cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pêjgeha cihû
Kurdên cihû
Kurdên Îsraelê, hêj pirranî xwarinên pêjgeha kurd dixwin. Gelek xwarin vexwarinên cihûyan ne havpar in, lewra cihû bi sedsalan li diyazporayê, bedewlet û di bin bindestiyê de jiyane, ji çanda gelekan girtine û dane wan. Tê zanîn cihû ji aliyê çandê ve di bin çend koman de tên kategorîkirin. Wekî aşkenazîm, sefardîm ûêd. Xwarin-vexwarinên wan jî gortî van koman diguhere. Lê dîsa jî renge û tehmeke hevpar a xwarin-vexwarinên cihûyan heye. Kurdên cihû herwiha gelek xwarinên ji masî û çêjên deryayê dixwin.
Dîrok
Di pirtûka pîroz Tewratê de, bi hev re xwarina şîr û goşt hatiye qedexekirin. Masî dikarin tevlî şîr, pincar û hêşîniyê bibin, lê nikarin tevlî goştê sor bibin. Gava mirov bala xwe dideyê, bi rastî jî bo tehma devê û tenduristiyê ev qedexeyan gelek li cih in.
Pêjgeha cihûyan gelek kevn û dîrokî ye. Bandora xwe li pêjgehên gelên cîran kiriye û herwiha ji wan jî gelek girtiye. Rêç û şopên şarezayiya Egîptê (misir), bîzansî, romayî jî dihewîne. Zebze, biharbêhn, sîr gelek tên bikaranîn.
Genim di qora pêşîn de ye. Him bo ard (arvan) him jî xwarinên ji hevîrê ye. Nan bi yan bê hevîrtirş tê amadekirin.
Nîsk („'adaşîm“), fasûlî (lobiye, lovî) („pol“), arû, pîvaz, sîr û sîrim, zebeş cihekê sereke digirin.
Hejîra teze („bîkkurah“) û ya qert („te'enîm“), tên hişkkirin û parastin. Kurd jî wisa dikin. Tirî teze yan wekî mewijan tên bikaranîn. Herwiha zeytûn, jî. Ji fêkiyan wekî kakil û ava fêkiyan jî sûd tê wergirtin.
Reşke (kemyon), pûjan, gormiz, sîr û sîrim, evana sereke ne.
Serkanî
Gundekî girêdayî navçeya Hezexê ya Şirnexê ye.
Kanî Botê
Kanî Botê, gundekî bi ser navçeya Şêrwanî ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Aitrang
Aitrang şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Pergala nîvserokatiyê
Yek pergala nîvserokatiyê an jî sîstema nîvserokatiyê (an: têkel sîstema serokatiyê-parlamanî yên hikûmetê) nîşana herdu hêmanên Parlementarîsmê û pergala serokatiyê dide.
Wek ku têgeha di sala 1980 de ji aliyê Maurice Duverger di pergala siyasî ya Fransayê di bin Komara Pêncemîn nasandin bû. Paşê dema bête ji bo danasîna formên hîbrîd hate dirêjkirin.
Taybetî
Di pergala serokatîyê, ku serokkomar ji aliyê hemwelatiyê hatine hilbijartin û divê hikûmet bêyî ku Parlamena form bigre ber pêkatiyên çavan. Dîvê lê dîsa jî gerek Serok bi parlamenê re hevkariyê bike, ji ber ku ew li ser qanûnê biryarê dide. Mînaka wek herî baş tê zanîn Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di pergale parlamentarî, Parlamena berpirsiyar ne tenê ji bo qanûnan e, di heman demê de jî hikûmeta hildibijêre. Pergaleke bi vî rengî, serokê erk bi piranî di merasîman de derbasî dibe wek prototîpa Keyaniya Yekbûyî, jî Komara Federal a Almanyayê yek ji wan e. Di yek pergala nîvserokatiyê de ji pergala serokatiyê bi serokê hilbijartin rasteraste, ku ev karekî giring li pêkanîna hikûmeta nû bike. Hikûmet her çiqas girêdayî bawerîya ji parlamenê bibe jî, dikare bi tenê bi rêya ku birêvebirinê bike.
Qeretepe, Miyanduaw
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 947 kes (177 malbat) bûn.
Komkujiya Dêrika Hemko 2022
Komkujiya Dêrika Hemko, komkujiyek li dijî sivîlan e ku di 19ê mijdara sala 2022an de li gundê Teqil Betil a bi ser navçeya Dêrika Hemko ya Rojavayê Kurdistanê li dijî kesên sivîl ên kurd ji aliyê balefirên şer yên dewleta tirk vê pêk hatiye. Di encama êrîşê de yek jî wan nûçegîhanê Ajansa Nûçeyan a Hawarê bi giştî 11 kes jiyana xwe jidest daye.
Mijara bingehîn
Serokkomarê Tirkiyeyê Recep Tayyîp Erdogan di dîrokên cûrbicûr de jibo êrîşa li dîjî kurdên Rojavayê Kurdistanê gef dixwe. Hinek caran li kurdên Bakurê Kurdistanê û hinek caran jî kurdên deverên din wekî terorîst binav dike û gefên êrîşên li dijî kurdên deverên din ên Kurdistanê dixwe.
Dorika
Gundekî girêdayî Navçeya Hezexê ya Şirnexê ye.
Komkujiya Dêrika Hemko 2022
Mijara bingehîn
Di 13ê mijdara sala 2022an li Kolana Îstîklalê a bajarê Stenbolê êrîşek ku ne diyar e ji aliyê kî ve hatiye kirin li dijî sivîlan pêk hat. Piştî vî êrîşê wezîrê karên navxweyî Süleyman Soylu gef li Rojavayê Kurdistanê xwar. Di derbarê êrîşa Kolana Îstîklalê hinek rayedarên dewleta tirk YPGê û PKKê tawanbar kir û hinek rayedaran jî DAÎŞê tawanbar kir.
Komkujî
Êrîşa yekem di despêkê li dijî santirala elektrîkê ya gund pêk hat û 2 xebatkarê santiralê jiyana ji dest dide. Êrîşa duyem kesên ku jibo kuştiyên li santiralê diçin, carek din ji aliyê balefirên şer ên dewleta ve hatine bombebarankirin. Di êrîşa yekem de 2 kes û di êrîşa duyem de 7 kes û nûçegîhanê Ajansa Nûçeyan a Hawarê, bi giştî 11 kes jiyana ji dest dide.
Departmen
Rêveberî û Leşkerî
Bêhtir Departmenên cûda li jêr de tên lîstekirin:
Gokarneshwar
Gokarneshwar, bajarekî welatê Nepalê ye û li herêma Bagmati yê cîh digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê Gokarneshwarê 107 hezar 351 kes hatiye tomarkirin
Andorra la Vella
Andorra la Vella (bixwîne Endorre le Welye), paytexta Andorrayê ye. Nifûsa bajêr 22.884 e. Rûerda wê 12 km² ye û bilindahiya wê ya ji deryayê 1.409 m ye.
Gelhe
Zimanên fermî li Andorra la Vella katalanî ye, lê belê bi spanî, portûgalî û frensî jî tê axaftin. Gelhe bi pirranî katolîk e.
Levent Tüzel
Abdullah Levent Tüzel (jdb. 12ê tîrmehê 1961) siyasetmedarekî tirk e ku di sala 1996an de yek ji damezrînerên Partiya Kedkar (EMEP) bû. Ew di sala 2011an de bi piştgiriya Bloka Ked, Demokrasî û Azadiyê wek parlamenterê serbixwe ji herêma sêyemîn ya Stenbolê hat hilbijartin. Herwiha, Tüzel di koma meclîsê ya Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) de jî cih girt.
