cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dê û Dêmarî
Naverok
Ev roman romaneke dayikan û evîna wana li ser zarokên wane. Du dayik.Yek diya zarokêye û yan din we zarokê bi tenê mezin dike.Icar kijan diya zarok ya rastî ye? Dê yan jî dêmarî? Ev pirs dikeve serê xwendevanên ve romanê de. Bi vî awayî gelekî nezîkî leystika șano ya Bertolt Brecht e. (çemberê qavkazî tebeșîrî) kû ew pirtuk li ser jiyana du dayikan û zarokekî wiha nivisandibû. Du dayikan jî mêrên xwe di șerê duyemîn de bi hevre winda kirine û di goristanekî de hatine binaxkirin. Dayika zarokê jibo heyf û welate xwe dikeve re de û dixwazê dijî dijmin șer bike. Rasthatina wan bextên wan bi hevre giredide. Dayika kurik lawkê xwe li cem keçeke Kurd, Karê, dihêle û diçe șer. Piștî nezîkî bist salan kurik dibistana xwe di kedîne û dixwaze bi zewice icar ji ber kû ew ne kurê Karê yê rastî ye nû fehm dike û nas dike ku dayika wi ya rastî ne Karê ye û yeke dîye. Ew ne Isko tenê ye. Nave wî Sașa ye û dayikek dî heye. Lê bi nêrîna kurik Xudo dide nas kirin kû ew dayika xwe Karê, dayika kû ew mezin kirîye nas dike, we hemêz dike û ew dibêje kû ew wê têne nas dike û dayika wî ew e. Piștî zorî û astengên mezin ew bi evîna xwe, keçeke kurd, re di zewice. Dayika wi ya Rus li wî digere û rojekî tê gund. Herdu dayik bi hevre li Iso ango Sașa xwedî derdikevin û lawik jî herdu dayikên xwe nas dike. Wate, ked û xwedîtîya zarokan ji bo dayîkan bi zimanêkî pir hunerî di romanê de te vegotin. Ji alîyê psikolojîk ve jî analîzên kesayetîyê bi taybetî yên du dayikan bi hevokên sade darije ser nivîsên kû merov karibe xwe texe dewsa wan de û tirs û kulên dilên wan baș fehm bike.
Zimanê romane zimanekî pir pakij û nivis di herikê. Di Dê û Dêmarî de, tiştek bala merov dikişîne. Zimanê romanê gelek safe û bi kurdîyeke pêșdeçûyî hatîye nivisandin.Egidê Xudo nahêlê yek xwe bispêre ferhengan. Bo xwendin û nasandina wêjêya Kurdên Ermenistanê û ên dema Sowyetan kare berhemeke neqandîye. Şayerîya sirușta çiya û deștên gunden Kurden li Ermenistana bi zimanekî dewlemend te xemilandin. Kemayîye ke mezin ji bo kurdan ew e kû Egide Xudo ji ve romana xwe pêv e tu romanên dîn nenivîsandine û jîyana xwe kedandîye.
Saint-Maurice-Saint-Germain
Saint-Maurice-Saint-Germain, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Estenfeld
Estenfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Yekmal, Qilaban
Yekmal, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Qilebanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Xoşkar
Xoşkar bajarokekî ku bi ser navenda navçeya Çewlîgê ve ye.
Borgomanero
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 21.776 kes e.
Ewîl
Ewîl, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Qilebanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Edebiyata îslamî
Di Îslamê de rêgezên etîkî û kodek exlaqî heye ku her beşê jiyanê vedihewîne. Misilman Edebê wek ehlê baş, hurmet, rêz û guncan bi nav dikin, li hember kirinên wekî ketin an derketina şûştinê, sekna dema rûniştin û paqijkirina xwe bêdeng dimînin.
Edebiyat adetên wekî:
Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî
Konseya Ewlehiyê ya Neteweyên Yekbûyî (KENY) bi îngilîzî: United Nations Security Council (UNSC) berpirsiyarê ewlehî û aramiya welatên endamê Neteweyên Yekbûyî ye. Gava ku aramî û ewlehiya welatên endamê NY'yê keve bin xetereyê de Konseya Ewlehiyê dicivin û bîryarên divê didin. Endamê wê konseyê 15 welat in. Nava van welatan de yên herî rûspî DYA, Çîn, Rûsya, Fransa û Brîtaniya Mezin in.
Qotan, Meraxa
Qotan gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Jean Baptiste Perrin
Jînenîgarî
Li bajarê xwe Lilleyê di dibistana École Normal Supérieure de dixwîne. Dema di sala 1894î de bidawî dike, li heman dibistanê heya sala 1897î wekî asîstent dixebite. Li zanîngeha Sorbonne a Parîsê wekî profesor ji sala 1910 heya 1940î kar dike.
Bi dagirkirina Almanan a Fransayê re, diçe DYAyê. Sala 1942î dimire û wî li Goristana Panthéon vedişêrin. Lawê wî Sohn Francis Perrin jî fîzîknas bû û ji sala 1951 heya 1970î komîsertiya bilind a saziya atomenerjiyê kiriye,
Xebat û girîngiya wî
Di ciwantemeniya xwe de bi Tîrêjên Röntgen û katotan re bilî bûye. Dûv re bi floresan, radyûm û destkeftiyên nûjen ên fîzîkê re bilî dibe.
Bi navê Boriya Perrin alavekê çêdike û bi wê bandora elektronan dipîve. Xebata wî ya herî mezin a li ser kolloîdan e. Ji ber xebatên xwe yên li ser strûktûra materyalan û bi taybetî ya hevgiraniya sedîmentasyonan guncavê Xelata Nobelê tê dîtin.
Pezmijoka Yemenê
Pezmijoka Yemenê (Varanus yemenensis), cureyek e pezmijokan ji famîleya pezmijokan ku li Yemenê û başûra Erebistanê dijî ye.
Gerach, Rheinland-Pfalz
Gerach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Évreux
Évreux, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Qişlaq Emîr
Qişlaq Emîr gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Nûbihar (kovar)
Ji sala 1992yan hetanî sala 2000î heşt salan mehane, bi temamî 86 jimar derketiye. Paşê du salan navber daye weşana xwe. Di sala 2002yan de careke din, bi jimara 87an, weke kovareke sê mehî dest bi weşana xwe kiriye. Herî dawîn jî me jimara 150î derxistiye.
Di van jimarên Nûbiharê de li ser mijarên cûrbecûr gelek nivîs derketine. Helbesta klasîk û helbesta modern, çîrokên bav û kalan û hîkayeyên modern, tehlîlên wêjeyî, ceribandin, hevpeyvîn, nivîsên rojane û siyasî, wergerên ji cûrbecûr zimanên cîhanê, meala Qur’anê, wergerên hedîsan û gelek mijarên din dem bi dem di Nûbiharê de cih girtine.
Di van salên derbasbûyî de kovara Nûbihar ne tenê ji bo xwendevanên xwe, ji bo avakar û xebatkarên xwe jî bûye dibistaneke Kurdî. Gelek kesên xwendin û nivîsandina Kurdî ji Nûbiharê hîn bûne, paşê bûne nivîskarê kovarê. Gelekan ji wan pirtûk jî nivîsandine.
Darmstadtiyûm
Darmstadtiyûm (, ji Darmstadt) metalek û elementek e.
Saint-Maur-sur-le-Loir
Saint-Maur-sur-le-Loir, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Darê, Gever
Darê, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye. Li gund gelek mezinên eşîra Dirî ya jî di jîn û çûne ser dilovaniya xwe. Gora Cangir Dirî jî li wî gundî ye. Nawê gund li gorî hind lêkolînan fermandarê Persan Darius tê.
Bucaspor
Bucaspor yaneyeke futbolê ya Tirkiyê ye. Di sala 1928'a de hatiye damezrandin.
