cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bar Hebraeus
Gregory Bar Hebraeus (bi zimanê latînî: Abulpharagius, bi zimanê suryankî Mor Gregorios Bar Ebraya: z. 1226 m. 30ê tîrmeha 1286) di sedsala 13an de metranê Îranê ê Dêra ortodoks a suryanî bû. Ew ji bo xebatên xwe yên di derbarê felsefe, helbest, ziman, dîrok û teolojiyê de tê zanîn. Jê re "yek ji zilamên herî zanyar ên Dêra ortodoks a suryanî" tê gotin (Dr. William Wright).
Putzbrunn
Putzbrunn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Munîh li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Şêxheyder
Şêxheyder gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Qolçiya
Qolçiya, Qolçiyan  gundekî girêdayî navçeya  Şemrex a girêdayî Mêrdînê  ye.
Êlasko
Êlasko(navê wê bi Tirkî; Temel Köy)girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya Mêrdînê ye. Ev gund 30 km li alî yê Rojava ye Dêrikê dikeve. Ji gundê Koderê çar bira û pismamekî(Evdo, Salo, Ebas, Kemal û pismamê wan Sîno) wan bi hevre hatine Êlasko û ev gund bi hevre avakirine. Li derûdorê wî gundî li Bakurê wî gundê Silamet, li Rojhilat Karsan û Bizmaro, li Rojava Xirbêreş û li alî yê Başur jî gundê Kundir hene.
Êlasko havînên pir germe, ji ber ku derûdora wî tev kevirê reş e. Di nav gund de du golê avê hene ev gol havînê diçike û ji bo heywanên gund pirsgirêka avê dertê. Ji bo vê pirsgirêkê malên gund hemu ya ji xwe re li sondaşa xistine.
Perwedehîye
Xwendevanên gund bi servîsê diçin gundê Misûrî yê û dibistana serîta û a dibistana navîn li wir dixwînin.
Elbe
Elbe, yek e ji rûbarên mazin yên ku li navenda Ewropayê dizên. Rûbar li çiyayên Krkonoše, li bakurê welatê Çekyayê derdikeve. Paşî di Almanyayê re derbaz dibe heta digihêje Deryaya Bakur, nêzîkî Cuxhaven, bi 110 km bakurê rojhelatê bajarê Hamburg. Bi tevahî dirêjiya wî 1.094 kilometr e.
Êlasko
Aborî
Gundê Êlasko aborî ya xwe bi xwedîkirina heywana û çotkarî yê didomînin.
Qasimo (albûm)
Qasimo albûma hunermenda kurd Aslîka Qadir e. Albûm ji 16 stranan pêk tê û di sala 2001ê de ji aliyê Kom Müzik Yapım a Stembolê ve hate çêkirin.
Merqed, Bane
Merqed gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Rotenburg an der Fulda
Rotenburg an der Fulda bajarokekî navçeya (Landkreis) Hersfeld-Rotenburg li Hessen, Almanyayê ye.
Qêmêzê
Qêmêzê, gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve ye.
1226
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Zayîn
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Mêtqûlî
Mêtqûlî gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Kempa Dibege 2 ya Awareyan
Kempa Dibege 2 ya Awareyan (bi îngilîzî: Debaga 2 IDP Camp), xîvetgeheke awareyan e ku dikevite qezaya Mexmûrê, li parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê).
Mok
Mok, moq yek ji cureyên leyîstikên zarokên Kurd e. Bi kevireke sehlî (pan) û kevireke gilover, ango du keviran tê leyîstin. Leyîstikeka komî ye. Ji kevirê ku pê ev lîstok tê lîstin re jî mok dibêjin.
Hin zarok ji kevirê kewke yan ji texteyan ji xwe re mokên taybet çêdikirin û ev wekî leyzokek di malê de vedişartin, pêdivî bîdîtana dîsa bikardianîn.
Çawa tê lîstin?
Leyîstikvan bi kevirê oan (sehlî) li yê gilover dide. Bi dar an gavan tê pîvandin ku kevir çiqas pekiya ye. Leyîstikvan ne azad e, tenê li ser kevirê sehlî yên leyîstikvanên din dikare manevra bike.
Dor bi dor tê û bi herî kêm 2 kesan tê lîstin.
Mêqerî
Mêqerî, Mêqer gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve  ye.
Nanpehrîz
Nanpehrîz gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Kitabu'l-heyewan
Kitab el-Heyewan (kurdî: Pirtûka ajalan, Îngilîzî: Book of Animals, erebî كتاب الحيوان;) pirtûka Cahiz a herî girîng e ku li ser ajalan e. Ji 7 cîldan pêk tê.
Gabriac, Aveyron
Gabriac, Aveyron, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Saint-André-de-Rosans
Saint-André-de-Rosans, komuneke li departmena Hautes-Alpes a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Nisterberg
Nisterberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Hannapes
Hannapes, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Osmanlî
Osmanlî gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Îskenderê Mezin
Îskenderê Mezin an jî Skenderê Mezin (wek Îskenderê Gewre û Îskenderê Makedonî jî tê naskirin) Keyê Makedonyayê û di dîrokê de yek ji serdarên eskerî yên herî serkeftî yên cihanê bûye.
Jiyan
Îskenderê Mezin an jî Aleksander III (Aleksanderê sêyem, 356 b.z. - 323 b.z.) yek ji keyên makedonî bû û di dema desthilatdariya xwe de (336 b.z. - 323 b.z.) dawî li keyaniya Farisiyan aniye û ji Helenistanê heya Hindistanê împeratoriyeke mezin ava kiriye. Çand û şarezayiya helenîstîk li rojhilatê bi destê wî belav bûye. Li gorî dîroknivîsan, serleşkerekî jîr bûye. Kurd jê re "Îskenderê Sergir" jî dibêjin. Lê dema ku ew hatibû Kurdistanê, di wê demê de kurdan navê "Skenderê Zûrqerneyn" anku "Skenderê Duquloç" lê kiribû.
Bavê Îskender keyê makedonî Fîlîpos II (Fîlîposê duyem) e û diya wî Olîmpias, keça key Neoptolemosê Epîrosî ye. Di zaroktiya xwe de ji Arîstoteles re şagirtiyê dike. Piştî kuştina bavê wî dibe key. Cara pêşîn hemî reqîbên xwe ji holê radike. Dest bi xeyalên bavê xwe ku bicih neanîbû dike. Bavê wî artêşeke taybet bo seferên Asyayê amade kiribû. Eşîrên trakî, geteyî û hîriyayan dibin xwarina yekem a Îskender. Li Têbe û Atînayê xebera mirina wî belav dibe û gel radibe ser piyan li dijî Îskender. Dema ku vê nûçeyê dibihîse, artêşa xwe radike ser Atînayê. Ji xeynî mabedan û mala helbestvan Pîndaros seranser Atînayê dişewitîne. Di heman rojê de 6.000 mirovî dikuje û yê mayî dîl digire. Li ser vê çalakiyê yewnanî dikevin bin bandora makedoniyan.
Îskender Antîpatrosê Sîbonî dike cîgirê xwe û dest bi sefera Asyayê dike. Artêşa wî ji 30.000 peya û 5.000 siwariyan pêk dihat. Rojê 30 km dimeşiyan. Gorî wê demê ev artêşeke bêhempa bû. Artêşa wî bi dijminê mezin farisiyan re li Granîkosê tên pêşberî hevûdu. Di vê şerî de Îskender biserdikeve û deriyê Asyaya Biçûk jê re vedibe. Ew dijminê tîranan bû, herçendî bi xwe jî keyekî zalim bû, sefera wî demokrasî ji bi xwe re dianî. Navê wî roj bi roj li nav gelan belav dibû. Cihê ku ew tê re derbas dibû, navê wî lê dikirin.
