cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Îsmaîlîtî
Dîrok
Dewleta îsmaîlî ya pêşîn ya qermetî bû. Ew di 874an de li Îranê hat afirandin dor 150 salan serwerî ajot. Qermetiyan di sala 929an de Meke dagir kir û Kevirê Reş (Hecer el-Eswed) birine el-Haseyê. Îsmaîli kênge bê dewlet bûn jî çalakên veşartî dewam dikirin. Wan wek Îxwan es-Sefa bajarên mezin ên wek Bexdayê veşartî çalak dewam dikirin. Di wan deman de bandora îsmaîliyan li ser xelîfeyên sunî jî pir bû.
Di sedsala 10'an de îsmaîliyan li Efrîqaya Bakur dewleta Fatimî saz kir û kargerî wan xwe wek xelîfe da zanîn û ji pê re jî di 969an de Qehîre dagir kirin. Lê di dema fatimiyan de jî terîqeta îsmaîlî di 1094an de wek ya nizarî û ya muste'lî par bûn. Lê pê mirina xelîfe Hakim di 1021an re terîqeta durzî derket. Bawer dikin ku, xelîfe nemirî ye. Lê îroj jî durzî êdî terîqeteke rêşaş tê dîtin.
Selahedînê Eyûbî û selcûqan li hembera wan êrîşên mezin kirin û ji nav milet derxisitin û kişîna kele û çiyayan. Yek ji wan keleyan kela Elemût bû.
Stolpe an der Peene
Stolpe an der Peene şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Îsmaîlîtî
Bawer
Terîqeta Îsmaîlî ji heft sinifan pêk tê. Bawer dikin ku, kes di jiyîna xwe de nikare bi sinifa heftem bigêhe û Şêx el-Cebel tenê digêhîşte sinifa heftem. Dîsa bawer dikin ku, Şêxê sia Xwedayê li erdê ye. Ji bo vê ew çi bike çi neke rast e û wî tu caran çewt nake. Bawer dikin ku, giyanên gêhiştinî sinifa şeşem ji mirinê şûn da digêhe Şêx û Xwedayê xwe. Yên li sinifa jêr jî ji bedenê de dere bedenên din û li dinê îşkence bûne. Dîsa bawer dikin ku, erd, yanê dinya dojeh e. Ji bo vê jî wan neditirsiyan ku xwe ji bo şêxê xwe feda bikin. Ger ku yek xwe ji bo şêx xwe feda bike ewê here bihuştê. Fedayiyên Hesenê Sebah jî bi vê bawerê xwe feda dikirin û mêrkujî dikirin. Lê ji bo milet bawer dikin ku, ji bo bi hêsanî xwe feda bikin wan xaşxaşkê dikişînin, wek xaşxaşî dihat zanîn.
Heft sinifên Îsmaîliyan jêr de heta jor wiha bûn: mumin (bawerker), mukelef (stûbar), da'î (bangdar), da'î el-du'at (Dengdarê Mezin), derê terîqetê, derê heqîqatê, Şêx el-Cebel an Belaxa Azam (?). Hesenê Sebah jî wek Şêx el-Cebel dihat zanîn.
Heft Îmamên Îsmaîlî
Îmamên Îsmaîlî yên ji pê re gorî Nizarî û Mustelî (yan Muste'lî) ciyawazî dewam dikin.
Chamblet
Chamblet, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Jack Steinberger
Jack Steinberger (jdb. 25ê gulanê 1921 bi navê Hans Jakob Steinberger li Bad Kissingen - m. ) fizîknasekî navdar ê Amerîkayî bû. Sala 1988 Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Malbat
Bavê wî Ludwig Steinberger – yek ji 12 zarokên bazirganê dewaran bû ji Schonungen – ji sala 1896 ve wekî şefê koroyê û mamosteyê olê yê civaka Cihûyan kar dikir. Diya wî Berta Steinberger, ji malbateke şerbetfiroş a Nürnbergê bû, Malbata May.
Jiyan
Jack Steinberger di xortiya xwe de ji sala 1931 heya 1934 diçe dibistana amadeyî Dibistana Amadeyî ya Kissinger ku niha bi navê wî tê binavkirin, Jack-Steinberger-Gymnasium. Beriya ku terora Nazî dstpê bike malbat herdu lawên xwe, Jakob û Herbert bo xwendinê dişîne DYAyê Chicagoyê.
Li Chicago Jack Steinberger bo perwerdeya kîmyayê diçe New Trier High School, lê li wir fikra xwe diguherîne werdigerîne ser fîzîkê. 1948 doktoraya xwe li cem fîzîknasê mezin Enrico Fermide, sala 1954 jî dibe profesor liZanîngeha Columbia.
1962 li „Brookhaven National Laboratory“ bi tevî Leon Max Lederman û Melvin Schwartz dest bi xebat û lêkolînan li ser neutrînoyan dike ku ev xebat ji wî û hevalên wî re xelata Nobelê tîne.
Piştî şerê II. vedigere Europa ji sala 1968 ve li CERN dest bi lêkolînên fîzîka parçeyan dike
Di demên dawiyê de bala xwe dida ser kozmosnasiyê û ji bo wê bikaranîna teknîkên nûklear.
Fierville-les-Parcs
Fierville-les-Parcs, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Malleville-sur-le-Bec
Malleville-sur-le-Bec, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Hêlînê
Hêlînê yan ji Hêlîn gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.
Kurê
Kurê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Famîleya ançêreyan
Famîleya ançêreyan, famîleya gihasêhran, famîleya hamameliyan ''(Hamamelidaceae) famîleyeke riwekan e di desteya Saxifragales de cih digire. Navê malbatê ji ançêreyê (gihasêhr, bi latînî: Hamamelis) tê. Kurdistan jî nav de, endamên vê komê li seranser erdxanê cihwar in. Hin endamên wê bo baxçevaniyê tên çandin. Herwiha hin jî bo dermanan. Ji darên hinekan sûd tê wergirtin.
Sîstematîk
Di desteya Saxifragales de, di nava riwekên darî de bi cih digirin ku yên din jî: Altingiaceae, Cercidiphyllaceae, Daphniphyllaceae û Paeoniaceae ne.
Cara pêşîn sala 1818'yê Robert Brown di Narrative of a Journey in the Interior of China, rûpel. 374'ê de binavdike. Navên din: Disanthaceae Nakai, Exbucklandiaceae Reveal & Doweld, Fothergillaceae Nutt., Parrotiaceae Horan., Rhodoleiaceae Nakai. ne.
Di famîleyyê de 3 binekom, 27-28 çîn, bi qasî 80 cure hene:
Baden-Baden
Baden-Baden, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Baden-Württembergê ye.
Kebab
Kebab coreyekê goştê brajtî ye ko li piraniya welatên Rojhilata Navîn dihêt xwarin. Seva hindê ko gelên Rojhilata Navîn kebabê dixwerin, goştê ko zêdetirî her goştekê dî jibo kebaban dihên bikaranîn goştê pezî û gareşan in. Carina goştê masî û mirîşkê jî jibo kebabê dihêt bikaranîn.
Selkede
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 979 bkes ( 206 malbat) bûn.