Di lîga 1emîn a Tirkiyê de cih digire û yek ji sê tîmên Izmîrê ye.
20ê kanûna pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Navenda Bazirganî ya Navneteweyî ya Moskoyê
Navenda Bazirganî ya Navneteweyî ya Moskowê (bi rûsî: Московский Международный Деловой Центр (ММДЦ), Moskovskiy Mejdûnarodniy Delovoy Tsentr), navçeyeke bazirganî ya navenda bajarê Moskowa Rûsyayê ye.
Girik, Zaxo
Girik, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên 7ê hezîrana 2015an
Hilbijartinên giştî yên Hezîrana 2015an li Tirkiyê di 7ê hezîrana 2015an de ji bo hilbijartina 550 endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî pêk hatin. Di dîroka komara Tirkiyê de ev 24emîn hilbijartinên giştî bû, ku tê de parlementoya 25emîn hat hilbijartin. Encam ji hilbijartinên giştî yên sala 1999an û vir ve yekemîn parlementoya daliqandî bû. Hewldanên neserkeftî yên avakirina hikûmeteke koalîsyonê bûn sedema hilbijartinên giştî yên pêşwext ji bo mijdara 2015an.
Gurzek gul (kovar)
Gurzek gul kovareke folklorî û çandî bû. Hejmara pêşîn di meha adara 1989an de li Qamişloka Başûrê Rojavayê Kurdistanê ji hêla Ebdulbaqî Huseynî û Konê Reş ve derket.
12 hejmar derketin û di sala 1992an de rawestiya.
Înkar
Înkar, ximav, Tînt, Hub(i)r, avnûs, murekkeb (bi latînî: tincta [aqua] = ava rengî) navê herikbara bo nîvîsandinê tê bikaranîn e.
Diroka înkarê
Gorî bermahiyên dîrokî ji di 3000 b.z. de li Egîptê (Misir) û 2600 b.z. de li Çînê înkar dihatibûye bikaranîn. Wê demê ji cureyekî Gommeyê (Gumme arabicum) dihate çêkirin. Di b.z. 1000'î de pênûsa Hindistanî bû serdest. Ev pênûs ji komira dara çirayê û dawerûnê (rûnê dawa pez) dihate amadekirin. Dema mirov bikarbianiya, bi avê de dikir û şil bikardianî.
Di dawiya sedsala 16emîn de li Ewropayê înkara ku ji înkarmasî (masiya înkarê, ji binekoma Coleoidea) tê çêkirin kete şûna wan.
Îro pirranî înkar ji asîdên ku ji darên mazî tên çêkirin û bihevxistina wan bi hesin û maddeyên kîmyayî re tê çêkirin. Hin cureyên nûjen ên înkarê piştî nivîsandinê dîtbar dibin (tên dîtin). Di înkarên çapkirina rojnameyan de kobalt û manganez hene.
Savigliano
Savigliano, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye.
Seeland, Saksonya-Anhalt
Seeland, Saksonya-Anhalt, bajarekî navçeya (Landkreis) Salzlandkreisê li herêma Saksonya-Anhalt a Almanyayê ye.
Savigliano
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê bi qasî 21 hezar û 526 kes e.
Rihanik
Rihanik (bi erebî navê wê kirine ar-Rehaniya), gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
Qişlaq, Meraxa
Qişlaq gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tîdan
Tîdan peyvek e ji du paran pêk hatîye: tî ji tîrêjê anko û dan. Di fîzîkê da derdana tîrêjên karevayîasinrevayî (bi Inglîzî, electromagnetic radiation) an keriyan (bi îngilîzî, particles) ji madde ye.
Anke de Vries
Anke de Vries (5ê kanûna pêşîn a 1936 li Sellingen, Holenda) nivîskareke pirtûkên zarokan a holendî ye. Ew 79 pirtûk û weşan nivîsandiye û xelatên cihêreng wergirtiye. Anke de Vries di piraniya jiyana xwe de li Veluwe dijiya. Piştî qedandina lîseyê li Ede, ew çû rêwîtiyê. Ew hat Yewnanstan û Fransa, di nav deverên din. Di sala 1957 de ew bi fransayî Laurent Félix-Faure re zewicî û bi wî re çend salan li welatên cihê dijî. Piştî ku li Pakistanê dijîn, di nav deverên din, ew hatin 1963 li Lahey ê. Ji sala 2002an vir ve, Anke de Vries li Fransayê dijî û dixebite. Du keç û kurek wî hene.
Pirtûknîgarî
Pirtûkên jêrîn ji hêla Anke de Vries ve hatine nivîsandin. Salê weşanê li pêşiya wî ye, navê weşangeriya li pişt wê.
Xelatên wergirtî
Anke de Vries ji bo pirtûkên jêrîn xelatek wergirt:
Artêşa Mehdî
Artêşa Mehdî (erebî: جيش المهدي) rexistineke neqanûnî (îlêgal) ya îraqî ye.
Artêşa Mehdî piştî rûxandina rejîma Sedam Huseyîn ketê rojevê û gelek êrişên çekdarî li dijî hêzên lêşkerî ên amerîkî û hêzên fermî ên îraqî pêk anî. Artêşa Mehdî ji aliyê gelekan ve weke rêxistineke terorîst tê binavkirin.
Gösenroth
Gösenroth şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Gerbrunn
Gerbrunn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Mişaran
Mişaran (bi tirkî: Doydum) gundekî girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Rûerda wê 36 km², bilindahiya wê ji rûyê avê 750 m ye. Di tixûbê Erebgîrê de û bi gundên Mişadî, Maliyan û Tûjoyan (bi tirkî kirine Meşelî) re cîran e. Gel xizan e û aboriya xwe bi xwedîkirina ajalan û çandiniyê ve birêvedibe.
Tê texmînkirin ku bingeha gund di sedsala 14emîn de hatiye avêtin. Gundekî dîrokî û kevn e. Gelek şarezayiyên Kurd li vir desthilatî kirine. Ji aliyê bermahiyên dîrokî ve dewlemend e. Mixabin pirraniya wan tên talankirin an tehrîpkirin. Gundî ji nebûna avê gilîdar e.
Beriya Komkujiya Ermeniyan li vir Ermenî jî dijiyabûne. Piştî komkujiyê ax û milkên wan li çend malbatên alîgirê dewletê ve hatine belavkirin.
Seelze
Seelze, bajarekî navçeya (Landkreis) Hanoverê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Lekistan, Salmas
Lekistan navê gundistaneke li navçeya Salmasê (Dilmaqan) ya parêzgeha Azerbaycana Rojavayê ye. Ev gundistan (nahiye) ji 15 gundan pêk tê. Navê xwe ji êla lek girtiyê, ya ku di sedsala 18'emîn de li vê herêmê hatiye akincîhkirin. Niha piraniya lekan ên ku di wê demê de li vira hatina bicîhkirin asîmîle bûne û bi zimanê azerî ve diaxivin.
Cankurd
Cankurd (jdb. 1948 Meydankê, Efrîn) nivîskarekî kurd e.
Jiyan
Cankurd di sala 1948an de li gundê Meydankê yê Rojavayê Kurdistanê hatiye dinyayê. Xwendina xwe ya destpêkê li gundê xwe û ya navîn û lîse jî li Efrîn û Helebê biriye serî. Du salan piştî lîseyê li Enstîtuya Amadekirina Mamosteyan beşa zimanê erebî li Helebê xwendiye. Ji ber xebata siyasî gelek caran hatiye girtin û îşkencekirin.
Cankurd di sala 1979an de çûye Almanyayê û xebata xwe ya siyasî û çandî dewam kiriye.
