cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Itzgrund
Itzgrund şaredariyeke navçeya (Landkreis) Coburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Landerrouat
Landerrouat, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan statîstîkên gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Joseph Hemê
Nivîskarê kurd Joseph Hemê di sala 1982 an de li Amûdê (Rojavayê Kurdistanê) hatiye dinyayê. Wî li Zanîngeha Helebê xwendina Amar dikir û ji sala 2012 de û vir ve li Kurdistana Iraqê dijî. Heta niha ti berhemên wî bi Kurdî, û Erebî nehatine weşandin.
Agonès
Agonès, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Xezîwê
Xezîwê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Fatir
Fatir sûreyek ji Quran a Pîroz e. Li bajarê Mekkê hatîye hinartînê û ji 45 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji ayeta yekemîn ji peyva "Fatir" girtiye. Fatir bi kurdî tê mana " ewê ku diafirinî, ji tûne bûnê çê dike". Hinek mirov ji vî sûreyê ra "el-Melaîke" jî dibêjin. "el- Melaîke" tê mana "feriştan, melekan" û va peyva jî di ayeta yekemîn da derbaz dibe. Sûre bi temamî qala hebûna û yekbûna Xwedê, jiyana li dû mirinê, nîmetên Xwedê ji bona hemû mirovan û cûdahiya di navbera bawermend û nebawermendan dike
Dompierre-sur-Besbre
Dompierre-sur-Besbre, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Wisifan
Wisifan gundekî Çewlîgê ye. Rençber Azîz li gundê Wusifan hatiye dinê.
Hammer an der Uecker
Hammer an der Uecker şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Bosinc
Bosinc  ( bi tirkî: ?) gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî  Mêrdînê  ye.
Unguzuk
Unguzuk, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Gêxiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Kuling
Kuling, cureyek ji kolingan e. Li Kurdistanê cotyaran bikardianîn, pê gurzên gihayê û barên din dihatin piştkirin. Herwiha hin cureyên wê hebûn ku wekî çek jî dihatin bikaranîn. Nêçîrvanan jî bikaranîne.
Ars-en-Ré
Ars-en-Ré, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Kuling
Kuling yekdev in. Lê hin formên wê hene dudev in jî lê devê yek kurt e. Heger herdu dev jî wekhev dirêj bin, mirov dikare ji wan re bêje tevrik (tevirê biçûk). Niha çiyager bikartînin.
Frénouville
Frénouville, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Boxmeer
Boxmeer, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Çiçiklû
Çiçiklû gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 411 kes (100 malbat) bûn.
Bad Laasphe
Bad Laasphe, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Nordrhein-Westfalen e.
Alessandro Nesta
Alessandro Nesta (jdb., Roma) lîstikvanekî futbolê yê îtalî ye.
Ferîden (navçe)
Ferîden yek ji navçeyên parêzgeha Îsfehanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Daran e.
Korşêxlî
Korşêxlî, gundekî ser navçeya Macîranê ye.
Zimanê oksîtanî
Navê zimên
Navê zimên ji peyva òc, ko di zimanê oksîtanî de tê maneyê "erê" de pêk te. Zimanên galoromanî yê ko cûrayên oksîtanî bi piranî wek zimanê òc (bixwine: ok) dihatin navkirin. Herwiha zimanê cûreyên fransî jî wek zimanên oïl (bixwîne: wuyî) dihatin nav kirin. "Oc" di zimanê oksîtanî de, "Oîl" jî di zimanê fransiya kevin de dihate maneye "erê". Navçeya Languedoc ko di herêma Fransayêyê Languedoc-Roussillon de dimê jî bo derên ko Oksîtanî dihat axaftin hatibû navkirin.
Babso
Babso, gundekî ser navçeya Macîranê ye.
Zimanê oksîtanî
Zaravên oksîtanî
Zaravên oksîtanî wiha ne:
Time (kovar)
Time, navê kovareke nûçe û polîtîkayê ya DYAyî ye. Navenda wê li DYAyê ye û gelek nivîsgehên wê û çapkirinên wê yên cuda jî hene.
Zimanê oksîtanî
Dîrok
Oksîtanî ji latîniya vulgar (latîniya xelkê) de li başûra Fransayê îroj afirîbû. Ew pê re bin bandorên hin zimanên din de ma û îroj bi zimanên dinên romanî ve pir li hev tên.
Cranendonck
Cranendonck, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Zimanê oksîtanî
Dîrok
Heta sedsala 12'an ji derve latîniya vulgar du zimanên din ên nivisî afirîbûn. Yek zimanê ko li bakura Loire peresî Langue d'oïl, yê ko îroj wek zimanê fransî tê zanîn bû, yek jî zimanê oksîtanî ko li başûr wê çaxê wek Langue d'oc dihat navkirin bû. Ew wê çaxê wek provensalî (provençal) an jî limousinî (limousin) jî dihat navkirin.
Time (kovar)
Wekî hefteyî tê çapkirin. Navê wê ji dirûşmeya The International Magazine of Events (Kovara navneteweyî ya bûyeran) tê. Di 3'ê adarê 1923'î de wekî yekemîn kovara hefteyî ya DYAyê ji aliyê Briton Hadden û Henry Luce hatiye damezrandin. Zimanê kovarê îngîlîzî ye û tîraja wê li dora 5,2 Mîlyonê ye.
Zimanê oksîtanî
Dîrok
Pê destpêkirina navendparêziya bi dema Louis XIV re zimanê oksîtanî di hevotîna dibistanan de hat qedexa kirin û bo bikaranîna rojana bandor li ser hat kirin. Li ser gîşkê re jî pê Şoreşa Fransayê ya di 1789an re bandora wî zimanî bi piranî zirar dît.
Ji sedsala 19'an û vir ve bo pêkanîna zimanekê oksîtaniya modern xebitîn hene.
Time (kovar)
Polîtîkayeka lîberalîzma çepgir dihewîne. Navenda versiyona wê ya bi navê Time Europa li Londonê ye. Herwiha ya Time Asia jî li Hong Kongê ye.
Zimanê oksîtanî
Îroj
Oksîtanî îroj li sisiya yekên (1/3) başûra Fransayê ko hin caran wek Oksîtanya tê nav kirin dorê 2-3 milyon kes tê axaftin. Lê ew kesên ko encax deha yekên (1/10) gelî wê derê dikin, bi piranî yên pîr bûne û ew bikaranîna jî bi gelemperî di axaftinên navbera malbatê de ne. Ew bi gelemperî êdî ne zimanekê rojane ye.
Ew ji hêla enstîtuya ê li Toulouse bi şûn bûyî tê standardîzekirin.
Çûka
Çûka  gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî  Mêrdînê  ye.
Morainville-Jouveaux
Morainville-Jouveaux, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Dêrselîb
Dêrselîb, gundekî girêdayî navçeya Kerborana Mêrdînê ye.
Hiror
Hiror gundeke ji layê cografî (erdîngarî) ve di kevîte devera Berwarî Bala ser bi herêmdariya Amêdiyê û navça Kanîmasê û girêday parêzgeha Duhokê ya Kurdistana başûr e. Anku em di şêyn bêjîn Hirorê li ser nexşê di kevîte nav hêlên 37°15’14’ yên panî û 43°13’53’ yên stûnû. Bilindahiya vî gundî li ser astê deryayê 1130 metre û yê li cihekê çiyayî. Hirorê di kevîte di navbera 3 geliyan da (geliyê Tebala, geliyê Derarê û geliyê Hirorê ku di kevîte ser sinûrê gundê Çelkê. Dewrûberên gundî dapoşayne bi çend çiyayekan. Gundên hevsinurên Hirorê evenin: Kêste rojava bakur, Çelkê rojava, Qomriyê rojhelat, Dêşêş bakur rojhelat û Birîfka başur. Herwesa ev gunde ji layê hejmara daniştiyan ve êk ji mezintirîn gundên devera Berwarî Bala ye.
