jî vê kilamê dibêje
Glauburg
Glauburg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Wetteraukreis li Hessen, Almanyayê ye.
Befrîk
Befrîk (Fringilla coelebs), cureyekî serstrîkan (Fringillidae)e. Berfîk çivîkeke toximxur e, meziniya wê 15 cm digihê û li daristan, baxçe û zeviyan tê dîtin.
Chambœuf, Côte-d'Or
Chambœuf, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Şoreşa Kûbayê
Şoreşa Kûbayê, navê serhildana Bizava 26'ê Tîrmehê ya şoreşgerê kubayî Fidel Castro li dijî dîktatorê Kubayê Fulgencio Batista ye. Serhildan di navbera salên 1953 û 1959'an de çêbû.
Di 26 Tîrmeha 1953'an de komên di pêşengiya Fidel Castro de, avêtin ser qereqola Moncada ya li Santiagoyê. Serdegirtin bi serneket. Gelek kesên ku tevlî serdegirtinê bûn, mirin, yên sax jî bi Kastro re hatin girtin. Di sala 1955ê de Fidel Castro bi şêweyekî surgunê çû Meksîkayê. Kastro ji bo ku li Kûêbayê şerê gerîlla bide dest pê kirin, dest bi amadekariyan kir. Cengewarên di bin fermandariya Kastro de, di 25 mijdara sala 1956an de bi keştiyeke biçûk ya bi navê "Granma" ku tê de cil, xwarin, çek, lewazim û hi pêwîstiyên leşkerî yên pir kêm bi hêviya pêk anîna şoreşê ji Meksîkê, da rê û berê xwe dan Kûbayê. Piştî rêwîtiyeke 7 rojan 82 şervan, çawa ku gava xwe avêtin Kûbayê rastî êrîşekê hatin. Pir ji wan hatin qetinkirin. Yên mayî jî xwe gîhandin hev û gîhîştin Sîera Maestrayê. Sîera Maestra, bû biryargeha esasî ya mezinbûna artêşa gerîlla. Gerîllayên Kûbayî, di 14 Çileya 1957an de, yekem car êrîşeke serkeftî li ser garnîzona leşkerî ya li ber çemê La Plata li darxistin. Artêşa gerîla her ku çû mezinbû. Li jêr fermandariya Camilo Cienfuegos, Raul Castro ve Che Guevara de yekîneyên nûh hatin sazkirin û şerê gerîlla li herêmên nûh belav bû.
Bahoza Şoreşê li hemu welêt digeriya. Hêz û taqeta hukumeta Batîsta jî her ku diçû diqediya. Hukumetê li Sîerra Meastra dest bi êrîşa dawî kir. Lê belê ev êrîş jî bi ser neket û bû êrîşa dawiyê.
Êdî gel, li cem şoreşê bû. Di vê navberê de artêşa di bin fermandariya Che Guevara û Camîlo de, destpê kirin, ber bakûrê giravê ango ber bi Havanayê ve pêş de çûn. Batîsta, şensê xwe yê dawiyê lîst û beyan kir ku bila hilbijartinên serokkomariyê werin kirin û ewê tevlî hilbijartinan nebe.
Lê belê gel, hilbijartinan boykot kirin û ev pêşniyaz qebûl nekirin. Şer, ji du eniyan ve berdewam dikir. Yekîneyên girêdayî Fîdel li Orîentê, yekîneyên girêdayî Che jî ber bi herêma Las Vîlasê ve diçûn, rêyên çûn û hatinê dihatin girtin, hêzên Batîstiyan her diçû tengezar dibû.
Di 1 çileya 1959ê de, li Sîerra Meastrayê Fîdel, bi şîara "hemu desthilatdarî û destur a milletê serhildêre" gelê Kûbayê vexwend greva giştî. Di heman rojê de Batîsya reviya Emerîkayê. Li ser vê yekê artêşa gerîlla ya girêdayî Fîdel, ji greva giştî îstîfade kirin û bêyî ku rastî kelemek tenê jî werin ketin Havanayê. Bi vî awayî dîktatoriya bi xwîn a Batîsta ku di 1952an de ji aliyê Emerîkayê ve hatibû ser desthilatdariyê, bi dawî bû. Serketin, bû ya gelê Kûba ya li jêr serokatiya artêşa şoreşê de.