Dema xebitandinê
Dema xebitandinê terxankirî ya:
Mijarên têkildar:
Ekro
Ekro, gundekî navçeya Licêya Amedê ye. Ev gund 3 km dûrî navçeya Licê ye. Ji çar mezrayan tê holê: Aktan, Mengûsî, Kanîya Gund û Jeber. Dema berya erdheja Licê lî gund 50 an 60 mal hebû ye. Di sala 1975an de erdhejeke tundiya wê 7,2 pêk hatiye. Li Ekroyê gelek mal xera bûn û nêzîkî 60 kesan jiyana xwe ji dest dane. Piştî erdhejê gelek gundî jî ji gund koç kirin. Çend malên ku mabûn jî dema ku gundên Liceyê ji aliyê leşkerên dewletê ve hatin valakirin ew mal jî hatin şevitandin. Niha jî gund şên nebûye. Li gund pênc an şeş mal hene. Erko gundekî hêşînahiya wê zêde, bilind û di nav çiyan de ye.
Karl Alexander Müller
Karl Alexander Müller (jdb. 20ê nîsanê 1927 li Basel) fîzîknasekî Swîsreyî ye.
Şerîflû
Şerîflû gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
19ê gulanê
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Festîvala Fîlman a Stembolê
Festîvala Fîlman a Stembolê  festîvalek e fîlman a navneteweyî ye û her sal di 1emîn û 2emîn hefteya nîsanê de li bajarê Stembolê tê lidarxistin.
Karl Alexander Müller
Müller sala 1987 bi tevî Johannes Georg Bednorz guncavê Xelata Nobel a fîzîkê tê dîtin ku herdu bi hev re li ser fîzîka energiyên mezin lêkolîn kiribûn.
Ji xeynî karê xwe yê li IBM û nivîsarên li ser fîzîkê ji sala 1970 heya 1994 wekî profesor dersdarî kiriye li Zanîngeha Zurîhê.
Straumvatnet
Straumvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye.
Farmer Giles of Ham
Farmer Giles of Ham (bi wateya Cotkar Gilesê Hamî ) pirtûkeke ku ji aliyê nivîskarê brîtanî J. R. R. Tolkien ve hatiye nivîsandin. Pirtûk bi awaya Destaniya Fantastîk de behsa serpêhatiyên cotkarekî dike. Giles cotkarekî zîrek e lê belengaz e. Tekoşînên wî li hemberê mexlûqatên mîtolojîk û keyê serdemê ye. Bi zîrekî ya xwe li astengan hemî derbas dibe, serkeftî dibe.
Giles ne wek lehengên din bû, zikê wî bel, rihê sor û jiyaneke sakin dixwast. Lê bêhemdê xwe dêwekî ji tirsa revand û li hemî herêmê da navûdeng bû. Lê çaxê bû navdar nemar ma kû parastvanê keyaniyê bû.
Hin War û Kesayetên Pirtûkê
Pirtûkê de jêgirtin û navên Latînî heye, ji ber ku wek piraniya civakên rojavayî di bin bandora çanda Romaya Kevnare de mabûn. Nivîskar jî pê wan navan, di nav zimanê Latinî jêgirtinan û têkilî di nav wêjeya rojane û çandên kevnar çê dike.
Cotkar Giles di heman demê de navê wî ya fermî Aegidius Ahenobarbus Julius Agricola de Hammo bû.
Navê seyê Giles bi latînî Garm bû, lê zimanê rojane pê navên din wê gazî dikirin.
Chrysophylax Dives navê ejderhaya çîrokê ye.
Ham di nav welatê Middle Kingdom de navê herêmeke, Giles li wir dijî.
Kûdellê
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kûdellê 11 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 70 e.
Gareş
Gareş navê komeka lawiran e ko gelek lawirên kehî ga (lawir), gamêş, û yên kovî mîna bison an gayê kovî vedigirit. Bi giştî di vê binmalbatê da 24 tuxmên lawirên simdar hene. Gareş ji malbata gasanan in. Gasan jî ji tîreya cuhtsiman in. Cutsim parek ji zebertîreya simdaran ji pola memikdaran, ji bintayê movikdaran ji tayê davdaran ji sinsileya lawiran in.
Darab (navçe)
Darab yek ji navçeyên parêzgeha Farsê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Darab e.
Reşîdê Kurd
Jiyan
Reşîdê Kurd di sala 1910an de li gundê Rewşatê li navçeya Dêrika Mêrdînê tê dinê. Ew xwendina xwe li Dêrikê, Mêrdînê û salekê jî li Qonyayê temam dike. Piştî kutakirina xwendina mamostetiyê ya sala 1930yî bi çend mehan tê girtin lê ew ji girtîgehê direve. Ew di 1940î de derbasî Sûrî dibe û piştî demekê li Amûdê bi cîh dibe.
Jiyana Reşîdê Kurd di nav siyaset, zor û zehmetî di nav girtîgehan û sirgunkirinê de derbas bû. Ew di sala 1949an de bi nexeşiya kesebê dikeve û nexweşî her ku diçe xwe li wî dipêçe. Berê ku bimire dibêje: "Pir kar û barên min hene ku ez bikim, min ew hê nebirine serî. Na gerek ez niha nemirim. Gerek ez vegerim baxçeyên Dêrikê, ku min ji mêj ve bêriya wan kirine, paşê bila mirin were" Lê nekarî veger.
Wî di helbestên xwe de, taybetmendiyên dengê birseran baş li hev aniye û bihîstiyariyeke nû aniye helbesta kurdî. Ew zêdetir bi pirtûka helbestan a bi navê "Ez" tê nasîn.
Reşîdê Kurd di 20ê kanûna paşîn sala 1968an de jiyana xwe ji dest dide.
Chantelle, Allier
Chantelle, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Anshun
Anshun, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Guizhouyê de cih digire.
Melaleî Coya
Melaleî Coya, çalakvan, nivîskar û siyasetmedareke Efxanistanê ye. Melaleî Coya di navbera salên 2005-2007an de di parlamena Efxanistanê de wek parlamenter xebitî.
Jînenîgarî
Coya di de, li Parêzgeha Farah, li rojavayê Efxanistanê ji dayik bû. Bavê wê xwendekarekî beşa tenduristiyê bû û dema şerê navbera Sovyet û Efxanistanê de di şer de lingeke xwe winda kir. Melalaî di sala 1982an de, gava ku ew çar salî bû, malbata wê ji Efxanistanê derbasê Îranê bû. Melalaî dema ku di pola heştan de bû tevlî karê mirovahiyê bû.
Piştî vekişîna Sovyetê, Coya di sala 1998an de di dema talîban de vedigere Efxanistanê. Wekî jineke ciwan wê wekî çalakvaneke civakî xebitî û wekî rêvebera koma nehikûmî, Rêxistina Pêşxistina Qabîliyetên Jinên Efxanî (OPAWC) li parêzgehên rojavayê Herat û Farah hate binavkirin. Ew zewicandî ye, lê ji ber tirsa ji ewlehiya wî navê mêrê xwe eşkere nekir.
Bad Fallingbostel
Bad Fallingbostel, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonya Jêrîn e.
Malouy
Malouy, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Şiranlû
Şiranlû gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
20ê gulanê
Cejn û salveger
(Cejn di vê rojê de tên pîrozkirin)
Kum Reşê
Kum Reşê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Bonnée
Bonnée, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Alt Tellin
Alt Tellin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Zimanê ermenî
Zimanê ermenî (ermenî, Hajeren lesu) şaxeke hind û ewropî yê ku yekser zimanê ermenî tenê pêk tîneye.
Nirxandinê zimanê ermenî
Gorî hejmerên di sala 1999'an li dinê 6,7 milyon kes bi zimanê ermenî diaxiveye û li wan 3 milyon li Ermenistanê ne.
