cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mele Mehmûdê Bazîdî
Mele Mehmûdê Bazîdî û dîplomasî, 1848-1853
Dîsa demê Mela Mehmûd li Wanê, piştî demekê birayê Bedirxan begê serhildanek li Xewacê rakir, ku deh se`eta ji Wanê dûr e, di vî demî da dewleta Osmaniyan disan Mela efendî di vê serhildanê da gunehbar dike û Mela efendî digrin, tavêjin zindanê û piştî pazde roja berdidin û ditirsînin, dibêjinê eger careka dî tiştekî wisa bikî dê jîna te bikeve di xeterê de. Bêguman di demeke wiha de berdana wî ji ber tirsa rewşa Mele Mehmûd a civakî ya di nav Kurdan de û melhezeya firehnekirina cebheyek li dijî Osmaniyan bûye.
Navê Wî; Bazîdî an Bayezîdî
Di encamê de bi baweriya me divê forma Mela Mehmûd di kitêba xwe de bi kar aniye rast were qebûlkirin û navê wî wekî Mela Mehmûdê Bazîdî bê nivîsandin. Ji bilî vê gelek nasnavên Mela Mehmûd yên din jî hene û evna ji wan in: Mehmûd Efendî, Feqîr Mehmûd Efendî, Xoce Mehmûd, Hecî Mehmûd, Hacî Mehmûd û hwd.
Zanayekî Piralî
Mela Mehmûd zanayekî piralî ye û di warê ziman, zargotin, tarîx, bawerî û edebiyatê de gelek xebat kirine. Ew bi piralîbûna xwe ve derdikeve pêş. Heke berhemên wî bên dabeşkirin bi gelemperî ev sernavên sereke derdikevin pêş:
a) Dîrok; Tewarîxî Cedîdî Kurdistan, Tewarîxî Qedîmî Kurdistan (wergera Şerefnameyê).
b) Ferheng; Devoka Hekarî-Rewendî, Ferhengê din ên li gel Jaba.
c) Rêziman; Rêzimana Teremaxî, Tuhfe en-Nehlan.
d) Wêje; Mem û Zîn, Yûsif û Zuleyxa, Leyla û Mecnûn, Şêxê Sen‘an, Bersîsê Abid û Qewlê Hespê Reş, Kela Dimdim, Siyamend û Şemsê, Îskendernameya Gencewî (ji farisî werger).
e) Folklor; Berhevoka Şîret û Gotinên Pêşiyan, Berîte, Lawij û Kilamên Kurmancî.
f) Civaknasî; ‘Adat û Rusûmatnameʼê Tewayifê Ekradiye, Cami‘eyê Risaleyan û Hikayetan.
Berhemên wî
Mele Mehmûdê Bazîdî, yek ji wan zana û rewşenbîrê kurd ê sedsala 19an ê herî têrberhem e. Lê, qasî vê têrberhem, zanatî û bi xebatên xwe yên li ser mijarên cihê cihê yên di der bara dirok, ûrf û adet, çîrok, werger û gelek milên din ên neteweyê xwe de jî, bi taybetî di nav me Kurdên bakur de, gelek kêm hatiye naskirin. Heta ev kêmnasî gihîşte sewiyeyeke wisan ku, antolojiya sed û deh mezinên Kurd derket, lê mixabin navê Mele Mehmûdê Bazîdî tê de tunebû.
Heke karê Mela Mehmûd û A. Jaba bi hevkarî kirine xal bi xal bên diyarkirin ev wêne derdikeve pêş: Mela Mehmûd ji bo Jaba hinek berhemên berê yên kêm peyda dibin ji nû ve nivîsandine. Bo nimûne rêzimana Teremaxî, alfabeya kurdî ya zarokan Sefheyê Sibyan, Mewlûda Şerîf, gotinên pêşiyan. Mela Mehmûd li ser pêşniyaza Jaba hinek berhem bi xwe nivîsîne. Bo nimûne ‘Adat û Rusûmatnameʼê Tewayifê Ekradiye, Çîroka Mem û Zîn, Cami‘eyê Risaleyan û Hikayetan. Bazîdî ev bi destxeta xwe wekî berhemên serbixwe nivîsîne. Mela Mehmûd karê wergerê jî kiriye. Ji vê ya herî sereke wergera Şerefnameyê ye ku ji farisî wergerandiye kurmancî û navê Tewarîxî Qedîmî Kurdistan lê kiriye. Her wiha beşeke Îskendernameya Nizamiyê Gencewî ya ji 87 malikan pêk tê wergerandiye kurmancî. Ji bilî van li gor gotinan Gulistana Se‘diyê Şîrazî û 84 çîrokên farisî jî wergerandine kurdî. Ji hêla de dema Jaba metnek werdigerande fransî an rûsî Mela Mehmûd alîkariya wî dikir. Her wiha di karê amadekirina ferhengan de jî ev hevkariya wan çêbûye.
Giraniya xebata xwe bi kurdî, bi zaravayê kurmancî dinivîse. Kitêba Şerefnameya Şerefxanê Bedlîsî, ji Farisî werdigerîne zaravayê kurmancî. Di heman demê de helbestan jî ji Erebî, Farisî û Osmanî werdigerîne Kurmancî. Dîroka Kurdistanê ya piştî Şerefnameyê, heta dema jîna xwe bi awayek rêkûpêk dinivîse. Li ser wêjeya kurdî radiweste û beşekê jê dinivîse. Li ser rêzimana kurdî jî radiweste û bi gelek qaîdeyan dinivîse. Ji bilî van xebatan, gelek berhemên din jî ji destê Mele Mehmûdê Bazîdî derketine. Lê heta weke îroj ew berhemên wî negihîştine ber destên me. Piraniya berhemên Mele Mehmûdê Bazîdî, ji aliyê rojhilatnasên Sovyetî ve di arşîvên Petersburgê de hatine komkirin. Ji berhemên Mele Mehmûdê Bazîdî ya ku ketî destê me, berhema bi navê Adab û Risûma Kurdan e. Adab û Risûm tê wateya "orf û edet". Ev berhem bi zaravayê kurmancî hatiye nivîsandin. Orf, edet û kevneşopiyan kurdan, di vê berhemê de bi awayek balkêş li ber çavan rahêxistine. Li gor agahiyan, ev kitêba wî li zimanên rûsî, tirkî, farisî, erebî û zaravayê soranî hatiye wergerandin. Mele Mehmûdê Bazîdî, ji bo ku gelê xwe baş nas bike, li gelek deverên Kurdistanê digere. Li erdnîgariya welatê xwe lêkolînan dike. Li nava gel, eşîr û koçeran dahûrînên baş dike. Rewş û timtêla gel baş hîn dibe. Mêvanî, malevanî, keçxwestin, dawet û dezgîran û cîrantiyê, hîn dibe û baş dişopîne. Van kevneşopiyan dinivîse û berhema wî ya bi navê Adab û Risûma Kurdan derdikeve holê.
Qeliya tolikê
Qeliya tolikê, bi taybetî li başûrê Kurdistanê didin ser. Tolik (pincar) di gelek xwarinên pêjgeha kurd de cihê xwe digire. Bi Xerzan, Serhed, herêma Êzdîxanê, gelek deveran tolikê berhev dikin, di xwarinan de bikartînin.