Xandin li gundê Hirorê
Bo êkem car li sala 1931-1932 xwandingeh li gundê Hirorê hatiye vekirin. Ji sala 1931 heta sala 1975 gelek xwendekaran diploma seretay li vê xwandingehê bidest xwe ve inaye. Piştî niskoya sala 1975 gund hate xirapkirin û xalkê vî gundî ji ser cih û warê wan hatine dûrxistin. Piştî çendîn salên derbederiyê carekadî li sala 1991 xwandengeha vî gundî hate vekirin.
Jêderên siruştî
Gundê Hirorê yê dewlemende bi avê. Av jêderekê serekîye ji bo jîyana mirovan, gîyaneweran û rûweka. Hejmareka kaniyên avê li vî gundî hene, ku ev hejmare di gehîte nêzîkî 50-60 kaniyan. Zêdebarî van kaniyan 2 rûbarkên biçûk ku serûkaniyên wan ji di nav sinorê gundê Hirorê dane, di nav gundî ra di herikin. Ro navê rûbarkekî ji vana ye, serûkaniya wî di kevîte bakûr-rojhelatê gundî. Serûkaniya vî rûbarkî bi dûratiya 500 metra heta 1 kîlometre ji gundî dûre. Ro gundê Hirorê di kete 2 beş. Rûbarkê dî bi Gilale dihête navkirin. Ev rûbarkê navhatî di kevîte başûr-rojhelatê gundî. Beşekê mezin ji mêw û keskatiya vî gundî li ber vê avê dihête avdan. Ji berku Hiror ya têr ave, dîmenekê suruştî yê keskê ciwan yê hey. Herwesa ev gunde yê navdare li devera Berwarî Bala bi mêw û keskatiyê. Mêw(fêqî) ku li Hirorê jîn dibin: tirî, hejîr, hinar, sêv, hilûk, mijmije, xox, hirmîk, tireqî, zebeş, gundor... Keskatiyên berniyas: bacan, xiyar, tilozî, bacan-reş, kerefs, reşad, filfil, xes, şêlim, tivir, pitat, pîvaz, kolind, kelemî, baqilk, nok, fasolî ûhd. Li vî gundî darên gûza di mişene û simaq jî li nav gundî jîn dibît. Darên ku li nava gundî jîn dibin: çinar, spîndar, tawk, tû. Darên çiyayi: darberû, darmazî, dardîndar, kevot, Kezan, bahîv, kaçîne, guhûşk, û çendîn darên dî yên berhemdar li çiyayên Hirorê jîn dibin. Giyayên buharî: stûrk, tirşok, soryas, kivark, rêvas, tolk….
Aigne
Aigne, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Xerza
Xerza, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Lîsteya gundên Verzeqanê
Navên gundên Verzeqanê bi rêza alfabê:
Lezgînka
Lezgînka navê dîlanek li seranserê Qefqazyayê tê govendkirin. Ev dîlan bi eslê xwe ji Lezgistanê ye.
Mêrga Xwarû
Mêrga Xwarû, gundekî bi ser Gelaleya navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Lezgînka
Nav
Bi xwe navê wê ji gelê Lezgîn ve tê, lê gelek navên dîn jî hene, azerî: azerbaycan toyu (dîlana Azerbaycanî), gûrcî: კარტული/kartûlî (ya gûrcî), adigeyî: islamij (ya îslamî).
Le Fresne-Camilly
Le Fresne-Camilly, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Sinet olya
Sinet olya gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Xarixa jor
Xarixa jor, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Gêxiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Defiance (rêzefîlm)
Defiance rêzefîlmekî amerîkî ye ku di sala 2013'an de hatiye kişandin.
Le Donjon
Le Donjon, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Chailly-en-Gâtinais
Chailly-en-Gâtinais, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Landerrouet-sur-Ségur
Landerrouet-sur-Ségur, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan statîstîkên gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Heinrichswalde
Heinrichswalde şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Arthenac
Arthenac, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Bad Langensalza
Bad Langensalza, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Turîngiyayê ye.
Hindoyan
Hindoyan, gundekî ser navçeya Macîranê ye.
Hostan
Hostan, gundekî bi ser navçeya Barzan a parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Deurne
Deurne tê çend maneyan:
Cuijk
Cuijk, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Fereydûnşehr (navçe)
Fereydûnşehr yek ji navçeyên parêzgeha Îsfehanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Fereydûnşehr e.
Chaingy
Chaingy, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Xeltê Xerbî
Xelta, Gundeke kurdî ye ser bi bajaroka Cindirêsê ya girêdayî Efrîna[rojava]]yê Kurdistanê ye. Ji xwe du gund tên jimartin ku Xalta rojava û Rohilat hene. Cihê her du gundan bilinde, lê niha bi yek gund tê naskirin ji ber ku her du gund gihîştin hev du.
Bilê
Bilê yek ji bajarokên Başûrê Kurdistanê ye. Ev bajarok li devera Barzan û ser bi navçeya Mêrgesorê li stan anko parêzgeha Hevlêrê ye. Niha, Bilê yek ji navendên bazirganî û kargêrî yên çalak li devera Barzan e.
Hogaskomlari
Hogaskomlari, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Gêxiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Bilê
Eger sikir an bendava Bêxmê bihêt çêkirin, heye ko Bilê hemî bin ava sikirî ve bibit. Astê ava sikirê Bêxmê, eger hemî qonaxên wê bihên bicihkirin, dê 600 metiran li ser astê deryayên azad da bit û Bilê 530 metiran bilind e.
Erdnîgarî
Bilê li 36° 51' 43 yên bakur û 44° 3' 54 yên rojhilat hilkevtîye. Bilê li ser rûbarê Zêyê Mezin anko Zêyê Behdînan anko Zabê Mezin e. Li perava bakurî ya Zêyî, li rojhilatê gundê Rêzan hevsî ya Bilê ye û li perava başûr, Bîrakepra, Seftê, Pirêse, Zoregvan û Alka hevsiyên wê ne.
Hêşet
Xelkê Bilê tevayî Kurd in û bi Kurmancî diaxivin. Dînê Bileyiyan Îslam û Mezhebê wan Şafiî ye.
Ciro Immobile
Ciro Immobile (jdb., Torre Annunziata) lîstikvanekî futbolê yê îtalî ye.
Felavercan (navçe)
Felavercan yek ji navçeyên parêzgeha Îsfehanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Felavercan e.
Fröndenberg/Ruhr
Fröndenberg/Ruhr bajarokekî navçeya (Landkreis) Unna li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Bad Lauchstädt
Bad Lauchstädt, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonya-Anhaltê ye.
Hopik, Gêxî
Hopik, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Gêxiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Talişistan
Talişistan yan Tolişistan navê welatê talişan e. Talişistan di nava Azerbaycan û Îranê de hatiye parçe kirin û li ser Zeryaya Xezerî ye. Paytexa herêmê Lenkeran e.
