cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tirkiye
Zimanên wêlet
Zimanê fermî yê Tirkiyê têne tirkî ye ku ji sedî 75ê nifûsê ku di nav wan de gelek kesên ne-tirk jî hene wek zimanê dayikê bi tirkî diaxivin. Piştî vê yekê duyemîn zimanê herî zêde li welêt tê axaftin, kurdiya bakur e, ku ji aliyê derdora %15ê nifûsê ve tê axaftin, lê hejmara kurdan derdora %24ê nifûsê ye. Ji destpêka şerê Sûriyê ve civakeke mezin a bi erebîaxiv jî di encama penaberên Tirkiyê de ava bûye, ku bi rêjeya %4-5ê zimanên neteweyî pêk tê. Her wiha derdora 70 zimanên din jî hene ku bi kêmanî bi dehan kes li welêt diaxivin, di nav de çerkezî, gurcî, albanî, bosnî, serbî, ermenî û gelekên din.
Perwerde
Wezareta Perwerdehiya Neteweyî berpirsiyariya perwerdeya pêşdibistanê ye. Ev mecbûrî ye û diwanzdeh salan dom dike: her yek çar sal ji bo dibistana seretayî, dibistana navîn û lîseyê. Hemî 12 sal perwerdehiya mecburî di dibistanên dewletê de bêpere ye. Tê gotin ku perwerdehiya bingehîn li Tirkiyeyê li paş welatên din ên OECD-ê ye û di navbera kesên xwedî performansa bilind û kêm de ferqên girîng hene. Gihîştina dibistanek bi kalîte bi giranî bi performansa azmûnên têketina dibistana navîn ve girêdayî ye, heya wê astê ku hin xwendekar dema ku deh salî dibin dest bi dersên hîndekariya taybet dikin.
Di sala 2023an de li Tirkiyeyê 207 zanîngeh hebûn.
Tirkiye di van salên dawî de bûye navendeke xwendekarên biyanî. Di sala 2016an de hejmara xwendekarên biyanî li Tirkiyeyê 795.962 bû. Hikûmetê planek ragihand ku bi pêşkêşkirina bûrsên balkêş, dora 500,000 xwendekarên biyanî li zanîngehên xwe bikişîne. Bûrsên Tirkiyê bernameyek navneteweyî ye ku ji hêla Hikûmeta Tirkiyê ve tê fînanse kirin. Di sala 2021 de, Bûrsên Tirkiyê li 178 welatan 165,000 serlêdan ji xwendekarên paşerojê wergirtin.
Parastina saxlemiyê
Wezareta Tenduristiyê ji sala 2003an vir ve pergala lênihêrîna giştî ya gerdûnî dimeşîne. Bi navê Bîmeya Tenduristiyê ya Gerdûnî (Genel Sağlık Sigortası) tê zanîn, ew bi lêzêdekirina bacê li ser kardêran tê fînanse kirin, ku niha %5 e. Fînansekirina sektora giştî bi qasî ji sedî 75,2 ji lêçûnên tenduristiyê digire. Tevî lênihêrîna tenduristî ya gerdûnî, lêçûnên giştî yên tenduristiyê wekî parê GDPê di sala 2018an de di nav welatên OECD de ji % 6,3 ê GDPyê herî hindik bû, li gorî navîna OECD 9,3% Xercên lênihêrîna tenduristiyê kêmtir dibe sedema kêmbûna temenê navîn li Tirkiyê ku 32,4 sal e, li gorî Îtalya ku 47,3 e. Pîrbûna nifûsê sedema sereke ya lêçûnên lênihêrîna tenduristî yên li cîhana pêşkeftî ye.
Li welêt gelek nexweşxaneyên taybet hene. Di van salên dawî de Tirkiye ji tûrîzma bijîskiyan sûd werdigire ku di sala 2019an de zêdetirî 1 milyar dolar dahat bi dest xistiye. Ji sedî 60ê dahatê ji emeliyata plastîk hatiye bidestxistin û di sala 2019an de li welêt di çarçoveya tûrîzma tenduristiyê de bi giştî 662 hezar û 87 nexweşan xizmet kirine.
Erdnîgarî
Li herêmên curbecur ên Tirkiyeyê avhewayên cuda hene, li peravan pergala hewayê bi ya ku li hundir serdest e berovajî dike. Li peravên ege û Deryaya Navîn zivistanên hênik, baranbar û havînên germ û bi nermî hişk in. Barîna salane li wan deveran ji 580 heta 1,300 mîlîmetre (22,8 heta 51,2 in) diguhere, li gorî cîhê.
Ji xeynî beşeke kêm ji axa xwe ya li ser sînorê Sûriyê ku berdewamiya Platforma erebî ye, Tirkiye ji hêla jeolojîk ve beşek ji kembera Alpide ya mezin e ku ji Okyanûsa Atlantîk heya Ciyayên Hîmalaya dirêj dibe.
Ev kember di Serdema Paleogene de pêk hat, ji ber ku lewheyên parzemînê yên Erebî, Afrîka û Hindistanê dest pê kir ku bi plakaya Avrasyayê re li hev ketin. Ev pêvajo îro jî li ser kar e ji ber ku Deşta Afrîkayê bi Deşta Ewrasyayê re digihêje hev û Deşta Anatolyayayê jî ber bi rojava û başûrrojavayê ve bi qisûrên lêdanê direve. Ev herema Xelqê ya Bakurê Anatolyayê ku sînorên pîta yên îroyîn ên Ewrasyayê li nêzî peravên Deryaya Reş pêk tîne û Herêma Xalê ya Rojhilatê Anatolyayê ku li başûrrojhilat beşek ji sînorê Plaka Erebistana Bakur pêk tîne. Di encamê de Tirkiye dikeve yek ji herêmên herî aktîv ên erdhejê.
Trakyaya rojhilat, beşa Ewropayê ya Tirkiyeyê, li rojhilatê herî rojhilatê Balkan e. Ew sînorê di navbera Tirkiye û cîranên wê Yewnanistan û Bulgaristanê de pêk tîne. Parçeya Asyayê ya welêt bi piranî ji nîvgirava Anatolyayê pêk tê, ku ji deştek navendî ya bilind û deştên peravê yên teng, di navbera rêzeçiyayên çiyayên Köroğlu û pontî li bakur û Toros li başûr pêk tê.
Li Herêma Golan (bi tirkî : Göller Yöresi ) golên herî mezin ên Tirkiyeyê wek Gola Beyşehir, Gola Egirdir, Gola Burdur, Gola Akşehir, Gola Eber û Gola Işikli. Gola Tûz, Gola Nemrûdê, Gola Çildırê, Gola Îznikê, Gola Uluabat, Gola Manyas, Gola Sapanca, Gola Salda, Gola Meke û Gola Uzunggolê di nav golên din ên Tirkiyeyê de ne.
Piraniya Tirkiyeyê ji ber erdhejan metirsîdar e.
Cureyên jîyannasî
Helwesta Tirkiyê ya li xaçerêya rêyên bejayî, deryayî û hewayî yên di navbera her sê parzemînên Cîhana Kevin de û cihêrengiya jîngehên li seranserê herêmên wê yên erdnîgarî, cihêrengiya cureyên cûrbecûr û ekosîstemek jîndar çêkiriye. Anatolya welatê gelek riwekên ku ji destpêka çandiniyê û vir ve ji bo xwarinê têne çandin e û bav û kalên kovî yên gelek kulîlk û nebatên ku niha ji bo mirovatiyê keresteyên bingehîn peyda dikin, hêj li Tirkiyê şîn dibin. Pirrengiya faunaya Tirkiyeyê ji ya flora wê jî zêdetir e. Li tevahiya Ewropayê jimara heywanan derdora 60.000 e, li Tirkiyeyê jî zêdetirî 80.000 cureyên heywanan hene (ji 100.000î zêdetir cureyên binecure hene).
Li Tirkiyeyê 40 parkên neteweyî, 189 parkên xwezayê, 31 herêmên parastina cewherî, 80 herêmên parastina jîngeha kovî û 109 abîdeyên xwezayê yên wekî Parka Neteweyî ya Dîrokî ya Nîvgirava Gallipoli, Parka Neteweyî ya Çiyayê Nemrûdê, Parka Neteweyî ya Troya Antîk, Parka Xwezayê ya Ölüdeniz û Parka Xwezayê ya Polonezköy hene. Di sedsala 21. de ji ber guherîna avhewayê ya li Tirkiyeyê çolbûna çolbûnê jî di nav de ye.