Ew bi kurdî, erebî û almanî dinivîse û heta niha ev berhem çap kirine:
1970
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Bazyan
Bazyan (bi suryanî : Baznayé), gundekî ser navçeya Qilabana Şirnexê ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Cankurd
Berhem
Bi kurdî:
Ehkam
Ehkam têgeheke îslamî ye û çend wateyên wê hene. Di Quranê de peyva hukm bi wateya hakem, dadkirin, desthilatdarî, an jî daxwaza Xwedê bi cûrbecûr tê bikar anîn. Di heman demê de ew dikare îşaret bi hêza rêvebirina cîhanî an jî biryara dadgehê bike.
Cankurd
Berhem
Bi erebî:
Bi almanî:
Bayezîdê Bestamî
Bayezîdê Bestamî an jî Teyfûr Ebû Yezîdê Bestamî (bi farisî: بايزيد بسطامى) (db. 804 - m. 874 paşî zayînî) yek ji sofiyên navdar yên îranî bû.
Saint-Ouen-Marchefroy
Saint-Ouen-Marchefroy, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Bayezîdê Bestamî
Jînenîgar
Ew li bajarê Bestamê li Îranê hatiye dinyayê. Bapîrê wî li ser dînê êzidiyan bû. Sê kurên bapîrî hebûn: Adem, Teyfûr û Elî.
Saint-Ouen-Marchefroy
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Bayezîdê Bestamî
Jînenîgar
Tiştekê wesa ji zarotiya Bayezîdî nayê zanîn. Ew pirraniya deman bi tenê li mal dima, wî demekî dirêj jî di gel sofiyan derbaz dikir.
Bazyan
Navê wî bi tirkî Doğan lê kirine.
Bayezîdê Bestamî
Jînenîgar
Ew bû yek ji sofiyên ko gehiştine qonqxa fenayê. Ew yek ji sofiyên herî navdar yên rêbaz anko sofiyatiya sermestiyê ye. Ji şetheyên wî yên herî navdar ew e ko digot: "Subhan ji min ra, şanê min çend mezin e" (bi erebî: "Sunhanî, ma eizeme şeinî".)
Bayezîdê Bestamî yek ji sofîgerên Lalişa Nûranî jî bû.
1979
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Owen Richardson
Sir Owen Willans Richardson, FRS (jdb. li Dewsbury; m.  li Alton, Hampshire) a li nêzîkî London) fîzîknasekî navdar ê Brîtanyayî bû. Sala 1928î Xelata Nobel a fîzîkê werdigire.
Piştî bidawîkirina perwerdeya xwe di sala 1900î de li Cambridge di laboratûvara zanîngehê de dixebite. Li wir di sala 1901î de bi navê hevyekiya Richardson lêzêdekirinek di warê fîzîkê de pêk tîne.
Sala 1906î dibe profesorê fîzîkê li zanîngeha Princeton University. Heman salî evînmarî dibe (dizewice).
Sala 1930î Xelata Royal Society lê tê dayîn.
Darya Dadvar
Daryā Dādvar (bixwîne Derya Dadver) (jdb. Meşhed, Îran) solîsteke soprano û bestekara îranî ye ku li Parîs a Fransayê dijî. Derya bi gelek zimanên Îranê (azerî, ermenî, farisî, gîlekî, kurdî û mazenderanî) stranan distre.
Revenka
Revenka, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Qilebanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Kirêl
Kirêl (bi tirkî: Tutmaç) gundekî girêdayî navçeya Wanê ya Payizavayê ye. Gundekî herî mezin ya wê herêmê ye. Qewima eşîra Ertoşî ya binavê Mamedpîran bi cih bûye. Nêzî 450 xane li vir gundê heye.
Erdnîgarî
Wanê re 80, Payizavayê re jî 58 km dûrahiya wê gundê heye.
Mixtar
Mixtarê gundê: 2008an Hamdullah Kahraman hatiye hilbijartin.
Dodan (hunermend)
Dodan navê fermî Erkan Özer (z. 1978, Gimgim) muzîkvanê kurd e.
Kirêl
Aborî
Zêdetirîn karên çandyarî û ajaldarî li vir tê kirin.
Dodan (hunermend)
Jînenîgarî
Di sala 1978an de li Gimgima Mûşê hatiye dinyayê. Di sala 1995an de dest bi muzîkê kir û di sala 1997an de bi Murat Öztürk re koma Dodan Project damezrand. Yekemîn albûma xwe ya bi navê Be Naw (mebest bê nav) di bin banê Dodan Projectê derxist. Paşê navê Dodan wek navê xwe bi kar anî û bi vî navî jiyana wî ya muzîkjeniyê berdewam kir. Di albûma Peşkê ya ku ji bo bîranîna helbestvanê kurd Bro Omerî hatibû amadekirin bi stranekê cih girt.
Di sala 2016an de beşdarî pêşbirkekê muzîkê ya bi navê O Ses Türkiye (Ew Deng Turkiye) ya televizyoneke tirkî bû û ev yek jî bû sedema hin nîqaşan.
Kirêl
Aborî
Têlefonên westar û xwediyê dibistanekê seretayiyê ye. Tenduristixaneyekî piçûk hebû lê 2008an de Nexweşxanekê mezin ji aliyê dewletê li vir hate avakirin. Sedama wê jî gelê gundê %50 Cerdevan in. Gelek kes ji gundên tên li vir xwendina xwe didomînin. Didistana li vir pir mezine. Ango bi rastî dewlet ji ber berjewendiyên xwe gundê bê kêmasî hiştiye.
Qerenaz Olya
Qerenaz Olya gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Arthur Compton
Arthur Holly Compton (jdb. 10ê îlonê 1892 li Wooster, Ohio; m. 15ê adarê 1962 li Berkeley, Kalifornya) fîzîknasekî navdar ê DYAyî bû. Sala 1927î bi tevî Charles T. R. Wilson Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Bi navê erka Compton lêzêdekirinek pêk aniye.
Roentgeniyûm
Roentgeniyûm (, ji navê Wilhelm Röntgen) metalek û elementek e.
21ê kanûna pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Roentgeniyûm
Çavkanî:
1946
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Geroldshausen
Geroldshausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Griebelschied
Griebelschied şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Seesen
Seesen, bajarekî navçeya (Landkreis) Goslarê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Girê Çolya
Girê Çolya an jî Girê Çoliya (1928: Giri Çölyan (girê çeloyan), bi tirkî Derebaşı) gundekî navçeya Silopiyê ku bi Şirnexê ve girêdayî ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Pê (anatomî)
Pê, û an ling, organekê laşê mirov yê pirr girîng e. Binê pê xwediyê şaneyên cuda ya. Lê pîy, mirov karê bêje ku pirr sînîr têde hene. Minaq, Gûzeka mirov, ku deme ku li deverekê ket, wê êşa ku bide laşê mirov, mirov nikarê wê bisalix bike. Gûzek, wek komek sînîr a jî. Lê hestûya jî. Şanêyên Serpişta pîy û yên bin pîy jev cuda na. Şanêyên bin pîy, pirraniyên yên ku ji laş parzînî na û hinekî jî dem buhurandina, li wir hatina û bicihbûna. Lê yên ser pîy, ne wilo na. Lê sînîrên ku hene, ji meji, bi wan tevgerên bipîy tenê hîskirin.
Qesrok, Dêrika Hemko
Qesrok (bi erebî navê wê kirine al-Qessir), gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
Saint-Piat
Saint-Piat, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Qerenaz Sofla
Qerenaz Sofla gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Acqui Terme
Acqui Terme, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê bi qasî 19.961 kes in
Besere
Besere, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Silopiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Gundik Eybî
Gundik Eybî, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Bedewa Razayî
Bedewa Razayî sernavê çîrokeke. Ew di çîrokên zarokan û malan a Birayên Grimm de ji jimara 1-ê ya 1812 li şûna 50 (KHM 50) ye û bi veguhastina devkî bi riya Marie Hassenpflug li ser çîroka Charles Perrault's La belle au bois dormant derbas dibe. Li cem Perrault de di sala 1697-an de li Contes de ma Mère l’Oye û beriya 1696 weşandî bûn. Ludwig Bechstein di çîroka xwe ya bi Almanî de bi navê "Das Dornröschen " (1845 jimar 63, 1853 jim. 52) çîrok bi dest xist.
