cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
German
Dîrok
Li gorî arkeolog û zimannasan qewmên germanan heta dorî 1000-500 b.z. li Skandinavyaya başûr û Schleswigê dijiyan. Di 850-760 b.z. de bê guman ji ber avhewayê, germanan ji Skandinavyayê dest bi koçî başûr kir. Di 650 b.z. de êdî koç zû bûn û li bakura Ewropayê bicih bûn. Kîjan qewmên germanan li ku bicih bûn bi tûnî ne vebirî be jî, gelê got li başûra Deryaya Baltîk bi şûn bûbûn
Qerexizir
Qerexizir gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
German
Gelên germanî li dor piştî zayînê
German li dor sedsala 1'an gorî bicihbûna xwe wiha parva dibûn:
Qerexizir
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 267 kes (46 malbat) bûn.
German
Germanên li derûdora çemên Ren û Weser
Di sedsala 3'an şûnda frankan bandora mezin li ser wan kir.
Bîniq
Bîniq, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
German
Germanên Bakur
Ji pê re anglî û yutî jî teva wan bûn.
Îdrîs Xezel
Îdrîs Xezel, Îdrîs Xez'el, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
German
Koça qewman û rûxîna Romayê
Di dawiyên sedsala 2’an b.z. de Gallia (Galya), Îtalya û Hispania (Hispanya) di bin herka germanan de ma bû. Kênge romayî heta çemên Ren û Danûbê fireh bû û wê demê bakur û rojhilata çemê Renê wek Germania dihat navandin. Di dema Augustus de ji çemên Ren û Danûbê de li başûr û rojhilat heta Wisla û li rojhelat û bakurê Deryaya Baltîk wek Germania Magna dihat navandin.
Mayî Felan
Mayî Felan, Mayî Filehan, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
German
Koça qewman û rûxîna Romayê
Di sedsala 5’an de êrîşên qewmên germanên ser Împeratoriya Romê ji bo bandora koçên qewmên hunan ji rojhilat de, dest pê kir. Di bin wan bandoran de germanan koça Îngiltere, Spanya, Îtalya, Efrîqayê kirin. Li derên wan, koçkirina çend qewmên ciyawazî yên german û dimatiyên wir teva hev bûn: li Danîmarkayê yutî û danî; li Swêdê geat û swêyî; li Îngiltereyê anglî û sakson teva hev bû bûn.
Gelên germanî li dewletên Ewropaya îroj de bi rawirtina demê re asîmîle bûn. Li Îngiltereyê anglî, sakson û yûtî bi keltan û brîtonan û pê re jî bi normandên ji Fransayê koçkirî ve têkelina hev û ew gelê Îngiltereya îroj pêk anî bûn. Wek Îngiltere van koçan li ser Skotlandê jî bandor kir. Dimatiyên galî bi gelên germanî ve teva hev bûn û zimanê hat wergera skotiya îroj geordie bû.
Fransayê dîsa bandoreke mezin ji koçên germanan dît. Frankan, yên ku nave danî Fransayê, koça qewman de li Fransaya îroj wek Elsas, Burgundî û Normandiyê bicih bûn. Lê zimanên ku îroj li Fransayê tê axaftin bi gelemperî zimanên romî ne.
Hispania, anku Portûgal û Spanyaya îro jî koçên germanan ji aliyê vîzîgot, swêbî, quadî, markomanî û buriyan dîtî bûn. Vandal jî ber ku derbaza Efrîqayê bûn di Hispania û Tengava Cîbraltar re derbaz bûn. Ji bo wan koçan gelek peyv jî ketina zimanên spanî, katalonî û portûgalî.
Îtalya bi gelemperî li bakura Romayê gelek koçên germanên vandal, vîzîgot û ostrogot di sedsala 5'an de dîtin. Di sedsala 6'an de ew qewma germanî ya lombardan li navçeya îroj a Lombariyê tê zanîn bicih bûbûn. Dîsa normanan Sîcîlya bi pişkî demekê kargêr kirî bûn.
Longuerue
Longuerue, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
German
Koça qewman û rûxîna Romayê
Dimatiyên Almanyayê (ya ku bi gelek zimanan bi navê Germanya tê naskirin), li ber ku koçên germanan ditî bûn bi gelemperî gelên kelt ên bakur bûn. Piştî koçên mezin bi taybetî di bin kargêra Împeratoriya Romê ya Pîroz de ew dimatiyên berê yên slav û balt hatine asîmîlekirin.
Wau
Wau (bi yewnanî ; bi herfa mezin Ϝ, bi herfa biçûk ϝ) berê tîpa şeşem a alfabeya yewnanî bû, ji ber ko wê jî navî Wau carna Digamma (yewnanî ) dihate gotin. Tamarên vê herfê, wek cem herfa upsilon (Υ; υ) jî, ji tîpa fînekî Waw ne.
Lîsteya bajarên Polonyayê
Lîsteya bajarên Polonyayê bi rêza alfabeyê.
IMF
FND Fona Navneteweyî ya Diravan (bi îngilîzî: IMF, Internationale Monetary Fund) saziyeke taybet a NY (Neteweyên Yekbûyî) ye ji bo pêşxistina aboriya dinyayê.
FND di 22ê Tîrmeha 1944an de hatiye damezrandin. FND li têkiliyên navneteweyî yên derbarê debarê digere. Ji aliyê dirav û teknîkê ve alîkariya welatan dike. Deyn dide, pêşengiya avakirinên aboriyê dike, rêyên bûrokrasiyê yên tevlihev hêsan dike û hwd.
Hin kes di wê baweriyê de ne ku FND tenê piştgiriya polîtîkayên welatên dewlemend ên ku di komîteya ewlekariyê ya NY de cih digirin dike. Dîsan ew kes bawer dikin ku FND li welatên dinyaya sêyem û paşdemayî li sazûmaniyên di bin siya G-8 de ne digere.
Heya niha 184 welatên endam ên fonê hene. Ew gorî sermayeya xwe di wir de xwedî deng in. Sermayeya herî mezin jî ya DYA ye (17,08 %).
Organên FNDyê
Malpera fermî ya FNDê: http://www.imf.org
Créon
Créon, komuneke li departementa Gironde a Fransayê ye.
Tuchan
Tuchan, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Tragopogon pratensis
Tragopogon pratensis, Siping an jî rîşê bizinê. Siping kulîlkek di malbata beybûnan (Asteraceae) de ye .li Ewporayê û bakûra emrîkayê belav bûye û bi gelemperî kêlekê rê de heşin dibe. Navbera meha hezîran û cotmehê kulilk dide û tîyeya wî 3-5cm dibe. rîşe û bişkojê wî jî tê xwarin û bistikê wê darşîr e.
Taybetmendiya siping
Ji 30 cmê heta 100cm dirêj dibe. ji (Scorzonera humilis) ê kintir e lê belgê gulê wê ji dirêjtir e
Bikar anîn
Bi rîş û bistikê wan va seleteya dîyabetîk tê çêkirin
Fontenelle, Côte-d'Or
Fontenelle, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Septeuil
Septeuil, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Mêrge Çiya
Mêrge Çiya, Mêrge Çîya, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Storsjön
Storsjön ("Gola Mezin") yek ji deh golên herî mezin ên Swêdê ye.
Brîk
Brîk, gundekî girêdayî navçe Xelata ser bi Bidlîsê ve ye.
Heyva Sor a Kurdistanê
Heyva Sor a Kurdistanê di adara 1993´î de li Almanya ji bo alîkariyên mirovî li Kurdistan û qada navneteweyî hatiye damezrandin.
