cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pêjgeha alman
Giraniya xwarinan
Giraniya xwarinên alman li ser xwarinên quşxaneyê, xwarinên bigoşt, kulîçe, sosîs, masî, salam, zebzeyan e. Li Thüringenê xwarinên quşxaneyî yên ji zebzeyan, wekî hêyavkan pirr tên xwarin. Thüringen bi sosîs û salamên xwe jî navdar e. Thüringer mettwurst, Feldkieker, Thüringer leberwurst, Thüringer rotwurst ji wan in.
Li bakurrojava bandora xwarinên danîmarka û skandînavyayê heye. Masî jî gelek tê xwarin. Li herêmên berê yên DDRê sosîs, salam, cureyên şorbeyan, xwarina bilez, kulîçe, heyavkên kartol û zebzeyên din xwe didin pêş. Bandora xwarinên rojhilatê Ewropayê jî gelek e.
Mirov dikare bêje Bavyera, Baden Württemberg federedewletên Almanyayê yên lê herî pirr cureyên xwarinan tên zanîn in. Li başûrê Almanyayê bandora pêjgeha fransî, pêjgeha îtalî jî gelek e ku ew jî bingeha xwe ji împeratoriya romayê û hewzeya Deryaya Navîn digire.
Alman pirraniya xwarinên biyaniyan dikin para tirkan
Bi hatina tirk, yewnan, îtalî, ereb, kurd, rûs û koçberên din ve xwarinên almanan hinekê hatine guhertin. Îtaliyan pîza, meqarne, yewnanan, gîros, çîniyan şorbeya Pekînê, tirkan doner (gergerok, gîrosa emûdî tê pijandin), rûsan permenî, şaşlîk, ereban qûsqûs hwd li xwarinên almanan zêde kirine.
Ji ber ku tirk gelek pirr in li vê welatê, pirraniya xwarinan wekî "tehma tirkan, speziyalîteya tirkan" binav dikin. Ji lehmecûna ereban re "pîzaya tirk", ji kafêya ereban re "qehweya tirk" dibêjin. Ev carnan dibe sedemê tevlîheviyan.
Hoppstädten
Hoppstädten şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Pêjgeha alman
Alman pirraniya xwarinên biyaniyan dikin para tirkan
Li her welatê navê xwarinan an bi navê xwe yê orjînal tên binavkirin, an jî nav ji têkela wan tên deranîn û ji kû hatiye jî tê gotin. Lê li Almanyayê ne wisa ye. Alman xwarinan dikin para civaka mezin. Heger çînî pirr bin, ji Anatoliya heya Japonê tevahiya xwarinan dikin para çîniyan.
Çemlogebîn
Çemlogebîn, yek ji gundên kurdan li bajarê Xelxalê ye ku bi kurdî ya kurmancî diaxivine û li başurê vî bajarî dibin.
Kîev
Kîev an jî Kiyîv (bi ûkraynî, Kiyîv), paytext û bajarê herî qerebalix ê Ûkraynayê ye ku bajêr li navenda bakurê Ûkraynayê ye û li ser peravê Çemê Dnîperê hatiye avakirin. Li gorî daneyên 1ê çileya sala 2022an nifûsa bajêr 2.952.301 kes e ku bajêr bûye heftemîn bajarê herî qerebalixê li Ewropayê ye. Kîev navendek girîng a pîşesazî, zanistî, perwerdeyî û çandiyê li Ewropaya Rojhilat e. Li bajêr gelek pîşesaziyên teknolojiya bilind, saziyên xwendina bilind û nîşanên dîrokî ye hene. Li gel Metroya Kîevê bajêr xwediyê pergalek berfireh a veguhastina giştî ye.
Tê texmînkirin ku navê bajêr ji navê Kyi, yek ji çar damezrênerên bajêr ên efsanewî tê. Di dîrokê de, Kîev, yek ji kevintirîn bajarên Ewropaya Rojhilat e ku di çend qonaxên berbiçav û nezelal de derbas bûye. Bajar dibe ku di sedsala 5an de wekî navendek bazirganî bûye. Bajêr Niştecîhek Slavî ya li ser rêya bazirganiya mezin a di navbera Skandînavya û Konstantînopolîsê de bû. Kîev heta nîvê sedsala 9an de ku ji aliyê Varangiyan (Vîkîngan) ve bajêr hate desteser kirin, parek ji xezaran bû. Di bin desthilatdariya Varangian de, bajêr dibe paytexta Kievan a Rus ku yekem dewleta Slaviya Rojhilat bû. Di sala 1240an de di dema êrişên Mongolan de bi tevahî hate hilweşandin, bajar piraniya bandora xwe ya sedsalên pêş de winda kir. Piştî Lîtvanya, Polonya û bajêr dikeve bin desthilatdariya Rûsyayê. Bajêr di sedsala 16an de dibe navendek girîng a fêrbûna Ortodoks û piştre di sedsala 19an de jî bajêr bûye navenda pîşesazî, bazirganî û rêveberiyê.
Bajêr di dawiya sedsala 19an de di dema Şoreşa Pîşesaziyê ya Împeratoriya Rûsyayê de carek din dîsa geş bû. Di sala 1918an de, dema ku Komara Gel a Ûkraynayê piştî Şoreşa Cotmehê li wir serxwebûna xwe ji Komara Rûsyayê ragihand, Kîev dibe paytexta komarê. Di dawiya şerên Ûkrayna-Sovyet û Polonî-Sovyetê de di 1921an de Kîev dibe bajarekî KSSya Ûkraynayê û di sala 1934an de dibe bajarê paytexta KSSya Ûkraynayê. Bajar di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de rastî wêraniyek xirab hatiye lê di salên piştî şer de zû geş dibe û dibe sêyem bajarê herî mezin ê Yekîtiya Sovyetê.
Piştî belavbûna Yekîtiya Sovyetê û serxwebûna Ûkraynayê di sala 1991an de, Bajêr wekê paytexta Ûkraynayê dimîne û hatina pêleke domdar a koçberên ûkrayniyên etnîkî yên ji herêmên din ên welêt rû da. Di dema veguherîna welat ber bi aboriya bazarê û demokrasiya hilbijartinê ve, geşbûna Kîev berdewam dike ku bajêr dibe bajarê herî mezin û dewlemend ê Ûkraynayê ye. Hilberîna bajêr ya pîşesazî ya girêdayî çekan piştî hilweşîna Sovyetê kêm bû ku bandorek neyînî li zanist û teknolojiyê kir. Lê beşên nû yên aboriyê yên wekî xizmetguzarî û darayî mezinbûna bajêr di mûçe û veberhênanê de hêsan kir û fonên berdewam ji bo pêşkevtina avahiyan û binesaziya bajarî peyda kir. Kîev wek herêma herî pro-rojava ya Ûkraynayê derket holê û partiyên ku alîgirê entegrasyona tûndtir bi Yekîtiya Ewropayê re dikin, di hilbijartinan de biserketin.
Etîmolojî
Li gorî efsaneyan, navê Kîev (Kyîv) ji navê Kius tê ku navê herî kevn ji sê birayan tê ku tê bawerkirin ku ev her sê bira damezrînerên bajêr in.
Di efsaneyan de ji Kîevê re Koenugarðr jî hatiye gotin. Navê Kænugarður ji bo Kîev ê ji zimanê îzlandî hatiye. Versiyonek din heye ku eslê navê Kænugarður bi peyva îzlandî ya kevn ve, bi peyva "kæna" ve girêdayî ye ku tê wateya "keştiyê". Ev rê dide ku navê Kîevê wekî "bajarê keştiyan" were şîrove kirin ku di sedsalên X-XII de bi rastiyê re têkildar bû dema ku rêyek avê ya mezin ji dema vîkîngan heya yewnaniyan di nav bajêr de derbas bûye.
