cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Muhemmed Seîd Remezan Elbûtî
Muhemmed Seîd Remezan el-Bûtî (Erebî: محمد سعيد رمضان البوطي‎ - Muḥammad Saʿīd Ramaḍān al-Būṭī ) Di sala 1929'an li Cizîrê hatiye dinê, û 21ê adarê 2013'an li Sûrî hate kuştin.
Villeneuve-les-Corbières
Villeneuve-les-Corbières, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Muşeref Xinûkî
Muşeref Xinûkî an Müşerref Özcan (jdb. 1926, Xinûk, Sêrt - m., Sêrt) 20. wêjevan, helbestvan û mutesewifekî kurd e. Wî di medreseyan de xwendiye û ew alim bû.
Eznab Serê
Eznab Serê, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Irchenrieth
Irchenrieth şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neustadt an der Waldnaab li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Îstgahê Pervîz Behmen
Îstgahê Pervîz Behmen gundekî ser bi navenda bajarê Ecebşîr li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Gipperath
Gipperath şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Mîsîrî
Mîsîrî, gundekî ku girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye.
Îmarat
Îmarat yan jî Amarat, gundekî girêdayê navçeya Palo ya Xarpêtê ye.
Villeneuve-lès-Montréal
Villeneuve-lès-Montréal, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Villette, Yvelines
Villette, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Neulußheim
Neulußheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhein-Neckar-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Pîr Avdela
Pîr Avdela, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Eliyê Mentarê
Eliyê Mentarê an Elî Mentar an jî Elîmentar (bi erebî: Til Hebeş, bi romî: Elbeyli) navçeyeka Kilîsê ye.
Sala 1946'î de kirine navçe. Sala 1995'î, dema Kilîsê dikin parêzgeh, vî navçeyî jî bi wê ve girêdidin. Ji rûyê avê 650 m bilind e. Rûbera wê 220.262 km² û gelheya wê jî bi giştî li dora 9.000'î ye (statîstîkên fermî yên sala 1997'î).
Nifûsa navendê bi xwe 2.077 tê gotin lê bawerî bi van statîstîkên fermî yên têr etno-polîtîk nabe. 23 gund, 24 mezre girêdayî navçeyê ne.
Herêm bi tevayî parçeyek ji dîroka Kurdistanê ye. Herwekî wekî Asûriyan gelekan li vir desthilatdarî kirine.
Eznab Xwarê
Eznab Xwarê, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Wergera Quranê
Wergera Quranê, meala Quranê yan jî zivirandina Quranê ji zimanê erebî bizivire zimanekî re tê gotin.
Quranê herî pêşîn Selmanê Farisî zivirandiye zimanê farisî.
Wateya Sûreyan
Wateya Qurana Pîroz
Çavkanî
https://watedar.com/
Xoran, Selahedîn
Xoran, gundekî bi ser Selahedîna navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Holthusen
Holthusen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Dadgeha Kurdistanê
Dadgeha Kurdistanê li tîrmeha 2020an de ji bo parastina mafên mirovî yên kurdên Rojhilata Kurdistanê hate damezrandin. Armanca vê dadgehê ew e ku binpêkirinên mafên mirovî yên li Rojhilata Kurdistanê tomar bike ,
Sêgedekan
Sêgedekan gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 63 kes (11 malbat) bûn.
Sirsirik
Sirsirik, gundekî ku girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye.
Gomméville
Gomméville, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Titim
Titim, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Villiers-le-Mahieu
Villiers-le-Mahieu, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Oregon (cudakirin)
Pir wateyên Oregon hene.
Eşdiliq
Eşdiliq, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Deştik
Deştik, gundekî girêdayê navçeya Palo ya Xarpêtê ye.
Gladbach, Rheinland-Pfalz
Gladbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Villeneuve-Minervois
Villeneuve-Minervois, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Le Havre
Le Havre, bajareke li başûrê-rojava yê Fransa û li perava Çemê Sien hatîye avakirin.
Nußloch
Nußloch şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhein-Neckar-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Carenda
Carenda, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Hîpotalamus
Hîpotalamus beşek ji demaxê ye. Karê serekî yê hîpotalamusê, parastina hevsengiya navekî ye (homeostazî). Hîpotalamus wekî çavderek kontrola hormon û madeyen nav xwîn û xaneyan dike, ka kîjan nizm e, kîjan berz e. Ji koendama demar ragîhandin werdigre û bi şêweyek rasterast an jî nerasterat bandor li ser metabolîzmaya laşê dike. Ango hîpotalamus di navbera koendema demar û rijênan de girêdanê çê dike. Hîpotalmus hormonên derpirandinê û hormonên westirînera derpirandinê berhem dike, bi vî awayê li ser hormonên laş, kontrola xwe dabîn dike.
Erka hîpotalamusê
Hîpotalamus van kar û reaksiyonên li jêr kontrol dike.
Hîpotalamus gelek hormon der dide. Bi gelemperî xebata hîpotalamus bi hîpofîzê re ye. Gava hîpotalamus ji koendema demarê hişyarî digre, bi xaneyên demarî yên derdanî hormon berhem dike. Bi bandora van hormonên hîpotalmusê, rijênê hîpofîz an derdana hormonek dide despêkirin an jî derdana hormonekî radiwestîne.
Hormona dijî mîztin
(Vazopressîn) - Anti-diuretic hormone (ADH)). Ev hormon ji cogên gurçikan dubare mijina avê zêde dike bi vî awayê mîza kêmav ji gurçikan tê derdan.
Hormona oksîtosîn
Du erkên sereke yên vê hormonê, girjbûna masûlkeyên malzarok û ji memikan derdana şîr e. Ev herdu hormon ji xaneyên demarî yên derdanî berhem dibin. Aksonên xaneyên derdanî yen hîpotalamusê hetanê hîpofîza paş dirêj dibin, rijênên xwe li vir der didin. Ango hormonên ji hîpofîza paş tên derdan,ne ji hîpofîzê lê ji hîpotalamusê tên derdan. Hîpotalamus ji bo hîpofîza pêş jî hormonên derpirandinê û hormonên wêstirînerê derpirandinê der dide.
Hormona derpirandina rijênê tîroîd
(Thyrotropin releasing hormone (TRH)). Armanca vê hormone hîpofîza pêş e. Bi bandora vê hormênê rijênê hîpofîz hormonek hander çê dike. Navê vê hormênê jî hormona handera rijênê tîroîd e.
Hormona derpirandina tûkila adrenal
(Corticotropin-releasing hormone (CRH)). Hîpotalamus bi vê hormonê, ji hîpofîza pêşê re peyam dişîne da ko ji bo rijênê adrenal, hormon çê bike û bişîne.
Hormona derpirandina hormona geşê û hormona westirînera derpirandina hormona geşê
Growth hormone-releasing hormone (GHRH) and growth hormone-inhibiting hormone (GHIH). Hîpofîz bi bandora van hormonan hormona geşbûnê(mezinbûnê) der dide an jî derdana hormonê radiwestîne.
Aberdeenshire
Aberdeenshire wîlayetek Skotlendayê ye.
Villiers-Saint-Frédéric
Villiers-Saint-Frédéric, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Janet Klein
Janet Klein yek ji dîroknasa amerîkî ye. Li ser Dîroka Kurdistana Osmaniyan dixebite.
