cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Montlaur, Aveyron
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Single
Single, bi pirhejmar singles (ji îngilîzî single, tenê, yek, tek) ew sêlikên ji vînîlê ne ku li her aliyekî wê stranek hatiye tomarkirin.
Dizeyî
Dizeyî navê êleke navdar li Başûrê Kurdistanê ye.
Volketswil
Volketswil, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Zurich a herêma Usterê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara gelheya bajêr 18.663 kes e.
Zileka Jêr
Zileka Jêr, gundekî Bismilê ye. Di navbera Bismilê û Batmanê de li kêleka çemê Batmanê ye. Li derdora wê Zileka Jor, Girê Dimsê, Incolînê û Koperî he ne. Bi pira xwe a hesinî navdar e.
Paul McCartney
Paul McCartney (wekî Pol Mekatnî bixwîne), di 18'ê xizîrana 1942'an de li Liverpool, Brîtanyayê hatiye ser dinyayê, kompozîtor, gîtarîst û vokalîstekî brîtanî ye. McCartney endamekî koma berê ya bi nav û deng a brîtanî The Beatles bû.
Gellek albumên wî yên solo jî hene. Ew bi nasnavê Sir Paul McCartney jî tê naskirin.
Komela Karkerên Kurdistanê li Swêdê
KOMKAR-Swêd, yan jî bi navê xwe yê din Komela Karkerên Kurdistanê li Swêdê, di sala 1976 ji alî hin welatparêzên Kurd, penaberên sîyasî, xwendekar û karkeran hatîye avakirin.
Berî Komela Karkerên Kurdistanê, tenê yek komeleyeke xwendekaran hebû li Swêdê. Li Swêdê komela kurdan ya herî kevin KOMKAR-Swêd ê ku îro jî di jîyana komeletîyë da cihekî giring digre.
Dema di salên 1970-yî da li nav welat hişiyarbûna neteweyî û çînî bi lez pêşda diçû, hingê karker û xwendekarên kurd jî li dervayî welat dest pê kirin xwe di komeleyan da rêz kirin. Û Piştgirî dane tevgera azadiya gelê Kurd. Wan li hember zilm û zordestiya neteweyî dengê gelê kurd bilind kirin. Ne tenê li Swêdê, hema bêje li hemû welatên Ewropa Rojava komeleyên KOMKAR hatin avakirin. Wan li dijî dewletên kolonyalîst li dervayî welêt cepheyeke têkoşînê vekirin. Xasma piştî ku komeleyên karkerên kurd li Almanyayê di sala 1979an da, gîhan hev û Federasyona Komeleyên Kurdistan KOMKAR sazkirin, tevgera welatparêz ya li dervayî welat kete qonaxeke nû û pêşketî.
Mehînê
Mehînê, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Kuntaur
Kuntaur navê bajarekî Gambiyayê ye.
Brüsewitz
Brüsewitz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Şemsê
Şemsê, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Şiwan
Şiwan navê êleke kurdan li bakûrê Kerkûkê ye.
Zileka Jor
Zileka Jor, gundekî Bismilê ye. Di navbera Bismilê û Batmanê de li kêleka çemê Batmanê ye. Li derdora wê Zileka Jêr, Girê Dimsê, Incolînê û Koperî he ne.
Meerssen
Meerssen (bi limburgî: Meersje), şaredariyeke bi ser parêzgeha Limburga Holendayê ve ye.
Derxalb
Derxalb, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Poupry
Poupry, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Mansa Konko
Mansa Konko Bajarekê Gambiyayê ye.
Ejdehmar
Ejdehmar an marê biwa (Boidae), famîleyek e marên bêjehrî ne. Ejdehmar li parzemînên Amerîka, Afrîka, Ewropa, Asya û hinek giravên Pasfîkê dijî.
Binefamîle
Cinsê nimûne = Boa - Gray, 1825
Trouans
Trouans, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Xorkan
Xorkan navê êleke êzîdî li devera Şingalê ye.
Kalender
Kalender, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Cava de' Tirreni
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Dodayis
Dodayis, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Qesrik
Çend gundên bi vî navî hene:
Mîlano
Mîlano, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Lombardiyayê ye. Mîlano, duyemîn mezintirîn bajarê îtalyayê ye. Hêjmara niştecihên bajêr bi qasî 1.3 milyon kes e. Bajêr dikevê bakurê Îtalyayê û navendek giring a bazirganiyê û modê ye. Bajarê Mîlano xwedî dîrokek kevnare û roleke wî yê giring li herême heye.
Girê Dimsê
Girê Dimsê, gundekî Bismilê ye. Di navbera Bismilê û Batmanê de li kêleka çemê Batmanê ye. Li derdora wê Zileka Jor, Zileka Jêr, Incolînê û Koperî he ne.
Harîne
Harîne, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Êrtaşa Jor
Êrtaşa Jor gundekî navçeya Parsîna Jêr a bi ser Erziromê ve ye. Di dema borî de li gund ermenî û kurd tev dijiyan, niha gelek kes ji gund koçber bûne. Gelek kes li Stembol û bajarên mezînên Tirkiyeyê dijîn. Navê gund ji Kela Xar hatiye. Gund ji Xoresanê re 43 km dûr e. Li gund çanda kurd didome.
Holan, Bismil
Holan, an jî Hola (1928: هولان / "Hollan" (Holan); 1946: Holan; bi tirkî: Sarıtoprak), gundekî Bismilê ye. Di navbera Bismilê û Amedê de li kêleka çemê Dîcleyê ye. Li derdora wê Embarê, Hicetiyê û Develiyê he ne.
Soranê
Soranê, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Kela Rebetê
Kela Rebetê cihekî dîrokî li Dêrikê girêdayî Mêrdînê ye.
Keleya Rebetê 15 km li rojavayê Dêrikê dikeve û di nav sinorê Gundê Rebetê de ye. Keleya ku li bakurê gund e li ser girekî bi qasî 150 m bilind e û li kêleka newaleke teng hatiye ava kirin. Di newalê de jî xerabbajarek heye. Tevhiya gir ji kevirên hişk pek hatiye. Avahiya herî mezin ku ji berî dewra Artûkiyan de maye, ev keleya ye.
Pivana bedena keleyê 1500 m ye. 15 birc û çar nêrîngehên wê hene. Bilindahiya bircan 15 m û yan bedenê jî 10 m ye. Bilindahiya bedenê li hinek cîhan dibe qasî 20 m yî. Du deriyên keleyê henin û yek li rojava ye û yên din jî li rojhilat e. Gava mirovên di van deriyan re dikeve hundirê kelayê, mirov lê haydibe ku keleya hundir bi du bedenên parastinê hatine pêçan. Ev hersê beden bi deriyan bi hevre girêdayî ne.
Ji ber ku avahî di bin axê de hatinin çêkirin hundirê keleyê wek meydanekê xuya dibe. Di hundirê kelayê de sarê hustûnan û rolyefên şêran tên dîtin. Xirbeyên serayan, enbarên zexîreyê, sarîncên avê û avahiyên din, heta îro jî li ser lingan mane.
Hewcedariya wan kesên ku ji avahiyên dîrokî hez dikin pê heye ku kele û xerabbajarê di newalê de ye bibînin.
Şerefbeyanî
Şerefbeyanî navê eşîreke kurdan li başûrê rojavayê bajarê Helebçeyê, li Başûrê Kurdistanê ye.
Wädenswil
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara gelheya bajêr 21.617 kes e.
Cirnîs
Cirnîs an tîmseh (Crocodylidae) famîleyek e canewerên bejavî yên mezin ji çîna Sauropsida, ji koma cirnîsan (Crocodilia), ku cureyên wek alîgator, kaymîn û gaviyalan tê de hene.
Belavbûn
Cirnîs di çem û beraviyan de dijîn, li Awistraliya, Asya, Afrîka û Amerîka.
Çetelê, Bismil
Çetelê, gundekî ser Bismilê ye.
Cirnîs
Xwarin
Cirnîs masî, mar, kosî, beq û guhandaran dixwin.