Leopardê Anatolyayê hê jî li herêmên Bakurê Kurdistanê bi hejmareke pir kêm tê dîtin. Linxên Ewrasyayê, pisîka kovî ya Ewropayê û Caracal cureyên din ên mêş in ku niha li daristanên Tirkiyeyê têne dîtin. Pilinga Xezerê ku niha tune bûye, heta nîvê dawiya sedsala 20an li herêmên herî rojhilatê Anatolyayê jiyan dikir.
Avhewa
Deverên peravê yên Tirkiyê yên ku sînorên deryaya egeyî û deryaya navîn hene, avûhewaya xweya Behra Navîn a nerm, havînên germ û hişk û zivistanên nerm û hênik û şil hene. Herêmên peravê yên li ser sînorê deryaya reş xwedî avûhewaya okyanûsê ya nerm û havînên germ û şil û zivistanên hênik û sar û şil in. Beravên Tirkiyê yên Behra Reş herî zêde baran dibare û yekane herêma Tirkiyê ye ku di tevahiya salê de barîna zêde dibare. Beşa rojhilatê peravên deryaya reş salane 2200 mîlîmetre (87 în) dibare ku di welêt de barîna herî zêde ye. Deverên peravê yên li ser sînorê deryaya marmara, ku deryaya egeyî û deryaya reş bi hev ve girêdide, xwedan avhewayek veguhêz e di navbera avhewa nerm a deryaya navîn û avhewa nerm a okyanûsê de bi germ û germ, havînên bi nermî hişk û zivistanên sar û sar û şil. Berf hema hema her zivistan li deverên peravên deryaya marmara û Deryaya Reş dibare, lê bi gelemperî ji çend rojan zêdetir dihele. Lê belê berf li peravên deryaya egeyî kêm e û li peravên Deryaya Navîn jî pir kêm e. Zivistana li deşta Anatolyayê bi taybetî dijwar e. Germahiya li bakurê rojhilatê Anatolyayê di navbera -30 û -40 °C (-22-40 °F) de çêdibe û dibe ku salê herî kêm 120 rojên salê û di tevahiya salê de jî li ser lûtkeyan berf bibare. çiyayên herî bilind. Li Anatoliya navîn germahî dikare dakeve binê -20 °C (-4 °F) û çiya hê sartir in.
Çand
Tirkiye xwedî çandeke pir cihê ye ku ji hêmanên curbecur ên çandên tirkî, Anatolî, Bîzansî û Osmanî (ya dawîn ji gelek aliyan ve berdewamiya çandên Yewnan-Romen û Îslamî bû) bi çand û kevneşopiyên rojavayî re, pêvajoyek e, demê ku rojavabûna Împeratoriya Osmanî dest pê kir û îro jî berdewam dike. Ev tevlihevî di eslê xwe de ji encama rûbirûbûna tirkan û çanda wan bi gelên ku di dema koçberiya xwe ya ji Asyaya Navendî ber bi Rojava de rastî wan hatine dest pê kiriye. Çanda tirkî ya hemdem a di serdema komarê de berhema hewldanên afirandina civakeke rojavayî ya "nûjên" e û li gel parastina nirxên kevneşopî, olî û dîrokî e.
Hûnerên dîtbarî
Mînyatûra Osmanî bi kevneşopiya Mînyatûra farisî ve girêdayî ye û bi heman awayî ji şêwaz û teknîkên nîgarkêşana çînî jî bandor bûye. Peyva tasvir an jî nakış ji bo danasîna hunera wênesaziya mînyaturê ya di tirkiya osmanî de hatiye bikaranîn. Ji stûdyoyên ku hunermend tê de dixebitîn re digotin nakkaşhane. Minyatûr bi gelemperî nehatine îmzekirin, dibe ku ji ber redkirina ferdperestiyê, lê ji ber ku kar bi tevahî ji hêla yek kesî ve nehatine afirandin; wênesazê serî kompozîsyona sehneyê dîzayn kir, û şagirtên wî xêzên (ku jê re tahrîr dihatin gotin) bi mîhenga reş an rengîn xêz kirin û dûv re mînyatur xêz kirin bêyî ku xeyalek kûr çêbike. Serê resam û pir caran jî nivîskarê metnê di hin destnivîsan de bi rastî nav û teswîr bûne. Têgihîştina perspektîvê ji ya kevneşopiya nîgarkêşiya Ronesansê ya Ewropî ya nêzîk cûda bû, û dîmenê ku tê xêzkirin bi gelemperî dem û mekanên cihêreng di yek wêneyê de vedihewîne. Wan ji nêz ve çarçoweya pirtûka ku tê de cih girtibûn şopand, ji karên hunerî yên serbixwe bêtir nîgarkêşan. Nakkaş Osman û Matrakçı Nasuh (1480–1564) ji hunermendên herî navdar ên vê serdemê ne.
Wênesaziya tirkî, di wateya rojavayî de, ji nîveka sedsala 19an de bi awayekî zindî pêş ket. Yekem dersên resimê li Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê (wê demê Dibistana Endezyariya Leşkerî ya Imperial) di sala 1793an de, bi piranî ji bo armancên teknîkî, hatine plansaz kirin. Di dawiya sedsala 19an de, bi taybetî bi Osman Hemdi Bey (1842-1910) re, mirovî bi maneya rojavayî di wênesaziya tirkî de ava dibe. Di nav meylên hemdem de paşê jî bi Halil Paşa (dora 1857-1939) derketê holê. Wênesazên din a girîng ên tirk di sedsala 19an de Ferik Ibrahim Paşa (1815-1891), Osman Nuri Paşa (z. 1839-1906), Şeker Ahmet Paşa (1841-1907), û Hoca Ali Riza Paşa (1864-1939) bûn.
Hunermendên ciwan ên tirk ên di sala 1926an de şandina Ewropayê, bi îlhama meylên nûjen ên wekî Fovîzm, Kubîzm û Ekspresyonîzmê ku hê jî li Ewropayê gelek bi bandor in, vegeriyan. Paşê "Koma D" ya hunermendan a bi pêşengiya Abidin Dino, Cemal Tollu, Fikret Mualla, Fahrunnisa Zeid, Bedri Eyüboğlu, Adnan Çoker û Burhan Doğançay hin meylên ku li Rojava ji sê deh salan zêdetir dom kiribûn destnîşan kirin. Tevgerên din ên girîng di wênesaziya tirkî de "Yeniler Grubu" (Koma Nûbiharê) ya dawiya salên 1930î bû; "On'lar Grubu" (Koma wan) ya salên 1940î; "Yeni Dal Grubu" (Koma Şaxa Nû) ya salên 1950î; û "Siyah Kalem Grubu" (Koma Pênûsa Reş) ya salên 1960î. Peykersazên tirk ên di sedsala 20an de di qada navneteweyî de navdar in Ali Hadi Bara, Zühtü Muridoğlu, Ilhan Koman, Kuzgun Acar û Ali Teomar Germaner in.
Mînakên pêşîn ên mermerkirina kaxizên tirkî, ku bi tirkî jê re ebru tê gotin, tê gotin ku nusxeya Hâlnâme ya helbestvan Arifî ye. Mamosteyekî destpêkê bi paşnavê Şebek piştî mirina xwe di nivîsa herî kevn a osmanî ya li ser hunera ku bi navê Tertib-i Risâle-i Ebrî tê zanîn, ku li ser bingeha delîlên hundurîn ji sala 1615an şûnde hatîye destnîşan kirin. Mamosteyekî din ê navdar ji sedsala 18an bi navê Hatip Mehmed Efendi (mir 1773) bi motîfên pêşkeftî û belkî sêwiranên kulîlkên pêşîn ve hatî pejirandin, her çend delîlên ji Hindistanê xuya dikin ku hin ji van raporan berevajî dikin. Tevî vê yekê, motîvên mermerî îro li Tirkiyeyê bi gelemperî wekî sêwirana hatip têne binav kirin.