Dîrok
Di serdema navîn de Talişistan ket bin deste selçûqîyan de, tevdî ku bindest bûn gelê talişî di sedsala 17'de dewlet (Xanat) ava kirin. Piştî peymana Gulîstanê Talişistan di navbera Rûsya û Îran hate parçekirin. Di şoreşa bolşevîk de xelkê Talişistana bakûr demekî zor derbas kir, endamên KGB'ê dixwestin wan asîmile bikin û gelek talişî dişandin Sibîryayê. Di sala 1993'an de gelê talişî serhildanek çêkirin û dewleteke bi navê komara Taliş-Mûxan rakirin, lê serhildan têk çû û Talişistan dîsa ma parçeyeke Azerbaycanê.
Ebdurehmanê Benî
Ebdurehman Benî mehkûmê navdar yê kurd e. Ebdurehman li gundê Licê Benê ji ber sedema pefçûnekê dibe mehkûm. Demekê li deşt û çiyayên Amedê digere û xwe ji hêzên fermî diparêze û şûn de di bin hîmayeya lawê Seyfedîn Paşa Xetîb Begê de li gundê Meyqûnê bi cih dibe. Xwişkeke Ebdurehman ya bi navê Gulê li ba peyayekî begleran bûye. Ev peya Sîsî bûye û ji aliyê begleran ve li Çawuşelîkeya hatiye bicihkirin. Wê demê Mistefayê lawê Mehmed Keyayê Kerwezî jî di asta serbaziya çeteyan de bûye. Mistefa di zivistana 1932yan de li ser şopa Evdirehmanê Benî tevî peyayên xwe diçe Çawuşelîkeya. Mistefa ji keyayên Çawuşelîkeya dixwaze ku Evdirehman radestê wî bikin. Lê Çawuşelîkî radestê wî nakin. Ji ber vê yekê Mistefa bi alikariya hêzên dewletê gund dagir dike dide ber agir. Evdirehman û birayê xwe dîwarên malan qul dikin û ji agir direvin. Di terka dîwarê malekî de keysê li Mistefa tîne û bi tifinga mîrî ber didê, Mistefa û du peyayên xwe têne kuştin. Piştî wî hêzên dewletê û peyayên Mistefa yên din vedikişên. Ebdurehman û birayê xwe ji Çawuşelîkeya dertênê û direvin. Şûn de diçin Binê Xetê. Di sala 1950î de bi derxistina efûyê vedigere, diçe li gundê xwe bi cih dibe.
Keçelan
Dîrok
Navê eslê xwe gund di ketina Gund û beriyê gîyayê Keçelê Bilind tê nas kirin. Keçelê Bilind yanî ji  Kura Keçel  vî Navê girtîye Keçelan, vî Gundî Dewlet nas dike ku bi Tirkî tê politikayê û Nav lê  Karlıca  kir.
Erdnîgar
Navçeya Erzîrom re 198 km, navçeya Tatos'ê re 47 km Dure.
Aborî
Li Gund da Heywan tê xudî kirin u ji wan rûn, Torax u Pênir pê çê dibe.
Muxtar
Hasan Yıldız û Hüseyin İlbeyi demê kevn de mixtarî kirine.
Yasîn
Yasîn sûreyek ji Quran a pîroz e. Li bajarê Mekeyê hatiye hinartînê û ji 83 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji ayeta yekemîn ji tîpên erebî "Ya û Sîn" girtiye. Misilman vî sûra di şeva înî yê û li ser gorên mirovên xwe dixwînin. Sûre qala berpirsyariyên rewiştî yên mirovan dike. Wehiy, eşîra Qureyş ê ku yê Muhemmed pêxamber derewandin, hinek pêxemberên din, yêkbûna û hêza Xwedê, jiyana li dû mirinê û roja heşir û meşir ê jî hinek ji mijarên sûreya Yasîn in.
Peqlewe
Peqlewe (carinan, baqlawa, beqlewe yan jî beqlewa) şîraniyeke navdar e ku li Asya, başûrê Ewropayê û bakurê Afrîkayê bi heman navê tê zanîn û xwarin. Hin varyantên wê hene. Varyanta kurdî dişibe ya ermeniyan.
Li ser derketina vê şîraniyê gelek angaşt hene. Dewleta Romê (Tirkiye) peqlewe jî wekî tevahiya xwarin-vexwarinên ereb, yewnan, kurd, faris, balkanî ûêd, bi navê "xwarin-vexwarinên tirk" bipatent kiriye. Tirk îdia dikin ku ev jî ya tirkan e.
Di zimanê ermenî de bax tê wateya "dema rociyê, rocîgirtinê". Tê gotin ku navê peqleweyê ji du bêjeyan e, bax û helaw (an halwa). Ango "helawa rociyê". Hin zanayên ereb gotine ku navê wê bi erebî ye, ji baqla (baqil) û halwa (helaw) pêk hatiye, di wateya "helawa baqilê" ye.
Tirkan xwarina baklava dîtin
Tirk jî dibêjin navê wê ji lêkera baglamak (girêdan) e, di wateya "şîraniya tê girêdan".
Lê pirraniya zanayan dibêjin ku ev ne ji tirkan derketiye, lewra gelên koçber tevahiya xwarin-vexwarinan ji yên xakecihî (akincih) digirin, derfeta û jiyana wan rê nade ku xwarinên pirr tişt dikevinê û teknîkên pijsandinê divên, bidin ser.
Şîraniyeke rû peqpeqî ya hevîrê ye. Standardeke wê nîne. Di peqleweya Meledîyê de ev hene: Şikevaya tenik, fistixa Dîlokê, behîv, findix, gûz, doşaviya hingivê.
Fresné-la-Mère
Fresné-la-Mère, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Balûyan
Balûyan, gundekî ser navçeya Macîranê ye.
Kemal Fewzî
Kemal Fewzî (jdb. 1891 li Xîzan, Bidlîs - m. 27ê gulana 1925an, Mizgefta Bilind, Amed) nivîskar, helbestvan û yek ji têkoşerên doza azadiya Kurdistanê bû. Bi tevahî hevalên xwe ji aliyê Komara Tirkiyê ve hatiye darde kirin.
Li Stembolê, di dibistana leşkerî de dixwîne. Di şerê Balkanan de giran birîndar dibe. Bi derketina  Îttîhat ve Terrakî  (komaleke nîjadperest e û bi hilweşîna Osmaniyan li welatekê ji bo Tirkan digere) ew jî tevlî ramyariye dibe û doza gelê Kurd bilêv dike.
Di nava refên  Kürdistan Tealî Cemiyeti  (Rêxistina bipêşxistina doza Kurdistanê) de têdikoşe. Bi şikestina serhildana Şêx Seîd û dest pê kirina komkujiya Kurdan ji aliyê dûgela Tirk ve, ew jî dîl tê girtin. Di zîndanê de bi rojan êşkence dibîne. Bi fermana Mustafa Kemal Atatürk berdariya wî tê derengxistin ku ew bêhtir êşkenceyê bibîne. Fewzî, gorî rojnameya Tirk a wê demê  Vakitê, berxwedaneke mezin dide û di dadgehê de berevaniyeke dîrokî dike.