Filogenî
Kladogrameke li gor Brochu (1997). Eusuchia ├──Hylaeochampsa └──┬──Allodaposuchus └──Crocodilia ├──Gavialoidea │    ├──Eothoracosaurus │    └──┬──Thoracosaurus │       └──┬──Argochampsa │          ├──Eosuchus │          └──Gavialidae └──┬──Borealosuchus └──┬──Pristichampsus └──Brevirostres ├──Alligatoroidea │  ├──Leidyosuchus │  ├─?Deinosuchus │  └──Globidonta │      ├──Stangerochampsa │      ├──Brachychampsa │      └──Alligatoridae └──Crocodyloidea ├──Prodiplocynodon └──┬──Asiatosuchus └──┬──Brachyuranochampsa └──┬──Harpacochampsa └──Crocodylidae
Sirûc
Sirûc (,, ; navê kevin: Ordî; navê nûtir: Pirsûs) yek ji navçeyên Rihayê ye. Ji aliyê cîranên xwe ve bi navê Embara Mêra (Embara Mêran) tê nasîn. Nifûsa Sirûcê 102.164 e.
Erdnîgarî
Li rojava yê deşta Herranê ye, mezinbûna wê 700 km² ye. Navê xwe yî kevin Ordî bû. Berê deşteke bi av û hêşinahî û dewlemend bû, lê piştî salên 90î ji ber kêmbûna avê her ku diçe nifûsa xwe kêm dibe. Li Sirûcê eşîrên wek (şêxî, pîjan, asî, şedadî, mîrî, oxî), dinan, bêskî, kêtikî û dîdan hene.
Wekîl Mistefayêv
Wekîl Mistefayêv (jdb. 1938 li Semerkandê, Ûzbêkistan – m. 20ê avrêla 2019an, Belçîka ) pêşengê tevgera jinûveavakirina xweseriya kurdan a ku Yosîf Stalîn xerabkiribû ye.
Aversa
Aversa, bajarekî komûn ê Îtalyayê ye û yek ji bajarên herêma Kampaniyayê ye.
Wekîl Mistefayêv
Jiyan
Binemaliya Wekîl Mistefayêv bi reçeleka xwe digihîje hoziya (eşîreta) Koroxlî, ango Rewşan. Di sala 1937an da ji ber siyaseta Stalîn û Panturkîstên Azerbeycana Soviyetê, malbata Wekîl Mistefayêv, mîna hezar malbatên kurdan, ji Kurdistana Sor hatibû aksorkirin (sirgûnkirin). Ew kurdên Kafkasê di salên 1937an û 1944an da bi zorê ji xaka kal-bavan hatibûn veqetandin û di komarên Asiya Naverast - Qazaxistan, Qirgizistan, Tacîkistan û Ûzbêkistan - da hatibûn cîhwarkirin.
Aversa
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Wekîl Mistefayêv
Jiyan
Wisa, Wekîl Mistefayêv di sala 1938an da li Uzbekîstanê ji dayîk bûbû. Di salên Şerê Cîhanî yê Duyem da xwîşk û brayekî wî digel hezar zarokên kurdan li Asya Naverast ji birçîbûnê mirin.
Lê piştî serdema Stalîn hinde pêngavên lîberal û înternasyonalîst li Yekîtiya Sovyetê hatibûn avêtin û li ber zarokên kurdên sirgûnkirî jî riya pêşdaçûna kesanî (şexsî) vebû. Wek encam, Wekîl Mistefayêv di navbera salên 1955an û 1963an da jiyana xwe bi Artêşa Sor ya Sovyetê va girêda û bûbû fermandar.
Ji sala 1963an û virda Wekîl Mistefayêv xebatkarê elwekariya Sovyetê bû û karên taybetî ji wî dihatine xwastin. Ewlekariya Sovyetê hemû xebatkaran ji bona operasyonan di dewletên biyanî da amade dikirin. Wekîl Mistefayêv gereke bişandana Çînistanê, lê ewî daxwaza xwe ji bona xebatekê li Kurdistanê yan di nav Kurdan da diyar kiribû. Pêştirî vê, Wekîl Mistefayêv pêşniyara karmendên Sovyetê red kir, ligor kîjanê ew dikaribû nasnameya xwe biguhasta û dewsa “Kurd” di xeta NETEWE da “Uzbek” yan “Tacîk” binivîsiya. Ne behetî ye, ku ji ber vê serhişkiya Wekîl Mistefayêv, berpirsyarên ewlekariya Sovyetê kariyera wî xitimandin û wî şandine xebata hundurî Yekîtiya Sovyetê.
Di sala 1967an da Wekîl Mistefayêv beşa (fakûlteta) dadgeriyê li Zanîngeha Frûnze (paytexta Kirgizstanê) qedand û wek dadger li bajarê Oş li Kirgizstanê dest bi xebata taybetî ya dijî korûpsyonê kir.
Di sala 1970an da Wekîl Mistefayêv xwe kire nav meydana metirsiyê, dema ewî koma hevalbendên Koyçûmanov ji ber sedema korûpsyonê binçavkir. Koyçûmanov merivekî pir bi bandor bû, ji be ku ew pismamê Usubaliyev, Serkreterê Yekem ya Partiya Komûnîstên Kirgizstanê, bû û kes nediwêriya xwe bikira kirê wî. Lê têkoşîna Wekîl Mustafayev bi ser ket û Koyçûmanov digel dostên xwe ligor biryara dadgeha Kirgizstanê hatibû cezakirin. Nivîskarê binavûdeng Çîngîz Aytmatov û Serokwezîrê Kirgizstanê Sultan Ibragîmov piştgiriya Mistefayêv kirin û xwastin, ku serokatiya Partiya Komûnîsta Kirgizstanê ji dizan bihête rizgarkirin. Lê Sekreterê Yekem Usubaliyev desthilata xwe hişk girt û dijberê xwe Sultan Ibragîmov da kuştinê. Wê demê êdî Wekîl Mustafyev neçar ma, ku ji Kirgizstanê derkeve.
Di salên 1970î-1980î da Wekîl Mistefayêv di polîsa Komara Autonom Kara-Kalpak da, ya beşeke Komara Uzbekîstanê ye, xebata dijî bertîlkirina karmend û siyasetmedaran birêvedibir. Wekîl Mistefayêv yek ji wan kesên xizmetgozar bû, yên mezintirîn korûpsyona Sovyeta berê li Uzbekîstanê hilweşandin.
Bi vî cûreyî Wekîl Mistefayêv têkiliyên giring bi korên Moskovayê fermî ra saz kirin û êdî bi vekirî karibû mesela berwelatê xwe li Kafkasê biîne rojeva siyaseta Sovyetê.
Cîhê gotinê ye, ku ji sala 1981an da, dema Wekîl Mistefayêv şandine Komara Azerbeycanê, ew bi nû va xwe sipêrande pirsgirêka kurdan. Xebata wî li polîsa navçeya autonom ya Nexçevanê bû, ya di navbera Ermenistan, Îran û Tirkiyê da ye, lê bi fermî beşeke Komara Azerbeycanê ye. Nexçevan jî wek tê zanîn parçeyeke Kurdistana dîrokî bû, li Başûr herêmên Kurdistana Rojhilat, li Rojava jî herêma Serhedê ye. Bi sedan salan ew ji sê cemawerên etnîkî pêk dihat: kurd, ermenî û tirk. Ligor jimara destpêka sedsala 20an, li wir 50% kurd bûn, 40% ermenî û yên mayîn jî komên tirkziman yên curbicur bûn. Lê mixabin, piştî Şoreşa Cotmehê (Oktober) li Rûsiya, Nexçevan kete nav sînorên Komara Azerbeycanê. Mixabin, ramyara azeriyan ya dirêjxayan gihîşte encameke wisa, ku niha li wir ermenî nemane, kurd jî yan hatin sirgûnkirin yan jî xwe wek azerî binav dikin. Bêguman, herêma Nexçevanê ji Wekîl Mistefayêv ra giring bû, daku ew buhujandina kurdan li Azerbeycanê vekolîne û pilaneke vejînkirina şanaziya gelê me li Kafkasê bide ber xwe. Balkêş e, ku berî avakirina Dewleta Sovyetê, herêmên Kurdan li Laçînê (Kurdistana Sor), Zengezûrê (li Ermenîstana îro), Nexçevanê û Serhedê bi hev ra girêdayî bûn!
