cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Monak
Monakên ola budayî medîtasyon û Kung Fu dikin ku bi wan aramiya ruh digerin. Monaktî di xiristiyaniyê de kêm be jî dijî. Monak û monakeyên mesîhî pirranî di saziyên alîkariyê de ji bo hewcedaran jiyana xwe terxan dikin.
Xirabiya
Xirabiya, gundekî bi ser navçeya Zawîteya Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Kansas (cudakirin)
Çend wateyên Kansas hene.
Birayên Karamazov (pirtûk)
Birayên Karamazov romana dawî ya nivîserê rûs Fyodor Dostoyevskî ye û romana wî ya herî serkeftî ye. Roman ji kanûna paşîn a 1879an heya çiriya paşîn a 1880î mîna rêznivîsa kovara Русскій Вѣстникъ (Russkiy Vestnik) dihate belavkirin.
Di pirtûkê de babetên mîna xwedênasî, hebûna xwedê yan na, peywendiyên civakî û revanzanstî dihêne şirovekirin. Romanê cihê xwe di dilê kesên mîna Albert Einstein, Sigmund Freud, Martin Heidegger û Ludwig Wittgenstein vekir û bi baweriya wan yek ji romanên herî rêkûpêk ên Dostoyevskî bû.
Leheng û çend bûyerên romanê
Roman ji çar beşan û epîlogekê pêk tê û kesê sereke yê tê de mirovekî bi navê Fyodor Pavlovîç Karamazov e û çar lawên wî (birayên Karamazov ên bi navê Dmîtrî, Îvan, Aleksey û Pavel).
Metîna
Pir cih bi navî Metîna hene.
Endazyar
Endazyar, keseke ku di babetekê endazyarîyê de dahênanan dike, mîna endazeyarîya avahîyan, karebê û mekanîkê.
Elsvatnet
Elsvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 6 kîlomêtreyan dikeve rojhilata gundê Hattfjelldalê û di navbera golên Røssvatnet û Unkervatnetê de cih digire.
Perxend
Perxend gundekî ku bi navçeya Bidlîsê ve girêdayî ye.
Midlothian
Midlothian an Edinburghshire wîlayetek Skotlendayê ye.
Kirchroth
Kirchroth şaredariyeke navçeya (Landkreis) Straubing-Bogen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Saxîn
Saxîn, gundekî girêdayê navçeya Dep ya Xarpêtê ye.
Moisson
Moisson, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Saint-Couat-d'Aude
Saint-Couat-d'Aude, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Pätow-Steegen
Pätow-Steegen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Derbeya leşkerî ya 12ê îlona 1980î
Di 12'ê îlona sala 1980'an de Tirkiye bi derbeyeke leşkerî ya di pêşengiya Orgeneral Kenan Evren ve hejiya. Di heman rojê de Parlemen hat girtin, destûra bingehîn ji meriyetê derket û kilît li deriyên partiyên siyasî hat xistin.
Li Tirkiyê Cunta leşkerî hat ser hukum. Ji salên 60î û şun ve, pêşketina di nava tevgera sosyalist û ya karkeran rêveberên Dewleta Tirk xistin nava tengavê. Di encama cûntaya leşkerî de, hovîtiyek mezin çêbû, Nezikî milyonek insan hatin girtin û di işkenceyan de hatin derbas kirin. Ev derbeya leşkerî li gor daxwazên politikaya Amerikayê ya di herêmê de dimeşiya. Kenan Evren û hevalên xwe, li dijî şoreşgerên di zindanan de xwedî kînek ewqas mezin bûn ku, ji bo wan digotin: Ma em wan darda nekin xwedi bikin? Ev Helwest û tevgera rêvebirên dewleta Tirk di heman demê de sedemê rewşa xirab û perişan ya civaka Tirk e.
Kansas City
Pir bajar di DYA'yê da bi navî Kansas City ne.
Derbeya leşkerî ya 12ê îlona 1980î
Bi qasî 650 hezar kes hatin binçavkirin, milyonek û 683 hezar kes jî weke kesên xeter hatin qeyitkirin. Ji bo 7 hezar kesan cezayê dardakirinê hat xwestin. 50 kes hatin dardakirin. 14 hezar kes ji welatiyê Tirkiyê hatin derxistin û 30 hezar kes jî derketin derveyî welat û bûn penaber. 856 kes di bin êşkence, şer û pevçûnan de jiyana xwe ji dest dan. 937 film hatin qedexekirin, kilît li deriyên 23 hezar 677 komeleyan xistin û bi qasî 300 roj rojname nehatin weşandin.
Şop û tesîra derbeya 12 Îlonê piştî ewqas salan jî hêna nehatiye jêbirin.
Bi qasî 300 hezar kesên şoreşger, demokrat û welatparên avêtina girtîgehan û bi îlankirina rewşa awarte, Kurdistan û Tirkiye bû girtîgeheke servekirî.
Di vê demê de li Kurdistanê kiryar û pêkanînên pirr dijwar û veşartî hat meşandin.
Zihniyeta qedexeker a 12 Îlonê pirsgirêka Kurd inkar kir, zimanê kurdî qedexe kir û pêvajoya ku bû sedema mirina bi dehan hezaran kesan da destpêkirin.
Ji bo astengkirina azadiya nasname, bawerî û çandan, tedbîrên dijwartir ên ji demên berê hatin wergirtin.
Zirar û karesata herî mezin ya darbeya 12 Îlonê kir bela serê Tirkiyê, destûra bingehîn ya leşkeran bû.
Piştî darbeyê, li gel huquq û kiryarên 12 Îlonê pirr tên rexnekirin jî, hemû hukumetên ku hatin ser desthilatdariyê, destûra bingehîn a leşkeran neguhertin û bi qasî têrê bike ji bo demokratik kirina wê ji dil tevnegeriyane.
Di vê destûrê de xalên weke, ``welatî ji bo dewletê hene`` hat bicihkirin û mafên takekesî ên mirovan kirin qurbana dewletê.x
Bi vî awayî pêşiya azadiya raman hat girtin û ti qiymeta nêrîna azad nema.
Mafên civakî û sendikayan hatin pûçkirin.
Qirêja reş ya darbeya 12 îlonê ya ku li ser demokrasiya Tirkiyê xist, hêna di roja me de jî nehatiye jêbirin.
Ev roj di dîroka Tirkiyê de wekî rojeke reş ango qirêjek ji bo demokrasiyê hat bin nav kirin û hê jî tê bi nav kirin.
Lichtenstein, Baden-Württemberg
Lichtenstein şaredariyeke navçeya (Landkreis) Reutlingen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Tinea nigra
Makul, carinan di tilî û pêçî û dibe ku carinan di stû û singan de yan di şermgehan de tê ragihandin
Carcan
Carcan (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ye li herêma Akîtanya Nû (Nòva Aquitània, Nouvelle-Aquitaine) ya Fransayê.
Famenîn (navçe)
Şaristana Famnin yek ji navçeyên Parêzgeha Hemedanê ye li Rojhilatê Kurdistanê ya girêdayî dewleta Îranê.Navenda vê navçeyê bajarê Famnin ye.
Hecran
Hecran gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Famnvatnet
Famnvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye.
Hecran
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 285 kes (44 malbat) bûn.
Merkûka Jêrîn
Merkûka Jêrîn gundekî ku bi navçeya Bidlîsê ve girêdayî ye.
Dompierre-en-Morvan
Dompierre-en-Morvan, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Xerwe
Xerwe, gundekî bi ser navçeya Zawîteya Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Philip Noel-Baker
Philip John Noel-Baker, Baron Noel-Baker, PC (jdb. li London; m.  li London) atlet û parlamenterekî Brîtanyayî bû.