Gotina Fewzî ya dawî (li ber sêpiya mirinê)
'' ...Kurdistan wek bihûşt e û ya me ye. Xwediyê malê em in. Kê çi dibêje bila bêje, em ê dîsa têkevin hundir. Tu hêzek nikare li hember vê yekê bibe asteng, lewra ew yê me ye... ''
Bilecê
Bilecê, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Gêxiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Yûhenayê Noqkar
Yûhenayê Noqkar an jî Yehya, li gorî ayînên îbirahîmî zilamekî dîn û pêxember û gotinbêjê peyva Xwedê bû.
Jiyana Yûhenayê Noqkar li gorî Încîlê
Dibêjin navê bavê wî Zekerya û navê diya wî Êlîzabêt bû. Ew herdu ji dûndana birayê Mûsa û Harûn bûn û ji bo demeke dirêj bê zarok man, lê dîsa Xwedê di kalîtiya wan de kurek da wan.
Çaxê Yûhenna derket û dest bi hinkirinê kir, xelkê guman dikir ku ew bi xwe Mesîh e, lê wî ev yek qebûl nekir û li ser xwe weha got: "Ez ew deng im ku li çolê gazî dike: 'Riya Xudan rast bikin!' wek ku Îşaya pêxember gotibû." (Îşaya 40:3)
Tê gotin ku wî xelk ji bo hatina Mesîh amade dikir û berê gel dida Îsa Mesîh, da ku baweriya xwe bi wî bînin. Gelek pêxemberên din hebû,lê ew yê tenê bû ku mirovên tobedar di avê de imad dikirin (noq dikirin); ev bû nîşana tobekirinê û nîşana afûbûna gunehên wan (Lûqa 3:3-20).
Xeltê Şerqî
Xeltê Şerqî, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Yûhenayê Noqkar
Jiyana Yûhenayê Noqkar li gorî Încîlê
Cara pêşî ku Yûhena Îsa dît, wî got: "Va ye, Berxê Xwedê yê ku gunehên dinyayê radike" (Yûhena 1:29). Bi vê yekê wî kifş kir ku Îsa wê wek qurbanekê ji bo gunehên mirovan bimire.
Yûhenayê Noqkar ji aliyê Îsa û ji aliyê xelkê ve wek pêxember hatiye pejirandin (Metta 11:7-19; Metta 14:5).
J Balvin
J Balvin yan bi navê wî yê rastî José Álvaro Osorio Balvin, reggaetonbêjekî kolombiyayî ye ku di 7ê gulana 1985an de li bajarê Medellín (Kolombiya) hatiye dinyayê.
Aigues-Vives, Hérault
Aigues-Vives, Hérault, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Yûhenayê Noqkar
Jiyana Yûhenayê Noqkar li gorî Încîlê
Hêrodês Antîpas, mîrê Celîlê, Yûhena li qesrê Maxêrus avêt zîndanê, çimkî Yûhena li hember gunehê wî rabû û jê re gotibû: "Nabe ku tu jinbira xwe bînî." Piştî demekê ew di zîndanê de hat kuştin, serê wî jêkirin (Metta 14).
Lezgistan
Lezgistan navê welatê gelê lezgînan e. Lezgistan di bin tixûbên Rûsya û Azerbaycanê hatiye parçe kirin û li ser Zeryaya Qezwînê ye.
Yûhenayê Noqkar
Jiyana Yûhenayê Noqkar li gorî Încîlê
Pirtûka Încîl dibêje jî ku çaxê Yûhenayê Noqkar hatibû girtin, Îsa dest bi hînkirinê kir û hin bi hin şagirtên Yûhenna fêm kirin ku Îsa bi xwe ew Mesîh e, yê ku Yûhena li ser gotiye.
Lezgistan
Dîrok
Dîroknasên yewnanî yên kevn, di nav wan de Herodot digotin ku miletek bi navê legoi li Albanya ya Qefqazê dijîn. Ji dîroknasên ereb ên sedsala 9-10an tê zanîn ku keyaniya bi navê Lakz hebû. Di sedsala 16an ve Lezgistan ketiye bin destê Osmaniyan piştre bin destê farisan. Destpêka sedsala 19an de Lezgistan ketiye bin destê rûsan û bi vê encamê li ser çemê Samûr hatiye parçekirin.
Yûhenayê Noqkar
Yûhenayê Noqkar li gorî ayînên din
Di Quranê de, pirtûka pîroz a Îslamê, Yûhenayê noqkar  pêxemberê paşîn ê sêyemîn e ku berî Īsā ibn Maryam ( Îsa ) û Muhemmed (Sura 3.39) e.
Lezgistan
Rewşa siyasî
Sala 1990 rêxistina siyasî bi navê "Sadval" (Yekîtî) hatibû afirandin, armanca rêxistinê yekîtî û azadiya Lezgistanê ye. Li Azerbaycanê hewldana asîmîlekirina wan heye.
Landiras
Landiras, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan statîstîkên gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Sêyêd tacedîn
Sêyêd tacedîn gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 2.490 bkes ( 480  malbat) bûn.
Dongen
Dongen, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Bendava Germavê
Bendava Germavê an Bendava Îlisuyê an jî Sikurê Îlisuyê yek ji 21 bendavên Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê yên Tirkiyeyê ye. Sikur di salên 2011-2020 de li ser rûbarê Dicleyê hate avakirin û mezintirîn pişka hêza karevayîavî ya wê projeya mezin e. Dema sikur heta bilintirîn asta xwe tije bibit nêzî 10,4 bilyon m³ av dê bihêt pengandin, rûberekê bi qasî 313 km² dê bibit gola bendavê û nêzî 1.200 Megawatên xurtaniya hêza karevayê berhem biînit. Karevaya ko dê li dema salekê li bendavê berhem bihêt dê bibit 3.800 GWh. Li 5ê tebaxa 2006ê bi amadebûna serokwezîr Recep Tayyip Erdoğan dest bi avakirina bendavê hat kirin.
Jihevnegirtinên li ser bendavê
Sikur tenê 65 kîlometiran dûrî tuxîbê Sûriya û Îraqê ye.
Ev sikur dê bajarê kevnar yê 10.000 salî yê Heskîfê û zêdeyî 60 gundên dî yên kurdan bi hêşeteka nêzî 25.000 kesan bi tivavî binav bikit. Nêzî 85 gundên dî jî dê parek ji wan binav bibit.
Antoninus Pius
Antoninus Pius navbera salên 138 û 161 de împeratorê Romê bû.
Erbay
Erbay  , gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî  Mêrdînê  ye.
Morsan
Morsan, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Rothemühl
Rothemühl şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Doyet
Doyet, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Zimanê navaho
Navaho yan jî navajo (bi zimanê navaho: Diné bizaad) zimanekî ji malbata zimanên atabaskî ye. Xelkê navaho li başûrê rojavayê DYAyê dijî, bi taybetî li Arîzona û Nû Meksîkê. Zimanên atabaskî jî bi eslê xwe zimanên Kanada û Alaskayê ne.
Rewşa zimanê navaho
Zimanê navaho yê herî mezin ê di navbera Xwecihên Amerîkayê de ye. Di sala 2007an de hejmara navahoyan 170.717 kes e. Piraniya navahoaxêvan li parêzgeha Navajo Nation dimînin, ji wan 2,9% ji xeynî zimanê xwe yê zikmakî tu zimanê din nizanin. Bajarên ku tê de hejmara herî mezin a akinciyên navaho ne ev in: Farmington (16,5%), Gallup (12%), Flagstaff (10,3%) û Albuquerque (5,4%).
