cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dreetz, Mecklenburg-Vorpommern
Dreetz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Zirremêrg
Zirremêrg, gundekî gundistana Baskî kollesea bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Zirremêrg 20 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 99 e.
Les Villages-Vovéens
Les Villages-Vovéens, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Sainte-Radegonde, Aveyron
Sainte-Radegonde, Aveyron, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Rojnamegeriya kurdî
Rojnamegeriya kurdî karê kovar û rojnameyên ku bi kurdî yan jî beşek jê bi kurdî derketine, anku yên ku cih dane nivîsarên kurdî jî.
Nêrînek giştî bo medya û medyaya kurdî
Ragihandin bi destpêbûna mejûya mirovan destpêkirîye. Pêwîstiya ragihandinê bi amûr û şêwazên cûda berdewam kirîye. Lê di nava amurên ragihandinê de herî bibandor ku hîma wî dema romayiyan hatîye avetin û di sedsala 17an de bi awayê rojnemegerîye derketîye holê û her berdewame. Ber çemê Nîlê tabletên 3500 sal berê hatîye ditîn ku ser wan de buyerên rojane hatiye nivîsandin û her wiha tabletên ku ji dema imparatoriya Roma hatîye çêkirin ku ser wan de jî wekî rojnameyek bûyerên rojane heye jî em nekin nava hesabê rojnameyên bi navê "The weekly News From Italy and German", "La Gazette", "Avisa", Gedenck Wurdige Zeitung" û çend rojnameyên din rojnameyên pêşîn a cîhanê ne. Niha jî rojnamegerî bi giştî media bi amurên curbecur didome. Niha rojname, kovar, tv, radio, înternet û amûrên hwd. di rojnamegerî de tê bi kar anîn. Medya îro ro de wek “Hêza Çaremîn” tê bi nav kirin. Dibe ku dahatû de bibe hêza yekemîn. Rojnamegerî bi giştî medya hewcedarîyeke xwezayîye. Bandora mezin a medyayê ji ser modernîzim, postmodernîzm, ol, guherîna civakî, têgihiştina hêz û desthilatdarîye, pêşketinên idolojîk, pêşketina teknolojîk-zanistê heta beralî kirina civakê, pêkanîna guherînên bingehîn û gewre, veşartina karên qirêj a deshilatdariyê, pergala aborî û hwd. de heye. Em dikarin gelek xalên bipeyvendî zêde bikin. Her xal hejayê nirxandinêye, belam ev tişt encax di pirtûkekî lêkolînî de dikare pêk be. Lê ev rewş bo kurdan hinek diguhere. Çunke dewletekî navendî a Gelê kurd tuneye. Ji ber vê him şêweya rojnamegerî di nav gelê kurd de cewaze him jî sedema bikaranîna media cûdaye. Piştî peymana Lozanê welatê kurdan bû çar perçe. Her perçeye de dewleta ku vê perçeya xakê kurdan dagir kiriye, bi şewazên cuda hemberî hebûna kurdan derketiye. Ji ber vê yekê jî her perçeye de rewşa gelê kurd jî ji perçeyeke din cewaztir bûye. Hêmanên ku bo medyaya cihanê dabaşa gotinê ye, medyaya kurdî de hêmanên wekî standartize kirina û pêşxistina zimanê kurdî, hewla rizgarkirina xaka Kurdistan, dîplomasî, pêşxistina muzîk û bi giştî çanda kurdî, pêk anîna hişa neteweyî ya kurdî, modernîze kirina civaka kurdî, pêk anîna hişmendiya dîrokî ya kurdî jî zêde dibin. Her wiha partiyên Kurdistanê dezgehên xwe yên çapamenî bo propagandaya rexistinê xwe jî bi kar tînin. Ev yek li ber medyaya kurdî de astengiyek din e ku divê were bihartin. Rojnamegeriya kurdî jî ji dema zayîna xwe ve bi dijwarî, êş, asteng û qedexeyên bi curbecur re rûbirû maye. Rêwîtiya ku em niha derkevin ne tenê rêwîtiya çapemeniya kurdî an jî mediyaya kurdî ye her wiha rêwingiya bibiryarî, dijwarî û serkeftinêye jî.
Destpêka rojnamegeriya kurdî
Wekî tê zanîn rojnamegeriya kurdî bi Rojnameya Kurdistanê ku di sala 1898an de derketîye, dest pê dike. Ev rojname di 22yê Nîsanê de dest bi weşanê kirîye. 22yê Nîsanê lewma wekî salvegera rojnamegeriya kurdî tê pîroz kirin û li Kurdistana Başûr jî ev roj bi awayekî fermî wekî roja “Rojnamegeriya Kurdî” tê qebûl kirin. Ev rojname di sirgunê de derket holê ango mejûya rojnamegeriya kurdî bi sirgunê derdikeve holê. Rojnameya Kurdistanê ji alîyê Mîqdad Mîdhet Bedirxan ve li Qahîreyê hatîye derxistin. Di dîroka me de gelek tiştên "cara pêşîn" ji alîye malbata Bedîxanan ve hatîye pêkanîn. Rojnamegeriya kurdî jî wisa bûye. Piştî Mîqdad Mîdhet Bedirxan birayê wî Ebdurrehman Bedirxan dest bi weşandina wê kir. Rojnameya Kurdistanê piştî Qahîreyê li Swîsre û Londonê jî hatîye derxistin. Hejmara dawîn ya Rojnameya Kurdistanê (no: 30-31) 14ê Nîsanê, di sala 1902yê da derket. Destpêbûna rojnamegeriya kurdî li gorî ciranên me pir dereng nîne. Ahmed KANÎ, Analîzek Li Ser Rojnameya Kurdistanê, APEC 2019. Lê ji ber astengiyan bi qasê cîranên me pêşveneçuye.
Rojnamegeriya kurdî di navbera salên 1900-1950an de
Piştî Rojnameya Kurdistan di sala 1918 de ji alîye rewşenbîrên me ku ji pêşveçunên vê demê sudvergirtibûn bi navê "Jîn" kovarek derxistin û 21 hejmara wî kovarê derçu. Di heman demê de him li her perçeyê Kurdistanê de him ji di gelek welatên din de gelê kurd gelek rojname û kovar derxist. "Şark ve Kurdistan"-1908 li stenbolê hat derxistin. "Kürd Teavun Ve Terakki Gazetesi" 1908 ji aliyê Kürd Teavun Ve Terakki Cemîyetî li stenbolê hat drexistin. Di wê demê de ev rojname gelek deng da û bandorekî mezin li ser gelê kurd kir. Her wiha kovara "Kurdistan"1908-1909-Stenbol, "Amîda Reş" 1909, "Peyman"1909-Dîyarbekir, "Rojî Kurd-Hetawî Kurd" 1913 ji aliyê Komala Hêvî, "Yekbûn" 1913 û hin kovar û rojnameyên din jî hat weşandin. Di sala 1919 kovara KURDISTAN li Stenbolê hat derxistin. Di sala 1923an de li Siwêrg rojnama "Îrfan" derket. Di 1929 an de ji aliyê serokê serhildanê Agirî îhsan Nurî Paşa Rojnameya “Agirî” ji gelê kurd re hat pêşkeş kirin. Li Tirkîye ji ber zordestiya rejîma faşîst a Tirkan gelê kurd maweyekê dirêj bêdeng ma.
