cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Riya Teze (rojname)
Di salên destpêkê de Harûtyûn Mkirtçyanê ermenî, paşê jî Cerdoyê Gênco yê kurd berpirsyariya rojnamê kiribûn. Bi biryara Stalîn weşana rojname ji sala 1937a heta 1955a hate rawestandin. Piştî mirina Stalîn di sala 1955a Rya Teze dîsa dest bi weşana xwe kir, lê vê carê bi tîpên kîrîlî ku ji aliyê Heciyê Cindî ve hatibûn amadekirin. Berpirsyarê rojname ji 1955a hetanî 1989an, ango 34 salan, Mîroyê Esed bû.
Riya Teze li ser rojnamegerî û hişyarkirina hestên netewî ên kurdî bandoreke mezin kir. Di rojnameyê de hin kesên ku xebitîn ev bûn: Qaçaxê Mirad, Şekroyê Xudo, Xelîlê Çaçan, Babayê Keleş, Têmûrê Xelîl, Tîtal Mûradov, Eliyê Ebdilrehman, Egîtê Xudo, Hesenê Qeşeng, Pirîskê Mihoyî, Rizganê Cango, Porsora Sebrî, Tîtalê Efo, Karlênê Çaçanî, Şerefê Eşir, Egîtê Abasî, Paşayê Erfût, Letîfê Emer, Emerîkê Serdar, Gayanê Hovhannîsyan. Di van salên dawî ku rojname ji ber rewşa aborî carcaran mecbûr ma ku navber bidê weşana xwe. Niha berpirsyarên rojnamê Grîşayê Memê û cîgir jî Rizganê Cango ye.
Rewşa rojnameyê piştî hilweşîna Sovyet pir giran e. Hinek dezgeh û welatparêzên kurd di hêla aborî da piştgiriya wê kirin. Wek Înstîtûta Kurdî li Parîsê, bi taybetî jî serokê wê Kendal Nezan, Borîs û Mêlsîkê Mehmed, ku birayên hev in, Înstîtûta Kurdî li Brûksêlê bi serokatiya Derwêş Ferho. Niha jî welatparêzekî kurd Gîno Lobaro bi ciddî sponsoriya rojnameyê dike.
Şîremîn
Şîremîn, gundekî ser bi navenda bajarê Azerşehrê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Lucerne (kanton)
Lucerne yek ji 26 kantonên Swîsreyê ye.
La Haye, Seine-Maritime
La Haye, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Fizîka parçikan
Fizîka parçikan an jî fîzîka keriyan zanistek e ko wekî parek ji fîzîkê behsa kerî yên biçûktir ji atomê dikit û li ser tikhilî û saloxetên wan lêkolînê dikit û babetê lêkolînên wê keriyên hîmanî in ko made û tîdanê pêkdiînin.
Fîzîka keriyan bi fîzîka pirenerjî dihêy niyasîn, jiber hindê ko keriyên bingehîn bi tenê li xwerisk an xwezayê da nahên dîtin û eşkirakirina wan di ezmûngehan da û bi lihevxistina keriyan di rewşên pir enerjî yên mîna lezgînkera keriyan da mumkin dibit.
Dîrok
Hizira keriyên bingehîn bi kêmanî vedigerit sedsala 6ê Berî Îsayî. Hingî, li Yewnanistana kevnare feylesofên mîna Epîkor û Demokrîtusî hizira atomîzmê eşkira kir. Li sedsala 19ê, dema Can Dalton li ser pêkhata keriyên karlêkkirinên kîmyayî dixebitî, gehişt wê encamê ko hemî made ji keriyeka neguhêr a bingehîn pêkdihên. Dalton û hevdemên wî bawer dikir ko ew kerî keriyên bingehîn in û navê wan kir atom. Atom peyveka Yewnanî ye û ramana wê "tiştê ko nehê kelaştin" e. Lê hema nêzî dawiya sedsala 19ê zanistvanan têderanî ko atom ne keriyên bingehîn ên wesa in ko nehên parçekirin û kelaştin. Hêdî hêdî Kerî yên atomê jî hatin vedîtin.
Serhildana Agiriyê ya yekem
Serhildana Agiriyê ya yekem di 16ê gulana sala 1926'an de destpê kir. Di salan piştî 1925an de di encama zordestiya li dijî Kurdên, li Agirîyê eşîreta Celaliyan rabû raperînê. Di vê navbêrê de di encama xebatên ronakbîrên Kurd ên bi rêxistinkirinê yên ku di rêxistinên kurdan de xebatkirine, li beldeya Bihamdum ya Libnanê Kongreya Serbixwe ya Xoybûnê hate lidarxistin û vê Kongreyê li gel hemu rêxistinên kurd, serekeşîrên mûxalîf ên li Kurdistanê jî anîbû cem hev. Li hemberî banga hikûmetê ya "efuya giştî" Xoybunê li her deverê belavok belavkirin û bang li eşîretan kir ku bi gotinên efuyê neyên xapandin. Di vê navbêrê de Îhsan Nûrî Paşa di ser Îranê re derbasî cîhê ku eşîreta Celalîyan rabû ser pêyan, yanî derbasî Agirîyê bû. Îhsan Nûrî Paşa, li vê derê serekeşîrên ku rabûne serhildanê, di nava tevgereke çekdarî de bi rêxistin kir. Piştî ku berxwedana Agiriyê ji aliyê hêzên artêşa Komara Tirk ve hatin temirandin, di rojnameyên wê demê de qarîqatorekî qerfî hatibû weşandin û tê de li ser goristanekê wiha hatibû nivîsîn: "Kurdistana Xiyalî li vê derê veşartiye...". Dixwestin bibêjin ku êdî pirsgirêka kurdî hatiye betonkirin.
Saint-Julien-de-Briola
Saint-Julien-de-Briola, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Mewlana Ebûlfezl Muhemmed
Mewlana Ebûlfezl Muhemmed (? - m.1574) kurrê zanyarê kurd Îdrîsê Bidlîsî ye, Alim, dîroknas û helbestvan bû. Demeki li Manisayê mamostiya dîn kiriye.
Demeq
Demeq navê yek ji bajarên li parêzgeha Hemedan ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Montana
Montana yek ji dewletên DYAyê ye.
Mewlana Ebûlfezl Muhemmed
Li hemberê qanûnê siltanê Osmanî Siltan Silêmanê Qanûnî derketiye, ji ber vê yekê ji wan diqete, Li gorî Ebûlfezl Muhemmed qanunên "Siltan Silêmanê Qanûnî" dijî şerîeta Îslamê bûn.
Çavkanî
Lîsteya zanyarên kurd
Kanîbax
Kanîbax gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 295 kes (53 malbat) bûn.
Çirûsk (kovar)
Çirûsk kovareke kurdî ye û tê de nivîsên hunerî, wêjeyî, felsefî, civakî û întelektuelî hene. Armanca kovara "Çirûsk"ê ew e ku bi kurdî zimanê "raman"ê biafirîne. Her wiha kovar bingeh û navê xwe ji ekola hunerî-ramanî Çirûskîzmê digire. Ev kovar li Diyarbekir, ji aliyê Weşanxaneya Belkî ve tê çapkirin û edîtorê wê Rênas Jiyan e. Kovarê di sala 2007an de dest bi weşanê kir û her ji çar mehan carekê derdikeve. Kovarê hewl daye ku her celeb nivîsên ronakbîrên kurd di nava xwe de vehewîne.
Hejmara 30'î a dawî di sala 2017'an hate weşandin piştî vê hejmarê weşana kovara qediya.
Forsvatnet
Forsvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 20 kîlomêtreyan li başûrê rojhilata gundê Mørsvikbotnê cih digire.
Îshak Tepe
Îshak Tepe nivîskarekî kurd e. Ew di sala 1941ê de li gundê Meydana Modkan ê Bidlîsê hatiye dinê.
Écutigny
Écutigny, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Gabîrkê
Gabîrkê, gundekî bi ser navçeya Zawîteya Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Erbach (Odenwald)
Erbach (Odenwald), bajarekî navçeya (Landkreis) Odenwaldkreisê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Växjö
Växjö (wek Vekşwê yan Veşwê bixwîne) bajar û navenda parêzgeha Kronoberg (Kronobergs län) ya Swêdê ye.
