cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pontos
Pontos devereke dîrokî li bakurê rojhilatê Anatolyayê ye. Di demên antîk de yek ji navên Deryaya Reş bû  ku navê gelê pontî jî heman dihate binavkirin. Pontos wekî peyv tê wateya "Derya bi xof" lê Deryaya Reş tê bibîrxistin.
Welatê Pontos bajarên Trabzon, Sinop, Samsun, Rize û Kolxîsa Gurcistanê û hin herêmên Ermenistanê dihewand. Di dema Împeratoriya Romayê de bi navê Bitînya û Pontos dihate binavkirin û herêmeke bêhtir mezin dihewand. Gelê pontî ji bereke grekiyan (yewnaniyan) pêk dihat û ji hatina berên tirk û mongolan heya avabûna Komara Tirkiyeyê hebûn û welatê xwe parastin. Pontos herêmeke têrçiya ye. Li van deveran de çiyayên Pontî cihekî pir fireh digirin.
Îro li gelek parlamenên welatan komkujiya pontiyan tê naskirin an nîqaşkirin. Ji Komara Tirkiyê tê xwastin ku ji ber vê tewanbariya li dijî mirovahiyê ye lêborînê bixwaze. Lê heya niha Komara Tirkiyê vê napejirîne.
Baz, Elbak
Baz, gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.
Siltanava Eher
Siltanava Eher, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Südwestpfalz
Südwestpfalz, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Rheinland-Pfalzê ya Almanyayê ye.
Thomas Bloodworth
Thomas Bloodworth an jî Thomas Bludworth (jdb. 1620 - m. 1682) di navbera çiriya pêşîn a 1665an-çiriya pêşîn a 1666an da şaredarê Londonê bû. Di Agirê Mezin ê Londonê da biryarên nerast da û bû sedema şewîtandina ji sedî 75ê bajarê Londonê.
Berî ku wî kar wek şaredar hilda, Bloodworth bazirganekî dewlemend bû.
Di dema wî de agir di firrina Thomas Farriner a li ser kolana Pudding dest pê kir. Agirkujan hilweşandina avahiyên li dora agir pêşniyar kirin da ku agir belav nebe. Lê bi ser neketin. Şaredar Thomas Bloodworth ne ewle bû ku çi bike. Di hilweşandina avahiyanda gelek dereng man û agir gelek belav bû.
Thomas Bloodworth pêşniyara hilşandina avahiyan qebûl nekir. Ji cihê agir dûr bû û çû raza. Lê tevgera wî ya bêbawer bû sedema ku %75 bajêr di nav sê rojan de hilweşe. Ji roja duyemîn a şewatê, ti kesî şaredar li bajêr nedît.
Sêkaniyan, Kerkûk
Sêkaniyan, gundekî navenda Kerkûkê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Egesheim
Egesheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Tuttlingen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Sirqîn
Sirqîn, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Marcilly-Ogny
Marcilly-Ogny, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Hideki Yukawa
Yukawa Hideki (bilêvkirina bi kurdî: Yûkava Hîdekî, japonî: 湯川秀樹; * 23ê kanûna paşîn 1907 li Tokyo; m. 8ê îlonê 1981) fîzîknasekî Japon bû.
Sala 1949î Xelata Nobel a fîzîkê werdigire. Sala 1955î bi tevî 10 navdaran Russell-Einstein-Manîfestoyê dax (mor, îmze) dikin kû ev daxûyanîname bidawîanîna çekên atomî digot. Mirovekî zîrek bû. Hêj di 26 saliya xwe de wekî profesor li Zanîngeha Osakayê dest bi xebatê dike.
Ew pirranî li ser fîzîka angaştî û bi taybetî jî li ser fîzîka elementarî radiwestiya. Ji xeynî dersdayînên li zaningehan, xwedî doktoriyên şerefê jî bû. Wî bi navê Potensiyela Yukawa formûlekî jî li fîzîkê zêdekiriye.
Champrond-en-Perchet
Champrond-en-Perchet, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Hunerkom
Hunerkom saziya hunermendên kurd li Ewropayê bû. Hunerkom wekî "Yekitiya Hunermendên Welatparêzên Kurdistan" di sala 1983'an de li Ewropayê hat damezrandin.
Bircik, Qerebaxan
Bircik yan jî Bircika (bi tirkî: Karakaş), gundekî bi ser navçeya Qerebaxana Xarpêtê ve ye.
Aqamîrlû, Keleyber
Aqamîrlû gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Raffetot
Raffetot, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Xane
Xane yekeya bingehîn a zîndewer e.
Heke tiştekî zîndewer be, herî kêm xwediyê xaneyek e. Ji ber ko piraniya xaneyan pir piçûk in, xane bi çavê tazî nayên dîtin. Ji bo dîtina xaneyan hûrbîn (mîkroskop) tên şixulandinê. Jixwe mirovahî jî, piştê çêkirin û xebitandina hûrbînê ji hebûna xaneyê hayîdar bû.
Dîroka kifşa xaneyê
Zanyarê brîtanî Robert Hook di sala 1665an de, cara ewilî ji bo xane terma cell bi kar anî. Cell bi îngîlîzî tê wateya malik an ji odeya biçûk. Her çiqas Robert Hook tiştên di bin hûrbînê dîtibû wekî xane (cell) bi nav kiribû jî, a rast ew ne xane bûn, lê çavikên vala bûn. Ji ber ko xaneyên Hook ne zindî bûn, Hook tenê dîwarên xaneyan ko ji selulozê çê bûyî dîtibû. Antonie van Leeuwenhoek (1632–1723) zanyarek Holandî bû. Ê ko cara yekem hebûna bakterî û zîndewerên hûrik û yekxaneyî bi hûrbînê dîtiye Leeuwenhoek e. Ev zanyar bi qasî 500 heb hûrbîn çê kir. Hûrbînên wî, tiştan bi qandî 250 caran mezintir dikir. Di dîroka zîndezanî (biyolojî) de mîkrobiyologê pêşîn Leeuwenhoek e. Xebatên wî di pirtûka bi sernavê ajalokan (animalcules) hatibû weşandin.
Ji ser xebatên Robert Hook û Antonie Van Leeuwenhoek nêzikê 200 salan paşê, Riweknasê (zanyarê botanîk) alman, Mathias Jakob Schleiden (1804-1881) di sala 1838e de daxuyand ko hemû riwek ji xaneyan pêk tê. Salek bi şûn de, sala 1839an de zanyarê alman, Theodor Schwann (1810-1882) ragihand ko hemû ajal ji xaneyan çê bû ne. Her ko zanînên der barê xaneyê zêde bûn zanyaran teoriya xaneyê derpêş kirin. Di serî de ev teorî ji 4 bendan pêk dihat. Lê gava ko derheqê xaneyê de sal bi sal zanînên nû kombûn, Teoriya Xaneyê jî guherî û hîn bendên nû lê hatin zêdekirin.
Taybetmendiyên hevbeş ên xaneyan
Piraniya xaneyan ewqas biçûk in ko bi çavên tazî nayên dîtin. Xaneya herî gir, a hêştirme ye. Ev balinde ji hemû balinde yên din girtir e. Hêk a wê bi qasî du kîlogram e. Ji ber ko hêka hêştirme ji xaneyek pêk tê xaneya wê jî girantirîn û mezintirîn xaneyên gerdûnê ye. Her çiqas, xaneyên ajalan, xaneyên riwekan û xaneya bakteriyan ne dişibin hevdu û ji hev cuda bixuye ji, hemû xaneyan xwediyê hinek binyadên hevbeş in.
Corên xaneyan
Li gor hebûn an jî tunebûna navikê, du cor xane heye:
Xaneya navikseretayî (xaneya prokaryotî)
Hemû bakterî û arkea xwediyê xaneya prokaryotî ne. Di zimanê Greek de wateya pro, pêşî, wateya karyon ji navik e. Xaneya bê navik wek xaneya navikseretayî (prokaryotî) tê bi nav kirin. Zîndewerên bi xaneya navikseretayî, yekxaneyî ne. Ango tu zîndewerên firexaneyî, navikseretayî nîn in. Di xaneyên navikseretayî de ji xeynî rîbozom tu endamok tune ye. Reaksiyonên biyokîmyayî di nav sîtoplazmayê de çê dibin. Ji ber ko xaneyên navikseretayî bê navik in, asîdên nukleyî, ADN û ARN li nav sîtoplazmayê de cih digirin. Xaneyên prokaryotî ji ên eukaryotiyan piçûktir in.