Lê perçeyên dinê Kurdistanê de bi taybetî Kurdistana Başur de gelek rojname û kovar wekî "Rojnama Umêdî istiqlal, Suleymanî, 1923", "Rojnama Bangî Heq, Suleymanî, 1923", "Rojnama Pêşkewtin, Suleymanî, 1920", "Kovara Peyje Bexdad" 1927, "Rojnama Rojî Kurdistan, Suleymanî, 1922", "Rojnama Rêya teze, Erîvan, 1930", "Kovara Rûnakî, Hewlêr, 1935", "Kovara, "Rojnama Rojanû, 1943", "Rojnama Rêga li rojhilatê Kurdistanê jî Mehabad, 1948", "Rojnama Rawêj, Mehabad" hatibûn derxistin. Salên çilan di dîroka başurê Kurdistanê de, bi xwe re geşbun û pêşketinê di jiyana siyasî û çandî ya wê perçeyê de tînin. Ew salên xurtbuna tevgera kurd ya netewî bun û salên damezirandina partiyên siyasî bi taybetî PDK ku programên wan yên pêşketî di warê guhertinkariyên civakî de hebûn. Di gel vê yekê bi heman rihê gelek kovar derdiketin. Gelawêj kovarekê wê demê bu ku roleke mezin belavkirina bîrûbaweriyên peşketinxwaz û çandî de lîyst Kovara Gêlawêj bi rastî jî stêra geşa rojnamegeriya kurdî bû. 1949ê de jî kovara serbixwe ya sîyasî bi navê "Nizar" derket.
Lîsteya gundên Merendê
Navên gundên Merendyê bi rêza alfabê:
Rojnamegeriya kurdî
Rojnamegeriya kurdî di navbera salên 1900-1950an de
Di sala 1932an de li şamê kovara bi navûdeng Hawar dest bi weşanê kir. Xwedîye wê kovarê Celadet Alî Bedirxan bû dîsa Bedîrxanek di dîroka Kurdan de guhertin û erxekek mezin pêk anî. Hawar bi tîpên latinî dest bi weşanê kiribû. Cara yekem bu ku elfebeya latinî bo kurdî dihat cêbecekirin. Bi Hawarê edî kurdî xwe ji elfebeya erebî ku zirar dida kurdî rizgar kiribû. Hawar despêkek nû bû. Bi Hawarê kurdî bi taybetî Kurmancî û dimilî derbasî tîpên latini bûbun ku niha jî piranî ev elfebeya ku Celadet Alî Bedirxan destnîşan kiribû tê bikaranîn. Hawar dibistanek bu, Hawar wê demê de morelekê mezin da gelê kurd. Vê kovarê şanenava xwe li dîroka Kurdan da ku ev şanenav êdî naye jêbirîn. Kovara Hawar hejmarê xwe ya dawîn (hejmara 57. ) sala 1943an de derxist. Di sala 1998an de ji Weşanên Nûdemê hemû hejmarên kovara HAWAR bi 2 cild hat weşandin. Piştre Celadet Alî Bedirxan kovarekê biwêne bi navê Ronahî derxist. Ronahî de giranî dengûbas hebun. Ronahî jî bo çapameniya kurdî de gavekê girîng bû. Li Komara Kurdistanê ku li Mahabadê hatibu avakirin rojname û kovarên fermî wekî Bangî Kurdistan hat derxistin û di varê rojnamegeriya kurdî demekê kin de gelek tişt hat pêk anîn. Piştî rûxandina Komara Kurdistanê jî ev pêşveçun bi avayekî xwezayî qut bû.
Rojnamegeriya kurdî di navbera salên 1950-1980
Piştî demekê dirêj rojnamegeriya kurdî bêdengiya xwe li Kurdistana Bakur şikand û bi rêberiya wek kesên Musa Anter, Edîp Karahan bi tirkî be jî hêdî hêdî ber bi dewlementir buyîne ve çû. 1949 an de ji aliyê Musa anter ve rojname "Dicle Kaynağı (Çavkaniya Dicle)", 1950 de jî "Şark Mecmuası(Kovara Rojhilatê) hatiye derxistin. Di wan rojnameyan de kêşaya kurd dihat nîqaş kirin û hin nivîs û helbestên kurdî jî dihat weşandin. "Şarkin Sesi (Dengê Rojhilatê)" jî rojnameyekê girîg ê wê demê bû. Piştre rojnameya "Îleri Yurd(Welatê Peşketî) di sala 1958 an de li Diyabekirê hat derxistin. Di vê rojnameyê de helbestekê kurdî bi navê "Qimil" di nav nivîsa Musa Anter de hatweşandin. Li ser vê helbestê gelek doz ser perpirsyarên rojnameyê hat vekirin û ev buyer gelek deng ve da. 17'ya Çileya pêşin a 1959an de digel hin xwendekarên zanîngehan 49 ronakbîrên kurd hatin girtin. Ev buyer bi navê buyera 49an tê nas kirin. Salên 60î de hejmara weşanên perîyodîk zêde bûbû. 1962an de li Ferqînê "Silvan Sesî (Dengê Ferqîn)", dîsa 1962 de ji aliyê Edîp Karahan û Yaşar Kaya ve rojnameyê "Dicle-Firat" het derxistin. Di sala 1963 de ji alîye Ergun Koyoncu û Yaşar Kaya ve kovareke bi navê "Deng" hate derxistin. Ev kovar jî di nav çapameniya kurdî roleke baş lîst. Her wiha li Kurdistana Bakur rojname û kovarên wekî -bi kurdî û tirkî- "Roja Nêwe" 1963, "Çira" 1965 ji aliyê Kemal Burkay ve, "Yenî Akiş(Herîkîna Nû)" 1966, "Dengî Teze" 1966, "Karakoçan" 1969, Mardin'in Sesi(Dengê Merdînê) 1969, "Doğu(Rojhilat)" 1969, "Dengê Siwêreg" 1969, "Bultena DDKO" 1970 hatibun derxistin. Sala 1975an de kovareke bi navê "Ozgurluk yolu(Riya azadî) dest bi weşanê kir û heta 1980an 44 hejmarê ev kovarê derket. Di kovara "Ozgurluk yolu(Riya azadî) de bi zaravaya dimilî jî nivîs hebûn. Li gor gotina xwediya kovarê Faruk Aras tîraja vê kovarê nêzî 10 000 bû. Ji ber zordestiya Dewleta tirk weşana "Ozgurluk yolu(Riya azadî) hate rawestandin. 1976an de ji aliyê PDK-Tirkîye kovara "Xebat" hat derxistin. Sala 1976an de kovareke mehane bi navê "Rizgarî" dest bi weşanê kir. Ev kovar 4 sal weşanê xwe domand. 1977an de "Pêşeng Bo Şoreş" cihê xwe di nava kovarên temenkin de girtibû. Kovara "Devrimci Demokrat Gençlik" di sibata 1978an de li Stenbolê dest bi weşana xwe kir. Piştî 3 hejmarên pêşîn îdarexaneya wê ji Stenbolê guhaztin Diyarbekirê. Kovar ji mehê carekê bi tirkî û kurdî(kurmancî-dimilî) derket. Kovar li ser hev 11 hejmar derket. Hejmara yekem 20 rûpel yên din jî her yek 16 rûpel bû û hejmarên 5-6 û yên 7-8 bi hev re çap bûn. (1) Tîraja wê di navbera 10.000 û 12.000 de bû. Dîsa 1977an bi navê "Roja welat" rojnameyekê giranbuha dest bi weşanê kir û heta sala 1986 a weşanê xwe domand. Her wiha "Xebat bo rizgariya Kurdistan" 1978-ji aliyê PDK-T, "Dengê Kawa" 1979, "Kawa" 1978, "Ala Rizgarî" 1979, li Wanê "Jîna Nû" 1979, li Entabê "Têkoşîn" 1979, û gelek kovar û rojnameyên din jî hatibun derxistin. 1979an de li Kurdistana Bakur yekem car xwerû bi kurdî kovarekê bi navê "Tîrêj" derket. Ev kovar jî bi hewlên cewsandinê re dûçar ma.
