cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Anton Çexov
Yûrî Bondirêv derheqê wî
Bonderw Yûrî Bondirêv nivîsarên Çêxov weha dide nasîn: «Em ji namên Çêxov dizanin ku di dema xwe ya dawî de wî dixwest romanekî binivisîne. Dest bi nivisandina romanekî kir û paşê dev jê berda. Nivisandina çirokan domand. Çi kurteçirok û çi çirokên wî yên dirêj hertim ji tevleheviya jiyanê û ji romanên mezin dagirtî ne. Û di warê giranbahayiya xwe de, ez dikarim bibêjim ku ew bergenî romanan in.» Çêxov î niviskarê mezin; gundî, xulam, pir, zarok, jin, bûk, keç û xortên berzewac, malmezin û'hwd.. ji çirokên xwe re kirine mijar û herweha ji her babetî nexşên civatê re bûye xwedî rexne. Ev beriya sed salekê ye ku Çêxov ev çirokên xwe nivisîne, lê meriv bi rihetî di roja îroyîn de li her aliyê jiyanê rastî wan tîpan tê. Bi her çîrokek wî, bi kêmanî nexşê tîpekê tê ber çavê meriv. Çirokên Çêxov wek neynikekê ye. Meriv dikare gelek aliyên xwe û civata îroyîn tê de bibîne. Çêxov di bîst salên niviskariya xwe de, ji bilî nêzîkî deh tiyatroyan, zêdeyî heft sed çirokên kurt û dirêj nivisiye. Ji bo ciwanekî ku biryara niviskariyê dabe, Çêxov van amojgariyan lê dike. «Binivisin, heta ku ji dest we tê pir binivisin. Tiştên hûn binivisin ku hemî ne baş bin jî, xem nake. Her ku biçe ew ê baştir bibe. Xortaniya xwe û zîrekiya serê xwe li avarê ne buhurînin... Binêrin, ku serê pênûsa we tûj, lê ferhenga we teng be, wê çaxê divê hûn bêje û metelokên nû hîn bibin. Ji bo vê yekê jî divê hûn hertim binivisin... Jiyana min, fikra min û tiştên ku di serê min de hatine, divê di çîrokên min de xwe bidin xuyakirin... Kurteçîrok, divê kwîr û dagirtîbe.»
Adnan Yıldırım
Adnan Yıldırım (z. 1957 ; 2ê hezîrana 1994) karsazekî kurd bû. Yildirim li Diyarbekirê ji dayik bû, kurê Selim Yildirim e. Di 3 hezîran 1994 de digel Savaş Buldan û Hacı Karay, ew ji hêla kesên çekdar ên nenas ve ji Otela Çınar a Yeşilyurt, Stembol hate revandin. Kesên revandî di 4ê hezîrana 1994an de, li ser riya gundê Yukar Yukkaraş ê Navçeya Yığılca, Eyaleta Bolu, mirî hat dîtin.
Sextê
Sextê, gundekî navçe Farqîna bi ser Amedê ve ye.
Reşan, Qerqelî
Raşan, gundekî girêdayê navçeya Qerqelî ya Wanê ye.
Babekan (gundistan)
Gundistana Babekan navê herêmeke gundistanî ye li Herêma Navendî ya Şaristana Buwêr Ehmed ku bi Şaristana Buwêr Ehmed ve girêdayî ye. Herêm dikeve parêzgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmed ya Rojhilata Kurdistanê
Val-de-Chalvagne
Val-de-Chalvagne, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Buggingen
Buggingen şaredariyeke navçeya Breisgau-Hochschwarzwaldê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Onnik Dinkjian
Onnik Dinkjian (bi Ermenî: Oննիկ Տինքճեան; jidayikbûyî 1929) muzîkvan û stranbêjekî Ermen li Dewletên Yekbûyî dadinê û li Fransa jidayik bûye. Ew bavê Ara Dinkjian e, û digel kurê xwe û her weha muzîkvanên din ên Ermenî wekî Roupen Altiparmakian ku li ûdê dixe diyar bûye.
li Fransa
Onnik cara pêşî bayex da mûzîkê dema ku çû kilîse ya Ermenî ya St. Gregory a li Parîsê dema ku 10 salî bû. Her yekşem gerek bû ku du rêwîtiyên metroyê bikira heta ku bigiha wir. Sirûdên pîroz yên rêbaza ayînî ku ji hêla koro û solîstan ve hatine stiran, tiştek di hundurê wî de vejandin ku dê jiyana wî hetaheta biguherîne. "Ez bêguman dil ketim mûzîkê," wî got. "vê ez anîm kilîseya Ermenî, pê navê weku kesekî oldar lê weku evîndarekî mûzîka Ermenî."
li DYA
17 salî di Tîrmeha 1946 de, Onnik û malbata wî koçberê Dewletên Yekbûyî bûn, du xwişkên Nishan Dinkjian daniştin. Di dema komkujiyê de ji hev hatibûn dûrxistin lê dilê wan tê de hebû ku di nêza hev de bijîn. Onnik bi navê xwe yê pêş zayendê derbasî DYA bû, lê paşê wî navê xwe bi awayekî yasayî guhert bo rêzgirtina dêûbavên xweyên xwegirtî û kir Onnik Dinkjian.
Di 1952 de, Onnik hate kişandin Artêşa Dewletên Yekbûyî. Li Almanyayê li Koroya Winged Victory Chorus, ku komeke baş bernas e û bi pêşengiya Joe Baris e yê ku karekî berfireh di derbarê koroyan de kiriye, ji bestekarin weku Puccini û Debussy bigire heya Rogers û Hammerstein û Irving Berlin. "Salek û nîv li Almanya min tiştek nekir ji pêvî ku ez ji bajarekî biçim bajarekî din digel hindek navdarên Amerîkî, mîna Eddie Fischer û Danny Kaye, tev ji ber muzîkê, stranbêjiya min." Dema ku ji artêşê vegeriya, Onnik dikana xweya hişkepakkirinê vekir û mehra xwe birrî li Araksi Maksian (Mghsian) ji Lyon, Fransa, ya ku kokên wê ji Xarpêtê ye. Du zarok ji wan re çêbûn, Anahid û Ara.
Xelat
Di sala 2020 Hevbiratiya Keleporiya Netewî wergirt, ya ku ji hêla National Endowment for the Arts ve tê xelat kirin û şanaziya Dewletên Yekbûyî ya herî bilind e di warê hunerên gelêrî û nerîtî de.
Komara Xweser a Sovyet a Sosyalîst a Acaristanê
Komara Xweser a Sovyet a Sosyalîst a Acaristanê an jî Acaristan an jî Acarî (bi gurcî: აჭარის ავტონომიური საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა, Acharis Avtonomiuri Sagchota Sotsialisturi Respublika; bi rûsî: Аджарская Автономная Советская Социалистическая Республика, Adjarskaya Avtonomnaya Sovyetskaya Sotsialîstîçeskaya Respublîka) li Başûrê Rojavayê Gurcistana Sovyet a berê komareke xweser bû. Navçeya rêveberê bajarê Batumê bû.
Aborî
Îmkana Ekonomî ya Acarî bi çay, bindeq, narinc û bi tûtinê hat.
Sedsala 9an
Nûvedan û keşf
Algorîtma ji aliyê Xwarezmî ve hate afirandin.
Seyadê Şamê
Seyadê Şamê bi navê rastî Veysel Çamlîbel (jdb. sala 1922an li bajarê Bazîdê, Bakurê Kurdistanê - m. 20ê îlonê sala 1992an li Krasnodar, Rûsya) dengbêjekî kurd ê efsanewî bû.