Dîrok
Mirovên yekem ên naskirî yên li herêma Kîevê di serdema paleolîtîk a paşîn (Serdema Kevir) de li wir jiyan kirine. Nifûsa li derdora Kîevê di Serdema Bronzê de beşek ji çanda ku jê re Çanda Trîpîliya tê gotin pêk tê, wekî ku ji hêla hunerên wê çandê ve li herêmê hatine dîtin. Di destpêka Serdema Hesinê de hinek eşîrên li derdora Kîevê bi cih bûne ku bi îskîtan û dewletên kevnar ên bakurê Deryaya Reş re çandinî, ajaldarî û bazirganiyê kirine. Vedîtinên diravên Roma yên sedsalên 2 û 4an, têkiliyên bazirganiyê yên bi parêzgehên rojhilatî yên Împeratoriya Romayê re destnîşan dikin.
Damezrandina Kîevê
Ji bi ku çi dem ku bajêr hatiye damezrandin, nîqaşên zanyaran hêj jî berdewam dikin; Dîroka damezrandina kevneşopî 482 ye, ji ber vê yekê bajar di sala 1982an de 1,500 saliya xwe pîroz kir. Li gel hinek lêkolîneran re dîroka damezrandinê heta dawiya sedsala 9an destnîşan dikin, daneyên arkeolojîk destnîşan dikin ku bajêr di sedsalên şeşan yan yan jî heftan de hatiye damezrandin. Gelek vegotinên efsanewî yên di derbarê koka bajêr xe hene. Efsaneyek endamên eşîreke Slavî (Poloniyên Rojhilatî), birayên Kyi (Yê herî mezin ku bajêr nave xwe ji navê wî wergirtiye), Şhçek, Khorî û xwişka wan Lîbîd ku bajar ava kiriye, vedibêje. Efsaneyek din dibêje ku Saint Andrew di sedsala 1an de çûye herêmê ku li îro ya ku bajêr hatiye avakirin, wî xaçek çik daye û piştre li wir dêrek hatiye avakirin. Ji Serdema Navîn ve wêneyek Saint Michael hem bajar û hem jî dukayê temsîl dikir.
Delîlên kêmê dîrokî têkildarî serdema ku bajar hatiye damezrandin hene. Li herêmê ji sedsala 6an ve niştecihên slavî yên belav hebûn lê ne diyar e ka ew piştre ji bo bajarî bûnê li hev kom bûne yan na. Li ser nexşeya cîhanê ya Ptolemeus, li ser nîvê çemê Boristhenî gelek niştecîh hene ku di nav wan de Azagaryum heye ku hinek dîroknas bawer dikin ku pêşiyê Kîevê ne.
Li gorî Ferhenga Erdnîgariya Kevin a sala 1773an a Alexander Macbean, ew cih bi bajarê nûjen ê Çernobîlê re têkildar e. Li başûrê Azagarium, rûniştgehek dinê bi navê Amadoka heye. Amadoka ku tê bawer kirin ku paytexta gelê amadokî ye ku li herêmek di navbera qada Heriyên Amadoka li rojava û çiyayên Amadoka li rojhilat de jiyan kirine.
Navekî din ê Kîevê ku di dîrokê de hatiye behs kirin ku koka navê bi tevahî ne diyare Sambat e. Xuya ye ku têkiliya vê navê bi Împeratoriya Xezeran ve heye. 'Primary Chronicle dibêje niştecîhên Kîevê ji Askold re gotine "sê bira Kyi, Shchek û Khoriv hebûn" li bajêr hebûne. Wan vê bajêrê ava kirin û mirin, niha jî em dimînin û bac didin xizmên wan xezeran”.
Dema serweriya Rûsyayê
Di sala 1834an de, hikûmeta rûsî Zanîngeha Saint Vladimir ava kir ku niha bi navê helbestvanê Ukraynayî Taras Shevchenko (1814–1861) ku niha wekê Zanîngeha Neteweyî ya Taras Şevçenko ya Kîevê tê zanîn. Şevçenko wek lêkolînerê qadî û edîtorê beşa erdnîgariyê kar kiriye. Fakulteya nojdarî ya Zanîngeha Saint Vladimir ku di di salên 1919 û 1921an de di serdema Sovyetê de wekî saziyek serbixwe hate veqetandin, di sala 1995an de bûye Zanîngeha Bijîşkî ya Neteweyî ya Bogomoletsê.
Di sedsalên 18an û 19an de, Artêşa Rûsî ya împratorî û rayedarên dînî li jiyana bajêr serdest bûn; Dêra Ortodoks a Rûsyayê beşdarî beşeke girîng a xebatên binesazî û çalakiya bazirganî ya Kîevê bûn. Di dawiya salên 1840an de dîrokzan, Mîkola Kostomarov (bi rûsî: Nikolai Kostomarov) civakek siyasî ya veşartî, ezîz Saint Cyril û Methodius damezrand ku endamên wê fikra federasyona gelên slavî yên azad bi ûkrayniyan re wekî komeke cihê, ne wekî beşeke bindest a neteweya rûs, derdixin pêş difikirîn. Desthilatdarên rûsî bi awayekî bilez û bez vê civak tepisandin.
Piştî windabûna gav bi gavê otonomiya Ûkraynayê, di sedsala 19an de Kîev bi rêya koçberiya rûsan, rastî kiryarên îdarî û nûjenkirina civakî ya rûsbûnek mezin hatiye. Di destpêka sedsala 20an de, beşek nifûsa rûsaxiv li navenda bajêr serdest dibin. Di heman demê de jî çînên jêrîn ên ku li der û dorê bajêr dijîn çanda gelêrî ya Ûkraynayê bi rêjeyek girîng parastin. Dilxwazên di nav arîstokratên etnîkî yên ûkraynî, leşkeran û bazirganan de hewil dan ku çanda xwemaliyên li Kîevê bi çapkirina pirtûkên nepenî, şanoyên amator, lêkolînên gelêrî û hwd biparêzin.
Di dema şoreşa pîşesazî ya Rûsyayê ya di dawiya sedsala 19an de, Kîev dibe navendek girîng a bazirganî û veguhestinê ya Împeratoriya Rûsyayê ku bajêr di warê hinardekirina şekir û genimê bi bazirganiya rêya trênê û rêya li ser ava Çemê Dnîperê dibe navendek serkevtî. Bajêr bi nifûsa xweyê 250 hezar kesan di sala 1900an de dibe navendek pîşesaziyê ya girîng. Nîşaneyên wê serdemê binesaziya rêhesin, bingeha gelek saziyên perwerdehî, çandî û abîdeyên mîmarî yên berbiçav hene. Di sala 1892an de yekem xeta tramvaya elektrîkê ya Împaratoriya Rûsyayê li Kîevê (li cîhanê sêyemîn) dest pê kir. Dema ku bajêr dibe sêyemîn bajarê herî girîng ê împeratoriyê û navenda sereke ya bazirganiyê li başûrê rojavayê Împaratoriya Rûsyayê Kîev di dawiya Şoreşa Pîşesaziyê ya sedsala 19an de dibe bajarek pêketî.
Serdema Sovyetê
Di serdema aloziya piştî Şoreşa Rûsyayê ya 1917an, Kîev dibe paytexta çend dewletên ûkrayniyên li pey hev û di nav çend şer û pevçûnan de dimîne. Bajêr di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de dema ku leşkerên alman ji 2ê adara sala 1918an heya mijdara sala 1918an bajêr dagir dikin, di dema Şerê Navxweyî yê Rûsyayê ya salên 1917 û 1922 û di dema Şerê Polonî-Sovyetê ya sala 1919 û 1921ê de hatiye dagir kirin. Di sê mehên paşîn ên sala 1919an de, Kîev bi demkî ji aliyê Artêşa Spî ve hatiye kontrol kirin. Bajêr ji dawiya sala 1918an heta tebaxa sala 1920an şanzdeh caran hatiye dest guhertin.
Francisco Mujika Garmendia
Francisco Mujika Garmendia (wekî Fransîsko Mûxîka Garmendiya bixwîne) nasrav bi Pakito an ji Artapalo (di 19ê çiriya paşîn a 1953an de li bajarê Ordizia, Welatê Baskî, Spanya hatiye dinê), serkerdeka serbazî ya rêxistina ETA'yê ya baskî bû û berpirsa cîbcî krin û nexşe danana êrşên vî rîkixtnî bû.