Parêzgeha Qinêtra
Parêzgeha Qinêtra yek ji 14 parêzgehên Sûriyê ye ku dikeve başûr-rojavayê wî welatî. Li başûr parêzgeh digihêje sînorê Urdun, li rojava digihêje Girên Colanê ku piştî Şerê şeş rojan ketiye bin destê Israîl de, li rojhelat digihêje Parêzgeha Der'a û li bakur digihêje Parêzgeha derdora Şamê û tixûbê Libnanê. Di vê parêzgehê gelê Drûz jî dijîn.
Windorf
Windorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Passau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Makromolekûl
Makromolekul an jî nûn, molekulekê ku ji gelek atom an pêk tê. Di nav xane û şaneyên hemû zîndeweran de makromolekul heye. Karbohîdrad, lîpîd, proteîn, asîdên nukleyî makromolekul in. Makromolekul ji molekulên hûrik (monomer) pêk tê. seluloz yek ji makromolekula herî belavî ya li ser cihanê ye.
Makromolekul ango molekulên aloz, ji binebeşên hûrik, ji molekulên sakar pêk tên.
Bo nimûne:
Kîrtî
Kîrtî an kîrdî an jî kêrdî (yewnanî: Κύρτιοι, Kýrtioi, latînî: Cyrtii) ji hozeke medî ya qedîm li Îrana berzê bû.
Waldstetten
Waldstetten şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Qîrlarkaylîsî
Qîrlarkaylîsî, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Echzell
Echzell şaredariyeke navçeya (Landkreis) Wetteraukreis li Hessen, Almanyayê ye.
Waldböckelheim
Waldböckelheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Herutekon
Herutekon, gundekî bi ser navçeya Rewandizê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Storfrøyningen
Storfrøyningen, goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 19,3 kîlomêtre ye û bilindahiya ji asta deryayê 252 mêtre ye.
Hildesheim
Hildesheim, bajarekî navçeya (Landkreis) Hildesheimê li herêma Saksonya Jêrîn ê Almanyayê ye.
Pars (welat)
Pars an jî Parsistan(Parsiya kevn: Pars-a/Parš-e, Akkadî: Pars-u-aš/Pars-um-aš/Pars-ua, Aramî: Paras, Farisî: پارس/Pars) navê şûnekê binê Wirmê û Azerbaycanê bû û niştîmanê Gelê Farisiyên îrohiyan bû. Navê vê Welatê dûre hat şûna Bakûrê-Rojhilata kendava Farisî yê û îro bo navê parêzgeha Fars ê tê nivísandin.
Artêşa Berxwedana Xudan
Artêşa Berxwedana Xudan (LRA) rêxistineke terorîsta xiristiyanî ye ku li bakurê Uganda, Sûdana Başûr, Komara Afrîkaya Navîn û Komara Demokratîk a Kongoyê kar dike. Armanca wê ew e ku Ugandayê li gor Încîlê birêve bibe.
Binpêkirina mafên mirovan hatiye kirin, di nav de kuştin, revandin, sinetkirin, koletiya zayendî ya zarokan û leşkerkirina leşkeran.
Şêxan, Şino
Şêxan gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 821 kes (155 malbat) bûn.
Mamlê
Muhemmedê Mamlê di 74 saliya xwe de, roja 23yê çileya sala 1999an piştî nîvro, li Rojhilatê Kurdistanê li bajarê Mehabadê jiyana xwe ji dest da. Mamlê li goristana Mehabadê ya bi navê Bûdak Siltan hate definkirin.
Ectot-l'Auber
Ectot-l'Auber, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Veuilly-la-Poterie
Veuilly-la-Poterie, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Rizgan û Nûrê (kilam)
Rizgan û Nûrê kilameke evinî ya trajedîk e ku li ser dilketiyên hevdû Rizgan û Nûrê ye. Rizgan û Nûrê ji hev hez dikin, Rizgan dixwaze ku Nûrê birevîne lê Nûrê ji tirsa kurê apê xwe Ocoyê nêçîrvan li dijî revê dertê.