Wêje û şano
Wêjeya tirkî ji bandorên çandî têkel e. Têkiliya di navbera Împeratoriya Osmanî û cîhana Îslamê de li gel Ewropayê di muzîk û hunera wêjeyî ya îroyîn de ya Tirkî, kevneşopiyên tirkî, Îslamî û Ewropî pêk anî. Wêjeya tirkî di piraniya serdema Osmaniyan de bi giranî di bin bandora wêjeya farisî û erebî de maye. Reformên Tenzîmatê yên sedsala 19an cureyên rojavayî yên ku berê nedihatin zanîn, di serî de roman û kurteçîrok destnîşan kirin. Gelek nivîskarên serdema Tenzîmatê bi hevdemî di çend cure cureyan de nivîsandine: wek nimûne, helbestvan Namık Kemal romana girîng a 1876an Întibah (Hişyarbûn) nivîsiye, lê rojnamevan Şinasî di sala 1860an de yekem şanoya tirkî ya nûjen nivîsiye. -Çalakiya komediya "Şair Evlenmesi" (Zewaca Helbestvan). Piraniya kokên wêjeya tirkî ya nûjen di navbera salên 1896 û 1923an de çêbûne.
Di helbesta tirkî ya sedsala 20an de gava yekem a radîkal a nûjeniyê ji aliyê Nâzım Hikmet Ran ve hat avêtin, ku şêwaza helbesta azad destnîşan kir. Di sala 1941ê de bi tevgera Garîp a bi pêşengiya Orhan Veli, Oktay Rıfat û Melih Cevdet, di helbesta tirkî de şoreşeke din pêk hat.
Tevliheviya bandorên çandî yên li Tirkiyeyê, wek nimûne, di şiklê "sembolên nû yên pevçûn û tevhevkirina çandan" de ku di romanên Orhan Pamuk de, ku di sala 2006 de Xelata Nobelê ya Wêjeyê wergirtiye, tê dramatîzekirin.
Di vê serdemê de yekem muzîkên tirkî jî hatin nivîsandin. Bi demê re, jinên tirk dest pê kir ku li ser sehnê derketin, ku di civaka Osmanî ya dawî de pêşveçûnek girîng bû. Heta wê demê, rolên jinan tenê ji aliyê şanogerên ku endamên hindikahiyên etnîkî yên Tirkiyeyê bûn, dilîstin. Îro li welêt gelek şanoyên taybet hene, yên ku ji aliyê dewletê ve tên destekkirin, wek Şanoyên dewleta tirk.
Muzîk û dans
Bi asîmîlekirina koçberên ji herêmên curbecur re cihêrengiya cureyên mûzîkê û amûrên muzîkê jî berfireh bû. Tirkiyê her weha muzîka folklorî ya belgekirî dîtiye û muzîka gelêrî tomar kiriye ku bi şêwazên etnîkî yên civakên kurd, yewnan, ermenî, alban, polon, cihû û yên din hatine çêkirin.
.vn
.vn navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welatê Viyetnamê ye. (ccTLD)
Tirkiye
Avakarî
Sînanê Avahîsaz (z. 1489-1588) mîmarê herî girîng ê serdema klasîk a mîmariya Osmanî bû. Ew mîmarê sereke yê herî kêm 374 avahiyan bû ku di sedsala 16an de li parêzgehên cuda yên împeratoriya Osmanî hatibûn çêkirin. Sedefkar Mehmed Ağa, mîmarê Mizgefta şîn a Stembolê, şagirtê Sînanê Avahîsaz bû, paşê di dema nebûna wî de bû alîkarê wî yê yekem ku berpirsê ofîsa mîmarê sereke bû. Berhemên Sînanê Avahîsaz bandorek girîng li ser Sedefkar Mehmed Ağa kir.
Seferbehî
Seferbehî gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 339 kes (101 malbat) bûn.
Bîrbila
Bîrbila, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Tirkiye
Xwarin
Pêjgeha tirkî hêmanên pêjgehên yewnanî, Balkan, ermenî, gurcî, kurdî, erebî û farisî dihewîne. Ew dikare wekî tevlihevbûn û paqijkirina xwarinên Deryaya Navîn, Rojhilata Navîn, Asyaya Navîn, Balkan û Ewropaya Rojhilat were binav kirin. Helwesta welat di navbera Ewropa, Asya û Deryaya Navîn de alîkariya tirkan kir ku bi tevahî rêyên bazirganiyê yên sereke bi dest bixin û erdhejek îdeal û avhewa hişt ku nebat û heywan geş bibin. Pêjgeha tirkî di nîveka salên 1400an de, ku di dîroka 623-salî ya împeratoriya Osmanî de destpêka serdema klasîk bû, baş hate damezrandin. Saladên mastî; Meze; masî û xwarinên deryayê; cureyên goştê biraştî, şorkirî an bi buhar; sebze an jî sebzeyên dagirtî û pêçandî yên bi rûnê zeytûnê hatine pijandin; û vexwarinên wek Şerbet, Dew û Rakî bûne keresteyên tirkî. Împerator, ku di dawiyê de ji Awistirya û Ûkrayna li bakur heta Yemen û Sûdan li başûr, Cezayir û Mexrib li rojava heta Deryaya Qezwînê û Kendava Farsê li rojhilat, rêyên xwe yên bejahî û avê bikar anîn da ku malzemeyên biyanî ji hemûyan li ser cîhanê derxîne. Di dawiya sedsala 16an de, dadgeha Osmanî zêdetirî 1,400 aşpêjên zindî dihewand û qanûnên ku tazekirina xwarinê bi rê ve dibin derxistin. Ji hilweşîna împeratoriyê di Şerê Cîhanî yê Yekem (1914-1918) û damezrandina Komara Tirkiyê di 1923 de, xwarinên biyanî yên wekî sosa hollandaise ya fransî û xwarina bilez a rojavayî rê li ber xwarina nûjen a tirkan girtin.
Spor
Di nav hemû sporên li Tirkiyeyê de ya herî mevşûr futbol e. Tîmên sereke yên Tirkiyeyê Fenerbahçe SK, Galatasaray û Beşiktaş in. Di sala 2000 de Galatasarayê Kasa UEFAyê ewropa û Kasa Super a UEFAyê qezenc kir. Du sal şûnda, Tîma Neteweyî ya Tirkiyeyê di Fînala Kasa Cîhanê ya FIFAyê ya 2002an da li Japon û Koreya Başûr bû sêyem, di sala 2008an da jî tîma neteweyî di pêşbirka UEFA Euro 2008an da di nîvfînalê derket. Stadyûma Olîmpiyadê Atatürk a Stembolê mazûvaniya Fînala Lîga Şampiyonan a UEFAyê ya sala 2005an kir, li Stadyûma Şükrü Saraçoğlu ya Stembolê jî Fînala Kupaya UEFAyê ya sala 2009an bû mêvan.
Sporên din ên navdar basketbol û Voleybol in. Li Tirkiye fînalên EuroBasket 2001 û Kasa Cîhanê ya FIBA ​​ya 2010an bûn û tîma neteweyî ya mêran di her du pêşbirkan de bû duyem. Tîma neteweyî di Kasa Cîhanê ya FIBA ​​ya 2006an û Kasa Cîhanê ya FIBAyê ya 2014an de jî derket çaryek fînala. Di asta klûbê de, Anadolu Efes (wê demê wek Efes Pilsen dihat nasîn) di sala 1996an de Kasa FIBA ​​Korać qezenç kir, di sala 1993an de di Kasa Saporta ya FIBAyê de bû duyem û di sala 2000 û 2001an de wekî tîma tirkî a yekem di dîrokê de derket Fînala Fourê ya EuroLeague.
Werzişvanên tirk herî dawî di asta Ewropayê de serkeftin bi dest xistin; Di Şampiyoniya Ewropayê ya 2010an de di 10000 metreya jinan de Elvan Abeylegesse madalyaya zêr û di 5000 metreya jinan de zîv, Alemitu Bekele di 5000 metreya jinan de madalyaya zêr û Nevin Yanit jî di şampiyoniya Ewropayê ya 100 metre Hurdl de madalyaya zêr bi dest xistin. Di Şampiyoniya Atletîzma Navxweyî ya Ewropayê ya sala 2011an da Kemal Koyuncu di 1500 metreya mêran da maça zîv û di 3000 metreya mêran da jî Halil Akkaş maça tûnc qezenc kir.