Hoogezand-Sappemeer
Hoogezand-Sappemeer, bajarekî bi ser herêma Groningena Holendayê ye.
Orcemont
Orcemont, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Mihemed Sadiq Şerefkendî
Mihemed Sadiq Şerefkendî (jdb. 1937-1992 li Bokan ya rojhilatê Kurdistanê) yek ji kesayetiyên herî şareza yên Rojhilata Kurdistanê ye.
Jiyan
Ew di roja 21ê çileya sala 1937an de li malbateke niştimanperwer, li Bokanê ji dayik dibe. Di temenê zarokatiyê de bavê wî dimire û serperestiya wî dikeve ser milê birayê wî yê mezin Mamoste Hejar.
Mihemed Sadiq Şerefkendî li Serdema zarokatiyakxwefde kendî rastî xebatên ji bo rizgariya Kurdistanê û damezirandina Komara Mehabadê tê. Ew xebatên rengîn û çalakiyên serdemê di mêjiyê wî de neqişîn û mêjiyê wî kemilandin.
Dr. Şerefkendî pola yekem û duyem li bajarê Bokanê dixwîne û piştî ku malbata wan koçî Mehabadê dike, ew jî li Mehabadê xwendina seretayî û ya navendî deqedîne û lîseyê jî li bajarê Tewrêzê (Tebrîz) dixwîne. Ew di sala 1959an de li Zankoya Bilind a Tehranê dîplomeya Endezarya kîmyayê digire. Di dema xwedina xwe de weke şagirtê yekem dersên xwe diqedîne û di heman salê de dibe hîndekarê kîmyayê û heta sala 1965an li bajarên Urmiye û Mehabadê bi karê hînekariyê re mijûl dibe.
Di dema hînekariyê de ji bo gihîştina xwendekarên kurd gelekî zehmetiyê dikişîne û hemû şagirtên wî qebûl dibin û diçin zanîngehê. Ev yek bala Sawakê ango (Dezgeha Casûsiya Rejîma Mihemed Riza Şah) dikişîne û nahêlin ku ew li Kurdistanê bimîne, lewma wî sirgûnî bajarê Erak û paşê jî bajarê Kerecê dikin.
Dr. Sadiq Şerefkendî di sala 1976an de vedigere Tehranê û wekî mamosteyê beşa kîmyayê li zanîngehên Tehranê di xebite.
Boryan
Boryan, gundekî girêdayî navçe Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.
Mihemed Sadiq Şerefkendî
Jiyan
Di sala 1973an de, gava ku Dr. Şerefkendî li Parîsê hewil dide doktoraya bistîne, bi riya Şehîd Dr. Ebdulrehman Qasimlo bername û rêz û rêçikên PDK-Îyê nas dike û bi wan re aşîna dibe.
Piştî vê yekê dibe endamê Partiya Demokrat a Kurdistanê û gelekî zehmetiyê dikişînê û ji bo pêkanîna wezîfeyên ku partiyê dane wî, pêk bîne gelekî hewl dide û têdikoşe. Heta gelek caran jî giyana wî dikeve metirsiyê.
Piştî têkçûna rejîma paşayetiyê û destpêkirina eşkere ya PDK-Î li Îranê, ew dibe Berdevkê Komîteya Navendî ya Partiyê û di meha reşemiya sala 1979an de jî di Kongereya Çarem a Partiyê de dibe endamê Komîteya Navendî ya Partiyê û berpirsiyariya partiyê ya Tehranê dispêrin wî. Di havîna sala 1980yî de ji bo karê herdemî wî vedixwînin Kurdistanê.
Dr. Şerefkendî di havîna sala 1980yî de dibe Endamê Deftera Siyasî ya PDK-Îyê. Di kongreyên pêncem, şeşem, heftem, heştem û nehem ên partiyê de hemû caran bû Endamê Komîteya Navendî û di Komîteyê de jî hemû caran ji bo Endametiya Deftera Siyasî hate hilbijartin. Ji bilî vê yekê jî berpirsiyariya çapemeniya partiyê jî li ser milê wî bû. Ji sala 1986an heta dema şehîdbûna Dr. Qasimlo wekî Cîgirê Sekreterê Giştî yê Partiyê karê têkoşînê meşand.
Dr. Şerefkendî piştî şehîdbûna Dr. Qasimlo, bi girtina dengên giştî yên Komîteya Navendî, bû Sekreterê Giştî yê Partiyê. Kongreya nehem a partiyê jî bi rêveberiya wî pêk hat û heta dema şehîdbûnê wekî Sekreterê Giştî yê Partiyê wezîfeya xwe pêk anî. Ew di 17ê îlona sala 1992an de li bajarê Berlînê li welatê Almanya tevî sê hevalên xwe ji aliyê sîxurên dewleta Îranê ve hate kuştin.
Jiangxi
Jiangxi (çînî: 江西, Jiāngxī) parêzgeheke li rojhilata Çînê ye. Ew li bakur bi Anhui re, li bakur rojhilat Zhejiang, li rojhilat Fujian, li başûr Guangdong, li rojava Hunan û li bakur rojava Hubei ra cîran e. Serbajara wê Nanchang e. Ji'an, Ganzhou, Pingxiang û Jiujiang bajarên din ên mezin ên parêzgehê ne.
Rûerdê parêzgehê 166.919 km² ye, di 2013an de hejmara niştecîhên parêzgehê digihe 45.200.000 kesî.
Lauren Ridloff
Lauren Ridloff (navê wê yê berî zewacê Lauren Teruel bû, ) aktrîs û hunermenda emrîkî ye. Lauren Ridloff kerr e. Ew bi rola xwe ya wek Connie ("Konî") di rêzefîlma The Walking Dead de tê naskirin.
Serpentolojî
Serpentolojî, ofîyolojî yan jî marnasî şaxê herpetolojîyê ye ku li hemû taybetmendiyên maran gercust û lêkolînê dike.
Nebraska
Nebraska yek ji dewletên DYAyê ye.
Rattenberg, Bavyera
Rattenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Straubing-Bogen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Girê Qesrê
Girê Qesrê, gundekî bi ser navçeya Zawîteya Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Hemzîkan, Dep
Hemzîkana Depê, gundekî girêdayê navçeya Dep ya Xarpêtê ye.
Nemeremu
Nemeremu name zu sulaleya orte Avdelicude. Nemeremu dewa magara, deregole vıraşte 300 ser nira ver. Nemeremu Erzingan de, Cayirliyede yasamiş kerde. Nıka pöri vila biye, her kes şiyo zu ca. İstanbul, Erzingan, Samsun, Yurdişi. Nemerem ude Apus, lace nemrem zaf meşhur biyo verende. ebe hire bırayeğu (apqer, apimam, aga) hüküme sulale kerdo.
Neuchâtel (kanton)
Neuchâtel yek ji 26 kantonên Swîsreyê ye.
Saint-Just-et-le-Bézu
Saint-Just-et-le-Bézu, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Stadskanaal
Stadskanaal, bajarekî bi ser herêma Groningena Holendayê ye.
Billy Connolly
William "Billy" Connolly, Jr. (jdb. 24ê çiriya paşîn 1942'an li Anderston, Glasgow, Skotlenda) aktorekî skotlendî ye.
Héberville
Héberville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Metroya Parîsê
Metroya Parîsê yan jî Metroya bajarê Parîsê, (bi fransî: Métro de Paris) yek ji kevintirîn û mezintirîn metroyên cîhanê ye ku li Parîsê, paytexta Fransa yê ye. Xeta yekem a metroyê di sala 1900î de hatiye çêkirin. Îro 16 xetên metroyê hene û dirêjiya xetan bi giştî 214 kîlomêtre ye. Forma mîmarî ya metroya Parîsê ku wekî sembola bajarê Parîsê tê nîşandan, di bin bandora mîmariya hûnerî ya  Art nouveau de maye. Xeta metroyê ya yekem ji bo çalakiya Exposition universelleê di sala 1900î de hatiye çêkirin.