Kîev
Serdema Sovyetê
Di sala 1934an de Kîev dibe paytexta Ûkraynaya Sovyetê. Bajar di salên pîşesazkirina sovyetê de dîsa geş bû ji ber ku nifûsa wê bi lez mezin bû, gelek pîşesaziyê mezin hatin damezrandin ku hinek ji wan di roja îro de jî hene.
Francisco Mujika Garmendia
Li sala 1992an de ji bajêrê Bidartê digel José Luis Álvarez rêbera ramyarî (syasî) ya rêkxistinî ETA'yê û José María Arregi Erostarbe fermande ya locsitî hatiye dest bi serkrin.
Kîev
Serdema Sovyetê
Tê îdiakirin ku ji bo bersivdana kiryarên NKVD, almanan hemû cihûyên herêmî yên ku ji destê wan hat girtin, nêzîkî 34.000 kesan kom kirin û ew di 29 û 30ê îlona 1941ê de li Babî Yar a Kîevê qetil kirin. Di mehên paşîn de bi hezaran kesên din birin Babî Yarê û li wir hatin gulebarankirin. Tê texmînkirin ku almanan di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de li Babî Yar zêdetirî 100.000 mirovên ji komên etnîkî yên cuda ku piraniya wan sivîl in qetil kirine.
Francisco Mujika Garmendia
Pakito ji alyê dadgeha Spanyayê sizayê 96, 109, 743, 1128 û 2354 sal bend kirdnê bu derçûye, û ta niha li bendîxaneka welatê Spanya ye, û li sala 2004 ji Pakito û hnek ji hevela wî li bendîxanê namek bo serkirdatî ya ETA'yê nard û dawa kird ku rêkxistin dest li xebatê çekdar berden.
Kîev
Dema serxwebûnê
Di pêvajoya hilweşîna Yekîtiya Sovyetê de Parlamentoya Ûkraynayê di 24ê tebaxa sala 1991an de Danezana Serxwebûna Ûkraynayê li bajêr ragihand. Di salên 2004 û 2005an de li bajêr mezintirîn xwenîşandanên giştî yên piştî Sovyetê heta wî rojê nehatiye lidarxistin ji bo piştgirîkirina Şoreşa Pirteqalî pêk hatiye. Ji mijdara sala 2013an heya sibata sala 2014an, navenda Kîev dibe cîhê bingehîn ê tevgera Ewromeydanê.
Di dema destpêkirina êrîşa Rûsyayê ya li ser Ûkraynayê ya di sibata 2022an de, hêzên rûsî hewl dan ku Kîev bi dest bixin lê ji hêla hêzên Ûkraynayê ve ku li derûdora bajêr cih girtibûn hatin paşve xistin. Piştî vekişîna Rûsyayê ji herêmê di nîsana sala 2022an de, Kîev gelek caran rastî êrîşên mûşekiyên hêzên rusî hatiye.
Erdnîgarî
Kîev li perava Çemê Dnîperê ku ji başûr ber bi Deryaya Reş ve diherike hatiye avakirin. Bajêr ji hêla erdnîgarî ve girêdayî qada ekolojîk a Polesia ye ku xwedî herêmek daristana tevlihev a li Ewropaya Rojhilat e.
Avhewa
Li bajêr avhewayek parzemînî ya şil heye. Mehên herî germên li bajêr mehaşên Hezîran, Tîrmeh û Gelawêj in ku germahiya navîn di navbera 13,8 û 24,8 °C de ye. Mehên herî sar Kanûn, Rêbendan û Sibat in ku bi germahiya navînî -4,6 heta -1,1 °C (santîgrat) ê dadikeve. Sarbûna herî sar a ku heta niha li bajêr hatiye tomar kirin -32,2 °C e ku di 7 û 9ê sibata sala 1929an li bajêr hatiye tomarkirin. Berf bi gelemperî ji nîvê meha Mijdarê despêdike heya dawiya Adarê dibare.
Mele Îsmet
Ismet Kılıçarslan yan jî Mele Îsmetê Çorsênî (jdb. 1932 Tetwan, Bidlîs - m. 2006 Îzmîr), mele nivîskar û wergêrekî kurd e.
Jînenîgarî
Ismet Kılıçarslan di sala 1932an li gundê Çorsên a Tetwanê hatiye dinê. Li gundê xwe perwedehiya medresê girt û feqitîya xwe li ba Seydayê Mele Abdulsemed werdigire heta ku dibe mela. Li herêma Bidlîsê û Muşê erka melatiyê kir. Di van deman de hestên kurdewariyê jî hêdî hêdî dixiste nav xelkê. Seydayê Mele Îsmet, mewlûd û wazên xwe bi kurdî pêk dihanî û di aliyê din de jî bi rêxistinên Kurda li başûr û bakûrê welêt, têkildar bû. Gelek caran ji aliyê dewletê ve hate girtin. Piştre ji meletiyê karkenar bû. Ji ber zextên dewletê mala xwe barkir Izmîrê kir. Li wir û li Enstituya Istanbulê jî bi komele û saziyên din yên çand û wêjeyên Kurdî de xebatên xwe dikir. Senatoyê TZP Kurdî bû. Seyda gelek berhemên hêja wergerand Kurdî. Beşek ji berhemên wî ev in: Meshefa Reş, kitêba Cilwe, Meşahîrên Kurd (Navdarên Kurd) û Jînenigariya Qazî Muhammed. Mele Îsmet di 3 tebaxa 2006 an de li Îzmîrê jiyana xwe ji ber qeziyekê trafîkê ji dest da. Gotina wî ya nasdar ev e: ”Kesê ku bi zarokê xwe re bi tirkî diaxive, dibe qatilê zarokê xwe û qatilê neslekî!”
Nihat Hatipoğlu
Jînenîgarî
Nihat Hatipoğlu li Amedê hatiye dinyayê û li bajarên wekê Meletî û Qeyseriyê dibistana seretayî xwendiye. Xwendina xwe ya lîseyê li Lîseya Îmam Xetîbê de û xwendina xwe zanîngehê jî li Zanîngeha Enqereyê xwendiye. .
Pîrexala
Pîrexala, gundekî li ser navçeya Farqîna a Amedê ve ye. Gund 5 km li rojavaya Farqînê de dikeve. Di nav bera gundê Şifqet u Etşayê de ye. Ji ali bakur ve çiya û ji aliyê başur ve jî deşta Pîrexala a ku dirokî ye heye. Em dikarin gorên yên demên berê yên weki koça(oda)hatıne çêkirin u niha lı bindestê reza ku li ali çiye de dıkevın minak bıdın. Dinava gund de newaleke kur heye ku tim av ji lê diherike û li aliyê çiya çavkaniyeke bi navê Eynexala heye ku ji 7 sala carek tê dizê û piştî dawiya havinê disa dimiçiqe.
Gendomnan
Gendomnan, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Zeynîs
Zeynîs, gundekî girêdayê navçeya Payîzava ya Wanê ye.
Xeta Millennium
Millennium Line (, bi wateya Xeta Hezarsalî) xetekî duyem a SkyTrainê ya pergala derbasbûna bilez e, ku li herêma Metro Vancouver ya Kolombiyaya Brîtanî li Kanada ye. Xet ji aliyê Şîrketa Guhaztina Lezîn a Kolombiyaya Brîtanî ve bi TransLink ve tê xebitandin. Xet di sala 2002an de li bajarên Vancouver, Burnaby, Coquitlam û Port Moody hate vekirin û navê wî ji bo naskirina hezarsala nû bû.
Izîrmik
Izîrmik an jî Ezîrmik  gundekî bi ser navçeya Hesenqeyaya Erzîromê ve ye.