Tûzel ji fakulteya hiqûqê ya Zanîngeha Stembolê mezûn bû û ji sala 1985an vir ve parêzerek serbixwe ye. Wî di sala 1996an de Partiya Kedkar damezrand, berî hilbijartinên giştî yên 2011an îstifa kir da ku wekî endamek serbixwe ji Stembolê beşdarî hilbijartinê bibe. Tevî nakokiyên di navbera EMEP û HDPê de li ser bandora neteweperestiya Kurd a di nava partiyê de, Tüzel tevlî HDPê bû û heta dawiya wezîfeya xwe parlamentera HDPê ma.
Departmenên Fransayê
Departmenên Fransayê (, ango parêzgeh) perçeyên ko di sîstema parvekirina kargeriya Fransayê de cih digirine. Fransa ji 100 departmenên ko di navbera 22 herêmên metropolitan (yên li ser parzemîna Ewropayê) û çarên ser deryayî de parvebûna de pêk tê. Serbajarên departmenan wek préfecture tê nav kirin. Departmenên Fransayê navbera xwe de jî bi rêz wek arrondissement (navçe), canton (kanton, bajarok an melbend) û commune (gund, keyanî) parve hîn perçeyên biçûk dibin.
Qedexe
'Qedexe', pêşîlêgirtin û an jî nehîştin, bi gotinê re wateya astengkirinê tîne ser ziman.
Tirkiye jî di warê sansûr û qedexekirinan de gelek navdar e. Ji avabûna komara Tirkiyeyê ve, her ziman û çanda kurd qedexe bûye. Heya sala 2002yê li kolanan bi kurdîaxavtin jî qedexe bû. Îro jî perwerdeya bi kurdî, bikaranîna navên erdnîgariya Kurdistanê ûêd qedexe ne.
Qedexeyên siyasî
Di çarçoveya qedexeyên siyasî de, astengiyên li ser cudahiya nêrîn û helwestan tê ser ziman. Hebûn û mafên gelan, hindikayiyan hêj jî li gelek welatan tên qedexekirin. Mînak, zimanê kurdî, di meclisa tirk de qedexe ye.
Qedexeyên leşkerî
Derveyê kirinên leşkerî, nehîştina kirinên din.
Qedexeyên li ser çapemeniyê
Medya û çapemenî wekî hêza çarem tên dîtin û di jiyana gelan, sazûmaniya dewletan de cihekê sereke digirin. Di serdema nûjen de hêza medya û çapemeniyê carnan ji ya artêş û dîplomasiyê pirrtir e, ji wan bêhtir tê bikaranîn.
Rayedar, desthilatdar her dixwazin dijbere nebin serdest. Sansûr û qedexe dikin. Ev siyaset li ser medya û çapemeniyê jî berdewam e. Mînak, li Tirkiyeyê gorî daneyên kanûna paşîn a sala 2012yê, ser 110ê re rojnemavan girtîne û di girtîgehan de ne.
Qedexeyên destûrî
Kirin û kiryarên ku li dijî destûrê û hwd. dike nava xwe de. Wekî din jî, xalên destûrê yên ku hatina kifşkirin, derketina dervî wan, guneh dibînê. Mînaq, li gor destûra bingehîn a Tirkiyeyê, bikaranîna bêjeyên "kurd" û "Kurdistan"ê ne rewa ne û bi taybetî ya Kurdistanê tê cezakirin.
Gorî sê xalên sereke yên Makezagona Tirkiyeyê, hebûn û mafên kurdan tên înakarkirin. Ziman, kûltûra wan tê qedexekirin û astengkirin. Herwiha hindikayiyên Tirkiyeyê jî tên înkarkirin.
Famîleya baqilan
Famîleya baqilan (navê botanîk Fabaceae) famîleyeke fireh a riwekên kulîlkdar e. Di koma baqilan (Fabales) de cih digire. Piştî famîleya orkîdeyan û famîleya beybûnan sêyem famîleya fireh e.
Pel
Pelê wan bi gelemperî alternatîf û bi hevdu ve ne. Gelek cure xwediyê pelên bi binyateke wisa ne ku moriyan dikişîne xwe û ev morî jî riwekan ji kêzikên giyaxur diparêzin.
Kulîlk
Kulîlk bi gelemperî ji pênc pelên çeperê yên pevkelijî û pênc pelên tancikê yên serbest pêk tên. Bi giştî nêremo ne.
Fêkî
Hêkel bi giştî di nava teneyêke de mezin dibe an jî geşedanî dibe. Tene ji fêkiyekî ziwa yê sade pêk tê.
Ra
Li ser rayên gelek baqilan bakterî hene ku ev nîtrojena serbest a li hewayê digirin û didine nav axê. Bi saya van bakteriyan baqil nîtrojenê ji axê distînin.
Kobrayê çolê
Kobryê çolê (Walterinnesia), cinsek marên jehrî ji famîleya marên mertalê an Elapidae.
Belavbûna erdnîgarî
Kobrayê çolê xweciyê Rojhilata Navîn e. Kobrayê çolê (Walterinnesia aegyptia) li welatên Misr, Libnan, Urdun, Îsraîl û bakur-rojavayê Erebistanê Siyûdî têne dîtin. Belkî li rojavayê Sûrî werê dîtin. Heger li hinek deverên Kurdistanê li Tirkiye hebe.
Jîngeh
Kobrayê çolê li gelek cureyên baybanan dijîn. Kobrayê çolê nêzî warên mirovan têne dîtin bi taybetî li cotegehan.
Reftar
Kobrayê çolê çalakgera şevê ye. Kobrayê çolê dikane nêçîra xwe bi hêza jehrê bikuje.
Parêzî
Kobrayê çolê dikane qirtîş, apik, sûsmar, marên din, beqê axê,mişk û balindeyan bixwe.Kobraya çolê carinan cendekê mirî dixwe.
Jehr
Cinsê kobrayê çolê gelek jehrî ye. Binepelika (LD50) ji bo jehrê ya cureyê W. aegyptia qasî 0.4 mg/kg. Ji bo berhevdanînê, binepelika Kobrayê Hindê (naja naja) ango (LD50) ji bo jehrê, qasî 0.80 mg/kg,lê Binepelika Kobrayê saqodar (naja nivea) ango (LD50) ji bo jehrê, qasî 0.72 mg/kg. Ev sedema xurtbûna jehrê kobrayê çolê ye.
Parlamena bi rêveberiya tund û bişidet ve
Di bin parlamen girêdayî Hêza Birêvebirinê (an jî ji bo Parlamena Rêveberê girêdan) tê wateya ku tu hikûmeta ku ji aliyê parlamenê hatibû hilbijartin, ango dezge û li ser baweriya xwe de, ji aliyê parlamanê, yanî li ser bawerîya Pergala Zagonsazî ve hilbijartin ya wan e. A dosyayek taybet bi rêya heman pergalê yên hikûmetê, ku di tevahiya rêveberiya e bawerîya Parlamenê de girêdayî ye.
Baisweil
Baisweil şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Luanda
Luanda (navê berê: Loanda), paytext û bajarê herî mezin ê Angolayê ye. Li qeraxê Okyanûsa Atlantîk e û lîmana herî mezin a Angolayê ye. Di 1995'an de nifûsa xwe 3 milyon bû.
Walderbach
Walderbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cham li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Nogocik
Nogocik yan jî Nûgocik (bi tirkî: Esentepe), gundekî bi ser navçeya Keleya Dîlokê ve ye. .
Partiya Çep a Kesk
Partiya Çep a Kesk, yan jî bi navê berê Partiya Keskan û Pêşerojê ya Çep, (bi tirkî: Yeşiller ve Sol Gelecek Partisi) bi kurtasî YSP, partiyeke siyasî ye ku li ser esasê siyaseta kesk û xwedî ramanên “lîbertariya çep” e ku di 29ê tîrmeha sala 2010an de li Enqereyê hate damezrandin. Sembola YSPê darek e: koka wê ya binefşî şeklê mirovî çêdike, taca darê ji pelên kesk pêk tê û rojek zer di nîvê tacê de serê şiklê mirov çêdike. Hevserokên wê Çîgdem Kiliçgûn Uçar û Îbrahîm Akin in.