Dîrok
Metroya bajarê Parîsê, di sala 1845an de, Parîs û pargîdaniyên trênê jixwe li ser pergalek trênê ya bajarî difikirîn ku veguhastina navçeyên hundurê bajêr bi hevre girê bidin. Pargîdaniyên rêhesin û hukûmeta Frensî dixwestin ku rêyên hesinî yên sereke di nav torek nû ya jêrzemînê de dirêj bikin, lê Parîsiyan alîgirê toreyek nû û serbixwe bûn. Parîsiyan ditirsiyan ku kesên pergalê didin avakirin kontrola pergala serbixwe bûna neteweyî, bi dest dixin. Nakokî ji sala 1856an heta sala 1890an dewam kir. Di vê navberê de, nifûsa bajarê û qerebalixa trafîkê pir her ku diçe zêdetir bû. Berî sala 1845an, tora veguhastina bajarî di serî de ji hejmareke mezin ji xetên omnibus pêk dihat. Xetên mînîbusan ji alîyê rêveberiya Frensî ve di nav pergalek birêkûpêk de bi rê û rêgezên sabît û bênakok dihate xebitandin. Pêşniyara yekem a konkret ji bo pergala rêhesinê ya bajarî li Parîsê ji hêla endezyarê şaristaniyê Florence de Kérizouet ve hate pêşkêş kirin. Di sala 1855an de, endezyarên sivîl Edouard Brame û Eugène Flachat ji ber rêjeya bilind a qezayên li ser xetên trênê, rêhesinek bajarî ya barkêşiya binê erdê pêşniyar kirin. Di 19 Mijdar 1871 de Encumena Giştî ya Seine tîmek ji 40 endezyaran peywirdar kir ku torgilokek rêwîtiyê ya bajarî plansaz bikin. Vê tîmê torgilokek bi şêwazek rêçikan "dişibe xaçeyek ku di nav çemberê de girtî ye" bi rêyên eksîkî yên li dû bulvarên mezin pêşniyar kir. Di 11 Gulan 1872an de Encûmenê ev plan pejirand, lê hukûmeta fransî vî planê paşve vegerand. Piştî vê xalê, nîqaşek rastî li ser wê yekê derket ku pergala nû ji xetên bilind an bi piranî ji xetên jêrzemînê pêk tê. Ev niqaş gelek partiyên siyasiyên Fransayê beşdar bûn, di nav de Victor Hugo, Guy de Maupassant, û Civata Eiffel ya Gustave Eiffel hebûn û nîqaş heta sal 1892an berdewam kir. Di dawiyê de ji ber lêçûna zêde ya kirîna erd ji bo mafên rê li navenda Parîsê ku ji bo xetên bilindkirî hewce dike vebijarka jêrzemînê wekî çareseriya bijartî derket holê.
Binavkirin
Métro, navê kurtkirî yê pargîdaniya (Compagnie du chemin de fer métropolitain de Paris S.A.) Pargîdaniya Rêhesinê ya Metropolitan Parîs Ltd ye ku di destpêkê de piraniya torê xebitî ye. Nav bi kurtî bû metro ku bû peyvek hevpar ên hemî pergalên veguhestina bilez li Fransayê û li gelek bajarên din destnîşana pergalê dike. Piştre nav bû mînakek nîşana pergalên veguhastina gelemperia binerd.
Metro, ji aliyê Régie autonome des transports parisiens (RATP) ve tê xebitandin ku desthilatdariyek veguhestina gelemperî ye û di heman demê de beşek ji tora RERê ye ku xetên trêna sivik û gelek beşên weguhastina navbajarî dixebitîne. Tê texmînkirine ku "Compagnie du chemin de fer métropolitain" ji navê pargîdaniya pêşeng a rêhesinê ya binerd a Londonê hatibe wergirtin. Rêhesiniya Metropolitan Londonê, berî vekirina xeta yekem a Parîsê bi qasî 40 salan zêdetir di karsaziyê de ye.
Sûrî
Sûrî (bi erebî: سوريا ‎ Sūriyā) an jî Komara Erebî ya Sûriye (الجمهورية العربية السورية Al-Jumhūriyyah al-'Arabiyyah as-Sūriyyah) welat û dewletekî li rojhilata navîn e. Sûrî welatekî xwedî deştên bi adan û çiyayên bilind e. Li Sûriyê komên etnîkî û dînî yên cihêreng ê ku piraniya wan ji Ereb, Kurd, Tirkmen, Asûrî, Ermenî, Çerkez, Mandayî û Yewnaniyan pêk tê hene. Komên dînî yên Sûriyê Sunnî, Xiristiyan, Elewî, Durzî, Îsmaîlî, Mendayî, Şîe, Selefî û Êzidî ne. Paytext û bajarê herî mezin ê Sûriyê bajarê Şamê ye.
Erbendorf
Erbendorf, bajarekî navçeya (Landkreis) Tirschenreuthê li herêma Bavyeraya Almanyayê ye.
Sûrî
Dîrok
Piştî encamdana Şerê Cîhanî yê Yekem, di navbera Împeratoriya Osmanî û dewletên Ewropî de Peymana Versayê hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên Ereb bi şerta mandatiya Fransa û Brîtanya dê qebûl bike. Li sala 1922yê de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Îraq û Filistîn dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Suriye jî dê di bin berpirsiyariya Fransa de be. Li vî demî kurê Şerîfê Mekeyê Huseyîn; Faysal li dijî Fransayê serhildanek da destpê kirin ku Suriyeyê bike di bin desthilata xwe de lê ev serhildan hate vemirandin. Piştî têkçûnêe Faysal diçe Îraqê.
Berî şerê cîhanê yê duyem di nav dewletên ewropayî de li her derê cîhanê de miadeleyek hebû. Ji ber tirsa ketina Almanan bo rojhilata navîn di xizîrana 1941ê de Brîtanyayê ji bo alîkarkirina Fransayê, Suriye dagir kir. Piştî xelasbûna şer di dawiya sala 1945ê de bi hevpeymaneke Brîtanya û Fransayê, her du dewletan hêzên xwe ji Sûrî vekişandin û dewleta Sûrî ya serbixwe ava bû.
Li Sûrî derbeya leşkerî çêbû û terefdarên Cemal Ebdulnasir bûn desthilat. Di reşemeha 1958ê de Sûrî û Misirê bi navê Komara Yekgirtî ya Ereb ava kirin. Lê li sala 1961ê de li Sûrî derbeya leşkerî çêbû û ev komar jî hate rûxandin.
Piştî şerê 1967ê bi binketina dewletên Ereb xelas bû, li nav dewletên Ereb jî guherîn destpê kirin. Li Surîyê li sala 1970ê de bi rêberiya Hafiz Esad derbeyeke leşkerî pêkhat û bû desthilatê nû.
Li sala 1973ê de Misirê ji nişka ve êrîş bir ser leşkerên Îsraîlî yên li derdora Kanala Sûveyşê. Di vî wextî de jî leşkerên Suriyê êrîş bir ser girên Golanê. Bi alikariya DYAyê ev rewş guherî û bi serketina Îsraîlê bidawî bû. Ji ber vê helwesta DYAyê dewletên Ereb û OPECê ambargoya petrolê dana ser dinyayê û bahayê petrolê zêde bûn. 2 sal piştî şer, bi berevaniya DYAyê Sûrî û Îsraîl pêkahtin û Îsraîl ji ax3en dagirkirî derket.
Desthilata Osmaniyan
Sûriyeya Osmanî di destpêka sedsala 16-an de piştî dagirkirina ji Sultanatiya Memlûkan ji aliyê Osmaniyan ve wekî yek eyaleta (parêzgeh) Eyaleta Şamê hate organîzekirin. Di sala 1534'an de Eyaleta Helebê bû rêveberiyeke cuda. Eyaleta Trablusê di sala 1579an de ji parêzgeha Şamê hat avakirin û paşê Eyaleta Edeneyê ji Helebê hat perçekirin. Di sala 1660 de, Eyaleta Safed hate damezrandin û piştî demek kurt navê Sidon Eyalet hate binavkirin; di sala 1667 de, Mîrnişîna Çiyayê Libnanê di hundurê parêzgeha Sidonê de statuyek xweseriya taybetî hate dayîn, lê di 1841 de hate hilweşandin û di 1861 de ji nû ve wekî Mount Libnan Mutasarrifate hate saz kirin. Piştî reformên Tanzîmatê yên sala 1864an, eyaleyên Sûriyê hatin guhertin û bûn Vilayeta Sûriyê, Wîlayeta Helebê û Wîlayeta Beyrûtê. Di dawiyê de, di sala 1872-an de Muteserrîfetiya Qudsê ji Vilayeta Sûriyê hate parçekirin û bû rêveberiyek xweser û xwedî statuyeke taybet.
