cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ofs
Ofs gundekî ku bi ser navçeya Xîzana Bidlîsê ve ye.
Biroje Kohne
Biroje Kohne gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Jean-Joseph Sanfourche
Jean-Joseph Sanfourche, ku bi tenê wekî Sanfourche tê zanîn, nîgarkêş, helbestvan, şêwekar û peykersazê fransî bû, 25ê hezîrana 1929 li Bordeaux ji dayik bû û 13ê adar 2010 li Saint-Léonard-de-Noblat wefat kir.
Goktirk
Goktirk (bi tirkiya kevn: 𐱅𐰇𐰼𐰰 "Türük" ) gelekî tirkî bûn ji Asyaya Navendî. Ew jî tenê wek tirk dihatin naskirin. Ew kesên pêşî bûn ku ji xwe re digotin tirk. Eşîra goktirkan, di bin serokatiya Bumin Xaqan (mirin 552) û kurên wî de, hema hema her kes li Asya Navîn têk bir û Împeratoriya Goktirkan ava kir. Împeratoriya Goktirkan di navbera rojhilat û rojava de hat dabeşkirin, lê paşê dê di bin rojhilatê de, ku navê xwe guhert û kir Împeratoriya duyem a Goktirkan.
Aja
Aja ankû Aya, xwûdayaka jin ya deme Babilîyan tê dîtin. Lê wilo tê bawer kirin ku Aja ji dema Xanadanaa sêyemin a Ur maya. Ji ber ku ev navê wê bi teybetî, navekî ku navdar a li cem wan. Di dema Sûmerîyan de Xwûdaya jin ya bi navê Şerîda ku weke hevjîna Utu jî tê nasîn û zanîn, beremberê wê ya. Di dema Şêerîda, di tefsîrkirina wê de weke "aliyekî rojê" jî tê ziman. Bi têgihiştina bi vî rengî tefsîrkirina Aja jî hatîya kirin û di hin tefsîrna ku ji demên piştre ma de, di wan de weke hevjîna Şamaş jî hatîya tefsîrkirin. Şamaş weke xwûdayê mazin ê rojê tê zanîn.
Di tefsîra wê de, weke ku Aja beremberê Şerîda a ku di dema sûmerîyan de ya. Ku mirov li mîtolojiya Sûmerîyan dinerê, mirov dibîne ku piştre Ku Înanna beremberê Îştar a, Nanna beremberê Sîn a, Utu beremberê Şamaş. Bi vî rengî, çanda wan dem bi dem ku di demê re buhurtîya hinek navdayînên nû bûna û hatina ser ziman. Lê Aja, di wate "tîrêja serê sibehê ku hê nûka derdikeve û dide" jî tê tefsîrkirin. Heta ku di dema Akadîyan de, bi vê rengê jî tefsîrkirina wê bûya û ew di kêvîlbarên nivîskî de tê ser ziman.
Binkelbê
Binkelbê gundekî girêdayî Kercosê ye.
Berge, Brandenburg
Berge şaredariyeke navçeya (Landkreis) Prignitz li Brandenburg, Almanyayê ye.
Sabriye Tenberken
Sabriye Tenberken ( jdb. 19ê îlona 1970 li Köln, Almanya) Tîbetnasek alman e, nivîskar û damezrînerê rêxistina Braille bê Sînor e.
Jiyana wê
Sabriye Tenberken li Bonnê mezin bû. Tenberken ji neh saliya xwe ve ji ber nexweşiya toreyê dest bi korbûnê kir. Ew ji diwanzdeh saliya xwe de bi tevahî kor bûye. Heya ku ew kor bû, ew çû dibistana Waldorf, dûv re jî Enstîtuya Almanî ya Korên li Marburg. Dûv re wê Tîbetnasîî, civaknasî û felsefe li Zanîngeha Rheinische Friedrich-Wilhelms- Bonn xwend.
Tenberken ji bo zimanê tîbetî yê nivîskî, nivîsek Braîlî ya taybetî çêkir, ku ji hingê ve ji bo Tîbetî bûye nivîsa fermî ya Braille.
Di 1997an de ew bi tenê çû Tibetê, li wir Hollandî Paul Kronenberg nas kir. Wan bi hev re rêxistina "Braille Bêsînor" di 1998 de ava kir û yekem dibistana ji bo koran li Tibetê, ku dest bi hînkirina pênc zarokên tîbetî yên kor kir ku li Lhasa xwendin û nivîsandina brailleya tîbetî dixwînin. Di 2000 de, belgefîlmek li ser jiyan û xebata wan hate çêkirin. , Mit anderen Augen ( bi çavên din ). Ji ber vî fîlmî wê Charity Bambi stend.
Projeya Blind Clind Blind di 2004 -an de pêk hat: Sabriye Tenberken beşdarî pêşbirkek çiyageriyê ya li Tîbetê bû ku ji hêla Erik Weihenmayer (yekem çiyayê çiyayê Everestê kor) û Paul Kronenberg û ciwanên ji dibistana kor li Lhasa, û her weha Tîma fîlimê Amerîkî. Lêbelê, sefer ji ber şert û mercên hewayê yên xirab neçar ma ku beriya gihîştina lûtkeyê were betal kirin. Fîlma Blindsight xelatên cihêreng ên temaşevanan wergirt: Berlinale, Palm Springs, AFI Los Angeles û di çiriya pêşîn a 2007an de jî li Gent. Fîlm ji kanûna paşîn 2008an vir ve li sînemayên Almanyayê tê nîşandan.
Di 2005an de Tenberken ji bo Xelata Aştiyê ya Nobelê ya 2005 an di Projeya 1000 Jinan de wekî yek ji 1000 jinan hate berendam kirin.
Di sala 2009an de, li Kerala, Hindistan, Tenberken û Kronenberg "Enstîtuya Navneteweyî ji bo Karsazên Civakî" bi navê kanthari damezrandin, ku tê de mirovên kor ji seranserê cîhanê fêr dibin ku li welatên cihê xwe rêxistinan ava bikin û projeyan li dar bixin da ku li dijî cûdakariyê şer bikin.
Di sala 2017 an de, vîzeya Tenberken a Tîbetê bê sedem nehat dirêj kirin, ji ber vê yekê wê nekarî ku li Lhasa xebatê bidomîne. Ji wê demê de dibistana koran bi girtinê tê tehdît kirin.
County Waterford
County Waterford an wîlayetek Îrlenda ye.
Heya sala 1922, County Waterford beşek ji Keyaniya Yekbûyî bû.
Batîl
Batîl (bi erebî: باطل) peyvek îslamî ye ku tê wateya derewîn, û dikare ji bo ravekirina karekî betal an peymanek li gorî şerîetê were bikar anîn. Di heman demê de dikare ji bo destnîşankirina kiryarek zordar an neheqî were bikar anîn.
Axsîn, Payîzava
Axsîn, gundekî giradayê navçeya Payîzava ya Wanê ye.
Vérac
Vérac, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Se'ide
Se'ide , gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
La Palud-sur-Verdon
La Palud-sur-Verdon, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Birojkanî, Bane
Birojkanî gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Împeratoriya Almanî
Împeratoriya Almanî, dewleteke almanî li îroyên Almanyayê û parçeyên Ewropaya Rojhilat di navbera salan 1871 heya 1918an bû.
County Monaghan
County Monaghan an wîlayetek Îrlenda ye.
Tuleya ecem
Tuleya ecem (Eschscholzia), tuleya/laleya îranî kulîlek ji famîleya bûkaniyan (Papaveraceae) e. Herçendî navê wê tule (lale) ye jî, ev kulîlk ne ji koma tuleyê ye. Çima li hin deveran wekî tule binavkirine ne diyar e. Dibe ku şibandina tuleya bejî.
