cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jens Galschiøt
Harêtî manga: (2005). Damezrawêkî hunerî (12) metir berze û pêkhatuwe le terazûyek ke tayekî terazuweke mangayekî wişk kraweye, tayekey dîkey terazuweke (5) mindallî birsî têdaye ke le gorrepanî şarewanî şarî kopinhawn û (rêkixrawî bazirganî cîhanî) le hong konk danra.
Gwêrekey zêrrîn: (2005), peykerêkî (8) metir berzî le kanza drust krawî pêkhatû le gwêrekeyekî zêrre, ke be kaxezî zêrrî (24) kîrat dapoşrawe. Em peykere pêştir le şarî (gênt) le belcîka û êstaş beşêweyekî hemîşeyî le gorrepanî şarewanî şarî frîdrîsya danrawe.
Jyanî mindallan le sallî (2005): kçe biçkolle be denke şqartekewe: (2005), 10 peykerî hawşêwe pêkhatû le kçêkî (9) sallane ke danîştuwe legell denke şqartekanî û telefonêkî destî.
Benawî xuda (2006): damezrawêkî peykerî kanzayye ke pêkhatuwe le jmareyek dîmenî momyakraw le kçêkî herzekarî sikprrî le xaçdraw. [Hittp://en.wikipedia.org/wiki/In_the_name_of_God_(sculpture) In the name of God]
Rengî pirteqallî, (2008): prrojeyekî hunerîye ke renge pirteqallîyekey bekarhatuwe weku rengî amaje pêkirdin bo pêşêlkarîyekanî mafî mrov lejêr (OL) yarîyekanî ollompî cîhanî le sallî (2008) le çîn. [Hittp://en.wikipedia.org/wiki/The_Color_Orange The Color Orange]
Hewt metrî: (2009), jmareyek le damezrawî hunerî peywest be kobûnewey lutkey jînke le kopinhawn (kop 15). Bo nmûne gllopêkî (24) kîlometir drêjî pêkhatû le gllopî sûrî drewşawe be berzî (7) metir tavgey aw benaw tewawî kopinhawn û dewruberî (bîlasenter). Prrojeke lelayen wezaretî derewe yarmetî drawe.
Keştî penaberekan ANTON M/Si : (2010-2013). Damezrawêkî hunerî şle ke pêkhatuwe le (70) peykerî penaberan ke le kanza drust krawn û leser keştye konekey masî grî (M/Si ANTON). Em damezrawe hunerîye le gerranda buwe le zor şarî ser deryayî le danmark û le sallî (2013)da le gerranda debêt le eskendenafya. Behawkarî legell grupî (deryay zîndû – Levende Hav). Prrojeke lelayen (Danida) hawkarî krawe. .
Hawkêşe ragirtin: (2005-2015): peykerêkî kanzayye û beşêweyekî hawkêş leser berzayî (6 ta 15) metir leser şîşey asn ragîrawe. Hendêk le peykerekan berzîyekeyan (3) metre. Weku nîşaneyek (sumbilêk) bo yadî (10) salley prrojey (xwêndin lepênawî geşekirdnêkî baştir)î ser be netewe yekgirtuwekan ke pêy degutrêt (UBU). .
Demargîrî ayînî (2011-2012): pêkhatûyekî kanzayye ke berzîyekey (4) metir û tîrekeşî (9) metre. Damezrawe peykerîyeke pêkhatuwe le pertûkî ayînî ke beyekewe wşey demargîrî ayînî ([hittp://en.wikipedia.org/wiki/Fundamentalism_(sculpture) FUNDAMENTALISM]) pêdehênin.
Xanedana Rewadiyan
Rewadî, Dewleta Rewadî, Dewleta Rewadiyan dewleteke kurdan bû ku di navbera salên (955 -1221) de li başûrê Azerbaycanê hikûm kiriye.
Li gorî Vladîmîr Mînorskî, Rewadî bi eslê xwe ji eşîra Azd a Erebên Yemenê bûn
Paytexta wê Erdebîl bû, lê dû re guherandin paytext kirin Tebrîz.
koka komara rewwadiya kurdin kurdit azerbaycani komar şinkirzimani rewwadiya oguzid turkmenistani musade kırın naw revvadiya bıminin di nîvê sedsala 8an de gihîştin herêmê, lê ew di destpêka sedsala 10-an de Kurd bûn û dest bi karanîna  Kurdî kirin wekî  Mamlan  ji bo Mihemed û  Ahmadil  ji bo Ehmed wekî navên wan. Malbata Rawadid di nîvê sedsala 8an de derbasî nav Kurdistan bû, û wê serokatiya şaxek Rawadiya kir ya Hecbaniyan eşîrê Kurd di sedsala dehemîn de. Di nîvê duyemîn ê sedsala 10-an û pir ji sedsala 11-an de, van neviyên Kurdkirî gelek Adharbayjan û her weha beşên Ermenistan kontrol kirin.
Til Hecer
Til Hecer, ji wateya erebî Girkevir taxek li parêzgeha Hisîçeyê li rojavayê Kurdistanê ye
Ancretteville-sur-Mer
Ancretteville-sur-Mer, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Hejeka peyhate
Hejeka peyhate an jî paşlerze, hejeka ku piştî hejek a asas pêk tê ye. Hejekên peyhate, li cihê ku hejeka asas diqewime,li wê derê çê dibe.Mezinayiya wê kêm e.Lê belê avahiyên ku piştî hejeka asas zerar dibînin, bi vê paşlerzeyê van avahiyan karin bipelişin.Ji ber vê yekê paşlerze mijareke girîng e.
Dezgeha Golgî
Dezgeha Golgî (bi navêk din Dictyosom) organelek mezin ya xaneye, ku mirov digel xaneyên heywanî dikare rast lê were û ji peqikên saz bûye. Vatiniya wan peqikên pahn guherandin û çekirina proteînan e. Proteînên ku pêwist ninin, bi rêya egzosîtoz ji hindirê xanê tên derxistin.
Oppo
Oppo li Çînê bi telefon û lîstikvanên Blu-ray û amûrên din ên elektronîkî tê zanîn. Hilberînerek pêşeng a telefonê ye, di sala 2019-an de li Çînê navnîşa herî mezin a bazara telefonan bû û li çaraliyê cîhanê di rêza 5-emîn de cih girt. Oppo aligirê BBK Electronics ye. Ew beşek ji Pargîdaniya Elektronîkî ya BBK û OnePlus, Vivo û Realme ye.
Dîrok
Navê OPPO cara yekem di sala 2001 de li Çînê hat qeyd kirin û di 2004'an de hate destpêkirin. Ji wê demê ve, ew li hemû deverên cîhanê berfireh bûye û li Cîhanê hatîye nasandin.
Di Hezîran 2016 de, OPPO bû hilberînerê herî mezin a Telefonê li welatê Çînê, têlefonên xwe li zêdetirî 200,000 firotgehan difiroşe.
OPPO di sala 2017 de serketiya sponsorê tîmê neteweyî ya krîpto ya Hindistanê wergirt û mafên xwe bi dest xistin ku logoên xwe li ser kîteyên tîmê ji 2017'an heta 2022'an destnîşan bikin.
Di sala 2019 de OPPO bû sponsor a pêşbirka tenîsê ya French Open Grand Slam ya ku li Roland-Garros, Parîsê tê li dar xistin. Di sala 2019 de, li gorî lêkolîna a Number Research Oppo, pargîdaniyekek lêkolînê ya bazara Hindistanê ye, OPPO wekî nîşaneke ku li Hindistanê reklama herî bilind a di dema netê de ye.
Blankenfelde-Mahlow
Blankenfelde-Mahlow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Teltow-Fläming li Brandenburg, Almanyayê ye.
Mu'az bin Cebel
Mu'az bin Cebel (erebî: مُعَاذْ بِنْ جَبَلْ) sehabe û yek ji nivîskarê wehiy yê Muhemmed pêxember e.