Çîrok li gorî Perrault
Cotyareke padîşahî re di dawiyê de zarok dibe. Ji bo weftîzê, heft perî ev in ku diyariyên keçan ên wekî bedew û mîna wan bidin. Dûv re perîyekek pîr, jibîrkirî tê xapandin ji ber ku kêr û neçelê zêrîn deha tune, ew nifir dike ku zarok bimire li biniya çika teşiyekî
1947
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Zilmên li ser hevzayendan li Almanyaya nazî
Di salên 1920an de li Almanyayê, gelemperî li Berlînê, rêjeya xweşdîtin a hevzayendan gelek bilind bû û di civakê de gelek azad bûn. Lê bele piştî serketina Partiya Nazî yê Adolf Hitlerê mêrên gey û jê kêmtir jinên lezbiyen ketin nava qurbanên Holokostê.
Rewşa girtin
Di navbera 1933 û 1945an de 100.000 mêr ji ber şibha hevzayendîtîyê hatiye girtin û ji wan 50.000 bi rêya fermî hikm xwarine. Sedan kesên Ewropî yên li cihên ku ji aliyê Nazî ve hatiye dagirkirin, bi hikmên dadgehan ve hatiye sêrkirin. Piraniya van mêran ketiye girtîgehan. Hejmarek di navbera 5.000 û 15.000 kes li kampên civînê hikm xwarine. Her çiqas van kesan çawa miriye nayê zanîn jî li gorî Ruediger Lautman ji % 60ê wan li kampan mirine.
Piştî Şerê
Piştî Şerê cîhanî yê duyem gelek dewlet tedawîkirina hevzayendan a li kampên civînan nasnekirine; paşpêkî bi saya delîlên ji Naziyan mane, car din despê girtina hevzayendan kirine. Di 2002an de hikumeta Almanya ji ber kuştinên sistematik a hevzayendan, ji civata geyan lêborîn xwest. Di sala 2005an de Parlemena Ewropa Holokostek zilmên li ser hevzayendan jî dihewîne, pejirand.
José Mujica
José Alberto "Pepe" Mujica Cordano (z. 20'ê gulanê, 1935) siyesetmendê ûrûguayî ye û ji sala 2010'an ve serokdewletiya Ûrûguayê dike. Di sala 1935'an de li bajarê Montevideo ya Ûrûguayê ji dayik bûye. Mujica berê gerîla bû û endamê koalîsyona partiyên çepgir a bi navê Frente Amplio bû.
Sofiyan
Çend cihên bi vî navî hene:
Reklam
Dalberîn, reklam beşeke girîng a danasîn, hilberîn û sermayeyê ye.
Peyva dalberîn a kurdî dibe ku ji da+hilberîn=dalberîn hatibe. Ango ya ku daye, dide hilberîn, a ku hilberînê-prodûksiyonê zêdê dike ye. Di serdema nû de bêî reklam karsaz nikarin malê xwe bifiroşin lewra kapîtal êdî tixûban nasnake û ji yek cureyê bi hezaran hilberîn ne.
Dalberîn bi rêbazên afirandêr bandor li daxwaza kirînê ya kiryar kirin e. Wekî tê zanîn di bazarê de dengeya daxwaz û pêşberîkirinê heye. Heger pêşberîkirin zêde lê daxwaz kêm be, karsaz mecbûr dimînin ku berdêla hilberînê erzan bikin. Berevajiya wê jî rast e.
Reklam bi riyên ku bandora xwe bi erzanî û bihêz li kiryar dikin tê kirin. Erzan, lewra reklam jî bi dirav, berdêl tê kirin.
Başkulok
Başkulok (Saxicola torquata), cureyekî mêşgirtan (Muscicapidae) e ku xweciyê welatên binebaybana Afrîkayê, nîvgirava Erebistan û li Kurdistanê tê dîtin.
Saint-Prest
Saint-Prest, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Başkulok
Şayes
Mezinahî û kelwaşa xwe 12 cm dirêj e. Yê nêr, di payîzê de qehweyîyekî tarî ye, ji milê piştê ve, hinek piniyên reş lê ne, û binpişta wî spî ye û gîxên qemer lê ne, kuriya wî qehweyîyekî tarî ye û binê wê di bin binpiştê de spî ye. Tokeka spiya pan li stûyî werhatiye, û gîxeka spiya mezin li çengveşêran e. erzink û heftik û alek, reş in û piçeka soratiyê li dûmahiya perrên wan e. sing sorve ye û zik spî ye. demê têjikînanederê ser û pişt reş dibin. ya mê, ji milê piştê ve, qehweyîyeka gîxdara gîxreş e. Binepişt qemerekî vekrîye. kurî wekî ya yê nêr e. Qana spiya li çengan ne gelek diyar e. erzink û heftik xwelîkîyekî tarî ne. berçêlk sorve ye û zik û binzik spîve ne. Têjik wekî ya mê ye, û ji milê piştê, pinîpnî ye.
Jîngeh
li Kurdistanê, zivistanan (ji dûmahîkê meha tebaxê heta dûmahîkê meha nîsanê), û bi rêberî jî, biharan (ji dûmahiya meha subatê heta meha nîsanê) û payîzan (ji dûmahiya meha tebaxê û herdu çiriyan), li erdên beyar û şorik û şêlên têrdexel û qerram û li ser teraş û darik û dartêl û pejanan (gelek caran, dadayî û navbeyn navbeyn, kuriyê û herdu çengan dijenit) diête dîtin.
Saint-Prest
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Başkulok
Xwarin
Xwarina wî dubarî mêş û mûr û kurmik in.
Pirbûn
Hêlîna xwe, ser erdê yan nêzîkî erdê û di nav gil, giyayî û qerramî de, çê dikit. ji (4 - 6) hêkên şînveyên pinîsor dikit. Cihên lê belav: li nîveka ewropa û devera deryaya spî û jêriya Ûris heta joriya rojavaya Afrîka, Tirkiyê, Qefqaz, devera deryayê Qezwîn, gizîrteya Erebî, Ermenistanê, Azerbaycanê, jorî û jêriya rojavaya Îranê têjikan diînte der. zivistanê xwe, bi qetlazî li Kîprosê, Îraqê û li joriya rojhilata Afrîka (joriya Hebeşe, joriya Misrê, Sudan, Somal, Libya) û nîvgirava Erebî û Hindistanê û jêriya rojhilata Asya diborînit.
1948
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Enzel (nahiye)
Enzel, yek ji nahiyeyên ku bi navçeya Ûrmiye ve girêdayî ye. Nahiye dikeve parezgeha Azerbaycana Rojava a Rojhilata Kurdistanê.
== Dabeşkirina nahiyeyê ==
Zenga Zêrîn
Zengî Zêrîn romana di sala 2003‘an ji aliye nivîskar Jîr Dilovan ve hatiye nivîsandin. Jîr Dilovan di nava wêjeya kurd de bi vê romanê cihê xwe girtiye.
Di ve romanê de jiyana du karakteran, Mirxan û Sitî, tê vegotin. Mirxan zarokîtiya xwe li Kerboran, navçeyeke Mêrdînê, derbas dike.Kerborana Torê an jî Turabdin. Axeke kevn û dirokî ye ku te de ermen, keldanî û suryaniyen mesîhî, cihû, șemsî, kurdên êzidî û misilman û ereb an tê de bi sedsalan bihevre dijîn.