Jiyan
Seyadê Şamê di sala 1922an de li navçeya Bazîda Agiriyê ji dayik bûye, kurê mezin ê Malbata Çamlîbel e. Ciwaniya Şamê ya ku zarokatiya xwe di bin siya Serhildana Agiriyê û Komkujiya Zîlanê de derbas kir, hevdemî Şerê Cîhanî yê Duyem jî. Di sala 1943an de bi malbata xwe re ji ber ramanên xwe yên siyasî bi sûcdariya ku dewleta tirk ajantiya Sovyetê ye sirgûnê navçeya Çorimê dike û piştre tê girtin. Şamê ku di sala 1944an de ji Girtîgeha Mumcular a Erzîromê bireve û 26 rojan bê navber xwe gihandiye Îranê, vê carê ji aliyê leşkerên Yekîtiya Sovyetê ve hat girtin û bi sûcdariya ajantiya Tirkiyeyê hat sûcdarkirin. Şemê piştî salekê li Girtîgehê Moskowê û ya Tîflîsê tê ragirtin, dişînin kampên komkirinê yên Sîbîryayê û li wir 9 salan rastî îşkenceya giran tê. Lê piştî mirina Yosîf Stalîn de, Şamê li paytexta Ermenistanê ya Êrîvan bi cih dibe û li ser pêşniyara berpirsê beşa kurdî ya Radyoya Êrîvanê bi Xelîlê Miradov dest bi stranbêjiyê dike. Malbata wî ku heya wê rojê difikirîn ku ew mirî ye, piştî 20 salan bi dengê ku di radyoyê de bihîstiye hîn dibe ku ew dûrûst e. Seyadê Şamê nezikî 49 sal şûnde vedigere bajarê Bazîdê.
Gora Şamê, ku di 20ê Îlonê sala 1992an de li bajarê Krasnodar ê Rûsyayê jiyana xwe ji dest da, hîn jî li Krasnodarê ye.
Aliyar, Şot
Aliyar, navê yek ji gundên Gundistana Qere Qoyona Bakuri li Bexşa Navendîa Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Seyfî
Seyfî, gundekî navçeya Diha Sêrtê ye. Di ber gundî re ava Botan digehe ava Diyarbekrê.
Rech, Rheinland-Pfalz
Rech şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Kimberlé Crenshaw
Kimberlé Williams Crenshaw ( jdb. 5ê gulana 1959an) piştgira mafê mirovan a amerîkî û zanyareke sereke ya teoriya rexneyî ya nijadê ye.Ew li Dibistana dadê ya UCLAyê mamoste ye û li wir bi taybetî li ser mijarên nijad û zayendê lêkolînerî dike.Crenshaw bi danasîn û pêşxistina teoriya înterseksiyonel, vekolîna ku têkiliya nasnameyên civakî yên hevbirr (intersecting) û sertêkdaçûyî (overlapping), bi taybetî nasnameyên mînorîteyan, û binyatên zordarî, domînasyon û cihêkariyê (dîskrîmînasyonê) nîşanî me dike, navdar e.
Tantow
Tantow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Uckermark li Brandenburg, Almanyayê ye.
Oslo
Oslo, paytext û bajarê herî qerebalix ê Norwêcê ye ku bajar hem ji wîlayetê û hem jî şaredariyê pêk tê. Li gorî daneyên sala 2022an nifûsa Şaredariya Oslo 709.037 kes, nifûsa devera mezin a bajêr 1.064.235 kes û nifûsa devera metropola Osloyê 1.546.706 kes e.
Di dema Serdema Vikingan de, herêm beşek Viken bû. Oslo di dawiya Serdema Vikingan de di sala 1040an de di bin navê Ánslo de wekî bajarek hatiye damezrandin û di 1048an de ji hêla Harald Hardrada ve wekî Kaupstad yan cihek bazirganiyê hate damezrandin. Bajar di sala 1070an de dibe pîskopos û di bin serweriya Haakon V ya Norwêcê de li dora 1300an dibe paytext. Piştî ku di sala 1624an de, di dema padîşah Christian IV de, bajêr ji hêla şewatek mezin ve hate şewitandin, bajarek nû li nêzî Keleha Akershusê hatiye avakirin. Bajarê nû ji bo rûmeta padîşah wekê Christiania hatiye binavkirin. Bajar di 1ê çileya sala 1838an de dibe şaredarî (formannskapsdistrikt). Bajar di navbera salên 1814 û 1905an de di navbera Swêd û Norwêcê de bûye paytexta Norwêcê. Ji 1877an ve navê bajêr di nivîsên hikûmetê de wekê Kristiania hate nivîsandin. Di sala 1925an de piştî ku gundên bi navê Osloyê dikeve nava herêma bajarî, carek din navê bajêr wekê Oslo hatiye guhertin. Di sala 1948an de Oslo bi Aker, şaredariyek ku paytextê dorpêç dike û bajêr 27 qat mezintir dike ku bi vî rengî şaredariya Oslo ya nûjen a mezin derketiye holê.
Oslo navenda aborî û rêvebiriya Norwêcê ye û di heman demê de bajar navenda bazirganî, banqe, pîşesazî û barkêşiya Norwêcê ye. Oslo navendek girîng a pîşesaziyên deryayî û bazirganiya deryayî li Ewropayê ye. Bajar xwedan gelek pargîdaniyên di sektora deryayî de ye ku hinek ji wan di nav mezintirîn pargîdaniyên keştiyê yên cîhanê de ne. Oslo bajarekî pîlot a bernameya bajarên navçandî yên Konseya Ewropayê û Komîsyona Ewropayê ye.
Zîlî
Zîlî navê eşîreke kurdan e ku li welatên Sovyeta kevn û Bakurê Kurdistanê, bi taybetî li herêma Serhedê dijîn.
Endamên vê eşîrê ji xwe re him redkî û him jî zîlî dibêjin. Geliyê Zîlan zozanên vê eşîrê, Geliyê Berezan jî zozanên eşîra berazî bûn. Li herêma Zêdkaya Agiriyê çiyayên bi navê Çiyayên Zîla, li gundê Agiriyê Dormeliya Jorîn Kaniya Zîlî, li Qubadliya Azerbaycanê jî gundekî bi navê Zîlanlî heye ku endamên vê eşîrê li wir dijîn. Bi piranî pişaftine. Vê eşîrê, navê xwe daye Konfederasyona eşîrên zîlan.
Karlê Mezin
Karlê Mezin ( an, , (Şarleman); 742 an 747 - ), ji sala 768ê heta mirina xwe şahê Ferengan bû. Wî bingehê Împeratoriya Ferengê wesa berfireh û mukim kir ko piraniya deverên rojava û navenda Ewropayê vegirtin. Wî Îtalya jî girt û li 25ê Befirbara Paşîna sala 800ê ji destê papa Leoyê Sêyem tanc li ser serê xwe danî. Ev bizavek bû jibo vejandina Împeratoriya Romê. Bi berbelavî ew wekî împeratorê herî pêşîn yê Împeratoriya Romê ya Pîroz dihêt binavkirin, herçend e ko ev nav li dema jiyana wî çi caran nehat bikaranîn.
Patagonya
Patagonya herêmêke li Amerîkaya Başûr e, li gorî Arjentîna û Şîleyê parvekirî ye. Li herêma başûrê çiyayên Andes û herwiha çemê pampasê û çiyayên rojhilatê li başûrê rojavayê Andesê ye. Patagonya xwedî du deravan e: rojavayê deryaya Okyanûsa Pasîfîkê û li hember rojhilatê Okyanûsa Atlantîkê ye.
Deryaya Çemê Colorado û Barrancas, ku ji Andesê heta Atlantîkê diçin, bi gelemperî sînorê bakurê Argagonî ya Patagonya têne têtekirin.
Erkê bêhnvedanê
Erkê bêhnvedanê (bi îngilîzî: resting potential) ango demarexane li benda kartêkiran e.
