cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Balindeyên dirende
Firrindeyên dirende an jî Firrindeyên goştxwer, ew Firindeyên yên ku nêçîr dibim ji bo xwarinê li dema firînê. Firindeyên dirende bi hemû hestên xwe yên xurt bikaranîn dike bi taybetî nerîn. Firindeyên dirende bi nêçîr kirina movikdaran (tevî çûk û balindeyan) tê nasîn. Kulab û nikulên Firindeyên dirende mezin û xurtin û bi wan dikanin goştê nêçîran biçirîne.
Dabeşandina balindeyên dirende
Balindeyên dirende di heft famîleyan hatine dabeşandin:
Bûyera Şemzînan
Di Bûyera Şemzînanê de Dewleta Tirk piştî teqinekê ji aliyê gelê Şemzînanê de li ser sûc hatiye girtin.
Bûyera Şemzînanê
Di 9ê çiriya paşîn 2005a de sê endamên Artêşa Tirk bi navê Alî Kaya (Astsubay), Veysel Ateş (îtîrafkarê PKKê) û Ozcan Îldenîz bombê avêtin pirtûkxaneya "Umut kitapevi" ya Seferî Yilmaz li bajarê Şemzînanê ku ser bi Colemêrgê ye. Di encamê vê teqînê de kesekî bi navê M. Zahîr Korkmaz jiyana xwe ji dest da û yekî din bi navê Metin Korkmaz jî birîndar bû. Li ser vê yekê gelê Şemzînanê serî hilda û bi ser êrişkaran de çûn û berpirsyarê bûyerê di otomobila wan de girtin û radestî hêzên ewlekariyê kirin. Di seyareya (otomobîl) van kesên de, çek, krokî, nexşe, lîsteya navên kesên ku dê bêne kuştin û ajanda hatin dîtin. Astsubay Kaya, li ser navê fermandarê demê yê Kolorduya 7emîn Yaşar Büyükanit, belgeyên sexte çêkiribûn û di lêpirsîna nêzî 100 karsazî de cih digirt. Dewlet mecbûr ma ku berbaz (astsubay) Alî Kaya, Ozcan Îldenîz û îtirafkar Veysel Ateş bigire, bavêje girtîgehê. Dewlet bi dest û lêpên xwe ketibû nav vê bûyerê. Her tişt aşkera bûbû. Plakaya seyareya wan jî 30 AK 933 bû û ev seyare di bin fermandariya JITEMê bi berpirsiyariya zabitê biqidêm çawiş Ali Kaya de bû. Plakaya seyarê ji bi zanetî kiribûn AK yanî ji herfên nav û paşnavê Alî Kaya pêk hatibû.
Di pê vê bûyerê re tevlîhevî li Şemzînanê çêbû û gelê bajêr nerazîbûna xwe nîşan dan û ev bûyer bi rojan protesto kirin. Li wê serhildanê de Çawişê Tirk Tanju Çavuş gulê barandin ser gel. Di vê gulebarandinê de kesekî bi navê Ali Yılmaz hat kuştin û pênc kesên din jî birîndar bûn. Tanju Çavuş paşê di encama dadgehê de serbest hatiye berdan.
Xwedîlêderkitina dewletê li bersûcan
Piştî ku teqîn qewimî û berpirsyarê bûyerê ji aliye gel ve hatin girtin û berpirsyariya dewletê eşkere bû, hewldanên dewlet û artêşê dest pê kirin. Serfermandar Büyükanit bi xwe kete dewreyê. Generalê Tirk Yaşar Büyükanit di destpêkê de li wan kesên ku pirtûkxaneya kurdan bombe kiribûn xwedî derket û ji Alî Kaya yê kû di ser sûc de hatibû girtin, gotibû: ”ez wî nas dikim, ew kurekî baş e”. Lê zêde dem derbaz nebû ku ew gotinên Fermandarê Hêzên Bejahî orgeneral Yaşar Büyükanit ji aliyê Dozgerê bajarê Wanê Ferhat Sarikaya bi Îdanameya Şemzînan ve di qirika wî de ma û ew jî bi çete avakirinê hatiye tawanbarkirin. Serdozgerê bajarê Wanê Ferhat Sarikaya, li ser bûyerên Şemzînanê de bo Fermandarê Giştî yê Hêzên Bejayî yê Artêşa Tirk Yaşar Buyukanit de di îdanameya xwe de destnîşan kirîye ku ji ber ku bersûcê Şemzînanê parastiye û ji bo yek ji wan serbaz Alî Kaya gotibû “ez wî nas dikim û ew kurekî baş e” xwestiye destdirêjî pêvajoya dadekirina bûyera li Şemzînanê bike û ji ber vê yekê ser hiquqê bibandor bûye. Dozger Ferhat Sarikaya îdanameyeke bi sed rûpelî damezirand, sûcên dewletê û hevkariya dewletê û çeteyan yek bi yek rêz kirin. Li gel vê yekê rûyê reş ê dewletê nedihate veşartin û parastina bersûcan bi tundi hat meşandin. Serfermandar Hîlmî Ozkok û serfermandiriyê yekser mudaxale li vê îdaname û dozger kir. Hikûmet xwedî li dadê û dozgerê xwe derneket. Demildest Ferhat Sarikaya ji kar hatiye dûrxistin. Lê dîsa dadgeha ku lê dihat darizandin bi tirs û kêm be jî cezayek li wan çeteyan birî. Mudaxaleyê heta dawiyê dom kir. Dadgeha bilind ceza betal kir û dosya şande dadgeha leşkerî. Dadgehê di bin zext û zora dewlet û artêşê de mudaxale qebûl kir û ew kesên berpirsyar serbest hatin berdan. Yaşar Büyükanit jî piştî ve yekê gotibû: ”Min hertiştî bo Tirkîye kiriye û ji ber yekê bi darizandinê wê serbilintir bim".
Miyanduaw
Miyanduaw an jî Miyanduav (bi soranî: میاندواو, ), tê wateya bajarê di navbera du avan de. Ev her du av jî Zerrîne û Sîmîne ne ku, her du çem diherikine gola Wirmê. Bajarê navendî yê şaristana Miyanduavê ye.
Windows XP
Windows XP navê guhertoyeke Windowsê ye. Piştî Windows 2000 û Windows Milenium Edition derketiye.
Gohertoyên Windowsê yên kevin DOS, Windows 95, Windows 98 û Windows NT jî hene.
Windows Pergaleke Xebatê ya komputeran e. Ew hilberîna şîrketên Microsoftê ye.
Lê li cîhanê bi pereyan tê firotin. Li hember wê, bê pere wekî Linux gelek Pergalên Xebatê yên din jî hene.
Baccon
Baccon, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Fauguernon
Fauguernon, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Fetolah Kendî
Fetolah Kendî gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tarakeshwar
Tarakeshwar, bajarekî welatê Nepalê ye û li herêma Bagmati Pradesh da cî digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê Tarakeshwarê 81 hezar 443 kes hatiye tomarkirin
Wezîr
Wezîr unvaneke duyem kargerê ji aliya dewletên îslamî dihat bikaranîn bû û gorî dijwera xwe ew ji pê siltan, xelîfe, emîr an Melîk re dihat.
Wateya Wezîr ji zimanê kurdî de tê ye girtin. Ew di farisiya berê de wek vecir bû. Va ûnvana herî pêşin dema Xanedana Ebasiyan ji aliya xanêdanê wezîrayê farisî Barmakiyan hat bikaranîn bû.
Ew di kurdî de îroj ji bo endamên kabîne re tên bikaranîn. Di Împeratoriya Osmanî de ewk Wezîrî Azam ango "wezîrê mezin" dihat bikaranîn.