Dîrok
Partiya Çep a Kesk di 29ê tîrmeha sala 2010an de bi yekbûna Partiya Wekhevî û Demokrasiyê û Partiya Keskan û bi beşdariya kesên din ên serbixwe yên di nava tevgerê de li Enqereyê hatiye avakirin. Partî yek ji beşdarên Kongreya Demokratîk a Gelan (KDG) ye ku di sala 2012an de bûye serkêşiya însiyatîva siyasî ya avakirina Partiya Demokratîk a Gelan (PDG).
Di sala 2014an de, partiyê di hilbijartinên serokomariya Tirkiyê ya sala 2014an de wek berbijêrê serokomariya Tirkiyê piştgiriya Selahattin Demirtaş kir û di hilbijartina parlemanî ya hezîrana 2015an de jî piştgirî da HDPê.
Hevserokên partiyê ji ber parvekirinên medyaya civakî û pirtûkên di destê wan de hatin binçavkirin û di sibata sala 2018an de bi awayekî demkî hatibûn girtin û bi qedexeya derketina derve hatibûn berdan.
Di Kongreya Duyem a Asayî ya Partiyê de di 2ê nîsana 2016an de partiyê navê xwe guhert û kir Yeşil Sol Partisi (YSP). Logoya partiyê ya îroyîn dikare bi biryara duyemîn Kongreya Awarte ya 16ê cotmeha 2022an ve were şopandin. Piştre Selahattin Demirtaş pêşniyar kir ku ger HDP bê qedexekirin, dê hemû namzedên fraksiyonên HDPê li ser navê YSP di hilbijartinên giştî yên sala 2023 de bibin namzed.
Bi biryara 24ê adara 2023an, HDP, Emekçi Hareket Partisi (Partiya Tevgera Karkeran) û Toplumsal Özgürlük Partisi (Partiya Azadiya Civakî) biryar dan ku ji bo hilbijartinên serokomarî û parlamentoyê di lîsteyên YSP’ê de bibin yek. Ev yek ji bo xurtkirina tifaqa Millet İttifakı (Tifaqa Netewe) ya serokê muxalefetê Kemal Kilicdaroglu. Ji ber vê yekê YSP ji bo hilbijartinên serokkomariyê yên 2023an wekî partiyek diyarker tê dîtin.
Hilbijartinên giştî yên sala 2023an
Tevî ku YSPê ji Platforma Siyaseta Kesk veqetiya, wê weke pêkhateya HDPê xebatên xwe yên siyasî berdewam kir û di hilbijartinên vê serdemê de bi HDPê re tevgeriya. Îhtîmala ku HDP ji aliyê Dadgeha Destûra Bingehîn ve bê girtin derketibû pêş. Lewma di kongreya ku di 16ê Cotmeha 2022an de pêk hat logoya partiyê wek temayek logoya Partiya Demokratîk a Gelan hate guhertin. Piştre di 14ê adara sala 2023an de, Selahattin Demirtaş ragihand, eger HDPê bê girtin, dê di hilbijartinên giştî yên sala 2023an de, berbijarê parlamenteriyê yên HDPê bikevin nav lîsteyên YSPê û bi vî havî beşdarê hilbijartinê bibin.
Li ser biryara di 24ê adara sala 2023an de Partiya Demokratîk a Gelan (HDP), Partiya Tevgera Kedkaran (EHP) û Partiya Azadiya Civakî (TÖP) biryar dan ku ji lîsteyên YSPê bi navê Tifaqa Ked û Azadiyê bikevin hilbijartinên giştî yên sala 2023an. Paşê di 6ê nîsana 2023an de Partiya Kedê (EMEP) jî biryar da ku tevî lîsteyên YSPê bin.
YSPê bi rêjeya ji sedî 8,78 dengan 62 wekîl hilbijart. TÎP a ku ji sedî 1,7 ê dengan girt, wê bi 4 wekîlan li meclîsê cih bigire. Bi vî awayî wê Tifaqa Ked û Azadiyê bigihêje 66 wekîlan.
Pertew Kirmaşanî
Pertew Kirmaşanî (bi fermî: Memusa Elî Eşref Newbetî Essudullapûr) di 1931ê de li Kirmaşanê hatiye ser dinyayê, helbestvanekî kurd e. Pertew di zarotiya xwe de dest bi nivasandina helbestan kiriye. Helbestên wî yên ewil hemî di zarê kurdî yê herêma Kirmaşanê de ne. Piştre zimanê farisî jî di helbestên xwe de birkaraniye. Dîwana wî ya bi navê Kûçe baxî di farisî de hatiye çapkirin û paşê zivirandiye kirmaşanî.
Mehmed Nas
Mehmed Nas nivîskar û rojnamevanekî kurd e.
Ew di sala 1975an de li bakurê Kurdistanê bajarê Sêrtê ji dayîk bûye. Xwendin û nivîsandina xwe heya dibistana lisê li Sêrtê xwendiye. Di sala 1997an de ji zanîngeha Enedolû ya beşa Têkiliyên gel an jî beşa Civaknasiyê qedandiye.
Mehmed Nas di sala 2001ê de li ser navê şirketa Menas Organizasyon Ltd Şti li Sêrtê gelek konser û çalakiyên hunerî li dar xistiye. Li nav van çalakiyên hunerî de konsera Koma Azad, Koma Çiya, Nurettin Rençber, Onur Akın û gelek konserên din dîsa cara yekemîn li Sêrtê ji bo seydayê nemir Cegerxwin şeva bîranîn û helbestan li dar xistiye. Cara yekê nivîskarên wek Mehmed Uzun û Cezmî Ersoz jî vexwendiye Sêrtê û roja îmzeyan amade kiriye. Li nav van çalakiyan de wî hewl daye ku li Sêrtê pirtukên kurdî werin firotin ji bo vê yekê jî demeke dirêj li seyrangeha Girê Keçikan de kampanyaya pirtukên kurdî daye destpêkirin.
Di 27ê çiriya paşîn a sala 2002an de Mehmed Nas li bajarê Sêrtê rojnameya Sêrta Azad derxistiye. Piştî weşana 10an di roja 4ê nîsana 2003an de bi awayeke fermî di rojnama xwe de destûra weşana kurdî ji dewleta dagirker wergirtiye. Di 15ê nîsana 2003an de rojname cara yekemîn li bakurê Kurdistanê de bi awayekî fermî dest bi weşanê kurdî kiriye; mixabin ji ber hin pirsgirêkan piştî hejmara 25an rojnameya Sêrta Azad hatiye rawestandin.
Mehmed Nas bi malpera Dengê Botan Sêrt de dîsa dest bi weşana kurdî kiriye û berhemek wî ya bi navê Ax Dayê ya kurteçîrokan heye. Ji bilî rojnameya Sêrta Azad nivîsên wî di rojnameyên Azadiya Welat, Yeni Gündem û Evrensel û kovara Tîroj, malperên Amîda Kurd, Rojava, Lalishduhok û gelek malperên din de jî nivîsandiye. Mehmed Nas niha ji li ser axa welatê xwe li bajarê Sêrtê dijî.
Zimehrîr, Merend
Zimehrîr gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Qeresiqal
Qeresiqal gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 737 kes (152 malbat) bûn.
Bexşîna hêkexane
Bexşîna hêkexane tê wateya bexşîna hêka jinê ji bo ku jinek din bikaribe ducaniyê bike.