Sala 1959î ji ber xebatên xwe yên bo aştiyê Xelata Nobel a aşitiyê wergirtiye. Piştî jiyaneke têr serkeftî ya werzişkariyê dikeve bana polîtîkayê. Ji sala 1929 heya 1931î û ji sala 1936 heya 1970î wekî parlamenterê partiya karkeran a Brîtanî di parlamenê de kar dike. Wezîrtiya derve, energî û petrolê dike. Di avakirin û bipêşxistina NY de cihdigire. Dîsa tevlê gelek çalakiyên mafê mirovan û aştiyê dibe.
Sylvia Plath
Helbestvana Sylvia Plath di rojê 27. Avrêlê sala 1935 da li Boston ji dayik bûye. Bavê wê Elmanê û dema ku Sylvia 8 salî bûye, miriye. Piştî Sylvia bi nivîsandina helbestên destpê dike u di sala 1950'da bûrsek bo çûne zaningeha Smith COllege qezenç dike. Sylvia bi 19 salî xwe diceribine ku xwe bikuje, lê dê û birayê wê wê rizgar dikin. Sedema ceribandina xwekujî ye wê -li gorî wê- ji ber pirsgirêka bi pejirandina rewşa dinê bû. Şeş sal şunda Ted Hughes nas dike û bi wî re dizewice. Ted Hughes jî wekê wê helbestvan bû. Paşî dû zarê wan çê dibe, lê bi vê zewacê û bûne dû zarokan jî problemên Sylvia Plath dawî nabin. Bi gotina wê "hîna jî kêfxweşî çi ye min tam ne kirîye". Dîsa di vê wextê de gelek helbestan dinivisîne û wan helbestan ji ligel rewşenbîrên dinê de tên rêz kirin. Talî di 11 Sebatê 1966'da, li zivistanek sar û tarî de, xwe dikuje.
Dînezor
Dînezor an dînozor sernavê komek ajalî pir mezin e. Ji malbata ajelên xizinde in. Sed milyon sal berê li dunyayê dijîne. Beriya peydabûna merivan qeliyane û êdî nemane. Evroj malbatan qirtîşên avê meriyên dînezoran in. Hin ji wan gelekî gir bûne. ji gişan mezintir bûne. Giraniya wan 30 hezar kîlo û dirêjiya wan jî digêhişt 20 metreyan. Hin dînezor hov bûne û ji wan hinek jî aram bûne û tenê nebatên dixwarin. Cureyên xwe yên avî, yên bejî û yên balînde habûne.
Bi pêvajoya pêşveçûnê, dînosaur bav û kalên hemî çûkan in. Bi vî rengî, çûk tenê dînosaur in ku hîn jî hene.
Sylvia Plath
Ji helbestekî xwe da wisa dibêje:
''Mirin jî,
fena her tişte, hûner ê
û ez vê gelekî baş dizanim
Îtalyan
Îtalyan (bi îtalî: Italiani), gelê neteweyên latînî li welatê Îtalya û li welatên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr in.
Laşkolî
Laşkolî, laşlêkol, laşlêkolîn an jî dîseksiyon (ji zimanê latînî dissecare, "parçe parçe kirin, hûr kirin") herwiha anatomîzasyon jî tê gotin, lêkolîna hundirên laş û hinavên mirov û giyanewerên mirî û riwekan e. Armanca wê lêkolîna organan û çawaniya wan e.
Xetî Biyan
Xetî Biyan, gundekî bi ser Basirmeya navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Saint-Couat-du-Razès
Saint-Couat-du-Razès, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Ali Çiçek
Ali Çiçek (m. 1982) Elî Çîçek, lawê malbateke xîzan bû. Di temenê xwe yê piçûktiyê de li hemberî neheqiyên li dijî gelê kurd, bû xwedî kîn û nerazîbûnê. Çîçek, dema ku PKKê nas kir, yekser di temenê xwe yê ciwantiyê de tevlî refan dibe û di gelek warên xebatê de cih digire. Alî Çîçek di sala 1982an de ku di çalakiya 14ê tîrmehê ya li hemberî cuntaya 12 Îlonê ya li Amedê cîhekî girîng girt, di çalakiya rojiya mirinê de jiyana xwe ji dest da.
Telwe
Telwe, gundekî bi ser navçeya Zawîteya Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Mondreville, Yvelines
Mondreville, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Eleanor Matsuura
Eleanor Matsuura (z. 16 Tîrmeh 1983) lîstikvanek Brîtanî ya Japonî ye, ku bi rolên xwe wekî Yumiko di The Walking Dead, û her wesa wek Hannah Santo di The Greater Good pirr tê nas kirin.
Mehrstetten
Mehrstetten şaredariyeke navçeya (Landkreis) Reutlingen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Harcanville
Harcanville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Tûlik, Wêranşar
Tûlik, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
Kebuder Aheng (navçe)
Şaristana Kebuder Aheng an Kewŗang yek ji navçeyên Parêzgeha Hemedanê ye li Rojhilatê Kurdistanê ya girêdayî dewleta Îranê. Navenda vê navçeyê bajarê Kebuder Aheng ye.
Avî
Avî hemû ajalên ku di avê da dijîn û hemû riwekên ku li ber avê diçine. Belê ji bo jîyanê tiş gî avê diwaze lê tiştên bê avî jîyana xwe ave. Yanê ku ji avê dûrdikevin dimirin.
Hin ajalên avî ew in:
Hin riwekên avî ew in:
Bêskan (eşîr)
Bêskan, ango êla bêskan, li bakurê Kurdistanê, li Serhed, Bêrecûk û Rihayê dijî. Şerefxan navê wan wek  pazûkî  bikar aniye.
Koma Amed
Koma Amed komeke muzîke ya NÇM ya Stenbolê bû. Sala 1988 li bajarê Enqerê bi xwendekarên bijîşktî ve hatê avakirin.
Koma Amed sala 1988 da, li Tirkiyê, bajarê Enqerê terefê Fikri Kutlay, Gulşen Çetin (Kutlay) Ahmet Kaya, Evdilmelek Şexbekîr û çend xwendevanên kurd ve hatiye damezirandin. Kasêta xwe ya yekem bi navê Kulîlka Azadî, awayeki korsan hatiye wêşandin,ji ber ku wê demê muzîka kurdi li Tirkiyê qedexe bu. Lê belê ev kaset sala 1990 ev car awayeki fermi hatîye çapkirin,lê belê dîsa jî hatîye qedexekirin. Koma Amed 1991 de xebatê xwe êdi li NCM(Navenda çanda Mezopotamya)e berdevam dike. Wê demê endamê kome Evdilmelek Şexbekir tevi hêzen azadiyê dibe u 6 meh sunda jiyana xwe dest dide li sala 199 e. . Wê demê endamê Koma Amed ev kesbun: Fikri Kutlay, Ahmet Kaya, Serhat Karakas (Ji koma Dengê Azadi veqetiya û tevi Koma Amed bu) Merdan, Mehmet Gûl(Memo)irkan çelik,Memet Kaya,Evin, Süleyman Gültekin, Vê ekibê kasêta bi navê Agir û Mirov hazir kir û derxist. Pey vê berhemê Kaseta heri navdar ya bi navê Dergûş hate amadekirin. Derguş wê dema nêziki 400.000 hate firotan.. Koma Amed vê berhemê sunda berhem çênekirin. Endamê komê Serhat, Sülêyman û Memo derketin Ewropa u pey 3 sala şunda Serhat, Fikri, Ahmet, Memo u Süleyman bi navê Çar Newa komek avakirin. Endamen Koma Amed wek Ahmet Kaya he bijişktîya xwe berdewam dikin.