Xeta Millennium
Rêk
Xeta Millennium ji stasyona VCC-Clarkê ya li Vancouverê heta stasyona Lafarge Lake-Douglasê ya li Coquitlamê dixebite. Xet ber bi stasyona Burquitlam ve tê bilindkirin, li wir paşê di nav tunelekî borandî ya 2 km de diçe bajarê Port Moody. Li Port Moody, xet di asta polê de dimeşe, ku ji riyên trenê derbas dibe. Ji Stasyona Navendî ya Coquitlamê, xet berbi dawiya li stasyona Lafarge Lake–Douglas tê bilind kirin.
Balafirvan
Balafirvan, firrvan an jî pîlot, navê giştî yê van kesan e ku amyarên asîmanî yên wekî balafir difirînin û kontrol dikin. Di heman katî de cureyekî pîşeyê ye.
Gecîn
Gecîn gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.703 kes (420 malbat) bûn.
Liyang
Liyang, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Jiangsuyê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2011an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 781.500 kesî
TRT Kurdî
TRT Kurdî, kanaleke televizyonê ya bi kurdî ye ku wekî yekemîn kanala fermî ya komara Tirkiyeyê li roja 25ê kanûna pêşîn a 2008an (hingî navê wê TRT 6 bû) dest bi weşana xwe ya ezmûnî ango testê kir. Di 1ê kanûna paşîn a 2009an de saet 19:00ê li gorî saeta herêmî dest bi weşana xwe ya asayî kir. Ev kanal yek ji kanalên fermî yên ser bi Saziya Radyo û Televizyonê ya Tirkiyeyê ango TRTê ye. TRT Kurdî rojê 24 demjimêran bernameyan bi zimanê kurdî, anjî bi jêrnivîsa kurdî pêşkêş dike.
Karvedan ango reaksiyonên kurdan li beranberî vê kanala nûhatî corbicor in. Hinek kesên naskirî ku bernameyan pêşkêş dikin Rojîn û Nilufer Akbal bûn. Lê herduyan piştî demekê ji ber zext û sansurên RTÜKê dev ji TRT 6ê berdan.
Pyongyang
Pyongyang paytexta Korêya Bakur e. Li kêleka çemê Taedongê hatiye avakirin.
Göritz
Göritz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Uckermark li Brandenburg, Almanyayê ye.
Aníbal Cavaco Silva
Aníbal Cavaco Silva (bixwîne: Anîbal Kavako Sîlva) serokdewletê Portûgalê ye.
Muceldî
Muceldî gundekî bi ser navçeya Hesenqeyaya Erzîromê ve ye.
Penzing, Bavyera
Penzing şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landsberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Croglio
Croglio, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Ticino ya herêma Luganoyê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Jettenbach, Rheinland-Pfalz
Jettenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Belekû
Belekû, yek ji gundên kurdan li bajarê Xelxalê ye ku bi kurdî ya kurmancî diaxivin.
Qazoxa
Qazoxa, gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.
Ubraye
Ubraye, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Norşên, Payîzava
Norşêna Payîzava, gundekî girêdayê navçeya Payîzava ya Wanê ye.
Bötzingen
Bötzingen şaredariyeke navçeya Breisgau-Hochschwarzwaldê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Lodab (nahiye)
Lodab, yek ji nahiyeyên ku bi navçeya Buwêr Ehmed ve girêdayî ye. Nahiye dikeve parezgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmed a Rojhilata Kurdistanê.
== Dabeşkirina herêmî == Bajar: Gerab Soflî
Keyaniya Yekbûyî
Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Bakurê Îrlendayê, Keyaniya Yekbûyî (KY) yan jî Brîtanya (bi îngilîzî: Britain), welateke li bakurê rojavaya Ewropayê ye. Brîtanya, bi awayê keyaniya makezagonî û demokrasiya parlamenî tê birêvebirin û ji Înglistan, Wales, Skotlenda ji û Îrlendaya Bakur pêk tê. Keyaniya Yekbûyî, girava Brîtanya Mezin, beşa bakurê rojhilatê girava Îrlendayê û gelek giravên piçûktir ku di nav Giravên Brîtanî de ne vedigire. Îrlendaya Bakur bi Komara Îrlendayê re sînorê bejahî parvedike; Wekî din, Keyaniya Yekbûyî ji aliyê Okyanûsa Atlantîk, Deryaya Bakur, Qenala Îngilîzan, Deryaya Keltî û ji aliyê Deryaya Îrlendayê ve dorpêçkirî ye. Rûerda giştî ya Keyaniya Yekbûyî 242.495 kîlometre çargoşe ye û bi pêşbînî ya sala 2020an nifûsa Keyaniya Yekbûyî 67 milyon kes e.
Geçî,Ûrmiye
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 343 kes (79 malbat) bûn.
Keyaniya Yekbûyî
Keyaniya Yekbûyî di nav çend sed salan de bidestxistina rêzek welatan ku li yekitiyê hatiye zêdekirin, derketiye holê. Peymana Yekîtiyê di navbera Keyaniya Îngilîstanê (ku Wales jî tê de bû) û Keyaniya Skotlendayê di sala 1707an de di encama yekbûna wan de bûne Padîşahiya Brîtanya Mezin. Piraniya Îrlendayê di sala 1922an de ji Keyaniya Yekbûyî veqetiya ku Keyaniya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û Îrelandaya Bakur a heyî ku di sala 1927an de bi fermî navê keyaniya mezin hatibû pejirandin. Yekitî di sala 1801ê de bi Keyaniya Îrlenda re Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Îrlanda ava kiribû ku piraniya Îrlendayê di sala 1922an de ji Keyaniya Yekbûyî veqetiyaye. Girava Man, Guernsey û Jersey ne beşek ji Keyaniya Yekbûyî ne ku girêdayî Crown in lê hikûmeta brîtanî ji bo parastin û nûnertiya giravan a navneteweyî berpirsiyar e. Keyaniya Yekbûyî bûye yekem welatê pîşesazî û di piraniya sedsalên 19an û destpêka 20an de, nemaze di dema "Pax Britannica" de di navbera salên 1815 û 1914an de, hêza herî pêşîn a cîhanê bû. Împeratoriya Brîtanyayê, di salên 1920an de di serdema bilindbûna xwe de, nêzîkî çaryeka erd û nifûsa cîhanê werdigirt ku di dîrokê de împeratoriya herî mezin bû ku bi tevlêbûna Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Cîhanê yê Duyem de, qeyrana kombûyî û windakirina prestîjê dibe sedema hilweşandina piraniya koloniyên brîtanî û dawiya ya Împeratoriya Brîtanyayê. Beşek ji cîhana bingehîn a anglofonîk, bandora brîtanî dikare di ziman, çand, pergalên qanûnî û siyasî yên gelek koloniyên yên berê de were dîtin.
Rêveberiya Keyaniya Yekbûyî monarşiyek destûrî û demokrasiya parlemanî ye. Paytext û bajarê herî mezin ê Keyaniya Yekbûyî (herweha paytexta Îngilîstanê) London e ku bi New York City re yek ji du navendên darayî yên sereke yên cîhanê ye. Bajarên Edinburgh, Cardiff û Belfast bi rêzê re paytextên neteweyî yên Skotlenda, Wales û Îrlendaya Bakur in. Bajarên din ên mezinê Keyaniya Yekbûyî Birmingham, Manchester, Glasgow û Leeds in. Keyaniya Yekbûyî ji sê qadên karbidestên qanûnî yên cuda pêk tê: Îngilîstan û Wales, Skotlenda û Îrlendaya Bakur. Ev ji ber vê yekê ye ku van deveran pergalên xwe yên qanûnî yên heyî piştî tevlêbûna Keyaniya Yekbûyî jî diparêzin. Ji sala 1998an vir ve, Skotlenda, Wales û Îrelandaya Bakur hikûmet û meclîsên wan ên veqetandî hene ku her yek xwedî hêzeke cihêreng in.
