cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dennis Dargul
Berhemên çapkirî
1: Medya û Bernamevanî – Çapa I / Silêmanî 2004. 2: Medya û Bernamevanî – Çapa II / Duhok 2008. 3: Êşa Min – Roman – Çapxana Maxmur 2005. 4: Bîstanê Zêrîn – Çapxana Hewar – Duhok. 5: Girînek Bêrondik – Helbest / Çapxana Hewar 2011. 6: Medya û Bernamevanî – Çapa 3 / Çapxana J&J 2011. 7: Di Dîroka Kurdistanê De Çel – 2019 Çapxana Sitav, ISBN: 9786057920362. 8: Mercan – Nameyên Evînîyê Çapxana Lîman Kultur Yayin evi-2022 Enqere 9: Bûk - Roman 2022 - Lıman Kultur yayın evı-Enqere IBSN- 978-605-73592-3-0 10: Gulnîsan - Helbest 2022 - Liman Kultur yayin evi-Enqere IBSN- 978-605-73592-2-3
Agroekolojî
Agroekolojî, dîsîplînek akademîk e ku pêvajoyên ekolojîk ên ku li pergalên hilberîna çandiniyê têne bikaranîn lêkolîn dike. Anîna prensîbên ekolojîk dikare di çandinîgehan de nêzîkatiyên rêveberiya nû pêşniyar bike. Têgeh pir caran bi neheqî tête bikar anîn, ji ber ku peyv dikare wekî zanistek, tevgerek, an pêkanînek çandinî were bikar anîn. Agroekolojîsten cûrbecûr çandinîparêzan dixwînin. Zeviya agroekolojiyê bi yek rêbazek taybetî ya çandiniyê re ne têkildar e, gelo ew organîk be, nûvejener, entegre, an konvansiyonel be, xurt be an berfireh be, her çend hin kes navê bi taybetî ji bo çandiniya alternatîf bikar tînin.
Binavî
Agroekolojî ji hêla OECD ve wekî "lêkolîna têkiliya hilberên çandinî û hawîrdorê." Dalgaard et al. agroekolojî wekî lêkolîna danûstendinên nebat, heywan, mirov û derdorê di nav pergalên çandiniyê de binav dikin. Francis et al. jî pênaseyê bi heman rengî bikar bînin, lê fikirîn ku divê ew bi mezinbûna xwarinê re were sînorkirin.
Agroekolojî bi xwezayî piralî ye, di nav de zanistên wekî cotkarî, ekolojî, zanista jîngehê, civaknasî, aborî, dîrok û yên din. Agroekolojî zanistên cihêreng bikar tîne da ku hêmanên ekosîsteman ên wekî taybetmendiyên axê û têkiliyên nebat-kêzikan fam bike, û her weha zanistên civakî bikar tîne da ku bandorên pratîkên çandiniyê li ser civakên gundî, astengiyên aborî yên ji bo pêşxistina rêbazên hilberînê yên nû, an jî faktorên çandî yên ku pratîkên çandiniyê diyar dikin fêhm bike. Taybetmendiyên pergalê yên agroekosîstemên xwendî dibe ku ev be: hilberîn, aramî, domdarî û wekhevî. Agroekolojî tenê bi yek pîvanek ve tine ye; ew dikare ji genek takekesî bigire heya tevahî nifûsê, an jî ji zeviyek tenê di çandiniyek dayî heya sîstemên cîhanî.
Wojtkowski ekolojiya ekosîstemên xwezayî ji agroekolojiyê cihê dike ji ber ku di ekosîstemên xwezayî de ji aboriyê re tu rol tune, lê di agroekolojiyê de, mîna ku li ser organîzmayên di derûdorên plansazkirî û birêvekirî de disekine, ew çalakiyên mirovî ne, û ji ber vê yekê jî aborî, yên bingehîn in hêzên birêve dibin ku di dawiyê de qadê kontrol dikin. Wojtkowski hizirmend û zagonî yên li agroecology di çandinî, daristan û agroforestry di pirtûka 2002 wî.
Cûre
Buttel di gotarek konferansê ya 2003-an de çar cûreyên agroekolojiyê destnîşan dike. Cûreyên sereke yên ku ew jê re dibêjin çandiniya ekosîstemê ya ku ew îdîa dike ku ji ekolojiya ekosîstema Howard T. Odum digire û kêmtir li civaknasiya gundî disekine, û agroekolojiya çandinî ya ku ew destnîşan dike ku ew ber bi pêşvebirina zanîn û pratîkên çandiniyê ve domdartir ve têne rêve kirin. Cûda cûrbecûr sêyemîn Buttel aboriya siyasî ya ekolojîk bi nav dike ku ew wekî rexne kirina siyaset û aboriya çandiniyê û giraniya siyaseta radîkal destnîşan dike. Cûda piçûktirîn û nûtirîn ekolojiya çandiniya nifûsê ya ku ew dibêje pir dişibe ya pêşîn, lê ew ji zanista ekolojiyê ve hatî girtin di bingeh de li ser bingeha teoriyên nûjen ên ekolojiya gelheyê wekî dînamîkên gelheyê yên celebên pêkhatî, û têkiliyên bi avhewa û biogeokîmya, û rola genetîkê.
Têgîna agroekolojiyê dibe ku ji hêla mirovan ve ji bo zanistek, tevgerek an pratîkek were bikar anîn. Bikaranîna navê wekî tevger di salên 1990-an de, nemaze li Dewletên Yekbûyî (Emrîka) pirtir dibe. Miguel Altieri, yê ku komên Buttel bi agroecologists "siyasî", prolifically Di vê wateyê de hatiye weşandin. Wî li çandiniya domdar, çandiniya alternatîf  û zanîna kevneşopî agroekolojî sepandiye.
Têgihiştinî
Dîroka agroekolojiyê bi vê ve girêdayî ye ku hûn wê wekî laşek ramanê an rêbazek pratîkê binav dikin, ji ber ku li çaraliyê cîhanê gelek çandên xwecihî bi awayekî dîrokî bikar anîne û aniha jî pratîkan bikar tînin em ê niha zanîna agroekolojiyê bikar bînin. Nimûne de Maori, Nahuatl, û gelek din gelên xwecih. Bi navûdengî, mirovên Mexica yên ku li Tenochtitlan li pêş-kolonîzasyona Amerîkayê rûniştibûn pêvajoyek bi navê chinampas bikar anîn ku bi gelek awayan neynika karanîna kompostosê di çandiniya domdar a îro de dike. Bikaranîna pratîkên agroekolojîk ên wekî bîsîkleta xurekê û çandiniya navbajêr bi sed salan û gelek çandên cihêreng pêk tê. Niştecîhên xwecihî jî naha beşek mezin ji mirovên ku pratîkên çandinî bikar tînin, û yên ku ketine nav tevgerê ku bêtir çandiniyê bikin paradîgmayek çandiniya çandî.
Li gorî Gliessman û Francis et al ., cotkarî û ekolojî yekem car bi xwendina ekolojiya çandî ji hêla Klages ve di sala 1928an de hate girêdan. Ev xebat lêkolînek e ku derê çêtirîn çêtirîn çêdibe.
Wezel et al. dibêjin yekem behskirina termê agroekolojî di sala 1928an de, bi weşandina termê ji hêla Basil Bensin ve bû. Dalgaard et al. îdîa kir ku zoologê alman Friederichs yekem bû ku di sala 1930an de navê xwe di pirtûka xwe ya li ser Ajalnasî çandinî û daristanî de bikar anî, li pey fîzyolojologê çandinî yê amerîkî Hansen di 1939an de, her du jî peyva sepandina ekolojiyê di nav cotyarî.
