cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ahûra Mezda
Ma Hurmuz Xwedê ye
Hurmuz rewan û peywirdariya başî û xêrê ye. Mirov behsa Hurmuz bike, ji ber ku berê mirovên baş, Hurmuz berî bi Xwedê (Ahura Mazda) ne, mirov Xwedê tîna bîra xwe. Ji ber vê prînsîbê, carnan peyva Hurmuz di wateya Xwedê de hatiye bikaranîn. Lê di rastiyê de Hurmuz jî di bin ferman û parastina Xwedê de ye. Ji ber ku Ahura Mazda tevlî karên mirovan nabe, bêalî û birehm e, fitrata mirov azad kiriye daku riya xêrê bibînin, rola Hurmuz bilind dibe.
Di Zerdeştiyê de mirov, xwedayî (bo mînak Hurmuz) û Xwedê ji heman tîrêjê ne, li ser heman kokê ne. Lewra Xwedê ji materyal û hebûnên bi wî ne biyanî ne, bi xwe afirandine mirov çêkiriye.
Li gora baweriya Zerdeştî, Ahûra Mazda xaliqê hemû gerdûnê ye û her du ruhên ku bi navê Ehrîman dihên navandin ji aliyê wî ve hatine çêkirin. Spenta Maînyu ruhê rastiyê, ronahî û heyatê temsîl dike. Angra Maînyu jî derewan, tarîtiyê û mirinê temsîl dike. Li gora kitêba pîroz ya dînê zerdeşt, Avestayê, şerê di navbera van herdu ruhan de tarîxa dinyayê pêk diîne.
Newry
Newry bajarekî County Armagh û County Down, Îrlendaya Bakur e. Gelheya wê di 2011 de 26.967 bû.
Mîrnişîna Îslamî ya Biyareyê
Mîrnişîna Îslamî ya Biyareyê dewleteke kurdî ya nenaskirî bû ku ji aliyê qanûnên şerîetê ve hat birêvebirin û di sala 2001ê de serxwebûna xwe ji Iraqê ragihand û di sala 2003an de bi dawî bû.
Xizirava
Xizirava gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Mîrnişîna Îslamî ya Biyareyê
Dîrok
Di îlona 2001ê de, li navçeya Biyareyê, ku li herêma Hewraman ye, grûpeke cîhadî ya kurd bi navê Ensaru'l-îslam, Mîrnişîna Îslamî ya Biyareyê, bi paytexta wê bajarê Biyare, ava kir. Mela Kirêkar, rêberê Ensaru'l-Îslam, mîrê mîrnişîna bû û Wirya Salih û Elî Bapîr jî alîkarên wî bûn. Mîrnişîn cara yekem bû ku neteweperestên îslamî yên kurd di kontrolkirina axê û danîna qanûnên şerîetê de bi ser ketin. Cîhadiyên kurdên Rojhilata Kurdistanê piştgirî dan Mîrnişîna. Dema ku herêm di bin ambargoyê de bû, cîhadiyên kurdên Rojhilata tora ava kirin ku bi qaçaxî tişt û xwarinê dibirin mîrnişîna.
All We Know Is Falling
All We Know Is Falling, albûma şeşem a Paramore e. Li 'yê di 2005'an da albûm derket.
Mîrnişîna Îslamî ya Biyareyê
Jiyana di bin Mîrektiya Îslamî de
Mîrnişîna Îslamê ya Biyareyê di bin şert û mercên xedar de bû. Ji dûr ve li her derê ji aliyê dijminan ve hatibû dorpêçkirin, weke Herêma Kurdistanê, Iraq, Îran û Tirkiye û Sûrî, her çend du yên paşîn bêbandor bûn ji ber ku ew pir dûr bûn. Yek ji sedemên saxbûna wê jî ew bû ku kurdên Rojhilat bi qaçaxî pêdawîstiyên wê deverê dikirin û ji ber ku Usama bin Ladin alîkariyan û pere şandibû Biyareyê. Şervanên Ensaru'l-Îslam li Mîrnişîna Îslamî ya Biyareyê hem nasnameyên xwe yên Kurd û hem jî yên Misilman hembêz kirin û ji bo jiyaneke dînî, çandî û kevneşopî diparêzin, ji ber vê yekê şervanên Ensaru'l-Îslam cil û bergên kurdî li xwe dikirin û tenê bi zimanê kurdî diaxivîn û piştgirên xwe teşwîq dikirin heman tiştî bikin. Ensaru'l-Îslam her weha bi pêkanîna hovîtî li dijî sivîlan, di nav de çewisandina ne-misilmanan, bicihanîna qanûnên tund ên şerîetê, têkbirina her tiştê ku wan îdîa kir ku ew "ne-îslamî" ye, û xirabkirina perestgehên sûfiyan tê tawanbarkirin. Rêxistina Çavdêriya Mafên Mirovan herwiha Ensaru'l-Îslam bi îşkencekirina girtiyan û îdamkirina her pêşmerge, artêşa Iraqê û leşkerên Amerîkî yên dîl, bi piranî bi serjêkirinê tawanbar kir.
Xizirava
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 142 kes (62 malbat) bûn.
Mîrnişîna Îslamî ya Biyareyê
Rûxandina mîrnişînê
girêdan=https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%95%DA%95%DA%AF%DB%95:Operation_VIking_Hammer_Peshmerga_Special_Forces_and_CIA.jpg|rast|thumb|Amerîkî li ser ala Ensar El-Îslamê disekinin Mîrnişîna piştî ku DYE, di sala 2003 de çend êrîşên mûşekî li ser Biyare birêve bir û piştre dest bi êrîşê kir, dawî li Mîrnişîna anî. Piştî wendakirina Mîrnişîna, şervanên Ensar li ser sînorê Îran-Iraqê kom bûn, û Kurdên Rojhilata Kurdistanê alîkariya cîhadîstên Ensar kirin ku xwe li Îranê veşêrin. Hin cîhadîst li Rojhilati Kurdistan bi cih bûn û yên din jî piştî ku şer bêdeng bû vegeriyan Iraqê.
Di dawiya sala 2016an de, di 15 saliya Biyare de, Mela Krêkar got ku "Hêvîdar im di zûtirîn dem de em ji Iraqê derkevin. Ezê bi dil û can piştgiriya wê bikim. Dewleteke têkçûyî di her warî de, cara yekê ye ku Iraq firoke kirî, Keyaniya Kurdistanê û Silêmanî bombebaran kirin, eger beşeke biçûk ya Kurdistanê ji Îraqê veqete û serxwebûnê ragihînim, ezê bi hemû awayî piştgirîya wê bikim, li Morîtanyayê binêre, pereyê avahiyek jî tunebû ku ala xwe bihejînin, lê ev yek rê li wan negirt, serxwebûna xwe ragihandin." Herwaha got, ew ti neyîniyê li hember ti berpirsên Hikûmeta Herêma Kurdistanê nabînin.
Gerolsheim
Gerolsheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Dürkheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Kırıkkale
Kırıkkale yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye. Li herêma Anatoliya Navîn dikeve.
Navçeyên parêzgehê: Navenda bajêr, | Bahşılı | Balışeyh | Çelebi | Delice | Karakeçili | Keskin | Sulakyurt | Yahşihan in.
Parêzgehehe nû ye: Berê bi Enqereyê ve girêdayî bû. Li vê bajarê fabrîkên çekan ên artêşa Tirk hene. Bi navê "Kırıkkale" gelek cureyên çek û alavên şêr tên hilberîn. Gelê bajêr aboriya xwe ji xebatên li fabrîkên çekan û çandiniyê dike.