Bexşîna hêkexane, ku wekî transplantasyona hêkexane ya alojenîk jî tê zanîn, yek ji awayên bijîşkî yên zayînê ye ji bo bicihanîna xwestekên xwedîkirina zarokan di dema bêzarbûna nedilxwaz de. Ev pratîka bijîşkî, dema ku hêkdankên jinekê ji ber temenê mezin an jî ji ber nexweşiyekê folîkul çênebin, tê bikar anîn. Bexşîna hêkexane di çarçoveya ducaniya cîgir de jî tê kirin.
Ji bo bexşîna hêkexane, hêkdankên bexşkar bi dermanan têne şixulandin da ku bihêle çend şaneyên hêkexane di heman demê de bigihêjin, ku dûv re bi qulandinê, bi gelemperî di bin anesteziyê de, têne rakirin. Ev hêk bi spermê bi fertilîzasyona in vitro (IVF) an derzîlêdana spermê ya intrasîtoplazmî (ICSI) têne fertil kirin û ji jina wergir re têne veguheztin (veguheztina embriyo) an jî ji bo veguheztina paşerojê têne veguheztin.
Adon, Loiret
Adon, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Kirikemo
Kirikemo, gundekî bi ser nahiye Şêrwan Mezin ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Brîte
Brîte, gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
André-Marie Ampère
André-Marie Ampère (20ê befirbara paşîn 1775 Liyon - 10ê hezîranê sala 1836ê Marsêy) fîzîkzanistvanekê fransî ye ko yek ji serekîtirîn kesan dihêt niyasîn ko karevayîasinrevayî (elektromanyetîzma, bi îngilîzî "electromagnetism") vedîtî. Yekîna SI ji bo sirêma karevayî ji bo rêzgirtina wî bi wî hatiye navkirin.
Brîte
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Brîte 24 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 151 e.
Herêmên xweser ên Spanyayê
Spanya ji 17 Herêmên Xweser de pêk tê. Her yek herêman kargera xweya bixwe hene û wek dewletên DYA û Kanada xwe karger dikin. Ew 17 herêman nav xwe de bi tunî hatin parva 51 yek navçeyan kirine. Herêmên Spanya û serbajarên xwe wiha ne:
André-Marie Ampère
Destpêka jiyanê
Ew li roja 20ê pefirbara paşîn ya sala 1775ê nêzî bajarê Liyonê li Fransayê hat dinyayê.
Jau-Dignac-et-Loirac
Jau-Dignac-et-Loirac, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan statîstîkên gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Pergala parlamenter
Wekî ku Pergala Parlamenteriyê ji hikûmetê re tê gotin ku wan formasyonên pergalên parlemanî yên demokratîk ên rojava, ên ku hikûmetê ji bo xwe hispêre li ser hilbijartinê û bikaranîna di ofîsa xwe de wê li ser piştgirîya ji parlamena rasterast yan nerasterast girêdayînê bike. Li vir, her du dezgehên bi girêdanêke karmend bi Parlamena zanîna xurt de, serî de di hilbijartinan de û berdana xwe ji hikûmetan dike. Jî girîng e ku divê serokê hikûmetê (ango serokê hikûmetê yên weke Wezîrê an Serokwezîrê) ji aliyê parlamenê bê mafên dijî wezîrên hilbijartin hatiye dirêjkirin.
Alternatîva tîpa tê zanîn ji Pergala demokratîk ya hikûmetê bi navê Serokatiyê tê gotin wekî bi prototîpa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. Forma têkel bi regezên her du cureyên bi navê Pergala nîvserokatiyê, ku mînaka herî bi hêz di Pêncemîn Komara Fransayê e dîtin.
Bêloke
Bêloke, gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Bêloke 34 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 225 e.
Lîbîdo
Lîbîdo ji bo kana, enerjiya hestan û hêza jiyanê tê bikaranîn. Lê li ser îzaha lîbîdoyê lihevnekirin hene.
Sigmund Freud wê wekî kana hestên binpêkirî yan hestên ku zîndanîkirî bikaraniye. Yê ku cara pêşîn ev bêje derxistiye şagirtekî wî bûye. Carl Gustav Jung wê wekî hêza serbestiyê bikaraniye. Ji ber ku hestên seksî gelek tên binpêkirin an jî ji ber ku hêza hestên seksî mezin in, ev bêje pirranî bo daxwaziya seksê tê bikaranîn.
Bijîşkên anatomîk lîbîdoyê wekî hormonan dibînin û di kêmasiya lîbîdoyê de hormonên cinsî bikartînin. Di gelek nexweşiyên organîk û psîkolojîk de kêmasiya lîbîdoyê xwe dide der.
Dêrsim (parêzgeh)
Parêzgeha Dêrsimê, parêzgeheke Komara Tirkiyeyê (bakurê Kurdistanê) ye. Navenda vê parêzgehê bajarê Mamekî ye.
Erdnîgarî
Bajar di nav parelelên 39° 36´ û 38° 46´ bakûr û meridyenên 38° 19´ û 40° 26´ rohilat de ye. Sînorên bajêr li bakûr û rojava bi Erzîngan, li başur û rohilat jî bi Elezîz re tê girêdan. Pîvana erda bajar 7.774 km² ye. Ji vî erdî ji % 69,9 ji çiyayan pêk tê. Hejmara deşt û platoyan jî 30,1 % e. Li herêmê tene genim, titûn, fasîle/fasûlî, kixsên şekir, gûz û tirî tên çandin.
Feytere
Feytere, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Mehmet Görmez
Mehmet Görmez (jdb. sala 1959 li Bêlqîs, Entab, Tirkiye) Serokê berê yê Serokatiya Karên Diyanetê ( ji Mijdar 2010 heta 31 Tîrmeh 2017) ku bi gelemperî wekî Diyanet tê zanîn û ji hêla qanûnî ve alimê îslamî yê asta herî bilind li Tirkiye û Komara Tirkî ya Kîprosê bakur e.
Jînengarî
Mehmet Görmez di sala 1959an de li bajarê Bêlqîsê ya parêzgeha Entabê hatiye dinyayê. Malbatê xwe kurd e, lê Dapîra wî tirk bû. Kalên wî koçerîya başur ji xwecîhên xwe Sêwas.
Ji Çiriya Paşîn a 2010ê ve Serokê Diyanetê ye û di sala 1987an de xwendina xwe ya zanîstên îslamî li zanîngeha Enqere xwendiyê û lîsansa xwe li vê fakulteyê bi dest xistiye. Paşê, li Qazaxistanê li zanîngeha Ahmet Yesevî dibe alîkar. Ji sala 1988 heya 1989an serdana zanîngeha Qahîreyê kiriye. Di sala 1995an de li Zanîngeha Enqereyê doktoraya xwe ya zanistên îslamî wergirt. Ji sala 1997 heya 1998an, li Brîtanyê dijî. Ji sala 2001 heya 2003an li zanîngeha Hacettepeyê ders daye. Di sala 2006 de bû profesor.
Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê (DAIŞ) Görmez wek murted îlan kir.
Ew bi tirkî, erebî, inglîzî û qismî jî bi zaravayek herêmî ya kurdî bi zikmakî diaxive ku li gorî hesabê wî ji sedî 50 bin bandora tirkî de ye.
Doğu Perinçek
Doğu Perinçek (jdb. 17ê hezîranê 1942 li Dîlokê, Bakurê Kurdistanê), parêzer û siyasetmedar û nivîskarekî tirk e. Serokê partiya İşçi Partisi ("Partiya Karkeran") a Tirkiyeyê ye. Li Enqereyê perwerdeya amadeyî û zanîngehê, beşa zanînên polîtîk dîtiye. Piştî cûntaya leşkerî ya 1961î têkilî bi komên çepgîr û sosyalîstên Tirkiyê re datîne. Ji aliyê hemî koman ve wekî "sîxurê dewletê" tê binavkirin. Heya cûntaya 1980î koma ku bi Perinçek ve girêdayî bû, rojnameyekî bi navê Aydınlık ("Ronahî") diweşandin û di vê rojnameyê de nav û navnîşanên aktîvîstên sosyalîst û çepgîr dihate aşkerakirin. Herçendî Perinçek bi xwe sîxuriya dewletê napejirîne jî hêj jî ji aliyê pirraniya ronakbîrên Tirkiyê ve wekî "ajan" tê binavkirin.