Mele Mehmûdê Bazîdî
Berhemên wî
Kurdzan Margeret Rudankov a rûsî, di pêşgotina vê berhemê ya wergêra rûsî de wiha dibêje: "Heger ev xebata Mele Mehmûdê Bazîdî, li cem Aleksander Jaba tine bûya, ev çand û nasîna kurdan a serdema navîn bi vê rewşê bi dest me neketana."
Wî kitêbeke bi navê Adetên kurdan nivîsandiye û kitêba Şerefxanê Bedlîsî ya Şerefname ji wergerandiye zimanê kurmancî. Mele Mehmûdê Bazîdî herweha gelek çîrokên gelêrî jî nivîsandine.
Qeliya tolikê
Çêkirin
Tolikê berdin navê, lê li hev nexin (tev nedin). Derxûnê (devanga rûnbirêşkê) bigirin, di agirê kêm de bikêlînin. Hinekê keliya îcar tev bidin, nehêlin binî bigire. Îsota tûj û xwê pê werbikin, tev bidin û ji agir daynin bila sar be.
Mele Mehmûdê Bazîdî
Wergerên wî
Mela Mehmûdê Bazîdî, yekem kes e ku cara ewil cilda ewilî ya Şerefnameya Mîr Serefxanê Bidlîsî ji orîjînala wê ya farisî û li ber wê nusxeya ji aliyê Zêrnov ve hatiye amadekirin, wergerandiye li ser zimanê kurdî. Wî ev xebat di sala 1858an de temam kiriye. Mela Mehmûdê Bazîdî, Kitêba Mewlûda Serîf a wergera kurdî jî nivîsandiye. Destnivîsa jimareya (Kurd 19) Mewlûda Serîf a Bazîdî di sala 1858an de nivîsandiye.
Qeliya tolikê
Çêkirin
Sîrê bi xwê bikutin, tevlî mastê çelqandî bikin. Vê sosê berdin ser biikên xwarinê servîs bikin.
Mele Mehmûdê Bazîdî
Wergerên wî
Mela Mehmûdê Bazîdî, gelek berhem ji zimanê tirkî, erebî û farisî jî wergerandine li ser zimanê kurdî. Destnivîsa jimareya (Kurd 49) el mecals çîrokên Millî ên ji Mela Mûsayê Hekarî standiye û ji farisî wergerandiye. Şîrîn û Ferhad, Yusif û Zilêyxa, Zuhakî Pasa, Rustem, Newsîrwan û Darewan, Bûk gwasteway Cengîz Xan. Destnivîsa jimareya (Kurd 6) bi navê Sefhe Sibyan ê ku nivîskarê wê nayê zanîn bi xetê xwe Mela Mehmûdê Bazîdî nivisiye destnivîsa jimareya (Kurd 46) Bazîdî di 1867an de nivîsiye. Destnivîsa jimareya (Kurd 43) hestê û çar çîrokên farisî kiriye kurdî, Jaba jî ew wergerandiye frensî. Destnivîsa jimareya (B3971) wergera Mela Mehmûdê Bazîdî ya Gulistana Sadiyê Sîrazî ye. Ev destnivîsên navborî li kitêbxaneya Saltikov Sîdrîn e.
Kawa Şêxê
Jiyan û kar
Nivîskar û Şanogerê Kurd Kawa Şêxê (Kawa Chikha)02,05,1972 li Hesîçeyê Sûryê (Rojava) hatiye dinyê. Ji sala 1987 an de di şanoya Kurdî de kar dike û di warê nivîsandin, lîstik û derhêneriya şano de gelek berhemên wî hene.
Kawa Şêxê her wiha li kêleka Şano, senaryo joi bo kurtefîlm, rêzefîlm û fîlman jî nîvisandiye.
Kawa Şêxê rojnamevaniyê jî dike û di gelek kovaran, malper û rojnameyan de bi zimanên Kurdî û Erebî dinivîse.
Berhemên wî
1- Yê revyayî (Bi zimanê Erebî) 2-Derî veneke! Şano ji weşanên Sema Kurd (DUBAI) 3- Şikeft (Şano) ji weşanên TEVN (Istanbûl) 4- Neqşek ji Agir (Çîrok) ji weşanên HAN li Berlîn 5- Hisên Hewran Ji weşanên HAN li Berlînê 6- Evînek Rojhelatî(Helbest) weşanên HAN li Berlîn
gelek berhemên hîna nehatine çapkirin jî hene..
Du filimmên wî ên kin hene 1- Gulek ji bo Nesrîn 2- Solek nû
1964
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Kurdistan
bok kürdistan
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Wanik
Wanik (bi erebî navê wê kirine al-'Aziziyat), gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
The Washington Post
The Washington Post, weke rojnemeye emerike ya herî kevn jî tê zanîn. Î ro, ji wê zêdetir, bi gelek awayan weşanê dike. Rojnema the Washington Post, ji aliyê Stilson Hutchins di sale 1877´an de hatîya avakirin û dest pê kirin.
Golikê
Golikê, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Şemrexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Qereqoc, Semsûr
Qereqoc gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.
Daleiden
Daleiden şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Serdema kevirî
Serdema kevirî serdemeke pêşdîrokî ya fireh e ku kevir ji bo çêkirina amûran dihat bikaranîn. Ev serdem bi qasî 3,4 mîlyon salan dewam kir û bi destpêka kêsimandina metalan di navbera 4.000 û 2.000  de qediya. Têgiha "serdema kevirî" di arkeolojiya piraniya cihên cîhanê de bi kêr tê, her çend e ku di arkeolojiya hin cihên din de navên din werdigire. Dabeşkirina li jêr ji bo Ewrasyayê tê bikaranîn lê ne li seranserê hemû herêmê.
Paleolîtîk
"Paleolîtîk" tê maneya "Serdema kevirî ya kevn", û bi bikaranîna amûrên kevirî yên yekem dest pê dike. Paleolîtîk beşa herî kevn a serdema kevirî ye.
Ji beşa destpêkê ya Paleolîtîkê re Paleolîtîka jêrîn tê gotin, ku ji Homo sapiens kevntir e. Paleolîtîka jêrîn nêzîkî 2,5 mîlyon sal berê bi Homo habilis (û cinsên têkildar) û amûrên kevirî yên herî kevn dest pê dike. Delîlên li ser kontrolkirina agir ji aliyê mirovên kevn ve di serdema Paleolîtîka jêrîn de ne diyar e yan jî çavkaniyên wê yên zanistî gelek kêm e. Çavkaniyên herî nû piştgirî didin ku bi qasî heta niha tê zanîn bikaranîna agir a herî kevn li Şikefta Wonderwerk, Afrîkaya Başûr, berî 1 mîlyon sal pêk hatiye. Herwiha tê pejirandin ku Homo erectus an Homo ergaster di navbera 790.000 û 690.000 berî dema niha de li Pira Bnot Ya'akov, Îsraêlê agir çêkirine. Bikaranîna agir îmkanê daye mirovên kevn da ku xwarinê çêkin, germahiyê peyda bikin, û bi şevan ronahî hebe.
Homo sapiensên kevn bi qasî 200.000 sal berê peyda bûne, pê re Palaeolîtîka navîn dest pê kiriye. Guherînên anatomiyê nîşan didin ku kapasîteya zimên a nûjen jî di dema Paleolîtîka navîn de derketiye. Di serdema paleolîtîka navîn de, yekem delîlên teqez ên bikaranîna agir ji aliyê mirovan ve hene. Hestî û darên şewitandî yên ku wek 61.000 berî dema niha re hatine tarîxkirin li şûnwarên Zambiyayê hene. Binaxkirina miriyan a sîstematîk, muzîk, hunerên kevn, û bikaranîna amûrên sofîstîke yên bi gelek parçeyan bûyerên girîng ên Paleolîtîka navîn in.
