cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zübeyde Bulut
Jiyana wê
Zübeyde Bulut di sala 1986an de li bajarê Qubîn a Bakurê Kurdistanê hatiye dinê. Di sala 1989’an de malbata Bulut ji ber baweriya xwe ya Êzdîtî û nêrînên siyasî ji mala xwe reviyan û çûn bakurê Almanyayê. Piştî qedandina dibistana lîstikvaniyê ya navdar li Berlînê, wê dest bi kariyera xwe ya lîstikvaniyê kir bi lîstina di gelek şanoname û kurtefîlman de berî ku rola "Lamia" di fîlma dirêj a Eva Husson " Keçên rojê " de girt, ku di Festîvala Fîlman a Cannesê ya sala 2018 de hate pêşandan û wek fîlmê herî baş berbijar bû.Ji wê demê ve, Bulut di çar fîlmên din ên dirêj de derketiye: "Atlas/The Mover", ku li Almanya û Keyaniya Yekbûyî bû berbijar û gelek xelat bi dest xist, û fîlma dirêj a Florian Hoffman "Stille Post" (ku dê di sala 2020an de hat weşandin).Di fîlma Daphne Charizani ya bi sernavê "Im Feuer/Sisters Apart" de Bulut di fîlmeke dirêj de yekem rola xwe ya sereke lîst.Ev fîlm di pêşbirka di kategoriya "Perspektîvan " de di Berlînale 2020 de  cara ewil hat nîşandan.Wekî din, wê di rêzefîlma belçîkî ya nû ya navneteweyî "Black Out", ku  Joel Vanhoebrouck derhêner wê bû ,  û di fîlma dirêj a polonî "Zenek" de bi zimanên polonî û sîntî kişandiye.Herdu berhem di sala 2020an de jî pêşnîşandina xwe kirine. Bulut avjenî pir hez  dike. Ew bi zimanên xwemalî bi almanî û kurdî diaxive û zimanên înglîzî, fransî û spanî jî baş dizane.
Xelat
Hilbijartina fermî, Festîvala Fîlmên Kurdî ya Moskoyê, Lîstikvana herî baş ji bo Fîlma "Keçên rojê".
Beşişikli
Beşişikli, gundekî navçe Yunaka ser bi Qonyayê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Zerdeşt
Zerdeşt pêxemberkî kevnarê arî û rêveberê baweriya Zerdeştiyê ye ku 600 sal B.Z'ê de derketiye holê. Ramana wî kevneşopiyên heyî yên dînê Hînd-Îranî berovajî kir û bawerîya wî di dawiyê de dînek serdest li axa arî ya kevnar da destpêkirin. Axaftina Zerdeşt ê xwemalî zimanê Avestaya Kevin bû. Zerdeşt li rojhilatê Deşta Îranê jiyan kiriye û cihê jidayikbûna wî hêj jî ne diyar e.
Mamêr
Mamêr, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Zerdeşt
Zerdeştî
Piştvanên Zerdeşt gelek exlaq bilind û kûr û giranbuha ne. Li gor lêger û lêkolînên dîroknasan pirtûka wî ya bi navê "Avesta" di wê demê de, ji 21 beşan û ji hezar bendî pêk dihat. Ew jî sêsed û çil û pênç hezar û hefsed gotin bûn. Û bi awayekî helbestî hatiye nivisandin. Di ser bawerî û ramana Zerdeşt re pir demên dîrokî bihurine...
Ew ramana civakê, ya ku xwedan çandeke pêşketî û jiyaneke nûjen û bilnind bû, her çiqas wek maneyî olî tê bi navkirin jî, ji bona diyarkirina regezeyên wî li ser elementên xweristiyê bûn. Ew çar elementên xwezayî, wek: ba, erd, roj û av yên bingehîn ji jiyanê re palda bûn. Tarî û ronahî, nexweşî û xweşî, xerabî û qencî û mîzana zaniyê û nezaniyê wekî fênomenên nakokî dihatin dîtin. Di baweriya Zerdeşt de fênomenek heye; ew ji pîrozkirina agir e.
Yên ku li ser rêç û şopên ramana Zerdeşt meşiyan, ewan ji xwe re du xwedan pesinandin. Ew bawerî bû bingeha jiyana gelan û ji wê demê hettanî îroj li ser du xetên nakokî bandurkêr bû. Ew çar pirtukên bi rûmet jî ji sedî çil hizrên Zerdeşt; ango di bin bandûra ramanên Zend-Avesta pêk hatine. Ew çar pirtûkên nemir ku rûmet tên girtin ji bilî ramana Xwedê dijî hevin û ji mêj ve şerê hev dikin. Her çiqas di naveroka wan pirtûkan de buhîşt û dojeh, xirabî û qencî û ayetên wek hev hebin jî li gor mîtolojiyê sembol in û ji hizrê Zerdeşt hatine girtin. Ji ber ku li gor regezên dîalektîk, hîç ti tişt ji tunebûnê ava nabe û ji ava buyînê jî tine nabe. Xwe guhêrîne..
Çavkaniyên van çar olên mezin jî ji hizr û regezeyên Zerdeşt û Bûda tên. Li gor rêvebirê ola Îsa, ola Muhemmed pêxember, ola cuhiyan civat bi desthilatiya regezeyên ewan hatiye îdarekirin. Ji aliyê din, di zanyarî û jiyana materyalîstî de felsefa zerdeşt li gor regezeyên dîalektîkê ku sed salan berê pisporên Marksîst bi lêger û lêkolînan derdixin ronahiyê. Ramana Zerdeşt ji bo wan bingeha livîna bingeha jiyanê ye.Divê di xurustê "xwezayî-natur" de her taxlîd di gel hinek sedemên dîalektîkê xwe bi xwe hatiye afirandin. Û ev avahî xwe di guhêrîne, pisporên matêryalîst wek Karl Marx û Friedrich Engels lêkolîn û lêgerên xwe berbipaş heya Hegel dajon. Çaxa ku mirov hizrên Hegel agahdar dibe û ji Hegel bihurî, dibîne ku hebuna cîhanê û huliqandina hemu texlîdan bi çar elementên /"av-hewa-xak û roj"/ Zerdeşt ve girêdeyî ye.ev jî diyare ku bê wan mirov nikare hebûn û tinebûnê ji hev derîne…
Felsefa Zerdeşt ji bo herkesî û her demê derbaz dibe. ji mêjve muxalifên wê hene û ev zadê xwe ji hizrê Zerdeşt digirin. mixabin li ser rê ji êrişi her tişti vi dikin. ku navê wi ji holê rakin û ji xwere bikin mal. Ola İsa,ola mihemed û olên din bi taybeti ji baweriya Zerdeşt gelek fêde ditine. Piştre êriş û çalakiyên xwe ji bo tunekirin û kavilkirina rêzaniya Zerdeşt dijwar kirine. Çawa ku diroknas ji mere didin fêrbuyinê ji mêjve heya qirnên nêzik jiyana mirovan a civaki di bin desthelatiya oli de bu. Îro ji gelên dinê zêdetirin di bin bandur û zagonên olî de ne û bi wehş û hovitiyê û bê dadi yê têne idarekirinê.
Hizrên Zerdeşt
Hizrên Zerdeşt, bi taybetî, li ser temenê qancî û neqanciyê ava na. Hizrên wî, bi navê Dûalîsmê tên ser ziman. Temenê vê hizrê bi felsefîk wî li gor demê çêkiriîya û hanîya ser ziman. Bandûra wan nivîsên wî, li hemû hiizirvanên demê bûya. Dûalîsm, hizrek ji wan hizrên wî yê navdar a. Pirtûka wî navê Avesta ya. Jê re heta îro jî, di nav kurdan de Zend-avesta jî tê gotin. Di avesta de, ji wî bixwe re jî zarastra jî hatîya bi karhanîn. Zarastra, berî wê deme wî, navê keyekî medî ê kurd jî bûya.