Ji dehê zêdetir cureyên vê kulîlkê hene. Hin ji wan kulîlkên salane, hin jî pirrsalane ne. Di zanistiyê de bi navê vebînerê wê Johann Friedrich von Eschscholtz (1793-1831) hatiye navandin. Kulîlkên wê zer an tirincî ne.
Kitêbxaneya Sara
Kitêbxaneya Sara, weşanxane û pirtûkxaneyeke kurdî ya li serbajarê Swêdê Stokholmê ye.
Li Ewropayê ev pirtûkxaneya kurdî ya herî pêşîn e û danerê wê Goran Candan ji sala 1987'ê vir ve ye, ku vê pirtûkxaneya kurdî ya naskirî bi rê ve dibe.
Sara ji sala 1987 ta 2007ê 52 berhemên kurdî, swêdî, erebî û înglîzî weşandine.
Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê, rêveberiya Komara Tirkiyeyê ye.
Di 23ê nîsana 1920an da hatiye damezrandin, parlamena tirkî ya mezin e. 550 endamên wê hene. Di hundurê wê de, her komên ku cihdigirin, beş û koma wan heye. Têde, her kom, ku derket ser 21´ê re karê komê ava bike. Tevî ku li tirkî, gelek komên din hene, yek ji wan komên din mixabin têde nimînadina (temsil) xwe nabînin. Hemû endamên wê bi navê tirk têde cih digirin. Çend ku kurd, ser 25 milyonan re ku di nav sînorê tirkî de cih digirê li Bakurê Kurdistanê hene jî, ti mafê wan nîn a ku bi navê xwe nimînan bişênina wir. Zimanê kurdî li wir qedexe ye. Tenê li wir, ti dikarê zimanê tirkî bikar bêne.
Kar û kerkirina wê, bi çêkirina zagon û destûrê ya. Karkirina wê, bi serok, dîwana serok û komîsyonan re dibêt. Bi çar û çar sal bûna Hilbijartinan re endamên wê tên hilbijartin.
Girêdanên derve
{{Koord|39|54|42|N|32|51|04|E|type:landmark}|display=title}}
Koxan
Koxan, gundekî giradayê navçeya Payîzava ya Wanê ye.
Lûleya xwînê
Li Kurdistana bakur di nav gel de û di hin pirtûkan de li dewsa lûleyên xwînê, peyvên wekî porgên xwînê damarên xwînê, demarên xwînê, rehên xwînê , regên xwînê, boriyên xwînê û hvd. tên bikaranîn, lê a rastî, van peyvan ne li gor zanista biyolojiyê ye. Bi ingilîzî ev peyv wekî ”blood vessel” tê bikaranîn. Wateya “blood” xwîn e, wateya “vessel”jî lûle an jî borî ye. Her wisa li dibistan û zaningehên başûrê Kurdîstanê de bi salan e peyva lûleya xwînê tê bikaranîn. Lûleyên xwînê wekî mîna tora boriyan li hemû beşên laş de belavî ne. Di laşê mirov de sê cor lûleyên xwînê heye. Navê vana; xwînber, xwînhêner û mûlûleyên xwînê ye. Dil xwînê pompe dike nav lûleyên xwînê, aresteya herika xwînê di nav lûleyên xwînê de bi yek alî ye. Xwîna ji zikokeya dil tê pompekirin; dorbidor, di nav xwînbera sereke, xwînber, xwînberok mûlûleyên xwînê, xwînhênerok, xwînhêner û xwînhênera sereke de derbas dibe û vedigere guhikeyên dil. Lûleyên ko xwîn ji zikokeyên dil dûr dixin, wekî xwînber tên navkirin. Şaxwînber (Aort) û xwînbera pişikan, xwînberên sereke ne. Xwînber her ko ji dil dûr dikeve wekî mîna guliyên darê şax dide û hê pirtir xwînberên ziravtir pêk tîne, ji van xwînberan re dibêjin xwînberok. Xwînberok jî hê pirtir şax didin û ziravtir dibin, bi vî awayê mûlûleyên xwînê çê dibin. Mûlûleyên xwînê di navbera xwînberok û xwînhênerokan de cih digire. Xwînhênerok lûleyên teng û zirav in, aresteya herika xwîna nav xwînhênerokan ber bi dil ve ye. Xwînhênerok di hin beşên laş de digihîjin hev û tevî hev dibin bi vî awayê lûleyên hê firehtir çê dibin, ji vana re dibêjin xwînhêner. Xwînhênerên ji endamên laş tên, digihîjin hev. Ji van xwînhêneran, xwînhênera sereke çê dibe. Xwîna ji zikokeye derketî, dawiya dawî bi xwînhênera sereke, vedigere guhikeya dil. Ango lûleyên ko xwînê tînin guhikeyên dil, wekî xwînhêner tên navkirin.
Di navbera xwînber û xwînhêneran de lûleyên ziravok ên wekî mû hene, van lûleyan wekî mûlûleyên xwînê tên navkirin.
Pestoya xwînê di nav xwînberan de herî bilind e. Loma dîwarê xwînberan ji yên xwînhêneran qalindtir e. Rîşalkên qayîşokî û masûlkeyên dîwarê xwînberan ji yên xwînhêneran zêdetir e.
Eniya tirkmen ya Iraqê
Eniya Tirkmen ya Iraqê (bi tirkî: Irak Türkmen Cephesi) li çiriya pêşîn a 1997ê li Hewlêrê hatiye avakirin. Ev rêxistina tirkmenan bi çend partiyên tirkmen wek sîwan hatiye avakirin. Di nîsana 1995ê de bi rêya hikûmeta Tirkiyê li Enqere ji bo tirkmenan komcivîn hatin kirin. Di wan komcivînan hatiye biryardan ku tirkmen li Başûrê Kurdistanê û Îraqê mafên xwe biparêzin divê ev rêxistinên were avakirin. Hêjayî gotinê ye ku piştî Operasyona Aramî Temînkirin li Iraqê hatiye kirin, li bakurê Îraqê herêmek xweser ya kurdan ava bû. Ev herêm ji bo dewleta tirk acizî peyda kir. Ji ber vê sedemê jî tirkan dixwastin li başûrê Kurdistanê hegemonyaya xwe ava bikin. Vê paradîgmayê tesîr li ser polîtîkaya tirkan ya Iraqê kir û di dawiyê de ku tirk bikeve nav siyaseta başûrê Kurdistanê, alîkariya Tirkmenan kir û dixwast wan rêvebirên polîtîkaya xwe li wir bicîh bike. Komkujiya Tirkmenên Îraqê
Lûleya xwînê
Guherîna oksîjen û karbona dioksîdê bi navbeynkariya mûlûleya xwînê pêk te. Her wîsa navbera xwîn û şileya derdora şane û xaneyên laş de guherîna xurek û madeyên paşmayî jî di mûlûleyan de pêk tê. Lûleyên xwînê, bi alikariya dil, xwînê di hemû beşên laş de digerîne û cardin vedigerîn dil. Ev kar wekî xwîngerî bi nav dibe. Di laşê mirov de sê cor xwîngerî (gera xwînê) heye.
Eniya tirkmen ya Iraqê
Serokê vê rêxistinê Erşad Salîhî ye.
Lûleya xwînê
1.Xwîngeriya koronerî
2.Xwîngeriya pişikan
Eniya tirkmen ya Iraqê
Gorî pisporên polîtîk ên herêmê
Arma ITCê wekî ya desthilatdariya Tirkan li Bakurê Kîpros hatiye çêkirin û dişibe ala Tirkiyê. Gorî pisporan armanca Komara Tirkiyê sazûmaniyeke wekî ya Bakurê Kîprosê avakirin e.
Lûleya xwînê
3.Xwîngeriya sîstemî
Masûlkeyên dil bi gera koronêrî, ji xwînê oksîjen û xurek digirin, karbona dioksîd û madeyên paşmayî jî didin xwînê. Ango gera kororonerî ya xwînê, navbera dil û masûlkeyên dil de pêk tê.