Xaneya navikrasteqîn (xaneya êkaryotî)
Zîndeweren ji cîhana protîstan, cîhana fungusan, cîhana riwekan û cîhana ajalan, hemû navikrasteqîn nin. Di xaneyên navikrasteqîn de navik heye û endamok bi parzûn dorpêç kirî di nav sîtoplazmayê de cih digrin. Hemû ajal û riwek firexaneyî (multicellular) ne û xaneyên wan xaneyên navikrasteqîn ne. Hin endamên cîhana protîstan tekxaneyî ne. Wek mînak amîb, euglena û paramesyûm. Lê hinek endamên protîstan firexaneyî ne. Wekî mînak kevzên avê û koloniya volvoxê.
Hinek corên fungusan yekxaneyî ne, lê piraniya wan firexaneyî ne. Fungusê kofik, fungusê meya, fungusê jengê yekxaneyî ne. Karok (qarçik) ên bi komik firexaneyî ne.
Zevra
Zevra, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye.
Xane
Xaneya navikrasteqîn (xaneya êkaryotî)
Xaneya navikrasteqîn ji derve ber bi navîn, ji sê beşan pêk tê
Zevra
Zevra gundê Ezidiya ye. Gundê Merwana.
Trier-Saarburg
Trier-Saarburg, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Rheinland-Pfalzê ya Almanyayê ye.
James Sie
James Sie (z. 18ê kanûna pêşîn 1962'an li Summit, Nû Jersey, DYA) aktor amerîkî û medyayên civakî ye.
Priepert
Priepert şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Siraclû
Siraclû, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Frittlingen
Frittlingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Tuttlingen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Hozan Xemdar
Hozan Xemdar  di sala 1971ê de li Bacina Midyadê ser Mêrdinê hatiye dinê, ji malbateke Êzîdî ye. Di salên biçukayiya xwe de muzîka kurdî bala wî kişandî serxwe û hê dî 13 saliya xwe de dest bi lexistina tamburê dike.
Bulletin du Bibliophile (kovar)
Bulletin du Bibliophile yek ji kevintirîn kovarên zanistî yên pirtûk û pirtûkxaneyê ye ku li ser pirtûkheziyê hûr dibe.
Kovar di 1834an de ji hêla kevnarparêzê parîsî Jacques Joseph Techener (1802–1873) ve hate damezrandin. Di destpêkê de tenê wekî katalog hate armanckirin, ew bi saya têbinî û edîtoriyên pirtûkheziyê yên Charles Nodier zû bû kovar. Ji 1858 heya 1968 sernavê wê Bulletin du Bibliophile et du Bibliothécaire bû. Kovar ku nîvsalî çap dibe Association Internationale de Bibliophilie (A.I.B.) de xuya dike.
Xêza navneteweyî ya guhertina demê
Xêza navneteweyî ya guhertina demê yan jî xêza navneteweyî ya demê sînoreke navbera navçeya saetiyê de ye, ko ji bo diyarkirin li kû roj dike dest pê bike û li kû jî dike dawî bide ye. Ewê li derûdorê qincok 180an di Okyanûsa Mezin de ye. Li rojhelat û rojava yê wê xêzê 24 saet (UTC-12 û UTC+12) cûdayî he ye.
Cihê Xêza navneteweyî ya guhertina demê
Xêzedema Guhertinê li ser Okyanûsa Mezin e. Eger mirov Okyanûsa Mezin rojava de derbaz bike, divê ku rojakê kêm bika, an jî rojhelat de derbaz bike divê ku rojakê veser bike.
Qincoka 180an derve Nîvgirava Tşuktşen, ya Rûsya ye, li ser Okyanûsa Mezin e. Lê ji bo ew wek hin derên dina Rûsya di UTC+12 de ye, ew li rojava xêza navneteweyî ya demê dikeve.
Gelek demê, dema mêtingeha Brîtanya bû, Kiribati bi xêza navneteweyî ya demê dihat par ve kirin. Paş serxwebûn dest xwe xwist şinda, di 1995an de xêza navneteweyî ya demê ber va rojhelat de defand û li rojavaya xêza navneteweyî ya demê ma. Ji bo wê hin giravên Kiribati herî pêş de dest bi roj dikin. Ji bo sala 2000an girava Eiland herî pêş de piroz kirî, li wê demê şinda hat bi Girava Millennium nav kirin.
Tefş û gok
Tefş û gok lîstik eke kurdî ye.
Awayê lîstinê
Ser erd ê hinekî kûr dike û kevir ekî gilover datîne ser û xêzikeke jê dûr çêdike. Lîstikvan ek li ber kevirê gilover disekine û pey re lîstikvanên dî jî her yekî dirajine kevirekî û bi dorê kevirê xwe davêjin vê gokê heta li ve gokê bixin. Yê ku kevirê xwe avêt û lê nexist dibe bisekine heta hevalên wî yên dî li gokê bixin. Ku kevirên va li gokê ket dibe yê li ber vê gokê herê goka xwe bîne bixe cihê wê. Di wê gavê de lîstikvanên din jî diçine ser kevirê xwe dirajine û dîsa tên cihê xwe. Ku gok ketibe cihê xwe yên ku kevirê xwe avêtibûn nikarin rajin kevirê xwe. Divê pêşî piyê xwe deynin ser kevir (ji verê digotin kiloç) peyre bi herdû piyê xwe kevir deynin ser piyê kî xwe û bi piyê xwe kevir rakin banî û bi destê xwe bigirin. Eger bi piyên xwe kevir rakin dikarin werin cihê xwe. Ku nikaribin û kevirê xwe bidin erdê yê li ber gokê dibê bide pey wan û destê xwe li wan bixe. Di wê demê de lîstikvanên din jî kevirê xwe davêjin gokê ku lê bixin. Ku kevirê lîstikvana li gokê bikeve û gok ji cehe xwe derkeve dibe ew ê li ber gokê dîsa here goka xwe bîne têxe cihê wê. Eger lê nexin û yê li ber gokê destê xwe bide yê ku kevirê xwe dabe erdê ew dibe dora wî yê li ber gokê. Di dawiya lîstikê de ku hemû lîstikvan kevirê xwe avêt bin û li gokê ne xistibin dibe baz bidin û piyê xwe deynin ser kevirê xwe û bêjin kloç di wê demê de yê li ber gokê jî bide pey wa û destê xwe li wan bide. Di vê lîstikê de ku gok ne li cehe xwe bê lîstikvan kevirê xwe tenin ser qula gokê û li qulê dixin dema ku li qulê dixin dibêjin `çay ji min re jehr ji te re` ev gotin eger gok ne li cihê xwe be yên ku kevir avêtin dirajine kevirê xwe û li cihê gokê dixin heta gok were.
Kotmir
Kotmir (bi tirkî: Haberci), gundekî bi ser navçeya Qerebaxana Xarpêtê ve ye.
Derûnnasiya derdorî
Derûnnasiya derdorî, psîkolojiya derdorî, ekopsîkolojî yek ji dîsîplînên nû yên zanistiya derûnnasiyê ye. Bi modela mirov-derdor-bandora dualî tê ravekirin. Li têkilî û bandora derdorê li ser derûna mirov an berevajiya wê dikole û bi rêbaza zanistiyê destkeftiyên xwe radixe ber çavan.
Cara pêşîn ji aliyê Jakob Johann von Uexküll ve bi tundî bal li vê prosesê hatiye kişandin û girîngiya wê hatiye destnîşankirin. Gihîştin û bipêşketina hişarê bi qasî ku di bin bandora kanên hundirîn de ye (wekî îd û ego), ewçend jî di ya kanên derdorî (superego) de ye. Mirov him ji devedora xwe digire, him jî lê bandorê dike.
