cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hêratî
Armanc
Şêweyekî serşokê ku bi navê hicab tê zanîn, gelek caran li welatên misilmanan tê dîtin û ji kevneşopiyê çêbûye. Ew ji aliyê hin jinên misilman ve tê lixwekirin, ku ew wek fermaneke olî dibînin, û şêwaza wê li gorî çandê diguhere. Hemî Misilman bawer nakin ku hîcab di çarçoveya "serpêçandin" de di Quranê de fermanek olî ye.
Yasincê
Yasînce, gundekî Bismilê ye. Niştecîhên wê yên kevn Êzdî bûn. Li derûdora wê Seyid Hesenê, Daraqolê, Heyderqolê û Mele Cebra he ye.
Korsot
Korsot, gundekî bi ser navçeya Bêgiriya Wanê ye. Bi 14 kîlomêtreyan dûrî navçeyê ye. Nêzîkî 2000 mirov tê dijîn. Gelê gund brukî ne.
Lîsteya mîsyonên dîplomatîk ên Kanadayê
Têgihiştinî
Wekî welatekî Hevbeş, mîsyonên dîplomatîk ên Kanadayê li paytextên welatên Commonwealth bi navê Komîsyona Bilind têne binav kirin (li dijî balyozxaneyan). Nivîsgehên dîplomatîk û konsulxaneyên Kanadayê li zêdetirî 270 cihan, li nêzikî 180 welatên biyanî (tevî konsulên rûmetê yên di vê navnîşê de ne) hene.
Ergenekon
Ergenekon navê rêxistineke îllegal a artêşa Romê (Tirk) ye. Artêşa Tirk li dijî dijberên xwe, Kurd û çepgiran rêxistinên bi dizî avakiriye ku yek ji wan jî Ergenekon e.
Navê Ergenekon
Ev nav ji efsane û çanda Mongolan derketiye. Ji ber ku dewleta Mongolya di qada navneteweyî de ne ewçend bihêz e, dewleta Tirk û rastgirên radîkal ên Romê xwedî li hemî dewlemendiya dîrok û çanda wan derdikeve. Ev nav jî di efsaneya Mongolan a bi heman navê de derbaz dibe.
Gorî Efsaneya Ergenekonê navê welatê Mongolan Ergenekon bûye. Ev welat di nava çiyayên madenî yên asê de bûye. Dijminan dor li wan girtine û bo ji nû ve gelê Mongol bibûya xwedî hêz û desthilat, diviyabû ji vê dagirkirina leşkerî û erdnîgarî bifilitiyan. Ew van çiyayên hesinî û madenî vedikolin, bi helandina madenan riyên revê vedikin. Bi vî awayî gelê Mongol ji nû ve xwe vedijîne û dibe desthilatdarê herî mêzîn ê dema xwe.
Dîroka fermî ya rêxistinê
Gorî polîtîkerên Tirkiyeyê bingeha vê rêxistinê digihîje heya Şerê cîhanê yê II.. Tê zanîn NATOyê li dijî bloka realsosyalîst gelek alavên şer avakiribû. Bi navê Gladio rêxistineke îllegal a navneteweyî damezrandibû û rêxistinên wekî MHP, ÖHD, Ergenekon hwd jî li Tirkiyeyê bûn.
Gladio yan balona pifkirî ya artêşê?
Dewleta Tirk gelek rêxistinên îllegal dadimezirîne û bikartîne. Hin caran jî rêxistinên xwerû bo Şerê taybet û Şerê psîkolojîk hatine amadekirin bikartîne yan propaganda dike. Hin caran ew zêde diçin û kontrola artêşê kêm dibe û hewce dimîne hin çalakiyên kontrolkirin û kedîkirinê lidarbixîne.
Di 21ê adarê 2008î de bi fermî dewleta Romê operasyonek li dijî Ergenekonê lidarxist. Doğu Perinçek, İlhan Selçuk jî di nav de çend kes bi tewanbariya têkiliyên bi Ergenekonê re hatin binçavkirin. Berê jî generaleke bi navê Veli Küçük hatibû girtin. Navê vî generalê di kujtina karsaz û ronakbîrên Kurd de derbaz bûbû. Hin şîrovekeran vê yekê wekî "çalakiyeke piçûk a kontrolkirin û propagandakirinê" nirxandin. Gorî wan, artêşê xwast ku Kurd û mihalîf bitirsin û hejmara endamên rêxistinê zêde bibe.
Hin agahiyên nehatine sererastkirin û peyitandin
Navend û serokatiya Ergenekonê li serfermandariya artêşa Tirk e. Birêvebirê dawî Orgeneral Çevik Bir an Yaşar Büyükanıt e. Ji çepgiran heya rastgir û Îslamîstan gelek endamên wê hene. Zanîngehên Tirkiyeyê bi tevayî di bin kontrola wan a di YÖKê de ye. Sektora sînema û mûzîkê di bin kontrola wan de ye û vê sektorê ji bo dijberiya Kurdan û perwerdekirina gelê Tirk bikartînin.
Ergenekon planên komkujiya Kurdan amadekiriye û li benda fermana artêşê ye. Bo cara pêşîn derxistina Kurdan ji bajarên mezin ên Tirkan tê xwastin. Çendên tên gotin ev in:
Tê gotin ku Ergenekon li welatên Tûrkî yên Asyayê jî xwe bi rêxistin kiriye. Taybetî li Azerbeycan, Turkmenistan û bakurê Kîprosê j î bûroyên wê hene. Li her balyozxaneyeka (konsolosxane) Romê berpirsiyareke wan heye. Li Ewropayê tîmeke taybet hatiye amadekirin û tenê li Ewropa (bi taybetî li Almanya, Yewnanistan, Romanya û Bulgaristanê dixebite. Dîsa tê gotin navê hin stranbêjan jî wekî endam derbaz dibe.
Hacî Bîxanî Serû
Hacî Bîxanî Serû, Ḧacî Bîxanî Serû, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Banebor
Banebor, gundekî bi ser Qoretûya navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Leonardo DiCaprio
Leonardo Wilhelm DiCaprio (di 11'ê sermawezê 1974'an li bajarê Los Angeles, California ji dayîk bûye) aktorekî amerîkan e. Gelek xelatên mezin bi destve anîne, wek: Baştirîn Aktorê Xelata Gerdûna Zêrîn li filmê The Aviator ya sala 2004'an û beşdarî di van hemiyan de kiriye: Xelata Oscarê, Screen Actors Guild, British Academy Of Film And Television Arts. Ewî li sala 1989'an dest bi kar kir û hê jî berdewam dike.
Destpêka Jiyanê
DiCaprio zaroke êkane li Los Angeles, Kalîforniya dest bi jiyanê kir. Dayika wî ya li Almanya xwedê dayî Irmelin (neé Indenbirken), sekretera parêzeran bî, û bavê wî George DiCaprio çêkerê kovarên komêdî bî. Dayika wî ew bi navê Leonardo Da Vinci rakir, bes Leonardo 1 sal bo dema dayîka wî û babê wî ji hev veqetiyan, bes ew pitir digel dayika xwe bû.
Remzî Kartal
Remzî Kartal (jdb. 1948 li Wanê) siyasetmedarekî kurd e.
Kartal di sala 1991an de ji Partiya Demokrasiyê (DEP) wekî parlementer hate hilbijartin, ji ber ku li dijî wî û hevalên wî ji aliyê dewleta tirk zext hate meşandin derket derveyî welat, li sirgûnê bûroya hevgirtinê ya bi DEPê vekirin, di sala 1995an de tevî hevalên xwe yên DEPî Parlementoya Kurdistanê ya li Sirgûnê avakirin, di sala 1999an de di xebatên Kongreya Neteweyî ya Kurdistanê (KNK) de cih girt û paşê ji bo Alîkariya Serokê Giştiyê Kongra-Gel hate hilbijartin.
