cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dîroka zanistê
Dema ronesansê
Piştî dema ronsansê, zanistên weke Descartes, Bacon û hwd diderkevin. Bandora wan bi teybetî di felsefê de xwe dide der. Ew felsefeyê bi jiyanê re pêş dixin. Lê felsefeya wan dibe temenê zanîsta mezin û ankû felsefeya zanîstî jî. Di vê demê de fîlozofên weke Jean Calvin, George Berkeley û hwd diderkevin û nêrînên nû di aqil de didina çêkirin. Ev filozof, xwediyê rêbaza bi navê îdealîzm bûn. Ji bilî vê rêbazê, materyalîzm (ango pêzewarî) bi pêş dikeve. Piştre jî, wê hin bi hin kutubên din jî pêş bikevin. Mînak, emprîzm û hwd ku zanistên weke John Locke, David Hume û hwd pêşengiya wê dikin pêş dikevin. Piştre jî, li ber wan gelek zanistên din jî diderkevin.
Zanîn û pêşketina wê
Zanîn, weke beşeka giring ku divê ku mirov bi dema ronansansê de bêne ser ziman. Ev zanîna ku di vê demê re bi ronansansê re tê ser ziman, rengê wê li ser felsefe û lêkolînkirin l ser felsefê ku ser fêran û cerban re ya. Yanî, bi awayekî gin û gotinaka din, felsefeya zanistî, pêş dikeve.
Wêja, çand û weşangerî
Di dema ronasansê de, bi pêşketinên wê yên piştî wê re weke pêşketinaka giring wê weşangerî û ankû "matbaa" pêş bikeve. Êdî wê pirtûk, werina weşandin, bi pirr minaqên wê re. Ronasans, ji vê re jî, bûya xwediyê destpêkekê. Çand, pêş dikeve. Ji xwe, gotina "netew"tiyê wê piştre li ser vê rewşa çandî û hwd re, wê rengê xwe bi pergalî û pêşketinîya xwe raxê li berçav. Ev dem, weke demeka destpêka pêşketina netewtîyê û pêşketina wê jî hatiya şîrove kirin.
Aqil, li ser temenê fêr û cerbê pêş dikeve. Mirov, ji bo ku kifş bike ji cihekî diçina cihekê din. Hertimî, mirov dixwezê ku tiştên nû bibîne. Bi wê re jî, milletên nû jî dibînin. Hevnasî û pênasî dibêt. Bi vê re, lis er aqil re, demeka serdestî û serwerîyê wê hin bi hin li gorî wê pêşketinê û asta wê pêş bikeve.
Awadanî û mîmarî û dema barokê
Dema barokê, weke demaka ku tê gotin, herî zêde dema awadanî û mînarîyê ya. Di vê demê de, ser wê re huner pêş dikeve. Bi wê rengê, Barok, weke demeka hunerî jî tê nasîn û bi nav kirin. Li ser wê re, êdî wê hizrên nû û beşên nû ên hunerî û awadanî pêş bikeve.
Ev dema barokê, herî zêde weke dema wê sadsale 17'min û hwd tê hasibandin. Piştî wê re jî, dema aqil wê bi pirr awayên xwe pêşketina xwe bide çê kirin û pêş bikeve. Dema Barok, weke ku ji vê re jî, dibê temenekî şenber ku bi awadanî û minaritiyê hatiya çê kirin a. Aqilê demê ku fêr û cerbê ji xwe re esas digirê, vac û ankû ku bi navê wê yê din mentiqê bêhtirî li pêş û esas digirê. Ev jî, dike ku bêhtirî bi nerînê re fêr û cerb derkeve li pêş bi qiymettir bibe.
Di sadsale 20'an de zanîn
Sadsale me û ya berî me, tevkiriyaka pirr girigin li zanistê kiriya. Gelek beşên wê pêşxistina. Beşên zanistê bi perwerde jî pêşxistin. Îro, em dikarin bêjin ku zanebûneka me ya pirr giring heya ku em li berçav bigrin. Ev zanebûn, tenê hewceyî pê heya ku mirov li ser lêkolîn bike. Rojeva, piştî dema ronasansê re pêşketina wê mazin bû. Bi wê re jî, weke pêşengîyek ji bi zanistî kir. Îro jî, bi pêşketina wê zanistitiyê re ew didomê. Beşên zanistê û çînîkirina wan û pêşketina wan mazin bûya. Zanist, bi teybetî, temenê serdestîya mirov a li jyanî diafirêne. Bo bê yekê jî, ji ber ku rojava di zanistitiyê û pêşketina wê de pêşket û ket rewşa pêşengiyê de î ro ew weke hêze mazin ya serdest û serwer a li cihanê.
Di sadsale 20'an de, zanîn, ji her demê zêdetir pêşket. Zanin li ser temen û esasê lêkolîn, ceribandin û fêrê pêşket. Dîrokeka ku buhurî, weke ku bû temenê şoreşan di qada zanîn û têgihiştinê de. Teybetmendiya sadsale 20an a bi zaninê û pêşketina wê re ew a ku beşên zanînê pêşdikevin. Zanist êdî bi awayekî sazûmanî tê kirin. Êdî enstûtiyên zanistiyê ava dikin. Enstûtiyên ku hizir diafirênin ava dibin. Bi wê re, ev dibê temenekî mazin ku zanin pêşke bikeve. Her wusa, sazûman pêş dikeve bi sazîtî. ev jî, aliyekî nû ê ku divê ku mirov wê bi teybetî bêne ser ziman a. Sazîtî, ew a ku êdî ne weke berê li ser milê filosof û ankû zanyaran pêş ve diçê. Her wusa sazî bi sazûmana wê tên ava kirin û pêş dikevin. Di sadsale 20'an de, zanyarin weke Einstein, Freud û hwd, wê temenekî baş û mazin biafirênin. Fîzîk, bîyolojî, teknolojî û hwd, wê şoreşekê bidina kirin bi heyîn û hebûna xwe re di nava jîyane civatê de. Leze pêşketinê û bûyîna wê zûtir dibê. Ev jî, dibê. Zanîn, êdî tê we astê ku herkes dikarê wê biafirêne.