Li seranserê Paleolîtîkê, mirov bi gelemperî wekî neçîrvan-komkerên koçer dijiyan. Civakên neçîrvan-komker pir piçûk û wekhevîxwaz bûn, her çend civakên neçîrvan-komker, ên ku xwedan gelek kereseyan an jî teknîkên depokirina xwarinan ên pêşketî, carinan şêweyekî jiyanê yê nekoçer afirandine, ku tê de pêkhateyên civakî yên kompleks mîna serokêşîran û tebeqeyên civakî jî hebûn.
Mezolîtîk
Mezolîtîk, an jî Serdema kevirî ya navîn (ji yewnanî mesos, 'navîn', û lithos, 'kevir'), serdemeke di pêşvexistina teknolojiya mirovahiyê de bû ku di navbera serdemên Paleolîtîk û Neolîtîkê de ye.
Serdema mezolîtîkê bi taybetî li Ewropayê di dawiya serdema Pleîstosenê de, anku 10.000 berî dema niha dest pê kir û bi destpêka çandiniyê bi dawî bû, ku dîroka wê li gorî herêman diguhere. Li hin deveran wekî Rojhilata Nêzîk, çandinî berî ku Pleîstosen bi dawî bibe dest pê kiribû, û li wan deveran Mezolîtîk kurt e û baş nayê pênasekirin. Li deverên ku bandora qeşagirtinê hindik e, carinan têgiha "Epipaleolîtîk" çêtir tê girtin.
Bermahiyên ji vê serdemê hindik in, pir caran tenê paşmayiyên xwarinan wekî hestiyên heywanan mane. Li deverên daristanî, yekem nîşanên darbirînê hatine dîtin, her çend destpêka darbirînê ya bi awayeke cidî di dema neolîtîkê de ji ber çandiniyê hatibe.
Neolîtîk
"Neolîtîk" tê maneya "Serdema kevirî ya nû". Tevî ku di Paleolîtîkê de çend cinsên mirovan hebûn, heta Neolîtîkê tenê Homo sapiens sapiens maye. (Dibe Homo floresiensis heta destpêka neolîtîkê, nêzîkî 12.200 sal berê, jiyabe.) Ev serdemeke pêşketinên teknolojîk û civakî yên prîmîtîf bû. Neolîtîk di nêzîkî 10.200 b.z. de li hin cihên Rojhilata Navîn dest pê kir, û li deverên din yên cîhanê paşê dest pê kir. Di navbera 4.500 û 2.000 b.z de bi dawî bû. Neolîtîk pêşveçûneke taybetmendî û guherînên tevgerî û çandî ye ku tê de bikaranîna dehlên kovî û xwemalî û heywanên kedîkirî jî pêk hatiye.
Serdema neolîtîkê bi çandiniyê dest pê kir, ku "Şoreşa Neolîtîkê" çêkir. Çandiniya neolîtîk a destpêkî bi çend cinsên nebatên kedîkirî û kovî, û xwedîkirina kûçik, mih û bizinan re sînordar bû. Di serdema neolîtîkê de pêşketina gundên ewilî, çandinî, kedîkirina heywanan, amûr, û şerên herî kevn ên qeydkirî pêk hatine. Jîngehên mirovan mayindetir bûn. Xaniyên girover ên ji kerpîçê çêkirî û bi tenê odeyekê li hin ji wan jîngehan de hebûn. Dibe ku dîwarekî kevirî li derdora jîngehan hebûn da ku heywanên kedîkirî tê de xwedî bikin û şêniyan ji eşîrên din biparêzin. Jîngehên ku dûra hatin, xwedî xaniyên kerpîçî ên çargoşeyî ne ku malbatan wê demê di tenê odeyekê de an jî di gelek odeyan de bi hev re dijiyan. Vedîtinên definkirinê, kulteke bav û kalan dide pêşî ku mirovan kiloxên miriyên xwe diparastin. Çanda Vinčayê dibe ku pergala nivîsînê ya herî pêşîn afirandibe. Kompleksên perestgeha megalîtîk ên Ġgantija bi avahiyên xwe yên gewre berbiçav in. Her çend hin civakên ewrasyayî ên neolîtîka dereng mîrektiyên tebeqekirî ên tevlihev û hetta dewletan ava kiribin jî, dewletên pêşîn li Ewrasyayê piştî derketina metalurjiyê hatine damezrandin, û piraniya civakên neolîtîkê bi giştî cikavên sade û wekhevîxwaz bûn. Hejmareke mezin a derziyên ji hestî û qiloçan çêkirî hatine vedîtin, ku ew ji bo girêdana çermê îdeal in lewra wisa dixuye ku piraniya cilûbergan ji çermên heywanan hatine çêkirin. Kevirên qulkirî ên ku (li gorî mezinahiyê) dibe wek serê girover ê teşiyan an jî giraniya tevnan hatibin bikaranîn hatine vedîtin  lewra cil û kitanên ji hiriyê çêkirî di dawiya neolîtîkê de  dibe ku derketibin holê.
Serdema neolîtîkê bi belavbûna amûrên metalî re (di serdema paxirî an serdema bronzî de; an jî li hin herêmên cografî di serdema hesinî de) bi dawî bûye.
Kalkolîtîk
Di arkeolojiya Cîhana Kevn de, "Kalkolîtîk", "Eneolîtîk" an "Serdema paxirî" qala serdemeke veguhêz dike ku di vê demê de hem metalurjiya paxirê ya pêşîn xuya dibe hem jî amûrên kevirî bi berfirehî tên bikaranîn. Hin çek û amûr di vê serdemê de ji paxirê hatine çêkirin. Ev serdem ji aliyê karakterê ve bi giranî hîn serdema neolîtîkê bû lê belê ev qonaxeke serdema bronzî ye berî ku were kifşkirin ku bi tevîhevkirina qelay û paxirê re madeneke reqtir, bronz, çêdibe. Serdema paxirî pêşî wekî sedemeke veguhêzînê di navbera neolîtîk û serdema bronzî de dihat pênasekirin. Lê belê ji ber ku bi bikaranîna metalan tê karekterîzekirin, serdema paxirî wek parçeyeke serdema bronzî tê hesibandin.
Şûnwareke arkeolojîk li Serbistanê kevntirîn delîlên ewledar ên çêkirina paxirê di germahiya bilind de ji 7.500 sal berê dihundirîne. Vedîtinên di Hezîrana 2010an de qeydên helandina paxirê bi qasî 800 salan kevntir dike, û pêşniyaz dike dibe ku helandina paxirê ji cihekî belav nebûbe lê belê di wê demê de li deverên cuda yên Asya û Ewropayê, bi awayekî ji hev serbixwe hatibe îcadkirin. Diyardeya metalurjiyê dibe ku ewilî di Hîvika biadan de hatibe pê, ku li wê derê di berî zayînê hezarsala 4an de bûye sebebê serdema bronzî (nêrîna tradîsyonel). Lê belê vedîtinên ji çanda Vinčayê ya Ewropayê niha bi ewlehî hatine tarîxkirin ku ji yên Hivîka biadan hinek kevntir in. Delîlên kanzakirina paxirê li Geliyê Timnayê di navbera 9000 - 7000 sal berê de heye. Pêvajoya veguhastina ji neolîtîk ber bi kalkolîtîkê ve li Rojhilata Navîn di çêkirina amûrên kevirê yên arkeolojîk de bi kêmbûna kirîn û bikaranîna materyalên xav a kalîteya bilind ve tê diyarkirin. Afrîkaya Bakur û Geliyê Nîlê teknolojiya xwe ya hesinî ji Rojhilata Nêzîk îthal kir û pêşketinên serdema bronzî û hesinî bi riya Rojhilata Nêzîk şopand. Lê belê Serdema hesinî û bronzî di heman demê de li piraniya Afrîkayê rû da.
