cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Keleha Cizîrê
Ji mîrên Cizîrê Emîr Seyfedînê kurê Izedînê kurê Seyfedîn, li ser navê xwe di nava kelehê de Medreseya Seyfiye da avakirin. Di demê îro de mizgefta wê medresê li ser piya ye dîwarên wê saxlem in, bes serbanê wê hatiye xwarê, lê belê mixabin medrese bi tevayî hilweşaye. Di navbeyna Medreseya Seyfiye û Birca Belek de cihek bilind û bervekirî hebo, ji wî cihî re Şaneşîn dihat gotin. Di nava kelehê de ji bilî wan tiştê me gotîn hemam jî hatibî avakirin. Ava kelehê bi boriyên kûzîn ji Cehfer Sadiq hatibû kişandin.
Di nava kelehê de zîndanek jî heye, niho jî dimîne. Deriyê zîndanê dinêre aliyê başûr. Dîwarên wê pir sitûr, avahiya wê girover, serê wê jî bi qûbbe hatîye çêkirin. Dû pencereyên wê yê dinêrin aliyê jiderve û çar deriyê wê hene. Nava zindanê 3-4 metre ye, wekî bîrekê fireh e serê wê jî qûbbe ye. Te gotin di demê berî îslamiyetê de ew zindan wekî cihê potperestîyê dihate kar anîn. Li bakûrê kelhê, di navbeyna kelhê û ava Dicle de valahîke heye ji wê valahiyê re tê gotin Rezê Mîran. Wekî ji navê wê jî tê fêhmkirin ev valahî heta demê 1700’an jî bi cûre cûre darên fêkî, darên gûl û çîçek û cûre cûre ajalên kedî ve wekî baxçeyek yên ajalan xwe nîşan dida.
Di sala 2010'an de biryar hat dan ku Birca Belek wê ji leşkerê tirkî bihê valakirin û bibe şûnewareke navneteweyî û bihê nûjenkirin.
Alexandra Breckenridge
Alexandra Hetherington Breckenridge (jdb. 15ê gulana 1982) lîstikvanek Amerîkî ye. Wê bi rolên piştgirî di fîlimên komedî yên ciwan de Big Fat Liar (2002) û She's the Man (2006) de lîstikvanî kir ye. û her wesa wê di rêze filmê The Walking Dead jî de lîstikvanî kirî ye. Her wesa wê di gelek film û rêzefîlman din jî de lîstikvanî kirî ye.
Jiyana kesane
Breckenridge di 9. 2015 de bi gîtarîst Casey Hooper re zewicî. Di 9. 2016-an de zarokê wanê yekem, kurek bi navê Jack hat dinê. Zarokê wanê duyemîn, keçek bi navê Billie, di Kanûna 2017an de hate dinê.
Qitîn
Qitîn, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Lichfield
Lichfield bajarekî Staffordshire, Înglistan e.
Huseyn bin Elî
Huseyn bin Elî (jdb. 626 - m. 680), lawê Elî û Fatimeyê ye. Neviyê Muhemmed pêxember e.
Xirabeka
Xirabeka, mezreyeke girêdayî gundê Deywanê ye.
Lotikxane
Lotikxane malperek satîrîk yê xwerû bi zimanê kurdî ye.Lotikxane radigihîne ku ew bêsansûr e û xwendevanên xwe hişyar dike ku belkî ew aciz bibin. Malpera Lotikxane di sala 2006ê vebûye.
Nayê zanîn ka berpirsên wê kî ne yan jî ka gelo ew serbixwe yan girêdayî dezgehekê ye. Ya ta niha diyar ew e ku Lotikxane hem kurdan û hem jî biyaniyan dide ber devê dasa xwe ya qerf û henekan.
Deng Xiaoping
Deng Xiaoping ( an, herwisa Dèng Xiǎopíng û Teng Hsiao-p'ing; 22ê tebaxa 1904an - 19ê sibata 1997an) siyasetvan û şoreşgêrekî herî navdarê welatê Çînê bû. Ew herwisa rêberê Partiya Komunîst a Çînê bû.
Botika
Botika (Tr: Yemişli) gundekî girêdayî navçe Kercews ya Êlîhê ye. Nêzîkî tixûbê Sêrtê ye.
Nifûs: 810
Le Sourd
Le Sourd, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Botika
Hêjmara mal: 147
Dûrahî ya ji navçeyê: 43,2 Km
Aborî: Aboriya gund li ser çandinî û ajalxwedîkirinê ye.
Rewşa rê: Rê bi asfalte
Rewşa ava Xwarinê: Av heye
Qereqol: Heye
Mixtar: İbrahim TAŞ (2009)
Moux
Moux, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Nû Orleans
Gelhenasî
Li gorî statistîka dawî, belavbûna etnîkî ya bajarê bi vê awayê hatiye diyarkirin.
Jêderkên derva
Malpera fermî
Nordrach
Nordrach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Nelly Sachs
Nelly Sachs (navê berê Leonie Sachs; li Berlînê;   li Stockholmê) nivîskareke alman bû. Sala 1966'î bi tevî Samuel Agnon Xelata Nobelê ya wêjeyê parvekirine.
Dostelî, Îlîç
Dostelî, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Clères
Clères, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Feqîr Ehmed
Feqîr Ahmed (z.1939-m.2023) ji gundê Mizeynter ê ya girêdayî bajare Pirsûsê, Bakurê Kurdistanê ye ,piştî şerê cihanê yê duyem, Almanya û Turkiyê peymana karkerên mêvan îmzekirin ,û ji ber zehmetiya rewşa aborî ya herêma Kurdan, Feqîr  tevlî wan karkerên mêvan bû,û koça almanya kir.
Binemala Wî
Malbata Feqîr Ahmed li binxetê Kobanî û serxetê Pirsûsê ne, dayika Feqîr  ji Girê Kanîye,bavê wî ji gundê mizeynter e.
Ciwanî û Xizmeta Odeyan
Feqîr ciwaniya xwe li bajarê Kobanîyê û Pirsûs derbas kirye,li wir dest bi nivîsa helbetên tirkî kirye. Li Kobanîyê li oda Midrisê Miçhên ,Feqîr  guhê xwe dida çîrokên ku li wê odeyê dihatine gotin, weke çîroka Derwêşê Evdî ,Memê Alan ,helbestên Melayê Cizîrî, û bi hazirbûna dengbejên weke Baqî Xido,Mişo Bekebûr Berazî. Hin çîrokên ku Feqîr  li Almanya nivisandin ji devê ew kesên ku li odeya Midris diciviyan girtibû,bi taybetî ji devê Midiris çîrok digirtin.
Salên Xela û Koçkirinê
Ji ber nebûna Baranê û dijwarbûna rewşa aborî, Feqîr  tevlî karkerên  mêvan bû yên ku diçûn almanyayê bû,Feqir neyt kir ku piştî çend salan vegre welêt, lê salan dan dû hev û li wir ma.
Xebat û Nivîs
Feqîr  hate Almanyayê, da ku rewşa xwe ya aborî baş bike, lê wî xwe bêhtir wekî kurdekî erkdar didît, xwe wekî nûnerekî berxwedana kurdan didît. Ji ber vê destê wî di yekem meşa kurdan de li Almanyayê hebû, wisa jî di avakirina yekem saziya kurdan de hebû û bi vî awayî keda wî ketibû nav hemû çalakî û bizavên kurdan li Almanyayê.