Sadsale 20'an, pêşketinên wê ên weke şoreşa zanyariyê ku em dikarin bênina ser ziman, bi zawaca matamatik û fizîkê re ku zanyarin weke Einstein dane kirin re wê mirov êdî herîna ser heyvê. Wê li gêrvêrk û ankû dunyayên din ên dervî me, wê xwe bigihênina li wan û wê tirhikên jîyanê bigirihin. Li Emerika NASA, weke navenda lêkolînên vê, pêşket û hat nasîn. Her wusa, pêşketina dîn jî, bi biolojiyê re kifşkirina kodên genetîkê bû. Genetik, di dema ku ji sadsale 20an buhurîna li sadsale 21'ê, weke pêşketina hezar salê hat şîrove kirin. Ji ber ku buhurîna li sale 2000'an, weke "mîlanyum" bûn. Yanî buhurîna ji hezarsalekê buhurîna li hezarsale din bû. Kifşkirina milanyumê bûna genetik û çûyîna serheyvê bûn. Ev herdû pêşketin, bi serê xwe jî dîrok in û di zanistê de şoreş dan çê kirin. Gelek teorî, di vê sadsalê de pêşketin, weke ên temen. Hinek ji wan bi sereke ev bûn, ku hemû pêşketin ji binî didan kifşkirin:
Teorîya dîtbar û ankû teorîya rolatîvt
Teorîya dîtbar, avakerê weke Albert Einstein bû. Ji du beşan pêk dihat. "Teorîya rolativt a teybet" û "teorîya rolativt ya gelemper" û ankû giştî bû. Ev teorî, di wê de, matamatîk, gaomatrik û û hwd bi hevdû te bia wayekî sereke tên bikarhanîn. Formula teorîya Rolativt jî E=mc² a.
Kuantûm
Kûantûm, avakerê wê, bi çend navan em dikarin bênina ser ziman. Max Planck, Albert Einstein, Niels Bohr, Werner Heisenberg, Erwin Schrödinger, Max Born, John von Neumann, Paul Dirac, Wolfgang Pauli û hwd mirov dikarê bêne ser ziman. Lê gelek navên din jî ku mirov bi rûmet bêne ser ziman û ku di pêşketina mirovatiyê re rol leyistina hena. Di avakirina vê teorîyê de, teorîya van mirovan li pêş bûya. Ev teorî danîna ser temenê wê û destûrên wê kifşkirina.
Wolfgang Ernst Pauli, Bi Riya Zanista Fîzîkê, Teoriyeke Grîng Ya Felsefevanan, îsbat Kir û Xelata Nobelê Wergirt
Wolfgang jiber keşfa qanûna, Esla İnhisariya Pauli ku kêfa Albert Einstin jî pir jêra hatibû, di sala 1945’an da, xelata Nobela Fîzîkê, wergirt. Pauli, dibêje: Her tiştekê, irtiaş û hejheja wê, taybet bi wê bixwe ye û hejheja tu maddeyekê naşibe irtiaşa tu maddeyeke din.
Her Elekteronek, xwedî 3 taybetmendiyên jêrê ye:
Zivirîn(Çerx)
Vedor yan heman Medar
Fîzîkzanan jî ligor wan her 3 taybetmendiyên jorê, Jimareya Kuwantoma her Elektronekê, hesav dikin. Pauli, dibêje: Kes nikare li cîhanê, 2 Elektronên ku Jimareya Kuwantoma wan wek hev bin, peyda bike, ev yek mumkin nîne. Paulî jibo şirovekirina qanûna xwe, mînaka jêrê tîne: Em sêvekê hildidin û ji nav zêdetir ji milyardek Elektrona hindir wê, tenê em yek jê hildibijêrin.... Werin em navê wê Elektronê, daynin Erîk. Jimareya Kuwantomiya Erîk, jimareyeke pir pir dirêj e, lê jibo ku karê me hêsan bibe, em wisa bizanin ku ew jimareya mezin, 23 ye. Pauli, îsbat kir ku li tu dera dinyayê û li stêrkên nava gerdûnê da jî, ne ku tu sêveke din, belku tu tişteke din jî peyda nabe ku Elektrona wê xwedî jimareya Kuwantomiya 23 be. Niha, eger em perçe yan pîneyek hildin û pê pîneyê, sêva han paqij bikin, ji mizdan û istikaka ku pêktê, enerjiyek berhem tê û ev enerjî, dibe sedema zêdebûna jimareya Kuwantomiya Erîk û wek mînak ew dibe 26. Û tam di wê demê da, elektrona ku jimareya kuwantoma wê 26 e, destbi guherînê dike û ya ecêb ew e ku di cîhanê da tenê elektronek heye ku xwedî jimareya kuwantoma 26 e. Cîhana me, jibo ragirtina hevkêşe û balansa xwe, gav bi gav û di her demekê da, xeml, pêkhate û pergala xwe diguherîne. Pauli, bi îsbatkirina vê mijarê, xelata Nobelê ya warê Fîzîkê wergirt û got: Eger her elektronek, xwedî hejhej yan irtiaşa taybet bi xwe be, hingî her tişt û zerreyeke dinyayê, xwedî hejheja taybet bi xwe ye. Lê encama vê qanûna balkêş û pir grîng, çî ye: Dema ku sêvek dikare bi mizdanek biçûk, were guhertin, ev yek tê vê wateyê, dema ku em zarokên xwe didin hembêza xwe û wan radimûsin yan dema ku em hevsera xwe dibaxşînin(Lêborîn)....... yan dema ku em cîrana xwe ra didin xeberan û dema ku em destê xwe dixurînin, ya rast ew e ku em fermana zincîreyî û pevgirêdayî ya guhertinan, didin cîhana derdora xwe. Her raman û dîtinek ku ji mejiyê me derbas dibe, hin elektronên nava gerdûnê, dihejhejîne, murteiş dike û dibe sedema guhertina wan. Ne ku, raman, tenê li ser maddeyê bandorê daydide belke raman, madde bixwe ye jî. Xem û xeyal, min xemgîn dike û ev, mezintirîn şaşî ye ku diqewime. Xem û fikar, divê me hişyartir bike çimku dema ku em birîndar dibin, em hişyartir û baldartir dibin. Xem û xeyal, nabe ku bibe sebeba zêdetirbûna belengaziyan. Loma jî, êşê tehemmul nekin belke wê fehm bikin.... Çimku êşkişandin firseteke jibo hişyartirbûnê.(felsefeya Bûda) Eger we qenciyek li kesek kir û we xirabî jê dît, ji qencîkirin û dilrehmiyê, bêhêvî nebin û dev jê bernedin, çimku hûnê dewsa wê, ji keseke din, di pêwendiyeke din û di mijareke din da, bersiva qenciya xwe bibînin. Loma dibêjin ku Zanist, mijarên felsefî yên ceribandî, erê dike. Çimku bi baweriya fîlozof û felsefevanan, li dinyayê her tişt girêdayî hev in………
Hemû enerjiyên ku ji we difûre û dipeke derve, ewê li we vegerin.
