cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Saint-Cibard
Saint-Cibard, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Mafîkendî
Mafîkendî gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Biwêj
Biwêj beşeke zexm a ferhenga ziman e. Gelek caran kes û fîgurên retorîkê, beriya hertiştî mecaz di wan de heye. Piraniya wan li gor dîroka zimên ji komeke gotinan ku berê ne biwêjî bûn, pêk hatine. Ango wateya biwêjekê bi giştî nikare were analîzkirin, lê ger mirov di dîrokê de biwêjê bişopîne, hingê mirov dikare wateya wê analîz bike. Biwêj tenê dikarin li herêmeke bi sînor belav bibin û werin nasîn.
Mafîkendî
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 724kes (145 malbat) bûn.
Biwêj
Komên peyvan ku ji wêjeya nivîskî hatine girtin jî dikarin weke biwêja werin bikaranîn.
Witten
Witten bajarokekî navçeya (Landkreis) Ennepe-Ruhr-Kreis li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Röderland
Röderland şaredariyeke navçeya (Landkreis) Elbe-Elster li Brandenburg, Almanyayê ye.
Guzeldere, Çewlîg
Guzeldere, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Çewlîgê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Însulîn
Însulîn (ji latînî insula ango island bi Kurdî girav) hormoneke protîniye ji 51 tirşiyên amînî hevbend (composed) dibe.
Riasten
Riasten, goleke di nava sinorê parêzgeha Sør-Trøndelaga Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 25 kîlomêtre li rojhilata gundê Renbygda û bi qasî 15 kîlomêtreyan li rojavayê sînorê Swêdê ye.
Însulîn
Karê însulînê
Erka xwe sîstemkirina şekir, nişa, don û karbohîdratan di nav riya xwînê di laşê mirov û çalakiyên cîgerê diguhêre ku glokozê embardike(store).
Însulîn û nexweşiya şekir
Însulîn ji giravên Langirz di pankerasê têne der kirin. Nexweşên bi şekirmîzî û şekirî(diabetes mellitus) gelek însulîn ji wan re divê di her roj ji ber ku însulîn di xwîna wan de hindike yan tune ye, lê çawa însulîn bi wan din? Bi riya derziyên însulîn di bin çermê de û bi riya dêv nabe were dayîn ji ber ku avên ûr ji hev dixe. Pîvaz gelek hevilên xwe ji bo kêmbûna însulîn li ba kesên bi nexweşiya şekir heye.
Şoreşa Îlonê
Piştî kûdetaya 14ê tîrmeha 1958ê bi seroktiya Evdilkerîm Qasimî û vegeryana Barzanî ji Yekîtiya Komarên Sosyalîstên Sovyetî, têkhiliyên navbera kurdan û hikûmeta Bexdayê gelek baş bûn. Hikûmetê wekî qehremanekê neteweyî pşrgîniya Mela Mistafyî kir. Bi awayekê fermî pêzanîn bi pêkkatina Komara Îraqê ji du neteweyên kurd û ereb hat kirin.
Lê sîûda Evdilkerîmî ew bû ko desthilata xwe ji dest bidit û şaşiyên yek li pey yekên wî di warê siyaseta navxweyî ya Îraqê da bûn sedema herifyana desthilata wî. Lihevnehatinên wî digel kurdan jî bûn sedema destpêbûna şoreşa çekdaraneya kurdan.
Bi dirêjî ya temenê 14 saliyê Şoreşa Îlonê, kurdan gelek caran dest bi danûstanan digel hukmeta Îraqê dikir û carina jî şer di navbera wan da gerim dibû. Piştî ko Partiya Be's a Erebî bi kûdetayekê hatî ser desthilatê, lihevhatinek di navbera Kurdan û hukmetê da çêbû ko bi navê Beyana 11ê Adarê hatîye niyasîn. Ew beyan belgeyeka dîrokî bû ko xebata kurdan pêngaveka dî ber bi pêşve bir û di belgename anko dokomenteka hukmetê da bi awayekê fermî zimanê kurdî wekî zimanê fermî yê herêmeka otonoma kurdî hat niyasîn.
Wîndowsa Kurdî
Wîndowsa Kurdi navê qampanyayeke ku ji bo derketina sîstema "Microsoft Windows" bi zimanê kurdî hewl dide.
Şoreşa Îlonê
Kurdên her çar parçeyên Kurdistanê pardarî di Şoreşa Îlonê da kir. Ji bo cara pêşîn hemî çîn û texên civaka kurdewarî pişikdarî şoreşê bûn û navê kurdan li seranserî cîhanê belavbû.
Wîndowsa Kurdî
Projeyên din bi navên Linux Kurdistan û Linux be kurdî ji bo wergerandina Linux jî heye.
Beşkavaxa Mezin
Beşkavaxa Mezin, gundekî navçeya Canbega ser bi Qonyeyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Gencabad Olya, Heştrûd
Gencabad Olya gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Şoreşa Îlonê
Hindek rexne li rêberî ya şoreşê hatina girtin û hindek aliyên veşartî li wê şoreşê hêşta nekevtine ber ruhniya eşkira bûnê. Sedemên wan rexneyan û wan nekifşî û nezelaliyan heye ko hindek jî ji ber lihevnegirtinên hundirîn di rêberş ya şoreşê da bûbit. Îbrahîm Ehmed, awoqatekê ji Silêmaniyê, wekî hevrikekê serekî yê Mela Mistefayî karebû cidatiyê biêxit rêza şoreşgêran û li sala 1966ê hindek ji kurdên soranî bi seroktiya Celal Talebanî li dijî şoreşê derkevtin meydanê. Ev netebayî heta roja îro jî berdewam e.
Qemer Tilî
Qemer Tilî (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Qamar Tili, Qamar Tily), gundekî bi ser Navenda Silêmaniyê ya navçeya Silêmanî ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Merz (herêm)
Merz an jî Erz ji navê herêman an jî welatên sinorê.
Mîsal:
Koknasî
Peyva Merz ji marəzaya Avestayê tê. Marəza ya Avestayê ji tê maneya "Hed, sinor".
ew peyva bi Farisi jî marz e
Rijenê kor
Rijenê kor an rijenê bêcog (bi inglîzî: endocrine gland) cureya rijênê ye, ya ku rijeya (secret) xwe yekser di xwînê de der dide. Ew dijî rijênê cogedar (exocrine) bê coya borandinê ye. Ji bo ku hemî hormonan ji rijênên kor tên derdan, hemî rijênên kor ji boy sîstema hormonan kar dikin.