Bandora Hizrên Zerdeşt
bandûra hizrên Zerdeşt, bi taybetî, weke pêşketinna demê û piştre ku derketina li hemû olên mazin ên yek-xwûdayî jî bûya. Têgihiştina qancî û xirabiyê li gor wê têgihiştina dûalîsma Zerdeşt, li wan bûya. Ji wê wirdetir jî, hizrên felsefîk ên ku hatina û pêşketina, li wan jî, bandûraka mazin ya van hizrên Zerdeşt bûya. Bi taybetî, Dûalîsma Zerdeşt, bandûra wê di hemûyan de heya. gelekan ji wan, weke felefeyên demî ku î ro jî bi bandûrî navê wan heya û bahse wan tê kirin, êdî weke Kartenyennismê û hwd heta ku tê û digihijê Kant û Hegel û hwd, li ser hemûyan bandûra hizrên wî heya. Ji ber wê bandûrê bûya ku Mirovên weke Niczhe rabûna û bi navî wî pirtûk nivîsandina.
Di roja me de, bandûra hizrên Zerdeşt, hem di olan de bê û hem jî di hizir û têgihiştinên felsefîk de bê, hebûna xwe diparêzê. Zerdeşt ji ber ku bi tememî û saf felsefe çêkir û hanî ser ziman, ew bandûra wî mazin bû. Ji deme wî, heta ku were vê demê, dem bi dem mirov karê bandûra wî bêne ser ziman. Pêşketinên di demên berî zayinê de ku li girêkk û dora wê li Athîna û hwd bûn, dîsa bandûra hizrên Zerdeşt heya. Bi taybetî, şopa dûalîsma Zerdeşt, mirov karê ji gelek aliyan ve wê bibîne. Dûalîsm, di roja me de, weke xetaka têgihiştinê ku jê sûd hatiya girtin û pergalîya demokratik jî tê pêşxistin a.
Xelefan, Xinûs
Xelefan, gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.
Zerdeşt
Zend-avesta û Şawîtandina wê
Zend-avesta, li ser bi hezaran ayar(çerm)ên sawalan hatiya nivîsandin û hatiya parastin. Lê ew parastin, heta ku Îskenderê mekedonî ku di deme ku hata Kurdistanê û kurdan ji ber kirinên wî yên xadar paşnavê "Zerqerneyn"tiyê pêvekirin, wê bimêne. Îskenderê mekedonî, di deme ku tê Kurdistanê, talanaka mazin dike. Hingî, çi dikeve berî wî de di şawitêne û xira dike. Di wê demê de, zend-avesta ji aliyê wî ve tê şawitandin. Piştre, hinek beşên wê yên ku hin oldarna piştî wî re ku di aqilê xwe de girtibûn, nivîsandibûn. Lê di wê demê de, Îskenderê mekedonî, hemû nivîsên zend-avesta şawitand.
Zerdeşt û felsefa zerdeştî
Demek pir kevn berê li welatê Medan, nêzîkî gola Ormiyê gundekî piçûk hebû. Li vî gundî malbateke bi navê Spîtama dijiya. Ji vê malbatê re kurek çêbû. Dê û bavê wî navê Zerdeşt lê kirin. Dema Zerdeşt ji dayik dibe, nagirî, dikene. Yên ku vê bûyerê dibînin ecêb dimînin, lewra tu carî ne tiştek weha dîne û ne jî bihîstine. Li ser vê bûyerê gund dibe du ber. Hinek dibêjin; "Dê ev zarok bibe mirovekî mezin, û dê ji gelê me re bibe rêber” û ji kêfa dilerizin.
Li aliyê din jî hin kes hene ku xwedî ramanên xerab in. Metran û Karapana (Rahîbên olên Mithra û Daevayê ne) didibêjin; "Ev zarok dê mezin bibe, gel li pey wî biçe û dê ola me têk biçe; ji me re tu text û tac nemîne". Ji tirsa vê yekê dikevine nav hizran, xwe ji Zerdeşt dûr dixin û di nav gel de fesadî û gelaciyan dikin. Piştî çend rojan keşîş li hev dicivin û diçin mala bavê Zerdeşt Poruşaspa û jê re dibêjin; "Poruşaspa, em zanist û rêberên hemû xwedawendan û olan hatine ba te, da ku em te hişyar bikin! Dema kurê te ji dayîk bûye negiriyaye û wek hacûcan keniye. Ev ne nîşanên baş in. Li gor remlên (falên) me di pêşerojê de ev kurik dê ola me ji holê rake û em ê malwêran bibin. Divê tu kurê xwe bikujî!..."
Pourşaspa yek ji alîgirê ola Daeva ye. Li gor baweriya ola Daeva "Bingeha başî û xerabiyê yek e. Mirov çiqas rêz li başiyê bigre divê mirov hewqas rêz ji xerabiyê re jî bigre”. Dema ku qurbana ji Xwedayan re pêşkêş dikirin cudayî nedikirin navbera wedayê baş û yê xerab. Ji bo ku tofan û sosret neyên serê wan, ji Xwedayê xerab re bêtir rêz digirtin.
Pouruşaspa neçar mabû, nedixwest ku kurê xwe bikuje. Lê li aliyekî kurê wî û li aliyê din jî baweriya wî hebû. Zext û zora keşîşan û a gel jî serbarê ser bû.
Dotira rojê Pouruşaspa li meydana gund agirek mezin û geş dada. Gundî hemû hatibûn wir. Pouruşaspa bi bejna Zerdeştê piçûk girt û kurik avêt nav agir. Agirê pîroz Zerdeşt neşewitand û parast. Gundî û keşîş mat mabûn û ji vê ecêba giran bawer nedikirin.
Zerdeşt êdî bûbû xortek 15 salî. Di serê wî de gelek pirs hebûn, digot: ”Gelo, ez kî me? Çima he me? Jiyan çi ye? Çima mirov dimire? Piştî mirinê jiyanek din heye? Kê ev asîman çêkiriye û van stêrkan tê de bi cîh kiriye? Ax, hewa, av û agir! Kê ev ji bo çi çêkirine? Xerabî û başî çi ne û çima hene? Ev pirs tu tebat nedidane Zerdeşt. Keşîş û metranan jî êdî hew dikarîbûn bersiva pirsên Zerdest bidin. Ji xwe bersivên wan, ji pirsên Zerdeşt re nedibûne çare! Keşîş û metran êdî ji ber Zerdeşt ketibûne emanê û jê direviyan. Piştî Zerdeşt dît kesî ku bikaribe bersiva pirsên wî bide nîne, biryara xwe da û bi xwe ket nav lêkolînan. Lewra diviya bû ku bersivên van pirsan bidîta.
Rojên wî di nav daristanan de, li ser dar û beran, bi çûk û ajelên din re derbas dibûn. Bi şev jî li ser stêrkan lêkolin dikir. Herweha li ser suriştê, element, av, agir, hewa û axê jî lêkolîn dikirin.