Pirtûka Tischler a 1965an Agrarökologie dibe ku yekem be ku bi navê 'agroekolojî' be. Wî pêkhateyên cihêreng (nebat, heywan, ax û avhewa) û têkiliyên wan ên di nav agroekosîstemekê de û hem jî bandora rêveberiya çandiniya mirovan li ser van pêkhateyan analîz kir.
Xebatên wekî Bihara Bêdeng, û Sînorên Mezinbûnê bû sedem ku gel hay ji lêçûnên hawîrdorê yên hilberîna çandiniyê hebe, ku bû sedem ku di domdariya ji 1980an de dest bi lêkolînan bike. Dîtina ku çerxa civakî-aborî bingehîn e, di gotara Agroecologia del Tropico Americano ya 1982an de ji hêla Montaldo ve hatî bikar anîn, ku dibêje ku dema sêwirandina pratîkên çandiniyê ev kontekst ji çandiniyê nayê veqetandin. Di 1985an de Miguel Altieri lêkolîn kir ku tevhevkirina çandinî û pergalên çandiniyê bandorê li ser nifûsa kêzikan dike, û Gliessman çawa pêkhateyên sosyo-ekonomîk, teknolojîk û ekolojîk didin hilbijartinên hilberîner ên pergalên hilberîna xwarinê.
Di 1995an de Edens et al. di Sîstema Çandiniya Berdewam û Pergalên Çandiniya Yekbûyî de aboriya pergalê, bandorên ekolojîk, û exlaq û nirxên li çandiniyê nirxand.
Tevgerên civakî
Çend tevgerên civakî agroekolojî wekî beşek ji stratejiya xweya rêxistinbûnê ya mezintir qebûl kirine. Komên mîna la Via Campesina ji bo gihîştina serweriya xwarinê agroekolojî wekî rêbazek bikar aniye. Agroekolojî ji hêla cotkaran ve jî hatiye bikar anîn ku li dijî qalibên geşepêdana çandiniya gerdûnî ya bi şoreşa kesk re têkildar be.
Amerîkaya Latîn
Teknîkên agroekolojîk piştî hilweşîna Yekîtiya Soviyetê di sivikkirina qeyrana xwarinê ya li Kûbayê de roleke girîng lîst. Organoponîkî Kûbayê, ku beşek ji çandiniya bajarî ya Kûbayê ye, di warê çandiniya cotkariyê de hatiye lêkolîn kirin.
Josep Garí li Ekvadorê agroekolojiya gelên xwecihî ya herêma Pastazayê xwend. Agroekolojiya herêmî bi zanebûn û çavkaniyên nû, wekî ya ku ji hêla projeyên geşedanê, înîsiyatîfên lêkolînê û danûstandinên çandî ve têne peyda kirin, pêşve diçe. Gelên xwecihî, ji dêvla ku li şûna wan bin, piştgirî didin siyaset û bernameyên geşepêdanê da ku piştgiriya pergalên xwe bikin.
Afrîka
Garí di despêka salên 2000an de ji bo FAO du gotar nivîsandin derbarê karanîna rêbaza agroekolojîk ku wî jê re digot "cûrbecûrbuna çandinî" da ku cotkaran bihêz bike da ku bi bandorên AIDS-ê li herêmên gundewarê Afrîkayê rabin.
Di 2011an de yekemîn rûbirûbûna rahênerên çandinîparêziyê li Zîmbabwe pêk hat û Danezana Shashe derxist.
Ewropa
Li Komîsyona Ewropayê piştgiriya bikaranîna pratîkên berdewam, yên wekî çandinî azmûn, çandiniya organîk, agroecology, agroforestry û bîyara tiya heywanan standardên bi rêya Deal Green û Farm bo Fork Strategy.
Berhevdan
Di nav wan warên lêkolînên akademîk de ku li ser mijarên bi çandinî an ekolojî ve girêdayî ne mîna cotkarî, zanista veterîner, zanyariya hawîrdor û yên din, pir nîqaş hene ku di derheqê kîjan modela çandiniyê an çandiniyê de divê bi saya polîtîkayê were piştgirî kirin. Dezgehên çandiniyê yên welatên cihêreng di pileyên cûrbecûr de piştgiriya agroekolojiyê dikin ku dibe ku Neteweyên Yekbûyî dibe ku pêşniyara wê ya herî mezin be.
Dernacueillette
Dernacueillette, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Zimanê ergatîv
Zimanên ergatîv-absolutîv an jî bi tenê zimanên ergatîv, beşekî zimanên cîhanê ye ku diyardeyeke rêzimanî ya bi navê ergatîvî parve dikin. Ew diyarde ev e ku fail anko kirde (subjekt) bandorê li kar anko lêker (verb) nake, carina berkar anko bireser (objekt) jî li ser verb û lêkeran dibe xwedî-bandor.
Ergatîvî di zimanê kurdî de
Kurdî, bi taybetî zaravayên badînî û Bakurê Kurdistanê, zimanekî nîv-ergatîv, anko zimanekî ergatîv ê şeqkirî (split) ye. Bi vê ramanê ko rewşa lêkerên gerguhêz (transitive) ji ya lêkerên negerguhêz (intransitive) derheqa ergatîviyê da li dema niha û nehatî da ji rewşa wan li dema bihurî cida ye. Li demên niha û nehatî (present and future), lêker di bin bandora biker anko subjektî da dihê xebitandin, ne xem e ka lêker gerguhêz e an negerguhêz. Bi gotineka dî, eger biker kithejmar be, fiil jî li goreyê wî kithejmar dibe, eger biker pirrhejmar be, lêker ji pirrhejmar.
Ji bo lêkerên gerguhêz (transîtîv)
Lê binihêrrin ko eger ez nameyeka bi tenê jî binivîsim ez her dibêjim “Ez nameyekê dinivîsim”, û eger ez 10 nameyan jî binivîsim dîsa dibêjim “dinivîsim”: “Ez 10 nameyan dinivîsim”.
Dîsa we dît ko fiil li goreyê bikerî dihê, “diçim”, “diçî”, “diçe", …
Razlîq
Razlîq, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Zimanê ergatîv
Ji bo lêkerên gerguhêz (transîtîv)
Lê rewş jibo dema bihurî cida ye. Jibo lêkerên negerguhêz dîsa jî biker anko subjekt bandorê li lêkerê dike. Sedema vê jî eşkira ye, lêkera negerguhêz çi berkar anko objektan naxwaze. Bi vî rengî tenê subjekt anko biker heye ko tesîrê li lêkera negerguhêz bike.
Mînak
Lê şaşiya mezin ko diqewime wî çaxî ye ko dem dema bihurî be û fiil fiilekê derbaz be. Pirraniya xebatkarên televizyonî li vêderê dikevin şaşiyê, û çaresera wê formûleka pirr hêsan e. Çareser ev e:
Li dema bihurî, gava ko fiil derbaz (transitive) be, bikerê xweriskî (mefûl anko object) mîna bikerê rêzmanî dixebite. Bi gotineka dî, tu dibêjî qey berkar bûye biker û biker bûye berkar. Di zaravezanistê anko termînolojiya zanistê zimanî da, dibêjin vê diyarok anko fenomenê “ergatîvîtî” û ji wî berkarê xweriskî yê ko mîan bikerekê rêzmanê anko gramatîk dixebite ra dibêjin “kardar” anko ajan (agent). Ez dê vî tiştî bi mînakan ruhn bikim.
Min nameyek nivîsî. Te nameyek nivîsî. Wî/Wê nameyek nivîsî. Me Nameyek nivîsî. We (Hewe) nameyek nivîsî. Wan nameyek nivîsî.