Înternasyonal
Înternasyonal an Întêrnasyonal an kilama Înternasyonal an jî, bi taybetî li Sovyeta berê, sirûda Înternasyonal (orijînal bi fransî: L'Internationale) kilama hevpiştî ya çîna karkerên dinyayê ye. Di navbera salên 1922 û 1944'an de sirûda Sovyeta berê bû. Ev kilam di sala 1871'ê de li Fransayè ji aliyê Eugène Pottier ve hat nivîsandin. Pierre Degeyter muzîka kilamê jî di sala 1888'an de beste çêkir.
Bi zimanê kurdî du versyonên kilamê hene. Ya dawî di sala 1935'an de bi destê Emînê Evdal hat wergerandin.
Kilama Înternasyonal bi kurdî (1931)
Rabin, emrê kê nifirî ye
Dikele dilê me yî tijî,
Em hazir in li şera heta mirinê.
Dinyê zor eme xirab kin
Heta rikinê binî; paşê
Emê dinya xwe teze çêkin,
Kê netiştek bû, ew bibe hemû.
Ew şerê me yî paşin e,
Şerê kutabûnê ye;
Înternasyonalê
Wê dinyayê xilaz bike.
Kesek nade me azadbûnê?
Ne padişa, ne pelewan,
Emê aza bibin xwe bidestê xwe.
Wekî em vê zulmê welgerînin,
Bidestê qewatî,
Famîleya kîwiyan
Famîleya kîwiyan (Actinidiaceae) famîleyeke riwekan e, li ser koma gezik, çay û çûxan (Ericales) tê hejmartin. Bi taybetî li herêmên tropîk ên başûrê rojhilata Asyayê diçên.
Înternasyonal
Kilama Înternasyonal bi kurdî (1931)
Lêxin çakûça heta hesinî germ e!
Saint-Palais-de-Négrignac
Saint-Palais-de-Négrignac, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Famîleya kîwiyan
Sîstematîk
Di famîleya kîwiyan Actinidiaceaeyê de tenê 3 cins û girêdayê wan jî 350 cure hene:
Înternasyonal
Kilama Înternasyonal bi kurdî (1931)
Eskerê zexm cafa ye
Miftexwera qe tucara!
Wekî bibe ringîn
Seyê têr qesas hunda bibin,
Dîsa erd ezman yê me ne,
Wê bimîne ji me ra...
Wê dinyayê xilaz bike!
Kilama Înternasyonal bi kurdî (1935)
Rabin emrê kê bi nifirî ye,
Kî qûle, bindest û tezî ye,
Diha dilê me dişewte,
Diha diçin em ber bi şerr,
Evê dinya kevn emê bikolin (hilşînin),
Heta binî û paşê,
Emê dinya xwe teze sekin,
Ciyê lê tune ne qûl, ne eêciz.
Eve merheba paşin (Eva ya şarê me yî paşin),
Întêrnasîonal
Wê dinê xilaz ke.
Tu kes nade me fireqtî ye,
Ne egîtê dîn, ne padişa,
Gerek em firêqetiya xwe,
Em bi xwe dest bînin.
Bo em nîrê stuiyê xwe zû hûr kin (Ku em nîrê stûyê xwe zû hûr kin),
Û em xweliya xwe vegerrînin,
Çakûça lê xin, qeweta xwe bidin,
Hela hesinî germ e (Heta hesinî germ e).
Û şerrê mezin (Şerê kutabûnê),
Her em pale û bindest,
Emrekî me nedestdayî heye,
Bêjin, xwelî ya me ye, me
Dewletî, mufetexur wunda bin.
Û kengê bobelîska mezin rabe,
Dîsa erd û ezman,
Jê menin, wê me ra bimînin.
Landkern
Landkern şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Înternasyonal
Deqa orijînala kilamê bi zimanê fransî
Debout, les damnés de la terre
Debout, les forçats de la faim
La raison tonne en son cratère
C'est l'éruption de la fin
Du passé faisons table rase
Foules, esclaves, debout, debout
Le monde va changer de base
C'est la lutte finale
Groupons-nous, et demain
L'Internationale
Sera le genre humain
Il n'est pas de sauveurs suprêmes
Ni Dieu, ni César, ni tribun
Producteurs, sauvons-nous nous-mêmes
Décrétons le salut commun
Dûşîwan
Dûşîwan, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Înternasyonal
Deqa orijînala kilamê bi zimanê fransî
Pour que le voleur rende gorge
Pour tirer l'esprit du cachot
Battons le fer quand il est chaud
L'état comprime et la loi triche
Nul devoir ne s'impose au riche
Le droit du pauvre est un mot creux
C'est assez, languir en tutelle
L'égalité veut d'autres lois
Pas de droits sans devoirs dit-elle
Selefîtî
Selefîtî an jî tevgera selefî tevgereke navbera mislimanên sunî de ku navê xwe ji Selef (yên berê an jî bavûkalên wan) wergirtiye, anku mislimanên kevntirîn ku li ser praktîkên îslamî fikirî ne.
Înternasyonal
Deqa orijînala kilamê bi zimanê fransî
Egaux, pas de devoirs sans droits
Selefîtî
Ev tevger gelek caran tê tarîf kirin wek têkildar an jî sînonîmek li gel wehabîtî, lê gelek selefîst difikirin ku peyva wehabîtî rezîl e, bêkêr e. Wek din selefîtî wek tevlîheviya wehabîtî û tevgerên din tê dîtin ji 1960an heta niha. Selefîtî li gel nêrînên lîteralîst girêdayî û purîten yên îslamî têkildar hatiye dîtin li Rojava li gel cîhadiyên selefî yên ku tundiya li dijî sivîlan wek wezîfeyeke îslamî diparêzin. Çend ku zanayên selefî şermezar bikin jî van êrîşan, her hene ev êrîş. Her wisa ew selefiyên van êrîşan dipejirînin gelek kêm in.
Walpertskirchen
Walpertskirchen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Erding li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Înternasyonal
Deqa orijînala kilamê bi zimanê fransî
Hideux dans leur apothéose
Les rois de la mine et du rail
Ont-ils jamais fait autre chose
Que dévaliser le travail
Dans les coffres-forts de la bande
Selefîtî
Divê selefîtî di gel mezheba Ehlî-Hedîs ya li nîvgirava Hindistanê neyê tevlîhev kirin. Selefî di bin kontrola zanistiya mezhebê de ye, bo mînak gelek dewletên ereb girêdayî qanûnên mezheba henbelî ne. Selefîtî li Kurdistanê
Înternasyonal
Deqa orijînala kilamê bi zimanê fransî
En décrétant qu'on le lui rende
Les rois nous saoulaient de fumées
Paix entre nous, guerre aux tyrans
Aş
Aş  gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê  ye.