Di sibata 2005an de ser xwestina Tirkiyeyê ji aliyê polîsa alman hatiye girtin. Tirkiye îadeya Kartalê dixwaze.
Kurdî bi hêsanî
Kurdî bi Hêsanî, projeyeke akademîk e ya fêrkirina zimanê kurdî, bi taybetî zaravayê kurmancî.
Soryaz
Soryaz, gihasoryaz, suryaz xwarineke herêmî ya parêzgeha Şirnexê ye. Dibe ku gihasoryaz li herêmên din bi navên din bên binavkirin.
Kurdî bi hêsanî
Hemû mijarên rêzimên bi awayekî hêsan tên şirovekirin.
Qecîawa Mehabad
Qecîawa, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Kurdî bi hêsanî
"Kurdî bi Hêsanî" di 3ê kanûna paşîn a sala 2017an de hate ragihandin. Armanca wê ya sereke ew e, ku zimanê kurdî nemaze zaravayê kurmancî êdî bi awayekî dirust û akademîk were xwendin. Proje bi awayê Powerpointê tê pêşkêşkirin. Tiştê balkêş tê de ew e, ku mijarên li wir tên şirovekirin bi awayekî zelal û rêkûpêk in.
Heta niha bi hezaran kes bi alîkariya wê fêrî kurdî bûne. Kenala Yekbûn jî êdî Kurdî bi Hêsanî ji xwe re kiriye bernameyeke taybet, ku heftane roja çarşemê li ser malpera xwe xelekekê jê diweşînin.
Soryaz
Cemşîd Bender, ev xwarin bi navê suryaz tomar kiriye û di wergerên zimanê romî (tirkî) de herwiha suryaz tê bikaranîn.
Çiye gihasoryaz, soryaz an suryaz?
Soryaz wekî peyv di wateya melezî, durehî, gibrîdî, zirbûniyê de ye. Bo mînak heger bavê yekê ne kivşe be jê re zirbav dibêjin. Dibe ku ev giya jî dişibe gihayekê din, lewra jî wekî soryaz/gihasoryaz/suryaz hatiye binavkirin. Ango giyayê melez.
Çêkirin
Soryazê bikelînin, bixaşînin. Bidarivînin û biguvêşînin. Di rûnbirêşkeke kûr an quşxaneyê de rûn bihelînin, soryaz û savarê hinekê biqelînin. Avê berdin ser, xwê pê werbikin û bidin ser. Kel bidawî bû, demekê derxûnê (devanga, kalpaxa quşxaneyê) venekin, bila tehma xwe bigire.
Terzlû
Terzlû gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 5 kes (3 malbat) bûn.
Blieux
Blieux, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Gladio
Gladio (ji bêjeya îtalî gladius, ango şûr) an jî Stay-Behind-Organisation navê saziya sîxûriya NATO, CIA û MI6'ê ye bû ji bo birêvebirina pêdiviyên Şerê sar hatibû damezrandin. Di sala 1952'î de bingeha wê tê avêtin û sala 1956'î de gihîşt radeya navneteweyî.
Zanînên giştî
Derbarê Gladio de gelek dokûment, gotin, şîrove û angaşt hene lê agahiyên baştir dîsa ev hêzên ku Gladio avakirine bi xwe dizanin. Lewra gorî gelekan herçendî Şerê sar bidawîbûye, li hin welatan şaxên Gladioyê derketibin holê û bi fermî hatibin darizandin jî, Gladio hêj dijî.
Cara pêşîn di sala 1990'î de bi eşkereyî behsa hebûna Gladio hate kirin. Hat gotin şaxên girîng ên saziyê li rojavayê Ewropa, Yewnanistan û Tirkiyeyê bûne. Bi yekîtiyeke stratejîk hemî şaxên Gladio tevlî çalakiyên leşkerî, êşkence, tevkujî, kuştina sîvîlan hwd bûne. Bi şikestina bloka realsosyalîst, Gladio bi fermî bêî hedef ma. Şaxên wê yên nehatine eşkerekirin xwe li dijî mihalîfên welatên xwe birêxistin kirin û niha jî dijîn. Wekî mînak Tirkiye. Bêencam hîştina bi hezaran çalakiyan (kuştina John F. Kennedy, Olof Palme, Aldo Moro hwd) şikên jiyînê zêdetir dikin. Li Tirkiyeyê şaxên Gladioyê niha xwe li dijî Kurdan û bo berjewendiyên Tirkiyeyê birêxistin kirine. Hin kes MHP, Ergenekon, İşçi Partisi (Partiya karkeran a Tirkiyeyê) hwd hêzên rastgir û kemalîst, wekî şaxên Gladioyê yên mane binavdikin.
Agahiyên bi dokûment
Cara pêşîn du ji wan jin 622 kadroyên birêvebir hatine perwerdekirin. Van kadroyan li welatên xwe 15.000 kadro perwerde kirine. Navê şaxa Yewnanistanê B-8, a Beljîka SDRA-8, a Spanya GAL, a Awstriyayê Schwert e. Îtalyayê şaxa xwe paqij kir û derxist holê. Dîsa Almanya û Awistiryayê jî yên xwe bêhêz xistin û betal kirin. Îtalyayê di lêpirsînan de pêderxist ku bi hezaran çalakiyên terorîstî Gladioyê bi xwe kiriye. Tenê carekê bombe avêtine ser sîvîlên li stasyona trênê ya Bologna û 85 kes kujtine.
Gladio li Tirkiye, Îran û cîhana Ereban
Li welatên Ereban sazûmaniyên dostên NATOyê li ser text bûn û di dema Şerê sar de li van welatan hewceyî bi Gladio nebû. Heya têkçûna rejîma Şahî, li Îranê jî şaxên Gladio hebûye. Di şoreşa Îslamî ya Îranê de li balyozxaneyên DYAyê gelek dokûment hatine bidestxistin. Lê Îran bi ser vana re naçe û wan li dijî Kurdan û mihalifên xwe ji nû ve birêxistin dike.
Li Tirkiyeyê tê pejirandin ku şaxên Gladio xwe di nava Gurên Boz, MHP, MİT, İşçi Partisi, hin hêzên zêde radîkal ên çepgir de veşartine û pirranî Kurd û komûnîst, bi deh hezaran mirov kujtine.
Hin navên li Tirkiyeyê di bin şika Gladio de derbasdibin:
Schöppingen
Schöppingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Borken li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Sainte-Gemme, Gironde
Sainte-Gemme, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Althegnenberg
Althegnenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Fürstenfeldbruck li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Oxûlbeyk
Oxûlbeyk gundekî ser bi navenda bajarê Tîkabê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê ya di 2016an de, nifûsa vî gundî 930 kes (300 malbat) bû.
Dûzayçî
Dûzayçî, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Seyid Hesen
Seyid Hesen, gundekî Bismilê ye. Li jora wê Kopeklû, li jêra wê Koşkê he ye.
Tewere
Tewere, rîşaledemar an jî akson (bi îngilîzî: axon) beşekî demarexaneyê yê.
Çalqana Nû
Çalqana Nû gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.
Tewere
Xaneya demar bi şeweyê liqar e, li gel gellek liqin kurt, bi gelemperî liqek dirêj jî ji parzûna xaneyê ber bi derveyê demarexaneyan dirêj dibe. Ev liqê dirêj wekî tewere tê navkirin. Ango tewere liqê dirêjtirîn ê demarexaneyê ye ko demareragihandinan vediguhazîne dûrê laşexaneya demarexaneyê.
