cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zayenda biyolojîk
Rizgarkirina cinsî
Di gelek organîzmayan de, qonaxa haploîdê bi tenê gametên pispor hatine veqetandin û organîzmayek dîplomasî ya nû ava dikin; li yên din, wek nebat cryptogamic li gametes binavê yên bi serpêyî in perçe bûna ji bo hilberîna multicellular organîzmayên haploid. Di yan doza, gametes Dibe ku ji derve de similar, bi taybetî jî li size ( isogamy ), an jî dibe ku hêvînin, ku di xizmeta wisa ku gametes li size û aliyên din (cuda ne anisogamy ). Li gorî peymanê, gamete mezin (jê re dibêjin ovum, an hucreya hêk) tê jin tête hesibandin, dema gamete ya piçûktir (jê re spermatozoon, an hucreya sperm tê gotin) mêr e. Kesek ku gametên bêkêmasî yên mezin hilberîne, jin e, û yê ku gametên berbiçav ên piçûk hilberîne, mêr e. Kesek ku her du celeb gamet hilberîne, hermaphrodite ye ; Di hin rewşan de hermafrodît karibin bi organîzmek duyemîn xwe bixwe çêdikin û li ser xwe zîrvekî çêbikin.
Heywan
Piraniya heywanên xwedan cinsî jiyana xwe wekî diploid derbas dikin, digel ku qonaxa haploid bi gametên yek-hucreyî re kêm dibe. Gametên heywanan formên nêr û mê hene - spermatozoa û hucreyên hêk. Van gametan bihevra avakirina embarên ku di organîzmek nû de pêşve diçin.
Gamete nêr, spermatozoon (di nav vertebrates de di nav testes de ) tête çêkirin, hucreyek piçûk heye ku xwedan yek flagellumek dirêj dirêj e, ku ew pê lê dike. Spermatozoa hucreyên zehf kêm têne, nebûna pir hêmanên hucreyî yên ku ji bo pêşveçûna embryonic hewce ne. Ew ji bo motîvekirinê pispor in, di hucreyek hêk de digerin û di pêvajoyek ku jê re dibêjin fertilîzasyonê tê de bi hev dikin.
Gametên jin hucreyên hêk in (di vertebrates de di hundurê ovaries de têne hilberandin), hucreyên mezin ên bêkêmasî yên ku xwedan kêzikan û pêkhateyên hucreyî ne ku ji bo pêşvexistina embryo pêdivî ye. Hucreyên hêkê bi gelemperî bi hucreyên din ên ku piştgiriya pêşveçûna embryo re piştgirî dikin, hêkek ava dikin. Di şikeftan de, li şûna zikê piyaleyê di hundurê jinê de pêşve diçe, ku rasterast ji dayika xwe digire.
Di piraniya çûkan de, herdû çandin û nûavkirin bi riya vekirina paşînek yekane tête çêkirin, bi navê cloaca —male û teyrên jin bi cloaca vedihewînin ku sperm veguhestin, pêvajoyek bi navê "maçkirina kulîlk". Li gelek heywanên erdî yên din, mêr bi organên cinsî yên pispor bikar tînin ji bo veguhastina spermê - ev organên zayendî yên mêran wekî organên zirav têne gotin. Di mirov û heywanên din jî ev organ mêr, e penis, ku dikeve tract hevjiyanê de jin (bi navê vagina ) ji bo bidestxistina insemination pêvajoya -a navê têkiliya cinsî. Penîr di nav tubê de derbas dibe ku bi riya wî ( semenê ku jê re sperm tê de heye) rêve dibe. Di zikê mêran de vajzayê bi mûşê re têkildar dibe, organek ku rasterast piştgirî dide pêşketina embryo ya fertilized di hundurê de (pêvajoyek ku jê re dibêjin gestation ).
Ji ber motîvasyona wan, behra cinsî ya heywanan dikare cinsî ya mecbûrî bike. Mînakî travmatîk, wek mînak, ji hêla hin cûreyên insanan ve tê bikar anîn ku mêtin di nav zikê abdominal de mêtingeh bikin - ev pêvajoyek zirarê dide tenduristiya jin.
Nebatan
Ji ber ku nebat nebat in, ew bi rêbazên pasîf ve girêdayî ne ku ji bo veguhezandina kokrên zozanan diçin nebatên din. Piraniya nebatan, di nav de şax û giyayan, polenek sivik ku ji hêla bayê ve diçin nebatên cîranê têne çêkirin. Nebatên din xwedan polenek giran, çîkilandî ye ku ji bo veguhastinê ji hêla insanan ve pispor e. Nebatan van insanan an jî heywanên mezintir wek teyrên gumrikê û gûzên bi kulîlên nektar re vedigirin. Van heywanan gava ku ew diçin gulên din, ku di heman demê de organên hilberîna jinê jî hene, digihîjin polê, di encamê de piyalbûnê dibin. Piraniya fungî cinsî dikin, ku di herikîn jiyana xwe de qonaxek haploid û diploid heye. Van fungî bi gelemperî isogamous e, nebûna pisporiya nêr û mê ye: Nehfên haploid têkilî bi hevûdu re çêdibin û piştre hucreyên xwe dixeriqînin. Di hin ji van bûyeran de, fusion asymmetric e, û hucreya ku tenê nucleus (û ne bi materyalê hucreyî re hevahengî ne) dikare belkî wekî "mêr" were hesibandin. Fungi dibe ku pergalên hevberkirinê yên allelîk jî, digel cinsên din ên ku bi rast wekî mêr, jin, an hermaphroditic nehatine binav kirin, pergalên tevlihevkirinê yên allelîk ê tevlihevtir be.
Hin სოçok, di nav de hevîrê nançox, celebên mating jî hene ku dînîtiyek mîna rolên mêr û mêran diafirînin. Yeast bi heman şêwazê mating dê hevûdu nekişînin da ku hucreyên diploid ava bikin, tenê bi xwêçê re cûreyek hevgirtî ya din heye.
Gelek celebên mûzikên mestir, wekî beşek ji nûvekirina zayendî ya wan, xwedan musharan çêdikin. Di nava mushroom hucreyên diploid bi avakirin, piştre nav haploid dabeşkirina Sporên. Qeweta moşikê alîkariya belavkirina van kurên kedî yên cinsî dike. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true">[  <span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2018)">hewceyê citkirinê  ]
Tedawiya zayendî
Pergala cinsî ya herî bingehîn yek e ku hemî organîzmayên hermaphrodî ne, hem gamê hem mê û hem jî jin hilberîne    ev rasteqîn ya hin heywanan (bo nimûne snails) û piraniya darên şîn e. Di pir rewşan de, lêbelê, pisporiya cinsê bi vî rengî pêşve çû ku çend organîzm tenê gamên mêr an tenê jin jin hilberînin. Sedema biyolojîk a organîzmek ku dikeve nava yek cinsê an yê din tête destnîşankirin cins. Dibe ku sedem genetîkî an ne-genetîkî be. Di nav heywan û organîzmayên din ên ku pergalên zayenda genetîkî de hene, pêkenok diyarker dibe ku hebûna kromozomek seksê be, an jî dibe ku ew cûdahiyên genetîkî yên din bin. Pergalên ne-genetîkî cinsên jîngehê bikar tînin, wek nimûne germahiya di destpêka pêşveçûnê de, da ku zayenda paşmayê diyar bikin.