Aurich
Aurich, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonya Jêrîn e.
Mixarciqê
Mixarciqê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Rieden, Swabya
Rieden şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Masûlk
Masûlk ser pişta masî ye. Ji serê dûvê masî heta ser pişta serê wî, seranser masûlk e.
Her wisa ji seranserê lûtkeya çiyê re jî mirov dikare bêje masûlk. Heke çiya dirêj be lûtkeya çiyê wekî pişta masî xuya dike û hingê dibêjin "masûlkê çiyê."
Bellenaves
Bellenaves, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Sogulîtepe
Sogulîtepe gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 3169 kes (790 malbat) bûn.
Juillac, Gironde
Juillac, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Elîabad, Melekan
Elîabad gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tîtan (mîtolojî)
RMS undefined
Tîtan (, forma yekjimar Τιτάν, -ήν,) di mîtolojiya yewnanî de bûnewerên bi hêz in ku berî olîmpiyan li dinyayê serdest bûn. Li gorî Teogonîaya Hêsiodosê, dozdeh zarokên Gê û Ûranos in: (yên mêr), , , , û Kronos û (yên jin) , , ,  û. Piştî van dozdeh tîtanên orîjînal tîtanên din jî çêbûn. Piştî Kronos bavê xwe, Ûranos, ji textê derxist, serwerê tîtanan bû. Tîtan ji hêla xwedayê olîmpî Zeus ve hatine têkbirin.
Huest
Huest, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Freystadt
Freystadt, bajarekî navçeya (Landkreis) Neumarkt in der Oberpfalzê li herêma Bavyeraya Almanyayê ye.
Tengestan (navçe)
Tengestan yek ji navçeyên parêzgeha Bûşehrê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Ehrem e.
Dasî
Ji qilçix û stiriyên masî re dasî tê gotin. Dasiyên masiyan jî cur bi cur in. Dasiyên duneçel, dasiyên pahn, dasiyên mûyî û dasiyên gir hene.
Dasiyên masiyan tunebûna, dê masî nikaribûna li ser xwe bimana. Lewre dasî laşê masiyan bi hêz dike. Heke na, dê masî wekî goşt bimana û ew dê wekî zîro an jî ajalekî din bimana.
Kuştina Hande Kader
Hande Kader, (jdb. 1993 li Rihayê - tebax 2016 li Stembolê) jineke transgender û çalakvana mafê mirovan bû ku ji ber sûcê nefretê hatibû kuştin.
Kader digel hevala xwe Didem Akay ji bo bi mîlyonan tirk û kurdan wergeriya sembolek ji bo civaka LGBT, piştî ku di eniya herî pêş a berxwedana li dijî hêzên polîsan de wêneyê wan hat kişandin, dema ku çalakiya Istanbul Pride ya 2015an a li Stenbolê ji aliyê polîsan ve hate tepeserkirin. Di tebaxa 2016an de, ew ji aliyê hevjîna xwe ve wek windayî hat îlankirin piştî ku ew qasî hefteyekê venegeriyabû mala xwe. Laşê wê di 12ê tebaxa 2016an de li kêleka rê li sûka Zekeriyaköyê bi şopên tecawiz, perçekirin û şewitandinê hat dîtin. Li gel ku cesedê Kader bi awayekî xerab hatibû tacîzkirin jî, li morga bajêr ji aliyê Dengiler ve hat naskirin.
Kader di pîşesaziya seksê de wekî xebatkarek seksê kar dikir, û herî dawî hate dîtin ku li otomobîla xerîdarek ket. Di dema mirina xwe de 23 salî bû. Sedema mirina fermî hîn nehatiye eşkere kirin. Rapor diyar dikin ku piştî mirina wê cesedê wê hatiye şewitandin, îhtîmal e ji bo naskirina sûcdar(an) neyên naskirin.
Rewşa mafê kesên LGBT li Tirkiyê û kuştina Hande Kader
Têkiliyên hevzayendan li Tirkiyeyê bi awayekî qanûnî ne qedexe ne, lê civaka LGBT ya tirk bi gelek zehmetiyan re rû bi rû ye, bi taybetî ji aliyê muhafazakarên olî ve. Raporeke Çavdêriya Mafên Mirovan dide zanîn ku gelek LGBT yên tirk di nav tirsê de dijîn û bi stem, tundî, tacîza polîsan re rû bi rû ne.
Meşa Istanbul Pride ya sala 2016an ji aliyê çend komên tundrew ve, di nav wan de yên îslamî jî, hatibû tehdîdkirin. Li ser vê yekê hikûmeta îslamî-muhafezekar ya AKPê xwenîşandanê di deqeya dawîn de qedexe kir, li şûna ku bi parastina beşdaran ewlekariya xwe misoger bike.
Yekalîbûna raya giştî
Piştî mirina wê, di civaka Tirkiyeyê de li dijî transfobî û muameleya xerab a li hemberî transgenderan nerazîbûnên gel derketin. û i dijî sûcên nefretê yên transfobîk gelek kampanya hatin destpêkirin. Gelek kes beşdarî meşa “Ji bo Hande Kader Edalet, Ji bo Herkesî Edalet” bûn. Rojnamenivîsa Hürriyetê Ayşe Arman bal kişand ser wê yekê ku ev kiryar û kuştina Kader bi têra xwe di çapemeniyê de cih negirt û diyar kir ku li gorî kiryarên têkildarî qetilkirina Özgecan Aslan nasnameya transgender a Hande Kader kêm bû.
Bellerive-sur-Allier
Bellerive-sur-Allier, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Qureqela
Qureqela (bi cafî: ) yek ji gundên parêzgeha Kirmaşan a Kurdistana rojhilat ê ye.
Gelhe
Rûnîştevanên vê gundê di sala 2006ê de 989 kes bûye
Fena (sofiyatî)
Di sofiyatiyê da, yek ji qonaxên jêhilçûn anko berjorçûna sofiyan e. Sofî piştî rêvîngiyeka dirêj û xebateka berdewam di çavdêrî anko muraqibeyê digehe vê qonaxê.
Di vê qonaxê da, sofî ji kesînî ya xwe ya kitekesî, civakî û hizirî rizgar dibit. Ew xwe mîna dilopeka avê di deryaya hebûnê da niqom dibînit. Bi gotineka dî, ew xwe li beranberî mezinahiya hebûnê "hîç" û tunne dibînit.
Peyîsk anko wargehê duyê di qonaxa fenayê da, fena fî'llah, anko tunnebûna di Xudê da ye.
Store Svenningsvatnet
Store Svenningsvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol, di navbera gundên Trofors û Majavatn de ye û rêya Ewropî ya E6 li aliyê rojhilatê golê ve derbas dibe.
Xirwatal
Xirwatal, gundekî bi ser Herîra navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Mamkawe
Mamkawe, gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mamkawe 75 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 397 e.
Rêberên êzdiyan
Rêberên êzdîtiyê, bi awayê pêşketina wê re mirov karê weha li gor bi rê ve çûna wê bêne ser ziman. Hiyerşiya wê di jiyane de bi vî rengî mirov karê wê bêne ser ziman.
Ebdolabad, Melekan
Ebdolabad gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Rêberên êzdiyan
Mîrê Şêxan
Nûneriya saziyamîrîtiyê ji aliyê kesên ku ji malbata Şêx Adî ne ve tê kirin. Ji hoza Kataniyan in. Ji malbata Ebûbekir in. Rayeya wî ya hilbijartina Babê Şêx heye. Gera Tawus bê destûr û biryara Mîr pêk nayê. Bi kurtasî Mîr berpirsiyariya tevahiya karan digire ser milên xwe. Mirov dikare bibêje ku Mîr serokê tevahiya Êzîdiyan e.