Dema demarexaneyêk ji derdora xwe kartêkir negire an jî demareragihandin neguhazîne, demarexane di qonaxa bêhnvedanê da ye. Ji ber ko di dema erkê bêhnvedanê de li herdu aliyê parzûna demarexaneyê bi bargên elektrîkî barkirî ye, ev rewşa xaneya demarê wekî cemsergirî (bi îngilîzî: polarization) tê navkirin. Di qonaxa cemsergirî de, di navbera herdu aliyên parzûna demarexaneyê de cudahiya bargeyê elektrîkê peyda dibe. Ev bargeyê elektrîkî ji ber hebûna iyonan çê dibe. Aliyê hundirê parzûnê bi bargeyê negativ, aliyê derveyî parzûnê jî bi bargeyê pozîtiv ve barkirî tê hiştin. Di qonaxa cemsergirî de xestiya potasyuma (K+) nav xaneyê ji xestiya potasyuma derve zêdetir e. Li derveyê parzûna xaneyê de xestiya sodyumê (Na+) û ya Klorînê (Cl-) ji ya hundir zêdetir e. Sodyum (Na+) û potasyum (K+) herdu jî îyonên bi bargeyê pozîtîv in, lê di nav xaneyê de ji bilî K+ ê hin iyonên din jî hene û bargeyên wan negatîv e. Wekî mînak hin proteînên gewre û iyonên fosfatê bi bargeyê negatîv barkirî ne. Di nav xaneyê de kêmbûna iyonên sodyumê û hebûna proteînên gewre yên bi bargeyê negatîvî barkirî, bargeyê nava xaneyê dike negatîv. Dema erkê bêhnvedenê de erkê parzûna xaneyê bi qasî -70 mV (mîlîvolt) e. Ango di navbra aliyê derve û hundirê parzûnê de cudahiya elektrîkê 70 mV e. Wateya negatîvê (-) ev e ko hundirê xaneyê li gor derveyî xaneyê bi bargeyên negatîv barkirî ye. Parzûna xaneya demarexaneyan jî her wekî hemû xaneyên din, ji du çînên çewrî pêk tê her wisa di nav molekulên çewrî de hin proteîn jî hene, wekî mînak, proteînên hilgir ên cogê iyonan û pompeya îyonan ji molekulên proteînî pêk tên. Asîdên çewrî dijav in (bi îngilîzî: hydrophobe), loma molekulên çewrî rê nade piraniya iyon û molekulan ko bi tena serê xwe ji parzûna xaneyê, di nav çîna çewrî de derbasî aliyê din bibin. Iyonên sodyum (Na+) û potasyumê (K+) bi navbeynkariya cogên taybet ên proteînî û pompeya iyonan li parzûna xaneyê de tên guhaztin. Parzûna demarexaneyan jî wekî mîna parzûnên hemû xaneyan nîvdelînbar e ( bi îngilîzî: semi permeable), ango rê dide hin molekulan, lê li hin molekulan jî rê digire nahêle ji parzûnê derbasî aliyê din bibin. Di navbera herdu aliyê parzûna demarexaneyê de xestiya iyonan ne wekhev e, ev rewş wekî cudahiya xestiyê (bi îngilîzî: concentration gradient) tê navkirin. Delînbariya parzûnê ya ji bo iyonên potasyumê (K+), ji delînbariya wê ya ji  bo sodyumê (Na+) zêdetir e. Loma, dema erkê bêhnvedanê de ji ber cudahiya xestiyê, potasyum (K+) û klorîn (Cl-) ji aliyek parzûnê belavbûnî dibin ji  bo aliyê din, lê sodyuma (Na+) derveyê xaneyê nikare derbasî nav xaneyê bibe.
Alûgorkirina iyonan di dema erkê bêhnvedanê de
Di qonaxa erkê bêhnvedanê (cemsergirî) de, xane bi awayek çalak, cudahiya xestiyê ava dike. Demarexane enerjiya ATP yê xerc dike û pompeyên sodyum-potasyum bikar tîne ji bo alûgorkirina iyonan. Guhaztina iyonan a bi pompeya iyonan, wekî guhaztina çalak (bi îngilîzî: active transport) tê navkirin. Her yek ji pompeya sodyum -potasyumê her carê sê iyonên sodyumê (Na+) ji nav xaneyê diguhazîne derve, di heman demê de ji derve du îyonên potasyumê (K+) digire nav xaneyê. Ji ber ko hê pirtir iyonên sodyumê li rûyê derve ya parzûna demarexaneyê de kom dibe,  cudahiya xestiya sodyumê di navbera  derve û nava xaneyê de ava dibe. Li gel pompeyên sodyum-potasumê, li ser parzûna demarexaneyan de hin proteîn hene ko cogên iyonê dirust dikin. Iyon li cogê iyonan bi hêsanî, bi awayek sist (pasîv) tên guhaztin. Her cogek iyonê taybete ji bo cureyek iyonê, ango hin cog ji bo guhaztina sodyumê (Na+), hin ji  bo guhaztina potasyumê (K+) hinek ji ji  bo guhaztina klorînê (Cl-) çalakin, lê rê nadin iyonên din. Guhaztina sodyum (Na+) û potasyum (K+) a li nav cogên iyonan, li gor rêjeya cudahiya xestiyê van iyonan rû dide. Xestiya iyon li kîjan aliyê zêde be, ji wî aliyê ber bi aliyê xestiya nizim ve belavbûnî (bi înglîzî: diffusion) rû dide. Ji bo belavbûniya iyonan a bi navbeynkariya cogên iyonê, pedivî bi enerjiya ATP nin e, iyon ji ber hêza cudahiya xestiyê ji devera xestiya bilind ber bi devera xestiya nizim ve diherikin. Ev cureya guhaztinê wekî guhaztina sade (bi îngilîzî: passive transport) tê navkirin.
Cureya cogê îyonan
Ne yek lê gellek cureyên cogê iyonan heye, ji ber wê yekê hemû cogên iyonan bi hev re vekirî an jî girtî namînin, dibe ko li ser parzûna xaneyê hin cureyên cogên iyonan vekirî bin, lê di heman demê de hinekan jî girtî bin. Di qonaxa erkê bêhnvedanê de cogên potasyumê ya demarexaneyê vekirî, cogên sodyumê jî girtî ne. Loma gava iyonên sodyumê bi pompeya sodyum-potasyumê ber bi derveyê parzûnê tên guhaztin, sodyum (Na+) ji  bo vegera nav xaneyê rê nabîne û li derve kom dibe. Lê potasyumên (K+) li nava xaneyê bi navbeynkariya cogên potasyume ji devera xestiya bilind (hundirê xaneyê) ber bi devera xestiya nizm (rûyê derve ya parzûnê) ve belavbûnî dibe. Ev belavbûniya potasyumê (K+) heta ko erkê bêhnvedanê ya parzûnê digihîje -70 mîlîvoltê didome. Cogên iyonê ji ber bandora kartêkir an jî ragihandinek vedibin, an jî tên girtin. Wekî mînak, hin cog li gor asta erkê perdeyê vedibin, ango dema bargeyê elektrîkî ya navbera herdu aliyê parzûnê digihîje astek taybet, wê gavê coga îyonê vedibe. Ji vê cureya cogê re coga jêrdestê voltajê tê gotin (bi îngilîzî: voltage-gated ion channel). Hin cogên iyonan jî ji ber hebûna molekulek din vedibin, ango molekulek xwe bi rûyê cogê ve girê dide, paşê coga iyonê vedibe û rê li ber herrika iyonan vedike. Navê van cogan, coga jêrdestê lîgandê ye (bi îngilîzî: ligand-gated ion channel). Hin cogên iyonê jî ji ber hêzek fîzîkî vedibin. Wekî mînak guherîna pestoya hawirdora xaneyê dibe sedema vebûna van cogan. Navê van cogan jî coga jêrdestê mekanîkî ye (bi îngilîzî: mechanically-gated ion channel). Cogên iyonê ji bo dabînkirina erkê bêhnvedanê û cemsergeriyê kar dikin, lê ji bo berdewamiya cemsergeriyê ango erkê bêhnvedanê, karê bingehîn ji aliyê pompeyên sodyum -potasyume ve tê birêvebirîn.
Elam
Elam navê cihekî dîrokî yê li başûr rojavayê Îranê ye. Di roja me de parêzgehên Xuzistan û Îlamê, herwiha hinek erda Îraqa îroyîn jî dikeve nav vê herêma dîrokî. Di dîroka îraniyan de ev herêm girîng e. Di gelek deman de keyanî û serweriyên cuda li Elamê pêk hatine. Di dema keyaniya Elamê de paytexta wê Şuş bû, lewma piştî nivîsên diroknas Ptolemaîos ew bi giştî weke Susiana hatiye binav kirin.