Di sala 18ê salnameya koçî de wefat kir, Sehabe û Feqîh û Xwendevanê Quranê û vegoterê fermûda pêxemberî ji Ensaran bi kurdî (Alîkaran) e, ji Benî Eda min Benî Ceşim bin Bin Elxizrûc e. Û di Beyet Eleqebe Eltaniye amade bû. Pişre bi Pêxember Muhemmed re hemû dîmen dît, û piştî vekirina Mekê, pêxember wî tê de hişt, da ku xelkê fêrî Quranê bike û wan di têbighêjîne, pişre wî weke karker şande Yemenê piştî Xezwet Eltebûk, piştî wefata Pêxember Muhemmed Mûaz di vekirina îslamî ji şamê re beşdar bû û li Urdun ê bi nexweşiya bêderman wefat kir.
Biyografiya wî
Mûaz bin Cebel 18 salî bû misilman, û beşdarî Beyet El-Eqebe Eltaniya bû, û ew xortekî ciwan bû riha wî hîn derneketibû û gava ku ew bû musilman serdariya şikenandina pûtên Bin Seleme kir bi Talebe bin Unma û Ebdullah bin Enes re. Gava ku Muhemmed pêxember koçber bû, Mûaz bin Cebel û Ebdullah bin Mesûd bûne birayên hev. Mûaz bin Cebel di Şerê Bedirê de beşdar bû û temenê wî 20 an 21 salî bû, pişre bi Pêxember Muhemmed re bûyerên dî dît.
Bakû
Bakû paytext û bajarê herî mezin ê Azerbaycanê ye ku mezintirîn bajarê li ser Deryaya Qezwînê û li herêma Qafkasyayê ye. Bilindahiya bajêr 28 mêtre di bin asta deryayê de ye ku ev yek Bakûyê wekê paytexta neteweyî ya herî nizm li cîhanê destnîşan dike û di heman demê de bajarê herî mezin ê cîhanê ye ku di bin asta deryayê de ye. Bakû li peravê başûrê Nîvgirava Abşeronê li ser Gola Bakûyê hatiye avakirin. Li gorî daneyên sala 2020an nifûsa navenda bajêr 2,2 milyon kes û nifûsa herêma metro ya bajêr 5,1 milyon kes hatiye tomarkirin. Bakû bajarê sereke yê Azerbaycanê ye ku bajar yekane metropola welat e û bi qasî 25% ji hemî niştecihên welêt li herêma metropola Bakûyê dijîn.
Çeqabol
Çeqabol, navê yek ji bajarên li parêzgeha Luristanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.
Bakû
Bajêr ji duwanzdeh herêmên îdarî û ji 48 qezayê pêk tê. Di nav van de navçeyan de, navçeyên li giravên Arşîpela Bakûyê û her weha wargeha pîşesazî ya Neft Daşları ku li ser bîrên neftê hatiye avakirin ku 60 kîlomêtre dûrî bajarê Bakûyê li Deryaya Xezerê de ye hene. Bajarê kevin ku Qesra Şîrwanşahan û Birca Keçikê tê de ye, di sala 2000an de wekî Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê hatiye diyarkirin.
Etîmolojî
Navê bajar ji peyvên farisî باد-کوبه Bad-kûbe hatiye dariştin, ev tê wateya "bajarê bi ba tê lêdan", bad bi kurdî tê wateya "ba" û kûbe ji koka vê lêkerê کوبیدن kûbîdan "lêdan" tê, ev nav ji wê yekê tê ku navçeya Bakû lê dimîne herdem bayekî xurt heye. Birastî ev bajar bi zivistanên xwe yên dijwar, bi bahoz û bi bayê xwe yên zext bi nav û deng e. Ji heman sebebê bernavê vî bajarî jî "Bajarê Ba" bi azerî:Küləklər şəhəri ye. Ihtimalek kêmtir jê tê bawer kirin dibêje: dibe ku navê bajar ji Beẍkûy tê, baẍa bi farisiya kevn tê wateya "Xweda" û kuy jî bi farisiya kevn tê wateya "bajar", yanî "Bajarê Xweda", mîna "Beẍdad" tê wateya "Xwedê dayî".
Serdema kevnare
Şopên niştecihbûna mirovan li herêma Bakûya îro vedigere Serdema Kevirê. Li nêzî Bayilê neqşên zinaran ên ji Serdema Bronzê û li herêma Bajarê Kevin jî fîgurek tûnc a masiyek piçûk hatine dîtin. Ev nîşan dibin sedem ku hinek kes hebûna rûniştgehekê Serdema Bronzê ji bo bajêr pêşniyar dikin. Nêzîkî Nardaran, cihek bi navê Umîd Gaya, çavdêriyek pêşdîrokî vedihewîne ku tê de dîmenên rojê û komstêrkên cihêreng bi tabloyek stêrnasî ya seretayî li ser zinaran de hatine xemilandin. Vekolînên din ên arkeolojîkên di nav axa bajarê nûjen û li dora bajêr cihên cihê yên pêşdîrokî, perestgehên xwemalî, peyker û berhemên din derketine holê.
Di sedsala 1em de, Romayiyan du kampanyayên Kafkasyayê organîze kirin û xwe gihîştandin Bakûya îro. Li nêzîkî bajêr, li Gobustan a îro, nivîsarên romayî yên ku ji 84 salê heta 96 salê  de mane hatine dîtin.
Ulmet, Almanya
Ulmet şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Bakû
Bilindbûna Şîrwanşahiyan û serdema Sefewiyan
Serdema Şîrvan bandoreke mezin li Bakûyê û Azerbaycana mayî ya îro kir. Di navbera sedsalên 12 û 14an de, li Bakû û li bajarên derdorê kelehên mezin hatin avakirin. Birca Keçikê, Birca Ramana, Keleha Nardaran, Keleha Şagan, Keleha Mardakan, Kelehs Dor û Keleha Sabayil a navdar a li girava Bakûyê di vê serdemê de hatine avakirin. Sûrên bajarê Bakûyê jî ji nû ve hatin avakirin û ji nû ve hatine zexm kirin.
Di destpêka sedsala 16an de dewlemendî û pozîsyona stratejîk a Bakûyê bala cîranên xwe yên mezin dikişand. Jiber vê yekê di van du sedsalên berê de bajêr di bin desthilatdariya Qere Qoyunlu û Aq Qoyunlu yê ku navenda wan li Îranê bû. Hilweşîna Aq Qoyunluyan bajar di cih de xiste nav qada Xanedaniya Safewî ya Îranî ya nû avabûyî ki bi serokatiya Şah Îsmaîl dihate birêvebirin (1501–1524). Şah Îsmaîl di sala 1501ê de Bakûyê dorpeç kir û bajêr desteser kir. Piştê bidestxistina bajêr Şah Îsmaîl destûr dide ku Şîrwanşah di bin serweriya Sefewî de li ser desthilatdariya Bakûyê bimînin. Carek din Şah Îsmaîl qral Tahmasp I (1524–1576), Şîrwanşah bi temamî ji desthilatê dûr xist û Bakû wekê beşek ji parêzgeha Şîrwanê diyarkir. Bakû di sedsalên din de wek beşeke yekgirtî ya împeratoriya wî û xanedanên Îranî yên li pey hev ma, heta ku bi Peymana Gulistanê ya sala 1813an de bajêr radestî Împeratoriya Rûsyayê hate kirin. Mala Şîrvana ku ji sedsala 9an ve li Bakûyê desthilatdar bû, di serdema desthilatdariya Sefewiyan de hatin tinekirin.
Baku di destpêka serdema nûjen de ji bo bazirganên ji çaraliyê cîhanê wekî xalek bingehîn bû. Her ku diçe bazirganî pêş dikeve û bi bazirganiyê re herêm pêş ket. Nemaze, bazirganên ji parzemîna Hindistanê li herêmê bicih dibin û karê bazirganiyê dikin. Bazirganên hindî di sedsalên 17 û 18an de perestgehea Ateşgahê ya Bakûyê ava kirin. Piştre perestgeh wekî cihê perestişa Hindu, Sikh û Zerdeştî hatiye bikar anîn.
Hilweşîna Safewiyan û Xanetiya Bakûyê
Li pey mirina Nadir Şah di sala 1747an de rûdana bêîstiqrariyê dibe sedema Xanetiyê Kafkasyayê yên cihêreng. Xanetiya Bakûyê (1747–1806) yek i xanetiyên ku bi desthilatdariya farisî ya nîv-otonom dihate birêvebirin. Di destpêkê de ji hêla Mîrza Muhammed Xan ve (1747–1768) hate birêvebirin di demek kurt de bajêr neçar dibe ku beşdarî Xanetiya Quba ya pir bihêztir bibe. Di vê demê de nifûsa Bakûyê kêm dibe (nêzîkî 5000 kes dimîne) û aborî di encama şerên berdewam de zirarê dibîne.