Erkê tewereyê
Tewere erkê guhaztina demareragihandin pêk tînê, ji laşê xaneyê ber bi dûrê demarexaneyê. Kartêkirên ji hawirdorê hatine girtin, bi şeweyê demareragihandin, bi riya tewereyê, tên veguhaztin bo xaneyek din. Dibe ko ev xaneya din xaneyek demar, xaneyek masûlke an jî xaneyek rijênê be. Li tewereyê demareregîhandin bi şeweyê erkê kar dirûst dibe. Li tewereyê erkê kar bi çalakiya elektrîkî pêk tê. Erkê kar di parzûna tewereyê de li beşên girêyên Ranvier de bi alûgorkirina îyonên sodyum (Na+) û potasyumê ( K+) çê dibe. Heke ji ber darbeyek, ziyan bigehîje tewereyê û tewere birîndar bibe, xaneyên Schwann palpişta tewereyê dikin û cihê ziyangirtî baş dikin.
Nexweşiya MS
Hin caran koendama bergiriya mirov li dij bergê maylînî ya tewereyê bergirî dabîn dike. Ji koendama bergiriya van mîrovan wetrê, bergê maylînê ne beşek ji laşê mirov e, loma divê were tunekirin. Bi taybetî xaneyên T yên lîmfê ,êrîşê bergê maylînî ya xaneyên demarekoendama navendî dike. Ji ber têkşikestina bergê maylînî, demareragihandin têk diçe an jî pir hêdî tê guhaztin. Hin caran dibe ko ne tenê bergê maylînî, lê tevahiya demarexaneyê jî bimire. Ev rewş dibe sedema reqbûna gellek demarexaneyan, loma navê nexweşiyê fire reqbûna demarerîşal e. (bi îngilîzî:multiple sclerosis (MS))
Mafê çarenûsê
Hemû gel dikarin pêşeroja xwe û statûya xwe ya siyasî, aborî, civakî û çandî bi îradeyeke azad tayîn bikin û divê hemû dewlet jî li himber vê îradeya azad rêzdar bin. Ev pênasiya mafê çarenûsê ye. Li gorî vê; mafê ti gelî tune ku îradeya xwe li ser gelekî din ferz bike. Hemû gel bi her awayî xwediyê heman mafî ne. Gel ku hebe ev maf jî dê hebe. Ev maf wekî nasnameya gelî bi gelî ve girêdayî ye. Înkarkirina vî mafî înkarkirina gel û pêşeroja gelî ye.. '''Ji bo her gelî doza mafê çarenûsê mafekî xwezayî û rewa ye. Hemû gel di biryardayîna çarenûsa xwe de xwedî heman maf in.'''
Dîrok
Dîroka mafê çarenûsê digihêje şoreşa Fransî{neteweperestî}. Lê belê cara yekem bi nasîna nûjen di sala 1914an de ji alî serokê bolşewîk Lenîn ve hatiye binavkirin. Dîsa cara yekem, pistî şerê cîhanê ê yekemin ev maf dikeve peymanên navneteweyî. Dawiya şerê cîhanê ê yekemîn serokê Amerîka Wilson ji bo gelên bindest prensîban diyar dike û ji bo van prensîban dibêjin Prensîbên Wîlson. Di vê belgeyê de Wîlson ji bo gelan Mafê çarenûsê diparêza.
Mînakên Mafê Çarenûsê
Dewleta Sirbîstan li kosovayê polîtîkayên dijwar dimeşand û mafê mirovatiyê gelekî giran binpê dikir. Di sala 1998 û 1999an de NATO ji ber polîtîkayên Sirbîstan yê li Kosova mudahaleyî Sirbîstan dike. Di van bombebarande ji alî Leşkerî de dewleta Sirbîstan gelekî paş dikeve û gelên Arnavûd li Kosovayê têkoşîna xwe didomîne. Di sala 2008an de Kosova azadiya xwe îlan dike. Dewletên Amerîka û Ewropayê dewletbûna Kosovayê nasdikin. Dîsa di hindirê 2008an de Sirbîstan li gorî maddeya 4, 6 û 7emin ya Paymana bi 14/12/1960 dirok û bi 1514 hejmar muracaatî Koma Dewletan dike û îddîa dike ku mafê dewletbûna Kosovayê tune ye û bi qebûlkirina Dewleta Kosovayê mafê yekîtî ya erdê Sirbîstan hatiye binpêkirin. Koma Dewletan jî li ser vê muracaatê ji Dîwana Dadmendî Ya Laheyê ya Navnetewî raman dixwazê. Dîwana Edalet Ya Laheyê ya Navnetewî di sala 2010an de muracaata Sirbîstanê red dike û Dewleta Kosovayê meşrû dibîne. Bi vê biryarê hate diyarkirin ku maddeyên 4,6 û 7emîn ya Peymana bi 14/12/1960 dirok û bi 1514 hejmar mîada xwe dagirtiye. Hejmara gelheya Dewleta Kosovayê derdora yek milyon û heşsed û çil hezar e. Lê belê gelheya Kurdan nêzî pêncî û pênc milyon e. Mezinbûna erdê Dewleta Kosovayê yazdeh hezar kîlometre kare ye. Ev mezinbûn qasî navçeya kî Kurdîstanê ye.
Li Himber Mafê Çarenûsê Rewşa Kurdistan
Di 11 adarê 1970an de di navbera dewleta İraqê û Mele Mistefa Berzanî de ji bo Başûrê Kurdîstanê mixtariyet tê pejirandin. Lê belê ji bo Kerkûkê dîsa dawiya sala 1973an de di navbera Kurdan û dewleta İraqê de şer destpê dike. Piştî 2003an de ku Amerîka Rejîma Sedam Huseyn belakir Federasyona Herema Kurdistan li Başûrê Kurdîstanê ava dibe. Lê belê hîna jî rewşa Kerkûk ne diyar e. Li gorî madeya 140emîn ya zagona esasî ya İraqê divê li Kerkûkê hejmara gelheyê bêkirin ku diyar bibe bê hejmara Ereban an jî Kurdan pire li Kerkûkê. Ev binpêkirina madeya 140emîn ya zagona esasî bi polîtikayek Kolonyalîst didome û dewleta Iraqê gelên Ereb li Kerkûk û derdora Kerkûkê bi cîh dike. Hîna jî Başûrê Kurdîstanê azadiya xwe diyar nekiriye. Ji sala 2012an de li Rojavayê Kurdîstanê Kurd di şerekî dijwar de ne. Tê gotin ku çeteyên DAIŞê bi alîkariya dewletên Ereb û Tirk bi çekên mezin êrîşî PYD dike. Li himber vê tu nîşanên fermî an hiqûqî derneketiye. Dewleta tirkî ji Dewleta Sûrî bêtir dijî Kurdên Rojava ye. Berdevkên dewletê raste rast PYDyê rêxistinekî terorist dibîne. Lê belê Kurdên Rojava bi şiklên kantonan sê kanton avakirine. Hîna rewşa van kantonan ji alî siyasî û hiqûqî ve ne diyar e. Li bakurê Kurdîstanê û li Rojhilatê Kurdîstanê jî ji bo statuya Kurdan ne bi fîzîkî ne jî bi awayek din statuya Kurdan û Kurdîstanê ne diyar e. Ji bilî başûrê Kurdîstanê tu perçeyên Kurdîstanê bi fermî nexwedî statu ye. Tu dewletên dagirker û kolonyalîst li himber gelên bindest û ên di bin hukumraniya xwe de bi çekên kîçmyevî êrîş nekiriye. Li Sedam Huseyn bi polîtikayên sîstematîk li himber gelê Kurd jenosîd bikaraniye.
Bodegraven-Reeuwijk
Bodegraven-Reeuwijk, şaredariyeke bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
Großkmehlen
Großkmehlen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberspreewald-Lausitz li Brandenburg, Almanyayê ye.
Korekî Giçke
Korekî Giçke, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Dominic Purcell
Dominic Haakon Myrtvedt Purcell ( jdb. 17ê sibata 1970 li Wallasey, Cheshire, Înglistan) lîstikvanekî awistralî ye ku li Îngilistanê hatiye dinyayê.