Ev dîsîplîna han, sazûmaniya mirov-derdor-bandora dualî bingeh digire û li ravekirin û têgihîştina vê sazûmaniyê digere. Ev dîsîplîna han sûdê ji derûnnasiya kognîtîv, rêbaza tevgerzaniyê û derûnnasiya civakîyê werdigire.
Soran, Elbak
Soran, gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.
Champseru
Champseru, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Lîsteya wênesazên alman
Lîsteya wênesazên Alman
Gleiritsch
Gleiritsch şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwandorf li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Sambiran
Sambiran, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Şane (biyolojî)
Şaneyên ajalî
Şaneyên hemî ajal û mirovan debeşî çar corên sereke dibe :
Şaneyên riwekî
Şaneyên riwekan çar corên :
Çavkanî
https://www.youtube.com/watch?v=iDyn0PZts_A
https://www.youtube.com/watch?v=YAe19rtIFUc&list=PLlR8ANNpYLZww4QthadY631mrGhoAYOHb&index=3&t=0s
Marcilly-sur-Tille
Marcilly-sur-Tille, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
18ê îlonê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse) Di sala 1851an de Rojnameya amerîkî The New York Times dest bi weşanê kir.
Di sala 1906an de li Hong Kong a Çînê bahozek tevî tsunamiyekê rû da û di encamê de 10 hezar kesî jiyana xwe ji dest da.
Di sala 1932an de li Tirkiyê ezan bi tirkî dan xwendin. Ev ek heta sala 1950î dewam kir.
Di sala 1934an de Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst beşdarî Komeleya Milletan bû.
Di sala 1960an de Fidel Castro wek serokê heyeta Kûbayê a Neteweyên Yekbûyî gihîşt New Yorkê.
Di sala 1981an de li Fransayê cezayê îdamê hatiye rakirin.
Di sala 2000î de hikûmeta Îsraîlê ragihand ku ew hevdîtinên aştiyê yên li gel Fîlîstînê radiwestînin.
Axûye
Axûye gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
18ê îlonê
Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Blankensee
Blankensee şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Rainfreville
Rainfreville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Şewat
Şewat agirekî mezin û hilweşîner e ku jiyana mirovan, jiyana ajalan, tenduristî û / an mal û milk xetere dike. Her weha dibe ku ew wek şewatek (mezin) jî tê binav kirin. Şewatek dikare bi şaşî dest pê bike, bibe sedema xwezayî (şewata axê ), an jî bi firûz were vêxistin (agirberdêrî). Agirekî pir mezin dikare firtena agirê mezin çêbike, di nav de ku stûnê navendî ya hewaya bi rabûn ya   germ dibe sedema bayê bihêz ê hundur, yên ku ji agir re oksîjenê peyda dikin. Şewat çêdibe ku di nav de mirin an birîndarên ji şewitandinê, trawma ji ber hilweşîna avahiyan û hewildana revînê û nefeskirina dûmanê dibe sedema miriyan. Agirkujî pratîka derxistina agirbestê ye, parastina jiyan û mal û milk û kêmkirina zirar û zirarê ye. Yek ji armancên pêşîlêgirtina agir ev e ku ji şewatên mezin dûr bikevin. Dema ku şewatekek tê qewirandin, bi gelemperî lêpirsînek agir heye ku sedema sedema şewatê diyar bike.
Gosheim
Gosheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Tuttlingen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
PayPal
PayPal, têwateyek li ser tora înternetê bi awayek onlîne dayînên danûstandina pêk tîne.
Mozik
Du cihên bi vî navî hene
Demarekoendama xweyî
Demarekoendama xweyî, DKX (bi îngilîzî:autonomic nervous system (ANS))
Xebatên lûsemasûlke û dilemasûlke bi awayek xwenewîstî ye, ango ne li gor biryar û xwestina mirov, lê bi awayek xweser e. Beşa demarekoendamê ya xebatên masûlkeyên xwenewîstî rêk dixe, wekî demarekoendama xweyî tê navkirin. Demarekoendama xweyî (DKX) rewşa asayî ya laş rêk dixe. Li gel kontrola çalakiya dilemasûlke û lûsemasûlkeyan, DKX bandor li ser endamên koendama herisê, koendama dilelûleyê, koendama henaseyê, koendama mîzê, koendema hormonan jî dike. Kontrola DKX ya li ser van koendaman bi şeweyê xwenewîstî rû dide.
Beşa livînê ya li demarekoendama çêwe (DKÇ), demarexaneyên derketî lixwe digire. Hin ji van demarexaneyan, ragihandinan diguhêzînin bo masûlkeyên peykerê. Hin ji demarexaneyên derketî yên beşa livînê jî, ji bo masûlkeyên lûs û masûlkeyên dil ragihandin diguhêzînin, çalakiya demarekoendama xweyî bi navbeynkariya van demarexaneyan  rû dide.
Erk û pêkhate
DKX cihê çalakiya refleksên aloz ên bêhamdî ne. Refleksên DKX, di masûlkeyên xwenewîst de rû dide. Masûlkeyên di l û masûlkeyên lûse ji ber refleksê, ji nişka ve û bêhemdî girj dibin  an jî  xav dibin. Yek ji van refleksan, refleksa kontrola derketina destavê ye. Guhertina kurahî û leza hensadanê, rêkxistina çalakiya koendama herisê, guhertina rêjeya dillêdanê, guhertina firehiya bîbîka çavan jî mînakin ji bo refleksên demarekoendama xweyî. Refleksên DKX ji aliyê lakêşemoxê ve tê kontrolkirin.
Em dikarin refleksa kêmkirina pestoya xwînê wekî mînak nîşan bidin. Dema pestoya xwîna mîrov zêde dibe, wergirên li ser dîwarên lûleyên xwînê, rakişîna lûleyên xwînê wekî kartêkirek werdigire û bi navbeynkariya demarexaneyên hestê dişîne beşa kontrolkirina çalakiya dil a lakêşemoxê. Lakêşemox ji bo rêkxistina dillêdanê, beşa perasîmpasawiyê çalak dike, rêjeya lêdana dil kêm dibe bi vî awayê pestoya xwînê jî dadikeve.
Çalakiyên DKX bi awayek xweser rû dide, lê DKX bi gelemperî di bin bandora beşa çalakiyên xwewîstî yên tûkila mejî de ye. Herwisa ragihandinên di navbera beşa çalakiyên jêrhiş a mejî û navenda kontrolkirina sîmpasavî û parasîmpasavî ya hîpotalmusê jî, li ser çalakiyên DKX bandor dike. Hin caran li dij hev kar bikin jî, bi gelemperî, bandora çalakiya beşa sîmpasawî û ya beşa parasîmpasawî tewawkerên hev in. Wekî mînak, bi ragihandinên demarên sîmpasawî rêjeya dillêdanê zêde dibe, lê bi ragihandinên demarên parasîmpasawî jî lêdana dil ber bi rêjeya lêdana asayî dadikeve.
Beşa sîmpasawî
Demarên ji hêla pişt û kêleka dirkepetikê dirêj dibin, çalakiya beşa sîmpaswî rêk dixin. Demarexaneyên ko laşê wan li DKN ye, tewereyên xwe ji zikeregê dirêjê girêkên li herdu  aliyê dirkepetikê dikin, bi vî awayê ji hêla piştê heta beşa jorîn a kêlekê ya dirkepetikê, torek zincîra girêkên sîmpasawî çê dibe. Zincîra girêkan li herdû aliyên dirkepetikê ve dirêj dibin. Her zincîr ji 23 girêkan pêk tê. Sê ji van girêkan ji hêla stû dirêj dibin, 12 girêk ji hêla piştê,  çar ji hela kêlekê û çar girêk jî ji hêla sêbendeyê.