Keşîş û matranan, li gor olên xwe, ji her tiştekî re Xwedayekî pejirandibû. Wek Xwedayê rojê Mîthra Xwedayê avê Anahîta, Xwedayê meyê û evînê Haoma(Homa), Xwedayê xêr û Şêr dihebandin. Ji Xwedayan re mirov û ajelan qurban dikirin. Ava Haoma vedixwarin, pê serxweş dibûn û xerabiyan dikirin. Zerdeşt bi awayekî eşkere li hember wan derdiket û digot: ”Mirov pîroz in, divê neyêne qurbankirin. Ajelên ku şîr didin, ajelên ku cot dikin, ajelên bar û siwariyê hwd. divê neyêne qurbankirin. Ji bilî seremoniyan divê ava Haoma neyê vexwarin. Ava Haoma di koka xwe de pîroz e, derman e, divê ji bo serxweşbûnê neyê vexwarin. Zerdeşt wan şermezar dikir û baweriyên wan ser û binê hev dikir. Loma jî rojekê keşîş û matran li hev kom bûn û biryar dan ku Zerdeşt ji gund derxin.
Zerdeşt di 20 saliya xwe de dikeve silûsê ango înziwayê. Diçe çiyayekî bi navê Sabalan, li wir di şikefteke de dijî û li ser pirs û lêkolînên xwe hûr û kûr dibe. Bi rêya medîtasiyonê (zikr û îbadetê) li hundirê xwe dinêre. Li dij nefsê têdikoşe. Paşê digihîje radeyek wisa ku êdî dikare analîza lêkolînên xwe bike.
”Di nav mirov de başî û xerabî heye. Başî û xerabî herdem bi hev re di nav şer de ne”. Zerdeşt mirovan dike sê beş: Laş, hiş, giyan (ruh). Laş: Laş ji elementan pêk tê. Goşt û hestî ji axê ne. Piştî mirinê, laş li rastiya xwe vedigere û car din dibe ax. Xwîn û ava di laş de jî herweha li rastiya xwe vedigerin û car din dibine av. Nefes ji hewayê ye. Piştî mirinê ew jî li xwe vedigere û dibe hewa. Tîn ango enerjiya di laşê mirovan de ku dibe sedema tevgera laş, xwîn û nefesê jî, herweha li rastiya xwe vedigere. Hiş: Hiş dibe sedema înkarnasîyonê û hesabê roja pasîn (qiyametê). Di jiyana piştî mirinê de, mirov çi kiribe, bi rêya hiş ew tişt derdikevin pêşiya mirov. Eger mêr başî kiribe, başiya wî dibe beden û dikeve şiklê keçikeke ciwan û rind û derdikeve hemberî wî. Eger xerabî kiribe, ew xerabî jî dibe beden û dikeve şiklê keçikeke gelek ne xweşik û derdikeve hemberî wî. Ji bo jinan jî heman tişt dibe. Başiya wan di bedena xortekî ciwan û rind de, xerabiya wan jî di bedena xortekî gemar, pîs û şindokê mêran de derdikeve hemberî wan. Bi laş re hiş jî dimire. Giyan: Ew ji bedenê cudatir e û ne element e. Giyan ji Ahura Mazda ye û nemir e. Roja dawî, ew jî li rastiya xwe vedigere û dibe Ahura Mazda. Piştî mirina Zerdeşt dê giyan bibe sedema bingeha feylozofiyê.
Li ser siruştê jî dibêje; ”Her tiştek (madde û antî madde) ku di siruştê de hene, wek ben bihev ve girêdayî ne.Lawazî an têkçûna tiştekî, bandorê li ser tiştên ji derveyê xwe ve jî dike. Belê Zerdeşt ekolojiyê di wê demê de kefş kiribû. Li ser stêrkan jî weha dibêje: ”Sîstemeke xwedawendî li asîman heye. Her tişt bi hev ve girêdayî ye û di nav ger û guherînê de ye. Mirina stêrkekî, destpêka stêrk an jî stêrkên din e.” Ji bo dinyayê jî weha dibêje: ”Dinya (telus) wek hêkê ye. Zerika hêkê ax(erd) e, sipîçka li dor zerikê jî hewa û tiştên din in. Qalikê hêkê jî wek zirx ji bo parastina Dinyayê ye.
Mîthraniyan digot ”Hor (Roj) Xweda ye û navê wî jî Mîthra ye. Her tişt wî afirandiye”. Zerdeşt ev bawerî jî ser û bin dikir û digot: Mîthra, Hor bingeha jiyana li dinyayê ye. Ji ber germî û rohniya xwe pîroz e lê ne Xweda ye. Yê ku Mithra, Horê jî afirandiye heye.
Di gerdûnê (kosmos) de sîstemek heye. Madde û antî madde di nav tevlihevî ango kaosekî de ne. Di nav vê tevliheviyê de jî sistemek heye. Ev tişt di mirov bi xwe de jî heye. Zerdeşt ji gerdûnê re dibêje Mazda (mezin û zanist). Zerdeşt, Mazda wek beden dibîne galaks, stêrk, siruşt(xweza), mirov, ajel, nebat û antî madde jî herweha. Her tiştek mîna perçeyek ji Mazd dibîne û weha dibêje; ”Mazd, makro kosmos e. Mirov jî mîkro kosmos in. Di kosmosê de çi hebe di mirov bi xwe de jî heman tişt heye. Bingeh yek e. Ahura Mazda jî, Ahrîman (bereveciyê Ahura Mazda ye, kana fesadî û xerabiyê ye) jî di mêjiyê mirov de ne”.
Çavkanî
Ji Berê Ta Îro Herzan Zerdest: =============================
2-Dîtina duyemîn; - (Ibn-Sîna, Bircandi û Bahmanyar, Sabih Behruz); Zerdeşt 1721 BZ buye. Pistî jibuyîna pêxember Birahîm di sala (1768 BZ) de, Pêxember Zerdeşt bi (47) salan jidayîk buye, ango di sala (1721 BZ) de buye. Herweha Peyamber Birahîm mamosteyê Peyamber Zerdest buye û Zerdeşt şagirdê Birahîm buye. Pistî Birahîm ji Mezopotamiye derkrtî ji ber Key Tus (Nemrûd). Zerdest ew Olê Arî berdewam kiriye bawermendiya Ariyan parastiye....
3-Dîtina siyem; --- lêkokolîna lêkolîngerên Hindî û Farisan. -Cemsid Kavus Ceykatrak: Zerdeştê Yekemîn, ji beriya Isa’sala 6600 de buye. -Hermodoros’-şagirdê Platon-: Zerdest beriya cenga (Truya 1184 BZ) bi “5.000” sal hatiye dinê. Yanî zayîna Zerdeşt bi girêdana sala Lertiusla rastî sala (6184 BZ) tê.
Li gorî Tewratê: Adem, di sala (3761 BZ) de. Nuh, di sala (2705 BZ) de. Birahîm, di sala (1815 BZ) de. Mûsa, di sala (1392 BZ) de. Hatine dinê. '''
*Bi dagirkirina Ereb, Mogol û Tatar de bi milyonan cildên bermayên me sewitandin. Beriya dagirkirina Ereban, li ser çermê çêlekan bi ava zêr Avêsta hatiye nivîsandin. (12.000 cild) hatin veşartin li serê Tîsfûn.
*Di nav pirtûka Avesta de, (7.259.700 gotin) (83.000 kelim ketibin nav neslê wê demê de, (348 bes) û êbaretê ji (21 cild)'an bûn. Pirtûkxanên Tîfsûnê bi destê Tarîstana Îslama Ereb (Seid Ibn Ebî-Weqqas) li: Susa, Ramhurmûz û Kavrazm hatin sewitandin....
Sêylab
Sêylab gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Zerdeşt
Çavkanî
*Ji Imparatotiya Sasanî, (125) tebeletên Pehlewî qeydkirî ma ne. li van tebelêtan (83.000) gotinên pîroz yên helbestwarî li Hindistanê ji alê Zerdeştiyan ve, hatine parastin. (125) tebeletên Pehlevi, tomarên Ferdewsî li ’Sahname’ hatine tomar kirin. -Sahname:(Sobariyan, Gotiyan, Kardiyan ,Elamiyan, Kasiyan, Huriyan, Mitaniyan ,Hiksosiyan ,Xaldîyan ,Arartiyan, Nehriyan û Medan) tomar dike....