Piştî dagirkirina Anatoliya Rojava, bi riya Deryaya Spî riya xwe didomîne. Ankîra (îro, Enqere), Kapadokya û Kîlîkya digire û 333'ê b.z. de di şerê Îsosê de artêşa Dariyûş III (Dariyûşê sêyem) têkdibe. Sûrî û Fenîkeyê digire û dixwaze hêza deryayî ya Dariyûş bişikîne. Li bajarê Tîrosê Dariyûş berxwedaneke mezin nîşan dide. Dagirkirina bajêr heft mehan didome. Îskender biserdikeve ku eva jê re dibe naveke pirr mezin. Bajar tê talankirin û qirrkirin. Li ser riya Xazeyê di sala 332'ê b.z. de dikeve Misrê. Wê zivistanê li wir dimîne. Bi biharê re dest bi sefera Kurdistanê dike. Di tîrmeha 331'ê b.z. de bajarê Nîniv, Tapsakos û Hewlêrê digire. Li deşta Gaugamelayê dîsa bi Dariyûş re tên rûbirû û Dariyûş têk dibe. Babîlê digire û li ser riya Çiyayên Zagrosê re dikeve Parsiyayê. Pîştre Medyayê dagir dike û li paytext Ekbatanayê bêhna xwe vedide. Êdî hewcehiya wî bi leşkerên yewnanî namîne û dest bi xeyalan dike. Xwe bi navê "Mîrê Asyayê" binav dike û heyraniya wî bi çanda Medya û farisiyan re çêdibe. Ev yeka han dibe sedem ku hin caran serkanên makedonî û yewnanî li dijî wî dikevin çalakiyan.
Beriya zayînê 327'ê de bi 35.000 leşker û bi qasî 100.000 jî alîkaran dest bi sefera Hindistanê dike. Mixabin polîtîkaya wî ya yekgirtina makedonî, medyayî û farisî ji aliyê gelekan ve nayê pejirandin. Gelek caran li dijî serhildan pêk tên. Bi keça Dariyûş re dizewice û 30.000 xortê kurd û îranî bo perwerdeya leşkerî dişîne Makedonyayê. Hemî leşkerên xwe yên makedonî dişîne malê.
Di sala 324'ê b.z. de Luristanê dadigire. Amedekariyên xwe yên bo sefera Hindistanê diqedîne, lê di pîrozbahiyekê de pirr vedixwe û bi giranî nexweş dikeve. Di 33 saliya xwe de dimire û laşê wî di nava tabûteke zêrîn de tînin bajarê Îskenderiyeyê. Piştî mirina wî bi qasî demeke kurt lawê wî Îskender IV (Skenderê çarem) tînin ser text lê ew tê kuştin.
Îskenderê Mezin wekî Medya û Parsiyayê desthilatdariya xwe bi rê ve dibir. Gorî dîrokvên 70 bajar avakiriye Îskender. Desthilatdariya wî bandora helenîzmê heya tixûbê Hindistanê aniye. Li gorî dîroknasan, miroveke jîr, zîrek, xwedî vîzyonê, zana û cengawer bûye. Desthilatdariya wî 12 sal û 8 meh berdewam kiriye lê di vê demê de bi qasî ku hîç kesê nekiriye tiştinên girîng û bêhempa kiriye.
Hatina Îskender a li Kurdistanê
Di deme ku hatî de, wî pirr xuruxand. Ji ber vê yekê û wan kirinên wî yên xedar, êdî kurdan navê "zûrqerneyn"tiyê lê kirin û jê re gotin "Îskenderê Zûrqerneyn". Ev nav, navekî kurdan lê kiribû ya. Ji bo ku deme ku navê wî hat hildan, ew kirinên wî yên xedar jî werina bîrê bi navê wî re. Di wê demê de bahse pirtûkxaneyên ku hebûn tê kirin. Lê tê gotin ku Îskender, hêzên wî ew nivîsarên di wan de hemû şawitandina. Pirtûka pîroz ya Zerdeşt ku wî nivîsandiya û ku tê gotin ku ser bi hezaran çerman hatîya nivîsandin, hemû tên şawitandin.
Eikeren
Eikeren, goleke di nava sinorê parêzgeha Buskeruda Norwêcê de ye. Qada baranê 343,35 km² ye û bilindahiya ji asta deryayê 19 mêtre ye.
Bad Rippoldsau-Schapbach
Bad Rippoldsau-Schapbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Freudenstadtê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Kempa Dibege 4 ya Awareyan
Kempa Dibege 4 ya Awareyan (bi îngilîzî: Debaga 4 IDP Camp), xîvetgeheke awareyan e ku dikevite qezaya Mexmûrê, li parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê).
Laufenburg, Aargau
Laufenburg, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Aargau ya herêma Laufenburgê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Gorgon
Gorgon di mîtolojiya yewnanî de cinsekî canewaran e. Ev canewar sê xwişkan pêk dihatin. Kesên ku bikevin ber çavê wan dibûn kevir.
Sê xwişkan pêk dihatin. Navê wan Stheno, Euryale û ya herî navdar Medûsa bû. Keçên Phorkus û Kêto bûn. Bedenê wan tije pûl bû. Li ser serê wan de cihê porê mar hebûn. Destê wan tûncê bû. Diranên wan diranên berazên kovî bû. Pir erjeng bûn.
Dihat bawerkirin ku ew xwişk li rojavayê pişta rûbara Okeanosê pîroz da dijîn. Xulamên Hadesî bûn, kesên ku di jiyana xwe de xirabî dikin wan ditirsandin.
Pirxûs, Tetwan
Pirxûsa Tetwan, gundekî girêdayê navçeya Tetwan a Bidlîsê ye.
Lamîa
Lamîa(Yewnanî: Λάμια) mîtolojiya yewnanî de jinek an cinek hermafrodîtî bû. Zarok dixwar û mêr dixapand. Ew di wêjeyê de di sedsala 6-an BZ de xuya dike û tê gotin ku meriv bi rûyekî gemar, laşê jorîn ê jinê û laşê jêrîn ê mar li wê binêre.
Nezerava
Nezerava gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Lamîa
Navê wê ji Yewnanî laimos ("gullet") û lamyros ("xweser") bû. Navê wê bi bêkêmasî tîbûna wê ya xwînê û birçîbûna goştê mirovan vedibêje û lê tê. Di demên paşerojê yên klasîk de, ew bû prototîpa destpêkê ya vampirê ye, mêran bi awirên xwe yên bedew dixapand û dûv re xwîna wan vedixwar. Bi salan, ew li Yewnanîstanê bû çîrokek tirsyar a navdar, ku ji zarokan re tê gotin ku wan bikin tevger.
Nezerava
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 151 kes (33 malbat) bûn.
Lamîa
Di Mîtolojiyê de
Gelek çavkaniyan de, Lamia keçekî pir bedew e û keça key Belus a Lîbyayê bû. Lêbelê, helbestvanê lîrîk yê Yewnanî Stesichorus, behsa wê dike ku ew keça Posêdon, xwedayê deryayê, û diya cinawirê deryayê, Skîlla ye. Bedewiya Lamîa bala Zeusê kişand, Zeus wê xapand, û çend zarokên wan bi hev re bûn. Lêbelê, Hera ji nebaweriya mêrê xwe hêrs bû û ji bilî Skîlla, hemî zarokên wan kuştin. Di çavkaniyên din de, Hera bi hovane kir Lamîa zarokên xwe bikuje. Ji ber kedera xwe dîn dibe, Lamîa dest pê kir ku zarokên din bi rengekî averêbuyî tolhildanê bikuje.
Bedewiya wê kîn û hêrsa wê nîşan da, û ew ji jinek bedew veguherî mexlûqek cinewaran. Di hewildanek bêhêvî de ji bo razîkirina wê, Zeus diyariya ecêb da wê ku çavên xwe derxe û li şûna wan bigire, da ku ew neçar bimîne ku li xwe binêre.