Serdema sovyetan
Serxwebûna komara Azerbaycanê di dîroka Bakûyê de qonaxeke girîng bû lê demeke kurt bû. Di 28ê nîsana sala 1920an de Artêşa Sor a 11em êrîşî Bakûyê kir û Bolşevîkan ji nû ve li bajêr bi cih kir û bajarê Bakûyê wekê paytexta Komara Sovyeta Sosyalîst a Azerbaycanê îlan kir.
Di vê serdemê de bajêr rastî gelek guhertinên mezin hat. Di encamê de, Bakû di gelek şaxên jiyana Sovyetê de rolek mezin lîst. Di salên 1921an de bajar ji hêla Komîteya Rêvebir a Bakûyê ve ku bi rûsî bi gelemperî wekî Bakgorispolkom dihate zanîn, hate rêvebirin. Li gel Komîteya Partiyê ya Bakûyê (bi navê Baksovet) girîngiya aborî ya metropola xezerê pêş xist. Ji sala 1922an heta 1930an Bakû bû cihê yek ji pêşangehên bazirganî yên mezin ên Yekîtiya Sovyetê ku wekî pireke bazirganiyê ji Îran û Rojhilata Navîn re xizmet kiriye.
Hilweşîna Yekîtiya Sovyetê
Piştî hilweşandina Yekîtiya Sovyetê ya ku di sala 1991an belav dibe, Bakû dest bi pêvajoyek nûveavakirinê kir. Bi hezaran avahiyên serdema Sovyetê hatin hilweşandin da ku rê li ber kembereke kesk li peravên avê vekin. Di encamê de li deverê park û bexçe li ser axa ku bi dagirtina peravên Gola Bakûyê ve hatiye vegerandin hatine çêkirin. Pêşketin di paqijkirina giştî, lênihêrîn û berhevkirina çopê de hatin kirin ku van karûbaran bigihînin standardên Ewropî yên Rojava. Bajar bi awayekî dînamîk mezin bû û bi lez û bez li ser ekseneke rojhilatê rojava li ser peravên Deryaya Xezerê pêş ket. Bajêr bi pêşkevtina bajarî ya pêşerojê de bi domdarî bûye faktorek bingehîn.
Erdnîgarî
Bajarê Bakûyê li peravên rojavayê Deryaya Xezerê hatiye avakirin. Li derdora bajêr çend volkanên heriyê (Keyrakî, Bogkh-bogkha, Lokbatan û yên din) û golên xwê (Boyukshor, Xodasan) hene.
Avûhewa
Bakû xwedan avhewayek nîv-ziwa nerm e (Köppen klîma Köppen: BSk) ku bi havînan germ û şil, zivistanên hênik û carinan şil û bayên xurt li seranserê salê heye. Lêbelê berevajî gelek bajarên din ên xwedan taybetmendiyên avhewa yên weha, Bakû havînan pir germ û demjimêrên girîng ên tavê nabîne. Ev bi giranî ji ber ku bajêr li ser firehiya ya bakur e û li ser nîvgirava li perava Deryaya Qezwînê ye ku bajêr lê hatiye avakirin.
Bakû û Nîvgirava Abşeronê beşa herî zuwayê Azerbaycanê ye ku baran li vir salek li dora 200 mm yan jî kêmtir dibarê. Ev bi giranî ji ber bandora siya baranê ya ji Çiyayên Qefqasê. Piraniya barîna salane ya sivik di demsalên ji xeynî havînê de pêk tê lê bi taybetî tu demsal bi barana zêde derbas nabe.
Di heman demê de Bakû di seranserê salê de wekî bajarekî pir bi ba tê zanîn. Ji ber vê yekê navê bajêr "Bajarê Bayan" e û bayên bi hêz, bayê bakurî ya sar û bayê germê başûr di her demsalan de li bajêr heye. Bi awayekî din bajêr bi bahozên berfê yên zivistanê yên dijwar û bi bayên dijwar navdar e. Leza bayê bi navê xezrî carinan digihîje 144 km/s ku dibe sedema zirarê bide çandinan, dar û banê avahiyan.
Germahiya rojane di Tîrmeh û Tebaxê de bi navînî 26,4 °C e û di vê demsalê de baranek pir kêm heye. Di havînê de bayê xezrî diherike û jiber ba bajêr hewayek hênik derbas dike. Bajêr di demsalê zivistan de sar e û carinan şil e. Bi germahiya navînî ya rojane di mehên Çile û Sibatê de bi navînî 4,3 °C (santîgrat) e. Di zivistanê de bayê xezrî diherike û ba ji hêla girseyên hewayê yên polar ve tê beralîkirin; germahiya li peravê pir caran dadikeve binê sifirê û sarbûnên dijwar çêdike. Barîna berfê ya zivistanê car car dibare ku berf bi gelemperî piştî her barîna berfê di nav çend rojan de dihele.
Başnîq
Başnîq gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye. 17 km dûrî Hezro ye û ji Farqînê pirtir nêzî Hezro ye. Başnîq li ser rêvegera Hezro û Farqînê dimîne. Başnîq li deştê dimîne û li derdora wî gundên wek Dersil, Kifercin hene. Aşek li Başnîqê heye û ji vî aşî gellek mirov xizmetê dibînin. Herwiha Başnîq ew gundekî ku girtina rojê herî baş lê hatibû dîtin di sala 2000'an de.
Giovanni Aldini
Giovanni Aldini ( jdb . 10ê nîsana 1762 - 17ê kanûna paşîn 1834), bijîjk û ​​fîzîknasekî îtalyan ku li Bologna ji dayik bû. Ew birayê mirovê dewletê kont Antonio Aldini (1756–1826) bû. Ew li pey hev xalê xwe Luigi Galvani (1737–1798) li Bologna di 1798 de bû profesorê fizîkê. Xebata wî ya zanistî bi giranî bi galvanîzm, anatomî û sepandinên wê yên bijîjkî, bi çêkirin û ronîkirina tîrêjan û bi ceribandinên ji bo parastina jiyana mirovan û tiştên maddî ji hilweşîna bi agir re eleqedar bû. Wî ji xeynî îtalîya zimanê xwe ya dayikî, bi frensî,  îngilîzî û latînî nivîsand, hîn jî di sedsala 18an de ji hêla civaka zanistî ve tê bikar anîn. Bi naskirina qedir û qîmeta wî, Împeratorê Awistirya ew kir şovîniyê Taca Hesinî û şîretvanê dewletê li Mîlano, ku ew mir. Wî mîrata gelek girîng wesiyet kir ku ji bo esnafan li Bologna dibistanek zanyariya xwezayî bibîne.
Ceribandin
Xwepêşandana gelemperî ya Aldini ya herî navdar a teknîka elektrostîmulkirina lemlateyên mirî di 1803 de li Newgate, London li ser tawankarê darvekirî George Forster hate kirin. Salnameya Newgate diyar dike ka çi qewimiye dema ku pêvajoya galvanîkî li laş hate kirin:
Li ser serlêdana yekem a pêvajoyê ya li rû, çeneyên tawankarê mirî dest bi lerzê kirin, û masûlkeyên pê re bi tirsnakî şil bûn, û çavek bi rastî vebû. Di beşa paşê ya pêvajoyê de destê rastê hate rakirin û zexm kirin, û ling û çokan hatin tevger kirin.
Frankenstein
Mary Shelley (Mary Godwin çêbû 30 Tebax 1797) dema ku Aldini li ser leşê George Foster ceriband dê di Çile 1803 de tenê 5 salî bû. Di pêşgotina xwe ya li ser çapa Frankenstein a 1831 de ew behsa Aldini nake, lê "galvanîzm" di nav mijarên nîqaşê êvarê de bû berî ku ew "xewna xweya şiyarbûnê" biceribîne û bibe sedema nivîsandinê. Beşa 5an, mexlûq şiyar bû:
Bi tîrêjiya ronahiya nîv-vemirî, min dît ku çavê zer û tarî yê afirîdê vekirî; ew bêhna xwe giran dida, û tevgerek konvulsîyon lebatên wê aciz dikir.