Etîmolojiya nav
Elamiyan ji welatê xwe re digotin Haltamti Sumeriyan digot Elam û Akkadiyan jî digot Elamû. Herwiha di farsiya kevn de jê re Hūjiya dihate gotin ev nav bi pehlewî weke Huź hatiye bikaranîn û di roja me de bûye Xuz-istan.
Tatos
Tatos, navçeyeke Erzîromê ye. Erdfirehiya wê 2.200 km² ye. Tekman, bi erdnigariyê vediqete sê beşan: Tekmana Jêr, Tekmana Jor û Şusar. Li bakûre wê Erzirom; li rojhilata bakurê wê Parsîn; li rojhilata wê Qereyazî; li başûrê wê Xinûs û Gimgim; li rojavaya wê jî Çet û Kanîreş hene.
Erdnîgarî
Ji behrê kêmzêde 1800 m bilindtir e, lewma ji seran serên navçê zozan û kanî ne. Zozanên wê gelek tê nasin û ji Xarrpêt, Dêrsim û Amedê havînan koçber tên.
Çemê Erezê ji herêma Şusarê çiyayê Çewlîgê dize û diçe heya Azerbeycanê dirîje Deryaya Qezwînê.
Kilîma Tekman, kilîma bejayiyê û navçeya heri sar erda Kurdistanè ye. Di salê de heft mehên berf li erdê li çiya 8-9 û çiyayê Çewlîgê hertim ye. Navenda Tekmanê piştî komara tirkan bû navend, berê wî gundê biçûk, bi navê Tatos bû.
Dîrok
Li erdnigariya Tekmane de şaristaniye kevn jiyane u niha binaxbûne. li Şusare di navbera Qeleyci, Qirikan, Klise û Bacarde xirabeyen kevn bin axê derten u meriv dizane ku şaristaniya Urartuyan li vede re hikûm kiriye. Paşe pe re Medan, Persan, Roman û Bizansan ji vedere kirine bin hikme xwe. Tekman di navberan Persan u Bizansande bûye cîheki tampon u gelek şer li vede re qewimine.
Tekman pişte vegirî Ereban, 1517 de ketiye bin hikme Osmaniyan u heya niha di bin dagirkeriya Tirkan de ye.
Castor (stêr)
Castor (Kastor, Alfaya Çêwiyan, α Geminorum, α Gem, Alpha Geminorum) duyemîn stêra herî geş a di komstêra Cêwiyan de ye. Herçiqas ew ji stêra Pollux a ku herduya tev navê xwe dane komstêra Cêwiyan zenûntir e jî binavkirina Bayerê de li pêş wê wek α Geminorum (Alfaya Cêwiyan) hatiye binavkirin.
Tatos
Nifûs
Di 1946an de bûye navçe û bi tevahî 35.000 mirov lê dijîn. Ji Erziromê 151 km dûr e, nêzîkî 120 gund ê mezrayên wî hene.
Castor (stêr)
Ew heta demeke wek sîstema stêrcêwî dihat zanîn, lê esasen ew sîstema stêrana ku ji 6 stêran pêk tê ye. Lê ew bi çavên rût wek stêreka tenê xwiya dibe û bi vî hawî xweyî qedra zahirî 1,5 e. Ew 49,8 salên roniyê dûra dinê ye.
Navê wê bi Pollux ve ji cêwiyên Castor û Pollux ên di mîtolojiya yewnanî de tên. Navê wê yê, ango Seriyê Cêwiya Pêşîn e.
Geçîqişlaq Sofla
Geçîqişlaq Sofla, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Xizardere
Xizardere gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye.
Yusuf Aslan
Yusuf Aslan, di sala 1947an de li gundekî Yozgadê hate dinê. Hindekariya xwe ya navîn li dorhêleke oldar û antî-komînîst qedand. Di sala 1966an de ket ODTUyê. Hîna saleke wî neqediya bû tevlî kulûba ramanên sosyalîst a ODTUyê bû, di nava Dev-Genç de dest bi xebatan kir. Piştî vê demê destpêkê di dibistana amadekariyê de paşê jî li fakulteya Endezyartiyê de di rêxistina çalakiyên boykotê û dagirkirina ODTUyê de yek ji pêşengên zîrek bû.
Çalakiya ku destpêkê jê hate darizandin, şewitandina wesayeta sefîrê Amerîka û ajanê CIA Commer bû. Di sala 1969an de tevî hevalên xwe çû Filistînê. Li vê derê fêrî pîlotiya helîkopter û balafiran bû. Ji traktorê bigir heta helîkopterê hemû cûreyên wesayetan bi hostatiyeke mezin bi kar dianî. Di sala 1970yî de tevî Yusuf Aslan û Deniz Gezmiş dema diçû tevlî koma gerîla ya li çiyayên Nûrhakê bibe li Şarkişlaya Sêwasê birîndar hate girtin. Li dadgehên rêvebiriya awerte hate darizandin. Di 6ê gulana 1972an de tevî Deniz Gezmiş û Huseyîn Înan hate dardekirin.
Schwifting
Schwifting şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landsberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Gundistana Çenarestan
Gundistana Çenarestan navê herêmeke gundistanî ye li Herêma Navendî ya Şaristana Buwêr Ehmed ku bi Şaristana Buwêr Ehmed ve girêdayî ye. Herêm dikeve parêzgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmed ya Rojhilata Kurdistanê
Arpaliq, Şot
Arpaliq, navê yek ji gundên Gundistana Qere Qoyona Bakuri li Bexşa Navendîa Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Lohnweiler
Lohnweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Şemsedîn
Şemsedîn, gundekî girêdayê navçeya Qerqelî ya Wanê ye.
Bûtehran
Bûtehran, gundekî navçeya Diha Sêrtê ye. Gund raserî Dîcleyê ye.
Gulşêyxan
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 352 kes (77 malbat) bûn.
Buchenbach
Buchenbach şaredariyeke navçeya Breisgau-Hochschwarzwaldê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Geliyê Berezan
Geliyê Berezan di navbera Agirî û Erziromê de herêmeke ku zozanên eşîra berazî bû.
Berazî berê biharan li vir, zivistanan jî li Rihayê diman. Li gorî ferhenga Apê Mûsa ya kurdî û tirkî, li vir eşîrên redkî û berazî dijîn. Li bakurê Kurdistanê sê gelî hene ku navê eşîrên xwediyên wan deran hildane: Geliyê Berezan, Geliyê Zîla û Geliyê Goyan.
Cêwî (cûdakirin)
Çend wateyên Cêwî hene.
Lepikê Şêr
Lepikê Şêr an jî Lepikşêr, gundekî navçeya Diha Sêrtê ye.
Îkram Balekanî
Ikram Balekani, li gorî bilêvkirina kurdî Îkram Balekanî, nivîskar û rojnamevanekî kurd e. Bi eslê xwe ji gundê Balekanê ji Rojhilata Kurdistanê ye. Balekan ku wekî Baleka jî tê zanîn dikeve ser herêma Şipîranê ku bi bajarê Dîlemanê ve girêdayî ye.
Balekanî li bajarê Zahidanê endazyariya komputerê xwend lê ji ber sedemên siyasî ji zanîngehê hate avêtin. Piştre li Stembolê di rojnameya Azadiya Welat de dest bi karê rojnamevaniyê kir.
Tevî edîtoriya Pîne di gelek warên cuda yên çapemeniyê de xebitî.Xwediyê malpera qijik.com û edîtorê wê ye.
Niha nivîskarê rojnameya Azadiya Welat e. Navê quncikê wî Şop e.
Balekanî di karê wergêriyê de jî gelek xebat kirine. Ferhenga Balindeyan û Notayên Defa Kurdî ji zimanê farisî wergerandine ser zimanê kurdî. Lê belê hêj çap nebûne. Tenê pirtûkek bi navê Jiyanên Nîvco ya Sırrı Ayhan ji aliyê Weşanxaneya Periyê ve hatiye çapkirin.