Çend endamên Koma Amed niha wekî Çar Newa çalak in.
Hemdullah Mistewfî Qezwînî
Hemdullah Mistewfî Qezwînî (1281-1349; Farisî: حمدالله مستوفى قزوینی / Ḥamdallāh Mustawfī Kazvini) yek ji dîroknas, erdnîgarînas û helbestvanê faris ê Îranî ye.
Hêjayî gotinê ye ku ev dîroknas xelkê Lor wek beşek ji neteweyê kurd dide nasîn.
Girêdanê derve
Lîsteya zanyarên misilman
Tevkûjiya li zîndana Amedê (1996)
10 girtiyên ji doza PKKê di sala 1996an de bi destê hêzên dewletê li girtîgeha Amedê hatin qetilkirin. Di 24`ê Îlona sala 1996'an de, li zîndana Amedê di roja hevdîtinê de di dema ku 33 dîlên şer ên Kurdistanî, bi şahiya dîtina xizmên xwe vedigeriyan qoxişan, ji aliyê leşker, polês û gardiyanan ve rastî êrîşeke bê perva hatin. Polês û leşkeran bi dar, zincîr û qalasan êrîşî 33 dîlên şer ên PKKê kirin.
Lucky Vanous
Lucky Joseph Vanous (jdb.  li Lincoln, Nebraska, DYA) model û lîstikvanekî amerîkî ye. Ew di sala 1994an de piştî ku di nav rêzek dalberînî de ji bo Coca Cola Light li welatê de derket.
Tevkûjiya li zîndana Amedê (1996)
Piştî êrîşê girtî xistin qabîna hevdîtinê. Polêsên êrîşkar bi çavsorî deriyê qabînê girtin û li gor navên tespîtkirî, dest bi cih anîna fermana kuştinê kirin. Ew roj li wir, Ridvan Bulut, Ahmet Çelik, Cemal Çam, Mehmet Aslan, Edip Dilenci, Nimet Çakmak, Hakki Tekin, Kadir Demir û Erkan Perişan, yek bi yek serê wan, bedena wan hate parçekirin û hatin qetilkirin. Di êrîşê de 23 dîlên şer ên PKKê bi giranî birîndarbûn. Ji van 14 kes dest û lingên wan bi zincîran girêdan û birin bajarê Dîlokê. Leşkerên mêrkûj di dema dîlên şer neqilkirin de M. Kadir Gumuş di rê de bi lêdana zincîran kuştin. Li ser vê hemû sosretê, leşkeran ji ber ku destên wan êşiyane girtî gilîkirin, dozgerê dewletê jî ji ber dar û qalasên dewletê yên di êrîşê de hatine bi kar anîn zirar dîtine di derbarê dîlên şer de mahkeme vekir.
Fer
yek, her beşên kû Cot ê pêk tînin.
Paş
Paş, gundekî girêdayê navçeya Dep ya Xarpêtê ye.
Maine
Maine (bi kurdî: Meîn) yek ji federedewletên DYE ye.
Qazî, Cehan
Qazî, Cehan, gundekî ser bi navenda bajarê Azerşehrê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kerb
Kerb gundekî ku bi navçeya Bidlîsê ve girêdayî ye.
Cerdelî
Cerdelî, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
Faulvatnet
Faulvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol, nêzikî 15 kîlomêyreyan li bakurê gundê Straumen û li rojavayê Parka Neteweyî ya Rago yê cih digire.
Appenzell Innerrhoden
Appenzell Innerrhoden (yek ji 26 kantonên Swîsreyê ye.
Kuhstorf
Kuhstorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Hemzêaway Serû
Hemzêaway Serû gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 137 kes (16 malbat) bûn.
Dergel
Dergel, gundekî bi ser navçeya Zawîteya Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Montainville, Yvelines
Montainville, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Îbn Werdî
Îbn Elwerdî (z. 1291. m. 1348/1349 dîroknaê ereb bû.
Harfleur
Harfleur, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Xalan, Dep
Xalan, gundekî girêdayê navçeya Dep ya Xarpêtê ye.
Pfronstetten
Pfronstetten şaredariyeke navçeya (Landkreis) Reutlingen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Saint-Denis, Aude
Saint-Denis, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Montalet-le-Bois
Montalet-le-Bois, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Dêralûş
Dêralûş, gundekî bi ser navçeya Zawîteya Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Cardan
Cardan (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ye li herêma Akîtanya Nû (Nòva Aquitània, Nouvelle-Aquitaine) ya Fransayê.
Maryland
Maryland (bixwîne: Marîland) yek ji federedewletên DYE ye.
Bizaton
Bizaton, gundekî girêdayî navçe Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.
Laberweinting
Laberweinting şaredariyeke navçeya (Landkreis) Straubing-Bogen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Îtihad û Tereqî
Îtihad û Tereqî (bi osmanî: إتحاد و ترقى جمعيتی, bi tirkî: İttihat ve Terakki Cemiyeti) rêxistineke tirkî bû ku di dewra Împeratoriya Osmanî de hatiye sazkirin.
Fellvatnet
Fellvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol, li bakurê gola mezin ya Storglomvatnet û Qeşaya Svartisenê cîwar bû ye.
Balindeyên dirûvê qazan
Balindeyên dirûvê qazan (Anseriformes), komeke ji çîna balindeyan e. Li vê komê nêzîkî 150 cureyên balinde hene û di sê famîleyan de (an jî çar famîleyan, li gorî Sibley & Ahlquist, 1990) tên parvekirin: Anhimidae, Anseranatidae û Anatidae.
Li gorî taksonomiya Sibley-Ahlquist binefamîleya Dendrocygninae ji famîleya Anatidae derketiye û famîleyeke cuda çêbûye.
Qazîkendî
Qazîkendî, gundekî ser bi navenda bajarê Azerşehrê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Leiblfing
Leiblfing şaredariyeke navçeya (Landkreis) Straubing-Bogen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Şêrawe
Şêrawe, gundekî bi ser Basirmeya navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Hemzêaway Xwarû
Hemzêaway Xwarû gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 155 kes (21 malbat) bûn.
Drée
Drée, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Hebeş Merwezî
Hebeş el-Merwezî (jdb. 796 - m. 869, Semerra) stêrnas, matematîknas û erdnîgarînasê faris ê sedsala 9an bû.
Reşêwir
Reşêwir, gundekî bi ser navçeya Zawîteya Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Montchauvet, Yvelines
Montchauvet, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Xisq
Xisq, gundekî girêdayî navçe Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.
Kurûsiv
Kurûsiv, gundekî girêdayê navçeya Dep ya Xarpêtê ye.
Massachusetts
Massachusetts (navê wê yê rast: The Commonwealth of Massachusetts; bi kurdî: Mesaşûsets) yek ji federedewletên DYA'yê ye.
Bejî
Bejî ( Barsaq, ) şîrîniyeke kevneşopî ya kurdî ye ku bi piranî li Kirmaşan, Îlam û Kurdistanê tê amadekirin. Bêjî ji rûnê genim û ard tê çêkirin. Piştî ku tê sorkirin hinek şekir an jî şekirê toz li ser tê rijandin û tê bikaranîn.
Recipes
Bejî ji ard, şekir, rûn, hêk, şîr, kîmyon, firingî û zikê tê çêkirin. Hemû malzeme bi hev re dikevin nava rûn û bi şekirê xemilandin.