Ev kilam Delîl Dîlanar jî di kasêta xwe a "Ji bo bîranîna Dengbêj Huseyno" de dibêje
Pir
Pir, pire an jî pird girêdana li ser newal û çeman ji bo pêya û wesaîta tên çêkirin. Hinekî pire bi temamî ji daran ve jî çêdikin.
Riya ku di navbera du ciyên ji hev qetiyane de pêwendiyê çêdike.
Chambolle-Musigny
Chambolle-Musigny, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Dengê Me (kovar)
Dengê Me kovareka Kurdî bû ko li salên 1980an li Duhokê, Kurdistana Başûr bi Kurmancî û bi tîpên Erebî derdiçû. Kovar li dema ko zora rejîma Sedam Hisênî li ser Kurdan zehv bû, wekî dengekê Kurdan têhnîtiya lawan dişikand. Hindek ji kesên ko di kovarê da pişikdar bûn ev bûn: Dr. Fadilê Emer, Mihsin Qoçan, Selman Kovil, Hesen Silêvaneyî, Dr. Nafii Akreyî
Bullion, Yvelines
Bullion, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Dengê Me (kovar)
Tenê çar hijmar ji kovarê hatin weşandin
Bullion, Yvelines
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmara gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Dondara
Dondara (romîkî: Dündar Köyü) gundekî Qereyazîya Erzirome, li herêma Gogsî ye. Êv berê gundê ermeniyan bûye, piştî qirkirina ermeniyan ketiye destê êla zirkan.
Westhausen (Ostalb)
Westhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Albuquerque
Albuquerque, bajarê herî mezin ê parêzgeha New Mexico ye.
Gelhenasî
Cîhê runiştvanên yekemên a welatîyên Amerîkî ye. Li parêzgehê ji sedê 66,99% îngilîzî, 28,45% spanî, 3,5% navajoyî û 4,09% zimanên din tên axaftin.
Girêdanên derva
Malpera fermî
Yarallî
Yarallî, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Traisen, Almanya
Traisen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Boreg
Boreg (bi tirkî: börek), cureyek ji kilorê ye. Tirki tenê ji viya re Börek dibêjin. Bi şaşî û ji bandora tirkî hin caran bo tevahiya kiloran boreg dibêjin. Tirk jî ji vê re "kurd boregi - kilora kurd" dibêjin.
Amadekirin
Hevîrê xwêkirî di nava avê de hinekê tê sekinandin. Derdixin, ji nû ve distirên, heya pelqikên hewayê tê de nemîne. Dîsa tê sekinandin ku kewa xwe bigire.
Heger ji bo pênc kesan be, hevî pêncparkirin û girikkirin. Girikan yeko yeko dixin nava rûnê gulberojê û distirên. 1-1,5 katjimêr tên sekinandin. Piştre girik tên vekirin û pelhevîr li tepsiyê tên raxistin. Pên pelhevîr (bo pênc kesan) hatin bicihkirin, îcar jî davêjin argûnê.
Li wir jî bi qasî katjimêrek tê sekinandin, dûv re di germiya 250 gradê de tê pijandin. Bi qasî nîv saetê pijandin têr dike. Hêj sar nebûye, şekirê pûdrayî pê werdikin. Êdî dikarin bixwin.
Nivîsên Teknîkî
Nivîsên Teknîkî pirtûkeke înternetî ye. Belaş tê belavkirin,pirtûk ji aliyê Occo Mahabad ve hatiye nivîsandin.
Peyv (kovar)
Peyv, kovareke rewşenbirî ya kurmancî bi tîpên latînî û erebî ye, Yekîtiya Nivîskarên Kurd (YNK) tayê Duhokê belav dike.
Xudanê îmtiyaza Kovara Peyv (2013), serokê YNK-tayê Duhokê Hesen Silêvanî ye û sernivîskarê wê Şukrî Şehbaz e. Remezan Hecî sikreterê nivîsînê ye û Sitar Elî jî rêveberê hunerî yê kovarê ye.
Desteka nivîskaran ev in (2013): Bilind Mihemed, Xalid Salih, Aştî Germavî û Gulnar Elî.
Piştqefqasya
Piştqefqasya (rûsî:Закавказье, Zakavkaz'ye) ji an jî Başûrê Qefqasyayê ji cîhê ki jeopolîtîkî yê û tixûbê rojhilata Ewropayê û rojavaya Asyayê.