Spora neteweyî ya tirkî û kevneşopî ji serdema osmanîyan vir ve gêmşa rûnê ("Yağlı güreş") e. Edirne ji sala 1361ê vir ve mazûvaniya gêmşa rûnê a Kırkpınar dike. Sporêkî din a sereke ya ku tirkan di qada navneteweyî da serketî bûn, spora Wrestling ye.
Medya
Bi sedan kanalên televizyonê, bi hezaran radyoyên herêmî û neteweyî, bi dehan rojname, sînemaya neteweyî ya berhemdar û bikêrhatî û mezinbûna bilez a bikaranîna Înternetê ya fireh, pîşesaziyek medyayê ya zindî li Tirkiyê pêk tîne. Pirraniya temaşevanên televîzyonê di nav weşanên giştî TRZ û kanalên şebekeyê yên wekî Kanal D, Show TV, ATV û Star TV de tên parvekirin. Ji ber ku sêlên satelîtê û pergalên kabloyê bi berfirehî berdest in, medyaya weşanê xwedan ketina pir zêde ye. Lijneya Bilind a Radyo û Televîzyonê (RTÜK) saziya hikûmetê ye ku çavdêriya çapemeniya weşanê dike. Ji aliyê tîrajê ve rojnameyên herî navdar Posta, Hürriyet, Sözçü, Sabah û Habertürk in.
TRT 2 kanala giştî ya çand û hunerê ye û TRT Belgesel jî ji bo belgefîlman e. Di sedsala 21an de hin reform ji bo baştirkirina mafên çandî yên hindikayiyên etnîkî li Tirkiyê hatin kirin, wek avakirina TRT Kurdî, TRT Erebî û TRT Avaz ji aliyê TRT ve.
Medyaya Tirkî di bin rexneyên tund de ye, bi taybetî ku nûçeyên li ser karûbarên siyasî, bi piranî li ser mijara Kurdî, gelek caran sexte ne. Gelek nivîskar medyaya Tirkî wekî navgînek propagandaya gel bi nav dikin, her wiha di gelek xalan de medyaya Tirk îdeolojiya xwebawer a neteweyî ya Tirk xurt dike, her wiha ji gelek Kurdan re wêneyek xelet ji nakokiya heyî ya PKK'ê re tê dayîn, ku dibe sedema gelek Kurd dev ji cudaxwaziyê berdidin an jî rewşa herî xirab jî nasnameya xwe ya Kurdewarî didin. Her wiha di bin rexneyan de peyva Kurdistanê di cîhana medyaya Tirkiyê de tê sansûrkirin, li şûna wan peyva "Rojhilata Anatolyayê" an "Bakurê Iraqê" tê girtin.
Mücahit Bilici li ser axaftina Erdogan a derbarê kurdan de wiha dinivîse;
Cournanel
Cournanel, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Reinhardshagen
Reinhardshagen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kassel li Hessen, Almanyayê ye.
Herxor
Herxor, anku Ḧerxor (carina wekî Xêrxor jî tê nivîsandin; bi tirkî: Doğan) gundekî ku bi navçeya Xesxêra Sêrtê ve girêdayî ye.
Not
Not ya 90 li hejmarên romî XC ye. Not hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.
Temz
Temz navê dahla gundê Girik li ser Meşkina bi ser Dêrika Çiyayê Mazî ye. Kes nizane ku çima navê wan dehl û wan baxçeyan temz e. Her wiha navê çiyayê wê jî Pozî Bîra an jî Pozê Bîran di dîrokê de wekî Horban hatiye nasîn.
Li gor ermeniyan Horban ji gotina Qurban tê. Li gor hin dîroknasan Horban ji gotina Ûrban tê, ûr bajar e û ban jî bilindahî ye û ûrban tê wateya bajarê bilind.
Lê di pirtûkên dîrokê de ji bo vî gundê ku ev çiya û ev keleh li ser heye, tiştek nayê gotin. Her çiqas em dizanin li Herêma Mêrdînê bajarekî dîrokê yê winda heye jî, dîroknas dibêjin ku ew bajar li başûra rojhilatê Mêrdînê ye. Lê Horbanê ku li kêleka Temzê û Girik e, bi ser Meşkîna Lêf ve ye û li Rojavaya Mêrdînê ye.
Ûm Muhemmed
Ûm Muhemmed (Umm Muhammad), di sedsala 14'an de jiyaye. Ew hedîsvana jin bû. Keça Yûsifê Hekarî bû bi eslê xwe kurd bûn.
Çend alimên mezin yên weke Ebû Ebdullah Muhemmed bin Omer û Ebdulletîf ji Ûm Mihemedê hedîs guhdar kirin û hildane.
Koroso
Koroso, mezrikeke Kerikê ya bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Vlieland
Vlieland, şaredariyeke li herêma Frieslanda Holendayê ye.
Maden
Du cihên bi vî navî hene:
Saint-Gély-du-Fesc
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Xwarin
Xwarin kirdareke fîzyolojî di leşa mirovan û caneweran.
Bê xwarin zîndaweran najîn, mezin nabin û kar nakin. Xwarin di leşa mirov bi riya sîstema givêrdarê (hezmê) çêdibe. Xwarin bi çend operesiyonan re derbas dibe ta ku bighe ûr û daqurtandin (digestion yan hezm) di çêbe. Pey re bi riya sîstema avêtinê mayînên xwarin derîne derva yê bedena mirov. Xwarin bi riya diranan tê hûr, qut û cûtkirin. Mirov xwarin dixwe dema ku birçî dibe.
Elîkor
Elîkor, gundekî bi ser navçeya Avkevir a girêdayî Agiriyê ve ye.
Sefer Qulîxankendî
Sefer Qulîxankendî gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 94 kes (32 malbat) bûn.
Girik
Girik mezrayeke gundê Meşkina ye û bi ser Dêrika Çiyayê Mazî ve girêdayî ye. Dîroka Girik geleki kevn e, li gori çavkaniyên herêmî bîst û du caran hatiye avakirin û xera bûye. Cara dawî ji hêla Mele Mihemed ve berî niha bi 110 salan hatiye avakirin û lawê wî Hecî Ubêdulah dû re Qesrek lê ava kiriye û gelek rez û darên fêki çandiye. Dehla wê bi navê Temzê hatiye naskirin. Ji ber ku Qesir û xaniyên din ên li ser girekî bilind hatine lêkirin navê wê bûye ´´Girik``.
Çarhawirdora Girik çiyayên bilind in. Bakurê Girik çiyayê Herêzmê ye, li rojavayê wê Pozê Bîran ku bilindahiya wî ji behrê 1114 metro ye. Li Pozê Bîran nêzî 11 biran hene. (Navê çiyayê Pozê Bîran ji wan bîran tê.) Lê sê bîr tenê hatine dîtin, yek ji wan bîran sal duwanzde meh tijî av e, havînî ava wê pir cemidî ye. Pozê Bîran di dîrokê de dereke gelekî asê bûye. Ku mirov lê dinihêre ji kevirên gelekî mezin û şehkirî xuya ye ku keleh an jî bircên dîrokî hene û xera bûne. Li rohilatê Girik mirov dikare gundê Meşkîna bi nêrina çûkê bibîne. Ji başûrê Girik ve Beriya Mêrdîn heta gundên Kurdistana Başûrê Rojava Binya Xetê tê xuyakirin.
Li Girik sê kanî hene ku ava wan ji Pozê Bîran ve tê û birk li ber wan hene ku mirov dehl û dar û çandiniyên xwe li ber wan av didin. Navê wan Birka jêrin, Birka jorin û kaniya malê ye.
Girik di sala 1992 de ji hêla hêzên dewletê û cerdevanên Meşkîna ve hate xerakirin û rezên wê hemû hatin şewitandin, digel mal, qesir û daristanan. Lê belê dehla bi navê Temz hîn jî heye. Heta sala 2003 jî çûna Girik qedexe bû.