Benningen am Neckar
Benningen am Neckar şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigsburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Carmel Moore
Carmel Moore (bi navê rastî: Nasrin Danielle Alavi jdb. 19ê hezîrana 1985 li Eastbourne, Înglistan, Keyaniya Yekbûyî) modeleke karbesî, modela tazî, strîper û pornostêrkeke brîtanî ku bi eslê xwe îranî ye ku bi bernavkê Nasrin Carmel Moore jî bi kar aniye.
Peymana Cezayirê
Peymana Cezayirê (1975) peymaneke nav Şahê Îranê û serokê Îraqê bû. Şahê Îranê û serokê Îraqê Sedam Huseyn, bi teşwîq û arîkariya Tirkiyê û Emrîka, li dewleta Cezayirê, li dijî kurdan, peymanek îmze kirin. Bi vê peymanê, Îranê dest ji piştgiriya kurdên başûr kişand, Îraqê jî dev ji arîkariya kurdên rojhilat berda. Bi vê peymanê, Îraqê, li herêma Şetul Ereb, hinek erd bi ser Îranê ve berda. Îraqê bi vê peymanê, otonomiya ku dabû kurdan êdî nas nekir. Peyman di 6ê adara 1975ê de, hat îmzekirin. Tevgera kurd, bi vê peymanê gelek ji hal ket.
Carmel Moore
Jiyana wê
Carnel Moore, bi navê rastî Nasrin Danielle Alavi ,di 19ê hezîrana 1985an li bajarê Eastbourne li perava başûrê Înglistanê li kontiya Rojhilatê Sussex  dayik bû û mezin bû. Di hejdeh saliya xwe de dest bi kariyera wek fotomodelekê kir û dema ku bi serkeftî bû dest pê kir ji bo kovarên tazî û di sala 2005an de dema ku ew bîst salî bû yekem car di fîlmekî pornografîk de dest pê kir.Demek şûnda, şansê wê hebû ku beşdarî pêşandanek reality a li ser keçên brîtanî yên ku hewl didin têkeve nav pîşesaziya pornoya amerîkî. Berî wê, ew çû Dewletên Yekbûyî û li wir li Los Angeles, li eyaleta Kalîforniyayê bi cih bû. Bername binketin bû, lê Moore re li Amerîkayê riyeke nû vekir. Li gorî Internet Adult Film Database (IAFD), wê di dema kariyera xwe ya pornoyê ya şeş-salî de bi tevahî di 105 fîlman de xuya bû, di nav de ji bo etîketên pêşeng ên wekî Digital Playground, Wicked Pictures, Vivid Entertainment, Elegant Angel, Pure Play Media û Third Degree Films.
Robert C. Bak
Jiyan
Róbert Bak sêyemîn lawê malbateke xweşhalî ya cihû bû. Heya sala 1993 li Zanîngeha Loránd-Eötvös perwerdeya bijîşkî û ji Imre Hermann (1899–1984) jî ya psîkoanalîzê digire.
Piştî perwerdeyê li saziya dewletê ya bi navê Lipótmező (Országos Pszichiátriai és Neurológiai Intézet) û li klînîka psîkiyatrî û tûrenasiyê ya Zanîngeha Bûdapeştê dixebite.
Li ser şokterapiya bi însûlînê lêkolînan dike û bi tevî Ladislas J. Meduna li Bûdapeştê terapiya Kardîazol-Krampê bipêş dixe.
Di dema Nazîyan de ji ber cîhûbûna xwe tê girtin, wî dişînin karkirina mecbûrî lê sala 1941 bi awayekê xwe dide berdan û direve DYAyê (7ê hezîrana sala 1941).
Li New Yorkê wekî psîkiyatrîst û psîkoanalîst kar dike. Di demekê kurt de navdar dibe, bala derûnnasên din dikişîne. Ji sala 1957 heya 1959 serokatiya civaka psîkoanalîstên New Yorkê (New York Psychoanalytical Society). Wekî prefesorê mêvan li Albert Einstein College of Medicine dersdariyê dike.
Hevalên wî Phyllis Greenacre, Edith Jacobson û Margaret Mahler bûn, herwiha Heinz Hartmann jî. Sala 1969 diçe serdana mamosteya xwe Imre Hermann, bo 80. rojbûyîna wê. Xebatên wî li gelek zimanan hatine wergerandin. Mixabin kurdiya wan nîne.
Melkişî
Melkişî an Çemişgezeg yek ji navçeyên Dêrsîmê ye.
Erdnîgarî
Rûber 877 km² û bilindahî ji rûyê avê 975 m ye. Ev navçe bi qasî 117 km yan li rojavayê Dêrsimê ye. Li bakurê wê Zerenik, li rojhilatê wê Xozat û li bakurê rojavayê wê Erzingan heye. Li başûrê wê jî bendava Kebanê heye. Ji bo çûyina Dêrsimé bi Pêrtagê re rê derbaz dibe. Li bi piranî bi ferîbotê derbasî Xarpetê dibe.
32 gund û 47 mezreyê wê hebûn lê niha piraniya mezreyan ji aliya dewleta Tirk hatine valakirin. Herwiha gelek gund hatine rûxandin. Li gora qeyda ya nifûsê ya sala 2000an de li navçeyê 3.685, li gundên navçeyê 6.088 kes hene. Mixabin bawerî bi van statîstîkan nabe. Bi texmînî hejmara niştecihên navçeyê nêzîkî 100.000 e. Ji ber pêkutiyên hêzên ewlekariyê ya dûgela Tirk û valakirina gundan, gelekan koçberkirine.
Dîrok
Di sala 1881 an de şaredariya wê hatiye avakirin.
Edîb Çelkî
Edîb Çelkî nivîskar û helbestvanekî kurd e ku di 15'ê gulana 1957'ê li gundê Çelkî (girêdayî bi qeza Amêdiyê, parêzgeha Duhokê, Başûrê Kurdistanê) di binemaleka ol û ayînî da peyda bûye.
Wî xandina destpêkê li Duhokê û Kolîca Şerîetê li zanîngeha Bexdayê li sala 1982'ê bi dawî aniye. Li sala dawiyê li zanîngehê, li 27.02.1982 - 10.5.1982'ê, bo heyama 72 rojan, guneha harîkariyê digel Şoreşa Kurdî, bi destên rejîma Bexdayê hatgirtin. Li payîza 1982'ê çû nav rêzên Şoreşa Kurdî da û her ji sala 1982'ê heta sala 1995'ê pêşmerge bû û di gelek çalakî û karên Şoreşa Kurdî da pişikdar bûye.
Ji sala 1995'ê heta niha li welatê Elmanya binecih dibe.
Dîwanên wî
Her wisa li nav şoreşê jî, li sala 1989'ê êk ji damezrînerên komela Nivîskarên Kurdistanê bû, piştî hevgirtina wê Êketya Nivîskarên Kurdistanê bû endamê destiya wê jî. Gelek nivîsîn û vekolînên wî bi kurdî û erebî belav bûne û li behare 1989'ê êkemîn dîwana wî ya helbesta ya bi navê Şevstiranên zêy belav bû û di sala 2010'ê duymîn dîwana wî ya helbesta ya bi navê Dara çil awaz belav bû.
Her wisa Edîb Çelkî, bi sedan helbest nivîsandine,wek:Beyta Laliş, Şivanê Garey, Dilber Pêlistank, Jin Jiyane û gelekêt din dane hunermendêt kurd êt mezin, wekî Hesen Şerîf, Zekeriya Ebdulah, Hanî, Çopî Fetah, Eyub Alî, Narîn Feqe, Sîpan Xelat, Loka Zahir û gelekêt din...
