cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pirtûkxaneya Kongreyê
Dîrok
Vê rastî û şewatek wêranker a ku wê demê du sêyan xwedan hilweşand, Pirtûkxaneya Kongreyê xist nav zehmetiyên darayî yên zor. Ainsworth Rand Spofford di sala 1864an de spartina mafên daneriyê ji nû ve stend û ji her du partiyên kongreyê re piştgiriya aborî ji bo pirtûkxanê peyda kir. Ji ber vê yekê dikare di bin serokatiya wî de bi rengek girîng were berfireh kirin.
Di sala 1906-n de bi kirîna pirtûkxaneya xwerû ya 80000-cildî ya ku bazirgan, pirtûkhez û berhevkarê sîbîryayî Gennady Wassilyewiç Yudin li Krasnoyarsk li hev anî bû bingeha berhevoka rûsî ya Pirtûkxaneya Kongreyê hate danîn.
Butçeya pirtûkxanê hîn jî bi piranî ji hêla Kongreyê ve tê peyda kirin. Di heman demê de sê avahiyên nûner hene ku li Washington D.C. ne.
Avahiyan
Sê avahî bi avahîsaziyek pir cihêreng têne xuyandin. Ew li Capitol Hill cîwar dibin û bi pergala tunelê ya binê erdê ve têne girêdan. Di 21ê kanûna paşiyê ya 1961an de, ji Pirtûkxaneya Kongreyê re statuya Neteweyî ya Dîrokî ya Neteweyî hat dayîn.
Avahiya bi şêwaza ronesana îtalî Avahiya Thomas Jefferson Building di 1897an de hate vekirin û ji bo demeke dirêj avahiya pirtûkxaneya sereke bû. Salona têketinê ya bi heybet ji mermer hatiye çêkirin. Di avahiyê de odeya xwendinê ya sereke bi qubeya xweya berbiçav, û her weha odeyên xwendinê yên taybetî û salona konserê hene.
Bolmen
Bolmen yek ji deh golên herî mezin ên Swêdê ye.
Langvatnet, Tysfjord
Langvatnet, Tysfjord, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Beşekî biçûk ji golê derbasî nava sînorê Swêdê dibe û qasî 20 kîlomêtre dikeve aliyê başûrê rojhilata gundê Kjøpsvika Tysfjordê ya Norwêcê
Girê Îsparyetê
Girê Îsparyetê, gundekî bi ser navçeya Xîzana Bidlîsê ve ye.
Topzawe
Topzawe, gundekî bi ser Selahedîna navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Frénois, Côte-d'Or
Frénois, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Selena Quintanilla-Pérez
Selena Quintanilla-Pérez (bi kurtî:Selena) (z. 16'ê avrêlê 1971 - m. 31'ê adarê 1995) strannivîs û stranbêja amerîkan e.
Çapan Eher
Çapan Eher, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Verdun-en-Lauragais
Verdun-en-Lauragais, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
G8
G8 (îng. Group of Eight; bi kurdî: Koma Heyştan) koma heyşt welatên dewlemend ên ku ji aliyê sanayî ye pêşketîne.
Rûsya pêşî ne endamê vê komê pişt re Rûsya jî bû endamê komê ev 8 welat bi navê Welatên G8 tê nasîn. Ji aliyê welatên G8î ji sala 1975an vir ve civînên aborî yên salane tên lidarxistin. DYA, Japonya, Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Fransa, Îtalya, Kanada, Rûsya nêzîkî % 65 aboriya cihanê temsîl dikin. Xebatên salane ya komê ji konferans, lêkolînên ramyarî pêk tê. Serokên hikûmetên endamên komê her sal beşdarî civînan dibin û welatek endam jî serokatiya komê dixe ser milê xwe. Serokaktiya komê di destê kîjan welatî de be, rojeva civînê ew eşkere dike û mazûvaniya civîna wê salê ew dike.
Siya kesayetiya mirov
Siya kesayetiya mirov ji arketîpên çi anîma û çi jî anîmûs pêk tên. Her mirovek xwedî siyeka kesayetiya xwe ya taybet e. Ji aliyê Carl Gustav Jung ve cara pêşîn hatiye binavkirin.
Mirov dikare têkeve wê şikê ku miroveke pirr û pirr baş di kesayetiya xwe de hin elementên xirabiyê dihewîne. Berevajî wê miroveke pirr agressîv jî dileke nermîn û zêrîn di xwe de dihewîne. Helbet ev mînakan ji bo têgihîştina mekanîzmaya kesayetiyê û siya kesayetiyê bû. Terî izahkirinê nakin. Lewra arketîpên anîma û anîmûs gelek kompleks in.
Qeley Seyîdehmed
Qeley Seyîdehmed gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 78 kes (21 malbat) bûn.
Entelan
Entelan, gundekî bi ser navçeya Xîzana Bidlîsê ve ye.
Neustadt an der Waldnaab
Neustadt an der Waldnaab bajarokekî navçeya (Landkreis) Neustadt an der Waldnaab li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Cussac-Fort-Médoc
Cussac-Fort-Médoc, komuneke li departementa Gironde a Fransayê ye.
Ebû Meşer Belxî
Ebû Meşer Belxî an Abū Maʿshar, Jaʿfar ibn Muḥammad al-Balkhī (787 Belx, Xorasan - 886 Iraq) Stêrnas û astrologekî misilman yê Fars e. Med cezîrê wî dît.
Çermedaş
Çermedaş, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bausendorf
Bausendorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Leirvatnet, Sørfold
Leirvatnet, Sørfold, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye.
Bammental
Bammental şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhein-Neckar-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
San Francisco
San Francisco [] yek ji bajarên mezin ên federedewleta Kalîforniya li DYAyê ye. Herwekî navenda parêzgeha San Francisco ye.
Bajar li ser 600,7 km²i yî avabûye. Bingeha bajêr di sala 1792´î de hatiye avêtin. Hejmara niştecihan li navendê 744.230 (2004) û tevayî jî 4.157.377 e. Navê bajêr ji zimanê Spanyolî tê. Lewra cara pêşîn kaşîfên Spanyolî herêm dagirkirine.
Siljan
Siljan li gel Orsasjön, yek ji deh golên herî mezin ên Swêdê ye.
Verzeille
Verzeille, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Ziegendorf
Ziegendorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Led Zeppelin
Led Zeppelin yek ji rock gruba îngîlîzîye, ku di sala 1968 de çêbû bû. Ew di dîroka rock musîkê de yek ji grubên herî navdare. Led zeppelin ji gitarist Jimmy Page, vocalist Robert Plant, bas gitarist John Paul Jones u debilvan John Bonham çê dibe.
Herçiqas Led Zeppelin di rock musîkê de, yek ji grubeka herî girîng be jî, di curbecur musîkên din de wek blues, reggae de jî pir navdarin. Heta niha 300 milyon albumên wan li hemu welatan hatîye firotin ku bi tenê 100 milyon li Dewletên Yekbuyî Amerîka'de hatîye firotin.
Strana wan ya herî bi nav û deng Stairway to Heaven.
Albûmên Led Zeppelin:
Tuyle
Tuyle, Tuyl'e, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Mirina Jaro
Bi salan ev xebat li Nisêbînê hate weşandin û di nav gelek derfetên kêm de. Pêşgotina wê ji hêla Firat Penaber ve bi navê xwe yên din Müslüm Aslan hatiye nivîsin.
Pirtûk di çapa yekem de ma. Ji ber hinek pirsgirekên aborî û polîtîk belavkirina wê jî kêm ket.