Li Kurdistana başur di navbera salên 1950-1980 bi girêdayê têkoşîna rizgariyê ve bi rêberiya Nemir Mistefa Barzanî çapameniya kurdî jî pêşve diçu. Di vê konaxê de, rojnameya "Xebat" ya ku 1955ê wekî organa Partî Demokratî Kurdistanê (PDK) derdiket. Berê navê vê rojnameyê "Rizgarî" bû li 1953ê kongireya PDK de navê wê kirin Xebat. Wê demê de rojnameyekê din jî li Kerkukê bi navê azadî dihate derxistin. Her wiha kovar û rojnameyên wekî "Dengî Das, Suleymanî "1950, "Peyam" 1952, "Kestin" 1958, "Kovara Çareserkirdinî Kiştukal" 1959, "Dengê qutabyan, Bexdad" 1960, "Afret"1960, "Rojnama Çiray Kurdistan, Suleymanî" 1962, "Tûtun" 1964...Piştî morkirina peymana otonomiya Kurdistan di rojnamegerîye kurdî peşkeftinek berbiçav çêbû. Di wê demêde rojnameya "Hewkarî" 1970, kovara "Beyan" 1970, kovara Rojî Kurdistan 1971, kovara Roşibbîrî Nwê 1973, rojnameya Xebatî Kurdistan derket. Wê konaxê de tenê rojnameye Birayetî ku organa PDK bû bi duristî rojane derdiket. "Asoy zankoy" 1977, "Estêre" 1974, "Bîrî nuwê" 1973, "Bilawkirawey Berew ronakî", "Çiya" hewlêr 1970, "Dengî mamosta" 1970, "Dengî Cotyar" 1971, "Estêre" 1971, Nûserî Nwê 1972, "Amanc"1973, "Huşyarî Kirêkaran" 1973, "Korî Zanyarî Kurd", 1973, "Baba Gurgur" 1973, "Bo Pêşewe" 1973, "Rêbazî nû" 1975, "Gizing, Kerkûk" 1973, "Hewalnamey Şoreş" 1978 jî hin kovar û rojnameyên wê demê bûn. Di salên 1976-1984an de şerê birakujiyê, yê di navbera hêzên kurdî de, di rojnamegeriya wan de jî cihê xwe girt û ew şerê gotinan di radyo û rojnameyên wan de bû egera dilsariya gelê kurd û şervanên wan û devberdana gelek kesan ji endamtiya xwe di wan partiyan de. Paşe ew hemu partî di Bereyê Kurdistanî de gihane hev û şerê birakujî rawestiya.
Rojnamegeriya kurdî di salên 1980an de
Di destpêka salên 80an de li Kurdistana bakur û tirkîye cunteya leşkerî hat ser hukmê. Bi hezaran kurd hate girtin û kuştin. Zulm û zordariyên nedîtî li ser gel hat pêk anîn. Lê têkoşîna gelê kurd jî ber bi xurt bunê ve diçû. Edî gelê kurd li bakur hêdî hêdî hişyar di bû. Di wê konaxê de jî "hin partîyan" şaşiyên mezin dikirin. Lewma jî çapamenîyeke yekgirtî çênedibû. Salên 80an de li her perçeyê Kurdistanê de têkoşîna rizgariya netewî geştir bûbû. Bi wê yekê re girêdayî di her warê jiyanê de gelê kurd pêşdiket. Rojnamegeriya kurdî jî hin xurtir bû wê konaxê de. Li bakurê Kurdistanê tesîra şoreşa başur ku bi rêberiya Mistefa Barzanî pêk dihat gelek mezin bû. 1981an de kovareke bi navê "Xebat Ser Riya Barzanî" dest bi weşanê kir. Dewleta Tirk nedixwest şoreşa başur ser gelê Kurdistana bakur de bibandor be. Ev armanca xwe jî bi destê hin "partiyên kurd" dikir. Li bakurê Kurdistanê kovar û rojnameyên wekî "Pêşmerge" 1983, "Berhem", "Dengê Partîzan" 1986(Organa TKP/ML navçeya Kurdistan), "Toplumsal Diriliş(Vejîna Civakî) 1987, "Ozgur Gelecek(Dahatûya Azad) 1988, "Şewqa Berxwedan" Amed 1989 hatibûn derxistin. Kovarekê herî girîng a wê demê kovara Medya Guneşi(Roja Medya) bû. "Medya Guneşi kovara yekem bû ku piştî cuntaya 12ê îlonê derket û bi derketina xwe şîmaqeq mezin li rejima Îlonê xist. Bêhêvitiya ku di nav gel de peyde bûbû şikand, moralek mezin da gelê kurd. Berpiriyarên rojnameyê Osman Aytar, Cemal Ozçelik, Yakûp Karademir, Salih Bal, Mahmûd Metîn, Abdullah Kiran, Vedat Aydin, Nusrettin Yuksekkaya, Murat Kizilirmak, Nesih Çilgin û berpirsiyarên buraya Anqerê Abdullah Güler û yê Diyarbekirê Hamdullah Akyol hatin girtin, di hepsan de man, ceza girtin, teda û zilm dîtîn. Bêguman Medya Guneşî di dîroka rojnamegeriya kurdî de ciyekî taybetî digre ji ber ku di dema xwe de bersîva hevcedariyeke mezin da. (2) Kovara "Deng" ku hin jî weşanê xwe didome di sala 1989an dest bi weşanê kir. Weşanê ev kovarê nêzî sîyaseta PSK(Partîta sosyalîsya Kurdistan) ye.
Li başurê Kurdistanê bi xurtbuna şoreşê gelek rojname û kovarên kurdî jî bo belawkirina ramana neteweyî dihat çapkirin. "Riwangey azad" 1980, "Rêbazî pêşmerge" 1980, "Bilawkirawey Dengî lawan" 1981, "Kovara Alay surî kurdayetî" 1981, "Nûserî Kurdistan" 1981, "Estêre" 1982, "Raperîn" 1982, "Xebatî mamosta" 1982, "Kovara Kurdistan" 1982, "Kariwan" 1982, "Bilawkirawey Edebî bêgane" 1982, "Dengî Pêşmerge, Şoreşa başûr" 1983, " Rêya serkeftinê" 1983, "Rojnama Serbexoî" 1983, "Kurdayetî" 1983, "Rêbazî lawan" 1983 "Dengî xwêndekaranî Kurdistan" 1983, "Bilawkirawey Asos" 1984, "Bilawkirawey Edebî mindalan", "Rojnama Behdînan" 1982, "Kovara Pîrozî islam" 1982, "Bilawkirawey Hawdeng" 1983, "Peyamî şoreşî kurdistanî başur" 1984, "Bilawkirawey Nîrgiz" 1984, "Pala" 1984, "Roşinbîrî pêşmerge" 1984, "Rizgarî" 1985, "Dengê me" 1985, " Peyamî birayetî" 1986, "Peyamî kirêkaran" 1986, "Tendurustî û komel" 1987, "Qendîl" 1987, "Rojnama Berey kurdistanî(Organa Berey Kurdistanî)"(1988), "Helwêstî Edebî"(1988), "Terazû"(1989), û gelek kovar û rojnameyên din jî wê demê de li başurê Kurdistanê li bajarên wek Hewlêr, Silêmanî, Kerkûk û Duhok dihatin derxistin. Derbarê rojname û kovarên han de agahiyên berfirehtir -wekî navên perpirsyarên wan û bi giştî serpehatiya wan bi çi rengîye- tuneye ku bidim.