Çavkanî
Wîkîpediya bi zimanê îngilîzî (18.08.2011).
Hozavit
Hozavit, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Gêxiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Bad Lausick
Bad Lausick, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonyayê ye.
Zargîdî
Zargîdî, gundekî bi ser navçeya Xarta parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Hîzan, Hewlêr
Hîzan, gundekî bi ser navçeya Mizûrî Bala a parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Châlette-sur-Loing
Châlette-sur-Loing, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Klaus von Klitzing
Klaus-Olaf von Klitzing (jdb. li Schroda, Reichsgau Wartheland) fîzîknasekî navdar ê Alman e. Sala 1985 Xelata Nobel a fîzîkê girtiye ku ji ber lêkolînên wî yên li ser qûantan hatibû dayîn.
Malbat
Ji malbateke esilzade ye, kurê Bogislaw von Klitzing (jdb. 1907) û Anny Ulbrich (jdb. 1913) e.
Jiyan
Wekî koçber Klitzing, bi tevî malbata xwe sala 1945 tê Lutten (Vechta (parêzgeh)). Sala 1949 li Oldenburg dest bi dibistanê dike. Dibistana amadeyî sala 1962 li dibistaba amadeyî Artland-Gymnasium Quakenbrück (Osnabrück (parêzgeh)) bidawî dike.
Bo xwendina fîzîkê diçe Zanîngeha Teknîkê ya Braunschweigê, Technischen Universität Braunschweig. Perwerdeya xwe li wir adara 1969ê li bidawî dike.
Sala 1980 wekî profesor li Zanîngeha Teknîkê ya Münchenê Technische Universität München li ser fîzîka materyalên kondensekirî dersdariyê dike. Sala 1985 ji wir diçe Înstîtuta Max Planck bo lêkolînên fîzîka yekbedenî / laşî Max-Planck-Institut für Festkörperforschung bajarê Stuttgart.
Hin jî xelat û payeyên wî
Herwiha gelem endamediyên akademiyan, xelatên rûmetê û doktoriyên rûmetê wergirtiye.
Kaşan (navçe)
Kaşan yek ji navçeyên parêzgeha Îsfehanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Kaşan e.
Mîr Meqes
Mîr Meqes kesekî ku li ber mîrê Botan ve serî rakirbû. Ji aliyê sê birayên Spîvyanî ve hate kuştin û mîrê Bota jî Spîvyan weke xelatekê da va her sê birayan.
Drimmelen
Drimmelen, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Mega-
Mega di zimanê zanistî yê piraniya gelên cîhanê da pêşgir anko pêşpirtek bi ramana yek milyon e.
Li sala 1960ê,mega wekî pêşgireka firmî di Sîstema Navneteweyî ya Yekînan da hat hilbijartin.
Peyvnasî
Mega ji peyva Yewnanî μέγας megas anko mezin hatiye.
Xelnêrê
Xelnêrê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Fresney-le-Puceux
Fresney-le-Puceux, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Ezdîna
Ezdîna gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî  Mêrdînê  ye.
Nêçîrvan Barzanî
Nêçîrvan Îdris Barzanî, bi kurtî: Nêçîrvan Barzanî, serokê Hikûmeta Herêma Kurdistanê bû. Herwiha endamê polîtbîro û cêgirê serokê Partiya Demokrata Kurdistanê ye.
Jînenîgarî
Nêçîrvan Barzanî kurê Îdrîs Barzanî ye û neviyê serokê nemir Mela Mistefa Barzanî ye. Ew di sala 1966ê de ji dayik bû. Dema di sala 1975ê de Îraq û Îranê li Cezayîrê li dijî şoreşa Kurdistanê, şoreşa îlonê, li hev kirin û bi biryareka siyasî bo demekê kurt serokatiya şoreşê, şerê çekdarî rawestand, wê demê Nêçîrvan Barzanî bi malbata xwe re koçberî Îranê bû û li wêrê li zanîngeha Teharanê, fekulteya zanistên siyasî xwand.
Bavê Nêçîrvan Barzanî, Îdrîs Barzanî endamê polîtbîroya KDPê bû û rola wî gelek mezin bû di nav tevgera rizgarîxwaza Kurdistanê de û her ji zarokîniya xwe di nav refên şoreşê de bû mil bi milê pêşmergan mezin bibû. Dema Îdrîs Barzanî wefat kir, Nêçîrvan Barzanî mecbûr bû xwendina xwe birêve bihêle û beşdariyê di şoreşê û şerê çekdarî de bike.
Nêçîrvan Barzanî bi Nebîla, keça Mesûd Barzanî, re zewicandiye û du zarokên wan hene (Raniya û Îdrîs). Ew ji bilî zimanê kurdî zimanê farisî jî baş dizane, her wiha erebî û înglîzî jî dizane.
Zenan
Zenan, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Gêxiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Geoffrey Chaucer
Geoffrey Chaucer ([tʃɔːsər], jdb. dora 1342/1343, belkî li London - m. belkî 25ê çiriya pêşîn a 1400 li Londonê) nivîskar û  helbestvanekî navdarê îngilîz bû ku wekî nivîskarê Canterbury Tales (Çîrokên Canterburyî) navdar bû. Di demekê de ku helbestên îngilîzî hîna jî bi piranî bi latînî, fransî û anglo-normanî hatibû nivîsîn, Chaucer zimanê gel bi kar anî û wisa îngilîzî ya navîn wek zimanek wêjeyî bilind kir. Paşnavê wî ji peyva fransî chausseur derdikeve û bi wateya "solçêker" e.
Jiyan
Chaucer ji malbatek dewlemend a meyfiroşên londonî hat. Yekem nivîsandina navê wî dikare di sala 1357an de di pirtûka budeceya kontesa ulsterî, Elizabeth de Burgh, jina prens Lionelê Antwerp de, were dîtin. Lionel, kurê Key Edward III, yek ji generalên di dagirkirina Fransayê de li sala 1359an bû. Chaucer li vir jî wek leşker girt û di sala 1360î de li Reimsê ji bo demek kurt ji hêla fransiyan ve hate girtin, ji bo 16 £ lê dîsa revand. Di dema danûstandinên aştiyê de ku di demek kurt de li Calaisê dest pê kir wî di karûbarên Lionel de wek ragihîner xebitî.
Pişt ra, heya sala 1366an, ti gûharoyek dîrokî jê re nayê dîtin. Ji vê salê re, şarterek ji Key Charles II yê Navarrayê tê behskirin, ku Chaucer û sê hevalên wî bi rêwîtiya belaş ji keyaniya wî re, ku ji sînorê Kastilyayê re hate dayîn, derbas dibe. Di salên paş de, Chaucer dubare mîsyonên dîplomatîk ji hêla keyê îngilîzî ve kir.
Eersel
Eersel, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Les Aires
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Avtariç
Avtariç, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Gêxiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Xelîlê Kalko
Xelîlê Kalko, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Golpayegan (navçe)
Golpayegan yek ji navçeyên parêzgeha Îsfehanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Golpayegan e.