Keyaniya Yekbûyî ji hêla Dahata Hilberîna Navxweyî ve xwediyê şeşemîn aboriya herî mezin a cîhanê ye û ji hêla hêza kirînê ve ya dehem a herî mezin a cîhanê ye. Keyaniya Yekbûyî di warê lêçûnên leşkerî de li seranserê cîhanê di rêza çarem de ye. Îngilîstan ji civîna xwe ya yekem a sala 1946an vir ve endamê daîmî ya Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî ye. Keyanî endamê Hevbendiya Miletan, Konseya Ewropayê, G7, OECD, NATO, Five Eyes, AUKUS û CPTPP ye.
Beriya peymana yekîtiyê
Rûniştina ji hêla mirovên anatomîkî yên nûjen ve ya ku bibe Keyaniya Yekbûyî di pêlan de bi qasî 30.000 sal berê dest pê kiriye. Di dawiya serdema pêşdîrokê ya herêmê de, tê fikirîn ku nifûs, bi gelemperî, girêdayî çandek bi navê Insular Keltik bû ku ji Brîtanî û Îrlenda Galî pêk dihat.
Dagirkirina Romayê, ku di sala 43 de dest pê kir û serweriya 400-salî ya başûrê Brîtanyayê, bi êrişek ji hêla niştecîhên Almanî yên Anglo-Sakson ve hat peywirdarkirin, devera Brîttonî bi giranî bidest xist ku bibe Wales, Cornwall û heya qonaxên paşîn ên rûniştina Anglo-Sakson, Hen Ogledd (bakurê Înglistanê û beşên başûrê Skotlendayê). Piraniya herêma ku ji hêla Anglo-Saksonan ve hatiye bicîh kirin di sedsala 10an de wekî Keyaniya Înglistanê dibe yek. Di vê navberê de, di sedsala 9an de galîaxêv li bakur-rojavayê Brîtanyayê (bi girêdana bakurê rojhilatê Îrlendayê re û bi kevneşopî tê texmîn kirin ku di sedsala 5an de ji wir koç bûne) bi Picts re bûne yek ku Keyaniya Skotlendayê ava bikin.
Di 1066an de, Normanan ji aliyê bakurê Fransayê ve dagir kir. Piştî dagirkirina Înglistanê, wan beşên mezin ên Wales zeft kirin, piraniya Îrlenda zeft kirin û hatin vexwendin ku li Skotlendê bi cih bibin, li her welatekî feodalîzma li ser modela Fransaya Bakur û çanda Norman-Fransî anîn. Çîna serdest a Anglo-Norman gelek bandor li her çandên herêmî kir, lê di dawiyê de asîmîle bûne. Keyên Îngilîz ên navîn ên paşerojê Wales zeftkirin û bi hewildanên neserkevtî hewl dan ku Skotlendê bixin nav axa xwe. Her çend di pevçûnek domdar a bi Îngilîstanê re be jî, serxwebûna xwe bi Daxuyaniya Arbroath a sala 1320an de destnîşan kir, Skotlenda piştî wê jî serxwebûna xwe dewam dike.
Padîşahiya Brîtanya Mezin
Di 1ê gulana sala 1707an de, Padîşahiya Brîtanya Mezin hate damezrandin, encama Qanûnên Yekîtiyê ku ji hêla parlamenên Înglistan û Skotlenda ve hate pejirandin ku Peymana Yekîtiyê ya sala 1706an pejirandin ku bi vî awayî her du padîşahiyan bikin yek.
Di sedsala 18an de, hikûmeta kabîneyê di bin rêveberiya Robert Walpole de, di pratîkê de ku serokwezîrê yekem e, (1721-1742) hate pêşvebirin. Çend Serhildanên Yaqûbî xwestin ku Mala Protestan a Hannoverê ji textê Brîtanî derxin û Mala Katolîk a Stuartê vegerînin. Yaqûbî di dawiyê de di Şerê Culloden de di 1746 de têk çûn, piştî ku Highlanders Skotlendî bi hovîtî hatin tepisandin. Koloniyên Brîtanî yên li Amerîkaya Bakur ku di Şerê Serxwebûnê yê Amerîkî de ji Brîtanya veqetiyan û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê damezrandin ku ji aliyê Brîtanya ve di sala 1783an de hatiye nas kirin.
Brîtanya di bazirganiya koleyan a Atlantîkê de rolek sereke lîst, nemaze di navbera salên 1662 û 1807an de dema ku keştiyên koleyên Brîtanî an Brîtanî-kolonyal nêzî 3.3 mîlyon kole ji Afrîkayê veguhestin. Xulam hatin birin ku li nebatên li milkên Brîtanî, bi taybetî li Karîbê lê di heman demê de li Amerîkaya Bakur jî bixebitin. Koletî digel pîşesaziya şekirê Karîb di sedsala 18an de di bihêzkirin û pêşvebirina aboriya Brîtanî de rolek wî yê girîng hebû. Lê belê Parlamena Brîtanyayê di sala 1807an de bazirganî qedexe kir, di sala 1833an de koletî li Împaratoriya Brîtanî qedexe kir û Brîtanya di tevgera rakirina koletiyê de li çaraliyê cîhanê bi riya dorpêçkirina Afrîkayê û zextê li neteweyên din kir ku bi rêze peymanan bazirganiya xwe bi dawî bikin. Rêxistina mafên mirovan a navneteweyî ya herî kevn a cîhanê, Anti-Slavery International, di sala 1839an de li Londonê hate damezrandin.
Sedsala 21an
Keyaniya Yekbûyî jibo şerê li dijî terorê di salên destpêkê yên sedsala 21an de, bi berfirehî piştgirî da Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê.
Krîza darayî ya cîhanî ya sala 2008 bi giranî bandor li aboriya Brîtanya kir. Hikûmeta hevpeymaniya Cameron-Clegg ya sala 2010an tedbîrên tesarûfê destnîşan kir ku ji bo çareserkirina kêmasiyên gelemperî yên girîng ên ku di encamê de derketine. Hikûmeta Skotlendayê û hikûmeta Brîtanyayê li hev kiribûn ku di sala 2014an de ji bo serxwebûna Skotlendayê referandûm were kirin. Di encama vê referandûmê de hilbijêrên Skotlendê bi 55,3% li hember 44,7 deng dan ku Skotlenda beşek ji Keyaniya Yekbûyî bimîne.
Di sala 2016an de ji sedî 51.9ê hilbijêrên Brîtanyayê dengê xwe dan jibo ku Brîtanya ji Yekîtiya Ewropayê derkeve. Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de ji Yekîtiya Ewropî veqetiya û di dawiya wê salê de vekişîna xwe bi tevahî qedand. Pandemiya COVID-19 di sala 2020 û sala 2021 de wek li tevahiya cihanê, bandorek mezin li Brîtanyayê jî kir.
Dîn
Ji gelê Keyaniya Yekbûyîyê 59,5% xiristiyanên ne (45% angîlîkî, 19% protestanî û 10% katolîk). 4,4% jî misilman in.
Rêveberî
Keyaniya Yekbûyî demokrasiyek parlementerî û monarşiyek destûrî ye. Parlamena Brîtanyayê serwer e. Ji Mala Gelan, Mala Lordan û Tacê pêk tê. Karê sereke yê parlamenê di her du malan de pêk tê lê razîbûna keybanû hewce ye ku pêşnûmeyek bibe qanûnek parlamenê.
Gundistana Çîn
Gundistana Çîn navê herêmeke gundistanî ye li Herêma Lodab ku bi Şaristana Buwêr Ehmed ve girêdayî ye. Herêm dikeve parêzgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmed ya Rojhilata Kurdistanê
Qeremûs
Qeremûs, gundekî navçeya Farqîna bi ser Amedê ve ye.
Anatolya
Anatolya an jî Anatol an Asya Biçûk  navê piraniya herêmên Tirkiyeya îro (bêyî Bakurê Kurdistanê û Rojhilata Traxyayê) ye û warê gurcî, laz û ermenan.
Anatolya, herêmeke mezin e. Berî ta dema neolîtîk ê dîroka wê diçe. Pir pêşketinên mezin jîn kiriya. Dîroke wê ya xwe afirandinê ji berî zayînê ji 15 wan dest pê dike. Ji vê demê pêşketine ku tê demê Atînayê û ji wê ji tê demê demên navîn û ji demên navîn ji tê demê me didomê.