Zimanê ermenî ji hêlê peyvan ve zimanê yewnanî ve li hev tên û ji hêlê rêzimaniyê jî bi yewnanî ve li hev tên. Dîsa ji zimanên îranî weke partî, farisiya navîn û farisî û ji fransî, latînî û rûsî jî pir peyv standine.
Alfabeya ermenî
Zimanê ermenî bi alfabeya ermenî tê nivîsîn. Alfabeya ermenî di sedsala 5'an de ji hêla keşeyekî bi navê Mesrop Maştoz hatiye afirandiye. Ew ji 39 tîpan (orijînala xwe de 36) pêk tê.
Kiledar
Kiledar, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Ga (niviş)
Ga nivişek ji binmalbata gareşan e. Nêzî 7 tuxmên nivişê gayan hene ko hindek ji wan kehî û hindek jî kovî ne.
Wesa dihêt bawer kirin ko nivişên gayan hemiyan ji kalikekê hevpişik werar kiriye. Lê mixabin ew kalikê hevpişik li sedsala 17ê û virve ji ber nêçîrkirina zêde bêqa êdî nemaye. Gayên kovî 18 heta 20 salan dijîn û yên kehî heta 36 salan. Heyama avisî anko jiyana nav malzariyê, 9 heta 11 heyv in. Ev yek ji tuxmekî jibo yê dî guhertî ye.
Korkut Eken
Korkut Eken, (jdb. 1945 li Enqereyê) serheng, giregirekî kontrgerîlla, sîxurî û şerê taybet ê Tirkiyeyê ye. Yek ji birêveberên MİTê ye. Li dijî PKK'ê têkoşiyaye. Di avakirina sazûmaniya cerdevaniyê de xwedî roleke sereke bû. Hate îdiakirin ku ev ne navê wî yê rastîn e, wî jî wekî kadroyên din ên îstîxbaratê kodnavek girtiye û ev jî ji "korku eken - kesê tirsê dide, tirsçandin" tê.
Meytên pêşmergeyên PKKê dihatin parçekirin
Di dema ew peywirdar bû li Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatin valakirin û şewitandin. Gorî gotinan 17 hezar sîvîl hatin revandin, êşkencekirin û windakirin. Zevî, zad, ajalên malê, daristan hatin şewitandin. Meytên pêşmergeyên PKKê hatin parçekirin û li ser tank an panzeran hatin teşhîrkirin. Bi gotineke din li Kurdistanê şerekî qirêj hat meşandin. Eken jî ji van kirinan berpirsiyar bû. Demekê hat darizandin lê ti encam bidestneket û ew serbest berdan.
Jînenîgariya fermî
Sala 1978ê di saziya şerê taybet a dewletê (Özel Harp Dairesi) de kar dike. Ji 1981 heya 1986 di navenda ewlekariya giştî de tîmên taybet û sîxuran perwerde dike. Tevlî gelek operasyonên dizî yên dewletê dibe, perwerdeya sîxurî û şerê taybet dibe.
Navê wî tevlî gosartmetiya Susurlukê dibe, lê doz tê vekirin ku karên nerewa û derqanûnî kiriye, lê doz tê guhertin, serbest dimîne.
Claude Titre
Claude Titre (jdb. 30ê kanûna pêşîn a 1930 li Rabat, Maroko - m. 29ê kanûna paşîn a 1985 li  Parîs, Fransa) lîstikvanekî fransî bû. Titre herî baş tête nasîn ji bo rolkirina karakterê aşopî Bob Morane di rêzefîlma wêneguhêz a 1965 de.
Şano
1980 di sîrka zivistanê de "The Bossu" bi rêberiya Michel le Royer.
Ga (tuxm)
Ga tuxmek ji nivişê gayan e ko bi rengekê kehîkirî heye. Ga lawirekê kehî ye û niha li cîhanê nêzî milyarek û nivan ga hene. Bi vî awayî, ga yek ji mişetirîn memikdaran e.
Mirov gayan jibo goştê wan, kevil, şîrî û karkirnê (mîna bikaranîna wan di cotkirina zeviyan da) bikardiînin.
Di zimanê Kurdî da, ji tuxmê gayî ra bi giştî dibêjin ga. Lê, eger merem pê diyarkirineka nemazeyî bit, ga tenê cinsê nêr ji vî lawirî vedigirit. Kurd ji cinsê mê yê vî tuxmî ra dibêjin çêl anko çêlek. Navên dî jî di kurdî da dihên bikaranîn ko her yek ji wan coreyek an temenek ji gayan diyardikit. hindek ji wan navan ev in: golik, ji zaroyê gayan ra dihêt gotin. Ji golikê nêr ra dema piçekê mezintir dibit, dibêjin conega. Ji golika mê ya ko hêşta nezabit ra dibêjin mêgan.
Awê Balî
Awê Balî li Kurdistana Bakûr di sala 1940 da ji dayîka xwe bû ye. Li gundê Gurê zarokiya wî derbas dibe. Di wê demê da li gundê wî dibistana seretayî nîn bû. Di navbeynê de nîv sedsal derbas bû ye îroj jî li wî gundê dibistana hatî ava kirin de mamoste lê nîn e. Li gundê cinar dibistana seretayî qedand şûnda dibistana navîn û dibistana amadehiye di sala 1963an de qedand. Sala dibistana amadehiye qedand dest bi karmendtiyê kir. Li gel karê karmendtiyê li sala 1972an de li Zanîngeha Enqerê, beşê ziman û wêjeyê tewaw kir ‚unda ew dest bi mamostetiya dibistana amadehiye dike.
Zilm û zordariya nijadperestiya Tirkan ya wê demê li ser‚ ore‚ ger û neteweya Kurd roj bi roj zêdetir dibû. Ji bo sedema çend bûyeran ew ji kar hate avêtin. Di sala 1973an de li ser bîryara bête girtin, ew derket çû Ewrûpeyê. Qasî salekê li Ewrûpa ma‚ unda, li gor mercên wê demê hikûmatekî nû bi zirûfên gelerî xwe nî‚ an dida hat li ser rêvaberiya Tirkiyê û serok wezîrê wê demê gazî mamhosteyên derketin dervayî welat dike. Li ser vê gazî kirinê A. Balî dest bi diktoreya pê kirî berdide, vedigere welat û dîsa dest bi mamostetiya wêjeyê dike. Destûra havîna sala 1976an, ji bo du mehan ew diçe Elmanyê. Li Elmanyê meqamên Tirk pasaporta wî jê distînin. Paşê jî neheqiya herî mezin wînî ji hemwelatiya Tirkiyê derdiêxin. Wê demê şûnda qasî bîst salan ew nikare biçe welatê xwe yî‚ îrîn Kurdistanê bibîne.
Li Elmanya ji bo zarokên beyanî ew dibe dersdar. Li revra jî di Zanîngeha Berlînê ya Azade Polîtologî (Rêzanî) dixwîne û di sala 1983an de wê tewaw dike. Di wê zanîngehê de li ser rew‚ a Kurdan çend semîneran jî dide. Li wê zanîngehê, beşê Îranîstîk de dest bi diktoreya li ser mijara  Rêzimana Kurdî  dike. Ew karê zanistî li sala 1992an de li Stenbolê di nav weşanên Alan de tê çap kirin. Di Zanîngeha Enqerê de dema zimannasî (Lînguîstîk) dixwend ew fêrî zimanê Farisî, Moxolî, Ezerî û Fransizî dibe. Dema diçe Elmanyê ew hînî zimanê Elmanî jî dibe. Li ser Zaravayên Kurdî û Alfabeyên kurdî lêkolînên zanistî pêk tîne, seminar û konferansan de beşdar dibe, diaxive.