Feqîr  bi doza xwe pir bi bawer bû û yek ji wan helbestvanan bû ku nivîsên wî û bîrûbaweriyên wî yên siyasî ji hev nedihatin veqetandin. Wisa jî bi dilnizmiyeke mezin behsa hin stiranbêjên kurd dikir ku bêyî wî bi nav bikin, helbestên wî dikirin stiran. Bi ken digot: - Jixwe ev nivîsên min malê gel in, kî ji xwe re dibe û distirê bela bibe, ez ji wan aciz nabim, kêfa min tê. Hunermendên kurd gelek helbestên wî kirin stran û belav kirin. Ya herî zêde tê zanîn "Rêya Kobanî" ye ku piranî wekî "Pêşiya Malê" jî tê zanîn. Aramê Dîgran ev amade kiribû, paşê Mehmet Atli jî di nav de gelek kesî ev stran xwendibû. Dîsa Dîkran ji helbestên wî yên wekî "Çûm Siya Darê", "Ey Welato" jî stran çêkiribûn. "Ey Şalûlê Min" jî têde hin stranên wî ji aliyê Koma Berxwedan ve hatibûn xwendin.
Xelata Pênûsa Zêrîn
Ji ber xebatên apêFeqîr , par payîzê Tevgera Çanda Demokratîk a Kurdan li Ewropayê (TEV-ÇAND) “Xelata Pênûsa Zêrîn a Kedê” dabû wî. Di merasîma xelatdayînê de Xelîl Xemgîn wisa gotibû, "Mamoste Aramê Dîkran carinan di helbestan de hin guhertinên hûrik dikirin. Lê wî gelekî hez ji helbestên Feqîr Ehmedî dikir. Aram gelek helbestên Feqîr Ehmed yên wekî Çûm Siya Darê, Rêya Kobaniyê, Ey Welato muzîk çêkir û gotin.”
Di merasîme de Hozan Canê jî axifî û got em 20 salan cînarê hev bûn lê min ew nas nedikir, di zindanê de min hemî nivîsên apê Feqîr xandin.
Bekir Begê Erizî
Bekir Begê Erizî helbestvan û peykertraşê kurdan e, bi taybetî li deverên Behdînan, Hekarî û Botan navdar e. Bekir Beg kurê Behder Begê ye, ji gundê Erizê ye, ku dikeve ser Çiyayê Metînan. Li rojavayê Bamernê Bekir Beg ji malbateke navdar bûye û li herêma Behdînan, ji ber navê gundê wî, paşnavê wî bûye Erizî.
Bekir Beg li sala 1767 hatiye dinê û li gor rewiştên malbat û malmezinan xwedî bûye. Ji ber ku malbata wî dewlemend bûye, di jiyaneke xweş de mezin bûye, her ji zarotiyê de li ba mirovên zana û şarezayên wî çaxî ketiye ber xwandinê, ta ku fêrî xwendina qoran û nivîsînê bûye. Paşan li dibistanên Amêdî, Bamernê û Mayê li ba mamoste û zanayên navdar xwendiye. Lê ta niha nehatiye zanîn, ka bawernameya zanatî wergirtiye yan na. Weke tê gotin, Bekir Beg ji şagirtên herî zîrek, bîr tûj û dûrbîn bûye; mîna ku mamostayên wî pesna wî didin. Ew di nav heval û kesûkaran de xweşewîst bûye. Dibêjin, hêşta Bekir Beg di jiyekî biçûk de bû, dema peyv li hevdianîn û rêkdixistin û mîna helbestan digotin. Ev yeke jî guman têde nîne, ji ber ku cihê jiyana wî li Berwarî Bala û bi taybet gundê wî Erizê li ser çiyayê metîna bûye, ku dîmenên pir ciwan û spehî têde hene; weke kanî, robar û hemû cureyên gulçîçekan, awazên kew, şalûl û bilbilan li ser zinaran, li derdora gundê wî. Vê yekê bala helbestvanê me kişandiye, ku afirandinê ji van dîmenên ciwan û spehî bike. Ji vê yekê xuya dibe, ku Bekir Beg çiqas aşiqê Kurdistanê bûye û bedewiya wê çiqas bandor li nivîsên wî kiriye. Mamostayê nemir Enwer Mayî di pirtûka xwe de, ya bi navê „Kurdên Behdîna“ de qala wî dike.
Feqîr Ehmed
Berhem
Yekem dîwana wî di sala 1990'î de bi navê "Dîwara Reş" hatibû çapkirin. Di sala 1994 û 1998'an de berdewama heman dîwanê wekî du û sê hatin çapkirin. Feqîr Ehmed gelek çîrok jî nivîsandibûn li gor niviskar Helîm Yûsiv û li ser daxwaza Weşanxana Ava dê hemû berhemên Feqir li Kobanî were çapkirin.
Koça Dawîn
Feqîr  li Nexweşxaneya Holweide dihat dermankirin,di (30'ê adarê) sala 2023 li Kolna Almanyayê ji ber têkçûka pişikê canê xwe ji dest da,û li Sirucê hate veşartin.
Lîkenên Kurdistanê
Va ye lîsteya çend giyabîrovk û lîkenên (Lichenes) Kurdistanê.
Berderik
Berderik, gundekî bi ser navçeya Rewanduzê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Grebenhain
Grebenhain şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vogelsbergkreis li Hessen, Almanyayê ye.
Blanot, Côte-d'Or
Blanot, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Emîrava, Şino
Emîrava, Şino ( gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.478 kes (318 malbat) bûn.
Lincoln (Lincolnshire)
Lincoln bajarekî Lincolnshire, Înglistan e.
Bêgertê
Bêgertê, gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.
Narbonne
Narbonne, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Bassana
Bassana (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ya Fransayê ye.
Dorsheim
Dorsheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Kerab
Kerab (bi tirkî: Yedigöze), gundekî bi ser navçeya Espîra Erzîromê ve ye. .
Surfontaine
Surfontaine, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Partiya Komunîst a Çînê
Partiya Komunîst a Çînê (bi çînî: 中国共产党, bi pinyin: Zhōngguó Gòngchǎndǎng) partiya siyasî ya serekî û damezrênmera Komara Çînê ye. Ew partî di sala 1921an de hatiye damezrandin.
Cleuville
Cleuville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Eynulrom
Eynulrom gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 98 kes (25 malbat) bûn.
Pan-Îranîzm
Yek ji îdyolojiyên siyasî ye ku yekitiya milet û pêkhateyên Îranî diparêze. Bi yekitiya pêkhateyên Azerbaycaniyên başûrî, osetîyan, belûcîyan, kurdan, peştûnan, hazarayan, loran, tacikiyan, farsan nexşeya xwe ya cografîk berhev dike.
Fikrên pan-îranîzm yekemîn car ji layê Mehmûd Efşar Yezdî ve hat pêşniyaz kirin.
Zeplîn
Zeplîn cureyekî alava firînê ye. Baloneke ji gaza hîdrojenê dagirtî ye û bi motorekê tê ajotin.
Navê xwe ji endazyarê Alman Kont Ferdinand von Zeppelin digire ku ew bi xwe wekî bavê firîn û ajotina balonan tê zanîn. Firîna yekemîn a bi zeplînê ji aliyê endazyarê Fransî Henrî Giffard ve di 24'ê sermawezê 1852'ê de bi zeplîneke 160 kg, 43 m dirêj û 12 m biber di navbera bajarê Paris û Trappesê de hatiye kirin ku bi qasî 30 km dûr in.
Zeplîn bi taybetî ji aliyê Almanan hatine bipêşxistin. Dûgela Alman a hemandemî di Şerê Cîhanî yê Yekem de zeplîn bikaranîne û bi wê bajarên London û Parisê bombebarankirine. Zeplîn di navbera parzemîna Ewropa û Amerîkayê de tên bikaranîn. Ji ber qezayan û bipêşketina balafiran hilberîna zeplînan têm sekinandin û êdî di raguhaztinê de nayên bikaranîn.
Oberharmersbach
Oberharmersbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Pişt
Pişt organeke dervayî ji laşê mirov ji ser dest pê dike ta paşî yan qûn. Pişt mirov binyata xwe ji hest, masulk, çerm û goşt peyda dibe.
Qopî baballî
Qopî baballî, navê yek ji gundên gundistana Mukriyanî Rojhilat, li Navçeya Navendî, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Qopî baballî 597 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 118 e.