Bêjenasî
Bêja Anatolya bixwe, bêjeyeke ku herême Anatolya dike nava xwe de ya. Ta sînorê Kurdistanê dike nava xwe de. Bêja Anatolya bixwe, ji bêjeye yewnanî ya ku di wate rojhilhat de ya ji Anatole hatiye afirandin. Weke Asyaya biçûk an ji ya rojava ji tê binavkirin.
Serdema neolîtîk
Serdema neolîtîk, li Anatoliya pir şûnpê wê hene. Li gelek deveran hatiye dîtin ku li wan deran bicihbûn heye. Gelek lêkolîn ji ta iro hatine kirin. Lê îro ji gelek cihên ku lê lêkolîn werine kirin hatina xirakirin. An ji li ser wanderan weke ku li kurdistanê li Baqîsê hate çêkirin, bendav hatine çêkirin û bin av mane. Tenê hinek derên navdar ku ji ber çav nayêne windakirin mane. Weke Efesê û hwd.
Di deme neolîtikê de jiyan li wan deran pêşketiye. Ji ber Dîcle û Firatê, di demên dawiyê yên neolîtîkê de mirovan bidest çûne wan herêman kirine û li wan deran bicihbûne û ji ew der ji jiyanê re vekirine. Navenda bicihbûnê di wê demê ber Firatê herêma Riha wan deran û ber Dîcle dora Cizîra Botan wan deran bû. Lê di demên dawiyê yên neolitikê de mirovan riya wanderan girtiya û çûna û li wanderan bicihbûna. Ev yek ta deme Bronz berdewam dike. Êdî ku dem tê deme şaristaniyan êdî hin bi hin bi pêşdikeve. Beravbûna wê ji ji vê yekê hem ji aliyê derya raş û ya sipî hîm diafirê.
Serdemên şaristaniyan
Ku mirov li gor kronolijîyekê bêne ser ziman, Mirov wê her weha bêne ser ziman. Xalkên Qariyan, ber derya egê.
Piştî van hêzan re hê gelek hêz û rêveber tên. Hemû ji dikin ku herine ser anatoliyê de. Gelek ji wan bi ser ser ji dikevin. Piştre demên anatoliya bi şer berdewam dibin. Tenê ji deme Osmaniyan û virde gelek xalk li wir tinebûn.
Ziman
Zimanê ku li anatoloiya têne bi kar anîn, zimanê koma hind-awropî ne. Hîmê wan di berî zayîne tan 2000 hezar salan û wirde ji. Ji demên kevn zêde dokument ne mana.Lê ji deme fenîke û Hîtîtan û ji demên wan pêde ji demên din ji hinek dokument mana roje me. Zimanên wan, weke zimanê anatolokî ji tê binav kirin.
Dema Osmaniyan
Dema Osmaniyan li Anatololiyayê ji sedsala 10'emîn piştî zayînê û virde dest pê dike. Osmanî bi eslê xwe turkmen in. Ji Asiya bi koçkirinê têne Anatoliyayê. Li wir bicih dibin. Li herême, di demeke kin de bi rêya guhertin olê dibin xwedî hêz. Piştî hin bi hin dibina hêzeke anatoliyaytî.Împaratoriya Osmaniyan weke navanda xwe Bursa diyar dike. Piştre Edirne wek paytext tê hilbijartin. Bi bindestxistina Konstantînopolîsê, ku navê wê îro Stenbol e, Împaratoriya Osmanî dibe berfireh û xurt dibe.
Kesseling
Kesseling şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Genanlûhesen Soltanlû
Genanlûhesen Soltanlû, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Famîleya leqatên aviyan
Cinsê leqatên aviyan (herwiha famîleya leqatên aviyan), cinsê simbilên aviyan, cinsê zîpzîpeyan (Aponogeton) ji desteya Alismatales, navê cinseke riwekan e. Ji ber ku di di famîleya xwe de, wekî cins, bi tenê ye, navê xwe dide famîleyê jî.
Di gelek zimanan de, ji ber ku ev navê cinsekê ye, jê re dibêjin cinsê leqatên aviyan. Di desteya Alismatales de wekî sinbil, zîpzîpe tenê ev malbat heye. 43-48 (an jî 47-55) endamên vê cinsê hene. Li herêmên tropîk û subtropîk digihên. Bi taybeti li başûrê Afrîkayê û girava Madagaskarê tê dîtin. Li Asya, Awistraliya jî ne pirr kêm e.
Hin endamên vê cinsê di masîdankan (akvaryûm) tên bikaranîn, masîdankan dixemilînin. Li hin welatan ji bo masîdankan tên çandin. Ji ava şîrîn hez dikin. Ango ne li peravên deryayan, li aviyan digihên.
Sîstematîk
Cara pêşîn sala 1782'yê bi pirtûka xwe Supplementum Plantarum,ji aliyê Carl von Linné yê ciwan ev cins (herwiha famîle) terîf kiriye, jê re Urirandra Thouars ex Mirb gotiye. Navê niha Aponogetonaceae sala 1856'ê Jules Émile Planchon diBotanical Magazine de bikaraniye.
George R. R. Martin
George Raymond Richard Martin (z. George Raymond Martin ; z. 20ê îlonê 1948), wekî GRRM jî tê zanîn, senaryonivîs û nivîskarê amerîkî yê cûreyên fantastîk, tirsnakî û honaka zanistî ye. Wî rêzeromanên fantastîk ên epîk, A Song of Ice and Fire nivîsand ku ji aliyê HBO ve bi navê Game of Thrones (2011–2019) wekî rêzefîlmekê hate adaptekirin.
Di 2005an de, Lev Grossmanî George R.R. Martin wekî "Tolkienê Amerîkî" bi nav kiriye, û di sala 2011an de, ew di navnîşa salane ya Time 100 de di nava kesên herî bi bandor yên li cîhanê de bû.
Prittriching
Prittriching şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landsberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Sofî, Şot
Sofî, navê yek ji gundên Gundistana Qere Qoyona Bakuri li Bexşa Navendîa Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Rêşad Sorgul
Rêşad Sorgul bi navê nasnameyê Kutbettin Akgül ,( li gundê Qerqatkê (Çinar, Diyarbekir) nivîskar, pêşkêşvanê televîzyonê û rojnamevanekî kurd e.
Auriac-Lagast
Auriac-Lagast, komuneke departementa Aveyrona li başûrê Fransayê ye.
Zêwe
Çend cihên bi vî navî hene:
Bakurê Kurdistanê (Tirkiye)
Başûrê Kurdistanê (Herêma Kurdistanê, Îraq)
Rojhilata Kurdistanê (Îran)
Tirkmen (denonîm)
Tirkmen an jî Tirkoman  demonîmekî e ku bi taybetî kesên ku bi eslê xwe tirkên oxizî ne û li welatên ereb û li Îranê jiyan dikin û zimanêkî tirkî diaxivin.
Gelên tirkî
Gelên tirkî komek ji komên etnîkî yên cihêreng ên Rojava, Navîn, Rojhilat û Bakurê Asyayê û her wiha parçeyên Ewropayê ne ku bi zimanên Tirkî diaxivin.
Hin komên etnîkî yên Tirk ên nûjen ên herî berbiçav gelên altayî, azerî, gagawiz, qazax, qirgiz, tirkmen, tirk, tirkmenên iraqê, tirkên kîprosê, tûvan, ûygûr, ûzbêk, qarayim, qirimçaq, Teterên Krîmê, û yaqût ne.
Schenkenberg, Brandenburg
Schenkenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Uckermark li Brandenburg, Almanyayê ye.
Qewşan
Qewşan, gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.
Gundistana Lodab
Gundistana Lodab navê herêmeke gundistanî ye li Herêma Lodab ku bi Şaristana Buwêr Ehmed ve girêdayî ye. Herêm dikeve parêzgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmed ya Rojhilata Kurdistanê
Elegez (stran)
Elegez yek ji stranên herî navdar ên Koma Wetan e. Stran li ser gundê Elegezê ya Kurdistana Sor e.