Ev rêxistin ji aliyê dadgehên Almanya û YEyê ve bi fermî hatiye naskirin. Mixabin li Bakurê Kurdistanê nikare bi fermî karê xwe birêve bibe, lewra dûgela Tirkiyê navê rêxistinê û karê wê qedexe kiriye.
Dîsa jî Heyva Sor a Kurdistanê gorî derfetên xwe di felaketên sirûştî de alîkariyê radigihîne hemû deverên li Kurdistanê.
Axcewêran
Axcewêran, gundekî girêdayî navçe Xelata ser bi Bidlîsê ve ye.
Hasip Kaplan
Hasîp Kaplan parêzerke kurd ê nav û deng e. Demekî di buroya huqukê ya sedsalê de xebitî. Ji bo mafên Mirovan ê ku lê Tirkiye dihatin bênpekirin, taybeti dê salên 90tan de derheqê Dewleta Tirk der gelik doz şopandine. Hasip Kaplan gelek doz rakirin heta Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropa ji.
Walldorf
Walldorf bajarokekî navçeya (Landkreis) Rhein-Neckar-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Mast
Mast an qatix xwarineke herî kevin a mirovan e, ku ji dema hînbûna xwedîkirina ajalan maye. Mast ji şîrê kelandî ku havên ketiye nav çêdibe.
Mastê tirş
Mastê ku zêde av tê de hebe û li cihekî germ were hilanîn, zû tirş dibe. Sedama vê yekê Bakterî ne. Bakterî ji nav havênê ku mast dimeyinîne tên. Heke ew bakterî tune bin, jixwe şîr nabe mast. Ew bakteriyên baş in. Lê, dema ku ew bakterî pir zêde dibin, çêjeke nexweş didin mêst û tirş dikin. Heta, dema ku pir zêde dibin, ji tevgera wan mirov bi çavên xwe jî dibîne ku mast peqpeqokan dide.
Parzinandina mast
Li Kurdistanê mast xwarineke bingehîn e. Lê dema ku mast tirş dibe, nema tê xwarin. Ji lew re, koçer û gundiyên kurd, ji kîsikên xas parzûn çêdikirin û mast bera hundir wan parzûnan didan. Dûvre ew parzûn bi derekê ve dadiliqandin. Piştî demekê ava mast dadiwerivî û mast ziha dibû. Ji ber ku av di hundir mast de nedima, bakterî jî nema dikaribûn zêde bûbûna. Dema bakterî zêde nebûna, mast jî çêjeke tirş nedida.
Başiyên mast
Tê gotin ku mast ji gelek nexweşiyan re dibe.
Caban Divdange
Caban Divdange, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Flußbach
Flußbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Val-de-Dagne
Val-de-Dagne, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Longueville-sur-Scie
Longueville-sur-Scie, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Mîwsika
Mîwsika, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Komara Demokratîk a Almanyayê
Almanyaya Rojhilat an jî Komara Demokratîk a Almanyayê (bi almanî: Deutsche Demokratische Republik - DDR) navê komara sosyalîsta Alman a ku di sala 1989´î de tevlî Komara Federal a Almanya bû ye.
DDR bi fermî ji 7'ê kewçêrê 1949'î heya 2'ê kewçêrê 1990'î berdewamkiriye. Wekî tê zanîn piştî têkçûna Almanyayê di Şerê Dinyayê yê II. de Almanya ji aliyê serkeftan ve tê dagirkirin. Li rojhilata Almanyayê parçê ku di bin dagirkirina YKSS´ê de dimîne, komarek sosyalîst tê damezrandin. DDR wisa dest bi jiyana xwe dike.
Yekemîn serokê (an sekreterê komîta navend a partiya SEDê) Walter Ulbricht bû. Ji 1971 heya 1989 Erich Honecker û di hilweşanê de jî Egon Krenz serokatî dikir.
Caban Dîkle
Caban Dîkle, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Serukanî
Serukanî, gundekî bi ser Selahedîna navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Mesnewî
Mesnewiya Mehnewî an bi kurtî Mesnewî pirtûka herî naskirî ya Mewlana Celaleddinê Rûmî, arifê navdar yê Îranî ye. Ji 6 par anko defteran û sed û bist û şeş hezar (126,000) malikan anko beytan pêk hatiye. Ew yek ji pirtûkên herî giring yê sofîtîyê di dîroka Îslamê da ye. Mewlanayî ew li ser daxwaza Hisamedînê Çelebî, yek ji mirîdên xwe, di navbera salên 662ê heta 672ê mişextî da nivîsîye. Ew pirtûka gehiştina bi Xudê bi rêya evîna sofîyane ye.
Elifbay kermaşanî
Kirmaşanî şêweziwan esłî kurdî xwarîn e. Elifbay latîn kurdî nasya we Hawar ki Celadet Bedirxan durisî kirdye 31 deň dîrî. Elifbay kirmaşanî 33 deň dîrî. Elifbay Hawar le ser bineway deňeyl şîweziwan kurmancî duris bîe û gişt deňeyl zwan kurdî le nawî nîe. Le kurmancî du deň dirîj (ê, o) hes ki le kirmaşanî peyda nîew, herleywa le kirmaşanî deňeyl (ł, ř, ň, ü) hen ki î deňeyle le xet kurmancî nîn.
Chongqing
Chongqing (çînî: 重庆, Chóngqìng), bajarekî di asta parêzgehî de ye ku li herêma başûrê rojavayê Çînê cîh digire.
Chongqing, ku heta demeke nêzîk bajarê parêzgeha Sichuan bû, di 14ê adara 1997an de bû bajarekî li asta parêzgehê.
Rûerdê bajar 82.403 km² ye, di 2014an de hejmara niştecîhên parêzgehê digihe 47.000.000 kesî.
Kutilka dîlanê
Kutilka dîlanê, kutilk, kutlik, kutilka Mêrdînê, kutilka suryaniyan xwarineke kurdewarî ya pir kevnare ye, grover tê çêkirin; mezin, piçûk û çêdibe. Ya mezin yeklepî, ya piçûk jî mîna hêka mirîşkê heye. Cûreyek jî ji hêkê piçûktir û bevçikî tê çêkirin. Wek xwarin pir kevn e û li gelek herêmên Kurdistanê tê çêkirin. Hinek meselokên folklorî jî, li ser xwarina kutilkan hene. Di pêjgeha kurd, suryanî, ereb û farsan de navdar e.
Mirov dikare kutilka dîlanê wekî kufteyê jî bibîne, lewra carnan ji kutilkên danê re kufte jî dibêjin. Li hin deverên Kurdistanê ji kutilka dîlanê re kufte, kiftika mezin, dolmeha mezin jî dibêjin.
Kutilka dîlanê ya Serhedê di nava rûn û çênca xwe de tê servîskirin. Kutilka serhedî glover û hinekê din jî mezin e.
Çêkirina Kutilkan
Dema savar tê hêran, hûrikê savar wek danê kutilkan tê hilanîn. Têra xwarinekê ji vî danî dixin firaqeke mezin û ava kel bera serê didin, piştre potekî davêjin serê û bi qederê nîv saetî dimîne da binermije.
Piştî ku nermijî, li hev dixin û wek girêkekê hildidin, bi destan pehn dikin, dikin kortik û navoşk dinin navê, devê wê didin hev û wisa grover çêdibe, herwekî xarek e. Ji bo ku rind hilustankî bibe jî, derveyê wê bi ava şîrgermî û bi kefa dest tê mizdan.