Di sala 2004 an de Mele Nametê Hecî Ubedullah û Mele Sîracê Hecî Mehmedcanê Hecî Ubêdullah çadirên xwe li Temzê danîn û ji nû ve dest bi (23'mîn) avakirina Girik kirin. Rezê Kozik û Rezê kaniyê çandin, darên xwe çandin, benên xwe lêkirin û jiyana xwe bi tengahiyek gelekî zor berdewam ava kirin.
Dêrîşk, Gever
Dêrîşk, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Komelgeha Baziyan 1
Baziyan 1 (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: Bazian 1), komelgeheke Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1989an de hatiye avakirin.
Di sala 1989an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 504 kesan.
Bodman-Ludwigshafen
Bodman-Ludwigshafen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Konstanz li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Mîrgûh Sofla
Mîrgûh Sofla, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Neuville-sur-Ailette
Neuville-sur-Ailette, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Rogen (gol)
Rogen (gol), goleke ku beşekî biçûk di nav sinorê parêzgeha Hedmarka Norwêcê de ye. Gol, bi piranî li nav sinorê şaredariya Härjedalen a bi ser parêzgeha Jämtland a Swêdê cih digire û beşek piçûk di nav sinorê şaredariyên Røros a Norwêcê de ye.
Bêbanî Biçûk
Bêbanî Biçûk, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Çîpxînîs
Çîpxînîs, gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Kantona Efrînê
Rêveberiya kantona Efrînê ya rojava ya xweser, di 29ê kanûna paşîn de rêveberîya xweser a herêma Efîrnê ragihand. Rêveberî, di civîna Meclîsa Zagonsaz a Rêveberiya Xweseriya Demokratîk a Kantona Efrînê de, rêveberiya kantonê, hate denezendin. Hikûmeta rêveberiya Efrînê weke ya Cizîr û Kobaniyê, ji 22 wezir û wezeretan pêk tê. Serokwezirê hikimetê û rêveberiya demkî Hêvî Îbrahîm Mistefa ye. Du jî alîkarên wê ne.
Wenbirk
Wenbirk, mezrikeke Kerikê ya bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
.wf
.wf navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Giravên Wallîs û Fûrtûna ye. (ccTLD)
Mele
Mele yan jî mela, alimên diyanetê ne ku bi taybetî li Îran, Kurdistan û Asyaya Navîn di medreseyan de bi hêvotina îslamê mijûl in. Mele bi pirranî di salê piçuk de di medreseyên Kurdistanê dest bi xwendina Quranê dikin dû re hînî hedîs, şerîet, îcma, tefsîr û kelamê dibin.
Sinopspor
Sinopspor klûbeke sporê ya Tirkiyeyê ye ku di sala 1970an de hatiye damezrandin. Rengên klûbê mor û spî ne. Klûb maçên xwe bi gelemperî li Stadyûma Zanîngeha Sînopê dileyize.
Dîrok
Klûb di sala 1970'î de ji aliyê dermansaz Ozcan Tekinalp û hevalên wî ve hatiye avakirin û ketiye meriyetê, di sezona 1984-85'an de bi awayekî profesyonel ketiye Lîga 3'yemîn a Tirkiyeyê û di Lîga 3'yemîn a Futbolê ya Tirkiyeyê de ku 5 demsalan lîga asta 3'yemîn bû. di navbera 1984-89 de. Di sezona 1988-89an de koma xwe di rêza dawî de qedand û ji Lîga Amatoran daket.
Di sala 2001’an de piştî têkoşîna 12 salan a Amatorê derbasî Lîga 3’yemîn bû. Sinopsporê ku di navbera salên 2001-05an da 4 demsalan di Lîga 3emîn da pêşbirk kir, Sînopsporê di sezona 2004-05an da di rêza 15emîn da koma xwe temam kir û daket Lîga 1emîn a Amatoran a Sînopê.
Antîoxos I Theos
Antîoxos I Theos (nav bi tunî ; di 69 de heta 40 b.z. key bû), yek ji keyên keyaniya helenîstîk Komagênêyê li Kurdistanê, li başûrê rojhelat Tirkiyeyê demizrandî bû.
Antîoxos lawê Mithridatês I û dotmîra seleukî Laodikê bû. Va zewiciya navbera Laodikê û Mithridatês de ji aliya Mithridatês ji bo aşitiya navbera Komagênê û împeratoriya Seleukî de dewam kirin bike, hatî bû kirin.
Antîoxos bawera formeke helenîstîk ya olê Zerdeşt dikir. Keyên Komagênêyê bawerî hem bi xwedawendên yewnan him jî bi yên persan dianîn. Bawera wan panteon(têkel)a xwedawendên faris û yewnan bû.
Antîoxos perestgehek li ser çiyayê Nemrûd çêkirî bû. Li ser wir peykerê êzîdokên pers û yewnan hebûn. Ew demeke dirêj bîr bûbû, lê di 1883an de ji aliyê arkeologekî alman ê bi navê Karl Sester hat dîtin.
Malmîsanij (kirmanckî)
1982 de welat ra vejiya. Unîversîteya Sorbonne (Parîs) û Unîversîteya Uppsala (Swêd) de qismê ziwananê îranî wend. Unîversîteya Linköpingî de qismê perwerde (egitim) de wend. Swêd de Unîversîteya Göteborgî de masterê xo temam kerd.
Malmîsanij hîna zaf bi lehçeya kirmanckî (zazakî) û tirkî nuseno. Ehmedê Xasî û Usman Efendiyê Babijî ra pey heta 1970 welat de kirmanckî (zazakî) nênusîyabî (nêamebî nuştene). Malmîsanij keso tewr verên (yewin) o ke serranê 1970 de welat de kirmanckî nuşto. Ey û tayê hevalanê xo 1979-1980 de Tirkiya de kovara (dergîya) Tîrêje vete. Nêmeyê na kovare kirmanckî (zazakî) nêmeyê aye zî kurmanckî (kirdaskî) bî. Ferhengê verênê kirmanckî Malmîsanijî hedre kerd û 1987 de neşr kerd. Ey fariskî û tirkî ra tayê hîkayeyî zî tercumeyê kirmanckî kerdî. Reya verêne ey Mewlidê Ehmedê Xasî û Usman Efendiyê Babijî herfanê erebkî ra çarnayê (tadayê) herfanê latînkî ser û nê her di şaîrê kirmancan bi ma dayê naskerdene.
Heta ewro nizdî pancas rojname (gazete) û kovaran de, bi seyan nuşteyê Malmîsanijî vejîyay û ey nê kovaran de redaktorîye kerde: Tîrêj (Îzmîr), Hêvî (Parîs), Armanc (Stockholm), Çarçira (Stockholm), Wan (Stockholm), Çira (Stockholm).
O serekê Komeleya Nuştoxanê Kurdan (Kürt Yazarları Derneği) û serredaktorê kovara Vateyî yo.
Heta ewro nê hîrês (des û hîrê) kitabê Malmîsanijî vejîyay: Kitabanê corênan ra yê 2., 3., 5. û 11. bi kirmanckî (zazakî) yê, ê bînî bi kurmanckî (kirdaskî), tirkî û swêdkî (isveççe) yê.
Nînan ra teber Malmîsanijî no kitab redakte kerdo: Koyo Berz, Na Xumxuma, Jîna Nû, Uppsala, 1988 No kitab transkrîbe kerdo û ziwanê ey sade kerdo: Celâdet Âli Bedirhan, Günlük Notlar (1922-1925), Dilini sadeleştirerek yayına hazırlayan: Malmîsanij, Stockholm, 1995, 76 rîpel
Tayê nuşte û şîîrê Malmîsanijî tercumeyê fransî, swêdkî û erebkî bîy. Di kitabê Malmîsanijî zî tercumeyê erebkî bîy:
Xiristiyanî
Mesîhtî, kristiyanî, xiristiyanî, xaçperestî, îsewîtî, filehî an filetî dînê bawermendên mesîhî û kristiyanan e û Mesîh (Îsa, Eso) pêxamberê vê ayînê ye. Pirtûka pîroz a mesîhiyan Încîl e. Ji bawermendên dînê mesîhtiyê re mesîhî, kristiyan, xiristiyan tê gotin. Ji bilî vê binavkirinê, bi kurmancî navên îsewî, fileh an file jî tên bikaranîn. Dînê Mesîh (Îsa, Eso) li Filistînê derket û li her derê dinê belav bû. Nêzîke du milyar kes bawermendê vê olê hene. Ango di dinê de ji her şeş kesan du bawermendên vî dînî ne.