Nav
Peyva bejî an jî berjî ji jêdera berjanên ku di kurdiya başûrî de tê maneya tostê hatiye girtin. Bêjî an jî burcî tê wateya biraştî. Di rîwayeteke din de, bejî tê maneya (bijîbûn) û cûreyek şîrîniya kevneşopî ya malê ye ku berê wekî çenteyê rêwîtiyê dihat bikar anîn û tê wateya xwarin û zindîbûnê.
Basel-Landschaft
Basel-Landschaft ((Kanton) Basel-Landschaft ) yek ji 26 kantonên Swîsreyê ye.
Cooper Andrews
Cooper Andrews (jdb. 10ê adara 1985an) aktorekî amerîkî ye. Ew di gelek film û rêzefîlman de xweye bûye. bi nasnavê Jerry di Rêzfilma tirsê a The Walking Dead de  pirr zêde tê naskirin.
Hattenville
Hattenville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Ferman Narîn
Ferman Narîn (jdb. 1995), derhênerê kurd e.
Pliezhausen
Pliezhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Reutlingen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Ferman Narîn
Danasîn
Soyka yekem kurtefîlma wî bû. Pîştî Soyka, di sala 2020an de kurtefîlmekî bi navê Pirabok çêkir.
Daremanî Biçûk
Daremanî Biçûk, Daremanî Xwarû, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Zêwe, Zawîte
Zêwe, gundekî bi ser navçeya Zawîteya Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Qedemgah
Qedemgah, gundekî ser bi navenda bajarê Azerşehrê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Montesson
Montesson, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Şervanên biyanî yên Hêzên Sûriya Demokratîk
Bi sedan şervanên biyanî tevlî Hêzên Sûriya Demokratîk (HSD) û pêkhateya wê ya cûrbecûr û milîsên hevalbend bûne û ji sala 2012-an ve, ku Partiya Komunîst a Marksîst-Lenînîst (Tirkiye) (MLKP) dest bi şandina hin endamên xwe kir da ku alîkariya Yekîneyên Parastina Gel (YPG) piştî rûdana şerê navxweyî yê Sûriyê. Kesên ji Tirkiyê (ji bilî Kurdên Bakurê, yên ku ji hêla Kurdên Rojavaye wekî biyanî nayên hesibandin) netewetiya herî mezin e, li dû wan Amerîkî û Ingilîzî.
Van şervanên biyanî di seranserê pevçûnê de beşdarî hemlê cûrbecûr ên HSD bûne, û gelek kes hatine kuştin. Piraniya wan sosyalîst in, û ji bo parastina konfederalîzma demokratîk a Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyê ji Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê û Komara Tirkiyeyê tevlî bûn, dema ku gelek dilxwazên ne-sosyalîst ji hêla motîve xwesteka şerkirina Dewleta Islamî û komên din ên Islamî ji ber binpêkirinên mafên mirovan ku ew dikin.
Tabûra Azadî ya Înternasyonal‎ (EÖT) koma herî mezin a şervanên biyanî di HSD de ye, piştre jî YPG Tabûra Înternasyonal. Dilxwazên Ewropî carinan ji ber ku tevlî HSD bûne, li welatên wan hatine darizandin, siyaseta ku ji encama zexta dîplomatîk a hikûmeta Tirk a Islamî li ser dewletên wan tê bawer kirin. Hin kes kirine girtîgeh. Dilxwazê yekem ê biyanî ku hate bala navneteweyî Jordan Matson bû.
Hemedan (navçe)
Şaristana Hemedan yek ji navçeyên Parêzgeha Hemedanê ye li Rojhilatê Kurdistanê ya girêdayî dewleta Îranê. Navenda vê navçeyê bajarê Hemedan ye.
Michigan
Michigan (Mîşîgin tê xwandin) yek ji federedewletên DYEyê ye.
Zîndewerên kovî
Zîndewerên kovî, heywanên kovî yan jî heywanên kufî hemû zîndewerên ku li malan nayên xwedîkirin. Ji van heywanan re jî dibêjin heywanên çolê. Hin ajal him kedî dibin him jî cureyên xwe yên kovî hene. Mînakî pezên kedî wek bizin û mihiyan meriyên pezkoviyan e. Wek wan berazan jî yên xwe kovî û yên xwe kedî hene.
Sainte-Camelle
Sainte-Camelle, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Carinhan de Bordèu
Carinhan de Bordèu (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ye li herêma Akîtanya Nû (Nòva Aquitània, Nouvelle-Aquitaine) ya Fransayê.
Ûsgxak
Ûsgxak, gundekî girêdayî navçe Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.
Duesme
Duesme, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Riwekên çolê
Riwekên çolê hemû riwekên ku li çolê ji xwe berê, bê alîkariyan mîrovan, diçê ne. Riwek jî wek ajalên siftê li çolê ji xwe berê şîn dibûne lê paşê mîrovan çandin û lênêrîna wan hukiriye. Li çolê cureyên riwekan yên ku ji aliyê mîrovan tên bi kar anîn dîsa jî pirin.
Hvovi
Hvovi (bixwîne: Huvovî, wate: xwediya çevriyên/dewarên baş) jina pîroz a baweriya Zerdeştiyê ku hevjîna Zerdeşt a sêyem a ji malbata Hvogva bû. Hvovi keça peyrewê Zerdeşt ê bi navê Freşuştra (Frashaoshtra) bû. Ji zewaca Hvovi û Zerdeşt sê zarokên bi navên; Suşyant (bi wateya rizgarker), Huxşatrama û Huxşayatereta wê çêbin.
Loitzendorf
Loitzendorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Straubing-Bogen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Kirch Jesar
Kirch Jesar şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Bediran, Dep
Bediran, gundekî girêdayê navçeya Dep ya Xarpêtê ye.
Textelû
Textelû, gundekî girêdayî navçe Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.
Montfort-l'Amaury
Montfort-l'Amaury, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Sainte-Colombe-sur-Guette
Sainte-Colombe-sur-Guette, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Finnknevatnet
Finnknevatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol, li bakurê Parka Neteweyî ya Lomsdal-Vistenê cih digire.
Sarkê
Sarkê, gundekî bi ser navçeya Zawîteya Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Hablis
Hablis gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 41 kes (7 malbat) bûn.
Haucourt, Seine-Maritime
Haucourt, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Basel-Stadt
Basel-Stadt ((Kanton); (Canton de) Bâle-Ville; ) yek ji 26 kantonên Swîsreyê ye.
Sitkurkê
Sitkurkê, gundekî bi ser navçeya Zawîteya Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Römerstein
Römerstein şaredariyeke navçeya (Landkreis) Reutlingen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Murat Yazar
Di sala 1978an de li Rihayê jidayikbû. Li Zaningeha Herranê beşa turîzmê qedand lê di vê beşê de ne xebitî.
Wêneyên wî, bi pirranî derheqê jiyana gel û mirovan in. Lewra wêneyên wî bi gelemperî belgewar in. Hunermend Murat Yazar, li Roma ê dijî û hîn jî weke wênekêşeke serbixwe berdewama hunera xwe dike.
Pêşangehên wî
Wêneyên Murat Yazar, di gelek pêşangehên netewî û navnetewî cih girtine.