Aldersbach
Aldersbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Passau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Laksjøen
Laksjøen, goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye. Navenda îdarî ya Lierne, Sandvika li qeraxa bakurê golê cih digire û pîvana perava golê 35,2 kîlomêtre ye.
Taillefontaine
Taillefontaine, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Bligny-lès-Beaune
Bligny-lès-Beaune, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Pembesor
Pembesor, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Yûnis Emre
Yunus Emre (z. 1240, Eskîşehîr - m. 1321), mitesewif û helbestvanekî tirk ê misilman bû. Yunus Emre ji bajarê Eskişehirê ji gundê Milahiççikê ye.
Armelî
Armelî an jî Elmalî? , gundekî navçeya Çêrmeya Çewlîgê ye.
Feqên çûkan
Feq alavek ji alavên aw û nêçîrê ye. têla ku ew jê tê çêkirin du mîlî ye, wek çawa du fekên devî mirov hene, her wisa du fekên devî feqê jî hene, fekên wê wek kevan û qentirman xar û qilûç in, ji jêr ve jî destikê xwe heye. Ji bo ku feq bê çerpandin, rasor yan jî zimbelek li dor herdu fekên feqê tê alandin, têla ku zimbelek jê tê çêkirin ji têla fekên feqê ziravtir e; lê jê sertir e, zimbelek li dor fekên feqê ji jêr ve tê alandin, pêre herdu aliyên têla zimbelekê, yê destpêkê û yê dawiyê her yek bi fekek feqê ve tê girêdan, belê ev jî dê şiyana neyênî û erênî(positive and negative) peyda bike, û dema ku ev hêz peyda dibe, pêvajoya çerpandinê çê dibe, ango feq jixweser tê hevdu.
Mele Tahirê Kewê
Mele Tahirê Kewê an Mele Tahirê Huseynê Kewê (jdb. sala 1930 li Mûş, m. li Qop sala 1977) helbestvan û alimê kurd bû.
Feqên çûkan
Çerpandina feqê qonaxa tev dawî di nêçîrê de ye, nexwe û ji ber ku feq li ber çivîkan vekirî bimîne, zîvareke biçûk bi feqê dixin, û jê re dibêjin dîlpik, dîlpik jî ji şivên mêwên tirî tê çêkirin, ew ji hundir ve tê quqilandin ango hundirê wî vala dibe û deziyek tê re derbas dibe, dezî ji bin ve dîlpik bi feqê ve diçespîne, û ji ser ve kurm an jî kulî dikevin ber, belê ev jî xwarina ku çivîk pê tên giritin, navenda dîlpik ji derve ve, tê kêrtkirin, ev kêrta jî ji bo ku qulpikê bi destikî feqê ve girêdayî di ber keve, û wexta ev qulpik dikeve ber dîlpik, ev pêvajo herdu fekên feqê vekirî dihêle, ji ber ku dema qulpik bi dîlpik dikeve ew di ser feka jêr re tê cem dîlipk, û wexta ku çivîk tê xwarina ber dîlpik bixwe û ji ber hejandina dîlpik ew ji ber qulpik difilite, belê  filtandina qulpik û şûnve-vepekandina wî, feka feqê azad dike, a ku ji alî xwe de diçe cem hevala xwe, her wiha wexta ku tê çerpandin, stû an jî laşê çivîkê bi xwe re dibe û di nav xwe û hevala xwe de digire.
Mele Tahirê Kewê
Alim û helbestvanekî navdar bû. Di medreseyan de xwendibû û kurdî, erebî û farisî dizanibû. Bavê wî Huseynê Kewê ye. Huseynê Kewê di zarokatîya xwe de sala 1920ê bajarê Êrîvanê çiyayê Elegezê koçber bûye heta Mûşê.
Borekan
Borekan, gundekî bi ser navçeya Rewanduzê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Feqên çûkan
Xwarina ku dikeve ber dîlpik jê re dibêjin şûk, ew ji xweştirîn xwarinên ber dilê çivîkan e, ew jî yan kulî ne û yan jî kurmên sipî ên ku ji nêrxendiyên hişkbûyî tên derxistin, ji bo xwarina ber dîlpik pir bala çivîkan bikişîne, heya çar kurman dixin ber dîlpik, ji ber ku, kêlîka ku qulpik bi ber dîlpik dikeve, deziyê ku kurm di berda ne sert dibe û sertbûna wî canê kurman diêşîne, belê çiqas canê kurman biêşe ewqas dilebitin û xwe dilivînin, û çiqas xwe livandin ewqas bala çivîkan dikşînin ku bên wan bixwin.
Mele Tahirê Kewê
Jînenîgarî
Mele Tahir di sala 1930ê de li Mûşê hatiye dinê. Piştre bavê wî di Mizgefta Mezina Mûşê de dikeve hepsê. Mele Tahir heta heşt sal ê bê bav mezin dibe. Di dawîbûna girtî de Huseyn ê Kewê zarokê xwe dibe dibistana medreseyê. Mele Tahir dixwine û perwerdeyê giring hildide. Perwerdeya wan giranî zimanê erebî bûye. Li paşê kurdî û farisî jî hildane. Lê belê ev xwendina wan ne fermî bûye. Hemiya bê fermî bûye. Nemaze, perwerdeya zimanê kurdî bi şêweyeki tund qedexe bûye. Lê disa jî, wan xwendekaran zimanê kurdî dest bernedane. Lê helbesta Cegerxwîn û Ehmedê Xanî her tim xwendine. Diwana Mele Ehmedê Cuzeyrî û Mewlûda Ehmedê Batê jî fêr hildane. Wekî din helbestên Mele Weysîyê Soktili jî gelekî xwendine. Mele Weysî hem hevalê wan û hem jî mamosteyê wan bû. Hezaran helbest nivîs kiriye û hemî jî ji wan xwendekaran re belav kiriye.
Ev hevotina Mele Tahir, ji Mele re gelekî kêrdarî bûye. Mele xwe geşepêdanî û nûbûnî kiriye. Alîya mirovayetîya wê jî geşe bûye.
Feqên çûkan
Li kêlek kurman, xwarina din a ber feqan kulî ne, Digel ku pir cureyên ciyawaz ên kuliyan hene; lê cureyê tev baş û hevyaz, kuliyê pazik sor e. Berejavî peydakirina kurman; peydakirina kuliyan hinekî zehmet e, tu yê di tîna rojê de li wan bigerî, ji ber ku ew ne danê sibê û ne jî danê êvarê derdikevin, heya ku te yek dît jî tu yê pir bi pey wî bikeve heya tu bigirî, ji ber ku ev cureyê kuliyan pir hişyar e, ango dema te dibîne, ew pir bilind hildipeke û direve, û her hilpekînek û xweçekirinek dora deh heya bîst mitran mewdayê dibe.
Mele Tahirê Kewê
Jînenîgarî
Di piştê perwerdeyê de Mele, herkesî însan pejirand. Ber çavê wî de herkes wekhev bûye. Ji xelkê re xizmet ji bo wî pêwist bû. Mele gund bi gund digeriya. ji kesekî re dora xizmetê ne dida. Wekî din Mele, ji gundî re jî alikarî û agahtarî jî dibû. Mele di ev xizmeta xwe de vala nebû. Zanîn û agahtarîya xwe jî her car ji gundî re dida. Wê xwest gundî her tişt bizane û mafê xwe bigere. Mele Tahir zanistê ji herkesî re dida. Wekhev armanca wî bû. Lewma zanîna xwe parve dikir.
Belê carinan dixuya xebatê Mele vala derdiket. Digot : "gundî gune û rebene, xendin ji bo wan pirr pêwîste. Lewma ez wisa dixebitim û bêzar nabim.’" Zarokên wî heşt heb bûn.