Carquefou
Carquefou, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Dîroka zanistê
Kuantûm
Esla Terda Pauli
Qayîdeya Pauli yan Qayîdeya nemumkin yan Esla Berdana Pauli, esleke Mekanîka Kuwantomê ye ku Wolfgang Ernst Pauli, fîzîkzanê Otrîşî / Sûwîsrayî di sala 1925’an da, wê weşand. Ev qayîdeya pir pir grîng, dibêje: di sîstemeke kuwantomî da 2 yan çend Fermion’ên wekhev(wek mînak: 2 Elektron) nikarin di demekê da xwedî haleta kuwantomî ya wekhev bibin. Jibo elektronên etomekê, ev esl dibêje ku 4 jimareya kuwantomî, ya tu 2 elektronekê, wekhev nîne, ev jî tê vê wateyê ku wek mînak eger l, n û ml’a 2 elektronan, wek hev bin, hingî divê ms jibo wan herd elektronan, cihê û newekhev bibe(Ev jî tê vê wateyê ku 2 elektron, dê xwedî Spin’ên muxalif bibin). Ev esl dibêje ku Fonksiyona Pêlê ya gîştî, jibo 2 Fermion’an, divê sedîsed dijmuteqarin be. Yek ji encamên pir grîng ya esla Paulî, ew e ku jibo Fermion’an tu çigaliyekê tune ye(bi çigaliya Bos- Einstein ra bidin ber hev). Qayîdeya Pauli, yek ji grîngtirîn eslên fîzîkê ye, çimku her 3 cureya zerreyên ku maddeya normal jê pêktê – Elektron, Proton û Notron’an jî ligor wê eslê tevdigerin. Loma jî zerreyên maddî, fezayê dadigirin û wê îşqal dikin. Esla Paulî, gelek taybetmendiyên maddeyê, ji xweragirî yan seqamgîriya maddeyan di pîvana mezin bigire hetta hebûna Cedvela Tenavubiya Unsuran, şirove dike(Periodic Table of elements). Vedor yan Spina hemû fermion’an, nîvdurust e, yanê Liva Goşeyî ya taybet bi wan heye: Zerreyên ku vedora wan jimareya durust yan sehîh e, Boson tên bilêvkirin û Fonksiyona Pêlê wan, muteqarin in. Esla Pauli, jibo Boson’an, nagunce loma jî haleta kuwantomiya çend Boson’an, dikare wek hev be. Foton, Bosonên W û Z, û cotên Cooper, mînakên Boson’ê ne. Esla Pauli, gelek fenomenên Fîzîkî, şirove dike. Yek jê jî, hebûna layeyên elektronî di etoman û qayîdeya parvekirina elektronan e. Her etomeke bêbar û xunsa, xwedî çend elektronan e û jiber ku elektron jî fermion in, loma jî esla Pauli, nahêle ku hemû elektron di cihekê da berav bibin, loma dê elektron yek li pey ya din, cih bigirin. Jiber vê yekê ye ku unsur yan elementên kîmyewî yên cihê, pêktên û grêdan û pêwendiyên navbera wan, evqas cihêreng dibin. Wek mînak, di etoma Helium’ê da ku xwedî 2 elektronan e, herd elektron jî dikarin jêrtirîn haleta enerjiyê(1s) dagîr bikin, lê divê ku vedorên wan muxalif bin. Jiber ku vedor jî parek ji haleta kuwantomiya etomê ye, loma jî hebûna van elektronan di nizmtirîn haleta enerjiyê da, li dijî esla Pauli’yê nîne. Lê vedor yan spina elektronekê, tenê dikare xwedî 2 rewş û haletan be, loma jî di etoma Lithiumê da ku xwedî 3 elektronan e, elektrona sisyan nikare di rewşa paye da cih bigire û divê ku yek ji haletên pirenerjîtir(2s) dagîr bike. Her wisa elektronên elementên din jî neçarin ku level yan rûxarên jortir yên enerjiyê dagîr bikin. Taybetmendiyên kîmyewî yên etoman, zêdetir, girêdayî hejmara elektronên layeyên lap jorê ne. Ev yek bû sedema pêkhatina Cedvela Tenavubiya Unsuran.
Oranîs
Oranîs, gundekî girêdayê navçeya Tetwan a Bidlîsê ye.
Pêping
Pêping (Chloris chloris), cureyek ji balindeyên wiçwiçok e.
Beautot
Beautot, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Sergey Yesenîn
Sergey Aleksandrovîç Yesenîn an bi kurtî Sergey Yesenîn, carinan Sergey Esenîn jî tê nivîsandin (bi rûsî: Серге́й Алекса́ндрович Есе́нин; jdb., Konstantinovo - m. , Lenîngrad), helbestvanê lîrîk ê rûsî ye.
Jiyan
Yesenîn ku jê re "Pûşkînê Nû" dihate gotin, kurê malbatek gundî bû. Zarokahiya xwe li mala kalikê xwe li gund derbas kiriye. Di neh saliya xwe de helbesta xwe ya yekem nivîsandiye.
Di heftdeh saliyên xwe de di sala 1912an de ji gundê xwe vediqete û diçê Moskovayê, paşî jî berê xwe dide Lenîngradê. Li herdu bajaran jî bi gelek helbestvan, nivîskar, hunermend û şoreşvanên wek Aleksandr Blok, Sergey Gorodetskî, Nîkolay Klyuyev û Andrey Belî re dostanî pêk dihêne.
Sarinca Jêrîn
Sarinca Jêrîn gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Sergey Yesenîn
Jiyan
Pênc caran zewiciye. Zewaca xwe ya yekem bi Anna Îzryadnova re dike û ji wê kurekî bi navê Yûrî çêdibe. Zewaca xwe ya duwem bi Zinaida Reich re dike û ji vê zewacê jî keç û kurekî wî yên navên wan Tatyana û Kostantîn çêdibin. Di sala 1922an de cara sêwem bi Isadora Duncan ku reqqaseyek DYA'yî bû re kir. Bi saya vê zewacê li Ewropa û DYAyê digere. Lê ji ber ku Yesenîn zêde bi araqê ve hatiye grêdan vê zewaca wî pirr kin dom kiriye û di sala 1923an de jî vegeriyaye Moskovayê. Heman salê dihê gotin ku zewaca xwe ya çaremîn bi haweyekî ne fermî bi aktrîs Augusta Miklaşevskaya re kiriye. Zewaca xwe ya pêncemîn bi neviya Tolstoy ya ku navê wê Sofia Tolstoy bû re kiriye.
Yesenîn dawiya jiyana xwe bi araqxwurî û bi bêpergalî derbas dike. Di 1924an de vedigere gundê xwe.
Di sala 1925an de li Lenîngradê di odeyeke otêlekê de piştî ku bi xwîna xwe li dîwar helbesta "bi xatirê te hevalê min" dinivîsîne xwe daldiqîne.
Helbestên wî piştî xwekuştina wî pirtir navdar bûn û ji aliyê gelek muzîkvanan ve hatin bestekirin.
Tazêkend Vîniq
Tazêkend Vîniq, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Baicheng
Baicheng, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Jilinê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 2.033.058 kesî
Afrîkaya Başûr
Afrîkaya Başûr an jî Komara Afrîkaya Başûr (bi afrîkans: Republiek van Suid-Afrika; ) dewletek li başûrê Afrîkayê ye. Li wir nêzîkî 47.000.000 kes (sal: 2006) hene. Paytextê xwe Pretoria ye.
