cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vallons-de-l'Erdre
Vallons-de-l'Erdre, komuneke li departementa Loire-Atlantique a Fransayê ye.
Oxan, Serab
Oxan, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Gulistan Feqe
Gulistan Feqe bernas bi Gulistan Koçer (jdb. 1982 Dêrik - m. Herêma Kelareş), çalakvana siyasî û gerîlaya PJAKê bû.
Mirina wê
Gulistan Feqe di de tevlî şeş hevalên xwe Esmer Demir, Edibe Çetinkaya, Sertip Oruç, Rehyan Çupan, Salime Argun û Veysi Demir dikeve kemîna hêzên dewleta Îranê û tê kuştin.
Hevwate
Bi îngilîzî "synonymous". Gotina "Hevwate" di kurdî de [rengdêr]ek e. Ji bêjeyên ku tên heman wateyê tê bikaranîn. Mînak ev gotinên jêrîn hevwate ne:
Di kurdî de hevwate gelek in. Ji ber ku zimanê kurdî heta sedsala 20'an jî di warê nivîskî de ji ber qedexeyan pir lawaz bû, li her herêmekê zimanê kurdî bi derfetên xwe û bi awayekî girtî pêşve çûye. Ji ber vê yekê gotinek ku li herêma Mêrdînê bi awayekî hatibe bikaranîn, li herêma Şirnexê bi awayekî din hatiye bikaranîn. Li bajarên din jî bi awayên din.
Ferqa Hevwateyan û Devokan
Hin gotin hene ku ew jî li her herêmekê bi awayekî din tên bikaranîn, lê ew ne hemwate ne, belê guhertoyên devokî ne. Mînak ev gotinên jêrîn ne hevwate ne, lê guhertoyên devokî ne:
Gotinên ku koka wan yek be û dengê wan cuda be ne hevwate ne.
Sûyink
Sûyink, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Yurî Gagarîn
Yurî Alekseyevîç Gagarîn (bi rûsî: Юрий Алексеевич Гагарин; z. 9 adar 1934 - m. 27 adar 1968), esmangerekî rûs bû û yekem mirovê li fezayê bû. Di hêzên hewayî yên Sovyetê de serheng bû û bi xelata lehengê Yekîtiya Sovyetê hat xelatkirin.
Jiyana wî
Yûrî Gagarîn di 9'ê adara 1934'an de li gundê Klûşîno yê nêzî Gschatsk di malbatek gundî ya rûs de hate cîhanê.Bavê wî Aleksey Îvanovîç Gagarîn (1902-1973) li wê derê di kolektîfê de xeratkar bû, diya wî Anna Timofejewna Gagarina, bi navê keçiktiyê Matveeva (1903-1984), şîrkêş bû. Sê xwişk û birayên wî hebûn: birayên Walentin (1924-2006) û Boris (1936-1977) û xwişka wî Zoya (1927-2004).Di 1ê Îlona 1941ê de li dibistana gundê Klûşînoyê tê tomarkirin. Çûna dibistanê bi Şerê Cîhanî yê Duyem û dagirkirina gund ji aliyê leşkerên Alman ve di 12'ê Cotmeha 1941'an de hat astengkirin.Di Sibata 1943 de, Walentin û Soja ji bo karê zorê li Almanyayê hatin şandin. Piştî şer vegeriyan. Tenê piştî ku gund di 9'ê Nîsana 1943'an de ji aliyê Artêşa Sor ve hat rizgarkirin, waneyên dibistanê dikarin berdewam bikin.
Noardeast-Fryslân
Noardeast-Fryslân, şaredariyeke li herêma Frieslanda Holendayê ye.
Sêylane
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 49 kes (19 malbat) bûn.
Conques-sur-Orbiel
Conques-sur-Orbiel, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Neuflieux
Neuflieux, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Çiyayê Olîmpê
Çiyayê Olîmpê, çiyayê Olîmpos, bi bilindbûna xwe ya 2917.727 metreyî çiyayê herî bilind ê Yewnanistanê ye. Olîmpos di navbera Tesalya û Makedonyaya Rojava de ye.
Mîtolojiya yewnanî
Di mîtolojiya yewnanî ya kevnar de di serdema kevnare de, Olumpos mala xwedayan bû, 12 xwedawendên Olîmpî li wir dijîn, di nav wande serdarê xwedayan, Zeus.
Wîlas
Wîlas (Vîlas?) gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye.
Sîsar
Sîsar, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Komelgeha Baziyan Esrî
Baziyan Esrî (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: Bazyan Asri), komelgeheke Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1987an de hatiye avakirin.
Di sala 1987an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 30.715 kesan.
Alphabet Inc.
Alphabet Inc. şîrketeke teknolojiyê ya pirneteweyî ye ku di 2015an de hatiye damezrandin da ku Google û şîrketên din ên xwedan Google bin yek banê deynin.
Gopala, Qereçan
Gopala (,, bi tirkî: Kopal), gundekî bi ser navçeya Qereçana Erzîromê ve ye. .
Bertolt Brecht
Bertolt Brecht (1898-1956) helbestvan û nivîskarê elman e.
Dadmendî
Dadmendî an jî edalet ji bo ku mafê her kesî werê parastinê heye. Dadmendî nahêle ku mafê kesî li ser kesî bimîne û firqî naxê nav ol, esl, mezheb u îdeolojiya. Peyva Dadmendî û Wekhevî ji hev cûda ye.
Her wiha Qencî û Xirabî bi dadmentiyê ve ji nav hev dertê.
Corbières, Aude
Corbières, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Chad Coleman
Chad L. Coleman (z. 6 îlon 1974) lîstikvanekî amerîkî ye.
Komelgeha Alehî
Alehî, Aleyî (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: Allahi), komelgeheke Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1976an de hatiye avakirin.
Seefeld, Bavyera
Seefeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Starnberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Chad Coleman
Di salên 2012-2015an de wî rola Tyreese Williams leyîst li ser rêzefîlma tirsinak a kanal AMC a bi navê The Walking Dead û her wesa ew di rêzeçîroka zanistî ya The Expanse de wekî Fred Johnson "Qesabê qereqola Andersonê" beşdar bû.
Komelgeha Alehî
Di sala 1976an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 3.650 kesan.
Ooststellingwerf
Ooststellingwerf, şaredariyeke li herêma Frieslanda Holendayê ye.
Ortakend, Serab
Ortakend, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Neuilly-Saint-Front
Neuilly-Saint-Front, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Saint-Étienne-d'Albagnan
Saint-Étienne-d'Albagnan, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Zayendîtiya mirovan
Zayendîtiya mirovan awayê ku mirov xwe bi zayendî diceribîne û îfade dike ye. Ev hest û tevgerên biyolojîkî, derûnî, laşî, erotîk, hestyarî, civakî an giyanî pêk tê. Ji ber ku ew têgeheke berfireh e, ku li gorî şert û mercên dîrokî bi demê re guheriye, pênaseyeke wê ya rast nîne. Aliyên biyolojîkî û laşî yên zayendîtiyê bi giranî fonksiyonên hilberîna mirovî, di nav de çerxa bersiva zayendî ya mirovî jî têkildar dike.
Saint-Étienne-d'Albagnan
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Zayendîtiya mirovan
Meyla zayendî ya mirovan şêwaza eleqeya wan a zayendî ya li hemberî hev an jî heman zayendê ye. Aliyên laşî û hestyarî yên zayendîtiyê girêdanên di navbera kesan de vedihewîne ku bi hestên kûr an diyardeyên laşî yên evîn, bawerî û lênihêrînê têne diyarkirin. Aliyên civakî bi bandorên civaka mirovî li ser zayendiya yekî re mijûl dibin, dema ku giyanî bi girêdana giyanî ya kesek bi kesên din re têkildar e. Cinsiyet her weha bandorê li aliyên jiyanê yên çandî, siyasî, hiqûqî, felsefî, exlaqî, ehlaqî û dînî dike û jê tê.