Xwîna kêmoksîjenî bi navbeynkariya xwîngera pişikan, di mûlûleyên pişikan de oksîjena xwe zêde dike û karbona dîoksîda xwe jî kêm dike, bi vî awayê xwîna têroksîjenî vedigere dil. Gera xwînê ya navbera dil û pişikan wekî gera pişikan bi nav dibe.
Xwîna têroksîjenî ji dil belavê laş dibe, oksîjenê dide xane û şaneyên laş, ji xaneyên laş jî karbona dîoksîdê digire û dibe dil. Ev xwîngerî jî wekî gera sîstemî tê navkirin.
Köditz
Köditz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Hof li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Sion
Sion, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Valais a herêma Sionê ye. Pîvana erda bajêr 28.56 km2 ye. Tevahiya nifûsa parêzgehê (gorî hejmêra dawî) 34,708 e (2018-12-31).
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 34.708 kesî
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Erdnigarî
Bajarê Sion li ser bilindahiya 491 m jorî behrê hatiye avakirin.
Birojkanî
Birojkanî gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Teberistan
Teberistan herêmeke dîrokî li bakurê Îranê li ser Zeryaya Qezwînê ye. Îro parçeyek ji parêzgehên Mazenderan û Gulistan e.
Elvis Presley
Elvis Aaron Presley, (jdb. 8ê rêbendanê 1935an li Tupelo, Mîsîsîpî - m. 16ê tebaxê 1977an li Memfîs, Tennessee) ku pir caran jê re Elvis tê gotin, stranbêj, muzîkvan û lîstikvanek amerîkî bû.
Ew yek ji nûnerên herî girîng ên çanda rock û popê ya sedsala 20an tê hesibandin. Ji ber serkeftin û karîzmaya xwe, ew wekî "Keyê Rock 'n' Roll" an jî bi tenê "Key" tê zanîn. Elvis Presley li çaraliyê cîhanê hunermendê solo yê herî serfiraz tê hesibandin û heta îro bi nêzikî zêdetirî mîlyar tomar hatine firotin.
Elvis di malbateke darayî ya xizan de jidayik bû û di sala 1954an de wekî yek ji muzîkvanên yekem ên tevgera rockabilly dest bi kariyera xwe kir, ya ku fuzyonek muzîka country ya "spî" û rhythm and blues a "reş" e. Wî bi dansa xwe ya zindî bû sedema hestan, ji ber ku di wê demê de piraniya muzûkvanên nêr li ser dikê dans nedikirin. Nîşaneyên Presley dengê wî yê cihêreng, hema hema sê-oktave û şêwaza wî ya stranbêjî ya nûjen û bi hestyarî bû. Bi vê yekê ew di celebên cûrbecûr yên wekî rock, pop, country, gospel û blues de serketî bû.
Heta sala 1978an Presley 14 caran ji bo Xelatên Grammy bû namzed û sê caran ji bo şîrovekirinên gospel xelatê bi dest xist. Di 36 saliya xwe de ew bû hunermendê herî ciwan ê ku Xelata Serkeftina Jiyanê werbigire. Digel Michael Jackson, ew hunermendê yekane ye ku di pênc salonên Hall of Fame de cih girtiye: yên wek rock 'n' roll, rockabilly , country , blues û gospel. Digel vê yekê, şeş şîroveyên stranên wî ji hêla dîrokî ve girîng têne hesibandin û ji bo Grammy Hall of Fame hatin hilbijartin. Li gorî Komeleya Pîşesaziya Qeydkirinê ya Amerîka (RIAA) Elvis bi 167 yekîneyeyan xwediyê xelatên herî zêde yên zêr û platîn, û her weha yek xelata almasê ye RIAA gelek caran navê wî kiriye "Hunermendê Solo yê Herî Firotan Di Dîroka Dewletên Yekbûyî de."
Presley bi 15 albûm û 16 EPyan di lîsteyên Billboardê yên amerîkî de gihîşt yekem. Ew yekane muzîkvanê di dîroka nexşeya DYA de ye ku di rêza yekem de di popa Billboard, country, rîtm & blues, û hemdemê mezinan de derketiye. û heta îro di lîsteya Billboard ya 500 ya herî zêde de ye. Heya roja îro, ew rêberiya Billboard ya "lîsteya 500 hunermendên herî serketî yên ji sala 1955an û vir ve" dike.
Elvis di navbera salên 1956 û 1969an de di 31 fîlmên dirêj de jî lîstiye. Ji sala 1969an heta mirina xwe zêdetirî 1100 konser da. Wî di tebaxa 1977an de ji ber têkçûna dil ji ber karanîna narkotîkê ya bi reçete û adetên xwarina netendurist koça dawî kir.
Çîroka jiyana Presley bûye mijara zêdetirî 1000 pirtûk û gelek fîlimên dirêj, hilberên televîzyonê û belgefîlman. Jiyan û muîka wî hê jî mijara lêkolînê ye.
Dêr, Payîzava
Dêra Payîzava, gundekî giradayê navçeya Payîzava ya Wanê ye.
Salbî
Salbî, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Rûerda serbajarên Kurdistanê
Lîsteya bajarên Kurdistanê ji layê pîvana rûerdî ve (Rûbber) ku bi giştî 622.959 km² ye.
Verdelais
Verdelais, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Hîparxos
Hîparxos (z. 190 berî zayînê, Nikaia (Îznîk) – 120 berî zayînê), matematîknas û stêrnasê Yewnana jevn e. Pir zanyar di bin bandora wî de mane.
Mîrsadu'l-Etfal
Mîrsadu'l-Etfal  an  Şahranê Kudekan  berhema Muhemmedê Kerbelayî ye. Ferhenga Kurdî - Farisî ye ku di sala 1912de hatiye nivîsandin. Tê de 1250 peyv hene.
1520
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Gula çolistanê
Gula çolistanê (Adenium) navê riwekek ji famîleya aposînasiyan, bi gotineke din famîleya kinfan (Apocynaceae) ye, li Afrîkayê gelek tê dîtin. Li çolter û çolistanan digihê, koka wê ji nava xîzê tê derxistin, pirranî kulîlk bi giştî jî di nava qûmê de dimîne, xwe vedişêre.
1520
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Dingolfing
Dingolfing, bajarekî navçeya (Landkreis) Dingolfing-Landauyê li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Walter Püschel
Walter Püschel (jdb. 3ê sibata 1927 li Chemnitz-Einsiedel - m. 26ê kanûna pêşîn a 2005), nivîskar, edîtor û weşangerê alman bû. Püschel ji bo ciwanan pirtûkên wekî romana qeşmerî Eine Bernsteinliebe, romana berlînî Old Shatterhand in Moabit nivîsand. Di heman demê de wekî edîtor jî çalak bû. Li weşanên Eulenspiegel Verlag wî gelek anekdot weşandin, tê de ji Friedrichê Mezin, Max Liebermann, Heinrich Zille û Ferdinand Sauerbruch re. Çîroka wî Das Schulschwein ya ji 1981an bingeha fîlma DEFA Schwein gehabt çêkir.
Hêşet
Hêşet bajarokekî geliyê Axkîsê ye ku bi ser navçeya Xîzana Bidlîsê ve ye.
Walter Püschel
Püschel di 1944 de bû endamê Waffen SS. Di 1964 de ew bû endamê SED. Ji 1964 heya 1983 bi navê kod "Adler" ( Eylo ) karmendek nefermî ya Ewlehiya Dewletê ya Komara Demokratîk a Almanyayê bû.
Ferzinde Qaya
Ferzinde Qaya (Ferzende Kaya) rojnamevan û nivîskarekî kurd e.