Navoşka kutilkê ji van tiştan çêdibe: Çend serî pîvaz hûr dikin, diranek-dido sîr diperiçêqin û dixin navê, goştê qîme yan goştê ku bi kêrê hatiye piçûparîkirin, hin texlît biharat û dermanê germ (bîbera tûj û ne tûj) di tawê de dipijînin û hinek diqelînin, piştre hindik birinc an savar dixin navê, keleke din lê dixin. Hin kebanî hene ku navoşka kutilkan tenê ji kunciyên qelandî û kutayî îêdikin. Navoşk li got zîrektî û pêzanîna kebaniyan tê guhertin.
Jimara çêkirina kutilkan, li gor nefsên di malê de çêdibe. Lê kebanî hertim hesabê hatina hinek mêvanê bêwext dike û çend gutilk zêde çêdike. Piştî ku çêkirina kutilkan qediya, beroşek av li ser êgir dikelînin. Divê kela ava di beroşê de, ne zêde be û nermik be. Her carê çend kutilk dixin nêv ava li ser êgir, kelandina wan bi qederê 20 deqîqe didomîne. Eger kelandina avê gur be, kutilk dipelişin. Piştî ku ev pijiyan, îcar hinekên din dixin nêv axa kelandin. Di kelandinê de divê kutilk nekevin ser hevûdu, eger bikevin ser hev, xetera ku hev bipelişînin heye.
Piştî kutilk tev hatin pijandin, hemû dixin teştikekê û ji bo her mirovekî 2,3,4,5 belkî zêdetir lib dixin firaqekê. Rûnê qijilandî bera ser wan didin, dev bi xwarina wan tê kirin. Hin kebanî jî hene, kutilkên bevşikî (pehn) piştî pijandina di nava avê de, di nava rûn de jî diqelînin û hêv dixwin.
Mişk (amûr)
Mişk, (bi Îngilîzî: mouse), bi piranî amûreke di nav kefa destan de tê girtin, tevgera wê ji aliyê komputerê ve tê şopandin û li dîmendera komputerê wekî nîşanek xuya dike. Di nav alavên komputerê de yek ji amûrên têketina daneyan e. Li gor modela mişkan, li ser wan dibe bişkokek an jî gelek bişkok hebin. Cara yekem mişkê komputerê di sala 1964'an de ji aliyê Douglas Engelbart ve hat çêkirin. Mişk tevgera dest wekî mekanîk, bi optîka bi LED, bi optîka bi lazer dikare bihise. Mişk daneyên xwe dikare bi riya qablo, înfrared, pêla radyo an jî Bluetoot bişîne komputerê.
Bêyî mişk, dema mirov bixwaze ji pêşekê, an ji cihekî dîmenderê tiştekî hilbijêre û bitikîne, divê mirov gelek bişkojkên qlavyeyê bitikîne, ev li gor çêkirina bernameyê dibe demek kin an dirêj bigire. Ji bo ev dem kintir bibe, bişk hatiye çêkirin. Mişk, amûreke kompûterê ye ku mirov di xebitandina kompûterê de sûdeyê jê werdigire.
Croignon
Croignon, komuneke li departementa Gironde a Fransayê ye.
Weinheim
Weinheim bajarokekî navçeya (Landkreis) Rhein-Neckar-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Forléans
Forléans, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Mişk (cudakirin)
Çend wateyên "Mişk" hene:
Tepewank
Tepewank, gundekî girêdayî navçe Xelata ser bi Bidlîsê ve ye.
Milêxte
Milêxte, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Soindres
Soindres, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Val-de-Lambronne
Val-de-Lambronne, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Obere Warnow
Obere Warnow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Calîq Bozkoş
Calîq Bozkoş, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Qizqapan, Pîranşar
Qizqapan gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Louvetot
Louvetot, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Enkirch
Enkirch şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Îdrîs Nemir
Îdrîs Nemir, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Neustadt an der Waldnaab (navçe)
Neustadt an der Waldnaab, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Bavyera, Almanyayê ye.
Şêx Mehmûdê Fewzî
Şêx Mehmûdê Fewzî alimê îslamê bû. Bavê Şêx Seîd û Şêx Ebdurehîm bû. Di sala 1898î de wefat kiriye. Bi xwe ji Paloyê ye lê dure koçî Xinûsê kiriye. Şêx Mehmûdê Fewzî ji teriqata Neqişbendî bû.
Nazdar Cizîrî
Nazdar yan jî Nazdar Cizîrî, (jdb. 1987, li navçeya Cizîr a Şirnexê) hunermenda kurd e ku bi strana û albûma Hey Dinyaye hatiye naskirin.
Jînenîgarî
Bi piştgiriyeke baş ji bavê xwe xebata xwe ya hunerî bi rê ve dibe. Nazdar Cizîrî albûma xwe a yekem yê bi navê Hey Dinyayê dertîne. Albûm ji 12 stranan pêk tê û 2 ji wan dibin videoklîb. Albûma wê ji aliyê Kompanya Çarçira ve derdikeve.
Nazdar di sala 1987an de li Bakurê Kurdistanê li bajarê Cizîrê ji dayîk bû ye û di sala 1993 de tevî malbata xwe koçî Almanya dibe. Gelek ji stranên Nazdar Cizîrî, ji aliyê bavê wê ve hatine nivîsandin. Nazdar Cizîrî piştî ku li bi hunermed Rabîn re zewicî li Başûrê Kurdistanê bicîh bûye û niha li wir dijî.
Dîskografî
Albûmên Stûdyoyê
Vîdeografî
Klîb
Medreseya kurdî
Medreseya kurdî ew sazî ye ku ders lê tê dayîn. Ew sazî ye ku bi sed salan e li Kurdistanê zarokên kurdan û gelek jî yên biyanî tê de dixwînin û dixwendin.
Medrese li ba kurdan pir zêde bi rûmet e. Lewra medrese ji saziya xwendinê zêdetir, ji bo kurdan devera dadgehtî û çareserkirina gelşên wan jî bûye û hemû heyînên kurdewarî pê hatine parastin.
Medreseya kurdî, ji bo kurdan hem dibistan, hem xwendegeh û hem jî zanîngeh bûye; ji her kesî re vekirî bûye û berambertiya tê de rê nedaye ku niheqî û zordestî di nava xelkê de bête domandin.
Medrese devera pêbawerî û piştrastkirinê, herweha li gund û bajaran şênîka civatê bûye. Zimanê Medresê yê fermî kurdî bûye, lê piraniya pirtûkên tê de ku dihatin xwendin bi zimanê erebî û hinek jî farisî bûne. Çendî ku pirtûkên bi zimanê erebî ku dihatin xwendin jî, lê wergera wan tevek ji xwendevanan re bi zimanê kurdî dihate kirin. Îcar ev yeka han dibû sedem ku zimanê kurdî bi pêş ve here û xurttir bibe.
Şaxên zanistiya erebî ku di medreseya kurdî de dihatin xwendin, ev bûne: Şerîet, Hedîs, Tefsîr û Eqîde, Serf û Nehw, Mentiq, Istî‘are, Mûnazere, Usûl û hin şaxên fenê din.
Ew sazgeha zanistiyê, di sedsalên 11-12yan de li Kurdistanê derketine holê û jiyana xwe domandiye ta salên şêstî yên Sedsala Bîstî.
