cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Foton
Foton, zerreyên pir pir nisbî (ligor û li ser esasa tiştên din) ne û mumkine ku temenê wan tenê bi qasî kêlîyek bin, lê heman dema pir pir kurt, dibe ku ji bo me bi qasî çend milyard salan yan çend sed milyon caran ji temenê Cîhanê jî, zêdetir were zanîn!
Salzgitter
Salzgitter, bajarekî serbixwe ye li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Nickelodeon
Nickelodeon, kanaleke televîzyonê ya kabloyî ya Amerîkî ye ku xwediyê kanalê Paramount Global e. Kanal di 1ê avrêla 1979an de hatiye demazirandin.
Guhmişkan
Guhmişkan, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Eschach, Almanya
Eschach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Tevkariya kurdan ji zanistê re
Tevkariya kurdan jî zanistê re an Bipêşxistina zanistê ji aliyê zanistvanên kurd ve, yan jî xebatên kurdan ên zanistiyê, Bê guman xwezaya Kurdistanê, ji berê û pêş ve xwezayeke wisan geş û xweş bûye ku hertim zanist û şaxên wê tê de geş bûne û berepêş çûne. Tê dîtin ku di kûrahiya dîrokê de herdem zanistvan ji nava kurdan derketine û di gelek şaxên zanistê yên weke stêrnasî, civaknasî, muzîknasî, fizîk, kîmya, dîrok û matematîk û felsefê de xebitîne û bi pêş ve birine.
Di van demên dawiyê de civaknasê faris Elî Şerîetî (1933 - 1977) li ser xebata zanayên kurd rawestiyaye û gotiye:
Ji dema kurdên Gutî û Împeratoriya Medê heta dema Îslamiyetê jî, zanistvanên mezin ji kurdan rabûne, xasma jî di Serdema zêrîn a îslamê de pir têne dîtin.
Muzîkologê bi navûdeng Ziryab (789 - 857) têla 5an li ûdê zêde kir û yekem car bi pirtikekî êlo li ûdê da. Wî tesîreke mezin li muzîka herêmê kir û weke damezrênerê kevneşopiya muzîka Endulusî tê nasîn. Ziryab ne tenê li ser muzîkê di şaxên zanistê ên wek coxrafya û kozmolojiyê de jî pispor bû.
Îbn Fedlan gerok û niviskarekî sedsala 10an e, Berhema wî ya giring Kitab ilî Malik Seqalîb e, Îbn Fedlan di vê pirtûka xwe de behsa welatên ku li digere hemî di berhema xwe de nivîsiye.
Şihabedînê Suhrewerdî (1155 - 1191) damezrênerê Îşraqîtîyê ye, felsefeya Rojhilata navîn ya Îslamê de fîlozofê herî bandordar e. Bi fikr û ramanên xwe rê li pêş piraniya fîlozofên misilman û gelek fîlozofên Ewropayî vekiriye.
Ji Amedê Îbnûl Ezraq (1116-1176) ku ji Farqînê bû pirtûkek bi navê Tarîxî Meyafarkin (Dîroka Meyafarqînê) bi zimanê erebî dinivîse û tê de behsa Dîroka Farqînê û dîroka dewletên kurdan dike.
Fizîknasê navdar Îsmaîlê Cizîrî (1153 - 1233) bingeha zanistiya robot û Sîbernetîkê, di sedsala 12an de avêtê. Cizîrî pirtûkek bi navê Kîtab ul-Hiyel (Pirtûka Huneran) nivîsiye û tê de digel nîgaran, behsa çêkirina 50 amûrên mekanîkê jî kiriye. Herçiqas pirtûka wî a orjînal xwe negihandibe dema me ya niha jî, lê kopyaya 15 ji wan xwe gehandine roja me, deh ji wan berhemên wî, di mûzeyên Ewropayê de, 5 jî di mûzeyên Tirkiye de li Stenbolê di mûzeya Suleymaniye û Topkapıyê de ne. Pirtûka Cizîrî ji şeş beşan pêk tê. Di beşa pêşîn de deh tarîfên cuda yên di derbarê çêkirina saetên avê de hene. Di beşa duyem de derbarê çêkirina hin firaqan deh tarîfên cuda hene. Di beşa sêyem de ji bo çêkirina misîn û amûrên destnimêjê û tasan, deh tarîfên cuda hene. Di beşa çarem de di derbarê çêkirina hewz, fiskiye û çêkirina otomatên muzîkê de deh tarîf hene. Di beşa pêncem de pênc tarîfên di derbarê amûrên ku ava çalên ne gelek kûr û agahiyên ava zêdekirina çemekî de hene. Di beşa şeşem de pênc tarîfên derbarê şiklên ku naşibin hev û agahiyên çêkirina hene. Bi kurtasî di pirtûka wî de agahiyên di derbarê saeta avê, aman û avhilavêjên xwekar û otomatîk, amûrên avdana ji robar û cokan, amûrên lêdan û jenîna xwekar û otomatîk a bilûrê de hene.
Kemaledînê Yûnis (1156 - 1241) yek ji zanyarekî kurd ê mezin e ku pisporê stêrnasî, fizîk, û matematîkê bû. Di sedsala 12e û 13an de pirsgrêkên matematîk yên ku kesî nizanibiya wî serrast dikir. Gelek xebatên balkêş li ser zanistê kiriye û li pê xwe pirtûkên girîng hîştiye.
Ji Malbata Îbnûl Esîr ku bi xwe ji Cizîrê bûn, (Mecdedîn, Elî û Diyadîn) sê bira hersê jî nivîskarên serdema navîn yên Îslamê bûn. Ji van birayan yê navdar Elî ye ku bi berhema xwe a bi navê "El Kamîl fî tarîx" tê nas kirin. Elî evî pirtûka xwe di navbera salên 1230-1231'an li bajarê Mûsilê nivîsiye.
Îbn Xelikan (1211 - 1282) dîroknas û nivîskarê biyografiyê ye li pê xwe pirtûka xwe a bi navê Mirina Zadegan ku tê de qala jiyana 865 kesan dike hîştiye.
Di sedsala 13an de Fexredînê Exlatî li bajarê Bedlîsê ji bo astronomiyê resetxanekî ava dike. Rohahiya ku ji kulekan dertê li gorî wî seat tesbît kiriye. Exlatî, xebatên xwe yê li ser astronomiyê bi zanyarê fars bi Nesîredînê Tûsî ve dike.
Sefiyedînê Ûrmewî (1216 - 1294) Mûzîknas û bestekarê navdar yê ji bajarê Ûrmiyeyê ye, muzîka bi navê "Nuzhe" wî deraniye, Berhemên wî yên girîng Risalet'ş-Şerefiyye fi'n-Nisabi't-Telifiyye û Kitab'ul-Edwar e.
Şemsedînê Şehrezûrî dîroka jidayîkbûn û mirina wî ne kifş be jî tê zanîn di salên 1280î de jiyaye, li ser felsefe, dîrok û tibê, xebitiye û felsefeya Şihabedînê Suhrewerdî a îşraqîtiyê berdewam kiriye li pê xwe pênc berhem hîştiye.
Ebûlfida fermandarê Dewleta Eyûbiyan bû li ser xweza, dîrok û astronomiyê xebat kiriye. Kratera Ebûlfida ya li ser heyvê bi navê Ebûlfida ve hatiye binavkirin. Du berhemên wî yên giring hene, yek Muxtasarû Tarixîl Beşer a dîrokê ye û a din jî Teqwîmûl Buldan e ku ji 28 beşan pêk tê û li ser erdnîgariyê ye.
Nivîskar û dîroknasê Fransî Bernard Carra de Vaux (1867 - 1953), Ji bo Ebûlfida dibêje;
Sebtê Mardînî ku bi xwe zanyarê sedsala 15an ê navdar e ku li ser matematîk, stêrnasî û endezyarî berhemên wî hene di pirtûkxaneya Misirê de ne. Sebtê Mardînî bi xwe di Zanîngeha Elezherê de mamostetî kiriye û gelekî berhemên wî yên li ser stêrnasiyê li welatan hatine wergerandin.