Chambon-la-Forêt
Chambon-la-Forêt, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Safat
Safat sûreyek ji Quran a Pîroz e. Li bajarê Mekeyê hatiye hinartînê û ji 182 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji ayeta yekemîn ji peyva erebî "es-Saffat" girtiye. "Es- Saffat" bi kurdî tê mana " yên ku qor bi qor rêz dibin yan jî di rêzekî da disekinin". Sûre qala feriştên Xwedê, cinan û bûyerên roja qiyametê û axîretê dike. Çivrokên Hz. Nûh, Îbrahîm, Îsmaîl, Mûsa, Harûn, Îlyas, Lût û Yûnus jî di sûreyê da derbaz dibin
Mezhebên îslamê
Mezheb ango zav wûşeyeke erebiye tê wetayê "çûn, pêy çûn" e. Lê di lîteratûra olî de ew tê maneyê ew komeke gorî distûr û bawerên ji aliya hin kesan hatin diyar kirinî re tê gotin.
Sunnî
Gorî sunniyan mezhebên bawerî sê ne:
Mezhebên fikhî ango puşulî jî çar in:
Xaricî û Wehabî
Xaricî mezheba di dema bûyerê kizîr de der ketiye. Wehabî jî di sedsala 18'an li Erebistan der ket.
Mezhebên din
Di dîroka Îslam de hin mezhebên dinên Xwedê şibandina hin heyîniyên din jî der ketina.
Şia
Şia ji pê lihevnehatina Elî û Mûawiye der ketî bûn. Şia jî di navbera xwe de wek Dozdehan, Îsmaîlî û Zeydî parve dibin.
Dr. Fûad
Dr. Fûad (jdb. 1887 li Şamkuş a Amed − m. 17ê nîsanê 1925, Deriyê Sêrê ya Amed) bijîşk, nivîskar û yek ji têkoşerên doza azadiya Kurdistanê yê dawiya Osmaniyan bû. Tevî hevalên xwe ji aliyê Komara Tirkiyê ve li Amedê hatine darvekirin.
Dr. Fûad ji navçeya Çêrmûg a Amedê ye û lawê Hecî Îbrahîm Beg e. Li Amedê bijîşkî kiriye. Bi têkçûna Osmaniyan, destpêkirina serhildanên kurd re, ew jî wekî întellektûelekî wê demê tevlî têkoşîne dibe.
Tevlî serhildana Şêx Seîd dibe û bi îllegalîteyeke mezin têkilî bi serokatiya serhildanê re datîne û amadekariyên bidestxistina Amedê dike. Herwekî têkiliya hêzên Dersîm û Amedê li ser wî tên birêvebirin. Di îllegalîteyê de ewçend zîrek bûye ku, dewleta tirk nikare îsbatek bibîne û wî di dadgehên xwe de bi tewanbariya "Xwakirina cil û bergên Kurdî" tewanbar dikin û dixeniqînin.
Gotina Fûad a dawî (li ber sêpiya mirinê)
"...Ji bo welatê xwe bi mêranî mirin, her gav di bîra min de bû. Ev axa ku îro em li ser têne darvekirin, bêguman dê rojekî ala serxwebûnê li ser bête hilkişandin..."
Langoiran
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan statîstîkên gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Tirkmancî
Bi tirkmancî (ji tirk û paşkoka (kurd)mancî) ve litevîhevkirina tirkî û kurmancî li bakurê Kurdistanê têye rexnekirin. Dîmena deynkirinê ji tirkî û tesîra vê ya ferhengokî li ser kurmancî, di demajoya standardkirina kurmancî de yek ji mijarên giring e. Bikaranîna "tirkmancî" di çapemenî û çandê de, bihêz tê rexnekirin (bb. Paqijkirina zimanî). Di vê kontekstê de ciyawaziya navbera devokên kurmancî û zimanê nivîsariyê jî xuya dibe. Lewre di devokên kurmancî yên ku hevparên cografî bi devokên romîkî re ne (bitaybet hemî devokên Kurmanciya Rojava xeynî Efrînkî, devoka Serhedê û devokên bajêrî) tesîra romîkî ji jêgirtiyan derbas dibe, heya hevoksaziyê û tewanga lêkeran diçe. Belê di kurmanciya nûjen de ya ku di çapemeniya kurdî bandêr e, peyvên ji romîkî kêm in.
Off (albûm)
Off albûma çardem a hunermendê kurd Ciwan Haco ye. Di 24ê adara 2006an de li Ewropayê, Tirkiyê û Kurdistana Bakur hate derxistin. Di vê albûmê de 13 stran hene. Piranî ji van stranan bi zaravaya kurmancî tên gotin û yek ji wan ('Dipirsin') bi zaravaya soranî jî tê gotin. Di strana Li hêviya te de jî, jinikek parçeke kurt a vê stranê bi fransî dibêje.
Xelîlaka
Xelîlaka, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Hedîsvan
Hedîsvan an Muhedîs (erebî: محدث) kesê/kesa ku li ser hedîsan dixebite re tê gotin. Hedîsvan hedîsan li kategoriyan ji hev cûda jî dikin.
Katovîts
Katovîts (polonî: Katowice ) bajarek li Polonya ye. Li wir dora 320.000 kes dijîn.
Pîşesazî
Li Katovîts pir rijî (komir) heye.
Guneşlî
Guneşlî, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Gêxiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Etten-Leur
Etten-Leur, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Xaşxaş kebab
Biraşka xaşxaşî, xaşxaş kebab, kebaba Rihayê navê biraşkek (kebab) ji pêjgeha kurd e. Li parêzgeha Rihayê navdar bûye lê li gelek deverên Kurdistanê tê xwarin.
Amadekirin
Goştê li makîneyê bixin û têxin badiyekê. Îsota xwe ya sor ziravane hûr bikin, bi tevî xwê û îsota reş tevlî goşt bikin.
Hindik tevdin. Li ser agirdankê (mantêz, manqal) li ser şîşan, bihêlin bipije.
Ji aliyekê ve piyaza xwe çêbikin. Kebaba ku pijiyaye ji şîşan derînin, têxin bindanka xwarinê. Piyaza pîvazê, firingî û îsota li ser agir hatiye pijandin jî têxin bindankê û bo xwarinê bînin ser destexaneyê.
Hûn dikarin kebaba xwe di rûnbirêşkê yan biraşteyê de (caxik, izxare) jî bipijînin.
Bo piyaza pîvazê ji we re 3-4 ta pîvaza teze, 5-6 ta bexdenûs, îsota sor û biharbêhna (biharat) simaqê pêwîst e.
Pirdî Gelale
Pirdî Gelale, gundekî bi ser Gelaleya navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Aniane
Aniane, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Droiturier
Droiturier, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Bad Liebenstein
Bad Liebenstein (Gemeinde), bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Turîngiyayê ye.
Pêşgir
Pêşgir, pêşpirtik, pêşbendik (bi îngilîzî: prefix), di zimanzanistiyê de, morfemeka vebestî ye ko dikeve beriya morfema kok û ramaneka nû çêdike. Ji bo mînak, peyva pêşgir bi xwe jî ji pêşgira pêş û paşgira gir çêbûye. Pêşgir ew cure qertaf in ku têne ber peyvê û wateyeke nû li peyvê bar dikin.
Kêzik
Kêz an jî kêzik (bi latînî, Coleoptera), koma herî mezin a mêş û mûran e. Li gorî kêziknasan di cîhanê de dibe 5-8 milyon cure kêzik hebin û heta niha gelek cure hene ku hêjta nehatine dîtin û dabeşkirin.
Fresney-le-Vieux
Fresney-le-Vieux, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Pêşgir
Di zimanê kurdî û tevaya zimanên zimanên hind û ewropî de, gelek cureyên gireyan hene: pêşgir, paşgir, navgir û dorgir.