Nimûneyek ji helbestên wî
(Têlînaz) Şîrîn peyvî hingivînî Têlînaz
Hey hey Têlînaz    hey hey Têlînaz
Hîvî û awaz û evînî gerdengaz
Hey hey gerdengaz hey hey gerdengaz
Hey hey Têlînaz Têlînaz  Têlînaz
Hey hey gerdengaz gerde gaz gerdengaz
(Serbend)
Berî bi çav te bibînim  Têlînaz
Ez ji te ra har û dînim    gerdengaz ***
Kengî dê hême wan rwîya Têlînaz
Lêv xemrîya cût hurmîya   gerdengaz
***
Şîlan û gula baxanî          Têlînaz
Kêş û tirazya peyvanî       gedrengaz
Edîb Çelkî
Hannover : Buhara 2002 ê
(Şivanê gare) Hizirnekey dê lê mînî
Her dê xewna pêvebînî
Serê Garey her avake
Tu warê min naçerînî
(Benda êkê)
Wan telara wan olîya
Dê keme çal bo berwîya
Xoş mixelin bo pezê min
Xoş qwînaxin bo bêrîya
(Benda duyê) Her çêke bo me pîlana
Dê agehdarkem şivana
Rêvas gazdiket : Ez û tu
Pêkve naçî çi dîwana
(Benda siyê)
Çi Eskender çi Zeynefûn
Berî te l’ vêre peydabûn
Welatê me lêbû agir
Hemû tevda revîn û çûn
Li ber dergehê Şêxadî
Bûm derwêşekî xirqepûş
Kanya spî muhra pakî ye
Berat, tuberrk û çakî ye
Laliş rewşa welatê min
Kevne warê vî xakî ye
Beramber stûna miraza
Min dest bilindkir daxwaza
Yalova (parêzgeh)
Parêzgeha Yalovayê parêzgeheke Tirkiyê ye ku dikeve herêma Marmarayê.
Edîb Çelkî
Nimûneyek ji helbestên wî
Welatê min reha bikey
Ji ejdehak û şerrxwaza
Zorî û sitem sal û zeman
Derbasbûn heftê û du Ferman
Kes nekarî me windaket
Me parastin ol û ziman
Parastin koltorê kurdan
Şêx Fexr û Dawidê Derman
Xidr û Hesed û Pisê Cem
Derwêş û Pîr reşê Heyran
Cilên me spî, xafika sûr
Zere agir, roj mah û nor
Keske bihar, sersala me
Hannover. Bihara 1996 ê
Fetleya Jêr
Fetleya Jêr, gundekî girêdayî navçeya Amedê Bismilê ye.
Tehsîn Beg
Tehsîn Beg an Mîr Tehsîn Seîd Beg‎ (z. 15ê tebaxa 1933 li Baedre, Başûrê Kurdistanê - m. 28ê kanûna paşîn a 2019 li Hannover, Almanya) mîrê êzidiyên Kurdistanê û cîhanê bû.
Mîr Tehsîn kurê Seîd Beg kurê Husên Bege, diya wî Xoxê keça Nayif Begê kurê Hesen Beg kurê Husên Beg e. Li 15 gilavêj a sala 1933an li Baedreyê ser bi qeza Şêxan li Başurê Kurdistanê ji dayîk bûye. Piştî koça mirina bavê wî, di dawiya meha tîrmeha 1944an di temenê 11 saliyê de ji bû postê mîratî a kurdên êzidî dihê berbijarkirin. Ji wê demê pê de 75 salan dibe mîrê êzidî yên Kurdistan û cîhanê. Di serdema ku ew sinêle de Meyan xatûn serperiştiya karûbarên mîratîyê dike heta ew dibe 18 sal. Di 18 saliya xwe de dest kir bi cîbicîkirina êrkên mîratiya hemû kurdên êzidî jî serokatiya karûbarên dinyewî heta nûnerîkirina êzidiyan li hemû kombîn û kor û peywendî ên bi welatan û pêkhateyên Mîr Tehsîn Beg di nîsana 1959an de di dema bizava Ebdulah Şewaf de li Mûsilê hate zîndanîkirin, di destpêka sala 1960î de û ta tebaxa 1961ê ji bo Amara, Bexda û Dîwaniyê hate sirgûnkirin. Di dema destpêkirina Şoreşa Îlonê di sala 1961ê de, hat zîndanîkirin û bo Dadgeha Urfî ya Mûsilê hate veguhastin. Di sala 1970î de pêwendî bi Şoreşa Îlonê re kir û li Nawpirdan li nêzîkî baregaha Barzaniyê Nemir niştecih bû, piştî têkçûyîna şoreşê li sala 1975an koçberî Îranê dibe, paşî di heman salê de berê xwe dide Brîtanya heta sala 1981ê ango 7 salan li Londonê dimîne.
Li sala 1981ê Mîr Tehsîn ji aliyê hikûmeta Be’is ve lêborîn bû derdikeve û roja 9ê îlona 1981ê vedigere Îraqê. Mîr Tehsîn Beg du caran rastî êrîşa kuştinê hatiye û du caran jî birîndar bûye. Cara yekem roja 18ê sibata 1992an li navbera Mûsil û Şêxanê. Cara duyem jî roja 22ê îlona 2003an li navbera el-Qoş û Şêxanê de.
Piştî mana çend rojan di nexweşxaneyeke Almanyayê de li 28 kanûna duyem a sala 2019an di jiyê 86 salan de koça dawiyê dike.
Desthilatên olî yên Mîr Tehsîn
Li gora binemayên bîrûbweriyên êzidîtiyê mîrê êzidiyan ev desthilatê olî hene:
Desthilatên dinyewî yên Mîr Tehsîn
Nizîkî 10 sedsal e, jiyan û jiyara kurdên êzidî ji aliyê mîrê wan ve dihê birêvebirin. Li gor bîrûbawerên êzidiyan dema mîr jiyana xwe ji dest dide yek yan jî pitir ji endamên nav malbata mîr “Mala Îmaret” dê ji bû mîratiyê bê berbijarkirin paşî dê ji aliyê serok eşîretan, rihsipiyan, kesên diyar bihê pesendkirin û bibe mîr.
Çavkanî
https://www.dwarozh.net/details.aspx?jimare=92988avkanî https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/2801201928
Lanet
Lanet, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Proix
Proix, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Herisa proteînan
Erk û pêkhateya proteînan
Di xane û şaneyên laşê mirov de, rêjeya proteînan ji nîşa û çewrî zêdetir e. Bi gelemperî xurekên ji ajalan tê bi destxistin, ji xurekên riwekî hê pirtir proteîn lixwe digirin. Wekî mînak; rêjeya proteîna nav goşt û hêk ji ya kartol û pîvazan zêdetir e. Xurekên ji riwekên wekî nok, nîsk û fasûlî tên bi destxistin jî gellek proteîn lixwe digirin. Ji bo çêkirina xane û şaneyên nû, ji bo berhemanîna enzîm û hormonan, ji bo dabînkirina bergiriya derdanî, ji boy başkirina birînan pêdiviya mirov bi proteînan heye. Her zindewer li gor kromozom û genên xwe, xwediyê proteînên taybet e. Ango cureya proteînên laşê zindeweran ne yek e. Proteîn di xaneyên zineweran de li gor rêzbendiya genên li ser kromozoman, di rîbozoman de tê berhemkirin. Asîda amînî yeke ya proteîn e, 20 cureyê asîda amînî heye. Asîdên amînî bi bendên kîmyayî li hev tên girêdan, bi vî awayê proteîn çê dibe. Proteîn molekulek gewre ye an go makromolekul e. Di nav xaneyan de li gor cure, rêzbendî û hêjmara asîdên amînî curbecur proteîn tê berhemkirin. Heke ji du mirovan, a yek porreş, a dinê porsor be, an jî komeleya xwîna yekî AB a dinê B be, ev cudahiyan ji ber cudahiya proteînan e. Ango zanyariyên bomaweyî yên van kesan cuda ye, loma proteînên por û xwîna van her du mirovan ne yek e. Ji ber ku hin proteînên zîndeweran ji hev cuda ye, proteînên ji xurekan rasterast kêrê mirov nayê. Loma pêşî, proteîn bi enzîmên herisê tên hilweşandin boy asîdên amînî, paşê di nav xaneyên mirov de ji van asîdên amînî proteînên nû yên ji wî/ê mirovê re taybet, tê çêkirin.