Jiyan
Di Zaningeha Akronê de akademîsyen e
Hervan
Hervan gundekî ser bi navenda bajarê Ecebşîr li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Dimbilya
Dimbilya, gundekî ku girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye.
Zimanê azerî
Azerî (acemî û tatî jî jê re dibêjin [çavkanî pêwîst e]) yek ji zimanên tirkî. Digel Komara Azerbaycan, Îran, Tirkiye û Rusya. Li Gurcistan û raqê tê bikar anîn. 25-38 milyon kes bi azerî diaxivin.
Di dema YKSS´ê de ji bo zimên alfabeya kîrîlî hat bikaranîne, lê niha pirranî latînî bi kar tînin.
Alfabeya azerî bi tîpên kîrîlî
А а, Ә ә, Б б, Ҹ ҹ, Ч ч, Д д, Е е, Ф ф, Ҝ ҝ, Ғ ғ, Һ һ, Х х, Ы ы, И и, Ж ж, К к, Г г, Л л, М м, Н н, О о, Ө ө, П п, Р р, С с, Ш ш, Т т, У у, Ү ү, В в, Ј ј, З з.
Alfabeya azerî bi tîpên latînî
A a, B b, C c, Ç ç, D d, E e, Əə, F f, G g, Ğ ğ, H h, X x, I ı, İ i, J j, K k, Q q, L l, M m, N n, O o, Ö ö, P p, R r, S s, Ş ş, T t, U u, Ü ü, V v, Y y, Z z.
Qela Sincî Serû Qîrje
Qela Sincî Serû Qîrje, gundekî bi ser Selahedîna navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Oftersheim
Oftersheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhein-Neckar-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Kirchendemenreuth
Kirchendemenreuth şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neustadt an der Waldnaab li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Çem Tuyê
Çem Tuyê, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Werîsban
Werîsban cureyek veguhastinê bi pergala kablo ye ku li ser kêliyên wesayîtan digirin an jî li ser rêjeya birêkûpêk li wan bikin. Termînolojî li ser pergalên van wesayîtan nîşan dide. Werîsban herwiha bêmotor û bêkêmasî ne û ew ji hêla kabloyê ve têne veguhestin ku ji hêla rêbaza girtina motorê veguherîne.
Paşbingeh
Pergala veguhestina trîbarên karûbar ji bo rewşên cuda yên pergala veguhestinê ye. Guhastina lezîn ya paldayî dikare wekî pergala rêkûpêk gelemperî bandor be, wekî di pergala werîsbanên pêşîn a cîhanê de piranî bi rêwîtiyên hatiniyê tê de kêm hate nîşandan.
Hilweşandina hewa
Di pergala rêwîtiya hewayî de, kabîne (herwiha xerc, wesayît, otomobîl an jî otomobîlên hêsan tê gotin) ji hêla jor bi kabloyan ve têne rawestandin. Ew kabine piştgiriya kabloya dikare an jî nikare bibe yek ku ew jî tehlîm dike. Ev li ser teknolojiyê tê bikaranîn. Ev guhestina du riyan e.
Özgür Politika
Özgür Politika, rojnameyeke rojane ye ku li Elmanyayê bi zimanê tirkî derdikeve. Wêşandina Özgür Politika piştî bombakirina rojnameya Özgür Ülke li Stenbolê di sala 1995an de dest pê kir. Özgür Politika wek dengê Kurdên li Ewropa dihate dîtin. Ji ber sedema ku rojnameya ya PKK'ê ye, rojname di 5ê îlon'a 2005a ji aliyê Wezareta hundir ya Almanya hate girtin. Di daweya ku rêvebirên rojnamê li dijî biryara Wezareta hundir ya Almanya vekirin de, xwediyên rojnamê bi ser ketin û biryara girtinê hate betalkirin, lê rojnamê dîsa dest bi weşêne nekir, ji ber ku di kanûna paşîna 2006a rojnameyek din a rojane bi navê Yeni Özgür Politika cihê wê girtibû.
Werîsban
Hilweşandina hewa
Pergala cudabarek mono-kablo (MRG) piştgirî û herwiha xwedî bikaranîna tehndanê ya tenê kabloyek dike.
Pergala cudabarek du-kablo ji piştgiriya kabinê ya bi du kabloyan tê bikaranîn. Ev kabîn di dema kêleyê de digerîne û armanceke pêdivî ye.
Tramwayek hewayî ji kabînê ya kabloyê ve girêdayî ye û ji hêla din re vekirî tê rawestandin.
Villepinte, Aude
Villepinte, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Hecîkîl
Hecîkîl, gundekî girêdayê navçeya Palo ya Xarpêtê ye.
Nêhrib
Nêhrib, gundekî ku girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye.
Klein Rogahn
Klein Rogahn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Plankstadt
Plankstadt şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhein-Neckar-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Viroflay
Viroflay, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Elav
Elav, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Elcaniye
Elcaniye, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.
Mentheville
Mentheville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Großlittgen
Großlittgen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Çem Cû
Çem Cû, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Mîr Kefşîn
Mîr Kefşîn, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.
Wuwei, Anhui
Wuwei, bajarekî di welatê de ya welatê Çînê ye û di parêzgeha Anhuiyê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.214.000 kesî
Caro
Caro, gundekî girêdayê navçeya Palo ya Xarpêtê ye.
Grancey-le-Château-Neuvelle
Grancey-le-Château-Neuvelle, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Voisins-le-Bretonneux
Voisins-le-Bretonneux, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Muawiye I
Muawiye I, (603 li Mekke; 6ê Gulana 680 li Şam) xelîfeyî Ûmeyyeyan herî pêşin (661-680) û demezrênere wê xanêdanitîye bû.
Parzgêritiya Sûrî (639-661)
Muawiye bin Ebû Sufyan di 603an de wek endamekî Umeyeyan li Mekke hatiye dinê. Bavê xwe Ebû Sufyan demên pêşin yek pêşengê hemberên Muhemmed pexember bû, lê ji pê re derbaza misilmanîyê bû. Muawiye jî ji pê 630an de derbaza misilmanîye bû re, bû yek peyayên girîngên Muhemmed pexember. Ew yek ji endamên artêşê Sûrî di 639an de dagir kirî bû û ji aliya Xelîfeye wê demê Omar bin el-Xetab wek parezgêrê wir da zanîn. Li wir wî bi Bîzansê re têkoşîn kir û di 663an de xakên hundurên Anatoliya heta nêzî Stenbol dagir kirin.
Ji pe xelîfe Osman bin Efan 656an de hat kuştin re Elî derbaza xelifetîye bû, lê Muawiye got ku heta ku kujterê Osman nedîtin ez Elî wek Xelîfe nasnekim. Ew pêk anî jî wan serîlêdana kîzir. Di wê bûyerê de jî kîzirê Elî destê Muawiye zexm kir. Pişt Elî hat kuştin re (661) wî xwe wek xelîfe da zanîn.