Dema ew tê dervayî welat Komela Xwendekarên Kurd dinase. Di nav refên komelê û di rêvabiriya gi‚tî de ciyê xwe digire. Kovara Dengê Xwendekarên Kurdistan der tîne û diwe‚ îne. Di dawiya sala 1979an de cara yekemîn komela karkerên Kurd li dervayî welat wek federasyon li Elmanyê saz dibe. Ew jî di nav rêvabirên saziyê de ciyê xwe digire. Ew endametî û kar û barên wî yên ramyarî dibe sedema dadgeha Enqerê li dijî wî dawe vebike. Lê wê demê Kurdên ramyarî gelek hindik bûn. Kurdên xwendin û nivîsandina zimanê Kurdî bi tîpên Latînî dizanîn jimara wan ne bilind bû. Li Ewrûpa kovar û rojnameyên Kurdî bi karên ew rojên teng de dest pê kir. Kurdên zana û welatparêz di dest pê kê de gelek hindik bûn. Roj bi roj ewna pir bûn, dengê Kurdan li cîhan dane bihîstin.
Chapeau, Allier
Chapeau, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Awê Balî
Gotar û lêkolînên A. Balî di gelek rojname û kovarên Kurdî de hatin we‚ andin. Wînî li ser gotinên pê‚ iyan, li ser lêkolîna navên zarokên Kurd û fêhrhenga Kurdî ya ansîklopedîk bi salên dûr û dirêj karê xwe berdewam kir.
A. Balî dît ku, dema welatê mirov azad nebe, ew li Ewrûpe jî bijî, hemî dinê ji bo mirov dibe girtîgeh û zindan. Wî û hevalên wî dizanîn, azadbûna wan, bi azad bûna gelê wan rê ye. Wî, Cigerxwîn û Osman Sebrî nas kir‚ unda li ser‚ opa wana me‚ în ji xwe rê kire armanc. Ew bi kar û barê wana serbilind bû. Ji bo vê jî hilbijartina hey‚ dîwanên Cigerxwîn û bi wergerandina Zimanê tirkî pirtûka bi navê  Kîne Em  amade kir û li Stenbolê li pey hevdu du çap di salên 1991 û 1992an de weşandin. Dîwana tekoşerê ne mir ya Osman Sebrî di saxiya wî de bi alikariya wî cara yekemîn amade kir û li pa‚ mirîna wî li Swêdê sala 1998an daye we‚ andin. Çapa dîwanê ya duwemîn di sala 2005an de, bi sed saliya hatina wî ya dinê de li Berlînê carek din daye we‚ andin.
A. Bali di rêya helbestvanên Kurd yên ne mir û yên îroj di nav gelê xwe de bi serbilindî dengê xwe bilind dikin de dimêşe û wana je xwe re pê‚ eng dibîne.
Berhem
Berhemên A. Balî yên heya îro hatin çapbûyî ev in:
Gakûjey xwarê
Gakûjey xwarê, gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Gakûjey xwarê 6 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 40 e.
Rutikan
Rutikan gundekî bi ser Komîşîra Adiyemanê ve ye.
Şirazvil
Şirazvil gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Ratnanagar
Ratnanagar, bajarekî welatê Nepalê ye û li herêma Bagmati Pradesh cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê Ratnanagar 69.851 kes hatiye hejmartin
Kotana
Kotana, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Mandeville, Eure
Mandeville, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Sormelû
Sormelû gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bad Frankenhausen
Bad Frankenhausen, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Turîngiyayê ye.
Bijie
Bijie, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Guizhouyê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 6.536.370 kesî
Mezra Gêrî
Mezra Gêrî,   gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Bentzin
Bentzin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Zerqan (navçe)
Zerqan yek ji navçeyên parêzgeha Farsê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Zerqan e.
La Chapelaude
La Chapelaude, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Mezra Newalê
Mezra Newalê  gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
21ê gulanê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Meşkîna, Dêrika Çiyayê Mazî
Meşkîna gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Meşkîna gundekî dîrokî ye. Li rojavaya Meşkîna gundekî biçûk heye: Girik. Girik ku girêdayî Meşkîna ye, cihekî gelekî dîrokî ye. Li rojavaya Meşkîna Çiyayê Pozê Bîra heye, ku bi dehan bîrên avê li ser hene û xuyaye di dîrokê de cihekî şênî ye. Dîwarên xaniyan, benê rezan, mehsereyên tirî û hîn gelek şûn û warê dîrokî li dora Meşkîna û Girik hene. Meşkîna bi dehan caran hatiye valakirin. Ji ber şerê navxweyî, xwînî û dijminatiya gundikî. Lê di sala 1991'ê de jî Meşkînî bûn cerdevan û kesên ku nebûn cerdevan ji gund derxistin. Wê demê Girik jî hate şewitandin. li ser gundê Meşkîna di sala 1978-1979 de civaknas Ahmet Gegez bi teza xwe ya qedandina zaningeha Haceetepe "Avahiya Civakî û Aboriya Gundê Meşkîna" berhemek weşandiye. kesên ku bixwazin di derbarê gundê Meşkîna hîn zêdetirîn agahiyê bidestbixin bila ji kerema xwere li beşa tirkî jî mêze bikin.
Daberkow
Daberkow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Balafirgeha Gurgumê
Balafirgeha Gurgumê, yek ji balafirgehên Bakurê Kurdistanê ye û di sala 1996an de hatiye vekirin.
Xwehişmendî
Xwehişmendî jêhatîbûna hundirîn û jêhatîbûna naskirina xwe wekî takekesek ku ji hawîrdorek û mirovên din veqetandî ye. Divê ne bi hişmendiyê di wateya ciyawaziyê de were tevlihev kirin. Dema ku hişmendî ji hawîrdora xwe û laş û şêwaz û şêwaza kesê hay jê hebe, xwehişmendî pejirandina wê hişmendiyê ye. Xwehişmendî ew e ku kesek çawa bi hişmendî karekterê xwe, hest, motîf û xwestekên xwe dizane û fêm dike. Du kategoriyên berfireh ên xwehişmendiyê hene: xwehişmendiya hundurîn û xwe derveyî hişmend.
Guhertina Laş
Hişmendiya laşî (xwe-) bi proprioception û dîtbar ve girêdayî ye
Guhertina Tenduristî
Di tenduristî û dermanê de, hişmendiya laş, avahiyek e ku meriv bi gelemperî gelemperî dide mirov ku rahijmendiya xwe li ser hestên cûda yên hundurîn bi rehetî rasterast bike. Hem proprioception hem jî navbeynkirin dihêle ku mirov bi hişmendî li ser hişmendiyên cihêreng bizanibin. Ragihandin ji kes û nexweşan dihêle ku di hest û liv û tevgerên xwe de, hest û balansê balê bikişînin , dema ku interoception ji bo destnîşankirina hestên organên hundurîn tê bikar anîn , wekî guhêzbar kirina dil, dilpaqijkirin, êşa gurçikê, an rûn. Hişmendiya laşî ya bê-giran, hişmendiya laşî ya giran-hişk, û hişmendiya laşê dûrbûyî nîşanên ku di cûrbecûr nexweşiyên şert û mercên tenduristî de hene, wek obezîteyê ,anorexia nervosa, û êşa kronîk ya hevbeş. Mînakî, bîhnek distirê ya bîhnfirehiya ku di nexweşek ku anoreksiya nervosa tê de heye heye
Pêşketina mirovan deEdit
Hişmendiya laş di pêşveçûna mirovî de hişmendiya kesek ji laşê wan re wekî fenomenek laş, bi taybetmendiyên laşî re, ku dikare bi tiştên din re têkilî dayîne re vedibêje.Tekêşan destnîşan kir ku di temenê tenê çend meh salî de, zarokên piçûk jixwe dizane. têkiliya di navbera xwedan û agahdariya dîtbar a ku ew digirin. Ev bi navê hişmendiya yekem-kes tête navandin.