Pêywîrên wî ev in: Ji tevahiya êzdiyên cîhanê re serokatiyê dike û nûneriya wan dike.
Ciyên pîroz ava û nû dike, bexşên ku ji bo Laliş û Tawus tên kirin, li hev datîne û ji bo ciyên pîroz bi kar tîne.
Bi kesên xizan û hewcedar re dibe alîkar.
Pirsgirêk û nexweşiyan çareser dike.
Babê Şêx
Ev kes serokê ruhanî ye. Alîkarê Mîr e. Divê ku ji malbata Êzdînemirê lawê Şêx Fexredîn be.
Pêywîrên wî ev in:
Divê salê du caranli gundên êzîdiyan bigere û pirsgirêkên wan çareser bike, ji guhdarkirin,şiyarkirin û hwd. berpirsiyar e.
Cem (navçe)
Cem yek ji navçeyên parêzgeha Bûşehrê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Cem e.
Rêberên êzdiyan
Babê Şêx
Girtina Rojiya ÇilêHavînê û Çilê Zivistanê.
Keçelok (cudakirin)
Çend keçelok hene:
Rêberên êzdiyan
Babê Şêx
Babê Şêx cilên spîli xwe dike û ristê girêdide… (…) guneh e ku Babê Şêx şerabê vexwe. Divê kuberî bibe Babê Şêx bizewice. Ku here ser dilovaniya xwe mezinên êzîdiyan ûcivata ruhaniyan li hev dicivin û Babê Şêx ji nû ve hildibijêrin. Di rojêntaybet û cejnan de di civata Şêx Fexredîn de li ser secadeyeke pîroz rûdinê.
Şêxê Wezîr
Ji hoza Şemsaniyan e. Ji malbata Şêx Şemsan e. Loma jî di civata ruhanî ya Şêx Adî de semajenek e.
Pêşîmam
Ji êla Adaniyan e. Ji malbata Şêx Hesen e.
Şêx
Peywîra wan birêvebirina merasîmên cenazeyan e û êzîdiyan di derheqê pêşketinan de agahdar dikin. Ligel vê yekê şêx ji berhevkirina zikatê jî berpirsiyar e. Ew ji bo zikata ku dane hev li saziyan belav bikin rêxistinê pêk tînin. Cilên spî li xwe dikin, kumê reş didin serê xwe şaşikeke sor didin dora kum. Şêx ji êla Adanî, Şemsanî û Kataniyan tên hilbijartin. Şêxên ku ji Adaniyan in: Melik Şêxsin, Şêxmûsê Sor, Şêx Şerefedîn, Şêx İbrahîm, Şêx Zendîn, Şêxmûsê Enzel… Ji malbata Şêx Adî ne. “ Şêxê Çil Şêxa” pileya herî bilind a şêxan e.
Şêxên ku ji Şemsaniyan in: Şemşelah, Şêx Fexredîn, Şêx Nasirdîn, Şêx Sicadîn, Melîk Amadîn…Ji malbata Şêx Şems in. Bavikê şêxan ê herî mezin e.
Şêxên ku ji hoza Kataniyan in: Şêx Abdulkadîr, Şêx Îsmaîl… Ji malbata Şêx Ebûbekir in.
Babê Gavan
Ji binemilê Amadîne. Di cejnan de li civata Melîk Fexredîn rûdinên. Li gundan digerin, rêzikên olî vedibêjin, şîretan dikin.
Babê Çawîş:
Cihê wî her tim perestgeha Lalişê ye. Bi karê perestgeha Lalişê re mijûl dibe. Cilên spî li xwedike. Qet nazewice. Xwe dide xizmeta Şêx Adî û Lalişê.
Pîr
Di merasîmên olî de alîkarê şêxan in. Rê û rêzanê bi ber êzîdiyan dixin. Ev peywîra wan e. Ji aliyê hurmetê ve piştî şêxan tên. Di şûştina cenazeyan de avê li destê şêxan dikin.
Qewal
Bêjeya Qewal Sumerî ye. Awayê resen Kalo ye. Wateya wê mirovê oldar e ango “Zilamê oldar ê rûspî” hîna jî di nav êzîdiyan de tê gotin.
Peywira qewalan; di cejnan de li Lalişa Nûranî ligel amûrên muzîkê gotina beyt û qewlan, gund bi gund gerandina tawus û berhevkirina zikatê. Qewal biçin ku derê bi hurmet tên pêşwazîkirin. Her sal li qadên ku diçinê bi kesên ku nikaribûne bên Lalişa Nûranî re sohbet dikin. Armanca wan ew e ku bi rêya vê sohbetê baweriya wan nû û hêzdar bikin. Bi karê defnkirina miriyan re mijûl dibin û şînê digerînin.Qewal ji çîna murîdan in. Serekê qewalan ji cimaeta ruhaniyan e. Qewal li gundê Başika û Bahzanê dijîn.
Feqîr
Xirqeya reş li xwe dikin. Şaşika reş li serê xwe girêdidin. Wextê xwe bi piranî ji dua, îbadet û weazan re vediqetînin. Her tim di nava civakê de digerin û pirsgirêkên civakîyên ku derdikevin çareser dikin. Feqîrî ji bavan derbasî lawan dibe û her feqîr xirqeya pîroz ku li xwe dike heta mirinê dernaxe.
Feqra
Jina oldar a ku zewac li xwe heram kiribe ye. Li Lalişê dijî. Li perestgehê qendîl û tiştên wek fitîlên qendîlê çêdikin. Jê re Dayê Kebanî, Dadê tê gotin.
Neqîs
Ji pîrên Hecî Eliyan in.
Xilmetkar
Tê wateya xizmetkar. Xizmetên perestgehê pêk tîne. Bi paqijî, spîkirina qubeyê û hwd. re mijûl dibe. Bi amadekirina donê olî û pîroz re mijûl dibe. Xilmetkar bêtirîn ji gundên Başîk û Bahzan tên vê xizmetê dikin.
Mîr Hac
Ji milên Mîran êjêr e. Bi merasîm û peywîrên olî yên têkildarî cejna qurbanê re mijûl dibin.
Micêwir
Ji tirbên li gundên êzîdiyan û Lalişê berpirsiyar in.
Freyung, Bavyera
Freyung, bajarekî navçeya (Landkreis) Freyung-Grafenauê li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Le Bardon
Le Bardon, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Sîstek Serû
Sîstek Serû gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 234 kes (49 malbat) bûn.
Rieden am Forggensee
Rieden am Forggensee şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Keştiya gerandinê
Keştîyên gerê (bi îngilîzî Cruis ships) e, Geşta ku ji bo veguheztinên geştyaran pê têne kirin, keştiyên keştiyan bi gelemperî ji bo geştyaran seferên gerê dikin ber bi benderên cihêreng, da ku geştyara bikarbînin biçin cihên ku ew dixwaz in.
Bert, Allier
Bert, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Deştestan (navçe)
Deştestan yek ji navçeyên parêzgeha Bûşehrê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Borazcan e.
Alsdorf
Alsdorf, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Nordrhein-Westfalen e.