Ebû Ebdullahê Muqrî
Dibêjin ku ji Ebû Ebdullah re gellek mal û milk maye lê wî piraniyê daye feqîran.
Li cem alimên weke Yûsif bin Huseyn Razî, Ebdullah el-Haraz, Muzafer el-Kirmanşahî, Ruweym bin Ahmed û İbn-i Cerîrî xwendiye.
Dedalos
Dedalos (bi yewnanîya kevn: Δαίδαλος) di mîtolojiya yewnanî de peykersazê yekem, mîmar û makînîst e. Ji xelkê Atînayê ye. Di ajara Erekteûs e. Bavê Îkaros e. Dihata bawer kirin ku cihnîş û birek ê ew îcad kiriye.
Bi hesûdiya xwe birazî û heman demê xwendawanê xwe Talos ji qeleya Atênayê tavêje. Cezaya wî mirin bû lê ew revî çû keyaniya Mîkênê. Li girava Krîtê aliye key Mînos hate pêşwazîkirin.
Xatûn Pasîfaê ji Dedalos makînek xwest. Dedalos wê makîneyê çêkir. Xatûn çu nava makînayê û saya wê makîneyê Gayê Pîroz ê Krîtê re tekîliyên ganê kir. Mînotaur bi wî şeklê tê te dinê. Key Mînos ji bo heps kirina Mînotaur, Labîrîntos ji destê Dedalos anî çêkirin. Labîrîntos binayekî rêyên tikilhev pêk dihat. Yên ku biçûya nava wî nedikariya derkeve derve.
Îxtilaf kete navbera Dedalos û keyê Mîkenê Mînosê ra. Sebeba îxtilafê jî di çavkaniyan da ne yek e. Lê sebeba herî tê te qebûl kirin ew e ku Dedalos alikarî kiribû ku Têseûs û keça key Arîadnê bi hev ra birevin. Bendekî dabû wan. Key Mînos vê yekê aciz bûbû. Ji ber wê wan avête Labîrîntosê. Îkaros û bavê wê Dedalos di Labîrîntosê êsîr mabûn. Derdora girava Krîtê bi temamî awaya leşkerî da hatibû dorpêçkirin ji ber wê bav û kur nedikariyan ji rêya avê jî birevin. Tenê rêyek mabû hewa. Ji xwe ra û kurê xwe Îkaros ra baskan çêdike. Her du pê wan basikan bifirin û ji giravê dûr kevin. Difirin lê rê de şimayên ku parên baskê ji hev giredidin dihelî û Îkaros dikeve erdê û dimire. Îkaros li girava Îkarîayê tê weşartin.
Dedalos bi awayekî xemgîn dewam dike û diçe girava Sîsîlyayê. Li wir bi awayekî germ ji aliyê key Kokalos tê pêşwazîkirin. Mînos ji vê yekê pir aciz dibe û pê hêzên xwe diçe Sîsîlyayê, Mîmara xwe, ji key dixwaze. Key Kokalos qebûl dike, wê gaziyê germavê dike. Li germavê bi awayekî xaîntî Key Mînos tê kuştin.
Dedalos emrê mayî bi nav sukunetê derbas dike û li wir xebatên hûnerî emrê xwe diqedîne.
Tîkab (navçe)
Tîkab, Tikab, yek ji navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava û Rojhilatê Kurdistanê ye. Navenda vê navçeyê bajarê Tîkab e.
Textê Silêman
gund
Çandinî
Çandinî, cotemenî, kiştûkal, werzêrî, zîraet xebata çandin, çinîn û hilanîna zadê, bi giştî ye. Berê çandinî bi amûr,gîsin û ga, yan jî bi hêza ajalên malê wekî hesp ûêd dibû.
Li Kurdistanê heya van nêzîkan jî mirovan das, tirpan, tirmix, moşene, gêre û alavên din ên kevnare dihate kirin. Îro riya xwe daye teknîkê, traktor ûêd dibe.
Friedrich Heinrich Basse
Friedrich Heinrich Basse ( 6ê kanûna paşîn a 1773 li Elze - m. 23ê kanûna paşîn a 1829 li Bremen, Almanya) dermansaz û fizîknasekî alman bû.
Refîq Hilmî
Refîq Hilmî (jdb. 1898 li Kerkûkê - m. 3 tebax 1960), dîroknas, nivîskar û siyasetmedarekî kurd bû. Ew di 1938an de damezrênerê partiya kurdî Hîwa bû û nivîskarê gelek pirtûkan jî bû li ser dîroka Kurdistanê û zimanê kurdî. Piştî ku li Silêmanî û Bexdayê dibistan xwendî, Ew li Akademiya Leşkerî û Dibistana Teknîkî ya Stembolê xwendina xwe domand.
Jiyana wêjeyî
Di destpêka kariyera xwe yê nivîskariyê de, wî li du rojnameyên kurdî xebitî: Rojî Kurdistan, rojnameya fermî ya Keyaniya Kurdistanê û Bangî Kurdistan. Ew piştî weşandina bergê duyem ê Helbest û Edebiyata Kurdî ya Kurdî di sala 1956an de wekî rexnegirekî wêjeyî yê jêhatî hate naskirin. Di vê berhemê de, helbest û taybetmendiyên Goran ên tevgera wêjeyî ya nûjenkar a ku wî temsîl dikir, yekem car bi kûrayî hatin vekolîn û analîzkirin. Her weha wî çend pirtûkên din jî li ser dîrok û ramyariya Kurd nivîsandine.
Jiyana ramyarî
Refîq Hilmî di ramyariya kurd de wekî damezirînerê partiya bi navê Hîwa (Hêvî, 1938) tê naskirin. Ev partî pêşî li Kerkûkê hate rêxistin û piştre li bakur û naverasta Iraqê berfireh bû. Ew di destpêkê de rêxistinek veşartî bû û rewşenbîr û karmendên kurd ên di rêza wan de hebûn. Gava ku bernameya ramyarî ya Hîwa bi giranî neteweyî bû û li ser ewlehiya xweseriya Kurdistana Iraqê bû, gelek endam jî çepgir bûn.
Refîq Hilmî di heman demê de di bin rêveberiyên cihêreng ên Iraqê de gelek peywir girt, di 1943an de wekî gerînendeyê perwerdehiyê li Silêmaniyê, di 1954an de wekî cîgirê waliyê Bexdayê û di 1959an de wekî ataşeyê çandî yê Iraqê li Tirkiyê.
Mirina wî
Refîq Hilmî di 3ê tebaxa 1960î de li Bexdayê koça xwe ya dawî kir.
Reifferscheid
Reifferscheid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Poşî
Niha ji ber pişavtin û bandora çandên gelên cîran, kurd bi taybetî li Bakurê Kurdistanê kêm cîlûbergên kurdî li xwe dikin. Herwiha poşiya kurdî jî, cihê xwe daye cemedana erebî, şewqeya fransî ûêd. Berê kurdan ji wekî serpoş pirranî kum û kolos, papax didane didane serê xwe. Bilindiya papax û kolosan pesindariya mêraniyê bû.
Angaştek li ser navê pûşiyê
Îdiyayek heye ku bingeha bêjeyên pûşî, poşî, serpoş, poşîn, pûşîn ji pûşê (qirş, pûş, rişikên giya yan riwekan) derketiye. Em dizanin ku pirr berê mirovan ji lûf û qirş-pûşan ji xwe re kum, kinc çêdikirin. Lê xebateke zanîstî nehatiye kirin, ev tenê îdiyayek e.
Poşiya erebî bûye poşîna neteweyî ya kurd
Ji ber ku li Kurdistanê fabrîkên tekstîlê ne ewçend bipêşketin, kurd mecbûr bûn bestirên xwe ji bazarên ereb, fars û romiyan (tirk) bikirrin. Di çerxa demê re hin bestirên kurdî winda bûn, cûmkerî kêm bû.
Kurdan gelek cilûbergên xwe li cih hiştin, xwekirinên erzan ên bazarên biyaniyan li xwe kirin. Poşiya niha wekî sîmbola kurdan an wekî xwekirineke neteweyî ya kurdan tê pêşkêşkirin, di rastiyê de ya ereban e. Ev poşî li Libnan, Yemen, Filistîn, Urdunê pirr tê li xwe kirin. Heya bigire wekî sîmbola filistîniyan jî tê naskirin.