Înternasyonal
Deqa orijînala kilamê bi zimanê fransî
S'ils s'obstinent, ces cannibales
A faire de nous des héros
Sont pour nos propres généraux
Ouvriers, paysans, nous sommes
Le grand parti des travailleurs
La terre n'appartient qu'aux hommes
L'oisif ira loger ailleurs
Combien, de nos chairs se repaissent
Mais si les corbeaux, les vautours
Un de ces matins disparaissent
Televîzyon
Televîzyon an ji Wêneguhêz teknolojiyek ji bo tomarkirin, şandin, di ciyeke din de pejirandin û dîsa nişan dan wêne û dengan e.
Înternasyonal
Deqa orijînala kilamê bi zimanê fransî
Le soleil brillera toujours.
Televîzyon
Dîrok
Bi zimanê yewnanî: tele: dûr, vision: wêne. Bi Kurdî wêneguhêz, ango wêne diguhêze, neqil dike. Di sala 1883 de cihazek bi navê teleskopa elektrîk ji aliye Paul Nipkow hat îcad kirin, îro ew wekî televîzyona yekemîn tê pejirandin.
Mijarên têkildar
Ji bo televîzyonên kurdî, bibîne gotara Televîzyonên kurdî.
Aqrebî
Aqrebî an jî 'Eqrebî, gundekî girêdayî navçeya Qosera Mêrdînê ye.
Tiware Rûte
Tiware Rûte, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Tiware Rûte' 640 kese (325 mêr, 315 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 154 e.
Rewşa xwendin û perwerdeyê
Ji 640 kes rûniştvanên Tiware Rûte, 393 kes dikarin bixwînin u binivsînin (224 mêr, 169 jin).
Gezdere
Nifûsa gund
Li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê ya di 2016an de, nifûsa vî gundî 590 kes (108 malbat) bû.
Nobehar
Nobehar, gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Nobehar 179 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 42 e.
Heideland, Brandenburg
Heideland şaredariyeke navçeya (Landkreis) Elbe-Elster li Brandenburg, Almanyayê ye.
Mezreya Şantala Jêrîn
Mezreya Şantala Jêrîn gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Şivan Zeren
Şivan Zeren, nivîskar û helbestvanê kurdî ye.
Mezreya Şantala Jêrîn
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 89 kes (19 malbat) bûn.
Zhaodong
Zhaodong, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Guangdongê de cih digire.
Şivan Zeren
Zeren di sala 1984'an de li Stenbolê hatiye dinê. Ew bi eslê xwe ji Cizîra Botanê ye. Kurê işqiyayê navdar Hekîmo ye. Li Zanîngeha Anadoluyê Beşa Karsazîyê xwendiye. Gelek helbest û çîrokên wî di kovarên wek Nûbihar, Kovara W, Pêngav, Tîroj, Bîrnebûn, Hawara Botan de derketiye.
Zhaodong
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2004an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 910.000 kesî
Şivan Zeren
Berhemên Wî
Kurdistanbûl, helbest, 96 rûpel, Weşanên Berbang, Stenbol, 2013, ISBN: 9786058575325.
Dilperest, helbest, 112 rûpel, Weşanên Berbang, Stenbol, 2015, ISBN: 9786058575363.
Çavkanî
www.idefix.com
Legalîzm
Legalîzm (çînî: 法家; "Fǎjiā"; "Dibistana Hiqûqê"), yek ji çar felsefe yên sereke di dîrok a Çîn î de di Serdema Dewletên Şer Dikin de bû (yên din Konfusiyanîzm, Taoîzm, Mohîzm e). Ew felsefeyek siyasî ye ku dibêje gel bi xwezayê xirab in û hewce ne ku ji hêla hukûmetê ve bêne kontrol kirin. Ew ji hêla Qin Shi Huang ve hat destpêkirin.
Yek ji girîngtirîn nûnerên legalîzmê Han Fei Zi (韓非 子) bû. Wî got ku divês serwer jibo rêvebirina dewletekê divê amûrên jêrîn bikar bîne:
Zanîngeha Ezirganê
Zanîngeha Ezirganê (navê fermî bi tirkî: Erzincan Üniversitesi) zanîngeha dewletê ya Ezirganê ye. Di sala 2006an de hat damezirandin.
Givar
Givar, gundekî ser bi navenda bajarê Tebrîzê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Axziyaret
Axziyaret  gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê  ye.
Di gund de 45 mal hene. Hemû merivê hevin. Di navbera wan de dirokê çen pirgirêk hebûn lê belê Gavê Safi bûye.Li gund de erd tê avdan û debara wê bi vî awayî dibe. Aneka li gund de şêxî hene.
Memedêlî
Memedêlî, gundekî navçeya Cihanbeyliya ser bi Qonyeyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Caumont, Aisne
Caumont, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Saint-Ciers-d'Abzac
Saint-Ciers-d'Abzac, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Badîna
Badîna  gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê  ye.
Gundê Badîna ji du eşîra pêk tê,ji van a yek jê eşîra Mahfelîta ya,a din jî Şerefînin.
Rien, Norwêc
Rien, Norwêc, goleke di nava sinorê parêzgeha Sør-Trøndelaga Norwêcê de ye. Gundê Brekken bi qasî 6 kîlomêtre dikev başûrê golê û bajarê Rørosê jî bi qasî 40 kîlometreyan dikeve aliyê başûrê rojavayê golê.
Zanîngeha Xarpêtê
Zanîngeha Firatê an Zanîngeha Xarpêtê (navê fermî bi tirkî: Fırat Üniversitesi, anku Zanîngeha Firat) zanîngeha dewletê ya Xarpêtê ye. Di sala 1975an de hat damezirandin.
Saint-Palais-de-Phiolin
Saint-Palais-de-Phiolin, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Tréprel
Tréprel, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Kelewanan
Kelewanan, Kełewanan, (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Kalawanan), gundekî bi ser Navenda Silêmaniyê ya navçeya Silêmanî ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Hochsauerlandkreis
Hochsauerlandkreis, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Bodenseekreis
Bodenseekreis, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Baden-Württembergê ya Almanyayê ye.
El Manadero
El Manadero an jî La Fuente de Sensia para el Puevlo (Kanî, Kaniya Zanista ji bo Gel), rojnameyeke civata mûsewî ya împeratoriya Osmanî bû ku di 1855an de dest bi weşanê kiriye û di 1858an de hatiye girtin. Berpirsiyarê rojnamê Moşe Pesah bû. Pişt re dîsa di 1885an de ji hêla Izak Karmona ve hat weşankirin heya sala 1889an. Zimanê rojnameyê spaniya kevnar a "judeospanyol" û bi nivîsa sefardî bû.
Bekdaşî
Bekdaşî  gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê  ye.
