cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Soricik
Soriçik borriyek masûlkî ye, ji gewrî heta gedeyê dirêj dibe. Dirêjiya soriçikê bi qasî 25 cm ye. Firehiya soriçikê 1,5- 2 cm e. Soriçik li paş borîhewa û dil de li pêş birrbirreya piştê dirêj dibe. Rûyê soriçikê bi çîna lînceperde dagirtî ye, rijênên lînceperdeyê madeya lînc der dide nav valahiya soriçikê, bî awayê xurek di nav soriçikê de bi hêsanî xiş dibin. Gava xurek ji gewriyê derbasî soriçikê dibe, masûlkeyên soriçikê girj dibin û xurekê ber bi gedeyê pal didin. Mirov bi serserikî jî bisekine, wê xurek dîsa jî ji gewrî ber bi gedeyê biçe. Ango di nav soriçikê de, livîna xurek ne ji ber rakêşaniyê lê ji ber zora masûlkeyan e. Li gel masûlkeyên peyker, piraniya masûlkeyên soriçikê, ji lûsemasûlkeyan pêk tê. Soriçik du cor lûsemasûlke lixwe digire, lûsemasûlkeyên dirêjkî (li aliyê derve) û lûsemasûlkeyên bazinî (li aliyê hundir). Girjbûna masûlkeyên soriçikê dor bi dor rû dide. Ango hemû masûlke bi carekî girj nabin. Masûlkeyên bazinî ji kotayiya gewrî dest bi girjbûnê dikin beş bi beş girj dibin. Bi ahengî girjbûn û xavbûna masûlkeyên soriçikê wekî perîstalsî bi nav dibe. Aresteya perîstalsiyê ji gewrî ber bi gedeyê ye. Masûlkeyên soriçikê ji cora lûsemasûlkeyan e. masûlkeyên lûsê di bin kontrola sîstema demarî ya xweser de kar dikin. Masûlkeyên soriçikê masûlkeyên xwenewîst in, ango girjbûn û xavbûna van masûlkeyan ne bi desthilatdariya (xwestek) mirov, lê bi awayek xweser rû dide. Demarekoendama xweyî bi cûtin û daqurtina xurekê çalak dibe û masûlkeyên soriçikê pel bi pel girj dike û xav dike. Bi her girjbûnê ,xurek hinekî din ber bi gedeyê dilive. Guhêztina loqêk xurekê ji gewriyê heta gedeyê di nav 10 çîrkeyê de pêk tê.
Soriçik û nexweşiya dilekizê
Li kotahiya soriçikê û navbera devê gedeyê de komek masûlkeyên bazinî yên givêşker heye. Ev masûlke wekî mîna derîçeyek kar dikin. Pêkhateya van masûlkeyan wekî guşer (bi îngilîzî: sphincter) tê navkirin. Gava xurek ji dev ber bi gedeyê tê guhêztin guşer xav in (sist in), lê dema hemû xurek ket nav gedeyê û soriçik vala ma, êdî masûlkeyên guşerê girj dibin. Bi girjbûna masûlkeyan, guşer tê guvaştin û kotahiya boriya sorsorikê dixitime. Bi vî awayê rê li ber paşherika xurekan a ji gedeyê ber bi soriçikê ve tê girtin. Ji xeynî dema verişînê, divê tu car xurek ji gedeyê ber bi soriçikê neherike. Hin caran dibe ko guşer sist bimînê an jî girjbûna wî lawaz be, di rewşek wisa de, xurek ji gedeyê ber bi soriçikê paşdiherike. Xurek û şilemeniya nav gedeyê, ji ber derdana asîda gedeyê, gelek asîdî ne pH a gedeyê derdora 1,5-3,5 e, lê pH a dev, gewrî û soriçikê li derdora 7 e (nêtar e). Heke xurek û şilemenî ji gedeyê derkeve û ber bi soriçikê ve biherike, şaneya dîwarê soriçikê ji asîda gedeyê ziyan digire. Şane û xaneyên ziyangirtî dibin sedema peydabûna êşê. Ev êş wekî şewat dikeve canê mirov. Soriçik di nezîkê dilê mirov de derbas dibe, loma ji mirovê nexweş wetrê, êş ji dilê wî tê, agir bi dilê wî ketiyê û dilê wî dikize. Navê vî nexweşiyê wekî dilekizê (reflu) (bi înglizî: heartburn )tê navkirin.
Jessica Lee (Playmate)
Jiyana wê
Ew endama tîmê Playboy X-treme ye. Di 21ê kanûna pêşîn 2002 de bi gîtarvanê rockê Jerry Horton ji koma Papa Roach re zewicî. Di kanûna paşîn a 2006an de, wê keça wan Amelia anî cîhanê.
Postmodernîzm
Postmodernîzm an jî paşnûjenî bizaveke hunerî û estetîk e ku armanca wê peydakirina şêweyên nûjen e. Di fikirîya modernîzm de tê idîa kirin ku çend naratifên mêzin û berfireh hene lê li gorî postmodernîzm rastîyekî yekbûyî û navendî nîne û di salên nujên de edî ne ihtimal e ku mirov dikare rastîyekî giştî peyda bike.
Postmodernîzm
Alain Robbe-Grillet: “Dinya ne watedar e, ne jî ne bêwate ye, bitenê heye ev qas.” Bi piranî postmodernîzm ji bo piştî sala 1950 tê bikaranîn. Ev serdem, serdama high-tech (Teknolojiya bilind) e. Hêmanên vê serdemê mezaxtin, medya, ragihan û ragihanzanî ye. Tenêbûna mirov, hem bi xwe re hem jî hawirdora xwe re ye. (Albert Camus- Biyanî) Her tişdi nav hev de ye. Pîranîparezî. (Romana Giran) Rastiya mutleq tune. Komunîzm, hildiweşe, kapîtalîzm jî dorîya netewê winda dike dibe navnetewî. Peyva ku herî tê bikaranîn, “demokrasi”ye. Li Tirkiyeyê, Orhan Pamuk pirtûka binav Pirtûka Reş derdixe, ev jî dive sedema niqaşê. Di salên 1960î de Derrida, Foucault, Barthes, Lacan, Lêvi-Strauss, Lyotard û Baudrillard li derveyî bîrdozî nêrînên cuda tînên zimên. Ser felsefeya ziman, xebatên giranbiha derdikevin Nietzsche, bandoreke mezin diafîrîne. Metnên edebî bi metoda xerakirina-sazî tên xwendin. Ji bilî metnê wate tune. Tiştê ku çêbûye ne girîng e, bûyîna vê girîng e. Bi watedarkirina me yî dinyayê watedar dike ve, şuxil xelas nabe. Şêweparastiya mirov tên rexne kirin. Ji bin bandora teorîya atom, kuantum û îzafîyetê dimînin. Tevahî, yê ku ne rast e. Dev ji, ji gerîna “wateyek”ê berdana. Her tiştê bi beramberê vê ve pejirandine lê sentez nekirine. Diruşmên wan “piranîparêz.”e. Di encama negirîngbûna mirov-takekesî de, hemû hevdijî bi tevahî digêjin berzbûneke giyanî an jî “nîrvana”yê.
Vebêjeyê Postmodernê
Li dijî modernîzma bijarteparêz serhildanek e. Eklektîk e(bijarteker), sazîyeke piranîparêz e. Hunermand wekî bizavayê din, girêdayî komekê nîne. Terry Eagleton: “Bîleteke tîrenê jî mirov dikare berhemeke hunerî bihesibîne. Ji ber ku ev li gorî xwendevan diguhere.” Her kes şêweya xwe diafirîne. 1. Ceribanên şêweya avangardîst: Calvino, Robbe-Grillet, Butor, Pynchon, Hasan Ali Toptaş 2. Nezîkayiya populer li aresteyî mezaxê: Umberto Eco, Orhan Pamuk, Suskind 3. Berhemên ku naveroka wan de rengên mîstîk û kozmîk hene: Marge, Piercy, Erendîz Atasu, Coelho, Tamaro 4. Romanên zanîst-honak, polîsîye, serpêhatî ku bi tene ji bo mezaxê hatiye nivisîn: Ayşe Kulin navê Wê: Aylîn Anarşî heye. Postmodernîzm, modernîzma ku serê sedsala 20. de dest pê kiriye û şoreşeke estetîk afirandiye, tîne qalibên elîtîsta modernîzmê dişkîne, piranîparêz dibe, populer dibe. Wêjeya Undergraund(Wêjeya Kaçax) jî derdikeve qada hunerê.