Gund
Gund (herwekî li hin deveran dêw, dew, dih, dihi, dihon jî tên bikaranîn) komeke malan ya ku li derekê li nêzî hev dijîn (û bi hev re tên birêvebirin). Gund ji bajar û bajarokan biçûktir in û hejmara kesên lê dijîn bi gelemperî nagihe hezaran.
Herêma Bayengan
Herêma Bayengan yek ji herêmên girêdayî Şehristana Paweye li Parêzgeha Kirmaşana Rojhilatê Kurdistanêye.
Dabeşkirina Herêmî
Bajarên girîng: Bayengan û Banewirê
Gel
Bi dûçûna serjimariya Navenda Îstatîstîkên Îranê,gelê Herêma Bayengan 9319 kes in.
Sezai Temelli
Jiyan
Temelli li Fakulteya Aborî ya li Zanîngeha Stenbolê zanista fînansê xwend. Ew doktoraya xwe wergirt û wek mideris di beşa rêveberiya giştî, darayî û ramyariyê de xebitî û piştî hewla derbeya sala 2016an hate ji kar derxistin. Temelli ji 25-ê serdema zagonî ve endamê Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê bû. Ew di hilbijartinên Mijdar 2015 de hate hilbijartin. Temelli ji 11-ê Sibata 2018-an ve digel Pervin Buldan HDPê ye. Pasaporta Temelli di Gulana 2018 de hate desteser kirin. Temelli daxwaza serbestberdana Selahattin Demirtaş û ramyarên din yê girtî yê HDPê dike.
Temelli zewicandî ye bavê zarokek jî  ye.
Abûzer
Abûzer, gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Qerekoseyê ye.
Val-d'Oronaye
Val-d'Oronaye, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Pergala Rojê
Pergala Rojê yan jî Rojbend, pergalakeye ku ji rojê û exterên li dor wê pêk tê. Serekîtirîn parçê ya pergala rojê Roj e ku 98,6% ji bariste ya wê pergalê pêktîne û rakêş a wê her tişt di xulgeh a xwe radigre. Pergala rojê ji cîsmên ku rasterast li dora Rojê dizivirin, yên herî mezin çar girse yên gaz û qeşayê û çar gerstêrkên bejayî ne, li pey wê hejmareke nenas ji gerstêrkên dwarf û bêhejmar cismên Sîstema Rojê ne. Pergala Rojê 4.6 mîlyar sal berê ji hilweşîna gravîtîkî ya ewrek molekular a mezin a navstêrkî ava bûye.
Çar gerstêrkên mezin ên pergala derve bi giranî ji gerstêrk ên bejahî girtirin. Du gerstêrkên herî mezin, Jupîter û Saturn, gerstêrkên mezin ên gazê ne ku bi giranî ji hîdrojen û helyûmê pêk tên; 2ê yên din, Ûranûd û Neptûn, girseyî yên mezin ên qeşayê ne ku bi piranî ji maddeyên ku li gorî hîdrojen û helyûmê xalên helînê yên kêm in pêk tên ku ji av, amonyak û metanan pêk tên. Heşt rêgehên dorveger ku jê re ekliptîk tê gotin li nêzî rêgeha Dinyayê ne. Di pergala Rojê de tiştên biçûktir jî hene. Kembera asteroîdê ya ku di navbera valahiya Mars û Jupîterê de ye. Ev cîsmên vir ji kevir, metal û ji qeşayê pêk tên. Li derveyî gerda Neptûnê kembera Kuiper û dîska belavbûyî ne ku hêjmara tiştên ku bi piranî ji qeşa û keviran pêk tên û ji derveyî wan jî hêjmara adenoidan a ku nû hatine keşfkirin hene. Di nav van cîsman de hinek tişt bi qasî ku di bin gravîteya xwe de hatine dorpeç kirin û bi vî rengî di bin hinek pênaseyan de bibin gerstêrk, mezin in. Her çend nîqaşek berbiçav heye ku dê çend tiştên weha hebin.
Vedîtin û lêgerîn
Di pirraniya dîrokê de, mirovahiyê têgeha Sîstema Rojê nas nekiriye û hêj jî bi awayekî aram fam nekiriye. Piraniya mirovan heya Serdema Navîn a Dereng – Ronesansê bawer dikirin ku Erd li navenda gerdûnê rawestayî ye û bi awayekî kategorî ji tiştên xwedayî an ethereal ên ku di ezman re diçûn cûda ye. Her çend fîlozofê Yewnanî Aristarchusê Samosî li ser ji nû vesazkirina helîosentrîk a gerdûnê texmîn kiribe jî, Nicolaus Copernicus yekem bû ku ji hêla matematîkî ve pergalek helîosentrîk a pêşbînîker pêşxistibû. Di sedsala 17an de Galileo keşf kir ku roj bi lekeyên rojê hatine nîşankirin û li rêgeha Jupiter çar satelaytan wî hene. Christiaan Huygens li pey vedîtinên Galileo, satelaytên Saturn Tîtan û xuyabûna xelekên Saturn keşf kir. Li dora sala 1677an de Edmond Halley li ser Rojê rêwîtiyek Merkûrê dît û wî pê derxist ka çawa çavdêrîyên parallaxa rojê ya gerstêrkekê (bi awayekî îdealtir bikaranîna veguhastina Venusê) dikare ji bo trîgonometrîkî dûrahîyên di navbera Erd, Venus û Rojê de bê tesbît kirin.
Di sala 1705an de Halley da zanîn ku dîtinên dûbare yên kometek ji heman mejiyê bûn. Her 75-76 salan carekê bi rêkûpêk vedigerin. Her çend ev yek di sedsala 1emîn de ji hêla Seneca ve di derbarê kometan de hate teorîze kirin jî ev yekem delîl e ku ji xeynî gerstêrkan cismên din jî li dora rojê dizivire. Dora sala 1704an de cara pêşîn bi îngilîzî peyva " Pergala Rojê " derket. Di sala 1838an de Friedrich Bessel parallaxeke stêrkî bi awayekî serkeftî pîvand, guhertineke berbiçav di pozîsyona stêrka ku ji hêla tevgera erdê ve li dora rojê hat afirandin, ku yekem delîla rasterast, ceribandî ya heliocentrismê peyda dike. Pêşveçûnên di stêrnasiya çavdêriyê de û karanîna keştiyên fezayê yên bêserûber ji wî demê ve vekolînek berfireh li ser cîsmên din ên ku li dora rojê dizivirin daye destpêkirin.
Awayî û kompozîsyon
Parçeya sereke ya Sîstema rojê stêrkek rêza sereke ya G2 ye ku ji sedî 99.86 ji girseya naskirî ya pergalê dihewîne û bi gravîtasyonê serdestiya wê dike. Çar gerstêrkên herî mezin ên li dora Rojê, gerstêrkên mezin ji sedî 99 girseya heyî pêk tînin. Bi hev re tenê Jupiter û Saturn ji 90% zêdetir mezinahiya girseya sîstema rojê pêk tînin. Girseya mayî yên Sîstema Rojê (di nav de çar gerstêrkên bejayî, gerstêrkên dwarf, heyv, asteroîd û komet) bi hev re ji sedî 0.002 ji girseya giştî ya Pergala Rojê kêmtir in.
Piraniya heyberên mezin ên ku li dora Rojê dizivirin ku bi navê ekliptîkê tê zanîn li nêzikî rêgeha Dinyayê ne. Gerstêrk gelekî nêzî ecliptîkinê ne, di heman demê da komet û heyberên kembera Kuiper ê bi gelemperî di enîyên wê yên pir mezintir da ne. Di encama pêkhatina Sîstema Rojê de, gerstêrk û piraniya tiştên din li dora Rojê di heman alî de dizivirin ku Roj dizivire berevajiyê saetê ye, wekî ku li jor li ser qutba bakurê Dinyayê tê dîtin. Îstisna hene wek Haley's Comet ku piraniya heyvên mezin li dora gerstêrkên xwe di vî alî pêşdeçûyî de dizivirin (ku Triton îstîsna paşverû ya herî mezin e) û pir girseyê mezin di heman alî de dizivirînin (ku Venus îstîsnayek paşverû ya berbiçav e). Piraniya gerstêrkên Sîstema Rojê xwediyê pergalên wan ên duyemîn in ku ji hêla gerstêrkên ku jê re peykên xwezayî, an heyv têne gotin, li dora wan digerin. 2 ji wan, Tîtan û Ganîmed, ji gerstêrka Merkurê mezintir in.