Zewaca bêdil di zargotina kurdî de
Zewaca bêdil yek jî mînakeke giring e ku zargotina kurdî de herî zêde hatiye bikaranîn. Zargotin peyveke xwerû kurdî û peyveke hevedudani ye. ‘Zar’ û ‘gotin’ê pêk tê, ango tiştên bi ziman hatine gotin dibin mijara zargotinê. Zewaca bêdil di nav civakê de dibe karesateke mezin û gelek caran encamên xirab bi xwe re tîne, wekî revandin, revîn, kuştin, talan, mirin, xwe kuştin û şer û pevçûnên mezin.
Zewaca bêdil û sînor
Gava bûk an jî zava ji aliyê dê û bav an jî malbatê ve ji bo zewacê gef li wan bên xwarin an jî li ser wan zordarî bê bikaranîn, wî wextî zewaca bêdil/bi zorê dibe mijara gotinê. Heke yek ji aliyan (bûk an zava) bi zewacê neqayîl be û bêyî raya wê/wî be an jî ji bo erêkirina zewacê xwe di bin zextê de bihesîne, ev dibe zewaca bi zorê. Li vir xort an jî keç ne xwedî bextekî rast in û nikarin bêjin “na”. Bi vî yekî re zewaca bêdil/darê zorê bi xwe re gelek encamên derûnî, cîvakî, kesayetî û exlaqî tîne holê. Kesê ku zewacê neqayîle dikeve bin zextekî giran; jiyaneke tehl, teng û bistres. Hinek berzewac gelek caran mecbûr dimînin ku gotina dê û bavê xwe binpê nekin çimkî, qayîlnekirina zewacê re ew kes ditirse ku ji aliyê malbatê zextekî giran bê kar anîn û paşê dîsa ê bê dilê wî/wê zewacê pêkbînin. Wexta ku em behsa zewaca bêdil bikin, biveneve divê em herî zêde behsa keçan bikin ne xortan, çimkî zewac gelek caran bi dilê xort e/mêr e lê gelek caran ne bi dilê keçikê/jinê ye. Xort an jî mêrên ciwan jî dikarin rastî zewaca zorê bên, lê belê ev yeka pir kêm caran tê dîtinê. Wekî, mecbûr dibe ku ji ber kevneşopî û berjevendiyên malbatî jina birayê xwe an jî apê xwe yê bî maye re bizewice. Bêhtir di malbatên kevneperest de xort bêyî daxwazên wan tên zewicandin, malbat dixwazin keç an lawan disîplînîze bikin û di nav çarçoveya çanda xwe de bihêlin. Lema keçikan yekî ji eşîra xwe didin mêr. Hinek caran jî ji ber cûdabûna ol û mezheban keçikan nava xwe de dizewicînin (bi îngilîzî: endogamy ). Ji bo keçik zewacê erê bike, gelek caran bi rêya dê û bav û nasan, bi navgînên derûnî û zexta civakî, tê bikaranîn. Zewaca bêdil bi giranî di nav sînorên malbatê de pêk tên (ev tê wateya zewaca keçap û kurapan, keçmet û kurmetan û hwd.).
Berdêlî
Hin caran ji ber giraniya qelen û xizaniyê keçan bi hevdu re diguhezin. Ji vê yekê re ‘berdêlî’ an jî ‘gorîn’ tê gotin. Keça xwe didin birayê bûkê. Carinan bav keça xwe ji bo xwe jî dikin berdêlî. Malbat bi vî yekî binê barê zewacê jî derdikeve. Zewaca berdêlî pirî caran dibe zewaca ne bi dilê keçikê. Di zewacên berdêlî de dema yek jina xwe berde, yê din jî divê jinê berde an jî qelenê bide.
Xwînî
Cureyek zewaca bêdilê keçikê jî, cureya ‘xwînî’ye. Dema ku du alî an jî du eşîr ji hevdu mêr dikujin, alîyê ku mêrê yê din dikuje di lihevhatinê de keçikê dide alîyê din. Ev tê wê manê ku êdî bûne xizmên hevdû. Ji vê keça ku ji ber xwînê ve didin re dibêjin “xwînî.”
Zewaca bi mêrê kal
Zewaca bi mêrê temen mezin an jî mêrê kal. Keçek ciwan bi mêrek temendirêj ve tê zewîcandin.
Zewaca bi tiyê xwe
Hin caran gava mêrê jinekê dimire, jinikê bi tiyê wê re dizewicînin û ev him bo jinê him jî bo lawik karesateke mezin e û ne bi dilê herduyan e jî.
Ji ber zewaca bêdil keçik gelek caran gilî û gazinên xwe diya xwe dikin. Gelek caran jî pirsgireka zewacê de xwastina bavê ne li dilê keçikê ye û dê jî di navbera mêrê xwe û keça xwe de dimînin. Dibe ku dê jî ne bi dilê wê hatibe mêrkirin lema dixwaze pişta keça xwe bigrê lê belê ji ber edet û mercên zorê tev li biryara mêrê xwe dibin. Keçik jî stûyê xwe ji ber zewaca bêdil ditewîne.
Zewaca bêdil û jina kurd
Gelek nivîskarên biyanî civaka kurdan, civakeke pêşverû dibînin û aliyê wekheviya jin û mêran de pesnê wan didin. Ev yeka xwe zewaca keç û xortan de jî dide xûya. Di vê derbarê de Mehrdad Izady xwe dispêre gelek  dîroknas, gerok, rojhilatnas û kurdnasên wekî, G. R. Driver, Ploutarchos, Ely Bannister Soane, Henny Hansen û hwd. û destnîşan dike ku jina kurd li gor  jinên tirk, ereb û farisan gelekî serbest e,  çarşevan xwe napêçe,  di nav cîvatê de jin jî wekî mêran tevdigerin û wekî ‘stûna malê’ tên pejirandin. Izady ji bo zewacê jî dibêje, “…zewac ne li gor kevneşopiyan ango xwestina dê û bavan e; law û keç hev hildibijêrin. Zewacên xwestina dê û bavan li ber şert û mercên aborî û eşîrî pêk hatine…van salên dawîn, piştî gelek zilamên kurd  edet û toreyên gelên cinar  yên desthilatdar wekî ‘nûjenbûnê’ hildigirin û bi wê şeweyê hewl didin ku serbestiya jinan di  mal û cîvatê de bidin sînor kirin ” Di destanên kurdî de jî em dibînin ku di civaka kurdan ya qedîm de jin bi zorê nehatine mêrkirin.
Mele Mehmûdê Bazîdî jî berevajî Izady, dibêje ku (pirtûka xwe sala 1859an de nivîsiye) “heqê keçên kurdan nîne ku mêrên xwe hilbijêrin. Bav an jî birayê keçikê wê bidin kê divê keçik wî re bizewice. Her çiqasî xwesteka keçikê jî dipirsin lê gotina dawî ne li gor dilê keçikê, li gor gotina dê û bavan dibe.” Beyazidî vê yekê rewa nabîne.
Di qonaxa ewil bigre heta serdestiya dînê Îslamê di nav cîvata kurdan de,  ji ber bandora dînên kurdan yên qedîm ku rê didan mêr û jin wekhev bin  li ser jinê zext û zordarî nehatiye bikaranîn. Ji ber ev kevneşopiyên qedîm hema bêje heta roja îro, jinên kurd li gorî jinên dinên Rojhilata Navîn cihekî bi hêztir û civakî paraztine. Helbet ev yeka li ser biryara zewacê jî hatiye parastin. Di wêjeya gelêrî ya Kurdî de hem mêla dayiksalariyê û hem jî mêla baviksalariyê hatine dîtin.