Di di rewşa zorê (stres) de beşa sîmpasawî çalak e. Dema zorê da mirov, ango dema mirov li bin fîşarê dimîne, bi rewşek xeter ve rûbirû dimîne an jî hêrs dibe, laş du cure bertek nîşan dide. An xwe ji rewşa zorê dûr dixe, an jî li dij wê tê dikoşe. Ev berteka laş, wekî berteka “şer bike an jî bazde” tê navkirin (bi îngilîzî fight or flight response). Bersîv çi şerkirin be, çi jî bazdan be, pêdivîya laş bi enerjiyê heye. Bi çalakbûna beşa sîmpasawî bi hin rêbazan, di demek kin de enerjiya pêwist tê bi destxistin. Wekî mînak, rijenê adrenal tê han kirin ji bo derdana hormona adreanalînê, dil hê leztir lê dide, di heman demê de kezeb glîkojenê hildiweşîne bo glukozê û tewlê xwînê dike. Bi vî awayê xwîn hê pirtir xurek û oksîjen diguhêzina xaneyan. Ango Li dij gefa birîndarbûn an jî mirinê, ji bo parastina laş demarekoendama xweyî beşa sîmpasawî çalak dike.
Eger hatû tu rojek li çolê rastê hirçek hatî, gelo tu dizanî di laşê te de di heman demê de çi diqewime û tu bi kîjan rêzeçalakiyan bertek nîşan didî?
Bîbika çavên te fire dibe, rijenên adrenalê te hormona adrenalîn der didin. Dilê te he leztir lê dide. Henasedana te zêde dibe û coga henasedana te fire dibe, lûleyên xwîna te fire dibin, ji ber çalakiya rijenên xwêdanê, tu xwêdan didi, bi vî awayê pileya germahiya laşê te tê rêkxistin. Glîkojena di kezeba te de ambarkirî, tê hilweşandin ji bo bi destxistina glukozê. Laşê te dibêje niha dem ne dema xwarin, vexwarin û derkirinê ye loma çalakiya koaendama herisê ya laşê te kêm dibe, dev û gewriya te zuha dibe, mîzdanaka te fire dibe. Di heman demê de tu baz didî û xwe ji hêla hirçê dûr dixî. Ev hemû tiştên li jor û berteka te di demek kin de çê dibin. Ji bo van çalakiyan biryar ne ji aliyê mejiyê te lê ji aliyê beşa sîmpasawî ya demarekoendama xweyî ve tê dayin, tu bê hemdê xwe ji hirçê ditirsî û direvî. Çalakiya demarekoendama xweyî bi awayek xweser rû dide, lê bi gelemperî di bin bandora demarekoendama navendî de ye. Ango DKN demarekoendama xweyî han dike. Mîsal;
Gelo tu li çole rastê hirçê nehatayî, li dewsa wê, rastê cotek kewên gozel bihatayî wê bêşa sîmpasawî ya demarakoendama xweyî dîsa çalak biba? Gava tu rastê hirçê tê, çavên te dîmenê hirçê bi navbeynkariya wergiran digire û dişînê demaxê, li demaxê, beşa tûkila mejiyê vê dîmênê dide ber dîmenên ji bîrhatiyên te yên berê. Ji serpêhati, bîranîn û perwerdeya te, mejî biryar dide ko hirç ajalek hov e û tu di rewşek xeter de yî, divê tu demeldest ji vir dûr bikevî. Loma demarekoendama xweyî çalak dibe. Lê heke tu ne rastê hirçê lê rastê cotek kewên gozel werî, dîmenê kewan dîsa tê şandin bo tûkila mejiyê, lê îcar mejî biryar dide ko xeteriya van kewan ji bo mirov tune, loma ev car demarekoendama xweyî çalak nabe.
Beşa parasîmpasawî
Gava beşa sîmpasavî çalak dibe, laş dikeve rewşa awarteyê. Lê divê ev rewş ne ji bo demek dirêj be, an na xane û şaneyê n laş bîlasebeb çalak dimînin û enerjî xerc dikin, loma dibe ko ziyan bigihîje şane û endamên laş. Beşa parasîmpasawî li gel demara vagus, hin demarên din ên stû û demarên sêbendê lixwe digire. Tewereyên xaneyên pêşgirêk ên başa parasîmpasawî dirêj in. Girêkên parasîmpasawî ne li kêleka dirkepetikê, lê li nezîkê endaman an jî li ser endaman de cih digirin, loma tewereyên xaneyên paşgirêk jî kin in.
Beşa parasîmpasawî piştî çalakiya beşa sîmpasavî çalak dibe. Bi çalakiyên beşa parasîmpasawî, laş ji rewşa awarte derdikeve, endam, şane û xaneyên laş çalakiyên xwe bi awayek asayî didomînin. Ango gava laş ji derve kartêkirên ji bo hişyarî û alarmê nagire, beşa parasîmpasawî çalak e. Bi gelemperî, bandora beşa parasîmpasawî hêdikirina çalkiya laş e. Berteka beşa parasîmpasawî wekî berteka “aram be û biherisîne” (bi îngilîzî: rest and digest) tê navkirin. Ji ber ko êdî dawî li xeterî, tirs û kartêkirên bihêz hatiye, divê laş demildest vegere rewşa asayî. Bi çalakbûna beşa sîmpasawî;
-Bîbikê çavan piçûk dibin.
-Rêjeya lêdana dil dadikeve asta rêjeya asayî.
-Firehiya coga henasedanê kêm dibe, hetanê şêweyê xwe ya asayî.
-Koendama herisê dest bi çalakiyê dike, herwisa rijênên enznîmên herisê çalak dibin.
-Pankreas, û zerevdank çalak dibe.
-Masûlkeyên mîzdankê girj dibin kîsikê mîzê piçûk dibe.
Beşa Enterî
Beşa enterî (bi îngilîzî: enteric division) ya DKX ji tora demarexaneyên li coga herisê, pankreasê û zeravdankê pêk tê. Demarexaneyên beşa enterî, li van endaman de kontrola derdanê û çalakiya lûsemasûlkeyan dike. Wekî mînak livîna perîstalsî (bi îngilîzî: peristalsis) ya lûsemasûlkeyan ji aliyê beşa enterî ve tê rêkxistin. Tevî ko beşa enterî dikare bi awayek xweser çalak bibe, lê bi gelemperî ji aliyê beşa sîmpasavî û parasîmpasavî ve tê rêkxistin.
Qedaosman
Qedaosman, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Hewno Bêreng
Fîlma bi Kurdiya Zazakî ya bi navê “Hewno Bêreng” (Xewna Bêreng) di Festîwala Fîlman ya Stenbol û Enqereyê de hate nîşandan. Fîlm ji aliyê temaşevan û rexnegirên sînemayê ve hate ecibandin. Fîlm di Festîvala Fîlman a Stenbolê de xelata “Mansiyon”ê girt û her wiha di Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Enqereyê de jî 6 xelat girt. Fîlma ku derhênerê wê Mihemed Elî Konar e, li festîvalê; xelatên baştirîn fîlm, baştirîn lîstikvanê mêr, baştirîn senaryo, baştirîn derhêneriya dîmenê, baştirîn muzîka xweser û baştirîn fîlmê ya SİYADê girtin.
Çavkanî
Poster: Poster
Ebas Kemendî
Televîzyon û Radyoya Sanaa
Kamandy di 18 saliya xwe de dest bi karê hunerî kiriye û yekem xelata zimanê Kurdî ji bo nivîsandina çîroka Kurdî ya bi navê “Şabo û Hema Şuan” ji bo ezmûna nivîskarî ya Radyoya Sana wergirtiye. Ev çîrok du caran li Radyoya Sanaa hat weşandin û bi başî hat pêşwazîkirin, ji ber vê yekê Kamandy ji nû ve nivîsand û dîsa belav kir. Du sal piştî ku ew ji hêla Radyoya Sanaa ve hate xebitandin, Televizyona Sanaa hate damezrandin, û Kamandy dest bi nivîsandina senaryoyên bername, fîlm û rêzefîlman kir. Yek ji karên wî yên herî navdar ên televizyonê dublaja rêzefîlma “Laurel and Hardy” bû û li wir çar karakterên rêzefîlmê dublaja kir.