Di piraniya celebên bi pisporiya cinsê re, organîzmûn mêr in (tenê gametên mê) hilberînin an jin in (tenê gametên jinan têne hilberandin). Tecrûbeyên hevbeş in - mînakî, cirka dora C. elegans xwedî hermaphrodite û cinsek mêr (pergalek bi navê androdioecy ).
Carinan geşedanek organîzmek di navbêna nêr û mê de navber e, rewşek ku jê re intersex tê gotin. Car carinan kesên intersex "hermaphrodite" têne gotin; Lê, berevajî hermafrodîtên biyolojîkî, kesayetên intersex bûyerên bêhempa ne û bi gelemperî hem di warê jinê de hem jî di aliyê mêran de ne pîvaz in.
Genetîkî
Di pergalên diyarkirina cinsê genetîkî de, zayenda organîzmeyê ji hêla genomê ku ew xwedan digire tête destnîşankirin. -Areserkirina cinsê genetîkî bi gelemperî bi kromozomên zayendî yên bi asimetrîkî ve girêdayî ye ku taybetmendiyên genetîkî digire ku bandorê li pêşkeftinê dike ; cins dikare bi hebûna kromozomek cinsî ve an jî çiqas organîzmê hebe hebe. Dabeşkirina cinsê genetîkî, ji ber ku ew bi hêla tûjbûna kromozomê ve tête destnîşankirin, bi gelemperî ji nifşên nêr û mê re bi rêjeya 1: 1 ve dibe.
Hemî mirov û mamosteyên din xwedî pergalek diyarkirina cinsê XY ne : kromozom Y bi faktorên berpirsiyar re dibe sedem ku pêşkeftina mêr bike. Di "tunebûna" zayenda Y de, "sexbiya xwemal," jin-mêr e. Bi vî rengî, XX cinsên jin û XY jî mêr in. Di mirovan de, zayenda biyolojîk bi pênc faktorên heyî yên di zayînê de têne destnîşankirin: hebûna an nebûna kromozomek Y (ku bi tenê cinsê genetîkî ya kesane diyar dike ), celebê gonads, hormonên cinsî, anatomiya hilberîna navxweyî ya hundurîn (wek mînak pîvaza. li mê), û organên derveyî.
Nasîna cinsê XY di organîzmayên din de, di nav de fêkiya fêkiya hevpar û hin nebatan jî tê dîtin. Di hin rewşan de, di nav firîna fêkiyan de, ev hejmar X kromozomên X e ku cinsê ji bilî hebûna kromozomek Y diyar dike (li jêr binêrin).
Li çûkan, ku xwedan pergalek diyarkirina cinsê ZW ye, berevajî rast e: W kromozomê W faktorên berpirsiyar e ji bo pêşkeftina jin, û pêşveçûna xwerû mêr e. Di vê rewşê de kesên ZZ mêr in û ZW jî jin in. Piraniya çêj û guh jî xwedî pergalek diyarkirina cinsê ZW ne. Di her du pergalên diyarkirina cinsê XY û ZW de, kromozomê cinsê ku faktorên krîtîk digire, bi gelemperî piçûktir e, kêmtir ji genên pêdivî ji bo pêşdebirina pêşkeftina cinsek diyar.
Pir insan pergalek diyarkirina cinsê li ser bingeha jimara kromozomên zayendî bikar tîne. Ev bi navê X0-destnîşankirina cinsî tête dîtin - 0 destnîşan dike ku nebûna kromozomê zayendî ye. Hemî kromozomên din ên di van organîzmayan de diploid in, lê organîzan dibe ku yek yan du kromozomên X mîrat bikin. Di zeviyên zeviyê de, ji bo nimûne, insanên bi kromozomê X-ê yek wekî mê têne pêşve kirin, dema ku du xwedan wekî jin dibînin. Di nematode C. elegans de pir krêşî xwedêgiravî hermafrodîtên XX in, lê carinan abonetiyên di mîrasa kromozomê de bi rêkûpêk berê didin kes bi tenê yek X kromozome - ev kesayetiyên X0 mêr in.
Insêlên din, di nav de kewên keviran û milyonan, pergalek diyarkirina cinsê haplodiploid bikar tînin. Di vê rewşê de, kesên diploid bi gelemperî jin in, û kesên haploid (yên ku ji hêkên bêberdeng pêşve diçin) mêr in. Ev pergala diyarkirina cinsê di nav têkiliyên cinsî yên pir bihendeyî de encam dide, ji ber ku zayenda nîgarkêşiyê bi diyarîbûnê ve girêdayî ye ji hêla celebên kromozomên di dema meyosis de tê destnîşankirin. Ji bo pir celeb, cins ji hêla taybetmendiyên mîratî ve nayê destnîşankirin, lêbelê ji hêla faktorên hawîrdorê di dema pêşveçûnê an paşê di jiyanê de têne ceribandin. Gelek serhildan xwedî destnîşankirina cinsê ve girêdayî ye : Germahiya ceribandina embryosê ya germ di dema pêşkeftina wan de zayenda organîzmê diyar dike. Di hin kurteçekan de, ji bo nimûne, mêr li germahîya kêmtir ji jinê tê hilberandin; ev cûdahiya di germahiyên krîtîk de qasî 1–2 be  ° C.
Pir masî di tevahiya temenê xwe de zayendî diguhezin, fenomenek ku jê re dibêjin hermafrodîtîzmayiya sequencent. Di clownfish de masiyên piçûk nêr in, û masî serdest û mezintirîn di komekê de jin dibe. Di gelek wrasses li pêşberî e raste-herî masî in di destpêkê de jin û mêr bibin, dema ku ew digihîjin size hin. Dibe ku hermafrodîtên seretayî di her temenê xwe de herdû cûre gamet çêbikin, lê li her deverekê diyar ew jin an mê ne.
Di hin fernsê de cinsê xwerû hermaphrodite ye, lê fernên ku di axê de mezin dibin ku berê piştgirî dane hermafrodîtan, ji hêla hormonên mayînde ve têne bandor kirin da ku li şûna wê wekî mê zêde bibin.
Dimorfîzma cinsî
Pir heywan û hin nebat di nav bera û dirûvê de di navbera cinsên nêr û mê de cûdahî heye, fenomenek ku jê re dimorfîzma cinsî tê gotin. Cûreyên cinsî di mirovan de, bi gelemperî, mezinahiyek mezintir û porê laşê bêtir heye; jin bi pês, hipsên fireh, û ji sedî laşê laşî pirtir in. Di cûreyên din de, dibe ku cûdahiyên berbiçav be, wekî cûdahiyên di rengkirin an laşê laş de.