Eleqeya li ser çalakiya cinsî bi gelemperî dema ku kesek digihîje balixbûnê zêde dibe. Her çend ti teoriyek yekane ya li ser sedema meyla zayendî hîna piştgiriyek berbelav negirtibe jî, ji yên civakî, nemaze ji bo mêran, gelek delîlên ku sedemên ne-civakî yên meyla cinsî piştgirî dikin hene. Sedemên civakî yên hîpotezkirî tenê ji hêla delîlên qels ve têne piştgirî kirin, ku ji hêla gelek faktorên tevlihev ve hatine xera kirin. Ev yek ji hêla delîlên pirçandî ve tê piştgirî kirin, ji ber ku çandên ku li hember homoseksueliyê tolerans in, rêjeyên wê pir zêde nîne.
Perspektîfên evolusyonê yên li ser hevgirtina mirovan, stratejiyên ji nû ve hilberandin û stratejiyên ji nû ve hilberandinê, û teoriya fêrbûna civakî nêrînên din ên zayendîtiyê peyda dikin. Aliyên civakî-çandî yên zayendîtiyê geşedanên dîrokî û baweriyên olî dihewîne. Hin çand wekî zordestiya zayendî hatine binav kirin. Di lêkolîna zayendîtiyê de nasnameya mirovî di nav komên civakî de, enfeksiyonên zayendî (STIs / STDs) û rêbazên kontrolkirina zayînê jî vedihewîne.
Cumevank
Cumevank, Cum'evank, gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Vay, Loire-Atlantique
Vay, Loire-Atlantique, komuneke li departementa Loire-Atlantique a Fransayê ye.
Bênder
Bênder, ciyê ku berhemên çandinîyê lê dihên danîn,dêrandin,gêre kirin,moxil kirin yan jî patoz kirin.
Eibenstock
Eibenstock, bajarekî navçeya (Landkreis) Erzgebirgskreisê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Rezik, Amed
Çîroka navê Baglar a Amedê
Bajarê Amedê heta destpêka sedsala 20'an jî tenê di nav sûran de bû. Heta wê demê jî ji dervê sûrên Amedê ji rez û bîstanan û zeviyên çandiniyê pêk dihat. Ji ber wê, ji herêma rezan re "rezik" dihate gotin. Piştî ku dewleta tirk navên tirkî li gund, navçe, çiya û bajarên Kurdistana Bakur kir, navê herêma "rezik" jî bû "baglar". Di sala 2008'an de statuya navçetiyê stand.
Ebdurehman Xalisê Talebanî
Şêx Ebdurehman Xalisê Talebanî (erebî:عبدالرحمن خالص طالباني) alimekî misilman yê Qedîriyan e ku ji Kerkûkê ye. Di sala 1797 ji dayîk bûye. Tihsîlekî pir baş ditiye.
Di medreseyan de xwendiye. Dîwanekî wî heye, Wî hem bi kurdî hem bi erebî û hem ji bi tirkî dinivîsand. Di berhemên xwe de maxlasa Xalis nivîsiye. Sala 1897'de wefat kir.
Hertowîna Jorîn
Hertowîn an Hertowîna Jorîn (Hertowîna Jêrîn? Hertiwîna Jorîn/Jêrîn?) (bi suryanî : Hartevin/Hertevin/Hartiv, ) gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye.
Şargo
Şargo, mezrikeke Geliyê Bûka ya bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Zimanê korsîkî
Zimanê korsî an korsîkayî an jî korsîkî zimanek e ji malbata zimanên hind û ewropî di zimanên romanî de li giravê Korsîka tê axaftin e. Li Korsîka ew bi fransî ve zimanê fermî ye.
Di 1973an de Jean Rocchi ji bo korsîkî xwendegehên havînî ji bo zarokan vekirî bû. Di 1974an de jî ziman ji aliyê Komara Fransayê ve wek zimanê fermî yê navçeyî hat naskirin û ji pê re jî li xwendegehan hat hînkirin. Di 1989an vir de statûya wê wek zimanê fransî ye.
Bîyan
Bîyan, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Tutzing
Tutzing şaredariyeke navçeya (Landkreis) Starnberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Îbn Heysem
Îbn Heysem (erebî: ابن الهيثم), (965 Besre - 1040 Qehîre) Li rojava bi navê Alhacen yan jî Alhazen ve tê nas kirin. matematîknas, fizîknas û fîlozofekî ereb e. Bi taybetî bi xebatên xwe yên li ser Optîkê tê naskirin.
Îbn Heysem sala 965an de li bajarê Besrê hatiye dinyayê û hevotina xwe ya dîn ji li vir girt, Piştê wî diçe Bexdayê hevotina xweya matematîk, fizîk û stêrnasiyê jî li vir girtiye.
Allel
Allel, (bi înglîzî: allele) yek ji du an jî zêdetirê genên cîgir (alternatîv) e li ser kromozomên homolog, di xalek diyarkirî (lokus) de cih digire. Herwisa hin caran ji dewsa allel, peyva allelomorf jî tê bikaranîn.
Bi kurtasî, şêweyên cuda yên genek (bohêl) diyarkirî wekî allel tên navkirin.
Cudahiyên di navbera endamên zîndewerên heman corê, wekî çeşîddarî (bi înglîzî: variation) tê navkirin. Çeşîddariya bomaweyî ji ber hebûna allelen cuda peyda dibe. Guhertoyên (varyant) genên alternatîv, ango allel, çeşîddariya şeweyê sîfetê ango çeşîddariya rûxsarê zêde dikin.
Di sîfetên dureg de rêza zincîra ADN ya her allelek ji hev piçek cuda ye. Di xaneyên dîploîdî de her gen du allel lixwe digire, her allelek li ser kromozomê homolog de di xalên taybet (lokûs) ên li hemberî hev de cih digire.
Allel bi şêweyê cot kar dikin lê dibe ku zêdetirê du allelan jî bandorê li çêbûna rûxsarebabeta (fenotîp) sîfetek diyarkirî bikin. Allela ko xwe di rûxsarebabeta zîndewerê de nîşan dide û çêbûna rûxsarebabeta allela din a heman genê asteng dike, wekî allela zal (bi înglîzî: dominant allele) tê navkirin.
Allela ko li hember allela zal, di rûxsarebabetê de xuya nabe û veşartî dimîne, wekî allela bezîv (bi înglîzî: recessive allele) tê navkirin. Heke herdu allelên heman genê jî bezîw bin, vê gavê allelê bezîw, xwe di rûxsarebabeta zîndewerê de nîşan dide.
Heke herdu allelên genekî wekhev bin, ango rêza ADNya wan heman bin, ji bo vê sîfetê, zîndewer wekî yekreg (bi înglîzî: homozygous) tê navkirin. Heke herdu allel ji hev cuda bin, zîndewer ji bo vê sîfetê wekî dureg (bi înglîzî: heterozygous) tê navkirin.
Li gor bomaweyiya Mendelî, yek ji herdu allelan dibe allelê zal û di rûxsara zîndewerê de xwe nîşan dide. Allela din bezîw e û di rûxsara zîndewerê de xuya nabe.