Protokola Kyotoyê
Protokola Kyotoyê (bi îngilîzî, Kyoto Protocol) yek ji hevpeymanên girîng ên navneteweyî bo parastina xwezayê ye. Di 11ê kanûna pêşîn a 1997an de li bajarê Kyotoya Japonyayê hatiye daxkirin. Lê di 16ê sibata 2005an de rewa bûye. Heya niha 169 welatan ev hevpeymana navnetweyî pejirandine.
Ebas Kemendî
Televîzyon û Radyoya Sanaa
Di sala 1971’an de, piştî beşdarbûna di şeveke helbestê de bi amadebûna çend kesayetiyên girîng ên wêjeya Kurdî ku yek ji wan jî Rehîm Moînî yê Kirmaşanî bû, Kamendî di navenda rewşenbîrî û hunerî de erka nivîsandin û awazdaneriyê wergirt. Heta sala 1977an ji sedî 95ê stranên ku di Radyoya Sanayê de hatine tomarkirin aîdî Mala Çand û Hunerê bûn.
Protokola Kyotoyê
DYA bi tundî li dijî vê protokolê derdikeve. Hin welatên ku qîmetê nadin xweza, tendirustî û devedorê jî (wekî Iraq) hêj îmze nekirine. Bi vê protokolê kêmkirina gazên ku ziyaneke mezin didin xwezayê wekî karbondîoksît, metan hwd tê xwastin.
Sarîyarqan
Sarîyarqan, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Protokola Kyotoyê
Daxwazên protokolê
Ev protokol di bin parastina NY de ji aliyê dûgelan ve tê birêvebirin. Welatê ku him îmze kiribe û him jî peywirdariyên xwe bicih neyne, bi 30% zêdetir kêmkirina radeya qirêjiya welatê xwe tê cezakirin. Mixabin hin welat wê neyên cezakirin (Çîn hwd).
Herêma Federal a Kurdistanê (Kurdistana Başûr) jî wekî birêvebiriya giştî ya Iraqê, hêj ev hevpeymana navneteweyî îmze nekiriye.
Ebas Kemendî
Bi Hesen Kamkar re hevdîtin pêk bînin
Di salên xwe yên destpêkê de li Radyoya Sanayê, wî bi şansê Hesen Kamkarî nas kir û bi gotina straneke Hesen Kamkar ji bo 2500 saliya împaratorê Îranê, yekem car di cîhana muzîkê de dest pê kir. Piştî wê jî xebata Kamandy û Kamkar heta serhildanê berdewam kir.
Bi Kamkaran re xebitî û navdar bû
Piştî çend salan Kamandy bi profesyonelî dest bi stranbêjiyê kir û beriya serhildanê nêzî 30 stran li radyo û televîzyonê hatin weşandin. Piraniya stranên wî stranên kurdî yên herêmî bûn û li şûna ku stranên gelêrî bêje, helbesta kurdî gotiye. Piştî serhildanê, Kamandy xebatên xwe yên muzîkê li gel koma Kamkaran berdewam kir, ku piştre bû navdartirîn koma muzîka kurdî li Îranê. Yekem albûma wan Hewramebad bû ku di sala 1981ê de ji aliyê Saroush ve derket. Piştre Kamandy û Kamkaran albûmên Parshang û Galawezh derxistin ku heta niha jî yek ji stranên herî populer ên Kurdistanê ne.
Veqetîna ji hunerê
Cudabûna wî ji Kamkaran di heman demê de cihêbûna wî ji cîhana muzîkê bû, ku ji karê xwe yê sereke, nivîsandina ji bo radyo û televizyonê, bêtir bala wî dikişand. Ji bilî van xebatan, Kamendî wêje û folklora kurdî nivîsiye, ku 6000 rûpel e û di pirtûkxaneya çandî ya Tehranê de tê parastin. Kamandy tevî hemû xebatên xwe yên di warê hunerê de, ji hunerê poşman e û dibêje, ger ji nû ve ji dayik bibe ew ê ti carî nêzî huner û hunermendan nebe. Ji ber wê sedemê destûr nedaye ku kur û keçên xwe di hunerê de bixebitin.
Gunningen
Gunningen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Tuttlingen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Sîdar Jîr
Sîdar Jîr, di sala 1980'î de li Şemrexa Mêrdînê ji dayik bûye, wergêrek û nivîskarekî kurd e.
Sîdar Jîr di sala 2004'an de li Zanîngeha Dîcleyê, Fakulteya Perwerdehiye kuta kiriye û paşê jî li Zanîngeha Andadolûyê fakulteya Îktîsadê beşa Têkiliyên Navneteweyî xwendiye. Çîrok û gotarên wî di gelek kovar û rojnameyên kurdî de belav bûne. Di dema xwendekariya xwe ya zanîngehê de yekemîn fanzîna xwerû ya kurdî li Bakurê Kurdistanê (li Amedê) bi navê Kulîlk ligel hevalê xwe Deştî Rewşen derxist û piştî wê bi navê Kulîlka Ciwan kovar derxist û edîtoriya wê kir. Di destpêka Kovara W'yê de wekî edîtor di nava komek nivîskarên kurd de cih girt.
Di sala 2004'an de berhema wî ya yekem bi navê Ariya Giyanên Stewr û di 2011'an de jî pirtûka wî ya çîrokan a duyem ji weşanxaneya Lîsê bi navê Dozdeh Çirk hatiye weşandin. Her wiha Sîdar Jîr ji zimanê îngilîzî gelek çîrok wergerandine bo zimanê kurdî. Ji çîrokên çîroknûsên gewre yên wekî O. Henry bi navê Diyariya sersalê, Sharwood Anderson  Mêrikê Lal û Ernest Hemingway Berfa Çiyayê Klîmanjaro çîrokên bijarte wergerandiye û her wiha Guldesteya Çîrokên Bi Îngilîzî jî wergerandine û ev berhem jî bo çapê amade ne. Her wisa ji tirkî çîrokên Cezmî Ersoz ên bijartê bi navê Bi kurdî hezkirinekê bidî min wergerandiye zimanê kurdî. Edîtoriya kovara zarokan a bi navê Şemamok û kovara zarokan a bi navê Dergûş jî kir ên ku li Amedê derdiketin. Li Akademiya Cegerxwîn li beşa Ziman û Wêjeya Kurdî mamoste ye.
Çavkanî
http://cetoyezedo.blogspot.com.tr/2014/11/weje-u-niviskari-sidar-jir.html
La Chapelle-d'Aunainville
La Chapelle-d'Aunainville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Réalcamp
Réalcamp, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Axçe Qişlaq Olya
Axçe Qişlaq Olya gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Gehar
Gehar (bi tirkî: Güründü), gundekî bi ser navçeya Qerebaxana Xarpêtê ve ye.
Westerwaldkreis
Westerwaldkreis, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Rheinland-Pfalzê ya Almanyayê ye.
Sarîlar Eher
Sarîlar Eher, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Temkirik
Temkirik, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Melayer (navçe)
Şaristana Melayer yek ji navçeyên Parêzgeha Hemedanê ye li Rojhilatê Kurdistanê ya girêdayî dewleta Îranê. Navenda vê navçeyê bajarê Melayer e.
Dêzî
Dêzî, li gunda ji bo yî çelê ku bizin, karik, berxik û mêşin bixun berî çelê were çilo tê jêkirin, dixistin gûrz pey re li ser pişta hesp û hêstiran dikirin dianîne gund û li ser hev bilind dikirin navê wê jî digotine dezî.
Çelê jî van gurzê çilo bi xwê dikirin û didane heywanên xwe. Ev kar ji ber ku çelê çilo nîne û heywanên wan birçî nemînin van gûrzan li ser hev dikin dêzî.