Hunermend Mehmûdê Kurdî, di Sedsala 15an de jiyaye û gelek berhemên girîng ên cuda afirandiye, ew berhemên wî niha li gelek welatan bi piranî li Ewropayê têne dîtin. Hemî berhemên wî bi kurdîtî têne nas kirin.
Îbrahîm Heqiyê Erziromî (1703 - 1780) di Medreseyên Kurdî xwendiye zanyarekî girîng e. Erziromî li ser stêrnasî, civaknasî û fizîkê xebitiye. pirtûka wî a navdar Merîfetname ye. Erziromî tê de qala pergala rojî kiriye.
Di sedsala 19'an de Melayê Erwasî pirtûkek bi zimanê kurdî li ser tibê nivîsandiye, Erwasî di pirtûka xwe de qala nexweşiyan dike û dermanê her nexweşiyê û çêkirina dermanên jî dibêje. Dîsa Nalî (1801-1855) li ser zimannasî û matematîkê hizre xwe tîne serziman û fikir kolaye, Lê Nalî li ser matematîkê berhem nivisadibe jî, vê gavê negihiştiye destê me.
Ebdurehmanê Axtepî (1850 - 1905) zanistvanê sedsala 19'an ê kurd yê herî mezin e, li ser fiqih, mentiq, tib, felsefe û stêrnasiyê xebat kiriye. Axtepî di pirtûka xwe a li ser astronomiyê de tevgera stêrk, hîv, roj û ya exteran şirove dike, herwiha Ebdurehmanê Axtepî gutlek di rengê dinyayê de ji dara gûzê çêkiriye û li serê parzemînan jî daye nîşandan. Axtepî li ser mentiq û felsefê jî du cild nivîsiye.
Ebdulsemî Kurdî dîroka jidayîkbûna wî ne kifş e, di sala 1820'an de wefat kiriye. Ebdulsemiyê Kurdî li ser zanista astronomiyê xwedî îlm bû, lê mixabin ku berhemên wî vê gavê negihiştiye destê me, bi xwe li ser zimannasiya kurdî (gramera zimanê kurdî) weke behr bû.
Boinville-le-Gaillard
Boinville-le-Gaillard, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Tevkariya kurdan ji zanistê re
Emîn Fewzî (? - 1928) li ser matematîk, fizîk û kîmyayê xebitiye. Bi xwe kurdê Başûrê Kurdistanê ye ji dûre hatiye Stembolê, di Împeratoriya Osmanî de ketiye wezifeye mezin û girîng. Li dû xwe gelek pirtûkên hêja hîştiye.
Boinville-le-Gaillard
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Tevkariya kurdan ji zanistê re
Zanistvanê sedsala 19an yê herî mezin yek jî Resûlê Mistê (1866 - 1908) li ser fizîkê xebitiye û ji bo kişandina avê makînekî îcad kiriye û li ser fizîkê pirtûk nivîsiye.
Kurdên Rojhilata Kurdistanê Ebdullah Pîrebab (? - 1900) û Edeb (1862 − 1912) li ser matematîk, geometrî, topografya û cebîrê pir zane bûn û gelek xebat kirine. Pirtûka ku Edeb li ser matematîkê nivîsiye li paytexta Îranê Tehranê hatiye weşandin.
Vaucelles-et-Beffecourt
Vaucelles-et-Beffecourt, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Tengav
Tengavek ew cîhê ku derya lê teng dibê ye. Li we derê derya li hev vediqetin, wekok Deryaya Reş û Deryaya Navîn li Tengava Stenbolê li hev vediqetin.
Tengav ji bo gerê keştiyan ji berê de gelek gering bûn. Ji bo Tengava Stembolê û Tengava Çanakkaleyê di dîrok de gelek ceng bûbûn.
Westan
Westan yek ji navçeyên Wanê ye. 40 km ji Wanê dûr e. Rûber 272 km², bilindahî ji rûyê avê 1.750 m ye. Hejmara niştecihên navendê 10.788 û bi giştî jî 29.629 e.
Di statîstîkên fermî de şik hene. 30 gund û 18 mezreyê wê hene. Aborî li ser karê mozhinguviyê û çandiniyê ye. Herwekî tûrîzm û bazirganî jî berbiçav e.
Cuverville-sur-Yères
Cuverville-sur-Yères, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Qallwê Zendan
Qallwê zendan, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Qallwê zendan 438 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 63 e.
Comedy Central
Comedy Central, kanaleke televizyonê ya kabloyî ya Amerîkî ye ku xwediyê qenalê Paramount Global e. Kanal di 1ê nîsana sala 1991an de hatiye demazirandin.
Resûlê Mistê
Resûlê Mistê (jdb. 1866 Şehrezûr - m. 1908 Stembol) fizîknas, helbestvan û nivîskarê kurd bû. Di sala 1866an de li bajarê Şehrezûrê ji dayik bûye û perwerdehikî baş dîtiye. Bi xwe kurdî, tirkî, erebî zanibûye dûre zimanê fransî jî hîn bûye. Navê bavê wî Mehmûd e.
Resûlê Mistê ji bo av kişandinê makîneyek îcad kiriye. Çûye Stembolê li ser fizîkê pirtûk nivîsiye bi wesîta Ebdurehman Samî ve ji Siltan Ebdulezîz re şandiye. Ji bo xebatên xwe wextekê çûye Wan, Mûsil û Besreyê jî. Çar sal jî li welatên Ewropayê maye.
Tiefenbach, Passau
Tiefenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Passau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Merxheim
Merxheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Edward Snowden
Edward Joseph Snowden (jdb. 21 hezîran 1983) pisporê komputerê yê amerîkayî ye û xebatkarekî NSA bû. Bi aşkerekirina dosyayên veşartî yên NSAyê ew raperîneke mezin çê kir. Li gorî hin kesan ev raperînê ku çêkiriye wî dike xiniz. Li gorî hin kesên din jî wî dike gernas.
Snowden di meha tîrmeha sala 2013an de çû Rûsyayê. Rûsya ji Snowden re di serî de salek pey wê jî sê sal destûra rûniştinê da. Îro hevwelatîbûna Rûsyayê ya Snowden heye.
Ji ber gernasiyekê kiriye der barê wî de hinek fîlm hatiye kişandin. Sala 2014 an de Citizenfour û sala 2016 an de jî bi navê Snowden du fîlm hatiye pexşkirin.
Sarnen
Sarnen, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Obwaldenê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Cîvîlêr
Cîvîlêr, gundekî ser Şankuşa Diyarbekirê ye. Di 2012an de hejmara şêniyên gund 231 kes bû.
Salimuzzaman Sidiqi
Salimuzzaman Sidiqi (urdukî: سلیم الزماں صدیقی [səliːmʊzzəmɑːn sɪd̪d̪iːqi]; jdb. - m. ) kîmyagerê lebatî yê pakistanî bû.
Monzingen
Monzingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Vaudesson
Vaudesson, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Pervane
Pervane gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 231 kes (44 malbat) bûn.
Komkujiya Tirkmenên Îraqê
Komkujiya Tirkmenên Îraqê zincîreyek ji kuştin, destavêtin, îdamkirin, dersînorkirin û kolekirina Tirkmenên iraqê ji alîyê Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê ve bû. Ji dema ku DAIŞê axa Tirkmenên Iraqê girt dest pê kir heta ku hemû axa xwe li Iraqê ji dest dan. Di sala 2017’an de zilma DAIŞ’ê ya li ser Tirkmenên Iraqê bi awayekî fermî weke jenosîd hat qebûlkirin, û di sala 2018an de koletiya seksî ya keç û jinên tirkmen ên Iraqê ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve hat naskirin.
Tirkmenên îraqê
Tirkmenên Iraqê sêyemîn koma etnîkî ya Iraqê ye. Ew gelê tirk in û li başûr bi ereban û li bakur jî kurdan dorpêç kirine. Ew hema hema wekhev di navbera Sunnî û Şîa û hindikahiyek piçûk a Xristiyan de dabeş bûne ku di çewsandina wan de rolek mezin lîstiye. Tirkmenên sunnî û şîe jî rastî zilmê hatin.