Kataloga Giştî ya Nû
Kataloga Giştî ya Nû (bi îngilîzî: New General Catalogue, NGC), katalogeke cîsmên esmanî ye ku di astronomiya amator de pir tên bikaranîn. Ji 8.000î zêdetir objeyan dihewîne ku ev obje wekî objeyên NGC'yê tên nasîn û dijraberî hevşibên xwe NGC bi galaksiyan sînordarkirî nîne.
Golî Bilax Gombedlû
Golî Bilax Gombedlû gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kataloga Giştî ya Nû
Vê katalogê di salên 1880î de ji aliyê John Louis Emil Dreyer ve William Herschel û kurê wî John Herschel, bi 7840 heb çavderiya xwe ya objeyan re berhev kir. Paşê jî NGC, di salên 1896 û 1905an de du car hate berfirehkirin.
Şehadet
Şehadet yan jî kelimeya şehadetê ( yan jî ) şertê pêşîn ê îslamê ye. Yanî bona ku kesek bibe misilman divê berê kelimeya şehadetê bilêv bike û qebûl bike. Alimên îslamê ji vê re dibêjin bi dil îqrar kirin û bi ziman tesdîq kirin.
We eşhedu enne Muḧemmeden resûlullah (Û ez şahid im ku Muhemmed pêxemberê Xweda ye)
Di mezheba henîfî da di hevoka duduyan da pêş gotina "resûlullah" (pêxemberê Xweda ye) dibêjin "'ebduhû we resûluhû" (evdê Xweda û pêxemberê Wî ye).
Kelimeya tewhîd jî bi şehadetê re heman tiştî îfade dike. Tenê peyva "eşhedu" yanî "ez şahid im" nahê gotin. Kelimeya tewhîd wihan e:
La ilahe illallah (ji bilî Ellah xweda tune)
Muḧemmedun resûlullah (Muhemmed pêxemberê Xweda ye)
Li gor hinek aliman kelimeya tewhîd tenê ji gotina "La ilahe illallah" pêk tê. Lewra "tewhîd" wate "yektî" ye û tê wê gotinê ku Xweda yek e.
Îbn Selahê Kurdî
Îbn Selahê Kurdî (erebî ابن الصلاح z. 1181 Şehrezûr - m.1245 Bexda) Navê wî yê tam; Osman bin Ebdurehman bin Selah bin Mûsa bin Ebi'n-Nasr el-Kurdî eş-Şehrezûrî ye lê ew bi navê Îbn Selah hatiye naskirin. Îbn Selah zanyarê tefsîr, hedîs û fiqihê bû.
Jiyana wî
Îbn Selah di sala 1181 li Erbîlê ji dayik bûye. Bavê alimekî mezin bûye û di medreseya Esediye a li Helebê de ders daye û ji ber leqeba bavê bi navê Îbn Selah hatiye naskirin. Wî hevotina xwe pêşyê li cem bavê xwe girt, piştê zemanan çûye Mûsil, Şam û Bexdayê jî berdewam kiriye.
Mezreya Hesar
Mezreya Hesar gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 3 kes (1 malbat) bûn.
Lezgîn Çalî
Lezgîn Evdirehman Çalî (di 22ê çiriya pêşîn a 1969ê de ji dayik bûye) bijîşk û nivîskarekî kurd e. Rêveberê Giştî yê Plandanan û Fêrkirina Saxlemiyê li Wezareta Saxlemî ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye. Sernivîskarê kovara Tendirustî û Komel û sernivîskarê zincîreka pirtûkên pizişkî bi zimanê kurdî ye.
Jînenîgar
Li heyama Şoreşa Îlonê bi rêberî ya Mela Mistefa yê Barzanî, çend heyvan berî Beyana 11ê adarê, li deverên azadkirî li gundê Qesrê li Balekayetiyê li Kurdistana Başûr hat dinyayê. Ew zaroyê yekê yê malbata xwe bû. Bavê wî melayekê xwenda bû, bapîrê wî jî.
Berî şkestina Şoreşê, li payîza sala 1974an koçberî Îranê bûn. Li destpêkê çend heyvekan li gundê Peswê li şehristan a Xanê (Pîranşehir) li Kurdistana Rojhilat akincî bûn. Paşî ji bo heyama çend heyvan li bajêrê Nexedeyê di bin xîvetan (çadiran) da man. Piştî hingî ji bo heyama çar salan li bajêrê Sawe li başûrê Tehran akincîbûn. Dibistana xwe li Saweyî destpêkir û dema Şoreşa Îslamî ya Îranê bi serkevtî ew li pola çarê bû. Payîza sala 1979an ji bo cara paşîn li Saweyî hatin û li Zêweya Mirgewerê akincîbûn. Pola pêncê ji dibistana destpêkê li gundê Mensûrabadê bi nîverûyî xwînd. Zivistana sala 1979an befreka stûr barî û her roj ew û çend xurtekên dî yên Kurd ji Ordîgeha Zêweyê ji bo xwîndinê diçûn gudên derdorê, ji ber ko hijmar penaberên kurd li Ordîgehê ewqas zêde bûbû ko dibistanên wê têra hemî zaroan nedikir.
Newroza 1980î çûn Xanê (Pîranşehrê) û li Imbara Şoreşê û Zergetenê man. Heta pola duyê dibistana berhevî li wêderê xwînd. Ji ber zora Şerê Îran-Îraqê û bombarana hema bibêje herrojî ya Xanê ji aliyê firokeyên Îraqî ve ji Xanê jî barkir û çûn bajêrê Şinoyê. Sala dûmahiya dibistana berhevî, ko li Îranê çar sal in, li Şinoyê xwînd û wekî kesê yekê di dîroka Şinoyê da li Zanîngeha Zanistên Pizişkî ya Şîrazê li xwîndina pizişkiyê hat wergirtin. Heft salên xwîndina xwe li Şîraz qedandin.
Li heyama xwîndina xwe li zanîngehê, pardarî gelek çalakiyan bû. Ji bo jiyara xwe ders dida xwîndinkarên dî û di her biyaveka hizirkirî da pirtûk dixwîndin. Li heyama Revîna Tevane ya Kurdên Kurdistana Başûr li piştî Serhildana Bihara 1991ê, tevî hindek hevalan û bi arîkariya Koma Heyvika Sor ya Îranê û hindek aliyên mîna Mizgefta El-Heseneyn bi pêşnivêjî ya rehmetî Dr. Elî Muzefferiyan arîkarî ji bo kurdên ko ji Îraqê revîbûn kom dikirin. Yek ji çalakiyên dî yên wî jî ew bû ko bi arîkariya hindek hevalên kurd li zanîngehê şeveka hozan (şî'r) û edeb û dîroka kurdî rêkêxist (organîzekir).