Bavê Mirxan dixwazê lawike xwe bide xwendin. Pișt qedandina dibistana yekemîn, ji bo xwendina dibistana navîn wî dișine Midyadê û pișt re jî wî dișînê bajarê Qirșehîrê. Bi hevale xwe Şemun ê suryani re xatir ji bavên xwe dixwazin û dikevin ser rê. Kirșehîr bajarekî di navenda Anatolya yê kû tê de gelek êșirên kurdan ji Kurdistanê bi deste Osmaniyan ve bi zorê hatibûn koçberkirin û bi sedsalan li derdora Anatolyaya navîn jiyana xwe berdewam dikirin. Mirxan û Şemun dest bi xwendina dersên xwe dikin. Le hevalê wî Şemun ji bo ku bawertiya wî cudaye zordestiye ji destên mamosteyên tirk dibine û jdev ji xwendine berdide, vedigerê welatê xwe Midyadê. Perwerdeya tirkan ti bawertiyen ji mislimantiyê cudatir nas nedikir û ji aliyê netewî ve jî tenê tirk nas dikirin. Lewra Mirxan ditirsiyan ku xwe bide naskirin ku ew kurd e. Mirxan li Kirșehîr di dibistana mamostetiya zarokan de çar salan dixwîne û di wê demê de bi şevînî di razengaha dibistanê de dijî. Mirxan di dibistane de rasta keçikeke delal dibe û bi dîtina wê dil digirê. Navê wena Sitî ye. keçeke delal, bejinzirav û zîreke.Ew ji kurdên Kirșehîre ye.
Roman bi vî awayî didome. Ev roman bi kurte jiyana gelek xwendevanên kurdên bakûr, ên kû xwendina xwe kedandine an jî he berdewam dikin, dide naskirin. Kurdîtî dibe barekî giran dinav heqnenas û inkarvanên perwerdehîya devleta tirk.Herwiha ji roja yekemîna dibistane pê de zarokên xwendevan bi xweînkarkirine dest bi perwerde dikin. Herroj bi nave tirkîtiye sund dixwin û ji xwe șem dikin kû ew bêjin ew kurdin. Ev roman, ji ve nerînê, xwendevantîye di dibistan û zaningehên tirkande baș dide naskirin. Xwendevan an jî xebatkarên kurd ên kû li diji ve inkarê tên zilm, êșkence, hepsê dibinin û bi tevahî we ruyên reș ê devletê nasdikin. Mîna hemû zarokên Kurdên bakûr jiyana Mirxan û Sitî dibe minakêk ji bo naskirina rejima devleta kemalîst û perwerdêya we.
Piçûkayî ya Mirxan di nav zêw û şehran, di nav çanda suryaniyan û ya kurdî de derbas dibe. Bi taybetî di welatekî kû hemû cejnên misliman süryani û êzidîyan tevde dihatin pîrozkirin bi destê dewleta tirk û kurdên xwefiroștî dest bi zilm û kuștina süryanî û ezidîyan dibe. Ev buyerên șermezarî kû di salên 1970’an de derbas dibin bi nerînen xortekî xwendevan tên vegotin. Bi gotineke jineke suryanî ev hal weha tê gotin: “Win kurdno, ma win bawer dikin kû van tirkan em derxistin wê we piștre wilo bihêlin. Pișt mere wê bê dora we.” Mixabîn welat jî hemû suryanî û êzidîyan re divê demê de dibe zindan. Bi hezaran direvin welaten rojhilat. Bi vî awayî ev roman ronî li ser dîroka nêzik a kurdistana bakûr dide. Jîr Dilovan div e romanê de pêrçena ji jiyana xwe dide naskirin. Ji ber kû wî di dibistana Kîrșehîr de xwendiye û gelek ji van buyeran bi xwe derbaskirine, van serpêhatiyan bi jiyana xortekî din, bi nave Mirxan, dide naskirin.
Zenga Zêrîn bi xwestekek û xebateke direj kedandîye û çîrokên gelê kurd di nav vê romana nujen de tê rareșandin. Ji alîye raxistina danîna romanê ve, ev ji romaneke klasîk û kurteçîrokê kurdan pêk hatiye.
Xanzar
Çend cihên bi vî navî hene:
22ê kanûna pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Bradley Cooper
Bradley Cooper (jdb. 5ê kanûna paşîn a 1975) fîlmçêker û lîstikvanekî amerîkan e. Ew xelatên cihêreng wergirt, di nav de Xelata Fîlman a Akademiya Brîtanî du xelatên Grammy, ji bilî namzedan ji bo neh Xelatên Oscarê, şeş Xelatên Xelata Kûreya Zêrîn, û xelatek Tony. Cooper di sala 2015an de sê caran li ser Forbes Celebrity 100 û li ser lîsteya 100 mirovên herî bibandor ên li cîhanê xuya bûn.
Cooper di sala 2000an de piştî ku dest bi kariyera xwe kir di sala 1999an de bi rola mêvan di rêzefîlma televîzyonê Sex and the City de beşdarî bernameya Lîsansa bilind a hunerên bedew ( MFA ) li Actors Studio bû. Wî di komediya Wet Hot American Summer (2001) de dest bi fîlmê kir û wekî Will Tippin di pêşandana wêneguhêzê ya aksiyona xefnêrî Alias de hin nasîn bi dest xist. Piştî ku rola wî di pêşandanê de hate daxistin, wî dest bi gumanên kariyerê kir û di demek kurt de bû meybeng. Aliyên kariyera Cooper bi beşek piştgirî di fîlma komedî Wedding Crashers (2005) û rola wî ya pêşkeftî di The Hangover, komediyek ji hêla rexneyî û bazirganî de serketî, ya ku du paşverû di 2011 û 2013an de derket holê, çêtir bûn. Wêneya Cooper ya nivîskarekî têkoşer di handara Limitless (2011) û polîsê nûjen di dramaya polîsî The Place Beyond the Pines  (2012) bêtir pesnê rexnegiran kişand. Cooper bi komediya romantîk  Silver Linings Playbook (2012), komediya reş American Hustle(2013 ) û jînenîgariya şerî American Sniper ( 2014 ), ku wî jî hilberand, serkeftinek mezintir dît. Ew ji bo xebata xwe di van fîlman de ji bo çar xelatên Oscarê hate berbijar kirin, û bû lîstikvanê dehemîn ku di sê salên li pey hev de namzedê xelata Oscarê wergirtiye.Di 2014an de, wî Joseph Merrick di vejîna Broadway  ya The Elephant Man, de nîşan da, ji bo Xelata Tony ji bo Lîstikvanê Herî Serketî di Piyesekê de berendamek wergirt û dest bi dûblaja Rocket di  Marvel Cinematic Universe ( Gerdûna Sînemayê Marvel ) kir.Di 2018an de, Cooper ji nûvekirina romansa muzîkalî A Star Is Born çêkir, nivîsand û derhêneriya wê kir. Wî sê berendamên Oscarê ji bo fîlmê wergirt, û her weha xelatek BAFTA û du Grammy ji bo beşdariyên wî di singlea jimare yek a Billboard 200 ya Dewletên Yekbûyî de û strana wê ya sereke "Shallow".Wî ji bo hilberîna Joker (2019) û Nightmare Alley (2021) berendamên Xelata Oscarê wergirt. Cooper ku ji hêla medyayan ve wekî sembola seksê hate binav kirin, di sala 2011ê de ji kovara Peopleê wekî "Mêrê Zindî yê Herî Seksî" hate binavkirin.Ew piştgirî dide gelek xêrxwaziyên ku alîkariya şerê penceşêrê dikin. Cooper demeke kurt bi lîstikvan Jennifer Esposito re zewicî bû, û keçek wî ji têkiliya wî bi modela Irina Shayk re heye. Bavê Cooper bi eslê xwe îrlendî bû, dema ku diya wî bi eslê xwe Îtalî ye (ji Abruzzo û Napolî).