Li dor 18 meh û şûnda, zarok dest pê dikin pêşvexistina hişmendiya refleksê, ku qonaxa din a hişmendiya laş e û tevlî zarokan dibin ku xwe di nav refan, neynikan û wêneyan de nas dikin. Zarokên ku vê qonaxa xweseriya laşî hîn negihîştine tenduristiyê dê xwe wekî zarokên din temaşe bikin û li gorî wan bersivê bidin, mîna ku ew li rûyê yekê dinêre. Berevajî, kesên ku gihîştine vê astê haydariyê dê fêm bikin ku ew xwe dibînin, wek mînak li ser rûyê xwe çirûskê li rûyê xwe dibînin û dûv re jî rûyê xwe radikêşin da ku wiya wenda bikin.
Bi kurtî piştî ku zarok ji nûve xwe hay dibin, ew dest bi geşbûna naskirina laşên xwe wekî tiştên fîzîkî yên di dem û cîhê dikin ku têkilî û bandorên tiştên din çêdikin dest pê dikin. Mînakî, pitikek li ser pêçek hatî danîn, dema ku jê tê xwestin ku kesek devika xwe bide destê xwe, wê fêhm bike ku ew hewce ne ku wî bavêjin da ku bikaribin wê rakin. Ev qonaxa dawîn e ku xwe-hişmendiya laş digire û jixwe-hişmendiya armancê tê gotin.
AnimêkirinaHeywanan
Her weha Binêre: Hişmendiya heywanan û ceribandina Mirror
Lêkolîn bi piranî li ser pêşîn hatine kirin da ku ceribandin heke xwe-hişmendî hebe heye. Apes, monkey , elephant û dolphins bi gelemperî têne lêkolîn kirin. Xebatên herî têkildar ên vê rojê ku di nav heywanan de xwe-hişmendiyê diafirînin, li ser şimpanze , delfîn û kûçikan hatine kirin. Hişmendiya xwe li heywanan bi navgîniya xwe naskirina miraz ve tê ceribandin. Heywanên ku xwe-naskirina neynikê nîşan didin çar qonaxan derbas dibin 1) bersivdayîna civakî, 2) teftîşa mirûzê ya fîzîkî, 3) behreya ceribandina neynikê ya dubare, û 4) testa nîşanê; ku heywan bixweberî nîşana li ser laşê xwe werdigirtin ku dê bêyî nîşanê dijwar bûya.
The test neynikê pîvana sade yên self-hişmendiya e.
David DeGrazia diyar dike ku di heywanan de sê celeb bixwe-hişmendiyê hene; yekem kes, bixweberkirina laş bixwe. Ev hişmendiya hişmendiyê dihêle heywanan fêm bikin ku ew ji hawîrdora mayî cuda ne; ev jî dibe sedem ku heywan bi xwe nexwin. Hişmendiya laşî jî xwedan xwedanîn û dilzîzî ye. Cûreyek duyemîn xwe-hişmendiya li heywanan, xwe-hişmendiya civakî ye. Vê celebê hişmendiyê di heywanên zehf civakî de tê dîtin û ev hişmendiya ku ew di nav xwe de xwedan rolek in ku bisekine bimînin. Ev celeb hişmendî rê dide heywanan ku bi hevûdu re têkiliyê daynin. Cûreyek paşîn a xweyê hişmendiya introspective ye. Ev hişmendî ji heywanan berpirsiyar e ku hest û xwestek û baweriyên wan fam bikin.
The Technique Red Spot afirandin û teorîze bi Gordon Gallup  de xwendina xwe-hişmendiya li heywanên (primates). Di vê teknîkê de, xalek bê bîhnek sor li ser eniya pêşînek anesthetized tête danîn. Kevir li ser pîvanê tête danîn da ku ew bi tenê bi mirîdan re were dîtin. Mîna ku kes şiyar dibe, tevgerên serbixwe berbi cihê ku piştî dîtina xwe di mirîşkê de mêze dike têne dîtin. Di dema Teknika Red Spot de, piştî ku li neynikê mêze kir, şimpanzeyan tiliyên xwe bikar tanîn da ku xeta sor ku li ser eniya wan bû û, piştî ku tifika sor xilas bikin ew ê tiliyên xwe jî bişewitînin. "Heywanên ku dikarin xwe di neynikan de nas bikin dikarin xwe ji xwe bifikirin," dibêje Gallup. Nimûneyek din a pêşîn jî elewî ne. Sê eleman li ber neynikên mezin ên ku ceribandan berteka ku elemanan berteka xwe dît dît vesaz bûn. Van elemanan de ji "testa nîşana lemmus" hat dayîn da ku bibînin ka ew ji tiştê ku ew li ser xwe digerin ne zane bûn. Vê nîşana nîşanî li ser elemanan hate pêkanîn û lêkolîneran ji xwe-hişmendiya xwe re pêşkeftinek mezin vegotin. Elemanan ev rêjeya serfiraziyê bi heywanên din re wek monkey û delfîn jî parve kir.
Imimpanzees û mişkên din - cûreyên ku bi berfirehî hatine lêkolîn kirin - ji mirovan re herî zêde bi baweriyên herî piştrast û bi delîlên rasterast re têkildar di navbeyna têkeliya xwe-hişmendiyê de li heywanan heya niha digerin. Dolphîn li ceribandinek bi heman rengî hatin xistin û heman encaman bidest xistin. Diana Reiss, psîkolog-biyolojî li New York Aquarium kifş kir ku delfînên nîgarê dikarin xwe di neynikan de nas bikin.
Lekolînwanan jî testa nîşana an testa neynikê  da ku meriviya xweya magbayê bixwînin. Wekî ku pirranî çûk di binî bezê de kor in, Pêş û hevkarên xwe stûyê çûkan bi sê rengên cûda re nîşan da: sor, zer û imtek reş, wekî ku meriv bi eslê xwe reş in. Gava ku li ber neynikê radiwestin, teyrên bi xalîçeyên sor û zer dest bi qîrînê kirin li stûyê xwe, nîşana famkirina tiştê cûda yên li ser laşên wan nîşan dan. Di dema ceribandinê de bi neynikek û nîşanek ve, sê ji pênc cûrên cûrbecûr bi kêmî ve yek mînakek ji tevgera xwe-rêber nîşan dan. Mejiyan bi lêv kir û li pişt xwe mêze kir. Yek ji sêrbaz, Harvey, di çend ceribandinan de dê tiştan hildibijêre, poz dixe, hin wiya dixeniqe, hemî li ber neynikê digel tiştikên di beqa xwe. Ev yek hestek hişmendiya xwe destnîşan dike; zanibe çi di hundurê xwe de û di ya heyî de diçe.
Occurend bûyerên piçûktir ên tevgerê laşê xwedawendê mexsûs di darizandinê de bi nîşana reş û neynikê re qewimî. Di vê lêkolînê de tête biderkevtin  ku dibe ku nîşana reş li ser pêlên reş reş hinekî xuya kiribe. Pêş û hevkarên xwe,  diyar kir "Ev piştevaniyek neyekser ji bo şîrovekirinê ye ku behre li hember herêma nîşangir bi dîtina laşê xwe yê di neynikê de li ser hevûdu û xezîneyek nedîtî li ser laş hate xistin."