Di şerê cîhanî yê yekem de
Di van du salên ku piştî dawiya şer di sala 1918-an de û li gorî peymana Sykes-Picot ku di dema şer de ji hêla Brîtanya û Fransa ve hatî îmzekirin- Brîtanya piraniya Mezopotamyaya Osmanî (Iraqa nûjen) û beşê başûr kontrol kir. Sûriyeya Osmanî (Filistîn û Transurdan), lê Fransiyan li Sûriyeyê mayîna Osmanî, Lubnan, Alexandretta (Hatay) û beşek ji başûrê rojhilatê Tirkiyeyê kontrol kirin. Di destpêka salên 1920-an de, kontrola Brîtanya û Fransa li ser van herêman bi sîstema desthilatdariya Cemiyeta Miletan fermî bû, û di 29ê Îlona 1923an de, Fransa wek Komela Miletan li Sûriyê hat erkdarkirin, ku di nav axa Lubnan û Alexandretta ya îroyîn de ye. ji bilî Sûriyeya nûjen. Rêvebiriya herêmê di bin destê Fransiyan de bi rêya çend hikûmet û herêmên cuda pêk hat, di nav wan de Federasyona Sûriyê (1922-24), Dewleta Sûriyê (1924-30) û Komara Sûriyê (1930-1950). her weha dewletên piçûk: Dewleta Lubnana Mezin, Dewleta Elewiyan û Dewleta Cebel Durzî. Dewleta Hatayê di sala 1939an de ji aliyê Tirkiyê ve hat girêdan. Desthilatdariya Fransayê heta sala 1946an dom kir, dema ku leşkerên Fransî di dawiyê de ji Sûriye û Lubnanê derketin, ku herduyan di Şerê Cîhanê yê Duyemîn de serxwebûna xwe îlan kiribûn.
Komara Yekbûyî ya Ereb(1958-28 îlon 1961)
Komara Erebî ya Yekbûyî di 1ê Sibata 1958an de wek gava yekem ber bi dewleteke mezin a pan-erebî ve hat damezrandin, ku di eslê xwe de ji aliyê komek serkirdeyên siyasî û leşkerî li Sûriyê ji Serokê Misrê Cemal Ebdul Nasir re hatibû pêşniyarkirin.
Hestên Pan-Ereb bi kevneşopî li Sûriyê pir xurt bû, û Nasir kesayetek qehremanek populer bû li seranserê cîhana erebî piştî Krîza Sûsê ya 1956-an. Ji ber vê yekê li Sûriyê ji bo yekbûna bi Misrê Nasir re piştgiriyek gelêrî ya berbiçav hebû. Partiya Sosyalîst a Erebî ya Baasê parêzerê sereke yê yekitiyeke wiha bû.
Di nîvê sala 1957-an de, hêzên rojavayî dest bi fikaran kirin ku Sûriye nêzîkî desthilatdariya Komunîst bû; Partiyeke Komunîst a bi rêxistinkirî hebû û serfermandarê artêşê yê nû, Afif el-Bizrî, sempatîzanekî komunîst bû. Ev yek bû sedema qeyrana Sûriyê ya sala 1957an û piştî wê jî Sûriyan hewldanên xwe yên yekbûna bi Misrê re xurt kirin. Nasir ji şandeke Sûrî re, ku di nav wan de Serok Şukrî El-Quwatli û Serokwezîr Xalid el-Azem jî hebûn, got ku ew hewce ne ku hikûmeta xwe ji Komunîstan paqij bikin, lê şandê bertek nîşan da û hişyarî da wî ku tenê yekîtîya tev Misrê dê dawî li "tehdîda komunîst" bîne. Li gorî Abdel Letîf Boghdadî, Nasir di destpêkê de li dijî yekitiya tevahî ya bi Sûriyê re li ber xwe da û li şûna wê yekitiyek federal erê kir. Lêbelê, Nasser "bêtir ji desthilatdariya komunîst ditirsiya" û li ser yekbûnek tevahî li hev kir. Zêdebûna hêza Partiya Komunîst a Sûriyê, di bin serokatiya Xalid Bakdaş de, Partiya Beis a Sûriyê nîgeran kir, ku ji ber qeyraneke navxweyî ya ku endamên payebilind ên payebilind dilgiran bûn ku jê rizgar bibin, nîgeran kir. Ji dema hilweşandina rejîma leşkerî ya Edîb El-Şişeklî di sala 1954’an de Sûriye xwedî hikûmeteke demokratîk bû û zexta gel a ji bo yekîtiya Ereban di pêkhateya parlamentoyê de xwe nîşan da.
Komara Sûrî ya Ereb(28 îlon 1961-...)
Di Şerê Kendavê yê yekem de (1980-1988), Sûriyê li dijî Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyn de, ku ew jî ji aliyê Partiya Baas ve dihat birêvebirin, piştgirî da Îranê. Piştî ku leşkerên Îraqî Kuweyt dagir kirin, Sûrîye di şerê duyemîn ê Kendavê de beşdarî rizgarkirina Kuweytê bû. Têkiliyên bi welatê cîranê rojhilat re ji sala 1997-an ve tenê bi qismî normal bûn, lê têkiliyên dîplomatîk ên ku di sala 1980-an de qut bûbûn, heya Mijdara 2006-an ji nû ve dest pê nekiribûn.
Piştî mirina serokê Sûriyê Hafiz el-Esed di 10ê Hezîrana 2000ê de, kurê wî yê biçûk Beşar Esed di 10ê Tîrmehê de piştî guhertina destûrî di derbarê temenê herî kêm ji bo serokekî bi piraniya %97.29 (fermî). encamên hilbijartinê). Bihara Şamê ku reformên demokratîk armanc dikir, di bin destê wî de dest pê kir.
Baschar di destpêkê de ji bavê xwe lîberaltir dihat hesibandin, ji ber ku wî li Londonê dixwend, di nav tiştên din de, û hem jî zewicî. Nîşana yekem a kursa siyasî ya nû serbestberdana 600 girtiyên siyasî di Mijdara 2000 de bû. Bikaranîna Înternetê di dema Beşar de destûr hat dayîn. Lêbelê, di Îlona 2001 de, endamên naskirî yên muxalefetê dîsa hatin girtin. Di bihara 2004 de, piştî xwenîşandan û pevçûnên bi servîsên ewlehiyê re, bi sedan kurdên sûrî, ku zarok jî di nav de hebûn, hatin girtin û kuştin. Ev xwepêşandan li Qamişlo, Amûdê û Efrînê ku piraniya wan Kurd lê dijîn, hatin lidarxistin.
Di serdema desthilatdariya xwe de, Beşar Esed jî li dora xwe mezhebeke xurt a kesayetiyê ava kir.
Şerê navxweyî yê Sûriyê ji 2011an
Ji Adara 2011an vir ve li dijî hikûmeta Esed xwenîşandan hebûn, ku bi mehan veguherî şerekî navxweyî. Di Nîsana 2016 de, nûnerê taybet ê Neteweyên Yekbûyî (NY) ji bo Sûriyê, Staffan de Mistura, texmîn kir ku ji destpêka şer ve 400,000 kes hatine kuştin. Nêzîkî 12,9 mîlyon Sûrî li hundur an derveyî Sûriyê direvin. Hem li dijî mûxalefet û gelê sivîl ên girêdayî hikûmetê û hem jî li gelek cihan li dijî xebatkarên saziyên giştî gelek komkujî hatin kirin. Komên muxalefetê yên cuda jî şerê hev dikin.