Bandur
Bandur, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
1965
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Hechi
Hechi, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Guangxiyê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 3.991.900 kesî
Simak
Simak, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Şemrexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Le Détroit
Le Détroit, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Diremîr
Diremîr, gundekî bi ser Herîra navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Bretanya
Bretanya (bi bretonî: , ) yek ji herêmên Fransayê ko li pozikê bakur-rojavayê Ewropayê dikeve. Ew ji çar départmentên bi navên Côtes-d’Armor (bretonî: '), Finistère (bretonî: '), Ille-et-Vilaine (bretonî: ') û Morbihan (bretonî: ') pêk tê. Serbajarê Bretanyayê bajarê (bi bretonî: ) e.
Erdnîgarî
Axên Bretanyayê li ser nîvgiraveke ko bakura nîvgirava îberê ko bakura Ewropa pêk tîne rûdinin. Beravên wêyê bakur li ber La Manche (bretonî: ) dikevin. Başûr û roava wêyê beravên Okyanûsa Atlantîk (bretonî: ) in.
Gel û Ziman
Gelê Bretanyayê ji keltên ko ji başûr rojavayê Brîtaniya Mezin de koçbûnî, normanan û fransiyan de pêk tê. Ji bo zimanên hinikeyan li Fransayê demeke dirêj hatibû qedexe kirin îroj zimanê bretonî ji bi piranî hatiye jibîrkirin. Zimanê bretonî pê têkoşînên dirêj re, di salên 70ên vir de li dibistanan wek zimanê duyemîn tê hîn kirin. Îroj nêzî 3.000 kes li dibistanan wî zimanî în dikeye jî ew bi piranî di axaftênên rojane de nêbikaranîne û ew êdî hema hema wek zimaneke aborî ye. Ji 2,3 milyon Bretonan de encax nêzî 250.000 kes bi zimanê bretonî dikarê biaxive. Ewna bi piranî jî yên pîr ser 60 salî re ne. Kargeriya herêmî jî ji 2004an virde bo jibîrnekirina zimanê bretonî bi fermî dixebite.
Tremblay-les-Villages
Tremblay-les-Villages, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Zell am Main
Zell am Main şaredariyeke navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Melebik
Melebik, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Şemrexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Qizil daş sofla
Qizil daş sofla gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 76 kes ( 12 malbat) bûn.
A. P. J. Abdul Kalam
Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam (15e Çirî 1931 – 27 Tîrmeh 2015e) zanyarek esmanî û dewletparêzek hindî bû ku ji sala 2002a heta sala 2007an wekî 11emîn Serokê Hindistanê kar kiriye. Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam, li Rameswaram, Tamil Nadu ji dayik bûye û li wir mezin bûye.
Herwesa wî di bwarê fîzîk û endezyariya esmanî xwendiye. Bi vî awayî ew ji ber xebata xwe ya li ser pêşxistina teknolojiya moşekên balîstîk û teknolojiya wesayîtên avêtinê wekî Mirovê Muşekê yê Hindistanê hate nas kirin. Wî her wiha di ceribandinên nukleerî yên Pokhran-II yên Hindistanê de di sala 1998-an de rolek rêxistinî, teknîkî û siyasî ya bingehîn lîst bû, ya ku yekem ji ceribandina nukleerî ya orîjînal ji hêla Hindistanê ve ya di sala 1974-an de.
10ê sibatê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Saint-Beaulize
Saint-Beaulize, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
1967
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Hecî Baba Şêx
Hecî Baba Şêx (z. 1882 li Bokan - m. 30ê adara 1947an li Mehabadê, Rojhilata Kurdistanê) serokwezîrê Komara Mehabadê bû. Piştî şikestina hêza Kurdan di komara nû de, bi alîkariya YKSS, statûkoparêz û serkeftiyên Şerê Cîhanî yê Duyem artêşa eceman dikeve Kurdistanê. Komkujiyên hovane li dijî kurdan tên kirin. Serokkomar Qazî Mihemmed, serokwezîr Hecî Baba Şêx û endamên din ên dewleta Kurdistanê tên girtin û darizandin.
1967
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Saint-Beaulize
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Hecî Baba Şêx
Hecî Baba Şêx çewa ku li ser îlmê olê xwedî agahî bû, li ser îlmê Felsefeya Yewnan û matematîkê jî xwediyê îlmê bû. Li ser wan pirtûkên wî hene.
Di 30ê adara 1947an de li Meydana Çarçira birêvebirên Komara Mehabadê ji aliyê rejima Îranê ve tên xeniqandin.
Jiyana siyasî
Bi şerê li dijî êrişên Rûsî di serê 1900-an de, wî him di nav civakên Islamicslamî de û him jî di nav Kurdan de rêz girt û bû efserek navdar.
Dûv re, Îhsan Nûrî Paşa Paşa, ku serkêşiya Serhildana Agiriyê ya yekem dikir, di 1920-an de çû Wanê, Diyarbekirê û Stenbolê ji bo ku bi damezrînerên Xoybûn Rêxistina Kurd re bicive û beşdarî damezrandina rêxistinê bibe Celadet Alî Bedirxan û Şêx Seîd.
Ew di nav damezrênerên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê de bû ({{Dil | ku |  Partî Dêmokiratî Kurdistanî Êran  | "'PDKİ')) ku di 1945 de hate damezrandin.
Komara Mahabad
Komara Mahabad, dewleteke ne naskirî Kurd ku di 22 Çile 1946 de bi piştgiriya Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst, û her weha paytext Mahabad, Sine hate damezrandin. Ushnu û Maraghe bajaran digirtin. Hêza rastîn di Serokatî Qazî Mihemed de bû. Wî her wiha nivîsgeha Wezareta Parastinê Mihemed Hüseyin Han Seyfi Kadı girt. Piştî ku Sovyetan desteka xwe paşve kişandin, Artêşa Iranianranê ya girêdayî Xanedana Pehlewî dewleta ku nû hatî damezrandin dagir kir.
Hacî Baba Sheikhêx di nav serokên dewleta ciwan de bû ku hate girtin û darizandin. Di 31ê Adar 1947 de, li meydana Çarçira di navbera gundên Cunyan û Turcan de, bi biryara saziyên Xanedana Pehlewiyan, serok Kad Muhammed û wezîrê parastinê Muhammed Hüseyin Han Seyfi Kadı û serokwezîr Hac H Baba wereêx bi dardakirinê hate bidarvekirin, lê ew ji ber aliyê xwe yê olî ve hate efû kirin.
Heştro (navçe)
Heştro (bi azerî: Həştrud, bi farisî: هشترود, Hashtrud), yek ji navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojhilat ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vî navçeyê bajarê Heştro ye.
Savara tolikê
Savara tolikê, cure girareke (savar pêjgeha kurd e. Gelên cîran romî (tirk) û ermenî jî ji tolik (pincar)ê xwarinan didin ser.