Feqên çûkan
Li dawiyê kin dirêj, piştî ku kulî tê girtin, berî her tiştî lingên wî tên hilqetandin bo ew nikaribin bifirin û birevin, tenê bergê ser pazikên kuliyan dimînin, ji ged û taybetmendiyên kuliyan e, ku dema tu kepira wan diguvişî, pazikên wan jixweser rep dibin û li banî disekinin, lewma wexta ku kulî dikin ber dîlpik deziyê dîlpik di ser kepira wî re dibin, û me got wexta ku qulpik bi ber dîlpik dikeve dezî sert dibe û di encamê de kepira kulî tê guvaştin, her wiha pazikên sor û piriqî li banî wek agirekî dadayî xuya dikin, em ji bîr nekin ku bergê li ser pazikên sor berî ku kulî bikeve ber dîlpik rasterê tên hilqetandin, çima, cimkî dema ku kulî nû tê girtin, eger berg bên hilqetandin dê pazikên sor biçelmisin û nema pêre rep bibin.
Mele Tahirê Kewê
Jînenîgarî
Mele Tahir xebitî û birastî dema vala nedit. Lewma jî berhemê nivîsî çênekiriye.
Feqên çûkan
Piştî ku feq tê amedekirin, ew li ber kêl û telakan tê venandin, li vir zîrekiya ew kesê ku feqê vedine derdikeve holê, ango gerek ew çavdêriyeke bi sebr û saman bike, gelo cihên ku çivîk pir lê dihewin li kuderê ne?, kêl û telakên baş kîjan in …hwd. Dibe cihên ku nêçîrvan nîşan bike, hecek, dirî, belan, girê axê bin ..hwd. Heke feq li ser rûyê zemîn û erdê bê venandin, gerek ew bi komek axa hûrik bê veşartin, û tenê şûk li derve bimîne, lê heke feq li ser daran an jî hecan bê venandin, ew di nav pelên wan de tê veşartin.
Mele Tahirê Kewê
Jînenîgarî
Li sala 1977an li Mûşê di gundekî Qopê de mir.
Feqên çûkan
piraniya çivîkên ku feq li ber wan li ser erdê tên venandin, çikçiko, gabelek, fînt, tîtî, copal, çokreş…hwd, ema feqên ser daran li ber çitan tên venandin, nemaze, çitên hejîran û ên tirî.
Der barî çivîkên ku feq li ber wan li ser erdê tê venanadin, pêvajoyeke pir girîng heye, jê re dibêjin yaldan, yaldan jî ji bêjeya alîdan yan jî bi aliyekî de bajo hatiye, di yaldanê de nêçîrvan dê çivîkan bi fîtkirinê an jî bi kişkirinê bereve telak û kêla ku feqa xwe li ber venaye bide, her wiha heya ku çivîk kurm an jî kuliyê di ber feqê de bibîne. Hêjayî gotinê ye ku ne hertim çerpandina feqê berdar e, pir caran çivîk xwarina ber feqê dixwe bêyî ku feq biçerpe, û pir caran heya ku biçerpe jî, çivîk yan nakevin ber feqê yan jî xwe rizgar dikin, lê rêdan û pêkana westandina wan hertin rêjeya bilind distîne.
Halil Çavgun
Halil Çavgun, an jî Xelîl Çavgun endamê Komîta Navendî ya PKK'ê bû. Ew di 19'ê gulana 1978'an de li Hîlwanê hate kuştin.
Jiyana wî
Xelîl Çavgun, dibistana seretayî li Hîlwanê xwend, dibistana navîn û lîseyê jî li Rihayê bi li dibistanên ku mirov bi şev û roj lê dimînin, qedand. Paşê hîndekariya xwe di înstûtiya perwerdeyê de berdewam kir û jiber sedemên siyasî naçar ma dibistanê terk bike. Xelîl Çavgun di qonaxa 71'ê de dest bi jiyana siyasî kir û piştî ku têkoşîna rizgariya neteweyî li Hîlwanê pêşkeft, di nava têkoşînê de cîh girt. Çavgun, yek ji nûnerê têkoşîna rizgariya neteweyî ya herêmê bû.
Çavgun, roja ku hate qetilkirin, yanî roja 19 gulana sala 1978an de, çi li Hîlwanê û çi jî li hemu Kurdistanê ev roj weke roja berxwedanê hate pejirandin. Xelîl Çavgun, di çalakiya daliqandina nivîsan ya di yekemîn salvgera qetilkirina Hakî Karer de, di encama şerê ku bi polês re destêkir, jiyana xwe ji dest da.
Nébias
Nébias, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Cléville, Seine-Maritime
Cléville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Oberwolfach
Oberwolfach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Köpek (fîlm)
Köpek (ji tirkî bi wateya Kûçik) fîlmekî sê beşî yê derhênera tirk-swîsrî Esen Işik e û di sala 2015'an de kete sînemayan.
Telamon
Di mîtolojiya yewnanî de Telamon birayê Pêleûs, bavê Ajaksê mezin û hevalê Hêraklês e. Keyê Salamîsê.
Köpek (fîlm)
Rolên sereke ji aliyê Oguzhan Sancar, Beren Tuna û Cagla Akalin têne lîstin. Ev yekemîn fîlma dirêj a derhêner Işik e û cara ewil di çarçoveya Zurich Film Festival a 2015 de hat nîşandan û di sala 2016'ê de Xelata Fîlma Swîsrî (Schweizer Filmpreis) wergirt.
Telamon
Mîtoloji
Telamon û birayê wîn Pêleûs zir birayê xwe Fokusê kuştin. Telamon ji ber cezayê Aegînayê revî hate girava Salamîsê. Li wir Key Kîkreûs pir baş pêşwazi kir. Key keça xwe Perîboeayê da lehengê û piştî vê zewacê Aîas hate dinê. Wextekî şunda key, keyaniyê jî da Telamon.
Köpek (fîlm)
Ev fîlm ji hunermenda îtalyanî Pippa Bacca re hatiye diyarkirin ku ji bo projeya xwe ya bi navê Seyra Aşitiyê bûkanî li xwe kir, bi vê yekê li ser navê aşitiyê dixwest ji Mîlano biçe Orşelîmê û li Stembolê bûbû qurbana destdirêjî û kuştinê.
Mijar
Rojek ji rojan Stembol, sê jiyanên cuda.
Tannières
Tannières, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Dörrebach
Dörrebach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Köpek (fîlm)
Mijar
Li şûna ku biçe dibistanê, Cemoyê deh salî li kuçe û kolanan desmalan difiroşe da ku alîkariya malbata xwe bike.
Rojekê Cemo kûçikeke sêwî dibîne û xwedî lê derdikeve. Saya wî kûçikî, ew digel keça delal a ku zarokê maleke zengîn e dikeve diyalogê, dilê wî dikeve wê lê her cara ku dixwaze bi wê re biaxive, ji aliyê pasvanê mehelê ve tê qewitandin.
Telamon
Mîtoloji
Key Telamon beşdarî sefera Hêraklêsê ku li dijî Troyayê bû. Sebeba seferê: Keyê Troyayê Laomedon soz dabû mehînan bide Hêraklês lê nedida. Gava ku gihîştin Troyayê, nîv birayê Hêraklêsê Îfîkles û Telamon bi fermana Hêraklês ve çun bajêr ji bo mehînan bistînin, lê ew ji aliyê Laomedon ve hatin avêtin zîndanê. Lê Prîamosê kurê key biryara bavê xwe razî nebû, du şûr ji her du leheng re şand û planên li dijî Hêraklêsê eşkere kir. Gava ku Îfîkles û Telamon ev bihîstin, nobedarên xwe bi şûran kuştin û ji bo ku planên Laomedon eşkere bikin, vegeriyan ba Hêraklês. Paşê Hêraklês û zilamên xwe hatin ba key û di dawiyê de keyê kuştin. Telemon ji bo bibe xenîmeta şerê Hesîoneyê bidestxist û ji wê ra zewicî. Encama vê zewacê jî Teucer hate dinê.