Cografiya
Rûberê Afrîkaya Başûr 1.219.912 km² ye. Li ser çargoşê kîlomitirekî dora 38 kes hene. Bilindtirin cih çiyayek bi 3.446 m ye. Afrîkaya Başûr digê Atlantîk û Okyanosa Hindê. Hên Afrîkaya Başûr li bakûrê digihije van dewletan:
Li rojhilat ew digihije
Dîrok
Di rojê 31'ê Gulanê 1910 Afrîkaya Başûr serbixwe bû. Lê mirovên çermespî bêtir mafên xwe hên hebûn û tim yekî sipî dibû serokî Afrîkaya. Di salê 1994an da Nelson Mandela û Frederik Willem de Klerk hevdira peymanek îmsekirin manê kesên reş û sipî hevdira bijîn û însanên sipî mafên xwe wekî mafên reşa bibin. Di wê salê de mirovekî çermereş bû serok, navî xwe Nelson Mandela ye.
Ol
Li Afrîkaya Başûr 80% xiristiyantî ne. 2% dînê xwe yê ola aşîretan ne, 2% îslamin û 1,5% hindûyî ne. Nêzîkî 15% dînê xwe tune.
Ziman
Zimanê fermî yê Afrîkaya Başûr 12 ne. Înglîzî û Afrîkans jî nav da ne.
Aborî
Xêr û bêrên erdê pirr in. Li Afrîkaya Başûr pir zêr, almas, rijî, platîn, krom û hesin hene.
Ferhad Merdê
Ferhad Merdê (jdb. 1970 li Qamîşlo, Rojavayê Kurdistanê), helbestvaneke kurd de ku cara yekem helbesta xwe yê bi navê "ji te hezdikim" hatiye naskirin. Helbestên wî bi giranî li ser platformên medyaya civakî têne parvekirin û carînan jî beşdarî bernameyê televizyonên cuda dibe.
Afrîkaya Başûr
Werziş
Afrîkaya Başûr pir, wekî dewletên din di Efrîqa da, di futbolê da rind e. Ew du caran da kete di nav Serdariya cîhanî ya futbolê, salê 1998 û 2002. Di sala 2010'an da Serdariya cîhanî ya futbolê dê li Afrîkaya Başûr çêkin.
Ferhad Merdê
Jînenîgarî
Xebata hunerî ya Merdê li kampa Nînovayê, ku gundiyên Botanê yên ku ji ber ne qebûlkirina cerdevaniyê ya dewleta Tirk koçî Başûrê Kurdistanê bûne, lê bi cih bûne dest pê dike. Li Kampa Nînowayê komeke muzîkê bi navê Koma Penaber damezrandiye. Pîştî kampa penaberên Bakurê Kurdistanê ya Kampa Nînowa yê li kampa penaberan a Nehdarê û Kampa Mexmûrê dijî. Li Kampa Mexmûrê NÇHM (Navenda Çand û Hunera Mexmûrê) ji bo birêxistinkirina xebatên çand û hunerê yên kampê di bin banekî de tê avakirin. Merdê ji xeynî Koma Penaber, ji bo avakirina koma Dîwana Dengbêja ku stranên Botanê derxîne holê dixebite. Niha di warê muzîk, helbest, folklor, wênesazî, sînema û şanoyê de xebatên xwe didomîne.
Şevket Arman
Kurtejiyan
Şevket Arman di sala 1918an de li bajarê Xelfetiyê jidayik bû. Wî di sala 1937an de li Stenbolê mamostetiyê qedand û di sala 1940an de jî beşa Karên nîgarkêşî li Enstîtuya Perwerdehiyê ya Gazî mezun bû. Dema di sala 1949an de li Lîseya Mersînê mamostetiya karên tabloyê dikir, ji aliyê MEBê ve destûr stend ku ji bo du salan biçe Fransayê. Ew li Parîsê di Academie National Superieur des Beaux Arts de weke xwendevanê mêvan tevlî atolyeya Jan Sanverbi û akademiya Andre Lhote bû. Ew bi xebatên xwe yên derbarê nîgar û pentura nûjên xebatên serkeftî bi dest xist û piştî ku ji her du akademiyan sertîfîka stend vegeriya welatê xwe. Dema li Fransayê bû, wî ser li muzeyên hunerê yên Brîtanya, Îtalya û Holandê xist û li hunera wê demê koliya. Piştre vegeriya welat û li lîseyên Mersîn û Edîrneyê mamostetiyê kir.
Bi îşqalkirina bakurê Kîprosê ya ji aliyê dewleta romî, ji bo mamostetiya nîgarkêşiyê ya dibistana navîn û lîseyê Şevket Arman şandin Kîprosê. Arman di sala 1959an de vegeriya erka xwe ya Edîrneyê. Di sala 1960an de ji bo fêrbûna teknîka seramîk bi înîsiyatîfa xwe ve çû Parîsê û li wir salekê ma. Di sala 1961ê de li koleja Ebqerê ya Navenda Perwerdehî ya Tirkiyê dest bi mamostetiya nîgarkêşiyê kir. Di sala 1962an de ji aliyê MEBê ve dîsa erka xwe stend û ji bo Îzmîrê hate tayînkirin. Li wir wî beşa nîgarkêşiyê û atolyeyên pêwîst ava kir û wek serokê beşê bi erka xwe berdewam kir. Di sala 1968an de ew bi daxwaza xwe derbasî Enstîtuya Perwerdehiyê ya Stembolê bû û li wê derê di beşa nîgarkêşiyê de 10 sal xebitî. Di îlona 1978an de ameliyateke ziravê (safra) derbas kir û piştî xizmeta 33 salî emekdar bû.
Tîrmeh
Tîrmeh an temûz an coxînan navê meha heftem ya gregoryen e. Meha tîrmeh 31 roj diajo
romania favoritii sunteti voi si cantece pentru cei dragi luna iulie 2022 este cu bine vacanta vara!! A la calendar? Da
Tîr naveke ji bo Sirius e. Tîr stêrka herî ronî de ezmanan e. Navê mehê 'tîrmeh' ji vê sterkê tê, ji ber ku di dawiya vê mehê derdikeve.
Rambaud, Hautes-Alpes
Rambaud, komuneke li departmena Hautes-Alpes a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Scheuerfeld
Scheuerfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Dîkmeya Jêrîn
Dikmeya Jêrîn gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Gricourt
Gricourt, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Goîl, Bane
Goîl gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Casson, Loire-Atlantique
Casson, Loire-Atlantique, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Kempa Kewirgosk ya Penaberan
Kempa Kewirgosk ya Penaberan (bi îngilîzî: Kawergosk Refugee Camp), xîvetgeheke penaberan e ku dikevite qezaya Hewlêrê, li parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê).
Syndle
Syndle, goleke di nava sinorê parêzgeha Aust-Agdera Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 41.41 km ye û bilindahiya ji asta deryayê 40 mêtre ye.
Nezeravaya Jêrîn
Nezeravaya Jêrîn gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Reşadiye, Tetwan
Reşadiye, gundekî girêdayê navçeya Tetwan a Bidlîsê ye.
Zal
Zal, şahê efsanewî yê îranî yê ji Sîstanê ye û wek yek ji mezintirîn şervanê dastana Şahnameyê tê naskirin. Ew bavê lehengê efsanewî yê îranî, Ristem e. Hevjina wî Rûdab e.