Medreseya kurdî di demeke pir kin de berambertiya xwe bi zanîngehên miletên pêşketî yên wan deman re daye meşandin. Wek mînak: Berî pêncsed salî, li Medreseya Sor a li Cizîra Botanê projeya sîbernetîk û robota ku Rojavayî di dawiya sedsala 20an de dest bi çêkirina wê kirine, hatiye çêkirin. Ji xwe zanayên weke Mewlana Xalidê Nexşebendî yê kurdî, Melayê Cizîrî, Ehmedê Xanî, Şêx Fethulah Werqanisi û pir kesên wisa ku mora xwe li mêjuya pêşketinê xistine, zêdetir giranbihatî û pîroztiya medreseya kurdî nîşan didin. Herweha lehengên mîna Selahedînê Eyûbî yê kurdî jî, heta yên vê serdema niha jî, tev berê adana Medreseya Kurdî bûne.
Naveroka medreseya kurdî
Medreseya kurdî bi naveroka xwe, ji destpêkê heta dawiyê, weha xwe bi rêkûpêk dikir:
Di medreseya kurdî de şaxên zanistiyê
Ew saziya bi navê Medreseya Kurdî ku hetanî nîvê sedsala 20an jî hebûna xwe diparast, lê xasma jî piştî Cunta Leşkerî ya 1980yî li Bakûrê Kurdistanê hema bêje bi temamî ji holê hate rakirin, li ser bingeheke pir xurt hatibû damezirandin û tê de gelek şaxên zanistiyê yên cuda dihatin xwendin.
Îcar ji xwe diyar e ku ev sedsala 20an sedsaleke reş bû ku di ser kurdan re bihurî. Piraniya zana û pisporên kurd ên vê sedsalê jî, di xwendegeh û zanîngehên biyaniyan de kame bûne. Bi gotineke din, ji wan kêm kes bi zimanê kurdî xwendiye. Ew berhemên kurdî yên ku ji medreseyên kurdî afirîne, bi her awe û tewran, bi kurdewarî hatine afirandin û li ser bingehê toreya kurdî lengerên xwe berdane erdê.
Mirov ji berhemên ku ji medreseya kurdî derketine, dibîne ku 19-20 şaxên zanistiyê yên cuda di medreseya kurdî de hebûne. Bi piranî jî giraniya xwendinê li ser şaxên wek felsefe, mentiq, leşsaxî, rûhiyet, siyaset, astronomî, matematîk, teknîk, civaknasî, leşkerî, aborî, ferhengî, siruştî, Xwedanasî, hiqûqnasî, ajalnasî û hwd bûye. Ev gotina ku di nava kurdan de ”Melê Heftilmî” û ”Melê Dozdeilmî” jî rastiya vê meselê derdixîne holê. Lengerekî medreseya kurdî li ser felsefeya grekiyan bûye, heta ku pirtûka bi navê Netaîc el-Efkar ji felsefa yunanî hatiye wergerandin û di cîhana îslamî de tenê medreseya kurdî xwedîtî lê kiriye.
Ji xwe dema ku mirov dîwana Melayê Cizîrî şirove dike, çi tiştê ku mirov bixwaze, tê de tê dîtin. Ji vê zêdetir jî, di beşa felsefeya melê de, gelek tiştên ku mirov lê şaş dimîne têne ber çavan û navê gelek zanayên cîhanî hene.
Niha çi dema ku behsa robotan jî tê kirin, disa herkes radiweste û guhdarî dike û disêwire ka kê projeya robotan afirandiye? Lê diyar e ku projeya robotan li Cizîra Botan û di Medresa Sor de hatiye çêkirin. Îcar kêm-zêde 400 sal piştre, piraniya welatên Rojavayê bi xêra Medreseya Kurdî li gor wê projeyê robot çêkirine û niha di karên giran û xeter de ji bo xwe bi kar tînin. Herweha derketina Internetê jî, gelo wê ne naveroka çîroka Folklora Kurdî ya Zebeş be? Ku di navê de bajarekî mezin hatiye avakirin!
Dema mirov Mem û Zîna Ehmedê Xanî jî şirove dike, tê de bi dehan şaxên zanistiyê û navên bûjen, amûre û tiştên ku niha pir nûjen in têne dîtin.
Herweha Rêçika Nexşebendî jî, şaxek ji şaxên medreseya kurdî bûye. Piştre dema ku fikra komonîstiyê derketiye holê, desthelatiya Yekîtiya Sovyetan, ji xwe re eynî sîstema rêxistina nexşebendîtiyê girtiye û pê eynî mîna wê xwe bi rêxistin kiriye.
Rola medreseya kurdî
Medreseya kurdî gelek mirovên zana, bîrewer û pêşbîn afirandine. Dilqê wan zanayên kurd di pêşveçûna her tiştên kurdewariyê de jî, pir mezin bûye. Kesên ku ji wê medreseyê derketine, hertim xwe berpirsyar dîtine, dibînin û berpirsyariya xwe bi cih anîne û tînin.
Mexribiye
Mexribiye, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Têkiliyên kurd û tirkan
Têkiliyên kurd û tirkan bingeha xwe ji salên destpêka piştî zayînê li salên 1000ê werdigire. Wek tê zanîn, di wextê Ebasiyan de tirkên asyaya navîn ji bo pare dibûn leşkerên artêşa misilmanan. Lê ev yek wisa nema û bû sedema koçberiya bi hezaran tirkan. Piştî koçberiya tirkan hemû qedera Rojhilata Navîn jî hatr guhrrandin. Gelek bajêr hatin wêrankirin, çandên gelên herêmê hatin binpê kirin, demografîya herêmê hate guherandin. Wek hemû gelên rojhilata navîn, kurdan jî para xwe ji vê zilm û zordariyê wergirt. Li sala 1051ê tirkên selcukî, li sala 1131 tirkên mongol, li sala 1402yê jî Tîmûrê Lenger êrîş anîn ser Kurdistanê. Di encama van êrîşan de zerer û ziyanek öezin jî bû para kurdan. Heta niha jî em tesîrên van êrîşan dibînin ku hêj jî li gelek bajaran kurd, nifûsek mezin ya tirkan heye.
Medreseya kurdî
Rola medreseya kurdî
Pirsa ku xwediyê welat û xwediyê milet kîjan çîn e jî, bi hêsanî em dibînin ku li piraniya welatên dinyayê, heta li van welatên Ewropayê ku hewqas bi pêş ve jî çûne, xwediyê welat û dewletê, çîna wan a burjuwa bûye. Yanî şêxên wan, axe, maqûl, beg, mîr, pitrik, papas, keşe û kesên dewlemend in. Helbet ev yeka hanê bo kurdan jî wisan bûye û dê wisan jî bibe. Ha ji ber hindê ye ku ev e ji 1803an ve ye heta niha, piraniya rêberên babeta rewşenbîrî, bizava neteweyî, ew kes in ku ji medreseya kurdî hatine û berpirsyariya xwe bi cih anîne.
Ez bi xwe di vî warî de dîdevanê pir tiştan im û rêveçûna jiyanê jî bi me gişan daye nîşandan ku kurdên bakur jiyana xwe, ziman, tore û hebûna xwe bi du tiştan heta îro parastine, yek jê desthelatiya feodalî, ya din jî Medreseya Kurdî bûye.