Li sala 1997an vegeriya Kurdistana Başûr û li Mesîf Selahedîn anko Pîrmam akincî bû. Wekî pizişkekî du salan li Nexweşxaneya Rizgarî li Hevlêra paytexta Herêma Kurdistanê xizmet kir. Paşra, salek û mehekê li Pîrmam ma. Li Reşemeha 2000î ji bû rahînaneka pizişkî ji bo heyama heyvekê li Elmanyayê ma. Li payîza 2000î bû rêveberê karûbarên teknîkî li dîwana saxlemî ya istana (parêzgeha) Hevlêrê. Du salan şûn ve, ji ber karên xwe yên rêvebirinê, pileya wî ya karî hat berizkirin û bû Rêveberê Giştî yê Plandananê û Fêrkirina Saxlemiyê li Wezareta Saxlemiyê li Hukmeta Herêma Kurdistanê. Niha jî ew her di wê karî da ye.
1883
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Lezgîn Çalî
Jînenîgar
Li sala 2001ê ve bi arîkariya rêkxistiyeka swîsî ya bi navê Centrale Sanitaire Suisse romande (CSS-Romande) li bajêrê Jênêvayê bû sernivîskar û serperiştîkarê projeyeka wergerandina (paçvekirina) pirtûkên pizişkî bo ser kurdiyê. 12 pirtûk ji wan pirtûkan jî bi zehmetiyeka zor belav bûn û ew proje ji ber hindek egeran nehat dawîkirin.
Li dema şerê Azadî ya Îraqê li bihara 2003an, wî wekî rêkxerê (koordînatorê) hemî rêkxistiyên Ne-Hikûmetî (NGO) yên ko li Herêma Kurdistanê di warê saxlemiyê da dixebitîn kar kir.
Ji zivistana 2003an heta niha sernivîskarê kovara heyvane ya ''Tendirustî û Komelê ye ko ji aliyê wezareta saxlemiyê bi herdu zaravên soranî û kurmancî derdikevit.
Li dema dirêja karê xwe da çend carekan wekî endam an serokê şanda Kurdistanê pardarî di gelek sêmînar û konferans û rahînan da kiriye. Ew li vê heyama bihurî her wekî koordînatorê serekî yê wezareta saxlemiyê digel aliyên herêmî û navneteweyî xebitiye. Koordînatorê destpêk digel damezrandina Tîpa Zeytûnê ya Leşkirê Korêya Başûr li Hevlêrê ew bû.
Ji sala 2003ê heta 2007ê, bi alîkariya rêkxistiyeka ne-hukumî ya Amerîkayî bi navê WiRED International dest bi zengînkirina pirtûkxaneyên nexweşxaneyan û bingehên saxlemiyê û kolêjên pizişkiyê li her 3 parêzgehên Başûrê Kurdistanê kir. Pişt ra, ji bo cara yekê li Kurdistanê û Îraqê, 4 navendên pizişkiya ji rêya dûr anko telemedîsînê li bajaran Hevlêrê, Bexdayê, Mûsilê û Besrayê damezirandin.
Ew li sala 2007ê, piştî yekgirtina herdu rêveberî anko hukmetên Hevlêr û Silêmaniyê, tevî zêdetri ji 35 rêvebreên giştî û wezîrên dî hat xanenişînkirin. Ji wê demê ve heta niha di çi karekê hukmetê da nexebitiye.
Ew ji civîna Buhara 2010ê heta niha yek ji endamên Koma Kurmancî ya Enstîtuya Kurdî ya Parîsê ye.
Lezgînê Çalî yek ji endamên Desteka Emîndaran ya Zanîngeha Amerîkayî ya Kurdistanê li Dihokê ye. Ew yek ji endamên desteka damezirîner ya televizyona kurdî Kurdistan24ê bû.
Heta niha gelek gotarên wî di kovar û rojnameyan da belav bûne. Ew li ser babetên wekî zimanê kurdî, saxlemî û revanzanistî dinivîsit. Çend pirtûkên wî ji bo zarokan jî belav bûne.
Dûkile
Dûkile, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Belê
Belê  gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê  ye.
Gundekî girêdayî Bismilê ya Amedê ye.
Trévières
Trévières, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
NGC 2
NGC 2 galaksiyeke pêçokeyî ya komstêra Pegasusê ye. Galaksî di de ji aliyê stêrnasê brîtanî Lawrence Parsons ve hatiye vedîtin.
Bîr Ehmed Mihemed
Bîr Ehmed Mihemed gundekî Tuzxurmatuwê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Saint-Palais-sur-Mer
Saint-Palais-sur-Mer, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Laubach, Cochem-Zell
Laubach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Tiwarmela
Tiwarmela, Tiwarmeła. navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Tiwarmella' 649 kese (313 mêr, 336 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 135 e.
Rewşa xwendin û perwerdeyê
Ji 649 kes rûniştvanên Tiwarmella, 367 kes dikarin bixwînin u binivsînin (200 mêr, 167 jin).
Saint-Ciers-de-Canesse
Saint-Ciers-de-Canesse, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Stêrnasiya Amator
Stêrnasiya amator, naveke bin şaxa stêrnasî ye ku ji bo çavderiya esmanê, lêkolîn û agahiyên li ser esmanê ê ku her kes dikara bike re tê gotin e.
Ji kesên ku bi stêrnasiya amator re têkildarin re "astronoma amator" tê gotin.
Astronoma amator tenê bi durbîneke an jî balê bi amûrên pêşketî re dikare çavderiya esmanê bike. Di stêrnasiya amator de tiştê esas çavderî kirin, famkirina bûyerên asîmanê û di beşeke zanistiyê ku heta kozmolojiye didome de lêkolîn kirin e. Li gorî cure û pêşketîbûna amûrê qada çavderiyê mezin dibe. Herwiha beşên stêrnasiya amator jî heye. Evana; programên planetaryumê wekî Hallo northern sky, carte du ciel, "alpha centaure" û programên radyoteleskopê ku tenê hesabê dike an jî sînyalên ku tên lêkolîn dike ye.
Verok
Verok ji quşxaneyên herî biçûk re tê gotin. Di zimanê kurdan de bo her quşxaneyekê navekê taybet tê bikaranîn. Ev jî dibe sedemê tevlîheviyan. Li hin deveran beroş, dist, kilince ûêd tên bikaranîn ku ev tevî jî cureyên quşxaneyê ne.
Navê vê amana pêjgehê, navê vê firaqê yê giştî quşxane ye. Quşxane herwiha ji quşxaneya normal (ne mezin, ne jî biçûk) a di jiyana rojane de tê bikaranîn re jî tê gotin.