Nazlû, Ûrmiye
Nazlû, Ûrmiye gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Firmi
Firmi, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Navrezan
Navrezan, gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye. Li herêmê ev gunde, bi herêmê xwe ya ku têde ya mezin e.
Nazlû, Ûrmiye
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.428 kes (328 malbat) bûn.
Firmi
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Le Cellier
Le Cellier, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Hersbruck
Hersbruck, bajarekî navçeya (Landkreis) Nürnberger Landê li herêma Bavyeraya Almanyayê ye.
Gelî, Çinar
Gelî, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Evîna Feqiyê Teyran (albûm)
Evîna Feqiyê Teyran albûma hunermendê ermen Aram Dîkran e. Albûm ji deh stranan pêk tê û ji aliyê Mîr Musikverlag (Düsseldorf, Almanya) û Kom Müzik Yapım (Stembol, Tirkiye) ve hat çêkirin.
Réallon
Réallon, komuneke li departmena Hautes-Alpes a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Gestemerde
Gestemerde bi berziya xo ya 1860 metreyî, rêzila Koyanê Bîngolî ra, xo ozno re girisê vaşûrê Koyê Hazir Babayî. Koyê Hazir Babayî, bi berziya xo ya 2430 metreyî, bi verojê xo yê dar û berê mazênî, bi rengereng gul û çîçegan, bi çêşît çeşît tar-turî, bi çundeyanê serdinan û bi hîr û bereketê herdê xo, Gestemerde û gestemerdijan rê bîyo seter û sitar.
Gestemerde, qeza Gimgimî ra giredaye ya. A, 7 km. cira durî, edi vakûrê rojawanê Gimgimî de cagêna. Gestemerde, vakûr û rojhelat de bi rêzila Koyê Hazir Babayî, rojawan de bi dewa Keça û Qeracêre, vaşûr de bi dewa Xelefa û Mezra Alê Cibî, vaşûrê rojhelatî de kî bi dewa Kovike dorpêç a. A, wayîrê cografyayêde bi ko û baniyan, bi dar û daristanan, bi dere û derxuleyan, bi zîyar û dîyaran, bi çayir û çîmenan, bi çunde û çavkaniyan, bi gol û golekan, bi dere û mesîlan a.Gesetemerde wayîrê îqlimêde bejayî ya. Coka zimistanên xo derg û binê serdî û seqamêde huşkî de vêrenê ra. Hamnanê xo kî kilm ê, germ û huşkayîye hukimdar a. Çi est o ke, a wayîrê çar seredemanê (mewsîm) şîrînan a. Gestemerde, seba ke dewêde koyî ya, erazîyê xo handê destûr nêdano kar û gureyê cit-cobare. Coka, gestemerdijî debera xo, zafêrî bi weyîkerdena heywanan kenê. Ê, dewe de bêwayîr û dergo de mendê.
Nameyê Gestemerde kamî ra mendo, nêzanîno. Labelê nameyê Çobandağı, hûkmatê Komara Dewleta Tirkîye ra (yasaya tirkîkerdena nameyanê kurdkî) mendo. Nameyê Gestemerde, çekûyanê geste ya kî geşte û merdî ra virazîyo. Geste ya kî geşte maneya gerok û sedeqa; merd kî maneya comerdî û merdeyî danê bi ma. Çekûya geste, her hînî maneya vêşanîye kî dana. Gelo merd û comerdê geste yê; ya kî geste (vêşanîye) ra merdê? Çi est o ke, a ewro kî der-dorê xo de, merd û comerd zanîna. Gestemerde, bi comerdîye û zanîna xo, dewanê dormeyî rê bîya çêberê hêvîye, çareserîye û rayberîye.
Gestemerde, qaso ke pî û kalikên ma pê zanê û salix danê, reya verî Xan Avdelan rê biya ware. Xan Avdel, pîl û rayberê eşîra Avdelan o. Nifşêde Xan Avdelan Gestemerde de merdê, nifşêde xo kî maya xo ra biyê. Înan, xo dime mezelî caverdê. Mezelan ra kî (verê çêberê Apê Saferî de binê raya Gimgimî de biyê kormişk) kifş o, hermenîyî kî Gestemerde de nîşteca bîyê. Avdelan peynîya sedsera 16. de, Dêrsim ra koçê dorhema Gimgimî kerdo. Mordem ke na tarix bingeh bigêro, Gestemerde pancsê-seşsê sere ya ke, benî mordemî rê biya wareyê koç û bargiraniyan.
Gestemerde, Xan Avdelan ra tepiya, Cemikan ya kî Ceman rê bîya sitar. Cemikan, êlêde eşîra Lolan ê. Lolan, serê sedsera 17. de, vakûrê Dêrsimî ra koçê dorhema Gimgimî kerdo. Cemikan kî da-hîrisê sere Gestemerde de herdo hîrdar ramito, tede werdo û şimito. Înan ra kî mezelî peyser mendê. Goreyê salix û sulixê pîlanê Gestemerde, mezela sipî ya pîle, ê axlerêde Cemikan a.
Gestemerde êxdamo sîyasî yo verên bi destekdayena xo ya Terteleyê Şêxî (1925), bi êxdamê Kalî Axayî do. Axleranê eşîra Lolan ra Kalî Axa û birayê xo Wusên Axa, bi destê dewleta Tirkîye edi 1925'îne de Elezîz de ameyî êxdamkerdene. Koço sîyasî yê gestemerdijan, reya verî edi sera 1925'îne de hetê dewleta Tirkîye ra bi vetena qanûnê "Takrir-i Sükün ve Şark İslahat Planı" dest keno ci. Goreyê planî dewa Gestemerde ra kî M. Ali Kocadağ (Memedeliyê Kalî Axayî) û xanima xo Gewre, Veli Kocadağ (Weliyê Sêlim Axayî) û xanima xo Emina, Sıddık Kocadağ û xanima xo Gule ra nefiyan miyan de ca gênê. Gestemerde 1960'îne de koço ekonomî û sîyaysî do bi metropolanê Tirkîye, 1964'îne de kî do bi metropolanê Ewrûpa. Bi herdlerzê sera 1966'î û bi tade û terorê derbeya 1980'yî, gulirê Gestemerde 250-300 ra gino bi 40-50 ro. Û koç dewam keno.
Kesanê ke koçê metropolan kerdo, bi semedê (sebeb) dewijîye, mordemîye, xerîbîye, karvînîtene û êb., tayê şaristanan de xo miyan de biyê geto. Tirkîye de bi giranîye Îstanbul, Îzmîr, Yalova, Ankara, Aydin..., û Ewrûpa de kî Berlin, Köln, Mainz, Rüsselsheim, Nürnberg, Londra... nîşteca yê.