Köpek (fîlm)
Mijar
Hayat bi zilamekî qehrok re zewiciye û rastî şîdeta navmalî tê. Rojek tê, evîna wê ya ciwaniyê ku Hayat digot mirî ye, dikeve pêşiya wê û ew her du li çayxaneyekê de hevûdin dibînin. Tiştek nebûbe jî, gava vedigere malê, hevjîna wê hesabê jê dipirse û Hayat rastî lêdana hevjîna xwe tê.
Telamon
Mîtoloji
Piştî Şerê Troyayê Aîas xwe kuşt, ji ber ku Teucer laşê birayê xwe ne aniye, Key Telamon Teucerê ji Salamîsê der kir.
Köpek (fîlm)
Mijar
Ebru, forqeke transseksuel ji ber cudabûna xwe hertim rastî êrîşa zimandirêjî û lêdana gel tê. Ew bi xwe evîndara zilamekî ye û dixwaze ji nû ve dilê wî bistîne.
Lê evîna wê biryar daye ku bi jinekê re bizweice û malbatek avabike.
Bêgijnê
Bêgijnê, gundekî ku bi navçeya Rûbaroka Hekariyê ve girêdayî ye.
Lautertal (Vogelsberg)
Lautertal (Vogelsberg) şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vogelsbergkreis li Hessen, Almanyayê ye.
Mû
Mû (tayek) ji ji pova serê mirov a. Bi gelemperî di wate pirraniyê de tê bikarhanîn. Li hin herêmna kurdistanê "Por" jî tê gotin. Lê di kurdî de di wate xwe de di kurdî hemû pora mirov nayêne ser ziman. Bisk li pêşiya çavên mêran ya ji pova wan jê re Porîk tê gotin. Ku ew biska li berçav kin bê jê re porîk tê gotin. Lê ku dirêj bû û weke ya jinan bû, hingî jê re "Bisk" tê gotin. Ji gurrbûna povê re jî porr cih bi cih hatiya gotin. Povê hûr ku pir cî ser laşê mirov rû digire, wek mû ser piyan, rov, rî hindur poz û li gelek ciyên din.
Qeredaẍ, Mehabad
Qeredaẍ, navê yek ji gundên gundistana Mukriyanî Rojhilat, li Navçeya Navendî, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Qeredaẍ 887 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 163 e.
Mala Xalidê Reşo
Mala Xalidê Reşo ji navçeya Silopî`ya ne û eslê xwe ji Silopî ne.
Perejil
Perejil, wekî Perexîl bixwîne, anku girava Perejilê (bi spanî tê wateya "girava Bexdenûsê", navê bi erebî جزيرة ليلى‎, Cezîre Leyla û bi zimanê amazigh Tura ye), giraveke xalî ya nêzîkî peravê Marokoyê li Tengava Cîbraltarê ye. Tevî ku bi tenê 250 m ji Marokoyê be jî, xwediyê vê giravê welatê Spanyayê ye. Girava Perejilê li rojavayê 8 km ji Sebteyê (Ceuta) û 13,5 km ji reşayiya Spanyayê jî dûr e. Di sala 2002'an de girav bû sedema nakokiyeke di navbera hêzên çekdar ên spanî û mexrebî de.
Mala Xalidê Reşo
Berê Nav û Dengê wan jî di navçeya Silopî`ya de hebûn, lê bes niha gelek kes wan û tukes tuksê nas nakin. Bav û Mirovên me digotin, hinek ji wan birin Iskerîya Tirkan û hêdî nezivirîn mala xwe û tukes nizane çi bi serê wan hat! Serhatîyên me ji mere digotin, wextê Iskerê Tirkan hatin malên me, gelek li Abdurrahmanê Xalid xistin, ku ew bi wan derb û birînan jî emrê Xwidê kir. Gelek ji me ne Bavpîr ne jî Pîrika xwe dîtine. Wextê ku Bavpîrê me emrê Xwidê kirin, Pîrika me mêrek din kir û zarokên xwe hêlan tinê. Ev zarok hemî jî hê heta 10 saliyê bûn. Wextê meta bavê me Rehîma Xalid pîreka Seîdê Hemo ew gotin sehkir, ew hat ser malê û guhê xwe da van zarokan; bav, herdu ap û metan ve.
Perejil
Rûberê giravê 0,15 km² ye.
Mala Xalidê Reşo
Abdurrahman ê Xalid ê Reşo: Abdurrahman kurê Xalid bû, Xalid jî kurê Reşo bû. Niha jî 3 kurên Abdurrahman hene; Abdurrahîm, Mihemed Alî, Abdurrahman. Ev jî zewicîne û zarokên wan û zarokên zarokên wan jî hene.
Mala Xalidê Reşo: Reşo; bavkalik, Xalid; bavê Abdurrahman, Asya, Rehîm, (Cangîr), Abdurrahman; kurê Xalid. Emîne, Abdurrahîm, Mihemed Alî, Abdurahman jî zarokên Abdurahman ê Xalid in.
Rekonkîsta
Rekonkîsta an Reconquista (bi spanî, portûgalî û galîsyayî tê wateya "ji nû ve girtin") têgîna dîrokî ye ji bo kampanyayên leşkerî yên ku keyên xiristiyan ji sedsala 8an heya 1492an dane meşandin, da ku deverên îberî yên ku ji ber fethên misilmanan winda bûbûn vegerînin.
Dîrok
Destpêka Rekonkîsta bi Şerê Covadongayê (718 an 722) ve tê tarîxkirin, ku tê de artêşek astûrî yekem serkeftina xiristiyanan li ser hêzên ereb-berberî ên xelîfetiya emewiyan bi dest xist. Dawiya wê di sala 1492an de bi hilweşîna Padîşahiya Nesrî ya Granadayê ji taca yekbûyî ya Spanyayê Ferdînand II yê Aragonê û Îsabela I ya Kastîlyayê re hat.
Di dawiya sedsala 10an de, wezîrê emewî Elmensûr (Almanzor) 30 salan rêzek kampanyayên leşkerî kir ji bo ku padîşahiya xiristiyanên bakur bindest bike. Leşkerên wî bakur wêran kirin, tewra dêra Santiago de Compostela talan kirin. Dema ku di destpêka sedsala 11an de hikûmeta Córdoba ji hev belav bû, rêzek dewletên paşguhkirî yên piçûk ku wekî taîf têne zanîn derketin holê. Keyaniyên bakur ji vê rewşê sûd wergirtin û ketin kûrahiya Endulusê; wan şerê navxweyî teşwîq kir, tayfayên lawaz dan tirsandin û ji bo "parastinê" berdêlên mezin (parias) ji wan xwestin.
Di sedsala 12an de piştî vejîna misilmanan di bin elmiwehiyan de, kelehên morî yên mezin li başûr di sedsala 13an de ketin destê hêzên xiristiyan. Piştî şerê diyarker ê Eluqab (Las Navas de Tolosa) (1212) - Qurtube (Córdoba) di 1236 de û li Îşbîliye (Sevilla) di 1248 de kete bin kontrola xiristiyanan - tenê devera misilmanan a Xernate (Granada) wekî dewletek bexş li başûr ma. Piştî radestkirina Granada di kanûna paşîn a 1492an de, tevahiya nîvgirava Îberî ji hêla hikumdarên xiristiyan ve hate kontrolkirin. Di 30ê tîrmeha 1492an de, di encama Biryarnameya Elhemrayê de, tevahiya civaka cihû - nêzî 200.000 kes - bi zorê hatin derxistin. Piştî fethê rêzek ferman hat dayîn (1499-1526) ku bi zorê misilmanên li Spanyayê hatin guheztin, ku paşê bi biryarnameyên key Fîlîp III di 1609 de ji nîvgirava Îberyayê hatin derxistin.