Heriskirina proteînan di gedeyê de
Di devê mirov de ji boy heriskirina proteînan enzîm tune, di dev de tenê herisa mekanîk a proteînan rû dide. Proteîn di coga herisê de, di gedeyê de cara yekem rastê enzîma herisê tê. Enzîma pepsîn di xaneyên gedeyê de tê berhemkirin. Pepsîn proteînan hildiweşîne boy polîpeptîdên hûriktir. Gedê bi xwe jî gellek proteîn lixwe digire. Xaneyên gedeyê enzîma ji boy heriskirina proteînan bi awayekî neçalak berhem dikin û der didin nav gedeyê. Enzîma neçalak wekî pepsînojen tê bi navkirin. Xaneyên gedeyê li gel pepsînojenê, asîda hîdroklorî(HCl) jî berhem dike û der dide nav gedeyê. Asîda hîdroklorî pepsînojenê çalak dike, pepsînojena çalakbûyî êdî wekî pepsîn bi nav dibe Ji ber asîda hîdroklorî, pileya pH a gedeyê li derdora 2 ye. Berevajiyê enzîmên din, pepsîn li dorhêla zor asîdî de hê baştir kar dike. Pepsîn proteînan hildiweşîne boy molekulên hûriktir, ev molekulan wekî polîpeptîd tê bi navkirin. Polîpeptîd ji proteînan hûriktir e, lê hê jî makromolekul e û ji boy tevlê xwînê bibe, divê hê zêdetir bê hilweşandin.
Heriskirina proteînan di rûviya zirav de
Beşa pêşîn a rûviya zirav, rûviya donzdetilîk e û pileya pH a wê ji ya gedeyê berztir e. Ji ber derdana zerav û şileya pankreasê, pH a rûviya donzdetilîkê li derdora 7 e. Ji pankreasê li gel enzîma çalak a karboksîpeptîdazê, enzîmên trîpsînojen, kîmotrîpsînojen jî bi awayekî neçalak tên berhemkirin û derdan. Ji xaneyên dîwarê rûviya donzdetilîkê de enzîmek bi navê enterokînaz (wekî enteropeptîdaz jî tê zanîn) tê derdan. Enterokînaz trîpsînojenê çalak dike. Trîpsînojena çalakbûyî wekî trîpsîn tê bi navkirin. Tripsîn jî kîmotrîpsînojenê çalak dike .Ev herdu enzîmên çalakbûyî; trîpsîn û kîmotrîpsîn, li ser polîpeptîdan bandor dikin û polîpeptîdan hildiweşînên boy polîpeptîdên hûriktir her wiha hinek asîdên amînî jî peyda dibe. Ji xeynî pankreasê, xaneyên rûviya zirav jî enzîm berhem dike û der dide ser xurekê. Ji dîwarê rûviya zirav enzîmên karboksîpeptîdaz, dîpeptîdaz û amînopeptîdaz tê derdan. Van enzîman polîpeptîdên hûrik perçe dikin boy asîdên amînî. Bi herisa gedeyê û ya rûviya zirav proteînê xurekê tên hilweşandin. Monomerên proteînê; asîdên amînî, bi têra xwe hûrûk in, memîleyên li ser dîwarê rûviya zirav asîdên amînî dimijîne û tevlê xwînê dike. Asîdîn amînî di nav xwînê de ber bi kezebê ve te guhestin, kezeb rêjeya asîdên amînî yên laş rêk dixe. Bi kurtasî; mirov gava xurekên proteînî dixwe, di coga herisê de proteinan heris dike boy asîdên amînî. Asîdên amînî bi navbeynkariya xwînê belavê laş dibe. Di xaneyên laş de ji van asîdên amînî car din proteîn tê çêkirin, lê ev proteîn li gor zanyariya genên mirov tê çêkirin. Loma ji proteîna di nav xurekan de hatiye heriskirin ve cudatir e.
Svetlana Kasyan
Svetlana Davîdovna Kasyan (bi rûsî: Светлана Давидовна Касьян, Svetlana Davidovna Kas'jan), sopranoya rûsî-kurdî ye ku di 24ê tîrmeha 1984an de li Gurcistanê ji dayika xwe bûye.
Jiyan û perwerdehiya destpêkê
Svetlana Kasyan di malbateke kurdên êzidî de di 24ê tîrmeha 1984an de li bajarê Batûmiyê yê Komara Sovyet a Sosyalîst a Gurcistanê ji dayik bû. Di sala 1993an de ew ji Batûmiyê bar kir Aktobe, li wir li Dibistana Jimare 26 xwend.
RIOT!
RIOT!, albûma şeşem a Paramore e. Li 'yê di 2007'an da albûm derket.
Svetlana Kasyan
Jiyan û perwerdehiya destpêkê
Pişt re di sala 2006an de ew ket kolêja muzîkê. Paşê wê li Konservatuwara Dewletê ya Moskowê ya Çaykovskî di waneya Galîna Pîsarenko de xwend. Her wiha teknîka vokalê bi Dmîtrî Vdovîn û li Waşingtonê bi Placido Domingo re tekûz kir.
Svetlana Kasyan di salên 2009-2011an de jî endama bernameya ciwanan a Şanoya Bolşhoy bû.
Kariyer
Di sala 2010an de wê li ser sehneya Şanoya Bolshoi di partiya Kupava de di opera Snegûroçka ya Rîmskî-Korsakov de dest pê kir û paşê li wir L'Amour des trois oranges" ya Sergey Prokofyev û Çarodeyka ya Pyotr Îlîç Çaykovskî lîst.
Di sala 2011an de ji Konservatuwara Moskowê beşa stranbêjiya solo qedandiye.
Di heman salê de, wê xelata yekem a Pêşbaziya Dengê ya Navneteweyî ya Pêncem li bajarê Ningbo wergirt.
Di 2011an de, wê di opera Tosca ya Giacomo Puccini de li Şanoya Opera û Baletê ya Yekaterînbûrg û di heman salê de li Şanoya Bolshoi de rola sernavê lîst. Rojnamevanan jê re digotin "dengê herî bihêvî yê cîhanê".
Li Îtalyayê, wê di sala 2011an de li Bariyê di Semfoniya 9em a Beethoven de dest pê kir. Di sala 2013an de, wê beşa Keybanû Elizabeth di opera Don Carlos de li Teatro Regio li Torîno (Îtalya) got. Opera ji hêla kanala TV ya îtalî RAI ve hate pêşandan.
Di 12 çiriya paşîn a 2013an de li salona Auditorium Conciliazione ya Romayê, wê konsereke solo da, ya ku di bin serpereştiya Serokkomarê Îtalya û Encumena Papayî ya Çandê de hatibû pêkanîn. Di heman rojê de, hevdîtina Svetlana Kasyan bi Papa Fransîs re çêbû, ku di dema hevdîtinê de dengê xwe ji Xwedê re terxan kir, ji Svetlana soz girt ku tenê ji bo Xwedê stranan bêje û qenciyê belav bike.