Xelifetiya Muawiye (661-680)
Muawiye derbaza xelifetîye bû şunda şuna xanêdana Umeyye di kargerê de zexm kir û lawê Elî Hesen bin Elî ji xelifetîye waz hat. Wî paytext ji Medîne de bira Şam e. Di dema Muawiye de xelifetî hat çerxa mîratîye kirin û xelîfetî derbaza lawên xelîfeyî dawî dibû. Herweha kênge di 669an Muawiye mir Yezîd I derbaza şûna wî bû.
Di dema Muawiye de belavbûna îslamê dewam kir. Di dema wî de Uqbe bin Nefî Îslam bira Maxrêb û dagir kirina Îranê jî dewam kir. Dîsa di dema Muawiye de Konstantinopolis di (668-669 û (674-678) ande du caran hat dagir kirin, lê ew herdu jî bê serkeftî dawî bûn.
Reichartshausen
Reichartshausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhein-Neckar-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Elvar
Elvar, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Çiyê
Çiyê, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Mozê
Mozê, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.
Giraw, Selahedîn
Giraw, gundekî bi ser Selahedîna navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Steckborn
Steckborn, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Thurgau ya herêma Frauenfeldê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Villerouge-Termenès
Villerouge-Termenès, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Hûrî, Ecebşîr
Hûrî gundekî ser bi navenda bajarê Ecebşîr li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Divock Origi
Kariyera zû
Origi kariyera xwe dest pê kir futbolê li akademiya ciwanan Genk kir ku ew neh sal derbas kir berî ku ew ji Gulê di gulana 2010-an de, di 15 saliya xwe de hate îmzekirin, piştî ku nêzîkatiyek ji hêla Manchester United ve vekir.
Lille
Di 24 Kanûna paşîna 2013 de, Origi di pêşbirka 3–1 derveyî ya Lille de li hember Plabennec di pêşbaziyek 2012–13 Coupe de France de pêşbirkek negotî bû. 9 roj şûnda, wî li ser pêşbirka pêşbirkê ya pêşverû ya Lille kir, ku di deqîqeya 69-an de ji bo Ronny Rodelin wek şûna wî hat û di lîstika xwe de tola xwe ji 1-0 li hember Troyes derxist.
Liverpool
Di 29 Tîrmeha 2014 de, klûbê Premier League Liverpool ragihand ku wan veguheztina 10 mîlyon £ ji bo Origi, ku peymanek pênc-salî îmze kir, lê tavilê ji bo sezona 2014-15-an de vegeriya lîlyayê.
Deyn ji bu Lille
Di pêşbirka xwe ya yekem a li Lille de, Origi gola xwe ya pêşîn a sezona nû ya Ligue 1 bi riya ceza li dijî Caen avêt da ku pêşbirkek 1-0 ji bo alîgirê xwe peyda bike. Ev yek piştî ku wî ji hêla berevan Dennis Appiah ve hat xistin nav qutikê, ku ji hêla arbitr ve ji hêla 70-ê de hate şandin.
Hezeq
Hezeq, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.
Divock Origi
Vegerîyan bu Liverpool
Di 11 Tîrmeha 2015 de, Origi di koma 30-zilamî ya Liverpool-ê de ji bo gera xweya pêş-demsala Thailand, Australia û Malaysia hate nav kirin. Di pêşbirka wî ya ne-pêşbirkê de ji bo Liverpool, pêşbirkek pêşbirkê li dijî Thai All-Stars di 14-ê Tîrmehê de, Origi di yekem pêşbirka xwe de ji bo klûbê bi serketî 4-0 xelas kir. 7ê nisana 2016, rêveberê Liverpool Jürgen Klopp bi surprîz dest pê kir Origi li pêş Sturridge (tîmê yekem-êrişkar hilbijartin) di dema maça sê-çaremîn a Liverpool Europa League de li dijî Borussia Dortmund, alîgirê berê yê Klopp. Di pêşbirka 1–1 de Origiî golek dûrî girîng avêt. Sê roj şûnda, wî du gol bi serketinek 4-1 li hember Stoke City bi dest xwe xist û piştî ku ew li şûna aei Ojo di nîvê maçê de cîh girt. Di 7ê Gulana 2020-an de, Origi ji bo cara yekem di Lîga Championsampiyonan de golek avêt, di nîvek nîv-fînalê ya duyemîn de li dijî Barcelona, ​​golek girîng kir, da ku armanca dawîn ji bo temamkirina vegera Liverpool-ê ji kêmasiya lîga yekem-sê-armanc kir.
Pampow
Pampow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Divock Origi
Jiyana kesane
Origi li Ostend hat dinê û li Houthalen-Oost de mezin bû. Navê wî basketbolvanê Serbî Vlade Divac bû. Ew hat nav malbatek futbolê de: bavê wî, Mike Origi, ji bo KV Oostende (di heman demê de Divock ji dayik bû) çû Genk, di navbendên din ên Belçîkî, ​​û her weha tîmê neteweyî ya Kenya de lîst.
Enbaq Cevad
Enbaq Cevad, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Ebû Cefer Xazin
Ebû Cefer Xazin (jdb. 900 - m. 971), zanyarê stêrnasî û yê matematîkê bû. Ew bi eslê xwe fars û xelkê Xorasanê bû. Navê wî dirêj Ebû Cefer Muhemmed ibn Hesen el-Xazin el-Xorasanî bû. Wî hinekî xebatê Betlemyûs lêkolîn kir û zanistê pêşve xist.
Malnişînî
Malnişînî, rewşa malnişînbûnê ye, kesê ku piştî çendîn salên xizmetê ji karî tê veqedandin û mehmizek lê tê girêdan.
Reilingen
Reilingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhein-Neckar-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Nûrî Dêrsimî
Nûrî Dersimî (z. 1894 − m. 22'ê gelawêjê 1973 li Helebê), yek ji serekên Serhildana Dêrsimê ye. Dr. Nûrî Dêrsimî di sala 1894'an de li Darayê ji dayik bû ye. Di temenê xwe yê ciwaniyê de tevgera neteweyî ya kurd nas dike. Nûrî Dêrsîmî, di nava Komeleya Bilind ya Kurd ku di sala 1918an de di pêşengiya Seyîd Ebdulqadir de tê saz kirin, cih digire. Dêrsimî, di nava vê tevgerê de bi awayekî çalak xebatê dike û bi tevahî Elîşêr ji bo meşandina xebatên ramyarî diçe Qoçgiriyê. Dêrsîmî, di nava pêşengên Serhildana Koçgiriyê de cih digire û ji aliyê hêzên dewleta tirk ve tê girtin, lê belê paşê bi alîkariya Seyîd Riza serbest tê berdan. Nûrî Dêrsîmî, dev ji têkoşîna xwe berneda û ji serhildana Dêrsimê re jî pêşengî kir. Piştî ku Serhildan bi awayekî bi xwîn hate serkûtkirin, Nûrî Dêrsîmî jî derbasî binxetê bi bû. Dêrsîmî, li vê derê jî xebatên xwe yên ramyarî berdewam kir. Û li Qirîkana Haco Axa ye li cem mayîn bûn.
Çavkanî
=Girêdanên derve =
Sêlve
Sêlve gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 286 kes (35 malbat) bûn.
Caner Taslaman
Caner Taslaman, (jdb. 1968, Stembol, Tirkiye) nivîskar, zanyarê felsefeyê û zanyarê felsefeya dîn û lêkolînerê Quranê yê tirk e.