Conquereuil
Conquereuil, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
1286
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Zayîn
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Mezirlan, Bane
Mezirlan gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Mendêla
Mendêla, Mendêlan, gundekî navçeya Şemrexa Mêrdînê ye.
Salxane
Salxane gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Saint-Apollinaire, Hautes-Alpes
Saint-Apollinaire, komuneke li departmena Hautes-Alpes a herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Kûra Jor
Kûra Jor, gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve ye.
Xoçvan
Li ser dem û dîroka hatina kurdan bo Transqafqasyayê lihevkirinek tune ye û ev mijara gengeşiyê ye. Tê zanîn ku Şedadî û Hezbanî di sedsalên 11yan û 12yan de li başûrê Qafqasyayê û rojhilata Anatolyayê bibandor in.[3] Dîroknasê navdar Martin Van Bruinnessen behsa eşîrên kurd ên koçer ên li devera Samtskheya li bakurê Qersê dike ku ew der piştre dibe eyaleta Çildirê û bicihbûna wan a li wir bi îlhaqa Qafqasyayê ya ji aliyê Osmaniyan ve girê dide. Her wiha Bruinessen radigîhîne ku gerokekî bi navê Lynch di pirtûka xwe ya di sala 1901an de angaşt (îdîa) dike da kurdên li Platoya Ermenî piştî şerê Çaldiranê ji Amedê bo wê herêmê katine şandin. Lê ev agahî di Şerefnameya Şerefxanê Bedlîsî de piştrast nabe û her dîsa gerokên li sala 1665an li herêmê geriyane jî behs dikin ku li platoya Ermenî bi tenê nifûsa xirîstiyan hebûye.[4]
Di sedsala 18yan de pergala timarê li Xoçvanê hê hukmê xwe dajo. Di arşîvên Osmaniyan de çend belgenameyên becayîşa timarê yên derheqê wê serdemê de bala mirov dikişînin. Timarên li karyeyên Xoçvan-i Yurdosan û Gurîzar ava ne ji bo xwediyên wan ên teze hatine radestkirin.(Hoçvan-ı Yurdosan ve Gürizar karyelerinde inhilal olan tımarlar yeni sahiplerine verilmiştir.) Ev kes misilman in û nayê diyarkirin da ew ji kîjan miletî ne. Bacên timaran li ser pişta gundiyan barekî giran bû û cîbicî dijberiyên li dijî wê bacê çêbûne. Li salên 1780yî, ji ber tevgerên wan ên serbixwe yên derveyî pergala heyî xwestine eşîra Pirebadilî û hin eşîrên din ên kurd sirgûnî Rakkayê (Sûrî) bikin.[5] Di belgenameya derheqê vê sirgûnê ya di arşîva Osmaniyan de eşîra Pirebadilî wek eşîreke bi ser eşîra Badilî hatiye mêrandin.
Piştî şerê Ûrisêtya û Osmaniyan ê li salên 1877-1878an Osmaniyan li Anatolyaya Rojhilata Bakur (Qers, Erdexan û Artvîn) desthilatiya xwe winda kiriye û ji wê pê ve Çarîtiya Ûrisêtyayê dewreke bibandor ajotiye. Xoçvan di vê dema teze de wek devereke bi ser Obslasta Qersê ya Çarîtiya Ûrisêtyayê hatiye birêvebirin. Tevî ku piraniya agahiyên derheqê vê qonaxê de xwe dispêrin xebatên dîroka devkî jî li ser rûdanên ku li wê demê qewimîne şîroveyên curbicur hene. Arif Axa, Beyaz Beg û Îzzet Beg di dawiya sedsala 19yan û destpêka sedsala 20an de li herêmê şexsiyetên xweyî bandor in. Tevî ku ev kes kurd bûn, lê di siyaseta herêmê de bi xemxwariyên feodal tevgeriyane û hinek caran bi rêveberiyên Osmaniyan û Ûrisêtyayê re hevalbendî saz kirine. Di vê serdemê de kurdan beşeke mezin a demografyaya herêmê pêk dianî. Ev dem yek ji wan deman e ku li Xoçvanê û derûdora wê geljimara ermeniyan digîhîje asta herî zede û her wiha maleganên ku ji Ûrisêtyayê koçber hatibûn jî li herêmê dijîn. Cihê ku jê re Berojê Malegîn tê gotin navê xwe ji gele malegan ê li wê derê distîne. Malegan li Xarziyan û Elegezê xwedî geljimareke hêjayî behsê bûn û gelek tişt li teknolojiya çandiniyê ya li herêmê zede kiribûn û ew pêşve biribûn.
Şoreşa Bolşevîk ku di wexta Şerê Dabeşkirinê yê Yekemîn de rûda bû sedem da Ûrisêtya ji şer vekişe. Li sala 1918yan her çiqas devera ku Xoçvan jî di nav de ye tev li Komara Demokratîk a Ermenîstanê bûbe jî bûyerên ku pey dagirkirina Tirkiyeyê û piştre jî ya Sovyetan diqewimin dibin sebeb ku Komara Demokratîk a Ermenîstanê bi ser Sovyetan ve bê girêdan. Sovyetan, ji ber pirsgirêkên navxweyî yên piştî şoreşê di oxira ji nû ve avakirina Ûrisêtyayê de bêyî ku şer bikin Qers û Erdexan ji Tirkiyeyê re hiştiye.
Piştî damezrandina komarê (K.T.) navên ermenîkî, rûmkî û kurdî yên wargehan bi peyvên tirkî hatin guherandin. Devera Xoçvanê jî di eynî nîsbetê de ji van qewimînan para xwe hilda. Navên tevahiya gundên Xoçvanê hatin guherandin. Dewsa navên gundên mîna Mûrka, Kora, Bêbereg, Panîg, Pangîs navên Binbaşar, Bayramoğlu, Tazeköy, Taşlıdere û Tunçoluk danîn. 22 gundên Xoçvanê hene. Bi dirêjahiya dîrokê navên cihê cihê li van gundan hatine kirin. Bûyera dawîn a dîroka Xoçvanê jî li sala 1998an li gundê Kora qewimî. Navê Mehmet Alî Arslanê ku bi hilatina înternetê ve cara pêşîn navê Xoçvanê û Erdexanê bi dinyayê da naskirin li gundê Kora hate dayîn û bi vî awayî, vî gundî bi navê xwe yê sêyemîn ve di dîroka Xoçvanê de cihê xwe girt. Ermeniyên ku li herêmê dijîn hê beriya damezrandina komarê, ji bo ku herêmê biterikînin rastî zextan hatin. Her wiha, malegan jî li salên 1960iyan naçar man herêmê biterikînin ku ew li Xoçvanê xwedî geljimareke mezin bûn. Gelek dêrên (kilîseyên) aîdî gelên xirîstiyan ên li herêmê bêxwedî man û bûn kavil û wêrangeh. Îro li Xoçvanê geljimareke cîdî ya kurdan heye. Di dîroka nêzîk a Xoçvanê de bi taybet ciwanên kurd ên vê deverê bi pirsgirêkên giştî yên kurdan ve bi nîsbeteke bilind têkîldar bûne, qet sersar tervnegeriyane û gelek ji wan di rêya bidestxistina heqên neteweyî yên kurdan de jiyana xwe ji dest daye. Akîf Yılmaz yek ji wan xortan bû ku li sala 1982yan li girtîgeha Amedê di encama çalakiya rojiya mirinê de canê xwe da û di nava xortên Xoçvanê de bû sembola têkoşîna li dijî binpêkirina heqên kurdan. Kurdên ku bi salan e li vir dijîn êdî ne tenê di qada polîtîk de, lê wek çand û wek aktorên aborî jî li herêmê xwedî hêzeke girîng in. Li van demên dawîn, di serî de Xoç-Fed û Koma Danasîna Xoçvanê (Xoçvan Tanıtım Ekibi) Hoçder gelek rêxistin, sazî û komele ava bûne û pirsgirêkên herêmê anîne rojevê. Ev sazî û komele ne tenê bi pirsgirêkên Xoçvanê ve lê her wisa bi daxwazên Xoçvaniyên li metropolan ve jî eleqedar dibin.