Strasburg, Almanya
Strasburg bajarokekî navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Percy Williams Bridgman
Jînenîgarî
Sala 1900î dest bi perwerdeya fîzîkê li Zanîngeha Harvardê dike. Sala 1905î dest bi lêkolînên li ser termodînamîka materyalên di bin mezin-barê de ne dike. Sala 1908î doktoriya fîzîkê digire. Li heman zanîngehê heya sala 1954î dixebite. Ji sala 1910î pê ve dersdariyê dike. Sala 1919î asîstentprofesor û sala 1926î de jî dibe profesorê matematîk û fîlozofiya xwezayê.
Bandora xwe wekî Robert Oppenheimer, li gelekan kiriye. Sala 1912î evînmarî dibe (dizewice). Hevalê yek ji mezinên rêbaza tevgerzaniyê B. F. Skinner bûye.
Bridgman ji gelek cihan doktoriya şerefê wergirtiye:
Mezra, Gewirkî nellên
Mezra, gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mezra 89 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 509 e.
Jessica Lange
Jessica Phyllis Lange (jdb. li  Cloquet, Minnesota) lîstikvaneke amerîkan e. Ji  sala 1976ê û vir ve di fîlmên televîzyon serkefitinek mezin bi destve îne ne û ew yek ji  lîstikvan ên herî  baş ku gelek xelatên giranbeha bi destve îne ne, weka xelata Oscar dû cara û pênc cara jî Xelata Kûreya Zêrîn wergirtiye, û sê caran jî Xelata Tony wergirtî ye.
Xelat û namzet
Oscar
Xelata Kûreya Zêrîn
Mehabad (navçe)
Mehabad yek ji navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava ye li Rojhilatê Kurdistanê, bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Mehabad e.
Dabeşkirina navçeyê
Du nahiye û ? bajar li navçeya Mehabadê hene :
Hetem İke
Hetem İke (di 1949'an de li Gewerê hatiye dinê) şeşemîn şaredarê Gewerê ye.
Ebasabad, Melekan
Ebasabad gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Ronsberg
Ronsberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Şikeftika
Şikeftika, gundekî Kerboranê ye. Û 7 km bakura Kerboranê ye.
Fridingen an der Donau
Fridingen bajarokekî navçeya (Landkreis) Tuttlingen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Dolar
Dolar (bi îngilîzî: Dollar) navê diravê gelek welatan e. Pirranî dolara DYAyê ango USD (United States Dollar) bibîrtîne.
Dolara DYAyê
Yek ji diravên ku herî pirr tên bikaranîn. Nîşaneya wê ev e: $. Nêzîkê 750 milyar dolar di piyasa cîhanê de li gerê ye. Nêzîkî 60% dolara DYAyê li derveyî vê welatî ye. Gelek welatan wekî diravê xwe yî fermî pejirandiye.
Giregir
Giregir (elît, establishment) bitaybetî li Kurdistanê, li deverên gundewarî kesên an malbatên bijartî ne. Giregir torinî an begzadeyî nebin jî xwediyê bandoreke giran li ser jiyana êlên kurd a civakî û siyasî (bû)ne.
Xanzad Soran
Xanzad Soran, gundekî bi ser Herîra navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Illeville-sur-Montfort
Illeville-sur-Montfort, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Ueckermünde
Ueckermünde bajarokekî navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Diyarê Kurd
Diyarê Kurd (navê wî yê dirust: Diyar Maran Sadîq) hunermendekî kurd e û ji malbateka huneriyê û kurê birayê hunermendê kurd Semir Sedîq e li Dihokê hatiye ser dinyayê li taxekê piçik dibêjinê taxê Şêlê.
Xandina xweya seretay li qutabxana (Malta Seri) heta pola pêncemê bi rê ve bir û ji ber vegohastina mal û çona wan bu nav bajêrê Dihokê li taxê Reza. Paş pola şeşê re wî xandingeha Sê Girka temam kir. Xandina xweya navencî li qutabxaneya Bizav xilas kiriye û berev xandina Amadeyê ve çû û li Amadeya Birayetî xandina xwe bi dumahîk îna.
Her ji zarokîniya xwe de hezeka wî ya gelek mezin ji bo helbest vehandinê û stran gotinê re hebû. Evça di vî demî de Şiya diwaneka helbesta dirost biket bi navê Demê xweşê dibîte xewin, lê mixabin ew nehatîye çap kirin û belavkirin. Lê de ê te çap kirin. Piş re jî di çend ahenga de li bajêrê Dihokê li salên 1996-2000 de kiriye. Her Wîsa li dezgehên radyo û hunerî kar kiriye. Sala 2000 de heta 2002 li welatê Swîsreyê li Luzernê maye û li 21ê kanûna paşîn a 2002an û ji ber karo berê neyê baş yê penaberiyê berev welatê Swêd ve çû û li bajerê Linköping Akengibo û li wirê şiyaye pişkdariyê biket. Di koma Mem û Zîn de. Ya ku bi serperiştiya mamoste Mihemed Umer û di wî demî da pişkdar bû. Di çend ahenga da li çend bajêrên Swêdê. Pişdarî di çend ahengên kurdî de li Swêdê kiriye. Wî di sala 2006an de li Stockholmê nasnama dîplom a ekonomî bi dest xwe aniye.
Di sala 2012an vegeriya Başûrê Kurdistanê û li radyoya Waar weko derhêner kar kir û li televîzyona Waar berpirsê pişka zarokan bo û li wi demi nêziki 35 stranên zaroka bi awazên xo berhem înan û paş li sala 2015 carekdin vegeriya Ewropayê lê ev carê westa welatê Keyaniya Yekbûyî kir û nihe li London a paytext akincî ye.
Berhem
Ew album ya pêkhatye ji peyvû awazên van hunermenda: Edîb Chelkî, Sîyar Bamernî, Mihsin Quchan,Hessen Şerîf, Emîr Sedêq, Rondik Bamernî, Filklur. li sala 2014 stranek li ser şehîdan tomarkir bi renge doqoli li gel hozanvan Helgord qahar bi nave SHEHID Her wisa her di sala 2014 straneka doqoli bi nave KURDISTANIM  Li gel Solin Bedel tomarkir .. Li sala 2015 srodeka Nishtimani tomarkir bi nave KURDISTAN  u ev berheme hemi weko video klip li kenalen kurdi hatene xar... Dimahik stran hatiye klip kirin strana WEXERA DWIR Her wesa komeka stranan jibo zarokan drostkrine li sala 2013-2015 ko dibine 35 stran u ji wan stranan disa straneka zarokan li gel Solin Bedel tomarkirye bi nave STER STEROKE
Mûsalan
Mûsalan, gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mûsalan 85 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 572 e.
Besson, Allier
Besson, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Malper
Malper ango li ser înternetê rûpela şexsî ye. Malper li ser medyaya cîhana nû, ku navê wê înternet e, rûpel an jî paceya mirov e.
Bi derketina înternetê re malper bûye para herî girîng. Zêdebûna malperan li ser înternetê jî bûye xezîneyeke nedîtî ya agahî, zanîn û saloxan.
Wekî tê zanîn înternet her wekî Radyo û Televizyonan medya tê dîtin û wekî bandor ji wan bêhtir jî dîtin. Bi vekirina malperekê mirovek sînorên di navbera xwe û hemû cîhanê de radike û li her dera cîhanê mirov dikarin her gav têkevin wê rûpelê û agahiyên nû bibînin.
Ali İhsan Zeydan
Ali İhsan Zeydan (di sala 1946'an de li Gewerê ji dayika xwe bûye) çaremîn şaredarê Gewerê ye. Brazavayê Mustafa Zeydane. Navê wî zêdetir bi "Yüksekova Çetesi" Çeteya Gewerê) re tê bîranîn. Bi xêra sîstema hilbijartina Tirkiyeyê bûye şaredar. Dû re gelek doz hatin vekirin lê belê tu ceza nedît.