Komkujiya li herêma Hûlayê di dawiya Gulana 2012’an de bû sedema coşek mezin. Ev tawan ji aliyekî ve girêdayî dewletê û milîsên girêdayî dewletê (Şebîha) an ji aliyê din ve girêdayî hêzên opozîsyonê yên weke Artêşa Azad a Sûriyê (AAS) û komên din ên şerker in. AAS ji aliyê hukûmeta tirk û hukûmeta amerîkî ve çek tê dayîn. Di sala 2013an de, Komeleya Komîteyên Neteweyî yên Mertala Şîn (ANCBS), ku navenda wê li Den Haagê ye, xwedî mîsyonên berfereh li Sûriyê bû ji bo parastina samanên çandî (mûze, arşîv, şûnwarên arkeolojîk) ku ji ber şerê navxweyî, alozî û dizî, abîdeyên, avahî û hwd.), ji ber ku di gelek rewşan de aliyên şer bi qestî hewl didin ku mîrata çandî û bîreweriya dijber têk bibin.
Di vê pêvajoyê de “lîsteyên grevê tune” jî hatin amadekirin. Ji bihara 2011ê ve, xwenîşandanên li dijî hikûmeta Sûriyê veguherî şerê navxweyî li Sûriyê, ku Rewangeha Sûrî bo Mafên Mirov texmîn dike ku heta niha (3/2017) zêdetirî 465,000 kesan jiyana xwe ji dest dane. Zêdetirî 5 milyon Sûrî ji welatê xwe reviyane (ji 3/2017an de), bi piranî ber bi welatên cîran an jî Ewropayê ve. 6,3 milyonên din jî di nav Sûriyê de direvin. Şerê navxweyî bû sedema parçebûna defakto ya welat. Di Gulana 2015an de, rêxistina terorîst a Dewleta Îslamî zêdetirî nîvê xaka Sûriyê, ku bi zorê %15ê nifûsa Sûriyê lê tê de dijîn, kontrol kir, lê paytexta Şamê, 10 ji 13 navendên parêzgehan û navçeyên qelebalix li rojavayê Sûriyê. welatê ku piraniya nifûsa wê sax dijîn, di bin kontrola hêzên hikûmeta Sûriyê de ye. Herêmên mayî ji aliyê komên serhilda yên wekî Artêşa Azad a Sûriyê, milîsên Kurd û Eniya El-Nusra ya baskê El-Qaîde ve têne kontrolkirin.
Parêzgehên Sûrî
Bajarên mezin Şam, Haleb û Hims in. Bajarên ku bi piranî kurd in Efrîn, Heseke, Qamişlo, Dêrîk, Kobanî, Serê Kaniyê, Amûdê û Tirbespî ne.
Rejîma Sûriye
Rejîma Sûriye ya ku di bin destê hişk û reş yê partiya “El-Baas” (ya ku bi înqîlabeke hovane derbasî ser desthilatiyê bû) de ye. Ev bû çiqas salin bi dîktatoriyeke ku nayê wesfkirinê û bi riya girtin, zilm, zor, zext û tirsandin û tehdîd û kuştinan re desthilatdariya xwe ya diktator bi rêve dibe û didomîne. Desthilatiya ku di destê malbata Hafiz el-Ased û çend mirov û xulamên wan yên hov de ye, hemû ecayib û felaket bi serê gel de anîn. Di destpêkê, di sere gelê xwe (Ereb) de û pişt re jî, di sere hemû gel û netewên ku bi darê zorê tevlî dewleta Sûriye kirine anîn.
Ol
Li gelî Sûriyeyê 90% xwe misilmanên ne. (74% sunî û 16% alawî/druzî). 10% en xwe xristiyanên in.
Qehavend
Qehavend navê yek ji bajarên li parêzgeha Hemedan ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Orgerus
Orgerus, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Tîremîn
Tîremîn, gundekî ser bi navenda bajarê Azerşehrê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Castets et Castillon
Castets et Castillon, komuneke li departementa Gironde a Fransayê ye.
Éguilly
Éguilly, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Fustvatnet
Fustvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 27,91 kîlomêtre ye û bilindahiya ji asta deryayê 39 mêtre ye.
Kanîbidax
Kanîbidax gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 244 kes (48 malbat) bûn.
Qadir Ezîz, Pirdê
Qadir Ezîz, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Derf
Derf ji eyarê mih û bizinan e. Piştî pezê digurînin, bêyî ku bi kelêşin laş di stikurê ve tê derxistin. Vî eyarî dixin nav ceftê (cefteke sivik-debax) tanî heşt rojan. Pişt re ji nav vê ceftê derdixin, ji miwan paqij dikin, piv didin û qulên tê de didirûn (girê didin).
Çend derfan bi hev ve girê didin û van derfan bi şelîtan, bi çend daran ve girê didin û dikin kelek tavêjin ser avan.
Payiza dereng (pirtûk)
Payiza dereng romaneke nivîskarê kurd Firat Cewerî ye ku sala 2005ê ji Weşanên Nûdemê derketiye.
Payiza dereng, bi giştî
Payiza 2005ê yekem romana nivîskarê demdirêj rêzdar Firat Cewerî bi navê Payiza dereng ji Weşanên Nûdem derket. Roman li ser jiyana kesek bi navê Ferda ye ku piştî 28 salên li biyanistanê dixwaze vegerre Kurdistanê.
Payiza dereng bi şîvek li mala dostê Ferdayî anku Ferîdê vebêjê romanê dest pê dike. Ev şîv li êvara berî birêketina Ferdayî ya ber bi Kurdistanê ve tê xwarin. Roja din Ferîd Ferdayî digihîne nik kurrê wî, Cengoyê yekane ku hê ji zarrokiyê diya wî li babê wî winda kiribû.
Pişka romanê ya li mala Cengoyî yekbêjiyek anku monologek 125-rûpelî ye ku Ferda hemî jiyana xwe ya tijî serpêhatiyên evînî û trajîk li Swêdê radixe ber çavên kurrê xwe. Keç- yan jinpeydakirin û jidestdana wan ji Ferdayî re her carê ji ya berê jandartir bû. Taliyê Ferda bi keçek kurd re dizewice û wê ji Kurdistanê tîne Swêdê û zarrokek anku Cengo jê re dibe. Lê jina wî ya kurd jî di civaka swêdî de roj bi roj diguherre û taliyê Ferdayî dihêle û kurrê wî lê heram dike.
Firat Cewerî guherrînên di Ferdayî û jina wî ya kurd Hêlînê û derdorên wan de çêdibin bi awayine hosteyane vedihûne û dîmenek tarî yê tijî bûyerên kitekit yên balkêş lê xemgîn ji jiyana awaretiyê û dûrwelatiyê diyarî xwendevanên xwe dike.
Piştî 28 salan Ferda vedigerre bajarrê xwe, bajarrokek bakurê Kurdistanê. Ji hingê ve em êdî bi nameyên wî yên ji Ferîdî re haydar û agadarî rewşa wî û welatî dibin. Di ber nameyên Ferdayî re, Ferîd çîrroka wî ji zarrokiyê ta revîna ji Kurdistanê raberî me dike.
Ferda pêşî ji guherrînên li welatî peydabûyî pirr bigazin e. Ew xizm û lêzim û hevbajarriyên xwe xerîb û sar dibîne û li wir jî xwe biyan hes dike. Hevdem Ferîd bi serpêhatiyên xwe û Ferdayî jiyana şorreşxwaz ya salên 1970yê li gel xwestek û xeletiyên çepgiran radixe ber çavên xwedevanên romanê.
Em ji Ferîdî fêr dibin ku Reşît û Selîm jî berî derketina Ferdayî û Ferîdî hogirên wan yên çepgiriyê bûn. Lê ji nameyên Ferdayî diyar dibe ku yek ji wan bûye serokê cerdevanan (caşan, qoriciyan) û yek jî serdarê gerîlayên wê herêmê ye. Herduyan şerrê dijî dijminan ji bîr kiriye lê berberiya wan ya dijî hev û dijî heval û malbatên hev ti sinor û dilovaniyê nanase.
Bajarrê Ferda vegerriyayê ji azadî û aramiyê dinyayekê dûr e. Esker û polîs nahêlin mirov çayekê jî bi rehetî vexwe. Lê ya gerîla jî tînin serê gel ne ji ya dewletê kêmtir e.