Ehmed Herdî
Ehmed Herdî (nivîsguhêriya ji alfabeya erebî: Ahmad Hardi) helbestvan û siyasetmedar kurd e.
Herdî di sala 1922an de li bajarê Silêmaniyê da hatibû dinê, ji sala 1991ê û vir va li Londonê bi cîh bibû.
Herdî ji bo serxwebûna Kurdistanê jî tevû hevalên xwe ên mîna Ebdulla Cewher, Cemal Nebez û Kamil Jir partîyekî bi navê KAJIK avakiribûn. Hardî bavê Çoman Herdî ye. Keça wî jî mînanî bavê xwe helbestvan e.
Piştî nexweş ketina xwe vegeriya bajarê xwe û li wir di 29ê çiriya pêşîn a 2006an da çû ber dilovaniya Xwedê.
Kempa Dibege Stadyûm ya Awareyan
Kempa Dibege Stadyûm ya Awareyan (bi îngilîzî: Debaga Stadium IDP Camp), xîvetgeheke awareyan e ku dikevite qezaya Mexmûrê, li parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê).
Alheim
Alheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Hersfeld-Rotenburg li Hessen, Almanyayê ye.
Çiyayê Erefatê
Çiyayê Erefetê (bi erebî: جبل عرفة, Jabal 'Arafat), çiyayê Erefetê ji Mekeyê 25 km dûr e û bilindahiya wî 454 metre ye.
Li gorî îslamê Muhemmed pexember Xutbeya Xatirxwestinê li vê derê xwendiye.
Eyşe
Eyşe, Aîşe yan jî Ayşê (bi erebî: عَائِشَةْ بِنْتِ أَبِي بَكْرْ,  'Aisha bint Abubakir), jina Muhemmed pêxember bû. Di sala 614an de li Mekeyê hatiye dinyayê û di 678an de li Medineyê wefat kiriye. Eyşe bi xwe keça Ebûbekir û ji eşîra Qureyşê bû.
Nawro
Nawro gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Gongzhuling
Gongzhuling, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Jilinê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.073.000 kesî
Çand
Çand hemî ferheng, tore û kultura gelekî ye.
Çanda gelê kurd
Lê di dîrokê de heya îro tu car çand azad nebûye û tim û tim di bin destê dewlemandan de ji bo pêdiviyên wan hatiye bikaranîn. An jî di bin hukmê kevneperest û olperestan de şûn de maye. Hatiye qedexekirin yên ku xwestine karê çandî bikin gunehbar bûne û ew hevcedariya çande ke azad û serbixwe ji bo gelê kurd jî bûye hesretekî dûr û dirêj.
Ji bo kurd û Kurdistanê çandeke azad divê di gel mafên çarenusî pêk bê û pêş ve biçe. Heya ku armanca yekîtiya neteweyî, yekîtiya ziman, yekîtiya aborî û ya çandî pêk neyê ev felatî ne mumkîn e.
Kûra Jêr
Kûra Jêr, gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve ye.
Gaillac-d'Aveyron
Gaillac-d'Aveyron, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Saint-Auban-d'Oze
Saint-Auban-d'Oze, komuneke li departmena Hautes-Alpes a herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Çacor
Çacor gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Kempa Hesiye ya Awareyan
Kempa Hesiye ya Awareyan (bi îngilîzî: Hasiyah IDP Camp), xîvetgeheke awareyan e ku dikevite qezaya Mexmûrê, li parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê).
Montbazin
Montbazin, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Ezazî
Ezazî (, bi tirkî: Yolveren) gundekî tirkmenan di navçeya Dîlokê Kelê de ye. Malbateka eşîra Îlbegliyan ji Ezazê, bakurî Surîye, hatiyê li wir cih girtîye. Navê Ezazî ji navê Ezaz tê.
Menîcilan, Bane
Menîcilan gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Corcoué-sur-Logne
Corcoué-sur-Logne, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Pîlî
Pîlî, gundekî girêdayê navçeya Tetwan a Bidlîsê ye.
Nezerava Qele
Nezerava Qele gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 111 kes (28 malbat) bûn.
Düren
Düren bajarokekî navçeya (Landkreis) Düren li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Lengo
Lengo yek ji cureyên leyîstikên zarokên Kurd e. Pirranî bi dorê tê leyîstin.
Zarok li cihekê bi girêt (tebeşîr) an kevirekê hin dirûvên geometrîk ên nasdar xêz dikin û bi dorê yan hin caran bi komî dileyîzin. Lengo wekî ji navê wê kivşe ye, bi lengoyê ango li ser yek lingê tê leyîstin. Li hin deveran herdû ling jî tên bikaranîn. Lengoyên herêma Serhedê ji 7 çargoşeyan pêk tê. Li herêma Wanê û gelek herêman leyîstikvan him lengokî bazdidin û him jî bêî ku dubarekirin û li ser xêzê hiştin, kevirekê sehlî jî bikartînin.
Armanc a vê leyîstikê bêî şaşî û dubarekirinan carekê li ser van dirûvan gerîn an derbaskirina kevirekê sehlî ye. Li ser yek lingekê mayîna zarokan bipêşdixe. Pirranî keçik dileyîzin.
Îbn Hecer Esqelanî
Îbn Hecer Esqelanî (18 sibat 1372 - 2 sibat 1449), zanyarê fiqih, hedîs û tefsîrê ye.
Schutzbach
Schutzbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Selîk
Selîk gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Silêbînê
Silêbînê (navê wê bi tirkî Kömürcü), gundekî bi ser navçeya Kercewsa Êlihê ve ye. Bela ku li derdorê vî gundî rejî derketî ye bi tirkî navê "Kömürcü" lê kirine. Li derdora wî gundê Hesarê, Bamîrê û gundê Ecibê hene. Av li mala tune lê kaniyeke wan heye ji vê kaniye avê tînin.
Ev gund ji du taxa pêk tê, nave yekê Gundikê û navê yandi jî Derikê ye. Rexê Gundikê ji rexe navçeya Farqîna Amedê hatine. Gelhe wê li dora 200 mirovî pêk tê. Silêbînî bi gundê helbestvanê kurd ê herî navdar ku bi navê Cegerxwîn cîrane navê vî gundî Hesarê ye.
Aborî
Ev gund bi dimse û fêkî (tirî, hejîr, hinar û hwd.) nav da ye. Bi nemaze jî dimsa wê bi nav û deng e. Wekî din beru, tiuk û gihuj ji li wî gundî çê dibin. Mêşin jî li vî gundî xwedî dibin.