Gestemerdijan, a cîranîye û dostiya pî û kalikan bi kewrayîye, misayibîye, wakîye û destebirayîye tayena kerda qewîm. Îna jubînî ser ra dest girewto ra û jubînî rê wayîr vejîye. Gestemerdijî şîn û şahîyanê xo piya pare kenê û Gestemerda rengîne de, fênda birayan têmiyan de cuyînê.
Sinûr
Sinûr, bajarokekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
As Aventuras de Gui & Estopa
As Aventuras de Gui & Estopa rêzefîlmekî brezîlî ye ku ji aliyê Mariana Caltabiano ve ji bo televîzyona Cartoon Network di sala 2009 de hatiye çêkirin.
Stefan Zweig
Jiyan
Stefan Zweig kurê yek ji karsazên sektora tektîlê yê dewlemend Moritz Zweig û jina wî Ida Brettauer bû. Bi birayê xwe Alfred re li Viyenê mezin bû. Malbata Zweig ne dîndar û jixwe paşê wê Zweig xwe bi xwe weke 'tesadûfî cihû' bikira.
Zweig helbestên xwe yên pêşî sala 1901ê di bin navê Siberne Saiten ango 'têlên zivî' weşandin. 1904an yekemîn çîroka wî ya wêjeyî ango 'novela' wî ya pêşî çap bû. Zweig paşê bi vê şêwazê wêjeyê navdar bû. Zweig ji bilî berhemên xwe yên wêjeyê û ceribandinên xwe, wî wergera pirtûkên Verlaines, Baudelaires û bi taybetî jî yên Émile Verhaerens jî mijûl bû û rojnamevanî jî kir.
Stefan Zweig weke dewlmendên demê dijiya û li cîhanê gelekî digeriya, weke mînak di 1910an de çû Hindistanê û 1912an çû Emerîkayê. Di şerê duyemîn ê cîhanê de ji bo eskeriyê bike serî li artêşê da, lê ji ber ku bi kêrî eskeriyê nehat, ew li arşîva wezareta şer hate wezîfedarkirin. Ji ber şer, Zweig hêdî hêdî di bin bandora hevalê xwe yê pasîfîst Romain Rolland bû dijberê şer û 1917 pêşî destûra veqetandina ji wezîfeyê danê û paşê ew ji wezîfeya eskeriyê hat muafkirin.
Stefan Zweig dawiya şer çû Awusturyayê û li Salzburgê bi cih bû û kanûna paşîn 1920an bi Friderike von Winternitz re zewicî. Stefan Zweig êdî li dijî neteweperestiyê di warê fikrî de çalak bû û ji bo fikrê Ewrûpayeke yekbûyî dixebitî. Sala 1927an wî pirtûka xwe ya bi navê Stern Stunden der Menschheit 'Kêliyên weke Stêrkan ên Mirovahiyê' weşand. Ev pirtûk yek ji berhemên wî yên herî serketî bû.
Sirgûnî
Piştî ku li Împeretoriya Elman sala 1933an Nasyonalsozyalîst bûn desthilatdar, vê yekê bandora xwe li Awusturyayê jî kir. Ji ber vê yekê jî Zweig neçar ma 1934an koçberî Londonê bibe. Pirtûkên wî êdî li Elmanyayê nedihatin çapkirin. Di adara 1933an de novela wî Brennendes Geheimnis ango 'Sirra Dişewite' bû film. Lê ji ber ku navê film şewitandina Reichstagê ango parlemanta Elmanya ya wê demê dianî bîra mirivan, Joseph Goebbels film qedexe kir û fermana nefirotina pirtûkên wî da. 1936an pirtûkên Zweig li Elmanyaya Naziyan hatin qedexekirin. Zweig 1938 dev jina xwe ya pêşî berda û 1939an bi Charlotte Altmann re zewicî.
Piştî destpêka Şerê Duyemîn ê Cîhanê Zweig bû welatiyên Brîtanyayê. Paşê di ser New York û Arjjentînê re 1940î gihîşte Brezîlyayê. 1942an novela wî ya navdar Schachnovelle ango 'Novela Kişikê' hat weşandin. Piştî mirina wî 1944an pirtûka wî ya li ser jiyana wî Die Welt von Gestern ango 'Dinyaya Doh' hat weşandin.
Stefan Zweig bi vexwarina jehrê li Petrópolisê (li Brezilyayê nêzî Rio de Janeiroyê) xwe kuşt. Jina wî jî piştî mirina wî Morfîna zêde stand, xwe li cem Zweig dirêj kir û mir.
Steinebach/Sieg
Steinebach/Sieg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Tazêkend
Tazêkend, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Beauval-en-Caux
Beauval-en-Caux, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Şerê psîkolojîk
Şerê psîkolojîk, operasyona psîkolojîk, birêveberina operasyona psîkolojîk, cureyê herî dawî yê şer e ku pêşketinên nûjen bikartîne. Bangeşe û çalakiyên psîkolojîk, du elementên wê yê girîng in.
Operasyonên psîkolojîk parçeyek ji şerê psîkolojîk in. Di gelek zimanên rojavayiyan de şerê psîkolojîk û operasyonên psîkolojîk bi heman wateyê tên bikaranîn. Ji ber ku di şerê psîkolojîk de, hin rêbazên şîdetê jî hene, ya ewropayiyan ne rast e. Di zimanê kurdî de bikaranîna wê rasttir e. Ango şerê psîkolojîk ji operasyonên psîkolojîk mezintir, berfirehtir e.
Nazî yan li Almanyayê bi riya wezareta bangeşeyê hemî gel xistin bin bandora xwe. Herwekî brîtaniyan, amerikayiyan, rûsan di dema Şerê Sar de şerê psîkolojîk bipêşxistin. Divê mirov li vir behsa Komara Tirkiyeyê jî bike ku xwedî tecrûbeyeke mezin e di warê şerê psîkolojîk de.
Heya bigire li Tirkiyeyê desthilatdarî bi giştî, di bin kontrola Saziya Şerê Taybet (ÖHD) an bi navê xwe yê nû Serkaniya Hêzên Taybet (ÖKK) de ye ku bi giştî rêbaza şerê psîkolojîk bikartîne.
Hin mînak ji şerê psîkolojîk ên Tirkiyeyê yê li dijî kurdan
Şerê psîkolojîk, hemî pêşketinên psîkolojiyê bikartîne. Herwekî operasyonên polîtîk jî lidardixe.
2011
2011 Destpêka Roja Şemî sedsala 21an e.
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Rolyef
Rolyef (ji latînî relevare ku tê wateya 'rakirin, bilindkirin') peykerê ku ji binê kevir, zinar an erdê derdikeve û formek hunerî ya pêşandanê ye ku bi rengek 3D ji rûyê zinar an kevir derdikeve pêş. Rolyef dikarin fîguran nîşan bidin, lê di heman demê de dikarin xemilandinên razber jî bin. Wekî şêweyek hunerî, rolyef awayeke hunerî ya di navbera peyker û wênesaziyê de ye.
Seregola Jêrîn
Seregola Jêrîn gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Gewre Dar
Gewre Dar gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Qleşk
Qleşk gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye.