Qaya di sala 1978 de li navçeya Elbakê ku bi ser Wanê ve ye, ji dayik bûye. Rojname û kovarên wek Politika, Selam, Nokta, Radikal, Yeni Gündem û Turkish Daily News da karkir. Pir nivîsên wî li se pirsgrêkên Kurd,mafên mirowan û Rojhilata Nawin hene. Heman demê li Zangoya USA Newport University de dixwine. Pirtukên wî yên bîyografî jî hene.
Kovarên wek Öküz, Yeni Harman û Hayvan de karkir. Wê demê rêwebirê Kovara Esmerê ye.
Birsfelden
Birsfelden, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Basel-Landschaft ya herêma Arlesheimê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hêjmara gelheya bajêr wiha ye:
Giyasettin Sayan
Giyasettîn Sayan (, Dêrxas, Mûş) siyasetmedarekî kurd ê li Almanyayê ye.
Sayan li bakurê Kurdistanê li navçeya Dêrxasê ya Mûşê di 1950an de ji dayik bûye. Piştî dibistana amadehiyê derketiye Almanyayê ji bo perwerdehiya kargeriyê. Di sala 1980an de li Berlin FHW de destûrname kargeriyê girtiye. Piştre dîsa li Berlîn FU, di sala 1984an de destûrname siyasetnasiyê girtiye. Ji 1985 heya 1998 karê berpirsiyariya civakî kiriye li bajarê Spendau. Ew ji xeynî kurdî; tirkî, almanî, erebî û farisî dizane. Di sala 1982an de dest bi karê polîtîkayê kiriye di nav çepên Almanyayê de. Ji sala 1995an vir ve wekî parlamentarekî almanan kar dike. Ew herwekî bi karê pirsgirêka kurd, hindikayî û neonazî re bilî dibe. Endamê Partiya Sosyalîzma Demokrat (PDS) e.
Konradsreuth
Konradsreuth şaredariyeke navçeya (Landkreis) Hof li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Kümmernitztal
Kümmernitztal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Prignitz li Brandenburg, Almanyayê ye.
Dinkelsbühl
Dinkelsbühl, bajarekî navçeya (Landkreis) Ansbachê li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Têkiliyên Îran û DYAyê
Têkiliyên Îran û DYAyê têkiliyên Komara Îslamî ya Îranî û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dihundirînê.
Destpêk
Yekemîn car peywendiyên DYA û Îranê bi awayeke fermî li sala 1882ê destpê kirin. Di Serhildana Şêx Ubeydelayê Nehrî de û berî serhildanê, pêywendiyên Amerîkiyan li Îrane bi rêya mîsyoneran ve birêvediçû. Piştî serhildanê ji bo ku Amerîka xweyitiyê li mîsyoneran bike 5ê gelawêja 1882yê S.G.W Benjamîn wek serkonsolos û mezlehetgozarê Îranê tayîn kir
Pars, Xîzan
Pars gundekî ku bi ser navçeya Xîzana Bidlîsê ve ye.
Şêx Hesîbê Axtepî
Şêx Hesîbê Axtepî (jdb. 1885 Amed - 1947 Amed) nivîskar û helbestvanê kurd e.
Di 1301ê Romî (di 1885-1886 Zayînê) de, li Axtepeya girêdayê bi qeza Çinara Amedê hatiye dinyayê û di 1947an de jî, li Çinara Amedê çûye ber dilovaniya Xwedê, gora wî li goristana Şêx Hesenê Nûranî ku li gundê Axtepeyê ye dimîne. Hesîb kurê Şêx Mihemed Can û neviyê Şêx Hesenê Nûranî ye.
Şêx Hesîb Axtepî pêşî bi xwendina olî, li cem bavê xwe dest pê kiriye û piştê wî li Medreseya Axtepeyê domandiye.
Şêx Hesîb Axtepî piştî rûxandina Şoreşa Neteweyê Kurd a bi serokatiya Şêx Seîdê Pîranî (1925), ji aliyê Dewleta Tirk ve, tevê Mihemed Kerbelayî kurê Ebdurehmanê Axtepî, hatiye sirgûnkirin û li bajarê Uşaka Tirkiyê hatine bicihkirin, piştre Dewletê ew hinartine bajarê Edenê. Di 1928an de, dewletê destûr ji bo mehekî daye wan ku herim Amedê. Lê piştî hatinê, êdî venegeriyane cihê sirgûnê.
Şêx Hesîb Axtepî xwe ji mamê xwe Şêx Ebdurehmanê Axtepî re wek peyrew daye xuyakirin û sê pirtûk bi zimanê kurdî dinivîsine. Yek ji wan bi navê Simbil, yek dîwaneke helbestan û yek jî bi nave Dîwana Hesbî ye. Lê sed mixabin dîwana helbestan û pirtûka bi navê Simbil, di 1971ê de bi destê leşkerên dewleta Tirk hatine şewitandin, niha nusxeyên wan peyda jî nabin.
Dîwana Hasbî jî ji aliyê Zeynelabidîn Zinar ve hatiye veguhaztin bi alfabeya latînî û ji şewitandinê rizgar bûye.
Binêre
Lîsteya zanyarên kurd
Lîstî kenallekanî topî pê
Eva ha lîsteyeke kanalên topa pê ye.
Navenda Arşîvxane û Lêkolînê - SARA
Navenda Arşîvxane û Lêkolînê - SARAyê, di nav van 20 salên xwe yên çalakiyê de, ji bo parastina ferhengê gelê kurd, berhemên nivîskî yên kurdî komê serhev kiriye û tibabek mezin ji van berheman li nav çar navendên girîng ên cîhanî bi arşîvkirin daye. Navend li paytexta Swêdê yê Stokholmê ye.
Damezrenêrê vê navendê Goran Candan bi civandina ser hev ya ji deh hezaran bêhtir pirtûk, kovar, rojname û materiyalên têvel ên kurdî, li nav wan çar navendên girîng ên wêjeyî ya cîhanî, karekî gistî yê candî cî bi cî kiriye. Cend ji van navendên navbirî yên cand û wêjeyê ev in:
Ji ber dewlemendiya arşîvxaneya kurdî, Goran Candan hin çalakiyên çandî dest pê kiriye.
Projeya Çandî ya Kurdistan - Welatê Pêşemînan
Yekemîn armanca Navenda Arşîvxane û Lêkolînê - SARAyê, armanca parastin û bi nasîndana ew wêje û ferhengê watedar û kûr a gelê kurd e. Li ser vê riya berfireh û mezin, SARAya "biçûk" ta nuha karên watedar û mazin bi rê xistiye.
Hewildanên Navenda Arşîvxane û Lêkolînê - SARAyê, yên ji karên lêkolînî ya li ser Kurdistana Mêjûyî Niştimanê Genim û karên hem bi nasîn û hem jî bi hezkirindana kevintirîn ferhengê aşpêjî ya cîhanê, metbexa kurdî li nav rûpelên govara payeberz a zaniyariyê ya bi navê Idétidskriften C ya swêdî û kovara popular zanistî Mjölkspegeln û gava mirov mezintirîn û lukstirîn govara ferhengê xwarinê ya li Swêdê, ya bi navê Allt om Mat bixwîne û hingê mirov rêz û girîngiya kevinbûn û mezinbûna ferhengê xwe ya kurdî, careke din di vir de dibîne!
Her wisan ev kar, parçeyek ji projeya hem bi nasîn û hem jî bi hezkirindana ferhengê kurdî ye.
Goran Candan digel cend rojnamevanên swêdî, bi alîkariya lêkolînên antropolojîkî, etîmolojîkî, fîlolojîkî û morfolojîkî û mîtolojîkî hin kod di zimanê kurdî de kifş kiriye. Li gor van kodan, dîroka heyvankirinê (mayekirinê) pir bi zelalî tête ber çavan. Goran Candan li ser çar peyvan (şîr, mast, hevîrtirş û şerab) lêkolînek biçûk kir. Her wisan jî fêm kir, ku di hin zimanan de ji mêst re dibêjin: kurd!