Têkiliyên kurd û tirkan
Koça tirkan ya mezin bû sedema guherîna demografiya Kurdistanê, Îranê û Anatolyayê. Li Anatolyayê gelên qedîm hemû ji ber tirkan revîn. Kurdan xwe asê kir ku tirkan nekarî kurdan ji herêmê derbixin. Li sala 1185ê şerên mezin di nav eşîrên kurd û tirkmenan de destpê kir. Jixwe bi dûçûna Vladîmîr Mînorskî piştî van şeran kurdên herêma Sûrî û Kîlîkya ji layê tirkan ji van herêman hatin derxistin
Serdema Osmaniyan
Têkiliya kurd û tirkên osmaniyan di dewrana şerên osmaniyan û sefewiyan de germ bû. Her du aliyan dixwast eşîrên kurdan bikêşin aliyê xwe û bi van eşîran şerê dewleta din bikin. Di destpêka sedsala 16ê de Siltanê Osmaniyan Selîm û nêzî 20 mîrên kurd li ser hindek xalan lihev hatin. Ev lihevhatine di dîroka têkiliyên kurd û tirkan de xwedî ciheke taybet e ku piştî vê lihevahatinê ev herdu gel di gelek şeran de alîkariya hev dikir. Lihevhatina van herdu aliyan bi navbeynkariya Îdrîsê Bidlîsî hate pêkanîn. Vê lihevhatinê Kurdistan kir meydana şerê osmaniyan û sefewiyan. Ehmedê Xanî di pirtûka xwe ya bi navê Mem û Zîn de li ser bêxwedîbûna kurdan disekine û wî wextî miletê kurd di nav şerên osmanî û safewiyan de dinalîn.
Serdema Tirkiyeyê
Piştî Peymana Montroyê di navbera tirkan û rûsan de li sala 1936ê, li sala 1937ê gelek rewşenbîrên kurd Erebê Şemo jî di nav de li Sovyetan tên girtin. Dibistanên kurdî û Riya Teze tê girtin
Li sala 1983yê li Awistralyayê, ji bo heftiyê seet û nîv weşana kurdî destpê kir. Ev weşan di navbera Tirkiyeyê û Awistralyayê de bû sedema krîzeke dîplomatîk ku tirkan nedixwest weşanên kurdî bê kirin
Li salên 1990an de Celal Telebanî gazindeyên xwe dike li ser hinek helwestên dewleta Tirkiyeyê û vedibêje; ''Li wan demên borî de kulûbeke şevê bi navê Kurdistan hatibû vekirin li Pragê. Piştî vebûna vê derê, balyozê Tirkiyeyê diçe wezareta derve ya Çekyayê bi daxwaza guherandina navê vê derê û protesto dike. Li Îranê bi navê Kurdistanê parêzgehek heye, cadeyek heye bi navê Kurdistanê li Tahranê. Lê tenê Tirkiye netehumiliya navê Kurdistanê dike
Selam û elêkim
Selam û elêkim, an jî Eselam û eleykum (ji erebî: ٱلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ‎, as-salāmu ʿalaykum), hevsilavkirineke erebî ya misilmanan e. Bersivdayîna wê "Elêkim selam" (ji erebî: وَعَلَيْكُمُ ٱلسَّلَامُ‎, wa-ʿalaykumu s-salāmu, "Eleykum weselam") e. Tê wateya "aştî li ser we be!".
Calîq Qişlaq
Calîq Qişlaq, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Şêxan, Selahedîn
Şêxan, gundekî bi ser Selahedîna navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Cubnezais
Cubnezais, komuneke li departementa Gironde a Fransayê ye.
Val-du-Faby
Val-du-Faby, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Torneträsk
Torneträsk (bi zimanê sápmi: Duortnosjávri) yek ji deh golên herî mezin ên Swêdê ye.
Wiesloch
Wiesloch bajarokekî navçeya (Landkreis) Rhein-Neckar-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Werêlê
Wermêlê, gundekî bi ser navçeya Bamernê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Sonchamp
Sonchamp, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Cemil Meriç
Hüseyin Cemil Meriç (1916, Reyhanlı -, Stembol) nivîskar û wergêrekî tirk e.
Rom, Almanya
Rom şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Cirzeng
Cirzeng, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Lucy, Seine-Maritime
Lucy, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Tacoignières
Tacoignières, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Valmigère
Valmigère, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Diefenbach
Diefenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Hetireş
Hetireş, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Welî Dêwane
Welî Dêwane di sala 1754'an li herêma Hewraman ji dayik bû. Bavê wî ji yek serekên eşîra herêma Hewraman Kemale bû. Dêwane dil kete keça Qadir Axa Şemê ku ji yek mezinên din vê eşîre bû. Welî Dêwane saleke bi Şamê re dergistî ma. Piştî di nava eşîrê de nakokiyan derkete Qadir Axa mecbûr ma ku tevî malbata xwe koç bike. Li ser vê yekê Welî Dêwane heta dawiya jiyana xwe helbestên bi keser nivîsand.
Bandora helbestên wî li ser gelek helbestvanên kurd bû.
Welî Dêwane di sala 1798an çû ser dilovaniya xwe.
Hornavan
Hornavan (bi zimanê sápmiya lule: Tjårvek) yek ji deh golên herî mezin ên Swêdê ye.
Bay Hesen
Bay Hesen, Bay Ḧesen, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Qelat, Pîranşar
Qelat gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 357 kes (48 malbat) bûn.
Hefei
Hefei (çînî: 合肥, Héféi, navên berê: Ho-fei, Luzhou û Luchow), serbajar û bajarê herî mezin ê parêzgeha Anhui ya Çînê ye. Ew di heman demê de navenda siyasî, aborî û çandî ya parêzgehê ye jî. Rûerdê bajar 11.434 km² ye, di 2014an de hejmara niştecîhên bajêr digihe 15.800.000 kesî.
Girdeçal, Selahedîn
Girdeçal, gundekî bi ser Selahedîna navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Ceferava
Ceferava, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Angela Merkel
Angela Dorothea Merkel bi navê keçiktiyê Angela Dorothea Kasner ( jdb.17ê tîrmehê 1954 li Hamburgê) siyasetmedareke alman e. Ew ji sala 2000î ve serokatiya partiya xwe CDU'yê û ji çiriya paşîn a 2005an ve jî serokwezîrtiya Almanyayê dike.
Waibstadt
Waibstadt bajarokekî navçeya (Landkreis) Rhein-Neckar-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Ventenac-Cabardès
Ventenac-Cabardès, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Francheville, Côte-d'Or
Francheville, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Nidovirales
Nîdovîrales, nîzameke ku di nava xwe de komên mirov û ajalan (MERS-CoV û SARS-CoV) dihewîne. Famîleyên Coronaviridae, Arteriviridae, Roniviridae û Mesoniviridae dihundirîne.
Nîzama Nîdovîrales, ji latînî Nidus yanî hêlînê tê, ji ber ku gava înfeksiyonê de hêlîndanîna 3'kotermînal subgenomîk înfeksiyonê çê dike.
Hedêne
Hedêne, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Zozana Kanimahan
Zozana Kanimahan li navbera gundên Werkanîs, Bileh, Nîşê û Piyanisê ye. Zozan bi navê Zozana Nîşe û Zozana Mala Kurdê jî tê nasîn.
Cilayêr
Cilayêr, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Ebdullah bin Ebdulmutelib
Ebdullah bin Ebdulmutelîb (‎; z. 545 - m. 571) bavê Muhemmed pêxember û kurê Ebdulmutelib û Fatima bint Emr e.
Muhemmed pêxember hîna 7 mehî bû bavê wî di 25 saliya xwe de wefat kiribû.