Di êrîşa Hezîrana 2014'an de li Bakurê Iraqê, DAIŞ'ê gelek herêmên ku piraniya wan Tirkmen in an jî nifûsa wan a girîng a Tirkmenan in, weke Mûsil, Telefer, Tikrît û hin deverên parêzgehên Kerkûk û Diyalayê girtin.
Komkujî
Di Hezîrana 2014an de, dema ku artêşa DAIŞê yekemcar Telafer girtibû, 1300 Tirkmenên Iraqî, derdora 700 mêr, 470 jin û 130 zarok revandin. ITF diyar kir ku tenê 42 ji 1,300 vegeriyane, yên mayî careke din nayên dîtin. Malên Tirkmenan hatin şewitandin, dewarên cotkarên Tirkmen hatin dizîn û gelek kes neçar man koç bikin. Di Îlona 2014an de herî kêm 350,000 Tirkmen ku piraniya wan ji Telaferê ne, koçber bûn. Ew di bin xetera birçîbûnê de bûn. Li gorî niştecih û çalakvanên xwecihî, ji dema êrîşan ve, dora 90 ji sedî ji Tirkmenên Talafer reviyane. Wezîrê berê yê Mafên Mirovan ê Iraqê û Berdevkê Weqfa Rizgarkirina Tirkmenan Mehdî El Beyatî îdia kir ku hejmara penaberên tirkmen di Sibata 2017an de gihîştiye 600 hezarî. Mehdî El-Beyatî her wiha îdia kir ku binesaziya her herêmeke Tirkmenan ji aliyê DAIŞê ve zirareke mezin dîtiye.
Di 9’ê Hezîranê de 15 girtiyên Tirkmen ên ji Talaferê li Mûsilê ji aliyê çeteyên DAIŞ’ê ve hatin kuştin. Piştî teqîna mizgefteke Şîa ya li heman bajarokî, gelek kes ji bajêr reviyan û 9 penaber hatin kuştin. 65 zarokên êzdî û tirkmen ên li Mûsilê di sêwîxaneyekê de mane û ji ber şahidiya kuştina dê û bavên xwe bûne travma. Hin ji van zarokan rastî îstîsmara zayendî hatin.
Di 16ê Hezîrana 2014an de DAIŞê herî kêm 40 tirkmen ji 4 cihên cuda (Çerdaxlî, Qerenaz, Beşîr, Biravçî) û hemû li nêzîkî bajarê Kerkûkê qetil kirin. DAIŞ jî dîsa bi wê yekê hat tawanbarkirin ku tirkmenan ji ber etnîsîteya wan kiriye armanc. Piştî rojekê 52 Tirkmenên din li Beşîr hatin kuştin û li gorî welatiyên herêmê ev komkujî ji aliyê etnîkî ve hatiye kirin. Di 18’ê Hezîranê de û di navbera 20 û 21’ê Hezîranê de careke din heman cihî 5 û piştre jî 17 sivîl hatin qetilkirin. Piştre li Beşîrê 700 Tirkmen hatin qetilkirin. Di Hezîrana 2014an de DAIŞê 26 tirkmen ji gundê El-Şemsiyet revandin. Di heman mehê de, Tirkmenên Şîa piştî gefên DAIŞê ji El-Kibba û Şerîxan reviyan. Gelek şêniyên Tirkmen ên gundên Talafer, Beşîr, Biravçî û Karanazê jî piştî ku nameyên zêde ji çeteyan wergirtin, reviyan.
Di 18ê Hezîranê de di encama şer û pevçûnên di navbera DAIŞê û hêzên bejayî yên Iraqê de di navbera bajarokên Amirlî û Tûzê de, herî kêm 20 welatiyên tirkmen hatin kuştin. Di dema dorpêça Amirliyê de ji ber şert û mercên giran 150 kesan jiyana xwe ji dest dan, ji wan 50 zarok û 10 jî nû ji dayik bûne. Piştî ku Amirli di sala 2014'an de ket, ceyran, xwarin û ava bajêr qut bû. Beriya gihandina alîkariyên mirovî, di nav de jinên ducanî jî di nav de bi dehan kesan jiyana xwe ji dest dan. Li Karanaz, Çardaghli û Biravçiyê mal û dibistan, mizgeft hatin şewitandin.
Taşkent, Ûzbêkistan
Taşkent (bi ûzbêkî: Toşkent, bi tacîkî: Тошканд, Toşkand û تاشکند, bi rûsî: Ташкент, Taşkent) paytexta Ûzbêkistanê ye. Nifûsa wê 2.309.300 e (2012).
Şayxanî
Şayxanî anku şêxanî devokekî Hewramî ye, li derdora Helebçe tê axavtin.
Komkujiya Tirkmenên Îraqê
Komkujî
Di 23ê Hezîranê de DAIŞê herî kêm 75 tirkmen ji herêmên Guba, Şrîxan û Telaferê revandin. Tenê 2 cenaze, li geliyek li bakurê Gubayê hatin dîtin. Bi îhtimaleke mezin hatin îdamkirin. 950 malbatên Tirkmen piştî ku DAIŞ’ê daxwaz ji wan kir ku ji herêmê derkevin, reviyan.
Fesalî (kilor)
Fesalî yan di hin devokan de feselî navê cureyekê kilorê ye. Dişibe Cinnamon roll a îngilîzî. Li Kurdistanê pirranî li Erdêxan, Qers, Meledî û Ezirganê tê çêkirin.
Komkujiya Tirkmenên Îraqê
Komkujî
Di 7'ê Tebaxê de 100 Tirkmen li Şengalê hatin îdamkirin.
Serderî Şêxî
Serderî Şêxî, anku Serdera Şêxî, gundekî bi ser navçeya Rewandizê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Komkujiya Tirkmenên Îraqê
Komkujî
Di navbera Hezîran û Cotmeha 2014an de li Mûsilê 30 hezar kes ji pêkhateyên cuda, di nav wan de Tirkmen, ji aliyê DAIŞê ve hatin girtin.
Fesalî (kilor)
Li Balkanê jê re sîrnîka yan zelyanîka dibêjin. Rolanî bûrek jî.
Mistefa Paşayê Yamûlkî
Mistefa Paşayê Yamûlkî (25ê kanûna paşîn 1866 li Silêmanî, Împeratoriya Osmanî – m. 25ê gulan 1936, Silêmanî, Mandateriya Iraqê) leşkerekê pîlebilind yê kurd bû di artêşa Osmanîyan de. Di Keyaniya Kurdistanê de wek wezîrê perwerdehiyê xebat dikir.
Fesalî (kilor)
Li Ewropayê şekir jî dixin navê lê kurd tenê ji bo zarokan wisa dikin, ew jî dimisê bikartînin, ne şekir. Awayê kurdan hinekê serbestî ye. Carnan ne tenê yek pelekê pelhevîrê lê du-sêyan bikartînin. Bo berkelînê penîr, toraq, bexdenûs, biharat, îsot û êd amade dikin.
Komkujiya Tirkmenên Îraqê
Komkujî
Tê texmînkirin ku bi giştî 600 jinên Tirkmen ji aliyê DAIŞ’ê ve hatine girtin û weke koleyên seksê hatine bikaranîn. Nêzîkî 400-500 ji wan şandin girtîgehên demkî yên DAIŞê li Sûriyê. Di Sibata 2018’an de komek jin li ber Ofîsa Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî ya li Kerkûkê xwepêşandanek li dar xistibû. Wan tabelayan hildan û daxwaz ji hikûmeta Iraqê kirin ku tiştekî bike ji bo vegerandina derdora 450 jinên tirkmen ên winda, tevî ku xwepêşandan hat paşguhkirin. Serokê ITF'ê Hasan Turan ditirse ku ger jinên Tirkmen vegerin, wê bibin qurbaniyên namûsê ji aliyê malbatên xwe ve. Wî got ku "Gelek keç dê venegerin, û ez tenê hêvî dikim ku malbatên wan dîsa jî wan qebûl bikin ger vegerin. Ew mexdûr in." Paşê di sala 2018an de Neteweyên Yekbûyî dawî li koletiya zayendî ya jinên Tirkmen nas kir. Jineke Tirkmen a ku navê wî nehat zanîn, ji bajarokê El-Alamê yê nêzîkî Tikrîtê, ku ji destê DAIŞê rizgar bû, ji BBC Tirkî re ragihand ku DAIŞê keçên tenê ji jinên zewicî veqetandin û li ber çavê her kesî dest bi tecawizkirina keçên bêkes kirin. DAIŞê her wiha destdirêjî li mamosteya Tirkmenî ya bajêr kir ku di encamê de jiyana xwe ji dest da. Hin rêxistinên Tirkmenên iraqî û mafên mirovan diyar kirin ku jenosîda Dewleta Îslamî ya li ser Tirkmenên Iraqê ji ber Dij-Tirkîzmê bû.