Di nav miletan de, 23 ji 24 milyar mezinan, ji sê cûreyan, li noqikên şîn ên piçûk ên ku li ser eniyên wan hatine xemilandin gava ku ew di berîka de dikaribin xalî bibînin. Gava ku neynikê nîn bû ku xuyangê bibîne, yekî ji milê xwe xemgîn nekir. Kes hewl neda ku xala şîn a li ser neynikê xêz bike. Gava wan xwedan mirîdek û xalek qehweyî ji ya rengê xwe ve mîna hev, tenê yek ji sisê antikan xalîçeya qehweyî xemiland; Lekolînwanan digot ku ew ji navînî tarîtir bû ji ber vê yekê xuyang xuyang bû. Wan bixwe jî berteka xwe nîşan da. Tewra bêyî dots, ji 30 milyonan 30 hebî mirûzê bi lingan, antenan û devê xwe re diqewirandin, dema ku ji 30 ants anan dişibii dabeşek gûzê ya zelal, bi milê milê din. [ duxwaz - nîqaş ]
Hevkarî û pirsgirêkênpêşkeftinê Edit
Organîzmek bêyî ku xwe bixwe zanibe, ji cudahiyek di navbera egoîzm û altruîzmê de, an jî di derbarê yên din de jêhatîbûnê hebe dikare bi bandorek altruîst be. Ev bi reaksiyonên hêsan ên li ser rewşên taybetî yên ku di berjewendiya organîzmayê de dibe sedema kesayetiyên din. Ger self-hişmendiya ji bo pêdiviya mekanîzmeke empatiyê hest ji bo îadeyî û egoîzma ku default li dûrmayîna xwe birin, ku wê nehêst heye evolution ji dewletê bê self-hişmendiya bi dewleteke self-dizanin di hemû heywanên civakî. Theêwaza teoriya pêşveçûnê ji bo ravekirina xwe-hişmendiyê dikare bihêle hiştina hîpoteza xwe-hişmendiyê bibe bingehek hovîtiyê.
Guhertina Psîkolojî
Ji xwe-hişmendiyê hatibe gotin "aranjî mijara herî bingehîn a di psîkolojiyê de, hem ji nêrînek pêşveçûyî û hem jî pêşketinek."
Teoriya xwe-hişmendiyê, ku ji hêla Duval û Wicklund ve di pirtûka xweya 1972-an de hate pêşandan A teoriya hişmendiya objektîf, dibêje ku dema ku em bala xwe li ser xwe dikin, em behreya xwe ya heyî bi standard û nirxên xwe yên hundurîn re dinirxînin û berhev dikin. Ev rewşek bixwebaweriya objektîf derxist holê. Em wekî xwe nirxandinên objektîf ên xwe dibînin. Lê belê self-hişmendiya ku bi tevlihev ne bê self-hişmendiya. Dewletên hestyar ên cûrbecûr bixweber bixweber dibin. Lêbelê, dibe ku hin kes bi van deran deran hewl bidin ku xwe-hişmendiya xwe zêde bikin. Dema ku mirov bixwe xwe bizane mirov bêhtirê caran bertekên xwe tev bi standardên xwe re dike. Ger li gorî standardên xwe yên kesane nebin dê bandor li wan kesan neyênî bibe. Cûreyên hawîrdorê û rewşên cûrbecûr bi hişmendiya xwe, wek mirîşkan, temaşevan, an vîdyoyek an tomar kirinê diqewimin. Van cewrikan jî rastiya bîranîna kesane zêde dike. Di yek ji Demetriou 's tezên neo-Piagetian pêşketina hişî, self-hişmendiya pêş bi awayekî sîstematîk ji dayikbûnê bi span jiyan û ev faktoreke sereke ji bo pêşvebirina pêvajoya inferential giştî ye. Ji xeynî vê, hejmarek lêkolînên nû hatine destnîşan kirin ku xwe-hişmendiya li ser pêvajoyên cognitive di heman demê de bi fonksiyonên karîgeriyê yên pêvajoyê, wekî bîranîna kar, leza barkirinê , û sedem , di îstîxbarata gelemperî de beşdar dibe. Teoriya Albert Bandura -yê xwemalî li ser astên cihêreng ên xwe-hişmendiya me ava dike. Ew "bawerî bi kapasîtiyên kesek heye ku qursên çalakiyê yên ku ji bo birêvebirina rewşên pêşerojê hewce ne birêxistinkirin û birêve birin." Baweriyek kesek di şiyana wan a serkeftinê de qonaxa ku ew çawa difikirin, tevdigerin û hîs dikin çêdike. Kesek bixwebaweriyek xurt, ji bo nimûne, pêşbîniyan wekî peywirên maqûl ên ku divê werin hilweşandin dibîne, û ji hêla serpêşkêşan ve bi hêsanî nayê şirove kirin. Ew ji hebûn û kêmasiyên xwe haydar in û hilbijêrin ku van taybetmendiyên bikar bînin da ku bikaribin bikaribin bikaribin bikaribin bikaribin bikaribin bikaribin bikar bînin. Kesek bi hestek xwerû ya qels ji pirsgirêkan xelas dibe û bi lez û bez ji serpêhatiyan re dilerize. Dibe ku ew ji van reaksiyonên neyînî hay bibin, û ji ber vê yekê her gav helwesta xwe guhastin. Ev têgeh ji bo teoriya bîrdoziya civakî ya Bandura navendî ye, "
Qonaxên pêşveçûnêEdit
Li gorî Zanîngeha Emory, Philippe Rochat, pênc astên hişmendiyê hene ku di destpêka pêşkeftinê de derdikevin û şeş pêşbîniyên potansiyelê yên ji "Aste 0" (ne xwediyê hişmendiya xwe) pêşvexistina tevliheviyê digirin berbi "Asta 5" (xwenaskirina eşkere).