Dimorfîzma cinsî li heywanan bi gelemperî bi hilbijartina zayendî re têkildar e - pêşbaziya di navbera kesên yek cinsê de bi zewaca berevajî re heval. Ji bo nimûne, anters li deyne mêr, di şer de di navbera mêran de têne bikar anîn da ku bigihîjin refransiyonê ya dere jinan. Di pir rewşan de cûreyek nêr ji ya jinan mezintir e. Cûreyên mammal ên bi dimorfîzma mezin a cinsî xwedan pergalên hevşaredariyê pirreng in - dibe ku ji ber hilbijartina ji bo serketiyê di pêşbaziya bi mêrên din re - mîna firotanên elemanan. Mînakên din diyar dikin ku ew pêşîneya jinê ye ku dimorfîzma cinsî dimeşîne, wek mînak di rewşa maşîna hişk-hişk.
Heywanên din, tevî pir insan û pir masî, xwedan jinên mezin in. Ev dibe ku bi bihayê hilberîna hucreyên hêk re têkildar be, ku ji hêla spermê bêtir hilberînê hewce dike - fem jinên mezin dikarin hêkên din hilberînin. Mînakî, mêrên jinebî yên jina reş bi gelemperî du caran ji mêran mezintir in. Car carinan ev dimorfîzmek zehf e, bi mêran re dimîne wekî parzûnên ku ji jinan ve girêdayî ne, wek mînak di anglerfish de dijîn. Hin cûreyên nebatan di heman demê de dimorfîzmê nîşan didin ku tê de jin ji mêran pir mestir e, wek mînak di moxê Dicranum û lîpaorta Sphaerocarpos. Hin delîl hene ku, di van cinsan de, dimorfîzm dikare bi kromozomê zayendî re têkildar be, an bi nîşana kîmyewî ji jinan re.
Di nav çûkan de, mêran bi gelemperî dirûvê rengîn heye û dibe ku taybetmendiyên wê hebin (wek dirika dirêj ya pezên mêr) ku dê mêze bikin ku organîzmayê bi nezaketê (mînaka rengên geş dixuye ku dê çûkek ji xalîçeyan re xuya dike). Yek ji bo vê vegotinê pêşniyara bingehîn a handicap e. Vê hîpotezê dibêje ku, nîşan dide ku ew dikare bi vî rengî astengiyan bijî, mêr mêjera xwe ya genetîkî ji mêran re reklam dike - taybetmendiyên ku dê keçên bi vî rengî jî sûd werbigirin, yê ku bi vî rengî nekeve destê xwe.
Thomas Hobbes
Thomas Hobbes (Zayîn 5'ê adarê 1588an li Wiltshire; mirin 4'ê berfanbarê 1679an li Hardwick Derbyshire) fîlozofekî emprîst û matematîknasekî Înglîzî ko bi berhema xweya navdar Leviathan tê nas kirine.
Jiyan
Hobbes di sala 1588an de li bajarê n Malmesbury yê ko li Wiltshire hatiye dinê. Ew hîn ko çar salî bû dikarîye him binivise him jî hesaban bike û bo vê wek Zarokê Nuwaze dihatiye ditîn. Dema ko ew hîn 14 salî bû li zanîngeha Oxfordê dest bi xwendine xweya ûniversîteyê kir. Li wir di navbera salên 1603-1607 an de wî li ser Mentiq û Fîzîkê xwend. Dema ko di zanîngehê de bû bi Yewnanî û Latinî jî hîn bû. Lê ew bihişkî li hembera şiroveyên teoriyê Aristotelesên demê xwe re der diket.
Wî hevotina xweya lisansê di sala 1608an de temam kir. Demekê kurt ew wek sekreter li ba fîlozofê Francis Bacon ma û bi wî re wergerên Latînî kirin. Baconê ko sazmanê emprîzma Înglîzî bû bandoreka mezin li ser Hobbes ber da. Demekê ko bo gerekê kurt çû bû Îtalyayê li bajarê Pisayê bi Galileo Galilei ve hevdu nas kirin. Wî hevdemên xwe René Descartes, Marin Mersenne û Pierre Gassendi ve jî hevdu nas kir.
Wexta ko wî berhema xweya bingeh Leviathan weşand, ji hêla dêrê û adelên oldar wek dijmin hat ditîn. Sedem ew bû ko wî di pirtûka xwe de behsa karakterên ateîst û rêşaş dikiribû. Ya rast li Ateîstekî pirtir Agnostîk bû. Ew di 1679an de mir.
Tournemire, Aveyron
Tournemire, Aveyron, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Çûkê mirov
Pêkhateya çûk
Çûkê mirov ji du beşan pêk te; reg (bi înglîzî: root) û dox (bi inglîzî: shaft)
Regê çûk di nav laş de cih digire û çûkê bi hestiyên rûv ve girê dide. Beşa çûk a li derveyî laş de xuya dibe û dilive wekî dox tê navkirin. Hin caran li dewsa dox, ev beşa çûk wekî ten (bi inglîzî: body, corpus) jî tê navkirin. Doxê çûkê mirov li gel mîzerê, sê stûnên şaneyên repker ên îsfencî jî lixwe digire. Cotek şaneya repker li herdu aliyê doxê çûk de heta gopika çûk dirêj dibin. Evan pêkhateyan wekî tenên kelênî (kelêneten) (bi latînî: corpora cavernosa / yekjimar: corpus covernosum ) tên navkirin. Li bin stûnên kelênetenê, stûna tenê îsfencî (îsfenceten) (bi latînî: corpus spongiosum) dirêj dibe. Tenên kelênî li kotahiya doxê çûk te bi dawî dibe, lê tenê îsfencî heta gopika çûk dirêj dibe. Beşa mîzerêya nav çûk, bi tenê îsfencî dapoşrav e.
Kotahiya çûk wekî gopika çûk tê navkirin. Di gopikê de gellek demarekotahî cih digire, loma hestiyariya gopikê zêde ye .Doxê çûk bi çerm dapoşrav e. Beşa çermê li ser gopika çûk xwe li ser  hev  qat dike, bi vî awayê li ser gopika çûk de çêrmek livbar a ji du qatî peyda dibe. Ev çermê serê çûk wekî çermê sinetê tê navkirin. Cihû û misilman ji ber sedemên olî vî çermê jê dikin ev kar wekî xetenekirin an jî sinnetkirin tê navkirin.
Di şaneya repker de ji guherîna xwînber û xwînhêneran, valahiyên mîna şikeftên piçûk (kelên) peyda dibin. Gava xwestina seksê (şewhet) (bi înglîzî: sexual arousal ) li mirov zêde dibe, xwînberên çûkê fireh dibin, hê pirtir xwîn diherike nav xwînberan. Valahiyên şaneya repker bi xwîna ji xwînberan tijî dibe. Her ko xwîn diherrike nav şaneyê, pestoya xwîna nav şaneyan bilind dibe. Ji ber bilindbûna pestoyê, xwînhêner û xwînhênerokên ko xwînê ji çûk dûr dixin tên şidandin û girtin, ji ber zêdebûna xwîna nav şaneyên çûkê, qebareya çûk zêde dibe, çûk diwerime û rep dibe. Çûkê repbûyî dikare bi hêsanî bikeve nav zêyê û tovavê berde nav laşê mêyê. Piştê avêtinê an jî bi kêmbûna xwestina seksê dawî li repdariya çûk tê. Ji bo sistbûna çûk, xwînber teng dibin, herrika xwînê ya ber bi çûk kêm dibe, pestoya ser xwînberan kêm dibe. Xwînberên di dema repbûnê de ji ber pestoya bilind hatîbûn girtin, bi kêmbûna pestoyê re ve dibin, xwîn bi navbeynkariya xwînberan ji şaneyên çûk dûr dikeve bi vî awayî çûk sist dibe û vedigere qebareya xwe ya asayî.