Allel li ser kromozomê de bi tîpan tên nîşankirin. Wekî mînak, ji bo sîfetê rengê kûlîlka polkeyê du allel hene, allelek zanyariyên ji bo rengê mor lixwe digire, allela din zanyariyên ji bo rengê spî hildigire. Heke allel zal be bi tîpa girdek(bi înglîzî: uppercase) tê nîşankirin, allelê bezîw jî bi heman tîpê lê bi tîpa hûrdek (bi înglîzî: lowercase) tê nîşankirin. Ji ber ko di kûlîlka riweka polkeyê de rengê mor li ser rengê spî zal e, allelên rengê kûlîlka polkeya dureg wekî Pp tên nîşankirin ( P = purple ). Li gor vê rewşê kûlîlkên bi rengê mor yekreg an jî dureg in, allelên PP an jî allelên Pp lixwe digirin. Kûlîlkên bi rengê spî yekreg in û allelên pp lixwe digirin. Heke zîndewer ji bo sîfetek diyarkirî yekreg be, hemû gametên (sperm an jî hêk) zîndewerê ji bo wê sîfetê, yek cor allel lixwe digire. Heke zîndewer xwediyê sîfetek dureg be, vê gavê zîndewer du cor allel lixwe digire û egera gametek a bi yek ji wan allelan %50 ye.
Mendel bi taqîyên ser riweka polkeyê hin zanyariyên derbarê allelan de bi dest xist. Mendel ji encama taqiyên xwe diyar kir ko;
1. Ji bo her sîfetek du allel heye
2. Allel di hemû nifşên nû de yekgirtiya xwe diparêzin, beyî ko têkilê hev bibin, ji bavan diguhazin bo weçeyan.
3. Di hebûna allela zal de, allela bezîw veşartî dimîne û di rûxsarebabeta zîndewerê de xuya nabe.Ji vê rewşê re tê gotin zalbûna tevav.
Piştî Mendel, zanyar zêdetir lêkolînên bomaweyî li ser riwek û ajalên din kirin û nîşankirin ko allel xwediyê hê zêdetir taybetmendiyan in. Di be ko di navbera cota allelên ser kromozomên homolog de ji bilî zalbûna tevav bi çendan rêyên din jî têkilî çê bibe.
Zanyariyên bomaweyî ya mirov ji ya polkeyên Mendel aloztir e. Hinek rûxsarebabetên mirov ji allelê zal peyda dibin. Lê pirraniya allelên mirov li gor rêbaza zalbûn û bezîwbûnê bandor li hev nakin. Zalbûna netevav, hevzalbûn û fire allelî hin zanyariyên derbarê allelan in ko piştî Mendel hatin keşfkirin. Ev beşa bomaweyiyê, wekî bomaweyiya neMendelî tê navkirin.
Pîrê Jorîn
Gundê Pîrê Jorîn, gundekî bi ser navçeya Avkevir a girêdayî Agiriyê ve ye.
Allel
Zalbûna netemam
Heke di navbera allelên dureg ên genek diyarkirî de têkiliya zalbûn û bezîwbûn rû nede, ev rewş wekî zalbûna netemam (bi înglîzî: incomplete dominance) tê navkirin. Di zalbûna netevav de rûxsarebabeta weçeyê ji rûxsarebabeta herdu bavanan cuda ye. Wekî mînak heke riweka qerenfîlê ya bi kûlîlkên sor bi qerenfîla kûlîk spî ve were lêkdan rûxsarebabeta hemû weçeyen yekem (F1) bi rengê pembeyî xuya dibe. Rûxsara pembeyî navenciya rengê sor û spî ye.
Hevzalbûn
Heke bandora herdu allelan jî li ser rûxsarebabeta weçeyê de xuya bibe, ev rewş wekî hevzalbûn (bi înglîzî: codominance) tê navkirin. Cudahiya hevzalbûnê ji zalbûna netevav ev e ko, rûxsarebabetên herdu bavanan jî di rûxsarebabata weçeyê de xuya dibe. Wekî mînak ji cotbûna gayê reş bi çêleka spî ve, golika belek, ango golika bi pûrtê rengê reş û spî peyda dibe.
Fire allelî
Mendel di xebatên xwe de sîfetên xwediyê du genên cîgir bi kar anîbû. Herçiqas zîndewerek dîploîdî dikare ji bo genekê tenê du alel hilbigire jî, dibe ko di koma heman zîndeweran de ji duduyê zêdetir allel hebe.Heke sîfetek xwediyê sê an jî zêdetir genên cîgir be, ev rewş wekî fire allelî (bi înglîzî: multiple alleles) tê navkirin. Wekî mînak, sîfeta komeleya xwîna mirov ji aliyê sê allelan ve, allelên A,B,O ve tê kontrolkirin. Komeleya xwîna mîrovek ji van sê allelan herî zêde du cor allel lixwe digire.
Sanoh
Sanoh, anku Sanoḧ gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye.
Egîna Jêrîn
Egîna Jêrîn an jî Axin yek ji navçeyên Mezrayê (Xarpêtê) ye. 80 km li bakur-rojavayê Mezrayê dikeve. Firehiya erdê navçeyê 260 km², nifûsa wê bi giştî nêzîkî 3.200 kesan. Sê aliyê erdê navçeyê Bendava Kebanê ye. Herwekî bi Dêrsim û Melediyê ye cîran e. Piştî avabûna Bendava Kebanê rewşa hewayê ya herêmê hatiye guhertin û klîmaya sar a Kurdistanê êdî nîne.
Dîroka navçeyê jî wekî ya Kurdistanê ye. Hîtît, Ûrartû, Roma, Mîrîtiyên Kurdistanê, Osmaniyan li vir desthilatî kirine. Di salên 1700 da bingeha navçeyê li gundê Axinê hatiye avabûn. Li herêmê gelekî bermayiyên dîrokî hene û mixabin pirraniya wan jî di bin ava Bendava Kebanê de mane. Derên Filehan bi giştî hatine tehrîpkirin. Dîsa jî Dêra Paxnîkê wekî xerabe maye û gelek tûrîst tên bo dîtinê. Kela Xoşrîkê, Nekropola Axinê, Pireya Şikefta Reş hwd balkêş in.
Hindiye
Hindiye, gundekî Tazexurmatûyê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Saint-Étienne-de-Gourgas
Saint-Étienne-de-Gourgas, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Neuve-Maison
Neuve-Maison, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Nermîq, Serab
Nermîq, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kawa Îbrahîm
Kawa Îbrahîm an Kamîran Îbrahîm (Rojbûn 1965 li gundê Letîfiyê, Qamişlo, Rojavayê Kurdistanê ) stranbêjekî kurd e.
Jiyan
Wî sala 1980 dest bi jenîn û stranbêjiyê kiriye. Wî sala 1987an bawernameya amadeyî ya beşê zanistî li Sûriyê wergirtiye.
Kawa Îbrahîm li sala 1988ê Koma Senabil ya muzîkê damizrand û bi wê ku beşdarî çendîn boneyên niştimanî û neteweyî bû. Du salan derentir, 1990ê Koma Buhar ava kir. Wî herwiha serperiştê rahênanên Koma Xelat ya folklorê kurdî bû û di sedan ahengên millî û festîvalên niştimanî û neteweyî de li Qamişlo û Heleb û Libnanê beşdar bû.
Kawa Îbrahîm li Bingeha Hunerî ya Muzîkî ser bi xwendina taybetî ya wezareta perwerdeyê li Sûriyê ji alî Dr. M.E. Zaza li Qamişloyê xwendiye û sala 2001 tewaw kiriye. Wî wek mamostayê amîrê sazê, tembûrê û baxlemeyê li Bingeha Hunerî ya Muzîkî ta sala 2004an kar kir.
Kitêba wî ya yekem Awazên Keskesorê ji stranên Seîd Yûsic li Bingeha hunerî li Qamişlo sala 2003an derçû.
Kawa Îbrahîmî li Festîvala Muzîka Neteweyî ya Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) sala 2005an beşdarî kiriye û tê de xelata rêzgirtinê wergirtiye weku jenyarekî amûra biziqê.
Kawa Îbrahîm niha çavdêriya koma muzîkê ya Kombenda Kawa bo Çanda kurdî li Hewlêrê dike. Ew herwiha serperiştiya rahênanên Zanîngeha Selahedînê dike. Dîsan niha (sala 2006ê) li beşê muzîkê ya kolîca Hunerên spehî li zanîngeha Selahedênê dixwîne.