Di meha Nîsana 1985an da rewşenbîr û gundiyên kurd li Ermenistan û Azerbeycanê li kêleka Wekîl Mistefayêv sekinîn û nehîştin, ku birêvebirên Azerbeycanê wî mîna “ekstremîstekî Kurd” ji xebatê derxin û careke din bişînin Uzbekîstanê. Heta endamekî giring ji Wezîrxaneya Dadê ji Moskovayê – navê wî Bajenov – bi xwe hate bajarê Bakû (paytexta Azerbeycanê) û komployên dijî Wekîl Mistefayêv da sekinandinê.
Wextê di sala 1989an da nijadperestiya Kirgizstan, Ermenîstan û Kazakistanê gihîşte asteke bilind, Wekîl Mistefayêv bandora xwe bi kar anî, daku Kurdên li wan deran dijîn zirara mezin nebînin. Herweha ew yek ji amadekarên rêxsitina “Yekbûn” bû, ya armanca xweseriya Kurdistana Sor bi pêş dixist.
Ne behetî ye, ku karmendên Azerbeycanê û Kurdên xwefiroş zexta xwe li ser Wekîl Mistefayêv dikirin, daku ew dev ji hizra autonomiya kurdan berde û xwe ji serokatiya Kurdistana Sor paşve bixe. Wek mînak, wana carnan xwast wî bertîl bikira, carnan jî metirsiyên dora malbata wî bilêv dikir. Di ser re jî, ji sala 1994an da Xwedê giravî kadroyên PKK heval Cemal û heval Mahaddîn dijî Kurdistana Sor rawestiyan û weha digotin: “Derdê me ne çendik-çend gund li Kafkasê ne, mebesta me avakirina Kurdistana mezin e!”. Wan herduan hertişt kir, ku Wekîl Mistefayêv ji Kafkasê dûr bixin. Di dawiyê da wana Wekîl Mustafayev û malbata wî şandine ba gerîllayên Kurdistana Bakur.
Iro Wekîl Mistefayêv, xwediyê şeş xelat û nîşanên rêzgirtinê ji hukumeta Sovyetê, digel jin û zarokên xwe li Italiyayê bûye penaber. Kebaniya wî jî fermandara polîsa Rûsiyê ye, lê ji ber ku ew tev mesela Kurdistana Sor bûbû, ewê xebata xwe winda kir.
Gelto
Gelto (bi ermenî: Կանչ, Kanç) gundekî êzîdiyan li parêzgeha Aragatsotn a Ermenistan e.
Montpeyroux, Aveyron
Montpeyroux, Aveyron, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Seyfiyê
Seyfiye, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Apê Adîk
Apê Adîk (jdb. 1907 − m. 2007), dengbêj û stranbêjekî navdar herêma Efrînê bû.
Apê Adîk bi navê xwe yê din Hesen Adîk di sala 1907an de ji dayik bû. Adîk li herêma Efrînê xwedî navek mezin bû, ku bêtirî 70 salan stranên kurdî yên klasîkî mîna Mem û Zîn, Cebelî, Teyar, Derwêşê Evdî û Edulê gotine. Hunermend Adîk li gelek amurên muzîkê dixist, mîna tembûr, pîk û bilûr û kemanê.
Apê Adik di 1ê hezîranê 2007an di sed saliya xwe de çû ser dilovaniya xwe. Bi beşdarbûna hejmareke mezin ji nişteciyên gundê Kora li herêma Çiyayê Kurmênc û derûdora wê pêr hunermend Adîk hatiye binaxkirin.
Ew du caran zewicî bû, û bavê 7 keç û 3 lawan bû.
Taxirî
Taxirî (1928: تاخرى / Taxirî; ), mezreke (gom) bi ser Qubîna Êlihê ve ye.
1943
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Gozik
Du gundên bi vî navî hene:
Îskenderiye
Îskenderiye (, bi yewnanî: Ἀλεξάνδρεια, bi Kiptîkî: Rakotə), bajarî herî mezina dûyemin a Misir'ê ye. Bajar qeraxê Derya Spî ava bîye. Jê cuda di navbera bajarên ku qeraxê Derya Spî de ava bîyî de jî bajarî herî mezine. Îskenderiye dikevê 183 km bakur-rojavayê Qahîre'yê.
Vî bajarî Îskenderê Mezin ava kirîye. Sebê vî navê bajêr Îskenderiye ye.
Bînêre
Birca Çirayê ya Îskenderiyeyê
Geravis
Geravis, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Gûhera
Gûhera, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Camila Morgado
Camila Ribeiro da Silva, (jdb. 12ê nîsanê 1975 Petrópolis, Rio de Janeiro, Brezîl) lîstikvaneke brezîlî ya sînema û telenovelan e ku di sala 1975an de li Petrópolisê ji dayik bûye.
Mook en Middelaar
Mook en Middelaar, şaredariyeke bi ser parêzgeha Limburga Holendayê ye.
Isatou Njie-Saidy
Isatou Njie-Saidy (her wiha Aisatu N'Jie-Saidy) (rojbûn 5 Adar 1952) Alîkara Srokdewletê Gambiyayê ye.
Behavs
Behavs, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
1944
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Tevlik
Tevlik, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Henas
Henas, kovareke kurdî ye, bi zaravê kirmanciya tîpên erebî dihête nivîsîn û li herêma Kurdistanê heyvane weşanê dike. Kovara Henas bo yekem car di çiriya pêşîn a 2012'an de hatiye belavkirin. Kovareke ronakbîrî û giştî ye, babetên weke hunerî, edebî û dîdar digel hunermendan diweşîne. Dirûşma kovarê ev e: « Henas: Henasedaneke di jiyaneke neçarçovekirî de ».
Husêniyê
Huseyniye, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Xirbeyên Ofiyê
Xirbeyên Ofiyê 10 km li rojavayê Dêrikê ye. Ev bajarê ku li ser girekî biçûk e di dewra Romayê de hatiye avakirin. Di dema xwe de ev bajar navenda ilim û bazirganiyê bûye. Lê belê, ji bajêr bi tenê esasên avahiyan û bedena bajêr, sarînc û tirbên ji kevir hatiye kolan û rolyefek şêrekî mane.
Çemkurik
Çemkurik, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Rûdana keştiya geştyarî Costa Concordia
Keştiya geştyarî ya mezin a îtalî ya bi navê Costa Concordia (bixwîne: Kosta Konkordiya) di 13ê kanûna paşîn a 2012an de li ber peravê Îtalyayê gelek nêzîkî kenarê girava Giglo (bixwîne: Cîlyo) kir û binê gemiyê gehişte erdê. Ev cihê peravî hemû kevir û ber e. Li ber peravî rawestî û dest bi noqî avê bûnê kir. Di dawiyê de li ser zinaran wergeryayî ma. Di encamê de keştiya geştyarî ji 4.197 rêwiyên xwe hate valakirin.
Rêwî û personelên keştiyê
Li gorî welatîbûna rêwiyan 989 îtalyan, 569 alman, 462 fransî, 177 spanyol, 130 hindistanî, 126–129 welatiyên DYAyê, 127 kroat, 108 rûs, 74 awistriyayî, 69 swîsreyî, 47 brezîlî, 45 ûkraynî, û 34 holendî; 26 çîn, 25 brîtanî, 21 awistralî, 17–18 arjentînî, 13 taywanî, 12 kanadayî, 12 cîniyên Komara Çînê, 12 polon, 11 mecar, 11 portugalî, 10 romanî, 10 kolombyayî, 10 şîleyî, 9 tirk, 8 bulgar, 8 perûyî, 4 îsraêlî, 4 danîmarkî,, 3 makedonî 2 welatiyên Afrikaya Başûr, 2 paraguayî, 2 fînlendî, û 1 nûzelendî ne. Hejmareke nenas a welatiyên Korêya Başûr, Meksîk, û Îrlendayê jî hebûn.