Prof. Dr. Caner Taslaman di sala 1968an de li Stembolê ji dayik bûye, dibistana seretayî, navînî û ya bilind li bajarê ku lê hatiye dinyayê li Stembolê xwendiye. Kurê dayikek endezyarê kimyayê û bavek bijîşk e. Taslaman di biçûktiya xwe de bala xwe daye zanistên xwezayê.Beşa Civakiyê ya Zanîngeha Bosforê qedand. Di ber xwendina zanîngehê re bala xwe da beşên mîna mirovnasî, civaknasiya olî û civaknasiya zanînê.
Di beşa felsefe û dîn ya Zanîngeha Marmarayê de bi teza xwe ya li ser "têkiliya teoriya Teqîna Mezin û felsefe û olnasiyê" lîsansa bilind, bi teza xwe ya "têkiliya Teoriya Werarê û felsefe û teolojiyê" asta doktorayê bi dest xist. Dû re, bi pirtûka xwe ya ku li ser "Têkiliya Teoriya Quantumê û felsefe û teolojiyê" nivîsandibû, bû doçent û dîsa bi xebatên xwe yên di sêgoşeya zanist-felsefe-dîn de giha asta profesoriyê jî.
Her wiha bi xebata xwe ya "Di Pêvajoya Cîhanîbûnê de Îslama li Tirkiyê" doktoraya xwe ya duyem li beşa zanistên siyasî ya Zanîngeha Stembolê qedand.
Cara yekem li Zanîngeha Tokyoyê û paşê jî li Zanîngeha Oxfordê xebatên post-doktora meşand. Di Zanîngeha Harvardê û di Zanîngeha Cambridgeyê de weke akademîsyenê mêvan cîh girt.
Di xebatên xwe yên dawîn de û li zanîngehên derveyê welat, herî zêde li ser mijara peywendiya zanista modern-felsefe-dîn rawestiya. Li Zanîngeha Teknîk a Yıldız di Beşa Felsefeyê de endamê perwerdehiyê yê profesor e.
Mijarên pêwendiyê: Mijarên ku herî zêde bala wî dikişînin Têkiliya Zanist-Felsefe-Dîn, Cîhanîbûn û Îslam, Quran û Zanist, Felsefeya Dîn, Felsfeya Zanistê, Felsefeya Fizîkê û Felsefeya Biyolojiyê ye.
Mésangueville
Mésangueville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Gîvanek
Gîvanek, gundekî girêdayê navçeya Palo ya Xarpêtê ye.
Wergera Şerefnameya Şerefxanê Bidlîsî A Mele Mehmûdê Bazîdî
Mele Mehmûdê Bazîdî, yekem kes e ku cara ewil cilda yekê ya Şerefnameya Mîr Şerefxanê Bidlîsî ji orîjînala wê ya Farisî û li ber ew nusxeya ji aliyê Zêrnov ve hatiye amadekirin, wergerandiye li ser zimanê kurdî. Wî ev xebat di sala 1858'an de temam kiriye. Piştî sed û pêncî salan jî, dema ku mirov îro wê dixwîne, Kurmanciya wê ya wê demê zewqê dide mirov û mirov jê têr nabe. Lê mixabin, Mele Mehmûdê Bazîdî bị ser hinek mijaran re gav daye û ew wernegerandine. Mesela: temamê Mîrektiya Eyyûbiyan û Imadiyeyê qismek ji Mirektiya Hekariyê wernegerandiye û sefheya çaran a li ser Mîrektiya Bedlisê jî wekî kurtebirî wergerandiye. Di sala 1986'an de, ji vê wergerê re, ji aliyê Qanatê Kurdo û J. C. Musaelyan ve pêşgotineke hêja hatiye nivîsandin û ew weki destxet bi we hatiye çapkirin. Di sala 2007'an de jî, ew destxet ji aliyê Seîd Dêreșî ve hatiye transkirîptekirin û ji aliyê Weşanxaneya Spîrêz a li Duhokê ve hatiye çapkirin.
Şahînbeg
Şahînbey, Şehînbey, Şehînbeg an jî navçeya Şahînbeyê (bi romî: Şahinbey) navçeyeke bi ser Dîlokê ve ye.
Navçe berê taxeke bajarê Dîlokê bû. Sala 1987'î tax bi navê Şahinbey (Şaxano, Şaxan Beg, kesekî navdar ê kurd bû û li dijî fransiyan têkoşiya bû. Lê dewleta Tirk wî wekî tirk dide nîşandan) dikin navçe û bi Dîlokê ve girê didin.
Kofex
Kofex, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.
Kirchenthumbach
Kirchenthumbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neustadt an der Waldnaab li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Şahînbeg
Gelheya wê li dora 845.528 e. Pirraniya statîstîkên fermî yên dewletê hevûdu nagirin.
Li Şahînbeyê gellek kurd rudinin. Li navçê binayen bilind rojavayê Şahînbeyê li Qeredaşê hene. Hiljimartina 2015'ê partiya kurdan HDP 58.745 rey ıstand û bû 4em partî. Li Şahìnbeyê kurdên pırranî li Taxa Welat (Vatan Mahallesi), Taxa Güzelvadi (Güzelvadi Mahallesi), Taxa Narlıtepe, Taxa Beydilli, Taxa Barak, Taxa Akdere û Taxa Firatê rûdinin.
Behaedîn Amilî
Behaedîn Amilî, an bi navê temamî Behaedîn Mihemed bin Husên bin Ebdisemed el-Amilî (Jidayîkbûn 1547 - mirin 1622) (erebî: شیخ بهایی, Şêx Behaî) stêrnas, matematîknas, avahîsaz û helbestvanekî sedsala 16an e ku li bajarê Balbeka Libnanê ji dayik bûye. Behaedîn bi xwe hîna zarok bûye bavê wî koçî Îranê dike. Berhemên xwe bi zimanê erebî û bi zimanê farisî nivîsiye.
Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê
Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê, bi kurtî PJAK, li Rojhilata Kurdistanê (Îranê) çalak e. PJAK di sala 2004'an kongreya xwe ya yekem pêk anî. Serokê PJAK'ê Hecî Ehmedî ye.
PJAK di Kongreya xwe ya yekem de xwe weke rêkxistinekê ku rêbaza Şaristaniya demokratîk bingeh digre plana xwe darişt. Piştî zêdetirî salek û nîv di kongreya duyem de bi pejirandina Sîstema Konfedralîzma Demokratîk ku ji aliyê Ebdulla Ocalan ve hatibû pêşkeşkirin derbazî pêvajo û asteke nû bû di xebatên xwe de. Ev Kongre di payîza 2005'an de li çiyayên Qendîl li başûrê Kurdistan hat li dar xistin.
Kampên leşkerî yên PJAKê li Çiyayên Qendîlê ne. Her çend PJAK xwe ji PKK cûda bihesibîne jî têkiliyeke xurt heye. PJAK li gor bernameya xwe qada têkoşînê Rojhilatê Kurdistanê bijartiyê. Lê DYA PJAKê wek PKKê wek organîzasyoneke terorîst binav dike. Dibe ku tesîra têkiliyên Tirkiye û DYA yê bibe sedema vê binavkirinê.