Ravek
Lask û qemçikan bavêjin bila tenê pel bimînin. Pakij bişon tolika xwe di nava avê de bidin sekinandin. Pîvazan bi xelekî hûr bikin, di nava rûn de zerayiyê pê bixin.
Xirbe Azim
Xirbe Azim, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Şemrexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Mîrazîz
Mîrazîz (bi erebî navê wê kirine as-Sihiya), gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
Savara tolikê
Ravek
Paşê tolika hûrkirî jî berdin nava rûnbirêşkeke kûr an quşxaneyê, bi pîvazê re bi qasî 3-5 deqe biqelînin. Dawiyê savarê berdinê û wê jî bi qasî 4-5 deqeyan sor bikin.
Xwê, îsota reş, 3 SA ava kelî tevlî bikin. Binê agir kêm bikin, heya ava xwe kişand bikelînin. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).
Krefeld
Krefeld, bajarekî serbixwe ye li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Besre
Erdnîgarî
Besre li beravên Şetelerebê û 55 km dûrî Kendava Fars û 545 km jî dûrî Bexdayê ye. Ew li sînorê navbera Îraq û Kuweytê de ye. Gorî rezervên petrolê ew bajerekî girîngî Îraqê ye.
Dîrok
Besre di 636an de ji aliyê xelîfe Umer el-Xatab ve hat avakirin.
Hostens
Hostens, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Statîstîkên gelheya komunê li gorî daneyên salan.
Famîleya sûsmaran
Sûsmar (Agamidae), famîleyekî qirtîşan e.
Şayes
Sûsmar ji qirtîşên laşdirêj, bidûvik û bi çar lingên xurt in, ku li ciyên germ dijîn. Bêhtirî 300 cureyên sûsmaran hene û hinek jê bi navê ejdehayê tên nasîn.
Belavbûna erdnîgarî
Sûsmar li parzemînên Asya, Afrîka, Awistraliya û başûrê Ewropayê têne dîtin. Hinek cins û cureyên sûsmaran (wek gumgumoka Qefqazê) li Kurdistanê dijîn.
Binefamîle
Şeş binefamîleyên sûsmaran hatine nasîn.
Givzonik
Givzonik, givzonek an givzong an Xarpoş | خارپۆش an Kerbeş | کەربەش (bi latînî, Silybum marianum) riwekek e li famîleya Asteraceae, mîna kerengan. Li navçeyên Deryaya Spî û li Rojhilata Navîn tê dîtin. Li bijîşkiya siruştî şîrê givzonikê tê bikaranîn, lê rewik nayê xwarin û ji bo pez jehrdar e.
Remezan Îsa
Remezan Îsa (1953-2014), helbestvan û pêşmerge bû.
Remezan Îsa ji salên 70an dest bi nivîsina helbestê kiriye û roleke wî yê giring di xizmeta edeb û zimanê kurdî de hebû. Ew wek pêşmerge gehiştiye rêzên şoreşê, piştî serhildana 1991ê vegeriya Dihokê.
Helbestvan Remezan Îsa di sala 1953an de li herêma Behdînan hatiye ser dinyayê. Ew di sala 1974an de wek mamoste û rêveberê dibistanê karê xwe kiriye. Derbarê ragehandinê de li Kovara Metîn û Kovara Dîcle kar kiriye, rêveberê rêveberiya rewşenbirî û hunerî li Dihokê bû. Di salên 1996-2004an de cêgirê serokê Yekîtiya Nivîskarên Kurd (Êketiya Nivîserên Kurd) ya Dihokê bû.
Girêdanên derve
Malpera Yekîtiya Nivîskarên Kurd (bi tîpên latînî) Malpera Yekîtiya Nivîskarên Kurd (bi tîpên erebî)
Ebûdanê
Ebûdanê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
1968
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Bankebinê
Bankebinê, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Dasburg
Dasburg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Hezazê
Hezazê, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Şemrexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Partiya Sosyalîstên Ewropî
Partiya Sosyalîstên Ewropayê an bi navê fermî Party of European Socialists (PES) partiyeke siyasî ya ewropî ya sosyaldemokrat û pêşverû ye.
PES ji partiyên siyasî yên li ser asta neteweyî yên ji hemû dewletên endamên Yekîtiya Ewropî (YE) pêk tê, Norwêc û Keyaniya Yekbûyî pê re. Partiyên sereke yên wekî Partiya Sosyaldemokrat a Almanyayê, Partiya Sosyalîst a Fransî, Partiya Karker a Brîtanya, Partiya Demokrat a Îtalya, Partiya Sosyalîst a Portûgalê, Partiya Sosyalîst-Demokrat a Romanya û Partiya Karkerên Sosyalîst a Spanyayê di nav de ye. Partiyên ji çend welatên din ên Ewropayê û ji herêma Deryaya Navîn jî wekî partiyên hevkar an çavdêr di PES de têne pejirandin. Piraniya partiyên endam, hevkar û çavdêr endamên Hevbendiya Pêşverû an Enternasyonala Sosyalîst a berfireh in.
Skagerrak
Skagerrak navçeyeke Derya Bakurê navbera Jütland (Danîmarka) û Norweç de dimê ye.
Hûrand (navçe)
Hûrand yek ji navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojhilat ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Hûrand e.
Radyo
Radyo, teknolojiyeke ji bo weşandina deng û muzîk ser mesafeyên mezin bi awayeya pêlên elektromagnetîk e.
Tréon
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Şêx Adem
Şêxadem, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Dêrikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
2ê sibatê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Heshan, Guangxi
Heshan, bajarekî welatê Çînê ye û di herêma  Guangxiyê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 79.022 kesî
Dimilya
Dimilya, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Tolika Bavê Seyro
Tolika Bavê Seyro, birinca bi tolikê, bi rizê (birinc) tê kelandin. Di pêjgeha kurd de cihê pincarên biharê gelek e û herwiha yê tolik (pincar)ê jî.
Standarda vê xwarinê nîne, lê heger riz û tolik nebin, nabe "tolika bavê Seyro". Heger sebze yan biharbêhneke din lê bê zêdekirin jê re dibêjin "tolika bi birincê ya filan sebze/biharatê".
Ravek
Tolikê pakij bişon, mezin hûr bikin. Bi tevî pîvaza hûrkirî berdin nava quşxane, verok, kilince, rûnbirêşkeke kûr yan beroşê, bidin ser agir.
Kartol, riz û gizêrê jî tevlî bikin, bi qasî 3-4 deqeyan biqelînin. 2 SA ava şîregerm berdin navê, xwê, şekirê toz, ava lîmonê jî û bi qasî 20-30 deqeyan bikelînin. Bi germî yan li ser daxwazê, sarî bînin ser destexaneyê (sifre).
International Herald Tribune
International Herald Tribune, rojnemeyek amrikî ku her roj derdikeve ya girêdayî rojnema "The New York Times" a. Rojnemeyek ji wan rojnemeyên emrikî ê mazin ku li ser nêzî 35 cihan baskîya wê tê kirin a. Tê gotin ku di sale 1887´an de bidest weşana xwe kirîya.
1969
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
Michael Peinkofer - nivîskar, rojnamevanê fîlm û wergêrê alman
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Sisan
Sisan, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Dêrikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Amt Neubukow-Salzhaff
Amt Neubukow-Salzhaff şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Yaşar Eroglu
Yaşar Eroglu (jdb. 1960, Qerekilîs, Agirî) nivîskar û rojnamevanekî kurd e.