Fresnes, Côte-d'Or
Fresnes, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Manéhouville
Manéhouville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
John Robert Anderson
John Robert Anderson (jdb. 1947 li Vancouver di British Columbia da) yek ji psîkologên navdar ên DYE yê bingeh Kanadayî ye. Wî li ser avakirin û pêşdebirina kognîtîv psîkologiyê xebat kiriye.
Anderson wekî bavê kognîtîv psîkologiyê tê zanîn û bi navên kontrola adaptîv a ramandinê û endazyariya kognîtîv angaştên wî hene. Wî di salên 1988-1989 birêvebiriya Komeleya Zanîstiya Kognîtîvê kiriye.
Yutare
Yutare, gundekî bi ser navçeya Berwarî Bala ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Derûnnasiya kûr
Derûnnasiya kûr an jî psîkologiya kûr, di destpêka sedsala 20emîn de hat rojevê. Zanîstan dîtin ku mirov nikare bi hêsanî û metodên laşî psîkologiya mirovan şîrove bike. Psîkologiya mirovan xwedî taybetiyeke mezin e û xwedî mekanîzmeke pirr tevlîhev û kompleks e.
Sigmund Freud wekî bavê derûnnasiya kûr tê zanîn. Wî cîhana derûniya mirov raxistiya ber çavan, metodên têgihîştinê afirandiye û tasnîf kiriye. Tasnîfkirina eziya nizim (îd), ezî (ego), eziya bilind (superego), pêşxistina metoda derûnkolînerîê hwd riya derûnnasiya kûr vekir. Bêî derûnnasiya kûr derûndermanî nabe.
Sêva mêxekirêj
Sêva mixekrêj, yek ji cejnên herî kevnar ên kurdan e.
Ev cejn bi sêv û qirnefîlan dihête çêkirin. Gava keçek yan jî kurek, sêveke wesa bide ewê/a beramberî xwe, ev tê maneya nîşaneya evîndariyê. Herwiha, ev sêva ku qirnefîl tê de hatiye çandin, dibe diyarî ji bo du mirovan da ku xeyd û şer di navbera wan de nemîne.
Sêva ku qirnefîl tê de hatiye çandin, çi caran pûç nabe û narize. Ev cejn bi taybetî li Başûrê Kurdistanê li hemû bajaran dihête pîrozkirin.
Daignac
Daignac, komuneke li departementa Gironde a Fransayê ye.
Thiverval-Grignon
Thiverval-Grignon, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Kontrola adaptîv a ramandinê
Kontrola adaptîv a ramandinê (ACT) yek ji angaştên John R. Anderson e.
Anderson mekanîzmaya ramandin û bîrkanê li ser modelekê rave dike. Wekî xêvjimêrek têkilî û sîstemên elementên ramandin û bîrkanê dide pêş. Mirov dikare bi vê sîstemê bilîze, bihêz bike yan qels bixe. Ango mirov dikare vê sîstemê kontrol bike.
Sergey Lavrov
Sergey Vîktorovîç Lavrov (, bilêvkirin: [sʲɪrˈɡʲej ˈvʲiktərəvʲɪtɕ lɐˈvrof] ; zayîn 21'ê Adarê 1950) dîplomat û siyasetmedarek rûsî ye ku ji sala 2004'an de wekî Wezîrê Derve yê Rûsyayê kar kiriye. Wekî endamê partiya Yekgirtû ya Rûsyayê, ji sala 1994 heta 2004'an nûnerê daîmî yê Rûsyayê li Neteweyên Yekbûyî bû.
Jiyan û perwerdehiya destpêkê
Lavrov di 21'ê Adara 1950'an de li Moskoyê ji bavekî ermenî yê ji bajarê Tbîlîsî berê SSR ya Gurcistanê û ji dayikeke rûsî ji Noginskê, SFSR a Rûsyayê hatiye dinyayê. Paşnavê bavê wî bi eslê xwe Kalantaryan bû. Diya wî di Wezareta Sovyetê de ji bo Bazirganiya Derve kar dikir. Lavrov lîse bi madalyaya zîv qedand. Ji ber ku dersa wî ya bijarte fîzîk bû, wî plan kir ku bikeve Zanîngeha Nukleerî ya Lêkolînê ya Neteweyî an Enstîtuya Fîzîk û Teknolojiyê ya Moskoyê, lê ew ket Enstîtuya Têkiliyên Navneteweyî ya Dewleta Moskowê (MGIMO) û di sala 1972'an de mezûn bû.
Wezareta Derve (2004-aniha)
Di 9'ê Adarê 2004'an de, Serok Vladîmîr Pûtîn û Lavrov wek wezîrê karên derve destnîşan kir. Ew di postê de li şûna Igor Ivanov.
Lavrov di Kabîneya Duyemîn a Vladîmîr Pûtîn de, piştî Dmitri Medvedev ji 2008'an heta 2012'an serokatî dikir, wezîfeya xwe domand.
Lavrov di 21'ê Gulanê 2012'an de, ji bo kabîneya bi serokatiya serokwezîr Dimitri Medvedev ji nû ve wek wezîrê derve hat tayînkirin.
Jiyana kesane
Lavrov axaftina bi rûsî, îngilîzî, fransî, dîvehî û sînhalî dizane.
Lavrov werzişvanekî dilsoj e. Ew temaşekirina lîstikên futbolê ya li ser televîzyonê hez dike û fanek dilpak a klûba Moskowê Spartak e. Ji sala 1971'an ve bi Maria Lavrova re zewicî ye û keçek û du neviyên wan hene. Keça wan Ekaterina Sergeyevna Lavrova dema bavê wê di Neteweyên Yekbûyî ya li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dixebitî û li Londonê dijiya, ji Zanîngeha Kolumbiya mezûn e. Ji ber ku heta sala 2014'an li bajarê New Yorkê maye û demek dirêj li derveyî Rûsyayê ma Ew bi karsazê rûsî Alexander Vinokurov re zewicî ye.
Lavrov ji ber rola wî di êrîşa Rûsyayê ya sala 2022'an li Ukraynayê li Yekîtiya Ewropayê, Keyaniya Yekbûyî, Dewletên Yekbûyî, Kanada û Awistralya di bin cezayên kesane de ye.
Extê-2
Extê-2, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Altrich
Altrich şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Brühl (Baden)
Brühl şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhein-Neckar-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Litle Sokumvatnet
Litle Sokumvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye.
Çalan Eher
Çalan Eher, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Zölkow
Zölkow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Dardenac
Dardenac, komuneke li departementa Gironde a Fransayê ye.
Pleystein
Pleystein bajarokekî navçeya (Landkreis) Neustadt an der Waldnaab li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Harûn
Harûn (bi erebî: هارون) navekî erebî ye û navê pêxamberek jî ye. Ev pêxamber, li gorî îslamê, kekê Mûsa pêxember bû..
Extê-3
Extê-3" hat jêbirin ‎ (Nawerokê wê rûpelê ew bû: 'Extê-3, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Frôlois
Frôlois, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Maniquerville
Maniquerville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Vignevieille
Vignevieille, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Thoiry, Yvelines
Thoiry, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Pantheon
Pantheon (ji peyva yewnanî Πάνθειον, Pántheion) tê maneya "perestgeheke tevahiya yezdanan", tevahiya koma xweda û xwedawendên oleke polîteîstîk an jî mîtolojiyan e.
Di koma berhemên Max Weber yên sala 1922'an a bi navê Economy and Society (Aborî û Civak) de pêwendiya di navbera pateona xwedayan û pêşketina monoteîzmê nîqaş dike.