Zarokbûn û destpêka zaroktiya
Pêdivî ye ku di bîra xwe de be ku gava pitikek tê vê dinyayê, wan ne têgihiştina tiştê ku li dora wan heye û ne jî ji bo girîngiya kesên din ên li dora wan hene. Ew li seranserê yekem sal e ku ew hêdî hêdî dest pê dikin ku qebûl bikin ku laşê wan bi rastî ji ya dayika xwe veqetandî ye, û ew "deverek çalak, sedem in li cîhê" ne. Heya dawiya salê, ew bi gelemperî fêm dikin ku tevgera wan, her weha, ji tevgera dayikê veqetandî ye. Ew pêşkeftinek gewre ye, lê dîsa jî ew hîn jî pir sînordar in û hîn jî nekarin bizanin ka ew çi dixuye, "di vî warî de ku pitik nikare rûyê xwe nas bike". Wexta ku pitikek navînî bigihîje 18–24 meh, ew ê xwe kifş bikin û berhema xwe di neynikê de nas bikin, lêbelê di piraniya nifûsa Afrîkî de ev şert heya şeş salî neyê. Ew dest pê dikin ku rastiya wêneyê ku li pêşiya wan, ku ew diqewime wan dibe, qebûl dikin; destnîşan dike ku ew nirx dikin û dikarin têkiliya sedem û bandora ku diqewimin hesibînin. Bi temenê 24 mehan, pitik dê çalakiyên xwe ji wan kirinên mirovên din û derdorê derdor re bişopîne û têkildar bike. Carekê pitikek gelek ezmûn, û dem, li ber neynikê, tenê ew hingê ew e ku ew xwe di nav refan de nas bikin, û fêm bikin ku ew ew in. Mînakî, di lêkolînekê de, ceribandinek nîşangirek sor hildan û xalîçeyek sor a berbiçav (bi vî rengî ew ji hêla pitikê ve diyar e) li ser pozê pitikê danîn, û ew xistin ber neynikê. Berî temenê 15 mehan, pitik wê li ser vê yekê nerazî nebin, lê piştî temenê 15 mehan, ew ê pozê xwe dirijînin, dipirsin ka ew çi ye li ser rûyê wan heye, an dê bala xwe bidin. Ev nîşana xuyangê ya ku ew nas dikin ku wêneya ku ew di refikê neynikê de dibîninbixwe ne. Hin tiştek heman tişt heye ku jê re peywira naskirina neynikê-xwe tête nasîn, û ew gelek salan wekî amûrek lêkolînê tête bikar anîn, û ji bingeha bingehîn a hestê pitikê / hişmendiya xwe bixwe re daye û rê daye. Ji bo nimûne, "ji bo Piaget, di mijara ji xwe bedenî de pêk tê ku ji kurę xwe ji bo nûnertiya peywendiyên pirralî û Marcolini ku laş bi cîhanê Link (Piaget, 1954) dibe.  naskirina Facial Cih xaleke mezin jî kûr di pêşketina xwe-hişmendiya wan de. Bi 18 mehan, pitik dikare navê xwe ji yên din re ragihîne, û piştî ku wêneyek li ku tê de hatibe nîşandin, ew dikarin xwe nas bikin. Bi du salî, ew jî bi gelemperî kategoriya zayendî û temenî digirin, gotinên wekî "Ez keç im, ne kur im" û "ez pitik im an zarok im, ne mezin im" dibêjin. Xuyaye, ew ne di asta kesek an mezinan de ye, lê her ku pitik berbi zaroktiya navîn û ber bi xortbûnê ve diçe, ew astek bilindtir ji xwe-hişmendî û xwe-danasînê pêşve diçin.
Gava ku pitikan hîsên xwe pêşve dixin, bi karanîna gelek hişmendiyan kar dikin da ku naskirina derdorê çi ye, pitikan dikarin ji tiştê ku wekî "teşebusa pirçê ya rûyê" tê zanîn bandor bibin. Di ceribandinek ji hêla Filippetti, Farroni, û Johnson ve, pitikek nêzîkê pênc mehan de, tiştê ku jê re tê gotin "illûyîna jînekariyê" tê dayîn. "Zarok li ber dîmenek pejn-wêne ya rûyê pezê xwe ji alîyê alî ve dihatin temaşe kirin ku bi pergalî li ser çokê sekinî. Di dema pêşkêşkirina vîdyoyê de, çentê xwe yê pitikê bi hevdemî bi yek vîdyoyê re û di hevûdu de bi hevûdu re hat şkestin. "  Pitikên ku bi hevalbendiya xwe re wêneyek pezê xwe nas kirin û pêşnîyar kirin, nîşanên destpêkê yên nîşanên naskirina rûyê xwe bi xwe re, bi arîkariya ilmê re nîşan dan.
Xortî
Yek di dema bi zanebûn ji hestên wan dibe baliqbûnê. Piraniya zarokan ji du saliya xwe ve ji hestên mîna şermê, sûcê , serbilindiyê û şermezariyê dizanin, lê bi tevahî fêm nakin ka ew hest çawa li jiyana wan bandor dikin. Bi temenê 13, zarok bêtir bi van hestyaran re têkildar dibin û dest bi bicihanîna wan li jiyana xwe dikin. Lêkolînek bi navê "Avakirina Xweser" hate dîtin ku pir mezinan xewn û xwebaweriya li dora hevalan destnîşan dikin, lê bêhêvîtî û hêrsa li dora dêûbav ji ber tirsa ku bêhêvîtiyek hebe. Di heman demê de xortan hatibûn xuya kirin ku li dora mamosteyan aqil û afirîner hîs dikin, û li dora kesên ku bi wan re nezan bûn şerm û ecib û nerind bûn.
Di pêşveçûna xortan de, pênase xwe-hişmendî di heman demê de ji ber gihîştina mezinan jî di derheqê mezinahiya mezinan de ji ya ku di qonaxa destpêka zaroktiyê de ye, li ser bingehek hestyarî ya tevlihev e, û ev hêman dikarin tê de bin lê tenê bi xwe-wêneyê, xwe-têgînê, û. xwe-hişmendiya li gel gelek taybetmendiyên din ên ku têkildarî asta dawî ya hişmendiya Rochat têkildar in, di heman demê de di heman demê de di heman demê de di binyata xwe ya berê de ev têgînek diyar e. Têkiliyên civakî bi gelemperî ji hêja di zaroktiyê de hêmana element-xwe-hişmendiyê ji hev cuda dike, û her weha di mezinan de jî hîmên naskirina hestyarî pêşve çûn. Sandu, Pânișoară, û Pânișoară van di xebata xwe de bi xortan re diyar dike û diyar dike ku bi xwendekarên ku temenê wan 17 salî re hişmendiyek hişmendî ya hişmendiyek hişk heye, ku di termê de avahiyek zelal peyda dike ka hêmanên mîna xwe-têgeh, xwe-wêneyê çawa ye. , û xwe-hişmendiya xwe bixwe-hişmendiyê ve girêdayî ye.
Guhertina Tenduristiya Giyanî
Her ku zarok gihîştine qonaxên jiyanê yên xortaniyê, hesta hişîn a hestî li dewletek meta-konjîtal ku di nav wan de pirsgirêkên tenduristiya derûnî ji ber pêşketina hestyarî û pêşketina wan a zexmî de pirtir dibe. Li wir hêmanên zanistiya behre ya kontekstîkî yên mîna Xweser--nternet, xwe-wekî-pêvajoyê û xwe-wekî-naverok, di nav xwe-hişmendiya mezinan de ne ku dikarin bi tenduristiya derûnî re têkildar in. Moran, Almada, û McHugh ev ramana pêşkêş kir ku ev qadên xwe bi tenduristiya giyanî ya xortaniyê di kapasîteyên cûda de têkildar in. Rêvebirîya hêrsa her weha qadek tenduristiya derûnî ye ku di teensê de bi têgeha xwe-hişmendiyê ve girêdayî ye. Perwerdehiya xwe-hişmendiyê bi kêmkirina pirsgirêkên rêveberiya hêrs ve girêdayî û kêmkirina mêldarên agirbestê di mezinan de ve girêdayî ye. wê, hingê wê biceribînin. "
LockeEdit
Nîqaşek felsefîkî ya destpêka hişmendiya xweser ew e ku John Locke ye. Locke bi eşkereyî bandor li ser gotina René Descartes bû ku bi gelemperî wergerandina "Ez difikirim, ji ber vê yekê ez im" ( Cogito ergo sum ). Di beşa XXVII "Li ser Nasname û Deverbûnê" ya Locke's An Essay Li ser têgihiştina mirovî (1689) de wî hişmendiya ramanê wekî xwe-nasnameya dubare ya xwe bi navgîniya ku bi navgîniya berpirsiyariya exlaqî dikare ji mijarê re veqetand û ji ber vê yekê ceza û gunehkariyê wekî rexnegir bi nav kir. wek Nietzschedê destnîşan bike, piştrast bike "... psîkolojiya wijdanê ne 'dengê Xwedê li mirov e"; ew şiyana zordariyê ye ... tê gotin, ji bo yekemîn, wekî yek ji kevintirîn û berbiçavtirîn elementên nav bingeha çand. "  John Locke her çend wateya xwe-hişmendiyê an xwe-hişmendiyê bikar neanîne.