Têgeh
Di destpêka sedsala 19an de, dîroknivîsiya kevneşopî peyva Reconquista ji bo vegerandina Padîşahiya Vîzîgotî li ser herêmên dagirkirî bi kar aniye. Lewra têgeh di nîvê duyemîn ê sedsala 19an de di dîroknivîsiya Spanyayê de hate yek kirin, bi pêşkeftina nasnameya neteweyî ya spanî re hat girêdan û balê dikişîne ser aliyên neteweperestî û romantîk. Bîranîna wê hîn jî bi festîvala Moros y Cristianos (bi ketelaniya Valensyayê: Moros i Cristians, bi kurdî: "Mor û Xiristiyan") ku ji bo koloniyên spanî li çaraliyê cîhanê hate veguheztin tê dîtin. Di sedsala 21an de, ev têgeh ji bo partiyên ewropî yên rastgir ên tund girîngî bi dest xist û ji bo dijberiya koçberî û îslamofobiyê tê bikaranîn - bi taybetî bi saya partiya Vox a spanî û partiya Reconquête ya fransî.
Nasiredîn Bedirê Hesenweyh
Nasiredîn Bedirê Hesenweyhê an jî Ebûlnecm Nasiredîn Bedirê kurê Hesenweyh pêşengekî kurd ê Dewleta Hesnewiyanan e.
Mîr Bedr sala 979'an de piştî wefata bavê xwê rabû li ser text. Wê salê li rojavayê hewlêrê de henek qesr kir bindestê xwe. Lê wefata Mîr Hesneweyh firsendek kiribû destê dijminên wî. Hikûmdarê Buweyhiyan Adûdû'd-Dewle, dijminê Mîr Hesneweyh bû û piştî wefata wî artêşek amade kir paşê jî Hemedan û qesrên Nihawend û Sermaç dagir kir. Fahrû'd-Dewle li Qesra Sermaçê de dijiya û ev qesr wî teslîm kir. Piştî wefata Mîr Hesneweyh, di nav kurên wî de dubendî derketibû. Piştî van bûyeran kurên Mîr Hesneweyh hatin li cem Adûdû'd-Dewle û jê re sedeqeta xwe pêşkêş kirin lê Adûdû'd-Dewle ew avêtin zindanê paşê jî ew hemû kuştin. Lê Bedr, Asim û Ebdulmelîk nekuşt, şûrekî bi zêr û hespekî zîn bî zêr da Bedr, henek xelat jî da Asim û Ebdulmelîk. Dema ku Adûdû'd-Dewle vegeriya Bexdayê Asim û Ewdilmelîk li dijî Bedr îsyan kirin û Bedr jî êrîşê wan kir ew kuştin her wiha dewlet jê re tenê ma. Vî çaxî Şunde sînorê dewleta xwe berfireh kir, karê dewletê sererast kir lê girêdayê Adûdû'd-Dewle bû. Lê piştî mirina Adûdû'd-Dewle de di navbera Mîr Bedr û Şerefû'd-Dewleyê Kurê Adûdû'd-Dewle de dubendî derket. Şerefû'd-Dewle artêşek amade kir û êrîşê Mîr Bedr kir. Herdu artêş li nêzî Kirmaşanê rastê hev hatin. Di nav şer de Mîr Bedr ji nîşka ve her tiştên xwe hîşt û li şer vekişiya lê dema ku Buweyhiyan xezîneyên wî talan dikir ji nîşka ve êrîş kîr û berê wan da, şer qezenc kir û Buweyhiyan revîn. Li pey vê serkeftinê de Hesnewiyan dîsa serxwe bûn. Mîr Bedr, sînorên dewleta xwe heta çemê Kerhayê berfireh kir û bajarên Şapûrxwast-Hurremabad, Kirmaşan, Şehrêzor kiribû bindestê xwe û gelek xurt bûbû. Ji bo vê Xelîfeyê Ebbasiyan bernavkê Nasirûddîn we'd-Dewle da wî. Mîr Bedr, heta sala 1009'an dewlet gelek baş îdare kiribû. Heta vî salî bereket û dewlemendî hebû û gel di nav zêdehî û firehî yê de bû. Lê sala 1009'an de kurê wî Hîlal li dijî wî îsyan derxist. Hîlal, bajarê Şehrezorê kir bindestê xwe, li nêzî Dînewerê de bavê xwe re şer kir bavê xwe têk bir û hêsîr kir. Lê Hîlal bavê xwe ef kir û qesrek ji bo ku li wir bijî da wî. Lê Mîr Bedr dema ku çû qesrê ji bo alîkariyê xeber şand Bûweyhîyan û Deylemîyan. Hîlal şer de Deylemîyan têk bir lê li dijî Bûweyhiyan berxweneda û hêsîr ket. Her wiha Mîr Bedr dîsa bu hikumdarê dewletê lê ji bo alîkariyên Buweyhiyan Bajarê Şehrezorê da Bûweyhiyan. Mîr Bedr sala 1014'an de artêşek amade kir êrîş li ser qesra Koscedê kir. Li vê derê Huseyn bîn Mesûd el-Kurdî dijiya. Lê Huseyn berxweda û qesr teslîm nekir. Ji bo vê dorgirtin dirêj bû û mirovên Mîr Bedr sûikast li wî kirin û Mîr Bedr kuştin. Piştî wefata Mîr bedr hilweşîna dewletê dest pê kir. Li pey wî re Hîlal b. Bedr û Tahir b. Hîlal ji bo text şer kirin lê serkeftî nebûn. Mîrê herî dawî Mîr Ebû Salim Deysem b. Ebî Ganîm bû û li herêma Zehavê de li qesra Kâsanê de dijiya. Lê ev jî zêde nejiya û piştî wefata wî dewleta Hesnewiyan bi temamî hilweşiya.
Paytexta vê dewletê bajarê Sermacê ye.Piştî ku serxwebûna xwe bi dest xistine û aleya azadiyê bilind kirine. Di warê pêşveçûyîna welatê xwe de xebitîne û hem di warê aboriyê de, hem di warê xwendin û perwerde û leşkeriyê de gelek pêş ketine. Welatê wan hem serbixwe û hem jî welatekî aram û dewlemend bûye. Çi îmkanên ku ketine destê wan, li gelê xwe xerc kirine û bi şev û roj xwe dane xizmeta xelkê xwe. Rêvebirên dewletê weke şovelyan cangawer û merd û xweşmeriv bûne. Xelîfeyê Bexdayê bi navê Nasiredewle wan bi nav kiriye. Gelek serkeftî bûne. Ewan gelek bi merdemêranî 171 salan dewleta xwe meşandine û navên xwe bi qencî ji wê demê heya wê gavê hiştin e.
Xanedana Tûlûniyan
Xanedana Tûlûniyan, xanedaneke memlûk bû wekî bi eslê xwe tirkoman bû. Di navbera salan 868 - 905an de li Misir, Heleb û Hîcazê hikûm kiriye. Xanedana Ebasiyan di sala 905an de xanedana Tûlûniyan hatîye rûxandin.
Bligny-le-Sec
Bligny-le-Sec, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Xemgînî
Xemgînî yan Xem, rewşeke dilronî (psîkolojî) ye ba mirovan pir û her dem çêdibe. Xemgînî anku dilşikestî, dilmayî û dil bi kul û xem. Sedemên xemgînî gelekin ji evînî ye, êş, zordestî, nexweşî û pir sedemên din ku di jînê mirovan re derbas dibin.
Îbn Xurdazbeh
Îbn Xurdazbeh (farisî: ابن خرداذبه, Ibn Khurdazbeh) navê wî temamî Ebûlqasim Ubeydulla bin Ebdilla bin Xurdazbeh (z. 820 – m. 912), erdnasekî faris bû. Endamên malbata wî pêşiyê Zerduşt bûn, dû re bibûne misilman.