Panteon her weha dikare nîşana perestgeh yan jî avahiyeke pîroz be ku bi taybetî diyarî tevahiya xweda û xwedawendan hatiye kirin.
Villalier
Villalier, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Çil Qişlaqî
Çil Qişlaqî, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Birrbirreya piştê
Birrbirreya piştê, stûna bîrrbîrreyê an jî stûna piştê (bi îngilîzî: vertebral column,spinal column,spine)
Anatomiya Birrbirreyê
Stûna birrbirreya piştê ji 24 birrbirreyan pêk tê, hemû birrbire bi heman şêwe û qebareyê nebin jî, hemû birrbirre hin pêkhateyên hevpar li xwe digirin. Birrbirreyek asayî ji ten (bi îngilîzî: body), kevaneyê birrbirreyê û hin niçikan pêk tê. Ten beşa aliyê pêşiya birrbirreyê ye ko destek dide giraniya laş. Loma qebare û stûriya tenê birrbirreyan, her ko ji stû ber bi sêbendeyê ve diçe zêde dibe. Li stûna birrbirreyê de di navbera tenê birrbirreyan de xepleyek (disk) kirkirkî heye. Navê vê kirkirkê, xepleya navbera birrbirreyan e (bi îngilîzî: intervertebral disk). Xepleya kirkirkî birrbirreyan bi hev re girê dide, lê nahêle hestiyên birrrbirreyan bigihîjin hev û ziyan bidin hev.
Kevaneyê birrbirreyê, beşa paşiya birrbirreyê peyda dike û ji çar pişkan pêk tê. Pedîkula çep û ya raste, lamîneya çep û ya rastê. Pedîkul, kêlekên kevaneyê birrrbirreyê ne û bi aliyê paşiya tênê ve girêdayî ne. Herdu lamîna, paşiya kevaneyê birrbirreyê pêk tînin. Di navbera ten û kevaneyê bîrrbirreyê de kunek heye. Dirkepetik di nav kuna birrbirreyê de dirêj dibe.
Ji kevaneyê birrbirreyê heft niçik dirêj dibin. Cotek ji niçkan wekî niçikên berwarî tên navkirin. Niçikên berwarî ji xala ko pedîkul bi lamînayê ve girê dibe, dirêj dibin. Li aliyê paş, ji bîrrbîrreyê niçikek dirêj dibe, navê wê, niçika dirrîkî ye. Niçika dirrîkî li bin çermê pişta mirov de bi hesanî xuya dibe. Niçikên berwarî û ya dirrîkî ji boy girêdana masûlkeyan, bingehên giring in. Cotek niçikên geha jorîn li herdu aliyên birrbirreyê ve ber bi jor dirêj dibin û rûyek piçûk peyda dikin. Cotek niçikên geha jêrîn jî ber bi jêr ve dirêj dibin û rûyek piçûk ava dikin. Birrbirre bi navbeynkariya niçikên geha jorîn, bi birrbirreya jorê xwe ve girêdan avadike. Herwisa bi birbireya jêrê xwe jî bi navbeynkariya niçikên geha jerîn ve girêdan ava dike. Girêdanên navbera birrbirreyan, wekî geha livoka sinordar tê navkirin.
Lîsteya gundên Ecebşîrê
Navên gundên Ecebşîrê bi rêza alfabê:
Birrbirreya piştê
Beşên birrbirreya piştê
Birbireya piştê ya mirov dabeşê 3 beşan dibe; birbirreyên stû (7), birrbirreyên sîngê (12) û birrbirreyên kêlekê (5)
Birrbirreyên stû
Evana birrbirreyên herî biçûk in. Birrbirreyên stû (bi îngilîzî: Cervical vertebrae) 7 heb in û wekî C1, C2, ..... C7 tên nîşankirin. Ji vana C1 û C2 birbirreyên taybet in. Birrbirreya stû ya yekem (C1) wekî atlas, a duyem, a binê atlasê jî wekî tewere (bi îngilîzî: axis) tê navkirin. Atlas bi eslê xwe ne birrbirre, lê xelekek ji hestî ye. Kilox li ser atlasê disekine. Birrbirreya tewereyê li bin atlasê de cih digire. Li ser rûyê jorê, niçikek wekî mîna diran (bi îngilîzî: odontoid process), ji tewereyê ber bi jor ve dirêj dibe. Niçika diranî dirêjê nav kuna atlasê dibe û bi besterê tê zeximkirin. Bi vî awayê gehek bi lîvoka sinordar ava dibe. Kilox li ser vê gehê ji aliyek ber bi aliyê din dilive.
Birrbirreyên sîngê
Birrbirreyên sîngê (bi înglîzî: thoracic vertebrae) 12 heb in. Wekî T1, T2,.....T11, T12 tên nîşankrin. Ji ber ko destek didin giraniya laş, birrbirreyên sîngê ji birrbirreyên stû mezintir in. Li ten (bi îngilîzî: body) û niçikên birrbireyan de rûberên piçûk hene. Gehên navbera parsû û birrbireya piştê bi navbeynkariya van rûberên piçûk ava dibin.
Birrbirreyên kêlekê
Birrbirreyên kêlekê (bi îngilîzî: lumbar vertebrae), destek didin ji bo giraniya beşa jorîn a laş. Loma birrbirreyên herî mezin ên birrbirreya piştê ne. Birrbirreyên kêlekê 5 heb in û wekî L1, L2....L5 tên nîşankirin.
Sêbende
Sêbende (bi îngilîzî: sacrum) ji pênc birrbirreyên seretayî yên bi hevre zeliqî pêk tê. Hestiyê sêbendeyê bi şeweyê sêgoşeyî ye û ber bi pêşî ve rûçal e. Sêbende bi sê aliyan ve girêdayî ye ,loma vî navî girtiye. Beşa jorîn a sêbendeyê bi birrbirreya kêlekê ya pêncem ve girêdayî ye. Sêbende li aliyê rastê û çepê de bi hestiyê kemaxê (kêlek) ve girêdayî ye. Li kotahiya sêbendeyê de hestiyê qilênce cih digire. Hestiyên sêbendeyê naşîbin birrbirreyên asayî, lê kuna birrbirreyê li xwe digirin. Dirkepetik di qada birrbirreya yekem a sêbendeyê de bi dawî dibe. Ango li nav kunên birrbirreyên sêbendeyê de dirkepetik tune, lê demarên ji dirkepetikê dirêjî nav sêbendeyê dibin.
Qilênce
Qilênce an jî hestiyê boçikê (bi îngilîzî: coccyx / tailbone) hestiyek piçûk ê sêgoşeyî ye. Bi gelemperî çar birrbirreyên kotahiyê bi hev re dizeliqin bi vî awayê qilênce peyda dibe. Qilênce bi sêbendeyê ve girêdayî ye.
Kevanokên birrbirreya piştê
Birrbirreya piştê ya mirovek pêgehiştî bi qasî 71 cm ye û piçek kevaneyî ye. Gava mirov li aliyê kêlekê ve (aliyê çepê an jî rastê) lê dinêre, beşên kevaneyî ya birrbireya piştê hê baştir xuya dibe. Her kevanok, li kijan beşa birrbirreya piştê de peyda bûye, navê wê beşê girtî ye. Kevanoka sîngê û ya sêbendê rûçal in. Kevanoka stû û ya kêlekê qoqiz in. Kevanebûna bîrrbîreya piştê, wê zexmtir dike û çemînbariya (bi înglîzî: flexibility) wê zêdetir dike.