Gorî mezinî û kêrbariya xwe navan digire. Verok ji fîncanê mezintir quşxaneyan re tê gotin. Bo amadekirina çêncan, rûnqelînê bikêr e. Destikê wê heye yan jî du çepilkên wê.
Belek
Belek  gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Rückersdorf, Brandenburg
Rückersdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Elbe-Elster li Brandenburg, Almanyayê ye.
Moxancûq
Moxancûq gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 5.208 kes (1.588 malbat) bûn.
Eslohe
Eslohe şaredariyeke navçeya (Landkreis) Hochsauerlandkreis li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Beşik
Beşik  gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Şadlû
Şadlû anku Şadilû yek ji êlên kurdên Xoresanî ye. Şadlû yek ji du êlên herî mezin ên Xoresan e, û hejmara mensûbên vê êlê di 1960an de zêdetirê 200.000î bûye.
Dîrok
Ev êl ji aliyê Sefewiyan ve ji Kurdistanê hatiye koçberkirin.
Anyang
Anyang, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Henanê de cih digire.
Gimanic Olya
Gimanic Olya, gundekî ser bi navenda bajarê Tebrîzê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Gelêdêh Kûh
Gelêdêh Kûh gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Daraqol
Daraqol, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Dhaulagiri
Dhaulagiri, heftemîn çiyayê bilindtirîn ê cîhanê û çiyayê herî bilin ê Nepalê ye. Dhaulagiri jî li ser Rêzeçiyayên Hîmalaya ye û bilindbûna wî 8.167 metre ye. Dhaulagiri ji peyva « Dhavali giri »ya bi zimanê sanskrîtî tê û tê wateya "çiyayê spî". Piştî ku di sala 1808'an de ji aliyê Ewropiyan ve hat vedîtin, mîna çiyayê herî bilind ê cîhanê hat dîtin.
Saint-Pardoult
Saint-Pardoult, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Allkellû
Allkellû, gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Wörth, Bavyeraya Jorîn
Wörth şaredariyeke navçeya (Landkreis) Erding li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
NGC 3
NGC 3 galaksiyeke komstêra Piscesê ye. Galaksî di de ji aliyê stêrnasê alman Albert Marth ve hatiye vedîtin.
Dûgirtikanî Ehmed
Dûgirtikanî Ehmed, Dûgirtikanî Eḧmed, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Ernas
Ernas, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.
Heta beriya kêm zêde 650 salan li gund tenê Suryanî dijiyan. Lê Suryaniyên ku ji tadariya Misilmanên derdorê tengezar bûn, hewara xwe gihandin Mîrê Bota. Mîrê Bota pêşiyê Misilmanên gund bi navê "Koçek" ji gundekî Cizîrê dişîne Ernasê da ku Suryaniyan biparêze. Koçek li nêzî gund li cihê ku îro weke Xerabê Koçek tê binavkirin tê bicîhkirin. Lê piştî demekê malbata Koçek mezin dibe û têne Ernasê. Zarokên Koçer îro bingeha malbatên Ernasê pêk tînin.
Li gund sala 1952'an dibistana seratayî û sala 1970'yî jî malikeke tenduristiyê tê avakirin. Sala 1969'an bi kolana bîrên artêzyenê av li gund derket. Ceyrana gund sala 1985'an hate girêdan û xeta telefonê sala 1988'an hate gund. Gund sala 1994'an piştî kuştina melayê gund Mela Ebdilwehab ji aliyê artêşa Tirk ve hate valakirin. Piştî valakirnê nêzîkê 30 malbatî vegeriyan gund û li gor deneyên sala 2000'î îro ev malbat li gund dijîn û hejmara şêniyên wê 306 e.
Troarn
Troarn, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Manaslu
Manaslu, heştemîn çiyayê bilindtirîn ê cîhanê ye û di nav axa Nepalê de ye. Manaslu li ser rêzeçiyayên hîmalaya ye û bilindbûna wî 8.163 metre ye. Bi Tîbêtî navê vî çiyayî Kutang e. Manaslu ji peyva sanskrîtî Manasa tê û wateya wê " çiyayê giyanê ye"
La vida es sueño
Jiyan Xewnek e xebatek şanoya Pedro Calderon de la Barca ya ku di 1635 de hatî weşandin û ya tevgera edebî ya Barok e. Mijara bingehîn, azadiya mirov e ku jiyana xwe mîheng dike, bêyî ku ji hêla çarenûsek gumanbar ve were birin
Têgihiştina jiyanê wekî xewnek pir kevn e, di ramana Hindû, mîstîsîzma Farisî, exlaqê Bûdîst, kevneşopiya Cihû - Xiristiyan û felsefeya Grek de referans hene. Ji ber vê çendê jî ew bûye mijarek wêjeyî.
Biêci
Biêci  gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Famîleya enzerûtan
Famîleya enzerûtan (Balsaminaceae yan carnan Impatientaceae) famîleyeke riwekan e, di Koma gezik, çay û çûxan (Ericales) de cih digire. Riwekên salane yan pirrsalane ne. Ji cihên tropîk û subtropîk hez dikin. Bi taybetî li nîvkadar bakur, li Afrîka, Madagaskar û başûrê rojhilatê Asyayê diçên. Li Kurdistanê jî tên dîtin, bi taybetî Balsamina hortensis û Impatiens walleriana.
Sîstematîk
2 cins û bi qasî 1000 cureyên famîleyê hene. Navdara famîleyê, cinsê enzerût (Impatiens) e.
Li Ewropayê ev cureyên cinsê In Impatiensê hene:
Cureyên din (bijarte):
Zaxuran
Zaxwran,, gundekî bi ser navçe Midyadê ve ye. 17 gundikên bi ser Zaxwran ve hene û li van gundan fermî bi giştî 786 kes dijîn. Gund li rojhilatê Midyadê ye û 40 kîlometreyan jê dûr e. Eşîra Zaxwran eşîreke mezin e. Piranîya van gundan ji alîye Zaxo hatine. Li gorî idiayeke navê Zaxwran jî ji navê Zaxo tê. Li aliyê Madene û Erxenîye jî çend gundê go ji eşîra Zaxurîya pêk tên henê. Vê eşîrê jî ji Zaxwran koçkirîye le belê wext û sedema ve koçê naye zanîn. Navên gundikên Zaxwranê Gundikêportî, Xirabêreş, Emerêaxo, Sîvok, Sebrika, Stewrankê, Gelêta, Mêvênka, Xirabêhorîya, Xirabêgura, Xirabêcibra, Çalikêkundo, Ancik, Rover, Şahrkan û Xirbexala ne.