Hewe dît. Di tevaya wan hevok anko cumleyan da “nivîsî” heye, û biker anko subjektên hevokan ne yek kes e. Carekê “ez”, carekê “tu”, carekê “wan”; lê di tevaya wan hevokan da fiil (nivîsî) wek xwe hatiye, çima? Hewe qet ji xwe nepirsiye çima? Jiber ko berkarê xweriskî anko mefûlê wan hevokan hemûyan yeke: “nameyek”.
Tiştê ko min gelek ecêbmayî dike ev e: Pirraniya kurdên ko di ergatîvîtiyê da şaşiyan dikin van çend hevokên jorîn dirist û bûçewtî û şaşî dinivîsin. Lê dema berkar bihê guhartin, an li şûna ko berkar navek be, pronavek be, li wê demê şaşî diqewmin. Çawa?
Niha em dê hevokê bi awayekê dî binivîsin:
Aha li vêderê jî pirr kes şaşiyan dikin. Sedema wê jî, herwekî me got, ew e ko ew ji ergatîvîtiya kurmanciyê nafehmin anko fehim nakin. Eger tu bizanî ko di kurmanciyê da kengî berkarê xweriskî dibe berkarê rêzmanî anko gramatîk jî, wî çaxî tu dê bikaribî nav û bernavan jî, kithejmar û pirrhejmaran jî baş û dirist bikar biînî.
Formûla bikaranîna dirist ya pronavan û navên pirhejmar û kithejmar jî ev e:
Li her dera ko berkar hebe, prova an navê ko temsîla wî berkarî dike dihê tewandin anko tesrîfkirin. Anko em dibêjin nav an pronav di doxa tewandî da ye. Û li her dera ko biker hebe, nav an pronavê ko temsîla wî bikerî dike nahî tewandin. Lê ji bîr mekin ko di vê formûlê da, merema me ji berkar û bikeran berkar û bikerên rêzimanî anko gramatîk in, ne yên xweriskî. Anko di demên niha û nehatî da, hemî biker û berkarên xweriskî biker û berkarên rêzimanî ne jî, lê di dema bihurî da, bikerê fiilên nederbaz û berkarên xweriskî yên fiilên derbaz dibin bikerên rêzimanî, û bikerên xweriskî yên fiilên derbaz dibin berkarên rêzimanî.
Bi vî awayî desteka pronavên “ez, tu, ew, em, hûn, ew” û navên mîna “Kurdo, Şirîn, Ehmed, name” di doxa netewandî da ne û dikarin rola bikerên rêzimanî bilîzin. Derheqa fiilên nederbaz da, ev çawa ko jibo demên niha û nehatî rast e, jibo dema bihurî jî rast e:
Lê niha li fiilên derbaz temaşe bikin. Li vêderê doxeka dî heye ko jê ra dibêjin doxa tewandî. Hemî pronavên desteka “min, te, wî/wê, me, hewe (we), wan” û navên mîna “Kurdoyî, Şirînê, Ehmedî, nameyê” tewandî ne û dikarin rola berkarên rêzimanî bilîzin. Ev tenê derheqa fiilên derbaz da rast e, jiber ko ji xwe fiilên nederbaz mefûl anko berkarî naxwazin.
Li van mînakan temaşe bikin:
Hûn dibînin ko mumkin e ev hevok û gotinên pakij û orîjînal yên kurdî jiber jehrînkirina mejîyê kurdan bi qanûn û qayîdeyên rêzmanî yên zimanên mîna tirkiyê wekî hevokên şaş bihên dîtin. Zaroyên me li Bakurê Kurdistanê li dibistanan dixwînin ko fiil dibê li goreyê fail anko bikerê xwe bihêt. Law û nivîskarên me yên ko tenê bi tirkî xwîndiye, vê qayîdeya zimanê tirkî di kurdiya xwe da jî didin xebitandin. Eger tu li axivtina daybab û dapîr û bapîrên wan guhdariyê bikî, tu dê bibihîsî ko ew jî kêmzîde binema û qayîdeyên ergatîvîtiyê diparêzin. Lê di ciwanên dibistan dîtî da ergatîvîtî ber bi nemanê diçe.
Gengaz e ko rexne li min bihên girtin ko di hemî zimanan da guhorîn çê dibin û ev guhartinên ko bi ser ergatîvîtiya kurdiyê da hatine tiştên xweriskî û asayî anko normal in. Lê ez dibêjim ne normal in. Jiber çend sedeman: 1. Bandora dagîrkeranî û zordestanî ya zimanê tirkî bi awayekê dujminkaranî û jibo nehêlana zimanê kurdî, 2. Perçekirina kurdan û zimanê wan, bi awayekê wesa ko niha kurmancên nexwînda û gundî li Bakurê Kurdistanê bi xwe û li kurmancên li Başûr û li Rojhilata Kurdistanê, ko nekevtine bin tesîra tirkiyê, hêşta ergatîvîtiyê diparêzin, 3. Kurdên xwînda yên Bakur jî bi yekcarî dev ji hemî aliyên ergatîvîtiyê ber nedaye. Û ev hemî tevlihevî û aloziyên têkgehiştinê dinavbera kurdan da çê dike û moral û hasten neteweyî jî lawaz û qels dike. Jiber ko ciwan dê weha bifikirin ko kurd ji netewebûnê hêşta dûrtie jî dikevin.
Ez dê çend hevokên şaş binivîsim û paşî hindek nimûneyan ji Cizîrî, Xanî, Feqiyê Teyran û Mîqdad Medhet Bedirxanî binivîsim.
Nimûneyên şaş:
Dibê ev hevok hosa bihên nivîsî:
Nimûne ji Cizîrî (ji Melayê Cizîrî, Dîwan, Weşanên Roja Nû, 1987, Stokholm, rûpelên 160-161, 220):
1. Surşirînê, nazenînê kuştim û nakit yeqînê/ wê bi çengala evînê dil ji min bir, dil ji min.
Ko eger mirov bixwaze vê helbestê bi awayekê pexşanî anko nesir binivîse, dê bibe ev hevok:
Surşirînê (keçekê, nazenînekê, wê) ez kuştim ... ne wekî pirraniya xebatkarên televizyonan dibêjin*wê min kuşt.
2. Serwinazê, serfirazê, şubhê zêr remza mecazê/ dame ber çakûç û gazê, dil ji min bir dil ji min.
Ko bi awayekê pexşanî dibe ev hevok:
Serwinazê (dîsa wê) ez dam ber çakûç û gazan… ne wekî niha dihê gotin *wê min da ber çakûç û gazan.
3. Xema îşqê perihtim ez, hebîba xemrevîn kanê/ seraser têk behîtim ez, ji derdê ferq û hîcranê.
Ev jî pirr eşkira ye, hema bi awayekê zelal bibêje ko xema evînê “ez” perihtim, hebîba xemrrevîn “ez” behîtim. Binihêrrin ko Melayê Cizîrî negotiye: *Xema îşqê min periht, *hebîbê min behît. Wî bi şirînî û bi kurmancî gotiye: Hebîbê ez behîtim, hebîbê ez dîtim, ne *hebîbê min dît.
Nimîne ji Xanî (Ehmedê Xanî, Mem û Zîn: Têksta kirîtîk, tircuma û pêşxeber, M. B. Rûdênko, Enstîtûya Milletêd Asyayê, 1962, Moskova, rûpel 166):
Hemsuhbetiya Memê mukerrem/ agah kirin heval û hemdem.
Hûn dibînin ko “hemsuhbetiya Memê” heval û hemdem agah “kirin”, ji xwe hemsuhbetî kithejmar e û bi mantiqê şaşê niha dibê Seydayê Xanî bigotiba *Hemsuhbetiya Memê hevalan agah kir.
Nimûne ji Feqiyê Teyran (Feqiyê Teyran, Şêxê Senaan, M. B. Rûdênko, Enstitûya Milletêd Asyayê, 1965, Moskova, rûpel 112):
Hûn dibînin ko negotiye *Miska te min rengzer kir, hubba te min ebter kir.