Sêylab
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 4.505 kes (1432 malbat) bûn.
Saujon
Saujon, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Briedel
Briedel şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Gräfenthal
Gräfenthal, bajarekî navçeya (Landkreis) Saalfeld-Rudolstadtê li herêma Turîngiyaya Almanyayê ye.
Pira Delal
Pira Delal an jî Pira Mezin pireke kevn û dîrokî li bajere Zaxo ye. Ev pire li ser Çemê Xabûr e.
Çira
Çira an Dewa Ehmed Axa, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Îdelûxan
Îdelûxan gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
NGC 2082
NGC 2082, cîsmeke asîmanî ye. Ji aliyê astronoma Brîtanî John Herschel ve di sala 1834an de hatiye vedîtin
Famîleya ebenûsan
Famîleya ebenûsan (Ebenaceae) famîleyeke riwekan e, di Koma gezik, çay û çûxan (Ericales) de cih digire. Ev kom jî yek ji endamên riwekên bi kulîlk (Magnoliopsida) e. Di vê famîleyê de 4 cins, bi qasî 490 cure hene. Cinsê herî navdar; dara ebenûsê (Diospyros) e ku navê xwe jî daye famîleyê. Welatê ebenûsê Afrîka ye û ji cihên tropîk hez dike.^
Sîstematîk
Famîleya Ebenaceae sala 1891'ê de ji aliyê Robert Louis August Maximilian Gürke ve, di Die Natürlichen Pflanzenfamilien, 4(1), rûpel 153'yê de hatiye binavkirin.
Di vê famîleyê de, 2 serefamîle, bi qasî 4 (3 heya 6) cins, 490 cure hene:
Bad Sassendorf
Bad Sassendorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Soest li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Sagan
Sagan, gundekî navçe Çeltika ser bi Qonyayê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Helobelo
Helobelo, gundekî girêdayî navçe Wêranşar a ser bi Rihayê ve ye. Dibe ko ji bêjeyên helo (Qertel) û bel pêk hatibe. Yanî qertelê bel.
Vignats
Vignats, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Seigné
Seigné, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Yenîkoy, Dûtax
Êngîkoy, bi Tirkî Yenîkoy gundekî bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.
Kontrola rastnivîsa kurdî
Ji bo kontrola rastnivîsa kurdî ferhenga rastnivîsa kurdî ya bernameya MySpell hatiye derxistin. Cihê MySpell îro Hunspell digire. Her dû bername bi gelek bernameyên nivîsbariya azad re dixebitin, wekî Firefox û OpenOffice.org.
Tabu (aktrîs)
Tabassum Fatma Hashimi, (Hyderabad, Telangana, Hindistan) bi navê şanoyê Tabu tê naskirin, lîstikvaneke hindî ye ku bi fîlmên hindî re di fîlmên telugû û tamîlî de lîstiye. Tabu, gelek caran di warê karakteran de, ji romanê edebî, hem di sînemaya sereke û serbixwe de û hem jî di hin berhemên amerîkî de, gelek caran wek jina tengas û rolên jina ku jiyana wê tevlihev e, lîstiye.
Wê du Xelatên Fîlman ên Neteweyî bo Lîstikvana Jin a herî Baş û şeş Xelatên Filmfare bi dest xistiye ku di nav de xelatên rekorê yên çar xelatên rexnegiran jibo lîstikvana baştirîn sitandiye. Hikûmeta Hindistanê di sala 2011an de bi xelata Padma Shri ya ku xelata çarem a bilindtirîn şerefa sivîl a welêt e, da wê.
Jînenîgarî
Ew qîzmeta Shabana Azmi, Tanvi Azmi û Baba Azmi û xwişka biçûk a lîstikvan Ferah Naaz e.
Lîqvan
Lîqvan, gundekî ser bi navenda bajarê Tebrîzê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kindiran
Kindiran, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Bazirgan
Çend cihên bi vî navî hene:
Hesana
Hesana (bi suryanî : Hassana), gundekî yê asûrî (Assyrîan) bû kû li Navçeya Silopiya û di qontara çiyayê Cûdî de dijiyan. Ev miletê Asûrî û Kurdên Misilman di ser hevdu de diçûn û dihatin û ne li dijî hevdu bûn, wekî gelek caran ev tête gotin.
Ev gundekî gelek xweş bû; dehil, rez, av, kanî, erd, milk û pezên wan hebûn. Herweha di gundên Asûriyan tinê de ev Şal û Şapigên cilên Kurdî dihatin çêkirin. Divê bête zanîn ku Asûriyan gelek arîkariya miletê Kurd û Tarîx û Çanda Kurdan kirine û herweha miletê Axa Mezopotamya ne. Kilîseyek û Xwendegeha gundê Hesana jî hebû û ji berê û pêde xwenda bûn. Ew gundê Asûrî piraniya wan li Stembol Ewropa jî jiyana xwe berdewam dikirin. Bes wekî gelek gundên navçeya Silopî`ya ev gund jî bi destê rejima Tirk hat di salên 1993 an de xirakirin û hat valekirin. Hemî reviyan û weke gelek Kurdan li Cîhanê belav bûn. Gelek ji Asûrî`yan çûn bajarên wekî Stembul û bes behra bêhtir çûne Ewropa û Elmanya. Gelek ji van miletê Axa Mezopotamya li paytextê Elmanya Berlîn û gelek bajarên din yên Elmanya dimîn in. Îro hiskê Aûrî, Ermenî anjî Kurdên Êzidû û Misilman jî bin, hemî jî bûne Koçberên sedsalî. Weke tête zanîn heta niha 4.000 gundên Kurd, Asûrî û Ermeniyan di Axa Mezopotamya de ji aliyê dewleta Tirkî ve hatine xirakirin û wêrankirin.
Qoçebilbas
Qoçebilbas, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Buyukhasan
Buyukhasan, gundekî navçe Çeltika ser bi Qonyayê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Sêveder
Sêveder gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 376 kes (60 malbat) bûn.
Lencawe
Lencawe (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Lanjawa), gundekî bi ser Navenda Silêmaniyê ya navçeya Silêmanî ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Villers-Bocage, Calvados
Villers-Bocage, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Wizmele
Wizmele, Wizmełe gundekî gundistana Mîredê ya navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Wizmelê 253 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 45 e.
Qazanlû
Qazanlû gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Wekhevî
Termînolojî
Bila wekhevîyek be. Li vir
Diyaran
Diyaran, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Semillac
Semillac, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Derwêş Mirad
Derwêş Mirad, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Kêmax
Kêmax, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Xelîfan
Çend cihên bi vî navî hene:
Husên Êslam
Husên Êslam, Ḧusên Êslam, gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Mariam Rod
Mariam Rod ( jdb. tebaxa 1985 li Sydney, Awistralya) stêrka Instagramê û modeleke kurd e.
Sorikan
Sorikan, gundekî navçe Çeltika ser bi Qonyayê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Kuçukhasan
Kuçukhasan, gundekî navçe Çeltika ser bi Qonyayê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Lahîcan, Tebrîz
Lahîcan, gundekî ser bi navenda bajarê Tebrîzê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kowloon Walled City
Kowloon Walled City anku Bajarê Bisûr ê Kowloon (bi çînî: 九龍城寨, bi tîpguhêziya pinyin: Jiǔlóng Zhàichéng, bi tîpguhêziya jyutping: Gau2lung4 Zaai6Sing4) cihwarekî bêserûber û bi qelebalix bû ku li navçeya Kowloon City ya Hong Kongê bû.