Hêjayî gotinê ye ku PJAK yek ji endamên KCKye
Newroz TV (rojhilat) kenala televîzyonê ye ya nêzîkî vê tevgerê.
Di sala 2005’an de yekemîn koma endamên PJAK’ê wekî(osman caferî, şîva karger, hebîb tehmasbî, Yusif hatemî u....) ji partiyê veqetiyan û Yekîtiya Demokrat a Kurdistanê (YDKurdistan) ava kirin.
Villesèque-des-Corbières
Villesèque-des-Corbières, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê
Binêre
Şoreşa Rojhilatê Kurdistanê
Enbaq Hecîxan
Enbaq Hecîxan, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Cannes
Cannes (bi oksîtanî: Canas), bajarekî li başûrê Fransayê ye. Bajar bi herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur ve girêdayî ye.
Gûrîzan
Gûrîzan, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.
Cannes
Cannes bi Festîvala Fîlman a Cannesê navdar e.
Schossin
Schossin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Xalka
Xalka, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Argyll
Argyll an Argyllshire wilayeteke Skotlendayê ye.
Sandhausen
Sandhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhein-Neckar-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Eğit-Sen
Eğit-Sen, navê sendîkayeke çepgir a perwerdeyê ye ku di 13ê çiriya paşîn a 1990an de li Tirkiyeyê hate pêkanîn. Dû re di 23ê kanûna paşîn a 1995an de Eğit-Sen û sendîka Eğitim-İş dibin yek û di encamê de Eğitim-Sen tê sazkirin.
Enbaq Serxay
Enbaq Serxay, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Dongezawe
Dongezawe, gundekî bi ser Selahedîna navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Dutaza
Dutaza, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Mesnières-en-Bray
Mesnières-en-Bray, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Şehîdkamîl
Alêban (bi romî: Şehitkâmil) navçeyeka girêdayî Dîlokê ye.
Berê taxeke bajarê Dîlokê bû. Navê wê yî berê di sala 1965'î de hatiye qedexekirin. Sala 1987'î kirin navçe. Navê xwe dide Çemê Alêbanê yan jê digire. 2 nehiye, 71 gund û 22 mezre bi Alêbanê ve hatine girêdan. Rûbera wê 1.199 km² ye. Gelheya navendê (statîstîkên fermî yên sala 2000'î) 356.701 û bi giştî jî 412.575 e.
Villesèquelande
Villesèquelande, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Sêvekidey Serû
Sêvekidey Serû gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 168 kes (22 malbat) bûn.
Kefşîn
Kefşîn, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.
Tarhana
Tarhana yan jî Tarxana, gundekî girêdayê navçeya Palo ya Xarpêtê ye.
Hasborn
Hasborn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Kohlberg, Bavyera
Kohlberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neustadt an der Waldnaab li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Duhêk
Duhêk, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Felfîl
Felfîl, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.
Meymûne bint Haris
Meymûne bint Haris (erebî: مَيْمُونَة ٱبْنَت ٱلَحَارِث, 594–673 ) jina Muhemmed pêxember a dawîn e. Navê wê yê rastî Berra ye lê Muhemmed navê Meymûne lê kiriye.
Navê bavê wê Haris bin Hezn û navê dêya wê Hind bint Ewf e.
Ayrshire
Ayrshire wîlayetek Skotlendayê ye.
Schönbrunn (Baden)
Schönbrunn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhein-Neckar-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Gûrevan
Gûrevan gundekî ser bi navenda bajarê Ecebşîr li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Grenant-lès-Sombernon
Grenant-lès-Sombernon, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Spechbach, Baden-Württemberg
Spechbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhein-Neckar-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Villesiscle
Villesiscle, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Berwickshire
Berwickshire wîlayetek Skotlendayê ye.
Stralendorf
Stralendorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Enbaq Xwarê
Enbaq Xwarê, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Le Mesnil-Durdent
Le Mesnil-Durdent, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Rezge, Nêrwe û Rêkan
Rezge, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Bajarên Komara Tirkiyeyê
Bajarên Komara Tirkiyeyê li vê derê gora sîstema îdarî ya Komara Tirkiyeyê (hejmara plaqayê)û bi navên tirkî hatin lîstekirin.
Encird
Encird, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Şehrê Kan
Şehrê Kan, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.
Şîwe Pemoyan
Şîwe Pemoyan, gundekî bi ser Selahedîna navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Heckenmünster
Heckenmünster şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Pîr Şaliyar
Pîr Şaliyar, Pîr Şalyar yan jî Pîr Şalî Yar zanayekî zerdeştî bû ku sedsala 11an de li herêma Hewreman a Rojhilata Kurdistanê jiyaye. Pîr Şaliyar, bi derman kirina keça Qeralê Buxarayê, Şah Bahar Xatûn û piştê ku keçik baş dibe qeral ew keçike bi Pîr Şalîyar re dizewicîne, tê zanîn.
Jiyana Pîr Şaliyar
Pîr Şaliyar zanayekî zerdeştî bû ku di sedsala 11an de li Hewramanê jiyan kiriye. Qeralê Buxarayê keça xwe ya bedew Şah Bahar Xatûn, di axaftin û bihîstinê de zehmetiye dikişand ji bo dermankirinê dişîne ba Pîr Şaliyar. Dema ku qeral keçike tîne ba Pîr Şaliyar, jêr dibêje "Eger ku tu vî keçê baş bikî ezê jibo zewaca te û keçike destûrê bidim" Piştî dermankirineke dirêj keçik baş dibe û qeral li li ser soza xwe keça xwe dide ku bi Şaliyar re bizewice. Piştî ku qeral keçik da Pîr Şaliyar, jiber ku Pîr Şaliyar di jiyaneke tinetiyê de dijî û nikare merasîma daweta xwe bike. Piştî ku gelê herêma Hewremanê bi vî yekê dihese, gel ji bo daweta Pîr Şaliyar di navbera xwe de alîkariyek mezin lidardixe. Bi vî alikariya gelê herêmê merasîma daweta Pîr Şalîyar û Şah Bahar Xatûn tê lidarxistin û herdu dizewicin.
Şahiya daweta wî di roja îro de
Pîr Şaliyar ji aliyê kurdên hewramanî ve bi hezar salan e ku tê bi bîranîn û şahiya daweta wî ji aliyê kurdên herêmê ve her sal tê dûbarekirin. Şahî di meha Rebendan a salnameya kurdî de tê bibîranîn ku li gorî salnameya mîladî di navbera 21ê Çile û 20ê Sibatê de ye. Di 10ê roja meha Rebendanê de jî şahiya daweta Pîr Şaliyar tê lidarxistin. Şahiya daweta Pîr Şalîyar li ber mala wî ya ku hêj jî li ser textê Ûramanê ye û pîroz tê dîtin, tê vejandin.
Şaxan Beg
Gorî hin îdiayan bi xwe ji malbateke tirk bûye û malbata wî ji aliyê dewleta Rom ve (Osmanî), di komkujiya yekemîn a Ermeniyan de hatiye kuştin. Tê zanîn ku di heman komkujiyê de gelek Asûrî jî hatine qirkirin.