Alan Ciwan
Alan Ciwan, di sala 1990î de li Batmanê çêbû. Di sala 2005an de li Batmanê dest bi karê şanogeriyê kir. Di 2009an de çû Stenbolê û xebatên xwe yên hunerî bi zimanê xwe yê zik- makî -Kurmancî- berdewam kir. Bi lîstika xwe ya bi navê “Di Tuwaletê De” di warê lîstik-vaniyê de, çendîn xelatên girîng wergirtin. Ciwan ji bilî şanoyê herwiha bi salan e ku li ser dublaja Kurdî jî kar dike û di sala 2017an de jî pêşkêşkariya werzê yekem ê Kurd Idolê kir.
Wêne: https://pbs.twimg.com/media/ChTG_iyUoAE1R_P?format=jpg
Sarîsûlî
Sarîsûlî, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Çeçena
Çeçena, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Cami'e elhikayet
Camiu'l-hikayet, Cami'e elhikayet nav pirtûka Cami’eya Rîsaleyan û Hîkayetan ya Mele Mehmûdê Bazîdî cih digire.
Ev berhem ji çil çîrokan pêk hatiye û 108 rupel in. Ev çil çîrok xwediyê hinek taybetmendiyan in û wekî ew çîrokên ku em dizanin nîn in. Ew hemû ji bûyerên rasteqînî yên di nav xelkê Kurdistanê de qewimî ne pêk hatine. Mele Mehmûdê Bazîdî ew bi wersiyona di nav xelkê de tê gotin nivîsandine û ew kirine çîrok û bi awayekî xweşik û hêja pêşkêş kirine. Ew navên kesan, gundan, ciyan û heta tarîxên tê de hatine bikaranîn, hemû yên rasteqînî ne. Ji ber vê yekê ew ji çîrokên ku tê zanîn cihê ne. Her yek ji wan li ser serpêhatî yan bûyerekê ye.
19ê îlonê
Kurdistan
19 îlona sala 2016an de Desteya Rêxistinî ya Meclîsa Damezrêner a Sîstema Federaliya Demokratîk a Bakurê Sûriyê dest bi Projeya 'Ez li virim' a serjimariyê kir.
Cami'e elhikayet
Çîrokên berhemê
Naveroka çend ji wan çîrokan ev in: Çîroka yekê, di der barê tamahiya melan a ji bo malê dinê û menfeetperestî û ez û ezîtiya wan de ye. Çîroka çaran di der barê rêbiriya di Kurdistanê de û encamên wê yên di civatê de ne. Çîroka pênc û şeşan, rola pere û tamatiyê ya di mêjî û hundirê însanê de nîşan didin. Çiroka nehan, li ser meseleya Şêxî Begê mîrê Miksê û jina Mîr Şeref, Adîle Xanima (di pirtûka Sînan Hakan a bi navê Xan Mehmûd de Seadet Xanim e) seroka Kela Şaxê de ye. Ev bûyer bi awayekî belge di pirtûka lêkolînî ya Sînan Hakan a bi navê "Xan Mehmûd" (hezar destê birayê Sînan wi berdewam bin) derbas dibe. Kesê bixwazin dikarin về bûyerê bi awayekî firehtir ji vê pirtûk hîn bibin. Çîroka dozdehan di der barê bûyera Hesen (Hesem) Axa û Lalixana Goveyî de ne. Em dizanin ev serpêhatiya evîna van her du kesên navên wan derbas dibin, li seranserê Kurdistanê belave û tê zanîn. Bi taybetî li herêmên Serhedê ew wekî payîzok tê gotin. Malikek ji wê ku di bîra min de ye, bi van rêzan dest pê dike:
19ê îlonê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse) Di 19ê îlona sala 1893an de bû welatê yekemîn ku jinan mafê dendayînê bidest xistin.
Cami'e elhikayet
Çîrokên berhemê
Çiroka bîst û duduyan, di derbarê zilm û zordestiya kurdên misilman a li ser file û kurdên êzidî ye. Çiroka sî û heştan, di der barê esîrgirtina gerokekî kurdnas ê frensî yê di sala 1219ê koçî (1804ê zayînî) de di qesra mîrê Bazîdî de neqil dike. Di hinek çîrokan de jî ew astengên jinên kurd tê de ne, radixe ber çavan. Tê de çîrokên li ser eşîretên weki rojkan, sipkan û birûkiyan hene.
19ê îlonê
Cîhan
Di 19ê îlona 1908an de li Stenbolê cemiyeta Kurd Teavun û Terakkî hat damezrandin. Berpirsyarê Giştî Seyît Abdulkadîr, berprisyarê çapemeniyê jî Pîremerd ê ji Silêmaniyeyê bû.
Cami'e elhikayet
Çîroka yekem
Di der barê tamahiya melan a ji bo malê dinê û menfeetperestî û ez û ezîtiya wan de ye.
19ê îlonê
Cîhan
Di sala 1935an de li Elmanyayê di sektora gelemperî de karkirina Cihûyan hatiye qedexekirin.
Cami'e elhikayet
Çîroka duyem
Derheqê tima bûna teyfa xwendeyan.
19ê îlonê
Cîhan
Di sala 1941an de Şerê cîhanî yê duyem de Hêzên Elman bajarê Kîevê dagir kirin.
Cami'e elhikayet
Çîroka sêyem
Çîrekek li ser mela û tima bûna wî ye. Jina mela cilên wî xêra xwe dide feqîrek. Mela paşê aciz dibe û dibêje ez şîreta xelkê dikim lê nefsa xwe nakim.
Çîroka çarem
Di der barê rêbiriya di Kurdistanê de û encamên wê yên di civatê de ne.
Çîroka pêncem
Derbarê temaha meqam û dizîkuştinê ye. Welî paşayê Lezkî dixwazê reqîbê xwe Mihemed begê dizî bide kuştin.
19ê îlonê
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)
Cami'e elhikayet
Çîroka şeşem
Bazîdê di wextê Îbrahîm Paşa de pîrek heftî salî bi navê Delî Îsmaîl Axa heye. Îbrahîm Paşa alîyê aborî ve piştgirî dide. Lê carek wisa çêdibe Paşa piştgirî nadiye. Îcar Delî Îsmaîl Axa diçe mizgeftê bi kêrê Îbrahîm Paşa birîndar dike. Paswanê Îbrahîm paşa wî di mizgeftê de temam dikin. Paşê çi mirovên wî hebin wan jî dikujin. Mele Mehmûdê Bazîdî wisa çîrokê dawî dike; ''Tayifeyêd ekrad wehe bê aqil in, dumahiya şûlê mulahaze nakin, her çi bête eqlê wan illa dikin. Mêr bin û jin û zarok û xema wan da nînin.''
19ê îlonê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Cami'e elhikayet
Çîroka heftem
Çîrok derheqê dijminahîya di navbera tayfeyêd ezdiyêd kurdistanê û qisim mela û feqehên de ye.
Çîroka heştem
Çîrokek evînî ye. Barnik û Poloyê rûs(keçel,feqîr) hevûdu dihebînin. Lê bav Barnikê nadê Polo dide Şemas. Polo rojek riya Şemas digire. Polo wî vexwînê meydanê mêrxasîyê û dibêje ku kî bikare kî yê Barnik jê re bimîne. Polo û Şemas hevûdu dikujin. Kes xelas nabe. Barnik seh dike Polo temam bûye ew jî jehrê vedixwe xwe dikuje.
Çîroka nehem
Çirok derheqê hesudîyê ye. Îbrahîm Xan Mîrê Hekaryan. Dixwazê Şexî Begê Mîrê bide kuştin. Lê mixabin destê wî nakeve. Paşê dekûdolabek difikire. Xwuhek wî jinebî heye, Adîle Xanim û piştî mirina merê wê Kela Şaxê hakim bûye. Îcar Îbrahîm peyamek virekiriyê xuha xwe Adîle xanim ku terzekî Şexî Begê bîne cem xwe wî bikuje. Adîle xanim peyamek dişîne Şexî beg dibêje ez dixwazim te mar bikim. Şêxî beg qebul dike û diçe Kela Şaxê. Adîlê Xanim wî şeklekî dide kuştin.