Di hejmara salvegera kovara mêran "Maxim" de di nîsana 2017 de, wê di wênekêşek erotîk de lîst da ku "bala gel bikişîne ser hunera operayê". Di heman demê de, radyoya bazirganî Europa Plus gazî stranbêj kir. "stêra pêşeng a cîhanê di kalîteya deng de."Di çiriya pêşîn a 2017an de, Papa Fransîs wê hevdîtineke duyem bexş dike û piştî pêşandana wê li Operaya Romayê ji bo rola wê ya Tosca tê xelatkirin.
Candaran
Candaran, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehagad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Candaran 222 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 31 e.
Cehrum
Cehrum (bi farisî: جهرم) bajarek li başûrê rojavayê Îranê ye û li gora hijmartina meha çile ya sala 2016 an 141.634 kes lê dijin.
Böbing
Böbing şaredariyeke navçeya (Landkreis) Weilheim-Schongau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Mezrê Elîgor
Mezrê Elîgor (1917: Mezra Aligör, ; ), taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax.
Eberdingen
Eberdingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigsburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Komelgeha Nasir
Nasir (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: Nasir), komelgeheke Derbendîxanê (Silêmanî, Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1985an de hatiye avakirin.
Di sala 1985an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 5.000 kesan.
Xetaylû
Xetaylû gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 419 kes (127 malbat) bûn.
Elîbêglû, Şeboster
Elîbêglû, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Agey
Agey, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Jossgrund
Jossgrund şaredariyeke navçeya (Landkreis) Main-Kinzig-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Le Soulié
Le Soulié, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Karabük
Navçeyên Karabükê
Gelhe 225.409 (2000), rûber 4.145 km² ye. Li vir fabrîka hesin û polayê heye û gel pirranî bi wê aboriya xwe birêvedibe. Di sala 1995an de bûye navçe.
Brand New Eyes
Brand New Eyes, albûma şeşem a Paramore e. Li 'yê di 2009'an da albûm derket.
Großkarlbach
Großkarlbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Dürkheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Senfoniya 9em a Beethoven
Wekî yek ji navdartirîn berhemên muzîka pratîka giştî, ew li cîhanê yek ji senfoniyên herî pir têne lîstin tê hesibandin. Senfonî mînaka yekem a bestekarekî mezin bû ku dengan di senfoniyê de bi kar tîne. Gotin di tevgera dawîn (4.) a semfoniyê de ji aliyê çar solîstên stranbêj û koroyekê ve tên gotin. Ew ji An die Freude, helbesteke Friedrich Schiller ya 1785an, ku di 1803an de hate guheztin û bi lêzêdekirina nivîsê ji hêla Beethoven ve hatî vejandin, têne.
Di sala 2001an de destnivîsa orîjînal a Beethoven a ku di Pirtûkxaneya Dewletê ya Berlînê de ye, di nav Lîsteya Mîrateyên Bernameya Cîhanê ya Bîrnebûnê de ku ji hêla Neteweyên Yekbûyî ve hat sazkirin wekî yekem partisyon bû.
Sîsark
Sîsark, sîsyarik an sîqalka Misrê (Neophron percnopterus), cureyekî sîqalkên Cîhanê kevn e ku mirarxwer e. Sîsark bi spîtiya xwe navdar e. Berê li Kurdistanê pir bûn lê niha gî siluwîn. Tek tûk meriv dikane bibîne. Navên xwe din:
Mîtolojî û Bêjenasî
Di çîrokeka Kurdî da xortek dikeve dineyeka heft qatan jêr. Nikane bi tenî xwe derkeve sîsark tê wî derdixe dineyê ronî (dineyê me). Bi ihtîmal ku ew teyre ku di Grêk dibêjin phoinix, bi îngîlîzî phoenix, bi Tirkî Anka.
Peyva sîsark ji du peyvan çêbûye. Sîs (spî) û ar+ik (agir). Yanê wateyê xwe Agirê Spî ye. Nola ku tê zanîn, phoenîx çûkekî ji êgir e.
Thomas Mann
Paul Thomas Mann (jdb. 6'ê pûşperê 1875 li Lübeck; m. 12'ê gelawêjê 1955 li Zürich) yek ji nivîskarên navdar ên Germanistanê (Almanya) ye. Sala 1929'î de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirt.
Di malbateke bazirgan de tê jiyanê. Di ciwaniya xwe de ji kovaran re helbest û kurte-çîrokan dinivîsîne. Di bin bandora Johann Wolfgang von Goethe de dimîne. Di berhemên xwe de behsa xurifandina, jirêderketina bûrjûvaziyê dike. Gorî gelekan mijarên wî ne ewçend watedar in lê teknîka nivîsandina wî û fîlozofiya aramiyê ya wî wî kiriye xwedî jêhatîbûneke têr zîrekî. Li Çîk, Swîsre jî dijî. Bi destpêka sazûmaniya Nazî, ew bi wêrekî dij-nêrînên xwe tîne zimên. Ev yeka han dibe sedem ku Almanyayê biterikîne. Diçe li DYAyê bicihdibe û dibe hemwelatiyê wir. Ew herwekî ne tenê rexneyan li Naziyan, li hemî dîroka Almanan dike. Bi têkçûna Naziyan, vedigere welatê xwe û xebatên xwe yên nivîsandinê didomîne. Di 80 saliya xwe de li Zürichê jiyana xwe jidest da.
Ceribandin
(ne hemî)
Şêx Esadê Erbîlî
Şêx Esadê Erbîlî (1847, Hewlêr - 1931 İzmir, Tirkiye) helbestvanê kurd e. Yek ji wan mirovên ku Neqşîtî daya dest pê kirina. Malbata wî ji aliyê vê de û ji aliyê bav ve ji şêx bû. kalkê wî Şêx Hideyet mirovekî ku pir mezin bû. Demeke di dergeha xalifetiyê de ji rûniştiya. demekê li cizîre bota û li cem mala kalkên Şêx Ehmedê Xaznewî ji maya. Piştre careke dî vegerehe ya Erbilê. Ew bixwe ji kurdê Erbîlê bû. Dema ku mirov li dîrokê Şêx Esadê Erbîlî dimeyîzenê, mirov pêre bi mirovên xwe re bi welat parastiyekê pêre dibîne. Wî rasti di li hebûne xwe xwedi derketinê de di dît. Ji ber vê yekê pir tişt ji hatina serê wî. Şêx Esadê Erbîlî, rêzeke mezin jê re ji nav xelkê hebû. Ji ber ku li herêmê Sêrtê û wan deran tirba Weysel Qaranî hebû û hinek mişahîxên yên din ji hebûn, ew hertimî ku derfet didît dihata wir. Li wir, gelek caran maya. Bi xwe, bi bûya şahidê çûne Abdulhemid ya ser kurdan ji.
Li hember wê ji rabû ya. Ji ber vê yekê hatina wê herêmê weke Sêrtê yên din ku mişahîx lê hene, jê re bûbû qedexe. Lê ew li wan qedexeyan na hisêne û careke dî tê. Bi vê yekê re ji aliyê Abdulhemid ve( di 1900an de) tê girtin û tê surgun kirin. Lê ew li vê yekê, dise nahisêne û careke lî cihê ew ku ew di şênine ser jê tê Erbîlê û li wir jiyana berdewam dike. Li wir, çend ku Osmanî serdest ji bana, zêde wilo nikaribûn ku herine ser wî de. Ji ber ku şêx bû û xalkê pir bawerî pê dihanî. Lê bi Abdulhemid re rêveberiya Osmaniyan ew dabûbû ber xwe. Di çûne ser wî de. Lê wî li vê yekê ne hisand û li herêmên ku wê çûbane de diçûyê de. Ew bixwe, mirovakî ji wan mirovên ku hîmê Neqşîbendîtiyê avêtiya. Seîdê Kurdî ji pir bi pê bawer bû. Hizre wî, pir qadr didayê de.