Schäftlarn
Schäftlarn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Munîh li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Hiş
Hiş, pir li ser têt axaftin. Ji xeynî vê yekê jî, bêjeyeke ku pir têt bi kar anîn. Di jiyanê de jî, wateya wê, bi hizirkirinê re derdikeve holê. Hiş, bêjeyeke ku hîmê xwe ji ´hii´ digire. Hii, degekeke. Lê di wateya wê de, di mêjî de hinek zanebûn û hizrên ku hene jî anîne bîrêye. Bi vê yekê jî, mêjiyê biçûk mirov bahsa wê dike. Mêjiyê biçûk, têde pir hizir û rewş hene. Lê hatina ji bîrkirin. Hinek gotin û cerna hinek dîtin, dike ku ew hizir û rewş werin bîra mirov. Bi vê yekê jî, ew bêje, an jî dîtinên ku tênine bîra mirov, weke miftên hişin jî. Ji xeynî degekekê jî bibîranîneke jî. Ji ber vê yekê pir divêt ku mirov li ser bisekine. Hiş, di felsefeyê de bêjeyeke ku pir girîng e. Hiş, herdû aliyên wê yên weke bûjen û arîşa, bi hev re diafirênin. Bûjenî, yên ku diafirinin û tên holê ne.Bi vê yekê re, ku afirandin û hatina holê çêbû, êdî mirov di wê pêvajoya dawiyê ya bûne de careke dî behsa hebûna bûjenê bike. Ji bûyîn bûye. Piştî bû, êdî ya bûyî heye. Ji bûjeniyê gihana arîşetiyê û ji arîşetiyê buhurîne bûjêniyê, di vir de bi hiş re jî wateyeke wê heye.
Hiş, li ser hebûne hişmenditiyê ava ya. Jî aqil bi bîrkirin, hiş têne ser ziman. Ji aqil bi bîrkirin, hişkirine. Hiş û hişkirin du bêjeyên jev cude na. Hiskirin, bi du wateyan xwe dide der. Wate pêşî hizirkirina. Yanî, ew ji li ber çav girtine.Wate wê ya dî ji, her weha bi bîrkirina. Yanî, hatina bîra. Di felsefeye kurdî de, bêje hiş, bêjeyeke ku pir girînge. Pir zanistan ji li ser serî wastandiya.Di jiyanê de, car bi car di wate hatina bîrê(aqil) de ji têt bi karanîn. Lê ku bi wate ji têt bikar anîn, dema ku mirov li avayê bikaranîne dimeyîzenê, mirov dibêne ku ne tenê di wate aqil de têt bîr karanîn.Ji xaynî wê yekê ji, weke ku car bi car wate bîr ji, bi hinek awayan dikeve nav wê wate wê ya ku têne ser ziman de. Bi vê yekê re divêt ku mirov baş li ser bi sekinê. Weke bêja ji hiş, di jiyanê de dema ku tê bi kar anîn, car bi car di wateyeke dî de ji têt bi kar anîn. Di wate deynekirine de têt bikar anîn. Minaq, cerne ku dêyek ji zaroka xwe hêrs dibe, dibêjiyê de´ hiş ba´. Cerne ji, ji bo ku hinek li hinek tiştne bi hiseênin û hineke din ji di ber wan de bi peyivin, di wê heyeme de, ji wan re têt gotin ´hinekî hiş ba, ka ez lê vê bihênim´. Her weha hê bi gelek wate awayan ji têt ser ziman.Lê hiş di vir de emê li ser wate wê ya hizir bi sekinin.Ew wate wê girînge. Hiş, bi mirov re bi hîme ji. Di mejiyê mirov de, ji bo ku hiş bê kirin û bi wateyeke dî ji ji bo ku hiş bi pêşbikeve cihê wê hene. Ew cih, di xwe de gelek pêşketine dide çêkirin.
Ew pêketinên ku çêdibin ji, bi mirov re di şaxsiyete mirov de didine nîşandin. Hiş, ji xaynî vê yekê ji, aqilê mirova.Ku mirov hizir kir, Mirov di aslê xwe de hiş ji dikê. Zanistvanê kurd Feqiyê Teyran, hiş weke beşek ji pêşketine aqil dibine. Bi vê yekê re, dema ku hiş têne ser ziman, bahsa dîtine dike.Dîtin, li gor wî di hişkirinê de pir girînge. Hiş, bi xwe re di jiyana mirov de ji hertimî pir afirandina tênet. Di gelek beşên jiyana mirov de xwediyê kifşkirineke mazina.Zanistên kurd, yên dema sadsala 15, û 16, pir li ser vê yekê sekine. Wan bi hiş, weke ku kevneşopîyek dianî ser ziman.Ji xwe, dema ku mirov li dîroke hizir ya kurdan dimeyîzenê, mirov kevneşopîyeke ji bi hiş re di bîne. Di dema Medan de, remilvan hebûn. Wan, di nav xalkê de geleki û gelekî deng dabû.navê wan hebû.Wan, li gor xalkê, pêşîye mirov di dît.Wê di pêşiye mirov de wê çi derkeve pêşiye mirov, wan didît. Bi vî awayî, li wan dihata bawerkirin. Ew mirovne ku xwedi hişmedî bûn. Bi vê yekê re mirov karê bêje navê wan hebû. Hişkirin, vê yekê re, di dema wan de, di wateyeke dî de bû. Di wê wateyê de bû ku mirov karê xwe bigihine paşaroja xwe ji. Wan li ser vê yekê wateyeke hiş ava dikir.Wê wate de, rênîşan hebû û remilvanê wê rênişanê hebû. Remilvan, hizir dikir û bi hizirkirine xwe re xwe digahanda ew nişanakên ku wê rêyê bide ber çavan. Li gor remilvanên Mediyan, di serê mirov de ji bûne, hin hizir hena. Bi hizirkirinê wê bêne hişê mirov....
Laupen, Bern
Laupen, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Bern a herêma Laupenê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Kempa Sûrdaş ya Awareyan
Kempa Sûrdaş ya Awareyan (bi îngilîzî: Surdesh IDP Camp), xîvetgeheke awareyan e ku dikevite qezaya Dokanê, li parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê).
Kebabçî
Kebabçî gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Ebeleben
Ebeleben, bajarekî navçeya (Landkreis) Kyffhäuserkreisê li herêma Turîngiya ya Almanyayê ye.
Kelereş, Bazîdaxa
Kelereş gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Înstîtuya Kurdî li Stockholmê
Di Peymangeha Kurdî ya Stockholmê de Mehmed Uzun jî di nav de gelek nivîskar cih girtin. Nivîskarê kurd Mehmûd Baksî ku di 19ê Kanûna 2000î de li Swêdê wefat kir, di wesyetnameya xwe de hemû arşîv diyarî Peymangeha Kurdî ya Stockholmê kir.
Pirtûka ku Peymangeha Kurdî ya Stockholmê bi Egitim-Senê re amade kiribû, di navbera Şaredarê Sûrê yê Amedê yê DTPê Abdullah Demirbaş û Midûrê Perwerdehiya Neteweyî ya Amedê Mustafa Tekdemir de ku li dijî belavkirina pirtûkê derketin bû sedema gotûbêjan.
Peymangehê di 16ê îlona 2000ê de bi Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, Enstîtuya Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanistî li Almanyayê û Enstîtuya Kurdî ya Brukselê re daxuyaniyeke hevpar da û xwest ku pevçûnên di navbera Kurdan de bên rawestandin û aştiya navxweyî pêk were.
Di Cotmeha 2006an de di encama xebatên hevpar ên Koperatîfa Jinan a Umut Işıği de yekemîn pirtûkxaneya zarokan a Tirkiyeyê Navenda Pirtûk û Pêşdebirina Çanda Zarokan Astrid Lindgren hat vekirin. Enstîtuya Swêdê, Şaredariya Payasê û Navenda Olof Palme ya Navneteweyî jî di warê aborî û civakî de alîkariya projeya Pirtûkxaneya Zarokan kirin.
Famîleya lavlavkên pevjel
Famîleya lavlavkên pevjel, famîleya kulîlklakan, famîleya gulsêlikan (Cyclanthaceae) famîleyeke riwekan e, di koma ceredaran (Pandanales) de cih digire.
Kêm ji endamên vê famîleyê darokî ne. Devî yan lavlavk (daralînk) û giha ne. Li Darmstadtê fosîlên wan ên 47 milyon salî hatin vedîtin.
Wêne
Carludovica rotundifolia:
Haramont
Haramont, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Şerifbegê
Şerifbegê gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Nûredînava, Ûrmiye
Nûredînava gundekî ser bi nahiya Enzel ,bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 140 kes (25 malbat) bûn.