Çîroka Deh
Fileyekî Eleşkirê heye. Navê wî Xelîl Beg e. Diçe Istanbul wir misilman dibe. Li ber çavê dewlet mirovek mequl dibe. Dewlet mîretîya Eleşkîrê dide Xelîl begê lê axayên Bazîdê çavnebarî wî dikin. Dibêjin Kure filayek çawa dibe mîrê Eleşkîrê. Pişt wî Hesen beg tiştên nexweş dibêje. Ev xeberdan diçe guhê Xelîl Begê. Xelîl Beg bi şeklek aqilane serê Hesen Begê lir ber xwe ditewîne.
Çîroka Donzdeh
Çîrok derheqê xepandin û evînê ye. Çeleng Axa ji bo birayê xwe Hesen Axa diçe jinxwestinê(Lalîxan). Lê wexta Lalîxanê dibîne dilê wî dikeve. Paşê debûdolobek çêdike. Wisa dike birayê wî ji Lalîxanê sar dibe. Piştî Hesen Beg bedewîya Lalîxanê dibîne fam dike ku wî xapandine. Wê rojê şûnda mala xwe terk dike û diçe. Heta hetaye kes şopa wî nabîne.
Çîroka Sêzdeh
Varyantek destana Sîyabend û Xecê ye.
West
West, gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.
Cami'e elhikayet
Çîroka Çardeh
Wexta Ebdurrezaq beg mîrê Xoşabê bûye. Kesek bi navê Îbrahîm Beg di wê heremê de gelek meşhûr bûye ku tenê 16, 17 salî bûye. Gelek camer bûye û gel jê gelek hez kiriye. Lê ev ne keyfa Ebdurrezaq begê Xoşabê bûye. Mirada kuştina Îbrahîm beg kiriye. Wî vexendîye kela xwe û bi namerdî wî kuştiye.
Çîroka Panzdeh
Çîrok derheqê zalimbûna, xwûnxwarbûna Şêx Ehmedê Çiplaq e. Bi rîyên qirêj mîrektîya Xelatê dest xistiye. Hin kes ji zilm û zordarîya Şêx Ehmedê Çiplaq revîne û çûne cem Îsmaîl Begê ku mîrê Elcewaz bûye. Mîrekî zêde zêde aqil û ehlê însaf bûye. Şêx Ehmed ji vî rewşî aciz bûye û xwestîye Îsmaîl begê mexlûb bike lê jê nehatîye. Şêx Ehmed bo kuştina Îsmaîl begê bûye hevalê wî. Rojek gotîye min te di xewna xwe de dîtiye ku ez tû bûne birayê axretê bi vê terzê Îsmaîl beg daye bawerîye. Di dawîyê de rojek çûye mevantîya Îsmaîl Begê û di kela Îsmaîl begê de wî bi lîstokek qirêj daye xençerkirin û kuştiye. Mîrektîya Elcewazê jî dest xistiye. Lê dawîyê kurê îsmaîl begê Sadiq beg mîrektîya Elcewazê dîsa jê standiye.
Çîroka Şanzdeh
Ev çrok jî derheqê Şêx Ehmedê Çiplaq e. Em dikarin bêjin dewama çîroka panzdeh e. Şêx Ehmed vê carê bela xwe daye Mîrektîya Bitlîsê ku destê Selîm Paşayê rojkî bûye. Şêx Ehmed bi gelek pareyan çûye Erziromê û mîrektîya Bitlîsê standiye û dijî Selîm Paşayê leşkeran top kiriye. Di dawîyê de Bitlîsê dest xistiye. Paşê Şêx Ehmed çûye Mûşê û li sarayê rûniştîye. Selîm paşa û çend hevalên wî jî revîne kela Sasonê. Selîm Paşa ji vir peyamek şandîye xwûşka xwe Sultan Xanimê ku li mûşê sekine. Gotîye bi tarzekî min vî Şêx Ehmedî xilas bike. Sultan Xanim gazî fileyek kiriye û gotîye vî varelekê barutê bixe saraya Şêx Ehmed û şêv mala wî berhewa bike. Mexoyê fille wisa kiriye û Şêx Ehmed û çend hevalên wî kuştine. Paşê Selîm Paşa dîsa vegerîyê û mîrektîya xwe dest xistiye. Gelek pare daye vî filehî. Piştî mirina Şêx Ehmedn birayên wî Şêx Mihemed Beg û Şêx Mistefe dest datînin mîrektîya Xelatê. Ev her dû bira jî wek Şêx Ehmed belkî bedtir zilm û zordarî kirine lê dawîyê xelat ji wan re jî namîne. Gelê wir ji vê malbatî xilas bûne.
Çîroka Hivdeh
Neqil dikin di gundê Herîrê de rispîyek Elî Nasiran hebûye. Rojekî kesek bi navê heydar ku bîyanîyê bûye mevanê wan. Ev dîtiye malbata ha gelek dewlemende ji bo vê yekê li wir bûye şixulkerê wan. Lê ev û yek ji bûka malê hev û du hebandiye. Bûka malê jehr xistiye xwarinê da ku tevahîya malê bimirin da ku hemû dewlemendî ji wî û Heydar re bimîne. Kesên wî xwarinê tam kirine tevahî telef bûne. Lê gundî fam kirine ku ev karê bûkê ye. Wî girtine û kuştine. Heyder xwe xilas kiriye. Piştî we wextî kesek ji wê gundî mevanek bîyanî xwedî nekiriye.
Çîroka Hişdeh
Mela Osman ji eşîra Xanîye xwestiye here Cizîrê lê zivistan bûye. Zêde berf hatiye û şev bûye nekarîye biçe Cizîr. Çûye gundê Kahê ku ser riya wî bûye. Şêv mizgeftê maye. Lê berîya wî kesek mexrebê miriye nekarîne wî veşerin. Mela Osman dibêje qey ev mirî jî wek wî mêvan e. Herwiha Melayê mizgeftê jî wexta tê mizgeftê mela osman dîtiye gotîye qey mirî sax bûye ji bo wî tirsaye û ji xwe çûyê ketiye we erdê.
Çîroka Nuzdeh
Çîrok derheqê parastina namûs û dilêrbûna Gûsel Xatun e. Xulame wê Kirêt dilê xwe bo Gûzel Xatunê xira kiriye. Gûsel xatun bi kêrikek wî kuştiye û xwe jê xilas kiriye.
Çîroka Bîst
Çîrok derheqê gaza Koroxlî ye.
Çîroka Bîst û Yek
Ji hertuşiyan ji mala axayêd Girawyan mirofekî qewî zêde reşîd û camêr peyda bûye, navê wî Şekir Axayê Şeng digotin. Di nav kurdan de gelek meşhur bûye. Ev tişt Mîrê Hekkariyê, mîre Wanê hetta Mîrê Erzêromê aciz kiriye. Şekir Axa bûye fermanlo. Çend cara hewil dane ku Kela Erakê ku bindestê Şekir Axayê bûye dest bixin lê mûmkîn nebûye. Mîrê hekkariyan Îbrahîm Xan vê carê bi şewaza xapandinê dibêje Şekir Axa 'ez dixwazim bibim mêhvanê te'. Şekir Axa qebûl kiriye. Îbrahîm Xan bi deh xulamên xwe yê bijarte re çûye wir. Wexta keysê xwe bi Şekîr Axa re anîne ev deh xulamên bijarte û Îbrahîm Xan, Şekir Axa bi namerdî kuştine. Mirov wexta vî cîrokê dixwîne gelek diêşe û bêhtir sedama rewşa a niha fehm dike.
Çîroka Bîst û Du
Di derbarê zilm û zordestiya Kurdan a li ser file û êzidiyan e.
Çîroka Bîst û Sê
Çîrok derheqê bûyerek dizîyê ye. Çetecî Ebdullah Paşayê Erzirumê bi rengekî aqilane vê bûyere çareser kiriye. Her du kesê diz jî girtiye.