Her wisan ku peyva yogurd'î peyvek ji zimanê ermenî ye û tê de vegotina (taswîra) peyva kurd heye: yough (rûnê rohn) + gurd (kurd). Anku, rûnê kurd (= xiltê lorikê). Li vir peyva kurd tête wateya xilta mêst, ku paşê dibe lor (penîrê teze=penêr).
Gava mirov van nivîsan dixwîne mirov dibîne, ku şaristanî bi destê jinên li Kurdistana mêjûyî zaye. Jinên Kurdistana mêjûyî erd ajotine û nan li Kurdistana mêjûyî cara yekem hatiye lêdan (şoreşa çandinê, bi îngilîzî: Agrar Revolution).
Cara pêşîn ajel li ser erdnîgariya Kurdistana mêjûyî hatine kedîkirin (kedîkirina ajelan, bi îngilîzî: Domestication of Animals), zanebûnî û têgehîstina hunera heyvankirina şîrî(heyvankirina şîrî, bi îngilîzî: Pastoral Revolution), cara yekê li vî welatî bi dest ve hatiye û hunera durustkirina mast û penêr pêş ve çûye.
Yekemîn têger, dolab/çerx li mêjû, yek ji mazintirîn şoreşa teknîkî ya zanistî ya pêşîn, bi îngilîzî: the Scientific Technical Revolution, li ser vî xakî hatiye pevxistin.
Gava lêkolînên Dr Klaus Schmidtî yên derbareyê bidestvehanîna zaniyariyên derbareyê kevintirîn sûnewarê avabûna mal, gund û bajaran destpêka sala 2000î dest pê kirin, derket meydanê ku kevimtirîn avahî (perestgeh), li Girê Mirazan li Rihayê, li ser erdê Kurdistana mêjûyî ava bûye.
Di govara zaniyarî ya bi navê Nature de, berhemên lêkolîna grûbek zimannasan hatiye belavkirin. Van zimannasan, di encama xebatek bi nêzî 20 salan dirêj de, li dor 100 zimanî li kompyuterek civandine ser hev û piştî lêkolînên dûr û dirêj derketiye meydanê, ku koka zimanên hind û ewropî xwe digehîne Kurdistana Kevin! Neha li pey vê encamê, em fêm dikin, ku çima mişe gotinên me yên kurdî, hema di tevayiya zimanên hind û ewrûpî de hene. Weke: hesp, hêk, lêv, derî, por, nav, nimandin, dinan û hwd.
Tevayiya van komponentên mêjûyî yên dîroka pêşdeçûniya mirovayetiyê, xwe li ser erdên Kurdistana Mêjûyî digehînine hev. Bi kurtî: Kurdistan, welatê yekemînan, buhuşta serzemîn e.
Bi kurtî, Kurdistan "Hîvika Bi Xêr û Bêr/Zêrîn", ew welat e, ku şaristanî jê derketiyê û çûye li rojavayê: li Israîl, Yûnan û Romê (Italya) û li rojhelatê: li Hindistan û Çînê belav bûye. Lê belê îro ji ber van xerabiyên bi taybetî jî desthilatdariya tirk, ji binî ve guheriye û hîç na yêt naskirin.
Anku, Kurdistan bingeha avabûna çand û şaristaniya Mezopotamyayê ye.
Li van salên dawiyê di calakiya xwe ya rojnamegeriyê de Goran Candan bi van xebatên candî dirabe, ku li nav girseyên berfireh ên kurdan, agahdariyên teze yên zanistî yên derbareyê taybetmendiya erdnîgarî û mêjûyê Kurdistanî belav bike.
Heger em welatê xwe ne nasin, xelk qet nas nake.
Anceaumeville
Anceaumeville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Silalat
Silalat, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Le Verdon-sur-Mer
Le Verdon-sur-Mer, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Aztek
Erdnîgarî
Gelekî li navenda Meksîkê dejiya bû. Navê paytexta wan Tenochtitlán bû.
Şerê wan li dijî Spanyayê
Di dema piştî Îsa 1500î de Spanya hate Amerîkayê û dest bi şerê bi Aztekan re kirin.Genaralê hêzên Spanyayî Hernan Cortés bû. Spanyayî xwediyê çekên baştir bûn û hêza wan zêdetir bû. Aztekî li hemberî artêşa Spanyayê têk çûn.
Buda, Budapeşt
Buda (almanî: Ofen, çekî: Budín, latînî: Aquincum) navê beşa rojava yê paytexta Mecaristan, Budapeştê ye ku li kêleka çemê Dunayê ye. Tê gotin ku navê bajar ji navê serdarê hûnan, Bleda, tê ku ev nav jî bi mecarî Buda ye.
Di dema sedsala 15an de bi giştî niştecihên alman li wir dijîn û macar li bajarê Peştê bêhtir bûn. Keleha Budayê ji aliyê dîroka xwe ve bi nav û deng e.
Avisî
Ducanîtî, duhalîtî, nesaxî, hemîletî, bizarûbûn an avisî, dema mezinbûna zarokan di zikê dayîka xwe de mezin dibe.
Gihiştina hêkan
Gava ku keçekî ji diya xwe dibe, di hêkdanka wê da, bi hezaran hêkên negihiştî hene. Ew hêkana tenê dema ku jin bi zarok be, digihîjin. Zarûkbûna jinê, bi peryoda (ketina kincan, bêlimejî) pêşin dest pê dike. Li niveka navbera du peryodan, hêk gihîştiye. Di vê demê de, mezinahiya hêkê, qasî gupika serê derziyê ye. Gava ku hêk digihêje, ji hêkdankê tê avêtin. Di rêya hêkdankê de, dibe ku hêk û ava mêraniyê bigihîjin hevûdu. Je vê re tê gotin bergirtin an jî gonxwarin. Hêka gihîştî, ger di nava 8 saetan da bernegire, dimire.
Tovxwarin
Gava jin û mêr perîn dikin, bi piranî ji mêr avek tê. Ji vê avê re tovav an menî (sperma) tê gotin. Ji wî ra pişt hatin jî tê gotin. Di wî avê de ne tenê menî heye, tê de ava prostat û ava li kîsikê menî tenê çêkirin, jî heye. Ev avana ji bo ser jînmayîna menî (sperma) pir girîng in. Di menî de pirtikên pir biçûk bi navê tov (spermatosit) hene. Mirov nikare wana bi çava bibîne. Ew di ava meniyê de ajnê dikin. Ev tov (bizir) di gehînêka mêraniyê de, di batiyê mêr de, çêdibin. Çêkirina menî bi nêzîkî 12 salî destpêdike û hetanî mirinê domdike. Di rijê de bi mîlyonan tov, ji batiyên mêr dizên. Tovên nûçêbûyî, ji kana xwe dertên û dikevin rêya batiyan. Paşê ev tov, ava ku ji prostat û ji kîsika meniyê tê, tev hev dibin. Û bi yekbûna jin û mêr, ev tovên ku tevî vê avê bûne, diherikin berzikê (xîzna) jinê. Bi alîkariya vê avê, tov dikarin sê roj bijîn.
Ji ber ku tov dikarin bilivîn, ev li ser devê malzarûk digihîjin malzarîkê. Ji wê derê hildikişin riya hêkdankê. Eger li wê derê hêkek gihîştî hebe, ev digihîjin hevûdu û tov dikeve hundirê hêkê (tovxwarin). Ji vê re dikarin bibên hêka bigon.
Piştî tovxwarina her hêkek, ne şert e ku jin bizarû an avis bimîne. Hêka bigon ji rêya hêkdankê derbasî nava malzarokê dibe. Ev derbasbûna hêkê 5 roj dajo.