Her wiha li Rojhilatê Kurdistanê jî kovarên wekî Sirwe 1984, Lawan 1983, Dengî Lawan 1984, Pêşrew 1984 û hwd. derketibûn. Li Kurdistana Surîye jî Xunav û 4-5 kovarên din hebû.
Rojnamegerî û medyaya kurdî di salên 90î de
Salên 90î di mejûya Kurdistanê de werçerxanek girînge. Bizûtneweya rizgariya Kurdistan li her beşê Kurdistanê de geştir bû. Hemû bajarên Kurdistanê de serhildanên mezin pêkdihat. Li bakurê Kurdistanê hesta neteweyî bilind bû bû. Di serî de Amed, Şirnex, Merdîn, Wan û gelek bajarên bakurê Kurdistanê serhildanên mezin çêdibû. Li başurê Kurdistanê têk çûna şoreşê, qetlîamên ser xalkê Kurdistan ku ji aliyê rejîma Iraqê dihat kirin morela gel xirab kiribû. Karesatên wekî anfal, Helebce hêviya gel şikandibû. Lê sala 1992an de gelê kurd li başur delfetek baş bi dest xistin û cara yekem gelê kurd bi hêvîyen mezin hilbijartina Parlemana xwe çêkir. Edî beşekî Kurdistan ne bin destê dagirkeran bû. Edî gelê kurd li beşekê Kurdistanê de dikarî bû bêhn bigre. Bi zor û zahmetiyan be jî hêviya sedsalan pêk hat gelê kurd jî mafê
xwe ya xwezayî bikar anî. Wekî hemû netewan pêwist bû ku gelê kurd jî xwediyê dewletek be. Piştî avakirina Parlemen û Hikumeta Kurdistan DEWLETA FEDERE A KURDISTAN (DFK) jî hat îlan kirin. Ku hin jî ser pîyaye. Li bakurê Kurdistanê weşana bi tirkî di nav rojnamevaniya kurdî de wê konaxê de jî berdewam kir. Destpêka salên 90î de rojnameya "Halk Gerçeği (Rastiya Gel)" dest bi weşanê xwe kir û di nava salekê de ji aliyê dewleta Tirk hat girtin. Ev rojname îcar bi navê "Yenî halk gerçeğî (Rastiya Gel a Nû)" weşanê xwe berdewam kir, ev jî heman salê de hat girtin. 1990an de rojnameyeke din bi navê "Yenî Ulke (Welatê Nû) dest bi weşanê kir û ev rojnameye rekora Cîhanê şikand, di nav salekê de 55 doz hat vekirin, 30 caran hat girtin, 18 car jî hat civandin. Ev rojname jî 1993an de hat girtin. Her wiha wê demê de bi navên "Ozgur Halk(Gelê azad)" 1990, "Serhildana Gel" 1990 2 kovar derket. 1991an de kovarekê îllegal ku navê wî "Xebat Bo Serxwebûna Kurdistan" bû ji aliyê komîteya Navendiya PDK li bakurê Kurdistanê 6 hejmar hat derxistin. "Li Welat" jî ku organa weşaniya nav welat a KUK-SE(Rizgarîxwazên Netewî yên Kurdistanê) bû 1991an de derket. Dîsa 1991an de kovara "Newroz" hate derxistin. 1991 an de cara yekem di dîroka rojnamegeriya bakurê Kurdistanê de rojnameyekê xwerû bi kurdî bi navê "ROJNAME" hat derxistin. Çi mixabin ev rojname ji aliyê "hin derdoran" hat asteng kirin û tenê hejmareke vê rojnameyê derket. Her wiha 1991an de li Dîyarbakirê kovarekê bi
Kurdî-tirkî bi navê "Govend" derket. 1992an de ku ev sal tekoşîna gelê kurd jî û zilma dagirkeran jî gihîşt asta xwe ya herî bilind ji aliyê Navenda Çanda Mezopotamya (NÇM) kovareke bi kurdî (kurmancî û dimilî) hat weşandin û demekê dirêj weşanê xwe domand. Kovarên bi wî rengî tevkarîyek pir mezin dida wêje û çanda kurdî. Kovarên "Newroz ateşî (Agirê Newrozê)", "Ehmedê Xanî", "Serketin", "Yurtsever Gençlik (Ciwaniya Welatparez), "Komel" jî hin kovarên girîn ê wê demê bûn. Kovara "Nûdem" jî 92an de li Swêdê de dest bi weşanê kiribû lê dihat bakurê Kurdistanê jî. Ev kovar di pêşxistina wêjaya kurdî de rolekî ciwan lîst. 1992an de piştî rojnameya "ROJNAME" duyemîn rojnameye xwerû bi kurdî rojnameya "Welat" dest bi weşanê kir. Dîsa 1992an de yekemîn kovara pêkenînî li bakur kovara "Tewlo" derket. Her wiha rojnameya "Azadî" jî 1992an de dest bi weşanê xwe kir. Ev rojname bi kurdî û tirkî bû. 1992an rojnameyekî din "Ozgur Gundem(Rojeva azad)" jî dest bi weşanê kiri bû. Ev rojname jî ji aliyê Dewleta Tirk ve hat asteng kirin, rojnamevanên vê rojnameyê hat kuştin û eşkenece kirin, belavkerên wan jî dihatin kuştin. Rojnameya "Armanc" jî rojnameyeke hêja bû ku 1992an dest bi weşanê kir û di dîroka rojnamegeriya kurdî de cihê xwe girt. Rojnameyên kurdî wê demedê dihatin girtin û bi navêke din weşanên xwe
berdewam dikirin. Mînak "Welat" hat girtin bû "Welatê me" (1995), Azadî hat girtin bû "Dengê azadî" (1994), Dengê azadî bû Ronahî, Ronahî bu Hêvî, Hêvî bû Roja Teze, Roja teze jî niha "Dema Nû"ye. Piraniyên kovar û rojnameyên kurdî wek perperikan temen kin bûne. Lewma listeyeke pir dirêj derdikeve holê û em li vir de nikarin derbarê hemûyan de agahî bidin, ev encax bi pirtûkek lêkolînî de dikarê bêne kirin. Piştre bi girtin û zordariyên mezin "Ronahî"(1995), "Hêvî"(1996), "Jiyana Nû"(1995), "Roj"(1995), "Nû roj"(1996), "Yenî Polîtîka(Polîtîkaya Nû)" 1995, "Ozgur Yaşam(Jiyana Azad)"(1996), "Demokrasî"(1996), "Jiyana Rewşen"(1997) gelek kovar û rojname hat derxistin. Wê demêde zordarîyeke pir mezin ser rojnamegeriya kurdî hebu. Dewleta Tirk di hovîtî de sînor nasnedikir. Mînak 1994an de avahiya rojnameya Ozgur ulke hate bombekirin. Lê edî Komara Tirk fêm kiribu ku bi tu avayî nikaribe dengê gelê kurd qut bike. Weşanvaniya kurdî de heta destpêka salên 2000î bi kovar û rojnameyên wekî "Ulkede Gundem", "Stêrka Rizgarî", "PêşeROJ", "Yenîden Newroz", "Jujin", "2000'de yeni Gundem", "Roza", "Zend", "Demokrasiya Nû, "War", "Roja teze", "Gulîstan", "Pêlîn", "Yedîncî Gundem(Rojeva Heftemîn)", "Rojev", Kovara mîzahî Pîne serpêhatiya xwe domand. Her wiha salên 90î de gavek pir mezin vebûna Televîzyona yekemîn a kurdî ku li seranserî Kurdistanê û 80 welatên Cîhanê de weşan dikir MED TV bû. Her çikas wê demêde hin televîzonên kurdî li başurê Kurdistanê hebe jî ne satalytî û netewî bûn. MED TV sala 1994an de dest bi weşane kir û sînorên navbera perçeyên Kurdistanê hinek be jî rakir. Di serîda Tirkîye û dagirkerên din gelek caran bi cureyên curbecur êrîşî MED TV kirin. MED TV 1999an de hat girtin.