Fesalî (kilor)
Şikevayê piştî dagirtinê pêçokî (spîralî) dipêçin û davêjin argûnê. Ji bi kilor hişk nebe, tîna wê tê kêmkirin û derî jî şidandin, daku hinekê di nava hilmê de nerm bimîne.
Mistefa Paşayê Yamûlkî
Jiyan
Mistefa di malbateke xwedî erd û pîr a Silêmaniyê de ji dayik bûye. Mistefa beşdarî Akademiya Leşkerî ya Osmanî ya li Konstantînopolîs (Stembola îroyîn) bû. Ew ji eşîra kurdên Bilbaz bi hêz bû.
Piştî têkçûna Împeratoriya Osmanî di Şerê Cîhanî yê Yekem de, di 18ê Nîsana 1920an de bû serokê Dadgeha Leşkerî ya Tirk. Wek serokê Dadgehê, ku jê re "dadgeha şer a Nemrût Mistefa" jî dihat binavkirin, wî tevî hevalên xwe yên din, Mustafa Kemal bi awayekî negirtî mehkûmî îdamê kir. Ev ferman ji aliyê Alî Kemal, Damad Ferîd û Sultan ve jî hatiye îmzekirin. Mistefa jî bi hinceta ku alîkariya neteweperestên tirk kiriye, cezayê Wezîrê Navxweyî Ebubekir Hazim (Tepeyran) da. Di meha Hezîranê de ji vê wezîfeyê hatibû dûrxistin.
Komkujiya Tirkmenên Îraqê
Komkujî
Zarok jî bi gelemperî ji ber sedemên perwerdehiyê bûne qurbaniyên revandinê. Li Nînewayê di 13ê Adarê de, 25 zarokên tirkmen ên di navbera 10 û 17 salî de ji sêwîxaneya Bara'am hatin revandin û şandin kampên perwerdekirina zarokan li Telaferê.
Mistefa Paşayê Yamûlkî
Jiyan
„Hevwelatiyên me bi serî li her cure despotîzmê, sirgûn û qetlîamên birêxistinkirî, şewitandina dayikên bi benzînê bi saxî şewitandin, tecawiz li jin û keçan kirin... Wan ermenî xistine bin şert û mercên bê tehemmul, wek ku di dîrokê de tu gelên din nedîtine.“
Piştre Mistefa hat girtin û 7 meh zîndan hat mehkûm kirin. Lê belê di Sibata 1921ê de ji aliyê Sultan Mehmed VI de hat efûkirin. Di Hezîrana 1921ê de ji Tirkiye derket û çû Sûrîyê, jê şindo ji Iraqê. Birayê wî Îzzet Bey waliyê berê yê Wîlayeta Wanê û wezîrê weqfên dîndar ên di kabîneya Tevfîq Paşa de bû. Kurê Mistefa Ebdulezîz Yamulkî bû, plansazê sereke yê derbeya li dijî hikûmeta Bakir Sidqî.
Komkujiya Tirkmenên Îraqê
Komkujî
Di meha Adarê de, goreke komî ya 16 Tirkmenan li Beşîr a girêdayî Kerkûkê hatibû dîtin. Dîsa di meha Adarê de DAIŞ’ê 9 jinebiyên Tirkmen ên li Qera Quyan a Nînowayê ku hevjînên wan ji aliyê çeteyan ve hatibûn kuştin, îdam kirin. Sedema îdamkirina wan redkirina zewaca bi çekdarên DAIŞê bû. Li gundê Biravcilî jî çeteyên DAIŞ’ê 2 Tirkmen revandin û 23 welatiyên gund qetil kirin. Li Guba û Şrîxanê 60 xort û mêrên tirkmen hatin revandin. Di heman mehê de ciwanê tirkmen ê bi navê Erhan Camci li Kerkûkê ji mala wî hat revandin.
Truro
Truro bajarekî Cornwall, Înglistan e.
Têgeyştinî Rastî
Têgeyştinî Rastî rojnameyek nîv hefteyî bi zimanê kurdî bû ku ji hêla Artêşa Brîtanya ve li Iraqê dihat weşandin. Ew yekemîn rojnameya neteweyî ya Kurd bû ku li ser dîrok, ziman, helbest û çanda Kurdî disekine.
Hoxtar
Hoxtar, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Têgeyştinî Rastî
Dîrok
Têgeyştinî Rastî di Çileya 1918an de di dema Şerê Cîhanî yê Yekem de ku Brîtanya li dijî împeratoriya Osmanî şer dikir, ji hêla Artêşa Brîtanya ve hate damezrandin. Ew rojnameya bangeşeyê bû ku serweriya Brîtanya bi rêbaza Osmanî raber dikir û dida ber hev û ku ziman, çand û ola Kurdî di îgîlîzstan de baştir bû û Kurdên ku di bin Rêbaza Osmanî de dijiyan baştir dikir. Rojname ji 1918-1919an tê weşandin ku tê de 66 hejmar hatin weşandin. Navê edîtor di rojnameyê de nehat weşandin lê tê zanîn ku serdar Ely Bannister Soane asûdarekî Brîtanî ye ku bi zimanê Kurdî zane û ji hêla helbestvanekî Kurd Şûkri Fadhli ve arîkar bû.
Komkujiya Tirkmenên Îraqê
Komkujî
Di tebaxa 2015an de 700 tirkmenên ku wek murtedî hatibûn kuştin.
Di sala 2015an de bi otomobîleke bombekirî ya DAIŞê li parêzgeha Selahedînê 40 tirkmen hatibûn kuştin. ITF'ê diyar kir ku êrîşên çeteyên DAIŞ'ê yên li dijî Tirkmenên Iraqê kampanyayeke stratejîk a paqijkirina etnîkî ye. 540 sivîlên tirkmen ên ji Telaferê dîsa di destê DAIŞ’ê de 125 jin winda bûn û tenê 22 ji wan dîsa hatin dîtin.
Taza Xurmatû di 8’ê Adarê de bi çekên kîmyewî êrîş pêk hat û di encamê de 3 kes mirin û 1500 kes jî birîndar bûn. 25 hezar kes ji bajêr reviyan. Di heman salê de gundê Beşîr jî bi çekên kîmyewî êrîş kirin. 90% ji Beşîr di dema vegerandina wê de di sala 2016 de, di nav de 250 xanî, wêran bû. Li gundê Beşîr ê Tirkmenan 9 jin hatin revandin, rastî destavêtinê hatin û li ber çavên gel li lampeyan hatin daliqandin. Li heman gundî keçeke 12 salî rastî tecawiza komî hat û li stûna ceyranê hat daliqandin. Dema şêniyên Tirkmen xwestin cenazeyê wê bînin, 15 zilam bi guleyên sekvanên DAIŞ'ê hatin kuştin. Piştî hilweşîna Tûzxurmatû ya di Hezîranê de jî bûyerên destavêtinê hatin tomarkirin.