Sêwiriya Postmodernîzmê
Poetîkayeke nû neafirandiye, her tişt ji modernîzmê hildaye. Tê de weklîstîkî heye. Wêje êdî qala jiyana şênber nake, qala xwe, qala çawa pêkhatina xwe dike. Xweza jî vediguhere xwezayeke nav-metnan. Di metnan de sêwirî-sêwiriya raser heye. (Oğuz Atay-Lîstikên Bitalûke) Estetîka beyanîbûn didome. “Her tişt lîstikek e ku li ser rastebana hunerê tên lîstin. Suskind- Parfum, Umberto Eco-Navê Gulê Romana postmodern bi navgîna metnê bi xwendevanan re lîstikeke wekxaçepirsî, wekmamikî dilîze. Îronî tê bikaranîn. Pop-hêma: Hin tişteyên kilîşe, fetîş tên dubere kirin. Orhan Pamuk-Jiyana nû. Aygaz, bayîtiya Arçelik, Cîklet tên dubarekirin. Parodi-pastîj: Metnên din re tên lîstin. Hasan ali Toptaş bi kêzika Kafkayê re dilîze. Hunera avangardîst, ji aliye naverok û motîfê de pey reseniyê naçe. Pey şêwe, honak, sazî diçin. Hunermendê nû jî sergevez, kamil, zexm, ewlemend nîne. Pey zanatî naçe. Bi nêrineke gumanbar jiyanê dinêre û naxwaze xwendevan bin bandora wî/wê de bimîne. Qoziya nêrîna Xwedayî êdî ne derbasdar e. Leheng jî navenda metne nîne û barkêşa wateyê nîne. Leheng ev mirove ku ji figurekî vediguhere fîgureke din û nasnameya wî/wê nedîyarkirî ye. Li cihê “takekesî” peyva “kirde”tê bikaranîn. Romaneke, çîrokeke bêmirov. Rastî dûkel dibe, û rastebana xwendevanan de ji nû ve tê afirandin.
Papa Vîktor I
Vîktor I, Vîktorê 1'em, Vîktorê yekem (jdb. ? -m. sala 198/199 tê zanîn). Bi eslê xwe, tê bawer kirin ji Afrîqa ya. Li afrîa jidayikbûya. Di derbarê wî de çend ku zêe zanîn nebin jî, di derbarê kirinên wî ên weke pîrozkirina "çejna paskalya" û girêdanbûna wî ya bi key Hyginus ve tê zanîn. Ev dema wî de tên ser ziman. Weke yekî ku pirr bi rêez tê nasîn. Ji wê rêgezîya wî, yên ku di karê xwe de jidilba, wî ji kar jî dihilda. Bi vê aliyê xwe ve jî dihat zanîn. Ji ber vê, tê gotin ku wî gelek oldar ji karê wan ên oldariyê kirîya. Dema wî, weke demeka giring a xiristiyatîyê jî ya. Di vê demê de zimanê latînî weke zimanê dayik ê olê jî bûya. Bi zimanê latînî bineter bidest nivîsandina wan hatîya kirin. Viktor I, weke papayê yekem ku bi zimanê latinî dinivîsand jî û bi wî zimanî gelek bineter jî nivîsandina tê zanîn. Çend ku zimanê latinî heta sadsale 4´min bi tememî ji aliyê hinek oldaran ve nayê pejirendin jî, lê piştî wê gava Viktor I re, wê êdî hin bi hin were herê kirin. Piştî sadsale 4´min jî, wê piştre hin bi hin were pejirendin. Di derbarê dîroka wî de zêde nayê zanîn. ne di derbarê ji dayikbûna wî de û ne jî di derbarê mirina wî zêde dîrok nayê zanîn. Li gorî hin dîrokzanna tê gotin di salên 198/199 hatîya bikarhanîn. Lê dîroka mirina wî, weke 201 jî ji aliyê hin dîrokzanna hatîya bikarhanîn.
Ev dema ku ew têde dijî, hê jî, xiristiniyatî weke oleka fermî nayê dîtin û hê jî, leşkerên roma ku wan dibînin digir in.
Molevî Sofla
Molevî Sofla gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Sidoyê Bozo
Sidoyê Bozo, Sidîqê Qarlîovayê, di nava xelkê herêmê de wek Sidoyê Dudeng û Sidîqê Baxçî jî dihat naskirin (jdb. 1954 - m. 2006), dengbêjekî navdar bû ku li gundê Baxçeyê ku bi Kanîreşa Çewlîgê ve girêdayî ye hatiye dinê. Dengbêjekî xwedî dengeke bedew bû, di nav gel de wekî "dengbêjê heftdeng" jî dihat binavkirin. Sedemê vê binavkirinê, dikaribû bi heft dengên cuda bistre. Jiyana xwe zêdetir di Kanîreşê da derbaz kir, li kêleka dengbêjiyê ji bo jiyana xwe birêvebibe karê berberiyê jî dikir.
Hin caran stranên xwe direngand, heya bigire çend peyvên tirkî jî dikir navê de. Ev yeka han herçendî kêm bû jî, ji aliyê hezkiriyên wê ve dihatin rexnelêkirin. Bi daketina gundan a hêzên leşkerî yên PKKê û şer di navbera PKKê Komara Tirkiyê ve civaka berê belav bû û êdî kêfa dengbêjiyê jî nema. Hinek ji malbata wî jî bûn cerdewan (ango korucu) û herçendî Sido li dijî kiryarên wiha derdiket jî êdî nedikarî pê re serîbikişîne.
Sidoyê Bozo di 2006an de li Mezrayê di nava kûl û kederan de jiyana xwe ji dest da.
Rötsweiler-Nockenthal
Rötsweiler-Nockenthal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Sennfeld
Sennfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schweinfurt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
2ê kanûna pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Durriye
Durriye navê gundekî li navçeya Astara ya li başûrê Azerbaycanê ye. Li gund gelê taliş dijîn.
Dîrwîk
Dîrwîk, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Komir, Elkê
Komir, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Playgirl
Playgirl kovareke amerîkî ya ji bo jinan (a magazine for Women) bû ku tê de ji bilî modelên zilam ên tazî yan nîvtazî, gotarên li ser mijarên cuda cuda hatine weşandin. Di navbera salên 1970 û 1980an de, kovar her meh carekê çap dibû û bi giştî ji jinan re dihat firotin, lê beşeke giring a xwendevanên kovarê zilamên gey jî bû.
Molû, Meraxa
Molû gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Playgirl
Dawîntirîn hejmara kovarê di zivistana 2016an de derket.
Étrépagny
Étrépagny, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Kîte
Kîte (carina kite jî tê nivîsandin) biçûktirîn beşa dengnasiyê ye ku ji bi dengdêr an dudengekê dihewîne. Bi giştî biçûktirîn kîte dengê her tîpekê bi xwe ye û kîte ew kombînasyon e ya ku tê de di ziman di yek carê de digere. Wek mînak peyva "av" ji yek kîteyê pêk tê.
Kîteyên vekirî û kîteyên girtî
Kîteyên bi dengdêrekê biqedin ji wan kîteyan re kîteyên vekirî tê gotin: ba, za, da û hwd. Kîteyên ku bi dengdarekê biqedin ji wan re jî kîteyên girtî tê gotin: ax, av, dar û hwd.
Zîzik
Zîzik (bi tirkî: Oya), gundekî bi ser navçeya Şêrwana Sêrtê ve ye. .