Hêka bigon
Di hêkdankê de ji aliyekî ve hêk digihîjin, ji aliyê din ve jî dîwarê malzarûkê ji hundir ve hêdî hêdî sitûr dibe. Hêka bigon tê û li vî dîwarê de cihê xwe digire. Ji wê re hêlînçêkirin tê gotin. Bi vî awayî jin bi zarok dimîne. Ger ev hêka li vir de cihnegire û mezin nebe, piştî deh rojan ew bi temamiyê dîwarê malzarûk tê avêtin.
Piştî bizarûmayînê, ji vê hêka bigon re dibêjin embriyon an jî virînk. Ew embriyon di malzarûkê de mezin dibe û bi destpêka meha sêyemîn navê wê dibe fetus. Piştî 9 mehan (36 heftan) ev fetûs an goştpere tê dinê û ji wê re dibêjin dergûş, an jî pitik.
Friedrichshafen
Friedrichshafen bajarekî navçeya Bodenseekreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Peyroules
Peyroules, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Nestorî
Nestorî gelekê mesihî û aramî ye ku heta salên 1900an jî li navenda Kurdistanê bi taybetî li herêma Hekarî û Ûrmîyeyê dijiyan.
Dîrok
Gelê Nestorî gelekê qedîmî yê Rojhilata Navîn û Kurdistanê ye. Li sedsala 5ê de ji Mereşê belavî Kurdistanê bûn. Girêdayî dêrên rojhilatê ne.
Têkiliyên kurd û nestoriyan heta sedsala 19em jî baş bûn. Lê piştî hatina mîsyonerên rojavayî û zextên Osmaniyan têkiliyên van herdu gelan ziyaneke mezin dît.
Yekemîn êrîş(1843)
Yekemîn êrîşa li ser nestoriyan li sala 1843ê ji aliyê begê Botanê Bedirxan Beg û begê Hekarî Nurulah Beg ve hate kirin. Ev êrîşa Bedîrxan di nav şert û mercên têkildarî zordariya Osmaniyan pêkhat. Dewleta Osmaniyan hêdî hêdî sîstema xwe diguherand û mîrektiyên kurd ji holê radikirin. Her wiha mîsyonerên dewletên Ewropayî jî gelek tesîr li ser têkiliyên kurd û nestoriyan kir heta ku şer destpêkirî. Jixwe sedemeke vî şerî ew bû ku serokê Nestoriyan Mar Şemûn ala İngilîzan li herêma xwe bilind kiribû ku kurd jî ji vê nerazî bûn
Duyemîn êrîş(1846)
Duyemîn êrîşa li ser nestoriyan li sala 1846ê ji aliyê begê Botanê Bedirxan Beg û begê Hekarî Nurulah Beg ve hate kirin. Di vê êrîşê de keleha nestoriyan ya li gundê Aşûtê ku ji aliyê mîsyonerên Amerîkî ve hatibû çêkirin hate rûxandin
Şerê dawîn-1915
Bi vê revînê nestorî çûn Îranê û li wir bi alikariya rûsan dest bi komkujiyan kirin. Li Mahabadê gelek kes kuştin. Li Şinoyêjî Fetah Qazî, Simkoyê Şikak, Seyîd Tahayê Şemzînî binçav kirin. Her wisa bi dûçûna hindek çavkaniyan di payîza 1916ê de li Rewandûzê 5 hezar kurd ji avêtina çiya kuştin.
16ê adara 1918ê Simkoyê Şikak, serokê Nestoriyan Mar Şîmun dikuje. Nestorî bêser dimînin
Li sala 1920ê nestorî bi rêberiya Axa Petros dixwast li Hekariyê bidest bixe. Ji bo vê dest bi xebatan kir.
Serhildana Nestoriyan(1924)
7ê gelawêja 1924ê Nestorî bi serkêşiya Axa Petros li Hekariyê waliyê bajar digirin û gelek leşkeran jî dikujin. Lê 14ê gelawêjê tirk êrîşê dibin ser Nestoriyan û gelek nestorî tên kuştin. Yên mayî, direvin Urmîyeyê. Bi dûçûna çavkaniyên tirk, ingîlîzan alîkariya hewayî di van çalakiyan de da nestoriyan.
Civaka Nestorîyan
Gelê Nestorîyan jî eşîran pêk tê. Eşîrên Nestorîyan;
Balafirgeha Elezîzê
Balafirgeha Elezîzê (bi îngilîzî: Elazığ Airport) navê balafirgeha sivîl û leşkerî ya Elezîzê ye. Firokxaneyê ya ku 12 km dûrî Elezîzê ye, di 1940'î de dest bi ketina xizmetê kir. Pîsta sereke 3.000 m ye û rûyê pîstê ji beton çêkirî ye.
Enid Blyton
Enid Mary Blyton ( jdb. 11ê tebaxa 1897 li Dulwich, London Borough of Southwark ; m.28ê çiriya paşîn a 1968 li Hampstead) nivîskareke pirtûkên zarokan a îngilîz bû ku pirtûkên wê ji salên 1930î de di nav rindtirîn-firotanên cîhanê de ne, ku zêdetirî 600 mîlyon kopî firot. Pirtûkên Blyton hîna jî gelekî populer in, û bi 90 ziman hatine wergerandin. Ew li ser cûrbecûr mijaran nivîsîn, di nav de perwerde, dîroka xwezayî, aşopî, nehênî, û vegotinên Încîlê û îro herî baş ji bo rêzeromanên xwe Noddy, Famous Five, St. Clare's, Secret Seven û Five Find-Outers tê bîra xwe.
Geresor
Geresor, gundekî bi ser navçeya Mexmûrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Charlie Hebdo
Charlie Hebdo kovareke hefteyî ya satirîk a fransî ye, ku karîkatur, gotar, polemîk û henek tê de cih digirin. Belavok wekî dijî nîjadperestî, rexnegir, sekuler, û di nav kevneşopiya radîkalîzma çepgir de hate binavkirin û gotarên rexnegir ên pêkenînê li ser rastgiriya tund (bi taybetî Front National, partiya Eniya Neteweyî ya neteweperest a Fransa), dîn (katolîk, îslam û cihûtî), siyaset û çand.
Kovar bûye armanca sê êrîşên terorîstî: di salên 2011, 2015, û 2020 de. Tê pêşbînîkirin ku ew hemû jî wek bersivdana çend karîkaturan bûn, yên ku bi awayekî nakok Muhemmed nîşan didin. Di êrîşa duyemîn de, 12 kes hatin kuştin, di nav wan de rêveberê weşanxaneyê Charb û çend karîkaturîstên din ên navdar.
Charlie Hebdo yekem car di sala 1970an de derket, piştî ku kovara mehane ya Hara-Kiri ji ber tinazê xwe bi mirina serokê berê yê Fransayê Charles de Gaulle hate qedexekirin. Di sala 1981an de weşana wê rawestiya, lê kovar di sala 1992an de vejiya. Kovar her roja çarşemê, bi weşanên taybet bi awayekî bêplan têne weşandin.
Gérard Biard sernivîskarê niha yê Charlie Hebdo ye.[12] Edîtorên berê François Cavanna (1970–1981) û Philippe Val (1992–2009) bûn.
Êrîşa li ser kovara Charlie Hebdo di 7ê kanûna mezin a 2015an de
Di 7ê kanûna mezin a 2015an de êrîşeke terorîstî li ser baregeha kovarê çêbû û di encamê de 12 kes tê de hatine kuştin, 10 ji wan rojnamevan û karîkaturîst bûn û 2 ji wan jî polîs bûn. Kovar ji ber karîkaturên Muhemmed bû armanca êrîşkarên îslamîst, yên ku di bin navê Îslamê de êrîşî baregeha kovarê kiribûn.
Piraniya welatên cîhanê ev êrîşa terorîstî şermezar kir û diyar kir ku kiryarên wisa nikarin rêgiriyê li dijî azadiya ragehandinê li cîhanê dirust bikin.