Sedemên viya nebûna fabrîkên tekstîlê, hilneberîna poşiya kurdî û serketina siyasetên asîmîlasyonîst bûn. Poşiya kurdî ya mêran ti carê rengê reş nedihewandibûye, ku reş jinan didan serê xwe û bo şîngirtinê bû. Poşiya kurdî rengîn bû, yan ji rengên sor, mat bû.
Kurdan poşî wekî kuman li serê xwe dipêçandin, boçik bernedidan. Niha li Başûrê Kurdistanê ev awayê girêdanê hêj jî dijî. Lê li Bakur winda bûye, kurd poşiyên xwe wekî yemeniyan, bi boçik berdidin,
Holzgerlingen
Holzgerlingen bajarokekî navçeya Böblingenê ya herêma Baden-Wurttemberg a Almanyayê ye.
Ehmedlûyê Oiya
Ehmedlûyê Oiya, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Nicolas Clément-Désormes
Nicolas Clément-Désormes (1779-1841) fizîkzanê û kîmyagerê fransî ye.
Sunîtî
Sunîtî, sunî, sinet an jî Ehlê Sune tê wateya "tevgera wekî Muhemmed" an jî "di kevneşopa Muhemmed de". Piştî wefata pêxember Muhemmed, ola îslamê dikeve nav siyasetê. Li ser textê xelîfetiyê pevçûn derdikevin. Herwekî di tevgera rojane, ibadet û tixûbên feylesofiya îslamê de nakokî destpêdikin. Çendîn şax û dibistanên ku gorî xwe ola îslamê şîrove dikin derdikevin. Hêdî hêdî ev dibistan xwe birêxistin dikin û di navbera hev de şerên têr bi xwîn lidardixin.
Peymana Sykes–Picot
Bi destpêka şerê cîhanî yê yekem parçebûna Osmaniyan jî destpê kir û axa kurdan ket di bin dagirkeriya dewletên ewropiyan. Hêj şerê cîhanî yê yekem berdewam dikir, Brîtanyayê, Fransayê û Rûsyayê axa Osmanîyan bi hevpeymaneke veşartî ji xwe re parve kiribûn. Bi dûçûna vê hevpeymana veşartî ya bi navê Peymana Sykes Picot; Rojhilata Navîn û Kurdistan di navbera van hêzên kolonyalîst bi erêkirina Cemiyeta Neteweyan hate parçe kirin. Bi dûçûna vê peymanê Libnan, Suriye û Rojavayê Kurdistanê ji bo mandateriya Fransayê ma. Li dijî vê Brîtanyayê jî li ser Iraq, Başûrê Kurdistanê (Mandateriya Iraqê), Filistîn û Urdunê mandaterî qezenc kir.
Sunîtî
Gorî suniyan di ola îslamê de çar dibistan yan mezhebên rast hene: yê Henîfî (an jî Henefî), yê Şafiî, yê Malikî û yê Henbelî. Sunî, mezhebê şia yê ku Ceferê Sadiq bingeha wê daniye, napejirînin.
Peymana Sykes–Picot
Deverên Kurdistanî jî wiha hatin parvekirin
Sunîtî
Di dîroka Kurdistanê de bi navê "Şêrê 100 salî" hatina artêşên ereb-îslaman tê binavkirin. Kurdan berê bi pirranî ola zerdeştî dihebûne. Hatina îslamê bi xwîn, komkujî û azaran bûye. Di nava kurdan û ereb-îslaman de 100 salî şer domiye. Kurd bi pirranî mezhebê Şafiî dihebînin. Herwekî yên Henîfî û şia jî hene. Hinek kurdan wê gavê bi nîvanîv îslam pejirandine û bi navê elewî formeke îslamê pêk hatiye.
Peymana Sykes–Picot
Ev peyman di navbera dîplomatên van dewletan Mark Sykes, François Georges-Picot, û Sergei Sazonov de hatibû destnîsan kirin. Peyman navê xwe ji van dîplomtan werdigire.
Denklingen
Denklingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landsberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Çalençûlan
Çalençûlan, navê yek ji bajarên li parêzgeha Luristanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.
Bedranî
Bedranî, gundekî girêdayê navçeya Payîzava ya Wanê ye.
Alî Haydar Kaytan
Alî Haydar Kaytan (26 adarê 1952 li Hengirvanê, Dêrsim - Mirîn 18 çiriya paşîn 2021) yek ji kadroyên PKK'ê ên payabilinde û endamê komîta navendî ya PKK'ê ye. Alî Haydar Kaytan ji bakurê Kurdistanê ji herêma Dêrsimê ye.
Başqê
Başqê, gundekî bi ser navçeya Farqîna Amedê ve ye. Li tixûbê Farqîn û Pirsûsê ye. Navê gund ji Başqaleyê hatiye qutkirin û bû ye Başqê.
Mirovên hejar (roman)
Mirovên hejar ( bi frensî: Les Misérables). Romaneke Victor Hugo ye ku ew wê di sala 1862an de li Hauteville House di sirgûnê de nivîsand. Ew berhemeke wêjeyî ji serdema Romantîzmê ye.
Kliksat
KlikSat, kanaleka kurdî û farisî ye. Ev kanal xwe wek televîzyona yekemîn a kurdî û farisî dibînê.
Frekansên KlikSatê ev in:
Hotbird: 12207 Horizontal 27500 3/4
Eurobird: 11566 Horizontal 27500 3/4
Heft Çeşme
Heft Çeşme, navê yek ji bajarên li parêzgeha Luristanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.
Zibêtî Qîrka
Zibêtê Qîrka, Zibêtê Redkî bi navê xwe yê fermî Zübet Kılıçaslan. Xelqê Agiriyê navçeya Zêdka gundê Qîrka (bi tr Yanikdere) ye. Zibêt, piştî Evdalê Zeynikê dengbêjê herî bi navûdeng e. Dengbêjên wek Mistefayê Çîftborî, Mistefayê Xellê Heyran, Sêvdînê Remedana, Şakiro û Reso ew wekî hosta qebûl kirine. Lê ji ber ku ji zûde miriye û kêm qeydên wî gihiştine îro.
Großbeeren
Großbeeren şaredariyeke navçeya (Landkreis) Teltow-Fläming li Brandenburg, Almanyayê ye.
Bavodîn
Bavodîn, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye.
Yücel Aslan
Yücel Aslan an Koçer, helbestvanekî kurd e. Yücel Aslan ê ji bajarê Erzîromê navçeya Qereçan gundê Qirimqa xwediyê sê pirtûkên helbestan e. Pêşiyên wî yên kurdên ji eşîra Redkî di sala 1918an de ji Rewanê li devdora çiyayê Elegezê koçberî Serhedê bûne.
Serpoş
Serpoş ji tevayiya xwekirinên, poşînên, cilûbergên serê mirov rê dibêjin. Gelek cureyên serpoşan hene. Dîroka serpoşan gelek kevn e. Hin stûmal hene (wekî şalgerdan, poşî ûêd), wekî serpoş jî tên bikaranîn. Serpoş navê komekê cilûbergan e.
Niha ji ber pişavtin û bandora çandên gelên cîran, kurd bi taybetî li Bakurê Kurdistanê kêm cîlûbergên kurdî li xwe dikin. Herwiha serpoşên kurdî jî, cihê xwe daye cemedana erebî, şewqeya fransî ûêd. Berê kurdan wekî serpoş pirranî kum û kolos, papax didane didane serê xwe. Bilindiya papax û kolosan pesindariya mêraniyê bû.
Deşta Hewlêrê (navçe)
Deşta Hêwlerê yek ji navçeyên parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Deşta Hewlêrê ji nahiyên Binesilawe (Binesilawa), Daretû, Quştepe û Kesnezan pêk tê ..
Peyam TV
Peyam TV, kanaleka kurd a islamî ye. Ev kanal nêzîkî komela Îslamiya Kurdistan e û ji Başûre Kurdistanê weşan dikê.