Hewsebe
Hewsebe, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Papa Yûhena XII
Yûhena XII (937 - 14 gulan 964), li dêra katalok di navbera salên 955´an û 964´an de bû papa. Di 962´an de bi navê împaratorê Romayî tac danî ser serê keyê alman Otto I. Bi vê jî, pirr tê nasîn.
Navê wî yê ku pê ji dayikê bûya Ottaviano bûya. Bavê wî serokê Roman bû. Navê bavê wî Alberico II. bûya. Ji aliyê dayikê ve dihijê Şarlmanîyan. Bav wî, bi torînên welat sund da xwarin ku taxtê papatiyê vala bû kurê wî werênina li ser. Di 955´an de dema ku bavê wî mir, ew bû serokê Roma. Di sale 955´an de, yanî di heman salê de, piştî ku papa Agapetus II. mir, hê ku 18 salî bû, ew bû papa. Di 2´ê sibate 962´an de keyê alman Otto I. weke împaratorê roma denezend û tac danî ser serê wî. Beremberî wê jî Otto i. êdî Loannes XII week papa nas kir û da nasîn.
Papa Loannes XII. di sale 964´an de ku hê 27 salî bû li roma mir.
Dêreşîş
Dêreşîş, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Schmißberg
Schmißberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
3ê kanûna pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Pomayrols
Pomayrols, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Hozê
Hozê, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Deryaya Krîtê
Deryaya Krîtê (bi yewnanî: Κρητικό Πέλαγος, Kritikó Pélagos) deryayeke li başûra Deryaya Ege, bakura girava Krîtê, û başûra komgiravên Kîkladan dikeve ye. Di rojavayê rojhelatî de jî ew ji girava Kîtera de dest pê dike bi giravên Dodekan, Karpatos û Kasosê re xelas dike. Li rojavaya wê Deryaya Îyon dime, wekî din jî Deryaya Navîn dorpêç kirî ye.
Profesor Challenger
Profesor George Edward Challenger karekterê aşopî ye ku ji hêla nivîskarê brîtanî Sir Arthur Conan Doyle ve hatiye afirandin, ku di romana xwe ya destpêka sedsala 20an de wekî lêkolîner û vedîter dixebite. Lêbelê, ew di sîberê karakterê detektîv Sherlock Holmes ma ye ku ji hêla heman nivîskarê eynî ve hat afirandin.
Li ser kesî
Profesor Challenger di berhema bingehîn Lost World ("Cîhana windabûyî") yê ji 1912an, ku bi gelek zimanan hatî wergerandin û çend caran fîlmandîye. Ew bi jînenîgarek aşopî tête dayîn, ev weha ye ku ew di sala 1863an de li Langs, N.B. (Skotlenda) ji dayik bû, di dibistana amadeyî ya vî bajarî de xwend, pişt re li Zanîngeha Edinburghê jî xwend û ji sala 1892an de li Muzexaneya Brîtanî ye, li wir, ku ew niha wekî cîgirê serokê cêrgeya mirovnasî ya hevberdarê dixebite. Ew wekî mirovekî har û bi tundûtûjî tête diyar kirin, xuyangiya wî ya derveyî ya terrîkiyê rîberdayî ye.
Ejdeha (mar)
Maregîska ejdeha, ejdeha, marê çiya, marê kofî, maregîska rojhilatê, maregîska kefenê, maregîska deqerûpoz,marê bibêvlê deqerû an koremar (Macrovipera lebetina). Ejdeha, cureyekî maregîskên mezin Macroviperae ku li gelek warên Kurdistan,Rojhilata Navîn, bakurê Afrîka ta Kaşmîrê li Hindê dijî ye.
Şayes
Wek ji navê wî de xuya ye ku ejdeha, maregîskek e girs û mezin e. Ejdeha mê digihêje dirêjiya 150 cm (59.1 in) û nêr piçkî jê kêmtir. Serî ejdeha pehn e, sêgoşeyî û têvel an cihê ye ji gerdena wî ye. Bêvla wî glover û deqerû ye ji bergeha wî ya pêşî ye ku loma navî wî bi îngilîzî (blunt nosed) ye. Rengê ejdeha têne guhertin gor binecureyên wî.
Belavbûna erdnîgarî
Maregîska ejdeha li ciyên din têne dîtin: Cezayir, Tûnis, Kîpros, Kurdistan Tirkiye, Sûrî, Urdun, Îsrael, Libnan, Îraq, Îran, Rûsya, Ermenistan, Gurcistan, Azerbaycan, Tirkmenistan, Ûzbêkistan, Qazaxistan, Tacîkistan, Efxanistan, Pakistan û Kaşmîr li Hindê. Lê reportek e heye ku li Yemenê hate dîtin.
Rewşa parastinê
Rewşa parastina ejdeha ne baş ê û di xeterê da ye.
Hîp-hopa kurdî
Hîp-hopa kurdî beşeke nûjen a muzîka kurdî ye û bandora xwe ji muzîk û binçandeya hîp-hopê girtiye.
Pêkhatina hîp-hopa kurdî
Li gorî çend şîroveyan beşa rapê ya muzîka hîp-hopê hinkî dişibe kevneşopiya dengbêjiya kurdan. Yek ji stranên kurdî ku mirov dikare bibêje wek rap hatiye xwendin strana Şivan Perwer a bi navê Kîne em? e. Gotinên vê stranê ji helbesta Cêgerxwîn pêk tên - û ji xeynî dîsgotinê (naqarat) - weke straneke rapê hatiye xwendin. Lê hîp-hop wek beşeke muzîkê di 21emîn sedsalê de hate damezirandin û lewra hê beşeke pir teze ya muzîka kurdî ye.
Hîp-hop bi weşandina albûma Serhado ya di sala 2007an de wek beşeke kete nava muzîka kurdî. Wer xuya dike ku hîp-hop di hunera kurdî de êdî cihe xwe yê metîn dîtiye, û ji ber vê yekê serhildaneke dijwar pêk tîne, mîna ku tola xwe ji zext u zoredariyên li ser çand u hunera kurdî hilbide. Qey lewra ye ku di sedsala 21em de çend komên nû yên Hip-Hopê hatin damezirandin û albûmên wan hatin belawkirin. Meriv kare bibêje ku yekemîn rapperê kurd ê ku nav û dengê xwe ji gelê kurd re da nasîn Serhado ye. Bi stîla xwe ya rapê hunera kurdî hejand û bi awayeke bêhempa ciwanên kurd di bin tesîra xwe de hişt.
Xinzorik
Xinzorik, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Eric Allin Cornell
Jînenîgarî
Li zanîngeha Stanford University perwerdeya fîzîkê dîtiye û piştî bidawîkirina di sala 1985î li bajarê Cambridge bicihbûye. Sala 1995î bûye profesor. Ji sala 1994î virde li National Institute of Standards and Technology NISTê dixebite. Zewicî ye û du zarokên wî hene.
Kendava Meksîkê
Kendava Meksîkê deryayeke qiraxî ye ku di Okyanûsa Atlantîk de li bakurê rojavaya Deryaya Navîn ya Amerîkayê dimîne. Kûrahiya wê deryayê heta 4.375 m dadikeve.
Beravên wê yên bakurê rojava, bakur û başûrê rojavayê DYAyê (dewletên Florîda, Alabama, Mîsîsîpî, Louisiana û Teksas) û başûr û başûrê rojavayê Meksîkê (dewletên Tamaulipas, Veracruz, Tabasco, Campeche, Yucatán û Quintana Roo) in. Li başûrê rojavayê Kendava Kûbayê heye. Ew ser Tengava Florîdayê di navbera DYA û Kûbayê de, re bi Okyanûsa Atlantîk ve û Kanala Yukatanê di navbera Meksîk û Kûbayê de û re jî bi Deryaya Karîbê ve girê de ye.
Rûerda Kendava Meksîkê 1.600.000 km² ye.
Kendavika Campecheyê
Kendavika Campecheyê milekê Kendava Meksîkê ye. Çemê herî mezinî tala kendavê dibe çemê Mîsîsîpî ye.
Papa Klement I
Klement I, Klementê 1'em, Klementê yekem bi navê Klemens Romanus jî tê zanîn. di rêza çeremîn de cihgirê.