Hosêyn Alaln
Hosêyn Alaln gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Gilover
Gilover an girover di geometriyê de tişteke ku di dirûvê gogê de ye.
Kowloon Walled City
Bi eslê xwe bîrceke leşkerî ya çînî bû ku dora wê bi dîwar ve hatibû dorpêçkirin. Piştî ku Herêmên Nû ji hêla Çînê ve di 1898an de ji Brîtanya Mezin re hatin kirêkirin, bajarê dîwar bû cihekî niştecîbûnê. Hejmara nîştecihan pîştî Şerê Cîhanî yê Duyem zêde bû û di sala 1990î de, bajarokê nêzîkê 50.000 mirov di nav sînorên xwe yên 2,6 hektar de bicîh kir. Bajar ji salên 1950an heya 1970an ji hêla triad û mafya herêmî ve hate kontrolkirin, bajar bû navendeke bilind a leşfiroşî, qumarleyîstin û tiryakê.
PhpBB
phpBB (php Bulletin Board) sîstemeke ji bo avakirina foruman e. phpBB bi kurdî hat wergerandin.
Kowloon Walled City
Di meha kanûna paşîn a 1987an de, hikûmeta Hong Kongê planên hilweşandina bajêr ragihand. Piştî pêvajoyek valakirina xedar, hilweşandin di adara 1993an de dest pê kir û di nîsana 1994an de qediya. Kowloon Walled City Park di kanûna pêşîn a 1995an de hate vekirin. Hin berhemên dîrokî yên li bajêr li vir hatine parastin, tê de bermahiyên avahiya yamen û deriyê başûr jî hene.
Sedeqyan
Sedeqyan gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 925 kes (160 malbat) bûn.
Quştepey Gewre
Quştepey Gewre, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Ense
Ense şaredariyeke navçeya (Landkreis) Soest li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Xalobaziyan
Xalobaziyan, gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Batê
Batê (1946: Bati; ), gundekî navçeya Midyada bi ser Mêrdînê ve ye û dikeve hêla Torê de.
Gundê Batê di diroka xwe de bi taybetî jibo çêkirina ceran navdar e û ev zanebûn bi tevayî di destê suryaniyan de bû.
Gundê Batê heta sala 1960î jî xwedîmalên wir piranî suryanî bûn. Di despêka salên 60î û 70yî ji bindestiyê reviyan û bûn penaberên Ewropayê, weke Swêd û Almanyayê.
Rebet
Çend cihên bi vî navî hene:
Tepereş
Tepereş, Tepeřeş (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Taparash), gundekî bi ser Navenda Silêmaniyê ya navçeya Silêmanî ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Bekcan
Bekcan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Qalqanlû
Qalqanlû gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 139 kes (37 malbat) bûn.
Hêyderabad, Heştrûd
Hêyderabad gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kokot
Kokot navê cureyeke quşxaneyê ye. Formeke wê ya standard nîne lê li Kurdistanê ji quşxaneyên lûleyên wan dirêj in, di forma çirayê de ne re, kokot gotine.
Kokot ji verokê biçûktir an mezintir e. Bo qelandina rûn bikardianîne. Yek çepilk jî dibin, du çepilk jî.
Navê amana kelînê, navê vê firaxê yê giştî quşxane ye. Di zimanê kurdî gorî mezinî û kêrbariya xwe her quşxaneyek naveke taybet girtiye. Ev jî bûye sedemê tevlîheviyan.
Kokot markayek e?
Dibe jî. Lewra carnan markayê tiştekê di çerxa demê re dibin navê wê tiştê. Yan jî ji zimanekê din derbasî kurdî bûye.
Bêjeya kokot li Serhed, hin herêmên Xerzan û parêzgeha Mêrdînê tê bikaranîn. Niha êdî nemane, yan jî kêm tên bikaranîn.
Bullay
Bullay şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Semoussac
Semoussac, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Xwînhênera rûviyan a jorîn
Xwînhênera rûviyan a jorîn, xwînhênera rûviyan a serve (bi latînî: Vena mesenterica superior) xwînhêner e, ku xwînê ji rûviya zirav, rûviya stûr, aşik û pankreas digihêne derîdemarê.
Cureyên xwînhêneran
Xwînhênerên ku têde diherrikin:
Dharius
Dharius (z. 24'ê îlona 1984'an de wek Alan Alejandro Maldonado Tamez) Monterrey, Nuevo León, Meksîk), raperekî meksîkî ye.
Zîpik
Zîpik, heb an perçeyên qeşayê ko ji hewa dibarin in.. Mezinahiya perçeyen cûda cûda ye. Dema mij an buxar li bilindahiyên ezman ji nişka ve dicemide ev perçeyên qeşayê (bûz) pêk tên.
Li jorê di nav ewran de carina dilopên baranê diqerisin, dibin qeflayên wekî nokan û dibarin. Ji wan re dibêjin zîpik. Zîpik bêtir bihar û havînan dibare. Ji zîpika libgir re dibêjin teyrok. Teyrok di dema tavên xurt û brûskî de tên xwarê. Teyrok zerareke mezin didin sebze û mêweyên nû. Zîpika ku libên wê hûr in, jê re dibêjin gijlok an jî xilorîk. Di devokên kurdî ji zîpik, terze jî tê gotin.
Bide ber:
Kitaro
Kitaro (bi japonî: 喜多郎; z. 4 sibat 1953) muzîkvan, bestekar, hilberîner û aranjorekî japonî ye ku wekî pêşengê muzîka New Age tê pejirandin.
Dermîs
Dermîs, çîna serekê ya çermê mirov.
Kitaro
Kariyera wî ya solo (1977-1993)
Piştî hatina Japonê, Kitaro di sala 1977an de dest bi solo kariyera xwe kir. Her du albûmên pêşiyê Ten Kai û Full Moon Story bûn favoritên kult yên piştgirên hereketa New Age. Wî konserta xwe ya yekem li Shinjukuya Japonê da.
Jiyana wî ya kesane
Di nîviya 1990î de, Kitaro li gel Keiko Matsubara zewicî ku ew bi xwe jî muzîsyeneke û di albûmên Kitaro de leyiztî ye.
Dermîs
Pêkhate
Dermîs li bin epîdermîsê de dirêj dibe, pêkhateyên wekî lûleyên xwînê, demarên hestê, çikildanên mû, lûsemasûlke, lûleyên lîmfê, rijênên xwedanê û rijênên çewrî lixwe digire. Li gel van pêkhateyan xaneyên fîbroblast, xaneyên hellûşêner û xaneyên çewrî jî xaneyên sereki yên dermîsê ne. Dermîs ji bestereşaneyê pêk tê. Navbera pêkhateyên bestereşaneyê de rîşalên kolajen (bi îngilîzî : collagen fibers) û rîşalên qaîşokî (bi îngilîzî: elastic fibres)heye. Stûriya dermîsê 0.5 mm heta 3 mm ye. Rîşalên kolajen taybetmendiya qaîşokî dide pêst. Herwisa rîşalên kolojen avê bi xwe ve girê didin, bi vî awayê rê li ber ji destçûna ava pestê digirin. Rîşalên kolojen enzîma kolojenaz (collagenase) lixwe digirin, ev enzîm berpirsiyare ji boy saxbûna birînan. Dermîs li aliyê jêr ve bi hîpodermîsê ve girêdayî ye, hîpodermîs beşek çerm nîn e. Hîpodermîs bestereşaneyên sist û şaneya çewrî lixwe digire.