Weitefeld
Weitefeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Mehmet Şerîf Muştak
Mehmet Şerîf Muştak (1952 - 21ê gulana 2008an) nivîskarekî kurd bû.
Mehmet Şerîf Muştak bi eslê xwe xelkê Cizîra Botan, ji gundê Cinibir bû. Muştak ji salên 1970 î heta dawiya jiyana xwe bi awayekî aktîf di nava siyasetê de bû. Mehmet Şerîf Muştak ji wî gundî bû, ku leşkerên tirk bi gundiyan pîsiya wan dabûn xwarin. Muştak bestika dewlet û ordûya tirk berneda ew dan Dadgeha Mafên Mirovan ya Ewrûpayê, û Tirkiye di vê dozê de hat cezakirin. Di sala 1984an de li Enqereyê hat girtin du sal û nîvan di girtîgeha leşkerî ya Mamakê de ma û ji Doza KÎP-DDKDê hat mahkemekirin, bi caran hevalê xwe ji Kurdistana Bakur derbasî ya Sûriyê û ji ya Sûriyê derbasî ya bakur kir, di pêvçûnekê de li ser sînor jî birîndar bû. Mehmet Şerîf Muştak weki gelek kadroyên siyasî yên emsalê xwe mecbûr ma derkeve dervayî welat û ew ji sala 1990an ve li Almanyayê li bajarê Bremenê dijiya. Muştak di gelek malperan de jî dinivîsand.
Mehmet Şerîf Muştak li bajarê Bremena Almanyayê di 21ê gulana 2008an de jiyana xwe ji dest da.
Erkan Baş
Erkan Baş, ( li Berlîn, Almanyaya Rojava) siyasetmedar û akademîsyenekî tirk e ku bi eslê xwe bosnak e. Di destpêka sala 2009ê de serokatiya Partiya Komûnîst a Tirkiyeyê (TKP) kiriye û di sala 2017an de Partiya Karkerên Tirkiyeyê (TİP) damezrandiye. Di sala 2018an de di lîsteya Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) di çarçoveya tifaqa hilbijartinê ya partiya xwe de wek parlamenter hatiye hilbijartin û piştre ji Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) vediqete û derbasî partiya xwe, Partiya Karkerên Tirkiyeyê (TİP) dibe.
Jînenîgarî
Erkan Baş di 14ê tîrmeha sala 1979an de li bajarê Berlîn a Almanyaya Rojava hatiye dinyayê û ji malbatek bosnak e ku bi eslê xwe koçberên Yûgoslavyayê ye. Paşnavê malbatê li Yûgoslavyayê Jusovic bû. Bavê wî karkerek bû û koçê Almanyayê bibû û Dayika wî demekê di karê tekstîlê de dixebite.
Xwendina xwe yê seretayî, navîn û amadeyî li bajarê Stenbolê xwendiye. Li Zanîngeha Stenbolê Fakulteya Edebiyatê beşa Dîroka Zanistê qedandiye. Demekê li Zanîngeha Teknîkî ya Stenbolê li Beşa Zanistên Însanî û Civakî wek mamosteyê mêvan xebitiye. Di encama têkoşîna wî ya ji bo mafên xebatkarên kafeteryayê yên li zanîngehê, ji aliyê rêveberiya dibistanê ve ji kar hatiye avêtin.
Salên destpêkê
Erkan Baş, di temenekî ciwan de endamê Partiya Hêza Sosyalîst bû, di vê partiyê û Partiya Komunîst a Tirkiyê ya ku piştre hat damezrandin de, gelek berpirsiyarî girt ser xwe.
Di teşkîlata Stenbolê de xebitiye, sekreteriya parêzgeha Stenbolê ya partiyê kir, di Buroya Rêxistinê û Komîteya Navendî de cih girtiye.
Dema Partiya Kominîst a Tirkiyeyê
Di 9emîn a Kongreya Partiya Kominîst a Tirkiyeyê (TKP) de Aydemîr Guler dest ji serokatiya xwe berda; Li cihê wî wê Erkan Baş wek serok hat hilbijartin. Serokatiya Giştî ya TKP'ê bi biryara kongreyê ya ku ji bo temsîliyeta partiyê hêsan bike ket meriyetê. Dema ku vê gavê serkevtinên ku tê xwestin bi xwe re neanî, Komîteya Navendî ya partiyê piştî nêzîkî 6 mehan posta "seroktiya giştî" betal kir. TKP niha ji aliyê Komîteya Navendî ya partiyê ve bi serokatiya kolektîf tê birêvebirin.
Dema Partiya Karkerên Tirkiyeyê (roja îro)
Di sala 2017an de Partiya Karkerên Tirkiyeyê ji aliyê Erkan Baş ve hate damezrandin û di lîsteya Partiya Demokratîk a Gelan ji bo hilbijartinên giştî yên 2018an a Tirkiyeyê bû namzetê parlamenteriyê. Di 11ê cotmeha sala 2018an de ji HDPê wekî parlamenter hate hilbijartin û bi Bariş Atay re derbasê Partiya Karkerên Tirkiyeyê bûn.
Hêtwan
Hêtwan, Hitwan gundekî girêdayî navçeya  Şemrex a girêdayî Mêrdînê ye.
Alternatîf (rojname)
Alternatîf rojnameyek kurdan ya rojane ye ku li Tirkiyê û bakurê Kurdistanê bi zimanê tirkî derdikevê.
Rojnameya Alternatîfê di 19'ê gulanê 2008'a de dest bi weşanê kir. Gerînendeyê Giştî yê rojnameyê Ragip Zarakolu ye.
Astengkirina rojnamegeriya alternatîf
Heta niha gelek rojnameyên kurdan ceza li wan hatine birîn û weşana wan hatiye astengkirin û rawestandin. Roja 26'ê gulanê 2008'a 10'emîn Dadgeha Cezayê Giran a Stenbolê bi îdîaya di hejmarên 24 û 25'ê gulanê de "propagandaya PKK'ê hatiye kirin" û "Belavok û daxuyaniyên rêxistinê weşandine" meheke cezaya rawestandina weşanê li rojnameya Alternatîfê jî hate birîn.
Silêmanê dunikul
Li nav xerzikan, li daristanên mezin û biçûk, li nav ripinan, li çolê beyar û gelek deverên din dihê dîtin.
Hêlîna xwe li kortikên aran û li qulên axan de çêdike. Dema qurpketinê ji teriya wê bêhnek gran belav dibe. Di navbera 4-12 hêkan dike û 16 rojan qurp dimîne.Di dema qurp ketinê de nêr mêyê xwedî ike.
Bi rîtmek hêdî û bi pêl ifre Frîna wê weke frîna Perîdanikan e.
Bi nikulê xwe ê tûj û drêj kurmikên bin axê derdixe û dixwe. Carinan bi xwêrkêşin biçûk, bi amfibiyan bi tov û fêkiyan jî xwe xwedî dike.
Bi hevjînê/a xwe re pirr sadiq e. Dema hevjîna/ê wî dimre nema hvaltiyê bi hinekên din re dike.
Di gelek efsaneyan de cî girtiye.
Di mîtolojiya ereban de, a misiran û yunan de botbotik li gorî îslamiyuetê Xwedê timika serê wî ji ber ku ji dê û bavê xwe re pirr bi hurmet e dayîyê. Lewra ev çûk dema dê û bavê wan ji ber extiyariyê ji qawetê dikevin, wan xwedî dikin.