Jiyana berî
Cooper di 5ê çileya paşîna, 1975an de, li Abington Township, li nêzî Fîladelfiya ji dayik bû, û li civakên nêzîk ên Jenkintown û Rydal mezin bû.Diya wî, Gloria ( bi navê keçiktiyê Campano), ji bo pargîdaniya herêmî ya NBC-ê dixebitî. Bavê wî, Charles Cooper, ji bo Merrill Lynch wekî borsevan kar dikir. Bavê Cooper bi eslê xwe îrlendî bû, dema ku diya wî bi eslê xwe Îtalî ye (ji Abruzzo û Napolî). Etek ( xwîşka mezin ) vî bi navê Holly heye. Piştî zayîna wî zû di guhê wî de kolesteatoma hebû, û dema ku wî di temenek piçûk de dest bi noqê kir, perdeya guhê wî qut bû.
Kamer Söylemez
Kamer Söylemez an jî Qemerê Alî (z. 1957 Çuxur, Dêrsim) helbestvan, nivîskar û pêşkêşkerê televizyonê ye. Di sala 1957'an de li Dêrsimê ji dayik bûye û heta sala 1979'an li Kurdistan û Tirkiyeyê maye. Di sala 1977'an de, ji sedema xebata kurdewariyê, sê mehan di girtîgehê de dimîne. Di 1979'an de diçe Almanyayê.
Li bajarê Duisburg a Almanyayê di navbera salên 1992-1995'an de di beşa radyoya dimilkî de dixebite. Di heman demê de li dêra protestanan, ji bo penaberan şêwirmendiyê dike.
Di sala 1994'an de bi pirtûka xwe ya bi navê "Siyaseta Penaberan a Almanyayê û Êrîşên Nîjadperest" (Almanya’nın Mülteciler Politikası ve Irkçı Saldırılar) xelata Musa Anter stand.
1949
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Germêşî
Germêşî (bi tirkî: Ermişli) yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Gundekî navendî û mezin e. Gorî hejmartinên sala 1990'î hejmara niştecihên wê li derûdora 13.000'î ye. Gund cara pêşîn di sedsala 19emîn de koçberî daye. Li ser meziniyeka 1.037 km² avabûye. Di dema Osmaniyan de gelek caran serîhildane û li dijî wan êrîşên têr xwînî hatine kirin. Bandora polîtîkaya "Tirkkirin" a dewleta Tirk li vir jî biserketiye.
Güntersleben
Güntersleben şaredariyeke navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
1950
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Qerekend, Meraxa
Qerekend gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
1950
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Seifhennersdorf
Seifhennersdorf, bajarekî navçeya (Landkreis) Görlitzê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
1950
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Selm
Selm, bajarekî navçeya (Landkreis) Unnaê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Pezmijoka zêrîn
Pezmijoka zêrîn an pezmijoka zer (Varanus flavescens), cureyek e pezmijokan e ji famîleya pezmijokan û ji xijendeyên pelikdaran ku li parzemîna Asyayê dijî.
Belavbûn
Pezmijoka zêrîn li deştên çema Îndûs, çema Ganga û çema Brahmaputra li Hindê, Pakistan, Nepal û Bengalê têne dîtin.
Ebdurehman Saylici
Ewdirehman Saylici (Somaliyî: Cabdiraxmaan Cabdilaahi Ismaaciil "Saylici") hilbijartina 2010an de bû alîkarê serokê Somalîlandê Ahmed M. Mahmud Silanyoyê ye. Endamê Partiya Yekîtî û Werarî yê bûn.
Valenza
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê bi qasî 18.804 kes in.
Hausen bei Würzburg
Hausen bei Würzburg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Las Vegas
Las Vegas bajarekê li DYAyê Parêzgeha Nevadayê. Paytexta şahî û qumarê ya cîhanê ye.
Gelhenasî
Las Vegas nifûsa wê qasî bajarên din pir zêde nîne. Kesên ku li vir dijîn jî hemû qumarbazî û otêlan rêve dibin. Kesê ku xuyanî livir nebe biyan nikare xwerabigre. Laşfiroşî û gelek karên dij-zagonî li wê bajarê zagonî ye. .
Aborî
Bajarê Las Vegasê di warê aboriyê de gelek pêş ketiye. Sedema wê jî navenda qumarxane û otelan ya cîhanê ye. Bi nifûsa xwe biçûk lê warê aboriyê de gelek bajarekê dewleman de.
Şerê dewleta Tirkî li dijî kurdan 2015
Şerê dewleta Tirkî li dijî kurdan a 2015an, ev konsepta şer, piştî hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên 7ê hezîrana 2015an li dijî kurdan li Bakurê Kurdistanê li hemberî kurdan rejîma tirk da destpêkirin. Weke destpêka vê konseptê, 34 ciwanên ku kirin ku herina Kobaniyê û li Pîrsûsê hatine kuştin, hat destpêkirin. Piştre jî, di 24ê temûzê yanî di roja salvegera peymana Lozanê ku bi wê Kurdistanê hatibû qatkirin li çar beşan de bombardimanên balafirên şer ên tirk li hemberî kurdan û li çiyayên Kurdistanê destpêkirin. Komkujiya li gundê Zergelê ku di wê de 10 kurdên sivîl hatina qatilkirin, di encama wê bombardimanê de bû.
Konsepta şer, weke konsepta şer ku rejîma tirk bi kurdan re şer bike û bi wê partiya kurd, li bin benda sedî 10 bihêlê jî hat ser ziman. Encamên hilbijartina 7ê hezîrana 2015an, ku kurdan cara pêşî bende û sedî 10 derbas kir û manzetên xwe şandina meclisê, rejîma tirk, ne xwest ku wê encamê nas bike. Bo vê yekê, şer bi kurdan re da destpêkirin. Kurdan li hemberî konsepta şer a rejima tirk ku li hemberî civate kurd bi wê şer denezend, kurdan jî got ku madem ku, tu vîna me nasneke, em jî te nasnekin û rêveberîyên xweser ên cewherî denezendin. Rêveberiyên xweser ên cewherî, weke bersiveke civata kurd a li hemberî wê konsepte şer a rejîma tirk ku li hemberî kurdan dabû bû destpêkirin jî bû.
Yekemîn pûlê kurdî
Buhayên pûlan
Li ser pûl "Hikumetî Kurdistan Cenûbî" hatiye nivisandin û di ortê de wêneyê du xencerên çapraz heye û di binî de jî "ane" hatiye nivisandin.
Qerebirqi
Qerebirqi gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Hettstadt
Hettstadt şaredariyeke navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Ahmed M. Mahmud Silanyo
Ahmed M. Mahmud Silanyo (Somalî: Axmed Maxamed Maxamuud "Siilaanyo", Erebî: احمد محمد محمود سيلانيو‎) Serokê dewleta somalîlandê ye. Hilbijartina 27 Tîrmeh 2010an de bû serokê dewletê. Bi Partiya Yekîtî û Werarê desthilatdariya Somalîlandê wergirt.
Kadmiyûm
Kadmiyûm (, ji, ) metalek û elementek e.
Şerab
Gorî cureyê tirabê, şerab jî dikare sor, reş an spî be. Hin cureyên şerabê hene ku ji fêkiyan û birincê tên çêkirin lê ne ewçend navdar in.
Etîmilojiya şerabê
Şerab ji latînî (vino, vinum) derbasî zimanên rojavayî bûye. Tê texmînkirin ku cara pêşîn di sefera Îskenderê Mezin a berî Hindistanê de Ewropayiyan şerab dîtine û birine wir. Vin (bilêvkirina kurdî: vîn), gorî hin zanyaran ji bêjeya gwini (wekî xwînê) ya gurcî derketiye.