Struktura giştî ya herêmên nexşandî yên Sîstema Rojê ji Rojê, çar gerstêrkên hindir ên piçûk ku ji aliyê kemberek bi piranî asteroîdên kevirî ve hatine dorpêç kirin û çar gerstêrkên mezin ên ku ji hêla kembera Kuiperê ya bi piranî tiştên qeşayî ve hatine dorpêç kirin pêk tê. Astronom carinan bi awayekî nefermî vê avanî yê li herêmên cuda dabeş dikin. Sîstema Rojê ya hundir çar gerstêrkên bejayî û kembera asteroîdê dihewîne. Pergala Rojê ya derve ji asteroîdan wêdetir e, di nav de çar gerstêrkên mezin de ne. Ji dema vedîtina kembera Kuiper, beşên herî derve yên Sîstema Rojê wekî herêmek cihê ku ji tiştên li derveyî Neptûn pêk tê têne hesibandin.
Afirandin û pêşveçûn
Sîstema Rojê beriya niha bi 4.568 mîlyar salî ji hilweşîna giraniyê ya herêmekê di nava ewrekî mezin ê molekuler de ava bûye. Ev ewrê destpêkê îhtîmal e ku bi firehbûna çend salên ronahiyê be û jî çend stêrkan zêde bûye. Mîna ku ji ewrên molekularî diyar e, ev yek bi piranî ji hîdrojenê, hinek helyûm û mîqdarên piçûktir hêmanên giran ên ku ji hêla stêrkên nifşên berê ve hatine hev kirin, pêk hatiye. Gava ku herêma ku dê bibe Pergala Rojê, ku wekî nebulaya pêş-rojê tê zanîn, hilweşiya û parastina leza goşeyê bû sedem ku ew zûtir bizivire. Navenda ku piraniya girseyê lê kom dibû ji dîska derdorê germtir bû. Dema ku nebula lihevhatî zûtir dizivire, wê dest pê kir ku di dîskên protogerstêrkî yên bi qantira 200 AU (30 mîlyar km) û li navendê protostêrkek germ û qalind bi hev ve dibe. Gerstêrkên ku ji berhevbûna ji vê dîskê çêbûne ku tê de toz û gaz bi gravîtasyonê balê dikişînin ser hev, li hev dicivin cîsmên mezin pêk anîn. Dibe ku di destpêka Sîstema Rojê de bi sedan protoplanet hebûn, lê belê bi hev ketin an jî xera bûn, gerstêrkên dwarf û cîsmên biçûk ên mayî hiştin.
Ji ber germahiya wanê bilind, bi tenê metal û sîlîkat karîn di sîstema Rojê ya hundirîn a germ a nêzî Rojê de bi awayekî zexm hebûna xwe biparêzin. Di dawiyê de wan cîsman, gerstêrkên zinarîn wekî Merkûr, Venûs, Cihan û Marsê afirandiye. Ji ber ku hêmanên metalîkan tenê perçeyek pir piçûk a nebulaya rojê pêk dianîn, gerstêrkên bejayî nekarîn pir mezin bibûn. Gerstêrkên mezin wekî Jupiter, Saturn, Uranus û Neptun ji xeta cemedê wêdetir ava bûne. Xala di navbera gerstêrkên Mars û Jupiterê de, ku tê de maddeyek têra xwe sar e têde pêkhateyên qeşayê yên guhezbar hişk man. Qeşayên ku van gerstêrkan çêkirin ji metal û silîkatên ku gerstêrkên hundirîn ên bejayî pêk tînin pirtir bûn. Ew têra girseyek mezin bûn ku atmosferên mezin ên hîdrojen û helyûmê, hêmanên herî sivik û pir zêde, bigirin. Bermayiyên ku qet nebûne gerstêrk li herêmên wekî kembera asteroîd, kembera Kuiper û ewrê Oortê kom bibûn. Modela Nice ravekirinek e ji bo afirandina van herêman û çawa gerstêrkên derve dikaribûn di pozîsyonên cihê de çêbibin û bi rêgezên cihêreng ên gravîtasyonê koçî gerstêrkên xwe yên niha bikin.
Roj
Roj stêrka Sîstema Rojê ye û heta niha pêkhateya herî gir e sîstemê ye. Girseya mezin danûstendinek navxweyî ya têra xwe bilind peyda dike da ku li ber reaksiyonên nukleerî yên germî bisekinin. Reaksiyonên nukleer ên germî dibin sedem ku enerjiyek mezin çêbibe. Piraniya vê enerjiyê bi awayê pêlên elektromagnetîk di awayê ronahiya xuyayî de diçe qada navstêrkan. Roj stêrkeke zer e ku ji cureyê dwarfê ye. Lêbelê ew stêrkek navîn û ronahiyek li gorî stêrên din e. Stêrk di diyagrama Hertsprun-Russell de li gor germahiya rûberê xwe û ronahîbûna wan têne dabeşkirin. Di bingeh de, stêrka germtir û geştir e. Stêrên ku bi vê modelê ve girêdayî ne milê sereke ava dikin. Roj di nîvê milê sereke de ye. Stêrên ku ji Rojê geştir û germtir in kêm in, stêrên ku ji rojê kêmtir germ û geştir in, pirtir in.
Roj stêrkeke rêza sereke ya cureya G2 ye. Stêrkên rêza serekeyî ne germtir ronîtir in. Stêrkên ku ji rojê geştir û germtir kêm in. Stêrên bi giranî hûrtir û sartir ên wekî dwarfên sor têne zanîn, ji sedî 85 stêrkên Riya Şîrî pêk tînin. Roj di rojên dawî yên çêbûna gerdûnê de çêbûye. Ji stêrkên kevn hêmanên wî girantir in. Di navokên stêrkên kevnar û teqemenî de hêmanên ji hîdrojen û helyûmê girantir çêbûne. Dema ku stêrên ku di qonaxa yekem de hebûn kêmtir metal in. Di stêrên paşîn de zêdetir metal hene. Rastiya ku rêjeya metalên di Rojê de ji ya stêrkên kevnar zêdetir e, tê fikirîn ku di çêbûna gerstêrkên pergala rojê de rolek lîstiye. Tevlihevkirina metalên ku ji ber çêbûna rojê li pey xwe hiştibûn hişt ku gerstêrkan çêbibin.
Serderinc
Serderinc, gundekî navçeya Diha Sêrtê ye.
Gundistana Serûd Şomalî
Gundistana Serûd Şomalî navê herêmeke gundistanî ye li Herêma Navendî ya Şaristana Buwêr Ehmed ku bi Şaristana Buwêr Ehmed ve girêdayî ye. Herêm dikeve parêzgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmed ya Rojhilata Kurdistanê
Açîna
Açîna an jî Âššina navê serhildêrekî elamî bû ku di dema Daryûsê Mezin de li Elamê serî hilda bû. Di nivîskên Bêstûnê de tê gotin ku navê bavê wî Upadarma bû. Açîna ji aliyê şervanên Daryûs ve têk diçe û dîl tê girtin. Piştre ji aliyê Daryûs ve tê kuştin.
Flieth-Stegelitz
Flieth-Stegelitz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Uckermark li Brandenburg, Almanyayê ye.
Nîv
Nîv (,, bi tirkî: Arpalı) bajarokekî li ser navçeya navenda Baybûrdê (parêzgeha Baybûrdê, Tirkiyê) ve ye. Jimara niştecihan digihe 2.030 kesî (2010). Nîvê hejmara nîştecihan kurdên eşîra redkiyan in.
Mêrgesor (navçe)
Mêrgesor yek ji navçeyên parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Bajêr Mêrgesor navenda navçe ye û herêma giring û navdara Barzan bi xwe ve digirit.