Helewa Îslaman
Helewa Îslaman, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Nors
Nors an jî Nûrs (1928: نورس / Nors ; 1946: Nors; an jî Kepirli), gundekî di navçeya Xîzana Bidlîsê ve ye.
Amîne
Amîne diya Muhemmed pêxember e. Jina Ebdullah bin Ebdulmutelib bû. Di sala 577an de wefat kir.
Mont Blanc
Mount Blanc, çiyayek ji Çiyayên Alp e. Navê xwe bi kurdî Çiyayê Spî ye. Mont Blanc 4.792 m bilind e. Ew çiyayê tewrî mezin ê Alp e. Mont Blanc li Fransa û li Îtalya ye.
Burg, Bernkastel-Wittlich
Burg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Le Tartre-Gaudran
Le Tartre-Gaudran, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Cudos, Gironde
Cudos, Gironde, komuneke li departementa Gironde a Fransayê ye.
Spornitz
Spornitz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Malaunay
Malaunay, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Henry Fonda
Henry Fonda (jdb. li Grand Island – m.  li Los Angeles, Kalîforniya) lîstikvanekî amerîkî bû. Ew wekî lîstikvanekî herî watedar tê naskirin. American Film Institute di lîsteya 25 Lîstîkvanên herî gewre ê mêr de, wî di rêza 6an de bi cî dike.
Hirîta Filehan
Hirîta Filehan, gundekî bi ser navçeya Xîzana Bidlîsê ve ye.
Henry Fonda
Jiyan
Fonda di ciwaniya xwe de dixwest bibe rojnamevan lê di salên 20an de ew tevlî grupeke şanoyê, ku ji aliyê Dorothy Brando (diya Marlon Brando) ve dihat birêvebirin, bû. Dû re wî dest bi Zanîngeha Minnesotayê kir. Li wê derê wî û James Stewart hev du nas kirin û hevaltiya wan heta dawiya emrê wan dewam kir.
Ventenac-en-Minervois
Ventenac-en-Minervois, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Henry Fonda
Jiyan
Di salên 30an de ew çû Hollywoodê. Fîlmê yekem ku ew tê de lîstî The Farmer Takes a Wife e. Di 1936an de bi Seymour Brokaw re zewicî, ji vê zewacê du zarokên wî Jane û Peter çêbûn.
Fonda di Hollywoodê de zû navdar bû, ew bi derhênerên xwedî nav mîna William Wyler û Fritz Lang re xebitî. Di 1941ê de ew ji bo rolê xwe di fîlmê The Grapes of Wrath de, wekî namzed di beşa Lîstikvanê herî baş ji bo Oscarê hatiye vexwandin, lê bi ser neket û hevalê wî James Stewart ev xelat wergirt.
Di salên 40î de ew di gelek fîlmên western de lîst. Di sala 1950an de jina wî xwe kuşt, vê yekê têsîreke giran li ser wî kir, 5 salan wî di ti fîlmî de cih negirt.
Di 1956an de di fîlmê Alfred Hitchcock ê bi navê The Wrong Man de cih girt. Wekî din bi derhêneren weke Sidney Lumet û Sergio Leone re jî xebitî.
Fonda tim di fîlmên xwe de rolê zilamê durist, girane ye ku hevalê heqiyê ye û li dijî neheqiyê şer dike, dilîst, lê ji bilî fîlme C'era una volta il West ku di bin derhêneriya Sergio Leone de hatiye çêkirin. Di vî filmî de ew mêrkujekî be ûjdan ku çavên wî ji kuştina jin û zarokan jî naşikiye dilîze.
Di 1981ê de wî ji bona karê xwe yê giştî di sînemayê de xelata Oscarê sitand.
Alawe
Alawe, gundekî bi ser Selahedîna navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Iûstînianos I
Iûstînianos I, Iûstînianê Yekem an jî Flavios Petros Sabatios Iûstînianos (carina wek Iustinian tê nivîsandin, bi latînî: Flavius Petrus Sabbatius Iustinianus, yewnanî: Φλάβιος Πέτρος Σαββάτιος Ιουστινιανός, Flávios Pétros Savvátios Ioustinianós) (482/483- 565) yek ji împeratorên Bîzansê di 527an de heta mirî împeratorî kirî bû.
Iûstînianos yek ji împeratorên herî mezin ên Bîzansê bû. Wî dema xwe de xakên Împeratoriya Romê ya Rojhelat berê hundura împeratoriye kirin û bajarê Romê, çiqas çend salan tenê ajot jî, dagir kir. Dîsa di dema wî de di împeratoriyê de gelek şoreşên aborî, çendayî û dadiyên mezin hat kirin. Di dema wî de dêra li Konstantînopolîsê Ayasofya (Hagia Sophia) hat avakirin. Bi fermana wî Dada Romê ji latînî de hat wergera zimana yewnanî kirin. Iûstînianos ji aliyê dêra ortodoks a rojava wek kesekî pîroz tê dîtîn.
Jiyan
Iûstînianos bi gumanî di 483 di xakên îroj di sînorên Serbistan de dimên de hatiye dinê. Kênge Anastasius di 518an de mi re, bi alikariya Iûstînianos jî, Justin derbaza textê bû. Dema împeratoriya Justin, di navbera 518an û 527an de, Iûstînianos yek ji peyayên wiya girîng bû. Iûstînianos di 521an de keta Konsulê û ji pê re jî bû generalê artêşên rojhelat. Di dawiya împeratoriya Justin I de Iûstînianos de-facto dest bi kargeriya împeratorîye kir. Ew di 1ê adara 527an de ji aliya Justin wek împeratorê arîkarî da zanîn. Di 1 gelawêjê hewşêwe salê de jî bi mirina JUstin re bi fermî derbaza textê bû.
Şoreşên Dadî
Iûstînianos di dema xwe de Dada Romê, kîjan ku di 529an de hat weşandin, wergera yewnanî kir.
Ceng û dagirkirinên dema wî de
Di dema Iûstînianos de dijbera Romê bastanî sasaniyan bûn. Wî cengên pêşwerên xwe didomandin û hembera sasaniyan gelek şêr û ceng kirin. Ew cengan bi di 532an de bi aşitîye dawî bûn. Ji pê wê aşitîye re generalê Iûstînianos mezin Belisarius çerxa ser xakên rojavaya Derya Navîn bû û xakên berêyê împaratoriya Romayê Rojava li ser serwerî ajotinî hundura împeratorîye kirin.
Hirîta Misilmanan
Hirîta Misilmanan, gundekî bi ser navçeya Xîzana Bidlîsê ve ye.
Iûstînianos I
Ceng û dagirkirinên dema wî de
Belisarius 533-534an de Efrîqaya Bakur ji vandalan stand. Belisarius ji pê Efrîqa re çerxa ser Sîcîlya bû paş dagirkirina wir re 536an bajarê Romê jî dagir kir. Di 540an de jî wî Ravenna paytexta ostrogotan dagir kir.
Di wan deman de di 540an de li rojhelata împeratorîye êrîşên sasaniyan şunda dest pê kir. Ew cengên Rom û Persan li Ermenistanê heta 545an dewam kir û di wê salê de bi aşitiyeke navber da danê jî vê carê jî cengan li Lazistanê dewam kir. Bi dawî di 562an de aşitî hat peyda kirin û Persan pejirandin ku Lazistanê terk bikin.
Cevan Şêx
Cevan Şêx, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Altlußheim
Altlußheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhein-Neckar-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Iûstînianos I
Ceng û dagirkirinên dema wî de
Kênge artêşên Roma li rojhelat bûn li bakur hin xakên hat dagir kirinî şunda di destên Romayan dar ketin. Ostrogotan Rom û Îtalya şunda dagir kirin.