Frekansên Peyam TV ev in:
Hotbird: 11585 Horizonta 27500 3/4
Eutelsat W2A: 11171 Horizontal 2532 3/4
Nufringen
Nufringen bajarokekî navçeya Böblingenê ya herêma Baden-Wurttemberg a Almanyayê ye.
Nûrabad
Nûrabad, navê yek ji bajarên li parêzgeha Luristanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.
Welchweiler
Welchweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Muhemmed Kurd Elî
Muhemmed Kurd Elî (1876-1952) yek ji dîroknasê kurdan bû. Di sala 1876an de li Şamê hatiye dinê. Bapîrê Muhemmed Kurd Elî kurdek bû ku li Silêmaniyê ji dayik bûye û di destpêka sedsala nozdehan de hatiye Şamê. Berhemekî wî bi navê "Resailu’l-bulega" heye.
Salignac, Alpes-de-Haute-Provence
Salignac, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Avacix
Avacix bajarekî li parêzgeh Azerbaycana Rojava ye ku dikeve rojhilatê Kurdistanê ê.
Navik
Navik, dendik (latînî: nucleus an jî nuculeus) perçeyek her xaneya mirova ye. Ji xeynî xirokên sor ên xwîna mirov, hemû xaneyên navikdirust (eukaryotî) bi navik in. Bi gelemperî di her xaneyê de navikek heye, lê di be ko hejmara navik di nav hin xaneyan de zêdetir be. Wekî mînak, xaneyên peykeremasûlke, firenavikî ne. Bi piranî, ji xeynî riwekan, navik di navenda xaneyê de cih digire. Di xaneyên riwekan de ji ber vakuola navendî, navik li nêzikê parzûna xaneyê cih digire. Navik bi cotparzûn, xwe ji sîtoplazmayê cuda digire. Ev cot parzûnên navikê wekî ‘qalika navikê ‘(nuclear envelope) tê bi nav kirin. Li ser qalika navikê kunik (bi îngilîzî:pore) hene. Rîbozom û ARNya ku di nav navikê de çê bûyine, di nav van kunikan de derbasî sîtoplazmayê dibe. Parzûna derve ya navikê bi retîkûlûma endoplazmî ya zivir ve girêdayî ye.
Avxarik
Avxarik gundeki li ser navçeya Zêtka ve ye.
Bern
Bern (retoromanî Berna; almaniya swîsreyî ya Bernê Bärn) paytexta Swîsreyê û serbajarê herêma Bernê ye. Bi 128.000 niştecihan Bern li pişt bajarên Zürich, Cenevre û Basel çaremîn bajarê Swîsre yê mezin e.
Bajar di sala 1191ê de ji aliyê Zähringeran ve hat damezirandin û digel ziqaqên xwe yên girtî (wek korîdoran) rewşa xwe ya dîrokî parastiye. Bern di sala 1218an dê bajardewleteke serbixwe bû, di sala 1353an de tevlî komara Swîsreyê bû û heta sedsala 16an ewqas pêşket ku wergeriya meztirîn bajarê li bakurê çiyayên Alp. Di sala 1983an de bajarê kevin ya Bernê derbasî lîsteya mîrasên cîhanî ya UNESCOyê.
Bajarê Bernê navenda aborî ya herêma Bern-Mittelland e: Jimara rûniştvanên wê nêzî 350.000an û 240.000 kes tê de dixebitin.
Nav
Di sala 1208'an de navê Bern cara ewil di çavkaniyeke nivîskî hatiye bi nav kirin. Ev nav ji ku tê û tê çi watê hê bi tevahî naye zanîn: tê texmîn kirin ku eleqeya navê bi hirça li ser aramayê bajêr heye, ji ber ku navê hirçê bi elmanî 'Bär' e, lê dîsa li gorî texmînên din koka navê yan keltî ye yan jî eleqeya xwe bi bajarê îtalyanî Verona heye.
Erdnigarî
Bajarê Bernê li ser bilindahiya 542 m jorî behrê hatiye avakirin û ji aliyê erdnigariyê ve dikeve nava erda navîn a Swîsreyê (ew beşa mezin a duz a Swîsreyê). Bajar xwe li her aliyê çemê Aare dirêj kiriye û di nava qotên Gurten (li başur) û Bantiger (li rojhilat) disekine. Çemê Aare li dora bajarê kevn ê Bernê bi şekla girêkeka ber bi rojhilatê viz dibe. Lewra çem li kenarên bajarê kevin ji bajêr 30 m heta 50 m jêrtir e.
Dîrok
Li gorî çavkaniyên herî kevin bajarê Bernê di sala 1191'an de ji aliyê dukê Berchtold V. von Zähringen ve hatiye damezirandin. Dû re ji salên 1200 heta 1360 bajar gav bi gav hat berfireh kirin:
Heta 1200'an bajar ji pira Nydegg gihaşte heya birca Zytglogge. Yekemîn berfireh kirina bajêr di sala 1255'an de ber bi birca biqefes (Käfigturm) ve hatibû kirin, ya duyemîn ji 1268 heya 1273 ber bi Nydeggstalden/Mattenenge ve, ya sêyemîn di sala 1344'an de ji 'Äussere Neuenstadt' heya birca Christoffel ve, û ya çaremîn jî heya Matte ve hatibû kirin.
Ji 1300 heya 1555 bajar saya siyaseta xwe ya herêmî bi alîkariya hevkarî, peyman û feth kirinên cuda yên wek Aargau û Waadtê werdigere komara herî mezin a li bakurê çiyayên Alpê. Di sala 1353'an de Bern dibe 8'mîn endamê konfederasyona swîsrî. Bi pêkhatina reformasyonê bajarê serbixwe di sala 1528'an de hemû avahî û strukturên olî ji holê radike û dibe xwediyê rêveberiyeke sekuler.
Ji sala 1798'an heya 1803'an bajar dikeve bin destê leşkerên fransî û Waadt û Aargau ku heta neha di bin emrê Bernê de bûn dibin kantonên serbixwe. Ji sala 1799'an heta 1802'an Bern dibe paytexta komara navendî ya helvetîk. Di sala 1848an de yekbûna neteweyên swîsrî werdigere dewleta Swîsre ku ji 22 kantonên seebixwe pêk tê (di sala 1979'an de ew jimar dibe 23) û ji wir û pêde Bern wek paytext tê zanîn. Di nava 1933 û 1945'an de hereketên nijadperest û nasyonalsosyalîst çalak dibin, lê di siyasetê de bisernakevin. Saya aboriya navxweyî ya erênî, bajar dema dûyemîn şerê cîhanê bêyî ku zerarekî mezin bibîne derbas dike.
Digel ku rêxistinên jinan qasî sed sal ji bo mafên siyasî yên jinan xebat kiribin jî, jinên Bernê di sala 1968'an de dibin xwediyê mafê hilbijartinê, û di sala 1970an de jina ewil wek endama meclîsa şaredariyê tê hilbijartin. Ji sala 1993'an heta 1996'an pirraniya endamên rèveberiya kantonê jin in û Bern dibe mînak ji bo gelek bajar û kantonên din ên swîsrî.
Gelhe
Di sedsalên dawî de jimara gelheya bajarê Bernê saya koçberiyên ji gundên li dorê meztir bû.
Di sala 1920'an de qasî 100'000 kes li bajêr dijiya û zêdebûna gelhê heya salên 1960'î berdewam kir, heya ku bigihêje 165'000'an. Ji wir bişunde gelhe her ku çû kêmtir bû û ji sala 2008'an û pêde gelhe dîsa saya koçberên biyanî zêdetir dibe.
Li gorî agahiyên fermî jimara gelhê di dawiya sala 2012'an de 137'818 bû.
Bernameya Kurdî ya WDR
Bernameya Kurdî bernameyeke Radyoya WDR. WDR (Westdeutscher Rundfunk) yek ji radyoyên mezintirîn a Almanyayê ye.
Mîdalî
Mîdalî weke xelatekê, yê serkeftî di pêşbazîyekê de yan jî di pêşberiyekê de werdigre.