Guhertina navên niştecihên Tirkiyê
Guhertinên navên niştecihên li Tirkiyê ji sala 1913an heta niha bi awayekî periyodîk ji aliyê hikûmetên li pey hev ên Tirkiyê ve hatine kirin. Di çarçoveya polîtîkayên tirkkirinê de bi hezaran navên gund û bajaran hatin guhertin. Pirraniya navên gelêrî û dîrokî yên ji Împeratoriya Osmanî bi avakirina komara Tirkiyê ve bi darê zorê ve hatine guhertin û li şûna wan navên bi tirkî yên keyfî hatine dayîn. Hikûmetan angaşt kirin ku navên weha biyanî an dabeşker in, lê rexnegirên guhertinan ew wekî şovenîst binav dikin, ji ber ku ev navên orîjînal ên wan cihan bûn ku dewletê dixwest ji holê rake. Navên ku dihatin guhertin bi gelemperî bi eslê xwe ermenî, yewnanî, gurcî, lazî, bulgarî, kurdî, suryanî û erebî bûn. Bi vî rengî dewleta tirk ji destpêkê ve siyaseta xwe ya asîmîlasyonê bi tundî da meşandin.
Hewldanên Tirkiyeyê yên ji bo endamtiya Yekîtiya Ewropayê di destpêka sedsala 21ê de bû sedema kêmbûna bûyerên bi vî rengî ji aliyê rêveberiya herêmî û hikûmeta navendî ve. Di hin rewşan de qanûn navên hin gundan (di serî de yên ku hindikahiyên kurd lê dijîn) vegerandine. Navên orîjînal ên ku bi awayekî fermî hatine guhertin hê jî di zarava û zimanên herêmî de li seranserê welêt ji aliyê ew komên herêmî û etnîkî ve têne bikaranîn.
Ev polîtîka di salên dawî yên Împaratoriya Osmanî de dest pê kir û heta komara Tirkiyeyê ya îroyîn dewam kir. Di bin desthilatdariya Kemalîstan de ji bo guhertina navan komîsyonên hikûmetê yên taybet hatin avakirin. Nêzîkî 28.000 navên topografîk hatin guhertin, ku tê de 12.211 navên gund û bajarokan û 4.000 navên çiya, çem û yên din jî hene. Piraniya guhertinên navan li herêmên rojhilatê welêt çêbûn ku etnîsîteyên hindikayî beşekî mezin an piraniya nifûsê pêk tînin.
Qirelû
Qirelû, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çinarê ye.
Bersirîn
Bersirîn, gundekî bi ser navçeya Rewanduzê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Névian
Névian, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Cliponville
Cliponville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Fecirava
Fecirava gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 555 kes (98 malbat) bûn.
Ohlsbach
Ohlsbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Mücke
Mücke şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vogelsbergkreis li Hessen, Almanyayê ye.
Werziş
Dîrok
Dîroka Werzişê li Çîn heta 4000 b.z. derê ye. Li Çînê bedenparêzî (jîmnastîk) ji berê de werzişeke navdar bû. Gorî hin çavkaniyan li Misira kevin hin werzişên wek avjenî masî girtin dihat kirin. Li wan bêtir li Misira kevin werzişên wek lak avetin, bilind qewzdan, pehlewanî bû.
Di dema Yewnana kevin de gelek Spor hatin pêk anîn. Di dema Yewnan kevin de ji bo xatirê êzidokan Leyzên Olîmpiyadê dihat saz kirin. Li çar salan carekî li gundekî biçûkî nêzî çiyayê Olîmpûs, li Peloponnesê dihatin saz kirin.
Tartiers
Tartiers, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Leksdalsvatnet
Leksdalsvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye. Gol li başûrê bajarokê Steinkjer û bakurê rojhilata bajarê Verdalsørayê cih digire. Pîvana perava golê 32 kîlomêtre ye û bilindahiya ji asta deryayê 70 mêtre ye.
Eqîdeya îslamê (pirtûk)
Eqîdeya îslamê pirtûgeke Ehmedê Xanî ye ku tê de qala baweriyên îslamê nivîsandiye.
Yekîtiya Ciwanên Kurdistanê
Yekîtiya Ciwanên Kurdistan (YCK) tevgereke ciwanên Kurd li Tirkiyê û Ewropayê bû. YCK di sala 1987 de hatiye damezrandin û di sala 2003'an de hatiye fesihkirin. Şûna wê TECAK hatiye damezrandin.
Derêca
Derêca  gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî  Mêrdînê  ye. Derêce bi rok, dehlik û fêkî navdar e. Li gorî gotinên navseran heta berî 15 salan jî rok boş bû lê di demên dawîn de bi taybetî jî havînan av pirr hindik tê de dimênê. Berê Zêwê (bı tirkî: Sarp) mezraya Derecayê ye. Wek tê zanîn ev gund jî hatiyê vale kirin di sala 1993a de. Piştî demekî dirêj hinek malik vegerehane gund lê belê ji ên vegerehayî pirranî pîr in. Herweha ên gênc jî di betlanan de têne serdanan.
Bad Füssing
Bad Füssing şaredariyeke navçeya (Landkreis) Passau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Idrîs
Îdrîs yek ji neviyên Hz. Şît û pêxemberê Xwedê ye. Hz. Şît ji bi xwe zarokê mirovê yêkemîn pêxember Adem bû. Ji Hz. Îdrîs ra 30 rûpelên pîroz hatine dayîn. Navê wî yê rast Ahnuh bû. Lê ji ber ku wî pirr pirtûk dixwendin li Quranê da ji wî ra "Îdrîs" hatiye gotin. "Îdrîs" ji mirovên ku di zanistiyê da pêş da çûne tê gotin. Li gora riwayetan Hz. Îdrîs li Misir ê bajarê Minuf ê yan jî li Babil ê hatiye dinê û jiyaye. Navê bavê wî Yerd û navê diya wî Berre ye. Neseba wî hettanî Hz. Adem aha tê zanîn: Îdris - Yerd - Mehlail - Kinan - Enûs - Şît - Adem.
Hz. Îdrîs wekî pêxember ji komalekî ra hatî bû şandin. Va komala ji neviyên lawê Adem Kabil bû. Hz. Îdrîs kêm û zêde hettanî 120 salan ferman û qedexeyên Xwedê ji mîrovan ra got. Hz. Îdrîs bi 72 zimanan qise dikir û hemû komal bi zimanên wan dawetî li ser riya Xwedê dikir. Wî bi xwe sedî zêdetir bajar û gund ava kirine û ji mîrovan ra gellek zanistî elimandiye. Di zanistiyên huner, stêrnasî û nivisê da ew mirovê yêkemin bû.
Meredanê
Meredanê, gundekî Bismilê ye. Ji Şeqiltîzê zêde bûye. Nêzî rêya Bismil û Batmanê ye. Gund li kêleka çemekî biçûk, ji çar pênc malên merivan hatiye avakirin. Li derdora wê Çoltepe, Gultepe, Şeqiltîz û Qonit he ye.
Debara gund li ser çandiniya avî (genim, ce, nîsk, pembo, garis) û xwedîkirina heywanan e.
Çar golên gund he ne. Her du golên ku navê wan Gola Hespê û Gola Porê ye navdar in.
Lisa Gleave
Jiyana berî
Gleave li Queensland, Awistralya ji dayik bû û di 2000 de çû Dewletên Yekbûyî da ku aşopiyên xwe yên modelsazî û modeyê bişopîne.
Kariyera wê
Ji sala 2005 heta sala 2009, ew di lîstika pêşandana Deal or No Deal de modelek bû, ku wê her gav valîzek bi hejmara 3 di destê xwe de girt. Wê di Accepted û CSI: NY de jî rola wê hebû. Ew ji bo Tecmo E3 booth babe ye. Gleave ji bo salnameya Maxim ya sala  2006ê modela bergê ye û di 5 salên dawî de li 3 parzemînan cihêreng di Maxim û FHM de herî kêm 5 caran xuya bûye.