Rekxistina repbûn û sistbûna çûk
Repbûn û sistbûna çûk di bin kontrola demarekoendama xweyî de rû dide. Ji bo repbûnê gava yekem derdana nîtrojena monooksîd e. Nîtrojena monooksîd (NO) madeyek demareguhêzer e, ji aliyê demarên parasîmpasawî û xaneyên çîna endotelî ya kelênetenê ve tê derdan. Nîtrojena monooksîd hokara serekî ye bo xavbûna lûsemasûlkeyên xwînberên kelênetenê.
Dema xwestina seksê li mirov peyda dibe, nîtrojena monooksîd tê derdan. Nîtrojena monooksîd bi alîkariya enzîmek, berhemanîna guanozîna monofosfat a sîklîk (bi înglîzî: cyclic guanosine monophosphate ( cGMP)) han dike. cGMP molekulek peyamber e, ji GTP (guanozîna sê fosfatî) tê berhemkirin. cGMF, bandor li cogên kalsiyumê yên li ser parzûna masûlkexaneyan dike. Cogên kalsiyumê tên girtin ji derve kalsiyum nayê nav masûlkexaneyan loma lûsemasûlkeyên li dîwarên xwînberên şaneya repker xav dibin. Bi xavbûna lûsemasûlkeyan, xwînber firehtir dibin hê pirtir xwîn tijî nav şaneya repker dibe. Di heman demê de xwînhêner teng dibin, nahêlin xwîn ji şaneyên çûk dûr bikeve, bi vî awayê repbûna çûk rû dide. Her ko di xaneyên lûsemasûlkeyan de asta cGMP bilind be, masûlke sist dimînin, herrika xwînê ya nav kelênetenê didome, ango çûk repbûyî dimîne. Lê piştê avêtinê, divê çûkê repbûyî sist bibe û vegere qebareya xwe ya asayî. Di xaneyên lûsemasûlkeyên dîwarê xwînberê şaneya repker de hin enzîm ji bo helweşandina cGMP kar dikin. Navê van enzîmên hilweşîner, fosfodîesteraz e (bi înglîzî: phosphodiesterases(PDE)). Fosfodîesteraz (PDE) ne yek lê gelek cor in. Wekî mînak PDE1, PDE5, PDE9 hwd. Her ko PDE cGMPyê hildiweşîne, lûsemasûlkeyên li dîwarê xwînberan girj dibin, xwînber teng dibin, herrika xwînê ya ber bi şaneya repker a çûk kêm dibe, pestoya hawirdorê dadikeve. Bi kêmbûna pestoyê, xwînhêner ve dibin, xwîn ji şaneya repker dûr dikeve. Bi vî awayê qebareya şaneyên repker kêm dibe û çûk sist dibe.
Têkçûna repbûnê
Hin caran dibe ko li cem hin mîrovan de, ji ber hin sedeman repbûna çûk têk biçe an jî çûk bi têra xwe rep nebe. Bi gelemperî têkçûna repbûnê di temenê 50 salan şûn de peyda dibe. Ji bo kesên bi pirsgirêka têkçûna repbûne (bi înglîzî: erectile dysfunction), hin derman tên bikaranîn. Viagra yek ji van dermanan e. Bi esle xwe viagra rê li ber hilweşîna cGMP digire bi vî awayê çûk rep dimîne. Ji bo sekinandina helweşîna cGMP, divê çalakiyên enzîmên fosfodîesteraz bêne kêmkirin an jî rawestandin. Di viagrayê de madeyek bi navê rêgirê PDE5 (bi înglîzî: phophodiesterase inhibitor) heye. Ev made nahêle ko enzîma fosfodîestraz, cGMPyên nav masûlkexaneyan helweşîne. Ango gava mirov viagra digire, di masûlkexaneyan de cGMP kêm nabe loma masûlke xav dimînin û herrika xwînê ya nav şaneyên repker kêm nabe bi vî awayê çûk rep dibe an jî repbûna çûk ji bo demek dirêjtir didome. Demek şûnde rêgirê fosfodîesteraz tên hilweşandin û bandora viagrayê jî bi dawî dibe.
Gnewitz
Gnewitz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Biessenhofen
Biessenhofen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Bhimdatta
Bhimdatta, bajarekî welatê Nepalê ye û li herêma Sudurpashchim Pradesh cîh digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê Bhimdatta yê 104.444 kes hatiye tomarkirin
Gozê
Gozê, gundekî girêdayî navçe Lîceya ser bi Amedê ve ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Karêz, Lîcê
Karêz, gundekî bi ser navçeya Amedê Lîceyê ve ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Gonî
Gonî, gûnî an jî gwînî cinsekî fireh ê ji famîleya baqilan e ku nêzîkê 3.000 cureyan e. Di zimanê botanîkê de mîna Astragalus tê nasîn.
Qîner sofla xoy
Qîner sofla gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 360 bkes ( 57 malbat) bûn.
Mehmed Selîm Uzun
Mehmed Uzun yan Mehmed Selîm Uzun (z. 1953 Palî, Xarpêt) serra 1953 de yew dewa Palî de ame dinya. Mektebo verên dewa xwo (Ardurêk- Gökdere) de wend. Wendişê xo yo orteyin Xarpet de qedêna. 1976 ra heta 1980 Akademîya Îlmanî Îktîsat û Tîcaretî yê Bursa (Bursa Iktisadi ve Ticari Ilimler Akademisi) de wend.
Teqrîben yew serre badî cûnta faşîst a eskerî ya pê, 1981 de, xebata xo ya sîyasî vero welat ra vecîya. 1990 ra pey sey multecîyo sîyasî ha Swêd de maneno. Swêd de yew deme ekonomî ser o wendişê xo dewam kerd. Zewecnaye yo û yew lacê ey esto: Mîran. Heta nika çend kovar û gazetan de bi îmza û bê îmza tirkî, kirdkî (zazakî) û kurmanckî nuşteyî (meqale û broşurî) nuştî. Mehmed Uzun, Selim Mûrat, Nedîm Cîhat, M. Zaza, Rodî, Serhat înan ra çend name yê. Nuşteyê ey hina zaf sîyaset, ekonomî, kultur û ziwanî ser o yê. Xebata xo ya sîyasî û kulturî muhacireyî de dewam keno. Mehmed Selîm Uzun endamê Redaksîyonê kovara Vate yo.
Qizqele
Qizqele gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 525 kes (113 malbat) bûn.
Soran, Hewlêr
Soran an ji Diyana bajarekî Başûrê Kurdistanê e. Nêzîkî 50.000 kes lê dijîn.