Remollon
Remollon, komuneke li departmena Hautes-Alpes a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Şerefxaneya Jêrîn
Serefxaneya Jêrîn gundekî ku bi ser navçeya Bazîdaxaya Wanê ve girêdayî ye.
Îbrahîm Parlak
Îbrahîm Parlak (jdb. 1962 li gundê Emîrler, Kurudere, Entabê) endamekî berê yê Partiya Karkerên Kurdistanê û rojnamevanekî kurd e.
Jiyan û perwerde
Parlak di malbatekî kurd de mezin bûye û 9 xwîşk û birayên wî hene. Bavê wî karê cotyariyê dikir.
Parlak di pola yekem a dibistanê de, ji ber ku zimanê wî yê zikmakî kurdî ye, ji aliyê mamosteyên xwe ve, jiber kurdîaxivbûna wî jê nefret dikirin û Parlak dihate cezakirin. Di dibistanekî amadeyî ya Dîlokê xwend û li wir ji bo tevgera mafên kurdan kampanyayan li dar xist. Piştî ku di şanzdeh saliya xwe de di mîtîngekê de hate girtin, koçiya Almanyayê bû û heft salan li bajarên wekî Munîh, Stuttgart û li Berlînê jiyan kir.
La Chapelle-des-Marais
La Chapelle-des-Marais, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Hûd
Hûd di Îslamê de yek ji pêxemberan e. Di Qur'anê de navê sûreta 11emîn ji Hûd e.
Baishan
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.296.575 kesî
Bavê Koroxlî (albûm)
Bavê Koroxlî albûma hunermenda kurd Ayşe Şan e. Albûm ji 11 stranan pêk tê û ji aliyê Aşanlar Müzik Yapım ve hat çêkirin.
Cobîn
Cobîn, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Raunheim
Raunheim bajarokekî navçeya (Landkreis) Groß-Gerau li Hessen, Almanyayê ye.
Hezîran
Pûşper
Hevedudaniya ji peyva "pûş" û "per" e. Ji giyayê ne diriyê hişkolek re "pûş" tê gotin. Di vê demê de giyayê çiyan wisa hişk dibe her wekî bi per in, ba lê dixe û difirîne. Lewra bi navê "pûşper" hatiye binavkirin. Pûş, bixwe jî, navê şînatîya ku zûwa û hişk bûya ya. Gaye, di dema ku hişk dibe zer dibe. Malbatên ku sawalên wan hene, wî pûşî lev didina li hevdû didina sawalên xwe. Pûş, weke Kaya ku ji genim û nîskan derdikeve ya. Lê ferqîya wê ew a ku gaye hişk û zûwa ya. Pûş, kengi dibêt? Pûş, di dema ku palayî tê kirin de derdikeve. Lê pûş, pirr cûreyên ku dibin hene. Pûşê ku hinekî stûr a, ew ji aliyê jinan tê levdayîn li hevdû û ji bo pêxistina tanûran û şîncirandina wê tê bikarhanîn. Lê pûş pirr hûr jî, weke kaya sawêl tê levdayîn li hevdû û tê kirin li Kadîna Kayan de û piştre weke Rêsîyan tê dayin li sawalan. Di vê mehê de gaye hişk û zûwa dibêt û dibêt pûş.
Topsæ
Topsæ, goleke di nava sinorê parêzgeha Aust-Agdera Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 11,89 km ye û bilindahiya ji asta deryayê 606 mêtre ye.
Steineroth
Steineroth şaredariyeke navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Ducanî
Di malzaroka dayikê de hebûn û peresîna yek an jî zêdetir weçeyan wekî ducanî an jî zikpirrî (bi înglîzî: pregnancy) tê navkirin. Ji bo ajalan ji dewsa ducaniyê peyva avisî tê bikaranîn.
Jiyana mirov bi pîtînê dest pê dike. Hêkexane bi spermê ve tê pîtandin. Hêka pîtandî ango zîgot dest bi dabeşbûnê dike. Bi dabeşbûna mîtozî, xaneyên nû peyda dibin, embriyo bi zêdebûna xaneyan geşe dibe, xaneyên nû diperisin bo şane û endaman.
Di destpêka ducaniyê de hêkexaneya pîtandî (zîgot) ji yek xaneyêk pêk tê. 9 meh piştî pîtînê hejmara xaneyan digihîje mîlyaran û korpeleyek bi bejna 50 cm, bi garaniya 3 - 4 kîlogram peyda dibe. Ev hemû guherîn di laşê dayikê de pêk tên. Di dirêjiya ducaniyê de, zîgot pêşî di coga hêkê de, paşê di nav malzarokê de geşe dibe û diperise. Laşê dayika ducan jî ji serî heta dawiya ducaniyê rastê hin guherînan tê. Guherînên laşê dayikê ji bo berdewamiya ducaniyê ye û amadekariyên ji bo xwedîkirina korpeleyê ye û piştî jidayikbûnê xwedîkirina dergûşê ye. Derdana hin hormanan, firehbûna malzarokê, rawestîna çerxa mehaneyê, girbûna rijênên şîrê û hwd mînak in ji bo hin guherînên di laşê dayika ducan de rû didin.
Ji bo mirov, egera ducanmayînê di temenê pêgihîştinê (herzekarî), bi destpêkirina çerxa mehaneyê dest pê dike, di salên menapozê de bi dawî dibe.
Qonaxên geşebûn û peresîna mirov
Peresîna mirov dabeşê du beşên serekî dibe, peresîna pêşzayînî (bi înglîzî: prenatal development) û peresîna paşzayînî (bi înglîzî: postnatal development).
Peresîna pêşzayînî
Piştî pîtîne, ji destpêka peydabûna embriyoyê û peresîna korpeleyê ya heta jidayikbûnê, wekî qonaxa peresîna pêşzayînî tê navkirin. Ango peresîna di dema ducaniyê de rû dide, peresîna pêşzayinî ye. Wekî hemû ajalan, laşê mirov jî ji yek xaneyek diperise. Xaneya hêkê bi navika xaneya spermê ve yek dibe û zîgot (hêkexaneya pîtandî) peyda dibe. Peydabûna zîgotê, destpêka qonaxa peresîna pêşzayînî ye.
Peresîna pêşzayînî dabeşê sê beşa dibe.
Peresîna di dirêjiya du hefteyên destpêkê ya piştî pîtînê, wekî qonaxa pêşembriyoyî (bi înglîzî: pre-embryonic stage) tê navkirin. Di vê qonaxê de dabeşbûna zîgotê rû dide, zîgot li pê hev dabeş dibe,ji vê kiryarê re tê gotin şeqbûn. Bi şeqbûnê hejmara xaneyan zêde dibe û gorankariya xaneyan dest pê dike.
Ji hefteya sêyem heta hefteya 8em a ducaniyê de weçe wekî embriyo tê navkirin. Li dewsa qonaxa embriyoyî, hin caran ev qonax wekî “qonaxa çêbûna endaman” (bi înglîzî: period of organogenesis) jî tê navkirin. Di qonaxa embriyoyî de hema hemû endaman laş dirist dibin.