Rêberî ji Silêman pêxember re kiriye û bû ye sedem ku ew di çolê de avê bibîne. Ji ber vê jî ereban navê wê kiriye "hud hud" (li wir e, li wir e)
Gelerî
Silêmanê dunukil çû ser darê tirik kir
Dodo kete kemînê Kemîn jibo evînê Şax bi şax digere Çarekê jê nabîne Dodo Dodoooo
Dodo dodo te çi kir Çû parsînê şuxul kir Heta hat û keçik mir Kullik danî bavo kir Tellik danî bavo kir
Seyrê qîza axê ye Delalîka serey e Qelenê xwe buha ye Dodo liser helyaye Dodo xortek hêja ye
Seyranê heda meda Tevir girt û erd veda Jibo evîna Dodo Çavê te ma di rê da Te canê xwe kir feda.
Gelêrî (Herema Serhedê)
Corsept
Corsept, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Saint-Bonnet-en-Champsaur
Saint-Bonnet-en-Champsaur, komuneke li departmena Hautes-Alpes a herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Hevzalbûn
Hevzalbûn di riwek û ajalan de rewşek bomaweyî ye ko du allelên cuda yên heman sîfetê di rûxsarebabeta weçeyan de bi heman rêjeyê xuya dibin. Ango herdu allel jî her wekî allela zal dixebitin, lê bi eslê xwe di navbera van allelan de zalbûn û bezîwbûn tune. Di hevzalbûnê de rûxsarebabeta weçeyan, rûxsarebabeta herdu bavanan jî lixwe digire.
Di mirov de sîstema MN ya komeleya xwînê mînak e bo hevzalbûnê. Sîstema MN ya xwînê ji aliyê du allelan,allelên M û N ve tê birêvebirin. Kesên ko herdu allelên wî M ye, li ser xaneyên xirokên sor ên wan de dijetena M heye. Kesên ko herdu allelên wan N ye, li ser xirokên sor ên xaneyên xwîna wan de dijetena N heye. Ango kesên bi komeleya M an jî N yekreg in. Kesên dureg, ango kesên allelên M û N lixwe digin, li ser xirokên sor ê xaneyên xwîna wan de herdu dijenten, dijetena M û dijetena N cih digire.
Hevzalbûn li gel mirovan, di riwekan de, di dewar, mirîşk û ajalên din de jî tê dîtin. Mînak heke çêlekek reş bi gayek spî re cot bibe, golikêk belek a reşûspî peyda dibe. Rengê golikê rengê herdu bavanan jî lixwe digire.
Heke weçeyên F1 ên ko di rûxsarebabeta xwe de hevzalbûn nîşan didin, werin cotkirin, ji van bavanên dureg, weçeyên(F2) yekreg û dureg peyda dibin. Rêjeya rûxsarebabetê di weçeyên nifşa duyem de bi aweyekî 1:2:1 peyda dibe. Herwisa bomawebabeta weçeyên duyem jî her wekî lêkdana tekeduregbûna bomaweyiya Mendelî, bi rêjeya  1:2:1 peyda dibe.
Rûxasarebabeta weçeyê, cudahiya di navbera hevzalbûn û zalbûna netemamê nîşan dike. Di zalbûna netemam de, rûxsarebabeta weçeya dureg, navinciyê bavananên yekreg e. Lê di hevzalbûnê de, rûxsarebabetên herdu bavanên yekreg, rasterast di rûxsarebabetê weçeyên dureg de xuya dibe.
Mînak ji bo zalbûna netemam: bi lêkdana riweka kulîlksor a yekreg bi ya kulîlkspî ve, hemû weçeyên yekem (F1) bi renge kûlîlkpembeyî peyda dibin. Pembeyî rengê navîncî ye di navbera sor û spî de.
Mînak ji bo hevzalbûnê: bi lêkdana riweka kulîlksor a yekreg bi ya kulîlkspî ve, hemû weçe (F1) bi kulîlkên belek,bi renge sorûspî peyda dibin. Ango rengê herdu bavanan jî di rûxsarebabeta weçeyê de xuya dibe.
Galgan
Galgan, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Avtune
Avtune gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Êrîşber (futbol)
Êrîşber pozîsyona yek lîstikvanekî di fûtbolê û tîmên sporên din e. Pozîsyona dilîze bi sînor tektîk e û bi rêbaz û rêzikên mijarê ne. Êrîşber, divê di serî de ji bo armancên tîma ne, dê li ser şansê xwe sûcdar bide, ku di heman demê de jî amade ye. Helwesta wê ya li ser bingeheke rêkûpêk di nîvê hembervan de, di sîstemên lîstika bihûrê modern lê herweha jî rê li êrîşên muxalefetê parastinê ye.
Taktîkên alîyên êrîşberê
Cihêtîyên di futbolê de di navbera jêr sekna taktîkî ya êrîşberan kir, ku sînorên li vir pir bi hereket in:
Êrîşberên per û derve
Wek ku êrîşberên derve li ser herêma lîstika bihûrê çepê û rastê de lîstikvanekî êrîşeke bi cih nîşan dide. Ev bi piranî ji bo amadekariya dergehê pêşkêşkirin. Gelek caran êrîşberên derve jî bê êrîşeke Peryarîker gotin (û bi vî awayî bi ortevan re têkildar),lê çi tenê pirseke ji pênase û girêdayî li ser lîstika bihûrê e. Îcar ji wî yek lîstikvanekî şablonên gelek zêdetir an jî gelek caran di herêmê de ne dimînin. Ji ber ku di sîstemên lîstika bihûrê modern de li pişt êrîşberên derve yek berevanê derve û/an berevanê orte dilîze, êrîşberên derve gelek li ser karê parastinê, ji bo jêveqetandina li ser êrîşeke lîstika bihûrê lêhûr dibe. Berevanê derve yên niha tê naskirin mînak ev in: Cristiano Ronaldo, Lionel Messi, Marco Reus, Neymar an Franck Ribéry e.
Nîv-Êrîşber
Dema ku di nava Êrîşber (bi Êrîşber, terkîb, konektor kurt dibe an nîv-mafên an nîv-girêdan) helwesta di navbera berevanê derve û li navenda-êrîşber bi navê heye. Êrîşberên hundir tenê di wan sîstemên lîstika bihûrê êdî Sermişarên Skoçyayê (2-3-5) û di Sîstema-WM (3-2-5) de bi kar bû.
Êrîşberê-Orte
Ji navenda êrîşberan yek bi taybetî di sîstemeke bi du êrîşberan bê din dabeşkirina taktîkî dipeyive. Navenda klasîk a êrîşber zûtir tenê di nîvê demajoyan û li ber armanca wê îdîayê axivî. Îro, "Êrîşberê orte" nerm û tevgera li gor rewşa lîstika bihûrê bi rêkûpêk ji bo çeperên nîvê an li ser çeperên berevanê derve de ne. Ev delîveya pêşkeftîya hemû-dora bi zanîna li êrîşberên orteyê de pêwîst e.
Lenzburg
Lenzburg, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Aargau ya herêma Lenzburgê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Helêla
Helêla, Xelîlan gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Helong
Helong, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Jilinê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 181.000 kesî
Qomasor
Qomasor, Qomesor (, gundeki mezin e bi ser bajarê Erzîromê û navçeya Xursinê ve ye. 71 km ji Erzîromê û 16 km ji Xursinê durtir e. Gund pir mezin e. Destpêka sedsala 20em di nava gund de kurd û fileh (ermen) tev dijiyan. Piştî şerê cîhanî yê yekem fileh çûne Ermenistanê. Aniha kurdên redkî tê da dijîn. Hejmara şeniyê gundê Qomasorê li gorî jimartina sala 2000î, 2.109 kes e.
Nelson Mandela
Nelson Rolihlahla Mandela (jdb. - m. 5 kanûna pêşîn a 2013an) ji 9ê gulanê 1994 heta hezîran 1999 yekemîn serokkomarê reşik ê Afrîkaya Başûr bû.