Çînên dermîsê
Dermîs ji du çînê sereke pêk tê; çîna goçkeyî (bi îngilîzî: papillary layer) û çîna torî (bi îngilîzî: reticular layer)
Çîna goçkeyî
Çîna goçkeyi ji bestereşaneyê pêk tê, lê bestereşaneya vê çînê sist e, ango rîşalên kolojen û rîşalên qaîşokî torek lawaz ava dikin. Pêkhateyên mîna tilî ji çîna goçkeyî ber bi jorê, di nav qata binçîne ya dermîsê dirêj dibin, evan pêkhateyan wekî goçkeyên çermê tên navkirin. Di goçkeyên çermê de gellek mûlûleyên xwînê, mûlûlyen lîmfê, xaneyên hellûşêner, rîşalên demarê, hinek ji xaneyên çewrî, wergirên berkevtinê û xaneyên fîbrobalst heye. Xaneyên hellûşêner, xaneyên bergiriyê ne, heke ji hawirdorê, hokarên nexweşiyê bikevin nava çerm, xaneyên hellûşêner li hember wan bergirî dabîn dike. Herwisa goçkeyên çermê gellek hestewergir jî lixwe digirin.
Çîna torî
Li bin çîna goçkeyî de çîna torî dirêj dibe. Bestreşaneya li vê çînê gellek gurr e. Ji ber gurahiya rîşalan, ev çîn bi şeweyê torî xuya dibe. Li vê çînê de rîşalên qaîşokî û rîşalên kolojên li nav hev dirêj dibin, lê piraniya rîşalên vê çînê ji rîşalên kolojen pêk tê. Rîşalên qaîşokî nermahî didin çermê, rîşalên kolojen jî girjiya (şidayî) çerm xurtir dike. Rîşalên vê çînê bi gelemperî li derûdora çikildanokê mûyan, rijênên xwêdanê û rijênên çewrî hê zêdetir in. Çîna torî li gel mûlûleyên xwînê, gellek hestewergir û demarên hestê, rijênên xwêdanê, rijênên çewrî, çikildanokên mû lixwe digire. Herwisa li vê çînê de xaneyên mast, xaneyên fîbroblast û lûleyên lîmfê jî cih digirin.
Kendrûd
Kendrûd, gundekî ser bi navenda bajarê Tebrîzê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Farmakolojî
Dermannasî an farmakolojî (ji Yewnanî φάρμακον, farmakon, di yewnanîya klasîk de jehr;di yewnanîya modern de derman; û -λογία,  -logia "study of", "knowledge of") kategoriyeke dermansazi (medicine) û biyolojîyê ye ku bi xebatên çalakiyên dermanî ve têkel, li vir derman wek mirov-çêker,siruştî an jî endojenîk molekûl ku bi awayeke zêdebûna tesîra biyokîmyayî û fîzyolojîk li ser hucre, raçînk(tissue),organ an jî organîzmayê. Bi taybetî jî ; xebateke têkiliyan e di navbera organîzmayên zindî û madeyên kîmyewî de ku fonksiyonên normal û anormal yên organîzmayê diguhere.Eger made xwedî taybetmendiyên tibbî be, wê demê ew wek derman tên pejirandin.
Farmakolojiya Klînîk
Zanistiya esasî ya farmakolojiyê ye ku li gel sepandina rêgezên farmakolojîk û rêbazên medîkal klînîk ê û lênêrîna nexweşan û li gel encamên wan.
Dermannasiya rehikî (Nîrofarmakolojî)
Tesîrên dermanî li ser fonksiyonên nêrvûs sîstema navendî(santral) û derdorî(perîferal).
Farmakogenetîk
Testên klînîk yên varyasyonên genetîk ku bersivên cûrbicûr didin dermanî
Farmakogenomîk
Sepandina teknolojiyên genomîk li ser dermanên nû keşfkirî û ji bo zêde karakterîzasyona dermanên kevn.
Farmakoepîdemiyolojî
Xebata tesîrên dermanî li ser gelek mirovan.
Farmakolojiya Teorîk
Xebata pîvanên li ser farmakolojiyê
Posolojî
Çend derman tê doz kirin. Her wisa girêdayî hinek cureyên faktoran wekî temen, seqa, giranî, zayend û hwd.
Elî Heyder
Elî Heyder, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Belecer
Belecer, Beleceř, gundekî gundistana Mîredê ya navçeya navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Belecerê 492 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 86 e.
Hesenkendî Kûh
Hesenkendî Kûh gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Belavbûna mihellemiyan
Herêma Mhallamîyan, (bi sûryanî: ܡܘ ܛܢܢ ܡܚܠܡܝ̈ܐ; bi erebî مَوطن المُحَلّمِية Maotin Almhallamiye) bi maneya welatê Mhallamîyan ne, herêmeke çiyayî ya Tur Abdînê ku gelek eşîrên mhallamiyan lê dijîn.
Erdnîgarî
Devereke dîrokî ya kevnar ku di navbera sînorê Sûriyê û Çiyayê Torosê de li Girava Firatê ye ku bajarê Diyarbekir le ser Nave bapîrên wan ne Diyarbekr (herêma dîrokî) (Bakr Ibn Wa'il) û (Rabi'a Ibn Wa'il) û ( Mudar Ibn Wa'il), Bajarên vî herêma herî Dîrokî û kevnar Nisêbîn û Midyad û Mêrdînê û Mehsertê û stewrê û Diyarbekir û Bismil û Silvan û Heskîf û Batman û Siirt û heta sînorê Bajarê Riha ye di nava herêm de ye. Herêma Mhallamiyan ji dehan bajaran mezin û bajarokên Dîrokî û kevnar û bi hezaran gundên biçûk û mezin pêk tê.
Li gorî ku dîrok dibêje ku hemû bajar, bajarok û gundên vê herêmê bi dîrok û zimanê Mhallamiyan an jî bi zimanê suryanî bûne le dewleta tirk Navê gelek bajar, bajarok û gundan guhert û kir bi tirkî û dîroka gelek eşîrên (gelê Mhallami) ji herêmê winda kir û wan ji hev vediqetîne.
Ebad bin Bîşr
Ebad bin Bîşr (erebî: عباد بن بشر) yek ji sehabeyên Muhemmed pêxember e.
Bi xwe di navbera salên 597-632an de jiyaye, ji eşîrekî Medîneyê ye. Piştî ku bû misilman ketiye Şerê Bedirê, Ûhud, û Xendeqê û di van şeran de pêxember diparêzî.
Hest
Hest hêza pêderxistina tiştên razber û nedîtî yên ku bi sehekan tên zanîn
Di derheqê hestên mirov de pir lêkolîn hatine darxistin. Di vî warî de pirsa herî girîng ewe: Kîjan hest beşên hemû mirovan in û kîjan hest gor kultûra ku mirov di tê de perwerde bûye derketîye ortê? Lomaye ku di wî warî de hinek zanyaran zahf karkirin e. Paul Ekman ji wan yek e.
Paul Ekman zanyarek di derheqê hestên mirov de pir lêkolîn darxistî ye û di vî warî de xwe îspat kirî ye. Ew behsa 7 hestên bingehî dike : Şabûn/kêf, hêrs/qehir, îkrah/bîzî, tirs/xof, kêmxistin/biçûkxistin, xemgîni/pozxînî û şaşwazî. Hinek zaryar hezkirin, kîn û îtimat/ewletî yê jî îlaweyê van hestên bingehî dikin.
Di vê warê de zanyarek jî Carrol E. Izard e. Ew behsa 10 hestên bingehîyên di hemû kulturan de tên dîtin dike. Gor wî ew hestena ewana ne: Eleqe/menfeet, derd/keder, îkrah/dilsarî, şabûn/kêf, qehr/hîdet, şaşwazî, fedî/şerm, tirs/xof, kêmxistin/piçûkxistin û sûcdarî.