Nimûne ji Mîqdad Medhet Bedirxan: Hema li destpêka Ronameya Kurdistanê, rojnameya dayik da, weha ninîse:
Sed hizar şukir û hemd ji Xudê Teala re ko em musilman xeliq kirin.
Hewe dît ko negotiye: *Xudê Me musilman xeliq kir.
Min ev çend nimûne anîn da bidim zanîn ko giringîdan û rêzgirtina ji rêzmana kurdî ne karekê ewqas giran e. Hîvîdar im ko roja zimanê pîvankî yê
Mühlingen
Mühlingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Konstanz li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Xûrekana Jorî
Xûrekana Jorî, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Şawato
Şawato (tr.: Aydoğdu) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.
Nouvion-le-Vineux
Nouvion-le-Vineux, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Hevnivîs
Hevnivîs (îngilîzî: Homograph) pêyvên wek hev têne nivîsandin, belê wateya xwe de cudan e.
Şêxbizin
Şêxbizin an Şêxbizênî eşîreke belavbûyî ya kurdan li Anatolyayê û Kurdistanê ye. Şêxbizinî li Anatolyayê û Bakurê Kurdistanê zaravayeke kurdiya başûr ya ku wek Şêxbizinkî têye bi navkirin, di axivin.
Nav
Şêxbizinî li Haymanayê ji xwe re kurd an kirmanc (endonîm) an jî lek û zimanê xwe re jî "kurdî" dibêjin. Belê cîranên wan ên kurmanc navê eşîrî (tribonîm) bi referansa zimanî li civaka şêxbizinî kirine. Wuha ji bo kurmancan şêxbizin, şêxbizinkîaxiv in. Li ser etîmolojiya navê "şêxbizin" gelekî teorî û etîmolojiyên cemawerî hene. Yek ji wanan a "Şêxê Bizinan" e: Digel eşîrên kurdan ên din Şêxbizinî bi kevneşopî bizinan xwedî dikin. Ji ber ve yekê gelek kes navê vê eşîrê li du hêmanan parçe dikin "şêx" û "bizin"; gorî vê pejirandinê navê şêxbizin tê wateya "Şêxê Bizinan". Belê ev teoriya hem bawerdêr hem jî ji bo navê eşîran di nava kurdan de asayî nîn e.
Nuh Ateş heye ku hemî teoriyên li ser navê şêxbizin munaqeşe dike û dibê "Mimkun e ku koka van navan gîştan yek be û ew jî Baz be û ji Baz jî Bazî> Bazyan> Bazîyan> Bezeyn> Bazeynî> Bezeynî> Bizeynî> Bizênî peyda bûye." Di çavkaniyên din de niqaşa li ser koka vî navê li du aliyan têya kişandin: Hinek kes li ser epînomekî disekinin hinek jî navê Şêxbizin ji bajarokê Bazyan ê li hêla Silêmaniyê dikeve diafirînin. Ên yekem, bi nav Mehmûd Lewendî û Dr. Mîkaîlî, dibên binyada vî navê epînomekî bi navê Şah Basnî (Lewendî) an jî Şêx Huseyn e. Ew teoriyan dibejin ku wan navan di çerxa demê de hatin e gûhêrin û bûne Şêxbizin. Gorî baweriyekî din jî navê vê eşîrê ji Şahbazî, navê qebîleke binyadî ya êla kelhûr, hatiye peydakirin. Kelhûr bixwe wek şêxbiziniyan zaravayeke kurdî ya başurî diaxivin, belê digel şêxbiziniyan şiî ne û ne sûnî.
Dîrok
Hin çavkanî vê eşîrê li ser kurdên lek dijmerin. Her wiha di salnameyên Osmaniyan de ev eşîr hin caran bi navê Ekrad-i Lek (kurdên lek) hatiye binavkirin. Çawa têye xuyandin peywendiyan wanan bi eşîrên lek ve heye jî. Belê ev peywendiya bi ziman û olê, ji ber ku lekî û şêxbizinî îro gelekî jihev dûrketine û lek hemû şiî û yarsan in, nikare were îspatkirin. Peywendiya wan xwerista dîrokî ye. Dibe ku şexbizin li Kirmaşanê eşîreke lek bûye, a ku piştî bicîhbûna li devera Bazyanê navekî nû girtîbe. Taybetmendiyek eşîrên lek ên li başûr û rojhilatê Kurdistanê paşbendika -wend an -vend di navê wan de ye. Ev paşbendika qenebe di navê qebîleke şêxbizinî de, ya bi navê Xewend, heye.
Di Şerefnameyê de Şêxbizin li ser eşîrên Botan têne jimartin, belê zaravayê şêxbizinan eşkere dike ku ew ji êl û eşîrên kurdan ên başûrê welat in. Herhal gava ku Şerefname hatiye nivîsandin Şêxbizin li Botan jiyabûne. Ewan çi hebin di şerrên ji bo kurdan jandar ên navbera Osmaniyan û Sefewiyan ve ji Rojhilatê Kurdistanê reviyanê deverên Silêmanî ye.
Başûrê Kurdistanê
Gorî lîsteya êl û eşîrên kurdan a kurdnas Izady Şêxbizinî li Başûrê Kurdistanê girêdayê êla Şîwan a ku li Germiyan û Silêmanî bicîh e, bûne. Li herêma Xaneqînê jî şaxeke şêxbizinan a ku wek Palanî binav dibe biwar e. Di nava cîranên wan de êla Hemewenî (Hemewend) jî, ya ku wek şêxbizinan kurdiya başûr diaxive û di destpêka sedsala 18emîn de li vê herêmê bicîhbûye, heye. Sykes ê ku eşîra Şêxbizin li ser kurdên Bebeyî (Baban) dijimêre, serjimara vê eşîrê qasî 4.000 malbatan texmîn dike û gelekî pesnê jêhatî û baqiltiya wan dide.
Hecî Qadirê Koyî helbestekek li ser Şêxbizinan nivisîye:
Bakurê Kurdistanê
Şêxbizinî li Bakurê Kurdistanê bi pirranî li Qersê, Îdîrê û Wanê dijîn, belê li parêzgehên din jî gelek komên şêxbiziniyan hene.
Erzîrom
Bicîhkirina şêxbizinan li parêzgeha Erzîromê di dema osmaniyan de bûye, wanan di 1800an de li vira hatine bicîhkirin. Niha qasî 450-500 mal li navenda bajêr dijîn, hinek jî li navçeyên bakûrî dijîn. Berê çend salan li gundekî tirkan ê girêdayê Xinûsê jî hin malbatên şêxbiziniyan hebûn, belê koçberê Erzîromê bûn. Şêxbiziniyên Erzîromê ji bendê eşîrî yê Cel in, xwe Şêxbiziniyên Cel dizanin. Pêywendiya wan bi Haymanayê re heye, hinek ji wan di destpêka sedsala 20emîn de koçê Haymanayê bûne. Hinek gundiyên şêxbizinî jî bawer dikin ku ji Haymanayê hatine Erzîromê.
Oltî
Li navenda navçeyê gelekî malbatê şêxbizinî hene. Ev li wan gundan û taxan dijîn:
Anatolya
Kurdên Şêxbizin li Anatolyayê îro li dedora Haymanayê û bakûrê parêzgeha Qonyê dijîn. Di derheqê dîroka bicîhkirina wan a li van deveran de mirov nikare tiştekî vebirî bibêje, belê texmînî hatina wan di sedsala 17emîn bûye.
Çand
Di hin çavkaniyan de têye gotin ku Şêxbizin secereya xwe digihînin Îmam Zeynel. Çi be jî Şêxbizin îro bipiranî misilmanên sûnî ne, kêmtir ji wan, ên li Çankiriyê û Boyabatê elewî ne.