Ébaty
Ébaty, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Qiraxîl
Qiraxîl, gundekî ser bi navenda bajarê Azerşehrê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Montigny-le-Bretonneux
Montigny-le-Bretonneux, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Ased Abad
Ased Abad navê yek ji bajarên li parêzgeha Hemedan ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Partiya Demokrasiya Gel
Halkın Demokrasi Partisi (Partiya Demokrasiya Gel, bi kurtî HADEP), di 11ê gulana sala 1994an de hate damezirandin. Endamên Partiya Demokrasî û Kedê (DEP) daxwaznameya partiya xwe ya nû ji Wezareta Karê hundur re pêşkêş kirin û roja 11ê gulanê bi awayekî fermî Partiya Demokrasiya Gel HADEP damezirandin. Her çiqasî hatibû armanckirin ku HADEP di demên pêş de were damezirandin jî, lê belê jiber ku îmzeyên li ser bernameyê û rêvebirnameya neqediyabûn, damezirandina partiyê dereng ketibû. Li dewsa navê Partiya Demokrasî û Aştiyê BADEPê, ji bo ku nêzîkê navê HEP û DEPê be, navê wê weke HADEP hate hilbijiartin û Murat Bozlak bû serokê wê yê giştî. HADEP, di hilbijartinên 25ê kanuna 1995a û de bibû partiya yekemîn li Kurdistanê, lê belê jiber benda ji sedî 10 a ku dewleta Tirk danîbû, parlementerên hatibûn hilbijartin nekarîn bikevin parlementoyê. HADEP cara yekê di hilbijartinên herêmî yên 1999an de yek jê ya bajarê mezin bi giştî 38 belediye qezenç kiribû. Piştî girtina HADEPê, gelek endamên HADEPê derbasî DEHAPê bûn.
Daremanî Gewre
Daremanî Gewre, Daremanî Serû, gundekî Pirdê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Cinezûr
Cinezûr, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Sirît
Sirît, gundekî girêdayî navçe Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.
Cinezûr
Cinezûr li başûrê Licê, cîranê Dêrxustê ye û 17 km ji Licê dûr e. Gundekî bejî ye. Di efsaneya Daknanos de Cinezûr Cehenema Deqnanos e. Di nav teht û zinarên pişt gund de bi dehan nawis hene. Yek ji wan nawisan du tebeqe ye. Dibe ku ew mala mezinê wê demê be.
Riwekên malan
Riwekên malan an riwekên malovî hemû riwekên ku ji aliyê mirovan ve di malê de tên çandin in. Mirovan cara pêşin li Mezopotamyayê wexta dema neolîtîk (10.000 sal BZ) de, dest bi karê çandina riwekan kirine, gênim çandine.
Hülseburg
Hülseburg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Cinezûr
Rezên Cinezûrê bi nav û deng in. Tiriya Cinezûrê hata zivistanê bi mêwan ve dimîne. Behîvên Cinezûriyan pir in. Cinezûr wek birêvebiriya sîyasî bi nehiya Hezanê ve girêdayî ye. Bi kurmancî dipeyîvin. Dewletê navê Çağdaş lê kiriye.
Spîavê
Spîavê, gundekî bi ser navçeya Zawîteya Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Töb-Der
Töb-Der (anku bi tirkî: Tüm Öğretmenler Birleşme ve Dayanışma Derneği, "Komeleya Navendî ya Yekbûn û Pişgirtinê ya Mamosteyan") li Tirkiyeyê komela mamosteyan bû. Di navbera salên 1975-1977an de Amed Tîgrîs li Licê serokê Töb-Derê bû. Di heman demê de nûnerê wê ye Enqereyê bû.
Chris Olivero
Christopher Anthony Olivero (jdb. 15ê çiriya pêşîn a 1984, li Stockton, Kalîforniya) lîstikvanekî amerîkan e.
Metîna, Efrîn
Metîna (bi erebî: ماتنلي) gundek ji gundên herêma Efrînê li başûr rojavayî Kurdistanê ye, û li başûr rojhilatî herêmê dikeve. Li wir nêzîkî 1900 kes dijîn. Li gorî dabeşkirinên rêvebirî ew bi ser piyê navçeya Şera ve diçe ango ji aliyê gerînendeyî ve girêdayî bajaroka Şera ye, û dora sê kîlometran ji wê û deh kîlometran ji navenda herêmê, bajarê Efrînê, dûr e. Navê Metîna ji navê çiyayekî Kurdistanê î pir navdar tê ew jî çiyayê Metîna ye. Ji aliyê xaknîgarî ve Metîna li ser girekî, ku dora 150 metran ji ser rûyê derya bilind e, hatiye avakirin. Gund ji bakur û rojhilat ve bi qiracan û newalekî kûr dorpêçkirî ye û ji başûr û rojava ve jî deşta Metîna li pêş gund mîna keçikeke nazenîn û bedew ketiye xewê. Hemû qiracên derdora Metîna bi darên zeytûnê, mişmiş, behîv, simaq, kewzan û gûzan çandî ne û pesarên newala wê jî çêrgeha sewalan e, lûtkeya qiracan û rûberên herî asê jî bi darên merx û sewliyê xemlandî ne… Deşta Metîna jî bi piranî darên zeytûnê û rez in, li gel rûberek biçûk ku ji çandina genim, nîsk û nokan re terxankiriye û çend baxçeyên henaran jî hene.
Chris Olivero
Jiyan
Chris Olivero di fîlma wêneguhêzê Alien Arsenal ya David DeCoteau  de pêşkeşiya  xwe ya ewil kir. Di 2003 de, ew rola mêvanek dubare li John Cardell di rêzefîlmê Boston Public de lîst. Di 2005an de, ew di rêzefîlmê 24 - Twenty Four de wekî kurê serokê Dewletên Yekbûyî, ku li ser Hêza Hewayî Yek hat kuştin, hat dîtin. Di navbera 2006 û 2009an de ew di 43 beşên rêzefîlmê Kyle XY de rola Declan McDonough lîst.Olivero ji 2006an û pê ve bi aktrîsê Alexandra Picatto re zewicandî ye.
Metîna, Efrîn
Tevî ku tu belgeyên fermî ên ku dîroka Metîna tekûz dikin û heyama avabûna wê nîn in jî, lê li gorî salixên bav û bapîrên xelkê Metîna, dîroka avabûna vî gundî vedigere bêtirî dused sal. Ev salix her wisa xuya dikin ku yekemîn malbata li Metîna niştecî bûye, malabat Selmo ye, lewre mirov dikare bêje ku mala Selmo damezrînerên gundê Metîna ne. Piştî malbata Selmo bi cih bûye hin malbatên din jî hêdî hêdî li gund niştecî bûne û mewda gund û hejmara xelkê jîKategorî: zêde bûye, û niha bêtirî sed lib xanî li gund hene. Li rex malbata Selmo hin malbatên din jî hene, wek: Malbata Nebê, Ebo Elo, kuruk, Cebûlî, Evdile, koleme, Xelo û Hec Ebdo...
Li gorî amarên (serhejmarên) sala 2005’an hejmara nişteciyên Metîna 1934(hezar û nehsid û sih û çar) kes in. Ev akincî jî di navbera Metîna, bajarê Efrînê, bajarê Helebê û mişextiyê li Ewropa û Amerîka de belav bûne. Ew kesên ku ji Metîna koçî Efrînê û Helebê bûne di her malbatekê de hene, lê ew kesên li mişextiyê ne piraniya wan ji malbata Cebûlî, Nebê û Selmo ne û di navbera Amerîka, Kanada, Fransa, Almaniya û Yewnanê de belav bûne.