Nav
Piştqefqasya ji zakavkaz'ye ya rûsî yê tê û maneya xwe jî ''cîhê piştê çiyayên qefqasên
Famîleya dodan û darspiyan
Famîleya dodan û darspiyan, famîleya darên sabûnê (Sapindaceae) famîleyeke riwekan, ji desteya darsabûniyan Sapindalesê ye. Li Kurdistanê jî çend endamên vê malbatê digihên. Famîle navê xwe ji dara bi navê dodan (Sapindus mukorossi) û darspîyê (Acer) digire. Riwekên vê malbatê ji avhewaya tropîk hez dikin.
Sîstematîk
Ev famîle sala 1789'ê ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu ve bi navê „Sapindi“ di Genera Plantarum, r. 246'ê de hatiye binavkirin. Navên din ên Sapindaceaeyê: Aceraceae Juss., Aesculaceae Burnett, Allophylaceae Martinov, Dodonaeaceae Kunth ex Small, Hippocastanaceae A.Rich., Koelreuteriaceae J.Agardh, Paulliniaceae Durande, nom. inval., Paviaceae Horan.' in. Navê latînî ji du peyvan hatiye avakirin, sapo ango sabûn û India ango Hindistan.
Famîle ji sê binekoman û cinsekê ku bi serê xwe ye pêk tê. 142 cins, bi qasî 1600 cureyên vê malbatê hene. Hin riweknas darspîyan (Aceraceae) wekî binekomeke belotê (kestane) dibînin û wisa di bin navê famîleya şambelotan (Hippocastanoideae) (tomar dikin.
Altenstadt, Hessen
Altenstadt şaredariyeke navçeya (Landkreis) Wetteraukreis li Hessen, Almanyayê ye.
Vézaponin
Vézaponin, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Şêxosman
Şêxosman gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 260 kes (70 malbat) bûn.
Storgåsvatnet
Storgåsvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 12,43 kîlomêtre ye û bilindahiya ji asta deryayê 493 mêtre ye.
Qomtamî
Qomtamî, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye.
Austin Amelio
Austin Amelio (jdb. 27ê nîsana 1988an) lîstikvan û skateboarderê Amerîkî ye ku bi rola xwe ya di rêzefîlma The Walking Dead de lîstikvanê kirî ye.
Payîzava
Payîzava an Xewasor yek ji navçeyên Wanê ye. Di sala 1936'an de bûye navçe. 22 km ji Wanê dûr e. Rûber 4.063 km² ye. Payîzava navçeya heri mezin a welat e. Hejmara niştecihên navendê 6.916 û bi giştî jî 37.797 e. Aborî li ser xwedîkirina ajalan e. Herêm ji aliyê bermayiyên dîrokî ve gelek dewlemend e. 3 nehiye, 71 gund û 81 mezreyên Payizavayê hene.
Êl û eşîr
Eşîra herî mezin a Payîzavayê Ertoşî ye. Milên eşîrên Mamedpîran, Grawî û Şîdan li gundên navçeyê dijîn.
Ectot-lès-Baons
Ectot-lès-Baons, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Danezana Mafê
Danezana Mafê,, Makezagona Amerîkayê ye, ku yekem 10 madeyên din jî wek beşa bi tenê di 15ê kanûna pêşîn 1791an de pejirand. Nobetdar û sînorkirinên li ser hikûmeta federal û hikûmeta herêmê li ser mafên kesên bi van madeyan xurtkirin.
Çavkaniyên serekî yên Danezana Mafê Magna Carta, Daxuyaniya Danezana Mafê ya Îngilîzî, kolonyalîsta li dijî key û parlamenê û berfireh ên wekheviyê di nav gelê Amerîkayê de diçe ramankirin. Beşek mezin ji George Mason ku di sala 1776an de Danezana Mafê ya Virginia nivisî, wek Danezana Mafên nûçegihanê tê jimartin. Danezana Mafê, ku tê de misoger dike esas bê serekî hiqûqiyê girtin jî hildigire. Bi Qanûna Danezana Mafê Kongreyê (makezagon), ji ber bê nedestûrî dikare Dadgeha Bilind a Amerîkayê binpêkirin.
Weşanxaneya AVA
Weşanxaneya AVA (AVA yayıncılık) li Tirkiyeyê pirtûkên bi zimanên tirkî û kurdî diweşînin.