Hemu însan xwedî van hestana ne û tunebûna van kêmasiyek/nexaşiyek mezin e. Bi xwe sedemên nexaşiyên psîkolojîk jî serûbinîya van hestan e. Ji bona domandin û manîdarîya jîyanê van hestana ji hal û hereketên mirov re dibin pîvan. Mirov dema di nav cîvakê de jîyana xwe didomîne van hestên bingehî ji wan re rêberîyê dikin. Herçiqas gor herkesî sînorên van hestana hinekî curecur bin jî, di nav cîvakê de sînorên van ên belû hene. Gor rewşa ku mirov di tê de ye, an jî xwe di tê de dihesibîne ji van hestên xwe dihese û gor van hereket dike.
Ji ber ku baştêr bên fêmkirin em çend mînakan ji wer e pêşkes bikin:
Tirs û hêrs mirovan ji tehlûkeyan diparêzin. Tirs zêdetir fermana rev û dûrketinê dide. Mirov bi durketin û revê xwe vê rewşê, ango tehlûkeyê diparêze. Li ba hêrsê zêdetir bi tehdîtkirin û lêdanê mirov xwe diparêze.
Biwêjên şabûn û xemgînî zêdetir razîbûn û nerazîbûna mirov nîşand didin. Dema mirov ji rewşekê an jî ji kesekî razî bû ev hestên wî xwe nîşan didin. Gor wan hesteyan mirov dixweze zêdetir an jî kêmtir ji ba wan kesan an jî di wan rewşan de dema xwe derbaz bike. Di dema kefxweşêyê de mirov bi ken e, dilxweşîya wî bi her hal û hereketên wî xwe aşîkar dike. Di dema xemgînîyê de mirov kelgirî, pozxwine e. Hemû hal û hereketên wî nerazîbûna wî nîşan didin.
Çavkanî
1. Umîd Demîrhan (2007). Ferhenga destî. Sewad, Bazîd.
2. Paul Ekman (Hrsg.): Gesichtsausdruck und Gefühl. 20 Jahre Forschung von Paul Ekman. Paderborn 1988
3. J.H. Otto, Harald A. Euler, Heinz Mandl: Emotionspsychologie. Ein Handbuch. Beltz, Weinheim 2000.
Semussac
Semussac, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Grafenwöhr
Grafenwöhr, bajarekî navçeya (Landkreis) Neustadt a.d.Waldnaabê li herêma Bavyeraya Almanyayê ye.
Villers-Canivet
Villers-Canivet, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Rengan
Rengan (bi tirkî:Renkoğlu) gundekî girêdayî navçeya Qonyayê Çeltikê ye û li navenda Anatoliyayê dikeve.
Kurte nasîn
230 km ji bajarê Konya û 10 km jî ji Çeltîkê dûr dikeve. Gorî hejmartinên fermî yên sala 2000'î hejmara niştecihên wê 431 bû. Gorî hejmartinên sala 1997'î jî 444. Li gund dibistana seretayî û sazûmaniya avê hene lê saziyeke tenduristiyê, postaxane, kanalîzasyon hwd nîne.
Dîroka gund
Tê gotin ku gund navê xwe ji axayên xwe yên Kurd girtiye. Piştre wekî Kaşören hatiye guhertin. Aboriya gundiyan pirranî li ser xwedîkirina ajalan e. 10 % ji gundiyan bi çandiniyê ve bilîdibin.
Paçcî
Paçcî, gundekî girêdayî navçeya Macîran a bi ser Sêwasê ve ye. Ji Dersîmê hatine vî derî û ji Qoçgiriyan e.
Sebilibağlar
Sebilibağlar, gundekî navçe Haymanaya ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Behwar
Behwar, gundekî navçeya Midyada bi ser Mêrdînê ve ye. Gund li ser riya ku diçe Kerboranê, dikeve Bakurê rojhilata Midyadê. Ji Midyadê 17 km û ji Mêrdînê 80 km ye. Li gund 2 mizgeft, 2 male serxweşî, 2 xwendegeh û nexweşxane (girtiye) ya gund hene. 950 insan lê dijî.
Çiraxweys
Çiraxweys, Çiraẍweys, gundekî gundistana Mîredê ya navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Çiraẍweysê 174 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 31 e.
Sofîabada Jêrîn
Sofîabada Jêrîn gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 148 kes (26 malbat) bûn.
Mank
Mank, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Girgewr, Qoser
Girgewr gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Cemo
Cemo, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Partenogenez
Partenogenez (bi latînî: parthenogenesis) corek ji pirbûna nezayendî ye ko weçe (bi înglîzî: offspring) ji hêka nepîtandî çê dibe.
Piraniya ajalan bi pirbûna zayendî zêde dibin lê hinek ajal û riwek dikarin bi partenogenezê jî pir bibin. Partenogenez corek ji pirbûna nezayendi ye ko hêka nepîtandî diperise bo weçeyek serbixwe.
Ji bo hê baştir mirov fehm bike ka partenogenez çi ye, em dikarin mînakek bidin. Pirbûna bi partenogezê li mirovan de rû nade, lê ji bo mînakê, de em bibêjin jinek heye, tu car bi mêrekî (zilam) ve neketiye têkiliya seksê, ango keçîn e. Heke ev jina keçîn bi tena serê xwe ducanî bimîne û keçek bîne dunyayê, ev pirbûn dibû mînakek bo pirbûna partenogenezê.
Peyva partenogenez ji du peyven yewnanî; parthenos + genesis pêk tê. Wateya parthenos ” keçîn, keçînî” ye, wateya genesis jî “peydabûn, çêbûn” e. Ango ji bo pirbûna bi partenogenezê hewceya têkiliya zayendî (seksî) nîn e, loma ev pirbûn, wekî peydabûna ji keçîn (bi înglîzî: virgin birth) tê navkirin.
Hin zindewer tenê bi rêka partenogenzê dikarin pir bibin, ji pirbûna van zîndeweran re pirbûna bi partenogeneza neçar (bi înglîzî: obligate parthenogenesis) tê gotin. Wekî mînak, li hin corên marmêlkeyan, koma marmêlke tenê ji mêyan pêk tê, li nav koma wan de marmêlkeyên nêr tune, loma vanan marmêlkeyên partenogeneziya neçar in.
Hin zindewer jî li gor rewşa jîngehê carnan bi pirbûna zayendî, carnan jî bi partenogenezê zêde dibin. Ev cora partenogenez, wekî partenogeneza tercîhî (bi înglîzî: facultative parthenogenesis) tê navkirin. Wekî minak, kêçên avê (bi înglîzî: water flea), û mêşhingiv hin caran bi pirbûna zayendî hin caran jî bi partenogenezê pir dibin. Di pêvajoya pirbûna bi partenogenezê de tenê yek bavan (bi înglîzî: parent) cih digire, loma bomaweyî (genetîk) ya wêçeyê an raste rast kopyaya bavanê xwe ye an jî dibe ko hinek cudahiyên biçûk hebe. Çêbûna hêkê ya bi rêka dabeşbûna miyozî dibe sedema cudahiya bomaweyî ya weçeyê. Partenogenez bi gelemperî li ajalên bêbirrbirredar (bi înglîzî: invertebrate), bi taybetî kêzên wekî kêçên avê, spiyên riweka, mozqirtik, mêşhingiv û hin corên mûriyan (gêrik) de rû dide. Herwisa hin ajalên birrbirredar (bi înglîzî: vertebrate) jî bi partenogenezê pir dibin. Wekî mînak, hin corên xişokan, beqan û mesiyan dikarin bi partenogenzê pir bibin.