Girêdayî
(Ramazan Şhixbzini)
Senigallia
Senigallia, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Markeyê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 44 hezar 632 kes e.
Ede, Gelderland
Ede, Gelderland, bajarekî bi ser herêma Gelderlanda Holendayê ye.
Telnet
Telnet (Terminal emulator-protokol) piranî di internetde te pekanîn. bi alîkariya protokola Telnet yek dikari têkeve kompûterek din û bernameyan di ve kompûtere de bajo, Telnet perçeyek ji berhevoka protokolen TCP/IP ye, Telnet ji terefe ARPAnet hatîye qewimandin.
Bakur
Bakur, aliyê ku Cemsera Bakur a dinyayê lê dimîne.
Silukane
Silukane gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Mîranava
Mîranava, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Gurgur
Gurgur, mezrikeke Hemsê ya bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Kêjik
Kêjik gundekî Qereyaziyê ye.
Malbat
Malbat an jî xêzan weke sazîmendiya bingehîn ya civatê jî tê zanîn û ser ziman. Di malê de, dê û bav, keç û law, pîr û kal tê de dijîn.
Malbat ji destekeka mirovan pêkdihêt ko bi rêya bûnê, zewicînê, biverajînê an xwedîtiyê bihevra dihên girêdan. Di gelek civakan da hevbendiyên malbatî tenê bi qanûn an dozenên dî yên tîtalan dihên niyasîn. Herçind e ko gelek civaknas hevbendiyên malbatî bi xwînê diniyasin, lê mirovzanistvan dibêjin ko hindek caran ramana xwînê dikarit ramaneka neeşkira bit û reng e gelek civak bil ji dûrahiya genetîkê bi awayên dî jî malbatê pênase bikin.
Benda 16(3) ya Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan dibêjit: Malbat yekîna destekî ya xwerisk û bingehîn ya civakê ye û dibê ji aliyê civakê û dewletê ve bihêt parastin.
Saint-Jean-de-Buèges
Saint-Jean-de-Buèges, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
.zm
.zm navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Zambiya ye. (ccTLD)
Saint-Jean-de-Buèges
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Şîşemzîn
Şîşemzîn, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Şorkend
Şorkend gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 406 kes (89 malbat) bûn.
Hesarî Welî Paşa
Hesarî Welî Paşa, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Qitik
Qitik, ketik, kurrkurr an jî qetê (Pteroclididae), famîleyeke çûkan ji 16 cureyan e ji koma dirûvê kurkurran (Pteroclidiformes) e.
Öhningen
Öhningen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Konstanz li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Ebû Hemed
Ebû Hemed gundekî ser bi navçeya Serê Kaniyê ya Rihayê ve ye.
Ebû Hemed 2
Ebû Hemed 2 (tr.: A.Durmuş) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.
Şemsexire
Şemsexire, gundekî bi ser navçeya Berdereşê ya parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Qereqiyû
Qereqiyû, gundekî bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.
The Mitchells vs. the Machines
The Mitchells vs. the Machines fîlmekî anîmasyonî yê di sala 2021ê de ji aliyê Mike Rianda ve hatiye hênandin. Tê de Abbi Jacobson, Danny McBride, Maya Rudolph, Eric André, Olivia Colman, Fred Armisen, Beck Bennett, John Legend, Chrissy Teigen, Blake Griffin, û Conan O'Brien xwedî rolên sereke ne.
.zw
.zw navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Zimbabwe ye. (ccTLD)
Enspijk
Enspijk, bajarekî bi ser herêma Gelderlanda Holendayê ye.
Ebû Nesr Mensûr
Ew bi xebata xwe yên li ser Teoremiya Sînus ve tê nas kirin.
Passau
Passau bajarekî xweser e li Bavyera, Almanyayê.
Qêyseriq, Serab
Qêyseriq, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
La Digne-d'Amont
La Digne-d'Amont, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Bischoffen
Bischoffen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Lahn-Dill-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Şitazin
Şitazin, gundekî ser bajarê Geverê ye.
.lu
.lu navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Luxembûrg e. (ccTLD)
Mezra Filan
Mezra Filan, gundekî Bismilê ye. Di navbera Bismil û Batman û Midyatê de ye. Aliyekî gund gir aliyek jî newal e. Li derdora wê Mezra Ehmed û Mezra Çêlikan û Xanoserê û Hilanê he ye.
Debara gund bi çandîniya bej û a avdanî û bi xwedîkirina heywanan e.
Şahê
Şahê, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Şehrek zîve
Şehrek zîve gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.110 kes (200 malbat) bûn.
Hennig Brand
Hennig Brand (jdb. li dora 1630; m. 1692) kîmyagereki alman bû.
Hennig Brand di salê 1669 da Fosfor vedît. Ji bo lêgerînê kevrî hişmendan wî mîzê însên hişkkir û dît, ku ew tiştê dimîne vê ronahî ronahî jê derdikeve. Fosfor elementa yekemîn bû yê hate vedîtin.
Axirtoş
Axirtoş gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye. Li vî gundî peykervanî tê kirin.
Kerdiz (pirtûk)
Kerdiz navê pirtûka berhevkarê çîrokan Hîlmî Akyol e. Cure ya pirtûkê pêkenok e.
Çavkanî
www.nadirkitap.com
Suhrewerd
Suhrewerd (bi farskî: سهرورد), bajarekî eyaleta Zencanê ya Îranê ye. Di sînorê Rojhilata Kurdistanê de ye.
Schwabach
Schwabach bajarekî xweser e li Bavyera, Almanyayê.
Qallik
Qallik, mezrikeke Gogiriyê ya bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Orsingen-Nenzingen
Orsingen-Nenzingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Konstanz li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Unicode
Standardek ji bo Tîpandine komputer. Unicode Consortium neqeba salen 1988 u 1991 de hatiye avekirin. ASCII (8 bits) bikartine, Le Unicode 16 bits' a, Taybetmendiyek din ji ASCII dikare 256 herfa (Tîpa) sazbike, le Unicode dikare 65 536 herfa (Tîpa) Vek zimane kurdi bi alikariya Unicode em iroj dikarin di komputer de bikarbinin.
Wîkîpediya Unicode bi kar tîne.
Bois-Héroult
Bois-Héroult, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Macerata
Macerata, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Markeyê ye. Bajarê Macerata di heman demê de navenda parêzgeha Maceratayê ye.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Erasmus
Desiderius Erasmus Roterodamus ( -),  fîlozofekî holendî û alimê mezheba katolîk bû. Bi navê Erasmus an jî Erasmusê Roterdamê tê nasîn. Yek ji alimên mezin demên ronesansa bakûr bû. Wekî keşeyekî katolîk, ji ber ku bi safî zimanê latînî dinivîsand fîgurekî girîng bû di dibistanên klasîk de. Navbera Humanîstan bi navê Prensa Humanîsta an jî Rûmeta Humanîsta Xirîstiyan navdar bû bi vî nav va dihat gazîkirin. Di nivîsên kevin de bi teknîka humanîsmê bir kar anî û bi zimanê latînî û yewnanî incîlên nû amade kir û berhemên wî pirsên nû ava kir û  ji ser Reforma Prostestan û Reforma Katolîka de bandordar bibû.
Noyales
Noyales, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Gundikê Hecî Bedriya
Gundikê Hecî Bedriya, gundekî Bismilê ye. Li palek nêzî Çemê Caferî hatiye avakirin. Li derdora wê Seledûn, Meterê, Şêxûsivê, Erebkent û Mezra Çêlikan he ye.
Debara gund bi çandinî û xwedîkirina heywanan e.
Gendt
Gendt, bajarekî bi ser herêma Gelderlanda Holendayê ye.