Girtîgeh
Girtîgeh an jî zindan, cihê ku yekî gunehek kir têxistin lê de ye. Bi xistina wirde, têkiliya wî û an jî wê, ji derve tê birîn. Mafê mirov yê azadiyê jê tê girtin. Ev maf girtin, bi destûr û zagonê tê girtin. Girtîgeh, bi taybetî, di roja me de her rejîma ku heye, weke saziyeke wê ya sereke ye. Bi taybetî, roja îro, rejîm, mirovên ku li dijî xwe dibînin digirin û dikine girtîgehê de. Ev girtîn jî hê re girtiyên siyasî tê gotin.
Girtîgehên siyasî
Mirovên ku mûxalîfên rejîmê ne û li dijî wê derdikevin û ku tên girtin, ew in girtiyên siyasî.
Girtîgehên jinan
Girtîgehên ku jin di wan de dimênin in. Ev girtîgeh, tê ji jinan tên tijîkirin.
Girtîgehên nîvvekirî
Girtîgehên nîvvekirî, girtîgehên ku ne weke girtgehên tem girtî ne. Yên ku dikevine van girtîgehan de, wilo zêde xetere nayên dîtin. Dem bi dem ku karin demne xwe li malên xwe jî bibuhêrênin. Mirovên ku demeke kin werina girtin, di wan girtîgehan de tên girtin.
Elawî Mehmûd
Elawî Mehmûd,  'Elawî Meḧmûd, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Kuran, Hewlêr
Kuran, gundekî bi ser navçeya Mizûrî Bala ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Grammow
Grammow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Çizçizonek
Şayes
Dirêjahîya wî 16 ta 18 sentîmetre heye û baskên yê nêr ji yê mê mestire, bi gelemperî li navçeyên çandinîyê dijî, firîna wî ta 50 û 100 metire bilind e û ta 2-3 xulekan didome, lê di werzê zayîne de bêhtir didome. Rengê pişt û baskên wî bi ser qehwe ve (qehwoşkî), bin zikê wî xetxet û bi ser sipî (sipîloşkî) ve diçe. Xwedî nikilekî qalind û tûj e û hêkên wî deqdeqî ne.
Wêje
Çend têtî ketine gevzekê, baskên xwe li hev didin û li derdora xwe çeng dibin.
Afrodîtê
Afrodîtê, di mîtolojiya yewnanî antîk de xwedaya evîn û xweşikiyê ye.
Keça Zeus ji Dîonîsos ye û li nêzîkî girava Kîprosê ji kefa deryayê hatiye çêbûn. Diya Eros e û gelek destgirtiyên wê hene. Bo mînak Hêfaîstos,, Adonîs hwd. Paris wê ji nava gelek xwedayan rinda rindê binavkiriye. Li ser navê wê gelek bermahiyên dîrokî hene.
Qaraz
Qaraz (bi tirkî: Karavaiz), gundekî bi ser navçeya Keleya Dîlokê ve ye. .
Çeko
Çeko, gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Çeko 54 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 342 e.
Nêriba Culagan
Nêriba Culagan gundek navçeya Hênê ye. 10 km ji navendê dûr e. Hejmara malan 152 û ya şêniyan 897e. Dibistan li gund heye. Ajel xwedî dikin û çandiniyê dikin. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.
Gozê, Kele
Gozê (bi tirkî: Gözey), gundekî bi ser navçeya Keleya Dîlokê ve ye. .
Nustrow
Nustrow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Wesme
Wesme an jî Nîl an jî Xim cinsekî firehe ku ji 700 cureyan pêk tê. Ji Riwekên bi kulîlk ên famîleya baqilan e. Di zimanê botanîk de mîna Indigofera tê nasîn.
3ê nîsanê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Amilly, Loiret
Amilly, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Emşe, Dûbis
Emşe, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Qişlaqî Tilxab
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 301 kes (55 malbat) bûn.
Hezro
Hezro yek ji navçeyên Diyarbekirê ye. Rûber 419 km², bilindahî ji rûyê avê 1.030 m ye. 24 gund girêdayî navçeyê ne. Gelek mezre hene, lê dewleta Tirk wan li ser gundan dihesibîne. Wekî Pasûr (Qulp) statîstîkên dewletê yên ji bo Hazro bi dizî tên girtin, bawerî pê nabe. Gorî dewletê nifûsa navçeyê bi giştî 23.931 e. Di sala 1943'an de bûye şaredarî, sala 1954'an de bûye navçe û bi Amedê ve hatiye girêdan. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Li axa navçeyê madenên binerdî gelek in. Fîrmayên dewletê kukurt, hesin û petrol dertîne. Mixabin gel xizan e.
Ḧesenawa
Ḧesenawa, gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Ḧesenawa 11 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 65 e.
Qullotik
Qullotik (bi tirkî: Sarıtepe), gundekî bi ser navçeya Keleya Dîlokê ve ye. .
Dadgeh
Dadgeh, cihê ku di nav aliyan de nexweşî û pirsgirêkên ku rûdana, bi dadî digihêne çareseriyê ye. Li dadgehê darizandin tê kirin. Li wir, hola rûniştinê tê li darxistin û bi dozger, serdozger re li hevdû dirûnin û sûcbar tê darizandin. Ew civata ku yek têde tê darizandin, jê re doz tê gotin. Ji bo rêveçûna dozê re jî darizandin tê gotin. Di mijarên şaristanî, cezayî û dadî de ku dadiyê pêkbêne ye. Li gor serdestiya destûrê tevdigerê. Wê serdest dike. Derketina dervî wê jî, biceza dike. Di awa û tevgeriya xwe de, hertimî li gor civakê, pêşketin û hizra wê ya bi temenî ku heya tevdigerihê. Heta nahaka, du awayên weke dadgeha hevbeş û ya dadgeha dadî weke ya Ewropa a "Dadgeha ardî ya sazûmana dadê" û hwd bûna û dertibe pêş. Di herduyan de, birhan têne nîşandin û li ser wan re dadkirin dibê. Û ew jî li ser navê dewletê têde bicih e. Di olê de Dadgeha Şerîetê heye.
Kî Jêrî
Kî Jêrî an Kiyê Jêrî, gundekî bi ser navçeya Herkî Binecih ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Qişlaqî Hecîhesen
Qişlaqî Hecîhesen gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 79 kes (18 malbat) bûn.
Birendranagar
Birendranagar, bajarekî welatê Nepalê ye û li herêma Karnali Pradesh cîh digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê Birendranagar 47 hezar 914 ked hatiye tomarkirin
Bassano del Grappa
Bassano del Grappa, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Venetoyê ye. Bajarê Bassano del Grappa, li Zozanê Asiago hatiye avakirin û Çemê Brenta di nav bajarê de derbas dibe.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Stubbendorf
Stubbendorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Nêriba Eliyan
Nêriba Eliyan, gundekî girêdayî navçeya Hênê ye. Ew û gundên Nêriba Melîkan û Nêriba Wisifan  hatine yekkirin û niha xwediyê muxtariyeke hevpar in. Herwiha di nav gel de, navê herêma her sê gundan weke Nêriba Şeynan tê binavkirin. Hejmara xaniyên her sê gundan 200 e û ya şêniyan 1.039 e. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.