Başurê Kurdistanê de piştî îlan kirina DEWLETA FEDERAL A KURDISTAN(DFK) wê perçeya Kurdistanê de her çikas ne fermî be jî dewletek serbixwe hat avakirin. Parlemena Kurdistan, Hikumeta Kurdistan, Wezaretên Kurdistan hemû dezgeh, sazî, komale, sendîka, yekîtî, partî bi nasnameya xwe ya Kurdeyatî li gor rêzikên hikumeta Kurdistan li ser karê bûn. Ev azadî tesîra xwe ser çapameniya kurdî jî kir. Destpêka DFK de ji ber astengiyên polîtîk û aborî dezgehên media tunebu. 2-3 katjimêr televîzyonên PDK Û YNK weşan dikir. Organên fermiya Hikumeta Kurdistan tunebun tenê organa Hikumetê rojnameya "Herêm" hebû. Belam başurê Kurdistanê her roj berew pêşkewtin û dewlemend buyîne ve diçu. Ev pêvajo de şerê "birakujî" derbeyek mezin moral û baweriya gelê kurd û pêşketina Kurdistana azad xist. Ji ber ku li Kurdistan azad wekî Kurdistan Bakur "girtin" tune bu lewma jî rewşa rojnamegeriya Kurdistan başur wekî bakur bi girtin, kuştin û ji nû ve vebûnên re ne tijîye. Li Kurdistana başur weşanvanî de profesyonelî pêşket û kovar û rojnameyên curbecur hat derxistin. Kovarên tenduristî, siruştî, wêjeyî, musîkî, çandî, hunerî, wênekeşî, erdnîgarî, zanistî, nuçeyî, werzişî û hwd. Piştî azadiya beşekê Kurdistan başur rojname û kovarên wekî "Alay şoreş", "Baban", "Bûn", "Demokrasî", "Êsta", "Gazî", "Gelawejî Nwê", "Gulan", "Karwan, "Serab", "Serboxoî(oragana Partî Serboxoî Dîmukratî Kurdistan), "Wêran", "Raman", "Rûnakî" dest bi weşanê kiribun. Piştre roj bi roj kovar û rojnameyên nû dest bi weşanê kirin. Ji ber ku hejmarên wan gelekin ezê tenênav û salên wan bidim. Her yek bi serê xwe di pêşxistina çand, huner, muzîk, edebîyat, hestên neteweyî, modernîzasyona Kurdistan, dîplomasî û pêşxistina civaka kurdî de cihêkî girîng girtine.
Weşanên ku heta salên 2000î li Kurdistana Başur derketine
û gelek kovar û rojnameyên din jî heye nivîsandina navên wan zehmete li Kurdistana azad hatîye derxistin.
Li Kurdistana rojhilat jî gelek kovar û rojname derketîye. Hinek wana ewin. Rojnama Auyer-Sine-(1997), Kovara Rewandiz-Rewandiz-(1996), Rojnama Şehade...
Hin kovar û rojnameyên ku di salên 90-2010 an de li Kurdistana Surîye derketine evin: Kovara Aso (1992), Rojnama Xwendevan(1997), Rojnama Deng(1995), Rojnameya Dêmoqratî, Rojnameya Yekîtî, Rojnameya Dilname - Sûriya : Kobanî - (1-12-2010) - www. dilname. wordpress. com.
Rojnamegeriya kurdî ya derveyî welat
Gelek kovar û rojnameyên kurdî li derwey Kurdistanê jî derketîye lê çerçoveya ev nivîsê de nînin, çunke ên ku qet nakevin hundirê Kurdistanê zêde sûda wan tuneye. Ez dîsa jî navê hinek wan didim.
17ê sibatê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Meşgînşehr (navçe)
Meşgînşehr yek ji navçeyên parêzgeha Erdebîl ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Meşgînşehr e.
Elwanik Azîm
Elwanik Azîm an jî Elwanik Ezîm, gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
Vasco da Gama
Vasco da Gama (jdb. 1460 an jî 1469 li Portugal - li Hindistan), kaşîfekî navdar ê Portûgalî ye. Keşfa Hindistanê kiriye û di pêşketina bazirganiya ku bi riya deryayê dibe de roleke girîng leyîstiye.
Wî jî wekî kaşîfên hemdemî bi navê keyan tevgeriyaye. Keyê Portûgalî Manuel I. wî ji bo destxistina Hindistanê û dewlemendiyan peywirdar kiriye. Gama di pêşketina dagirkeriya Portûgaliyan de xwedî ciheke mezin e. Piştî dagirkirina Hindistanê Portûgal di warê dagirkerî û bazirganiya bi riya deryayê de gelek pêşdikeve.
BitTorrent
BitTorrent, an torrent rêbazeke belavkirina daneyan ser înternetê ye. BitTorrent bara pêşkêşkarê sivik dike.
Ji bo daxistina pelên mezin wekî CD'yên Linux, BitTorrent tê tawsiyekirin.
Fiskîn
Fiskîn, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Nisêbînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Fiskîn gundê mala Harûna ye. 4 km li aliyê rojhilan ser tirbê êzidiyan re.
Jingxi, Guangxi
Jingxi, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Guangxiyê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 605.100 kesî
V (tîp)
V (bixwîne: vê) tîpa bîst û heftem a alfabeya kurdî ye.
Wekî din, V (anku, vêya girdek) kurtebêja nîşandeka kîmyewî ya vanadyûmê û kurtebêja voltê û hejmara romayî pênc (5) jî ye.
Çend cureyên balindeyan jî, wekî nîmûne quling, dema firinê refê xwe wekî V çêdikin.
Demokrasiya beşdar
Demokrasiya beşdar an demokrasiya beşdarbûnê şeklê rêveberiyê ye ku hemwelatî bi awayekî takekesî û rasterast beşdarî siyaset û biryarên û siyasî dibin, yên ku bandorê li jiyana wan dike, û ne bi riya nûnerên hilbijartî. Di vê modelê de hêmanên demokrasiya rasterast û temsîlî li hev tên.
Tuykê
Tuykê, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Jürgenshagen
Jürgenshagen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Röthenbach (Allgäu)
Röthenbach (Allgäu) şaredariyeke navçeya (Landkreis) Lindau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Grossœuvre
Grossœuvre, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Hindikayî
Hindikahî komek biçûk a di civakê de ye ku xwedî hejmara herî hindik e, ji ber vê yekê "kêmjimar" e û dikare bi pîvanên demografîk ên di nav gelheyê de were fam kirin.
Di warê civaknasî, aborî û siyasî de hindikahî demografyaya ku pareke herî biçûk a gelheyê digire. Di çerçoveya akademîk de komên 'kêmnetewe' û 'piraniyê' di çarçoveya strukturên desthilatdariyê yên hiyerarşîk de bi awayekî guncawtir tên fêmkirin. Mînakî, li Afrîkaya Başûr di dema Apartheidê de, Ewropiyên spî hema hema hemî hêza civakî, aborî û siyasî li ser Afrîkiyên reş girtin. Ji ber vê sedemê, Afrîkiyên reş 'koma hindikahiyê' ne, tevî ku ew li Afrîkaya Başûr ji Ewropiyên spî zêdetir in. Ji ber vê yekê akademîsyen bêhtir behsa 'koma hindikayiyan' dikin ji bo kategoriyeke mirovên ku li gorî endamên komeke civakî ya serdest rastî dezavantajê tên.