Ya rasti ku mirov, li jiyana wî dimeyîzenê, mirov bandora wî pir mezin dibîne. Di deme ku ew jîn dike de ji, Osmanî her çend ku her weha li hemberê wî ne ji dixwezin ku jê îstîfede bikin. Her çend ku ne li cem wan ji bê, Osmanî ji bo wî, di nav xelkê dibêjin ku aliyê me ya. Bi vê yekê re ne tenê di nav xalkê de serekê hinek eşîran ji di deme şerê serkevtinê de bi kar tênin. Ew ku bi vê yekê di hisihê dixwaze ku careke dî werê Bakurê Kurdistanê û rastiyê bide fahmkirin. Lê Osmanî ji bo ku vê yeka xwe bibin serî, nahêlin ku ew werê hundûr. Hin mirovên ku ew dişêne, weke mîrîdên wî ji, têne girtin û têne bidar ve kirin. Di rewşa dawiyê de ew kurê xwe Şêx Ali Xalik dişêne. Ew tê girtin û li ser navê gotinê derdixin ku ´ew yek ji wan mirovên ku di Menemenê de pêşengti kirya´ û wî ji bi vê yekê re bidar ve dikin. Hê ku kurê wî tê girtin, ew fahmdike ku wê kurê wî girin û kujin. Ew ji dicih de tê Sêrtê. Lê hê ku ew nagihê Sêrtê, kurê wî derdixine dadgehê û biryara wî ji didin. Haya ku ew diçê Stembolê, kurê wî tê bidar ve kirin. Ew demekê li wir dimîne. Piştre dike ku di nav kurdên li wir de xwe bide nasîn û rastiyê bêje. Bi vê yekê re, ew ji tê girtin. Ew, dema ku tê girtin, yên ku pêre ne, di cih de li cihê xwe, têne kuştin.
Lê wî li wir na kujin. Wî dibin û weke ku wî şêx Elî Xalik di derizênin û piştre cezayê îdamê lê di birrin. Ji ber ku deme ku tê derizandin, xaber digihê mirovan û pir mirov bertekên xwe didina nîşandin. Bi vê yekê re ji xelkê tê gotin ku cezayê şêx bûya mihabbed û piştre wê bê berda´. Lê wilo nabê. Piştre wî ku hê li ser xwe ya, dibêjin ku nexweş ketiya û dibîne nexweşxane. Li wir, çend ku ew dibêje ez başim ji, ew wî ne berdin. Li wir, bidana jahrê re wî li wir dikujin. Ew ji li wir tê kustin. Piştre ku malbat û xelkê tê ku naşê wî dixweze, xelkê û nasên wî û sofî û miridên wî, rastî herîşan tên. Piştre tê gotin ku naşê wî birina Menemenê. Lê ji ber çi birina wir ji, ti bersiv nayê gotin ji ti kesekî re. Ji ber ku ew şêx bû û bandûra wî li ser xalkê pir bû, piştre gotina ku li ser navê wî û devê wî tê gotin ku wî piştgiriyeka ku pir mezin dayatêkoşîna ku bi M. Kemal Ataturk re dest pê kiriya. Lê di rastiyê de ev yek ti carî ne rastê... Di deme ku kurê wî tê idam kirin, ji bo ku bingihê wê idamê çêkin, çapemenî ji pir diavêje ser wan. Pir hariyê li wan dixe. Pir navê wan dike ku bilewitênê. Gelekî li ser wan di nivîsênin. Kurê wî, dema ku her weha çapemenî bidest çûne ser wan dike, dike ku xaberê bişêne ji xelkê xwe re ku li ber wê rabin ku şerefe xwe xilas kin. Lê weke ku tê gotin ew wê derfete nabinê. Ew di rastiyê de xaberê di şênne derve. Lê rayaderên tirk pê dihisihin û yên ku agahî hildana ji, piştre ti agahî ji wan ji dernekeve. Ya rasti ku mirov dibîne, bûyara Menemene, weke dageriyeke destpêka "iltica"yê tê nişandin. Lê wilo xuyadike, ku hîmê tê kolandin, bûyareka çûna ser kurdan derdixe hole.
Biryara Şêx Esadê Erbîlî vê yekê nîşan dide. Şêx Esadê Erblîlî xwest ku li ber çûna wan ya li ser kurdan rabê. Ew leşkerê ku bi nav dibêjin Kubîlay, li Kurdistanê vatinî kiriya û gelek kurd wî bixwe bidestê xwe kuştina. Lê ev yek û dokumentên ku wî li Kurdistanê vatinî kiriya, ji ber dest hildan. Êdî têne weke bûyareka olî bi çepemeniye çûna ser de. Di wê demê de, di dema komarê de pêvajoya bişavtinê dihata kurkirin. Kurdan ji, ev yek hîs dikir. Lê ber vê yekê dirabûn. Şêx Esadê Erbîlî biqasî ku mirov jê fahmdike, wî ev yek dîtiya û li ber wê xwestiya ku rabê. Rayadarên komarê ji ev yek didît. Weke wî, ku mirov wê demê lêkolîn dike, mirov ji wê politikaya komarvanan nexweşiyeke dibîne. Li ber wê rabûn, weke li ber komerê tê vegotin. Lê di vir de, mirov pêvajoyeka ku ji deme Şêx Seîd û ta dama Zenosîde Dersimê, dibîne. Ji xwe, piştî wê demê, êdî hema bêja li Kurdistanê bêdengî çêdibe. Seîdê Kurdî ji vê yekê dibîne û dibêje kurdan rabin ser xwe li ber vê gotine wî.
Lê ew ji ji ber vê yekê biryara surgunkirina wî derdikeve. Li Kurdistanê bi şandina misilmanan ser êzîdî û ne misilmanên din de û piştre bi rewşên weha serweriya xwe serdixin. Şêx Esadê Erbîlî vê yekê dibîne. Li ber vê yekê di rabê. Bi qasî ku li gor hinek gotinan tê gotin ku Şêx Esadê Erbîlî, dema ku diçê Stembolê, ji ber ku ji navende Osmaniyan bixweze ku jiyaneka wekheviye damazirênin û rêze ji nirxên kurdan re bigirin. Li ser vê yekê bi qasî ku tê gotin niqaşên wî ji hene, bi wan re. Lê hiç bahsa van nayê kirin. Kurê wî, pêşî tê idamkirin. Ji ber ku ew weke serekeyekî dihata dîtin. Nêzîkî 5 hezar mirov li ber destê wî amede bûn ku ji bo wî herine mirinê. Ji xwe, pirtî idama wan ji, çûna ser wan çêdibe. Gelek ji wan têne kustin û gelek ji wan ji ta naheka aqîbata wan ne kifşa, ku çi ji wan hat. Windadibin.
Şêx Esadê Erbîlî, mirovekê ku pir zane bû. Xwedî diwan bû. Pir qasîdên wî yên di nav xalkê pir dihatina gotin hebûn. Ew li ser hizrê Elî Herîrî pirtûkek ji nivîsandibû. Lê ew pirtûka ku tê gotin ku wî nivîsandiya, hatiye windakirin û haya naheka ti kesekî ji ew li ti deran ne dîtiya. Li Erbîlê li dergaha xwe ji tê gotin ku gelek nivîs û pirtûkên ku wî nivîsandina hene. Her weha pir bahsa hizre wî tê kirin. Li ser wêja û hizre kurd û Kurdistanê wî hinek pirtû ji nivîsandina. Şêx Esadê Erbîlî, her weha li bendî rast têgihiştin û anîne xwe ya li ser zimana. Biwasî ku tê gotin, Şêx Esadê Erbîlî, Nêzîkî 29 pirtûk û 2 pirtûkên ku ji qasîdên wî ku di nav xalkê de yên ku weke miridin jê re bi berhev kirina hene. Wî wêje kurdî ji pêvajoyake anîbû pêvajoyakê, Hinek sedeme kuştina wî yek ji vê bû. Piştre ji xwe, aslê pirtûkên wî hemû ji hatina windakirin û li ser navê wî hinek pirtûk weke yên derketina hole. Wê bixwe, îlhameka mazin dabû Seîdê Nûrsî.