Çîroka Bîst û Çar
Pêkenok e. Kesek bi navê 'Mam Bapîr' heye ku ji koçerên Dudêran ya Bohtan e. Mam bapîr kesek dewlemand e. Lê kêm cara çûye bajar û gundan. Carek bo karekî hatiye gundê Berêspî û du sê rojan wir mevan bûye. Roja înê, meja înê heye-xutbe tê xwendin- lê Mam Bapîr tu carî xutbe nedîtiye. Navên di xutbeyê de tê xwendin mîna Hesen, Huseyîn, Ebas, Hemze dibêje qey navên cîranên wî ne. Ji bo vê yekê dixwaze navê wî jî di xubeya înê de bê xwendin. Çîrok vî avayî didome. Dawîyê Mela û kesê Mam bapîr mevan kirî wî xapandine û jê sî pez standine.
Çîroka Bîst û Pênç
Ev jî pêkenok e. Kesek bi navê Sîso heye ku ji eşîra Brûkan e. Pezê xwe biriyê Istanbolê ji bo firotinê. Rojekê Sultan Murad û arîkarên wî cilê xwe guherandine û wisa çûna nav gel û li hemberî Sîso hatine. Sîso gelek qadir û qîmet daye wan. Sultan jî, wî bo mala xwe vexwendiye lê nasnameya xwe jê xef kiriye. Sîso bi şûnde dawe dîtîne wan kiriye û çûye mala wan. Bûyera eseh a çîrokê ji vir dest pê dike. Evên ha ji bo Sîso qehwe tînin. Lê Sîsoyê reben tu carî qehwe ne dîtiye û ne jî bihîstiye dibêje qey qehwe şîrekî reş e. Di dawîya cîrokê de Siltan nasanama xwe eşkere kiriye û gelek dîyarî daye wî. Mirov ji vî çîrokî vê hîn dibe ku cahîlî çi nexweş e.
Çîroka Bîst û şeş
Ev çîrok li se namûsê ye. Çinar Axa Wanîye û kesek zêde camêr e. Ji bo karê xwe ye dewletê çûyê Bexdayê. Jina wî Leylê heye zehf spehî ye. Xanedaned Waniyan Îbrahîm Axa û leylê hev û du xef hebandine. Lê şûnde civat pê hesaye ku Îbrahîm paşeya ha şêv tê cem Leylê. Piştre kesek çûye Bexdayê bûye mêvanê Çinar Axa û halûmeselê jina wî Leylê jê re gotiye. Çinar axa hers bûye. Roja dîtir derhal çûye Wan e. Çend şev li ber derîyê mala xwe bi xef nobetdar bûye. Şeva dawî dîtiye ku Îbrahîm Axa hatiye û ber kuleke re deng kiriye û derî ji mal ve jê re hatiye vekirîn. Çinar Axa jina xwe Leylê û Îbrahîm Axa di eynî odê de girtiye û wan kuştiye. Kes gazind ji Çinar Axa nekiriye. Tazîye jî nebûye. Li gor gotina Bazidî Kurd zêde zêde ber namûsa xwe dikevin. Paşeyê Wanê bang kiriye Çinar axa aferîn kiriye û xelat daye wî. Wî xistiye delîbaşîyê Wanê.
Çîroka Bîst û heft
Ev çîrok derheqê du eşîrê Kurdan e. Wextê Îbrahîm Xan Mîrê Hekkarîyan bûyî. Li deşta geverê ji eşîra Şikeftîyan, Îsmaîl Axa hebûye û ji eşîra Herkiyan, Terlan Axa hebûye. Îsmaîl Axayê Şikeftî û Tarlan Axayê Herkî dijminiya hev dikin. Di çîrokê de sedema dijmintîyê nanivîse. Îcar, li nik Terlan Axayê Herkî dizekî meşhûr bi navê 'Domo' hebûye. Tarlan Axayê Herkî Domo rêdike ji bo Îsmaîl Axayê Şikeftî bikuje. Lê Domo nikare Îsmaîl Axayê Şikeftî bikuje û tê girtin. Domo her tiştî îtîraf(mukir) dike. Piştre Îsmaîl Axayê Şikeftî bi heftsed sîwarê xwe re êrîşê Tarlan Axayê Herkî dike û wî jî dikuje. Piştî vê buyerê li navbera Şikeftî û Herkîyan de dijminiyek mezin çêdibe. Êdî li kû hev û dû dibînin erîşe hev dikin.
Çîroka Bîst û heşt
Di wexta Sultan Ehmed de ji bajoraka Xoşnavê bi navê Mela Mihemed kesek zêde jêhatî û zîrek hebû. Lê gelek feqîr û jar bûye. Hevalên wî jê re dibêjin here Stenbolê û jehatîbûna xwe bi wan re bide nîşan dibe ku wazîfeyek an gundekî ji te re îhsan bikin. Mela Mihemed diçe Stenbol lê dike nake kes alîkarî nake. Paşê diçe ji xwe re cilkê filehan dide çêkirin û li xwe dike. Vî avayî diçe cem şeyxûlîslam. Dibêje ez filehim dixwazim bibim misilman. Piştî vê demê êdî zêde zêde îhsan li Mela Mihemed dikin.
Çîroka Bîst û Neh
Li deşta Beşîrîyê ji eşîra Berezan du xurtê jêhatî hebûn bi navê Kerhê û Ehmê. Ev her du bira zêde reşîd, rimbaz, dilêr camêr yanê bêmîsal bûn. Talan birine gelek derî kes nekarî wan bişkîne. Heta Eyûp Axayê Milî nekarî wan têk bibe. Di dawî de Walîyê Helebê Namiq Paşa û Milan, Mirdasan, Berazan hevre bi alikarîya çekên modern wekî top dikarin her dû bira bikujin.
Çîroka Sîh
Çîrok derheqê hesûdî û iftira ye. Axayê eşîra Zilan, Huseyîn Axayê Zilî kesek ji eşîra wî zêde camer hebû, digotin Ehmedê Feqî. Ew kehya bû û tevahiya karê Axê di destê wî de bû. Huseyn Axa heft bira û panzdeh pizmam hebû. Pismamên wî ji Ehmedê Feqî hez nakin û dixwazin bidin kuştin. Gelek derew û iftira ser wî dikin lê Huseyin Axa guh nade wan. Şûnde ev pismam diçin bi jinên ciwan yên Huseyn Axayê re diaxivin û dibêjin li ser Ehmedê Feqî iftira bikin. Ev her du jin jî diçin cem Huseyn Axa iftrira li ser Ehmedê Feqî dikin. Huseyn Axa çare namîne Ehmedê Feqî dide kuştin.
Çîroka Sîh û Yek
Çîrok derheqê filehek e. Tê gotin berê emra û Axayên Kurdistanê zêde itibar û bawerî bi sedeqeta taîfeya filehan û re'yan hebû. Navmaltî û danustandinên mala mîran û began destê filehan bû. Kesek fileh bi navê Kelo hebû. Evî çil sal bû navmaltiya Mîr Izedîn Şêrê kirîbû. Di bûyerek de xayîntîya wî eşkere bû. Kelo diçe cem mîr dibêje 'ev çil sal e ava xusul û destmejê min ji te anîbû berê min mîztiye têde.' Mîr zêde aciz dibe û wî bixwe dide xençaran. Piştî vê bûyerê edî mîr û begên kurdan zêde itibar bi filehan nakin.
Çîroka Sîh û Sê
Çîrok derheqê bûyerek li navbera eşîra Alikan mala Şeref Axa û teyfa erebê Gergeran mala Şêx Tarim e. Eşîra Alikan çaxê zivistan dibe konê xwe tênin li navbera Cizîr û Mûsil daditînin û dibin cîranê teyfa ereban. Şeref Axa rojek seredana wan dike û li wir tayrek dibîne. Şêx tarim vê tayrê daye Şeref Axa. Şûndê Şêx Tarim her du roja yek bi tim teyfa xwe ve diçe seredana teyrê xwe. Êdî wisa dibe Şerîf Axa îlallah dike û teyrê bi destê xwe xeniqîne.
Çîroka Sîh û Çar
Derheqê Mîrê çepilzêrîn û kela Dimdim e.
Çîroka Sîh û Pênc
Derheqê xapandinê ye. Dijwarê ciwan, jinbab û hezkiriyê wî bi xençerê temam dike.