Senheim
Senheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Surgay Xwarû
Surgay Xwarû (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Surgay Khwaru), gundekî bi ser Navenda Silêmaniyê ya navçeya Silêmanî ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Zaferanlû
Zaferanlû ankû zafranlû êla herî mezin a kurdên Xoresanê ye. Navê xwe an ji erebî zafer (serfirazî) an jî ji Dêra Zehferanê girtiye. Li gorî Martin van Bruinessen û Mihrdad Îzadî ev êl a dîrokî a Çemişgezegî ye.
Birahîmiyê
Birahîmiyê  gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Wişkênî Komasî
Wişkênî Komasî, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Wişkênî Komasî' 277 kese (127 mêr, 150 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 59 e.
Rewşa xwendin û perwerdeyê
Ji 277 kes rûniştvanên Wişkênî Komasî, 170 kes dikarin bixwînin u binivsînin (87 mêr, 83 jin).
Nanga Parbat
Le Nanga Parbat çiyayê nehemîn ê bilindtirîn ê cîhanê û çiyayê herî bilind ê Pakîstanê ye. Nanga Parbat li ser Rêzeçiyayên Hîmalaya ye û bilindbûna wî 8.126 metre ye. Wateya Nanga Parbat "çiyayê rût" e. Navê din ê Nanga Parbat, Diamir (wateya wê "Keyên çiyayan") e
El Nasional
El Nasional (Nasyonal), rojnameyeke civata mûsewî bû ku di 1871an de li dewleta Osmanî derket. Rojname berdewama rojnameya Jurnal Israelit bû û ji aliyê Marko Mayorkas û Mois Dalmediko û David Fresko ve hate weşankirin. Zimanê rojnameyê spaniya kevnar a "judeospanyol" û bi nivîsa sefardî bû.
Moxilrûsta
Moxilrûsta gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 622 kes (119 malbat) bûn.
IPod Shuffle
iPod Shuffle, iPod ê herî piçûk û sivik û erzan ê. Li ser vî ekran tuneye. Markaya Apple e û bi vî nav tê hilberîn. Di sala 2005'an de nifşa yekemîn hat derxistin. Tenê bi bernameyê iTunes, tenê data û muzîk tê barkirin.
Kirdarî êrgetîv
Le kurdî da
Le zimanî kurdî da bo wêne le kurdîy bakûrî da û le katî rabirdû da, kirdar êrgetîve. Bo wêne lem zaraweye da: Lêreda her wekî dyare bikerî kirdarî têneperrî "çûn" legell berkarî kirdarî têperrî "dîtin" yekin û kirdar êrgetîve.
Gûzeldere, Xinûs
Gûzeldere, Gozeldere, gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.
Bîr Ehmed Mehmûd
Bîr Ehmed Mehmûd gundekî Tuzxurmatuwê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Saint-Ciers-sur-Gironde
Saint-Ciers-sur-Gironda, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Dole Bekre
Dole Bekre, Dołe Bekre, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Le Tronquay, Calvados
Le Tronquay, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Bewrawa
Bewrawa, gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Boxaziya Piçûk
Boxaziya Piçûk  gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Gimanic Sola
Gimanic Sola, gundekî ser bi navenda bajarê Tebrîzê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Annapurna
Annapurna, dehemîn çiyayê bilindtirîn ê cîhanê ye. Annapurna li ser Rêzeçiyayên Hîmalaya ye û di nav sînorên Nepalê de ye. Bilindbûna wî 8.091 metre ye. Annapurna xwedî gellek gopitkan e.
NGC 4
NGC 4 galaksiyeke komstêra Piscesê ye. Galaksî di de ji aliyê stêrnasê alman Albert Marth ve hatiye vedîtin.
Boxaziya Mezin
Boxaziya Mezin   gundekî bi ser navçeya Qosera Mêrdînê ve  ye.
Pira Dehderî
Pira Dehderî an jî Pira Belek navên pira kevn û dîrokî ya Amedê ye ku li ser çemê Dîcleyê hatiye avakirin. Ji bo deh çaviyên wê yên avê hene, jê re gotine Pira Dehderî. Pira Dehderî, li dervî bajêr, li aliyê başûr, ji Deriyê Mêrdînê 3 km ji bajêr dûr e. Dirêjahiya pirê 180 metre û firehiya wê jî 7-8 metre ye. Pire ji kevirên bazalt ên birî hatiye çêkirin. Bi kevirên sêgoşe li hev hatine siwarkirin. Di lengerên pirê de dîwarên taybetî hatine çêkirin. Pire du beş e. Beşa aliyê rojhilat û beşa aliyê rojava. Di nav van herdu beşan de stûneke bi taybetî heye û ev stûn herdu beşan bi hev girê dide. Ji bo şîpa avê bi hêz li aliyê rojavayê pirê dixe, dîwarê vî alî stûr û çaviyên wê firehtir hatine çêkirin. Gelek dîroknas û bi taybetî ji wan dîroknasan Carsten Niebuhr dinivîse ku pira Amedê bi qasî dîroka bajêr kevn e. Lêbelê ev pira Dehderî ya ku niha hîn jî heye ne ya yekem e; ev di dema dewleta kurd a merwaniyan de hatiye çêkirin an jî hatiye tamîrkirin.
Dîroknas M. van Berchem û Albert Gabriel dinivîsin ku di serdema antîk de ev pir hebûye lê her cara ku hêzên ku dor li bajarê Amedê pêçane û xwestine bajar bigrin, pira hebûye xerab kirine. Piştre dema ku bi paş ve vekişiyane pir ji nû ve hatiye çekirin an jî hatiye tamîrkirin. Yanî di her şerê ser Amedê de, pira Amedê ji dijmin re bûye hedefa yekem. Wek tê zanîn di sala 974an de çaxa ku împeratorê bîzansî Yûhena I Tzîmîskes dor li Amedê pêçabû, pir hilweşandibû. Nivîsara ku di sala 1065an de li ser dîwarê pirê hatiye kolandin û heta îro jî hîn heye û destnîşan dike ku pir ji aliyê padîşahê Merwaniyan Nîzamuldewle ve hatiye çêkirin, weha ye:
Belê, çemê Dîclê ji bo amediyan pîroz tê dîtin. Xelk bawer dike ku ava Dîcleyê raste rast diçe bihuştê. Xwedê û firîşteyên  xwe li bihuştêne. Li ser bingeha ve baweriyê jin û keçên amedî êvara cejna qurbanê li ser kaxez daxwaz û gilinameyên xwe dinivîsin û diçin ser pira Dehderî. Dest bi dueyan dikin û nameyên xwe yên amadekirî di pirê re davêjin jêr, name bi avê re diçin bihuştê. Nameyên ku bi ava re birê dikin, di demeke nêzîk de digihên destê Xwedê û daxwaz û dueyên wan qebûl bibin.