Ji ber tevgerên xwe yên siyasî di sala 1981an de hatiye girtin û 21 salan girtîgehê de ma. Piştî derketinê tevlî xebatên çand û wêjeyî bûye. Wek rêveberê Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê û edîtorê Kovara Zend xebitiye. Di sala 2007an de wek qunciknivîs û edîtorê Azadiya Welat xebatên xwe berdewam kirine. Nivîsên wî di kovara Çirûsk, malperen Amîda Kurd, Diyarname, TZP Kurdî, Arya Haber de hatine weşandin.
Gasny
Gasny, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
1971
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Zimanên germanî yên rojhilat
Zimanên germanî yên rojhilat beşeke zimanên germanî ya ku endamên wê gişk mirine.
Kattegat
Kattegat deryayek e, şitleke Deryaya Bakur e. Ew di navbera Danîmarka û Swêdê de ye. Ew li bakur, li Skagen, bi Skagerrak ve digêhê hev.
Erdnîgarî
Ew ser Skagerrak re û Limfjord re bi Derya Bakur ve tê girêdan. Lê di Limfjord re encax keştiyên biçûk derbaz dibin. Ew di ser Öresund, Belta Mezin û Belta Biçûk re jî bi Deryaya Baltik ve tê girêdan.
Keremê Kor
Keremê Kor (1922 - 1997, Navê Tirka pêve kirine Kerem Kılıç)
dengbêjekî kurd e. Ew xelkê Bazîda Agiriyê ye.
Transgender
Transgender (xwendin: /trænsˈdʒɛndər/, kesên trans) rewşa ku tunebûna ahengiyê di navberên nasnameyên kesan û zayenda wan ên xuya ye. Ji bo pênaskirina van kesan peyva kesên trans tê bikaranî. Transgender ji berpêbûniya zayendiyê xweser e û pêkan e ku heteroseksuel, hevzayend, bîseksuel û hwd. bin. Hin transgender difikirin ku berpêbûniyên zayendiyê ya kevneşopî li ser wan nayê sepandin.
Pênas
Pênaskirina trangender vana dihewînin:
1. Kesên ku bi aşkere li pênasên têkiliyî ya rolên zayendan a jin û mêrê ya kevneşopî nayên, lê di nav van rolan tevdigerin.
2. Ew kes dibînin û difikirin ku ji bo pênaskirina wan a rastî, çewtî yan kêmasî li zayendên wan a ji zayînê ve hatiye binavkirin hene.
3. Kesên bi zayendê xuya ku ji zayînê ve hatiye binavkirin, nayê pênaskirin an jî nayê temsîlkirin.
Têgihên din
Têgihên travestîtîzm, transeksuelî û transgender ji hev gelek cuda ne. Travestîtîzm, ji kesên ku kincên cinsiyeta din li xwe dikin re tê gotin û piranî tenê pozisyona sekse elaqedar dike. Transeksuel ew kes in ku xwe ji zayenda hemberî dihîsin û hewceyî şibandina zayendê hemberî dibînin. Piraniya transeksuelan ji travestiyan cudatir ji ameliyatên zayendguhertinê derbas dibin û ji hêla qanûnî ve dikare zayendê/a xwe ya qanûnî jî biguherînin û ji vê re tenê wekî "jin" an jî "mêr" tên hesibandin.
Saint-Beauzély
Saint-Beauzély, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Amonyûmklorîd
Amonyûmklorîd (NH4Cl) xoyekî sipî ye.
Bi tevayî
Amonyûmklorîd baş di avê da dihele (370 ). Amonyûmklorîd di xwarinê da tê bikaranîn di bin navî E 510 da. Nirxa pH yê 1 % amonyûmklorîd di avê da dibe 5,5, yanî tirş dibe. Amonyûmklorîd xerab di êtanol dihele û tewr di asêton û êter da nahele.
Mera bazên makin tevle amonyûmklorîd bike, amonyakî gazî jê derdikeve.
Banke Serê
Banke Serê, Bankeserê gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Xoremdere (navçe)
Xoremdere yek ji navçeyên parêzgeha Zencan ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Xoremdere e.
Tolik bi sîr û goştê kişandî
Tolik bi sîr û goştê kişandî, avsîra tolikê ya berfiratiyan hêyavkeke pêjgeha kurd e ku bi tolik (pincar)ê didin ser. Heger ava wê zêde û sebzeyên wê li makîneyê hatibe xistin, mirov dikare vê xwarinê bike bin kategoriya şorbeyan jî. Ji xwe li hin deveran bo şorbeyê peyva avsîr tê bikaranîn.
Ravek
Tolikê pakij bişon lewra beho û bakterî jî jê hezdikin. Pîvaza hûrkirî û goştê kişandî di nava rûn de biqijilînin. Tolikê jî berdin navê, tev bidin, avê bikin ser.
Tolik nermijî bûn birincê tevlî bikin. Birinc jî keliya, sîrê bi xwê bikutin û bi tevî ava lîmonê berdin nava xwarinê. Du kelan pê bînin û ji ser agir daynin. Bi germî bê servîskirin baştir e.
Sasha Pieterse
Sasha Pieterse -Sheaffer (jdb. 17ê sibata 1996 li Johannesburg, Afrîkaya Başûr) lîstikvan, stranbêj  û strannivîseke  amerîkî ye.
Belta Biçûk
Belta Biçûk (Danîmarkî:Lillebælt)  tengaveke navbera girava Danîmarkayê Funen û  nîvgirava Jütlandê de ye.
Ew tengavê nêzî 50km dirêj û 800m de heta 28km jî fireh e. Kûrahiya xweya herî mezin jî 75m. Di wê tengavê de gelek giravên biçûk geşbûn e.
Li ser wê tengavê du pirayên yek 1935an de, yek jî 1970an de çêbûnî hê ne.
Serê Mergê
Serê Mergê, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Dêrikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Ebher (navçe)
Ebher yek ji navçeyên parêzgeha Zencan ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Ebher e.
Krempe
Krempe, bajarekî navçeya (Landkreis) Steinburgê li herêma Schleswig-Holstein a Almanyayê ye.
Perrînewe le xobar
Perrînewe le ẍobar (Parinawa la ghobar, anku Veperîn li xubarê; ), fîlmekî derhênerê kurd Şewket Emîn Korkîyî ji sala 2006'an ye. Derhêner û nivîskar Korkî di vî fîlmê xwe de hêmanên çend cureyên fîlmî wek ên roadmovie (fîlmên ku mijarên wan rêwîtî ye) û fîlmên li ser şer bi nîvendiya Îraqê ya Şerê Îraqê piştre pêşkêş dike.
Zimanên germanî
Zimanên germanî
Îro heşt zimanên germaniyên ku axivên xwe ser milyonekî re ne hene.
Şitlên zimanê germaniyê rohelat-bakur û roava
Zimanên germanî nav xwe de wek Roava, Bakur û Rohelat tên par vekirin. Îro erdnîgarî sînorê zimanên bakur û roava sînora Almanya û Danîmarka tê ditîn. Lê dîsa jî navbera wan her du şitlan de sînoreka eşkereyî tune ye û ew zimanan careke re, di cih de wernagerine zimanên şitlê din. Zimanên di şitlê zimanên germanî yên roava de wiha ne: almanî, yîdî, luksembûrgî, pensîlwanî, holendî, afrîkaans, îngilîzî û frîzî.