Girêdanên derve
Ji Waarmedia.com
Nekrofobî
Necrophobia, tirsa -tund a- dîtina cesedek û jî fikirîna li ser mirinê ye. Kesê ku fobiya wî heye "siza" dikişîne ku hem xwesteka êrîşkirin û kuştina kesên din heye, hem jî têrkirina însên xwe yên zayendî jî dikişîne, ku ew vê yekê heram dibîne.
Nîşaneyên wê ev in: bêhna kin, bi lez hilmê hildan, bêserûberiya lêdana dil, xwêdan, zuwabûna dev û lerzîn, nexweşî û bêhntengi, bêîstîqrariya psîkolojîk û, hesta tirs û xof. Nexweş, her dem dikare vê fobiyê hîs bike. Gava ku tiştek tirsa wî çêdike, dibe ku ew hestiyariya; hesta nêzîkbûna heywanek mirî an jî li ser cenazeyê yekî hezkirî biceribîne. Dema ku mirov, şahidê mirinê dibe an jî di zarokatiya xwe de neçar dimîne ku beşdarî merasîman bibe, ev fobiya çêdibe. Hinek nexweş piştî dîtina medyaya tirsnak, xwedîye vê fobiyê dibin.
Ji bilî vê; kesê bi fobiya nekare cesedê bibîne, di dema tirsa mirinê de rewşên delal ên nebawer nîşan dide û xwe winda dike. Li gorî zanyaran, tê gotin ku ev fobî dema zarokên di navbera 11-17 salî de cesedê mirov jî çavên wan vekirî an heywanekî ku serê wî jêkirine, organên wan ji laşê wan tên veqetandin an dibînin çêdibe. 'Depresyona Mezin' dikare li benda mirovên bi vê fobiyê be tavilê piştî ku bandorên trawmaya giran çêdibin.
Ev fobiya bi gelemperî ji hêla mirovan ve tê paşguh kirin, û hinek kes tewra ji kesên ku wê hene nefret dikin. Jixwe ew difikirin ku rojekê em ê bibin yek ji wan û piştî mirina me ew ê ji cenazeyên me bitirsin û ji wan re aciz dibe.
Peyvnasîya wi
Peyva necrophobia ji peyvên Yewnanî nekros (νεκρός) ku tê wateya "cesed" û Yewnanî fobos (φόβος) ev jî tê wateya "tirs" hatiye wergirtin.
Sîmos
Sîmos gundekî ku bi ser navçeya Xîzana Bidlîsê ve ye.
Fengzhen
Fengzhen, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Inner Mongoliayê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 338.200 kesî
Lîsteya gundên Xoda Aferînê
Navên gundên Xoda Aferînê bi rêza alfabê:
Xwezaya mirov
Tê gotin bi gelemperî wekî dîlgirtina tiştê ku ew dikeve mirov, ango cewherê mirovahiyê tête hesibandin.
Gotinek nîqaş e ji ber ku ew nîqaş e gelo hebûnek wusa heye yan na. Argumanên di derbarê cewherê mirovan de bi sedsalan bûye bingehek sereke ya felsefeyê û têgihiştin berdewam dike ku nîqaşek zindî ya felsefeyê provoke bike.
Têgiha di zanistê de jî, di zanistê de, rola xwe didomîne, digel zanistên neurosanî, psîkolog û zanyarên civakî ku îdîa dikin ku encamên wan dîtina xwezayê di xwezaya mirovî de derxistine.
di nav mirovan de, wekî taybetmendiyên ku bi çandên taybetî re têkildar in. Nîqaşên di derbarê cewherê mirovan de têkildar in, her çend ne heman in, nîqaşên li ser girîngiya berhevdana jîngehê û geşepêdanê di pêşveçûnê de ("xwezaya li hember nermalavê").
Conceptêwaza xwezayê wekî standardek ku bi navgîniya darizandinê ve tête çêkirin, bi kevneşopî tête gotin ku di felsefeya Yewnanî de dest pê kiriye, bi kêmanî di derbarê ziman û perspektîfên Rojavayî û Navîn ên ku ji hêla wê de pir bandor bûne.
Helwesta teleolojîk a Arîstotelî di serdemên dereng ên klasîk û navînî de serdest bû. Bi vê hesabê, cewherê mirovan bi rastî dibe sedem ku mirov bibe ya ku ew dibin, û wusa jî ew bi rengek serbixwe ji mirovan ve heye.
Ev yek di encamê de tê fêm kirin ku di heman demê de têkiliyek taybet a di navbera xwezaya mirovî û zîhniyetê de jî nîşan dide.
Ev nêzîkatî ji ber sedemên dawîn û fermî ji xwezaya mirov fêm dike. Bi gotinek din, xwezayî bixwe (an jî xwedanîtiyek ku xwezayê diafirîne) armanc û armanc heye, bi rengek wekhev bi niyet û armancên mirovan e, û yek ji wan armancan jî mirovahî ye ku xwezayî dijî.
Têgihiştinên bi vî rengî yê xwezaya mirovî vê xwezayê wekî "ramanek", an "formek" mirov dibîne.
Lêbelê, hebûna vê cewherê guhêzbar û metafîzîk a mirovî mijara nîqaşek pir dîrokî ye, ku di demên nûjen de berdewam dike.
Li dijî vê ramana xwezaya mirovan a berbiçav, mêrxasiya têkildar a mirov bi taybetî di sedsalên dawî de bi tundî hatiye qewirandin - yekem ji hêla modernîstên destpêkê yên wek Thomas Hobbes û Jean-Jacques Rousseau.
Di Rousseau's Emile, an On Perwerde, Rousseau nivîsî: "Em nizanin ka cewherê me destûrê dide ku em bibin".
Ji destpêka sedsala 19-an û pê ve, ramînerên mîna Hegel, Marx, Kierkegaard, Nietzsche, Sartre, strûktûalîst û postmodernîst jî carinan li dijî xwezaya mirovahî ya rastîn an xweser serî hildane.
Dîsa jî perspektîfên zanyarî yên nû - wek behrebûnîzm, determînîzm, û modela kîmyewî di hundurê psîkolojiyê û psîkolojiya nûjen de - îdîa dikin ku di derbarê cewherê mirovan de bêalî ye.
Wekî ku di pir zanistên nûjen de, şagirtên weha digerin ku bi hindik an bête ravekirin ji ber sedemek metafizîkî.
Ew dikarin pêşkêşî ravekirina cewherê xwezaya mirovî û mekanîzmayên bingehîn ên wê bikin, an jî kapasîteyên ji bo guhartin û pirrengiyê ku nîşan bidin. argûn bi têgihiştina têgehek cewherê mirovan a rast binpê dike
Felsefeya Yewnanî ya Klasîk
Di Yewnaniya klasîk de felsefe bi eslê xwe [têgîna hewceyê] ya têgîna rojava ya cewherê tiştê ye. Li gorî Aristotle, xwendina felsefî ya cewherê mirov bixwe bi Sokratan re bû, ku felsefe ji xwendina ezmanan zivirî ji bo xwendina tiştên mirovî.
Tête gotin ku Sokrat pirsî xwendiye ka divê mirov çawa çêtirîn bijî, lê wî dev ji karên nivîskî berda. Ji karên xwendekarên wî Platoand Xenophon, û her weha ji hêla Aristotle (xwendekarê Plato) ve di derheqê wî de hate gotin, ev eşkere ye ku Sokrat rastparêz bû û bawer dikir ku jiyanek çêtirîn û jiyanek herî xweş a bi xwezayê re têkildar e.
Dibistana Sokratî di navbeyna felsefeyê de di Serdema Navîn de, di nav felsefeyên Islamicslamî, Xiristiyan û Cihû de, bandora xelasiya serdest bû.