Wêrankirina mîrasê
DAIŞ berpirsyar e ji wêrankirina avahiyên dîrokî ku girîng bûn bo tirkmenen iraqê. Gelek mizgeftên sed salî, çi Sunnî û çi Şîa, û her weha pirtûkxane hatin wêrankirin. Pirtûkxaneya herî kevin a Telaferê hat teqandin û pirtûkxaneyeke din a ku zêdetirî 1500 pirtûkên dîrokî li Diyala tê de hene, hat hilweşandin. Di nav berhemên wêrankirî de, Tirbeya Yehya Ebû el-Qasim (di sala 1293an de ji aliyê Zengiyan ve hatiye çêkirin, di sala 2014an de hatiye rûxandin), Mezara Îmam Ewn Eldîn (di sala 1248an de ji aliyê Zengiyan ve hatiye çêkirin, di sala 2014an de hatiye rûxandin), mezargeha Qadib El-Ban Mûsil (ji aliyê Atabegên Mûsilê ve hatiye avakirin, di sala 2014an de hatiye rûxandin), Mizgefta El-Îmam Muhsîn (ji aliyê Selçûqiyan ve hatiye avakirin, di sala 2015’an de zirareke mezin dîtiye), Mizgefta Mezin a El-Nûrî (di sala 1172’an de ji aliyê Zengiyan ve hatiye çêkirin., di sala 2017an de hatiye rûxandin), Mizgefta Îmam el-Baher (di sala 1259an de hatiye çêkirin, di sala 2014an de hatiye rûxandin), û Mizgefta Paşa (di sala 1881an de ji aliyê Osmaniyan ve hatiye çêkirin, hatiye rûxandin).
Brognon, Côte-d'Or
Brognon, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Cuy-Saint-Fiacre
Cuy-Saint-Fiacre, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Kate
Kate (carnan kade) navê komekê nan ên pişrok, givrik e. Ango nanên hinekê nerm. Ji hevîrê çorsane, şorî, xav, tirş an bêhaveyn (eyvan) tê çêkirin. Bo çêjdanê dimis (mot), kuncî, hêk, gûz, penîr, bexdenûs, biharat, siyale, fireng, goşt ûed gelek berkelî (melzeme) tên bikaranîn.
Famîleya sihoran
Sihor (bi latînî Sciuridae), famîleyekî kojeran (Rodentia)e.
Cevdere
Cevdere, gundekî ser Şankuşa Diyarbekirê ye. Di 2012an de hejmara şêniyên gund 131 kes bû.
Famîleya sihoran
Reftar û hawidor
Di kurdî de jê re sihorîk, sivorî, sihorik, simore, çekeloz û pilûr jî tê gotin.
Boinvilliers
Boinvilliers, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û gelheya komunê hatiye diyarkirin:
HBO
HBO ya jî Home Box Office, kanaleke televizyonê ya bi kablo ya Amerîkî ye. Xwediyê kanalê Warner Bros e. Kanal di 6ê çiriya paşîn a sala 1972an de hatiye demazirandin.
Xotar
Xotar yan jî Xijtar (bi tirkî: Yıldıztepe), gundekî bi ser navçeya Espîra Erzîromê ve ye. .
Eintracht Frankfurt
Eintracht Frankfurt, yaneyeke futbolê ya Almanyayê ye.
Yarîgeha Eintracht Frankfurt arenaya Deutsche Bank Park ye.
Witzenhausen
Witzenhausen bajarokekî navçeya (Landkreis) Werra-Meißner-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Qozlûy Xwarê
Qozlûy xwarê, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Qozlûy xwarê 346 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 49 e.
ILO
International Labour Organization, ILO (Saziya Xebatê ya Navneteweyî, SXN); saziyeke girêdayî NYê bo bipêşxistina rewş û têkiliyên xebatê ye.
Di 11ê nîsana 1919, di konferansa aştiyê ya Versaillesê de bi fermî destbikarkiriye. Ji 14ê kanûna pêşîn a 1946ê virde girêdayî NY dixebite û navenda xwe li Genewreyê ye. 181 welat endamê wê ne. Sala 1969î Xelata Nobel a aşitiyê dane SXNê.
Witzmannsberg
Witzmannsberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Passau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Oral Çalışlar
Oral Çalışlar (jdb., Tarsus) rojnamevan, nivîskar, siyasetmedarekî romî (tirk) ye. Beriya li rojnameya Radikalê bixebite, di rojnameya kemalîst Cumhuriyetê de dinivîsî.
Jiyan
Dibistana amadeyî di koleja amerîkî ya Tarsusê û dibistana amadeyî ya Tarsusê de bidawî dike. Salekê di beşa avadaniyê ya zanîngeha teknîkî (ODTÜ)yê de dixwîne, 1966ê de derbasê akademiya aborî û zanînên nazirganiyê ya Stembolê dibe.
Bi pêşengên ciwanan ên wê demê yên wekî Deniz Gezmiş re hevaltiyê dike. Di nava komêm çepgiriya tirk de têdikoşe. Wê demê çepa tirk, ji sosyalîzmê bêhtir, pesnê kemalîzmê didan.
Sala 1968ê xwe qeydê zanîngeha Enqereyê, fakulteya zanînên polîtîk dike. Di rêxistinêm xwendevanan de pêşengiyê dike. Di heman demê de di kovarên sosyalîst, çepgir de dinivîsîne.
Di cûntaya sala 1971ê de tê girtin, heya sala 1974ê di zîndanê de dimîne. Sala 1978ê gerîndetiya giştî ya kovara Aydınlıkê dike, di komîteya navendî ya Partiya Karker û Gundiyên Tirkiyeyê (TIKP) de cih digire.
Di derbeya (cûnta) de dîsa tê girtin, sala 1988ê serbest dimîne. 1990-1992 li Hamburg a Almanyayê ye. Ji 1992 heya 2008ê di rojnameya kemalîst Cumhuriyetê de dixebite. Ji 2008ê virde di Radikalê de dinivîse.
Bi rojnamevan İpek Çalışlar re marî bûye (zewiciye).
City of Wakefield
City of Wakefield bajarekî Yorkshire, Înglistan e.
Nußbaum
Nußbaum şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Nanê loş
Nanê loş, cureyek nanê tenik ji koma patîlan e. Li gelek herêmên Kurdistanê nan li tendûran tên pijandin û nanê loş jî pirr tên hezkirin. Pelhevîrka wê stûr e. Ji bo baş bizeliqe orteya wê qul (kun) dikin û çend dilop avê pê werdikin. Li tendûra sor bûyî tê dayîn û zû dipije. Di teşt û kodan de serporkirî tê hildan, daku hilma wê nehêle zû hişk bibin.
Famîleya palmiyeyan
Famîleya palmiyeyan, famîleya dargespan, famîleya nexilan (Arecaceae yan Palmae) tekane famîleya riwekan a koma palmiyeyan (Arecales) e. 183 cins, bi qasî 2600 cureyên vê malbatê hene. Mirov dikare bo vê famîleyê, koma palmiyeyan (Arecales) jî bikarbîne.
Hema bigire qet guliyên wan nînin. Bejna wan heya 30 m bilind dibin. Gesp, gûza hindê ji vê malbatê ne.
Cewherî
Cewherî yan jî Elcewherî (erebî; العباس بن سعيد الجوهري - Al-'Abbās ibn Said el-Jawharī) (800? Bexda- 860? Bexda) Li ser stêrnasî geometriyê xebatkiriye, Cewherî bi eslê xwe ereb bû.
Vauxaillon
Vauxaillon, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Alessandro Del Piero
Alessandro Del Piero, lîstikvanekî gogbazê îtalyanî ye. Alessandro Del Piero li 9ê çiriya paşîn sala 1974an li Conegliano ji dayik bûye.
Muhemmed
Muhemmed, Mihemed ,  Muhemmed bin Ebdullah an  Muhemmed pêxember  , rêveberek civakî, dînî û siyasiyê ereb e ku bi eslê ji eşîreta qureyşê ye. Rêgezên dînî, civakî û siyasî yên ku Muhammed bi Quranê ava kiriye bûye bingeha avakirin a Îslamê û bûye bingeha baweriya kesên ku di vê baweriyê de ne. Li gorî doktrîna îslamê, ew pêxemberek e xwedî hestên xwedayî ye ku hînkirinên yekxwedayî yên Adem, Îbrahîm, Mûsa, Îsa û pêxemberên din tesdîq bike û piştrast bike. Muhammed Erebîstanê di bin yek rêveberiyeke îslamî de yek kiriye û her wiha li gel Quranê hînkirin û tevgerên wî bingeha baweriya dînê îslamî pêk aniye.