Giyadîn
Giyadîn  yek ji navçeyên Agiriyê ye. Li rojavayê Agiriyê dikeve. Rûber 1.274 km², bilindahî ji rûyê avê 1.825 m ye. 62 gund û 67 mezre girêdayî navçeyê ne. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye.
Li Giyadînê gelek cihên tûrîstîk hene. Wekî Kela Avnîkê,Kela Koço, Çiyayê Tendûrekê, Miraşe - Kela Kujer, Kela Giyadînê (Kela Birîndaran), Kela Meyan, Şikeftên Meyan, Pira Qudretê, Germava Dawîd, Germava Marjengê hwd. Dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cudatir e. Beriya Terteleya Filehan li herêmê wargehên Filehan (Ermeniyan) jî hebûne. Mixabin niha nînin.
Hacîyan
Hacîyan, gundekî ser bajarê Geverê ye.
La Digne-d'Aval
La Digne-d'Aval, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Saint-Jean-de-Cornies
Saint-Jean-de-Cornies, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Kastamonu
Kastamonu (navê wê yî orgînal Gastimonion e bi zimanê Grekî ye, herwekî Grekiyan jê re Kastra Kommen jî gotine)yek ji bajar û parêzgehên Tirkiyê ye. Piştî damezrandina Komara Tirkiyê navê wê yî Grekî hatiye qedexekirin. Bi hinekî guhertin kirine Kastamonu.
Li herêma Deryaya Reş dikeve. Rûber 13.108km², gelhe 376.725 e (hejmartinên fermî yên sala 2000´î).
Bingeha bajarê Kastamonûyê di dema Hethîtan de hatiye avêtin. Lîdya, Frîgya, Pers û Romayiyan desthilatî kirine. Herêm di bin desthilatiya Bîzansiyan de bipêşketiye
19 navçe girêdayî Kastamonûyê ye: Abana, Ağlı, Araç, Azdavay, Bozkurt, Tosya, Cide, Çatalzeytin, Daday, Devrekani, Doğanyurt, Hanönü, İhsangazi, İnebolu, Küre, Pınarbaşı, Seydiler, Şenpazar û Taşköprü.
Lebana
Lebana, gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye. Di sala 2000'ê de hejmara niştecihên gund 6000 kes bû. Wateya lebana ji mast tê. Kesên lebana bêtir karên cotkarîyê û ajokarîyê dikin. Xelkê lebana bi piranî ji gundê Tixûbê ne. Ji gundê Qelendera jî kes he ne.
Breitscheid, Hessen
Breitscheid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Lahn-Dill-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Mêrgan, Gever
Mêrgan, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Fosfor
Fosfor (, ji ) elementek û nemetalek e. Ew di oksîjenê da ronahiyê dide.
Fosfor ji jîyanê ra zêde girîng e, ew di bestinan yê fonksyonên taybetî da ne, wek di DNA, ADP û ATP da.
Vedîtin
Felsefe û Çîroka keşfkirina Fosforê(Phosphor):
Di sala 1669’an da Henning Brand ku kîmîgerek Almanî ye, hewl da ji kereste û mevaddên erzan, zêr çêbike. Jiber ku hingî, Zêr wek kamiltirîn metal dihate zanîn loma jê ra Metala Esîl digotin. Bi bawerîya merivên wî çaxî, tu tişt bi qasî meriv û maddeyên pêkhateya wî/ê, esîl, torin û yekta nînin. Loma texmîn dikirin ku hin unsurên bedena merivan bikarin vegerin forma metala esîl ya bi navê Zêr. Li ser bingeha vê ramanê, Brand, hinek mîza merivan tevlî Qûmê kir û wê germ kir.
Em nizanin, çima Brand, Qûm tevlî mîza merivan kir lê wek tê zanîn, kîmîyageran di tevhevkirina maddeyên curbecur û germkirina wan da, binavûdeng bûne. Dema ku Brand, hevlogevloya xwe li ser sobeyê rakir û wê hînik kir, bala xwe da ku ew di tarîtîyê da dibiriqe. Helbet Brand berê Zêr jî çêkiribû, lê vê carê maddeyek nerm, sipî û birqonekî, berhemanîbû. Ev madde di terkîba ku di mîza merivan heye da, hebû lê Brand vê yekê nedizanî.
Brand, navê yekemîn maddeya birqonekî, kire Fosfor. Fosfor peyveke Yewnanî ye û tê wateya Ronahî û Birqonek’ê. Jiber ku Fosfor nedihate parvekirin û teczîyekirinê, wek unsurekî hate naskirin.
Fosfor, yek ji unsurên Ne-Metal e ku di grûpa Nîtrogenê da cih digire. Ev unsur bi çend şêwazên Alotropî di xwezayê da tê dîtin û ji girîngtirîn unsurên heyatî û pêwîst jibo jîyana organîsmên xwezayî(Terkîba Candarên zindî) ye. Fosfor bi çend formên jêrê heye; Fosfora Sipî, Fosfora Sor û Fosfora Reş. Helbet rengên wan pir cîyawaz jî nînin. Fosfora Sipî, bi rîya senetî, tê berhemanîn û di tarîtîyê da diçilvile.Fosfora Sipî, dema li ber hewayê were danîn, xwexwe vêdikeve û alavên wê pir baş tên xuyan û pir pir jehrî ye jî.Fosfora Sor, jiber pêkhateya kîmyewîya xwe dikare ji rengê Narincîyê veguhere Erqevanîyê. Forma sisyan yan heman Fosfora Reş ku di jêr fişara zêde tê berhemanîn û dişibe Grafîtê, dikare wek Girafît, elektırîsîteyê biguhezîne û ji xwe derbas bike(derbasder).
Bedena merivan ji bilî av û xwerinê, pêwîstîya wê bi vîtamînên taybet û maddeyên madenî heye. Kalsîyom û Fosfor, 2 maddeyên madenî yên pir girîng di bedena merivan da ne ku bi alîkarîya hevodin, diran û hestûyan, çêdikin. Fosfor, 1% ji kêş û kîloya bedena merivan pêktîne. Loma jî eger kesek 75 kîlo be, bi qasî 750 giram Fosfor di bedena wî/ê da heye.
Piranîya Fosfora bedena merivan di diran û hestûyên wan da ne(85%). Fosforên mayî jî di sellûl û tîşûyên din yên bedenê da ne. Bandora Fosfor di Gurçikan da jibo parzandinê, pir girîng e. Fosfor hevkêşe û tewazona Asîd-Baz ya nava xwînê jî pêktîne. Fosfor bi pêkanîna cereyana enerjîya nava bedena merivan, dibe sedema daketina êş û elemên maskûlên wan. Bedena merivan jibo wergirtin û cezba hemû vîtamînên wek D, maddeyên Madenî, Yod, Kalsîyom, Menyezyom, Sifir û hwd, pêwîstîya wê bi Fosforê heye.
Hebûn
Fosfor di cîhanê da bes wek bestin heye. Bestinê herî zêde Fosfat e. Fosfat di rûyê erdê da heye (nêzîkî 0,09 % ).
Fosfat di cihanê da zêde di Afrîka (dewletên Fas, Sahraya Rojava), Çîn û DYA (Florîda) da heye. Lê hên jî zêde Fosfat di bin avê da heye, lê ew hên netê derxistin û bikaranîn.
Fosforî sipî
Fosforî sipî (yek caran jî Fosforî zer) zêde xeternak e ji mirovan ra. 50 mg dikarin mirovekî bikujin. Tîrbûnê fosforî sipî 1,87 g/cm3 ye, ew bi 44,1 °C dihele û bi 280 °C dikele. Fosforî sipî di Tetraklormêtan, Benzol û Êter da hindik dihele. Eger fosforî sipî di ber bê da (Oksîjen) were hîştin, ew dikare bi xwe bişewte. Piştî şewatê Fosforpentoksîd çêdibe. Ji ber ku ew di avê da hema tewr nahele û nikane bişewte, fosforî sipî pir caran di avê da tê hîştin. Lê eger fosforî sipî bişewte, ew gereke bi axê were temirandin, ji ber ku bi avê ev fosfora dikare (piştî zîyabûnê) dîsa bişewte.