Giyanê mirovî di karên Plato û Arîstoteleyê de xwedan cewherek parçebûyî ye, bi rengek taybetî mirovahî dabeş dibe. Beşek bi taybetî mirovahî û ristî ye, û perçek ku bi tena serê xwe bi aqilî ye, û perçek ruhî ya ku dikare sedem fêm bike parve kiriye.
Dabeşên din ên giyan malê daxwazên an heywanên mîna wan ên ku di heywanan de têne dîtin. Di Aristotle û Plato de hem ruhê (thumos) ji xaçên din (epithumiai) tête diyar kirin.
Fonksiyona guncayî ya "aqil" ew bû ku hukumkirina perçeyên din ên giyan, yên ku bi giyanan alîkarî dikir.
Bi vê hesabê, karanîna sedemek yek rêyek çêtirîn e ku meriv bijî, û fîlozof celebên herî bilind ê mirovan in.
Aristotle student Xwendekarê herî navdar ê Platon — li ​​ser cewherê mirovan hin daxuyaniyên herî navdar û bi bandor ava kir.
Di xebatên wî de, ji bilî bikaranîna nexşeyek wekhev a giyanek parçebûyî ya mirovî, hin vegotinên zelal di derbarê xwezaya mirovan de têne çêkirin:
Mirov xwedan heywanek mêr e, tê vê wateyê heywanek ku ji nişkê ve ji dayik dibe, bi vî rengî malbatek ava dike (oikos) û, di bûyerên serketî de, qebîleyek an gundek piçûk hîn jî li ser xeta baviksalarî dimeşe.
Ev celeb civat bi celebek ji malbatek mezin re cûda ye, û hewceyê karanîna taybetî ya sedemên mirovan hewce dike. Mirov xwedan heywanek mîmîkî ye. Mirov hez dike ku xeyala xwe bikar bîne (û ne tenê qanûn derxe û meclîsa bajaran bide xebitandin).
Ew dibêje "em kêfa xwe li dîtina wêneyên rastîn ên ku bi çavên xwe biêşînin, heywanên çavtirsandî, wek mînak, û cesedan dibînin".
Ji bo Arîstotle, sedem ne tenê tiştê ku di mirovantiyê de ji ya heywanên dinê pirtirîn taybetî ye, lê di heman demê de ya ku me ji mebesta herî çêtir jî digotin ev e.
Danasîna Arîstotelê ya pir ji cewherê mirovan hîn jî îro bandor e. Lêbelê, fikra teleolojîkî ya taybetî ku mirov tê wateya "an" tê wateya ku tiştek be, di demên nûjen de pir kêm kêm bûye.
Forimkî Sokrat, cewherê mirov û hemî xwezayê, têgînên metafîzîkî ne. Arîstotle bi teoriya çar sedemên xwe pêşnuma standardî ya vê nêzîkbûnê pêş xist.
Her zindî çar aliyan vedigire an "sedem" dike: babet, form, bandor û dawiya. Mînak, darekê darikê ji hucreyên nebatî (madde) pêk tê, ji akşikê mezin bûye (bandorek) dike, cewherê darên daran (formê) vedibêje, û mezin dibe nav darekê darekê (dawiya).
Xwezaya mirovî, li gorî Aristotle, mînakek sedemek fermî ye. Bi heman rengî, ku mirov bibe xwedan tevgerek bêkêmasî (bi tevahî hiş tevde dibe) dawiya me ye.
Arîstotle (Etîketa Nicomachean, Pirtûka X) pêşniyar dike ku aqilê mirov (νούς) "di piçûktirîn piçûktir" de lê perçeya herî girîng a giyanî ya mirovî ye, û pêdivî ye ku ji her tiştî din jî were çandin.
Cihanîna fêrbûnê û mezinbûna rewşenbîrî ya fîlozofê, ya ku di vir de jî jiyanek bextewar û herî kêm êş e.
Felsefeya Chineseînî
Di felsefeya Chineseînî de cewherê mirovan pirsek bingehîn e. Ji serdema Song, teoriya potansiyela an qenciya xweseriya mirovan di Confucianismê de serdest bû.
Mencius arguman dike ku xweza mirov baş e.  Ew cewherê mirov fêm dike wek meyla xweser a dewletek îdeal a ku tê xwestin di bin mercên rast de were damezirandin. Ji ber vê yekê, mirov xwediyê hebûna baş in, tevî ku ew hemî ne baş in.
Li gorî dîtina Mencius, qencî encama pêşkeftina meylên sirûştî yên berbi behreyên xêrxwazî, dadmendî, şehrezayî û hêjayî ye. Meylên ji bo her mirovî di hestên exlaqî de têne eşkere kirin. Bûyera (思, si) ya li ser xuyangên her çar destpêkan rê li ber pêşketina hêjayan vedike. Ew têgihîştinê dide ku şanaziyê pêşiyê li ser raziyê digire, lê kêmasiyek berbiçav pêşveçûna exlaqî asteng dike. Bi gotinên din, mirov destûrek heye ku pêşbaziyên hestyarî dike ku wan ber bi başiyê ve vedigire.
Mencius di heman demê de pirsa ku çima kapasîteya ji bo xirabî di xwezaya mirovî de nîn e. Ger kesek xirab bibe, ew ne encama makeqanûna wî / wê ye, ji ber ku makeqanûna wan pêşbîniyên hestyarî digire ku rasterê ber başiyê digire, lê mijarek birîndar an ne bi tevahî pêşkeftina destûra xwe di rêgezên guncan de pêşve dike. Ew daxwazên hestan wekî pêşbîniyên xwezayî ji çar destpêkan vedigire. Heke ku ew bi motîvasyonên xwe yên exlaqî tevnegerin, mirov dikare bi xwestekên xwe xapandin û rêgir bibin. Ji ber vê yekê ew berpirsyarî li ser mirovan vedike da ku li ser xuyangên her çar destpêkan nîşan bide. Li vir, ew ne karên guh û çavan e lê fonksiyona dil e ku ronî bike, ji ber ku organên hestî bi xwestekên hestyarî re têkildar in lê dil kursiya hest û ramanê ye. Mencius qîmetên bingehîn - benîştî, dadperwerî, dadperwerî û şehreza wekî taybetmendiyên navxweyî yên ku mirov di esasê xwedan de ne, ji ber vê yekê mirov nekarin bi tenê ceribandinên xwe-berjewendiyê ji ber exlaqê xweya xwezayî bigihîjin têgihîştina tevahî. ku taybetmendiya Mencius bi xwezaya mirovî re wekî baş tê vê wateyê ku "ew pêşnumên tê de heye ku bi awayên guncayî guncan hest û tevger bike û darizandinên normatîf ên intuitive pêk bîne ku dikare bi şert û mercên nermbûna rast re dikare rêberiya mirovî bike da ku bala xwe bide ser wê yekê. daxwazên hestên ".
Xunzi xwezaya mirovî wekî fakulteyên bingehîn, jêhatîbûn û daxwazên ku mirov ji dayikbûnê digirin fêm dike. Ew argumîn ku xweza mirovî xirab e û her qencî encama çalakiya mirovan e. Ew xwezaya mirovane ye ku meriv efendî bigere, ji ber ku mirov daxwaza razîbûna hestiyarî dikin. Xunzi daxuyand ku "Naha cewherê mirov xirab e. Divê ew ji mamoste û qanûnan re girêdayî be ku rast bibe û biserkeftî û dadperwerî bidest bixe û piştre ew bibe dîsîplîn." Ew eşkere dike ku qencî ji taybetmendî û adetên ku bi hişmendî hatine bidestxistin. kirinên, ku ew jê re dibêjin artific (偽, wei). Ji ber vê yekê, exlaq wekî artêşek mirovî tê dîtin lê ne wekî perçeyek ji xwezaya mirovî ye.