Livîna birrbirreya piştê
Di navbera birrbirreyên piştê de geha lîvoka sinordar heye. Lê ev sinor ji boy geha navbera du hestiyan e. Ji boy tevahiya stûna birrbirreyê livîn hê hesantir e. Bi alîkariya masûlkeyan birrbirreya piştê dikare bi hêsanî ber bi pêşî, paşî û çep û rastê biçemîne. Bi taybetî birrbirreyên beşa stû û ya kêlekê dikarin hê pirtir bilivînin.
Besterên birrbirreya piştê
Bester (bi îngilîzî: ligament) birrbirreyan bi hev re girêdayî dihêle. Herwisa cihê xepleyên navbera bîrrbirreyan sabît dike û nahêle ji cihên xwe bilivin. Bestera berwarî ya birrbirreya atlasê, niçika diranî ya birrbirreya tewereyê, di nav atlasê de cih dike. Li aliyê pêşî ya birrbireya piştê, ji serî heta dawî besterek li tevahiya stûna birrbirreyê, li pêşiya tenên birrbirreyê de dirêj dibe. Li aliyê paş de besterek di nav coga birrbirreyê de li seranserê stûnê de dirêj dibe.
Xepleyên navbera birrbirreyan
Hestiyên birrbirreyê li ser hev rêz dibin lê di navbera hestiyan de kirkirk (kirkirage) heye. Navê vê kirkirkê, xepleya navbera birrbirreyan e (bi îngilîzî: intervertebral disk) ye. Ango rûyê hestiyan temasê hev nakin. Loma lêkxişandina hestiyan rû nade. Xepleyên navbera birrbirreyên stû û kêlekê hê pirtir stûr in. Xeple wekî mîna balgîhek, şok û darbeyên hawirdorê dimijin, livîn û çemîna laş hêsan dikin. Hebûna xepleyan livîna birrbirreyan hêsantir dike. Gava laşê mirov ber bi pêş û paş an jî ji aliyek ber bi aliyê din dilive, birrbirre jî bi alîkariya xepleyan dilivin.
Arenrath
Arenrath şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Mîhaîl Fradkov
Mîxaîl Yefîmovîç Fradkov (bi rûsî : Михаи́л Ефи́мович Фрадко́в) (zayîn 1'ê Rezberê 1950) siyasetmedarekî rûs e. Di navbera salên 2004-2007'an de serokwezîrê Rûsyayê bû.
Kariyera heta Pûtînê: Fradkov ji malbatekî cihû li nêzîkî bajarê niha yê bi navê Samara tê naskirin, hate dinyayê. Ew li Moskoyê beşa endezyariya mekanîkê xwend û di sala 1972'an de mezûn bûye. Di warê bazirganiya navneteweyî de jî doktoraya xwe kir. Di sala 1973'an de, ew li Hindistanê hate tayîn kirin, ku ew du salan li wir buye balyoz. Dû re li Yekîtiya Sovyetê di cihê peywiran de xizmet kir. Piştî belavbûnê vê carê nûnertiya Rûsyayê di civîna Cinêvê ya CIS kiriye.
Di sala 1992’an de, ji bo Wezareta Bazirganiya Derve hate wezîfedarkirin. Ew di sala 1997'an de, ji aliyê Yeltsinê ji kar hate avêtin û di sala 1999'an de ji aliyê Pûtîn ve hate vegerandin.
Serhildana Ebdurehman Paşayê Babanî
Ebdurehman Paşa, îdara xwe ya li Silêmaniyê xurt kir û di sala 1804ê de cara yekemîn tevgera netewî da dest pêkirin. Li hember êrîşên osmaniyan, Silêmanî terk kir. Di sala 1806ê de, hêzên osmaniyan bi bin xist û carek din paytextê mîrîtiyê bajarê Silêmaniyê zeft kir. Osmaniyan, di sala 1808ê de, carek din êrîş birin ser Ebdurehman Paşa. Mîr, piştî xiyaneta Mehmûd Paşayê Kurd, tevî hin hêzên xwe derbasî Îranê bû. Demek şûn de jî li wira çû ser dilovaniya xwe.
Bûyera Sî û Sê Guleyan
Komkujiya Sî û Sê Guleyan navê bûyerekê ku tê de di 30ê tîrmeha 1943an de bi fermana Mustafa Muglali li Qelqeliya Wanê 33 gundî hatin kuştin. Di 28ê tîrmeha 1943an de 40 merivên esîra Mîlan bi îddîa li ser sînoran qaçaxçîtî kirine, ji gundên wan hatibûn gerten û hatibûn darizandin. Di dadgehê da, ji vî çil kesî tenê pênc meriv ji alî dadgehê ve tewanbar hatibûn dîtin û avêtibûn hundir, her çiqas bê tewaniya ên din tê hatibû dîtin û berdabûn jî, Orgeneral Mustafa Muglali hatibû navça Qerqeliyê, ferman dabû ku ev 33 gundî bên girtin, û li ser sînor bên gulle kirin. Li ser bicihanîna "fermanê" ya ji alî leskeran ve, 33 merivê ku tu sûcekî wan tunne bû, bê pirsiyarî li ser çiyayekî hatibûn gulle kirin; di nav da yekî ku kustî hatiye hesibandin û li wir hatiye histin, bi birîndarî reviyabû Îranê, li ser vê bûyer hatibû bihîstin. Ji bûyerê haydarbûna raya gistiya Tirkiyayê û destpêka dadgehkirina Mustafa Muglali ancax ber bi dawiya desthilatdariya sazûmana yek partîtiyê, di 1949an da pêk hatibû. Di 11ê îlona 1949an dest bi darizandina Mustafa Muglali hat kirin, 2yê adara 1950î dadgehê 20 sal ceza dayê. Biryar ji alî Dadgeha Bilind a Leskerî ve hat betal kirin û ji nû ve darizandina Muglali hat rojevê, lê berî ku darizandin dest pê bike di 11ê kanûna paşîn a 1951î da li girtîgeha ku tê da dima mir. "Bûyera 33 Berik" di serê gelê kurd da wek mînakek ji mînakên herî berbiçav ên ramyariyên qirr kirinên berî dayêne cih girt. Va qirkirinaê bibûya çavkaniyek mafdarbûna tevgera netewî, û ew dê nifs bi nifs bihata gotin. "Bûyera 33 Gulle" ji alî helbestvanê kurd Ahmed Arîf ve bi helbestî hatiye hûnandin û sahberhemek wejeyî ya nahletê li vê bûyerê dibarîne derketiye holê.
Ciwan Haco albûmeke ser Sî û Sê Gule derxist.
Lîsteya pirtûkên helbestan yên bi kurdî
Ev lîsteyeka pirtûkên kurdî yên helbestan e. Lîste ne temam e
1 1-Çengên te ez bi firê....xistim Abdulkadir Musa Sema-Hîro 2006-2007
1 1- Mem û Zîn Ehmedê Xanî Gun 1968 2 1- Mem û Zîn Ehmedê Xanî Koral 1973
145 Ev agirê evînê me dihelîne Mewlana Celaledînê Rûmî Wergerrandin: Husein Muhammed Weşanên Nûdemê 2005
147 Min Shev nas dikrin berî resh bibin Helbestvan : Necîb Balayî sala Çapê : 1998 Swêd Ewropa Weshanxane : Rewshen
Dedaş
Dedaş gundê herî mezin ê Hezroyê ye. Dedaş bi Dedaşa Jor (bakur) û Dadaşa Jêr (başûr: Gomê Dedaşê) dibe du perçe. Dedaşa Jor herweha wek Dedaşa kevn jî tê naskirin. Her çiqas du perçe be jî bi fermî u dîrokî wek yek gundek tê naskirin.