Fosforî sor
Fosforî sor ne jehrî ye, lê ew dikare zû li ber bê bişewte. Tîrbûnê xwe 2,340 g/cm3 ye. Fosforî sor di navberê 585 °C û 610 °C dihele.
Fosforî sor tê çêkirin, eger fosforî sipî bi 260 °C çend saetan were germkirin.
Çêkirin
Fosforî elementî gereke ji fosfatekî were çêkirin, ji ber ku ew tenê xwe di cîhanê da tune ye.
Nova Norda
Ecem Böke an jî Nova Norda (jdb. 1 adar 1991), muzîkvaneke tirk e.
Şêxalik
Şêxalik, gundekî bi ser navçeya Berdereşê ya parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Nova Norda
Jînenîgarî
Nova Norda, 1ê adara 1991an de ji dayik bûye. Li kariyera xwe ya muzîkê di temenekî ciwan de bi jenbûna piyanoyê dest pê kiriye. Bi xwendina beşa civaknasî ya Zanîngeha Bosforê re beşdarî koroya muzîka rock bû. Çendekî di sektora taybet de xebitî û xebata xwe ya sektora taybet di nîvî de hişt û berê xwe da muzîka profesyonel. Singleya wî ya yekem, Çıktım bir yola ("Derketim rêyekî") di sibata 2018an de hate weşandin û di heman salê de sê stranên din bi temaşevanên xwe re parve kir. Klîba wî ya pêşîn a bi navê Boşver ("Piştguh bike") ku ji hêla Emir Yargin ve di sala 2020an de hate derhênerkirin û di heman salê de wê 13 stran derxistin, 4 ji wan stranan tomarkirinên akustîk in.
Dîskografî
Single
.np
.np navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Nepal e. (ccTLD)
1630
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Rezkê
Rezkê, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Konferansa Jenevê
Konferansa diduyan a Jenevê, di 22´ê çila de destpêkir û hat li darxistin. Bi minasebet û armanca ku pirsgirêka Sûrî çareser bike hat li darxistin. Di konfaranse Duyemin a ku di 22´ê çilaya 2014´an ku hat li darxistin, ji 37 welatan heyet û çavdêr tevlî wê bûn. Di nava kurdan de jî, bû sedema nîqaşên mazin. Ji ber ku kurd, tevî ku weke gelekî ku beşeka wan di nava sînorê Sûrî de hatîya hiştin û pirsgirêka wan ne hatîya çareserkirin û ew ne hatina dewetkirin li konfaransê.
Di konfaranse cenevê a duyemin de, rejima Sûrî û Muxalefeta ku ji aliyê ewropa û emerika ve hatî avakirin û ku piştgirîyê didinê de tevlî bûn. Di konfaranse de, li ser mijare hikimetek demkî û hevbeş were ava kirin rawastîyan.
Kurd û konferansa Jenevê
KUrdan, di destpêka mudahaleya li Sûrî de, li hewlêrê li hevdû civîyan û "desteya bilind a kurd" demezrendin ku di bin navê wê de bihevdû re di temenê yekbûnekê de tevbigerihin. Tirkiya, pêşî hewldan ku wê ji hevdû belav bike. Piştre bi alikariya rêveberîya kurd a başûr ENKS da avakirin û bi wê re rewşa sîyesî a rojavayê kirin qat. Piştî ku konfaranse Cenev´ê a duyemin, amedekarîyên wê bidawî bûn û heta li darxistin, êdî heyetên ser 37 welatan re tevlî wê bûn. Lê kurd ne hatina dewetkirin li konfaranse. Îran jî, çend ku di sê roj berî ku wê di wê de konfaranse cenevê a duyemin were li darxistin Îran hat dewetkirin. Lê ji ber ku ji îranê xwestin ku biryarên konfaranse Cenevê a yekemin herê bike û îranê ev herê nekir, êdî ew dewetîya ji îranê re bi şûn ve hat vekişandin. Di nava biryarên konfaranse cenevê a yekemin de, ji desthilatdarîyê birina beşar Esad û piştgirîya ji ´muxalefeta Sûrî´ re jî hebû. Îranê, ev herê nekiribû.
Konferansa pêşîn a Jenevê
Konferansa pêşîn a Jenevê di hezirane 2012´an de hat li darxistin. Di wê demê de Hingî, weke mirovê ku çareseriyê bibîne û navbeynkariyê bike Kofî Annan, rol leyist. Hingî, wezire kare derve ê emerika jî Hillary Clinton bû. BI wan re, neteweyên yekbûyî di wê de amede bû. Hinek biryar di wê de hatina girtin. Di temenê çûyina Beşar Esad de biryar hatina girtin. Di konfaranse jenev a pêşî de, çend ji wan biryarên ku girtin:
Piştî Kofî Anan re hatina birehimî
Kofî Anan, demeka dirêj di nava aliyan de çû û hat. Di destpêkê de bo agirbestekê bide çê kirin. Piştî ku di hewldanên xwe Kofî Anan bi serneket êdî ku dema erke wî hat, wê ji neteyên yekbûyî xwest ku newê dirêj kirin. Êdî piştî re Axdar Birehimî hat bijartin ku navbeynkariyê bike li şûna wî. Bo ku Agirbestê bide kirin, bi aliyan re ket têkilîyê. Lê ew jî bi serneket. Piştî destpêkirina konfaranse ceneveê a duyemin, bo ku têkiliyê dênin wê di nava rejimê û muxalefetê de çû û hat.
Tevlîbûn û ne tevlîkirina komên li Sûrî li nava konfaranse cenev´ê
LI nava konfaranse bo çareserîyê, komên dinava sûrî de ku hena û heta wê demê rejimê mafên wan ji destê wan girtina ên weke kurd, Asûr û komên din ên li Sûrî û hwd, ne hiştin ku tevlî konfaransê cenevê bibin. Kurdan, pirr di nava xwe de nîqaş jî kir û xwestin tevlî bibin. Lê ew derfet ji kurdan re ne hat hiştin. Tirkiya li dijî kurdan dîplomasî kurd ku kurd tevlî ne binn. Ji ber ku ne dixwest ku kurd bigihijina statûyekê li ser axa xwe. Bo vê yekê jî, di dema ku konfaranse cenev´ê bo agirbestê nîqaş dikir, ´tir´ên ku tirkiya tişî çek dikirin û dişandina ji komên li Sûrî re li ser sînor dihatina girtin.
Kurdan, herêmên xwe parastin. Piştre, di 21´ê cila de kurdan xweserîya herêmên xwe kir bi rengê sê kantonan. Ev kanton jî, kantona afrînê, kantona Cizîrê û kantona kobanê ya. Bi vê rengê xweserîya rojavayê kurdistanê ragihandin.
Sabuni
Sabuni (tr.: Alaca) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.
Şehrek gulmerz
Şehrek gulmerz gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 430 kes (131 malbat) bûn.
Qûşegonbed, Serab
Qûşegonbed, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Groenlo
Groenlo, bajarekî bi ser herêma Gelderlanda Holendayê ye.
Reichenau, Baden-Württemberg
Reichenau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Konstanz li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
.ng
.ng navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Nîjerya ye. (ccTLD)
Harik, Çinar
Harik, mezrikeke Gogiriyê ya bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Îfîklês
Di mîtolojiya yewnanî de Îfîklês (yewnaniya kevn: Ἰφικλῆς, Iphikles), ku jê re Îfîklos jî tê gotin, nîvbirayê Hêraklês e. Yek ji nêçîrvanên berazên Kalydonî bû.