Gorî îdeolojiya fermî ya dewleta Tirk jî ew xas Tirkek bûye û malbata wî tavayî bi nexweşiyên xwezayî mirine û ew di sêwîxaneyan de ji aliyê dewletê ve hatiye xwedîkirin. Dewlet wî dişîne ser serhildanên Ereban. Bi têkçûyîna Osmaniyan ve ew li dijî hêzên dagirker ên fransî tevlî berxwedanan dibe. Li herêmê gelek nav û deng vedide.
Tê texmînkirin ku dema Fransayî û dagirkerên din ji Anatoliya û herêmên din ên hêj di bin dagirkeriya Tirkan de ye vedikişin, Mustafa Kemal Atatürk fermana kuştina kesên wiha navdar dide. Birêvebiriya Komara Tirkiyê li dijî mihalefetê helwestekê gelek xwînî nîşan dide.
Zinarex
Zinarex, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.
Zirê
Zirê, Zere, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Goltepe, Ecebşîr
Goltepe gundekî ser bi navenda bajarê Ecebşîr li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Villespy
Villespy, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Sankt Leon-Rot
St. Leon-Rot şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhein-Neckar-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Sêvekidey Xwarû
Sêvekidey Xwarû gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 63 kes (9 malbat) bûn.
Bute
Bute an Buteshire an County of Bute wîlayetek Skotlendayê ye.
Zîndana Amedê
Zîndana Amedê yan Girtîgeha Amedê girtîgeheke li navenda Amedê ye. Bi êşkenceyên dewleta tirk û bexwedana ciwanên kurd navdar bûye. Di dema êşkenceyan de ji aliyê Esat Oktay Yıldıran ve dihate birêvebirin ku wî jî ferman ji serkaniya artêşa tirk digirt.
Ev zîndan, bi taybetî piştî cûntaya leşkerî ya 12ê îlona 1980an ku li Bakurê Kurdistan û Tirkiyeyê hate îlankirin, bû navenda êşkenceya li dijî şoreşgeran. Li vê zîndanê desthilatdariya mîlîtarîst a tirk, li hemberî şoreşgerên kurd, her cûre êşkence dida meşandin û herwiha vê derê kiribû cîhê aşartîş (îtîraf) û radestiyê (teslîmiyetê).
Lê belê bi taybetî pêla berxwedanê ku bi şoreşgerê kurd endamê komîteya navendî ya PKKê Mazlum Dogan destpê kir, êdî bi Şeva Çaran û berxwedana 14ê tîrmehê li hemî zîndanê belav bû.
Piştî van berxwedanan êdî kiryarên teslîmgirtin û îtîrafkariyê yên desthilatdariya mîlîtarîst têk çû û zîndana Amedê bû kela berxwedanê. Zîndana Amedê piştî cûntaya leşkerî ya 12`ê îlonê bû akademiya şoreşgeran.
Navekî din ê Zîndana Amedê jî Akademiya Mazlum Dogan e. Ango mirov dikare bêje ku li rûyekî vê zîndanê êşkence, kuştin û her cûre kiryarên dervehî mirovatiyê û li rûyê din jî şeref, namûs, serberzî û berxwedana şoreşgeran.
Teleferîka Wuppertalê
Werîsbana Wuppertalê projeyekî ji bo firehkirina hatûçûna giştî ya li Wuppertalê ye. Divê ew ji Stasyona Navendî ya Wuppertalê (Hauptbahnhof) li Elberfeld-Mitte bi Zanîngehê (Universität-Campus Grifflenberg) û beşek ji navçeya Küllenhahnê ya li nezikî navenda dibistana başûr ve li ser Wuppertaler Südhöhen were girêdan. Divê Werîsban di sala 2025'an de were vekirin û bikaranîn.
Ebasan, Palo
Ebasan, gundekî girêdayê navçeya Palo ya Xarpêtê ye.
Seyşel
Erdnîgarî
Seyşel ji 115 giravan bi tunî di rûeredeke 400.000 km² de belabûnîn de pêk tê.
Mele Ehmedê Palo
Mele Ehmedê Palo nivîskar û dîroknasê kurd e ku di sala 1920an de nêzîkî bajarê Palo, li gundê Sêreçurê (Bakûrê Kurdistanê) ji dayik bûye. Mele Ehmedê Palo di 71 salê jiyana xwe de, diwazde berheman afirandiye. Mixabin, ji wan berhemên giran, bes dîwana wî ya bi navê "Dewr û Gera Kurdistanê" di sala 1994an de bi tîpên latînî hatiye çapkirin.
Di zarokatiya xwe de dê û bavê xwe winda dike; sêwî dimîne. Jiyana wî di nav belengazî û perîşaniyê de derbas dibe. Dixwaze ko bixwîne, lêbelê mercên xwendinê nabîne. Ji ber vê jî carcaran ji mal direve, berê xwe dide bajarê Siwêrekê. Newal û kortalan dibîne, li deşt û zozanan dibe mêvan. Paşê ew dibe rêwî û li Kurdistanê digere. Li hin ciyan dibe mêvan û li hin ciyan jî dibe şivan.
Di pazde saliya xwe de bi nexweşiyeke giran dikeve. Li dor du mehan di nexweşxaneya Mêrdînê de radikeve. Di pey ko ji nexweşxaneyê derdikeve, berê xwe dide Binxetê û demekê li Dirbêsiyê dimîne. Di sala 1935an de diçe Qamişlokê. Û ji wir jî diçe gundê Wêsîkê şûnûwar dibe. Li vî gundî ew jî dibe şivan. Bi mele û feqiyan re hevaltiyê dike. Di wê demê de hînî xwendin û nivîsandinê dibe û zanîna xwe roj bi roj zêdetir dike. Bi taybetî li ser rêzimana kurdî radiweste û xwe perwerde dike. Dibe mamosteyê xwe. Ji bilî zimanê kurdî xwe hînî erebî, tirkî û farisî jî dike. Lêkolîn û lêgerînên xwe li ser wêje û dîroka Kurdistanê pêşve dibe. Di wê demê de dest bi helbestên kurdî û nivîsandinê dike. Heta roja xwe ya dawî vî karî didomîne.
Emrê xwe yê dawî li Libnanê, li bajarê Beyrûtê derbas dike. Ew di meha adara 1991ê de wefat dike.
Leuchtenberg
Leuchtenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neustadt an der Waldnaab li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Çêja tirş
Çêja tirş an jî tama tirş, çêja xurekên asîdî ye.
Mirov bi hestê çêjtinê, dikare pênc cor çêjan ji hev derxe; çêja şor, tirş, şîrîn, tal û çêja umamî. Ziman endamê sereke ye ji boy çêjtinê. Ji bilî ziman, çêja xurekan ji aliyê xaneyên li ser rûyê esmanê dev, rûyê gewrî û li ser rûyê zimanê kirkiragî jî tê girtin. Xaneyên ko molekula çêjê dinasin, wekî xaneyên çêjewergir tên navkirin. Xaneyên çêjewergir li gel xaneyên palpişt û xaneyên binçîne, di nav çêjegopkeyan de cih digirin. Xaneyên çêjewergir, ji boy nasîna molekulên çêjê, kîmîkewergirên taybet bi kar tînin. Ango ji boy her corek çêjê, kîmîkewergirek taybet heye.
Rêbaza peydabûna hestê çêja tirş
Ji boy peydabûna hestê çêja tirş, divê van çar gavên serekî bêne avitin.