Jînengarî
Dominic Purcell kurê mêreke norwecî û hevjîna wê ya îrlendî ye. Di sala 1972an de malbata wî ji Îngilîstanê de li Awistraliya malbar kirin. Purcell wekî avahîsazê peyzajê hate perwerdekirin, pişt re jî ew xwe ji bo dibistanên lîstikvaniya The Australian Theatre for Young People û Western Australian Academy of Performing Arts hilbijart. Ew pêşkêşiya xwe ya yekem di sala 1997an de di rêzefîlma awistiralyayî RAW FM de kir. Di fîlmê wêneguhêzê ya First Daughter (1999) de, ew bi Mariel Hemingway û Monica Keena re lîst, di fîlmê Mission: Impossible II (2000) de ew tevî Tom Cruise lîst.
Di 2000 de, Purcell karta kesk wergirt û li Dewletên Yekbûyî hate pejirandin. Ew di fîlmê televîzyonê John Doe û paşê di rêzefîlmê  bi eynî sernav de rola serekî lîst. Di fîlmê Blade: Trinity (2004) de ew ligel Wesley Snipes û Kris Kristofferson lîst.
Ji salên 2005an heta 2009an ew serlîstikvaniya girtiyê Lincoln Burrows di rêzefîlmê amerîkî Prison Break de lîst. Rêzefîlm ji sala 2017 ve bi sezona pêncem berdewam bû.
Südlohn
Südlohn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Borken li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Monsters at Work (rêzefîlm)
Monsters at Work rêzefîlm ekî li ser kanala televîzyonê Disney Channel e. Ew yekem carî di TVyê de di 7ê tîrmeha 2021ê de bû.
Bername li ser Sulley û Mike, berpirsiyarên pargîdaniyê ye. Rojek piştî girtina birêz Waternoose, fabrîka Monsters, Inc. derbasbûna hêza kenê dike. Tylor Tuskmon, ku ji Zanîngeha Monstersê mezûn bû Scare Major, wekî mekanîkî di tîmê tesîsên kargehê de dixebite, xeyal dike ku li gel Sulley û Mike bixebite. Di vê navberê de, Sulley û Mike bi ceribandin û tengasiyên birêvebirina pargîdaniyê re rû bi rû dimînin.
Çalqana Siwo
Çalqana Siwo gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.
Têkiliyên Keyaniya Yekbûyî û Tirkiyeyê
Têkiliyên Keyaniya Yekbûyî û Tirkiyeyê hemû têkilî û peywendîyên dîplomatîk, leşkerî, aborî yên Tirkiye û Brîtanya dihundirîne. Têkilîyên van herdu dewletan xwedî dîrokeke dûr û dirêj e. Lê têkiliyên van herdu dewletan bi rengê modern piştî şerê cîhanî yê yekem destpê dike. Berî şerê cîhanî yê yekem, dewleta Tirkiye tune bû û şûna wê Împeratoriya Osmanî hebû. Di perçebûna împeretoriya Osmaniyan de rola Brîtanî gelek mezin e.
Dîplomatên têkiliyan
Yekem car têkiliya balyozî ya van herdu dewletan li sala 1926ê hate destpê kirin. Heta 1926ê balyozê Brîtanî li Stenbol bû û têkilî bêhtir bi bermayîyên Osmaniyan re dikir.
Laohekou
Laohekou, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Hubeiyê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 5.691.707 kesî
Tesmalû
Tesmalû gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 309 kes (85 malbat) bûn.
Sê Xiran
Sê Xiran, Sê Xiřan, gundekî bi ser Qoretûya navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Debirdan Olya
Debirdan Olya, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Brielle
Brielle, şaredariyeke bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
Gangnam Style
Gangnam Style (bi koreyî: 강남스타일) navê straneke artîstê başûr-korêyî PSY e. Stran di 15ê tîrmeha 2012an de hat belavkirin. PSY û Yugeonhyeong pevre ev stran nivîsand. PSY, yê 34 salî, yekemîn hundermendê Koreyayî ye ku li Amerîkayê pir navdar be. Li meha 11, 2012 PSY "Xelata Muzîka MTV" ya Ewropayê wergirt. Bi 26ê çiriya paşîn a 2012 ve vîdeo klîba wê di YouTube de 800 mîlyon kes temaşe kir û rekora strana "Baby" ya Justin Bieber heland û dûv re “Gangnam Style” bû yekemîn vîdyo ku ji layê yek milyar kesan ve bihête temaşekirin.
Paşxan
Bi zimanê korêyî wateya "nam" başûr, ya "gang" jî rûbar e. Di vê stranê de behsa Rûbarê Hana paytextê Korêya Başûr hatiye kirin. Sedsala 15an de paytext û bajara mezintir Sêûl bû. Gêşbûna Gangnam û Sêûl di salên 1970an de destpêkir. Gangnam di 1970 û 80an de ekonomî pêş ve xist ku bû nîşana Korêya Başûr. Ji niha ve li Korêya Bakur bajara dewlemendtir ew e.
Bras-d'Asse
Bras-d'Asse, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Qicûr
Qicûr gundekî ser bi navenda bajarê Tîkabê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê ya di 2016an de, nifûsa vî gundî 161 kes (33 malbat) bû.
Sainte-Hélène, Gironde
Sainte-Hélène, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Hilbijartina serokatiyê ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
Hilbijartina serokatiya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) ji çar sala carekê pêk tê. Ev hilbijartin ji sala 1792an de dest pê kiriye û ev ji çar sala carekê, di meha çiriya paşîn de, di roja sêşem a piştî duşema yekem de ev hilbijartin pêk tê. Li gor vê; her çar sala carekê roja hilbijartinê li gor sala jî ev dikeve 2-8 ê meha çiriya paşîn.
Hilbijartina serokatiya DYA yê, ji xwe raste rast serokdewlet û cîgirserok hilnabijêre. Hilbijarên her parzêgehê li "lîjneya bijarte" (Electoral College) ya parzêgehê hildibijêrin. Piştî hilbijartinê, ev lijneya bijarte kom dibe, serokdewlet û cîgirserokê hildibijêrin.Li her parêzgehê hejmara "lijneya bijarte" li weke hejmara aza yên senatoyê û nûnerên meclîsê ye. Kîjan parêzgeha ku kêm aza dişîne "Lîjneyên bijarte" paytext Washington DC kêmanî weke wan aza yê wê hene.
Piştî hilbijartinê, Kongreya DYA vê hilbijartinê dipejirîne û şûnde, serokdewlet û cîgirên serok di 20ê meha kanûna paşîn de sond dixwin û dest bi peywira xwe dikin.
Kroppen
Kroppen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberspreewald-Lausitz li Brandenburg, Almanyayê ye.
Salnameya koçî
Salnameya koçî an jî teqwîma hîcrî, salnameyeke demê ye. Ji bo bi gelemperî gorî hîve tê hejmertin salnameya heyvê jî tê navkirin. Ew bi koçkirina Muhemmed pêxember a ji Mekeyê bo Medîneyê dest pê dike. Muhemmed pêxember ji bo koç bike 27'ê seferê de ji Mekeyê de derket, di 20'ê rezberê de gehîşte Quba û 24'ê rezberê 622an de jî, hîcrî 12 Rebî el-ewel de, gehîşte Medîneyê.
Du cureyên hejmertina demê li gorî salnameya koçî
1. Salnameya roja ku Muhemmed pêxember hatî Qubayê, 20'ê rezbera 622'an, wek destpêk tê dibîne û gorî tevgerê dinêyê dor roj re tê hejmertin û wek salnameya hicrî ya şemsî tê nav kirin.