Waldenburg, Swîsre
Waldenburg, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Basel-Landschaft ya herêma Waldenburgê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Tilbisim
Tilbisim gundekî li Dêrikê ye.
Tilbisim 3 km li binya Dêrikê, li ser rêya Mêrdînê ye û ji 180 malî pêk tê. Gund li dora girê keleyê ava bûye. Li ser vî girî di meydanek bi qasî 300-400 m² de xirbeyê kelaya hundir heye. Ji şiklê çêkirina vê keleyê tê fahmkirin ku ew ji aliyê bîzansiyan ve hatiye çêkirin.
Bedena bajêr jî ji aliyê başûr ve digihêje Çemê Zuha, ji aliyê rojava jî digihêje Girê Çalan, ji aliyê bakur digihêje baxçeyên Xabê û di aliyê rojhilat jî Qesra Nebî di nav sînorên wê de dimîne û digihêje Çemê Zuha. Dirêjbûna bedenê nêzîkî 2000 m ye û bajarê Tilbisim yê kevin di hundirê vê bedenê de ye. Ava Bajêr û Keleyê ya vexwarinê, zifistanî ji ava Xabê û havînî jî ji sarîncan dihate sitendin.
Ji xirbeyên Taxa Heciyan tê fahmkirin ku başûrê bajêr bi temamî ji serayan pêk dihat. Di hinek xaniyan de mozaikên rengîn yên bizansiyan heta vê dewrê jî mane. Beden û xirbeyên bajêr niha bi tevayî wenda bûne.
Deq
Deq hunereke xemilandinê ye ku ji wêne yan nivîsên ku li ser laşê tê çêkirin pêk tê.
Ev edetê xemilandinê heta mirinê dimîne û bi gelemperî ji aliyê jinan ve tê lêkirin. Deq bi teknîkên curbecur tê çekirin û edetekê pir kevn e. Li Mezopotamyayê, bi hezar salane, bi taybetî li Kurdistanê ji aliyê jin û mêran ve vî edetê deqê tê bikaranîn.
Deq ji rengên kû ji alî çermê îsên ve nayê avêtin û di bin çerm de disekîne, tê bikaranîn. Ji bo kû reng di binî yê cerm bigehê, bi acetekî tûj tê qûlkirin ya jî tê birîn û bi erzîyekê reng tê bicîhkirin. Piştî xerc tê çêkirin, bi derziyeke ku berê hatiye dezenfektekirin motîfên ku tên xwestin tên çêkirin. Bi taybetî piştî şewitandina çerm şunda, rengên ku di jîyanê de qet dernekevin, wek rengê kesik û keskîrêş û keskîvekirî xuya dike.
Xorozliya Jêr
Xorozliya Jêr (bi tirkî: ?), gundekî Bismilê ye. Li derdora wê Xorozliya Jor, Çeqelî he ye.
Debara gund li ser hewyanan û çandinî ye.
Kendale
Kendale, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Sait Kırmızıtoprak
Sait Kırmızıtoprak an jî Dr. Şivan (jdb. 1935 − m. 26ê sermawezê 1971 Civarik, Dêrsim), şoreşgerekî kurd bû. Li Îzmîrê û Stembolê xwend.
Hay Dil (albûm)
Di vê albûma ku stranên bi zaravayên cihê yên zimanê kurdî tê de cîh digirin, pirsgirêkên jiyana herêmên gund û bajaran bi hev re tên pêşkeşkirin. Disa di vê albûmê de Şivan Perwer cara yekem li gel tenbûrê, amûrên kevneşopî yên muzîkê yên wek erbane, bilûr, mey û kemanê jî bi kar aniye. Ev di heman demê de, di albuman de bûye wek îşareta destpêka heyama aranjekirinê jî.
Sait Kırmızıtoprak
Ew yek ji kesên Doza 49an e ku di salên 1959 - 1960an de girtî ma û hikûm xwar.
Battipaglia
Battipaglia, bajarekî komûn ê Îtalyayê ye û yek ji bajarên herêma Kampaniyayê ye.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Xalid Sofî
Bavê wî miftiyê Kobanê bû (1986 çûye ser dilovaniya xwe), piştî mirina wî, birayê Xalid yê mezin Mehmûdê Miftî bû miftiyê bajêr.
Ji vê malbata alim û dîndar muzîkzanê mezin Reşîd Sofî derketiye.
Xalid Sofî heya sinifa 9. li Kobanî xwendiye. 5 salan li Helebê dersên muzîkê dane.
Heya niha jî bi awayekî profesyonel bi muzîkê re mijûl e.
Beytil
Beytil, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Kasirkê
Kasirke, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Belekê
Belekê, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Dangu, Eure
Dangu, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Merge (gund)
Merge, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Yezdanîtî
Yezdanîtî, anku ayîna yezdanî, ayîneke kevn e kurdan e. Yezdanîtî ola melekan e.
Yezdanîtiya di nava kurdên roja îro de
Yezdanîtî (Yarsanîzm/elewîtiya kurdan) di nav kurdan de ji sê dînan  pêk tê:
Mîrawe
Mîrawe (farisî: میرآباد, be înglîzî: Mirabad, be kirmancî: Mîrawe ) yekêk le şarekanî Rojhilata Kurdistanêe. Em şare yekêke le şare biçûkekanî parêzgay Azerbaycanî Rojawa u le başûrî Gola Ûrmiyeyê helkewtuwe. Nawçey Mîrawe şuwênî gêrewkêşey siyasî le serdemî modêrnda buwe. Em şare şuwênî serekî zorêk le parte siyasiyekanî rojhilat u tenanet Başûrî Kurdistanîş buwe u leduway Şoreşa Îslamî ya Îranê bo maweyek le jêr destelatî kurdanda bû. Emroke Mîrawe şuwênêkî îstiratêjîkî girînge bo komarî Îran bew radeye ke zor car be hoy haloz bûnî peywendî Komarî Îslamî Êran u Partî Kirêkaranî Kurdistan em şare hal u heway hikûmet nîzamî be xowe degirê.
Nawî şar
Wek le naweka ra diyare detwandrê dû manay lê werbigîrê:
Mêjû
Lêkolînewekan u şte dozrawekanî Mîrawe u nawçekanî dewrûberî nîşandeden ke nawçey Mîrawe le hezar sal pêş ledaykbûnî mesîhewe şuwênî jiyan buwe u hozekanî mad, aşûrî, maninayî, aşurî u babilî têyîda jiyan.
Mêjuwî nuwey şarî mîrawe degerêtewe bo serdemî sefewiyekan u nizîk 380sal lewey pêş؛ le salî 1060î koçîda Budaq Sultan kûrî Şêrxan ke le Mîrawey nelênî serdeşt le dayk buwe le Mehabad be aştîkirdinî legel şa Sultan Husên twanî şarî Mehabad ke be hoy şer u gêrewkêşewe kawl bibû, bibûjînêtewe u be yarmetî Mîrnşînî Erdelan Pirdî Sûr u Mizgewtî Sûr drust bikat u bîkate nawendî hizir u zanist u dîn. Mehabad bo mawey 400 salan nawendî hikûmetî mukrî bû.
Be huwê şaxawî bûn u hasê bûnî nawçeke u be hoy zûlm u zorî hakmekan u axakanî ew nawçeye geşeyekî ewtoy be xoyewe nebînîwe. Le salanî 1960 ta 1970da jimareyekî zor le xelkî Mîrawe u gundekanî ser be Mîrawe koçiyan kird bo Mehabad, u bo şare gewrekanî tirî nawçeke.
Çalakî siyasî
Le salanî 1926ewe takû em duwayîane, şarî Mîrawe şuwênî alozî u têkhelçûnî xelk u hîzbekan degel deselatdaranî Êranî buwe.