Iûstînianos çiqas di 523an de bi Teodora re zewicî jî tu zarokên xwe nebûn. Ji bo wê sedemê di 565an de mir şunda paşwerê xwe bû xwarzîye xwe Justin II.
Hîwa (rêxistin)
Hîwa yan Hîvî yan jî Hêvî rêxistina ku li sala 1939ê ji aliyê şêwirmenê Şêx Mehmûdê Berzencî, Refîq Hilmî ve bi awayeke veşartî hate damezrandin. Di serdema şerê cîhanî yê duyem de hêza xwe mezin kir. Lê li sala 1944ê belav bû. Rêxistin bû sê parçe, hindek tevlî Partiya Komûnîst ya Iraqê bûn.Hindek tevlî Partiya Şoreş 1945, hindek jî tevlî Partiya Rizgarî 1945 bûn. Di encama yekitiya van partiyan de Partiya Demokrat a Kurdistanê ava bû.
Têkiliyên Hîwa (rêxistin) û Komeley Jiyanewey Kurdistan wî wextî gelek xurt bûn.
Uddjaure
Uddjaure (bi zimanê sápmi: Ujják) yek ji deh golên herî mezin ên Swêdê ye.
Franxault
Franxault, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Helewa Felan
Helewa Felan, Helewa Filehan, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Qelatey Reş
Qelatey Reş gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 643 kes (115 malbat) bûn.
Los Angeles
Los Angeles bajarekê mezin li federedewleta Kalîforniya ya DYA´yê ye. Herwekî navenda parêzgeha Los Angeles e.
Navê bajêr ji zimanê spanyolî tê û bi wateya "bajarê firîşteyan" e. Li perê Okyanûsa Pasîfîk dikeve. Bi tevî devedorê xwe hejmara niştecihan 17.545.623 ye. Tenê li navenda bajêr 3.877.129 (2005) kes dijîn. Bajêr li ser 1.290,6 km²´yî ava bûye. Rûbera parêzgeha wê 1.214,9 km² ye. Bingeha bajêr ji aliyê Felipe de Neve yê spanyolî yê serokê parêzgeha Kalîforniyayê ve di 4´ê rezbera 1781'ê de hatiye avêtin.
Los Angeles duyemîn bajarê mezin ê DYA'yê ye.
Metroya Romayê
Dîrok
Yekem metro li Romayê di sala 1930an de di dema hukûmeta faşîst de hate sêwirandin û dest pê kir. Bi mebesta peydakirina veguhastinek bilez ji stasyona Termini, ku li navenda bajêr e, bi navçeya nû ya bi navê E42 re bê peydakirin, hate sewirandin. Lêbelê çêkirina metroyê di dawiya sala 1940an de ji ber ketina Îtalyayê ya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de pêk nehat. Di dema qutbûna xebatan de, berê jî hin tunel hatibûn çêkirin (li beşa ji Termînî heta Pîramîdê) ku wekî stargeha bombeyan dihatin bikaranîn. Karên avakirinê di sala 1948an de ji nû ve dest pê kir û di heman demê de pêşdeçûna xebatên li devera ku pêşangeh lê dihat lidarxistin, ku beşekî xuyang, armanc (bû navçeyek îdarî) û navê (EUR) hate guhertin. Xet di 10ê Sibata 1955an de hate vekirin.
Xebat di sala 1964an de li devera Tuscolana dest pê kir û xebat ji ber derengî û bûyerên nediyar, bi giranî ji ber organîzasyona xirab, tevlihev bû. Di destpêkê de, teknîkek kolandina vekirî hate plan kirin, ev jî bû sedema pirsgirêkên mezin ên trafîk a li başûrê rojhilatê Romayê. Jiber vî yekê xebat hatin qutkirin û piştî 5 salan bi makîneya borandina tunelê xebatên kolandinê ji nûve destpêkir. Ev rêbaz her çend qismen pirsgirêka trafîkê çareser bike jî lê ber lerizînên xurt ên di dema kolandinê de zirareke mezin gihişte avahiyên Romayê.
Di dema xebatan de, bi taybetî li qada Plaza de la República pir caran rastî vedîtinên arkeolojîk hatin. Ji ber vê yekê pêdivî bû ku rêgezek were plan kirin. Federico Fellini, di fîlma xwe ya Romayê de, karê makîneya borandina tunelê û "bûyerên arkeolojîk" nîşan da.
Tûvalû
Tûvalû (heta ku serbixwe bû bû (1'ê kewçêrê 1978) Ellice Islands) dewleteke Commonwealth Realm e. Paytexta wan atolan Funafuti ye. Tuvalu ji neh giravan pêk hatiye ye. Di zimanê Kurdî de Tûvalû tê mane "Heşt Giravan" û ji bo li ser heşt giravan tenê jiyan he ye ew wiha hatiye navendin.
Tûvalû li başûr rojavaya Pasîfîk de, li rojavaya Papua Gîneya Nû û bakura Nû Zelanda dikeve ye.
Erdnigarî
9 giravên Tuvalu bakur de berva başûr ewna ne;
Lîsteya êlên kurdan
Li Kurdistanê gelek êl an eşîrên kurdan hene, Çend ji wan ev in:
Dîrok
Bi dûçûna Mikhail Semenovich Lazarev navên eşîrên kurd %66 ji zimanê Hurîyan e
Çavkaniyên îslamî
Êl û eşîrên kurdan di çavkaniyên Îslamî de bifirehî yekem di sedsala 14'emîn de derbas dibin. Di pirtûka Şîbabedîn Omerî ya bi navê Masalik al Absar de lîsteyeke eşîrên kurdan mewcut e. Di vê lîsteye de ji çend eşîrên kurdan bi cîhwar û gelheye wan ve têye qalkirin:
Bakûr
Mijarên têkildar:
Başûr
Binihêre: Lîsteya eşîrên kurd ên Kurdistana Iraqê
Eşîrên kurden êzdiyan
Binihêre: Eşîrên kurden êzdiyan Lîsteya eşîrên êzîdî li Başûrê Kurdistanê kurden kurdistane Kurdi kurmanci Kurdistan
Chicago
Chicago an jî Şîkago yek ji bajarên mezin ên federedewleta Illinois a DYAyê ye. Herwekî 3emîn bajarê mezin ê DYAyê jî tê zanîn. Navê bajêr ji zimanê Xwecihên Amerîkayê parzemînê tê. Tê wateya "cihê di nav pîvazên bîndayî de hatiye avabûn" e. Di 12ê tebaxê 1833î de bingeha bajêr hatiye avêtin. Hejmara niştecihan 2.842.518 (2005) li navendê û bi tevayî jî 9.391.515 (2004) ye. Bajêr li ser 606,1 km²´yî avabûye.
Gulfiroş (helbest)
Gulfiroş yek ji helbestên Cegerxwîn ên bi nav û deng.
Ez ji xew rabûm, gulfiroşek dî, Pir gelek şa bûm, gul bi dil didî. Gul bi dil didî. Hebû me yek dil, tev jan û kul bû, Ne bûme bawer, gul bi dil bidî. Gul bi dil bidî. Bazar me kir go, ser bi ser nadim, Ê gulperest bî, can û dil didî. Dil bi kul didî. Min go kî didî. Can û dil bi gul, Go ev bazar e, dil bi kul didî. Dil bi kul didî. Min can û dil dan, dil kiriye qêrîn, Go ho Cegerxwîn, dil bi gul didî. Dil bi gul didî.