Eilscheid
Eilscheid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Zimanên germanî
Şitlên zimanê germaniyê rohelat-bakur û roava
Swêdî, danîmarkî, norwêcî, feroeyî û îslendî.
Zimanên vê şitlê îro bi temamî mirine û li holê rabûne. zimanê gotî yek ji zimanên vê şitlê bûn.
Parvekirina zimanên germanî yên îro
Şaxa zimanên germanî îro xwediyê 14 zimanên ku ji hêla 500 milyon kes têne axaftin. Ewna gorî nêzikbûna xwe wiha têne parvekirin:
Trizay-Coutretot-Saint-Serge
Trizay-Coutretot-Saint-Serge, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Sultaniye (navçe)
Sultaniye yek ji navçeyên parêzgeha Zencan ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Sultaniye e.
Kerbeş
Kerbeş an Xarpoş | خارپۆش an  Qerxan | قەرخان  (Silybum marianum) riwekeka bi histrî ye. Pelçên xwe yên kesk bi daximê gewraxî ne. Ku gir dibe nêri dide û li ser nêri kulîlkeke mihurik vedike. Nêriyî xwe tê spîkirinê û tê xwarinê.
Siçana
Siçana, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Dêrikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Nîhatê Agirî
Dengbêj Nîhat Agirî di sala 1974'an de li gundê Ûlikendê ser Giyadîna Agiriyê ji dayîk bûye, dengebêjekî kurd e. Vêga ew li Îzmîrê dijî. Zewicî ye û bavê 3 zarokan e. Li Agiriyê du Nîhat hene ku hin caran mirov wan tevî hev dike ango nizane ku kîjan Nîhat kîjan e?. Ji ber ku, di navbera navên wan de tenê cûdatiyek heye. Yê ku dengbêje, navê wî Dengbêj Nîhat Agirî ye yê nivîskar û lêkolîner jî Nîhatê Agirî ye.
Niha (2012) di NÇM'a Îzmîrê de karê xwe yê çandî û hunerî dike.
Pîv û pîvan
Pîvên Giranî
Kurdan, berî pîvên giranî û dirêjahiyê yên niha, hin pîvên din bi kar anîne. Çend ji wan ev in:
Pîvên Endezyarî
Di lîsteyê da, pîvên endezyarî ku tê karkirin ji bo hejmara 10(deh). Ji bo karkirinê caran deh, peyvên kurtkirin ê yewnanî hene. Mesela; ji bo gotina 1.000.000 pîksel({1*10^{6}} pîksel), em dikarin bêjin 1 megapîksel. An; 160.000.000.000({160*10^9}) bayt, dibe 160 gîgabayt. Ew karkirin di nav teknolojî da û endezyarî da zehf girînge.
Gauciel
Gauciel, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Edoyê Azîzî
Edoyê Azîzî yek ji şervan û pêşengên Serhildanên Agiriyê (1926-1930) bû. Ew xelkê Dutaxa Agiriyê bû û di serhildanê de şehîd ket.
Kurdên Nasyonalîst
Kurdên Nasyonalîst, rêxistinek ku di sala 2020 an de li ser medyaya civakî ji hêla komek ciwan ve hate damezrandin, saziyek rastgirê Kurdî ye. Ev sazî kû ji alîyê komek ciwanên Kurd ên xwedî bîr û bîrdoziyên cuda ve hatîye avakirin, ji bo zêdekirina hişmendîya neteweyî di nav Kurdan de li ser medyaya civakî û li qadan dixebite. Li çar parçeyên Kurdistanê zêdetir li Bakûr û Başûr û li dîasporayê endamên wê hene.
Xodabende (navçe)
Xodabende yek ji navçeyên parêzgeha Zencan ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Xodabende e.
Îcrûd (navçe)
Îcrûd yek ji navçeyên parêzgeha Zencan ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Îcrûd e.
Mestûre Erdelanî
Mestûre Erdelanî an Mah Şeref Xanim an jî Mestûre Kurdistanî (jdb. 1805 Sine, Mîrektiya Erdelan - m. 1848 Silêmanî, Mîrektiya Baban) helbestvan, nivîskar û dîroknasa kurd e.
Ew li bajarê Sineyê ji dayîk dibe û li Silêmaniyê mezin dibe. Ji malbateke desthilatdar bû. Bi zimanê erebî û farisî jî dizanî. Ew wekî yekem dîroknasa rojhilatê navîn jî tê zanîn. Li ser binemala Erdelan, bûyerên demê tomarkirinên girîng ên dîrokî kiriye.
Zikpê
Zikpê an gastropoda, navên ku gelek giştî an gelemperin ku li qepûşk û şeytanokan dikevin. Zikpê çînek e mezin ji pol an filûma molûskan an nermikan (Mollusca) e. Ji vê çînê qepûşkên derya û şeytanokên axê bi hezar cure hene.
Mestûre Erdelanî
Di sala 2005an de bo pîrozkirina rojbûyîna wê ya 200î li Hewlêrê statûyeka wê hatiye danîn. Pirtûkên wê li zimanên farisî, almanî û înglîzî hatine wergerandin.
Bahulê
Bahulê, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Xaneserê
Xaneserê (bi erebî navê wê kirine Khan al-Jabal), gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
1974
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
4ê sibatê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Belta Mezin
Belta Mezin (Danîmarkî:Storebælt) tengaveke navbera girava Danîmarkayê Zealand û Funen de ye. Herdu aliyên tengavê di 1997an virde bi pirayeke ser re hatine bi hev ve girêdan e.
Erdnîgarî
Belta Mezin bi Öresund û Belta Biçûk ve yek ji sê tengavên mezinên Danîmarkayê ku Kattegat bi Derya Baltik ve girê didin e.
Amt Warnow-West
Amt Warnow-West şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Belta Mezin
Erdnîgarî
Belta Mezin 60 kilometir dirêj e û 16-32 km fireh e.
Tarom (navçe)
Tarom yek ji navçeyên parêzgeha Zencan ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Tarom e.
Trizay-lès-Bonneval
Trizay-lès-Bonneval, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Gaudreville-la-Rivière
Gaudreville-la-Rivière, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
5ê sibatê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Eschfeld
Eschfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Xirar
Xirar, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Dêrikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Amt Tessin
Amt Tessin şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Disco Dancer (fîlm)
Disco Dancer filmeke dansê ya hindî ye ku di sala 1982an de ji hêla Rahi Masoom Raza ve hate nivîsandin. Derhêneriya fîlmê Babbar Subhash bû. Di filmê de Mithun Chakraborty û Kim bi rolên sereke dileyizin, Digel Om Puri, Herwesa Gita Siddharth û Karan Razdan jî di rolên piştevaniyê werdigirin.
Fîlm li seranserê cîhanê serkeftî bû, bi populerbûna xwe li Asya, Yekîtiya Sovyetê, Ewropaya Rojhilat, Rojhilata Navîn, Tirkiye û Afrîkayê belav bû. Di heman demê de Disco Dancer di heman demê de duyemîn fîlma herî zêde li Yekîtiya Sovyetê û fîlma biyanî ya herî bi dahat bû. Disco Dancer Mithun wekî navek malbatî li seranserê Asyaya Başûr û Yekîtiya Sovyetê û gelek welatên Afrîkayê damezrand ku Jimmy ji bo Mithun Chakraborty navek populertir bûye. Albuma dengbêjê jî serketî bû, li Hindistanê bû Platinum û li Chinaînê Xelata Zêrîn wergirt. Ji bo enflasyonê verast kirin, ew hîn jî yek ji fîlimên Hindî yên herî bi dahata û herdemî tê hesibandin.