Cihûtî
Cihê ayîna cihûyan kinîşt e.
Cihûyên Kurdistanê
Li Kurdistanê heta salên 1950-1951-ê gelek cihû hebûn. Dibêjin ku cihûyên pêşîn di sedsala 8-em de b.z. gihiştine Kurdistanê, piştî ku asuriyan Îsraêlê dagîr kiribû. Mala keyên Adiabeneyê, ya ku serbajarê wê Hewlêr bû, cihûyî bû.
Zaxo
Zaxo cihek gelek giring bû bo cihuyan, ku di hate naskirin Zaxo bi Orşelîma Kurdistanê. Navê wan raxet cihu çûynê yêt hatîne diyar kirin di Pirtûka pîroza wan Bîbil da. Despêka salên sedê bîstê, pitir ya xelkê Zaxo cihu bûn, lê hatine derêxistin bo Îsraêl ê, piştî şerê 1948. Heta noke cihu di hêne Zaxo da berê xo bidene cihêt bab û bapîrêt xo.
Elbak û Amêdî
Li gorî Vital Cuinet di sala 1891-ê de hijmara rûniştvanên Elbakê (Başqelayê) 7.000 kes bû, ji wan 1.600 cihû bûn. Li bajarê Amêdiyê jî, hijmara akinciyan 5.000 kes bû û ji wan 1.900 cihû bûn. Kinîşta Amêdiyê yek ji kevintirîn kinîştên Kurdistanê bû, di sala 1228an de hatibû avakirin.
Alliance Israélite Universelle
Rêxistina Alliance Israélite Universelle di salên 1900 û 1906an de li Mûsilê dibistan vekirin, pişt re di sala 1912an de li Kerkûkê jî xwendegehek sazbû.
Cihûyên bajarî
Li gorî Encyclopaedia Judaica, di sala 1947an de hijmara cihûyên ku li bajarên mezin dijiya wisa bû:
Cihûyên gundî
Li gelek bajarên biçûk jî rûniştvanên cihûyî hebûn, bi taybetî li van bajaran: Sindur, Riwandiz, Til-Kabar, Zaxo, Barazan (Barzan), Dihok, Akrê, Şanduxa, Bitanura, Elbak, Koye, Mirawa, Karada, Girzengal û li gelekî cihên din.
Cihûyên Kurdistanê yên îroyîn
Îro li Îsraelê, qederê 100.000-150.000 cihû hene, yên ku bi eslê xwe kurd in.
Cihû li cîhanê
Li cîhanê di sala 1939an de hijmara cihûyan li derûdora 17 milyon bû; di 1951-ê de piştî kuştara bi destê rejîma Hitler, 10 milyon cihû diman. Di sala 2007an de hijmara cihûyan 13,2 milyon e, ji wan 41% li dewleta Îsraelê dijîn.
Opsterland
Opsterland, şaredariyeke li herêma Frieslanda Holendayê ye.
Komkujiyên tirkan
Komkujiyên tirkan ew komkujî ne yên ku bi destên împeratoriya Osmanî ya ya tirkîaxiv di sedsala 20an de pêk hat û li dijî van kêmneteweyan bû:
Paul Celan
Paul Celan helbestvanekî elman yê cihû bû.
Di li bajarê Rumaniyayê Czernowitz hate dinê. Ew kureekê bi tenê bû. Ji bo bav û dayîka wî cihuyê elman bûn, wî xwendin û pîşkariya xwe bi zimanê elmanî û îbranî kiribû. Paul Celan, bi helbestên bo stranan dest bi nivîsîna helbestan kir, lê ew nivîs bixwe jî ketibûn bin bandora Surrealîzmê. Di sala 1959an de, berhema wiya ko pê re binav û deng bibe bi navê “Sprachgitter= Zimanê hesinî“ der xist.
Paul Celan, li hindê helbestên xwe wek wergêr jî dihate naskirin. Hîn di destpêka huneriyên xwe de, dema ko li Bukreşê bû û di salên navbera 1960 û 1970 de, gelek berhem ji Rûsî û Frensî wergera zimanê elmanî kirin.
Paul Celan bi xwekujê dawiya umrê xwe dide. Lê ew ne vebirîye ko wî xwe kîjan tarîxê de xwe kuşti ye. Hin rîwayatan de, tê nivîsîn ko di şeva 19- xwe kuştiye, û di hinên din de jî, tê nivîsîn, ko di li Parîsê, di çemê Seine de xwe kuştiye.
Girêdanên derve
(ji tirej.com)
Mingguang
Mingguang, bajarekî welatê Çînê ye û di parêzgeha Anhuiyê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2004an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 380.000 kesî
Coudons
Coudons, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Zevîsora Jorî
Zevîsora Jorî, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Qadirgo
Qadirgo, mezrikeke Geliyê Bûka ya bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Vertou
Vertou, komuneke li departementa Loire-Atlantique a Fransayê ye.
Deştetan
Deştetan gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye.
Girê Şêran
Girê Şeran, gundekî bi ser navçeya Avkevir a girêdayî Agiriyê ve ye.
Birnaz
Birnaz (,, bi tirkî: Burnaz), gundekî bi ser navçeya Qereçana Erzîromê ve ye. .
Gêre
Karê yan bi moşeneya li dû hespekê yan bi gayên bi hev girêdayî yan jî bi traktorê li ser kewşê bi zad çûnûhatin û bi vî hawî amade kirina ji bo dêranê.
La Neuville-Bosmont
La Neuville-Bosmont, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Weßling
Weßling şaredariyeke navçeya (Landkreis) Starnberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Nermîq
Nermîq, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Schiermonnikoog
Schiermonnikoog, şaredariyeke li herêma Frieslanda Holendayê ye.
Saint-Étienne-Estréchoux
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Esma Xatûna Hekarî
Esma Xatûn, yan jî Esma Xatûna Hekarî hedîsvana kurd a navdar e, dota Ehmedê Huseynê Hekarî bû. Esma di sala 1315an hatiye dinyayê û bi texmînî di sala 1369an de wefat kiriye. Bi xwe xwişka Ciweyriyeyê ye.
Perwerdeya xwe li cem Ehmed bin Îdris el-Hemawî û Fadil Remezanî girtiye.
Vieillevigne, Loire-Atlantique
Vieillevigne, Loire-Atlantique, komuneke li departementa Loire-Atlantique a Fransayê ye.
Nieste (şaredarî)
Nieste şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kassel li Hessen, Almanyayê ye.
Sînava, Ûrmiye
Sînava gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 459 kes (66 malbat) bûn.
Xinûk
Xinûk gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye.
Lîsteya keyên Komagênêyê
Komagênê dewleteke helenîstîk ya li başûr rojhelat Anatoliyayê hatî bû demezrandin. Ew dema pêşin navçeyake împeratoriyeke persên seleukî bû û wê demê bi satrapan dihat kergarandin. Ji pê re di 163 b.z. de serxwe bû û di 72an de jî ji aliyê împeratoriya Romayê hat dagirkirin.
Couffoulens
Couffoulens, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Lîsteya keyên Komagênêyê
Keyên Komagênêyê 163 b.z.–72 p.z.
Dema Roma 17–38
Delavgur
Delavgur, mezrikeke Geliyê Bûka ya bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Bêsitkî
Bêsitkî, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Îwan
Îwan  gundekî Kerboranê ye. Nêzîkî gundê Xelîla ye. Ji xeynî Îwan gundê ku pêve gîrêdayî jî evna ne: Sêmalka, Memedora, Ancikê û Serêkanî. Xelkê Îwanê ji eşîra Omerkî ne. Muxtarê gund yê niha Celalê Îwanî ye. Her çar gundê din niha xirabe ne. Îwan tenê li ser piya ye.
Henefî
Henefî (bi erebî: an jî ) di ola îslamê de yek ji mezhebên sûnî fiqihê ye.