Stolpe, Parchim
Stolpe şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Girê Nemiran
Girê Nemiran, gundekî bi ser navçeya Xîzana Bidlîsê ve ye.
Bengel (Mosel)
Bengel (Mosel) şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Véraza
Véraza, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Teqteq
Teqteq, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Le Tertre-Saint-Denis
Le Tertre-Saint-Denis, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Can Yücel
Can Yücel (jdb. 1926 li Stembol - m. li Datça) helbestvan û nivîskarekî tirk bû.
Kurê Hasan Ali Yücel e. Li Enqereyê di DTCFê (Fakûlteya ziman, dîrok û erdnîgariyê) de, di beşa fîlolojiya klasîk de perwerde dîtiye. Piştre li Brîtanyayê di zanîngeha Cambridge de xwendiye. Demekê li Londonê di radyoya BBC de kar kiriye. Piştî ku vegeriyaye Tirkiyê li Bodrumê ji bo tûrîstan rêberî kiriye. Paşê li Stembolê bicih bûye û bi karê wergerê jiyana xwe domandiye.
Helbest, werger û nivîsên wî bi pirranî di kovarên Yenilikler, Beraber, Seçilmiş Hikayeler, Dost, Sosyal, Adalet, Şiir Sanatı, Dönem, Yön, Ant, Imece, Papirüs, Yeni Dergi, Birikim, Sanat Emegi, Yazko Edebiyat de derketine.
Piştî salên 1965’an Can Yücel dest bi nivîsên siyasî jî dike. Wî di helbest û nivîsên xwe de bi pirranî îronîzm, "mîzaha reş" û hîciv bi karaniye.
Can Yücel di 12ê tebaxê sala 1999an de li Datçayê çû ser dilovaniya xwe û li wir hatiye binaxkirin.
Gänserndorf
Gänserndorf (bixwîne: Genzerndorf) bajareke herêma Awistriyaya Jêrîn e. Vir de 11.021 (1 çile 2016) kes dijîn. Bajarê Gänserndorf li bakurê rohelata Vîyanayê, nêzikî sînorê Awistriya-Slovakyayê de cih digre.
Malleville-les-Grès
Malleville-les-Grès, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Binhişara kolektîv
Binhişara kolektîv, ji aliê Carl Gustav Jung ve hatiye binavkirin. Jung tixûbê binhişarê gelek fireh kiriye. Mirov roja ku li rûyê dinyayê peyda bûye heya îro, hemî fêrbûn, destketin û ceribandinê xwe bi awayekî parastiye. Him bi riya genetîkê, him jî bi riya çand û binhişara mirovahiyê ya kolektîv parastiye.
Tenê divê mirov bizanibe û bikaribe bixwîne, analîz bike. Mirov ji deryayê pirr hez dike, lewra jiyan ji deryayê hatiye. Mirov ji daristanan pirr hez dike, lewra bi sed hezar salan li wir jiyaye. Mirov di tariyê de ditirse, lewra çavên mirov nabîne û mirovan sed hezaran salan di tariyê de xwe ji ajalên kûvî parastiye. Mirov li dijî neheqiyê aciz dibe, lewra mirovan bi hezaran salan ji bo jiyana xwe berdewam bike têkoşîn daye.
Binhişara yek mirovekê bi serê xwe ne ti biqîmet e. Gorî Jung, Sigmund Freud û wanên ku girîngî û mekanîzma binhişarê baş û kûr dane zanîn, di kêmasiyeke zîrekiyê de ne. Lewra mirov jiyandêreke sosyal û kolektîv e.
Cursan
Cursan, komuneke li departementa Gironde a Fransayê ye.
Qetîn
Qetîn an jî Qatîn yek ji gundên herî mezin ên ku bi navçeya Karaza Diyarbekrê ve girêdayî ye.
Pirtûkxaneya Kongreyê
Pirtûkxaneya Kongreyê ( an jî bi kurtahî LoC) lêkolîna giştî ya Kongreya Dewletên Yekbûyî ye. Ew li gelek avahiyên Washington, D.C. LoC di warê xwedîkirina medyayê de li cîhanê pirtûkxaneya duyem e, di warê xwedîkirina pirtûkê de ya herî mezin û bi giştî yek ji wan girîngtirîn e. Pirtûkxaneya Kongreyê bi Xizmeta Lêkolînê ya Kongreyê ji nêz ve kar dike.
Girîngî
Bi zêdeyî 164 mîlyon yekîneyên çapemeniyê, ew duyem pirtûkxaneya herî mezin a cîhanê ye. Tenê Pirtûkxaneya Brîtanî ya li Londonê bi 170 mîlyon medya berhevokek hê mezintir jî heye. Hebûnên pirtûkxaneya Washingtonê ji wan pirtir hene
Di Pirtûkxaneya Kongreyê de berhevoka herî mezin a pirtûkên hindik ên li Bakurê Amerîkayê, di nav de Îcîla Gutenbergî, Încîla Lincolnî, û berhevoka pirtûkên Adolf Hitler jî heye, û ji 2006an û 2017an de hemî tweetan tên arşîv kirin. Kataloga Pirtûkxaneya Kongreyê ji bo pirtûkxaneyên zanîngehê çavkaniyeke girîng e.
Dîrok
Pirtûkxane piştî ku serok John Adams kursiya hikûmetê ji Fîladelfiya bar kir Washington D.C wek pirtûkxaneya lêkolînê ya Kongreya Dewletên Yekbûyî di de hate sazkirin. Ji 1802 û vir ve rêveberiya wê li ser Komîteya Hevpar a Kongreya Dewletên Yekbûyî li ser Pirtûkxaneyê ye. Ji bo kirîna pirtûkan ji bo karanîna Kongreyê û sazkirina cîh li Capitolê nû 5000 $ bexşîn hat dayîn. Pirtûkxane dema ku di Şerê Brîtanya-amerîkî yê tebaxê 1814 de di şewata Washingtonê de di nav agir de hate wêran kirin gihîşt dora 3000 cild. Thomas Jefferson wê hingê pêşkêşî Kongreyê kir ku pirtûkxaneya xweya taybetî wekî cîgir bikire. Di 50 salan de wî hema hema 6500 pirtûkên felsefe, wêje û zanistê bi zimanên cihêreng berhev kiribû. Ev cihêrengî ji çerxa berhevoka orjînal pir derbas bû. Wisa be jî, Kongreyê kirîna berhevokê ji bo 24,000 $ erê kir, û bi vî rengî bingehê pirtûkxaneya neteweyî danî. Baweriya Jefferson ku hemî pirsgirêk ji zagonên amerîkî re girîng in îroj mentiqa Pirtûkxaneya Kongreyê ye.
Di 24ê kanûna 1851an de agir 35000 pirtûk û kelûmelên din hilweşand, di nav de portreyek xwerû ya Krîstofor Kolumbus jî hebû. Dûv re, pirtûkxaneyê ji bo parastina mafên pêgirtê yên berheman karibû ku xwedanxebatên xwe wekî depozîtoyek pir berfireh bike. Heke we dixwest ku di bin zagona mafê daneriyê ya amerîkî de berhema xwe biparêzin, neçar bû ku hûn du kopiyên berhema xwe belaş bidin pirtûkxanê. Ev rêzikname di 1859an de ji bo nivîsgeha patentê ya ku nû hatî damezrandin hate veguheztin.