Malper
Malper li ser înternetê ji aliyê hêzên aborî ve amûreke nedîtî ye. Saziyên aborî bi riya malperan hewl didin ku bêhtir danasîna xwe bikin û hilberînên xwe bifiroşin. Lê saziyên civakî jî bi riya malperan xwe didin nasîn, xurtir dikin, perwerdehiyên xwe li dar dixin, endamên xwe dicivînin û agahdar dikin, her wisa jî çalakiyên xwe birêxistin dikin.
Deştî (navçe)
Deştî yek ji navçeyên parêzgeha Bûşehrê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Xûrmocê ye.
Ömer Çelik
Ömer Çelik (jdb. 15ê hezîrana 1968 li Edene) siyasetmedarekî tirk ê, ku ji sala 2018an ve berdevkê Partiya Dad û Geşedanê (AKP) ye. Di kabîneya Yildirim de wezîrê Yekîtiya Ewropayê û Tirkiyê bû. Ji ber vê yekê jî di danûstandinên endamtiya Tirkiyê ya bi Yekîtiya Ewropayê re, serokê sereke yê danûstandinan bû.
Friedberg, Hessen
Friedberg, bajarekî navçeya (Landkreis) Wetteraukreisê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Emîr Xayêb
Emîr Xayêb gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bessay-sur-Allier
Bessay-sur-Allier, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Nejdet Buldan
Nejdet Buldan di 1948'an de li Geverê hatiye dinê, şaredarê sêyem ê Gewerê bû. Her wesa çend pirtûk bi tirkî nivîsand. Birayê wî yê biçûk Savaş Buldan di sala 1994'an da bi destê hêzên dewleta tirk hatibû kuştin. Malbata wî axayê eşireta oremariyan e. Wê demê jiyana xwe li bajarê Gelsenkirchen ê Almanyayê derbas dike.
Nebiyawe
Nebiyawe, gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Nebiyawe 52 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 268 e.
Anton Wilhelm Amo
Anton Wilhelm Amo an Anthony William Amo (rojbûn 1703, li Aximê ku dikeve welatê Gana yê îro - mirin 1759), fîlozofek î afrîkî bû. Ew bi eslê xwe ji welatê Gana bû. Amo dibe profesor piştî xwendina xwe ya li Almanyayê. Amo yekem kesê afrîkî bû yê ku beşdarî li zanîngeheka ewropî kirî.
Anton Wilhelm Amo mirovekî nzema ji gelê akan bû.
Veqetandek
Îro her çi qas veqetandek bi gelemperî wekî qertaf derdikevin pêşberî mirov jî, ew wekî morfemên serbixwe têne pejirandin.Dema mirov baş lê dikole, mirov rasterast têkiliya wan bi cînavkên kurdî re dibîne.Dema ku ew tena serê xwe tên bikaranîn, cihê navdêrê digirin.Bo mînak/nimûne, di vê gotûbêjê de;
''-Ev pirtûka kê ye? -A(*) min e.''
''Gramêra frensizî dibêje ko zmanê frensizî veqentandekên xwe ji pronaveke latînî girtine.Gelo me yên xwe, ev bêjeyên hut, jı kû girtine? Li gora tedqîqatên ko heta niho min çêkirine, me jî veqetandekên xwe ji hin pronavan girtine, lê ne ji pronavine biyanî, ji pronavine xwe.Belê, veqetandekên me yên binavkirî ji pronavine me ên işarkî bi der hatine.Herwekî pêşdetir dê bête gotin, yê, ya, yên pronavine îşarkî ne û veqetandekên me ên binavkirî ji wan hatine pê.Di esl û bingehî de gava ev pronav diketin pêşiya navdêrekê û dibûn rengdêrine işarkî di yek dikete navbera wan û navdêrê.Mesela gotina Hespê Soro di eslê xwe de Hespê di Soro ye.''(Elfebêya Kurdî û Bingehên gramera kurdmancî, r.68) Di kurmancî de ew veqetandek dibin du cure; yên binavkirî û yên nebinavkirî: Veqetandekên binavkirî
/-ê/ yekjimar û nêr: Hevalê min hat. Gundê me li ber behrê ye. Xaniyê wan çarqatî ye. Birayê min te baş nasdike. Deriyê me ji te re her tim vekirî ye. Apê min duh ji bajêr hat. /-a/ yekjimar û mê: Hevala min hat. Xwişka min çû bajêr. Dayika wî jê gelek hez dike. Meta min li vê taxê ye. Dara gûzê hişk bûye. Ava kaniyê diherike.
/-ên/ pirjimar: Hevalên min hatin. Çavên wî reş in. Pirtûkên min pir in. Tiliyên wî qerisîne. Guhên kalikê wî ker bûne.
Veqetandekên nebinavkirî
Celadet Alî Bedirxan qertafên -ek û -in ku wateya nenasiyê didin, bêjeyan wekî veqetandekên nebinavkirî bi nav kirine.Lê her wekî wî bi xwe jî destnîşan kiriye, di kurmanciyê de navdêr dema ku bi tena serê xwe bin, bin binavkirî ango nas in.Ew bi alîkariya qertafên -ek û -in dibin nebinavkirî.Her wiha ew qertaf paşê veqetandekên binavkirî digirin û dibin veqetandekên nebinavkirî.Her wekî diyar e, ev qertafa -ek bingeha xwe ji cînavka nebinavkirî yekê werdigire.Her wiha bingeha qertafa -in ê jî cînavka nebinavkirî hin e.Lewma jî qertafên -ek û -in bi xwe ne veqetandek in, qertafên nenasiyê ne.
Bi kurtasî em dikarin bibêjin ku veqetandekên nebinavkirî her yek di bingeha xwe de ji du hêmanên cuda pêk hatiye.Wate;qertafên -ek û -in qertafên nebinavkirinê ne, dema ku ew veqetandekên binavkirî a, ê û ên digirin, dibin -eka, -ekê, -inên, bi vê awayê jî ravekê pêk tînin ango dibin veqetandekên nebinavkirî.Lê belê ev diruvê wan ê resen îro her çi qas di hinek devokan de mabe jî, di zimanê nivîskî de bi rengê -eke, -ekî û -ine tê bikaranîn.Her wiha heman qertafên nebinavkirî -ek û -in qertafên tewangê -î, -ê û -an werdigirin û dibin -ekî, -ekê û -inan.
Mînak: /-ek/: hevalek, gûzek, darek, mirovek, tiştek, keçikek... /-in/: hevalin, gûzin, darin, mirovin, tiştin, keçin, stranin... Her wekî tê zanîn mirov li şûna hevalin dikare bibêje, hin heval jî. Ji aliyê wateyê ve tu cudatî di navbera her du gotinan de tune ye. Ev her du qertaf dema ku veqetandekên binavkirî -ê, -a û -ên digirin, dibin veqetandekên nebinavkirî.
Dirûvê resen /-eka/(mê û yekjimar) /-ekê/(nêr û yekjimar) /-inên/(pirjimar) Dirûvê guhertî
/-eke/(mê û yekjimar) /-ekî/(nêr û yekjimar) /-ine/(pirjimar)
Mînak:
/-ine/(pirjimar): Hevaline min ji gund çûn. Maline taxê hilweşiyan. Darine baxçeyê me hişk bûne. Guline baxçeyê me geş bûne. Saline dirêj derbas bûne.
Edward Appleton
Sir Edward Victor Appleton GBE KCB FRS (jdb. 6ê îlonê 1892 li Bradford; m. 21ê nîsanê 1965 li Edinburgh) fizîknasekî Brîtanyayî bû. Sala 1947î Xelata Nobel a fîzîkê werdigire.