Ji aliyê rajeyên giştî (public amenities) ve Metîna li nîvê rê ye, ango elektirîk heye lê ew qas ne saz e, av lê heye lê tim nayê û heke bû ew hat jî her roj dora katekê dirêj dike û carik din ziwa dibe, ji ber hindê xelkê gund xwe dispêre bîrên avzê û barekî diravî û ezyatê xwe zêde dibe. Li vê dawiyê çêşme jî hatine kolandin lê di havînê de pir giriftan ji nişteciyan re derdixin holê, ji bîna pîs bigire heya pirsgirêkên tenduristî… Rê û kolanên gund giş ne qîr û ziftkirî ne, tenanet rêya sereke ya gund ziftkirî ye û rêyên duwane jî hê jî ax in û di havînê de tozê derdixin û di zivistanê de jî dibin mîl û herî û jiyana nişteciyan dikin dojeh… Di van pênc salên dawî de bihêstok jî hate Metîna lê mixabin ku li hemû malên gund belav nebûye, bahane jî ku têlên pêdivî nîn in ku tore fireh bibe!!
Çenaxçî
Çenaxçî, gundekî girêdayê navçeya Dep ya Xarpêtê ye.
Metîna, Efrîn
Der barê perwerde û zanînê de jî, hejmara xwendevan û pisporan li gorî hejmara xelkê gund ne guncav e, xwendin di astekî nizim de ye, tenê çar bijîşk li gund hene û yek ji wan li derve li mişextiyê ye, mamoste û endezyar jî tev bîst kes dernakevin. Tenê dibistaneke sereteyî li gund heye, lê mixabin ji pêncî kesî an jî kêmtir kes naçe wê dibistanê û ên ku diçin jî pir newaz e ku derkevin qonaxa navîn û lîseyê! Xwedîgirav zagona xwendinê li Sûriyê heya kutakirina pola nehan bi kotekî ye, lê dewlet û wezareta perwerdeyê pir guh nadin rêjeya ew kesên ku qaçax ji dibistanan têper dibin. Sedema sereke ji têperbûna zarokan re ew e ku rêjeya xizanî bilind e û dibistana navîn jî li gund nîn e, lewre ew kesê dê biçe qonaxa navîn divê biçe gundê Xirêbe û li wir xwendina xwe berdewan bike, ew jî di piraniya dema dibistanê de, nexasme meha çile, pir zehmet e, hem rê dûr e, Xirêbe sê kîlometran ji Metîna dûr e, û hem jî serma nahêle ku zarok di mehên seqema zivistanê de û di serê sibeyê de bi asanî biçin wir… Ew kesên ku bi ziman û çanda kurdî re bi şêweyekê rêkûpêk didin û distînin jî pir kêm in, lê niha hişyariyeke balkêş di nav ciwanên rewşenbîr de peyda dibe û bi coşeke mezin berve çand û zimanê xwe ve diçin. Ew jî geşbînî û hêviyeke mezin ji pêşerojê re derdixe holê, sipas ji ew kesên ku erk û delameta fêrkirina Kurdî ji xortên gund re raxistine ser milên xwe û ez bejna xwe li ber wan ditewînin û rêz û hûrmetê ji wan re dikim…
Jiyana civakî li Metîna heya radeyekê aram e, ango tu pevçûn û pirsgirêkên jidil nîn in ku aramiya civakî bihermînin, tevî ku hin caran pevçûn û şerên biçûk derdikevin jî, lê ew bi giştî biçûk û bisînor in. Têkiliyên kurdewarî û danûstandinên gundiyan hêj taybetmendiyeke Kurdî ragirtine û heya radeyekê xelk têkildarî folklora xwe ye jî, lê roj ji rojê kêmtir dibe…
Rewşa aborî jî li gund ne ew qas baş e, ango halê xelkê tenik e û aboriya wan lawaz e, ev rewş sedema sereke a koçberiya xelkê Metîna ye. Li rex çandin û berhemên xwezayî ên mirov dahateya xwe jê werdigirn, hejmareke mezin ji nişteciyên Metîna karker in û di dezgehên taybet û ên hukûmetê de dixebitin û debara xwe pê dikin. Lê heya ev kar jî tim ne pêkan e, mirov divê pir têbikoşe û bertîlan bide ku karekî ji xwe re peyda bike!!
Xelkê Metîna wek hemû xelkê herêma Efrînê têklidarî rewşa siyasî ye jî, li Metîna ji ajan û sîxûrên ku xwe firotine bigire heya welatparêzên hêjayî bejintewînê mirov hene, têgînên cur be cur jî hene. Xelkê Metîna xwe di tevna siyaseta Kurdî de ristiye û endametiya partiyên cihêreng kiriye, ji hemû partiyên ku li kurdistanê bi giştî û başûr rojava bi taybetî bigire endam hene heya Partiya Bees a fermî jî endamên wî li Metîna hene. Hin jidil endam in, hin jî berjewendîperest in!! Xelkê Metîna wek hemû miletê Efrînê bi taybetî û Kurdistaniyan bi giştî berdêlên pir biha ji ber welaparêziya xwe ve dane, ji girtin, sirgûn û îşkenceyê heya kuştin û şehîdbûnê…
Îro Xelkê Metîna wek hemû xelkê Efrîn, Kurdistan û Rojhilata Navîn li ber pêlên bicîhanbûnê rû bi rû maye. Belê pisgirêkên daliqandî jî zehf in û pêşeroja siyasî, civakî û aborî jî ne ew qas ewle ye. Çemk û têgîn zû tên guhertin, nifşên nû, nemaze ew kesên nexwende zû dimezixin û ji nirx, dab û kevneşopiyên xwe bidûr dikevin. Roj ji rojê televizyon û sêlik xelkê ji têkilyên civakî û danûstandinê bidûr dixin û wan berve tenatiyê dehf dikin, ev sarbûna civakî jî biveke pir mezin e hem ji bo civaka Kurdî û hem jî ji bo ziman, fêr û dabên Kurdî. Bi hêviya ku em qasî çiyayê Metîna nav û hebûna gundê xwe di landikeke kurdewarî de biparêzin û ji zarokên xwe re radestî pêşerojê bikin…
Derbeya 27ê gulana 1960an li Tirkiyeyê
Daxuyaniya Kongreya CHPê û Armancên Yekem
XIV a CHP'ê di sala 1959'an de, di kongreyê biryar hat dayîn ku ji bo hin guhertinên bi lezgînî hewcedariya welat bi wan heye ku hewl bên dayîn. Tê îdiakirin ku deklerasyona bi navê "Daxuyaniya Hedefên Destpêkê" hatiye amadekirin û bingeha Destûra Bingehîn a 1961 pêk aniye. Sernavên di nivîsa rojnameyê de wiha ne:
1. Tedawiya Wekhev, 2. II. Parlamento, 3. Dadgeha Makezagonê, 4. Pêvajoya Nûnertiya Rêjeyî, 5. Avakirina Dadgeha Bilind a Dadweran, 6. Rêziknameya Qanûna Karmendan, 7. ''Avakirina rejîmeke çapemenî ya ji bindestiya bêpar, 8. Xweseriya zanîngehê, 9. Garantîkirina prensîbên Ewlekariya Civakî û Dadweriya Civakî, 10. Avakirina Konseya Aborî ya Bilind.''
Derbe
""Sevgili vatandaşlar! Dün gece yarısından itibaren, bütün Türkiye'de, deniz-hava-kara Türk Silahlı Kuvvetleri, el ele vererek, memleketin idaresini ele almıştır. Bu hareket, Silahlı Kuvvetlerimiz'in müşterek işbirliği sayesinde, kansız başarılmıştır! Sevgili vatandaşlarımızın sükûn içinde bulunmalarını ve resmi sıfatı ne olursa olsun hiç kimsenin sokağa çıkmamalarını rica ederiz.""