Xortanî û destpêka pêxemberiyê
Di sala 595an da Muhemmed bi jinikeke bî û dewlemend bi nav Xetice re ya ku 40 salî pê re zewicî. Xetice yek ji misilmanên yekemîn e û di sala 606an de keçek bi nav Fatime ji wan re dibe. Heta ku Xedîce dijiya pêxember Muhemmed bi qet jinekî din re nezewiciye.
Dema Muhemmed nêzikî 40 saliya xwe dibe, di jiyana xwe de hinek guherandinan hîs dike. Ji ber vê yekê ji gelê xwe vediqete û pirraniya dema xwe hundirê şikeftekê de li ser çiyayê Hirayê li nêzikî Mekeyê derbaz dike. Bi rojan di wî Şikefta Hirayê de dimine û li ser jiyana mirovan mijûl dibe. Ji ber ku li wî demê mirovên Mekeyîyan pûtperest bûn. Di 40 saliya xwe de, li çiyayê Hirayê, wehiya yekemîn jê re hat. Wehî ji ayetên pêşîn ên sûreya bi nav "Îqre" (Bixwîne) pêda dibû û ji hêla Xwedê da bi wesayîta firişte Cibrayîl hatibû şandin. Cibrayîll milê wî girt û got: “Bixwîne!”, ewî got: “Ez çi bixwînim?”. Cibraîl cardin pirsî, û Muhemmed cardin ji serfirişteyê bihiştê re got: “Ez çi bixwînim?”. Piştî sê caran Cibraîl got: “Bi navê Xwedê yê ku merivî ji perçeke ‘’xwînê’’ çêdike, bixwîne!” (bi erebî: Îqre’ bismi Rabbik-allazî xalaq, xalaqal insane min ‘alaq). Li ser vê bûyerê Muhemmed bi heyecaneke mezin û bi tirs hat mala xwe û ji Xetîceyê xwest ku wî bi cilan por bike. Dû re jî ji Xetîceyê re bûyera ku hatibû serê wî got û ayetên ku ji wî re hatibûn şandin xwend. Êdî ji hevalên xwe Ebû Bekir, Elî û Zeyd re jî pêxemberiya xwe eşkere kir û hemû bûn misilman.
Muhemmed ji mirovên ku baweriya xwe pê dianî, pêxemberiya xwe ji pûtperestan dizî neql dikir. Êdî heta sê salan qet wehî ji wî re nehatin. Piştî sê salan gava pêxemberê Xwedê dîsa li şikeftê de bû wehiya duyemîn hat. Îcar wî bi fermana Xwedê pêxemberiya xwe ji mirovan ra eşkere kir û ji gelê Mekeyê xwest ku pê bawer bikin. Di pêşiyê de serokên eşîra Qureyşê guhê xwe nedan gotinên Muhemmed û bi wî yariyê xwe kirin. Lê ola Îslamê bi taybetî di nava mirovên belengaz û kolan de roj bi roj belav û xurt dibû. Li ser vî serokên Qureyşê ji bo xwe ketin telaşê û dest bi îşkenceyên cûr be cûr kirin. Ji ber ku Îslamiyet dijî pût û rejima wan dihat, serok û mirovên dewlemend ditirsiyan ku hêzên polîtîkê û bazirganiyê ji dest wan here. Li bin îşkenceyan jî, Muhemmed pêxember dest ji doza xwe nekişand û bi vî awayî Îslam hê çû hê mezin bû. Lê hinek misilman nikaribûn dijî van zordestiyan hê pirtir berxwedin û mecbûr man ku koç bikin herin Hebeşistanê.
Bûyereke mezin ku yê li ser Muhemmed tê gotin jî Şeva Pîroz a Mîrac e. Di vê şevê de Muhemmed bi alîkariya Xwedê ji bajarê Mekeyê çûye bajarê Qudisê mizgefta bi navê Mescîda Eqsa û li wê derê jî bi tev firişteyan bûye asîman çûye ba Xwedê. Li ser vî bûyera serokên eşîra Qureyş Muhemmed bi derewan tawanbar kirin û hê dijwartir dijî wî derketin. Êdî mayîna Pêxember li bajarê Mekeyê ne mimkûn bû û biryar da kû ji bajêr derkeve. Bi vî avayî Muhemmed çû Taîfê û li wê derê pêxemberiya xwe eşkere kir. Lê ta’ifiyan bi bin bandora serokên Mekeyê heqeret li wî kirin û ji bajarê xwe derxistin.
Jêdera Muhemmed
Muhemmed pêxemberê bi koka xwe xwe digîhîje Îbrahîm pêxember.
Namsvatnet
Namsvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 73,76 kîlomêtre ye û bilindahiya ji asta deryayê 455 mêtre ye.
Muhemmed
Dema Medîneyê
Muhemmed sê caran bi pûtperestên (muşrikên) Mekeyê re ceng kir. Nêzîkê calên avê, li Bedrê cengek qewîn çêbû. Misilman serketin û hemû qenîmeta muşrikan ket destê wan. Di şerrê Uhudê de misilman perîşan bûn, ji ber ku ew leşkerên bi tîrkeban ku Muhemmed li sere çiya cîhkiribû û ji wan re gotibû: “Çi dibe bila bibe, ji cihên xwe neleqin”, dîtin ku wa misilman serdikevin, cîhên xwe berdan û ber dan leşkerên muşrikan. Lê leşkerên sîwarî muşrikan yên xwe veşarti bûn ji cîhên xwe derketin û bi pişt ve li misilmanan xistin. Misilman di nav her duwan de man û pirr kes brîndar û şehîd ket, wek Hemze. Diranê Muhemmed jî di şerr de şikest. Cengeke din jî li Medîneyê çêbû. Muşrik ji Mekeyê bi rê ketin û hatin Medîneyê. Muhemmed ferman da û got bile li dora bajêr çelên kûr û fireh werin kolîn ku hespên wan nikaribin ser re bazdin. Herwaha şerekî girîng çê ne bû û muşrik ji birçîbûn û betalbûne para zivirîn. Misilman pey wan ketin û ew heta dûr ji Medîneyê teqîb kirin.
Piştî van cengan, 6 salan piştî hicreyê Muhemmed umeta xwe komkir û ketin rê ku biçin Mekeyê Kabeyê tewaf kin, “ûmre”. Li Hudeybiyeyê, gundekî nêzîkê Mekeyê muşrikan rê li wan girtin. Pêxember Muhemmed nexwest şerr çêbe û bi serokên qureyşiyan peymanek damezirand. Herwiha qureyşiyan pêxemberiya wî nepejirand, lê ew wek serokê kesên Medîne û misilmanan qebûl kirin:
Dema salên peymanê Muhemmed çû Mekeyê leşkerên bi hêz wek Xalid ibn Welîd û Emr bin Es û pirr kesên bi nav û deng û dewlemend hatin der riya rast. Di riya standina Mekeyê de êdî tiştek ne mabû. Du sal pişt peymanê Muhemmed bajarê Mekeyê bê şerr ji muşrikan stand. Muhemmed pûtên Kebeyê bi destê xwe hilşand.
Bi kesên derdorê Mekeyê re cengek çêbû. Di wê cengê de misilman bi dijwariyê serketin. Hin pûtên mezin li wan deran jî hatin hilweşandin.
Havîn
Havîn (carina wekî tavistan, hawîn an jî hamîn tê nivîsin), demsaleke salê ye û ji mehên hezîran, tîrmeh û tebaxê pêk tê. Li Kurdistanê havîn demsala herî germ e.
Muhemmed
Dema Medîneyê
Di sala 632an de Muhemmed ziyareta dawî li Mekeyê kir. Li wir di xutbeya (bang) xwe ya dawî de ji umeta Îslamê re nesîhet kir. Got:
Ewsal çû ber rehma Xwedê.
Navên cudayî yên Muhemmed pêxember
Di nav misilmanan de Pêxember Muhemmed zêdeyî du sed navên wî hene. Çend ji wan ev in: Evîndarê Xwedê (bi erebî: Habib Allah), Pêxember (an-Nabi), Bavê Qasim (Abu’l-Qasim), Giyanê Mafê (Rûh al-Haqq) û gelekên din. Bi erebî, bi navê Mihemed ve mirov pir caran gotina “sellallahu ‘eleyhî we sellem” jî dike.