Têkiliyên Perinçek bi tevgerên kurd re
Perinçek di destpêka salên 90î de ji nişka ve mafên kurdan parast û di kovara xwe ya navdar a wê demê de agirbestên ku PKKyê îlankirine bo çareseriya "pirsgirêka kurd" girîng dît. Rojname û kovarên PKKyê jî bersiv dan siyaseta Perinçek. Perinçek çû geliyê Bekaa ku wargeheke PKKyê dihate zanîn, bi serokê PKKê Abdullah Öcalan re hevdîtin pêk anî. Vêhevdîtina xwe wekî pirtûk jî weşand. Di vê pirtûkê de behsa girîngiya çareserkirina pirsgirêka Kurd dihate zimên. Ji PKKyê dihate xwestin ku çekên xwe dayne, bi riyên aştiyane têbikoşe. Piştî dîlketina serokê PKKyê Abdullah Öcalan Perinçek dîsa wekî destpêkê ji nişka ve dest bi nerazîbûna xwe li dijî mafên Kurdan anî zimên û PKK wekî "terorîst" binavkir. Perinçek daxwazên Kurdan wekî "kiryarên emperyalîstan" dinirxîne û hişyariya gelê tirk dike.
Navê wî di nava birêvebirên rêxistina veşarî ya artêşa tirk Ergenekonê de derbas dibe û di zîndanê de ye. Perinçek xwedî nêrînên çepnasyonalîst, tirkperest e.
EMEP
Partiya Kedê (bi tirkî: Emek Partisi, EMEP) partiyeke komunîst a Tirkiyê ye. Serokê wê Ercüment Akdeniz e. Partî di sala 1996an de bi navê Emek Partisi (Partiya Kedê, PE) hate damezrandin. Ji ber qedexekirina wê ji aliyê Dadgeha Destûra Bingehîn ve, di heman salê de dîsa bi navê Emeğin Partisi (Partiya Kedê, EMEP) hate damezrandin. Di sala 2005an de, navê "Emek Partîsî" ji nû ve hate danîn, piştî ku Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê biryar da ku ev qedexe binpêkirina xala 11 a Peymana Mafên Mirovan a Ewropayê ye.
Cammin, Rostock
Cammin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
EMEP
Partî yek ji beşdarên Kongreya Demokratîk a Gelan e, înîsiyatîfeke siyasî ku di sala 2012an de bû alîkarê damezrandina Partiya Demokratîk a Gelan.
Pergala yekpartiyî
Di bin Pergala yekpartî an jî sîstema pekpartî ya ku weke Sîstemeke Siyasî tê danasîn, di dema dirêj de Rêveberîya Desthilatî tenê yek Partî ye û di destûrên Partîyên Muxalefetan e. Pergala yekpartî e ku bi tenêyî partiya desthilatdar û pir caran di yek beşa weke Îdeolojiyê hîn girêdane û divê pêk bînin.
Di dema ku li hin pergalên yekpartî, serweriya tenêyî yên partiyê de tenê yek bi qanûnê, bi awayekî fermî di bin navê de facto sîstemên yek-partî partiyên din tê erêkirin ku di heman demê de ji ber Qanûnan an jî Zordarîyan tu şansek ji Karanîna Hezê rastî rêjeyek mezin tune ye. Ji ber vê yekê De Facto-Pergala Yek-Partî bi kêmanî armanca Demokrasîya Sexte re hevdîtin tu nacivînin, wek ji nimûne: Pergaleke heta sala 1989 li Komara Demokratîk a Almanyayê de hene an, îro li Koreya Bakur.
Pêjgeha mecar
Ji pêjgeha mecar mirov xwarin û vexwarinên Mecaristanê fêhmdike. Kurdên YKSSê ji pêjgehê re kûxniya dibêjin. Bi gotina wan kûxniyaya mecar bandoreke mezin li yên gelên devedorê kiriye. Gava behsa pêjgeha macar bê kirin gulaş, kulîçeya bi navê Esterházy, benî û salamên rengîn ên mecar tê bîra mirov.
Liyon
Liyon bajara sêyê yê welatê Fransayê ye ko dikevit rojhilatê navenda welatî. Navên kevin yên bajarî ev in: û. Ev bajar wekî navendeka bazirganî dikevit navbera Parîsê û Marsêyê. Ev bajar di dîroka sînemayê da cihekê baş digirit.
Di serjimêra sala 1999ê da hêşeta Liyonê 1 648 216 kes bû.
Alfeld, Leine
Alfeld, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonya Jêrîn e.
Bidingen
Bidingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Plana pênc salan
Plana pênc salan, ku wekî plansaziya pênc salan an plansaziyek 5-salî jî tê zanîn, amûrek e ku bi gelemperî di aboriyên ku bi rêvebiriya navendî de ji bo plansazkirina çalakiyên aborî têne bikar anîn.
Planên pênc salan cara ewil wek rêzek planên aborî yên navendî li Yekîtiya Sovyetê pêk hatin, ku di dawiya salên 1920an de dest pê kir. Komîteya plansaziya dewleta Sovyetê Gosplan van planan amade dikir. Ew li ser bingeha teoriya hêzên hilberîner bûn ku beşek ji îdeolojiya Partiya Komunîst a ji bo pêşxistina aboriya Sovyetê bû. Bicîhanîna planê karê burokrasiya Sovyetê bû.
Planên pênc salan bi gelemperî veqetandinên dirav û çavkaniyan û her weha taybetmendiyên ji bo hilberîn û karûbarên ku têne peyda kirin vedihewînin. Planan gelek guhêrbarên aborî rast dikin, di nav de veberhênan, biha û mûçe.
Komara Gel a Çîn, Hindistan, Viyetnam û Koreya Bakur hîn jî plansaziya xwe ya aborî di plansaziyên pênc-salî de ava dikin.
Yek ji argumanên ku di berjewendiya çêkirina planan de ew bû ku hêzên bazarê dabeşkirina çavkaniyan li gorî hewcedariyê di nav gel de çareser nakin. Rexneya sereke ya planan ev e ku ew bi pêşîlêgirtina pêşbaziyê pêşkeftinê asteng dikin. Wekî din, bi bingehîn ne gengaz e ku meriv tevliheviya tevahiya aboriyekê bihesibîne û ji bo salên pêş plansaz bike.
Toulonjac
Toulonjac, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Zirxan
Zirxan gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Partiya Karker a Sosyal Demokrat a Rûsyayê
Partiya Karker a Sosyal Demokrat a Rûsyayê (RSDRP) (bi rûsî: Российская социал-демократическая рабочая партия; kurteya РСДРП, RSDRP) partiyeke siyasî ya Marksîst bû ku di sala 1898 de li Mînskê hate damezrandin. Di sala 1903 de partî bû du beş, Bolşevîk û Menşevîk. Di sala 1912 de menşevîkên mayî ji partiyê hatin derxistin û navê partiyê bû Partiya Karker a Sosyal-Demokratîk a Rûsyayê (Bolşevîk) (RSDLP(B)). Di sala 1918'an de nav wek Partiya Komunîst a Rûsyayê (Bolşevîk) hat guhertin û di dawiyê de bû Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê.
Weiding
Weiding şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cham li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Qereqzlû
Qereqzlû gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 707 kes (177 malbat) bûn.