Zewaca bêdil di dilok, payîzok û heyranokan de
Dilok û heyranok stranên lîrik yên kurt in. Stranên ji dil xuliqî ne. Pirî caran keç an jî xortan, kêm caran jî jin an jî mêrên ku mirazê xwe şanebûne li ser dilketiyên xwe gotine û pirs avîtine ber hev. Cureyek ji stranên evînê ne. Pirî caran jî stranên evîna ku neçûye serî ne. Jixwe evînên bê asteng re ne hewce bû ku bibe stran. Evînên pêknehatî bûne derd û kul bi şêweyekî zargotinî derketine holê. Payîzok jî stranên xemgînîyê ne. Wexta payizan dagerina ji zozanan hatine gotin. Keç û xort êdî ji hev nikarin bi rehetî bibînin, dibe ku sala din qet hev nebînin; keç an jî xort dibe ku bêdilê xwe hatibine zewicandin. Di nav van dilok, payîzok û heyranokan de xort û keç li hember zewaca bêdil sekinîne û her tim gotinên xwe gotine. Lê gelek caran piştî destçûyina dilketiyên xwe êşa xwe anîne zimên ku niha destê mêrê kotî, pîsî heram, netutişt de ne. Mînakên jêrê de bêçaretiya xort an jî keçikê xuya dike. Hin keça ku êdî bûye jina yekî din, hin jî xort ji ber êşa dilê xwe mêr re pirsên xirab dibêjin. Mêr, heram e, kotî ye, kund e, pîs e û hwd. Dîsa tê gotin ku zewaca bêdilî ezeba gorê xirabtir e, mêrê kotî jî ne tê kuştin ne jî tê berdan. Ji bo jinê karesateke giran destpê dike, ew bedew e, xweşik e û hêj “hîva çarde şevî”ye lê ketiye destê ne tayê xwe. Lema bêdilî, bîz û nefreta xwe, wisa tîne zimên;
“ Sed heyf heyfa min xanimê, Bejna kawa-kubar isane, nona îstekana ser taximê, Wey malîno, way gundîno, wextê êvar min tê, kotî şindokî mêra derî vedike, ezê minê nakim berê xwe bidimê.”
“dilê min kanînga sergirtî, Kilî, kotî, şindoyê mêrê min, Tevî komê şêxan û melan, Dest nimêja xwe kir sergirtî, Sûretê min î sor e, Ji gulê, ji gulavê, Şindoyê mêra sûretê min ramûsaye, Devê wî şor bû, sûretê min evdalê Xwedê diqelêşî.”
“ Domam serê Grîdaxê milêda, Heve pezê me maye germa deştêda, Sing-berê domama min isane, mîna birincê Ulexanê, kişmîşê Îranê serbe, qasekî bimîne demêda, Kotî, pîsê mêrê wêya rabû serçev neşûşt loqmek lêda.”
Çend dilokan de jî keçika ku giraniya zewaca bêdil stuyê wê xwar kiriye, pênase dike û tîne ber çavê me gelo zewaca bêdil hest û jiyaneke  çawa ye.
“ Sebrê kulmal, ji Dîyarbekir virda pire, Ji pirê virda Qetirbile, Dagerîyame baxçe bostanê bavê Elo zaza, min çinîbû baqê gule, Keçkê dibê, lawko, zewacîka bêdil ji ezabê gorê girantire.”
“ Ji Amûdê vir de pir e Ji pirê vir de Qitirbil e Ketim bîstanê Bavê Elo Bêdilî ji ezaba gorê xirabtir e”
“ Dilê min hêlîna teyrê lale, Çûme alîyê malê, sebra dilê min ne male, Çûme alîyê odê, sebra dilê min rûniştîye, şindokê mêrê xwera gale-gale.”
“ Bê Beyazê, bejna zirav bejna teye, Dêrê ha li ser dêrê zêdeye, Heyfa teye, heyfa teye, Kotîyê mêra mêrê teye.”
“ Dilê min çîyayê Qertewînê, Baran barî ser Mêrdînê, Kê dîtîye emrada, kê bînaye, kundê kor here rûnê ser hêlîna gogerçînê.”
“ Derdê dila ez pîr kirim, Stêrê çeva ez kor kirim, Qenca ez xastim, xiraba birim.”
“ Meyrê xazla wan sala, wan zemana, wan wexta, wan dewrana, Sûretê Meyrê sore gul-gulî bûn mîna sêva xelatê, tek-teka, xal-xalî bûn, Simbila mine reşe narincî bû, simbêla reş wê ser sûretê Meyrêda bû mêvane, Yarî bi min yarî, Meyremê tu berê xwe bide wî dîwarî, Bêmede, bimirûz, pişta xwe mede pîsî, heramê şindok mêra, vî dewarî.”
Minakên jêrê de jî xort dev ji dilketiya xwe bernade, lê destê wî tiştek nayê, ji Xwedê dixwaze ku ruhê mêrê wê bistîne ku bi vê awayî bikaribe bigihîje dilketiyê xwe.
“ Te li ava van hêsira, Minê nifirekê ber rebê elamê bikira, Bira kotî, şunedê, dewarê mêrê keleş kawa min bimira, Minê rok rojî bigirta, qurbanek jî şerjê bikira.
“ Dêre spîyê xwe ba neke, Derd û kulê min tev raneke, Bira Xwedê ruhê mêrê te bistîne, te helalî canê mike.”
Di diloka jêrê de jî keçik dev ji dilketiyê xwe bernedaye û hêviya xwe nebiriye;
Car caran jî ji ber bêdiliyê, mêrê jinê tê rehmê û jê dixwaze berde, belkî jî jinê di dilê xwe de ev sewirandiye, dilok wisaye;
Champoulet
Champoulet, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Zewaca bêdil di zargotina kurdî de
Zewaca bêdil di dilok, payîzok û heyranokan de
“ Derdê dilê min ne tu derde, Berseriya min kevir e, doşeka min erd e, Kotî, şindokê mêrê min, Sond xariye nava şêxan û mella da, Wê min berde.
Dilokan de gazin ji dê û bavan carna jî dilketiya xwe tê kirinê. Keçik gazinan ji dê û bavê xwe dike ku çima wê nedane dilketiyê wê û bi malê dinê ev dane yekî kal, xerîb û pîs. Dilketiyê xwe jî dike gazin ku çawa nikaribiye wê bistîne an jî birevîne. Li vir de mêrxasiya jinê derdikeve pêş ku, ev dawa revê dike û hember edet û toreyan derdikeve. Tiştekî natirse, dibe ku ji ber revê tevî dilketiyê xwe bê kuştinê jî, lê belê riya din,  mêrekî ne bi dilê wê ye û ew mirina heta hetayê ye.
“ Kanîya gundê me bêbine, Wê şîn bûye gul-sosine, Bira aykê min dê-bavê kawa kubarra nemîne, Çawa min distîne dide yekî dine.”
“Dilê min hêlîna teyrê lale, Cot xezala gale-gale Dê û bavê min destê min girtine dane yekî kale.”
Xaziyana Jorîn
Xaziyana Jorîn, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.