2. Dema xelîfe Omer de ji bo di salnameyan de tevlîhevî ra kin sala Muhemmed pêxember hicret kirî, sala salnameya koçî ya yekem hat helgirtin. Roja sal dest pê dike jî 1'ê muherema wê salê, gorî salnameya gregorî (miladî) de 16'ê tîrmeha 622'an, hat pejirandin. Hejmeriya salên wê gorî tevgera heyvê dor dinê re tê hejmartin. Kengê hîv dor dinê re 12 caran çerx dibe sala hicrî jî temam dibe.
Navên mehan li gorî salnameya koçî, bi zimanê erebî
Gorî salnameya koçî sal 1'ê muheremê de dest pê dike. Lê ji bo salnameya koçî gorî salnameyê roj nêzî 10 rojan hindik dajo, navbera wê û salnameya gregorî sal bi sal ciyawazî dibe. Ji bo wê sedeme meha remezan gorî salnameya gregorî her sal gorî salê pêşanî nêzî 10 rojan peş de dest pê dike. Li wê salê her meha kengê hîvik tê dîtin dest pê dike. Mehak 29 rojan an jî 30 rojan pêk tê. Sal bi tunî ji 354 an jî 355 rojan pêk tê.
Îroj li welatên misilmanan bi piranî salnameya gregorî tê bikaranîn. Lê ji bo meh û rojên pîroz, wek Remezan, cejna Boraqê, gorî salnameya hicrî dest pê dikin dîsa jî tê peyçûn kirin. Meha remezan, hec di meha Zîlhice de, cejna Boraqê di 10'ê ye Zûl Hice de gorî salnameya hicrî tê diyarkirin.
10 rojên pêşinên di muherem de gorî Şîyan ji bo şehîdbûna sehebe Huseyîn, nevîke Muhemmed pêxember, pîroz tê dîtîn. Ew roja Aşûreye jî.
Navên rojên hefteyê li gorî salnameya koçî, bi zimanê erebî
Rojên hefteyê bi hejmeran tê diyarkirin. Roja yekem duşem e û wiha ne:
Salnameyên gregorî û koçî
Ji bo navbera salnameyên koçî û gregorî de cudahî he ye wergerandina hev nahêsan e. Mirov ewna bi formuleke wiha wergerîne hev:
G (sala gregorî), H (sala hicrî)
Sala gregorî 2006, sala 1427'an a salnameya koçî ye. Salvegara salnameya koçî 19'ê rêbandana 2007'an e. 1428 kengê roj dera ava dest pê dike.
Partiya Demokrat a Kurdistanê
Partiya Demokrat a Kurdistanê, bi kurte PDK, partî û rêxistina siyasî ku di 16ê tebaxê 1946an hate damezrandin.
Avabûn
Partiya Demokrat a Kurdistanê di 16ê tebaxa 1946an de ji aliyê kadroyên Partiya Şoreş 1945 û Partiya Rizgarî 1945 ve hate damezrandin. Cîgirê partiyê Şêx Letîf Şêx Mehmûd bû. Sekretere giştî Hemze Ebdula bû. Li destpêka sala 1947ê Îbrahîm Ehmed jî tevlî partiyê bû. Mela Mistefa Barzanî wek serokê yekemîn hate hilbijartin. Hêjayî gotinê ye ku Mela Mistefa wî wextî li Mehabadê bû
Di hilbijartina sala 1954ê li gel Partiya Komûnîst ya Iraqê xebitîn.
Îro serokê PDKê kurê Mele Mistefa Barzanî Mesûd Barzanî ye. Berê Mesûd Barzanî serokê Herêma Kurdistanê bû jî, Niha Nîçrvan barzanî serokê herêma kurdistanê ye. PDK li Kurdistana başûr û Îraqê jî kar dike. Bingehên serekî yên PDKê li Hewlêr û Dihokê ne. PDK yek ji mezintirîn partiyên Kurdistana başûr e û bi pevgihaniya (hevgirtina) YNKê di parlemana başûrê Kurdistanê de hikûmeta herêmê birêve dibe. PDK ji aliyê îdeolojî ve rexistineke sosyal-demokrat e.
Çalqana Şemsikî
Çalqana Şemsikî gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.
Geller
Arnot an jî Geller, gundekî (niha bû sehriyar) bi ser Sinciqê ve û li başûrê vê qezeyê, eşiretên Reşo, Alikan û Kavine. Pîvaz û henarên xwe giring in û li hemû herêmê tên naskirin.
Kunegurg
Kunegurg, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Çiyaye Belê
Çiyayê Belê li hawirdora heremê Semsûrê de navê Çiyayê Nemrûd ye.
Valentina Canali
Valentina Canali ( jdb.10ê sibata 1989an li li Budapeşt, Mecaristan ) pornostêrkeke berê ya  mecar e.
Jiyan û kariyera wê
Valentina ku li paytexta Mecaristanê Bûkareşt ji dayik bûye, di sala 2008an de di 19 saliya xwe de dest bi kariyera xwe ya di pîşesaziya pornoyê de kir û yekem filmê xwe di studyoya R.Kings kişand. Piştî wê jî wek aktrîs bi studyoyên din ên fîlman re xebitî û ev studyoyên fîlman bi giranî FM Video û ATV ne. Kariyera wê ya pornoyê di sala 2014an de bi dawî bû.
Çalqana Tacdî
Çalqana Tacdî gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.
Rezwar
Rezwar, gundekî bi ser Qoretûya navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Qerebilax, Mehabad
Qerebilax, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Egenhofen
Egenhofen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Fürstenfeldbruck li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Muherem
Deh rojên pêşîn a muherem gorî şîayan ji bo îmamê Hesen bin Elî di Cenga Kerbelayê de şehîd bûbû rojên şîne ne. Roja dehem a mehê jî Roja Aşûrayê ye.
Goeree-Overflakkee
Goeree-Overflakkee, şaredariyeke bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
Debirdan Sofla
Debirdan Sofla, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Xiaomi Mi 10T
Xiaomi Mi 10T, Xiaomi Mi 10T Lite û Xiaomi Mi 10T Pro smartfonên bingeh-Android in ku ji hêla Xiaomi Inc. ve hatine pêşve xistin û di 30ê Îlona 2020an de hatine ragihandin, di heman demê de Xiaomi Mi 10i (li Chinaînê wekî Redmi Note 9 Pro 5G tê firotin) ku li ser bingeha Mi 10T Lite lê bi kamerayek 108 MP ve hatiye çêkirin, hate ragihandin.
Çiyaye Spî
Çiyayê Spî û du çîya spî hene li hereme semsûre de. Yek li van bakure Semsûre yandin jî rojhilate qezaye celikane û nave heremi yandin jî çaye çopîne.
Zarokê nedipeyvî (fîlm)
Zarokê nedipeyvî, anku "Zarokê ku nema dipeyvî", "Zarokê ku êdî nepeyvî" (sernavê bi holendî: De jongen die niet meer praate; bi îngilîzî: The Boy Who Stopped Talking), fîlmeke holendî-kurdî yê ji sala 1996 ku di bin derhêneriya Ben Sombogaart de hatiye hilberandin.
Fîlm li ser bingehê pirtûka nivîskara holendî Anke de Vries ku di sala 1996an de bi sernavê Memo zwijgt ("Memo bêdeng e") nivîsandibû hatiye çêkirin.
Naverok
Mihemed, ku her kes jê re dibêjin Memo, lawek 9-salî ye. Ew bi dayik û xwişk xwe ya piçûk re li Bakurê Kurdistanê dijî. Li wir ew demek bextewar derbas dike û ji birîdevanê re dibe alîkar ku nameyan belav bike. Bavê wî li Holenda dixebite. Li devera ku Memo lê jiyaye şer heye. Bavê wî biryar da ku malbata xwe bîne Holendayê. Memo naxwaze, lê kesî ji wî ne pirsiye. Ji hingê ve, ew biryar dide ku dev ji axaftinê berde.