Le 01.10.1929 (11.08.1307) be hoy fermanî hawşêwe kirdinî cil u berg le layan Reza Şaî pehlewî, mela Xelîlî Goremerî Mîraweyî hêrşî kirde ser Sawcbilaxî mukrî, şurşî nawbiraw le zistanî 1307î k.e. destî pî kird, hozekanî mengûr ke pêştir le dest zordariyekanî Reza Şayî pehlewî we zale hatbûn regel şorşeke kewtin, le seretakanî mangî rezber dakobûnewekî taybet le gundî Bêtasî ser be Sawcbilaxî mukrî rîkxira u kok bûn leser weî sereta hêrş bikene ser Mehabad yan heman Sawcbilaxî mukrî. Ke lew nêwane da sîxurekan nawerokî kobûnewey nawbirawiyan be guwey sertîp hesen muqedem ke dwatir nas nawî ظfraldule wer girt geyand, u ewe bû be hoy borduman u hêrşî zuwî hêzekanî hikumetî bo gundekanî şuwênî kobûnewey Mela Xelîl u yarekanî be taybetî Qere Çelan, lew nawe da herçende hozekanî kişanewe belam twaniyan çend kes le hêze hikumiyekan esîr biken, sertîtp muqedemîş bend kirawekanî nardin bo zîndanî Tewrêz. Ew kêşeye ta radeyek gewre bû ke hikumetî serdem serleşker xeza'î bo nwandinî kêşeke narde nawçeke, hêzekanî mela xelîl le rêgay keluwê penayan birde başurî kurdistan u daway yarmetiyan le hozî pişder kird. Buxiz u kînî pêştirî hozî pişder legel hakmî serdeşt, sertîp huşmnd afşar bû hoy ewey lereşemêyî 1307 k.e. hozekanî mengur u pişderî be îêkewe hêrş bikene ser serdeşt u sultan 'lî asxir xan ke dwatir be serheng pzşkiyan nasra le serdeşt der kira, ew car le taran tîmsar amîr ahmdî nasraw beqsab başîiyan narde nawçe ewîş daway yarmetî le serhengî rûsî girîguf kird, u twaniyan serdeşt werbigirnewe u dîsan hêzekaniyan awdîuî başur kirdinewe. Dwatir hozekan hawşêwe kirdinî cil u bergiyan qebûl kird u be berevanî kirdinî Şêx Mehmûdî Hefîd (Berzincî) u 'lî xan hîdrî ( cîdarî yan nemayendey katî perlemanî netewayetî xelkî sawcbilaxî mukirî le taran) u çend kes le berêzanî ew katî şarî Sawcbilaxî mukirî Mela Xelîl gerayewe iêran u le Mîrawe nîşte cê bû u clkî melayetî deber kird, bew şêweye şorşî ne ‌hênde siyasî mela xelîl le destpêk da xefe kira.
Dwatir ew sale be salî Heray Melay nawbira
Salanî dwatir, salanî 1979 u nzîk be Şoreşa Îslamî ya Îranê dû bzûtinewey ciyawaz pêkhat le devereke u be taybetîş le şarî mîrawe, yek komele ke hîzbêkî çep bû u ewî dî hîzbî dêmukiratî kurdistanî iêran ke her paşmawey komeley j-k katî qazî bû. ew dû parte le salanî duway 1979 beşêkî zor le xebatekanî gelî kurdiyan le esto buwe. ew partane binkey serekiyan le mehabad bû belam be hoy girîngî deverî mîrawe çalakiyekî zoriyan leê hebû le salanî 1980, duway raperînî gelanî iêranî, hîzbekanî komele u dêmukirat çalakiyan buwe lew şareda.
Cugirafiya
mîrawe helkewtwe le dawênî pakî binarî qendîl u snurêkî nzîkî le gel herêmî başurî kurdistan da heye u nawçeyekî şaxawiye ke be darstanêkî gewrey darî berû le çwar dewrewe dapoşrawe ke darstane ke yekê le şuwêne parêzrawekanî komarî îran hejimar dekirît u be daristane parezrawekani Mîrawe nêwî debirdrê, herwaha Zêyî biçûk yan Zêyî Keluwê ke le rojeelatî şare ke helkewtwe be berdewamî sal awî heye u uşk nabî, ew çom u zêyîe u dٶle qûlekey piyaîda derwa îêkê le dîmene here cwan u sernc rakêşekanî parêzgay Urmêiye deverî mîrawey wekû beheştê razandotewe.
Keş u hewa
keş u heway mîrawe sard u kuwêstaniye, hawînekanî germe u zstananekanî sard u befrî ta radeyê ke car heye le befranbar da ta ١.٥٠cm befr barîwe u bote hoy piçranî kareba u birq u gîranî rîgakan. baştirîn katî sefer bo em şare mangî gulan heta rezbere.
Mamnawendî barînî mîrawe 400 mîlîmetire u le berzayîda degate 900 mîlîmetir u le nzmayîda heta astî 300 mîlîmetir kem debêtewe. zortirîn barîn le mangî xakelêwedaye 150,03 mîlîmetir u kemtirînîşî le mangî pûşperdaye 0,3 mîlîmetir.
Jimarey rojanî bestelek le salda 104 roje u le nêwerastî mangî xezelwerewe dest pê‌dekat u heta seretay xakelêwewe drêjey heye. ziyatirîn rojanî bestelekîş le mangî befranbardaye ke 29 roje.
Rûbar (çem, zê)
zêyî bçûk yan zêyî keluwêke rûbarêkî kurdistane u le rojeelatî kurdistanewe serçawe degirêt u başûrî kurdistan têperdekat u derêjête ser rûbarî dîcle. drêjayîekey 400 kîlometire u le beşêkîda snûrî iêran u 'êraq destinîşan dekat. le başûrî kurdistanda bendawî dûkanî leserda drustkirawe. leser em rûbare bû ke abumslm xirasanî beser mrwan hmar duwayîn xelîfey emewî da serkewt, zêyî bçûk le sereta u destpêkî be 2140 metir berzî le astî deriyawe u le rojeelatewe dest pî dekat u berew başur xoy xwar dekatewe u le dolêkî pan u berîn le deverî pîranşar berew serdeşt drêjey heye, le lay serdeşt u le çûne derewey le rojeelatî kurdistan bo lay rojawa derwat u le kotayî da derjête dîcle. be şêweyekî giştî zêyî bçûk be berdewamî sal awî heye u uşk nabî.
Xelk
Ew hozaney le mîrawe da jiyan beser deben birîtîne le hozekanî:gewrk, mameş, mengûr, herweha zorêk lew kurdaney başur ke le koçrewekey salî ٩١î zayînî u pêştirîş le çlekan u heftakanruwiyan lew şarekirduwe, heta iêstaş her lew şare nîşte cên, u hendê lewanîş le 2005 u 2006 î zayînî u paş rûxanî sedam hûsên u damezranî hukmî nuwey 'êraq u herêmî kurdistan gerawnetewe bo başurî kurdistan.
Ziman
Xelkî meyrawe be zimanî kurdî (soranî) u şêwezarî mukiriyanî qse deken.
Dîn
Sercem xelkî şarî meyrawe muslman u suninî şaf'îîn.,rêjey zorî ew gorstananey le mîrawen u be qebirî cuwekan naw debirdrên derîdexa ke le serdemanî pêş iêsta xelkî ew nawçeye zortirî cû u ermenî bûne, lew nimûne gorstanane dekirê amaje be (kêlîjan) u (qebire cwan) bikirê.