Gleave di heman demê de berdevka malpera rêwîtiyê IC Places e.
Colleville, Seine-Maritime
Colleville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Bligny-sur-Ouche
Bligny-sur-Ouche, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Barselona
Barselona (bi ketelanî û spanî: Barcelona; bilêvkirina ketelanî: [], ya spanî: []), paytexta Ketelonyayê ye û mezin ta we cihê duwemîn bajarê Spanyayê digêre.
Daxweiler
Daxweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Niort-de-Sault
Niort-de-Sault, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Bêgor
Bêgor, gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.
Ortenberg, Baden-Württemberg
Ortenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Tavaux-et-Pontséricourt
Tavaux-et-Pontséricourt, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Gemxo
Gemxo, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Limingen
Limingen, goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye. Gola Limingenê, gola heştemîn a herî mezinê Norwêcê ye. Pîvana perava golê 108 kîlomêtre ye û bilindahiya ji asta deryayê 418 mêtre ye.
Gwêktepe, Mehabad
Gwêktepe, navê yek ji gundên gundistana Mukriyanî Rojhilat, li Navçeya Navendî, ser bi şaristana Mehabad e.
Schwalmtal, Hessen
Schwalmtal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vogelsbergkreis li Hessen, Almanyayê ye.
Gwêktepe, Mehabad
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Gwêktepe 4377 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 877 e.
Vank, Espîr
Vank (bi tirkî: Ulutaş), gundekî bi ser navçeya Espîra Erzîromê ve ye. .
Nêrêîd
Nêrêîd (yewnanî: Νηρηΐδ, pirjimar Νηρηΐδες) cureyekî periyan ê mitolojiya yewnanî ye. 50 keçên Nereûs pêk tên, diya wan jî Dorîs e. Cihê ku tê de dijîn Deryaya Egeyî ye, sembola wan delfîn in. "Bi kerema Xwedawend Isthmos (Posîdon) û pêncî keçên Nereus(Nereides), [ew] ... serketî [ango ji Lîstikên Isthmian yên Korinthos] hatiye binavkirin." Ew sembola bereketa deryayê, parastavanên deryavan û yên masîgiran bû. Di nav deryayan de tiştên hurgilî ji hêla wan dihatin bi rê ve birin. Mînak kefa behrê, qûm, pêl, zinarin deryayê, herrokê deryayê... Heman demê de qabîlîyetên deryavanan jî ew temsîl dikirin.
Di demên kevnar de bakîreyên ku di nav destê wan de masîyên biçuk an jî bakîreyên li ser pişta delfînekê dihatin teswîr kirin.
Rêberê wan dîsa Nereîdek Tetîs bû, Nereîd, Amfîtrîtî jî keybanuya Posîdonê bû.
Wertê
Wertê, gundekî bi ser navçeya Wertê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Mehîna
Du gundên bi vî navî hene :
Şêx Adî
Şêx Adî (Şîxadî) bi Sirr û keramet û xwedênas û zanaye ayîna êzdiyatiyê ye ku bi eslê xwe Êzîdî e. Ew di navbera salê 1073 û 1162'an de dahir bû ye. Li çolemergê, piştî zemanekî çûya şengalê û li wir maya. Li gelek deverên din ên herêmê geriyaya. Lê pirraniya gerên xwe li kurdistanê kirina. Gotinên ku weke "qawlan" tên hasibandin wê, li kurdistanê û bi tyeybetî di nava êzîdîyan de wê belav bibin. Zimanê wî kurmancî bûya. Kurmancî wê zimanê ola êzîdî bê. Parastina Şêx Adî di nav hebandina êzdiyan gelek giring e û roja îro gora wî li perestgeha Lalişê cihê ziyaretê ye.
Keskankiroj
Keskankiroj (Coccothraustes coccothraustes), çivîkek e ji famîleya wîçwîçokan. Nikulê wê mezin û xurt e û li biharan bi hêşîn ve dibe, ber bi zivistanê jî nikul bi rengekî herî vekirî ye. Qemçika keskankirojê qut e û meziniya wê 18 cm digihê.
Tûnis (bajar)
Tûnis, paytexta welatê Tûnisê ye. Nifûsa wî bajarî, di sala 2004'an de 728.463 kes bûye.
Ross Marquand
Roscoe Wayne Marquand (z. 22ê Tebaxê, 1981) impresyonîst û lîstikvanek Amerîkî ye. Ew di fîlimên wek Infinity War (2018) û Endgame (2019) de xweya bûye. û her wesa di rêzefîlmê The Walking Dead, û di gelek film û rêzefîlman din de listikvanî kirî ye.
Heştwan
Heştwan gundekî Kercewsê ye.Di sala 93 yan de ji aliyê dewletê ve hatiye valakirin.Di hinga valakirinê de gundekî xwedî nifûseke navîn bû. Piştî valakirinê gundî mecbûrî jiyana mihaciriyê bûne.Beşeke mezin li navenda wilayetê(Batman/Êlih) bi cih bûne. Hinan jî koçî bajarê mezin ên tirkiyeyê kirine
Qazîxtepe
Qazîxtepe, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Gerdkaşan
Gerdkaşan gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 440 kes (83 malbat) bûn.
Bretzenheim
Bretzenheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Tergnier
Tergnier, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Siyaseta Îranê
Makezagona Komara Îslamî
Çavkaniya girîngtirîn ya makezagona Komara Îslamî ya Îranê fşkr û ramanên Ayetullah Xûmênî ne. Hindek madeyên girîng di makezagona Komara Îslamî ya Îranê de ; Her ji kîjan koma etnîk bin, hemû kesên girêdayî gelê Îranê wekhev in; reng, nijad, ziman an jî hêmanên wek van nabin sedema ferqûcudahiyê. Zimanê Îranê yê fermî û zimanê hevpar yê gelê Îranê farisî ye. Dokûmentên fermî, hevnivîsîn, nivîsar û pirtûkên xwendingehan de bi vî zimanê tê nivîsîn. Lê zimanên herêmî û eşîrî di weşanan de û di medyayê de û di fêrkirina wêjeya xwe de dikarin li xwendingehan de li gel zimanê farisî were bikaranîn
Maf û Jiyana Jinan li Îranê
Dîroka tevger û lîvên jinên Îranê dûr û dirêje. Di dema Şoreşa Makezagonî ya di sala 1906ê de rûdayî jinên Îranê wekî her welatiyên Îranî li kolana bûn. Lê piştî îlankirina makezagonê de mafê jinan zêde nebûn. Jinan çi feydeya makezagonê nedît.
Li îranê mafê bijêrîn û hilbijêrin di sala 1946ê de ji aliyê Hikûmeta Neteweyî ya Azerbaycanê hate pejirandin. Lê ev maf dema ev hikûmet piştî salek hatiye rûxandin, ji jinan hate standin.
Li sala 1963yê jinên Îranê mafên bijêrin û hilbijêrînê wergirt.
Makezagon-Doktrîna Velayetî Feqîh
Komara Îslamî ya Îranê bi makezagonê ve tê birêve birin. Ev makezagon rehên xwe ji şoreşa makezagonî ya di sala 1906ê de di dema Qacariyan de hatiye kirin werdigire. Piştî makezagona 1906ê, di desthilata Pehlewiyan de jî hindek guherandin hatin kirin. Lê guherandinên esas piştî şoreşa Îslamî hate kirin. Makezagona şoreşa îslamî bi dûçûna rê û rêbazên Velayetî Feqih hatiye hûnandin. Ev doktrîna Îslamî ji aliyê Ayetula Xumênî li salên 1960an de dema li Necefê di sirgûnê de bû hate nivîsandin. Qanûnên Komara Îslamî hemî di makezagonê hene lê makezagon li ser bingehên Velayetî Feqîh hatiye amade kirin.