Bavê me dûayeke girîng a xiristiyanan e.
Her wiha bi kurmancî jî wejeyeke nivîskî û devkî ya xiristiyaniyê heye: Lawija Mesîh.
Bêja xiristiyaniyetê
Bêja Xiristiyaniyê, ji bêja Mesîhê e yewnenî ku berbemberê wê hrîstos tê. Beremberê bêja Xiristiyaniyê di Di Îbranî de `Maşîah`e. Di kurdî de ji beremberê wê `fileh´ an ji ´file´ ya. Di xiristiyanî de Nebî Nûh jî ji xwediyê hebûn û wateyeka mazina. Nebî Nûh li Cizîra Botan e. Li Kurdistanê navende wê ji Mêrdîne. Dêre ZAHFRAN dêreke ku mesîhiyên pêşî tê gotin ku çêkirine. Ji ber ku xiristiyanî berî îslamê derdikeve, êdî li Kurdistanê ji pêşî yanî berî misilmantiyê gelek xiristiyan hebûn. Manî bixwe, kurdekî ji dore Mêrdînê bû. Li ser koma pêşî ya xiristiyaniyê deme ku avadibe, bavê wî yek ji endamê wê komê ya. Piştre ew ji wê hizrê nasdikê û dixweze bi hizre xwe Zerdeştî re û xiristiyanî re sentezekê çêke. Çêdike ji. Lê piştre ji ber wê hizre xwe te girtin ji aliyê keyê Sasanî ve û weke Nebî Îsa ew ji pêşî tî bixaçkirin û piştre ser, ling û laşê wî yê dî jev tê vaqatandin û ew tê kuştin.
Pîrozkirin
Di xiristiyaniyê de mirov ji pitiktiyê tê waftizkirin. Bi rohniyê li ser navê "bav, xwedê û rihê pîroz" tê waftizkirin. Navê vê yekê ji `pergala teslîsê´. Piştî ku mirov hata wastizkirin, êdî mirov dibe endamek ji endamê xiristiyaniyê. Xiristiyanî bi Qatolokî dest pê dike.Lê di sadsala 15 de, li hemberê key Şarqan deme ku xwepêşandin dest pê dikin, êdî yên ku tevlî wan xwepêşandinan dibin, dibine bingihê bûna Protastantiyê ji. Êdî ji vê deme pêde protastanî ji bi dest pêşketinê dike.
Încîl
Încîl an ji bîbîl, pirtûka pîroz ya xiristiyaniyê ya. Weke Ahît nû ji tî bi nav kirin. Bi rêze navê wan ji her weha tê bi nav kirin. Matta, Markos, Luka û Yuhanna ya. Di sadsala 15. de ji aliyê Keşîşekî ku bi navê Luther ku li Almaniya bû hata qulubandin. Ev yek, weke destpêka deme xwenûkirinê ji tê dîtin. Ev yek, deme ku pêşî ew dike, rastî pir bertekan têt. Lê piştre bi ser dikeve. Xiristiyanî ji bi vê yekê re demeke nû di xwe de dide dest pê kirin. Ew dem, bi xiristiyaniya rojeme re hebûna xwe berdewam dike.
Dîrok
Dîroka Xiristiyaniyê, bi zayîn re dest pê dike. Destpêka zanyîna bûna Nebî Îsa ye. Ji ber vê yekê bi zayînê re divêt ku mirov bêje ku dest pê dike. Xiristiyanî, piştî bûn û çûna Nebî Îsa re 315 salan tekoşîna hebûna xwe ya fermîkirinê dide. Di vê demê de ji ji aliyê gelek xalk û mirovan te tê erêkirin. Lê Xiristiyaniyên pêşî, ji ber vê yekê, ji ber hebûna xwe Mesîhî, rasti pir astang û Eşkencan tên. Lê piştî zayîne Nebî Îsa bi 315 re li Konstantipolos ku iro jê re Steembol tê gotin Ji aliyê key Constantins ve weke ole xwe te denazandin. Costantins, deme ku rojeke di razihê û sibehe dirabê, ji Şêwirbendên xwe re dibêje, ku ´min singe xwe û lêskerên xwe xwe de li ser cilên wan xac dît´. Ev yek dibe destpêka erêkirina xististiyaniyetê e fermî.Piştî ku ew erê dike, êdî hin bi hin ola xiristiyanî bi pêşdikeve. Ji aliyê xalkan ve tê erêkirin. Hingî, Costanstins keyê roma ya rojhilat bû. De ne, roma bûbû dû qat. Weke ´romaya rojhilat´ û ´romaya rojava´ dihata naskirin.
Piştre ku Misilmanatî ji derdikeve, êdî hin bi hin di nav wan de ji şerekî serweriyê destpêdike. Muhemmed pêxember, di saxiya xwe de xwest ku nêzîkatiyaka baş di naqabîne hizre xwe ya olî û xiristiyaniyê de çêke. Deme ku mirov li dîrokê wê deme mirov dimeyîzenê, mirov wê yekê pir baş dibîne.Deme ku misilnaê pêşî derdikevin û putperestên Mekî diçina ser wan, êdî Muhemmed ji aligirên xwe re "herine habasîştanê. li wir keyekî mesîhî heye wê ew alî we bike.ew ji diçin û ew ji alî wan dike û wan diparaze. Ew parastin dibe hîmekî mazin ji pêşketina ola Misilmanetiyê re. Ew mirovên ku li wir xilas dibin, ew piştre ola misilmantiyê bi pêşdixin.
Lê piştî çûna ser dilovaniya xwe ya Muhemmed, piştre yên ku têne dewsa wî weke xalîfe, vê kevneşopiye ku wî dayî dest pê kirin ne meşênin. Piştre şer ji dikeve nava herdû olan de. Êdî jev dûr bûn tê kirin. Seferên xaçan bi xwe re ketina sipaniya ya misilmanan têne. Her weha gelek rewş dibin û çêdibin.
Kurd û dînê xiristiyaniyê
Bixwînî: Kurdên Xiristiyan. Divêt ku mirov bêje ku kevneşopiyeke xiristiyaniyê li Kurdistanê heye. Li Kurdistanê, navende wê Mêrdîne. Gelek mirovên fileh hene. Berî deme misilmantiyê ji û piştre ji gelek fileh hebûn. Gelek dêrên wan hebûn. Li her herêmen kurdistanê dêrên wan hene. Yên ku ji kavilkirin û xirakirinê xirabûna û gahana roje me ne gelekin. Lê li yên ku xilasbûna û gahana roje me ji ku mirov dimeyîzen, mirov dibîne ku xwediyê hebûneke ku mazina. mesîhiyên li Kurdistanê axlabe wan ji qatolokîn.
Xiristiyanî û Cihutî
Nebî Îsa deme ku dest bi derketina xwe dike, pêşî, ji nav Cihuyan dest pê dike. Yên ku pêşî lê bi bawer dikirin ji Hinek Cihu ne. Ji wan re ji tê gotin Mesîhiyên cihu Navê dayika wî Meryeme. Li wan di serî de Yusif xwedî derdikeve. Ew piştre ku hinekî mazin dibe, êdî tê gotin ku ew Mesihe. Ji xwe, herkesek li bendî hatina Mesihê. Lê Cihu, bawer nekin. Jiber ku ew bêbav e li dinyê. Ji ber vê yekê ji deme ku tê gotin ku ew Mesihê, êdî Serî li waliyê romê ê bi navê Pontius Pilatus dixin. Bi sedeme ku wê xalkê teşwikî raperîne kiriye. Bi vê yekê re ew tê girtin û li xaçê tê xistin li kaşê Golgutha.
Schauenburg
Schauenburg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kassel li Hessen, Almanyayê ye.
.ws
.ws navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Dewleta Samoaya Serbixwe ye. (ccTLD)
Saint Paul, Minnesota
Saint Paul paytexta federedewleta DYAyê Minnesota ye. Duyemîn bajarê mezin ê herêmê ye û navenda parêzgeha Ramsey County ye.
St. Paul xwedî 277.000 (2004) gelheyê ye. Bi tevî parêzgehê gelheya wê 3.116.206.