Pirinsk
Pirinsk, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
David Neil MacKenzie
David Neil MacKenzie (jdb., London, Brîtanya − m. , Bangor, Wales) zimannas û profesorê zimanên îranî û yek ji kurdnas û rojhilatnasên îngilîz ên herî giring ên piştî Şerê cîhanî yê duyem bû. MacKenzie wek zaravanasên  îranî tête naskirin. Bixwe jî gelekî zarava û devokên îranî dizanibûye; ji zaravayên kurdî heya ziman û zarên îraniya navîn wek xwarezmî.
Ew wek bapîrê ramaniyên zanîstî yê tezên veqetînxwazên (separatîzm) gelê kurd li ser zimanan tê nişandin. MacKenzie tovên çend tezên gengeşî di kurdolojiyê de çanda. Vana heya îro tênê niqaşandin.
Kilate
Kilate, gundekî bi ser navçeya Mizurî Bale ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Giyaşîrîn
Giyaşîrîn an jî Mîmoza cinsekî famîleya baqilan e ku ji 400 cureyên devî û giyayan pêk tê. Peyva botanîk mîmoza ji peyva μιμος (mimos) a yewnanî tê.
Du cureyên sereke yên cinsê giyaşîrînan hene. Yek jê Mimosa pudica ye ku li Amerîka bakur û navrast hêşîn dibe. Ya dî Mimosa tenuiflora ye ku di ayînên şamanî de tê bikaranîn.
Angermünde
Angermünde, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Brandenburgê ye.
Aillant-sur-Milleron
Aillant-sur-Milleron, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Qîlelîq
Qîlelîq gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 645 bkes ( 98 malbat) bûn.
Elî Xêr
Elî Xer,  'Elî Ẍêr, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Saint John's
Saint John's, paytexta Antîgua û Berbûda ye. Saint John's navenda bazirganiya vî welatî û lîmana sereke a grava Antigûayê ye. Saint John's ji dîroka xwe ya kolonîbûnê ya sala 1632 hetanî serxwebûniya xwe ya sala 1981 û îro jî têde navenda birêvebiriyê ye.
Henvih
Henvih, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Paş qebran
Paş qebran, gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Paş qebran 9 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 71 e.
Dengê Botan Sêrt
Dengê Botan Sêrt malpereke sedî sed bi Kurdî ye û cara yekemîne ku bi bernama Joomla Kurdî hatiye saz kirin. navenda malperê li bakurê Kurdistan bajarê Sêrtê ye. xwedî û berpirsiyarê malperê Mehmed Nas e. di nava malperê de beşê nuçeyên rojane, çîrokên gelêrî, Chat a Kurdî, e-pirtûk, Rojnama Sêrta Azad, pexşan, Muzik, Wêne, Helbest, hevpeyvîn, Listokên zarokan, navdarên Kurd, Sêrt, pirtukên Kurdî û beşa peyamên telefonên desta hene. di beşa pirtukên Kurdî hemu pirtukên ku bi Kurdî hatine weşandin li wir bi nas kirina wan ve hatiye weşandin.
Perdeya keçiktiyê
Perdeya keçiktiyê, hîmen (bi grekî: Membran) perdeya ku di vajînayê de ye û bi yekemîn cara têkiliya seksî pirranî ji der diçe ye.
Tê payîn ku ew perde bo parastina organa zayender a jinê ji nexweşiyên derve ye. Gelek cureyên wê hene. Piştî têkiliya/têkiliyên seksî diterişe û bêqîmet dibe.
Perdeya keçiktiyê di çanda kurdan de û "namûs"
Di jiyana kurd û gelek neteweyan de cihekê mezin ê vê perdeyê heye. Bi şaşî û neheqî wekî namûsa jinê tê dîtin. Gorî dab û nêrîtên civakê, jina ku beriya zewacê, parcotbûnê têkiliya seksî jiyana bênamûstî kirine. Ev prînsîp ji bo mêr derbas nabe. Mêr dikarê beriya zewacê hertiştî bike lê jin nikare. Di gelek adetên jiyana kurdan a rojane de ku ber bandora çandên din derbasî kûltûra kurdan bûne neheqî, şaşî û bêûjdaniyên mezin hene.
Hin jin ji dayîkbûnê bêî perdeya keçiktiyê tên. Ango ji xwezayiyê perdeya wan nîne. Dîsa li cem hinan ji dayîkbûnê perde yekkunî/yekqûlî ye û ew jî gelek fireh e. Li cem hinekan ne tenê yek, gelek kûn/qul hene. Heger mirov bêî zanîna bijîşkiyê rabe jinan tewanbar bike ev yeka han bêûjdanî û bêehleqî ye. Li Kurdistanê bi dehan jin ji ber şaşî, nezanî û bêehleqiyên ku ji jiyana mêrên beehleq avabûye jiyana xwe jidestdidin.
Hozan Şiyar
Hozan Şiyar an Şiyar Farqînî û be rastî Celal Sarikaya (jdb; li Farqîn sala 1953 - mirin; 22 nîsana 2001ê li Stockholmê) hunermend û stranbêjekî Kurd bû.
Jînenîgarî
Ew sala 1953 yan li navçeya Farqîn a Amedê hatiye dinyayê. Bavê hozan Şiyar Şerîf li Farqînê wênekêşî dikir. Şiyar di salên xwe yên zaroktiyê da alîkariya bavê xwe dikir.
Lê mixabin ku Şiyar hê di heft saliya xwe de bavê xwe wenda dike. Dayika Şiyar tevî çar zarokên xwe yên hûrik dimîne. Dayika ciwan ji bo xwedî kirina zarokên xwe li kar digere. Ew piştî demekî li fabrîqaya Tekelê ya li Farqînê weke karkerekî dixebite. Hozan Şiyar li aliyekî li dibistana razanê dimîne û ji aliyê din va jî ew dixebite, da ku alîkariya malbatê bike. Di van salan de dengê hozanê xweş bala mamoste û şagirtan dikişîne. Ew li şahî û çalakiyên dibistanê de distrê. Di heman demê de jî ew sal salên ku tevgerên pelên şoreşên şoreşgerî û welatparêzî di nava ciwanan da bi xûrtî belav dibe. Hozan Şiyar jî xwe ji ber van pêlan nade alî. Ew jî bi xûrtî cihê xwe di nava tevgera şoreşgerî da digre û ew bi dengê xwe li dijî asîmîlasyonê da derdikevê. Ew bi zimanê dayika xwe bi kurdîya şêrîn stranan dibêje.
Hozan Şiyar di sala 1973a de dizewicê û hema piştî zewaca xwe diçê leşkeriyê. Hozan Şiyar sala 1975 an li şubeya leşkeriya Farqînê wekî karmendekî dest bi kar dike. Di ber vî karî re jî ew komeke muzîkê ava dike. Ew tevî koma xwe li şahî û dawetan stranan bi kurdî dibêje, bi vî awayî jî ew ber bi profesyoneliyê va diçe. Helbet tevgera Hozan Şiyar bala dewletê jî dikişîne. Dewlet biryara sirgûn kirina Şiyar digre. Li ser vê yekê Şiyar dev ji karmendiya dewletê berdide. Hozan Şiyar salên 1976-77an bi temamî xwe dide kar û barên mûzîkê û tevgera şoreşgeriyê. Di van salan de ew dibe endamê rêxistina Kawa û bi awayekî aktîf beşdarî karê rêxistinê dibe. Sala 1977 an ew qaseta xwe ya pêşî derdixe. Piştî vê qaseta xwe ya pêşî Hozan di navbera salên 1977 û 1980 yan de tevî hemî zor û zehmetî û qedexe kirinan jî ew pênç qasetan di pey hevra derdixe. Ber bi salên 80an nav û dengê hozan Şiyar li bajarên Kurdistanê belav dibe. Ew li bajar û bajarokên Kurdistanê bi stranên xwe yê şoreşgerî banga hişyariyê li gel dike. Hozan Şiyar jî wekî piraniya rewşenbîr, siyasetmedar û hûnermendê kurd para xwe ji cûntaya leşkeri ya sala 1980î digre. Rejîma leşkerî Şiyar digre û davêje zîndanê. Ew qasî dû salan di zîndana bi nav û deng ya Amedê da dimîne. Piştî dû salên zîndanê Şiyar tê berdan.