Dema ji peywirdariya xwe ya di şerê cîhanê yê yekemîn de vedigere, di sala 1920î de wekî asîstentekî fîzîka ceribandinê li Laboratiwara Cavendishê (Cavendish Laboratory) dixebite. Di nava salên 1924 û 1936î de li zanînegha Londonê profesoriyê dike. Dûv re jî li li zanîngeha Cambridgeyê profesoriya fîlozofiya xwezayê dike.
Sala 1924î keşfa ji nû ve vedîtin û bipêşxistina lêkolînên li ser iyonosferê dike. Ew bi pêlên radyoyê hin ceribandinan li ser iyonosferê dike.
Di nava salên 1939 û 1949 li Beşa Lêkolîna Zanistî û Endustriyî (Department of Scientific and Industrial Research) dixebite. Sala 1941 dibe begê kedkariyê (teqawut dibe).
Wolgast
Wolgast bajarokekî navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
James A. Garfield
James Abram Garfield (jdb. 19ê çiriya paşîn 1831 li Orange, Cuyahoga County, Ohio; m. 19ê îlonê 1881 li Elberon, Nû Jersey) siyasetmedarekî amerîkanê ji Partiya Komarger 20em serokdewletê DYAyê bû. Ji 4ê adarê 1881 heya mirina xwe, 19ê îlonê 1881ê li ser postê serokdewletiyê maye.
Jiyan
Bi Lucretia Rudolph re dizewice û heft zarokên wan dibin. Kurê wan ê sala 1865ê tê jiyanê James Rudolph Garfield ji sala 1907 heya 1909ê postê wezîrê karê hundirîn werdigire.
Ji 1851 heya 1854 diçe înstîtuta bi navê Western Reserve Eclectic Institute a li Hiram (Ohio)yê. Sala 1856ê ji Williams College a li Williamstown (Massachusettsê bawernameyê digire. Beriya ku bikeve siyasetê mamostetiya matematîkê dike. Sala 1859ê dibe senatorê Ohioyê.
Êrîşa çekdarî
Li Pennsylvania-Station a Washington D.C.yê, di de ji aliyê mirovekî nexweşê derûniyê Charles J. Guiteau ve tê gulebarankirin. Nexweş dixwastubûye bibe balyozê Parîsê lê ji ber ku nexweş ketiye, daxwaza wê bicih nehatiye. Ji piştê ve guleyê digire, giran birîndar dibe. Ji wê birînê xilas nabe û jiyana xwe jidest dide.
Mirina wî gelek deng vedide, xelkê xemgîn dike. Navê didin bajarekî, Garfield County.
Roßhaupten
Roßhaupten şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Barville-en-Gâtinais
Barville-en-Gâtinais, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Şebanlû, Miyanduaw
Şebanlû, Miyanduaw gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 2064 kes (444 malbat) bûn.
Muhittin Güngör
Muhittin Güngör (di 1910an de li Gewerê ji diya xwe bûye) di navbera 1936-1960î de şaredarê pêşîn ê Gewerê bû. Di nav civakê bi navê "reisê kevin" tê nasîn.
Neviyekî Güngör bi vî navî jî heye, Muhittin Güngör, yê ku di sala 1974an de li Gewerê hat dinyayê. Ew parêzer û endamê Baroya Colemêrgê ye.
Demarekoendama çêwe
Demarekoendama çêwe (DKÇ) (bi îngilîzî: peripheral nervous system (PNS)) beşa koendama demarê ya ji demax û dirkepetikê belavê laş dibe.
Beşa koendama demarê ya ji bilî demarekoendama navendî (DKN), wekî demarekoendama çêwe (DKÇ) tê navkirin.
Erk û pêkhate
DKÇ, kartêkirin ji hawirdorê ber bi DKN ve dişîne, bersîva DKN jî diguhêzîne xaneyên armanc ên masûlke an jî rijênan. Ango DKÇ di navbera DKN û laş de navbeynkarî dike. Çalakiya DKÇ bi navbeynkariya du cure demarexane pêk tê, demarexaneyên hestê û demarexaneyên livînê. Li tewerekotahiya demarexanyên hestê de hestewergir hene, demarexane bi alîkariya van wergiran kartêkiran ji hawirdorê werdigire û dişîne DKN, loma demarexaneyên hestê wekî demarexaneyên hatî (bi îngilîzî: afferent neuron) jî tên navkirin. Ragihandinên DKN, bi navbeynkariya demarexaneyên livînê ji boy masûlke û rêjênan tên şandin. Laşê demarexaneyên livînê di DKN de, tewereyên wan di DKÇ de cih digire. Ji ber ko demarexaneyên livînê ji DKN dirêjê derûdorê dibe, wekî demarexaneyên derketî (bi îngilîzî: efferent neuron) jî tên navkirin .DKÇ ji girêk (koma demarexaneyan) û demarên ( gurza tewereyan) li derveyî demax û dirkepetikê pêk tê. Girêk du cure ne, girêkên hestê û girêkên xweyî. Girêkên hestê li ser demarên pişteregê yên dirkepetikê de cih digirin. Girêkên xweyî yên beşa sîmpasawî li herdu aliyên dirkepetikê de wekî zincîra girêkên sîmpasawî, girêkên beşa parasîmpasawî jî li nêzîkê endaman an jî li nav endaman de cih digire. Ji gurza tewereyên (rîşalên) demarexaneyan re demar tê gotin. Demarekoendama çêwe bi demax û dirkepetikê ve bi şeweyê cotên demarî girêdayî ye. DKÇ ji 43 cotên demar pêk tê. 12 cot demar li hêla demaxê de girêdayî ne, ji van 12 cot demaran re demaxedemar tê gotin. 31 cot demar ji bi dirkepetikê ve girêdayîne. Ji van demaran re dirkedemar tê gotin. Dirkedemar ji demarên hestê (demarên hatî) û demarên livînê (demarên derketî) pêk tên. Her yek ji dirkedemar bi du regan, singereg û zikereg bi dirkepetikê ve girêdayî ne. Demarên hatî li pişteregê, demaren derketî jî li zikeregê de cih digirin. Hemû 43 cotên demar an ji DKN ragihandin diguhêzînên laş, an jî ji hestewergiran ragihandin dişînin ji boy DKN. Demax û dirkepetik di nav şileya mejî-dirkepetik de bi perdeyên mejî tên parastin û xwedîkirin, lê DKÇ bi van pêkhateyan dorpêçî nîn e. Beşên demarekoendama çêweyê
Li gor çalakiya demaran, DKÇ dabeşê du beşa dibe.
1.Damarên laşî (bi îngilîz: somatic nerves): Ji demarekoendama nevendî, demareragihandin diguhazînin ji boy  livîna masûlkeyên peykerê, an jî ji hestewergiran ragihandin dişînin boy DKN. Herwisa evan demaran wekî  “beşa laşî” an jî “demarekoendama laşî “jî tên navkirin.
2.Demarên xweyî (bi îngilîzî: autonomic nerves): Demareragihandinên ji DKN, dişînin boy lûsemasûlke, dilemasûlke û rijênan. Beşa demarên xweyî wekî “demarekoendama xweyî” (bi îngilîzî: autonomic nervous system) tê navkirin.