Li gorî Locke, nasnameya kesane (xwe) "girêdayî hişmendiyê ye, ne li ser naverokê ". [ verastkirin bi ser neket ] Em heman kesê ne ku em bi fikir û tevgerên xwe yên paşeroj û pêşerojê bi heman awayî gava ku em ji fikr û tevgerên xwe yên îroyîn haydar in. Ger hişmendî ev "ramîn" e ku hemî ramanan dubare dike, hingê nasnameya kesane tenê li ser kiryara dubare ya hişmendiyê tête damezrandin: "Ev dikare nîşanî me bide ku nasnameya kesane di nav xwe de pêk tê: ne di nasnameya maddî de, lê ... di nasnameya bîrbirî." Mînakî, dibe ku mirov îdîa bike ku rencarnasyonê Platato ye, ji ber vê yekê xwedî heman giyan e. Lêbelê, dê yek yek bekesê wekî Plato tenê heke yek xwediyê heman hişmendiya fikr û çalakiyên Plato yên ku wî bixwe kirî bû. Ji ber vê yekê, xwe-nasname ne li gorî giyan e. Dibe ku yek giyan xwedî kesayetiyên cûda be.
Locke amaje dike ku xwe-nasname ne li ser laş û ne jî bingehê damezrandî nîne, ji ber ku dema ku mirov heman bimîne dibe ku madde biguheze. "Nasnameya heywanê di nasnameya jiyanê de tête parastin, û ne ji naverokê", wekî ku laşê heywanê di dema jiyana xwe de mezin dibe û diguheze. meseleyek şahînet û kahrebek ku tê de giyanî ya prînsî di laşê kobikê de diguhe û berevajî. Mîrê hîna jî xwe wekî prîns dihesibîne, her çend êdî ew wekî yek xuya nake. Ev meseleya sînor dibe sedema fikirîna pirsgirêkan ku ji ber ku nasnameya kesane bingeha hişmendiyê ye û ku tenê xwe bi hişmendiya xwe haydar be, dadwerên derveyî mirovahî qet nizanin gelo ew bi rastî dadbar dikin û ceza dikin - heman kesê, an bi tenê. heman laş. Locke amaje dike ku meriv dikare ji bo kiryarên laşê yekî û ne ji giyanê yekî dadigire, û tenê Xwedê dizane ka meriv çawa meriv rast bike. Zilam jî tenê ji kirinên ku ew hişmend in berpirsiyar in. Ev bingeha parastina berevaniyê pêk tîneya ku argumana ku kes nikare were hesibandin ji bo kiryarên ku ew bi nezanebûn ji xwe iracî bûn, an nexweşiya derûnî  - Di derbarê kesayetiya mirov de, Locke îdîa dike ku "tiştê ku kiryarên paşerojê ew nikaribe lihevhatî be an jî têkildar be bi xwe ya heyî bi hişmendiyê, ew çêdibe ku ew di vê yekê de zêdetir fikar nemîne: an ku ew carî nehatiye kirin: bê hemd. "
NerazîbûnêNeşîr
Termê tibî ji bo nezanîna kêmasiyan yek anosognosia ye, an jî bi gelemperî wekî kêmbûna întizam tê zanîn. Kêmasiya hebûna hişmendiyê xetereyên dermankirin û nehiştina xizmetguzariyê zêde dike. Kesên ku nexweiyek înkar dikin dibe ku li dijî xwestina arîkariya pispor bin ji ber ku ew pê bawer in ku tiştek bi wan re ne xirab e. Xerabûnên xwe-hişmendiyê bi gelemperî zirara lobiya pêşîn dikevin. Du rêbazên gelemperî hene ku têne pîvandin ka kêmbûna kesek bixwe-xwe-hişmendî çiqas giran e. Pîvana Dengbêjiya Qebûlkirina Nexweşan (PCRS) bi xwe-hişmendiya di nexweşên ku zirara trawmatîk a mêjî de kişand nirxand. PCRS amûrek 30-xalî ya xwekuştinê ye ku ji mijarê re dipirse ku bi karanîna 5-xala Likert pîvanê bikar bîne da ku di asta kar û fonksiyonên cuda de asta dijwariya wî / wê binirxîne. Bi serxwebûnê, xizmên an kesên din ên girîng ên ku nexweş baş dizanin jî tê xwestin ku nexweşê li ser her yekî ji wan babetên behrê yek bi yek binirxînin. Cûdahiya di navbera nêrînên xizm û nexweşan de wekî pîvanek neyekser a bêhişkirina xwe-xwezaniyê tê hesibandin. Sînorên vê ezmûnê li ser bersivên xizmên dimîne. Encamên bersivên wan dikarin rê li ber ciyawaziyê bigirin. Vê sînorkirinê rêyek duyemîn a ceribandina xwe-hişmendiya nexweşek derxist. Bi hêsanî ji nexweşek pirsî ka çima ew li nexweşxaneyê ne yan çi bi laşê wan re şaş e dikare bersîvên dilsoz bide ku ew çi dibînin û çi analîz dikin.
AnosognosiaEdit
Anosognosia termek bû ku ji hêla Joseph Babinski ve hate danasîn da ku rewşa klînîkî ya ku tê de kesek ji hemiplegiya çepê ketiye dûv re ji hempîşeya mejî ya mêjî ya rast derbikeve, lêbelê ev înkar kir ku di destê an çepê wan de pirsgirêk hene. Ev rewş ji bo hemiplegia (AHP) wekî anosognosia tête zanîn. Ev rewş di nav salan de geş bûye û naha tête bikar anîn ji bo danasîna mirovên ku di her du rewşên neolojîkî û neuropsycholojîk de kêmbûna ezmûna subjektîf in. Celebek cûrbecûr yên nerazîbûnan ​​bi anosognosia re têkildar in. Mînakî, nexweşên ku ji birînên kortikaliyê kor in dibe ku di rastiyê de nezan bin ku ew kor in û dikarin diyar bikin ku ew ji êşên dîtbarî çêdibin. Kesên bi aphasiaû çewisandinên din ên bîhnfirehî jî dikarin ji anosognosia jî bibin ji ber ku ew ji kêmasiyên xwe hay jê nebûne û dema ku ew hin xeletiyên axaftinê çêkirine, dibe ku ew ji ber nezaniya xwe xwe rast bikin. Kesên ku bi nexweşiya Alzheimer re têkildar dibin nebûna hişmendiyê; ev kêmbûn li seranserê nexweşiya wan her ku diçe girantir dibe. Pirsgirêkek girîng a vê bêserûberiyê ev e ku kesên ku anosognosia (anosognosia) dikin û ji hin nexweşiyên êşê dikişînin dibe ku ji wan hay jê nebin, ku di dawîyê de ew rê dide ku xwe di pozîsyonên xeternak û / an jîngehê de bixin. Heya îro jî ji bo AHP-ê dermanên peyda nehatine, lê belgekirin e ku dermanê demkî li jêr vestibular hatiye bikar anînbicankirinî.
Nasnameya Dissociative tevlihevîEdit
Gotara sereke: Nexweşiya nasnameya cûdakar
Autism tevlihevî PanelîstEdit
Gotara sereke: Spektera autismê