Nemîn (navçe)
Nemîn yek ji navçeyên parêzgeha Erdebîl ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Nemîn e.
Hemzo
Hemzo, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Nisêbînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Xinyi Glass
Xinyi Glass (XYG) an jî Xinyi Glass Holdings Limited şirketeke camên wesayitan e û li Çînê cîh digire. Ji xeynî camên wesayîtan camên avahî û malan jî hildiberîne. Bi giştî camên hemû wesayîtan hildiberîne û tevî van bi taybetî ji bo Ford (Genaral Motors) û Volkswagenê caman amade dike. Şirket di sala 1998'an de li Hong Kongê hate avakirin.
Eutin
Eutin, bajarekî navçeya (Landkreis) Ostholsteinê li herêma Schleswig-Holstein a Almanyayê ye.
Mûş (parêzgeh)
Mûş (bi tirkî: Muş) parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye. Serbajarê parêzgehê Mûş e.
Kelawspî
Kelawspî (ji Soranî: kulaxê spî), li Kurdistanê têgîneke cotwateyî ye.
ΜTorrent
μTorrent yek ji bernameyen BitTorrent a populer ji bo Microsoft Windowsê ye. Gelek biçûk û bilez e.
Kontrola zayînê
Berbendiya zayînê an jî Sehêta zarokanînê, dema ku jin berbendiya bizikbûn an avisî dike. Bi gotinek din jî, li ser bi avisî xwe sehêta wê hebe. Di temenê sehêta wê de, derman ên ku tên hildan bo ku bi avisî nebê jî hena. Ev jî, bi armanca, dema ku jinek di demekê de nexwezê ku avis bibe, êdî bi wê re pêşîya avisî xwe digirê. Di dema ku dixwezê ku bi hamlbûbe, hingî ew jî di çerçova wan sehêtên xwe de, li gorî wê tevdîrne dihilde û bi hamlbûna xwe pêktîne.
Klein Belitz
Klein Belitz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Kontrola zayînê
Li ser vê mijarê jî, pirr nîqaş bûna. Mahdale kirina, li bizaromayîn, wekî mijare zarok ji bergirtinê bûya mijarek ku li ser hem ji aliyê ahlaqî ve û hem jî ji aliyê mafê jîyanê ve li ser hatîya sekinandin. Li ser hizir hatina vegotin. Hinekan di hizrên xwe de gotin, ne rast a ku sehêt li ser bi hamlbûnê hebê.´ Hinekan jî, parastîya û gotina divê ku hebe. Bi vê yekê jî, hem aliyên ku hizrên xwe anîna ser zimên, li gorî wê argûmanên xwe hanîna ser ziman. Bi vê yekê, weke mijaraka ku hertimî li ser nîqaş hatina kirin, lê ku dawî li nîqaşên wê ne hatîya kirin a. Bi teybetî, ji aliyê olî ve nêzîkbûn û her wusa ji aliyê mafê jîyanê ve nêzîkbûn, weke di temenê nêzîkbûnê na ku bi wan lê tê kirin in.
Nîr (navçe)
Nîr yek ji navçeyên parêzgeha Erdebîl ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Nîr e.
Saint-Félix-de-Lunel
Saint-Félix-de-Lunel, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Scheidegg, Bavyera
Scheidegg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Lindau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
19ê sibatê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Hillary Clinton
Hillary Diane Rodham Clinton (jdb. li Chicago, Illinois navê berê Hillary Diane Rodham) yek ji dadnas û polîtîkerên bera demokrat a DYAyê ye. Xanima serokdewletê berê yê DYAyê Bill Clinton e û ji sala 2001î virde senatora de feredewleta New Yorkê ye.
Ew niha yek ji endamên hilbijartinên 2008î ye û li ser navê Partiya Demokrat têdikoşe. Jiyana wê ya siyasetê pirranî bi ya mêrê wê ve meşiyaye.
Jiyan
Di malbateke karsaz de ji dayik bûye. Li kolejeke navdar, Wellesley College û piştre jî li zanîngeha Yale perwerdeya dadê dîtiye. Sala 1975î bi Bill Clinton re evînmarî bûye (zewiciye) û sala 1980î zaroka wan, Chelsea Clinton hatiye jiyanê. Piştî evînmariyê pirranî di bin siya mêrê xwe de jiyana xwe ya polîtîk domandiye.
Elwanik Şêxê
Elwanik Şêxê, gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
Hetauda
Hetauda bajarekî li Nepalê ye ku li herêma Bagmati Pradesh cih digire.
Lauperath
Lauperath şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Baminim
Baminim an jî Bamini'm, gundekî girêdayî navçeya Nisêbîna Mêrdînê ye. Baminim ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Şellmaş
Şellmaş, gundekî gundistana Baskî kollesea bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Xanîka Şêxa
Xanîka Şêxa, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Nisêbînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Penzin
Penzin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Mahatma Gandî
Mohandas Karamchand Gandhi (bi gujaratî: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી) (jdb. 2ê çiriya pêşîn a 1869 – 30ê çileya paşîn 1948) bi navê Mahatma Gandî tê naskirin. Pêşeng û avakirê dewleta Hindistanê ye.
Di sala 1888ê de li Brîtanyayê dest bi perwerdeyiya dadê kir. Di sala 1896ê de bû parêzer. Derbasî Afrîkaya Başûr bû. Gandî li vir dest bi xebatên siyasî kir. Bi vê xebatê, navê wî li Hindistan û Brîtanya belav bû û hat naskirin.
Di sala 1914ê de vegeriya Hindistanê, Gandî li welatê xwe li dijî kolonyalîzma Brîtanyayê di nav gelê xwe de roleke mezin lîst. Ewqas bandor li gelê xwe kir ku êdî bi navê Mahatma (rihê mezin) dihat naskirin.
Navekî wî yên din jî Bapû (bavo) bû. Gandî li dijî zordariyê rabû. Ji ber vê yekê dixwest ku bêyî xwînrijandin, Hindistanê ji kolonyalîstan rizgar bike. Di vê xebata xwe de Gandî biser ket û di sala 1947ê dewleta Hindistanê hat damezirandin. Gandî 30ê kanûna paşîna sala 1948ê de ji aliyê olperestekî hîndûyî ve hate kuştin.
Heft gunehên sereke yên civakî, bi dîtina Gandhi
1. Bidestxistina pere ya bê hewldan
2. Lezzet û kêfxweşiya ku wûjdanê esas nagire
3. Zaniyariya ku têde xidexûyê merivantîyê tine be
4. Bazirganîya ku têde exlaq tine be
5. Zanista ku li ser esasa mirovantîyê nebe
6. Peristina bê fedekarî û berxwedan
7. Siyaseta bê bingeh û bê usûl
Sigmarszell
Sigmarszell şaredariyeke navçeya (Landkreis) Lindau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Mendikan
Mendikan, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Nisêbînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Laibin
Laibin, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Guangxiyê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 2.498.236 kesî
Parastina gelekî (pirtûk)
Parastina gelekî pirtûkeke siyasetmedarê kurd Abdullah Öcalan e. Di sala 2004an de derket. Öcalan tê de îktidar, şîdet û dewlet rexne dike û tezên xwe ser civaka demokratîk-ekolojîk eşkere dike.