Di derbarê jîyane wî de zêde zanîn di dest de nîn in. Di derbarê dema berî wî de jî hindik zanîn heya. Di derbarê dema Papa Petrûs de ku matranê roma bû û dimeşand, di derbarê wê hinek zanîn heya. Di metranîyê de mertebe Azîztiyê jê re hat layîq dîtin. Wî, di dema xwe de xiristîyan ji mirovan re bi zimanekî vekir û baş ji mirovan re hanî ser ziman. Dikir ku xiristiyê bi mirovan bide hês kirin. Ev yek pêk dihanî jî.
Matarîsan
Matarîsan, Hevde, Kozik (bi tirkî: Çakmak (2008), Sığırcıuşağı ) yek ji gundên Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Papa Klement I
Tê zanîn ku wî di dema xwe de hêskirin û hûrmet ji mirovan girtîya.
Matarîsan
Gund berê ji çend mezreyan pêkdihat. Niha bûye yek lê hêj jî navên mezreyan (Matarîsan, Hevde, Kozik) tên bikaranîn. Dewleta Tirk hemî navên berê qedexekirine û navên tirkî pêvekirine.
Papa Klement I
Papa Petrûs, piştî ku hat kuştin û weke pekrawan hat denezendin, piştre weke papayê dûyemin Lînûs Anakletus hat li cihê wî. Li gorî ku tê zankirin û ankû taxmin kirin, Doza paptiyê hatiya. Lê ew weke yê herî dilvekirî û rehet hatîya dîtin.
Matarîsan
65 km ji Erxewanê û 130 km ji Meletiyê dûr e. Bilindahiya erdê wê ji rûyê deryayê 1.500 m ye. Axa wê ne biavî ye û pirsgirêka avê heye. Bi navê Kinik mezreyeka wê heye. Li dora 40-50 mal lê dijîn û nifûsa wê nêzîkî 300 e. Li tevahiya herêmê xwepişavtin gelek bipêşketî ye û axavtina Kurdî rojberoj kêm dibe. Aborî li ser xwedikirina ajalan e. Gund gelek koçber dide.
Papa Klement I
Mezhebîtî
Di dêra Anglîkan de û dêra Lûthervanan de, sadsala ku ew ji nû ve ava bûyî, weke "azîz" hatîya dîtin. Piştre, di salên piştre dema ku hat pekrawan kirin, weke yê ku 12 azîzan ku hatîya hasibandin û weke azîz hatîya denezendin. Dêra ortadoks, rojên 24-25 kanûnê weke çejna wî pîroz dikin.
Papa klement I, di nameya xwe ku ku pirr baş tê zanîn û nasîn de ku ji bawermendan re nivîsandiya, alikarîya bi xizanan re, alikarî û pişgirî li hevdû û hwd hanîya ser ziman û ji wan xwestîya ku bikin. Weke papay yekem u bi tacê û cil û bergên papa ku tê dîtin û nasîn a. Wî pêşî, tac danî ser serê xwe.
Kuştina wî
Di kiştekê de tê kuştin. dijberîya roma hê li bawermendên xiristiyan hebû. Kişta ku diçê Afrîqa, bi awayekî pirr hovana hat qatil kirin. Yên ku ew kuştin jî komek hovên romalî bûn. Şeklê ku ew pê hat kuştin, ew bû ku çapa kiştê avêtina qirika wî û ew avêtina bahrê de û bi wê rengê bi kiştê ve dan kişandin û bi wî rengî re kuştin. Di 24´ê kanuna 99´an de ew hat qatil kirin.
Mûsadiriq
Mûsadiriq gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Çendayî
Çendayî di amarê da jo bo meyzandî û di matematîkê da jî ibo guherok ên ko bihên pîvan bi kar dihê. Hatin pîvan wate jimartin, an jî pîvan bi alavên pîvanê.
Seydxan
Seydxan, gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.
Kendavik
Kendavik (Îngîlîzî:, Bay) ew ketina avayê nav reşahî re tê gotin.
Krom
Krom (, ji ) metalek û elementek e.
4ê kanûna pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Bolciye
Bolciye, gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye. Siyasetmedar û serokê Partiya Gel a Komarî, Kemal Kılıçdaroğlu li vî gundî ji dayik bû û mezin bûye.
Cewmîş
Cewmîş (bi tirkî: Gümüş), gundekî bi ser navçeya Şêrwana Sêrtê ve ye. .
Kervan
Kervan (bi tirkî: Hanköy), gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.
Amelia Earhart
Amelia Mary Earhart ( - de weke mirî hate îlankirn) balafirvaneke amerîkî bû.
Amelia Earhart li Atchinson, Kansasê (DYA) hatiye dinê. Ew jina pêşîn bû ya ku di sala 1932an de bi tenê ser Atlantîkê navbera Newfoundlandê û Walesê firiya. Dû re di 1935an de ji Hawaiiyê heta Kalîforniyayê jî firiya. Di 1937an de bi firokeya xwe dest bi gerîna li dora dinyayê kir û di roja 2ê tîrmeha 1937an de dema bi ser Okyanûsa Mezin de firiye balafira wê nêzîkî girava Howlandê winda bû û ji nû ve nehate dîtin. Mirina wê bi awayê fermî di 1939an de hate tomarkirin.
Amelîa Mary Earhart! Yekemîn balafirvana jin a ku li ser Atlantîkê navbera Newfoundlandê û Walesê firiya. Jiyaneke bi serpêhatiyan re dagirtî di 24ê tîrmeha sala 1897an de li bajarê Amerîka Kansasê destpêkir. Amelîa hîn di zaroktiya xwe de xwedî dileke maceraperest bû. Ji ser daran ne dihat jêrê. Her tim dixwest hevraz biçe, bigîhe jiyana li ser ewran û baskên xwe azad bike.... Piştî dibistana destpêk û ya navîn, dev ji zanîngehê berda û ji bo dermankirina birîndaran di dema yekemîn şerê cîhanê de li nexweşxaneya leşkerî ya li Kanada bû hemşîre. Piştî vegera Emerîka li Bostonê demekî jî xebatên civakî meşand. Di nava 6 heyvan de, bi pereyên ku di wê demê de top kir, di sala 1921ê de dest bi perwerdeya firanê kir.
Di sala 1929an de Amelîa bû yekemîn serokê rêxistina balafirvanên jin a bi navê 99. Di sala 1928an de balafireke Avro-Avîan kirî û dest bi serpêhatiyên xwe kir. Bi balafira xwe ya nû tevlî gelek pêşbirk û festîvalan bû û hunerên xwe yên firanê pêşî hemû cîhanê kir. Amelîa piştî rêwîtiya xwe ya di sala 1932an a di navbera Atlantîk û Îrlandayê di cîhanê de deng veda. Piştî vê bûyerê Amelîa gelek caran tenê bi serê xwe rêwîtiyên dirêj pêk anî û di navbera Amerîka û Ewropayê firiya... Her rêwîtiya wê dibû nuçeya serete di çapemeniya cîhanê de. Lê belê Amelîa hîn ne gihiştî bû armanca xwe ya mezin. Bi piştgiriya Zanîngeha Purdue Amelîa dest bi amadekariyên xwe kir. Armanc: tenê bi serê xwe li derdora cîhanê bifire... Di wê demê de ev bûyer serpêhatiyeke gelek bi xeter bu, ji ber ku teknolojiya hewageriyê hîn ewqas pêş neketîbû. Lê tu tişt nikarî bû Amelîa rawestîne... “ Hewl bidin min fêm bikin...