Sêrta Azad
Rojnama Sêrta Azad rojnameyeke niştecîhe û yekemin rojnameye ku li Kurdistana Bakur de bi awayekî fermî weşana Kurdî kiriye. li bajarê Sêrtê derdikeve xwedî û berpirsiyarê wê Muharrem Nas (Mehmed Nas) e carna heftiyê carek û carna jî her panzdeh rojan carekî derketiye. 27 Sermaweza 2002 yan de dest bi weşana xwe kiriye. piştî hejmara 10 an 04 Avrel 2003 yan de bi awayeke fermî cara yekemin li Kurdistana bakur de destura weşana Kurdî wergirtiye û 15 Avrêla 2003 yan de dest bi weşana Kurdî kiriye. piştî hejmara 25 an sala 2004 an de rojname ji ber hin pirsgirêkên aborî hatiye rawestandin. dîsa Rojnama Sêrta Azad li diroka komara Tirkiyê de rojnama herî zêde ku jêra doza pereyan hatiyî xwestine. Di sala 2003 an de dadgehên Tirk doza 75 milyarên perê Tirk li rojnamê kirine. du salan de 5 doz ji rojnamê re hatiye vekirin. piştî du salan hemu doz hatine taluk kirin.
Hozan Şiyar
Jînenîgarî
Gelek dem li ser berdanê de derbas nabin sala 1984 an ew careke din jî ji ber deranîn û belav kirina qasetên kurdî tê girtin. Ew sala 1986 jî tê berdan. Hozan Şiyarê bi înad û aht stranên kurdî distre. Dewlet jî bi israr wî digre û işkenceyên giran li wî dike. Di sala 1990 de Şiyar bi qasetên nû derdikeve pêşberî hezkirên xwe. Navê wê qaseta nû “Şêrîna min”e. Lê her ku diçe rewş girantir dibe. Xwedî kuştin û kiryarên ne diyar navê Hozan Şiyar di listeya xwe de dinivisînin. Êdî Şiyar nema dikare ji mal ve derkeve. Ew çar pênç mehan di malê da dimîne, heta ku ew xwe davêje Stembolê. Li vir ew bi Navenda Çanda Mezopotamyayê re têkiliya xwe datîne. Piştra sala 1992an ew diçê Swêdê.
Mirin
Hozan Şiyar sala 1998a bi qansêrê dikeve û ew di 22 nîsana 2001ê di saet 8:55 deqiqeyan de tevî hesreta Farqînê di dilê xwe de li Stockholmê diçe ser dilovaniya xwe. Li gor daxwaza dilê wî, li Farqînê li goristana Şêxelîlê hat veşartin.
Strana Şêrîna min:
Şêrîna min, were ba min Şêrîna min, ez bêhal im, were ba min Ku tu ji min bawer nakî, nayî dîtina min Piştî ez mirim, tu qet neke şîna min
Çavreşa min, çare nîne Çavreşa min, nav û cergêm derd û xwîn e Sebeba min ev dila bûy te evîn e Her du bi hawar û axîn û gazîn e Şêrîna min, were ba min Şêrîna min, ez bêhal im, were ba min Ku tu ji min bawer nakî, nayî dîtina min Piştî ez mirim, tu qet neke şîna min
Şêrîna min, çavreşa min Delala min, şiyar im Bê te xew naye Hêstirê çavêm tê xarê ra lênaye Te min kir dîn û harek, berda dinya yê Şêrîna min were ba min Şêrîna min, ez bêhal im, were ba min Ku tu ji min bawer nakî, nayî dîtina min Piştî ez mirim, tu qet neke şîna min
Komîntern
Komunîst Înternasyonal (bi kurtî Komîntern, KI), ku wekî Înternasyonala Sêyemîn jî tê zanîn, yekbûnek navneteweyî ya partiyên komunîst di nav rêxistinek hevpar a cîhanî de bû.
Ew di sala 1919 de li Moskowê li ser însiyatîfa Lenîn hate damezrandin, ku Înternasyonala Duyemîn bi destpêkirina Şerê Cîhanê yê Yekem di 1914 de wek mirî ragihandibû. Di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, Stalîn di sala 1943-an de Komunîst Înternasyonal bi awayekî sosret hilweşand wekî tawîz ji hevalbendên xwe yên rojavayî yên di koalîsyona dijî Hitler de - DY û Brîtanya Mezin.
Endulus (herêm)
Endulus (spanî: Andalucía, bixwîne: Andalusiya) yek ji Herêmên xweser ên Spanyayê ye. Ew gorî nifûsa xwe navçeya Spanyayê ya herî mezin e û gorî rûerda xwe jî herêma duyem a mezin a 17 herêman e. Paytexta wê Sevilla (Sevîlya) ye.
Ew li bakur bi Estremadura û Kastîlya-La Mança; rojhelat Mûrsiya û Deryaya Navîn; rojava Portûgal û Okyanûsa Atlantîk ; li başûr Deryaya Navîn û Okyanûsa Atlantîk bi tengava Cîbraltarê hev ve tên girêdan ve tê sînor kirin. Cîbraltar koloniya Brîtanî li beravên başûr bi navçeya Kadîza Endulusê ve cîran e.
Navçeyên Endulusê
Endulus di nav xwe de tê parva 6 paran kirin e.
Bibîne
Endulus
Zayenda biyolojîk
Gelek organîzmayên celeb di celebên nêr û mê de pispor in, her yek wekî cins tê zanîn. Riparastina cinsî tevlihev û tevlihevkirina taybetmendiyên genetîkî dike: hucreyên pispor ên ku wekî gamet têne zanîn ji bo avakirina kurên ku ji her dêûbavan re mêtingeh pêk tê hevber dikin. The gametes produced by organîzmek define sex xwe: qisimê berhemên gametes biçûk (eg spermatozoa, an spermê xwe, li heywanên; polên li diçîne ) dema ku jinên berhemên gametes mezin ( ova, an hucreyên egg). Organîzmayên kesane ku gametên nêr û mê jî hilberîne, wekî hermafrodîtîk tête navandin. Gamet dikarin di form û fonksiyonê de bibin yekser (wekî isogamy tê zanîn), lê, di pir rewşan de, asymmetry ev yek derxistiye ku du celeb gamet (heterogamet) di nav xwe de hene (wekî " anisogamy" tê zanîn).
Cûdahiyên fîzîkî bi gelemperî bi cinsên cûda yên organîzmayê re têkildar in; ev dimorfîzma cinsî dikare zextên ciyawaz ên cûda nîşan bide ku cinsan tecrûbir dike. Mînakî, tercîha heval û hilbijartina cinsî dikare pêşxistina cûdahiyên fîzîkî di navbera cinsan de zêde bike.