Chamesson
Chamesson, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Rizayê Xalit (kilam)
Rizayê Xalit an Rizayê Xêlid kilameke dengbêjiyê ye û li ser Rizayê Xalit e. Gelek versiyonên kilamê hene.
Kilama Rizayê Xalid
Wî de lolo lo gidi Rizayê Tu gula Mala Emerî lolo hey lolo logidî Rizayê Tu semyane Mala Xelidî lolo logidiyê Rizayê Tu neyare dînê wananî hatanî saxbim li dunyayê saxbikim Ji Rizayê Xalit ra bêjim heyvax li min bê gidiyê Riza.
Svensk-kurdiska kontakter under tusen år (pirtûk)
Svensk-kurdiska kontakter under tusen år (Peywendiyên swêdî-kurdî yên hezar salan) kitêba lêkolîner û nivîskarê kurd Rohat Alakom e.
Pirtûk di sala 2000î de ji nav çapên Weşanên APECê ve li Swêdê hate der û bi zimanê swêdî ye. Berhemeke wênedar e û ji 265 rûpelan pêk tê û tê de bibliyografiyeke berfireh jî heye.
Sponheim
Sponheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Wört
Wört şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Vézilly
Vézilly, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Bexda
Bexda paytext û bajarê herî mezin ê Iraqê ye ku bi nifûsa 8,1 milyon (2018) kesan piştî bajarê Qahîreyê duyemîn bajarê herî mezin ê cîhana erebî ye. Bajêr li ser peravên Çemê Dîcleyê li nêzîkî bermahiyên bajarê kevnar a Babîlê hatiye avakirin. Di sala 762an de, Bexda wek paytexta Xîlafeta Ebasiyan hatiye diyarkirin û dibe projeya ya herî girîng a geşepêdana Xanedana Ebasiyan. Di nav demek kurt de, bajar dibe navendek girîng a çandî, bazirganî û rewşenbîrî yê. Ji xeynî avakirin avahiyên çend saziyên akademîk ên sereke ku di nav de Mala Hikmet heye, bajar dibe jîngehek pir-etnîkî, pir-dînî û cihekî bi navûdenga cîhanî wekî "Navenda Fêrbûnê".
Bexda ji bo piraniya serdema Ebasiyan di Serdema Zêrîn a Îslamî de bajarê herî mezin ê cîhanê bû ku nifûsa bajêr ji mîlyonek zêdetir bû. Bajar di sala 1258an de bi giranî di destê Împeratoriya Mongolan de hate hilweşandin. Di encamê de paşveçûyinek ku di nav gelek sedsalan de bimîne ji ber ku pêvçûnên pir caran û gelek împeratorî li pey hev bajarê dagir dikin didome. Di sala 1932an de bi naskirina Iraq wekî dewletek serbixwe (berê desthilatdariya Brîtanî ya Mezopotamya) re, Bexda hêdî hêdî hinek girîngiya xwe ya berê wekî navendek girîng a çanda ereban bi dest xist ku nifûsa bajêr bi cûrbecûr 8 milyon kesê zêdetir tê texmîn kirin.
Di dema şerê rejîma Sadam Huseyn û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zirareke mezin gihişt binesaziya bajarê. Şerê Iraqê ku di navbera rejîma Sadam Huseyn û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Iraqê di sala 2003an de dest pê kir û heta sala 2011an dewam kir. Piştî serhildanek nû şerê nû ku heta sala 2017an berdewam kir û di encamê de ziyaneke mezin di warê çandî de gihîştiye mîrate û berhemên dîrokî.
Etîmolojî
Navê Bexdayê navek berî îslamê ye û di roja îro de koka navê hêj jî bi nîqaş e. Cihê ku bajarê Bexdayê lê pêşketiye bi hezar salan e ku nişteciha mirovan e. Di sedsala heştan de çend gund li wir pêş ketine ku di nav wan de gundekî Sasaniyan bi navê Bexdad heye ku ev nav ji bo metropola ebbasiyan hatiye bikaranîn.