Berî hingî ew ji bo bizavên siyasî û bo nehêlana rejîma apartheid têkoşiya bû ketibû zîndanê. Ew beriya ku bibe serokkomar, rêberê Kongreya Neteweyî ya Afrîkayê (African National Congress, ANC) bû.
Wî 27 salên jiyana xwe li zîndanê bihurandine ku piraniya wê li zindana Gizîrteya Robben derbazbû. Ji ber vê heyama dirêja zîndanîbûnê û bizava wî ji bo nehêlana nîjadperestiyê ew bû navdartirîn rêberê şerê dijberî apartheidê.
Li van bîst salên bihurî wî zêdetirî sed xelatên navneteweyî wergirtine. Li sala 1992an wî Xelata Atatürk a Aştiyê nepejirand û got ko ew nikare di vê rewşa ku Kurdan li Tirkiyê tên bindestkirin de xelatekî wiha werbigire.
Xwendin, bihêztirîn sîleh e ku hûn dikarin jibo guhertina Cîhanê wê bikarbînin.
Espreş
Espreş an Espireş gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Ebdullah bin Omer
Ebdullah bin Omer (erebî: عبدالله بن عمر بن الخطاب‎, Abdullah bin Omer bin Xetab) ( 614 – 693), kurê xelîfe Omer e û sehabeyê Muhemmed pêxember ku di hedîs û hiqûqa îslamê de navdar e. Di dû Ebû Hûreyre re herî zêde hedîs rîwayet kiriye.
Fîtneya Pêşîn a ku di nav Misilmanan de çê bûye bi xwe bêalî maye.
Ebdullah bin Omer ji bo Hecê çûye Mînayê wî demê de tîrekî ji destê yekî de ketiye û li lingê wî ketiye ji ber wê Ebdullah birîndar bûye û li ser wê wefat kiriye.
Cornberg
Cornberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Hersfeld-Rotenburg li Hessen, Almanyayê ye.
Couëron
Couëron, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Sîdan, Mizûrî Bala
Sîdan, gundekî bi ser navçeya Mizûrî Bala a parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Freudenstadt
Freudenstadt bajarokekî navçeya (Landkreis) Freudenstadtê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Newrozbilaxî
Newrozbilaxî gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Eysilmanê
Eysilmanê, Eyn Silêman  gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve  ye.
Mîrawa Serû
Mîrawa Serû gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Bendava Keça Qirêl
Bendava Keça Qirêl an jî bendava Keyna Qiralî, yek ji 21 bendavên Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP) ya ku di navbera salên 1985-1997'an de ji hêla dewleta tirkî ve li ser çemê Madenê li bakurê Erxaniya Diyarbekrê hatiye avakirin. Mebesta bendava navborî dirustkirina wizeya karebayê ye û berhemhêneriya wê li dema salekê 146 GWh e. Kereseya avakirinê ya gewdeya wê bi zinaran e.
Kempa Erbet ya Awareyan
Kempa Erbet ya Awareyan (bi îngilîzî: Arbat IDP Camp), xîvetgeheke awareyan e ku dikevite qezaya Silêmaniyê, li parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê).
Qacax
Qacax gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Înstîtuta Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanistî li Almanyayê
Înstîtuta Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanistî li Almanyayê, anku Peymangeha Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanistî li Almanyayê, di sala 1994an de li Berlînê hat damezrandin. Navê kovara peymangehê "Lêkolîn" e. Pirtûkên enstîtuyê di weşanxaneya Weşanên Înstîtûta Kurdî de derdikevin. Di sala 2007an de cihê enstîtuyê bû Köln.
Harcigny
Harcigny, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Straßlach-Dingharting
Straßlach-Dingharting şaredariyeke navçeya (Landkreis) Munîh li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Birkenbeul
Birkenbeul şaredariyeke navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Ebû Hûreyre
Ebû Hûreyre (erebî: أبو هريرة‎, ‎z. ? - m. 678, Medîne, Ebû Hûreyre Ebdurehman bin Sahr ed-Dewsî) sehabeyên Muhemmed e. Ebû Hûreyre bixwe ji Yemenê bû.
Ji bo ku pisîka xwedî dikir û hez dikir jê re gotine Ebû Hûreyre ku tê wateya "Bavê Pisîkan".
Çavkanî
Ez-Zehebî (1956). Tezkiretul-Huffâz. I. Haydarabad. r. 32
The Platform (fîlm)
The Platform fîlmekî honaka zanistî ye. Di sala 2019an de li Spanyayê hat çêkirin.
Çîroka fîlm
Di GirtîXaneyeke da bêttir ji 200 jorên(odên) wê hene, U jorên wê li ser yekin, an ku di amudî u stunî ne, di her jorekê de dû girrtî hene, û di nev her jorrekê jî de, valehiyek heye, di wê valehiyê de, her roj carekê masyaka çementwiy ya minzin û pir ji xwarnê têr di hête xwarê, ew massya ji bo jore yekê ji bo ya dwê diçe, û paşan ji bo ya sê, her wesan berdewam di be hate di geh e dawî jor, ku bêttir ji 200 jorrane,
lê problem ewe, ku yek massae xwarinê bi tinê ji bo hemu girrtiyan diçe, deme masse xwarinê ji bo jorre yekê diçe her dû girrtiyên jorra yake xwarinê ser massê di xwin, u Piçeke Xwarin piss di be, deme masse xwarinê di gehe jore dwê, bi heman reng her dû girrtiyê jorra dwê jî Xwarinê ser massê di xwin,ya di mîne bittir pîss di be. pashi di gehe jorra Sê, her bi heman rengî her dû girrtiyên jorra Sê jî Xwarinê ser massê di xwin,ya di mîne bittir pîss di be, Her ku Massa bittir her Xwarê, Xwarrin ji bittir pîs di be, helbet çend di çe xwarine ser massê pîss tir di be, Xwarine ser massa têrre 200 jorran nake, lawme, ev di be Egar ku hinek ji girrtiyan goştên hev bi xwin,
yek ji girrtî ya di xweze sîstem bi guherrîn ku her kessê xwarrinê bi xwe gerrek e hizar kesê di bin xwe jî bike,da ku xwarin paqij bi mîne, wese Xwarin wê têrre hemu bike, lê bi mixabiniyve kes gûh nade wî, lewme ew girrtiya di gel hevalê xwe, qirrarrê di din ku bi hev re herine ser messeyê, û her kesê xwarinê pîs bi ke, Ew her dû wî kesî bi kujin, gave her dû ji jorrekê ji bo jorre din diçin, di biyn in ku hindek girtiy di nisaxin, û hindekên din di pîr û kalin, gellik bê wijdane kasên xwarin di xwarin hisêba kessên din ne di kirrin, gave diçin di jorra her dawiyê da kiçeke biçuke cwa in û bê gunhe di bînin, ew ê kiça kiçkûk ji neçarrî ji ber meya pîse xwarine wanê di serr xwerr di xwairr. herdû girrtî çavên xwe di din wê kiçke kiçik û di xwazin xarnê bi din ê, bi vî rengî film bi dawiy di be,,,,,, ev filmê ji bo me diyar di ke ku di roje meye îrro de weltên ser dest haş wellatên bin dest û feqîrr nîn in, bi kurt û kurmen wek em di bêjin zigê têrr heş zigê birrsî nîn e.
Çavkanî
http://www.kurdcinama.com/news_details.aspx?jimare=755
Sityaqût
Sityaqût gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Kempa Aştî ya Awareyan
Kempa Aştî ya Awareyan (bi îngilîzî: Ashti IDP Camp), xîvetgeheke awareyan e ku dikevite qezaya Silêmaniyê, li parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê).
Cemal Nebez
Cemal Nebez (jdb. 1933 li Silêmaniyê, Başûrê Kurdistanê, Iraq – m. 8ê kanûna pêşîn a 2018 li Berlînê, Almanya) zimannasekî navdar î kurd bu.