Têkiliyên kurd û brîtanî
Têkiliyên kurd û brîtanî hemû têkilî û peywendîyên neteweyê kurd li gel pêkhateyên dewletî yên brîtanî dihundirîne. Têkiliyên kurdan li gel pêkhateyên dewletî yên brîtanî ji serdema Osmanîyan destpê dike û heta niha bi fermî li gel dezgehên Başûrê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistanê berdewam dike.
Bi dûçûna dîroknasê tirk İlhan Üzgel;
Li sala 1918ê rêvebirina brîtanî li Bexdayê bi navê Têgihiştina Rastî rojnameyekê derdixin. Armanc ew bû ku bi vê pêngava kurdan bikişin aliyê xwe ve
Yekemîn têkiliya fizîkî ya brîtanî li gel kurdan li gulana 1918ê destpêkir. Hêzên brîtanî, dest bi êrîş û dagirkirina Başûrê Kurdistanê kirin.
Telatepe
Telatepe gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 796 kes (264 malbat) bûn.
Çalqana Zetoyê
Çalqana Zetoyê gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.
Dengir Mir Mehmet Fırat
Dengîr Mîr Mehmed Fêrat, an bi navê fermî yê romî Dengir Mir Mehmet Fırat (z. 8ê tebaxa 1943an li Kolîk, Semsûrê, Bakurê Kurdistanê - m. 11ê tîrmeha 2019an, li Enqereyê, Tirkiye), siyasetmedarekî kurd bû ê ku di parlamentera Tirkiyeyê de kar kiriye. Cara dawiyê, cihgiriya serokwezîrê tirk, Recep Tayyip Erdoğan kiriye.
Di zanîngeha Enqereyê de perwerdehi dadê dîtiye. Parêzerî, cotkarî, bazirganî kiriye. Yek ji damezîrênerên AKP. Di hilbijartinan de 3 caran wekî parlamenterê parêzgeha Adiyemanê bo meclîsa tirkan hatiye hilbijartin. Marî Zozan bûye (zewiciye), du zarokên wî hene.
Paşnava wan jî kirin Fêrat
Dewleta Romê piştî zagona paşnavan, paşnave ku daye malbata Şêx Seîd, dide malbata Dengir Mîr Mihemed jî. Di rastiyê de eqrebatiya wan nîne û carnan şaşî derdikevin.
Bapîrê wî Hecî Bedir Axa Parlamentera Meledî û Qersê kiriye. Apê wî Hüseyin Fehmi Fırat û xalê wî M. Sırrı Turanlı jî parlamenterî û senatorî kirine. Sala 2000î li ser navê Fazilet Partisi dibe berendamê serokkomariyê.
Rexne li AKPê dike tê safkirin
Di hilbijartinên giştî yên 2011ê de Erdogan gelek siyasetmedarên bi eslê xwe kurd in ên AKPyê, taswiye dike, ku yek ji wan jî Dengir Mîr Mihemed e. AKP xwe ji sozên dabû vedikişîne, xwe dide statûkoparêzî, neteweperweriyê. Dengir Mîr Mihemed jî viya rexne dike û tîne ziman. Erdogan wî ji cihgiriya serokwezîriyê digire.
Mirina wî
Dengir Mîr Mihemed Fêrat di 11ê tîrmeha 2019an de li Enqereyê ji ber nexweşiya penceşêra kezebê çû ber dilovaniya Xwedê.
Sefer
Sefer (bi erebî: صفر, Safar) meha duyem a salnameya koçî ye.
Coesfeld (navçe)
Coesfeld, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Gulicî
Gulicî, gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
Geştamerd
Geştamerd, Gestamerde, Gestemerd (bi romî kirine: Çobandağı) gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 2.300 m ye.
Gestemerde (tr: Çobandağı) bi berziya xo ya 1860 metreyî, rêzila Koyanê Bîngolî ra, xo ozno re girisê vaşûrê Koyê Hazir Babayî. Koyê Hazir Babayî, bi berziya xo ya 2430 metreyî, bi verojê xo yê dar û berê mazênî, bi rengereng gul û çîçegan, bi çêşît çeşît tar-turî, bi çundeyanê serdinan û bi hîr û bereketê herdê xo, Gestemerde û gestemerdijan rê bîyo seter û sitar.
Gestemerde, qeza Gimgimî ra giredaye ya. A, 7 km. cira durî, edi vakûrê rojawanê Gimgimî de cagêna. Gestemerde, vakûr û rojhilat de bi rêzila Koyê Hazir Babayî, rojawan de bi dewa Keça û Qeracêre, vaşûr de bi dewa Xelefa û Mezra Alê Cibî, vaşûrê rojhilatî de kî bi dewa Kovike dorpêç a. A, wayirê cografyayêde bi ko û baniyan, bi dar û daristanan, bi dere û derxuleyan, bi zîyar û dîyaran, bi çayir û çîmenan, bi çunde û çavkaniyan, bi gol û golekan, bi dere û mesîlan a.Gesetemerde wayirê îqlimêde bejayî ya. Coka zimistanên xo derg û binê serd û seqamêde huşkî de vêrenê ra. Hamnanê xo kî kilm ê, germ û huşkayîye hikûmdar a. Çi esto ke, a wayirê çar seredemanê (mewsîm) şîrînan a. Gestemerde, seba ke dewêde koyî ya, eraziyê xo handê destûr nêdano kar û gureyê cit-cobare. Coka, gestemerdijî debera xo, zafêrî bi weyîkerdena heywanan kenê. Ê, dewe de bêwayir û dergo de mendê.
Gestemerde, seba ke ser xeta faya vakûrê Anatolîye de ca girewto, di herdlerzî (1946, 1966) vîyarnê ra. Dewe de, 1947 ra nat mektebo verên esto. Nîspetê wendene û nûsnayena gestemerdijan sed ra 90? wo. Înan ra hemşîreyî, ebeyî, malimî, doktorî, mendîzî, abûqatî, teknîsîyenî, nûskarî, sîyasetkarî, memûrî û êb., vejiyê. Gestemerdijî kirmancê qızılbaş (alewî) ê, û ziwanê kirmanckîyî (zazakî) qese kenê.
Nameyê Gestemerde kamî ra mendo, nêzanîno. Labelê nameyê Çobandağı, hûkmatê Komara Dewleta Tirkîye ra (yasaya tirkîkerdena nameyanê kurdî) mendo. Nameyê Gestemerde, çekûyanê geste yan kî geşte û merdî ra virazîyo. Geste yan kî geşte maneya gerok û sedeqa; merd kî maneya comerdî û merdeyî danê ma. Çekûya geste, her hînî maneya vêşanîye kî dana. Gelo merd û comerdê geste yê; yan kî geste (vêşanîye) ra merdê? Çi esto ke, a ewro kî der-dorê xo de, merd û comerd zanîna. Gestemerde, bi comerdî û zanîna xo, dewanê dormeyî rê biya çêberê hêvîye, çareserîye û rayberîye.
Gestemerde, qaso ke pî û kalikên ma pê zanê û salix danê, reya verî Xan Avdelan rê biya ware. Xan Avdel, pîl û rayberê eşîra Avdelan o. Nifşêde Xan Avdelan Gestemerde de merdê, nifşêde xo kî maya xo ra biyê. Înan, xo dime mezelî caverdê. Mezelan ra kî (verê çêberê Apê Saferî de binê raya Gimgimî de biyê kormişk) kifş o, da-hîrisê sere Gestemerde de nîşteca mendê. Avdelan peyniya sedsera 16. de, Dêrsim ra koçê dorhema Gimgimî kerdo. Mordem ke na tarix bingeh bigêro, Gestemerde pancsê-seşsê sere ya ke, benî mordemî rê biya wareyê koç û bargiraniyan.