Prouvais
Prouvais, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Dedînê
Dedînê, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Reinach, Basel-Country
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Laprade, Aude
Laprade, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Têkoşîna belûçan li Îranê
Têkoşîna belûcan li Îranê sedemên şer û pêvçûnên dewleta Îranê û gelê belûçî dide nîşan. Gelê belûc bi giştî li parêzgeha Sîstan û Belûçistan (parêzgeh) dijîn. Her wisa hejmareke ji nifûsa wan ya ji Îranê mezintir jî li Pakistanê dijîn.
Kurtenêrînek li ser belûçan
Gelê belûç di navbera dewletên Îran, Pakistan û Efxanistanê de dijîn. Li Pakistanê bi taybetî li parêzgeha Belûçistanê, li Îranê li parêzgeha Sîstan û Belûçistanê, li Efxanîstanê jî bi taybetî li parêzgehên nêzîkî Pakistan û Îranê dijîn. Gelê Belûç bi vî halê xwe dişibin kurdan. Çûnkî ew jî wek kurdan di navbera dewletên herêmê hatîye dagir kirin. Her wisa hêjayî gotinê ye ku sinorên cografyaya Belûçan digehe Okyanûsa Hindê û gewrîya Hurmizê, ji ber van sedeman xwedî cihekê girîng e.
Bi dûçûna zanyar û dîrokzanan bingeha gelê belûç digehe bajêrê Helebê. Ji wir diçin Iraqê û ji wir jî dibin penaber û di navbera dewletên Îranê, Pakistan û Efxanistanê de bicîh dibin.
Li Pakistanê yekemîn car li sala 1947ê de serhildanên belûçan bi daxwaza serxwebûnê destpê kirin.Ji ber hêza Pakistanê şandî Belûçistanê Ehmed Yar Xan mecbûr ma ku li gel Pakistanê hevpeymanê destnîşan bike. Li sala 1948ê ji ber givaşa Pakistanê xweserî jî ji Belûçan hate standin. Hemû şer û pevçûnên modern yên Belûçan li vir destpê dikin. Li salên 1955ê, 1968ê û 1973yê şer û pevçûn li herêmê qewimîn. Her çend di sala 1973yê de di makezagona Pakistanê de federalî hatibe qebûl kirin jî, ji ber îhlalên Pakistanê nerazîbûn di nav belûçan de rûda. Heta niha jî şer û pevçûn berdewam dikin.
Li Îranê pirsgirêka belûçan xwedî taybetmendîyên cuda ye. Îran di makezagona xwe de dewleteke Şîî ye û gelê belûç jî bi giştî Sunî ne. Li sala 2003yê Cundilah hate damezrandin. Armanca vê rêxistinê ew bû ku mafên gelê belûç li dijî rêjima Îranê biparêze. Bi taybetî vê rêxistinê li sala 2005ê êrîşî konvoya serokkomar Ehmedînecad kir û bi vê xwe da nasîn bo dinyayê.
Li Efxanistanê heta niha nehatiye dîtin ku belûçan mafên neteweyî bi awayeke çekdarî xwestibin. Ji ber sûnîbûna wan û aryanîbûna wan û gelên din yên Efxanistanê, taybetî ji bo neteweyê xwe têkoşînê nakin.
Têkiliyên gelê belûç û rêxistinên selefî wek el-qaîde û talîban jî xwedî cıhê lêkolînê ye.
Destpêk
Piştî şoreşa Îslamî li Îranê mezheba Şîî li Îranê bû desthilat û wek mezheba fermî hate îlan kirin. Vê bûyerê jî têkiliyên gelê Belûc li gel rêjima Îslamî xerab kir. Jixwe gelê Belûç bi giştî Sunî ne. Gelê Belûç yê li Pakistanê û Efxenistanê dijîn gelek tesîr li Belûçên Îranê jî kirine. Di nav Belûçan de ji ber rêxistinên El-Qaîde û Telîban fikrên wehabîtî gelek zêde ne.
Wole Soyinka
Akinwande Oluwole Soyinka di de li Abeokuta, Nîjeryayê, hatiye dinyayê, nivîskarekî nîjeryayî ye. Di sala 1986an de ji ber xebatên xwe yên bêhempa yên derbarê bibîrxistina wêjeya afrîkayî guncavê Xelata Nobelê ya wêjeyê hatiye dîtin. Ew ji sala 1994an virde di nava refên UNESCOyê de dixebite.
Sigurd
Di her du kevneşopiya norsî û germaniya parzemînî de, Sigurd di encama nakokiya di navbera jina wî (Gudrun / Kriemhild) û jineke din, Brunhild de, ku ewî xapandiye ku keyê burgundî Gunnar bizewic e. Kuştina wî ya ejdeha û xwedîkirina hoard of Nibelungen di heman demê de her du kevneşopî hevbeş e. Di aliyek din de, lêbelê, du kevneşopî cuda dibin. Berhemên herî girîng ên li ser Sigurd vedibêjin Strana Nibelungan, Völsunga saga û Eddaya helbestî ne. Ew di gelek berhemên din ên ji herdu Almanya û Skandînavya de derbas dibe, di nav de hejmarek ji baladên skandinavî yên serdema navînî û yên serdema nûjen ê zû.
Richard Wagner di operayên xwe Siegfried û Götterdämmerung de efsaneyên di derbarê Sigurd / Siegfried de bikaranî. Wagner di afirandina guhertoya xwe ya Siegfried de di baweriya xwe de pir ji kevneşopiya Norwêcî ve girêda. Pêşandina wî ya lehengê bandor li ser gelek pêşandinên piştre jî kiriye.Di sedsala nozdeh û bîstan de, Siegfried bi netewparêziya alman re têkildar bû.Thidrekssaga bi gotina xwe çîroka Sigurdê diqedîne :
Herkesî digot ku tu mirovekî ku niha bijî û nabe ku piştî wî were dinê dê bi hêz, wêrekî û her nezaketê yek be, û bi wêrektî û dilsoziya ku wî li ser hemî mirovan kir, û ew navê wî bû ew ê qet bi zimanê almanî têk neçin, û heman tişt ji bo Norsiyan jî rast bû
Erdmannhausen
Erdmannhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigsburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Paramore (albûm)
Paramore, albûma şeşem a Paramore e. Li 'yê di 2013'an da albûm derket.
Soumont
Soumont, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Çitanos
Çitanos, gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Aẍasûr
Aẍasûr, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Şêxanok
Şêxanok, gundekî bi ser navçeya Berdereşê ya parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Aẍasûr
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Aẍasûr 179 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 20 e.
Burggen
Burggen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Weilheim-Schongau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Duzgun Kaplan
Serokê Partiya Maf û Azadiyan (Hakpar)ê ye. Sala 2022yan de hat hilbijartin.
BRICS
BRICS, kurtkirina navê pênc welatên xwedî aboriyê serdestê cîhanê ne. Brezîlya, Rûsya, Hindistan, Çîn û Afrîkaya Başûr in. Çar yekem di destpêkê de wekî " BRIC " (an "BRICs") di sala 2001an de ji hêla aborînasê Goldman Sachs Jim O'Neill ve hatin danîn ku pêşbînî kir ku ev welat dê di sala 2050an de bibin hinek ji wan aboriyên herî serdest ên cîhanê.