Tevnê romana Payiza dereng
Vebêjê Payiza dereng Ferîdê dostê lehengê romanê anku Ferdayî ye. Li mala Cengoyî Ferda bi xwe bi dirêjî basa jiyana xwe ya hatina Swêdê, siyasetkirin û sarbûna ji siyasetê, tenêtî û ramanên xwekujiyê, peydakirin û jidestdana evînên yek li pey ya din dike.
Piştî Ferda vedigerre Kurdistanê ew nameyan bo Ferîdê li Swêdê dinivîse. Ev name nedestdayî di romanê de tên weşandin û rewşa welatî û jiyana Ferdayî ya piştî vegerrê li wir bi van nameyan arasteyî xwendevanan têt kirin.
Di navbera nameyên Ferdayî de, Ferîd jî basa zarrokî û xortaniya Ferdayî û xwe û hinekî jî ya Selîmê niha cerdevan û Reşîtê niha serhildêr dike.
Biyanistan
Bi pêşkêşkirina hin ji bûyerên jiyana Ferdayê ku bo demek kurt hatiye derveyî welatî lê piştî 28 salan dixwaze vegerre, nivîserê romanê hosteyane dîmenin ji guherrînên hêvî, rastî û mejiyên kurdên aware û mişextiyî biyanistanê bûyî di ber çavên me re diborîne.
Hema bêje hemî kurd xerîbî û dûrwelatiyê zor û zehmet dibînin û nivîskarên me jî pirr li ser dinivîsin û bi taybetî jî helbestan pê vedihûnin. Lê belkî tenê Şahînê Bekirê Soreklî ne tê de, mirovî nedîtiye ku nivîskarek din ya / yê kurd karîbe bi nimûneyên kit-kitî anku yek-yekî û detalî wek Firat Cewerî vê dijwariyê rabixe ber çavan.
Tevî gelek trajediyên tên serê Ferdayê reben jî, roman ne tenê xemgînî û bedbextî ye lê ew jî wek jiyanê carine çirîsk û tîrêjên hêvîdar dide. Tevî ku Ferda gelek car evîndar dibe jî, her evîna wî ji yên berî xwe cuda ye û bidawîhatina wan jî têvel û cihê ye loma xwendevan bi wan nakerrixe û zivêr nabe.
Kurdistan
Piştî vegerra Ferdayî bo Kurdistanê, em niha jiyana wir bi giştî û ya wî bi taybetî ji nameyên wî yên ji Ferîdî re fêr dibin. Bi kêmî be jî destpêkê, Ferda li Kurdistanê jî xwe xerîb dibîne û nagunce rewş û rabûn û rûniştina wir. Dewlet bi her awayî hovîtiya xwe didomîne lê çekdarên serhildêr jî bela xwe ji xelkê venakin.
Evîn di Payiza dereng de
Evîn hêza serekî ye ku vê romanê kelecan û balkêş dike. Roman ne bi evînên abstrakt wek hezkirina ji welatî yan heval û mirovên xwe lê berî her tiştî bi hezkirinên ji keç û jinan û bêsiûdiya Ferdayî di wî warî de dagirtî ye.
Lê berevajî lomeyên ku Amed Tigrîs di rexnekirina vê romanê de dike, têkiliyên zayendî ti carî di romanê de nêzî pornografiyê nabin lê nivîserê romanê ji erotîzmê jî nareve. Têkiliyên zayendî yên di romanê de pirralî û têvel in û ti carî ne tenê bi armanca provokasyonan lê wek parek bingehîn ji jiyanê xwe didin pêş. Ew têkilî geh şadiyê û geh jî kovandariyê peyda dikin û her carê ji hev cuda û taybet in.
Xwarin û vexwarin di romanê de
Bawer nakim ku ta niha ti romanek din ya kurdî wiha bi berfireyî cih dabe çêjî û teamên xweş. Nivîserê romanê wisan bi kit-kitî basa çêkirin û xwarina wan dike ku mirov dikare bawer bike ku ew bi xwe divê miriyê çêkirin û xwarinê be. Lê xwendevana/ê bixwaze zû romanê biqedîne belkî bipirse ka çi pêwîstî bi ev qas vegotina lezetên xwarin û vexwarinê heye.
Bi giştî
Belkî Enwer Karahan, Perwîz Cîhanî û Laleş Qaso ne tê de, mirovî bi xwe zimanê ti nivîskarek kurmancînivîs wek yê Firat Cewerî dewlemend û berfire nedîtiye. Lê wek ku ji Payiza dereng dixwiye, belkî zimanê Cewerî ji yê yên binavkirî jî pirralîtir be. Mijar jiyana gundewariyê, çepgiriyê, têkiliyên nav nivînan, xwarin û vexwarin, lîstina li gel zarrokan, kom û komelên kurdên aware yan jî xeyidîna jinûmêran be, zimanê Firat Cewerî hespek rewan e û bêyî asêbûn li astengan bi çargavî dibeze û xwendevanan jî bi xwe re difirrîne.
Amed Tigrîs dibêje ku zimanê Payiza dereng sivik û nisêbînî (mêrdînî) ye. Lê bi baweriya Husein Muhammed sivikiya zimanê vê romanê ne ji yekalîtî û qelsiya wê lê ji herrikbarî û kurdîtiya zimanê nivîserê wê tê. Mêrdînîtiya zimanê hêja Cewerî ne veşartî ye û nayê haşa- û mandelkirin lê ew ne ji nivîskarên din yên kurd herêmîtir e. Bi Husein Muhammed gencîneya peyvan ya devoka Mêrdînê wek xezîneya biwêjan ya Behdînan zengîn e û ji ber hindê pirr baş e ku nivîskar xwe ji hin peyvên li Mêrdînê tên bikaranîn neşûştiye lê bi xebitandina wan bi dehan – ger ne bi sedan – peyvên kêmpeyda tevî wêjeya spehî ya nivîskî ya kurdî kirine.
Guman jê nîne ku nivîserê Payiza dereng bi kurdî ramiye û romana bi kurdî nivisiye û ta raman û tiştên biyanî jî xweş li kurdî anîne.
Şaşiyên rêzimanî mînîmal in lê yên tên kirin mixabin bi berdewamî tên kirin. Hin ji kêmasiyên rêzimanî ji bandora devoka nivîskarî ne, wek jibîrkirina paşbendika ”î” ji dû lêkerê di dema borî ya sade de dema bireser (obje) ”tu” be: *Min tu dît. (Ku divê ”Min tu dîtî” be ji ber ku “Te ez dîtim.”) *Wî tu girt. (Ku divê ”Wî tu girtî” be ji ber ku ”Wî ez girtim”.) Herwiha yek ji şaşiyên berdewam jî bikaranîna cînavên (pronavên, pronomên) tewandî ye li gel lêkera ”çûn”: *Min çû. (ku divê ”Ez çûm” be.) *Te çû. (ku divê ”Tu çûyî” be.) Nivîser bi şaşî peyva ”çay” û ya ”hay” hingê jî ditewîne dema divê netewandî be: *Min çayê da ser. (ku divê ”Min çay/ça da ser” be) *Me hayê jê bû. (ku divê ”Me hay/ha jê bû” be.) Ji bilî van şaşiyan, nivîserê romanê herwiha forma arkaîk ya guherrandina tîpa ”a” yan ”e” bi tîpa ”ê” wek forma tewandî a navdêrên zayendnêr de bi kar tîne: agir > êgir; neyar > neyêr. Ti şaşî di vê formê de nîne lê dibe hin xwendevanên di devoka wan de ev form bi vî awayî nayêt bikaranîn biheyirîne û behitî bihêle û ta belkî têgihiştinê jî hinekî dijwar bike.