Şuwênewarî sruştî
Şarî Mîrawe le nêwan şarekanî parêzgay azerbaycanî rojawada wekû şarêkî turîstî nasrawe eweş be hoy mîwandariyetî xelkî deverekew şuwêne geştiyariyekanu darstane sewz pir darekaniyetî ke le hêndê şuwên tenanet bstê xak leber gelakaniyan ber çaw nakewê, herweha berhemî tirêî reş ke nawbangî sertaserî iêran u kurdistanî dagirtwe. şuwêne sruştiye geştiyariyekanî mîrawe wekû tavgeî rîzî, tavgeî nêwej, seyrangay xdrawe, seyrangay pirdanan, dolî girjal le rîgay mîrawe- serdeşt, pirdî qelatasiyan u eşkewtî qelatasiyan ke hemuwiyan le ser zêyî bçûkn, herweha deştî weznê le dawênî çiyakanî qendîl u le snurî nêwan mîrawe u başurî kurdistan, sîmay deverekeyan be şîweyekî efsunawî razandotewe.
Be daxewe be hoy kemterxenî deselat daranî nawçekew deselatî nawendî iêran beranber ew devere u xelkekey u drûsst nekirdinî helî kar xelk u be taybet gencekan be naçar rû le şarekanî tirî iêran deken be mebestî kar kirdin le kûrexane u baxî mîwe yanîş rû denêne qaçaxçêtî u kol berî u zor bedaxewe hersale zorêk le gencekanî devereke lew rêgaye debine qurbanî.
Şuwênewarî kevnarî(bastanî)
Deverî Mîrawe şarêke pir le asewarî mêjuwî kon؛. lewane: mhuطe tarîxî sawan dr fasle 12 kîlumtirî şhr, pl qlatasiyan mrbuط be dure samaniyan, gurstan tarîxî waq' dr rustay guman, xar qlatasiyan dr rustay qlatasiyan u mhuطe hay tarîxî mt'dd ke hnuz dr sطe nahiye şnasayî u kişf nşde and nawçey kevnarî sawan ke dekewête 12 kîlumetirî şareke, pirdî qelatasiyan ke le serdemî samaniyekan u be destî şêxî mewlana le berd u xîz u qsl drust kirawe, gorstanî mêzuwî gundî goman çend nawçey tirî mêjuwî ke le nawçekeda hêşta ne nasrawn.
Kesayetiye nawdarekan
{me la 'usman iye zdan pe nae nasraw be ce lal mîrawe î}:şa'îr/runak bîr/nuse r/we rgîr/zanay aynî/lîsans 'lum siyasî le zankuî parîs/ msiul ngarş dktir qasmlu dr ziman tb'îd siyasîun be bixdad hmziman ba tb'îd xmînî dr ziman şah/ sr dibîrî rؤjname î kurdistan u sr dibîrî radîu de ngî kurdistan pîş şؤrşî ge lanî îran u duway şؤrşî ge lanîş" tslط kaml be çnd zban znde :kurdî/farsî/'rbî/anglîsî/rusî/
Wêje
{
Cefan
Cefan an jî Cefanê, gundekî ser bi navçeya Misirca Sêrtê ve ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Usiyê
Usiyê, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Hawara Dîcleyê (pirtûk)
Hawara Dîcleyê, romaneke Mehmet Uzun e ku ji du cîldan pêk tê.
Mijar
Kitêb li ser serpêhatiyên Mîr Bedirxan hatiye nivîsandin. Mehmet Uzun serboriyên Mîr bi vegotina dengbêjê wî Biro digihîne me.
Abdelaziz Bouteflika
Abdelaziz Bouteflika (bi erebî: عبد العزيز بوتفليقة) (, Oujda, Maroko -, Zeralda, Cezayir), serokkomarê berê Cezyirê bû.
Piştî rewşa awarte ya bixwîn ya Cezayirê di navbera salên 1999 û 2019an de serokkomarê bû.
Scafati
Scafati, bajarekî komûn ê Îtalyayê ye û yek ji bajarên herêma Kampaniyayê ye.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Tavlikê
Tavlikê, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Harûna
Harûna gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye. Gund 20 kmyê durî navçeyê ye.
Gelê gund debara xwe mişextiyê ango bi navê dinê yê navdar peyva tirkî qaçaxçîtiyê dikin. Nîvê zefî gundiyên Haruna li sînorê Kurdistana Iraqê derbas dibin u bi barê heywanan mozotê li wir hildidin tînin, paşê jî dibin navçeyê û hin bajarên hawirdorê difroşin.
Commaniyê
Commaniye, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Karesata kana rejûya kevirî ya Somayê
Karesata kana rejûya kevirî ya Somayê yek ji karesatên herî giran ên kanên rejûyê yên Tirkiyê ye ku di 13ê gulana 2014an de li bajarê Soma yê parêzgeha Manîsayê li rojavaya Tirkiyê çêbû. Di rûdanê de piştî ku agir ketibû trafoyên kanê zêdeyî 301 karkeran tê de jiyana xwe ji dest da. Gelek karkerên birîndar û windabûyî jî hene. Pirraniya qurbanên rûdanê ji ber jehrdayîbûna karbonmonoksîdê mirî bûn.
Xwedî û kompaniya derhêner a rejûya kevirî ya vê kanê Soma Kömür İşletmeleri A.Ş. ye.
Roja Nû (kovar)
Kovara Roja Nû di sala 1978an dest bi weşanê kir.
Karesata kana rejûya kevirî ya Somayê
Eger û pêşveçûyîna bûyeran
Tê zanîn ku ev peqîn ji egera berbûna agirekî rû da, ku li vê demê zêdeyî 780 karkeran tê de kar dikir, li dû amarên dumahiyê 301 kesan canê xwe ji dest da û 486 kes ji mirinê rizgar bibûn.
Encam
Di 15ê gulanê de tê ragihandin ku hejmara miriyan digehe 301 kesan.
Roja Nû (kovar)
Di nav kovarên kurdî yên Kurdistana Bakur da ya here jîyandirêj Roja Nû ye. Roja Nû di meha mijdarê, sala 1978an da wek organa Komela Karkerên Kurdistanê li Swêdê (KOMKAR-Swêd) dest bi weşanê kir. Di destpêkê da bi zimanên kurdî-tirkî, di forma rojneme da û mehê carekê derdiket. Naveroka wê derbarî kar û barê komelê, deng û basên welat û cîhanê û nivîsên li ser ziman û çanda kurdî bûn. Hîna di destpêkê da Roja Nû rûmeteke mezin da nivîsandina bi zimanê kurdî. Di salên 70-yî da, weşanên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê Riya Azadî, Roja Welat û hin weşanên din li nav welêt zimanê kurdî bi kar dianîn û di nav gel da belav dikirin. Roja Nû jî li dervayî welat beşdarî prosesa pêşxistin û geşkirina zimanê kurdî yê nivîsandinê bû. Lê di destpêkê da hem nivîskar û hem jî xwendevanên kurdî kêm bûn. Wê wextê li tevaya Kurdistana Bakûr kesên ku bi kurdî dixwendin û dinivîsandin bi tiliyan dihatin jimartin. Hingê di nivîsandina tekstên kurdî da iairê mezin Cegerxwîn (ku hingê hatibû Swêdê), Prof. Qanatê Kurdo, Têmûrê Xelîl, Tosinê Reşîd û gelekên din alîkariya Roja Nû kirin. Bi wextê ra jimara nivîskar û xwendevanên zimanê kurdî zêdetir bûn. Di sala 1983an da Roja Nû forma xwe guherand bû kovareke edebî û çandî. Ji wê wextê heta niha kovar xwerû bi zimanê kurdî derdikeve. Her hejmar 800 an jî 1200 nusxe hatîye çapkirin. Îsal bi 1500 nusxeyî derdikeve. Kovar, bi 32-44 rûpelan û salê 4 hejmar derketiye, lê ji sala 1998an pêve salê seş hejmar derdikeve. Bergên wê her dem rengîn bûne, gelek wêne - nîgar tê da cî girtine. Heta sala 1987an li Swêdê û paşê li Kolnê di çapxana arizî ya KOMKARê da hatiye çapkirin û tê çapkirin.