1. Ji aliyê kîmîkewergirên xaneya çêjewergir ve wergirtina îyonên hîdrojenê yên ji xureka (molekul) çêja tirş. 2. Hesteveguherandin, ango guherandina sînyalên kîmyayî yên molekula çêjdar bo sînyalên elektrîkî û li demarexaneyan hestê de destpêkirina erkê kar. 3. Bi şeweyê demareragihandin, gihandina çêjê  boy navenda çêjtinê ya tûkila mejî 4. Şîrovekirin û têgihîştina çêja tirş di mejî de
Ji boy nasîna çêja tirş, molekula çêjdar îyonên hîdrojenê yên nav asîdê ye. Ango îyonên hîdrojenê yên di nav xurekan de, xaneya çêjewergir a boy çêja tirş çalak dikin. Gava asîdên nav xurekan bi wergirên xaneya çêjê ve tên girêdan, dibin sedema guherîna cogên îyonan, loma cogên îyonên ser parzûna xaneya çêjewergir ve dibin, îyonên hîdrojenê ji parzûna xaneya çêjewergir, derbasî nav sîtoplazmaya xaneyê dibin. Ji ber hatina protonan (îyonên hîdrojenê) bargeya (+) a nav xaneyê zêde dibe, xane dikeve rewşa berevajîbûna cemsergiriyê. Ji xaneyên çêjewergir demareguhêzer tê derdan, demareguhêzer jî demarexaneyên hestê hander dike. Bi vî awayê di demarexaneya hestê de erkê kar dest pê dike. Sînyalên kîmyayî yên molekula çêjdar, bi şeweyî demareragihandin, ber bi talamus û mejî ve tên şandin.
Asta pH a xurek çiqas kêm be, bi gelemperî tama tirş a xurekan jî hê tundtir dibe. Wekî mînak, pH a leymûnê 2 heta 2.5 e, pH a pirteqalê 3 heta 4 e, tama leymûnê li gor ya porteqalê hê pirtir tirş e. Xestiya îyonên hîdrojena asîdên nav xurekan dibe sedema çêbûna hestê çêja tirş. Loma çêja hemû asîdan tirş e.
Mariye Qibtiye
Mariye Qibtiye (m. 637 ) Jina Muhemmed pêxember e. Mariye Qibtiye bi xwe jî Misirê jî herêma Seîd û ji gundê Hefn e. Bavê wê Qiptî û dêya wê Rûm e.
Zewaca wê a ku bi Muhemmed re kiriye bandorek mezin li ser Misiriyan çê kiriye ku şerê di navbera Misilmanan û Bizansê ya ku li Misirê çêbûye Misiriyan bêalî mane û alîkariya Bizansa nekirine. Sedemê bêalîbûna Misiriyan zewaca Mariyê û Muhemmed pêxember bûye.
Rêzok
Rêzok, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.
Grésigny-Sainte-Reine
Grésigny-Sainte-Reine, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Sultanbeyli
Sultanbeyli navçeyeke Stembolê ye. Rêya Stembol-Enqere ji nav Sultanbeyliyê re derbas dibe. Keleha Aydosê di nav sînora Sultanbeyliyê de ye. Keleha Aydos gelek qedîm û dîrokî ye. Ji wexte Împeratoriya Bîzansê hat çêkirin. Bilindahiya Çiyayê Aydos 537 m ye. Navê kelehê wekî navê çiyayê Aydosê ye.
Zîzê
Zîzê, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Sultanbeyli
Sultanbeyli heta sala 1987an gund ma. Di sala 1992an de bû navçe. Seroka Şaredariya Sultanbeyliyê aniha Hüseyin Keskin e.
Le Mesnil-Esnard
Le Mesnil-Esnard, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Endab Nû
Endab Nû, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
15ê tîrmehê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Dînare
Dînare, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.
Villetritouls
Villetritouls, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Neteweyên Yekbûyî
Neteweyên Yekbûyî, Neteweyên Yekgirtî yan jî NY, (bi îngilîzî: United Nations) rêxistineke navneteweyî ye ku armanca wî parastina aşitî û ewlekariya navneteweyî, pêşxistina têkiliyên dostanenya di navbera gelan de, bidestxistina hevkariya navneteweyî û bibe navendek ji bo lihevkirina kiryarên neteweyan. Neteweyên Yekbûyî, rêxistina navneteweyî ya herî mezin û naskirî ya cîhanê ye. Navenda Neteweyên yekbûyî li ser axa navneteweyî ya li bajarê New Yorkê ye û ofîsên din ên sereke li bajarên wek Cenevre, Nairobi, Viyana û Den Haag hene.
Neteweyên Yekbûyî piştî Şerê Cîhanê yê Duyem bi armanca pêşîlêgirtina şerên pêşerojê, li cihî Komela Gelan a ku bêbandor bu hate damezrandin. Di 25ê nîsana sala 1945an de 50 kes li bajarê San Franciscoyê ji bo konferansekê li hev civiyan û dest bi amadekirina Peymana Neteweyên Yekbûyî kirin ku di 25ê hezîrana sala 1945an de hat qebûlkirin û di 24ê cotmeha sala 1945an de dema ku Neteweyên Yekbûyî dest bi xebatên xwe kir, ket meriyetê. Li gorî Peymannameyê, armancên rêxistinê parastina aştî û ewlehiya navneteweyî, parastina mafên mirovan, gihandina alîkariyên mirovî, pêşvebirina geşedaniya domdar û parastina hiqûqa navneteweyî ye. Di despêka damezrandina saziyê de 51 dewletên dewletên endam hebûn. Bi beşdariya Sûdana Başûr a di sala 2011an de, endamên rêxistinê gihiştin 193 dewletan ku hema hema hemî dewletên serwer ên li cîhanê ne.
Dîrok
Rêxistina navneteweyî ya nû di navbera şandeyên Çarên Mezin ên Hevalbendan de li Konferansa Dumbarton Oaks ji 21ê îlonê heya 7ê çiriya pêşîn a sala 1944an de hate gotûbêj kirin. Di konfaransê de di navbera wan de li ser pêşniyarên ji bo armanc, avahî û xebata rêxistina navneteweyî ya nû li hevhatinek pêk hat. Beriya ku hemî pirsgirêk bên çareserkirin, konferansa li Yaltayê, pê re gotûbêjên din ên bi Moskowê re pêk hatin. Di 1ê adara 1945an de 21 dewletên din Danezana Neteweyên Yekbûyî îmze kiribûn. Piştî çend mehan Konferansa Neteweyên Yekbûyî ya li ser Rêxistina Navneteweyî li San Francisco, di 25ê nîsana sala 1945an de, bi beşdariya 50 endam û hejmarek ji rêxistinên nehikûmî vebûn. Çar welatên mezin ên sponsor welatên din vexwendibûn ku beşdar bibin û serokên şandên her çaran serokatiya civînên giştî kirin. Winston Churchill ji Roosevelt xwest ku piştî rizgarkirina Parîsê di tebaxa sala 1944an de, Fransa yê vegerîne statuya hêzeke mezin. Amadekirina Peymana Neteweyên Yekgirtî di nav du mehên pêş de bi dawî bû û di 26ê hezîrana sala 1945an de ji aliyê nûnerên 50 welatan ve hat îmzekirin. Jan Smuts nivîskarê sereke yê pêşnûmeyê bû. Neteweyên Yekbûyî di 24ê cotmeha sala 1945an de bi erêkirina peymannameyê ji aliyê pênc endamên daîmî yên Konseya Ewlekariyê-Amerîka, Brîtanya, Fransa, Yekîtiya Sovyetan û Komara Çîn û ji aliyê piraniya welatên din ve û bi piraniya 46 îmzekaran ve, bi awayekî fermî hate damezrandin.