Li gor cora bavan an jî li gor pêvajoya partenogenezê, dibe ko weçeya bi rêka partenogenezê peydabûyî, zîndewerek haploîd an jî dîploîd be. Hêka nepîtandî, wekî hêka partenogenezî an jî hêka keçîn tê navkirin.
Hin corên marmêlkeyan (gumgumok) bi dabeşbûna miyozî hêka partenogenezi ya diploîd (2n) çê dikin, ji vê hêkê jî bi rêka partenogenezê, weçeyek mê ya dîplod peyda dibe.
Piraniya ajalên ko bi partenogenezê peyda dibin, haploîd in. Wekî mînak mêşhingiv dikarin bi pirbûna bi partenogenzê jî zêde bibin. Şaheng (makemêş) zindewerek dîploîd e, bi dabeşbûna miyozî hekên haploîd çê dike, hêk beyî ko bê pîtandin, dest bi dabeşbûna mîtozî dike. Ji hêka keçîn, pirox (mêşhingiva nêr) çê dibe. Berevajiyê şahenk, ji ber ko pîrox ji yek bavan peyda dibe, pîrox zîndewerek haplodî ye. Ango her xaneyek pirox ne 32, lê 16 kromozoman li xwe digire. Li koma mêşhingivan de mêşhingivên nêr bi rêka partenogenezê, mêşhingivên mê jî bi pirbûna zayendî çê dibin.
Ptolemaîos III Evergetês
Ptolemaîos III Evergetês fîrawnek bû ji fîrawnên ptolemeyî di navbera salên 246 b.z. û 221 b.z. de. Ew fîrawnê sêyem ê Misira serdema helenîstîk bû.
Dawid Bilax
Dawid Bilax, Dawid Biłax (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Dawid Bilakh), gundekî bi ser Navenda Silêmaniyê ya navçeya Silêmanî ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Dibenê
Dibenê, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.
Quştepey Giçke
Quştepey Giçke, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Sazbaglari
Sazbaglari, gundekî navçe Haymanaya ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Mişrîtan
Mişrîtan, Muşrîtan an jî Mişrîta (1928: مشريتان / Muchritan (Muşrîtan); 1946: Muşritan; bi tirkî: Yedibölük) gundeki Hezoyê ye. Mişrîta ji aliyê ermeniyan ve ava bûye û li gorî Saziya Statîstîkê ya Tirkiyeyê di 2012an de 557 kes li Mişrîta niştecih bûn.
Rastnivîsa kurdî
Rastnivîsa kurdî yan rastnivîsandina kurdî rêzikên nivîsandina bi zimanê kurdî ne. Ji ber ku saziyeke fermî tune, ji aliyên cuda rêzikên cuda tên esas girtin.
Bernameyên kontrola rastnivîsê ya kurdî hene. Ev MySpell, Ispell û Aspell in.
Pirtûkeke Samî Tan a bi navê Rêziman û Rastnivîsa Zaravayê Kurmancî ser vê mijarê heye.
Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê
Federasyona Xweser a Kurdistanê parçekekî dewleta Sûrî ê, wekî Paytextê Federasyona Rojava Qamislo ye. Navê herêmê jî wek “Rojavayê Kurdistanê. Nifûsa Federasyona Demokratîk a Bakurê Sûriyeyê 4,6 mîlyon e. Piştî şerê li Sûriyê li dijî Rejîma Baas Beşar Esed, Şerê Navxweyî yê Sûriye û Iraqê dest pê kir. Bi ser de jî, Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê hemû Kurdistan girt. Ji ber vê yekê, Hevbendiya Hêzên Xizmeta Yekgirtû - Tevgera Biryara Giştî Hêzên Sûriya Demokratîk di bin serokatiya Yekîneyên Parastina Gel û Yekîneyên Parastina Jinê, bi piştgiriya Yekgirtû ava kir. Yekemîn operasyona rizgarkirinê di 19'ê Tîrmeha 2013'an de pêk hat.
Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê, di 21ê kanûna paşîn a 2014an de bi ragihandina hikimet û rêveberiya herêma Cizîrê re hat denezendin. Rêveberiya xweser li herêmên ku xwedî navend in hat beşkirin. Herês herêm rêveberiyên wan û hikimeta wan hat avakirin û ragihandin ku herêman bi rê ve bibin. Zimanê fermî ê herêmê rojava, Zimanê kurdî, Zimanê asûrî û erebî ya. Ala wê kesk û sor û zer a.
Rûerd
Rojavaya Kurdistanê parçeya Kurdistanê ya herî biçûk e: 31.000 km² ye. Îro di bin desthilatdariya Sûriyê de ye. Taybetiyeke herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
Mirov dikare avhewaya Rojavaya Kurdistanê bike du beş. Beşa yekem avhewaya herêma Efrînê ye. Avhewaya li vê derê nezîkî ya Deryaya Spî ye. Havînan germ e û carnan baran dibare; zivistanan jî zêde ne sar e. Ji ber vê avhewayê herêma Efrînê, şîn e, dar û ber lê zêde ne. Her cureyên daran hene. Lê piranî darên zeytûnan e.
Beşa duyem ku Serê Kaniyê, Hesîçe, Amûdê, Qamişlo û Dêrik hildide nava xwe bi berrî û deşt e. Çiya û daristan nîn in. Zivistan kin in. Hema hema berf nabare. Carinan baran dibare. Di meha Çileyê de li Qamişlokê germahî digihîje +7, li Dêrik û Amûde jî +6 pîleyan. Havîn dirêj in. Germahî pirr e. Ziwayî heye. Havînan ji çolên Erebistan û Sûriyê bayên germ tên û bandor li avhewaya herêmê dikin. Havînan germahî digihêje 40 pîleyî.
Rojava ji Çiyayê Gewr dest pê dike û heta herêma Efrînê û Çiyayê Kurmênc tê. Çiyayê Kurmênc 1200 m bilind e. Ji çiyayê Kurmanc heta Kobanî, axa Kurdistanê teng e û ereb li vê deverê dijîn. Li herêma bajarê Kobaniyê axa Kurdistanê dîsa fireh dibe û kurd li ser axa xwe dijîn.
Qamişlo û Nisêbîn yek bajar in, lê di navbera Tirkiyeyê û Sûrî de hatine dabeşkirin. Qamişlo di desthilatdariya Sûriyê û Nisêbîn jî di bin destê Tirkiyeyê de maye. Hûn di wêneyê de li Nisêbînê ala tirkan û li Qamişloyê jî ala Sûriyê dibînin.
Kantonên Rojavaya Kurdistanê
Di 21ê kanûna paşîn a 2014an de Rêveberiya xweser a rojavaya Kurdistanê hat demezrandin. Rêveberiya xweseriya rojavaya kurd weke sê kantonan hat ragihandin. Kantona pêşî ya ku di 21ê kanûna paşîn de rêveberiya wê ya xweser hat ragihandin, Rêveberiya xweser a kantona Cizîrê bû. Kantona duyem ku di 27ê kanûna paşîn a 2014an de rêveberiya wê ya xweser hat ragihandin, Rêveberiya xweser a kantona Kobaniyê bû. Kantona sêyem jî, ku rê veberiya wê di 29ê kanûna paşîn a 2014an de hat ragihandin, Rêveberiya xweser a kantona Efrînê bû. Her kanton jî, rêveberî û hikimeta xwe ya demkî ragihandin. Piştî ku ragihandina Rêveberiya xweser a rojavayê Kurdistanê jî, êdî di nava kurdan de bi rojan bû sedema şahiyan.