Gestemerde, Xan Avdelan ra tepiya, Cemikan yan kî Ceman rê biya sitar. Cemikan, êlêde eşîra Lolan ê. Lolan, serê sedsera 17. de, vakûrê Dêrsimî ra koçê dorhema Gimgimî kerdo. Cemikan kî da-hîrisê sere Gestemerde de herdo hîrdar ramito, tede werdo û şimito. Înan ra kî mezelî peyser mendê. Gorê salix û sulixê pîlanê Gestemerde, mezela sipî ya pîle, ê axlerêde Cemikan a.
Axleranê Keça, her çiqas ke demê Cemikan de, Gestemerde fênda mezra gurena kî (gomeyên xo te de bîyê), Gestemerde de nîştecabîyena înan, 1840 ra tepiya wa. Alî Axa, teba zav-zêcê xo û hîrêmîna birazayanê xo Kerîmî, Qasimî û Feqî Îbrahîmî, dewa Keça ra koçê Gestemerde kenê, û tede nîşteca benê. Cemikan koçê Lolanê dotî kenê. Peyce êlanê eşîra Lolan ra Qeceran, Xidan, Wusênîynan û Mîrskan ra çêyî ênê, dewe de nîşteca benê.
Gestemerde êxdamo sîyasî yo verên bi destekdayena xo ya Terteleyê Şêxî (1925), bi êxdamê Kalî Axayî do. Axleranê eşîra Lolan ra Kalî Axa û birayê xo Wusên Axa, bi destê dewleta Tirkîye edi 1925 de Elezîz de ameyî êxdamkerdene. Koço sîyasî yê gestemerdijan, reya verî edi sera 1925 de hetê dewleta Tirkîye ra bi vetena qanûnê "Takrir-i Sükün ve Şark İslahat Planı" dest keno ci. Gorê planî dewa Gestemerde ra kî M. Ali Kocadağ (Memedeliyê Kalî Axayî) û xanima xo Gewre, Veli Kocadağ (Weliyê Sêlim Axayî) û xanima xo Emina, Sıddık Kocadağ û xanima xo Gule ra nefiyan miyan de ca gênê. Gestemerde 1960 de koço ekonomî û sîyaysî do bi metropolanê Tirkîye, 1964 de kî do bi metropolanê Ewropa. Bi herdlerzê sera 1966 û bi tade û terorê derbeya 1980 yî, gulirê Gestemerde 250-300 ra gino bi 40-50 ro. Û koç dewam keno.
Kesanê ke koçê metropolan kerdo, bi semedê (sebeb) dewijîye, mordemîye, xerîbîye, karvînîtene û êb., tayê şaristanan de xo miyan de biyê geto. Tirkîye de bi giranîye Îstanbul, Îzmîr, Yalova, Ankara, Aydin..., û Ewrûpa de kî Berlin, Köln, Mainz, Rüsselsheim, Nürnberg, Londra... nîşteca yê.
Gestemerdijan, a cîranîye û dostiya pî û kalikan bi kewrayîye, misayibîye, wakîye û destebirayîye tayena kerda qewîm. Îna jubînî ser ra dest girewto ra û jubînî rê wayîr vejîye. Gestemerdijî şîn û şahîyanê xo piya pare kenê û Gestemerda rengîne de, fênda birayan têmiyan de cuyînê.
Ikurriña
Ikurriña ([]; bilêvkin: îkûrînya), bi zimanê baskî yê yekgirtî Ikurrina, navê ala Welatê Baskî ye.
Di sala 1894an de ji layê du birayên Luis û Sabina Arana ve hat afirandin. Sabina Arana sazberê Partiya Neteweparêz a Baskî (bi baskî: Euzko Alderdi Jeltzalea, bi spanî: Partido Nacionalista Vasco) ye.
Ji sala 1979an vir de alayê fermî yê herêma otonom a Welatê Baskî li Spanyayê ye. Îro jî ji bo neteweparêzên baskî, semboleke hemû gelê baskî ye, ango baskên him li Fransa û him jî li Spanyayê.
Remezan (meh)
Remezan meha nehem a salnameya koçî ye.
Remezan, bi receb û şebanê ve ji bo gorî Îslamê mehên pîroz in wek Sê Mehan tê navkirin. Herwiha, di vê mehê de misilman rojîyê digrin.
Rojî çiye?
Rojî, ji berbanga sibê ya duemîn heta dema fitarê; yanî tav diçe ava, mirov xwe paraztina ji xwarin, vewarin û tiştin cinsî re rojî tê gotin. Bi sal û nîvê piştî koçkirina Muhemmed pêxamber, ji Mekê cû Medînê, Roji girtina meha Remezan ê ferz bû. Rojî ayînek (îbadet) bedenî ye.
Rojî yek ji Ruknê Îslam ê ye û Muhemmed Pêxember bi tevayî 9 salan rojî girtîye.
Rojiya meha Remezan ê bi vê ayeta pîroz ferz bûye. Xwedê Te`ala di Quran a pîroz de waha dibêje; “ Gelî ew kesên bawerî anîne, çawa rojî ji yên beriya we re ferz bû bû her wusan ji we re ferz bûye. Tê hêvî kirin ku hûn xwe (ji gunehan) biparêzin“. Sûreya Beqere: 2/183
Ferzên Rojiyê
Divê mirov ji berbanga sibê ya duyemîn hetanî tav diçe ava.
Xwedê Te`ala di Quran a Pîroz de waha dibêje; ( Bixwun û vexwun hetanî berbanga sibê ku bendê sipî ji yê reş diyar dibe û paşê hetanî êvarê Rojaya xwe temam bikin) Sûrêya Beqere: 2/187
Sinetên Rojiyê
- Zû fitara xwe veke û paşîvê jî dereng bixwe. Pêxember silavên Xwedê lê be, di Hadîsekî xwe de waha dibêje; “ Umeta min dema fitara xwe zû vekin û paşîva xwe jî dereng bixînin, di qenciyê da ne“
- Dema hinekan ji mirov re tiştên ne baş got an jî çêr û xiber da, mirov bêje; “ ez bi Rojî me“ û bersiva wan nede. Dema mirova bersiva kesên nebaş da mirov jî dibe wekî wan û xêra Rojiya mirovan namîne. Divê mirov ne tenê bi divê xwe bi Rojî be, her wusan divê mirov biçav, guh dest, ling hemû cismê xwe bi Rojî be. Divê mirov çavê xwe ji mêzekirina namûsa xelkê, guhê xwe ji guhdarî kirina xeybetê, divê xwe ji derew û çîvanokan bi parêze.
Rewşa kesên ku nikarin Rojî bigirin
Kesên salmezînin an jî ne salmezinin lê nexweşin û tu hêviya saxbûna wan tune û nikarin Rojî jî bigirin, dikarin Rojî bixun û paş ji ber her rojekî de fidye (kefaret) bidin feqîrek. Mirov her roj çi dixwe wî wekî fîdye dide feqîran. Kefaretê Rojiyê di roja îro de, mirov danekî mirovek feqîr bi xwarinê têr bike. Jina bi hemle an jî zarokan dimijîne, dema Rojî li ser nefsa wan xeter bin, dikarin Rojî bixwun û paşê jî rojiya xwe qeza bikin. Her wusan mirovên rêwî jî di esna rêwîtiyê de dikarin rojî bixun û dema zivirî mala xwe, bi tenê rojên xawrî qeza dike û fîdye lê nakeve. Lê dema ew jinên ku ji jîyana zarokên xwe bi tirsin û rojî girtina wan zirarê bide zarokên wan, wê demê dikarin rojî bixwin û paşê him rojiya xwe qeza bikin û kefaret jî bidin feqîrek.