"Pêwiste ez vê rêwîtiyê pêk bînim. Divê ez ji bo tehaviya jinan pêkbînim.. Ji ber ku divê jin jî bikarîbe wek zilaman her karê bike. Eger ez bi ser neketim, wê demê ev serpêhatiya min wê ji bo gelek jinan bibe sedema armancên mezin”
Di 17 adara sala 1937an de Amelîa dest bi cerbandina yekemîn kir, lê belê ji ber pirsgirêkên teknîkî fira xwe di nîvî de qut kir... Di 1ê tîrmeha sala 1937an de careke din hewl da gera xwe li derdorê cîhanê pêk bîne... Vê carê her tişt amade bû û wisa xuya bû ku wê bi ser keta... Tevî rêhevalê xwe yê teknîkî dest bi fira xwe kir... Rêwîtî 2556 mîl bû, lê belê piştî 800 mîl têkiliya di navbera balafira Amelîa û qûleya kontrolê qût bû... Amelîa wê demê li ser okyanûsa Pasîfîkê difiriya... Careke din tu xeber jê nehate stendin...Piştî lêgerîneke berfireh ya 2 sal dewam kirî Amelîa Earhart û hevlê wê mîrî hatin îlankirin..Hîn jî kes nizane ka çî bi serê wê hat û çawa wûnda bû...Rêwîtiya Amelîa Earhart li ser deryayên kûr bi dawî bû.
Zimanê osetî
Zimanê osetî ( / Iron æwzag) yek ji zimanên îranîyî ku li Qefqazê,  Rûsya (Alanistan Bakur) û Gurcistan (Alanistan Başûr) û li herêmên Alanistana têye axaftin. Ew rojhelat-rojavayî dibe du devikan û rojhelatî Îronî û roavayî jî Dîgorî e. Axêverên vî zimanî dorê 700 hezar kes e.
Zimanê osetî (îronî) heta qewmeka kevinê Alanên ku, ji Sarmatiyane dihatin. Zimanê alanî bi yaxnobî ve du zimanên zimanê bakur-rojavaya îranîyê ku têye axaftin. Lê ew tenê zimanê sarmatiyê ku îroj têye axaftin.
Alfabe
Di zimanê alanî de ji sedsala 19'an vir ve alfebeya kirîlî ya ku ji 35 grafeman pêk tê, têye bikaranîn: ew 26 tîpên bêdeng, hef tîpên bideng û 2 dîftongan pêk tê.
Navbera salên 1923 û 1937'a alfebeya latînî ya ji van tîpan pêk dihat jî hatibû bikaranîn: A/a, Æ/æ, B/b, C/c, Č/č, D/d, E/e, F/f, G/g, H/h, I/i, J/j, K/k, L/l, M/m, N/n, O/o, P/p, Q/q, R/r, S/s, Š/š, T/t, U/u, V/v, X/x, Y/y, Z/z, Ž/ž
Rebet, Serdeşt
Rebet, yek ji bajarên eyaleta AzerbaycanaRojava (Urmiye) û bajarekî binavûdeng a kurd li Îranê ye. 1546 m bilindahiya wê ji ruyê avê ye. Ew li bakûrê rojavayê Îranê li parêzgeha Azerbaycana Rojava.
Xelkê Rebet bi zimanê kurdî zaravayê mukrî dipeyivin u eşira Gewrek(Gawerk) we navceya da dijin.
Piraniya xelkê Rebete ku pêtir ji 20.000 e kurd in.
Korawa
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 532 kes (120 malbat) bûn.
Dylmady
Dylmady navê gundekî li navçeya Astara ya li başûrê Azerbaycanê ye. Li gund gelê taliş dijîn.
Çamûrek
Çamûrek, mezreke girêdayî gundê Yereskê ya girêdayî Nazmiyeyê ye.
Torane
Torane, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Plankenfels
Plankenfels şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bayreuth li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Memeşîr
Memeşîr gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Cemal Gürsel
Cemal Gürsel (jdb. 1895 li Xinûsa Erzîrome, bakurê Kurdistanê - m. 14ê îlonê 1966, li Enqere, Tirkiye), serokkomarê Tirkiyeyê yê çaremîn bû. Ji 27ê gulanê 1960 heya 28ê adarê 1966 serokkomarî kiriye.
Cûntaya leşkerî
Di de artêşa Romê dest dide ser desthilatê, ango cûntayeke leşkerî pêk tê. Parlamen, hikûmet tê betalkirin. Li seranser Tirkiye û bakurê Kurdistanê siyasetmedar tên girtin. Serokatiya vê cûntayê Cemal Gürsel dike. Yek ji giregirên vê cûntayê jî, giregirê nîjadperestiya tirk, Alparslan Türkeş e ku di cûntayê de berdevkiyê dike.
235 general, 3500 serbaz, 1402 dersdarê zanîngehê, 520 dozger û dadger ji peywirdariyên xwe tên dûrxistin an malnişînîkirin. Li bakurê Kurdistanê zilm û zordarî tê kirin, asta pişavtina kurdan tê zêdekirin. Berê tenê li navendên bajarên mezin tirkî dihat bikaranîn, lê di dema vê cûntayê de bo cara pêşîn, tirkî dikeve navendên bajarok an navçeyan jî. Di salên 2000î de, îcar tirkî dikeve gundên Kurdistanê jî.
"We kurdekê dît, tûfê rûyê wê bikin!"
Biryara komkujî, koçberkirin, pişavtina kurdan de rola wî jî gelek bû. Bangewaziya "We kurdek dît, tûfê (tûk) rûyê wê bikin!" a wî bû. Ev slogan heya salên 1965î di pîrozbahiyên fermî de li dîwarên bajaran dixemiland.
Pont-de-Salars
Pont-de-Salars, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Pirana
Pirana, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Pont-de-Salars
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Kîlometre kûb
Hindirê kîlomitir ya km³ yekeyeke hinidir e. Hindirê kîlomitirek
Rînka
Rînka, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
La Ville-aux-Bois
La Ville-aux-Bois, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Gergerî
Gergerî an Şikakî navê eşîreke şebekan û êzidyan e.
Şebekan
Di nava eşîrên şebekan de ev a herî mezin e. Gergerî qasî heft gundan de jiyan dikin. Tê xuyandin ku navê vê eşîrê kurdî ye û koçeriyek (reduplication: gergerok <ger) wan ya di demên borî de nişan dide. Ji gergeriyan re şikakî jî tê gotin.
Herwiha li bakûrên warê şebekan, li herêma Botan jî eşîreke kurdên kurmancîaxiv bi vî navê heye. Gergeriyên li Botan îdîa dikin ku qebîleke şikakan e, yên ku di Şerefnameye de li ser eşîrên Botan hatine jimartin. Dîsa, çawa ku tê zanîn, li Dêrsimê jî eşîreke kurdan bi navê Şavak heye. Manendiya navê wan bi navê şebekan (belê ji vanan re şabak jî tê gotin) re xuyayî ye. Dibe ku dengê -b- û -v- hatibine veguherandin. Di vê kontekstê de pêwendiya vê eşîrê jî bi êla Şikak re gelekî balkêş e. Heta navê Şavakan ê xwemalî Şikakî ye.
Êzidî
Êla Gergeriyan di nav Êzdîxanê da Pîr bûne. Niha dijîn Şengalê, Qafqasyê û Elmanya yê.
Herêma Rojava, Ûganda
Herêma Rojava Herêmekî Ugandayê ye. 19 navçeyan pêk tê.
5ê kanûna pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Singebîr
Singebîr (bi latînî: Pectus excavatum) yek ji anomalî û nexweşiyên hestî ye ku pirranî jidayîkbûnê tê.
Lîsteya kesên ku çûne ser dînekî din
Lîsteya kesên bûne Misilman
Ev lîste a Ew kesên navdarên pêşyê ne misilman (xiristiyan, cihû, budîst, ateîst û hwd.) bûne dûra bûbin misilman têdene
Papa Înosentiyûs III
Inosentîyûs III, (jidayikbûn: 1161 - mirin: 1216) navê wî yê jidayikbûnê Lotario de' Conti di Segni ya. Ji 8´ê Çileya 1198´an heta sale 1216´an papatî kir. Inosentîyûs III. sefere çaremin a xaçîyan jî bo ku li ´ardn pîroz´ bibe pîroz kirîya. Lê piştî hewldane papa ku artiş ava bû, piştre berê xwe dan venedîkê bi Enrico Dandolo ku wê berê wê dide kifş kirin, wê bikin ku herîna bi ser konstantinopoles ku wê herêmê bikina bin sehetê xwe de û bi wê re seferê bidina dest pê kirin û bi serbikevin.