Mezhebê henefiyan ê îtiqadê (bawerî) jî matûrîdiyê ye. Navê henefîtiyê ji navê sazûmankarê wê Ebû Henîfe (Numan bin Sabîd) (699-767) tê. Li welatên Tirkmenistan, Efxanistan, Tirkiye, Hindistan û Pakistanê berfireh e.
Di îslamê de ji çaran pirtir mezheb hene. Lê henefîtî û sê mezhebên din hem wekî her çar mezhebên herî mezin hatine pejirandin. Ji aliyê girseyê ve jî ji ber vî rengî her çar mezheb herî berfirehtir in. Her çar jî mezhebên sûnî ne. Di nav her çar mezhebên sunî de jî henefîtî ji aliyê girseyê ve herî mezin e. Girseya henefiyan di nav girseya giştî ya îslamê de 45% pêk tîne. Hersê mezhebên din şafiî, malikî û hembelî ne.
La Neuville-en-Beine
La Neuville-en-Beine, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Ozîm
Ozîm gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye.
Eilenburg
Eilenburg, bajarekî navçeya (Landkreis) Nordsachsenê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Zeki Adsiz
Zekî Adsiz (10.1.1948 Çewlîg-17.4.1990 Köln) sîyasetmedarekî kurd bû. Berê endamê TKSP, pîştre endamê TSK'yê bû.
Yaycî, Tazexurmatû
Yaycî, gundekî Tazexurmatûyê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Geldûşa Jorîn
Geldûşa Jorîn, gundekî bi ser navçeya Avkevir a girêdayî Agiriyê ve ye.
Narab
Narab, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Smallingerland
Smallingerland, şaredariyeke li herêma Frieslanda Holendayê ye.
Vigneux-de-Bretagne
Vigneux-de-Bretagne, komuneke li departementa Loire-Atlantique a Fransayê ye.
Saint-Félix-de-l'Héras
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Ciweyriye Xatûna Hekarî
Ciweyriye an Ciweyriye Xatûna Hekarî (z. 1305 - m. 1381) alimeyeke misilman a kurd e. Di derbarê jiyana Ciweyriyê zêde agahî tûneye. Mihemed Emîn Zekî di pirtûka xwe ya bi navê "Meşahirê Kurd û Kurdistan" de qala wê kiriye.
Ciweyriye keça Ehmedê Huseynê Hekarî, û xwişka Esma Xatûna Hekarî ye.
Zerka zera
ZÊRKA ZÊRA
Zêrka Zêra û sê keçikên hevalê wê bi hevre diçine daran. Dayîka Zêrka Zêra tûrikê wan ji mewîja, helîl, basîk û noka tijî dike, dibêje hunê li çiyê birçî bibin, vana ji xwe re bixwin. Zêrka Zêra û hevale xwe diçine çiyê, darê xwe dikin û hejikê xwe kom dikin. Piştre dirûnin nok û mewîjê xwe dideynin ser lateke paqij, xwe bi wa miştûxil dikin û ji xwere xeberdidin. Piştî ku xwarina xwe dixwin, dirabin piştiyê xwe yê dara çêdikin, dijdênin. Hinekî diwestin, dibêjin ka em serê hevdu seh kin. Hemû serê hevdu seh dikin. Wextê serê Zêrka Zêra seh dikin xew dikeve çavên Zêrka Zêra de û ew diraze .Hevalê wê kir û nakin Zêrka Zêra ji xew ranekir. Roj jî a li ber avaye, ji êvarî ra nîv seat mayî ye. Hevalê wê cilika Zêrka Zêra dikine bin serê wê de, piştiyê xwe didine pişta xwe û berê xwe didine gund, diçine mala xwe. keçik têne malê. Diya Zêrka Zêra dibêje: -ma kanî keça min? Hevalê wê dibêjin -wella Zêrka Zêra razabû û me kir û nekir ji xew ranebû wext nemabû, em jî mecbur man, me dev jê berda û em bilez hatin malê.
Axir, Zêrka Zêra di wê reşa nîve şevê de li çiyaye Cûdî bi tenê ye û di xeweke şîrîn de diraze, heya wê ji bayê feleke tune ye. Zêrka Zêra ji xew dirabe ku va nîvê şevê, reşê heyvê ye… Ji tirsa behitiye, dirabe ser piyên xwe û diraje piştiya xwe, dixwaze bide pişta xwe. Dike û nake nikare piştiya xwe ji êrdê rake. Mâluma Hût xwe kiriye nav piştiya wê de… Dirabe milek hejik ji piştiye xwe diaveje û dike go bide pişta xwe, lê dîsa nikare ji erdê rake. Dido-sisê milê dî jî, ji hejikê xwe diavêje heta ku takek hejik bi tenê dimêne… Hê di vî halî de, Hût diraje Zêrka Zêra dide milê xwe û dibe wê dike şikefta xwe ya di qûntara çiyayê Cudî de. Şikefteke gelekî kûr û asê ye, ji bo vê yekê Zêrka Zêra nikare ji şikeftê derkeve. Hût jî her roj diçe neçîrê. Dîsa rojekî ji va rojan, Hut çûye nêçîrê…. Wexta ku ji neçîrê tê, kopalekî dirêj li ser milê wî ye, kopalê xwe ji rûviyan, ji kîvrojkan, ji teyrikan, ji turikan û ji kewan dagirtiye. Hût nezîkî şikeftê dibe û kopale xwe yê dagirtî dibe mirrrr diavêje şikeftê. Hût her roj di vî mîadî de diçe neçîrê û tê. Şivanê pezê malbavanan Zêrka Zêra jî her roj pezê xwe têne mêrga mezin, ji bo ku bide çêrandin. Mêrga mezin jî, li nezîkê şikefta ku Zêrka Zêra têde hepiskirîye. Şivan nizane ku Zêrkazera a li nezîkî wî ye. Nêriyekî wî Şivanî heye, her roj wextê ku dibe nezîkê berêvarê wûnda dibe, lê piştî nîv seetî tê. Şivan ecêbmayî dimêne, dibe yaw li serî vî çiyayî ev nêrî bi kûde diçe, çi dixwe? Rojekî Şivan dibe wellah ezê li pey vî nêrî çim bê ka diçe kû derê. Berêvarkî dîsa nêriyê me dikeve ser rê de, berê xwe dide şikeftê di dora wê de diçe û te… Şivan diçe ser şikeftê dibakê ka hinek di vê şikeftê de hene an na. Dengek ji şikeftê tê, deng dengê Zêrka Zêra ye… Şivan deng nas dike. Zêrka Zêra dibêje: Wa Şivano, şivanê mala bavêêê minoooo, pez berdaye mêrga mezinoooo…” û dûv re hal û meselê, ya ku hatiye serê wê, ji Şivan re dibêje. Zêrka zêra: Wa Şivanê mala bavê mino, here gund bêje bavê min û heft birayê minoooo, bila werîsê heft gundan, heft bêran û heft tevran bênin û werin min ji vê şkeftê derênin û ji Hût xelaskin. Di nava vê sala derbasbûyî de, heft zarokê Hût û Zêrka Zêra çebûne. Zêrka Zêra dibêje zarokê xwe “Ez ê çime mala xalo, kevçîkê kuto kuto ji were bînim.” Şivanê mala bave Zêrka Zêra diçe gund, ji dê û bavê wêre dibêje, - min keça we li çiye dîtiye, hal û mesela wê ev e. Wextekî ku Hût diçe neçîrê, malbata Zêrka Zêra kar û barê xwe dikin û tên wê ji şkeftê diderênin û dibine malê. Hût ji neçîrê tê ku va Zêrka Zêra ne li malê ye… Dibêje zaroka: - Ka diya we?