Mala Mihê Biro
Mala Mihê Biro, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. li Bakurê rojavayê û 40 km ji Licê dûr e. Di sînorê Çewlîgê de ye. Neh gomên wê hene: Xerabe, Elik, Bermal, Kanîspî, Birmak, Dereşel, Dersal, Reşeciya û Tût. Li gund dibistanek heye û demek Mala Mihê Biro ji bo mamostan ciyê sirgûnê bû. Gund dûr e û berf li çiya pir dibare. Bi qasî çend mehî çûyîn û hatin tune. Bi zaravayê dimilî dipeyîvin. Dewletê navê Ecemiş lê kiriye.
Zerîşk
Zerîşk (Berberis) navê çîneke riwekên devî yên famîleya zerîşkan (Berberidaceae) e. Navê xwe daye famîleyê jî. Pirranî heşînî ne. Komekê wan pelweş û hin jî dar in. 400 heya 600 cureyên vê çînê hene. Bi taybetî li rojhilatê Asya û Hîmalayayan tên dîtin.
Hin riweknas çîna mahonîyan (tirîgezne, tiriyên nexweşiya gezneyê) li ser zerîşkan dijimêrin. Li Kurdistanê çend cureyên zerîşkê digihên nayê zanîn. Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de, ji tirîgezneyê (mahonî) dermanê gezne, bîrovê tê çêkirin. Çaya wê bi pakijkirina xwînê, gîretî, êşa cegerê bikêr e.
Fêkiyên hin cureyan di xwarinan de tên bikaranîn. Pêjgeha Îranê û pêjgeha hindî gellek jê sûdê werdigirin.
Sîstematîk
Li vir tenê hin cureyên zerîşkê hatine rêzkirin:
Otto Stern
Otto Stern ( jdb. 17'ê reşemiyê 1888 li Sohrau / Oberschlesien; m. 17'ê gelawêjê 1969 li Berkeley) fîzîknasekî DYAyî yê bingeh-Alman bû. Sala 1943'î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Perwerdeya xwe li zanîngeha Breslau bidawîkiriye. Li zanîngeha Rostockê dersdarî kiriye. Li zanîngeha Hamburgê li ser fîzîkî kîmyayê xebat kiriye. Bi hatina desthilatiyê ya Nazîyan diçe DYAyê û li wir bicih dibe. Li zanîngeha California dersdariyê dike.
Di bipêşxistina rêbaza molekûlar Ray de xwedî rolekî girîng e. Pîvandina atomîk manyetîk, tevgera manyetîk a protonê hwd di gelek lêkolîn û destkeftiyan de keda wî heye.
Vejartin
Vejartin, dozaka ku li Dadgehê ku hat dîtin û bi dawî bû, şandina wê ya li Dadgeha bilind a. Hemû cezayên giran ku dihên dayin, ji aliyê dadgahê ve ku bidawî bûn, dihên şandin li Vejartinê. Ku doz çû, hingî, wê ji aliyê Dadgeha bejartinê ve dihê dîtin. Sedeme vejartinê, ji aliyê esasî û ûsûlî ve ku vajî wê bê. Di dozê de, bûyerên pêzavî ku sedemên pêzavî dihîn bi navê kirin, dihên ser ziman. di Dadgeha Kurdistanê(dadgeha başûrê kurdistanê)heta nahaka du sedem, di wê vejartina dozê lê hatiye nerîn. Bûyar û bûyîna wê û awayê gotina wê û hwd. di dozan de, sedeme dûyemin jî, aliyê ku doz li gor wê pêk tê yê dadî ya. Li gor dadiyê çi maf heya û na jî şûcê ku hatiye kirin çi ya û di keve ber kîjan xalê de, ew lê tê nerin. Dadgeha Vejartinê, karê bêje ku didvêt ku doz ji nû ve vere dîtin. ..
Darbran
Darbran, gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Darbran 5 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 42 e.
Qişlaqî Zêynalkendî
Qişlaqî Zêynalkendî gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 109 kes (27 malbat) bûn.
Bamtine
Bamtine, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Andonville
Andonville, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Kotal
Kotal (bi tirkî: Tarlabaşı), gundekî bi ser navçeya Keleya Dîlokê ve ye. .
Georg Christoph Lichtenberg
Georg Christoph Lichtenberg (jdb. 1ê tîrmeha 1742ê - m. 24ê sibata 1799ê) fîzîkzanekî almanî ye ko di dîroka wî welatî da kesê pêşîn bû bi awayekê fermî dibû ostad anko profesorê fîzîka tecrîbî. Ew ji bo nivîsînên xwe yên ko piştî mirina wî bi navê ′′Sudelbücher′′ anko ′′defterka parçeniviştan′′ hat belavkirin û ji bo vedîtina zanistî ya awayê wekî daran yê valabûna barê karevayî navdar e. Di fîzîkê da dibêjin wê nexşên Lichtenbergî.
Jiyanname
Georg Christoph Lichtenberg li Ober-Ramstadtê nêzîkî Darmstadtê hat dinyayê. Ew biçûktirîn zaro ji 17 zaroyên malbatê bû. Babê wî, Johann Conrad Lichtenberg, qeşeyekê bû ko di dêrê da heta pileya serkarê hemî dêrên Darmstadtê bilind bû. Zanînên zanistî yên wî ji yên qeşeyekê edetî yê wî serdemî zêdetir bûn. Lichtenbergî li detpêkê li ber destê babê xwe dest bi xwandinê kir, paşî li temenê 10 saliyê çû dibistana latînî ya Darmstadtê (Lateinschule). Hema zû jîrî û biaqiliya wî eşkira bû. Wî xwast matematîk xwandiba, lê malbata wî neşîyan xwe li ber mesrefa wê xwandinê bigirin. Li 1762ê, dayika wî daxwazî ji Ludwigê VIII, hakimê Hesse-Darmstadt kir ko pareyê xwandina pisê wê bidaya. li 1763ê, Lichtenbergî li Zanîngeha Göttingenê dest bi xwandinê kir.
Ernest Lawrence
Ernest Orlando Lawrence (jdb. 8ê tebaxê 1901 li Canton/South Dakota; m. 27ê tebaxê 1958 li Palo Alto, California) fizîknasekî navdar ê DYAyî bû. Sala 1939î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Jînenîgarî
Di malbateke bingeh-Norwegî de hatiye jiyanê. Piştî bidawîkirina dibistana bilind St. Olaf Collegeê, sala 1919î li zanîngeha Dakota dest bi perwerdeya kîmyayê dike û sala 1922î dîplomê digire. Mastera xwe li zanîngeha Minnesota dide û sala 1923î bo perwerdeya fîzîkê diçe zanîngeha Chicagoyê. Perwerdeya fîzîkê sala 1925î de li zanîngeha Yale bidawî dike. Sala 1936î e dibe profesor û heman salê dest bi dîrektoriya laboratûara tîrêjên manyetîkî dike.