Cûre
Mîdaliya Bronz Mîdaliya Zêrîn Mîdaliya Zîv
Birayên Coen
Joel Coen (jdb. 29 çiriya paşîn 1954) û Ethan Coen (jdb. 21 îlon 1957, Minnesota), senarîst û derhêner in ku wekî Birayên Coen têne zanîn. Herdu bira li taxa St. Louis Park a Minnesotayê mezin bûne. Bavê wan Edward Coen, profesorekî aboriyê ye li Zanîngeha Minnesotayê û diya wan Rena Coen, profesorê dîroka hunerê li Zanîngeha Dewletî ya St. Cloud bû.
Zarokahî û perwerdehî
Di zarokatiya xwe de, Joel bi birînâ çîmenê cîranên xwe da pere qezenc dikir. Bi pereyên ku bi dest xistiye wênekêşeke Vivitar Super-8 kirî û bi Ethan re, wan fîlimên ku li televîzyonê temaşe dikirin bi zarokên cîran re ji nû ve çêkirin. Her du bira beşdarî koleja Simons Rock li Great Barrington, Massachusettsê bûn, ku ji bo xwendekarên ronak perwerdehiya destpêkê ya lîsansê da. Joel, piştî ku ji Simons Rock mezûn bû, çar salan li Zanîngeha New Yorkê bernameya xwe ya fîlman dewam kir û bi navê Soundings fîlmekî kurt ê 30 deqeyan, weke têza xwe hilberand. Ethan, beşdarî Zanîngeha Princetown bû û di sala 1979an de bi têza "Du Perspektîvên li ser Felsefeya Dereng a Wittgenstein" di lîsansê felsefeyê de wergirt.
Joel piştî ku ji Zanîngeha New Yorkê mezûn bû, di vîdeo û fîlmên muzîkê de weke "alîkarê çêker" xebitî. Dema ku di mijara derhêneriya fîlm de pispor bû, bi Sam Raimi re hevdîtin kir û di fîlma The Evil Dead a sala 1981ê de bû alîkarê edîtor.
Serkeftina fîlmên Birayên Coen
Birayên Coen heta roja îro gelek fîlmên komedî yên serkeftî yên wekî O Brother, Where Art Thou?, Raising Arizona û ji bilî The Big Lebowski filmê "kenawerî ye reş" ji ên wekî Miller's Crossing, Blood Simple û fîlmên ku drama û komediya wek Fargo, The Man Who Wasn't There ("Zilamê Ku Tunebû"), Barton Fink pêk anîn.
Di piraniya fîlmên xwe de, Joel wekî derhêner û Ethan jî wekî senarîst xuya dike. Motaj û sînematografiya filmê wan ji aîdî Roderick Jaynes e. Ev nav paşnavek e ku ji aliyê Birayên Coen ve tê bikaranîn. Her wiha fîlmên ku wan bi hev re nivîsandine û derhêneriya wan kiriye an jî berhemên ku wan ji hev cuda nivîsandine û derhêneriya wan ji cuda kirine hene. Lîstikvanên ku bi wan re xebitîn, gotin ku her du jî xwediyê heman perspektîv û têgihiştinê ne û dema ku bi pirsekê çûn cem yekî ji wan jî heman bersiv distînin. Ji ber vê hevgirtinê, di warê sînemayê de ji wan re "Derhênerê Du Serî" jî tê gotin.
Ew bi tîcaretên xwe yên stîlîstîkî yên cihêreng û tevî hevrêziya celebê têne zanîn. No Country for Old Men, A Serious Man and Inside Llewyn Davis di anketa BBC ya sala 2016an de ji sala 2000an vir ve di rêza fîlmên herî mezin de cih girtiye. Di sala 1998an de, Enstîtuya Amerîkî ya Fîlman (AFI), Fargo, di nav 100 fîlmên herî mezin ên amerîkî de cîh girt.
Axsam
Axsam, gundekî girêdayê navçeya Payîzava ya Wanê ye.
Serbord, Bane
Serbord gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Bülach
Bülach, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Zürich a herêma Bülachê ye.
Stûmal
Stûmal di zimanê kurdî de bo xwekirinên, cilûbergên li stûyê tên pêçandin tê bikaranîn. Ango stûyê dimalin, pordikin.
Bülach
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Stûmal
Stûmal bo germxwedîkirinê derketine lê wekî aksesûar jî tên bikaranîn. Hin serpûş hene ku di heman demê de wekî stûmalan jî tên bikaranîn, bo mînak poşî, şalgerdan ûêd).
Kurd wekî stûmal gelek poşînan, xwekirinan dizanin. Mêr pirranî cemedan, poşî, stûpê, jin jî şalgerdanan bikartînin.
Kan
Kan gundekî bi ser navçeya Erzîromê ve ye.
Abdelmalikî
Abdelmalikî eşîreke lek li herêma Mazenderan e.
Base pair
Base pair (bp), cota bazên temamker û nîtrojenî di nav gerdê DNA ye : adênîn-tîmîn û guanîn-sîtozîn hene. Dîsa, yekîneya pîvan ji bo encamê DNA ye.
Hildrizhausen
Hildrizhausen şaredariyeke navçeya Böblingenê ya herêma Baden-Wurttemberg a Almanyayê ye.
Qerka
Gundekî kurdên ji eşîra Redkî yê li Rewanê ye ku, di sala 1918an de ermenî wan ji wir diqewirînin û koçî Îdir ê dikin. Pêşiyên dengbêjê binavûdeng Şakiro jî ji wî gundî hatine.
Niedergörsdorf
Niedergörsdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Teltow-Fläming li Brandenburg, Almanyayê ye.
Dewlik (komstêr)
Komstêrka Dewlikê anko Aquariusê, komstêrkeka çerxa bircan e ko dikeve navbera komstêrka Gîsikî û komstêrka masîyan. Peyva dewlika kurdî jî mîna Aquariusa yewnanî ji navê amanê avkêşanê hatîye. Ev komstêrk yek ji kevintirîn komstêrkan e ko di çerxa bircan da hatîye niyasîn. Ew yek bû ji lîsteya 48 komstêrkên Betlemyûsê (Ptolemy) stêrnasê yewnanî di sedsala duyê da. Ew niha jî yek ji 88 komstêrkên nûdem anko yên dema me ye. Ew di herêmeka çerxa bircan da ye ko bi rengekê edetî jê ra dibêjin "derya", ji ber ko tijî ye ji komstêrkên ko bi awayekî an yê dî girêdayî avê ne, wekî komstêrka nehengî anko Cetus, komstêrka masîyan, û komstêrka rûbarî.
Bi mezinahiya berçav ya 2.9ê, stêra Beta Aquarii geştirîn stêra wê komstêrê ye.
Edmund Phelps
Edmund Strother Phelps, di 26ê tîrmeha 1933an de li Evanston, Illinois (DYA) ji dayika xwe bûye. Doktorê Felsefî (PhD) yê di aboriyê de li sala 1959an ji Zanîngeha Yale (DYA) û ji Zanîngeha Columbia (NY, DYA) wergirtiye. Edmund Phelps di sala 2006an de bi Xelata Nobelê ya Aboriyê hate xelatkirin.
Alên Spî
Alên Spî, ku bi navê Sufyanîyûn jî tê nasîn, komeke ku li pey Kurdayetiya îslamî ye. Ew li herêmên bi nakok li bakurê Iraqê li dijî hikûmeta Iraqê ne.
Molek
Molek gundekî bi ser navçeya Erzîromê ve ye.
Alên Spî
Îdeolojî
Alên Spî komeke kurd a neteweperest, îslamî û cudaxwaz e ku di bersiva dagirkirina Kerkûkê de ji aliyê Iraqê ve hat avakirin û endamên wê xwe wekî "berxwedana kurdan" bi nav dikin. Karbidestên berevanî û leşkerî yên Amerîkî jî gotin ku xuya ye ew yekîtîyek ji neteweperestên Kurd û şervanên berê yên Ensarulîslam ye. Îstîxbarata Îraqî got ku dibe ku ev girûp bibe hewldaneke ji nû ve nîşankirinê ji alîyê fraksîyoneke Ensarulîslam, û tevgereke Kurdî bo dijberîya hikûmeta Îraqî.
Hemî wan îdiayan bi wê yekê piştrast bû ku serok û afirînerê Alên Spî, Asî Qevalî, neteweperwerekî bihêz û îslamî bû û pêwendiya xwe bi PDKê re hebû. Têkiliyên wî yên nêzîk bi Mela Krêkar û endamên Ensarulîslam re jî hebûn.