Uvernet-Fours
Uvernet-Fours, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Kemal Seyîd Qadir
Kemal Seyîd Qadir dadnas û nivîskarê kurd e. Hemwelatiya Awistiryayê jî ya wî jî heye. Di roja 23ê çiriya pêşîn 2005an de li Hewlêrê winda bû. Piştre diyar bû ku di deste KDPê de ye.
Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî çalakiyeke bilez ji bo wî derxistibû.
Faysal Dağlı
Faysal Dağlı (jdb. 4ê kanûna paşîn 1966 li Farqînê) rojnamevan, derhêner û nivîskarekî kurd e.
Dağli di sala 1966an de li Amedê li navçeya Farqînê hate dinyayê. Di zanîngeha Dîcleyê, di beşa wêjeyê de xwendiye. Ji sala 1988an û vir ve rojnamevaniyê dike. Heta niha sê ji wan bi tirkî, heft kitêbên wî hatine weşandin. Dağli di navbera salên 1996 û 2007an de di TVyên kurdî de ji du sedî zêdetir belgefîlmên dîrokî amade kiriye. Ew niha li Almanyayê dijî. Faysal Dağli heta hezîrana 2010an edîtorê giştî yê rojnameya siyasî-mehane Le Monde diplomatique çapa kurdî bû.
Talolik
Talolik, gundekî girêdayê navçeya Payîzava ya Wanê ye.
Qeyik
Qeyik, gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.
Sedsala 8an
Kesên navdar
Îbrahîm el-Fezarî
Çoman (navçe)
Çoman yek ji navçeyên parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Çoman ji nahiyên Çoman, Hacî Omeran, Simîlan, Gelale û Qesrê pêk tê.
Lianyungang
Lianyungang, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Jiangsuyê de cih digire.
Kappeln, Rheinland-Pfalz
Kappeln şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Reichling
Reichling şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landsberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Gerdava
Gerdava gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 537 kes (127 malbat) bûn.
Bendava Bêrecûkê
Bendava Bêrecûkê yek ji bendavan e ku di çarçoveya projeya GAP'ê de di sala 1999'an de li ber çemê Ferêt li bajarê Rihayê Bêrecûk hate avakirin.
Bendava Bêrecûkê ku perçeyeke projeya GAP'ê ye ji bajêr 9 km dûr e û di sala 1999'an de, gava lêkirina bendavê hatibû qedandin, bi bilindbûna ava çemê Ferêt bajarê kevnar ê romayî Zeugma daqultand. Çend mozaîkên ku hatin xelaskirin li Bêrecûkê, lê yên herî bi nav û deng jî li Dîlokê di Muzeya Mozaîkên Zeugmayê de peyda ne, wek mozaîka xwedayê çemê Acheloos.
Qizlal
Qizlal, gundekî navçe Farqîna bi ser Diyarbekirê ve ye.
Marcha Real
Marcha Real (an got Marça Real) sirûda netewî ya Spanyaye.
Nîvisandin
Gloria, gloria, corona de la Patria,
Navenda navçeya Buwêr Ehmed (nahiye)
Navenda navçeya Buwêr Ehmed, yek ji nahiyeyên ku bi navçeya Buwêr Ehmed ve girêdayî ye. Nahiye dikeve parezgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmed a Rojhilata Kurdistanê.
Marcha Real
Nîvisandin
soberana luz
Navenda navçeya Buwêr Ehmed (nahiye)
== Dabeşkirina nahiyeyê ==
Marcha Real
Nîvisandin
que es oro en tu Pendón.
Vida, vida, futuro de la Patria,
que en tus ojos es
abierto corazón.
Púrpura y oro: bandera inmortal;
en tus colores, juntas, carne y alma están.
Púrpura y oro: querer y lograr;
Tú eres, bandera, el signo del humano afán.
Zevik
Zevik, gundekî girêdayê navçeya Payîzava ya Wanê ye.
Schönfeld, Brandenburg
Schönfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Uckermark li Brandenburg, Almanyayê ye.
Cîhana Sofî (pirtûk)
Cîhana Sofî, an ji Cîhana Sofiyê (bi norwêcî: Sofies verden, bi înglîzî: Sophie's World), romaneka romannivîsê norwêcî Jostein Gaarder e ko li sala 1991ê çap bû. Ev pirtûk ji bo zêdetir ji 54 zimanên cîhanê hatiye paçivandin. Zêdetir ji 30 milyon pirtûk jê hatine çapkirin. Tenê bi zimanê elmanî 3 milyon jê hatine firotin. Paçiveya wê ya kurdî jî derkevtiye. Ahmet Gegez ev pirtûk kiriye kurdî û weşanxaneya Do jî li Stembolê ew weşandiye. Ev roman piranî hevpeyvîn û danûstandinek e di navbera Sofî Amundsen û kesekê pirr ji nihînî bi navê Alberto Knox. Ev roman bi nijara xwe ya aloz ve roman e û her di wê demê da jî destpêkek e ji bo nasandina felsefeyê.
Kurtiya romanê
Sofî Amundsen (Sofie Amundsen di deqa norwêcî de) keçeka 14 salî ye ko li Norwêcê dijît. Sal 1990 e. Hindek name ji kesekê nenaskirî bi navê Alberto Knox digehin wê. Alberto feylesofekê 50 sal ye. Bi vî rengî danûstanek li ser niyasîna felsefeyê di navbera wan da dest pê dike.
Kirchsahr
Kirchsahr şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Keyîtî
Keyîtî, şahîtî yan jî monarşî awayekî îdarekirina dewletê ye ku dewlet ji aliyê şexsekî tenê ve tê birêvebirin. Di keyaniyê de key yan jî şah ne bi rêya hilbijartinê tê serî, belkî ew di xwede qeweteka yezdanî dibîne, an jî xwe bi esl dibîne, an jî xwe serokê temamen welatiyên dewleta xwe dibîne. Di vê sîstemê de dibe ku temamê qewet û karbidestî di destê keydebe, an jî dibe ku qewet û karbidestiya wî bi zagon û qanûnên bingehîn hatibin kêmkirin.
Vachères
Vachères, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Rott, Landsberg
Rott şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landsberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Zimanên tirkî
Zimanên tirkî malbateke zimanan e ku ji zêdetirî 35 zimanên belgekirî pêk tê, ji aliyê gelên Tirk ên Ewrasyayê ve ji Ewropaya Rojhilat û Başûrê Ewropayê heta Asya Navîn, Asyaya Rojhilat, Sîbîrya, û Asyaya Rojavayî tê axaftin.
Nêzîkî 200 milyon kes bi zimanên Tirkî diaxivin. Di zimanên tirkî de bineziman hene. 2 şaxên wan hene, ogûrî û tirkîya hevpar. Tirkiya ogûrî tenê 1 ziman heye ku çuwaş e, û Tirkiya hevpar hemû zimanên Tirkî yên din hene.
Bersing
Bersing, sutyen (bi zimanê kolanî, pêsîrdank, memikdank) xwekirineke jinan e. Him bincilk e, him jî kinc. Gelek cureyên wê hene.
Dîroka bersingê
Mirovan beriya hemiyan organên xwe yên zayendî û pêsîr porkirine. Pêsîr ne tenê organeke hesas e, bo xwedîkirina pitikan girîng e. Heya sedsala 16. standardeke bersingê nebû.
Di salên 1930'yî de hilberîna bersingan destpê kir.
Navenda Şotê (nahiye)
Navenda Şotê, navê yek ji nahiyeyên navçeya Şotê li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îranê ye. ==Dabeşkirina nahiyeyê == Du bajar û du gundistan li vê nahiyeyê hene;
Germnab
Germnab, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kirrweiler, Kusel
Kirrweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Auzits
Auzits, komuneke departementa Aveyrona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Qulfa
Qulfa, gundekî navçeya Farqîna bi ser Amedê ve ye. Gund li ser rêya Batmanê 5 km dûrî navçeyê ye. Bakurê wê çiya, başûrê wê jî deşt e ku bi alî Bismilê ve drêj dibe heyta çiyayê Stewrê.