- Darbe sabahı radyodan okunan ilk bildiri.
Konseya Ewlekariya Neteweyî
Lijneya Giştî ya Meclisa Parastina Neteweyî ku berê bi biryarname û zagonên curbecur ji bo diyarkirina polîtikayên ewlehiya neteweyî ya welêt hatibûn avakirin, di sala 1961'an da di bin navê Lijneya Ewlehiya Neteweyî da hatin avakirin.
Nirxandinên
Celal Bayar (Serokkomar):"Û dîsa gumana min tune ku eger 27'ê Gulanê serkeftî nebûya û nehata çêkirin, ne cûntayên di nava artêşê de ava bibûna, ne midaxeleyên 12ê adarê, 12ê îlonê dê bihatana kirin, ne jî dê demokrasî ji holê rabûna."
Behar
Behar navê yek ji bajarên li parêzgeha Hemedan ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Alfabeya fonetîk a navneteweyî
Alfabeya fonetîk a navneteweyî an IPA alfabeya standard - sîstema nîşanan e ku bi armanca nivîsandina transkrîpsiyonê hatiye amadekirin. AFN li ser bingeha alfabeya latînî hatiye sazkirin. Alfabe hatiye pêşxistin daku bi rêya kodkirina dengan zimanên cîhanê rast bên bilêvkirin. Ev sîstem herî zêde di zimannasî û amadekirina ferhengan da tê bikaranîn. Di AFN de her dengek bi herfekî tê diyarkirin. Dengên ku di nav de xişinî, dengê diranan, niçinî, dirêjkirin û kurtkirina dengan û hwd., bi sembolên taybet ve li ser herfan tên zêdekirin. Ji bilî herfên latînî hin herf ji alfabeyêncuda hatine hildan û veguherrandin.
Alfabeya fonetîk a navneteweyî ji aliyê Yekîtiya Fonetîk a Navneteweyî ve hatiye amadekirin. Dem bi dem YFN hin sembol li alfabeyê zêde dike, kêm dike, vediguherre. Li gor rewşa sala 2008an di AFN de 107 herf, 52 nîşanên diyakrîtîk û 4 cure derbik hene.
Fiskelausvatnet (Grane)
Fiskelausvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye.
Alfabeya fonetîk a navneteweyî
Dîrok
Di sala 1886an komeke mamosteyên ziman ên Fransa û Brîtanyayê bi pêşengiya zimannasê fransî Pol Pasî (Paul Passy) rêxistineke ku di sala 1897an de wek Yekîtiya fonetîk a navnetewî hat naskirin, ava kirin. Destpêkê alfabe li ser bingeha reforma rastnivîsiya zimanê îngilîzî hatibû çêkirin, ku wek Alfabeya romî dihat naskirin, lê piştre ji bo ku alfabe kêrî zimanên din jî were naveroka sembolan li gorî taybetmendiya zimanan dihat guhertin. Mînak, dengê [] (ş) di zimanê îngilîzî de bi herfa «c» dihat nivîsandin, lê di zimanê fransizî de bi herfa «x». Lê belê di sala 1988'an de alfabe gîhandin standartekî daku dengên mîna hev ên zimanên curbecur bi heman herfên AFN'ê ve bên nivîsandin.
Ji roja sazkirinê heta niha AFN di gelek guhertinan re derbas bû. Piştî guhertinên tomarî ên di salên 1900'î û 1932'yan de AFN heta Kongreya Kielê ya ku di sala 1989'an de derbas bû, bê guhertin ma. Di sala 1993yan de sererastkirinên biçûk hatin çêkirin - 4 dengdêrên rêza navîn ên bidengkirina navendî li ser hatin zêdekirin û sembolên dengdarên bêdeng ên teqîner hatin rakirin. Guhertina herî dawî di sala 2005'an de hat çêkirin — sembola dengdarê lêv-diranî yê yekderbik li AFN hat zêdekirin.
Taybetmendî
Prensîba AFN a ereke ji her dengekî re sembolekê çêbike. Ango ji bo nîşankirina dengekî ew şêwaza bihevdukirina du an sê herfan bi kar nayne an jî herfek ji bo nîşankirina du dengan (wek «x» ji bo [ks] an [gz]). Eger tu zimanekî cîhanê yê ku tê zanîn di navbera du dengên nêzîkî hev, lê naşibin hev de firqiyê naxe navberê, AFN herfeke taybet ji wan dengan re çênake. Mînak, di zimanê kurdî de herfên "p" di gotinên "pîr" (jina bi temenê mezin) û "pîr" (asta ruhaniyê) de wek hev nayên bilêvkirin, û li gorî bilêvkirinê wateya gotinê diguherînin, ji ber vê yekê AFN ji bo dengê "p" ê di gotina "pîr" (jina bi temenê mezin) nîşana diyar dike, ji bo "p" ê di gotina "pîr" (asta ruhaniyê) nîşana  diyar dike. Bi gotinên din, ev taybetmendiya dide xuyakirin ku AFN alfabeyeke fonematîk e, ne fonetîk e.
Di AFN de 107 herf dengdar û dengdêran destnîşan dikin, 31 — nîşanên diyakrîtîk bilêvkirina herfan zelaltir dikin, û herwiha 19 nîşanên ku taybetmendiyên wek dirêjbûn, ton, derbik û întonasyon diyar dikin hene.
Hêviya Gel
Hêviya Gel kovareke mehane û polîtîk bû li Swêdê di mehê de carek derdiket. Kovar bi kurdî û tirkî derdiket. Amed Tîgrîs demeke kurt redaktoriya vê kovarê kiriye.
Cakarta
Cakarta (bi îndonezî: Jakarta), paytext û bajarê herî mezin ê Îndonezyayê ye. Jakarta li peravê bakurê rojavayê Javayê ye ku girava herî qelebalix a cîhanê ye û mezintirîn bajarê Asyaya Başûr e ku wekî paytexta dîplomatîk a Yekîtiya Neteweyên Asyaya Başûr kar dike.
Bajêr navenda aborî, çandî û siyasî ya Îndonezyayê ye ku bajêr xwedan statûyek di asta parêzgehê de ye ku li gorî daneyên sala 2021an nifûsa bajêr 10.562.088 kes e. Her çend Jakarta tenê li ser 664,01 km² dirêj bibe jî bajêr xwedan qada herî piçûkê Îndonezyayê ye ku qada metropolê ya bajêr 9.957,08 km² rûerd werdigire ku bajarên satelîtên wekî Bogor, Depok, Tangerang, Tangerang Başûr û Bekasî wedihewîne û ji sala 2021an vir ve 35 milyon nifûsa devera bajarî heye ku bajêr dibe mezintirîn devera bajarî ya li Îndonezyayê û piştî Tokyoyê jî duyem mezintirîn devera bajarî ya li cîhanê ye. Jakarta di nav parêzgehên Îndonezyayê de di rêza pêşkevtina mirovî de di rêza yekem de ye. Derfetên karsazî û karûbarê Jakarta, digel kapasîteya bajêr ya pêşkêşkirina standarda bilind a jiyanê li gorî beşên din ên welêt koçberên ji seranserê arşîpela Îndonezyayê kişandiye û bajêr bûye melbenda gelek çandan.
Morainvilliers
Morainvilliers, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Sonnenbühl
Sonnenbühl şaredariyeke navçeya (Landkreis) Reutlingen li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Neukirchen, Bavyeraya Jêrîn
Neukirchen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Straubing-Bogen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Hengawa
Hengawa gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 743 kes (140 malbat) bûn.