Hikûmeta Iraqê Pêşmerge û Hikûmeta Kurdistanê bi piştgirîkirina vê grûpê tohmetbar kir, lê herduyan ew tohmet red kirin.
Çalakiyên rêxistinê
Alayên Spî ji aliyê Iraqê ve weke rêxistineke terorîst tê dîtin. Di dawiya sala 2017an de, parlementerekî Tirkmene iraq rêberên Kurd bi piştgirîkirina girûpê tawanbar kir. Ev yek ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hat redkirin. Kom gelek taktîkên gerîla yên mîna Talîbanê bikar tîne. Her wiha kemîn û teqemeniyan bi kar tînin. Her wiha hawan û roketan jî bi kar tîne. Grûp li Kerkûk û Tûzxurmatu û derdora wê tevdigere û gelek caran êrişî zeviyên petrolê, baregehên artêşa Iraqê, milîsên tirkmen û avahiyên li herêmê kiriye.
Dießen am Ammersee
Dießen am Ammersee şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landsberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Pawe (navçe)
Şehristana Pawe yek ji 14 şehristanên Parêzgeha Kirmanşanê ye û navenda vê şehristanê bajarê Paweye. Gelê Pawe bi zaravayê hewramî ku yek ji zaravayên kurdîye diaxivin. Ev zaravayê zindî kevintirîn zaravayê kurdî ye.
Ev şehristan ji sê herêm û heft çolistana pêk tê û nîfûsa vî şehristanî 61918 kes in.
Ehmedlûyê Sofla
Ehmedlûyê Sofla, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Saumane, Alpes-de-Haute-Provence
Saumane, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Adenbach
Adenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Zorbûna jiyanî
Têvelîtiya jiyanî, Biodiversity, fireh û navberpêwendiyê ji zîndewerên dinê ye ku ser genetîk û hokarên jîngehî damezire.
Rolav
Jînenîgarî
Rolav di nav malbateke hunerî de mezin dibe û bi piştgirtiya malbata wê û bi dengê xwe yê xweş dibe xwedan hesteke pir nazik di nava malbat û hevalên xwe de, Rolavê di sala 2014an bi rengekî fermî dest bi karê muzîk û gotina stranên kurdî kir ku li bajarê Helebê komeke muzîkê bi navê Heyv afirandin û yekem strana xwe Oy Yarê tomar kirin ku ew stran bû sedema serkeftina komê û ew kom bû xwedan cemawerek pir mezin ku ev tişt dihêle Rolav bihêztir karê xwe yê muzîkê bidomîne û bi vî rengî Rolavê di heman komê de gelek stranên kurdî yên gelerî nûjen kirin û bi stîl û şêweya xwe belav kirin, Rolav bû xwedan cemawereke gelek mezin û fireh li her çar aliyên [[Kurdistan|Kurdistanê] ]]
Rolav di gelek aheng û festîvalên fermî de bi dengê xwe beşdar bû û hate vexwendin, mînak :
Di sala 2019an de ji ber rewşa lawaz ya şerê ku li Sûriyê diqewime, Rolav neçar bû ku berê xwe bide Almanyayê û jiyana xwe li wir berdewam bike, niha Rolav li bajarê Hannoverê dijî û bi karê muzîkê yên nû û xwendina endazyariyê mijûl e.
Çend stranên Rolavê li ser medyayên civakî wekî YouTube û Facebook bi nav û deng in.
Girêdanên derva
YouTube
Çavkanî
http://avestakurd.net/blog/2019/05/05/vidyo-keca-ku-di-van-rojan-de-li-ser-sosyal-medya-meshur-bu-ye/
Herêma Xweser a Baskî
Herêma Xweser a Baskî (bi baskî: Euskal Autonomia Erkidegoayan, bi spanî: Comunidad Autónoma Vasca), herêmeke xweser a Spanyayê ye ku dikevite bakurê wî welatî.
Mişel Osman
Mişel Osman helbestvan û nivîskarekî kurd li Rojavayê Kurdistanê ye.
Ivo Josipović
Ivo Josipović (wek Îvo Yosîpovîç bixwîne) siyasetmedarekî Kroatiyayê ye.
Bakterî
Bakterî, (bi înglîzî bacterium, pirejimar bacteria), hûrjînewrên yekxaneyi ne. Bi giştî, ew çend mîkrometreyan mezin in û bi gelek form û şêweyan hene: girover, dirêjûdirêj, lûlwerpêç.
Zanistê lêkolînên li ser bakteriyan bakterîzanist e ko tayekê hûrjînewernasî ye.
Bakterî li hemî jîngehan hene: di nav axê da, di binê deryayan da, li serê çiyayan li her derê. Ew di cihên mîna paşmayên tîrêjçeleng (radioactive waste) jî hene. Bi awayekê mînakî (typical) 40 milyon bakterî di her grameka axê da û yek milyon di nav mîlîlîtireka avê da hene. Bi giştî nêzîkî 5 nonîlyon (5 × 10³°) bakteriyan li cîhanê hene.
Bakterî di çerxa zadî da gelek giring in û gelek qonaxên giring di wê çerxê da, wekî tesbîtkirina naytrojinê di atmosferê da li ser wan dimînit. Di laşê mirovan da hijmaran bakteriyan 10 caran ji hijmara xaneyên laşî zêdetir e û piraniya wan jî li ser pîstî û di nav koendama herisê da ne. Herçind e ko piraniya wan bakteriyan bêziyan in an hema bibêje mifadar in jî, lê hindek ji wan derdzê (pathogenic) in û dikarin mirovan nesax bikin. Bakteriya derdzê ya herî berbelav bakteriya nexweşî ya êşa zirav anko sillê an tûberkolosîsê ye ko her sal zêdetir ji 2 milyon kesan li seranserî cîhanê dikujit.
Schuld
Schuld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Hekîmxan
Hekîmxan, anku Ḧekîmxan, navçeyeke bajarê Melediyê ye. 80 km dûrî bajarê Melediyê ye. Firehiya erdê wê 1.844 km², bilindahî ji rûyê avê 1.040 m ye. Hejmara navendê 13.206 (gorî hejmartina sala 2000'î) û bi tevî gundên xwe 42.515 e. Aborî li ser çandinî û xwedîkirina ajalan e. Herwekî bazirganî û karê destan jî pêşketiye. Li navçeyê hesin û krom tê derxistin. 49 gund û 106 mezre girêdayî navçeyê ne. Riya hesinî heye.
Dewlemendkirina jiyanî
Dewlemendkirina jiyanî, Bioenrichment, serbariya xurekî yan oksîjen bo ku mîkroban şikestinê herimîn zêde dike.
Axdasor
Axdasor, gundekî girêdayî bajarê Erzîromê ye.
Şûşa Guppy
Ciwantî
Şûşaya ku di sala 1935ê de li Şehrê Kurd jidayik bû, perwerdehiya xwe ya ewil ji aliyê bavê xwe dît. Bi keşfkirina behremendiya wê ya muzîkî bû şagirta Mela Qafir yê ku dersên muzîk û wêjeyê da wê. Bi 17 saliya xwe bi saya bûrsên dewletê ji bo dîtina perwerdeya muzîk û zimanên rojhilatî çû Parîsê. Li wir hevaltiya xwe bi komeke entelektuel re pêk hat ku di nav wan de kesên wek Jose Bergamin, Jean Paul Sartre û Albert Camus jî hebûn. Bi pêsniyariya Jaques Prévert wê dest bi qeydkirin û arşîvkirina mûzika gelêrî ya gelên Îranê kir.
Destpêka xebatên hunerî
Di sala 1961ê de bi keşîfê fransî Nicholas Guppy re zewicî. Ji vê zewacê du kurên wan ên bi navê Daryûs û Konstantîn çêbûn, lê di sala 1976ê de Şûşa û Nicholas ji hev veqetiyan. Dû re mala xwe barî Îngilistanê kir û li wê derê ji bo weşanên navdar ên emerîkî re derheqê gelên kurd, faris û efxan lêkolînên nivîskî amade kir. Bi vî rengî çend xebatên wê yên derbarê kurdên lûrî û bextiyarî pêk hatin. Pişt re bi kişandina qeydên profesyonel berê xwe da xebatên muzîkê.