Misilman dema qala Muhemmed pêxember dikin ji bo ku giramiyê dibejin Hezretî Muhemmed (Hz. Muhemmed) û selewat li ser tînin.
Herwiha navên wî yên din Ehmed, Mehmûd bi navê Muhemmed ra hevreh in û bi manaya "yê ku pesnê wî hatiye dayîn" in. Navekî din jî Mistefa ye.
Diyar Bohtî
Diyar Bohtî nivîskarekî kurd e.
Diyar Bohtî, li herêma Bohta, li gundekî çiyayî (Girdara ser navçeya Dihê) di sala 1958 an de hatiye dinyayê. Piştî ku dibistana destpêkê diqedîne dest bi xwendina medreseyê dike. Berî çûna medreseyê, ew jî weke gundiyan karê rêncberiyê dike. Xwendina wî ya medreseyan, geh li Bohta, geh li Torê, geh li Herêma Xerza û geh li herêma Amedê derbas dibe.
Piştî ku xwendina medreseyê diqedîne dest bi xwendina Dibistana Çandiniyê dike. Piştî dibistana çandiniyê di saziyeke dewletê de şeş salan fermanberiyê dike. Di sala 1987 an de çend caran tê girtin û çend mehan di girtîgehê de dimîne. Di serê sala 1988 an de dev ji fermanberiyê berdide û bi awayekî derwêşî tevlî karê welatpêrêziyê dibe. Hê jî vî karê xwe yê derwêşiyê didomîne. Di ber karê xwe re xebata wêjeya kurdî jî dike.
Heta niha du pirtûkên wî (Şehîdname û romaneke bi navê Gul Bişkivîn) hatine çapkirin û bi navê Tûrikê Xewnan nivêsên wî yên fabl di televizyonê de hatine lîstin. Romaneke li ser penaberên Kampa Mexmûrê jî niha li ber çapê ye. Niha di Radyoya Dengê Mezopotamyayê de bernameyan çêdike.
Berhem
Anha jî yek ji rêvebirên Radyoya Dengê Kurdistanê dike kû li Belçikayê weşanê dike. www.denge-kurdistane.com
Rênas Jiyan
Rênas Jiyan (1974, Qoser) helbestvan, nivîskar, ramanger
Jînenîgarî
Di 1'ê reşemiya 1974'an li Qosera Mêrdînê ji dayik bû. Li Zanîngeha Dîcleyê Fakulteya Perwerdehiyê beşa Mamostetiya Seretayî xwend. Piştî zanîngeh qedand dest bi mamostetiyê kir. Di 1999'an de dîwana wî ya yekem Janya çap bû. Di sala 2002an de li gel 12 kesan bi hinceta xebatên li ser zimanê kurdî li Mêrdînê hate girtin û piştî wê hat sirgûnkirin.
Rênas Jiyan di helbesta kurdî de xwediyê cihekî girîng e. Dîwana wî ya bi navê "Janya" di nava xwendevanan de pir hate hezkirin ku hê di pirtûka yekem de ew weke pênûseke xurt da nasandin. Di dîwana "Koleksiyona Çirûskan: Mexzena Xwînê" de bi kolleksiyonên helbestan xwestiye balê bikişîne ser rewşa kurdan a sosyopsîkolojîk û bi hêmayên bîra helbestvan, dîmenên heyamekê saz bike ku ev jî bi mirov dide gotin ku bandora wî dê li ser nifşên nû xurt be. Bi şano-trajediya xwe ya bi navê "Di Tuwaletê de" tundî, xerabî û xezeba mirovan vegot. Pirtûka wî "Ji Şevê Re Çend Têgehên Dera Hanê" xebateke li ser bindestî û têgehan e. Di havîna 2003'yan de ekola "Çirûskîzm"ê eşkere kir. Bi pirtûka xwe ya bi navê "Çirûskîzm Li Ser Goşt û Agir û Hunerê Lêkolîneke Fenomenolojîk" bingeha felsefe û teoriya bi kurdî saz kir û ekola Çirûskîzmê ava kir. Di 1!ê cotmeha 2016!an de li Amedê hate desteserkirin û piştî 5 rojan hat serbestberdan. . Di romana xwe "Spîtama" de mîtolojiya kurdan û felsefeya Zerdeşt vegot. Ev roman pirtûkeke dîrokî û felsefîk e. Di romana xwe ya "Bacanên Pelçiqî" de li ser feodalîzma kurdan sekinî, û ciyekî fire da karakterên jin. Romana wî "Stranên Sor Niviştên Mor" romaneke poetîk e û ji antîkarakteran pêk tê. Ji sala 2003an û vir ve edîtoriya Weşanên Belkî û di sala 2007an de bi destpêkirina kovara Çirûskê dîrektoriya wê dike.
Dampierre-en-Bray
Dampierre-en-Bray, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Broin
Broin, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
San Antonio
San Antonio, Bajarêrê mezîn ya heftemîn li DYAyê û bajara mezina duyemîn ya parêzgeha  Teksasê ye. Bi gelheya berbajar re 24emîn metropolît a mezin ya DYA ye.
Gelhenasî
Li gorî statîstika dawî, belavbûna etnîkî ya bajarê bi vê awayê hatiye diyarkirin.
Jêderkên derva
malpera fermî
Wanfried
Wanfried bajarokekî navçeya (Landkreis) Werra-Meißner-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Pûşava
Pûşava gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 340 kes (77 malbat) bûn.
Senews û Bin News
Senews û Binnews, Sernews û Binnews, gundekî bi ser navçeya Rewandizê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Erîs (mîtolojî)
Erîs(yewnanî: Έρις) di mitolojiya yewnanî de xwedawenda xesûdî, nekêşî û hevrikîyê bû. Keça Nîksê, di hin çavkaniyan de jî xwişka Arêsê bû. Homêr di Îlyada yê de derheqê wê de dibeje ew Keça Zeusê ye jî û dîsa dibêje di heman demê de xwişka Aresê ye. Ew jî dike ku Erîs keça Hêrayê ye. Lê li gor Theogonîya Hesîodê ew keça dawiya yên Nîksê bû. Nîks ji bo kû hemû neqenciya temsîl bike yekî aniye dinê. Sembola wê sêva zêr e.
Û karê xerab ku kerba rikheviye dike, Jibîrkirin û birçîbûn, êşên hêsir, Şer û pevçûn, Kuştin, Kuştina mirovan, Pevçûn û Derew û Çîrok û Nakokî, Û Sond, ku herî zêde xemgîniyê tîne serê mirovan, kesek derewîn sond bixwe û rastiya wê jî dîsa bizanibe.
Piranî di nav qada şer de rijandina xwînê hez dikir û di bû sedemê şer û wisa jî dihat teswîr kirin. Ji ber ku keseyîtekî ne qenc bû wê gazî nekirin daweta Pêleûs û yên Tetîsê. Ew jî xwest ku rikhevî bibe sêvekê zêr şande dawetê ser da nivîsand "yên herî xweşik re" ew jî neyartiyek di nav Afrodîtê, Hêra, Atênêyê. Ew her sê jî digotin yên xweşik ez im û sêv ji min ra hatiye şandin. Di dawiyê de ew dibe sedema Şerê Troyayê.
Muhemmed Îdrîsî
el-Îdrîsî (bi erebî: أبو عبد الله محمد الإدريسي, Abu Abdullah Muhammed bin Muhammed Sharif al-Idrisi), z. 1100 Sebte - m. 1166 Palermo, erdnîgarînas û gerokekî ereb bû.
Göggingen
Göggingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Leyal Ebûd
Leyal Ebûd popbêjeke libnanî ye ku di 15'ê gulana 1982an de li Knîseha Libnanê hatiye dinyayê.
Bosma
Bosme, gundekî ser Şankuşa Diyarbekirê ye. Di 2012an de hejmara şêniyên gund 288 kes bû.