Zarok dibêjin - wellah diya me got, ezê çime mala xalo, kevçîkê kuto kuto ji were bênim. Hût dikê here, dibe çawa be û çilo be jî ez ê dîse birevênim. Hût cilne feqîra yê mîna ku ewên li gunda digerin, li xwe dike û tûrikekî dide milê xwe diçe gundê Zêrka zêra, li devê deriyê mala Zêrka Zêra disekine…Li derî dide (teq…teq…teq). Dayika Zêrka Zêra derî vedike. Hût dibêje “Ez feqîrekî Xwedê me, ez ji xwe re digerim li gundan û bajaran, bi xêra xwe hun karin hinek nîsk, savar an jî pera bidin min?” Dayika Zêrka Zêra dibêje -Ser sera û ser çava, ma insanetî miriye. pênc deqeya li vir bisekine ezê herime hindirû ji tere tiştna bênim. Zêrka Zêra tê, dimêzêne ka kîye li devê derî, ku çawa çav bi wî zilamî dikeve nasdike ku va Hût bixwe ye… Zêrka Zêra qîra dide : - Wa yadêêêêêê va Hût e, wê min bibe!… Ciya Zêrka Zêra îşê xwe Ji Zêrka Zêra na êne, dibe - Hûtê çi û halê çi, ew feqîrekî xwedê ye… Û li hindirê malê tiştna hazir dike ji bo feqîr! Lê ma çi, Hût xwe zer dike Zêrka zêra, wê digre û wê careke din direvîne. Çiroka me li nav zeviyan rehm li dê û bavê me hemuyan.
Xulaman
Xulaman an jî Guleman (?) (tr: Alacakaya) yek ji navçeyên Mezrayê ye. Navê Xulaman di sala 1987 da hatiye qedexekirin. 78 km li başûr-rojavayê Mezrayê dikeve. Di sala 1990 da bûye navçe û bi Mezrayê ve hatiye girêdan. Bilindahî ji rûyê avê 1.150 m ye. Firehiya erdê navçeyê 318 km², hejmara niştecihan nêzîkî 8.700 in (di sala 1997an da). Aborî li ser çandinî, derxistina krom, mermer û xwedîkirina ajalan e. Herwekî karê mozhinguvî jî heye.
Rewşenbîr
Rewşenbîr, ji kesê ku di nava civakê de ku bi zimanê wê ramanên weke felsefe û hwd pêş dixin re tê gotin. Kesê ku di nava civatê de ku bi zimanê civate ramanên xwe bi vî rengî li ser aqil re tînê ser ziman, ji wî re rewşenbîr tê gotin.
Navê rewşenbîr, li ser koka rewşen ku rewşa bi rohnî û bihiş tînê ser ziman ava ya. Gotina rewşen jî, di kurdî de li ser koka re û ankû rê ava ya ku bahse rêya têreçûnê dike ya.
Mirovên weke Mîtra, Zerdeşt, Manî, Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Ehmedê Xanî û hwd mirov dikarê weke rewşenbîr bi nav bike.
Couiza
Couiza, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Salihava
Salihava gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 118 kes (42 malbat) bûn.
Wörthsee (şaredarî)
Wörthsee (şaredarî) şaredariyeke navçeya (Landkreis) Starnberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
La Neuville-Housset
La Neuville-Housset, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Súdwest-Fryslân
Súdwest-Fryslân, şaredariyeke li herêma Frieslanda Holendayê ye.
Arinc, Gever
Arinc, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Hêşita Jêrîn
Hêşita Jêrîn gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye.
Çapan
Çapan, an jî Erdem (,, bi tirkî: Doğanbey), gundekî bi ser navçeya Qereçana Erzîromê ve ye. .
Einbeck
Einbeck, bajarekî navçeya (Landkreis) Northeimê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Villeneuve-en-Retz
Villeneuve-en-Retz, komuneke li departementa Loire-Atlantique a Fransayê ye.
Evdalik
Evdalik, gundekî bi ser navçeya Avkevir a girêdayî Agiriyê ve ye.
Mîrgûh Vesetî
Mîrgûh Vesetî, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Niestetal
Niestetal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kassel li Hessen, Almanyayê ye.
Terschelling
Terschelling, şaredariyeke li herêma Frieslanda Holendayê ye.
Counozouls
Counozouls, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Zanîna ziman
Zanîna ziman, wê di bikarhanîna ziman de jî zanînaka bingihînî bide mirov. Mirov, çêtir hem nas dike û hem jî di bikarhanîna gotinan de serwaxta. Di roja me de, ku weke serdemeka zanînê tê zanîn, zanîna ziman weke temenekî giring ê pêşketina ziman jî ya bi jîyane civatî re. Di serdema zanînê de gotin bi rengê tên bi watekirin re wê temenê pêşketinê bi wan re were çêkirin. Her rengê pêşketinê bi ziman re temenê wê tê çêkirin. Rengê gotinan û bikarhanîna wan, dikarê rengê pêşketina mirovî a dîrokê jî bide dîyarkirin. Zanîna ziman, di roja me de weke zanistekê pêşketîya. Navê "samantik" jî li vê zanistê hatîya kirin. Weke zanistekê zanîna ziman, di roja me de gelek zanistên bingihînî ku ji wê û di nava wê de hatina avakirin hena.
Yûsifê Kurdî
Yûsifê Kurdî navê temamî Yûsif el-Esam el-Sehranî el-Kurdî yek ji nivîskar, tefsîrvan û fiqihnasê kurd yê sedsala 16'an ê herêma Soran e. Wî Quranê jî tefsîr kiriye.
Pirtûkên wî
el-Kutup lîl Şemsiye.
Ataf
Ataf, anku A'taf, gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye.
Qirkatkê
Qirkatkê, mezrikeke Qazîxtepeyê ya bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Sedaqe
Sedaqe gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 533 kes (119 malbat) bûn.
Embarê, Bismil
Embarê, bajarokekî Bismilê ye û li kêleka Çemê Dîcle, li ser rêya kevn ya Diyarbekirê ye. Debara gund li ser xwedîkirina heywanan û çandiniya avî a garis û pembo ye. Li derdora gund Hola, Mele Cebra, Seyid Hesen heye.
Piştêna hewzê
Piştêna hewzê an jî piştêna qorikê pêkhateya bi şeweyê bazinî ye li jêrê zikê mirov de cih digire.
Piştêna hewzê ling û pêyan bi tewerepeykerê ve girê dide. Ji ber ko piştêna hewzê li bin giraniya laş de ye û berpirse ji bo livîna laş, piştêna hewzê bi besterên zexm, bi tewerepeykerê ve girêdayî ye. Di beşa ko hersê hestiyên qorikê; kemax, rûv û hestiyê qûnê bi hev re tên girêdan, kortikek (çalik) taybet heye ji bo girêdana hestiyê ran. Hestiyên ran bi navbeynkariya besteran bi piştêna hewzê ve girêdayî ne.
Piştêna hewza mirov ji hestiyên qorikê, hestiyê sêbende û hestiyê qilênce pêk tê. Hestiyê qorikê cot in. Her yek ji hestiyê qorikê ne yek, lê ji sê hestiyên bi hevre zeliqî pêk tên. Hersê hestiyên qorikê; hestiyê kemaxe, hestiyê rûv û hestiyê qûnê  ne. Di temenê mindaliyê de di navbera hersê hestiyan de kirkirk heye, lê di temenê 13-15 saliyê de hersê hestî yek dibin û wekî hestîyê qorikê tê navkirin.