Lîsteya pirtûkên helbestan yên bi kurdî
148 Efsaneya Stranên bindestiyê Helbestvan : Necîb Balayî Sala Chapê :2006 Duhok Kurdistan
Dedaş
Dedaş li ber zordariya dewletê ku xwestîbû bibin qoricî (Cehşik) sekinî û her çiqas gelek zilm, heps û êşkence ditîn jî bi zimanekê rast û dirûst vê bangê dabiland nekir her wisa em karin bêjin li ber birakujî ya di nav kurdan de hati bû belav kirin baxist. Lê belê Dedaşa Jor li ber zilmê her çiqas çek dabiland kirî bûn jî tê bawer kirin ku evî ya ji bo parastina li hember qoriciyên dinê bûye.
Lîsteya pirtûkên helbestan yên bi kurdî
149
Dedaş
Li hundir û derûdora Dedaşa kevn de gelek tirbeyên dîrokî hene û ji ber vê yeke ev gund wek gundekî pîroz tê naskirin. Dedaş 4-5 km li rojavayê Hezro dimîne. Li derûdora Dedaş gundên wek Mîrcana, Şikefta, Qenderhel, Melkesî û hwd hene.
Lîsteya pirtûkên helbestan yên bi kurdî
150 Çil Çarîn Helbestvan: Arjen Arî Sala Çapê: 2008 Weşan: Enstîtuya Kurdî ya Amedê
151 Teşî Helbestvan: Azad Zal Sala Çapê: 2009 Weşan: Weşanên AVA
152 Rêwî Helbestvan: Azad Zal Sala Çapê: 2010 Weşan: Weşanên AVA
153 Şopa Bêdengiyê Helbestvan: Jîr Jan Amedî Sala Çapê : 2014 Weşan: Weşanên Kovara Ronahî
154  Girêk Jîr Jan Amedî Weşanên Kitaphane
Çinar
Çinar, navçeyek Amedê ye. Li ser rêya Mêrdînê ye.
Dielheim
Dielheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhein-Neckar-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Çexmaxe
Çexmaxe, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Îbn Muqefe
Îbn Muqefe (farisî: ابن مقفع) Yek ji wêjevan û burokratê Îranî bû. Îbn Muqefa pêşyê li dînê Zerdeştîtîyê bû lê dûrra dînê guherand bû Misilman. Navê wî ê rastî Rûzbîh e. Tê texmîn ku ew di sala 756'an de hatiye dinyaye. Nevê xwe yê kirine Ebû Muhemmed Ebdullah Ruzbîh îbn Dadaweyh. Lê ew di nav gel de vi navê Îbn Muqefa hatiye nas kirin.
Berhem
Pirtûkên Aristoteles a Organon, yê Mentiqê û ê kuliyatê sê heb zivirand. Ji bilî vana pirtuka Porphyrius jî a "Eisagoge" jî zivirandibû erebî.
Ehmed Beg, Zêtka
Ehmed Beg (Tirkî-fermî: Ahmet Bey), gundekî bi ser navçe Zêtkaya ser bi Agirîyê ve ye.
Îsmaîl
Îsmaîl ( bi îbranî יִשְׁמָעֵאל jischmaʿel, „Xwedê bihîstiye“, bi  erebî إسماعيل Ismāʿīl)li gorê gelekî dîna pêxemberekî Xwedê ye.
Daubèze
Daubèze, komuneke li departementa Gironde a Fransayê ye.
Çobanlar
Çobanlar, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Xijendeyên Kurdistanê
Xijendeyên Kurdistanê
Li Kurdistanê ji çîn (biyolojî)a xijendeyan (Reptilia), du koman hene:
Famîleya Apapikan (Gekkonidae)
Wêne:
Porto Novo
Porto-Novo bajarê herî mezin û paytexta fermî ya Bênîn e ku welatekî Afrîkaya rojava ye. Her wiha wekî Hogbonou û Adjacê jî tê gotin. Di sala 2009an de nifûsa bajar 267.191 bû. Porto-Novo, li başûr-rojhilata Bênîn e û yek ji keştîgeha wê ya li yek Kendava Gînêyê ye. Cotonou ji ber çand û siyasetê ji Porto Novoyê girîngtir e. Li derdora Porto-Novoyê ji rûna palmîyê, pembo û kapok tê berhemandin. Di sala 1990î de, li peravên wê petrol hat kişfkirin û di dervefiroş de bûye malekî girîng. Porto-Novo, di nav koordînatên 6° 28' Bakur, 2 ° 36' Rojhilat de cih digre.
Litlumvatnet
Litlumvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol li ser sinorê Norwêcê û Swêdê ye û pîvana perava golê 13,71 kîlomêtre ye.
Barkhagen
Barkhagen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Bazenbiya Jêr
Bazenbiya Jêr gundekî girêdayî navçeya Zêtkayê ye.
Xatar
Xatar (ango, "Xeter") (jdb. li Qalue, Parêzgeha Kurdistanê, Rojhilatê Kurdistanê) bi navê Jîwar Hacibî ji dayîk bûye. Xatar rapvanekî kurd e. Xatar li Bonnê nêzî Brüser Berg dijî.
Jînenîgar
Xatar weke kurdekî penaber bi malbata xwe re hate Almanyayê.
Tilly, Yvelines
Tilly, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Ehmed Paşayê Babanî
Ehmed Paşayê Babanî ji Malbata Babaniyane û pêşengê Serhildana Ehmed Paşayê Babanîye.
Villanière
Villanière, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Şoreşa Barzanî 1943
Şoreşa 1943yan piştî ku Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî vedigere destpê dike û li sala 1945ê bidawî dibe
Reva Mela Mistefa bo Barzan
Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên sîyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Li sala 1939ê de Hîwa (rêxistin) hate ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitin. Di wexteke wiha de li sala 1943yê Mela Mistefa Barzanî rûxseta xwe ji Şêx Ehmed Barzanî dixwaze û ji Silêmanî direve û diçe Şinoyê li cem ewrebayên xwe.Paşî vedigere herêma Barzan. Li Barzan dest bi çalakîyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa. Ji ber vê dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin.
Çalakîyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Li dawîya sala 1943yê hikûmeta Nurî Seîd tê ava kirin. Sê kurd di kabîneya wî de dibin wezîr. Wezîrê dadê Ehmed Muxtar, wezîrê karên navxweyî Omer Nazmî û Mecîd Mistefa. Mecît Mistefa tenê ji bo kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem car bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebûl kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Her wisa danûstandin hatin kirin û di encamê de hikûmeta Iraqê daxwazên miletê kurd qebûl kirin.
Di dawiya sala 1943yê de di navbera heyetên hikûmeta Iraqê û hêzên Barzanî de danûstandin tên kirin. Şertên heyeta Barzanî ev bûn ;
Lê di encama danûstanin herdu alî li ser hindek xalan lihev hatin ;
Li sala 1944ê de dema serokwezîr Nurî Seîd diçe Filistînê bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran ecêb dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd. Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nurî Seîd li 3yê xizîrana 1944ê îstîfaya xwe da. Li ser van bûyeran Mela Mistefa û endamên rêxistina Hîwa hevdîtin kirin. Di encamê de biryar hat girtin ku dîplomatekî bişînin Rojavayê Kurdistanê ji bo danûstandinên li gel Xoybûn û dîplomatê din jî bişînin Rojhilatê Kurdistanê ku danûstandinan li gel Komeley Jiyanewey Kurdistan bike û hemahengiyekê di nav rêxistinên kurdan de ava bikin
Di reşemeha 1945ê de Barzanî danûstandinan dewam dike. Li gel hinek efserêm kurd rêxistina Meclîsa Azadiyê (rêxistin) ava dike.