Tê gotin ku yê ku konsîla Laterano levdayî li hevdû jî ew a.
Singerçîn
Singerçîn (Pectus carinatum) yek ji nexweşiyên hestî ye û pirranî jidayîkbûnê tê.
Heger kezebê yan organeke din biêşîne yan bisînorbike, li terapiyê tê gerîn. Hin caran ji ber ki pirsgirêkên estetîkî dertîne, bêî êşê jî nexweş dixwazin operasyon bikin lê bijîşk xwe nadin ber. Heya probelemên mezin derneynin, operasyon li dijî sinca bijîşkiyê ye. Li cem ciwanan, bi taybetî li cem keçikan dikare bibe sedemê hin pisrgirêkên psîkolojîk.
Şêx Ebdulezîzê Geylanî
Şêx Ebdulezîzê Geylanî, Sedsala 12'an, kurrê Ebdulqadirê Geylanî ye. Zanayekî ola Îslamê bû, şagirdên bavê xwe bû.
Ew pişikdarê şerrên Xaçperêstan bû. Di sala 602'an li mişextî mir û gorra wî li bajarê Akrê ye.
And, Şêrwan
And yan jî Gundê Andê (bi tirkî: Doğruca), gundekî bi ser navçeya Şêrwana Sêrtê ve ye. .
Melaqasim, Meraxa
Melaqasim gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Veraniz
Veraniz, gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.
Zîna
Zîna di îslamê de têkiliya zayendî ya derveyî zewacê ye. Kesên ku zîna kirine divê bi îradeya xwe tevbigerin da ku zîna were hesibandin. Sûcdarkirina kesekî bi derewa Zîna jî di Îslamê de sûcekî mezin e.
"Qet nêzikî Zîna nebin. Ev karekî xerab e û dê rê li ber xerabiyên din veke." Suretî Îsra, ayet 32.
Dayik
Dayik, weke jin pêşî keçik a. Ew keçik û ango dot ku ew mezin bû, wê bi bûyîna zarokên wê re wê bê dayik.
Şanoya kurdî
Şanoya Kurdî
Ew qaîdeyeke taybetiye li ser jiyana gelan di çarçova zanyarî de ku lêgerîn çêbibe bê mafê civakî, çandî, ramanî û olî durişmê wan nayê navê û serlêdana dîrokî jî pêwiste. Ew neteweyên ku di bin desthilatdariya mêtingeran de ne, karakterên wan jî tê guhartin, her roja dibore ew ji xwe bixwe dûr dikevin.
Kurd û şano
Jiyana kurdan, durişmê kurdan rabûn û rûniştin, serpêhatiyên wan ew bûyerên ku têne zanîn û hatine nivisandin ew bûyerên ku bi şîrove û kilaman û destanan tê ziman şiklê kuştina ewan bi xwe şewata dile û Trajediyeke mezine, ew neheqiya ku li kurdan hatiye kirin Reşik nikarin di xewnaa xwe de bibînin. Dujminên kurdan ne mîna dijminên Reşikan a hindiyan a gelên bindest ên dinin,îngiliz dewlemend bûn ketin Hindistanê keda ewan xwerin lê çand-huner û zimanê ewan qedexe nekirin. Zordestî li ser baweriya ewan a olî nekirin. Tirk û ereb û fariz ne wisa ne nijadperest û kevneperestin. Bi zordestî kurd kirin misilman û zimanê erebî farisî û tirkî elimandin. Yên ku qebûl nekirin kuştin serê ewan jêkirin,bi zindî xistin nava agir gelek tade lê kirin ku kurdbûyinê tunebikin. Di wî warî de serketin. Hemû ew serpêhatiya kurdan li gor bîr û baweriya min mijarê şanoyê ye.
Kurd û Şano gelek dişibin hev. Ez dikarim vekirî bibêjim Şano di warê mijaran û bûyeran de bê kurdan nabe!
Molîbden
Molîbdên (, ji ) metal û elementek e.
Şanoya kurdî
Kurd û şano
İddia dikim; Jiyan û buyerên kurdan hacetên şano yê taybeti ne. ew durişm bi nuve xwe bi xwe jindariya şano ye. Gelek hususên din ji hene şiroveyên kurdan bi taxlidkirinên heywanan /fabil/tê holê. Gelek destanên mede wek Mem û Zîn, Ferhad û Şirin, Siyabend û Xecê û cejnê netewi Newroz. Dîsa lîstikên gel, folklor û reqs û muzik her tişt li gor rêgehê şano tê ziman.Lewra dıxwezım mıjareke wek minak péşkeş bıkım,;Kalemérek Kurd xudané 7 (heft) xortan e.Xorté mezın bı karé cot dıke lé rojeké çend xort jı gundeké dın tén lı balé û bı ewanre şer dıke û seruçavén vi hur dikin diçin. Rojeke din birayê wi a bıçuk dıçe ber naxıré ew ji bı lév û pozé xwin dızıviri mal,rojeki dın bırayé heri pıçuk ji şeré dıjmın para xwe dısıtini û tê mal bavê ewan heft xortan bı halé zarokén xwe gelek xemgîn dibe û ewan dicivini. heft daran (ço) dide desté ewan û dıbéje ka hun her yek ew darê ku destê wedeye bışıkinin,heft xort darén ku jı destandane dışikinin.vé cara Kalemér heft daran dıde ser hev yek dıke û dıde desté lawé xwe yi mezın û jére dıbéje 'ka ewan heftdarén ku mın daye ser hev bışıkine) xort dike nake dar nayên şikandin û kalemêr dikene û zarokên xwere dibêje 'her wek ku hun heft bıra mina ewan daran yek bın tu kes nikare zora we bıbe!) Balam tıştén halo di nav kurdande gelekin û hemu ji mıjarê şano a tabii ne...
Baweriya kurdan a berê Zerduştiye. Bi zori bune misliman, û li gor hukmê mislimaniyê çêkirina resiman û taxlidkirina tiştan qedexe ye divê putperesti tête huliqandin, ew ji dijminê mislimaniyê ye. Di Quranê de û pirtukên rumet de Kurd wek dijmin hatine qebulkirin û nalebarin. Ji ber ewan sedeman bi her awayi nehiştine ku kurd pêşkevin.
Hin leyîstikên şano a nivîsandin
Bi taybeti min dixwest lêkolineki dijwar di çerçeva zanistiyêde pêk binim u Şanoya Kurdi ji mirinê azad bikim. Mixabin her tişt li me hatiye tunekirin. Hin astengên din ji hene ew ji di wari zimanda nakokiyeki yektaye u mirov nikare ji navde derkeve. Welatê kurdan di nav çar dewletande hatiye parçekirin, kurdan gelek xebatên vêje yi afirandine lê bi zimani Erebi-tirki u farisi. Ji ber ewan sedemên giring Lêkolineki seranser em nikarin bikin. Divê ew berhemên ku ronakbirên Kurdan nivisandine ji erebî, ji tirkî, ji farisî bête qulibandin u bi zimanê zikmaki be. Kêmasiyeke din ji heye ew ji devokên ku bi soranî, bi zazakî, bi goranî têne nivisandin tev astengin. Yekitiya ziman ji pêwist e. Min gelek nivis u buyerên ku li ser Şano hatine afirandin ji zimanê Erebi u farisi qulupand Kurdi a latini. Divê ew baş bêne nasin u li ser ewan kokan bingeha şanoya kurdi nu ve bê huliqandinê.