Sûrmanava
Sûrmanava gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 345 kes (64 malbat) bûn.
Diyarname.com
Diyarname.com malpera nûçe, çand û hunerî ye. Di malperê da gel nûçeyan, beşên nivîskar, hevpeyvîn, çapemenî, serbest, klîba hefteyê, foto-nûçe, çîrok, werger û helbest jî hene.
Dîrok
Diyarname di 21ê nîsanê 2005an da dest bi wêşana xwe kiriye.
Reşoyî (devok)
Reşwanî (bi şêxbizinkî: Reşoyî) devoka kurmancî li Anatolya Navîn e. Ev devok ji aliyê eşîrên kurdan (bi taybetî êla Reşwan) ên li Qonyeyê, Qîrşehirê, Enqerê, Yozgatê û Çorûmê tê axavtin. Ferhengoka wê nêzîkê Kurmanciya Rojava ye. Gelêk jêgirtî yên romîkî di ve devokê de hene.
Çanda devokî
Dîroka kurdên mişext ên li Anatoliya Navîn bi devkî heya îro hatiya parastin. Bûyêrên giring, çîrokên ser mişextkirina wan û stran û kilamên ser jiyana wan a rojane û mêrxas û egîdên wan di kevneşopiya devkî de zindî mane. Wan salên dawîn de ev kelepor ligel kovaran, pirtûkan û muzîkê ve tê gihandina nifşa nihayî. Nivîskarên kurdên Anatoliya Navîn di kovar û pirtûkan kurdiya nûjen tercîh bikin jî, koma muzîkê ya bi navê Koma Xelikan, a ku bi devoka Reşoyî ve distirê di nava kurdan de xwediye populariteke giring e. Koma Xelikan stranên hozanên kurdên Anatoliya Navîn û yên dengbêj û hozanên kurdan ji Kurdistanê bi aksanê vê devokê bideng dike.
Chang'an
Chang'an (çînî: 长安; pinyin: Cháng'ān), di Çîn î de bajar ekî dîrok î ye ku ji zêdetirî deh xanedana ra paytextî kirîye. Navê bajar dî zîmanê Çînî da tê wateya "aştiya bêdawî". Navê bajar yê îro Xi'an e. Di dema Xanedana Ming de, navê bajar hate guhertin û navê Xi'an hate lê kirin, ku tê wateya "aştîya li rojava". Ev navnîşanê hêj jî tê bikar anîn.
Li bakurê Xi'an Gora Qin Shi Huang û Artêşa terrakotayî heye û evana ji alîyê Qin Shi Huang va hatîye çêkîrîn.
Gorî çavkanîyên çînê, di derdora salên (P.Z.) 750an de Chang'an bû bajarêkî metropol ku tê da bi mîlyona kes dijî. Li gorî texmînên îro, di nav dîwarên bajêrda nêzîkî 800.000-1.000.000.000 kes dijîyan. Li gorî serjimêrîya sala 742an, li herêma Jingzhao Fu (京兆府) da di 362.921 malbatîda 1.960.188 kes dijîya.
Girîngiya aborî û stratejîk a Chang'an
Bajar li cîhekî navendî bû. Rê yên ku ji Gansu, Sichuan, Henan, Hubei ve Shanxi dahatin li vir digîhîştin hev. Ji ber vê yekê Chang'an devereke girîng bu ku ji Riya Hevrîşimê sûd werbigire.
Dedewêran
Dedewêran (bi tirkî: Dedeören), gundekî bi ser navçeya Qereçana Erzîromê ve ye. .
Courtauly
Courtauly, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Zimanê leonî
Leonî an jî leyonî (bi leonî: Llionés) yek ji zimanên malbata hind û ewropî de ye. Leonî mîna fransî, spanî, portûgalî, ketelanî, romanî hwd ji şaxa latînî ye. Ev ziman li Leonê (Spanya) û li herêmên spanîaxêv ên Bragança (Portûgal) tê axaftin. Nêzî 25.000 kes zimanê leonî diaxive.
Zimanê leonî di çaxa navîn de li keyaniya Leonêda zimanê fermî bû.
Zimanê leonî li şeş dibistanên bajarê Leon û çend gundên parêzgehên Leon û Zamora tên hînkirin.
Minafiq
Minafiq peyv bi zimanê erebî ye bi kurdî tê wateya "du rûtî" Ew kesên ku xwe wek misilman rava didin, Lê bi Xwedê û Muhemmed bawerî neanîbin ji wan re tê gotin. Ew kesên ku li cem misilmanan xwe misilman nişan didin lê belê pişt re li ber muşrîkan xwe wekî muşrîk didin nişandan.
Ew mirovên li ser navê dînê Îslamê dest davêjin jinê millet, zarokan dikujin, mizgefta hildişînin, tirba ji hevda dixin minafiq ji yê wisa re tê gotin.
Xûx
Xûx, Xox, Gola Hezarê an jî Sîvrîce yek ji navçeyên Mezrayê ye. Navê Xûx di sala 1962 da hatîye qedexekirin. Xûx 30 km li başûrê Mezrayê dikeve. Firehiya erdê navçeyê 634 km², nifûsa wê bi giştî nêzîkî 14.200 kes in. Aborî li ser çandinî, xwedîkirina ajalan, masîgerî, karê hevrîşimê û karê mozhinguviyê ye. Fabrîka gûbre, kîremît û ava mîneral jî hene.
Pîştî avabûna Komara Tirkiyê pêl bi pêl ji Balkan û Asyayê koçberên misilman û Tirk anîne li Kurdistanê bicihkirine. Di salên 30 û 40 de ji Romanya û Yûgoslaviyayê 142 malbat anîne li Xoxê bicihkirine. Herwekî di sala 1992 de 3 malbat ji naxçevan, malbatek ji Rûsya, 3 malbat jî ji Çêçênistanê (sala 1999) anîne bicihkirine. Nakokî di navbera niştecihên herêmê yên Kurd û koçberan de gelek in. Gelê herêmê bi pirranî Kurd in. Çiyayên Hezarbaba (2.347 m) û Mestar (2.140 m) li herêmê ne.
Saint-Geniès-de-Fontedit
Saint-Geniès-de-Fontedit, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Claudia Pahl
Claudia Pahl, ku bi navê Pahlî hatiye naskirin, nivîskar û hunermendekî alman e. Ji hêlekê ve wek aktereke şanoyê ko di warê satîrê (komîdiya rexeneyî) li Niedersachsen hatiye naskirin, ji hêla din ve nivîsên wê ên pexşan, efsane û helbestê belav dike.
Jiyan
Pahlî, di sala 1971ê de ji dayîk bûye û niha li Hannover dijî. Pahlî xwendina xwe a zaniyariya civakê di sala 1998an, li zanîngeha Bochum û Hannover bi dawî aniye. Ji sala 2001ê ta niha jî serperştiya Govara rojane di Radiyo Flora de dike.
Ji salên 1989an de dest bi nivîsînê kiriye û gelek deqên şanoyên xwe nivîsîne. Pahlî di rêdaksiyona çend govaran de kar kiriye û hinek pirtûk weşandine.
Pahlî berhemên xwe di gelek govaran de belav kirin û bi taybetî ên di wan de kar kiriye û ên Radiyo Flora, herweha deqên xwe li pir deveran xwendine, û li pir cihan wek aktereke şano derketiye ser textê şanoyê.
Pahlî di helbestên xwe de carnan ji motîvên siyasî derbasî deqên xwe dike û dixwazê bersivê bide. Lê vê dema dawî de, gihaye wê behweriyê, ko êdî bersivdan û qane,ikirin ne karê helbestê ye, belkî çandina pirsan pêdivîtir e ji bersivan, lê dîsan jî mirov tê tîne der, ko pirr caran xelkekî din û derdên wan dinivîsê.