Kemax
Ji hersê hestiyên qorikê yê herî gir hestiyê kemaxê ye. Hestiyê kemaxê li herdu kêlekên hewzê ber bi jor û paşiyê ve dirêj dibin û li paşiyê laş bi sêbendê re bi gehek nebizêw (nelivok) ava dikin. Geha sêbende û kemaxê gehek zexm e û darbeyên ji ber giraniya laş kêm dike. Hestiyê kemaxê bi alikî ve sêbendeyê ve girêdayî ne li aliyê jêr jî bi hestiyên rûv û qûnê ve girêdayî ne. Hestiyên kemaxê ji herdu aliyên qorikê ber bi navtengê dirêj dibin. Heke mirov destên xwe li herdu kêlêkê de dayine ser qorika xwe, mirov bi hêsanî dikarê perên hestiyê kemaxê hest bike. Ev beşa kemaxê ko mirov bi dest hest dike, wekî taca hestiyê kemaxê tê navkirin. Ji ber ko şêweyê vê beşê dişibe baskê balîndeyan, ev beşa kemaxê wekî baskê kemaxê tê navkirin.
Hestiyê rûv
Beşa pêşî ya piştêna hewzê ji hestiyên rûv pêk te. Hestiyên rûv bi hestiyê kemaxê ve girêdayî ne û ji herdu aliyan ber bi aliyê pêşiyê laş dirêj dibin. Li pêşiyê de digihîjin hev û bi navbeynkariya kirkirkê, bi gehek nebizêw girêdan ava dikin. Ango herdu hestiyên qorikê li aliyê paşî de bi sêbendê ve, li aliyê pêşî jî bi hev re girêdayî ne. Bi vî awayî di nav laş de pêkhateyek mîna hewz an jî legen ava dikin, ji vê pêkhateyê re tê gotin pîştêna hewz an jî piştêna legen.
Piştêna hewzê destek dide endam û pêkhateyên nav zikekelênê. Herwisa giraniya laş ji birrbirreya piştê diguhêzîne ser ling û pêyan. Hestiyên piştêna hewzê ji bo jê û masûlkeyên lingan rûyek req ava dike.
Villepot
Villepot, komuneke li departementa Loire-Atlantique a Fransayê ye.
Duşenbe
Duşenbe, Duşembe, navê paytext û bajarê herî mezin ê Tacîkistanê ye. Duşenbe ku bi zimanê tacîkî ye tê wateya roja Duşemê ye. Sedema vî navî ewe ku her roja duşemê gundekî bazarê pêk dihat.
La Neuville-lès-Dorengt
La Neuville-lès-Dorengt, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Saint-Félix-de-Lodez
Saint-Félix-de-Lodez, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Dotkan
Dotkan, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Pîroz, Xisxêr
Pîroz gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye.
Mexmûr
Nêzîkî bajarê Mexmûrê kampeke penaberan heye, navê wê jî Kampa Mexmûrê ye.
Tytsjerksteradiel
Tytsjerksteradiel, şaredariyeke li herêma Frieslanda Holendayê ye.
Emetullah
Emetullah, zanyara Îslamê yê bi eslê xwe kurd e. Navê bavê wê Elî bin el-Şehab Ehmed el-Kurdî ye. Dîroka ji dayikbûn û mirina wê nayê zanîn, lê tê zanîn ku di sedsala 15'an de jiyaye. Emetullah dema wefat kiriye 60 salîbûye.
Benyawe
Benyawe, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Alawuz
Alawuz, mezrikeke Kerikê ya bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Mişanqas
Mişanqas, gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Çiyayê Agirî
Çiyayê Agirî an Grîdax an Glîdax berê bi Koşaxî  an Çiyayê Şaxî jî hatiye binavkirin, bi ermenî, Մասիս Masîs an Արարատ Ararat), çiyayeke ku bi navên Agirîya Mezin û Agiriya Piçûk ku ji du konên volkanîkî pêk tên. Çiyayê Agirî, çiyayê herî bilind ê Kurdistanê ye ku di nava sinorê Bakurê Kurdistanê de ye. Bilindiya wî 5.137 mêtre ye û bi vê yekê bilindtirîn çiyayê Kurdistanê ye.
Dirbêsan, Gever
Dirbêsan, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Çiyayê Agirî
Serê wî jî hertim bi berf, qeşa û mij e. Li ser wî kovikên volkanîk hene. Çiyayê Agiriyê Biçûk ku nêzîkê Agiriyê Mezin e, 3.896 m bilind e. Çiyayê Agirî, di navbera Bakurê Kurdistanê, Ermenistan, Rojhilata Kurdistanê û dorhêla Nexçivan a Azerbaycanê de ji çar çarqereka pêk tê. Ji lûtkeya wê, 16 km dikeve rojavayê Rojhilata Kurdistanê, 32 km dikeve başûrê Naxçivana Azerbaycan û Ermenistanê.
Di dema dagirkeriya Osmaniyan de lûtkeya Araratê ya Mezin û quntarên bakur, li gel quntarên rojhilatê Araratê Biçûk ji hêla Persiya ve dihata kontrol kirin. Piştî şerê Rûsî-Farisî ya sala 1826–28 de bi Peymana Tirkmençayê  herêma ku Îranê kontrol dikir, radestî Împaratoriya Rûsyayê hate kirin. Agiriya Biçûk bû xala sinorê emperyal ên Tirk, Faris û Rûsyayê.
Çiyayê Agirî, ji sala 2004an ve çiya tenê bi "destûra fermî" ji çiyager re vekirî ye.
Miyaran
Qerebegan, Miyaran an jî Mîrvan (tirkî: Arıcak) yek ji navçeyên Mezrayê ye. Navê Mîrvan di sala 1960 da hatîye qedexekirin. Mîrvan 112 km li başûrrojhilatê Mezrayê dikeve. Firehiya erdê Mîrvanê 257km², bilindahî ji rûyê avê 1.100m ye.
Piraniya axa navçeyê daristan e. Aborî li ser xwedîkirina ajalan e. Çemê Berkilîn û Mîrvan ku her du jî şaxên Robara Dîcleyê ne, di axa Mîrvanê de derbasdibin. Dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cudatir e. Gorî îdiyan navçeyê navê xwe ji Çemê Mîrvan girtiye. Di qeydên dîrokî yê Ereban de navê navçeyê wekî Meravîn û ya Farsan de Miyanrûyan (ango meyanê / nava du rûyan / robaran) derbasdibe. Dîroknas di wê baweriyê de ne navçe wekî gund di destpêka 1500 da avabûye. Di sala 1972 de bûye şaredarî û di sala 1987 de jî bûye navçe.
Robar, Xisxêr
Robar gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye.
Çiyayê Agirî
Etîmolojî
Çiyayê Agirî bi di kevneşopî ya zimanê ermenî de Masis Մասիս Masis be jî lê navên Ararat û Masis li Ermenîstana îro wekhev tên bikaranîn. Tê fikirîn ku ev nav ji peyva farisî ya navîn masist (mezintirîn) an ji "mns" ku di Proto-Hindo-Ewropî de tê wateya çiya. Li gorî arkeologê ermenî Petrosyan, navê Çiyayê Māšu, di Destana Gilgamêş de derbas dibe, navê çiyayê Māšu ji wir de maye.
Mîrgûh Olya
Mîrgûh Olya, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Çiyayê Agirî
Taybetmendiya erdnîgarî
Çiyayê agiriyê, lûtkeya herî bilind a Kurdistanê û Ewropayê ye. Heya 4000 metre bazalt taybetmendiyên çiyayek volkanî ku ji Lavên Andezîtê pêk tê û taybetmendiyên çiyayê volkanîk girtiye. Li serê çiyê rûerdeke qeşagirtî heye. Li rûyê rojhilat bi bilindahiya 3896 mîtroya Çiyayê Agirî ya Piçûk cîwarbûye. Di bilindahiya çiyayê agiriyê de xuyangên cihêreng heye. Mêrgên ku heya sînorê berfê tê, mêrgên kulîlkên cihêreng û rengîn û bi mêrgên çiyayî ve xwedanê dîmenek balkêş e.