Hikûmeta Iraqê kete bin destê Elbacacî (Bacacî) û di encamê de ev peymana kurd û hikûmeta Iraqê red kir. Paşî 8ê gelawêja 1945ê hikûmeta Iraqê biryar da ku şer li dijî hêzên Barzanî destpê bike. 11ê çiriya pêşîn a 1945ê hêzên Barzanî ber bi sinorên Îranê ve çûn.
Di dawîyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Iranê ve. Li wê derê jî di damezrandina Komara Kurdistanê de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê li sala 1945ê de Partiya Komûnîsta Kurd an ku Şoreş hate ava kirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgariya Kurd(rêxistin)
Li 14ê tîrmeha 1958ê şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata kralîyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir.
Qûbe
Qûbe gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 261 kes (38 malbat) bûn.
Fussey
Fussey, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Manneville-la-Goupil
Manneville-la-Goupil, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Pressath
Pressath bajarokekî navçeya (Landkreis) Neustadt an der Waldnaab li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Serhildana Ehmed Paşayê Babanî
Serhildana Ehmed Paşayê Babanî li sala 1812ê ji aliyê Ehmed Paşayê Babanîve ji bo tolhildana mamê xwe Ebdurehman Paşayê Babanî li dijî Osmaniyan hatiye destpê kirin.
Dossenheim
Dossenheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhein-Neckar-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Villardebelle
Villardebelle, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Kurdikan, Palo
Kurdikan (bi romî: Gümüşkaynak), gundekî girêdayê navçeya Palo ya Xarpêtê ye.
Çînab
Çînab, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Ben Nevis
Ben Nevis qotê çiyayî yê herî mezin ê çiyayên Grampianê yê Skotlandê û Brîtaniya Mezin e. Bilindbûna Ben Nevis 1.344 m ye.
Saxanî
Saxanî, anku Elsaẍanî (الساغاني), dîroknas û stêrnasê fars e. Navê wî yê dirêj Abū Ḥāmid Aḥmad ibn Muḥammad al‐Ṣāghānī [al‐Ṣaghānī] al‐Asṭurlābī ye.
Mîraxur
Mîraxur, gundekî bi ser Selahedîna navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Saxanî
Ji dayîkbûna wî nayê zanîn lê ew di sala 990î li Bexdayê wefat kir.
Girêdanê derve
Lîsteya zanistvanên misilman
Daşbilax Eher
Daşbilax Eher, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Axacerî, Ecebşîr
Axacerî gundekî ser bi navenda bajarê Ecebşîr li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Mannevillette
Mannevillette, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Gemeaux
Gemeaux, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Vîktor Zubkov
Vîktor Alekseyevîç Zubkov (bi rûsî : Виктор Алексеевич Зубков; 15'ê Rezberê 1941'an li Sverdlovsk, SFSR a Yekîtiya Sovyetê ya Rûsyayê) siyasetmedar û karsazekî rûs e. Di navbera salên 2007 û 2008an de ji bo demeke kin 8 mehan serokwezîrê Rûsyayê kir. Di sala 2012an de di heyama derbasbûnê de ji bo rojekê wek serokwezîrê demkî hat tayînkirin.
Qurçave
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 171 kes (33 malbat) bûn.
Edingen-Neckarhausen
Edingen-Neckarhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhein-Neckar-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Asyaya Rojhilat
Asyaya Rojhilat, Asya Rohhelat, hêla rojhilat a Asyayê ye. Çîn, Taywan, Japonya, Kore (Korêya Bakur û Korêya Başûr), Rojhilata Dûr a Rûsyayê û yekcarê jî Mongolya wek welatekî Asyaya Rojhilat tên hejmartin, lê Mongolya bigiştî wek welatekî Asyaya Navendî tê hejmartin. Bi şêniyekê 1,5 milyar kesan 1/4 ya şêniya tevahî yê dinyayê li Asyaya Rojhilat dijîn. Çend paytextên girîng ên Asyaya Rojhilat ew in: Pekîn (Çîn), Taîpeî (Taywan), Tokyo (Japonya), Pyongyang (Korêya Bakur), Sêûl (Korêya Başûr), Habarovsk (Herêma Rojhilat a Dûr a Rûsyayê) û Ulaanbaatar (Mongolya).
Villardonnel
Villardonnel, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Ganzlin
Ganzlin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Litlverivatnet
Litlverivatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 15 kîlomêtre li bakurê rojhilata gundê Straumenê û di di nav Parka Neteweyî ya Rago de ye.
Hesen Zîrek
Hesen Zîrek (jdb. 1921 li Bokanê – m. 1972), hunermend û helbestvanekî kurdê Îranê ye.
Vohenstrauß
Vohenstrauß bajarokekî navçeya (Landkreis) Neustadt an der Waldnaab li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Hesen Zîrek
Jînenîgarî
Hesen Zîrek di sala 1921'ê de li gereka qelai serdari bajarê Bokanê ya Îranê ji dayik bû. Navî bavê wî Ebdullah e, nasnavê wî Zîrek e. Zîrek du birayên wî hebûne. Navê birayekî wî Hemedemîn bûye ku wekî Mîne dihate bilêvkirin.. Hê Zîrek zarok e, bavê wî dimire û rêveberiya malê dikeve stûyê wî. Piştî demekê dayika wî dizewice û Zîrek jî aware û derbider dibe. Ew di 8-9 saliya xwe de dest bi karkeriyê dike. Di temenê dazdeh saliya xwe de dîsa vedigere gundê xwe Hermêle, li ba xanan dibe meyter.
Piştî maweyekê îcar serê xwe hildide û bi çolê dikeve û diçe xerîbiyê. Ew qas dem nabore ku li Rojhilatê Kurdistanê gund bi gund digere. Diçe cem xanekî û dibe çekdarê wî. Ew wisa dike ku gel jê hez bike. Rojekê rûdinê û bi xwe difikire û dibêje: "Xulamtiya axayan û şêlandin û talankirin û azar û eziyetkirina gel ne karekî mirovî û ne jî camêrî ye." Lewre dest ji wî karî dikêşe û çeka axa dide wî û dest bi xebatê dike. Ew dibe şagirtê şofêr. Lê ji bextreşiyê di navbera Seqiz û Baneyê de bi maşînê li ciwanekî dide û ciwan dimire, Zîrek jî ji tirsan direve.
Dîsa Zîrek sergêj dibe û bajar bi bajar û gund bi gund digere heta ku vê carê digihîje başûrê Kurdistanê û diçe bajarê Silêmaniyê. Paşê bajar bi bajar heta Bexdayê diçe û li wir li Meyxaneya Bakurê Mezin (Şimalê-Elkebîr) dest bi xebatê dike. Ew hem dixebite û hem jî ji xwe re distrê û gel ji dengê wî hez dike û alîkariya wî dike.