Kesên ku di amadekirin û rêvebirina Roja Nû da kar kirine û tê da nivîsîne
Ji ber ku Roja Nû organa dezgehekî ye, keda gelek kesan di wê da heye. Heta sala 1996'an navê endamên redaksîyonê nedihatine dîyarkirin. Lê xasima destpêkê da keda Salîh înce, Henefî Celeblî û Haluk Öztürk mezin e. Haluk Öztürk 20 sal e her di nav karê derxistin û rêvebirina Roja Nû da ye. Wî bilî gelek nivîsên bê îmze, bi nasnavê Xalit Lezgîn û Azad Nûbar jî nivîsîye. Herweha Rohat Alakom, A. Gernas (Dilsoz, A. Bawer), M. Elî (B. Dersîm), Selîm Can û Evîndar Farqînî bi salan di derxistina kovarê da xwedî ked in. Cegerxwîn, Qanatê Kurdo, Kemal Burkay, Prof. Zera Ûsiv, Akadêmîk Şekroyê Xudo, Ahmed Cengîz Çamlibel (Vazgal Bazîdî), Têmûrê Xelîl, Mecît Şêxo, Gundî (Sadiq Brîm), Newroz, Ehmed Şerîfî, Cankurd, Tosinê Reşîd, Nûra Cewarî, Munzur Çem, Husên Hebeş, A. Balî, B. Zinar, Sîpan, Salih Omerî, Beşîr Botanî, Marîna Ezîz, Sidqî Hirorî, Ehmed Tewfîq, Hemîd Kilicaslan, Serdar Roşan, Silêman Alî, Bûbê Eser, Fexredin Tahîr, Cemşîd Heyderî û gelek kesên din ji Roja Nû ra nivîsîne.
Kûran
Kûran eşîreke Wêranşarê ye. Eşîrek ji federasyona eşîrên Millan e. Ev eşîr ji deh beran pêk tê:
Roja Nû (kovar)
Girêdanên Derve
Malpera Kovara Roja Nû
Kûran
Li Wêranşarê gundên Nebeyûb, Berkevir, Kelwêrin, Pemboliq, Donxuz, Mişk, Xidiraxacî, Qûlik, Zok, Îşxan û Qiran gundên sermastan, hesaman û alan in.
Cewrê, Arazbegî, Dîk, Kûlabî, Mewujo, Arwane, Mencî, Korîlang, Avxerab, Melle Xelîl, Kaniya Şêxa, Mozik gundên usbekan in.
Feyat, Zêdo, Çatax, Girlawik û Êrbit noqit Adaköy  (birîka mala zahré)mamdel gundé sosikan
Bacriyê
Bacriye, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Keferzûya Jor
Keferzû, Keferzo (1928: كفرزو / Keferzû; 1946: Yukarıkeferzo; ), gundekî bi ser Qubîna Êlihê ve ye.
Aydin Orak
Aydin Orak şanoger, wergêr û helbestvanê kurd e.
Di sala 1982'an de li Nisêbînê ku bi Mêrdînê ve girêdayî ye hatiye ser rûyê dinyayê. Dibistana serete û ya navîn li Nisêbînê diqedîne. Aniha di Zanîngeha Anatolya beşa civakî de perwerdeya xwe berdewam dike. Di sala 1997'an de dest bi karê şanoyê dike. Di sala 2000'î de tevlî şanoya Navenda Çanda Mezopotamya dibe. Di çend lîstikên cûr bi cûr de dilîze. Di rojnameyên Özgür Gündem, Azadiya Welat, Çavreş û Amigra de nivîsên li ser çand û hûnerê, bi taybetî jî nivîsên li ser şanoyê dinivîse. Çend werger kirine û pirtûkek helbestan bi navê Hestên Veşartî çapkiriye. Hîn jî di Teatra Avesta de lîstikvaniyê dike.
Beysatun
Beysatun, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Johannes Diderik van der Waals
Johannes Diderik van der Waals (jdb. 23ê çiriya paşîn a 1837 li Leiden; m. 8ê adara 1923 li Amsterdam) fîzîknasekî holendî bû. Di sala 1910î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Xebat û girîngiya wî
Wî bo cara yekemîn hêza veqetandina ji hevûdu ya molekûlan pêderxistiye û bi navê "Hêza Van der Wals" îro tê zanîn. Wî karakterê fîzîka maddeyên herikbar (diherikin) û gaz rûbirû kiriye û dîtiye ku di navbera wan de wekî karakter ti cudatî nîne. Îro ji wê re "Hevyekiya Van der Wals" tê gotin.
Detroit
Detroit (bilêvkirina îngilîzî: [dɨˈtrɔɪt], bi kurdî bixwîne Detroyt) gelhê wê bajarê nêzî mîlyonekî ye û ji ber wê 11. bajarê mezin ê DYAyê ye. Bajarê herî mezin ya parêzgeha Michiganê ye.
Hey bin Yeqzan
Hey bin Yeqzan (bi erebî: حي بن يقظان‎, Ḥayy bin Yaqẓān, bi latînî: Philosophus Autodidactus, bi kurdî: Jîndar, lawê Hêşyar) çîroka erebî ya pêşin, ji hêlekê ya pêşina xelkên Rojhelata Navîn û çîroka fîlozofîya pêşina ji aliya doktor û fîlozofê Endulusê Îbn Tufeyl hatiye nivisandine. Paldanka Îbn Tufeyl nivisîna vê pirtûkê de çîrokekê ko Îbn Sîna li ber wî nivisî bû.
Çîroka Hey bin Yeqzan li ser wêjeya rojhîlata navîn û pê ku wergera latinî û îngîlîzî bû jî li ser wêjeya ewropayî bandoreke mezin kir. Ew di pê di 1671'an de hat wergerina latînî kirin re di 1708'an de hatibû wergerina îngîlizî.
Detroit
Fransiyan bajarî re ' ji ' ê nav peresend bûye. digotin. Piştî ku navbera Amerîka û fransiyan şer diqewime û bajar Brîtanî dimîne. Piştî ku şerê Detroitê 1812an de Amerîka bajêr bidest dixe.
Troyes
Troyes, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Hêrs
Hêrs û qehir hestekî derûnî yî mirov û giyanewerên din e.
Di psîkolojiyê de behsa hestên bingehî tên kirin. Ji wan yek hêrs e. Hemû mirov xwedî wê hestê ne û tunebûna wê kêmasiyeke mezin e. Bi xwe sedemeke nexweşiyên derûnî serûbina wê hestê ye. Ji hinek hal û hereketên mirov re va hesta rêberiyê dike. Hêrs û tirs hesteyen ku mirov ji tehlûkeyan diparêzin. Tirs zêdetir fermana rev û dûrketinê dide. Mirov bi dûrketin û revê xwe vê rewşê, ango tehlûkeyê diparêze. Li ba hêrsê zêdetir bi tehdîtkirin û lêdanê mirov xwe diparêze. Mînaka vê nivisê di derheqa hesta hêrs û qehir de agahdarî dayîn e.
Bi biwêjên hêrs û qehirê grûbek hestên nebaş ên mirov tên bilêvkirin. Hêrs û qehir hesteya ku li hember tehdît an jî heqareta halekî an jî mirovekî bi dijwarî derdikeve holê re tê gotin. Ango hêrs û qahir li ser halekî, li ber mirovekî an jî bîranîyekê ve ji cîh de di dilê mirov de negatîf xwe nîşan dide.
Gelbaẍî
Gelbaẍî an Gulbaẍî navê êleke kurdan li Rojhilatê Kurdistanê ye.
Hêrs
Hîsên di vî warî de, yên herî bi hêz re qahir, yên hinekî kêmtir xwe nîşan didin re jî hêrs tê gotin. Va hîsên di dilên mirov de peyda dibin gor xwestina mirov dernakevin holê û mirov nikare di serî de pêşîya wan bigire. Tiştê ku vê hestê tîne hereketê dibe ku tiştekê xirab, an jî nexaşiyek be.
Mirov dikare hêrsa xwe di dilê xwe de veşêre û nîşan nede. Lê qehir weqas bi hêze ku bi hal û hereketên mirov xwe aşkere dike û nikare were vêşartin. Qahir pir caran dibe sedema şîddetê. Bi zêdetir pevçûn bi sedema hêrs û qehirê derdikevin. Mirovên bi hêrs nikarin xwe kontrol bikên û pirsgirekên xwe çareser bikin. Loma hêrsa wan dibe sedema zêdebûna pirsgirêkan.