Bi hatina ereb û îslamê wekî huner, mûzîk, wênesaziyê alkol û şerab jî hatiye qedexekirin. Bi texmînî bêjeya şerab ji demê şûnde wekî macazî ketiye zimanê kurdî û zimanên din ên îraniyan (lewra ew jî pirranî ola îslamê dihewînin).
Kurtedîroka şerabê
Li gorî zaniyaran, bi taybetî li herêmên wekî Kurdistanê     û bi giştî li deverên Hîvika Derametbar di sedsala 6'em a beriya zayînê de hatiye çêkirin. Ji bo vê yekê texmîn dikin ku dibe ku destpêka çêkirina şeraban li vê herêmê be; wekî din, navê tiriyê di gelek zimanan de wekî bi zimanê kurdî ye. Ji ber ku şorîn e, di çanda devkî ya kurdî de wekî şorav, şorab, şerab hatiye binavkirin. Di zimanên îranî yên kevn de ab (av) e.
Konfederasyon
Konfederasyon, bi destê miqamên û dezgehên serbixwe ne ku ew parastina serweriya xwe, ji bo ku ne ji berjewendiya hevbeş û bi sînor civakên bi peyman in.
Şerab
Kurtedîroka şerabê
Dîsa di şarezayiya Egîptê (Misir, Qibtî) û ya Greka kevn de jî hilberîna şerabê bipêşketî bûye. Di ola xristiyaniyê de şeraba ku bêî tevlîbûn e, wekî vexwarineka pîroz hatiye destnîşankirin. Herwekî di ola zerdeştiyê, elewîtîyê de jî cihekê xwe yê girîng heye.
Piştî belavbûna ola îslamê li Kurdistanê tê gotin baxçeyên tiriyan ên bêhempa hatine qedexekirin û tunekirin. Lewra îslamê hemî cureyên vexwarinên eywankirî qedexe kiriye. Lê îro kêm be jî li Mêrdîn, Dîlok û Rihayê dîsa hilberîna şerabê ji tiriyên Kurdistanê tê kirin.
Koma Civakên Kurdistanê
Kongreya Gel wekî meclîsê KKK tê dîtin.
Di 5’emîn Lijneya Giştî ya Kongreya Gel ku di 16 û 22’yê gulanê de li qadên gerîla pêk hat navê Koma Komalên Kurdistanê (KKK) hat guhartin, bû Koma Civakên Kurdistanê (KCK).
"Rêberê" KCK'ê Abdullah Ocalan e, serokê konseya rêveber Cemil Bayık e.
Selters (Westerwald)
Selters, bajarekî navçeya (Landkreis) Westerwaldkreisê li herêma Rheinland-Pfalz a Almanyayê ye.
24ê kanûna pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Çem Şeref
Çem Şeref (bi erebî navê wê kirine Mazra ash-Shati), gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
Qerekene Mûsevî
Qerekene Mûsevî gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Magic Kaito
Magic Kaito (bi japonî: まじっく快斗 majikku Kaitō, bi kurdî "Kaitoyê bi sêr") sernavê mangayekê ye, ku ji sala 1987an ve ji hêla hunermendê japonî Gosho Aoyama ve, di navberên ne dûz de berdewam dibe. Rêzemanga li ser Arsène Lupinê Maurice Leblanc îlham jê girti ye.
Naverok
Manga çîroka 17 salî Kaito Kuroba (黒 羽 快 斗, Kuroba Kaitō), kurê sêrbazê navdar yê Japonê Toichi Kuroba vedibêje. Hin car şûnda bavê Kaito dimire, ew odeyeke veşartî dibîne û sira wê dibîne: ew dizê hosteyî 1412 bû, ku bi navê Kido Kid jî tête nasîn (盗 盗 キ ッ ド, Kaitō Kiddo, " dizê sirdar Kid") û ji aliyê Polîsên cîhanê ve  hatibû gerandin.
Ewna li digerin ji bo pagendê Pandorayê, ku divê di pagendê din a hêja de were veşartin, ji ber ku eger hûn vê yekê li dijî heyvê bigire, ew sor dibe û rondik dide. Yê ku vî rondikê vedixwe nemir dibe. Ji hingê ve, Kaito bi vekirî li dijî polîs û rêxistinê ye. Gava ku ew ne bi rastî Kaito Kid e, ew diçe dibistanê û li wir li wir digel Aoko Nakamori (bi japonî 森 青 子, Nakamori Aoko), ku hevalê wî yê zaroktiyê ye û di hezkirinê de bi wî re ye, ku ew naxwaze qebûl bike. Bavê Aoko Ginzo Nakamori (japonî 中 森 銀, Nakamori Ginzō) jî komîserê polîsê Tokyo ye, ku li dijî Kaito lêkolînê dike. Kaito bi vî rengî di bin zextê de ye ku nasnameya xwe ya veşartî bidomîne.
Zêliye
Zêliye (bi tirkî: Ulaş), gundekî bi ser navçeya Kercosa Batmanê ve ye.
Atîlla Barişer
Atîlla Barîşer (1974), Ji Milazgira Mûşê ye. Li Agiriyê dest bi xwendinê kir û Lîseyê li wir qedand. Du salan li Zanîngeha Enqerê di beşa Sosyal Antropolojî de xwend. Pişt re beşa Mamostetiya Erdnigariyê ya Zanîngeha Dokuz Eylülê qedand. Ji sala 1996an vir de mamostetî dike.
Sendenhorst
Sendenhorst, bajarekî navçeya (Landkreis) Warendorfê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Xweşik
Xweşik, ji tişta levhetî, lêhatî û bedew re tê gotin. Xweşikatî, dibê navê têgiha xweşikatîyê. Di felsefeyê de weke têgiheka felsefîkî di bin navê "estetîsmê" de hatîya pêşxistin. Xweşikatî, weke têgîneka ku ew a objecta şênber û qayîlbûna sehekî, hest pê dikir mîna têgehek razber; qane ku Balkêşi.
Estetîk dikare bê bikaranîn û tecrûbeya me ya mîhengê mirovî danasîn. Girtina bi hîsan, her tim ji bo tercîhên me ku girîng a, û dîtina ji derve û bi wê dîtina estetîkî ku bi wê jî di jiyana rojane de bi dîzaynkirin û mîmarîyê, muzîk û wêjeyê re jî tê hanîn li ser ziman.
Binere
Estetîk
Kosuke Kindaichi
Kosuke Kindaichi (金田一耕 助, Kindaichi Kōsuke) detektîvekî fîktîv e ku ji hêla romannivîsê japonî Seishi Yokomizo ve hatiye afirandin.
Berhemên wergerandî
Inugami Clan (1951) romana pêşîn a Kindaichi ya ku ji japonî hat wergerandin zimanê inglîzî. Du romanên din jî di wergera fransî de hene.
Dozên detektîv Kosuke Kindaichi
Rêzeya Kosuke Kindaichi ji 77 dozan pêk tê.
Qirtavil
Qirtavil gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Croisilles, Calvados
Croisilles, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Hausen, Birkenfeld
Hausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Vandal (gel)
Di nava salên 439 - 533 de bi navê Keyaniya Vandalan a Efrîqayê desthilatdariyekê jî kirine. Sala 455'î de keyê Vandalan Geiserich, bajarê Roma rûxandiye. Hêz û bandora Vandalan ji aliyê Bîzansan ve hatiye şikestin û wan pêl bi pêl ola Xrîstiyaniyê pejirandine û di nava gelên cîran de heliyane.
Êlbadan
Êlbadan, Mangeşên (bi tirkî: Eymir) yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Ev gund wargeheke Kurd û Ermeniyan bû. Piştî Komkujiya Ermeniyan wekî xelat dan hin kom û bêrên Tirkman û Ereban. Gundekî dîrokî bû lê piştî bidestxistina dewleta Tirk, hemî bermahiyên berê hatin rûxandin. Pirraniya gundiyan bi eslê xwe Ereb ên Helebê ne lê di dema Osmaniyan de ji bo Osmaniyan xebitîne û bûne Tirk.