Îbn Hemad
Îbn Hemad (erebî: أبو جعفر أحمد بن يوسف ابن الحماد) Ebû Ja`far Ahmad bin Yusef Ibn al-Hammad (m. 1195) stêrnasê sedsala 12an e ku li Sevîla Endulusê hatiye dinê. Li ser stêrnasiyê berhemên wî hene. Dîroka jidayîkbûna wî nayê zanîn, di sala 1195an de wefat kiriye. Di derbarê jiyana wî de di çavkaniyan de agahî zêde derbas nabe.
Leidenborn
Leidenborn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Kortepan
Kortepan (bi erebî navê wê kirine Tal Awar), gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
Amir Abedzadeh
Amir Abedzadeh (, jdb. ) futbolîstekî îranî ye. Ew di tîma neteweyî ya asranê de wekî dergevan dilîze. Her wesa ew kurê golparêzê Ehmed Riza Abedzade bû. babê wî golparêzê berê yê tîma neteweyî îranê bû.
Sêvtilik
Sêvtilik, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Nisêbînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Cemkî Dila
Cemkî Dila, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Şêx Bekirê Zor
Şêx Bekirê Zor yek ji wan alim, ewliya û hezkiriyekî navdar yê gelê kurd e. Herçiqas dîroka bûyîna wî ne diyar be jî tê gotin ku navbera salên 1790-1860 jiyaye. Ziyareta wî li gundê Ûzimaliyê (Uzunveli) bi ser bajarê Agirîyê ye. Şêx Bekirê Zor keseyatiyekî gelek bi kiramet û salih bûye. Gel diçe ber mezelê wî, ji Xwedê ra dua dikin bila bide ser navê xatirê wî û daxwazên wan bi cih were. Heya niha çend caran kirine ku ser tirba Şêx Bekirê Zor avabikin, bigrin lê piştî avakirina ser tirbê dîtine ku bûye sibeh ser tirbê vekirî bûye. Her sal bi hezaran kes tên ser tirba Şêx Bekirê Zor.
20ê sibatê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Pevratiya welatî
Pevratiya welatî (bi îngilîzî "civil union", "civil partnership" an jî "registered partnership" ) cureyekî pevratî ye û hin welat vê pevratiyê mîna zewacê bi riya fermî nas dike û dide tomarkirin. Pevratiya welatî maf û berpirsyariyên mîna zewacê (di welatin de wekî zewacê) dide cotên hevzayendan. Ji 1989an vir ve li Danîmarkayê pevratiya welatî (registreret partnerskab) bo hevzayendan dihat qeydkirin ku li cîhanê ev cara yekemin bû.
Hin welat, herêm an jî parêzgehan mîna Quebec, Nû Zelenda û Ûrûguay, ji bo coteyarên heteroseksuelan jî derfeta pevratiya welatî didin. Pevratiya welatî ji aliya hin kesan ve ji ber ku ne statuya zewacê ye tê rexnekirin.
Naskirin
Heta nuha li Almanya, Andorra, Awistirya, Keyaniya Yekbûyî, Çekya, Danîmarka (Grînlenda jî), Ekuador, Fînlenda, Fransa, Îrlenda, Swîsre, Kolombiya, Lûksembûrg, Mecaristan, Slovenya, Ûrûguay û Nû Zelenda li tevayiya welêt hatiye qanûnîkirin.
Florstadt
Florstadt, bajarekî navçeya (Landkreis) Wetteraukreisê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Villampuy
Villampuy, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Astara, Gîlan (navçe)
Astara yek ji navçeyên parêzgeha Gîlan ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Astara e.
Adile Xanim
Adile Xanim (bi îngilîzî wek Adela Khanum an jî Lady Adela tê naskirin ; (z. 1847 li Sine − m. 1924 li Helebce), di destpêka sedsala 20an de serdara êla Caf bû. Kurdnas û serdarê brîtanî Cecil J. Edmonds ê ku li Helebceyê ew nas kiriye, jê re "şahbanuya bêtac a Kurdistanê" gotiye.
Gava ku zilamê wê di sala 1909an de dimire, Adilê ya ku pênasiyê "xanim" girtiye, şuna wî digre. Heta 1924, sala ku Adilê Xanim tê de diçe ber dilovaniya xwe, ew qeymeqama Şarîzûr û serdara êla Caf bûye. Cecil Edmonds û Ely Bannister Soane gelekî pesnê desthilatiye we, wek jineke pispor û zîrek, didin. Adilê Xanim, yek ji jinên mînakî di dîroka kurdan û gelên rojhilata navîn de tê nişandin.
Dizec Qorban
Dizec Qorban gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kar (fizîk)
Di fizîkê de kar; pîvana wizeya ku bi hêzê tê veguhastin e. Bi carandina hêz û ladanê tê berisandin. Dema li heyberekî kar tê kirin, wize lê tê zêde kirin. Lê eger hêza vî karî li dijî liva heyî ya wî heyberî be, tê gotin ev kar neyînî ye û wizeya heyberî kêm dike.
Yekeyên karî
Di SIê de yekeya karî Joule(J) e. Ew jî; çendaniya karî ku bi hêza Newtonekê di ladana qasî metreyekê de tê mezaxtin e.
Rühn
Rühn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Stiefenhofen
Stiefenhofen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Lindau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Lichtenborn
Lichtenborn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Zagonên Hamurabî
Zagonên Hamûrabî an jî Destûrên Hamûrabî, ji zagonên ku Hamûrabî yên di dema wî de hatina nivîsandin re tê gotin. Wî, di dema xwe de bi wan zagonan desthilatdarîiya xwe ava kir. Ew zagonên wî, weke zagonên destûrî yên ku cara pêşî hatine nivîsandin têne binavkirin. Lê em dizanin ku di dema Sumeriyan de Destûrên Lipît Îştar, Destûrên Eşnûna, Destûrên Urukagîna, Destûrên Ur-Nammû, hatine nivîsandin. Hê gelek destûrên din hatine nivîsandin. Di dema Mîtanî, Gûtî û Naîriyan, Lolo û Kardoxan de jî, bi heman awayê nivîsandin bûne. Mînak, di dema Mediyan de Avesta ya Zerdeşt û hwd, hatine nivîsandin. Bi vê rengê, hemû nivîsandinên ku bûne yên ji bo gelan pîroz bûn. Wan nivîsandinan, dema xwe û serdema xwe kifş kirine. Zagonên Hamûrabî, ji 282 xalan pêk tên. Li ser tabletên ku bi kurdî ji wan re Kêvelbar tên gotin re hatine nivîsandin. Kêvelbar ji axa kîlê hatine çêkirin. Ev ax jî, tenê li dora Cizîr, Nisêbîn û dora wan tê peydekirin. Li herêmên din ên Kurdistanê jî peyde dibe. Lê li van herêman ji wê axê, axa herî dewlemend û ya ji zixuran paqijkirî tê dîtin.
Oryon (komstêr)
Dîtin
Di komstêra Oryonê de Kemera Oryonê ya balkêş heye. Ew sê stêrên di rêzeke de, yên bi çar stêrkên li dor hemahema eynî dûrahiyê li dor rêz dibin û bi vî awayî bedena nêçîrvan pêktînin. Jêr kemerê re rêzeke sê stêrên biçûk ên şûrê nêçîrvan pêk tînin hene. Oryon ji meha kewçêrê heta meha sibatê bi şevan li ezmên, him li nîvkureya bakur, him jî li nîvkureya başûr, bi hêsanî dikare bê dîtin. Di mehên gulan û hezîranê de Oryon bi roj li ezmên e û ne dîtbar e. Di vê demê de ew encax li cihên wek Antarktîka yên roj di nîverojê de jî xwiya nabe dîtbar e.