Zîrek di sala 1953'yan de bi alîkariya Neşet Ebdurehman, Hemey Derwêş Kerîm, Selah û bi alîkariya Adil Îrfan li Beşa Kurdî ya Radyoya Bexdayê bi cih dibe û mehê bi şeş dînaran çar bernameyên sitranbêjiyê pêşkêş dike. Ew bi maweyeke pênc salan li Radyoya Bexdayê beşa kurdî dixebite. Di sala 1958'an de Iraqê bi cih dihêle û vedigere bajarê Bokanê. Piştî demekê diçe Radyoya Mehabadê li beşa kurdî dixebite. Paşê jî wî dişînin Beşa Kurdî ya Radyoya Tehranê û ew li wir gelek berhemên hêja tomar dike. Zîrek li wir bi Mîdya Xanima Zendî re dizewice. Mîdya Xanim li ser vê yekê wiha dibêje: "Baş tê bîra min di sala 1958'an de dema ku ez li mala bavê xwe keç bûm, Zîrek hate mala me. Hê nû bernameya kurdî hatibû damezirandin. Pêwîst bû ku di bernameyeke bi kurdî de jineke kurd jî qise bikikra. Ez bi xwe kurd bûm û li Tehranê dijiyam. Ligel ku ez hê biçûk bûm û diçûm pola nehem, dîsa jî ez bi Zîrek re çûm radyoyê û bi vî awayî ew bû sedem ku min li wir dest bi kar kir. Piştî mehekê ez bi wî re zewicîm. Berhemên wê jiyanê du keç bûn. Sakar û Arezû. Piştî dawetê wan Zîrek şand Radyoya Kirmanşanê. Wî li wir gelek stranên nadir û awazên hêja tomar kirin."
Hesen Zîrek di sala 1966'an de pirtûkeke bi navê "Çirîkey Kurdistan" dinivîse ku jiyana xwe vedihûne û şanzdeh stranên xwe jî tê de dinivîse. Ferîdûnê Muradî yê kirmanşanî notayên sitranên wî dinivîse û Dr. Mihemed Sidîqê Muftîzade jî pêşekekê jê re dinivîse. Ew pirtûk bi alîkariya Mîdya Xanima hevsera wî tê amadekirin û tê bilêvkirin.
Zîrek di sala 1967'an de diçe Silêmaniyê û bi armanca tomarkirina sitranan diçe Radyoya Bexdayê, lê sitranên wî tomar nakin. Ew tê girtin. Piştî şeş mehan wî teslîmî Îranê dikin. Piştî wê ji hevsera xwe Mîdya Xanima Zendî cuda dibe û zarokan jî dide wê.
Di havîna sala 1968'an de li nêzîkî bajarê Bane li 'Kanî Mela Ehmed' çayxaneyekê ava dike û dixebite. Di wê serdemê de bi hevsera xwe ya nû Rabîeyê re dijî. Ew jiyaneke nexweş derbas dikin. Zîrek di kaseteke ku li Kanî Mela Ehmedê tomar kiriye de dibêje: "Ez li vir li ser çiyayekî dijîm, çimkî li Îran û Iraqê cihek tune ye ku ez lê bijîm. Di navbera çend keviran de, min çayxaneyeke ne xweş heye. Eger hûn bên û bibînin, hûnê ecêbmayî bimînin ku ez çawa li vir dijîm! Na, bi min xweş e û ez debara xwe pê dikim. Ji ber ku di nava gelê kurd de qedr û qîmeta hunerê nema, hunerê tu fêdeyek neda min. Hunerê ji min re tiştek nekir ku ez bi dû wê bikevim. Ji ber ku ez kurd im û bi zimanê kurdî qise dikim."
Ji ber hin sedeman Hesen Zîrek li Baneyê namîne û diçe Mehabadê. Li wir jî ji ber sedama sitrangotinê dibe hedefa êrîşa polîsan. Lewre bar dike û diçe Şinoyê. Birayê wî li ser wê rewşa wî wiha dibêje: "Ew nexweş bû, li Tewrêzê Dr.Yar Mihemedî ew emeliyat kir. Dr. ji me re negot, ji hevalên me re gotibû ku nexweşiya wî şêrpenceya kezebê ye. Piştî du mehan koça dawî kir."
Hesen Zîrek di roja 28 Hezîranê de (li gorî hin çavkaniyan ev dîrok 26 e û li gorî hinekan jî 24 e) sala 1972'yan de koça dawî kir û xatir ji me xwest û dengê xwe yê xweş ji me re bi cih hêla. Di dema mirina wî de Mîdya û zarokên wî û Rabîe li bal bûne. Berî ku bimire ji pêşnimêjê Bokanê re gotibû ku gava ku ez mirim min li Çiyayê Naleşikên veşêrin.
Siwar, Bidlîs
Siwar gundekî ku bi navçeya Bidlîsê ve girêdayî ye.
Hesen Zîrek
Jînenîgarî
Li ser kêla li ser singê wî wiha dinivîse:
Ranye
Ranye, navçeyeke bi ser parêzgeha Silêmaniyê li Başûrê Kurdistanê ye. Ranye serbajarê Navçeya Ranyeyê ye ku bajar 130 km li bakurê rojavayê Silêmaniyê û nêzîkî Bendava Dûkanê ye. Ranya ji sala 1789an vir ve navenda navçeya Ranyeyê ye.
Wîkîpirtûk
Wîkîpirtûk (bi îngilîzî: Wikibooks), wekî Wîkîpediya projeyeke weqfa Wikimediayê ye. Armanca Wîkîpirtûkê ew e ku pirtûkan û belgeyan sererast bike û belaş pêşkêş bike.
Xabûr (Dîcle)
Ava Xabûr (an jî Xabîr) dikeve navbeyna Silopî û Zaxoyê de û herweha gumrik e an jî gumrikxane jî jêre dibêjin, çinko li vir gumrik heye. Xabûr hem av e, pir jî liser heye û jê re dibêjin Pira Xabûrê, jê re dibêjin Ava Xabûr û jê re dibêjin Gumrika Xabûr. Ev der bes ne gumrik tinê ye, herweha wekî gundekî ye. Ev gumrik ji aboriya herêmên kurdan û bilhesa jibona Silopî, Cizîra Botan, Şirnex, heta Wanê, Mêrdîn, Diyarbekir (Amed) Riha (Urfa) û gelek bajarên din jî ji aliyê aborî ve îstîfade ji gumrika Xabûr dîtine û heta niha jî dibînin.
Li vî aliyê Xabûrê hikûmeta tirkî û li aliyê din hikûmeta herêma kurdan an jî Otonomiya Kurdistanê bikar tîne. Gumrika Xabûr di 15 salên borî de ji aliyê aborî ve îstîfadeke gelek mezin daye aboriya herêmên Kurdan.
Tirî
Di demê payîzê de rez tê birîn û tirî di mehsereyê de tê pêkirin. Paşê avê tirî dikelînin û dikin şîre. Gellek xwarinên şîrîn ji tirî çêdibin.
NY
NY kurtenavê van gotinan ne:
Kepran
Kepran, gundekî bi ser Selahedîna navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Bettenfeld
Bettenfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Xelata Palmiyeya Zêrîn
Palmiyeya Zêrîn, Palmiya Zêrîn, Darqespa Zêrîn (bi fransî: Palme d'Or) xelata bilindtirîn e ku li Festîvala Fîlman a Cannesê tê xelatkirin.
Dîrok
Palmiya Zêrîn bi gelemperî wekî yek ji xelatên herî bi prestîj di warê pîşesaziya film an de tê hesibandin.