Di nav mirovan û mamosteyên din de, mêr bi gelemperî xwedan kromozomek X û Y (XY) ne, di heman demê de jin bi gelemperî du kromozomên X (XX) bi rê ve dibin, ku ew perçeyek ji pergala diyarkirina cinsê XY ne. Dibe ku mirov jî intersex be. Di heywanên din de pergalên diyarkirina cinsê cûda hene, wek pergala ZW di çûkan de, pergala X0 li insanan, û pergalên cuda yên hawîrdorê, mînakî di nav kustikan de. Fungi dibe ku pergalên tevlihevkirinê yên allelîk jî, digel cinsên ku bi nîgarî wek mêr, jin, an hermaphroditic nehatine şirove kirin jî hebe. Yek ji taybetmendiyên bingehîn ên jiyanê nûavkirin, kapasîteya afirandina kesayetên nû ye, û cinsek aliyek vê pêvajoyê ye. Jiyan ji qonaxên hêsan berbi qonaxên tevlihev ve derxistiye, û her weha mekanîzmayên hilberînê jî hene. Di destpêkê de nûavkirin pêvajoyek dubarekirinê bû ku di hilberîna takekesên nû de cih digire ku di heman agahdariya genetîkî de wek ya kesê xwemal an dêûbav pêk tê. Ev şêwaza nûvekirinê wekî asexual tête navandin, û ew hîn jî ji hêla pir celeban ve tête bikar anîn, nemaze unicellular, lê ew jî di organîzmayên pircellular de pir pir gelemperî ye, di nav de gelek ji wan bi xwedan cinsî. Di veberhênana cinsî de, materyalê genetîkî ya nifşê du kesayetiyên cûda pêk tê. Gava ku hilberîna zayendî bi riya pêvajoyek dirêj a pêşveçûnê ve hatî pêşve kirin, navbeynkar heye. Mînakî, bakterî, bi rengek aseksîkî vedihewînin, lê pêvajoyek derbas dikin ku tê de, parçeyek ji materyalê genetîkî ya donerek kesek, wergêrek din veguhezîne.
buNakokiyên navbeynkariyê, cûdahiya bingehîn di navbera paşvexistina aseksûelî û cinsî de, awayê ku pêvajoykirina materyalê genetîkî ye. Bi gelemperî, pêşî li dabeşkirina aseksuelî, hucreyek naveroka agahdariya genetîkî ya xwe dubare dike, û dûv re dabeş dike. Ev pêvajoya dabeşa hucreyê tête mitosis. Di veberhênana cinsî de, celebên taybetî yên hucreyan hene ku bêyî dubarekirina materyalên wê ya genetîkî, dabeş dikin, di pêvajoyek bi navê meiosis. Hucreyên ku di encamê bi navê gametes, û, tenê nîv materyalên genetîk ên hucreyên bav. Van gametan hucreyên ku ji bo vesazkirina zayendî ya organîzmayê têne amade kirin. Seks bi peymanên ku vesazkirina cinsî gengaz dike, û li gel pergala paşvekirinê raber kiriye, bi gametên wekhev (isogamy) dest pê dike û ber bi pergalên ku cûreyên gamete yên cûda de pêşve diçin, wek yên ku di nav wan de gamete jinek mezin (ovum) û a gamete ya nêr a piçûk (sperm).
Di organîzmayên tevlihev de, organên zayendî perçeyên ku di hilberîn û danûstandina gametan de di veberhênana cinsî de hene hene. Pir celeb, hem nebat û hem jî heywan xwedî taybetmendiya cinsî ne, û nifûsa wan jî di mêr û mêran de dabeş dibe. Berevajî vê, di heman demê de cûre jî hene ku pisporiya cinsî tune, û heman kesan hem organên paşvekirî yên nêr û hem jî mê dikin, û jê re dibêjin hermaphrodites. Di nav nebatan de ev pir pir pir e.
Pêşveçûnî
Raxistina zayendî yekem carî bi qasî mîlyar sal berê di nav eukaryotesên hucreyî yên bav û kal de derket holê. Sedema derxistina cinsê, û sedem (e) ku ew heya îro xelas kiriye, hîn jî mijarên nîqaşê ne. Hin teoriyên pêbawer hene: ew cins di nav dûndan de ciyawaziyê diafirîne, cins di belavkirina taybetmendiyên berjewendî de dibe alîkar, ku cins di rakirina taybetmendiyên neçareser de dibe alîkar, û ew cinsê tamîrkirina DNA-ya germinok dike.
Rûnişandina zayendî pêvajoyek taybetî ye ku ji eukaryotes, organên ku hucreyên wan re nucleus û mitochondria heye. Wekî din ji heywanan, nebatan, û fungusan, eukaryotesên din (mînak mînakê malaria ) jî di rehberiya cinsî de digirin. Hinek bakterî bi kar conjugation ji bo şandina materyala genetîk di navbera şaneyên; di heman demê de di heman demê de ji hilberîna zayendî re ne yek in, ev jî di encama tevlîheviya taybetmendiyên genetîkî de pêk tê.
Karaktera diyarker a vesazkirina cinsî ya di eukaryotes de ciyawaziya di navbera gamet û cewherê binaryê de fertilîzasyonê de ye. Pirjimarbûna celebên gamete di nav cûreyek de hîn jî wekî rengek nûvekirina cinsî tê hesibandin. Lêbelê, ne celeb gamete ya sêyemîn di nebatên pirjimar an heywanan de nayê zanîn.
Xişrîm
Xişrîm (bi tirkî: Doğan), gundekî bi ser navçeya Keleya Dîlokê ve ye. .
Zayenda biyolojîk
Pêşveçûnî
Digel ku pêşketina zayinê digihîje qonaxa prokaryote an destpêka eukaryote, ji eslê xwe de destnîşankirina cinsê kromozomal dibe ku di eukaryotî de zûde heba bûya (binihêre evolusiya anisogamy ). Sîstema diyarkirina cinsê ZW ji hêla çûk, hinek masî û hin kustikan ve tê parve kirin. Sazkirina cinsê XY ji hêla piraniya mammalan, lê di heman demê de hin insan, û nebatan ( Silene latifolia ) jî tê bikar anîn. The X0 sex-determînasyonê ku di herî dîtin arachnids, mêş û wek silverfish ( Apterygota ), Dragonflies ( Paleoptera ) û cûbiran ( Exopterygota ), û hin nematodes, crustaceans, û gastropods.
Geu genim di navbera kromozomên ZW yên avîstan û mammal XY de nehatiye parve kirin, û ji berhevberiyek di navbera kûçik û mirovan de, kromozomê Z xuya bû kromozomê autosomal 9 di mirovan de, ji bilî X an Y, ku pêşniyar dike ku ZW û XY. pergalên diyarkirina zayendî bi eslê xwe parve nakin, lê ew e ku kromozomên zayendî ji kromozomên autosomal ên bav û kalên hevbeş ên çûkan digirin. Kaxezek ji 2004-a bi kromozomê Zîpa Z re bi kromozomên platypus X re hevberî kir û pêşniyar kir ku her du pergal têkildar bin.
Rizgarkirina cinsî
Rûnişandina zayendî di eukaryotes de pêvajoyek e ku bi navgîniya organîzmê ji zarokan re çêbibe ku taybetmendiyên genetîkî ji herdu dêûbavan re hevbeş bike. Di vê pêvajoyê de kromozomên ji nifşek gihîştine dinê re derbas dibin. Her hucreyek di kuran de nîvî kromozomên dê û nîvê bavê ne. Taybetmendiyên genetîkî di hundurê kromozomên deoxyribonucleic (DNA) de hene - ku bi yek ji her celebek kromozomê ji her dêûbav re têkildar dibin, organîzmeyek pêk tê ku kromozomên dubare pêk tîne. Ev qonaxa kromozomê ya dualî " diploid " tête gotin, dema ku qonaxa yek-kromozome " haploid " e. Organîzasyonên diploid dikarin, bixwe, hucreyên haploîd ( gamet ) ava bikin ku bi şêwazî ji her yek ji cotek kromozomê pêk tê, bi rêya meiosis. Meiosis di heman demê de qonaxek kromozomê kromozomê jî vedigire, di kîjan deverên DNA de di navbera celebên kromozomên hevbeş de têne guheztin, da ku ji nû ve çareyek kromozomên tevlihev pêk were. Ragihandin û zikavkirin (recombining of single set of chromosomes to make a diploid new) encama encamê organîzma nû ya ku ji dêûbavek yek damezrandina taybetmendiyên cûda yên genetîkî pêk tê.