Rênîşana dîtînê
Ji ber ku dîtina Oryonê pirr hêsan e, ew dîtina stêrên din re jî meriv re dibe rêber û nîşan. Bi pêketina rêza kemera Oryonê bi hêla başûr rojava ve mirov dikare stêrka Qurix bibîne. Bi îstîqameta berevajî, ber bi bakur rojava ve mirov dikare stêrka Deberan bibîne. Bi pêketin gurmilkên nêçîrvan ber bi rojhelat ve mirov dikare stêrka Procyon bibîne. Bi xêzeka ji Ricelê ber bi Betelcewzeyê ve mirov bidomîne digêhije du stêrên komstêra Cêwî yên bi nav: Castor û Pollux.
Kemera Oryonê
Kemera Oryonê, an Sêtilk (?) asterîzmeka di komstêrka Oryonê de ye. Sê stêrkên geş wê pêk tînin: Alnitaq, Alnilam û Minteqe. Alnitaq nêzî 800 sala ronî dûra dinê ye û radyasyona ûltraviyolê derdixe. Alnitaq 100.000 car ji rojê ronîtir e. Alnilam nêzî 1340 sala roniyê dûra dinê ye û ji rojê 375.000 car ronîtir e. Mîntaqa 915 sala roniyê dûra dinê ye û 90.000 carî ji rojê ronîtir e. Dîtina kemera Oryonê pirr hêsan e û ew dîtina hin komstêren din ên nîvkureya bakur re jî dibe rênîşan.
Saint-Félix-de-Sorgues
Saint-Félix-de-Sorgues, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Nexweşiyên infeksiyonê
Vegir
Pisporên nexweşiyên infeksiyonê danûstendina bi pisporên din re di hin nexweşiyên tevlihev ên wekî HIV/AIDS de ji pisporiyên cihê sûd werdigirin. Her çend piraniya wan ji aliyê bijîjkên di nexweşiyên infeksiyonê de ne pispor in, ku têne derman kirin jî pisporên nexweşiyên infeksiyonê di rewşên nayên fêm kirin an cidî têne şêwir kirin. Mînak, ji bo têgihîştina tayek bi eslê xwe nenas alîkarî were xwestin.
Saint-Félix-de-Sorgues
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Nexweşiyên infeksiyonê
Dîrokî
Nexweşiyên infeksiyonê bi dermanê rêwîtiyê û dermanê tropîkal ve girêdayî ne, ku gelek nexweşiyên infeksiyonê ji aliyê xwezaya xwe ve li herêmên tropîkal an bintropîkal pêşve diçin.
Şîwaşan, Baskî kollese
Şîwaşan, gundekî gundistana Baskî kollesea bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Şîwaşan 25 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 118 e.
Nexweşiyên infeksiyonê
Vekolîn
Pispor ceribandinên cihêreng dikin da ku cins û celebê mîkrobê sedema nexweşiyê tespît bikin. Testên sereke rengdêra Gram, çandên xwînê, ceribandinên serolojîk, ceribandinên diyarkirina genê û testa Reaksiyona Zincîra Polîmarazê ne.
Dermankirin
Pispor ji bo dermankirina infeksiyonê cûrbecûr dermanên antî-germ bikar tînin. Dermanên têne bikar anîn li gorî celebê dermanê girêdayî ye, mînakî dermanên antîbiyotîk ên li dijî bakteriyan, dermanên antîvîrûs ên li dijî vîrûsan, dermanên antîparazît ên li dijî parazîtan û dermanên antîfungal ên li dijî fungî têne bikar anîn.
Eukariyot
Eukariyot (bi latînî, Eukaryota) sercîhaneke jiyandaran e. Ji cîhanên ajal, riwek, kuvark û protîstan pêk tê.
Endemîk
Endemîk anku cureyên endemîk, ev cureyên ajal, balinde, buhik, riwekan û hwd, yên ku bi tenê di herêmeke taybet de dijîn. Anku cureyên xwecihî û herêmî û bi cihekî taybet ve girêdayî ne. Li Kurdistanê, li Qerejdaxê riwekên endemîk hene, yanê bi tenê li Qerejdaxê tên dîtin.
Mêş û mûr jî hene, yên ku dibin sedema nexweşiyên mîna lerzeta û dengue û hwd. Dema ev nexweşî li cihên taybet bilav dibin mirov jê re dibêjin nexweşiyên endemîk.
Dizec Olya
Dizec Olya gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Mereş (parêzgeh)
Mereş parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye. Serbajarê parêzgehê Gurgum e.
Saint-Geniez-d'Olt-et-d'Aubrac
Saint-Geniez-d'Olt-et-d'Aubrac, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Taliş (navçe)
Taliş yek ji navçeyên parêzgeha Gîlan ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Taliş e.
Geliyê Sora
Geliyê Sora, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Nisêbînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Koma vala
Di matematîk û bi taybetî di bîrdoza komê da, koma vala ew kome ku ti endam têda nîne. Qewareya wê sifir e. Bo nimûne, koma tamjimarên navbeyna du û sê li ber çav bigrin. Kom vala ye. Ji ber ku ti tamjimar li wê derê (navbeyna du û sê da) nîne.
Nîşan
Nîşaneyên baw ji bo koma vala  yek ji van e: "{}," "\varnothing", û"\emptyset".
Rojnivîska Dînekî
Rojnivîska Dînekî (1835) lîstîkeke Gogol e. Ji aliyê Teatra Avesta li kurdî hat wergerandin.
Penjeya Beaufortê
J ialîyê Sir Kaptan Francis Beaufort keştîvanî, ba û rewşa deryayê hate dîtin.
Penjeya Beaufortê
Grîşayê Memê
28'ê adarê sala 1948'an li gundê kurdan – Kervanserayê, navçeya Elegezê, komara Ermenistanê ji diya xwe bû. Zanîngeha Yêrêvanê ya dewletê, fakûltêta rohilatzanyê, para tirknasyê xilaz kir û eva devedevî 35 sal e rojnemê da xebiti. Berê wek werger, paşê serokê parê, cigirê berpirsyar, 2006 da berpirsyarê sereke.
Grîşayê Memê weke 35 salan di redaksyona rojnameyê da kar kir, ji wergervaniyê gihîşte heta berpirsyarê rojnameyê.Berpirsyarê rojnameya kurdî ya here jiyandirêj ”Rya teze” - Grîşayê Memê 11-ê çiriya paşin sala 2010-an di 62-saliya xwe da wefat kir.
Steinhagen, Rostock
Steinhagen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Zimanê makedonî
Zimanê makedonî (македонски јазик bixwîne Makedonski yâzik) zimanekî ji koma rojhilatî ya Zimanên slavî yên başûr e û zimanê fermî yê komara Makedonya ye.
Sarinkê
Sarinkê, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Nisêbînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Rezvanşehr (navçe)
Rezvanşehr yek ji navçeyên parêzgeha Gîlan ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Rezvanşehr e.
WLAN
Çeşîdén WLAN'é
Peer to Peer(P2P)
Bridge (Pir)
Roaming
Girkê Legê
Girkê Legê (bi erebî navê wê kirine al-Ma'bada), bajarokekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
Licê
Licê (tirkî: Lice) bajar û navçeyeke ji parêzgeha Diyarbekir di Bakurê Kurdistanê de ye.
Herêm û gundên Licê
Heft herêmên Licê hene. Lê çend gund û cî jî hene ku nakevin nav sînorê van her heft herêman. Wek aliyê rojhilat, rojava û başûrê navenda Licê. Ev gundên weha di nav herêman de, bi serê xwe hatin bi cî kirin.