Wek di wêneyan de jî baş xuya dike, pira Dehderî ya dîrokî, bi salan e ku nehatiye tamîr kirin û her ku diçe ber bi xerabûn û hilweşandinê ve diçe. Kamyonên mezin û giran û traktor bi barên xwe yên tijî ve, di ser re derbas dibin. Av jî binê lengerên wê dikole. Terk û tîş li kolon û lengeran ketine. Hinek kes bi krêder û dozeran axa derdora pirê dikolin û dibin. Hinek ciyên wê kirine ciyê qirş, qal û sergo. Heger bi lez û bez destwerdaneke neyê kirin heta çend sal paşê ev pira dîrokî dikare hilweşe û berhemeke meyê din jî ji navê wenda bibe. Pêwîst e ku şaredariya Amedê û dem û dezgehên navnetewî ku berhemên dîrokî diparêzin destê xwe sivik û lez bigrin û vê berhema hezar salan a dîrokî û bi taybetî ya kurdan biparêzin. Derdora pirê paqij bikin, rast bikin. Park û bexçeyan ava bikin û kulîlkan biçînin. Bala gel û turîstan bikşînin ser vê berhema dîrokî.
Pira Dehderî di salên 2008-2012an de hate restorekirin.
Gasherbrum I
Gasherbrum I, yanzdehemîn çiyayê herî bilind ê cîhanê ye. Li ser sînorê Çîn û Pakistanê ye. Bilindbûna wî 8.068 metre ye. Navê wî yên din K5 û  Hidden Peak (anku, "Qotê Veşartî") e.
Melhem, Selmas
Melhem gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 622 kes (1.119 malbat) bûn.
Leienkaul
Leienkaul şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Gulûce Mohemedxan
Gulûce Mohemedxan gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bûnas
Bûnas  gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Winterberg
Winterberg bajarokekî navçeya (Landkreis) Hochsauerlandkreis li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
El Telegraf
El Telegraf an jî El Telegrafo (Telegraf), rojnameyeke civata mûsewî bû ku di navbera 1853 û 1930î de li împeratoriya Osmanî û piştî avakirina komara tirkî li Tirkiyê derket. Rojname berdewama rojnameya El Nasyonal bû û ji aliyê Marko Mayorkas ve hate weşankirin. Sernivîskar David Fresko bû. Pişt re ji hêla Mois Dalmediko û Isak Gabay ve hate weşankirin. Zimanê rojnameyê spaniya kevnar a "judeospanyol" bû.
Secret Garden (rêzefîlm)
Secret Garden (bi koreyî:시크릿 가든, Sikeurit Gadeun) rêzefîlmeke koreyî ye ku di sala 2010an de li ser kanala SBS hatiye weşandin.
Educational Broadcasting System
Tarîx
Di salên 1980an de wekî KBS 3, Merkeza Anîmasyonê ya Sêûlê û Radyoya Perwerdehiyî ya KBSyê hate damezrandin, û di 1990an de bû şirketeke serbixwe. EBS hewl dide ku perwerdehiya mektebê temam bike û ji bo her kesê li Koreyê perwerdehiya seranserê heyatê destek bike.
Fînansman
Her çend îsmen saziyek weşana giştî ye, EBS piraniya budceya xwe ya salane ji reklam û dahata firotanê digire. Di sala 2012an de, %72,1 ji dahata wê ji firotina kitêbên dersê, weşan û dahatên reklamê yên li ser Radyo, TV û platformên înternetê, lê yên mayî ji xercên lîsansa TVyê hatine (EBS 3% ji tevahî Xerca Lîsansê ya ku ji hêla Korean Broadcasting System ve tê berhevkirin digire) û alîkariyên hikûmetê.
Kanalên wê
Ji xeynî van, EBS kanalek televizyonê ya pereyî, EBS America-yê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê pêşkêş dike. Bernameyên wan bi piranî li ser kultura koreyî, perwerdehiya ziman, û şowên zarokan e.
Rêzefîlmên îdxalkirî
Hemû karîkaturên biyanî li zimanê koreyî tên dûblajkirin.
Çavkanî
<references group="" responsive="1">
Zanîngeha Hasan Kalyoncu
Zanîngeha Hasan Kalyoncu (navê fermî bi tirkî: Hasan Kalyoncu Üniversitesi) zanîngeheke waqifê ya Dîlokê ye. Di sala 2008an de hat damezrandin.
Changge
Changge, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Henanê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2004an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 677.000 kesî
NGC 5
NGC 5 galaksiyeke komstêra Andromedaê ye. Galaksî di de ji aliyê stêrnasê fransî Édouard Stephan ve hatiye vedîtin.
Broad Peak
Broad Peak,donzdemîn çiyayê bilindtirîn ê cîhanê ye. Li ser sînorên Çîn û Pakîstanê li ser Rêzeçiyayên Hîmalaya ye. Bilindbûna wî 8.047 metre ye.
Bûqetêr
Bûqetêr  gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Trouville-sur-Mer
Trouville-sur-Mer, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Doleserey Gewre
Doleserey Gewre, Dołeserey Gewre, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Ala Riani
Ala Riani ( jdb. 24ê tebaxa 1980 li Mehabad, Rojhilata Kurdistanê ) lîstikvan , çalakvan û stranbêjeke kurd e.
Jiyana wê
Ala Riani di sala 1980ê de li bajarê Mehabadê yê Rojhilatê Kurdistanê ji dayîk bûye û di sala 1986ê ji ber sedemên siyasî ligel malbata xwe koçî Swêdê kir. Wê di Festîvala Fîlman a Stockmotion ku di 15-16 çiriya pêşîn a 2022ê de hat lidarxistin de, xelata lîstikvana herî baş wergirt. Riani zimanên swêdî, îngilîzî, kurdî, farisî û hin jî fransî dizane û di hilberînan de bi erebî jî diaxive.
Kelhesen
Demografîk
Eşîra Têrikan di ve gundê bi cîh ye.
Dîwana Helbestan
Dîwana Helbestan berhema Ehmedê Xanî a helbestan e. Xanî helbestên xwe bi kurmancî nivîsandiye.
Çeqizî Serû
Çeqizî Serû (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Chaqizi Saru), gundekî bi ser Navenda Silêmaniyê ya navçeya Silêmanî ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Deezer
Deezer yanjî Deezer mûzîk, platformeke mûzîkê ye bi awayeke onlîne mûzîkan pêşkêşê endamên xwe dike.
Deezer, niha li 180 welatan zêdetir tê bikaranîn
Bikaranîn
Pêwiste ku cara yekem sepana platformê li storên sepana bê daxistin û pêre endamtî ya platformê bide destpêkirin.
Cabor
Cabor   gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Gulûce Hesenbêyg
Gulûce Hesenbêyg gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.