Girêdanên derve
Claudia Pahl
(ji tirej.net)
Patoz
Amûrek kewş dike ka. Patoz di dawiya sedsala 20'an de ji dêvla gêreyê hatiye bikaranîn. Devek û du jêderkên wê he ne. Di devê re bi melêban kewş dihê xistin û ji jêderkên wê jî zad û ka dihê derxistin. Lê patozkirin, berî ku ev amûrên demên dawiyê derkevin û werina bikarhanîn jî, li Kurdistanê, genim û ankû nîskên ku ku hişk dibû û dihat levdayîn li hevdû, wê bi amûraka ku berfireh û ku bi kevir bê û ankû ku tiştna din bê ku dihata girankirin wê li ser re bi kişandina sawalên weke Ga û ankû sawalên din ên weke ga bihêz wê bihata kişandin û li ser bihata gerandin. Car bi car, ev gerandina, bi roja didima heta ku hûrkirin dibû ji bo ku ve were vaqatandin. Ew amûrên ku ji bo ji bo perçiqandinê dibûn, ku mirov li ser jî di deme kişandinê li ser dirûniştin ji wan re Zibar. Piştî ku hûrbûn bû, piştre wê Mêlhêb werina derdixstin û bi melhêbên berhevkirin û jevcudakirinê re wê genim û ka û ankû nîsk û ka wê werina jevcudakirin. Lê piştî ku ew amûrên patozkirinê ên weke ku bi Trektoran re tê bikar hanîn ku derket, êdî ew awayê karkirinê jî bixwezê ji holê rabû û winda bû. Lê ew awayê berê bi sadsalan, weke awayê ku dihat bikarhanîn di Palayî de. Di palayîyê de bê û an di berhevkirina genim, nîsk û hwd ku hê li ardê bû berhevkirina wê bê, bi alikarîya ku mirovan dide hevdû dikirin. Bi wê jî, piştî ku herkesekî karê xwe bi hev re bi dawî dikirin, êdî wê "şahîya dawîya palayîyê" wê were li darxistin û wê hemûp xalk bi hev re têde lev bigihina li hevdû. Heta roja me jî, li herême botanê û hwd li kurdistanê, ew şahî ne weke berê jî bê hatîya berdewam kirin û hatîya heta dema me. Helbest ku dengbêjan weke "helbestên palayîyê" ku digotin, êdî di van deman de dihat gotin.
Muhemmedê Kurdî
Muhemmedê Kurdî yan Muhemmed bin Silêman el-Kurdî (erebî: محمّد بن سليمان الكردي, Muhammed bin Sulayman al-Kurdi, z. 1715, Şam - m. 1780 Medîne) nivîskarê Îslamê ye. Navê wî dirêj " Muhemmed bin Silêman el-Kurdî el-Medenî el-Şafî" ye. Hîna yek salîbû wî birine Mekeyê. Perwerdehiya olê li Haremeyn, Misir, Şam û Yemen li cem alimên mezin girtiye.
Li cem alimên wek; Şêx Silêman, Muhemmed Seîd bin Muhemmed Sunbul el-Mekkî, Ebû Tahir Muhemmed bin Îbrahîm el-Kûranî, Seyîd Ebdullah el-Mehdelî ez-Zebîdî, Seyîd Huseyn bin Omer el-Elewî, Kutbedîn Mustafa bin Kemaledîn el-Bekrî, Şemsedîn Muhemmed ed-Dimyatî, Şehabedîn Ehmed el-Cewherî û Yûsif el-Kurdî perwerdeya xwe girtiye.
Çend pirtûkên wî
•El-Ḥawaşi’l-Medeniyye ʿala Şerḥi’l-Muḳaddimeti’l-Ḥaḍramiyye
•el-Mesleku’l-ʿadl ala Şerḥi Muḫtaṣarı Ba Faḍl.
•el-Fevâʾidu’l-medeniyye fî-men yuftâ bi-qewlihî min eʾimmeti’ş-Şâfiʿiyye (müteʾaḫḫiri’s-sâdeti’ş-Şâfiʿiyye)
•El-Fetwa el-Kurdiyye
•el-İntibâh li-mâ yedullü ala fażîleti taʿcîli’ṣ-ṣalat
•es̱-S̱aġru’l-bessâm ʿan meʿâni’ṣ-ṣuveri’lletî yüzeeicu fîhe’l-ḥukam
Gundê Evrenpaşa
Gundê Evrenpaşa gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.
Mêydancîq
Mêydancîq, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Rokosjøen
Rokosjøen, goleke di nava sinorê parêzgeha Hedmarka Norwêcê de ye.
Ampîsîlîn
Ampîcîllîn, (Beta Lactamase), Zîndedijek ji penîsîlîn lêwergirtî ye. Ew zorbuna bektîrya berbend dike bi têhelkeşa bi pêkînanê dîwarê xanikê re.
.ye
.ye navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Yemen e. (ccTLD)
Neuville-sur-Margival
Neuville-sur-Margival, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Mix
Mix an jî bizmar, hesinekî zirav e ku bi armanca zeliqandina kelûmelên darîn yan jî plastîk tên bikaranîn. Niçikeke wî tûj, yê din ji bo lêdana çakûçê serkum e.
Büsingen am Hochrhein
Büsingen am Hochrhein şaredariyeke navçeya (Landkreis) Konstanz li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Weststellingwerf
Weststellingwerf, şaredariyeke li herêma Frieslanda Holendayê ye.
Gundê Humeyra Ereb
Gundê Humeyra Ereb (tr.: A. Doruklu) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.
Zuliyaw
Zuliyaw, gundekî bi ser navçeya Berdereşê ya parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Zimanê tigrînya
Tigrînya zimanek e. Ev zimanê kesên Erîtrea û Etîyopya dengdikin. Hemû bi hev ra nêzîkî şeş milyon kes bi vî zimanî dengdikin.
Zimanê fermî
Tigrînya zimanê fermî li dewletê Erîtrea ye.
Milihlî
Milihlî, Milehlî, Mileylî, gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Anaerobakterî
Anaerobakterî, hûrzindiyên ku di bizirbûna oksîjenê da mezin dibe ne.
Sofîkanî
Sofîkanî gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 77 kes (22 malbat) bûn.
Söhrewald
Söhrewald şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kassel li Hessen, Almanyayê ye.
Gundê Humeyra Kurmanc
Gundê Humeyra Kurmanc (tr.: Yukarı Doruklu) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.
La Courtète
La Courtète, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Gewre kirin
Gewre kirin, (Amplify), Pitirbûna rûnivîsên encama DNA, di nav leşê zindî de bi çikandina nav zayina arastedar ku di nav xanikê birrê de, yan bi PCR re dubare dike.
Mutasyon
Di rêza nukleotîdên ADN-ya zîndewerê de rûdana guherînên mayînde wekî mutasyon an jî bazdan (bi înglîzî: mutation) tê navkirin.
Zanyariyên bomaweyî yên hin vîrûsan ne di ADN-yê de, lê di ARN-yê de cih digirin. Di van vîrûsan de mutasyon (bazdan) ji ber guherîna rêz, cor an jî hêjmara nukleotîdên ARN-yê rû dide.
Peyva mutasyon ji peyva mutare ya latînî çê bûye. Di latînî de ji bo “guherîn”, peyva “mutare” tê bikaranîn.
Di nav komek zindeweran de, zîndewera ko rastê mutasyonê hatiye wekî mutant tê navkirin. Di komek zîndeweran de, pirraniya endamên komê ji zindewerên tûşî mutasyonê nebûnê pêk tê û wekî cora kûvî (bi înglîzî: wild type) tên navkirin. Di xwezayê de herî zêde rûxsarebabeta (bi înglîzî: phenotype) cora kûvî tê dîtin. Di komek zîndewerên diyarkirî de rûxsarebabeta mutant ji ya cora kûvî cudatir xuya dibe.
Mutasyon bi gelemperî di xaneyê de wekî ”ji kar ketin” an jî “kar bidestxistin” rû didin.
Di encama mutasyona ji kar ketin (bi înglîzî: loss-of-function mutation) de, genek neçalak an jî genek bi çalakiya sist peyda dibe.
Di mutasyona kar bidestxistin (bi înglîzî: gain-of-function mutation) de genek zêde çalak peyda dibe, gen di dema şaş an jî di cihê şaş de kar dike. An jî ne bi şêweya asayî lê bi awayek nû kar dike.
Pêwendiya mutasyon, gen û proteînan
Gen yekîneya bomamweyî ye, ji bavan diguhaze bo weçeyan. Gen beşek ji ADN-yê ye, şîfre dide bo çêkirina proteînên zîndewerê an jî bo hin zîndeçalakiyên zîndewerê.