Min nivisên Fadil Jaf ji berhevkir u ew çavkaniyên ku ev salix dide ser ewan rawestiyam. Ew her wek pisporê Şano Li Norveçê di kovara Nytt-oslo di sala 1986 ê de li ser şanoya kurdi nivisandiye u iddia dike ku 'Xebata Şano; di dawiya salên 1800ande u despêka salên 1900 ande ji Ewrupa hatiye Rojhilata Navîn. Ew iddiayeke ne zanyari ye u ne mümkine. Ji bo ku xebata şano xebateke çandiye demê ku Çanda neteweke, neteweyeke din bike bin bandura xwe divê bê ixraçkirin ji bo ixraçkirinê ji gelek sedemên Abori-civaki u siyasi hene. Ta demê ku netewê kurd derbazi jiyana civaki bu ye heya iro di bin bandura çend dewletande maye u hatiye metingehkirin bi her avayi bandura dagirgehkaran tesirê jiyana ewan kiriye disa ji mirov nikare ji ber xwe bêje ku tesira Ewrupa heye, ji ber ku Kurd di dirokêde neteweyeke kevnarin. Ew dayin u sitandina çandi bi rêça abori u bazirganiyê divê ango welatê ku ciranê hevin ji navhevde dijin dikarin bidin u bistinin. Herwek Kurd u tirkan-kurd u ereban-kurd u farisan. Gelek vekiri ye ew bi her avayi tesir li hev dikin.
Bordikêl
Bordikêl, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Şanoya kurdî
Hin leyîstikên şano a nivîsandin
1) Di sala 1919 ande Kurdeke navê xwe Abdul Rahmiye destana Memê Alan dike mijarê şano u dileyizi, rêgeha kevnar a yewnani xwere dike rêber. Di salên 1918-1919 anda li Istenbolê komela jinên kurd du listikên şano tinin holê (çavkani;Jin) mixabin ew çi listikin u bi çi rêgehi hatine afirandinê u mijarê ewan çiye nayê zanin. Di sala 1930an de Kurdên ku Rusyayê perwerde bune li bajari Elegezê detemsilê Mem û Zîn dileyizin. Di sala 1931an de Ereb Şemo listikeki bi navê (Koçekên derewin) amade dike u tê listikandin. Di sala 1934 ande Ehmedê Mirazî 'listikeke bi navê (Zemanê çuyî) dinivisini. Di sala 1946 ê de dema Komara Mahabatê de listikek bi navê 'dayîka Niştîman'tê afirandinê. Mirov dikare her wek Melodrameke politik bi nav bike.
Dîsa Niviskarê hemdem u nemir Musa Anter di sala 1959an de berhemeke şano bi navê 'Brina reş' dinivisini (çavkani: Berbang). Di salên 1970 an virde li Rusyayê ronakbirên Kurd karê şano pêş dixinin u di wê demê gelek berhemên nu têne afirandin ewan yek bi yek rêz dikim; Beqelên têyrê elegezê-Ker u kulikê silemanyê-reva jinê-zevaca bê dil-sinko qiza xwe dide mêr u gelek berhemê din him li meydana listikê him ji wek Piyes (şirovekirin) di Radyoya Erîvanê de hatiye bi karanin. Di ewan salan niviskarên kurd gelek mijarên şano ya navnetevi ji qulibandine ser zimanê Kurdi wek berhemê Gogol 'hesêbgêr' wek berhemê Victor Hugo 'yên bêçare (belengaz)'. Di ewan salan li Silemanyeyê dibistana Huner tê avakirin u ji bo pêşde çuyina şano u lîstikvanan roleke mezın dıleyizi.Wek Emin mirza kerim; berhemén ku bı navé 'şoför''zerrin' u 'qerar u dawi' dı afırini.Rejisoré bı nav u deng Refik çolak 'Molyer' é dıxe ser meydana listıké.U dısa jı bo Zarokan nıvıskaré şano Omer A.Rahim berheme ki bı navé 'Ked'dınıvisine u sımko Aziz wé berhemé şano dıke.(çavkani;Fadıl jaf;Kurdistan nztt.1986 rupel;44-45)
6ê kanûna pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Şanoya kurdî
Hin leyîstikên şano a nivîsandin
Dısa dı salén 1970-1972 ande gelek mıjarén şano wek piyesén Radyoyé hatıne zıman.'eloyé newérek'xecé u ziyabend.. dısa ewan salan lı Kerkük é selman Faik (dayéké şehit'peşmerge kotayi-derbegi') bı ewan listıkan bı régeha rojava karé şano rahıştiye merhaleyeke bılınd..(çavkani:APN,press ajans X.Baran lı Swéd) Ronakbirén Kurd niqaşén dıjwar lédıkın seranser jı bo Şano! Mıxabın demé ku mirov bı hususén zanısti ewan niqaşan bınére hın iddiayén puç wır de naçe,lı gor bir u baweriya mın u tecrubeyén mın a emeli ew listık én ku jı méjve heya iro hatıne şanokırın; şıklé ewan a régehi,şıklé naveroké u armancé listık u xurtbuyina listıkvanan wari huner u naverokéde ne dı çerçeva huneré a rındbuyinade ye.Lı gor sékoşeya listık-listıkvan u temaşevanan tıxubén Şanoya Kurdi gelek teng e.jı bo ku Metingehkaran jiyana me  a cıvaki bé zanyari,bé diroki u bé huner hıştıne u    kambaxkırın e .jı ber ewan tehluke u sedemén giring ew listıkén ku jı méjve hatıne şanokırın bé rexnekırın u bé régeh u bé desthılati çé bune.İro em nızanın ku ew listık bı çı sazumana Şanogeh,bı çı hacetan,cıl u coran. bı çı ronahi yé hatiye holé,naverok u estetik (cıvani) u şıkıl u bı taybeti listık-listıkvan u temaşekar lı gor sékoşe ya régeha şano çawa hatiye afırandıné..dı nav bist salén çuyi de cıvaté kurdan ketibu lı bın bandura ramaniya şohitiyé (tevgera sosyalizm u kominizmé) u dı ewan salan ew kovar u rojnameyén Kurdan  u pırtukén ku hatıne çapkırın bı kerema xwe hemuyan temaşe bıkın ma tu nıvis hatiye lé kırın lı ser şano ango huner (ez qala nıvisén ku bı lé kolinan  u dı wari régeha zanyaride hatıne afırandıné dıkım)tunın.lé gengeşiya ramani a siyasi lı ser ramaniya marx-lenin-mao u her weki dın gelekın.ma tu dıbé ev pıspor.én nemır u nav u deng bé çand u huner ın. daku kurdén me dı wari huner u çandi de nıkarın pesné ewanan bıdın!.Ew kevneşopiya gengeşiyé ya réxıstınén Kurdan her wek nakokiyeki mezın bu bela seré me u gelé kurd.u bist salén me yi zerin bedılhewa çu!jı bo ku sazumanén kurd yén siyasi her tışt lı gor mıjaré siyaseté u propagandayé (bangeşe) u bébername afırandın,;tevgera çini lı welatén serdest (kapitalist) dıbe.mıxabın Sazuman u Réxıstınén Kurdistani ew ramani xıstın dı nava cıka Kurdistan u lı gor hususén zanısti welaté kurdan bındeste u hatiye metinkırın u hacetén serdestiyi tunın u  şunde maye..u tevgera çini lı kurdistané nayé meşandın jı bo me tevgera netewi dıvé...
ŞANOYA KURDÎ A NETEWÎ U HIN TÊZ
Dewlemendiya me ya netewi her wek di çerçeva 'zanistiya gel' de béte ditın u dıvé nu ve bé béjıng kırın u yén ku xebata çand u hunerde jirin lı ewan xwediderkevın u alikarbın ew mesuliyet ne karé şexısan e karé dezgehén sazumananın.Ew xabatanan bı léger u lékolinén cıvaknasi-diroki -erdkolin u bı şıklé jiyana ruhi té meydané.
Şano dı nav avahiya jorın de dı nav tevgera çini cih dıgıre u pévejoya dirokide dı bın hukımraniya desthılatan de jı bo meslehatén ewan hukımranan hatiye bı kar anin.xeyni wé réyén  dı hın réyén azad de ji péşde çu ye.Lı gor gotınén bav u kalan ('dınya =gerdun= şanogeh ye u mirov ji listıkvanın té de dı leyizın')bı maneyeke dın şano;yén ku dıxwezın xwe u gelé xwe péşve bıbın,hin bıkın dıji bédadi u neheqiyé derkevın u dıji zordestiyé rawestın bı keda ewan kesan ava u jin dıbe.