Rastnivîsî
Rastnivîsiya anku îmlaya Payiza dereng ji pirraniya pirtûkên kurdî gelek baştir e. Lê nivîskar Husein Muhammed çend kêmasiyên berdewam dubarebûyî diyar bike: Ji nivîserê vê romanê re dijwar tê kengî ”ye / ne” yan ”bû / bûn” ji lêkerê cuda û kengî pê ve zeliqandî binivîse, anku: - ”vekirî ye” yan <i>”vekiriye” - ”birrî bû”</i> yan ”birrîbû” Divê neyê jibîrkirin ku nuansek giring ya wateyê di van herdu şêwazên cuda de heye. Yên zeliqandî dînamîzma rewşê diyar dikin: - ”Min pencere vekiriye / vekiribû.” (Min rewşa wê ji girtîbûnê guherrandiye / guherrandibû vekirîbûnê.) Lê yên ji hev cuda tên nivîsîn xuya dikin ku rewş statîk e: - Pencere vekirî ye / vekirî bû. (Vekirîbûn taybetmendiyek pencereyê ye / bû, wek: ”Pencere mezin e.”) Bi kurtî: Ger kesekî tiştek kiribe, divê ”ye / bû” bi lêkerê ve bên nivîsîn. Lê dema tiştek bi xwe tiştek e yan tiştek bû, divê hingê ”ye / bû” ji lêkerê bên veqetandin. Yek ji şaşiyên berdewam ku nivîskar dike jî ew e ku paşdaçeka ”da (=de)” û ”ve” bi lêkerên li pey wan ve dizeliqîne: * ”Min bi serê wî dakir.” Ku divê binivîse: ”Min bi serê wî de/da kir.” ji ber ku fraza adverbiyal ”bi serê wî de” ye, ne ”bi serê wî” anku ger bêt pirsîn: ”Bi kû de/da?”, bersiv dê wiha be: ”Bi serê wî de/da”, ne ”bi serê wî”. * ”Min berê xwe bi wî alî vekir.” Ku divê bêt nivîsîn: ”Min berê xwe bi wî alî ve kir.” ji ber ku fraza adverbiyal ”bi wî alî ve” ye, ne ”bi wî alî” anku ger bêt pirsîn: ”Bi kîjan alî ve?”, dê bersiv ”Bi wî alî ve” be, ne ”bi wî alî”. Nivîser herdem gotina ”we bû” anku ”wer bû, wilo bû, wisan bû, welê bû, wa bû” bi hev re wek ”webû” dinivîse. Belkî armanc ew e ku vê ”we bû”yê li gel ”we bû < hûn bûn” tevlihev neke. Lê ger bixwaze xwe ji tevliheviyê rizgar bike, çare ne pêkvenivîsîna ”we bû”ya pêştir e lê dikare awayên wek ”wer bû, wilo bû, wisan bû hwd” bi kar bîne. Kêmasiyên rêzimanî û rastnivîsî hema bêje tenê ev bûn û pirraniya wan kozmetîk in û tenê ji xwendevanên li rêzimanê û rastnivisiyê pirr sexbêr re belkî nerazîbûnê peyda bikin.
Encam
Payiza dereng yekem romana Firat Cewerî ye lê gihiştîbûna wê encama dehsalên nivîskariyê ye.
Tevî ku nivîserê romanê lehengên xwe dide peyivîn û çîrrokên wan yên hema bêje sade û rojane vedibêje, nivîskar bi rêya bûyer û belayên tên serê Ferdayî dîroka civaka me ya nîv sedsalekê digel guherrînên derveyî û yên hindirrî mejiyê mirovekî – ku xwendevan dikare bi gelek awayan xwe tê re bibîne – radixe ber çavên me.
Berevajî gazinên Amed Tigrîsî ku dibêje hemî Payiza dereng tenê helwesta subjektîv ya lehengê romanê ye, di rastiyê de lehengên romanê bi awayek seyr û sosret rewşê bi objektîvî ji me re radigihînin. Ta carine wisan objektîv in ku êdî baweriya mirovî pê nayê!
Germava, Zawîte
Germava, gundekî bi ser navçeya Zawîteya Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Payiza dereng (pirtûk)
Encam
Rêzdar Cewerî bi vê romanê çêjek xweş ya wêjeyî dide xwendevanên xwe û bi taybetî klasîkên rusî Turgenev û Dostoyevskî tîne bîra mirovî. Lê berî her tiştî ev roman dîmenek pirralî yê xem û xweşiyên civaka me ye.
Nivîserê romanê û lehengên wî peyamek heye: her awayê jiyanê bi zimanê kurdî dibe. Kêm berhem wek romana Payiza dereng xweş wê angaşt û îdiayê rast derdixin.
Malmö
Malmö bajar û navenda parêzgeha Skåne (Skåne län) ya Swêdê ye.
Serkan Suluağaç
Serkan Suluağaç stranbêjeke kurd e û di 5ê Nîsanê 1986 li Sêweregê hatiye dinê.
Rattiszell
Rattiszell şaredariyeke navçeya (Landkreis) Straubing-Bogen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Veendam
Veendam, bajarekî bi ser herêma Groningena Holendayê ye.
Fîruzan
Fîruzan navê yek ji bajarên li parêzgeha Hemedan ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Saint-Laurent-de-la-Cabrerisse
Saint-Laurent-de-la-Cabrerisse, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Neşe Yaşin
Neşe Yaşin (jdb. Nîkosya, Kîpros) nivîskareke tirk-kîprosî ye ku helbestên xwe him bi tirkî û him jî bi yewnanî dinivîsîne. Çar pirtûkên wê yên helbestan û romanek wê ya bi navê Dîroka Veşartî ya Keçên Xemgîn hatiye weşandin.
Jiyan
Neşe Yaşın li Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn li Enqereyê perwendîşa dibistana bilind kir ye, li wir civaknasiyê dixwîne. Ew naha li Fakûlteya Xwendinên Tirk û Rojhilata Navîn li Zanîngeha Kîprosê li Nîkosya waneyê dide. Ew ji navînê salên 1980an li başûrê Nîkosya dijî û dixebite. Ji destpêka ciwantiya xwe ve ew çalakvanek aştiyê ya û endamê Cyprus Conflict Resolution Trainers Group, ku di sala 1995an de panzdeh proje pêşkêşî telebkirina aşitiyê û dîsayekkirina girava kîprosê di Cyprus Peace Bazaar ê de pêşkêş kir.
Yaşın bi piranî bi tirkî dinivîse, lê hejmareke girîng a berhemên wê bi yewnanî û îngilîzî hatine wergerandin. Wê her wiha di civakên etnîkî yên Yewnan û Tirk de û li seranserê Girava Kîprosê gelek helbest û gotar di weşanên bi zimanê tirkî û yewnanî de weşandî bûn. Yaşın bi gelemperî peyvên li ser aştiyê û dîsayekkirina 'girava xwe ya hezkirî kîprosê' dinivîse û dişîne. Yek ji van gotaran, ku gelek bala xwe kişand, di Konferansa Cîhanê ya çand a 1998 de li Stockholmê hate pêşkêş kirin.
Ew di sala 2006an de dîrok nivîsand dema ku kampanyayek ji bo pozîsyonê li parlamena kîprosê pêk anî piştî ku xuhermenda  kîprosê zagonek pejirand ku bihêle tirkên kîprosê ku li başûrê dijîn hil bijartînin. Ew yekem tirka kîprosî  bû ku ji sala 1963 ve beşdarî hilbijartinên kîprosê bû.
Dîsakkarîd
Dîsakkarîd ji du monosakkarîdên hevgirtî pêk tê. Monosakkarîd bi dehîdrasyonê navbera hevdu de benda kovalend ava dikin û molekula dîsakkarîd(cotşekir) çê dibe. Benda kîmyayî ya navbera her du monomerên dîsakkarîdê wekî benda glîkozîdî bi nav dibe. Dema çêbûna dîsakkarîdê molekulek av ji reaksîyonê derdikeve.
Monosakkarîd + monosakkarîd → dîsakkarîd + H2O
Sê cureya dîsakkarîdên belavbûyî; maltoz, sukroz û laktoz e. Formula kîmyayî ya her sê dîsakakrîd jî C12H22O11 ye. Cureya monomerên dîsakkarîdê, cureya dîsakkarîdê dîyar dike. Dîsakkarîd di nav avê de dibihujin (dihelin). Tehma wan şîrîn e. Bê ku bi enzîman bên herisandin, dîsakakrîd ji parzûna xaneyê derbas nabin.