Georg Christoph Lichtenberg
Jiyanname
Li 1769ê ew bû dersdêrê fîzîkê. Ew heta mirina xwe li ser wê kursiyê ma. Li ser daxwaza şagirtên xwe, wî du caran serdana Ingilistanê kir, carekê li sala 1770ê û cara dî li 1774ê. Li Ingilistanê, Georgê III, şahê Ingilistanê û şabanî Charlottê bi germî pêşwaziya wî kir. Wî zêrevanîgeha Rîçmondê nîşanî şahî da, û ji ber wê şahê Ingilistanê pêşniyara dersdêriya felsefeyê da wî. Wî serdana rêvîngên deryayî yên deryavan Cook kir. Di wan serdanan da, wî ji Brîtanyaya Mezin hez kiribû û heta dawiya jiyê xwe jî yek ji ingilîzhezên navdar bû.
Ernest Lawrence
Jînenîgarî
Sala 1932î evînmarî dibe (dizeweice) û 6 zarokên wî çêdibin. Sala 1958î li Palo Alto jiyana xwe jidestdide.
Xebat û girîngiya Lawrence
Sala 1929î keşfa sîklotronê dike. Sala 1941î bo cara pêşîn tîrêjên kozmîk dipîve. Li ser vîrûsa kanserê hin lêkolînan dike. Di dema şerê cîhanê yê duyemîn de, li ser atombombeyê dixebite.
Wî ji fîzîka ceribandinê hezdikir. Xwedî biryardayiyên pêşîn nebû, dihîşt ku bi ceribandinan bigihîje biryaran. Wî elementên radyoaktîv di mercên laboratûarê de vedîtiye. Navê wê jî wekî 103emîn element, Lawrencium (Lr) pêvekiriye.
Gelî Birane
Gelî Birane, gundekî bi ser navçeya Mizurî Bale ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Dernan
Dernan, gundekî Hênê ye. 20 km ji navendê dûr e. 13 xanî li gund hene û şênî 77 kes in. Li gund dibistan heye. Ajel xwedî dikin, çandiniyê dikin. Rezên gund zêde ne. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.
Qişlaqî Norûzlû
Qişlaqî Norûzlû gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 418 kes (98 malbat) bûn.
Pasçiya
Pasçiya, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
San Donà di Piave
San Donà di Piave, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Venetoyê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara niştecihên komûnê bi qasî 42.150 kes in.
Xumbas
Xumbas, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Thelkow
Thelkow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Tilottama
Tilottama, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Jimare 5 (Province No 5) de cîh digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê Tilottamayê 100 hezar 149 kes hatiye tomarkirin
Darmekewn
Darmekewn, gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Susan George
Susan George ( jdb. 29ê hezîrana 1934 li Akron, Ohio, DYA) zanîsta polîtîkayê, nîvîskar û çalakvaneka mafê mirovan a bingeh Fransî ya DYAyê ye Yek ji damezrênerên ATTACê ye. Li ser mijarên wekî cîhana III., parastina sirûştê, globalîzm û lêgerîna fîlozofiyeke nû ya gerdûnî radiweste. Bi tundî li dijî polîtîkayên globaliyê derdikeve. Di nava salên 1990-1995'î de endameka Greenpeace bû. Di nava salên 1999-2006'î de serokatiya ATTACê jî kiriye.
Darmekewn
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Darmekewn 58 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 289 e.
Susan George
Rexne li mîsyona IMF û Banka Cîhanê digire. Li ser ji nû ve bipêşketina paşverûtiya olan pirtûkan dinivîsîne. Wê perwerdeya zanînên polîtîk û wêjeya Fransî dîtiye.
Kwame Nkrumah
Kwame Nkrumah an bi navê dirêj Francis Nwia Kofie Kwame Nkru-mah (jdb. li Nkroful, Gana - m.  li Bûkareşt, Romanya) zanyarekî ganayî, siyasetmedar, pan-afrîkayî û yek ji pêşengên tevgera afrîkayiyan a li dijî kolonyalîzmê bû.
Li Ganayê ji dayik bûye û li DYA perwerde dîtiye. Yekemîn serokwezîrê Ganayê ye. Xwedî nêrînên sosyalîst bû. Ji bo tevahiya Afrîkayê têdikoşiya. Di serîlêdaneke xwe ya li Çînê, leşkerên rastgîr derbeyeke leşkerî pêk tînin û Nkrumah êdî dibe penaber. Heya dawiya jiyana xwe ji bo parzemîna Afrîkayê, dawîlêanîna kolonyalîzmê, pêkanîna sosyalîzm û azadiya mirovan têdikoşe. Nêrînên wî gelek alîkar û ewqas jî dijkar peyda dikin. Sosyalîzma wî difikirî ji aliyê gelek Afrîkayiyan jî dihate rexnekirin.
Îro herçendî fikrên wî ewçend nayê parastin jî, Nkrumah ji bo gelek ciwanên afrîkayî wekî sembolek e.
Oran
Oran bajarekî beraviye li bakurê rojavayê Cezayirê. Piştê paytext Alcer duyemîn bajarê gîrîngtir e.
Friesenried
Friesenried şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Qetar
Qetar gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Mehmê
Mehmê, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Étréham
Étréham, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Trémouilles
Trémouilles, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Zarnewanz
Zarnewanz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Çetelê, Efrîn
Çetelê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Dawidawe
Dawidawe, gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Dawidawe 110 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 611 e.
Zal, Merend
Zal gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Xiraba, Licê
Xiraba, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Dilbê
Dilbe gundekî Hênê ye. 5 km dûr e. Hejmara xaniyan 134 e û şênî 1093 ne. Dibistan û nexweşxane hene. Ajel xwedî dikin û giraniya gundiyan li ser çandiniyê ne. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.
Heudicourt, Eure
Heudicourt, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Gîza Serê Sitangê
Gîza Serê Sitangê, gundekî bi ser navçeya Mêrgesor a parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye, yek ji gundên eşîra Mizûrî Bala ye. .
Qîner olya xoy
Qîner olya  gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 184 bkes ( 30 malbat) bûn.
Derbendok, Şeqlawe
Derbendok, gundekî bi ser Herîra navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Erzûiye (navçe)
Erzûiye  yek ji navçeyên parêzgeha Kirman ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Erzûîye e.
Willmering
Willmering şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cham li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Xana Kelê
Xana Kelê an jî Puneyn, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Lucerne
Lucerne an Luzern bajar û paytexta kantona Lucerne ya Swîsreyê ye.
Çeman, Hênê
Çeman gundekî Hênê ye. 8 km ji Hêniyê dûr e. Sê mezrayên wî hene: Xeybiyan, Hewdiyan û Kanîkewan. Hejmara xaniyên gund 192 e û ya şêniyan 1084 e. Li gund dibistan heye. Ajel xwedî dikin û bi çandiniyê re mijûl in. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.
Qetardaş
Qetardaş gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 84 kes (20 malbat) bûn.
Famîleya zerîşkan
Famîleya zerîşkan (Berberidaceae) famîleyeke riwekan e, di desteya Ranunculales de cih digire. Li Kurdistanê jî hin ji endamên vê malbatê digihên. Di bijîşkiya gelêrî ya kurd de ji cureyên zerîşkan dermanên gezne, bîrov, gîretî hwd tên amadekirin. Pirranî li rojhilatê Asya, bakurê Amerîka, bakurê Afrîkayê tên dîtin.