Şano ya netewi danustandınén bı şexsi-herimi u cıvaki dı pévajoyéde bı lékolin u légerinén zanısti héja dıke u yekitaya armancé netewi xurt dıke.bı xwe zelalkırına buyerén çuyi u tégihıştına pévajoya nu mıjara şano ya netewiye.
lewra dıxwezım hın téz an réz bıkım.
a)Şanoya netewi féde dıde;jı bo yén ku dıxwezın kémasi u şaşıtiyén ku jiyana beré de çébune u sedemén evan derdıxınin holé u pé nérinén teze hin dıke.
d)Hunermend ji karkereki bı ramanan e.jı bo péşketına cıvaki u mirovan dı wari huner u çand de bı keda xwe xebat dıke. bı cıvani jiyané dıguharini. bı raman u huner Şeré xırabiyé dıke..
Sersîlavkê
Sersîlavkê, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Papa Înosentiyûs VIII
Papa Înosentîyûs VIII, bi navê Giovanni Battista Cybo ji dayik bû. Papa Înosentîyûs VIII. [jidayikbûn: 1432 - mirin: temûza 1492´na) a. Ji sale 1484´an heta mirina xwe papatî kir.
Papa Ûrban V
Ûrban V (Urbanus V), (jdb. sala 1301 - m. kanuna 1370), navê wî yê jidayikbûnê Guillaume Grimoard a, ji sale 1362´an heta 1370´î bû papa. Bi eslê xwe fransîzî ya. Ji benedikê ya û dadîya xiristiyaniyetê li ser wê û pergale wê hizirîya û di wê temenê de xwandina xwe jî kirîya. Fêrên perwerde dane Montpellier û Avignon jî. Di 28´ê êlona 1362´an de piştî papa Innocentius VI. bûya papa.
Piştgirî daye perwerdekirinê û pêxistina wê.Zanîngeha Mecaristanê wî ava kirîya. Li Toulouse dibistane musikê vekirîya. Li Montpellier´ê dibistane bijîşkê vekirîya. Koleja Saint benoit´ jî wî avakirîya. Dêra xwe wergerandîya li katedralê û bi gelek hunerên ku bi destî hatina çêkirina daye xamilandin. Bi wê re jî, li Quézac û édouès jî kolejên xwandinê dane vekirin. Li Ispagnac dêreka mazin û di rex wê de pirtûkxaneyeka mazin vekirîya. Li wê dêrê jî, piştî ku bi dawî bû, di cih de têde ser hezar xwendavanî re têde bicih kir û da xwandin û cihê razanê ji wan re têde çê kir û hemû pêwîstîyîn xwarinê li wir dahanîn li cih.
Bi wê re jî bi sînor name ya. Bi hezaran mîsyoner li wê dêra xwe perwerde kirina û ew şandina li Bosna, Lîtwanya, Burgaristan, Çînê û hê gelek deverên din.
Çavkanî
From the 9th edition (1883) of an unnamed encyclopedia
Simxor
Simxor (bi tirkî: Sarıdana), gundekî bi ser navçeya Şêrwana Sêrtê ve ye. .
Schwollen
Schwollen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Nevala Genima
Nevala Genima, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Ekbermehle
Ekbermehle (bi azerî: Əkbərməhlə) navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Ekbermehle bi gundê Motolayataq girêdayî ye.
Sulzheim, Bavyera
Sulzheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schweinfurt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Hecelya Jêr
Hecelya Jer, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Papa Jûliyûs II
Papa Jûlîyûs, bi navê Giuliano della Rovere di 5´ê kanuna 1443´an de hatîya dunyê û 21 sibata 1513´an de çûya ber ber dilovaniya xwe. Ji sale 1503´an heta sale 1513 hatîya dewsa papa Pîûs III. Piştî wî re jî, papa Leo X. hatiya û bûya papa.
Vûlvîtîs
Terapî
Dermanên antîmîkotîk, antîbiyotîk û kremên têr kortîzonî tên bikaranîn.
Wolfgang Ketterle
Wolfgang Ketterle (jdb. li Heidelberg) fîzîknasekî alman e. Sala 2001î bi tevî Eric A. Cornell û Carl E. Wieman Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Pawlos
Pawlos an jî Pawlosê Tersûsî, tê bawer kirin ku li Tersûsê jidayikbûya di navbera ji dema bûyîna Îsa û heta sale 10´min de. Navê wî yê rast Saul a. Weke Şaîr û yek bizane, gelek name nivîsand. Nameyên ku wî nivîsandin jî, di xiristiyaniyê de bandora wan pirr mezin bû. Weke "mîsyonarê pêşî" û "teologê pêşî" yê ola xiristiyeniyetê jî tê zanîn.
Jîyangerî
Bi eslê xwe yekî cihû bû. Lê yekî ku hemwelatiyê roma bû. Ji bili zimanê îbranî, zimanên grekî û aramî jî tê gotin ku dizanî. Li Orşelîmê ma û di ciwaniya xwe de li wir perwerdehîya xwe hilda. Di ciwaniya xwe de di nava mezhebekî cihûtiyê ê hişk de mezin bû. Dijberî Xiristiyannan bû. Ew bixwe, di gertin û kuştina gelek xiristiyan bixwe jî de rol leyistiya. Berî ku ew bibe xiristiyan, tê gotin ku yekî ku di nêçîra xiristiyanan de bû. Heta ku tê gotin ku Yê ku Stefanûs, piştî girtina wî dayî kevirkirin û kuştin Paûlûs bûya. Tê gotin ku wî pêşî, dema ku diçû Şamê de di rê de dengek bihstîya û gotîya "tu kî yî?" Deng gotiîyê de "ez Îsa me, yê ku tu wî dişopêne, Rabe ser xwe û herê nava bajêr û weke ku min gotî wusa bike". Pawlos, di nameyên xwe yên ku têkilî û axistina xwe ya bi Îsa re têde nivîsandina, vê têde dinivîsêne.
Piştre tê gotin ku ji çavên xwe jî bûya û kor jî bûya. Li Şamê ji aliyê bawermendekî bi navê Ananîas hatîya waftiz kirin. Di nava cihûyan de xwest bide bawer kirin û got ku "Isa mesîh a." Lê pirraniya wan jê bawer nekirin. Gelekan jî, ew êdî weke dijiminê xwe dît in. Demek dirêj Paûlûs li Şamê dimîne. Piştre divegerihê li Orşelîmê. Li wir, bi Peter re tê cem hevdû.
Rola Pawlos
Pawlos, xiristiyanî di jiyanê de bi awayê bergkirina wê bi pergalî ava kir. Wî, şeklê baweriya wê da rûnandin di nava xalkê de. Weke yekî teolog ê pirr giring ew dibê. Li dûv xwe jî, gelek name hiştin. Ew nameyên wî, weke pirtûkek pîroz di jiyane xiristiyanê de rol leyistin. Bi navê "name ji romayiyan re", "Name ji Galateyiyan re", Name ji Filipiyan re", "name ji Tessanokîyan re", "name ji flemon re", û hwd birên wî hena. Ser 13 nameyan re nameyên wî hena.
Wolfgang Ketterle
Jînenîgarî
Sala 1990î mijara xebatên xwe diguherîne û koçberê DYAyê dibe û li wir hema dikeve koma Dave Pritchard û xebata cemedkirina lazeran dike.
Ketterle evînmarî bûye (zewiciye) û xwedî sê zarokan e.
Pawlos
Rêwîtiyên wî
Li Orşelîmê, Roman, Malta Şamê, Tersûs, Hellasê û hwd, hê li gelek deverên din rêwîtiyên wî bûna. Tevî ku di derbarê rêwîtiya wî hemûyî de pirr nayê zanîn jî, lê tê bawer kirin ku ew li gelek deveran geriyaya.
Wolfgang Ketterle
Xebat û paye
Cîhana elementa Helyûmhîdrîdê (HeH), rohnî kiriye. Ew jî yek ji kedkarê Kondensasyona Bose-Einstein e.