Civînên yekem ên Civata Giştî, bi nûnertiya 51 welatan û Encûmena Ewlekariyê di destpêka çileya sala 1946an de li bajarê Londonê pêk hat. Gotûbêjan bi yekcarî dest pê kir, mijarên aktîv ên wekî hebûna leşkerên Rûsî li Azerbaycana Îranê, hêzên Brîtanya li Yewnanistanê û di nav çend rojan de vetoya yekem hate pêkhatin. Di vî demê de dîplomatê Brîtanî Gladwyn Jebb bi wekalet sekreterê giştî bû.
Endamî
Ji xeynî Vatîkanê, hemî dewletên serbixwe yên cîhanê yên bê nîqaş endamên Neteweyên Yekbûyî ne. Sûdana Başûr ku di 14ê tîrmeha sala 2011an de tevlî rêxistinê bû, bi tevayî 193 welatên endamên Neteweyên Yekbûyî, ya herî dawî ye. Peymana Neteweyên Yekbûyî ku qaîdeyên endamtiyê destnîşan dikin ev in: 1. Endametiya Neteweyên Yekbûyî ji hemî dewletên din ên aştîxwaz re vekirî ye ku erkên ku di vê şertnameyê de cih digirin qebûl dikin û li gorî biryara rêxistinê, dikarin û dixwazin van erkan bi cih bînin. 2. Qebûlkirina her dewletekê ji bo endamtiya Neteweyên Yekbûyî dê bi biryara Lijneya Giştî ya li ser pêşniyara Konseya Ewlekariyê pêk were. Beş II, Bend 4. Her wiha du dewletên çavdêr ên Civata Giştî ya Neteweyên Yekbûyî yên ne endam hene. Yek ji van serweriya Vatîkanê ye û yeka din jî Dewleta Filistînê. Giravên Cook û Niue, her du dewletên ku bi Nû Zelenda re di nav hevkariyek azad de ne, endamên tam ên gelek ajansên pispor ên Neteweyên Yekbûyî ne û "kapasîteya wan a bi tevahî peyman kirina" ji aliyê Sekreteriyayê ve hatiye pejirandin.
Îndonezya yekem û tekane welat e ku endametiya xwe ji Neteweyên Yekbûyî vekişand, ji bo protestokirina hilbijartina Malezyayê wekî endamek ne-daîmî ya Encumena Ewlekariyê di sala 1965an de di dema nakokiyên di navbera her du welatan de pêk hatibû. Piştî ku CONEFO wekî hevrikek demkurt a Neteweyên Yekbûyî hate damezrandin, Îndonezya di sala 1966an de endamtiya xwe ya tam ji nû ve da destpêkirin.
Civata giştî
Civata Giştî ji welatên endam ên rêxistinê pêk tên. Nûnerên her endamekî di Lijneya Giştî de nikarin ji 5 kesan zêdetir bin. Karên Lijneya Giştî ev in:
Konseya ewlekariyê
Konseya ewlekariyê di qada siyasî de desteyek rêveber e. 5 endamên daîmî yên Konseya ewlekariyê DYA, Çîn, Îngilîstan, Fransa û Rûsya xwedî mafê vetoyê ne. 10 endamên demkî ji bo heyama du salan têne hilbijartin û her sal 5 endamên demkî têne nûkirin. Endamtiya demkî di 1ê çileyê de dest pê dike û di 31ê kanûna pêşîn a sala din de bi dawî dibe. Hilbijartina wan li ser hevsengiya erdnîgarî ye. Karên konseya ku ji 15e endaman pêk tê ev in:
Pêvajoya biryaradayina konseya ewlekariyê
Ji bo ku Encumena Ewlekariyê biryarê bide, rêjeya 9/15 pêwîst e û divê yek ji endamên daîmî dengê xwe nede. Li gorî hiqûqa Neteweyên Yekbûyî, dema ku Encumena Ewlekariyê biryarek distîne, yek an jî çend endamên xwedî mafê veto beşdarî dengdanê nebin, nayê wê wateyê ku ev endam biryarê veto dikin. Her wiha bêlayetiya endamên daîmî tê wateya heman encamê.
Xebat
Baregeha NY li New Yorka Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.
Dewletên endam nûnerên xwe dişînin wê baregehê daku li ser mijarên cîhanî gotûbêjan bikin û birryaran bidin.
Dezgehên NY
Neteweyên Yekbûyî şeş dezgehên bingehîn û jimareyek mezin jî dezgehên taybet hene.
Derbendî Gomespan
Derbendî Gomespan, gundekî bi ser Selahedîna navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Fetihkirina Trebzonê
Fetihkirina Trebzonê êrîşa serkeftî ya Împeratoriya Osmanî bû li ser Trebzonê di sala 1461an de. Siltan fermandariya artêşa Osmanî kir; împerator  rêberiya artêşê Romê kir. Dagirkirina Osmaniyan a li bajêr Împeratoriya Trebzonê bi dawî anî.
Dorpêç di de dest pê kir û di  de bi dawî bû. Împerator Davidî xwe û bajarê xwe teslîmî siltan kir. Siltanî împerator avêt zindanê lê di 1463an de ew îdam kir.
Împeratoriya Trebzonê dewleta Romê ya herî dawî û dewleta paşîn a serbixwe ya yewnanî-axiv (heya serxwebûna Yewnanistanê di sedsala 19an de) bû.
Warsow (Stralendorf)
Warsow (Stralendorf) şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Şêx Seyîd Tahayê Hekarî
Şêx Seyîd Tahayê Hekarî ji Malbata Geylaniyane. Neviyê Şêx Ubeydullahê Nehrî ye. Xwîşka wî bi Simkoyê Şikak re zewicî bû
Wiesenbach (Rhein-Neckar)
Wiesenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhein-Neckar-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Banffshire
Banffshire wîlayetek Skotlendayê ye.
Şêxmîran
Şêxmîran, gundekî girêdayê navçeya Palo ya Xarpêtê ye.
Endab Qedîm
Endab Qedîm, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Zêwe Doskî
Zêwe Doskî, gundekî bi ser navçeya Nêrwe û Rêkan a parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Heidweiler
Heidweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Deşta Darê
Deşta Darê, gundekî ku girêdayî navçeya Hezexa Şirnexê ye.
The Canary (kurteçîrok)
"The Canary" kurteçîrokeke Katherine Mansfield e. Cara pêşîn di 21ê nîsana 1923an de di rojnameya hefteyî ya brîtanî de piştî mirina nivîskarê hatiye weşandin, û dûv re jî di pirtûka The Doves' Nest and Other Stories (Hêlîna Kevokan û Çîrokên Din de, 1923) derketiye.