Nivîskarên ereb ku nav bi koka xwe navekî beriya îslamê ye, bi giştî di farisiya navîn li koka navê Bexdayê geriyane. Nivîskaran wateyên cihêreng pêşniyar kirine ku wateya ya herî gelemperî wateya "warê ku ji hêla Xwedê ve hatiye dayîn" e. Zanyarên nûjen bi gelemperî piştgiriya vê etîmolojiyê dikin ku peyva Baghdad wekî pêkhateya farisî ya bagh "xweda" û dād "dayî" tê dîtin.
Erdnîgarî
Bajêr li ser deşteke berfireh ê ku ji aliyê Çemê Dîcleyê ve ji hev hatiye veqetandin ava bûye. Dîcle Bexdayê di nîvî de xistiye du beş. Ji beşa rojhilatê jê re "Risafa" û beşa  rojavayî re jî wekê "Kerx" hatiye binavkirin. Erda ku bajar li ser hatiye avakirin hema bêje bi tevahî rast û nizm e. Ji ber lehiyên mezin ên demkî yên ku li Çemê Dîcleyê qewimiye erdê bajêr bi eslê xwe aluvial e.
Serdemên xanedaniyan
Vekolînên arkeolojîk nîşan didin ku Bexda di demên kevnar de jîngeheke mirovî ya girîng bûye. Berî ku bajêr dibe paytexta Xanedana Ebasiyan dîroka bajêr heya serdema asuriyan diçe. Avahiyên kevnareyên bajêr girîngiya bajêr ya erdnîgarî û stratejîk daye nîşan ku di nav de bajarên mezin ên şaristaniya mirovan hene ku ji Başûrê Kurdistanê ya îro heta başûrê Iraqê dirêj dibin.
Piştî hilweşîna Emewiyan, xanedana yekem a misilmanan, mîrên Abbasî yên serketî bajarê xwe dixwestin ku li bajêr desthilatdariyê bikin. Wan cihek li bakurê paytexta Sasanî Kîsîfonê hilbijart û di 30yê tîrmeha sala 762an de xelîfe El-Mensûr dest bi avakirina bajêr kir. Bajêr di bin rêberiya Barmakiyan de hate avakirin. Mensûr bawer dikir ku Bexda bajarekî bêkêmasî ye ku bibe paytexta Împeratoriya Îslamî ya di bin destê Ebbasiyan de. Dîroknasê Misilman el-Tabarî pêşbîniyek kevnare ya rahîbên Xiristiyan ragihand ku axayekî bi navê Miklas dê rojekê bajarekî balkêş li derdora Bexdayê ava bike. Dema Mansûr ev çîrok bihîst, gelekî kêfxweş dibe, ji ber ku efsane dibêjin, di zarokatiya wî de jê wî kesê re dibêjin Mîklas. Mensûr ji vê malperê pir hez dikir û got: "Bi rastî ev bajarê ku ez ê bibînim, ez ê li ku bijîm jî dûndana min dê li vê bajarê serdest bin."
Ji bo mezinbûna bajêr ji cihê wî yê hêja, bi kêmanî li ser du faktoran bû ku kontrola bajêr li ser rêyên stratejîk û bazirganiyê yên li ser Dîcleyê ye û li erdnîgariyeke xwedî avhewaya hişk de, li bajêr pir av heye. Av hem li bakur û hem jî li başûrê bajêr heye, ku rê dide hemî malbatan ku xwedan peydakên pir bin (çandinî) ku di wî demê de ev yek ne asayî bû. Bajarê Bexdayê bilez mezin dibe ku diviyabû li ser sê navçeyên dadwerî were dabeş kirin. Piştre bajêr bi van sê navçeyên Medinat el-Mensûr (Bajarê Dor), el-Şerqiye (Kerx) û Askar el-Mehdî (li deverê rojava) hatiye dabeşkirin.
Mezin bûna Bexdayê bajarê Ktesiphon ku paytexta sasaniyan bû bi qasî 30 km li başûrêrojhilat Bexdayê bû bê qîmet kir. Îro her tiştê ku ji Ktesiphon maye wekê bajarokê pîroz ê Salman Pak ê li başûrê Bexdaya Mezin ku tê bawer kirin ku Selmanê Farisî li vir hatiye veşartin. Ktesiphon bi xwe cihê Selûkya, paytexta yekem a Împeratoriya Selûkya bû ku berê cihê bajarê Babîlê girtibû.