Stawût
Stawût gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye.
Gerdebilîç
Gerdebilîç gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 145 kes (24 malbat) bûn.
Nadim Zehawî
Nadim Zehawî sala 1967'an de li bajarê Başûrê Kurdistanê, Xaneqînê, ji dayikbûye. Di sala 1970'an de ji ber zulma Sedam Huseyn bi tevî malbata xwe koçberî Brîtanya, Stratford-upon-Avonê kirine.
Nadim li wî bajarî tev li politikayê dibe. Nadim sedî 51.5 dengên bajarê Stratford-upon-Avonê bidestve dîne û dibe nûnerê wî bajarî yê Partiya Parêzgaran (Conservative Party).
Beriya ew dest bi karê politikayê bike, Nadim Zehawî bazirganekî serkeftî bû. Ew di sala 2000'an de Rêveberê Giştî yê şîrketa YouGov bû, ew ajanseke online ya taybet bi lêkolînên warê aborî û siyasî ya Brîtanyayê û baştirin şîrketên ji bo encamdana rapirsiyên siyasî li Brîtanyayê. Nadim kurdên yekemine yê ku dîroka Brîtanyayê de dibe endamê Parlemena Brîtanyayê. Ew li ser lîsta Partiya Parêzgaran (Conservative Party) a ku di bin serokatiya David Cameron de ye, bi ser dikeve û dibe parlementer.
Lodê
Helbestvan û pêşmergeyê botî Sebrî Botanî di 1925'an de li Lodê ji dayika xwe bûye. Gund bixwe yê Ehmê Temer bavê Sebrî Botanî bu. Herwiha birkik bi navê ‘Birka Temer’ jî lê ye. Çar kûrên Ehmê Temer hebûn. Sebrî, Ferman, Hebeş û Mirad.
Qurtê
Qurtê, gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.
Mîrektiya Mansur
Hin eşîrên Kurd ên di nav mîrektiye de êrişî bazirgan û karwanan kirin, bazirgan çûn ba Şah û gilî kirin.Şah ji vê rewşê aciz bû û sinoren Mîrîtî piçûkkır.
Ji ber vê yekê, bi fermana Şah; Hemî wilayetên Kerşeb, Zerinkemer, Secas, Zanjan, Sorluk, Keydar, Sebistan, Enguran, û  Kancuka dane Mîrê Mansur. Hin ji van parêzgehan ji ber nakokiyên di navbera Kurd û Kızılbaş de wêran bûn, û Devletyar wan ava kir.
Her ku mîrekti xurttir dibû, xwesteka Devletyar ya serxwebûnê gur dibû û ew li dijî Şah'ra serî hilda.Li ser vê yekê, decidedah biryar da ku artêşek bişîne ser Devletyar, û Devletyar Enburan, ku ji vê yekê agahdar bû, tavilê dest pê kir ku li herêma bebistan kelek mezin ava bike.
Gava artêş nêzîkê Mîrê Reş Mansur bû, wê biryar stend ku bi şev wargeh saz bike, Devletyar bi yekcarî bi şev êrişî artêşê kir û artêşa,têkçûnek mezin xwar.
Şerefnameyê de wiha behsa vî şerî vısa dike;
'Dayika Devletyar wê roja dijwar de, li dû hespê xwe dişopand û diqîriya, "Berê tirumbêlên van bigirin",li ser vê yekê tirumbêlên wan hatin girtin,Hin leşkerên ji artêşa Sefewî, ku ji ber vê têkçûna şermîn nexwestin hêrsa Shahah bikişînin, xwe li parêzgarê Geylan girtin'
Di dema Shahah Abbas de, Devletyar hate girtin û bi 300 zabitî ve hate zincîr kirin, û piştî demekê ew hate darve kirin, ji ber vê yekê Mîr hate rûxandin.
Heseniyan
Heseniyan, gundekî girêdayê navçeya Qerqelî ya Wanê ye.
Casekow
Casekow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Uckermark li Brandenburg, Almanyayê ye.
Scheuring
Scheuring şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landsberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Gulaş
Gulaş xwarineke quşxaneyê ye. Mirov dikare wekî hêyavk an şorbeyekê jî binavbike, lewra gelek cureyên wê hene.
Gulaş di pêjgeja gelek gelan de heye. Kurd jî dizanin û ji xwe paşpirtika +aş bi kurdî wateya xwarinê pê dixe. Peyv ji xaşandinê tê lewra bi kelînê goşt dixaşe. Di zimanê mecarî de navê wê gulyás e û ew jî tê wateya gavan. Rojavayî bingeha vê xwarinê bi Mecaristanê ve girêdidin, dibêjin ji wir belavbûye.
Standardeke wê nîne. Ji goştê pez an dewarê tê çêkirin. Goşt tê tîkekirin, pîvaza hûrkirî jî di nav de, tê biraştin. Sîra kutayî, reşke (kîmyon), îsota dirêj, kartol û fringî (bacanê sor, tomatos) jî dikeve navê. Li Mecaristanê bi navê székely gulyás cureyekê wê yê din jî heye ku bi kremaya tirş tê çêkirin. Mirov dikare wê wekî xwarineke cuda jî binirxîne, lewra kelem, goştê berazê û biharat tê de heye.
Gulyás
Gulyás cure şorbeyeke macarî ye.
Gulaşa dîzê (dîzil)
Bi macarî jê re Bográcsgulyás dibêjin. Di pîrozvahiyan te gelek tê xwarin. Xwê, biharat, sîr, kîmyon, îsota tûj (a pûlpelî) tehma xwe dide xwarinê.
Gulaşa loviyê
Xwarineke macarî ye, quşxaneyî ye. Lovî lê tê zêdekirin. Wekî terîfeya ya bi sêvaxînê ye, bes ji dêl wê lovî tê tevlîkirin.
Pörkölt
Pörkölt nêzîkê Gulyásê ye.
Valavoire
Valavoire, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Gulaş
Esterházygulaş
Silka zer, gizêr, kartolê xwêkirî lê tê zêdekirin, ji goştê dewarê, pirranî ji yê berazê tê çêkirin.
Kûşê
Kuşê (1946: Küşi, dû re bi tirkî navê Yerliçoban lê kirine), gundekî navçeya Diha Sêrtê ye.
Gulaş
Gulaşên goştê dewarê
Gelek cureyên wê hene. Bi taybetî li Almanya û rojhilatê Ewropayê bi dehan cureyên ji goştê dewarê tên xwarin.
Li Almanyayê:
Szegediner Gulasch
Jê re herwiha gulaşa biharatî jî dibêjin. Wekî cureyên klasîk tê amadekirin.
Gulaşa Debreczinerî
Ji sosîsa Debrecziner-Wurstê tê amadekirin.
Gulaşa golikê
Pîvaz û tîkegoşt heya zerayî pê ket tên biraştin. Beriya wê divê goşt bê biharatkirin û xwêkirin. Ard (arvan) pê tê werkirin. Piştre tê kelandin.
Gulaşa çîganan
Ji goştê dewarê yan berazê ye. Fringî (tomatos, bacanê sor) dikevê, herwiha kartol jî. Çima jê re ya çîganan gotine, nayê zanîn. Dibe ku bingeha vê xwarinê heya Hindistanê dûr be.
Paprikás
Versiyoneke Pörkölt a mecarî ye. Bi biharatên tûj (no) tê çêjdarkirin, lewra jî jê re paprîkayî-îsotî gotine.
Gulaşa sosîs an beniyê
Li Almanyayê jê re Wurstgulasch dibêjin ku pirranî li herêmên berê yên DDRê tê xwarin. Merge, ketçap jî tê tevlîkirin. Pirranî bi meqarneyê tê servîskirin.
Jostein Gaarder
Ew ji malbateka perwerdekar e û pirraniya nivîsînên xwe bi nihêrrîna zarokan, ku nihêrrîneka pirsyarker e, dinivîse.