Beşa Laşî
Ev beş hin caran wekî demarekoendama laşî tê navkirin. Çalakiyên beşa laşî ji aliyê hestewrgir, xaneyên hestê û xaneyên livînê ve tê rêkxistin. DKN bi alîkariya beşa laşî, li dij kartêkir an jî guherînên derûdora laş bertek nîşan dide. Bi gelemperî beşa laşî ji boy çalakiya masûlkeyên xwewîst û demarên hestê, navbeynkarî dike. Demarexaneyên hestê ji hestewergiran agahî digire û dişîne DKN. Li demarekoendam navendî agahiyên ji hestewergiran tê şîrovekirin û bersîva guncav bi şeweyê demareragîhandin, bi navbeynkariya demarexaneyên livînê ji boy endama armanc tê şandin. Bersîva demarekoendama navendî ji boy girjbûn an jî xavbûna masûlkeyên peykerê ye.
Gava dergûşa wê digirî, berteka dayikê piştê van gavên li jêrê çê dibe.
Miley Cyrus
Miley Ray Cyrus an jî Miley Cyrus (jdb. 23ê çiriya paşîn 1992 li Naşvîl, Tênêsî, DYA), stranbêj û lîstikvana amerîkan e.
Demarekoendama çêwe
Beşa Laşî
-Deng ji boy wergirên bihîstinê kartêkir e. Wergir vê kartêkirê bi şeweyê demareragihandin, bi navbeynkariya demarexaneyên hestê, ber bi demarekoendama navendî ve dişine.
Çemê Seine
Seine (keltî: Sequana) çemekî li bakura Fransayê ye. Ew ji herêma Burgundê nêzî Dijonê dizê, ji rohelat de berve rojava diherike û li Le Havre jî teva La Manche dibe. Bi 776 km dirêjahiya xwe ew sêyem dirêjtir çemê Fransayê ye.
Demarekoendama çêwe
Beşa Laşî
-Li tûkilê mejî de beşên bihistînê heye, gava dengê dergûşê gihîşt wê dere, mejî ji ber serpêhatiyên demên borî, dengê dergûşê dinase.
Miley Cyrus
Jînenîgarî
Hemî xwişk û dayikên Cyrus-ê xerîb têne saz kirin. Trace vokalîst û gîtarîst ji bo koma pop ya elektronîkî Metro Station e. Nûh lîstikvanek e û, tevî Braison, model, stranbêj û stranbêjan. Brandi berê muzîkvanek ji bo band indie rock Frank Derol bû û DJ profesyonel e. Farmhouse Cyrus li ser 500 hektar erdên li derveyî Nashville, Tennessee ye.
Demarekoendama çêwe
Beşa Laşî
-Bi vî awayê dayik tê digihîje ko ev deng ne dengê radyoyê, an jî ne dengê kesek dinê ye lê dengê dergûşa wê ye.
Çemê Seine
Ew çemên girîngên ko li ser rûbarî wî çêbûnî Paris, Troyes û Rouen in.
Beravên wî yên di Parîsê de ji hêlê UNESCO de wek Mîratên Dinê tê hesandin. Hin milên wêyên girîng li rojhelat Aube, Marne û Oise û li başûr Yonne û Eure ne. Hin çemên dinên ko teva wî dibin Loing, Essonne, Epte, Andelle, Risle ne. Ew bi kanalan Schelde, Maas, Rhein, Saône û Loire ve hatiye girêdane. Ew xwe li ser Normandie bi rûbarê xwe pir badida. Di rûbara wî de heta 560 km mirov dikare bi keştiyan here.
Seine heta 1968ê navê Departmaneka bû jî lê ew ji pê re wek Paris (75), Hauts-de-Seine (92), Seine-Saint-Denis (93) û Val-de-Marne (94) hate kirina 4 paran.
Miley Cyrus
Jînenîgarî
Cyrus beşdarî dibistana seretayî ya Herîrî ya li wîlayeta Williamson bû, dema ku malbata wê li Stasyona Thompson, Tennessee dijiya. Dema ku ew ji bo Hannah Montana hate hildan, malbat çûn Los Angeles, li wir ew beşdarî Civakên Dibistanên Kargêriya Xortan bû û ligel dersdarek taybet li ser set xwendin. Xirîstiyanek mezin kir, ew di dêrê Baptistê Başûr de hat imad kirin berî ku di 2005-an de li Hollywoodê hatî veguheztin. Wê çaxê mezin dibû dêrê. Di 2001-an de, dema ku Cyrus bû heşt, ew û malbata xwe ji Toronto, Ontario, Kanada hatin veguheztin dema ku bavê wê fîlimê televîzyonê Doc kişand. Piştî ku Billy Ray ew girt ji bo dîtina Mirvish hilberînek Mama Mia ya 2001! li Alexandanoya Royal Alexandra, Cyrus destê xwe hilda û jê re got, "Ev tiştê ku ez dixwazim bikim, bavo. Ez dixwazim bibim akademîsek. Wê dest bi stran û dersên lîstikvaniyê li Armstrong Acting Studio li Toronto kir.
Demarekoendama çêwe
Beşa Laşî
-Demax bi demarexaneyên livînê, masûlkeyên dayikê çalak dike, dayik ji cihê xwe radibe diçe dergûşa xwe digire hembêza xwe û wê aş dike.
Borrîhewa
Borrîhewa, trake, qilqancik an jî zengilor (bi îngilîzî: windpipe, trachea), boriyek kirkiragî ye, di navbera pişik û qirrikê de hewayê henaseyê diguhezîne. Hewa, ji qirrikê derbasî borrîhewayê dibe.
Demarekoendama çêwe
Beşa Laşî
Her wekî li mînaka jorê, bi gelemperî çalakiyên beşa laşî bi awayekî xwewîstî, bi hemdê mirov rû dide. Lê hin refleks jî ji aliyê beşa laşî ya demerekeondama çêwe ve tên kontrolkirin. Wekî mînak heke derzî an jî dirî di tiliya mirov de biçe, mirov bê hemdê xwe destê xwe dikişîne ev dest kişandan refleks e, ji aliyê dirkepetikê ve tê kontrolkirin. Di refleksa destkişandinê de hestewergir, demarêxaneyên hestê û demarexaneyên livînê beşa laşî ya demarekoendama çêwe ye.
Borrîhewa
Pêkhateya borrihewa
Borrihewaya mirov bi qasî 10-12 cm dirêj e. Stûriya wê 2 cm e. Borrîhewa li pêş soriçikê, ji qirrikê dirêjê sîngekelênê dibe. Pêşî û kelekên borrîhewa kirkiragdar e, paşiya borrihewayê bê kirkirag e û bi soriçikê ve girêdayî ye. Borrîhewa 16 heta 20 kirkiragên netemam, yên bi şêweya pîta C lixwe digire.