Payîz
Payîz (carina wekî pehîz, peyîz, peyiz an jî peîz tê nivîsandin), demsaleke salê ye û ji mehên îlon, çiriya pêşîn û çiriya paşîn pêk tê. Payîz li Kurdistanê destpêka serma û baranê ye. Di demsala payizê de li Kurdistanê dar pelên xwe diweşîne û giha hişk dibin.
Şiran
Rûber 965 km², gelhe 19.874 (2020) ye. Di Bakurê Kurdistanê de ye, bi parêzgeha Kurd Erzinganê ve cîran e.
Hilden
Hilden, bajarekî navçeya (Landkreis) Mettmannê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Kurdên cihû
Kurdên cihû yan jî Cihûyên Kurdistanê (bi îbranî יהדות כורדיסתאן; Yehûdot Kurdistan) navê cihûyên ku ji berê ve li herêma Kurdistanê ne. Cil û çandeya wan wek ya kurdên misilman in. Berî ku di sala 1940an de koçberiyên mezin ên hêla Îsraêlê çêbûn cihûyên Kurdistanê di nav xwe de dijiyan. Kurdên cihû girêdayî Mizraxîmê ne.
Dîrok
Li gorî dukarên wan, piştî ku Dewleta Bakur a Îsraîlê di 8emîn sedsala berî Îsa ji aliyê Emperatoriya Asûriyan ve hate vegirtin cihûyên pêşîn di herêma ku îro wek Kurdistan tê nasîn xwe bi cih kirine. Di 1emîn sedsala piştî Îsa dewleta Adiabene, ku paytaxta wê Hewlêr bû, cihûtiyê wek ola fermî sepand. Li gorî raporên, ku di 12emîn sedsalê de ji aliyê rêwiyên cihû Bunyaminê Tûdela û Petaxyah ben Jakob ha-Laban hatine nivêsandin, di wê demê de nêzî 100 warên cihû hebûn. Bunyaminê Tudela behsa serokekî bi navê Dawûdê Alroyi dike û dinivêse ku wî serhildaneke li hemberî şahê farisî cêkiriye da ku Kurdên cihû vegerîne Qudsê. Herwiha, li gorî raporên her du rêwiyan navenda aborî û olî Mûsil bûye. Wekî din, piştî rêwîtiya Xirîstiyanan gelek cihû xwe li Kurdistanê û Babilê bi cih kirine. Di wê demê de cihûyên Mûsilê serbixwe bûne.
Di nav salên 1590an û 1670an de serhahamê jin Asenat Barzanî jiyaye û wê perwerdeya Tewratê, Telmûdê û die Qabbalayê kiriye. Jina yekemîn a ku rêberiya Yeşiwayê kir ew bû. Wê sîfeta Tanna'îtê jî stend. Asenat Barzanî wekî din ji boy nivês û helbestên xwe yên derheqê zimanê Îbranî gelek nas e. Jina yekemîn a ku helbestên bi zimanê Îbranî nivêsand ew bû.
Wells
Wells bajarekî Somerset, Înglistan e.
Barış Atay
Jînenîgarî
Barış Atay Mengüllüoğlu, di sala 1981ê de li Almanyayê ji dayik bûye û heta sala 1999an li navçeya Mengüllü ya Xetayê jiyan kiriye. Li Beşa Biyolojî ta Zanîngeha Çukurovayê de dest bi xwendina lîsansê kir, lê ji ber meraqa şanoyê û jêhatiya xwe yê şanoyê, di sala dawî ya xwendina xwe de, dev ji xwendina xwe berdaye. Piştre diçe bajarê Stenbolê û dest bi xwendina Beşa Şanoyê ya Zanîngeha Yedîtepeyê de dike û beşa şanoyê ya vê zanîngehê diqedîne. Di sala 2011ê de li Zanîngeha Kadir Hasê di beşa Sînema-TVyê de dest bi masterê kir.
Saziya Navneteweyî ya Atomê
International Atomic Energy Agency (IAEA) (Ajansa navneteweyî ya enerjiya atomê), ajanseke girêdayî NY, bo bipêşxistin, lîhevkirin û afirandina normên bikaranîna enerjiya atomê ya navneteweyî ye. Di 29'ê tîrmehê 1957'î de hatiye damezirandin.
Barış Atay
Kariyera siyasî
Bariş Atay di lîsteya Partiya Demokratîk a Gelan ji bo hilbijartinên giştî yên sala 2018an a Tirkiyeyê bû namzetê parlamenteriyê. Li gorî encamên hilbijartina 24ê hezîrana sala 2018an wekî parlamenterê Xetayê hat hilbijartin. Di 11ê çiriya pêşîn a sala 2018an de bi Erkan Baş re ku serok û damezrînerê Partiya Karkerên Tirkiyeyê ye, tevlî Partiya Karkerên Tirkiyeyê bûn.
Saziya Navneteweyî ya Atomê
Bi qasî çêkirina normên navneteweyî, kontrolkirina navneteweyî jî dike. Armancekê wê jî pêşîgirtina bikaranîna atomê di çekan de ye. Serokê wê yî niha Mohamed ElBaradei ye. Sala 2005'î de serokê wê û sazî guncavê Xelata Nobel a Aşitiyê hatin dîtin. Gorî statîstîkên sala 2004'î ji 90 welatî 2.200 xebatkar û 350 înspektorên wê hene.
Heya niha serokatî kirine
Gelek rexne tên kirin ku sazî bi dadmendî tevnagere, welatên mezin û xurt hemî cureyên atomîk çêdikin û xwedî ne lê sazî tenê li welatên ku tevlî polîtîkayên dewlemendan nabin hişyar û gilî dike.
Waldkappel
Waldkappel bajarokekî navçeya (Landkreis) Werra-Meißner-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Peyrolles, Aude
Peyrolles, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Ormsetvatnet
Ormsetvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 10 kîlomêtreyan li bakurê rojhilata gundê Verrabotnê cih digire û pîvana perava golê 14,7 kîlomêtre ye.
Odernheim am Glan
Odernheim am Glan şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Murasaki Shikibu
Murasaki Shikibu(z. 978 li Kyoto − m. 1014/25), yek ji nivîskar û helbestvanek navdar ên japonî ye.
Bêgirî
Bêgirî yek ji navçeyên Wanê ye. Rûber 1.087 km², bilindahî ji rûyê avê 1.700 m ye. 82 km ji Wanê dûr e. 39 gund û 11 mezreyê wê hene. Hejmara niştecihên navendê 12.982 û bi giştî jî 31.305 e. Mixabin şik di statîstîkên fermî de hene. Gelek bermayiyên dîrokî hene. Aborî pirranî li ser xwedîkirina ajalan e. Di qeydên dîrokî de weki Bêgirî, Bargirî, Bergirî jî derbasdibe.
International Physicians for the Prevention of Nuclear War
International Physicians for the Prevention of Nuclear War (IPPNW), Fîzîknasên navneteweyî bo bipaşxistina şerê nûklear, FNPŞN; saziyeke bo armancên mirovane û aştîxwaz e û di qada navneteweyî de birêxistinbûyî ye. Peywirdariya wê ya sereke, hişyarkirin û li dijî şerên nûklear birêxistinkirina mirovan e.
Bingeha vê saziyê di sala 1980'î de nameşandinên bijîşkên Rûs û Emerîkî avêtine. Sala 1985'î sazî guncavê Xelata Nobel a aşitiyê tê dîtin.
Tê texmînkirin ku li seranser cîhanê 150.000 endamên wê hene. Cihê ku sazî lê herî birêxistinbûyî ye, Almanya ye.
Êrîşa li ser firokxaneya Ataturk a Stembolê, 2016
Êrîşa li ser firokxaneya Ataturk a Stembolê, 2016, êrîşeke bi bombe ku di 28ê xizîrana 2016'an de li Firokxaneya Navneteweyî ya Ataturk a Stembolê (Tirkiye) çêbû. Hat ragihandin ku di êrîşê de 41 kes hatine kuştin û 239 kes jî birîndar bûne. Tê bawerkirin ku kiryarên êrîşê sê xwekujiyên rêxistina Daiş bûn ku ketin nav termînala navneteweyî ya balafirgehê û tê de xwe peqandin.