Grîgorî Perelman
Grîgorî Yakovlevîç Perelman (Rûsî: Григорий Яковлевич Перельман, Grigoriy Yakovlevich Perelman) (di 13 Hezîran 1966an da li Leningrada USSR) dayik bûye, kesek jî civata cihûtîyê û mamostayê matematîkê yê Rûsyayê, ew alîkariya xwe ji bo bersîvan jeotmeriya Riemannian û jeometriya Topolojî daye.
Bi kesanî, nîşanê bersiva jeometîzasyonê konjektur ê Thurston daye.
Ew jî rastkirina pirsa navdar ê Poincaré conjecture bûye, bila be ku çend salan kes nikarî bû bersiva wî pirsê bide.
Di 22 tirmexê 2006an da, Perelman ji ber xebatên xwe Madalyayê Fields red kir, wateya medalya ji bo matematikvanên gelek bilind e, Perelman pir têkîlî bi wî medalya nexwast.
Sevtege
Sevtege, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Dêrikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
1975
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
4ê îlonê – Sevim Dağdelen, ramyarekî alman ê Partiya çepgir ku bi eslê xwe kurd e.
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Gundik, Dêrika Hemko
Gundik (bi erebî navê wê kirine Tal Asfar), gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
Zencan (navçe)
Zencan yek ji navçeyên parêzgeha Zencan ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Zencan e.
Mahneşan (navçe)
Mahneşan yek ji navçeyên parêzgeha Zencan ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Mahneşan e.
1976
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Şarug
Şarug, gundekî girêdayî navçeya Kanîreşê ya ser bi Çewlîgê ve ye.
Qubik Çagil
Qubik Çagil, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Dêrikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Gauville-la-Campagne
Gauville-la-Campagne, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Dûstan
Dûstan, dûzdan an jî dîstan alaveke sêlingî ye. Beroş, neqlî û sîtilan datînin ser ji bo ji agirî biparêzin. Dûstan tê bikarhanîn ji bo ku beroş û tiştê ku ser bilind û dûr ji êzing, rejî û komirê bigire. Sê lingên dûstanê hene ji bo ku rûberê jorîn yê wê asoyî bisekinîn. Sêlingîbûna dûstanê xwarin û beroşên li ser ji hejandin û ketinê diparêze. Dûstanên modern ji metal, dar, kaşo, silîkonê tên çêkirin.
Efoyê Esed
Efoyê Esedê Sefo yan jî bi kurtî Efoyê Esed (jdb. 1927 − m. 1999), dengbêjekî navdar ê kurd ê Ermenistanê bû ku di 1ê kanûna paşîn a 1927an de li gundê kurdên êzdiyan Heko yê navçeya Talînê, li Ermenistanê, hatiye ser dinyayê.
Dengbêj di navbera salên 1958 û 1960î de li Radyoya Êrîvanê bû mêvan û zêdeyî 15 kilamên wî hatin tomarkirin. Stranên wî îro jî li dengxaneya Radyoyê Êrîvanê tên parastin. Efoyê Esed gelek stranên govendê, bengîtiyê û mêraniyê dizanibû û ligel dengekî şîrîn stran digotin.
Çend kilamên wî yên navdar
Efoyê Esed salên dawî yên jiyana xwe li Rûsyayê derbaz kir û di 29ê kanûna paşîn a 1999an de çû ber dilovaniya Xwedê. Ew li nav mexberên êzdiyan li gundê Bezopasno yê navçeya Trunovskê (Stavrapol, Rûsya) hate veşartin.
Lindau (navçe)
Lindau, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Bavyera, Almanyayê ye.
Umpeau
Umpeau, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Behinîne
Behinîne, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
6ê sibatê
Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Zimanên baltî
Bin-kategoriyên zimanên baltî
Zimanê baltî tên kirina du paran: Lîtwanî, Letonî, Nehrungskurî, Selonî û Semgalî; Prûsiya kevin, Yatwîngî, Galîndî û Dniepr-Baltî.
Li ser endam bûna Kurîyê rohelat û roava tevliheviyek heye.
Derve Lîtvanî û Letonî endamên dinên zimanên baltî heta sedsala sedsala 16an û 17an mirin. Zimanên ku li dor Estonî û Livîyî ku li dor deryaya Baltîk tên axaftin ne endamê zimanên baltîk in û ewna yek ji endamên Zimanên Fîno-ûgûrî ne.
Euscheid
Euscheid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Remok
Remok, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Dêrikê ye ku hinek malên wê ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin. Li Remokê genim, nîsk, ceh, garis û pembo gelekî tên çandin. Çandiniyên Remokê bi piranî avî ne, ji ber ku bîrên avê hatine kolandin.
Çewirme, Tatos
Erdnîgarî
Çewirme ji bajarê Erzîromê 131 km dûre û ji navçeya Tatosê 21 km dûre
Gêrê, Hesîçe
Gêrê (bi erebî navê wê kirine al-Murtaf'iya), gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
Bosniya û Herzegovîna
Bosniya û Herzegovîna, carina jî wekî Bosnî û Hersegovîn  tê nivîsandin (bi bosnî: Босна и Херцеговина Bosna i Hercegovina), welatekî Balkanan e û li başûr-rojavayê Ewropayê ye.
Di navbera Kroatya, Serbistan û Montenegroyê ye. Sînorêkî pir biçûk ê Bosniya û Herzegovînayê bi Deryaya Adriyatîk re heye. Bosniya û Herzegovîna welatekî Yûgoslavyaya kevn e.
Gisors
Gisors, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Bosniya û Herzegovîna
Bosna ku herêma hundirê welêt e, avhewaya parzemînî ya nerm û havînên germ û zivistanên sar û berf heye. Li herêmên navîn û rojhilatê welêt erdnîgarî çiyayî ye, li bakurê rojava bi nermî bi qotan e, li bakurê rojhilat jî bi giranî deşt e. Herzegovîna, ku herêma piçûktir û başûrê welêt e, xwedan avhewa Deryaya Navîn e û bi piranî çiyayî ye. Sarayevo paytext û bajarê herî mezin ê welêt e û li pey Banja Luka, Tuzla û Zenica ne.
Devera ku niha Bosna û Herzegovîna ye, bi kêmanî ji Paleolotîka Jorîn ve ji hêla mirovan ve tê niştecîh kirin, lê delîl destnîşan dikin ku di serdema neolîtîk de, niştecîhên mirovan ên daîmî hatine damezrandin, di nav de yên ku ji çandên Butmir, Kakanj û Vučedol in. Piştî hatina yekemên Hind-Ewropî, herêm ji hêla çend şaristaniyên îllîrî û keltî ve hate niştecîh kirin. Di warê çandî, siyasî û civakî de, welat xwedî dîrokek dewlemend û tevlihev e. Bav û kalên gelên Slavên Başûr ên ku îro li herêmê dijîn di navbera sedsala 6-an û 9-an de hatine. Di sedsala 12. de, Banate ya Bosna hate damezrandin; di sedsala 14-an de, ev yek di Padîşahiya Bosnayê de pêşve çû. Di nîvê sedsala 15-an de, ew bi Împeratoriya Osmanî ve hate girêdan, ku heya dawiya sedsala 19-an di bin desthilatdariya wê de ma. Osmaniyan Îslam anîn herêmê û gelek nêrîna çandî û civakî ya welêt guhert.