Maltoz
Maltoz ji du molekulên glukozê pêk tê. Di siruştê de dîsakkarîda herî kêm belavbûyî maltoz e. Di nav tovên zîl vedan de piçek maltoz heye. Hinek maltoz jî ji nîşayê çê dibe. Dema hîdrolîzê, nîşa bi carekî de naherise nav glukozê, pêşî, bi enzîma amîlazê ji nîşayê maltoz çê dibe, lê paşê ev maltoz jî tê herisandin û jê glukoz çê dibe. Cehê zîldayî û cardin hatî hişkkirî wekî malt tê bi nav kirin. Malt gelek maltoz dihundirîne, loma maltoz wekî şekira maltê an jî şekira ceh jî bi nav dibe. Malt di çêkirin û meyandina bîrayê (cehav) de tê bikaranîn.
Sukroz
Sukroz Ji molekulek glukoz û molekulek fruktozê pêk tê. Sukroz dîsakkarîda herî şîrîn e. Şekira çay sukroz e. Sukroz ji silqê û levenê şekir tên hilberandin. Riwek şekirên ku bi fotosentezê çê dikin, diguherînin sukrozê û bi vî awayê ji boy enbarkirinê dişînin reh û qurmên xwe. Bi hîdrolîza sukrozê glukoz û fruktoz pêk tê. Glukoz û fruktoza ji sukrozê hatî hilberandinê, wekî şekira învert bi nav dibe. Şekira învert ji şekira çayê şîrîntîr e û biteşeya şirûbê ye. Ji rûviya zirav a mirovan enzîma sukraz avzê dibe. Ev enzîm sukrozê hîdrolîz dike bi vî awayê glukoz û fruktoz bi hêsanî ji rûvî derbasî nav xwînê dibin.
Hénouville
Hénouville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Jilin
Jilin (çînî: 吉林, Jílín), parêzgeheke li bakur rojhilatê Çînê ye. Li rojhilat bi Korêya Bakur û Rûsya re, li bakur parêzgeha Heilongjiang, li başûr parêzgeha Liaoning û li rojava Mongolya Hundir ra ciran e.
Serbajarê parêzgehê Changchun e.
Rûerdê parêzgehê 191.126 km² ye, di 2010an de hejmara niştecîhên parêzgehê digihe 27.462.297 kesî.
Filiz Yerlikaya
Fîlîz Yerlîkaya di sala 1970î de li navçeya Bedlîsê Kabilcevzê ji dayik bû ye. Ji ber karê bavê xwê, di 8 saliya xwe de koçberî Enqerê kirin. Li Enqerê Zanîngeha Gazî, Zanîngeha Hunerên xwêşîk beşa wênegeriyê qezenç kir û li vir dest bi xwendinê kir. Di sala 1992'a de dikeve lijneya YCKê. Di meha gulan a 1992 li Agirî, li Çiyayê Tendûrekê li ser altaxiyekê tê girtin û 7 mehan di zindanê de dimîne. Di sala 1994an de tevlî gerîla dibe. Yerlîkaya dibe fermandareke xort. Di navbera 1994 û 1997 de li navça Xerzanê dimîne. Di 1997an de derbasî navça Amedê dibe. Di payiza 1998an de derbasî başûrê Kurdistanê dibe û tevlî VI. kongreya PKKê dibe.
Yerlîkaya, Piştî kongra avakirina KADEKê tevlî Kongra 4. a PJAyê dibe. Yerlîkaya di dema kongrê berdewam dikir di 7 hezîran 2002an de ji aliyê hêzên hevanî ên navnetewî hatiye qetil kirin.
Alt Zachun
Alt Zachun şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Hejmara Çapik ên Standardî yên Navneteweyî
Pergala ISSN destpêkê de wek Rêxistina Navneteweyî ya Tesbîtkirinê (ISO) bi Standardeke navnetewî di sala 1971'an de û wek ISO 3297 di sala 1975'an de hatiye weşandin. Binencûmena ISO TC46/SC 9 berpirsiyarê bo parastina standard e.
Çavkanî
Kategorî:
Erding
Erding bajarokekî navçeya (Landkreis) Erding li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Rûs
Rûs an ûris (bi rûsî: русские, russkie) gelek e ji aliyî zimanî ve ji gelên slav dihên hesibandin û zimanê wan ji zimanên slavî yên rojhilatî ye.
Peyva rûsî bi ramaneka dî jî bikar dihêt: her welatiyekê Komara Rûsyayê bê nihêrîna li nejad û etnîsîtiya wan. Di zimanê rûsî da, bi dariştina peyva nû ya Rossiyani (Россиянин) anko rûsyanî van herdu ramanan ji hev vadivêrin. Ji tevaya rûsyaniyan, nêzî 80% rûs in.
Hêşet (nifûs)
Nêzî 137 milyon kesan rûs li cîhanê hene. Ji wan, 115 milyon li Rûsyayê, 17 milyon li komarên Yekîtiya Komarên Sovyetên Sosyalîst yên berê dijîn. Rûs gelê herî pirhijmar yê Ewropayê ye û li goreyê hêşetê (nifûsê), ew çend qatî komên dî yên slavan in (wekî ûkraynî 46 milyon û polonî 60 milyon).
Rûs li dewletên pêmevanên Yekîtiya Komarên Sovyetên Sosyalîst
Nêzî 1 milyon rûs li derveyî dewletên YKSS yên berê ne, wekî welatên DYA, Çîn, Almanyayê.
Dîn
Rûs bi awayekê gelemperî, li ser mezhebê ortodoks ji dînê felatî anko xiristiyantî ne.
Heban
Heban ji eyarê mih û bizinan e. Piştî guranê eyar ji ser goşt dirakin bê ku bikelêşin. Heft rojan dixin nav gemarê (kilê berû û qaşûlê berûwan, rayên xernûfê, qeşûf, qaşûlên hinaran, xwê, tirafa darên berûwan).
Piştî heft roj derbas bûn ji gemarê derdixin, dişon û paqij dikin û çend rojan didin tavê tanî ziwa dibe. Piştî ziwakirinê, bi darekî gurover dihesikînin û difirkînin tanî spî dibe.
Lingan girê didin û qûtê malê dixinê.
Dîmîlî, Dep
Dîmîlî, gundekî girêdayê navçeya Dep ya Xarpêtê ye.
Korporatîzm
Korporatîzm sîstemeke aborî, siyasî yan jî civakî ye ku tê de komên korporat ên mîna cotkar, pîşesaz, etnîk, kedkar, eskerî, patron (karsaz), zanyar yan jî dînî tên cem hev û saziyeke yekpare ava dikin û di nava wê de komên cihê hene ku ji bo çêkirina siyasetên ji bo berjewnediya gelek koman hevdîtinan dikin.
Gotina Korporatîzm ji peyva latînî corpus ango beden, gewde tê. Ev mane û maneya neyênî ya îro di gotina korporatîzm de heye nepêwendîdarî hev in, lewra korporatîzm polîtîkayên korporasyonên pîsesaziyê serdestî ne tîne ziman. Korporatîzm civakê weke bedeneke organîk dibîne, di vê bedenê de her koma korporat ji bo civak rast û bas bixebite weke endamekî pêdivî pê heye tê dîtin. Korporatîzm têkiliya xwe bi konsepta civaknasî fonksiyonalîzmê heye. Li welatên ku sîstema wan a korporatîst heye, dewlet bi awayekî xurt dest werdide da ku ber bide polîtîkayên korporatîst û pêşiya pirsgirêkên di navbera koman de bigire.
Hîz
Hîz (bi farisiya kevn *izya-ka- tê wateya "bizin") ji eyarê mih û bizinan e. Heşt rojan dixin gemarê, paşê paqij dikin, diqulibînin heta tanî heft rojan, vajî dikin tanî nerm dimîne.
Diran
Diran, dran an didan, perçeyên hestî ku di devên mirov û lawiran de cî digire û gelek erk û karên fizyolojî û mîkanîkî dike. Bi gelemperî, 32 diranên mirovê gihîştî hene.
Hîz
Rûn û dimsê lê dikin û rast dikin (seyandina eyar bi dimsê nahêle ku rûn tûj bibe).
Cihê dirûtin jê re gerek be didirûn û rûn, dimsê û hingiv tê de dihilînin.
Diran
Berazên erdê
Mînayê dirên di berazê erdê de tine ye.