Cars
Cars (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ye li herêma Akîtanya Nû (Nòva Aquitània, Nouvelle-Aquitaine) ya Fransayê.
Qirmizî Gul
Qirmizî Gul, gundekî ser bi navenda bajarê Azerşehrê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bern (kanton)
Bern  an Berne (Kanton Bern; canton de Berne) yek ji 26 kantonên Swîsreyê ye.
Rojhilatnas
Rojhilatnas di warê rojhilatnasiyê de zanistvanek e. Li gorî meyla xwe, rojhilatnas bi warên zimanî û çandî yên berê an yên niha yên Rojhilata Nêzîk mijûl dibin.
Karî
Çalakiya zanistî dikare heya geşedanên dîrokî yên hevdem an jî serdemên girîng ên arkeolojîkî, ku jê re arkeolojiya rojhilata navîn jî tê gotin, dirêj bike. Bi zanîna xwe ya zimannasiyê, rojhilatnas dikarin şert û mercên ramyarî, çandî û aborî yên herêmê ragihînin û ji bo têgihîştina geşedanan bibin alîkar.
Digel hawîrdora zanîngehê ya klasîk, rojhilatnas li pargîdaniyên bazirganî yên ku têkiliyên xwe bi Rojhilat re, an jî di rêxistinên din de diparêzin, dixebitin.
Hîndarî
Xebatên Rojhilatnasiyê zanîngehek zanîngehê ye û li zanîngehan tê pêşkêş kirin. Bi gelemperî, qurs dibin destûrnameyek masterê, lê zanîngehên takekesî qursên dîplomayê jî pêşkêş dikin.
Dema standard ya xwendinê heya nuha hem ji bo Magister û hem jî ji bo Dîplomayê 9 semîner bûne. Demjimêra rastîn a xwendinê zêdetirî 12,5 semesteran bû.
Wekî beşek ji Pêvajoya Bolognayê, naha bernameyên destûra lîsansê yên sê-salî di warê lêkolînên rojhilatnasiyê de jî têne pêşkêş kirin, ku dikarin di çarçoveya bernameyên destûra masterê yên du-salî de bêne kûr kirin.
Mijarên taybet
Piraniya rojhilatnasan berê di dema xwendina xwe de pispor dibin, ku ev ji jêhatîbûnên pêwîst ên ziman ji bo herêmên takekesî yên Rojhilata Navîn derdikeve. Mînak ev in:
Bi kevneşopî, Lêkolînên Rojhilatî jî pir caran ji Lêkolînên Asyaya Başûr (mînak Hîndnasî) û Lêkolînên Asyaya Rojhilat (Çînnasî, Japonnasî) têne veqetandin.
Sindorî Îslaman
Sindorî Îslaman, gundekî bi ser navçeya Zawîteya Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Kurdistan Press
Kurdistan Press ji aliyê Rizgarî ve li Swêdê derdiket û kovareke polîtîk bû. Herweha çend rûpelên wê yên li ser ziman û çanda kurdî jî hebûn. Amed Tîgrîs di wan rûpelên ziman û çandê carnan nivis dinivîsî û carnan karê redakteyî jî dikir. Redaktorê Kurdistan Press Orhan Kotan bû.
Tadorninae
Tadorninae ,binfamîleyekî werdekan e. Piraniya wan werdek û qazan tropîk e û li hemîsfêra yan nîvzemînê başûr tên dîtin.
Li Kurdistanê du cureyên ji cinsê Tadorna tên dîtin, ev in:
Haussez
Haussez, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Sainte-Eulalie, Aude
Sainte-Eulalie, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Pawik
Pawik, gundekî girêdayî navçe Norşîna ser bi Bidlîsê ve ye.
Échalot
Échalot, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Teyr
Teyr Firindeyên mezin in. Ji wan gelek cure yên neçîrvan in. Pê ra dibêjin teyrên seyfî. Bi giştî nikulên teyran yên bi jêrda xwar in. Di çanda Kurdan da bi pozên şîrin ra dibêjin pozê teyrînî, yanê pozê wek mîna nikulê teyran şîrin.
Qurve dercezin
Qurve dercezin navê yek ji bajarên li parêzgeha Hemedan ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Mousseaux-sur-Seine
Mousseaux-sur-Seine, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Korta pozê
Korta pozê an Korta difnî (bi îngilîzî: nasal cavity, nasal fossa), valahiyeke bi ba dagirtiye di poz de di nav riwê mirov de ye.
Hoort
Hoort şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Korta pozê
Erk
Erka korta difnî bi taybetî ku ba di poz de kondisiyon bike ku ji rêka hilmijê hatiye. Ev ba ku dikeve korta difnî têne pakij kirin bi riyê miwên hûr ji toz û gemarê di bêfil de.
Alîkariya Xwîndanî û Rehikî
Korta difnî bi taybetî xwîna xwe bi zengînî distîne ji beşên xwînberakarotîda dervayî, xwînbera rûyê û xwînbera kajûyê (maxillary) û çend xwînberên din. Rehika difnî (olfactory nerve) berpirsyariya bîn kirinê di pozê de dike bi riyê pîvazikên difnî (olfactory bulbs)
Nexweşiyê Korta Difnî
Nexwşiyên korta difnî gelekin wek sîndroma pozê vala, şêrepençîra korta difnî û nexweşiyên vîrosî.
Testosteron
Testosteron hormonek zaûzê ya nêran e, herî zêde di gunan de tê berhemkirin.
Hormona testosteron madeyek steroîd e. Steroîd corek çewerî ye. Zincîra karbonên steroîdan ji çar xelekên bi hev re girêdayî pêk tê, sê xelek şeşgoşeyî, xelekek jî pênc goşeyî ye.
Testosteron di xaneyên Leydig de tê berhemkirin. Xaneyên Leydig, xaneyên navber in di navbera spermeborrîkan de. Di laşê mirovê bi temenê pêgihîştî de % 20ê giraniya gunan ji xaneyên Leydig pêk tê. Di laşê dergûşên nûbûyî de bi qasî çend mehan hejmara xaneyên Leydig zêdeye, di heman demê de di laşê dergûşê de derdana testosteron jî zêde ye. Di temenê zaroktiyê de di gunan de hema bêje qet ji xaneyên leydig namîne û ji gunan derdana testosteron jî radiweste. Di destpêka temenê pêgihîştinê de hejmara xaneyên leydig û derdana hormona testosteronê zêde dibe, ev rewş dibe sedema peydabûna sîfetên zayendî yên duyem û destpêkirina çêkirina sperman. Di dema perisîna korpeleyê de di laşê korpeleya nêr de berhemkirina testosteron girîng e bo çêbûna endamên zaûzê yê nêrê.
Bandora testosteron di temenê korpeleyî de
Di laşê korpeleyê 9-10 hefteyî de xaneyên leydig dest bi berhemkirin û derdana hormona testosteronê dikin. Di laşê korpeleyê (bi înglîzî: fetus) de du erkên serekî yê hormona testosteronê heye;
1. Cudahiya zayendî, çêbûn û perisîna endamên zaûzê di korpeleyê de.
Bi derdana testosteron, hin şaneyên korpeleyê diguherin bo çêbûna çûk û tûrikê gun. Heke testosteron neyê derdan şaneyên korpeleyê diguherin bo endamên zaûzê yên mêyê. Herwisa ji bo perisîna rijênê prostat, çikildanên tovavê jî pêdivî bi hormona testosteronê heye.