Sadık Yalsızuçanlar
Sadık Yalsızuçanlar (bilêvkirina kurdî:Sadik Yalsizûçanlar) nivîskar û helbestvanekî tirk ê ku di 1'ê berfanbarê 1962'an li Meletî ji dayîk bûye.
Ew zarokê duduyan ê malbateke heftzarokî ye. Bavê wî li Meletê sînemayê de dişixulî. Di sînemaya bavê xwe de bi sedan li fîlmên xumalî û biyanî temaşe kir. Li dibistanên seretayî yên bi navê Melekbaba û Kûbîlay xwend. Pola dawiyê-Pola 8an- li Dortyola Hatayê qedand. Piştî xwendina lîseya Deneme ya Dortyolê, ket Zaningeha Hacettepe, beşa Ziman û Edebiyata Turkî. Sala 1983yan qedand. Dest bi lîsansa bilind kir. Salek şûn de dev jê berda. Demekê li Stenbolê di weşanxaneyekê de xebitî. Sala 1985an li lîseya Ûlaş ya Sêwasê dest bi wezîfeya mamostetiya edebiyatê kir. Du sal û nîv li vir, salekê jî li lîseya Sabanci ya Sêwasê mamostetiya turkî û edebiyatê kir.
Seriya çil pirtûkê Yalsizûçanlar hene ku hatine weşandin. Xeynî çîrok du roman, du pirtûkê metelokan, pirtûkên ceribandin û lêkolînên cur be cur hatin weşandin. Dozdeh klasîkên Rojhilat(mîna Dede Korkût, Bostan, Gulîstan, Kelîle û Dîmne, Mem û Zîn, Biharîstan, Sîyasetname û hwd.) ji weşanê re amade kirin.
Deh pirtûkên rêz a çîrokên zanayiyê, ji hev qetand û metnan ji nû ve nivisand. Di pirtûka xwe ya dawiyê, ya bi navê Seyah(Gezgîn) de jînenîgariya Zanayê Mexrebî Mihyedîn Îbn Arabî kir roman û ev pirtûk, li nav welêt û li dervayê welêt bû xwediyê elaqeyê. Li Almanyayê, kewçêra 2006an ji hêla Lîteratûrca Verlag ve pirtûka xwe bi almanî weşand. Bi vê pirtûka xwe, xeynî zimanê romana yên aqilî, modern anjî postmodern, romaneke înîsîyatîk ceriband.
Yalsizûçanlar, xeynî cedêlên xwe yên edebî, li ser sirûşta sînema û televîzyonê hinek pirtûkên teorîk yên rexneyê nivisandiye. Ji nav van mîna Sînemaya Xewnê(Ruya Sînemasi), Televîzyon û Pîrozî(Televîzyon ve Kûtsal) û Meteloka Bêalîtî(Tarafsizlik Masali); wexta ku hatin weşandin meriv dikare bibêje bûn xwediyê elaqeyê. Nivîskar, bi pirtûka xwe ya bi navê Sînemaya Xewnê, têkilayiya kirûzî û metafîzîk ya di nav sînema û xewnê de xist nav mijarê. Hewl da xwe ku bingehên teorîk yên ramaneke sînemaya li ser xewnê damezrîne.
== Berhemên wî ==
Çavkanî
Malpera nivîskar
Prîmabilind
Prîmabilind, Ev peyv ji bo krediyek taybet binav bike tê bikaranîn.
Çiftlig, Bazîd
Çiftlig gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.
Saint-Émilion
Saint-Émilion, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Gundê Mîran
Cihê bêhnvedana nêçîrvanên Mervaniyan
Gundekî gelek stratejîk e. Navê xwe ji mîrên Merwaniyan digire. Beriya ku derbikevin zozanên Çiyayê Bîngolê û Çiyayê Şerevdînê, bo mîran li vir xanek bêhnvedanê hebûye. Mîr û mêrxas derdiketibûne nêçîrê.
Wê demê seranser herêm ji daristanên mezin û bixof dagirtî bûye. Li Çiyayê Şerevdînê heya salên 1970 li daristanan hirç, psîkên kovî, şêr, beraz, mirîşkên kovî, rovîyên durengî ûêd. gelek bûn. Dewletê daristan şewitandin, ji xwe xelkê jî bêî zanîn daristan xilas kirin.
Gundekî gelek stratejîk e, ji ber wê jî gundiyan gelek ji şer û pêkutiyan kişandine. Pirraniya gundiyan bar kirine. 16 km ji Gimgim, 76 km ji Mûşê dûr dikeve. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.464 m ye.
Rebî'ulewel
Rebî'ulewel an jî rebî'elewel (bi erebî: ربيع الأول, Rabi' al-Awwal) meha sêyem a salnameya koçî ye. Ji bo salnameya koçî li salnameya zayinî 10 an jî 11 rojan hindik dajo, Rebî'elewel gorî salnameya zayinî her sal dîrokên cuda tê dîjîn.
Hardinxveld-Giessendam
Hardinxveld-Giessendam, şaredariyeke bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.
Ravensburg (navçe)
Ravensburg, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Baden-Württembergê ya Almanyayê ye.
Tettau, Brandenburg
Tettau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Oberspreewald-Lausitz li Brandenburg, Almanyayê ye.
Dostelî
Dostelî gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.
Alaya Ketelonyayê
Senyera (bilêvkin: senyêre), navê alaya fermî yê Ketelonya ye.
Alayeke dîrokî û heraldîk e. Bi eslê xwe, di sedsala 11'an de nîşana Kontê Barselonayê bû, lê pişt re bû alaya giştî ya Taca Aragonê.
Di sedsala 19'an de, ligel vejandina neteweparêziya katalanî alaya neteweyî ya Ketelonyayê bû. Li referendûma sala 1932'an yekemîn Statûtên Otonom ên Ketelonyayê hatin erêkirin û alaya fermî ya herêmê bû.
Edward Hallett Carr
Edward Hallett "Ted" Carr CBE FBA (28ê hezîrana 1892 - 3ê çiriya paşîn a 1982) dîroknas, dîplomat û rojnamevanekê ingilîz e. Li ser têkiliyên navneteweyî xebatên girîng kirîne.
Daşkesen, Çaroymaq
Daşkesen, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Çwarkilawî Serû
Çuwarkilawî Serû, gundekî bi ser Qoretûya navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Kerik, Hewlêr
Kerik, Keřik, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Qerexan Mehabad
Qerexan, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Kalan
Kalan navê qalika parêztin û hilgirtina kêr, şûr û xenceran e.
Kêl (kevir)
Kêl, kevirên ku mezelên miriyan pê tên nasîn.
Wekî din jî kêl, ji wan kevirên ji bo nîşankirin ku kevirna di dênina ser hevdû jî re tê gotin. Lê ku kevir gelek werina danîn li ser hevdû li keviya ardan û bên bilindkirin ji wê re jî tê gotin "şikêr".
Çavkanî
Kategorî:
Eichenau
Eichenau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Fürstenfeldbruck li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Dûmo
Dûmo gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.
Hecîbayram
Hecîbayram gundekî ser bi nahiya Enzel ,bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 169 kes (43 malbat) bûn.
Rebî'ulaxer
Rebî'ulaxer an rebî'usanî yan jî rebî'esanî (bi erebî: ربيع الثاني, Rabi' ath-Thani) meha çarem a salnameya koçî ye. Ji bo salnameya koçî li salnameya zayinî 10 an jî 11 rojan hindik dajo, rebî'ulaxer gorî salnameya zayinî her sal dîrokên cuda tê dîjîn.
Qûrdî, Xinûs
Qûrdî, Kurdî, gundekî navçeya Xinûsê ye, ku di demên dawiyê de bi fermî bûye taxeke navçeyê.
Hellevoetsluis
Hellevoetsluis, şaredariyeke bi ser parêzgeha Holenda Başûr a Holendayê ve ye.