Sîstematîk
Famîleya Berberidaceae sala 1789'ê ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu di Genera plantarum, rûpel. 286'ê de hatiye binavkirin û ravekirin. Navên din ên vê famîleyê: Diphylleiaceae Schultz Sch., Leonticaceae Airy Shaw, Nandinaceae Horan., Podophyllaceae DC. nom. cons., Ranzaniaceae Takht. in.
Di binekom, 14-17 çîn û bi qasî 700 cureyên vê malbatê hene:
Abrans, Xart
Abrans, gundekî bi ser navçeya Xarta parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Le Truel
Le Truel, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Elmenhorst/Lichtenhagen
Elmenhorst/Lichtenhagen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Le Truel
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Ehzab
Ehzab sûreyek ji Quran a pîroz e. Li bajarê Medîneyê hatiye danin û bi temamî 73 ayete. Sûre navê xwe ji peyva „el-Ahzab“ di ayetên 20 emin û 22 yemin girtiye. Peyv bi zimanê kurdî tê mana „komal“. Sûre bi giranî qala şerê Xendeq û şerê Benî Kureyza dike ku yê li dema Muhemmed Pêxember da hatine kirin. Hinek fermanên Xwedê li ser jiyana malbatî jî di sûreyê da derbaz dibin.
Attac
attac (bi fransî: association pour une taxation des transactions financières pour l'aide aux citoyens, bi kurdî:Yekîtiyê bo bêşdanînê kirariyên fînansiyê bo karê hevwelatiyan) kurtenavê rêxistineke li dijî globaliyê ya navneteweyî ye.
Di 3ê hezîranê 1998î de li Fransayê hatiye damezirandin. Fikra rêxistineke bi vî rengî ji nivîsarek Ignacio Ramonet a ku di kanûna pêşîn a 1997î de li Le Monde diplomatiqueyê weşandibû hatiye wergirtin. Rêxistinê îro xwe li 50 welatî (pirranî Ewropa) birêxistin kiriye. Li dora 90.000î endamên wê hene. Hin rêxistinên ku bi heman armancî hatine damezrandin jî paşê yan tevlî attacê bûne, yan jî bi hev re dixebitin.
Rêxistin bi rêbazên aştiyane li dijî globalîzmê derdikeve. Herwekî politîkayên welatên mezin ên derbarê Cîhana III., IMF, Bankaya Cîhanê, sirûşt hwd bi raya giştî dide zanîn. Dixwaze bi hêza rêxistinbûyîna xwe û medyayê bandorekê li ser van polîtîkayan bike.
Bûşehr (navçe)
Bûşehr yek ji navçeyên parêzgeha Bûşehrê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda navçeyê bajarê Bûşehr e.
Ardon, Loiret
Ardon, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Marsîlya
Marsîlya an jî Marsêy (, bi oksîtanî: Marselha (bixwîne Marselya)) bajarê duyê yê welatê Fransayê ye. Marsîlya li perava Deryaya Navîn e û mezintirîn benderê bazirganî yê Fransayê ye.
Li gorî serjimêra sala 1999an, hêşeta bajarî 1.516.340 kes e. Ji bo hêşeta xwe bajarê Liyonê ji Marsîlyayê mezintir e.
Fahriye Evcen
Fahriye Evcen, şanogereke tirk e ku li Almanyayê hatiye dinyayê. Bihîm ji Bafraya Samsunê ye. Dema wê li Düsseldorfê zanîngeh dixwend bo rêzefilmek pêşniyarek girt û çû Stenbolê. Navdariya wê ji rêzefilmê bi navê Yaprak Dökümü hate naskirin.
Adem Geverî
Geverî di hilbijartinên giştî yên hezîran û mijdara 2015an de bû parlamenterê PDGê ya Wanê.
Xirîrî
Xirîrî, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Lîstika vîdyoyê
Lîstika vîdyoyê lîstikeke elektronîkî ye, tê de lîstikvan têkilîkirina xwe bi navrûyê bikarhênerê yan amûra têketinê wek darikê kontrolê, kontrolker, klavye, yan amûra hestkirina tevgerê re dike, daku encamên dîtbarî ji bo lîstikvanê peyda bike. Ev encam li ser amûrên vîdyoyê wek televîzyon, monîtor, ekrana destdanî, yan alava rastiya ferazî tên xuyakirin. Piraniya lîstikên vîdyoyê bi encamên dengî re tên zêdekirin, ku ew encam bi alîkariya hoparlor û berguhkan tên gihandin.
Di 1950 û 1960an de, lîstikên vîdyoyê yên yekem bi bikaranîna kompûterên pir mezin xuya bûn. Lê belê lîstikên vîdyoyê yên ku yekem car ji bikiran re berdest bûn, di 1971an de bi derketina lîstika arkêd Computer Space re payde bûn, û konsola malê ya yekem Magnavox Odyssey bû.
Çavkanî
https://en.wikipedia.org/wiki/Video_game
Auerbach in der Oberpfalz
Auerbach in der Oberpfalz, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Bavyerayê ye.
Îdrîsê Bidlîsî
Mela Îdrîsê Bidlîsî (jdb. 1452-57− m. 1520), mirovekî ramyarî û zana yî di dîroka Kurdistanê de ku bi eslê xwe kurd bû.
Bi kiri nekê xwe re serdemeka nazin ya dîroka Kurdistanê daye vedîtin. Bi Yawiz Selim ku siltanê Osmanî bû peymaneka stratejîkî çê kir. Li gorî wê peymanê, ew wê Kurdistanê hemû di bin govantiya wî de gihişta hevdû û wê osmanî jî li Anatoliyayê serdest bû ba. Lê wê piştgirî dababan hevdû. Bi wê rê çûn şerê Çaldêranê ê bi dewleta sefewî re. Di şer de bi serketin û li gorî lev kirina ew lev kirin pêşket. Lê piştre, piştî mirina Mela Îdrîsî Bidlîsî, Di dema Siltan Silêmanê Qanûnî de, qanûnî bi fermanekê ew peyman ji holê rakir. Xwest ku hemû bi wî ve girêdayî bimêne. Di derbarê Mela Îdrîsî Bidlîsî de, ji ber wê lev kirina wî ya bi osmaniyan rê, heta roja me jî, kurd Îdrîsê Bidlîsî rexne dikin û dibêjin ku '' wî xiyanet li kurdan kir bi wê lev kirinê rê. '' Ji ber ku encamên wê lev kirinê, piştre ji kurdan re, her timî raperîn, serhildan û xwîn hanî. Piştre, di her demê de şer bi kurdan rê hat kirin.
Jiyangerî
Mela Îdrisê Bidlîsî, mirovekî bizane bû ye. Heta roja me, ku mana, li ser 28 pirtûk û ango berhemên wî rê hene. Mela Îdrîsê Bidlîsî, li dijî sefewiyan di şerê Çaldêranê (pevçûna Çaldêranê) rê bi osmaniyan rê bû yek. Li aliyê sefewiyan ku weke şahê sefewî Şah Îsmaîl hebû. Şah îsmaîl bixwe jî, bi eslê xwe Kurd bû ye. Malbata Îsmaîl, malbata şêx bû ye û temenê '' terîqeta îsmaîliyan '2 wan avêtiye. Ev tarîqat, bi navê "tarîqata Sefewî" jî tê nasîn.