Maromme
Maromme, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Genay, Côte-d'Or
Genay, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Karbohîdrat
Karbohîdrat an ji bi navekî din "sakkarîd" ji atomên karbon, hîdrojen û oksîjenê pêk tê. Di zimanê yewnanî de wateya ‘’sakkharon’’ şekir e. Karbohîdradên wekî glukoz, sukroz, maltoz molekulên hûrik in û bi gelemperî wekî şekir tên binavkirin, lê glîkojen, seluloz, kîtîn û nîşa, karbohîdradên makromolekul (polîsakkarîd) in.
Munîr Ehmed Xan
Munîr Ehmed Xan (1926-1999) (Urdûkî:منير احمد خان) zanistê nukleerê û fîzîknas e. Ew bi xwe ji Pakistanê ye
Wî di welatê xwe ji zanistê xizmetê mezin kir û gelekî tesîsê fen û zanistê ava kir.
Êkmalê
Êkmalê, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Elissa
Elissa navê hunerî yê Elîsar Zekeriya Xûrî ku stranbêjeke libnanî ye.
Elissa li sala 1972’ê li Deir el-Ahmarê (Libnan) ji dayîk bûye. Wê albûma xwe ya yekê li sala 1998’ê derxist û di demek kurt de bû yekek ji navdartirîn stranbêja cîhana muzîka erebî. Xwedî çend xelatên mûzîkê ye.
Elissa yekemîn goranîbêja Libnanê bû ku WMA bibêtewe.
Şadiyan
Şadiyan anku Şaddilî navê êleke kurdan a mezin e. Bawerî eve kû navê xwe ji mîrê Şedadiyan Muhemmedê kurê Şedad girtiye. Navbera salen 951-1075 de li bajare Divînê û Gencê ye serxwetî bûne. Paşe jî heta sale 1199 mîrtiye bajare Ani'ye bûn e.
Daşlûce
Daşlûce, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Şadiyan
Gorî Minorsky êv el, malbatek a êla Rewadî bûye û Rewadî jî digihîjin Hecbanîyan. Selahedînê Eyûbî jî kurekî vê êle bû.
Bapîrê wî Şeddad li herêma Serhedê li bajare Divinê jidayîkbûye. Bavê wî û apê wî Şêrko ji Serhedê, koçberê Başûrê Kurdistanê bûne.
Şadiyan îro bi pirranî li bakurê Xorasanê, li Îranê dijîn. Ji ber şahe Îranê, Şah Ebbas, ji Kurdistana Sor hatine koçberkirin. Niha 2-3 bajarê mezin ên li Xorasanê, bi pirranî ji êlen Şadlû (li Xorasan ji wan re Şadlû dibêjin) û Hecbanî pêk tên. Lê belê, li Kurdistanê jî kesen ji vê êlê hene. Bi taybetî jî li Serhed û Dêrsimê.
Li Serhede ew baweriyên Elewî û Sunnî dihewînin. Li Dêrsim, (Xarpêt, Mamekî, Erzingan, Sêwas)ê jî Elewî ne. Malbata sereke vê êlê (Adil Beg) li Refahiye dijin.
Epfenbach
Epfenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhein-Neckar-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Karbohîdrat
Karbohîdrat, ji boy enerjiya zîndeweran çavkaniya yekem e. Adanên karbohîdratî bi şeklê glîkojen an jî wekî nîşa di xaneyên zîndeweran de tê enbarkirin. Polîsakkarîda kîtînê di çêbûna kakûtê (îskelet) arthropodan (kêzik, dûpişk, mûrî, hwd) cih digire. Dîwarê xaneyên riwekan ji selulozê pêk tê. Her wisa, karbohîdrat di pêkhatina ADN, ARN, ATP û parzûna xaneyê de jî heye. Navkirina karbohîdrat (sakkarîd) li gor mezinahiya molekula wê, an jî hejmara monomerên di nav molekula wê de dibe. Karbohîdratên ji yek molekul çê bûyî wekî monosakkarîd, ên ji du molekul pêk tê, wekî dîsakkarîd, ên ji gelek molekul pêk tên wekî polîsakkarîd tên binavkirin.
Mistefa Zihnî Paşayê Babanî
Mistefa Zihnî Paşayê Babanî (1850-1929) siyasetmedarekî osmaniyan bû ku gelek erkên girîng di rêvebirina dewletê de wergirtine. Li Silêmaniyê hatiye dinê û li wir xwendiye û piştre diçe Bexdayê û dibe katibê wîlayeta Bexdayê. Mistefa Zihnî 5 heb pirtûk nivîsandine û hemî jî di dema osmaniyan hatine çapkirin. Ew li nêzî 10 bajaran mutesîrfî û li sê bajaran jî walîtî kiriye. Di 1929an de li Stenbolê wefat kiriye. Lê hêjayî gotinê ye ku têkiliya Mistefa Zihnî Paşa û Cemiyeta Tealiya Kurd bi hev hebû.
Ehmed Naîmê Babanî
Ehmed Naîmê Babanî(1872-1934) fîlozof û mamosteyekî kurd-osmanî ye. Kurê Mistefa Zihnî Paşayê Babanî bû. Endamê Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd bû. Li gel Avniye Serinken zewicî bû.
Xamila Jêr
Xamila Jêr, gundekî girêdayê navçeya Palo ya Xarpêtê ye.
Donnezac
Donnezac, komuneke fransîaxiv a departementa Gironda ya Fransayê ye.
Rizgarî, Pîranşar
Rizgarî gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.107 kes (201 malbat) bûn.
Villar-Saint-Anselme
Villar-Saint-Anselme, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Java (zimanê bernamesaziyê)
Java zimanekî bernamekirinê ye ku di 25ê gulana sala 1995an de hate çêkirin. Bernameyên ku bi Java hatine nivîsandin karin li gelek deveran bê guhartin bişuxilin. Gelek tiştên di Java de ji C hatine deqene însan karibin hêsanîtir wê bi'elimin. Java di dinyayê de zimanê bernamekirinê yê herî naskirî ye.
Fîlozof
Fîlozof an feylesof (ji yewnanî: φιλόσοφος, tê xwendin: filósofos) keseke ku meraqdarê peydakirina persiv e ji bo pirsên felsefeyê. Platon taybetmendî yên fîlozofekî destnîşan kirye: ewê ku li dûv rastî, ciwanî, û başî digere.
Blankenberg, Mecklenburg-Vorpommern
Blankenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Java (zimanê bernamesaziyê)
Dîrok
Sun Microsystems di sala 1996an de versiyona pêşî ya gelemperî wekî Java 1.0 derxist. Java bi sûnda "carekê binivîse, li her deverî bişuxilîne" (WORA) hat, û bi programên belaş ji bonî platformên popûler jî hat. Di gerokên webê yên mezin di wextekî nêzîk de xebitandina appletên Javayê di rûpelên webê de mimkin bû û Java zûka popûler bû. Kompîlera Java 1.0 ji bo ku li gorî taybetmendiya zimanê Java 1.0 bi cih bîne ji aliyê Arthur van Hoff ve bi Java dîsa hate nivîsandin. Bi hatina Java 2yê (di kanûna pêşîn a 1998-1999an de wek J2SE 1.2 hat weşandin), di versionyên nû de ji bo platformên cuda gelek konfîgurasyon hebûn. J2EE, ji bo sepanên saziyan teknolojî û APIyên ku bi gelemperî di hawirên rajekar de dixebitin jî di nav xwe de dihewîne, J2ME jî ji bo sepanên mobîlê hatibû optîmîzekirin. Guhertoya sermaseyê navê J2SEyê guherand. Di sala 2006an da, ji bo armancên bazarkariyê, Sunê guhertoyên J2yê yên nû wek Java EE, Java ME û Java SE bi nav kir.