Erdnîgarî
Navçeya Mêrgesor ji pênc nahiyên Barzan, Pîran, Şêrwan Mezin, Meznê û Goretû pêk tê û ji 252 gundan pêk tê, 172 gund hatîne avakirin û 80 gundîj nehatine avakirin.
Li bakurê wê Bakurê Kurdistanê ye. Şehristana Soran anko Diyana li rojhilata wê, Amêdî li rojava, Şeqlawe û Akrê jî li başûrê wê ne.
Dîrok
Dîroka qeza Mêrgesor divegere sala 1890, wî demî de qeza bi navê Zêbar bû, li sala 1993 Hikûmeta Herêma Kurdistanê navê qeza Zêbar guhertin kire qeza Mêrgesor.
Nêzîkî Mêrgesorê şûnewarên navdar ên bi navê Şaneder û Zewî Çemî Şaneder hene.
Seher Dilovan
Seher Dilovan hunermendeke stranbêj a kurd e.
Malbata wê ji Dêrsimê ye, lê Seher bi xwe li paytexta Tirkiyê Enqerê ji dayik bûye û mezin bûye. Seher Dilovan piranî bi zimanê tirki distirê. Berî ku dest bi stranbêjiyê bikê, di zaningehê de beşa dîrokê diqedînê. Heta sala 2008'a 10 albumên wê çêbûne. Di sala 1996'a û di sala 2003'a de du caran li Tirkiyê weke hunermenda herî baş ya salê hêjayê xelatê hat dîtin. Niha zewiciye û dayika du zarokan e. Ew herwiha xwarziya sekreterê berê ê Partiya Sosyalîst a Kurdistanê (PSK)'ê Kemal Burkay e. She recorded an track album with iranian kurdish musians Abdollah Alijani Ardeshir.
Bayançoliya Kurd, Şot
Bayançolîa Kurd, navê yek ji gundên Gundistana Qere Qoyona Bakuri li Bexşa Navendîa Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Îsmet Siwereklî
Îsmet Sîwereklî, rojnamevan û nuştoxo kurd o.
Îsmet Sîwereklî serrda 1964 di Sîwereg di hatî dinyê. Dîbîstana destpakerdeni, navendî û lîse Sîwereg diqedînê. Serrda 1987 di Zanîngeha Ege başa Matematîkî ra mezun bu. Tirkîye û Kurdîstanî di malîmeya matematîkî kîr. Dima Kevçer 1991 ni di şi Almanya û uca di ca bî. Panc pirtûkî nuştê. Rojnameyê Kurdî û Almanî di xeylê maqaley nuştî. Televizyonê Kurdan û Almanan di girweya.
Girara dew
Girara dew cureyekî girarê ye, navê xwarineke ji pêjgeha kurd e. Yek ji xwarinên quşxaneyê ye. Li Serhedê û hin hêremên din jî tê xwarin.
Amadekirin
Dewê ku rûnê li ser hatiye hildan bi ar û hêkê ve di nava quşxaneyê de hilbijenin. Genim, nok û nîskê hêşînê bi awayekî cuda cuda binermijînin û yek bi yek bixin nav.
Paşê kundir û gêzerê hûr bikin û bavêjin quşxaneyê. Herî dawî jî pûjan an jî cehterê bavêjin nav û nêzikê 20-25 xulekê biqelînin. Bi germî bixwin.
Balaguier-d'Olt
Balaguier-d'Olt, komuneke departementa Aveyrona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Thaining
Thaining şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landsberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Gavahen
Gavahen, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Qijik (malper)
Qijik navê malpereke komedî ya kurdî ye. Demeke dirêj weşana xwe kir. Lê ji ber êrişan hate şikandin. Wê çaxê nivîseke bi vî renî ji aliyê edîtorê Qijikê ve hatibû weşandin ku niha di malpera Roja Ciwan de cih digire.
Çavên dostan ronî çavên dijminan kor! Heta niha bi caran malpera me rastî êrîşên tirkan hatiye. Gelek caran êrîş pêk tên lê tu carî bi ser neketine. Lê vê carê ne tenê tirk her wisa hin kurd jî êrîşê tînin ser malpera me. Çend roj berî niha malpera me hatibû hack-kirin û şikandibûn. Lê di nava çend saetan de me careke din rizgar kir û jinûve dest bi weşanê kir. Vê yekê jî êrîşkar hêrs kirin û careke din êrîş pêk hatin. Mixabin vê carê çend roja dema me girt ku heta careke din em malperê aktîv bikin.
Bajarok
Ji bajarên biçûk re bajarok (herêmî kel-e/-a) tê gotin.
Breitnau
Breitnau şaredariyeke navçeya Breisgau-Hochschwarzwaldê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Keşîşa Qerqelî
Keşîş, gundekî girêdayê navçeya Qerqelî ya Wanê ye.
Roja Ciwan (malper)
Malpereke bi kurdî weşanê dike û bi piranî cih dide xebatên ciwanan.
Bayramkendî, Şot
Bayram kandî, navê yek ji gundên Gundistana Qere Qoyona Bakuri li Bexşa Navendîa Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Êrgî
Êrgî (bi tr Taşocağı) gundekî kurdên ji eşîra Redkî ye li Bayburt ê
Telephone (stran)
"Telephone" stranekî stranbêja Amerîkî Lady Gaga ye, ji EP ya wê ya sêyem, The Fame Monster (2009), ji nû ve weşandina albûma wê ya pêşîn The Fame (2008). Di stranê de jî hunermendê Amerîkî Beyoncé cih digire. Stran ji aliyê Gaga, Rodney Jerkins, LaShawn Daniels, Lazonate Franklin û Beyoncé ve hate nivîsandin. Bi îlhama xwe ji tirsa xeniqandinê, Gaga diyar kir ku gotinên stranên ji bo bersivdana têlefonê evîndara xwe rehetbûna li ser qata dansê tercîh dike metaforek e, ku jê re têlefon tirsa têra xwe nexebitî ji bo serketinê temsîl dike. Digel strana wê ya pêncemîn ji The Fame, "Paparazzi" bi dest xist, duet di heman demê de tirsa ji aliyê medyayê ve were xeniqandin û xefkirin vedihewîne. Di destpêkê de, Gaga stran ji bo Britney Spears nivîsand, ku demo tomar kir. Ji aliyê muzîkê ve, "Telefon" ji pirekî berfireh, ayet-rap û dengekî nimûne ya operatorê pêk tîne û ragihand ku xeta têlefonê negihîştî ye. Beyoncé di nîvê stranê de xuya dike, beytên bi lez û bez, bi lêdanên ducarî re distrê.
Paşbingeh
"Telephone" bi eslê xwe ji aliyê Gaga ve ji bo albûma şeşemîn a stûdyoyê ya stranbêj Britney Spears, Circus hate nivîsandin, lê Spears ew red kir. Paşê Gaga stran wekî hevkariyê bi Beyoncé re ji bo The Fame Monster tomar kir. Gaga got, "Min demeke dirêj berê ji bo wê [Spears] nivîsand û wê tenê ji bo albûma xwe bikar neanî. Ew baş e, ji ber ku ez ji stranê hez dikim û ez niha wê pêk bînim. Demo ya Spears ji bo stranê di Gulana 2010'an de derket. Wekî din, dengbêjê mêvan di eslê xwe de Spears bû, lê di dawiyê de Gaga şûna Beyoncé kir dengbêja diyarkirî. Îlhama sereke ya pişt stranê tirsa Gaga ya ji "xeniqandinê" bû, ji ber ku wê hîs kir û ew kêm caran wext peyda dike ku tenê dev jê berde û kêfê bike.
Gundistana Serûd Cenûbî
Gundistana Serûd Cenûbî navê herêmeke gundistanî ye li Herêma Navendî ya Şaristana Buwêr Ehmed ku bi Şaristana Buwêr Ehmed ve girêdayî ye. Herêm dikeve parêzgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmed ya Rojhilata Kurdistanê
Sifir (hejmar)
Sifir (0) ji navê latînî "nullus" tê. Ew li navberê -1 û 1 ye. Sifir kane li nav komê hejmarên xwezayî be, bes pir dibêjin, ew ne raste. Li zimanê erebî hejmarê sifir "۰" e.