Peydabûna hêrs û qehirê, nîşandana wan û herekêtên hember wan gor orf û edetên ku mirov di tê de hatîye perwerdekirin dikarin curecur bibin. Di pir civatan de nîşandina wan hîsana pir jî baş nayên dîtin û mirov ji bona wan tên şermezarkirin. Li bam e kurdan kesên ku zû hêrs tên û diqehirin re hêrsok an jî qahrok tê gotin. Herdu biwêj jî xwedî maneyek negatîf in.
Dema ku mirov hêrs ket an jî qehirî di bedena mirov de hinek guhertin jî peyda dibin. Fişara xwînê bilind dibe, dilê mirov zûtir davê, di bedena mirov zêdetir madeya adrenalîn û noradnalîn peyda dibe.
Mirovê ku hêrs hatîye an jî qehirî ye dengê xwe bilind dike, destê xwe diguvişîne dike girmik, girmikên xwe nîşan dide, xwe digujîne, diranên xwe diguvişîne û nîşan dide, di devrûyê wî de nîşanên bi tehdît eşkere tên dîtin. Hêrsa ku ne pir giran e; mîna bêrehetî, tengî û bêkêfî yê xwe aşkere dike. Lêkolînên zanîngehan nîşan didin ku zêdetir dewisandina hîsa hêrs û qehirê dibe sedema nexweşiyên psîkolojîk. Gor hinek psîkologan sedema nexweşiyên nefsî yên mîna depresyon, nexweşiya zêde xwarina xarin û zêde vexwarina alkolê dewisandina hîsa hêrs û qehirê ye. Nexweşiyên derûnî di demên dirêj de dibin sedemên nexweşiyên bedenî jî. Mînak: zêdebûna kolosterîn, bilindbûna fişara xwînê, têkçûna dil, xerabûna herikandina xwînê û hwd.
Mirov çiqas rê bide derbûna vê hîsê ewqas jî xwe van nexweşîyan diparêze. Rêdayîn bi kirina sporê, ji însanan re têkilî peyda kirin, ji xwe re hobî karxistin û hwd dibe.
Mirovî pir zû û zêde hêrs dikeve û diqehire re va hesta bûye nexweşî. Mîna hemû hestan va hesta jî bi pîvan mirovan tehlûke û tehdîtan diparêze; dema bê pîvan bû jî dibe nexweşî.
Çavkanî
1 http://ku.wikipedia.org/wiki/Hest
Girêdanên derve
http://rojaneya-min.blogspot.de/
Helane
Helane (, bi suryanî: ܗܠܢܐ - Halana) gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Culemêrgê ve ye.
Dêh Mensûr
Dêh Mensûr gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 430 kes (100 malbat) bûn.
Ûcde
Ûcde (bi erebî: وجدة‎) bajarekî Marokoyê ye. Nifûsa bajarê tê texmîn kirin ku digihîje 1 mîlyon kesê. Bajar 15 kîlometre li rojavayê Cezayiryê û 60 kîlometre jî li başûrê Deryaya Navîn cih digire. Paytexta herêma rojhilat ya Marokoyê ye û bajarê ku serokdewletê Alceryayê Abdelaziz Bouteflika ji dayîk bûyî ye.
Casalnuovo di Napoli
Casalnuovo di Napoli, bajarekî komûn ê Îtalyayê ye û yek ji bajarên herêma Kampaniyayê ye.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Şervan Hêvî
Şervan Hêvî di sala 1987an de li Cizîrê ji dayika xwe bûye, şervan ciwanek xort bû.
şervan dema dıça dıbıstane lı dıbıstane heta lise 3 Xent jı pişti ve dıça ser Kârê xwê şervan 2007 têvli navenda çand u hunera mem u  zin bû, Lî Bırayê wi Agit (ömer) tevli Ypg Bû Şervan Jı Xest Herê Serdanâ Agit u hevale Çand u Hûnerê Velat (yusuf) Dema Dıçon Nav Hev Hevre Wêne Keşand, Çobuna Qerekole'de Jı Aliye Çetê'yan Bomba Eriş'i Hatê KiRîn Şervan Vêlat u Agit Lî Vır Hatê Şehit Ketîn.
Anderê
Anderê, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Dêman
Dêman, gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Culemêrgê ve ye
Bembo
Bembo, gundekî navçe Şemzînan a bi ser Culemêrgê ve ye
Gustaf Dalén
Wî bo cara pêşîn regûlatorekî ku bi xwe dixebite çêkiriye. Ev regûlator îro bi kombînasyona gazakûmûlatoran bo ronîkirin û bircên deryageriyê tê bikaranîn.
Leyla Îmret
Leyla Îmret, hevseroka şaredariya Cizîra Botan e, di berfanbara 1987an de li Cizîrê ji dayika xwe bûye. Ew heta 6 saliya xwe li taxa Cudî mezin bû.
Kurtejiyana wê
Bavê Leyla Îmret, Ebdulwehab Îmret, di salên 1990î de li şerên dewleta Tirk û PKKê de jiyane xwe ji dest daye. Leyla Îmret di sala 1996an de ligel malbata xwe çûye Mersînê, piştî Mersînê di 8 saliya xwe de çûye bajarê Bremena Almanyayê. Wî li Almanyayê perwerdeya xwe temam kir.
Ülker Bisküvi Sanayi A.Ş.
Ülker Bisküvi Sanayi A.Ş, şirketeke tirkî ye ku şîrînahî û biskuwîtên cuda cuda çê dike. Ji 500 şirketên herî serketî yên Tirkiyeyê de rêza xwe 108em digire.
Hilberên Ülkerê 110 welatan tê derandin û bi tenê xurek hildiberîne.
Girêdanên Derve
Malpera fermî
Morlhon-le-Haut
Morlhon-le-Haut, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Max von Laue
Max von Laue (jdb. li Koblenz; m.  li Berlîn) fîzîknasekî alman bû. Sala 1914î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Asik
Asik, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Bişems
Bişems, gundekî navçe Şemzînan a bi ser Culemêrgê ve ye.
Heike Kamerlingh Onnes
Heike Kamerlingh Onnes (jdb. 21ê îlona 1853 li Groningen; m. 21ê sibata 1926 li Leiden) fizîknasekî Hollandî bû. Sala 1913î Xelata Nobel a Fizîkê wergirtiye.
Jiyan
Piştî dibistana amadeyî li zanîngeha keyaniya Hollanda ya li Groningen û zanîngeha Heidelberg perwerde dibîne. Sala 1882î dibe profesorê zanîngeha Leiden.
Xebat û girîngiya wî
Ew bo cara yekemîn di 10ê tîrmeha 1908an de keşfa elementa Helyûmê dike. Li ser radeyên ekstrem ên germahiyê lêkolîn kiriye. Rewşa elementan di germahî û sermahiyên mezin de şopandiye. Herwekî di bin êrîşên dijwar ên elektrîkî de lêkolîn li ser elementan kiriye û gelek destkeftiyên nû li zanîna fizîkê zêdekiriye.
Til, Misirc
Til, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Cramonshagen
Cramonshagen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Derebanî
Derebanî, gundekî navçe Şemzînan a bi ser Culemêrgê ve ye.
Prasville
Prasville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Agadîr
Agadîr (erebî: أغادير‎ û أڭادير, Aghadir û Agadir, bi berberî (amazigh): ⴰⴳⴰⴷⵉⵔ), peytexta aborî ya Marokoyê ye.
Hejmara nîştecihên bajarê digehe 678.596 kesî (2004).
Etîmolojî
Agadîr peyveke berberî ye tê wateya "şûre" yan "qele" ye.
<Gallery> File:Marina Agadir by AmalouMed.jpg|Marînaya Agadîrê. </Gallery>
Nefel (malper)
Nefel malpereke kurdî bû.