Bi tevahî 11 şaxên qeşagirtî yên ji serma qeşayê daliqandiye hene. Ev şaxên qeşayê di navbera 1 û 2.5 km de diguhezin. Daliqandina qeşayê li kêlekên başûrê çiya heta 3900 mîtro, li kêlekên bakur heta 4200 mîtro, berjêr bûye. Ji van şaxên qeşayê ya herî mezin li geliyê bakurê rojhilatê kraterê tê dîtin. Ji ber şepola zêde, qeşayên ku car bi car berjêr ve şiqitîne bû sedema çêbûna qeşagirtek mirî (qeşaya nûvekirî) di bilindahiya 2370 mîtro ya de li deverên jêrîn ên geliyê pêçaye.
Di lîteratûra dînî de
Çiyayê herî mezin ê Kurdistanê Çiyayê Agiriyê li gor Încîlê pîştî tofanê, keştiya Hz. Nûh li serê Çiyayê Agirî daniye û ji ber vê yekê Çiyayê Agirî weke çiyayekî pîroz tê dîtin.
Li gorî baweriyek din ve jî, di Peyamana Kevin de, di nivîsa Tekvin hatiye nivîsandin ku Keştiya Nuh li çiyayê roniştiye. Lêbelê, di Quranê de tê gotin ku Keştiya Nûh "li ser Çiyayê Cûdî rûniştiye". Di salên 1950an de, di wêneyên hewayî de şeklên mîna keştiyê wekî hebûna keştiya Nûh hate şîrove kirin, lê piştra derket ku ew bê bingeh in.
Çiyayê Agirî ku di pirtûkên pîroz de jî derbas dibe. Di zimanên cûda de gelek navên Çiyayê Agiriyê hene. Navên sereke ku zêde têne bikaranîn ev in; Ararat, Kuh-i Nuh, Cebel'ûl û Haris in.
Kronolojiya çalakbûnê
Kronolojiya çalakiya volkanîk ya Holocene ya ku bi Çiyayê Agiriyê ve têkildar e an ji aliyê vekolînên arkeolojîk, dîroka devkî, tomarên dîrokî, an jî kombînasyona van daneyan ve tê tomarkirin kirin, ku ev delîl dide teqînên volkanî yên Çiyayê Agiriyê di salên navbera salên 2500, 2400, û 550yê de pêk hatiye. Di dîrokên de di salên 1450 û 1783an û di 1840an de çalak bûye. Delîlên arkeolojîk destnîşan dikin ku teqînên teqîner û herikînên pîroklastîk ên ji milê bakurê rojavayê Çiyayê Araratê, herî kêm yek ji wargeha çandê ya Kura – Araxes rûxandiye û binax kiriye. Di salên 2500–2400 de bûye sedema gelek kuştina mirovan. Dîrokên devkî diyar kir ku teqînek girîng a mezinahiya nediyar di 550 Berî Zayînî de qewimiye û teqînên piçûk ên xwezaya nediyar dibe ku di 1450 û 1783an de pêk hatibin.
Li gorî şîrovekirina daneyên dîrokî û arkeolojîk, erdhejên bihêz ên ku bi teqînên volkanî re têkildar nabin jî di salên Berê Zayînê 139, 368, 851-893 û 1319an de çêbûye. Erdheja sala 139an û şimitoka ku di sala 1840an de ji lûtkeya Çiyayê Agiriyê herikî bû sedema qurbaniya gelek kes an.
Di 2ê tîrmeha 1840an de li Çiyayê Agiriyê teqînek avî ya binê erdê çêbû û ji şikestinên radyal ên li aliyê jorîn ê bakurê çiyê herikîna piroklastik pêk hat û di teqînê de erdhejek bi mezinahiya 7,4 pêkve qewimiye. Di vê erdhejê de 10 hezar kes mirin û ziyanek mezin çêbû.
Allensbach
Allensbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Konstanz li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Elîxido
Elîxido, gundekî bi ser navçeya Avkevir a girêdayî Agiriyê ve ye.
Vue
Vue, komuneke li departementa Loire-Atlantique a Fransayê ye.
David Morrissey
David Mark Joseph Morrissey (z. 21'ê pûşperê 1964) lîstikvan û fîlimçêkarek îngilîzî ye. bi beşdariya xweye ya di rêza film a The Walking Dead de baştir hatiye naskirine. .
.ve
.ve navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Venezuela ye. (ccTLD)
Tirkiye
Tirkiye an jî Komara Tirkiyeyê dewletek li nîvgirava Anatolyayê ye ku li ser beşek erdnîgariya Kurdistanê û beşek biçûkê nîvgirava Balkanan ku li başûrê rojhilata Ewropayê ye hatiye ragihandin. Sînorên Tirkiyeyê bi heşt welatan re hene: Bulgaristan li bakurê rojavayê, Yewnanistan li rojavayê, Gurcistan li bakurê rojhilatê, Ermenistan, Îran û Azerbaycanê li rojhilatê, Iraq û Sûrî li başûrê rojhilat û başûrê wê dikevin. Ew bi Deryaya Navîn li başûrê, Deryaya Egeyî li rojavayê û Deryaya Reş li bakurê tê dorpêçkirin. Deryaya Marmara jî li navbera axên Tirkiyeyê dikeve. Ev derya wekî sînorê parzemîna Ewropayê û Asyayê tê hesibandin û bi vî awayî Tirkiyê dewletek du-parzemînî ye.
Deverên din ên Tirkiyeyê û Bakurê Kurdistanê yek ji wan herêmên herî pêşîn ên cîhanê ku bi domdarî bûye cihwarê mirovan, mal û warên girîng ên Neolîtîk ên mîna Girê Mirazan li Kurdistanê bû û şaristaniyên kevnar ên di nav de Hattît, Hîtît, gelên Anatolya, Yewnan, Suryanî, Faris, Kurd û yên din lê dijîn.
Piştî fethên Îskenderê Mezin ku serdema Helenîzmê dest pê kir, piraniya herêmên Anatolyayê yên kevnar ji aliyê çandî ve helenîze bûn û ev yek di serdema Bîzansiyan de jî berdewam kir. Tirkên selcûqî di sedsala 11an de dest bi koçkirina Anatolyayê kirin û bi vê yekê pêvajoya tirk kirina Anatolyayê dest pê dike. Siltanatiya Rûmê a selcûqî heta êrîşa Mongolan di sala 1243an de pirraniya Anatolyaya navînê desthilatdarî kir û piştî ku ew li ser mîrekiyên biçûk ên tirkan belav bû. Di destpêka sedsala 13an de, Osmaniyan bi mîrekiyên tirkî a din kirin yek û herêma Balkan zeft kirin, di dema Osmaniyan de tirkkirina Anatolyayê bêtir pêşve çû. Piştî ku Mehmed II di 1453 de Konstantînopolîs (niha Stembol) zeft kir, berfirehbûna Osmaniyan di bin Selîm I de berdewam kir. Di dema serdestiya Silêman I de, Împeratoriya Osmanî bû hêzekî cîhanî.
Piştî damezrandina dewleta Osmanî, Şerê Rizgariya Tirkiyeyê bi alîgerên xwe ji hinek eşîrên Kurd li dijî dewletên hevalbend ên dagirker di 1ê Mijdara 1922an de ji holê rakirina Siltanatê, di 24ê Tîrmeha 1923an de Peymana Lozanê (ku li şûna Peymana Sevrê bû, wekî bi mînak soza dewleta kurdî da, lê ji aliyê Mustafa Kemal Atatürk ve nehate cîbicîkirin) hat îmzekirin û di 29ê Çiriya Pêşîn de jî Komarê hat îlankirin. 1923. Bi reformên ku ji aliyê serokkomarê yekem ê welêt Mustafa Kemal Atatürk ve hat destpêkirin. Tirkiye di piraniya Şerê Cîhanî yê Duyem de bêalî ma, lê li aliyê Hevpeymanan kete qonaxên dawî yên şer.