Charles Thomson Rees Wilson
Sala 1893î dest bi lêkolînên meteorolojîyê dike û salekê şûnda jî çêbûna ewran dişopîne. Sîstema ewran di mercên laboratûarî de diceribîne.
Sala 1911î bo cara pêşîn, parçeyên alfa û beta radixîne ser fotografê. Li ser riyên ku ew dişopînîn gelek nivîsarên zanistî dinivîsîne. Xebatên wî karê nûklearê jî bipêşdixe.
Heya kalbûna xwe herwekî li ser brûskan jî lêkolînan dike. Ji bo artêşa Brîtanî kêm ziyanê ji brûskan bibîne, gelek teknîkan bipêşdixe.
Siegburg
Siegburg, bajarekî navçeya (Landkreis) Rhein-Sieg-Kreisê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Novak Đoković
Novak Đoković [] (krîlî: (22'ê gulanê 1987, Belgrad) lîstikvanê tenîsê yê serbî ye ku niha di rêza yekem a cîhanê de ye. Di sala 1987'an de li bajarê Belgradê ji dayik bûye. Şeş caran li Grand Slamê pileya yekem bi dest xistiye.
Vîkîng
Vîkîng, navê bereke skandînavî ye ku ji sedsala 8an heya 11an li bakurê Ewropa desthilatî kirine.
Peyv di zimanên kkandînavî de tê wateya "têkoşer", "cenghez", "şerxwaz". Bera vîkîngan bi êrîşkarî, deryavanî û xurtiya xwe hatiye nasîn. Wan gelek sefer ber bi rojava û rojhilatê ve kirine. Gelên Skandînavya û hinde jî Ûrîs wekî neviyên wan tên zanîn.
Dewleta Îslamî a Iraqê
Dewleta Îslamî a Îraqê rexistineke neqanûnî (îlêgal) ya îraqî ye.
Vîkîng
Çand û hunera vîkîngan di nava ya germanan de tê hesibandin ku ew jî beşeke ji berên îndogermanan e. Hin teoriyên ku bingeha kurdan bi wan ve girêdidin jî hene. Gorî wan bav-kalên kurdan ji bakurê Ewropa hatine. Lê pirranî dipejirînin ku bingeha berên aryanan ji Rûsya îro belav bûne, herwekî vîkîng jî.
Hin dab û nêrîtên kurd û vîkîngan dişibin hevûdu. Bo mînak bikaranîna qoç (qloç). Beriya ola Îslamê kurdan bo mêraniyê wekî sîmbol qoç bi kar dianîbûye. Dîsa ji aliyê zimên ve jî gelek hevparî hene.
Dewleta Îslamî a Iraqê
Dewleta Îslamî a Îraqê piştî rûxandina rejîma Sedam Huseyîn ketê rojevê û gelek êrişên çekdarî li dijî hêzên lêşkerî ên amerîkî û hêzên fermî ên îraqî pêk anî. Dewleta Îslamî a Îraqê ji aliyê gelekan ve weke rêxistineke terorîst tê binavkirin.
Bekir Kaya
Bekîr Kaya parêzer û siyasetmedarekî kurd e.
Kaya di sala 1977an de li navçeya Agiriyê Avkevirê ji dayîk bû. Dibistana seretayî, dibistana navîn û lîse li Îdir û Agiriyê qedand. Di sala 1994an de li Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Dîcleyê dest bi zanîngehê kir. Di sala 1999an de ji Zanîngeha Dîcleyê mezûn bû.
Kaya, di sala 2001ê de li bajarê Wanê bicih bû û girêdayî baroya Wanê parêzeriya serbest kir. Kaya, li baroya Wanê alîkarê serokê baroyê û endamtiya lijneya rêveberiya baroyê kir. Kaya zewiciye û zarokekî wî heye. Hilbijartina herêmî ya 2009an de şaredarê Wanê hate bijartin.
Pezmijoka bixemil
Pezmijoka bixemil (Varanus ornatus), cureyek e pezmijokan e, ku xweciyê Rojavaya Afrîka yê ye. Pezmijoka bixemil li daristanên baranî yên jêrîn têne dîtin. Pezmijoka kulîlkdarî ji binecinsa Polydaedalus hatiye weke ku pezmijoka Nîlê, pezmijoka savannah û pezmijokên din dihewîne.
Mehdi Ghayedi
Mehdi Ghayedi (, jdb. 5ê kanûna paşîn a 1998an) lîstikvanê futbolê yê îranî ye ku wekî pêşbirk di klûba Esteghlal di fûtbolê neteweyî ya Îranê de dilîze.
Pomak
Pomak navê berekê li Trakya û Anatoliya dijîn e.
Zaraveyekê Bulgarî diaxivin û bingeh-Slav in. Tê payîn ku peyva "pomak" ji "Pomagač - alîkar" tê û berên Bulxaran ên ku bi pêkutiyên Împaratoriya Osmanî bûne misilman ji aliyê yên din ve wiha hatine binavkirin. Ango "Alîkarê dijmin".
Îro pirranî li Anatoliya dijîn. Bûne Tirk û herçendî ji aliyê ziman, çand û fîzîkê ve naşibin Tirkan jî, xwe wekî "Tirkên xas" didin nîşandan. Di nava sazûmaniya dewleta Tirk de cihekê wan î mezin heye. Pirraniya karên payebilind ên dewletê di destê Pomak, Alban, Polonî hwd gelên ku bi eslê xwe ne Tirk in de ne.
Hin ronakbîrên Pomakan di van salên dawî de li Tirkiyê dest bi karê polîtîk kirine û dixwazin bi zimanê zikmakî perwerde bê dayîn. Lê dengê wan pirranî ji Pomakên di nava sazûmaniyê de cihdigirin ve tê tunekirin. TV a fermî ya Komara Tirkiyê hindik be jî bi zimanê Pomakî bernameyan diweşîne û di van bernameyan de "Tirkbûna Pomakan" tê bilêvkirin.
Gelê Pomak ola Îslamê, mezheba Sunnî dihewînin.
Saint-Rémy-sur-Avre
Saint-Rémy-sur-Avre, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Baspin
Baspin, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Silopiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Zîbeq
Zîbeq ( an ;, ji ) metalek û elementek e.
Gundê Kerê
Gundê Kerê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Gruba Neqişbendî
Gruba Neqişbendî piştî rûxandina rejîma Sedam Huseyîn ketê rojevê û gelek êrişên çekdarî li dijî hêzên lêşkerî ên amerîkî, kurd û hêzên fermî ên îraqî pêk anî. Gruba Neqişbendî ji aliyê gelekan ve weke rêxistineke terorîst tê binavkirin.
Gite, Silopî
Gite, Gite Cedîd (1928: غطهء جديد / Guitté djédid; 1946: Gitta; ), gundekî ser Silopiya Şirnexê ye. Gite navê wê yê ku têt zanîn di bîrahiyên kevn de li dev xelkê gundê Gite. Gite dikevit rojhelata qezaya Girgê, Silopiyê.
Gundên hevsinor li gel gundê Gite
Li bakurê rojhelat, gundê Slib (Silibê) û Herbol; li bakurê rojava, gundê Dêresor û Dêredevş û Bêspin; li rojava gundê Kunsera û Kûlya; li başur gundê Dehlik û Hewrêz û Kernê û Kîzzav. Ev çend gund dikevine başurê Kurdistanê.
Gite ji konfederasyona gundên Bêrsoveyan e, ango giteyî bêrsoveyî ne û ji eşîreta Hacî Bedirya ne.