Demarekoendama çêwe
Beşa xweyî
Bi gelemperî beşa xweyî, wekî demarekoendama xweyî tê navkirin. Çalakiyên xwenewîstî yên laş ji aliyê demarekoendama xweyî (DKX) ve tê rêkxistin. Demarexaneyên livînê yên beşa xweyî, demareragihandinên ji demarekoendama navendî, ber bi lûsemasûleke, dilemasûlke û rijênan ve diguhazîne. Lûsemasûlke û dilemasûlke, masûlkeyên xwenewîst in. Ango çalakiya van masûlkeyan bê hemdê mirov rû dide. Çalakiyên pişikan, dil, rijên û masûlkeyên lûse ji aliyê DKX ve tê kontolkirin û rêkxistin. Demarekoendama xweyî ji sê beşan pêk tê, sîmpasawî, parasîmpasawî û enterî. Ji vana beşa sîmpasawî û parasîmpasawî temamkerên hev in, bandora çalakiya wan a li ser laş hevdij e. Ango heke beşa sîmpasawî çalakiya endamek zêde bike, demek şûnde îcar beşa parasîmpasavî rêjeya çalakiya laş dadixîne asta asayî. Beşa sîmpasawî laşê mirov amade dike ji boy rewşa awertê. Dema mirov bi rewşek xedar ve rûbirû dimîne, dikeve heyecanê, pêdiviya laş boy enerjiyê zêdetir dibe. Beşa sîmpasavî ragihandin dişîne ji boy hin endaman. Wekî mînak bi çalakiya beşa sîmpasawî, ji rijênê adrenalê hormona adrenalîn tê derdan, rêjeya lêdana dil zêdetir dibe, leza hanesedanê zêdetir dibe, kezeb glîkojenê hildiweşîne boy glukozê û der dide nav xwînê, çalakiya koendama herisê û mîzê kêm dibe, bîbikê çavan fire dibe. Bi vî awayê laş xwe amade dike ji boy bazdanê an jî şerkirinê. Bandora beşa sîmpasawî ji boy demek kurt e, laş hewl dide ko vegere rewşa asayî. Beşa parasîmpasawî demareragihandin dişîne hemû endamên ko ji ber handerkirina beşa sîmpasawî çalak bûne. Demareragihandinên beşa parasîmpasawî berevajiyê ragihandinên sîmpasawî ye. Ji ber bandora beşa parasîmpasawî hemû endam û koendamên laş vedigere rewşa asayî.
Borrîhewa
Pêkhateya borrihewa
Diwarê borrîhewayê ji çar çînan pêk tê. Rûyê navî ya borrîhewayê bi lîncemade dapoşî ye. Di binê lîncemadeyê de çîna rûkeşaşane ya rûkeşexaneyên kûlkdar û xaneyên goblet heye. Xaneyên goblet lîncemade der dide. Xaneyên kûlkdar madeyên biyanî yên ko ligel hewayê henasegirtinê ketiye nav coga borrihewayê, ber bi qirrik û gewriyê pal dide. Çîna sêyem ji kirkirag û lûsemasûlkeyan pêk te. Kirkirag borrihewayê zexm dikin û destek didin borrîhewayê ko hertim vekirî bimîne ji bo herrika hewayê. Lûsemasûlke bi girjbûn û xavbûnê firehiya coga borrîhewayê diguherînin. Gava henasedayînê lûsemasûlke girj dibin, coga borrîhewa teng dibe bi vî awayê hewayê pişikan ê henasedayînê bi hêztir û leztir di nav borrîhewayê de diherrike. Girjbûn û xavbûna masûlkeyên borrîhewa, li gor kartêkerên hawirdorê an jî di bin kontrola koendama demarê de rû dide. Derveyê borrîhewa bi çîna bestereşane ya sist ve girtî ye.
Demarekoendama çêwe
Beşa xweyî
Beşa sêyem a demarekoendama xweyî, beşa enterî ye, ev beş ji tora demarexaneyên ko li derûdora coga herisê de cihbûyî pêk tê. Derdana enzîmên herisê û çalakiya lûsemasûlkeyên coga herisê ji aliyê beşa enterî ve tê kontrolkirin.
Borrîhewa
Liqê borrîhewayê
Di sîngekelênê de borrîhewa dabeşî du liqa dibe, van liqên ziravtir, wekî yekemîn liqê borrîhewayê bi nav dibe. Her yekê ji yekemîn liqê borrîhewayê dikeve nav pişikek. Paşê yekemîn liqên borrîhewa jî di nav pişikan de dabeşê liqan dibin, bi vî awayê, liqên borrihewayên hê ziravtir peyda dibe. Ev liqên zirav jî wekî duyemîn û sêyemîn liqê borrîhewa yê tê bi navkirin. Liqê borrîhewa jî wekî mîna borrîhewayê, kirkirag lixwe digire û rûyê liqê borrîhewa bi rûkeşxneyên kûlkdar û lîncemade dapoşî ye.
Soga
Soga, taxeke girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Xalêsînan
Xalêsînan (Odabaşi) kazaye yunogero girtina. girtina Qonyayê dused sal in hatine anatolî tom pence xoniyê gund haye mariye xo gistik ji ciftcina gannim ca şakir pincore dicinin gunt li adiyamane hotina asireti ciombaginan gunt neskiakgoledo cekirina zimone ma kirmanciya em kirmancin kurdina gundi doremaji kirmancin.
Borrîhewa
Borrîkehewa
Di nav pişikan de dabeşbûna liqê borrîhewayê didome, heta ko cogên pir zirav peyda bibe, ev cogên herî ziravtir wekî borrîkehewa tê bi navkirin. Kotahiya borrîkehewayê de sikildanokên hewayê heye. Sikildanok, pêkhateyên şeweya gûşiya trî ne û bi lûleyên xwînê dorpêçî ne. Her pişikek bi qasî 1000 borrîkêhewa lixwe digire.
Bézenet
Bézenet, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Illiers-l'Évêque
Illiers-l'Évêque, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Friedland, Mecklenburg
Friedland, bajarekî navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatteê li herêma Mecklenburg-Vorpommern a Almanyayê ye.
Ehmedabad, Melekan
Ehmedabad gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Torgelow
Torgelow bajarokekî navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Deyr (navçe)
Deyr yek ji navçeyên parêzgeha Bûşehrê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Bender Deyr e.
Benjamin Harrison
Benjamin Harrison (jdb. 20ê tebaxê 1833 li North Bend, Ohio; m. 13ê adarê 1901 li Indianapolis, Indiana) siyasetmedarekî amerîkî û 23em serokdewletê DYAyê bû. Ji 4ê adarê 1889 heya 4ê adarê 1893yê li ser postê serokdewletiyê maye.
Jiyan
Benjamin Harrison lawê (kurê) parlamenterê Kongreyê John Scott Harrison û neviyê 9em serokdewlet William Henry Harrison e. Babapîrê (bavê bapîr) wî Benjamin Harrison V yek ji kesên danezana serxwebûnê îmze kiribû ku ew jî kurê Thomas Harrison bû.
Harrison di dibistana Cincinnati de dixwîne, li Miami University a li Oxford (Ohio)yê perwerdeya dadê dibîne û sala 1854an li Indianapolis wekî parêzer dest bi kar dike. Sala 1853an bi Carrie Scott re marî dibe (dizewice), 2 zarokên wan dibin. Dema şerê yekîtiyê de tevlî artêşê dibe, wekî general şer dike.
Dizec Şêyxolêslam, Melekan
Dizec Şêyxolêslam gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Rückholz
Rückholz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Nêzêy xwarê
Nêzêy xwarê, gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Nêzêy xwarê 27 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 159 e.
Türk Solu
Türk Solu ("Çepa Tirk") navê rojnameyeke hefteyî ya li Tirkiyê weşanê dike ye, lê ehleqa wê bi çepan tune ye.
Bi navê Fehmi Özgür Erdem kesekî ev rojname bo cara pêşîn di sala 2002'î de derxistiye. Rojname xwe wekî çepgîr, Kemalîst, û neteweperwer dide nîşandan. Behsa nîjada Tirk dike û dinivîsîne ku Tirk ji hemî gelan hêjatir in. Ew di weşanên xwe de riya Nazîyan dişopînin. Hebûna Kurd û hindikayiyên li Tirkiyê bi nêrînên faşist û nîjadperest dinirxîne.
Stalînîzm
Stalînîzm amûra rêvebirinê û polîtîkayên Marksîst-Lenînîst e ku ji sala 1927 heta 1953an li Yekîtiya Sovyetê ji hêla Yosîf Stalîn ve hate meşandin.