Valensole
Valensole, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Burkîna Faso
Burkîna Faso (bi wateya "welatê dilsozan") dewletek e li rojavayê Afrîkayê. Li wir nêzîkî 21.510.181 kes (sal: 2020) hene. Paytextê Burkîna Faso Ouagadougou ye. Ev dewlet yek ji dewletên tewrî hejar e li cîhanê.
Erdnîgarî
Erdê Burkîna Faso 274.200 km² ye. Bilindtirîn cih Tênakourou ye. Ew 749m bilind e. Burkîna Faso digihe van dewletan:
Koxikan
Koxikan, gundekî navçeya Diha Sêrtê ye. Gund li ber Kowê Babîs e.
Burkîna Faso
Dîn
Li Burkîna Faso pir dîn hene, loma mirov nikare wan tevan binivisîne. Lê 60,5% kesên li wir misilman in û dora 23,2% xiristiyan in, 15,3% wan jî bawerî bi dînên xwe yên xwecihî tînin.
Ziman
Zimanê fermî fransî ye. Gelê mossî koma etnîk a herî mezin a Burkîna Fasoyê ye û pirraniya wan zimanê mooré diaxivin.
Aborî
Li Burkîna Faso xelk ji rizê, genimê û garisê dijîn. Hinek kes darên zêr kom dikin û difroşin. Komkirina Mangan jî li wir heye, lê ev hêj ne pir pêşketî ye.
Dîrok
Di salê 1898an de Fransa Burkîna Faso dagirkir. Di 5ê tebaxa 1960î de Burkîna Faso serbixwe bû.
Gilanîka Jorîn
Gilanîka Jorîn gundekî ser bi nahiya Enzel ,bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 106 kes (26 malbat) bûn.
Qubadî Celîzade
Qubadî Celîzade (jdb. 1953 li Koyeyê) helbestvanekî kurd e. Endamê desteke rêvebera Yekîtiya Nivîskarên Kurd û cîgirê Sendîka Mafperwerên Kurdistanê li Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ye. Demekê jî sernivîskarê kovara Gelawêjî Nö bûye.
Qewl
Qewl yek ji qalibên helbesta kurdî ye.
Medard
Medard şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Xelata Saxarov
Xelata Saxarov ji bo Azadiya Ramanê (wekî "Xelata Mafê Mirovan ya Yekîtiya Ewropayê" jî tê binavkirin) ji sala 1988’an ve ji aliyê Parlamena Ewropayê ji bo şexsiyet anjî rêxistinên ku ji bo mafê mirovan û azadiya ramanê têdikoşin, tê dayîn. Xelatê navê xwe ji xelatgirê nobelê yê Rûsî Andrey Saxarov girtiye û 50.000 Ewro ji bo kesên xelatgir tê pêşkêşkirin. Xelat salane di meha kanûnê li Strasbourgê tê dayîn.
Xebat (navçe)
Xebat yek ji navçeyên parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Xebat ji nahiyên Xebat, Dareşekiran, Rizgarî û Kewergosk pêk tê.
Herêma Nosûde
Herêma Nosûde yek ji herêmên girêdayî Şehristana Pawe li Parêzgeha Kirmaşanê li Rojhilatê Kurdistanê
Dabeşkirina Herêmî
Bajarên girîng: Nodşe û Nosûde
Gundistana Kakan
Gundistana Kakan navê herêmeke gundistanî ye li Herêma Navendî ya Şaristana Buwêr Ehmed ku bi Şaristana Buwêr Ehmed ve girêdayî ye. Herêm dikeve parêzgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmed ya Rojhilata Kurdistanê
Çavgon, Şot
Çavgon, navê yek ji gundên Gundistana Qere Qoyona Bakuri li Bexşa Navendîa Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Famîleya ebreşûmiyan
Sîstematîk
Famîleya Asclepiadoideae ji 4 şax, 12 binekoman pêk tê. 172 riwek endamên vê malbatê ne. Li di hin xebatan de hejmara cinsan zêdetirî 300 û endamên wê jî nêzîkî 3000'î hatine tomarkirin. Tevlîhevî ji hevpariyên bi famîleya kinfan tê.
Zak
Zak an şîrê xîç an jî şîrê ter (bi latînî: colostrum), şîrê pêşîn ê heywanên guhandar ên nûzayî ye. Heta sê rojên pêşîn ên piştî çêbûna zarok û çêlîkan zak û şîrê xîç çêdibe û bi rengê qîçik e.
Zak di guhanên guhanadarên mê de çê dibe da ku bebikê bi awayekî bilindtirîn xwedî bike û bebikê di rojên xwe yên ewil de xort bike.
Herwiha, navên din ên zakê şîrê pêşîn û şîrê kolostral in û ji gelek proteîn, enzîm, vîtamîn û mîneralan pêk tê.
Firo û xelendor
Li Kurdistanê ji şîrê xîç firo û xelendor çêdikin. Gava şîrê xîç tevî şirê normal dikin firo çêdibe, wekî mast e; xelendor jî têne ji şîrê xîç çêdikin.
Sal
Sal heyamek e ku ji donzdeh mehan pêk tê. Li gor salnameya rojî her salek 365 yan 366 roj e.
Girdaran
Girdaran an jî Girdara (1946: Girdara, dû re bi tirkî navê Ormanardı lê kirine), gundekî navçeya Diha Sêrtê ye. Li hember gundê Girdaran Çiyayê Reş heye. Yek jî Gola Bêrmê heye.
Kakewen
Kakawen eşîreke lekî yê li başûrê rojhilatê parêzgeha Kirmaşanê ye. Herwiha şaxeke vê eşîrê dused sal berê li Qazwênê hatiye bicihkirin. Dîsa di nava eşîrên lekî- û kelhûrîaxiv de gelekî qebîlên bi navê kakawen an kakayî hene.
Gönnersdorf
Gönnersdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Bedran Dere
Bedran Dere wênegir û rojnamevanekî kurd e.
Ew ji Bakurê Kurdistanê ye. Ew li Ewropayê bi giranî li ser hunera bedew û zimanê kurdî perwerdê dibînê. Heta salên 2000î li gelek welatên Ewropayê pêşengehên wêne vedikê. Di heman salan de di hin saziyên wesana kurdi de rojnamevani dike. Li zaningeha Cenevrê dersên kurdî dide. Ew niha li Swisre û Tirkiyê dijî û karên xwe yên hunermendî û rojnamevaniyê bi hev re didomîne.
Unterdießen
Unterdießen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landsberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Debian
Debian an jî Debian GNU/Linux dîstrîbusyoneke Linuxê ye ku bi tevahî ji nivîsbariya azad pêk te. Niha dîstrîbusyoneke herî mezin e, ji 29.000 paketan pêk tê.
Debian di pêşkêşkaran de gelek tê bikaranîn. Gelek dîstrîbusyonên din ser bingeha Debian tên avakirin. Di nava wan de Ubuntu û Knoppix in.
Navê sîstema paketan ya Debian .deb e, ev sîstem gelek xurt e. Rojanekirina bi vê sîstemê gelek hesan e. Sîstema .deb ji aliyê Ubuntu jî tê bi kar anîn.
Beşeke girîng a Debian sazkerê wê (Debian installer) e. Ev sazker bi kurdî hat wergerandin.
Pizhou
Pizhou, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Jiangsuyê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2012an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.800.000 kesî
Gundistana Deştî Rûm
Gundistana Deştî Rûm navê herêmeke gundistanî ye li Herêma Navendî ya Şaristana Buwêr Ehmed ku bi Şaristana Buwêr Ehmed ve girêdayî ye. Herêm dikeve parêzgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmed ya Rojhilata Kurdistanê
İbrahim Kaypakkaya
Îbrahîm Kaypakkaya şoreşger û sazûmankarê TKP/ML bû.
Pilûrek
Pilûrek, Pulûrek, gundekî bi ser navçeya Kisanteya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.