Elîekberlû
Elîekberlû, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Svartediket
Svartediket, goleke di nava sinorê parêzgeha Hordalanda Norwêcê de ye. Gol dikeve bakurê Çiyayê Ulriken û li bakurê rojhilata Behra Store Lungegårdsvannet cih digire. Di dîrokê de, ji vê golê re Ålrekstadsvannet digotin. Di dawiya sedsala 19an de ji bo ava vexwarinê bendek li başûrê golê hatiye çêkirin.
Vatinî
Vatinî, bêjeyeke ku li ser hêzê ava ya. Dema ku li derekê biwasf bê û li wir kar û barê fermî bike, hingî ew vatina. Di kurdî de vatinî, bêjeyeke ku berpirsiyariyê têne ser zimana. Kî vatina? Ku pirseke weha werê pirsîn, hingî bersive wê, her weha tê dayîn.Ew mirovê ku ji dewletê re kardike ewê fermî ya. Di vir de hinekî fermîtî heya. Mirovê vatin, yê bi erk û perke.Di nav kurdan de, zêde ev bêje di demên dawiyê ne dihata bi kar anîn. Ji ber ku zimanê kurdi qedexe bû.Saziyên wan hatibûbûna xuruxandin.Lê di demên dawiyê de caraka dî hin bi hin bidest bi kar anîne tê kirin. Di nav kurdan de, di jiyanê de wate vê bêje hertimî bilêv dibû. Gelek caran bêje "bikar" dihata bikar anîn. Dema ku dihata bikar anîn, wate vê bêje lê dihata kirin û dihata kar anîn.di gotin ´ev miorvê ha bikara´ an ji di gotin ´xwedî kara´. Dema ku digotin ku ´xwedi kara´, êdî di wê wate ku bi kara vatinî ya.Lê di wate xwedi karê de, wate wê ya xweze ji her weha ku karak di dest de hebe ya.Lê bi wê wate ji dihata bikar anîn.
Ahuy
Ahuy, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Proviseux-et-Plesnoy
Proviseux-et-Plesnoy, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Laroque-de-Fa
Laroque-de-Fa, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Led Zeppelin I
Led Zeppelin I, albûma şeşem a Led Zeppelin e. Li 'yê di 1969'an da albûm derket.
Hettenleidelheim
Hettenleidelheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Dürkheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Renens
Renens, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Vaud a herêma Ouest Lausannoisê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Altûnova
Altinoba yan qerekîlîsa gundekî kurd ê Elewî ye ku dikeve parêzgeha Mereşê, li Tirkiyê û Bakurê Kurdistanê. Şêniyên gund dibejîn ku ji bajarê Qeşana Îranê hatine wira.
Ebû Muslim Xoresanî
Ebû Muslim Xoresanî di derdorê sala 718an de li Îranê ji dayîk bûye. Qumandarekî navdar yê kurd e. Di maiyeta Ebû Dawid Xalid bin Îbrahîm de xebitî. Bi fermana vî keyî, di sala 750 de xelkê bajarên Xoresanê da isyan kirin. Bi vê bûyerê Xoresan ji bin îdara Emewiyan derxist û xist bin îdara Ebasiyan. Wî pêşengiya Şoreşa Ebasî kir. Heta sala 754 walîtiya Xoresanê kir. Xelîfê nû ji hêza Ebû Muslim ditirsiya. Ew bi mêvanî dawetî Iraqê kir û roja 13ê sibata sala 755ê de, ew da kuştin.
Ebû Muslimê Xorasanî, bi eslê xwe kurd e. Mîrê herême Xorasane bûya û weke key bûya. Biqasî ku tê zanîn, di deme ku xalifê Ebbasî tên bi ser wî de, ew bi hêza xwe re li ber wan dikeve şer de. Lê weke ku tê zanîn, hêza abbasîyan çî dike û nakê, nikarê wî û hêza wî têk bibe. Ji ber vê yekê re, Xalifê, tê gotin ku xaberê jê re dişêne û doza aşîtîyê lê dike. Wî dewetî qasra xwe dike ku bi hev re levwerin û xwarin bixwûn. ew jî, vê herê dike û bi çend mirovan re diçê qasra xalifê. Li wir, lev tên û di nava hev de levkirinê dikin. Piştre ku li ser xwarinê dirûnihin, ji perwerde piştî wî di deme ku rûniştîya de, çend mirov derdikevin û xwe diavêjina ser wî û hevalên wî û wan dikujin. Bi vê yekê re, êdî ku kuştina wî tê bihiştin, êdî bandora wê pirr mezin li dorê dibêt. Bi teybetî li herême wî li Xorasane dibêt. Piştî kuştina wî re xalifê ku ew li ser serê wê ya bi hêzeke mezin diçê bi ser herême wî de û di şûr di dibuhurêne.
Ebû Mislimê Xorasanî, Bi taybetî, ji Xorasane heta ku digihişt Rojhilatê Kurdistanê, xwediyê desthilatdariyeke mezin bû. Ew, weke serokekî mezin bû. Aliyê wê yê leşlerî pirr mezin li pêş bû. Ew di deme Dewleta Şedadî de jiya. Dewleta Şedadiyan, piştî kuştina wî re serdestî û desthilatdariya wê nahêlê ku ji holê rabê. Çend ku ji êla wî zêde li şûn namênin jî, lê yên ku dimênin jî, piştre bi piştgiriya Şedadiyan xwe li ser lingan dihêlin.
Germkirin, Hewakirin û Basarkirin
Germkirin, Hewakirin û Basarkirin (GHB), an jî bi kurte: HVAC bikaranîna teknolojiyên cihêreng e, ku ji bo kontrolkirina germahî, şilbûn û paqijiya hewayê li cîhek dorpêçkirî ye. Armanca wê peydakirina rehetiya germî û qalîteya hewaya hundurîn a pejirandî ye. Sêwirana pergala GHKê binavdeka endezyariya mekanîkî ye, ku li ser bingeha prensîbên thermodînamîk, mekanîka şilavê, û veguheztina germê ye. "Sarkirin" carinan bi îngilîzî wekî HVAC&R an HVACR li kurtenivîsan an jî "hewadarkirin" tê avêtin, wekî di HACR de (wek binavkirina qutkerên tîrêjê yên HACR) tê zêdekirin.
Dîrok
GHBê li ser îcad û vedîtinên ji aliyê Nikolay Lvov, Michael Faraday, Rolla C. Carpenter, Willis Carrier, Edwin Ruud, Reuben Trane, James Joule, William Rankine, Sadi Carnot û gelekên din ve hatine çêkirin, pêk tê.
Germkirin
Germkirin alavên armanca germahiyê (ango sorkirinê) ji bo avahiyê çêbikin. Ev dikare bi germkirina navendî ve were kirin. Pergalek wusa ji boyîler, firne, an pompeya germê ya avê vedihewîne, hilm, hewaya cîhê navendî, wekî jûreyek firnê ya xaniyek, an jûreyek mekanîkî li avahiyek mezin germ dike. Germahî dikare ji aliyê konveksyon, rêvegirtin an radyasyonê ve were veguheztin. Germkirina cîhê ji bo germkirina odeyên yekane têne ji yekîneyekî yekane tê bikar anîn û pêk tê.
Bend
Germkirin ji bo celebên sotemeniyê, di nav de sotemeniyên hişk, şil û gazan hene. Cûreyekî din a çavkaniya germê elektrîk e, bi gelemperî rîbên germkirinê ji têl berxwedana bilind pêk tê (binêre Nichrome). Ev prensîba ji bo germkerên binke dep û germên birbar jî tê bikar anîn. Germkirina elektrîkê bi gelemperî ji bo pergalên pompeya germê wekî germahiyek piştgir an pêvek têne bikar anîn.