Binemal
Îfîkles kurê Alkmênê û mêrê Alkmênêyê Amphitryonê bû, lê Hêraklês kurê Alkmeneyê ya ji Zeus ê bû. Xwişkek wî jî hebû bi navê Laonome. Du keçên wê ji keça Kreon ê Pîrra yê çêbû.
Mîtolojî
Şeva Hêraklês, marên ku ji aliyê Hêra ve hatibûn şandin xeniqandin, wê şevê Îfîkles tirsiya. Îfîkles, wek birayê xwe yê navdar, li cem zilamek bihêz de mezin bû, lê ji hêla hêzê ve nikaribû bi Hêraklês re wekhev bibe. Dema ku Hêraklês ji aliyê Hera ve hate dîn kirin, du zarokên Îfîkles û Pîrrayê avêt nav agir û di encamê de her du zarok jî mir.
Lê dîsa jî, Îfîkles bi Hêraklês re çû seferek cezakirinê li dijî Troyayê. Sebeba cezakirinê: Key Laomedon soz dabû mehînan bide Hêraklês lê nedida. Gava ku gihîştin Troyayê, Îfîkles û Telamon bi fermana Hêraklês ve, çun bajar ji bo mehînan bistînin, lê ew her du ji aliyê Laomedon ve hatin avêtin zîndanê. Lê Prîamosê kurê keyê, biryara bavê xwe razî nebû, du şûr ji her du leheng re şand û planên li dijî Hêraklêsê eşkere kir. Gava ku Îfîkles û Telamon ev bihîstin, nobedarên xwe bi şûran kuştin û ji bo ku planên Laomedon eşkere bikin, vegeriyan ba Hêraklês. Paşê Hêraklês û zilamên xwe hatin ba key û di dawiyê de keyê kuştin.
Dema ku Hêraklês danzdeh peywirên xwe qedandin, Key Eurystheus ew bi kuştina wî ji ser text tawanbar kir û ferman da ku Hêraklês bi Alkmênê û Îfîkles re ji bajarê Tîrîns ê derkevin. Îfîkles ji bo cezakirina Hippocoona Spartayî Hêraklês re beşdarî seferek bû û hev ra hatin Arkadyayê. Di şer de, Îfîkles hat kuştin û Hêraklês ji ber mirina birayê  xwe bêzar bû û bi dilxwazî çû sirgûnê bajarekî din.
Li gor hîn çavkaniyên din de, Îfîkles di şerê yekem a Hêraklês de li dijî Eleans û Augeas şer kir, û ji aliyê Molionidesa Elîsî ve hate birîndar kirin. Di rewşek bêhiş de, Îfîkles ji hêla xizmên xwe ve hate birin Pheneus ê, mala dapîra wî Laonomeyê. Li wir ji hêla hemşîreya Pheneusê Buphagus û jina wî Promne ve hate xwedî kirin. Dema ku ew ji ber birîna xwe mir û bi lehengiyekê hate binavkirin.
Çiya Çermikî Biçûk
Çiya Çermikî Biçûk, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Noyant-et-Aconin
Noyant-et-Aconin, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Hirmîn
Hirmîn, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Koşmaşat
Koşmaşat, gundekî girêdayê navçeya Mose ya Erzînganê ye.
Keleha Şabanî
Keleha Şabanî an jî keleha Şabaniyê keleheke dîrokî ya herêma Batîfa ye ku dikeve nêzîkî bajarê Zaxo li Başûrê Kurdistanê.
Keleha Şabaniyê di rûdanên dîrokê da
Keleha Şabanyê dikevîte bakurê rojavayê Batîfa bi dûratiya 5 km li ser zincîra çiyayê Şkêre hatiye avakirin, bilindahiya 300 m û 25 km ji bajêrê Zaxo dûr e, dest nîşankirin û avakirina kelehê neya xuyaye li vêre pirsyar dihête kirin aya li serdemê peydabûna ola îslamê li deverê yan dizivrîte çaxên berî hatina leşkerê misilmana, her dîsan sala damezrandna wê ya veşartiye li ser demekê nedyar hatye avakirin, eve jî ne ya aşkraye, çunkî çi jêderên serekî yên mêjûyê bi têr û teselî behsê keleha Şabaniyê nekirye. Ew pîzanînên gehşitîne me vedigern bu serdemê jêk cuda û veqetyayî ne di pêkve girêdayne bi zincîrên rûdanêt ewên li deverê hatîne tomarkirin ji ber vê yekê bu me xuyadbit ku keleha Şabaniyê li ser demê cuda cuda rolê xwe yê ber çav ji hemî layan ve gêraye wek layenê serbazî, aborî, rewşenbîrî û stratîjî.
Çavkanî
Veguhastye ji pirtûka Gullî jîn û jiyar.
1692
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Malpighiaceae
Malpighiaceae navê famîleyeke riwekan e. Li herêmên tropîk ên Amerîkayê cihwar e. Tê texmînkirin ku ji vir 68 milyon sal berê li başûrê Amerîkayê derhatiye.
Sîstematîk
Famîle ji 64 heya 68 celeb û 1250 cureyan pêk tê. Du binekomên wê hene:
Dietzhölztal
Dietzhölztal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Lahn-Dill-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Schweinfurt
Schweinfurt bajarekî xweser e li Bavyera, Almanyayê.
Saint-Jean-de-Cuculles
Saint-Jean-de-Cuculles, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
.pr
.pr navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Porto Rîko ye. (ccTLD)
Xirbez Zeheb
Xirbez Zeheb (tr.: Altın Köy) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.
Jesi
Jesî, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Markeyê ye.
Alyava
Alyava, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Jesi
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûna Jesiyê 40 hezar û 251 kes e.
Harderwijk
Harderwijk, bajarekî bi ser herêma Gelderlanda Holendayê ye.
Derav, Gever
Derav, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Qûşçî, Serab
Qûşçî, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bois-Himont
Bois-Himont, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Hirobi
Hirobi (tr.: Dikili) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.
Xamûr
Xamûr an Xêmûr an jî He(a)waran, an jî  xanwêran  yek ji navçeyên Agiriyê ye. 12 km li başûrê Agiriyê dikeve. Rûber 898 km², bilindahî ji rûye avê 1.675 m ye. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Li herêmê gelek madenên binerdî hene û ji aliyê fîrmayên dûgela Tirk ve tên bikaranîn. Mixabin ji vê dewlemendiyê gelê herêmê sûd wernagire. Gelê herêmê xizan e. Gel ji xeynî karmendên KT, bi tevahî ji kurdan pêk tê. Dîroka herêmê ji ya Kurdistanê ne cudatir e.
Dengbêja navdar Gula File ango Gulê keça keşîşê Xamûrê li vî navçeyê bû. Gulê û Evdalê Zeynikê li vê derê ji hevudu re kilam gotin.
Œuilly, Aisne
Œuilly, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Douzens
Douzens, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Partiya Guherînê ya Tirkiyeyê
Partiya Guherînê ya Tirkiyeyê , Partiya Pevguhertina Tirkiyeyê (bi tirkî: Türkiye Değişim Partisi, TDP) partiyeke siyasî ye ku di 17ê kanûna 2020an de di bin serokatiya Mustafa Sarigül de hate damezrandin û li Tirkiyê kar dike. Li gorî rêziknameya partiyê, kurteya wê ya fermî "TDP" ye. Sembola wê ji du dilên ku Trakya û Anatolyayê sembolîze dikin û stêrkek ku du parzemînan girêdide pêk tê. Serokê wê Mustafa Sarıgül e.