Maweya ji hefteya 9em heta jidayikbûnê ya peresînê jî wekî qonaxa korpeleyî (bi înglîzî: fetal period) tê navkirin. Di vê qonaxê de ji bo weçeyê, êdî ne peyva embriyo lê peyva korpele( bi înglîzî:fetus) tê bikaranin. Di qonaxa korpeleyî de şane û endam diperisin, laşê korpeleyê geşe dibe.
Maweya ducaniyê
2. Lê heke qonaxa hêkdananê ya dawî wekî destpêka ducaniyê were pejirandin, vê gavê mawaya ducaniyê 38 hefte ye.
Ango maweya ducaniyê ji pîtîna hêkê şûnve 38 hefte an jî ji xwîndîtina dawî şûnve 40 hefte ye.
Di nav laşê dayikê de maweya peresîna weçeyê ji bo hemû memikdaran ne yek e. Wekî mînak, avisiya mişkan 3 hefte, avisiya fîlan jî bi qasî 22 meh ê.
Pêvajoya ducaniya mirov dabeşê sê sêyekan (bi înglîzî: trimesters) dibe. Her sêyek bi qasî 13 hefte ye.
Maweya ducaniyê û maweya qonaxên ducaniyê di hemû çavkaniyan de ne yek e, lê nêzikê hev in. Li gor hin çavkaniyan maweya qonaxên ducaniyê bi mehan tê navkirin li gor vê esasê, ji pîtînê heta dawiya meha 3em a ducaniyê wekî sêyeka yekem, ji meha 4em heta dawiya meha 6em a ducaniyê wekî sêyeka duyem û ji meha 7em a ducaniyê heta jidayikbûnê jî wekî sêyaka sêyem tê navkirin.
Lê di hinek çavkaniyan de jî maweya qonaxên ducaniyê bi hefteyan tê navkirin. Li gor vê esasê,
1 heta 12 hefteyên ducaniyê sêyeka yekem, 13 heta 25 hefteyên ducaniyê sêyeka duyem û 26 heta 38 hefteyên ducaniyê jî wekî sêyake sêyem tê navkirin.
Hefteyên 1 heta 4ê ducaniyê de,
Di hefteya çarem a ducaniyê de êdî çêbûna endaman (bi înglîzî: organogenesis) dest pê dike. Kelênên pêşîn yê demaxê, û kelênên laşê embriyoyê diperise, demarîbûn (bi înglîzî: neurulation) dest pê dike. Diristbûna lûleyên xwînê dest pê dike. Di tûrikê zerikê, elentoyis û koriyonê de xwîn dirist dibe. Dil dirist dibe û dest bi lêdanê dike. Embriyo xuya dibe. Coga pêşîn a herisê peyda dibe. Gopikên ling û mil peyda dibin. Çav û guh dest bi peresînê dikin. Kilik peyda dibe. Di dawiya hefteya çarem a ducaniyê de dirêjiya embriyoyê bi qasî 5 mîlîmetre ye.
Hefteyên 9 heta 12yê ducaniyê de,
Bejna korpeleyê bi qasî 7.5 cm, giraniya wê bi qasî 30 gram e. Serê korpeleyê bi qasî nîvê bejna wê yê. Ango di vê qonaxa peresînê de serê korpeleyê li gor laşê wê gelek gir xuya dibe. Demax geşebûnê didome. Rûyê korpeleyê fireh e. Çav girtî nê û ji hev dûr in. Guhên derve diperisin. Hestîbûn didome. Mil geşe dibin û digihîjên dirêjiya xwe ya asayî, lê ling hê bi têra xwe dirêj nîn in. Dillêdan dikare were bihîstin. Ji endamên zaûzê yên derve, zayenda korpeleyê diyar dibe. Li gel kezebê, moxê sor ê hestiyê, tîmus û sipil jî xaneyên xwînê berhem dikin. Koendamên laş peresîna xwe didomin. Korpele di cihê xwe de dilive lê livînên korpeleyê ji aliyê dayikê ve nayên hestkirin.
Hefteyên 13 heta 16yê ducaniyê de,
Bejna korpeleyê bi qasî 18 cm, giraniya wê jî bi qasî 100 gram e. Serê wê li gor laşê wê piçûktir e. Çav nezî hev dibin û di cihê xwe yên maînde de cih dibin. Ling dirêj dibin. Korpele hê pirtir dişibe mirov. Koendamên laş bi lez diperisin.
Hefteyên 17 heta 20ê ducaniyê de,
Bejna korpeleyê 25-30 cm, giraniya wê 200-450 gram e. Rêjeya qebareya serî û ya laş lihevhatî ye. Bijangên çavan û por xuya dibin. Geşebûn hêdî dibe lê dirêjbûna lingan didome. Laşê korpeleyê bi mûyên zirav û nerm dapoşî ye. Piştî jidayikbûnê ji bo dabînkirina germahiya laşê korpeleyê, di laşê korpeleyê de çewriyê qehweyî (bi înglîzî: brown fat) tê berhemkrin û embarkirin. Êdî dayik hest bi livîna korpeleyê dibe.
Hefteyên 21 heta 25ê ducaniyê de,
Bejna korpeleyê 27-35 cm, giraniya wê 550-800 gram e. Çermê korpeleyê qurmiçî ye û bi rengê pembeyî ye. Sikildanokên pişikan fireh dibin.
Hefteyên 26 heta 29ê ducaniyê de,
Korpele bi dirêjiya 32-42 cm û bi graniya 1100- 1350 gram e.
Rêjeya qebareya serî û laşê korpeleyê asayî dixuyê. Çavên korpeleyê vekirî ne. Nînokên pêyê xuya dibin. % 3.5 ê giraniya laşê korpeleyê ji çewrî pêk tê. Ji ber zêdebûna çewriyê hin qurmiçiyên çerm winda dibin. Korpeleyên kur de (korpeleyên nêr), gun ber bi tûrikê gun ve dadikevin. Çavkaniya sereke ya berhemkirna xaneyên xwînê moxê sor e. Koendama demarê ya navendî bi têra xwe diperisê, loma heke ji dayikbûnek pêşwext rû bide, egera saxmayina korpeleyê heye. Lê divê korpele li nexweşxaneyê, di bin çawderiya bijîjk de be.
Hefteyên 30 heta 34ê ducaniyê de,
Bejna korpeleyê 42-45 cm, giraniya wê 2000-2300 gram e. Çerm lûs e û bi rengê pembeyî ye. Korpele di nav malzarokê de bi ser berjerî cih dibe, ango serê korpeleyê, ber bi stûyê malzarokê ye. Refleks peyda dibin. %8ê giraniya laş ji çewrî pêk tê. Heke jidayikbûna pêşwext rû bide, egera jiyîna korpeleyê zêde ye.
Hefteyên 35 heta 38ê ducaniyê de,
Bejna korpeleyê gihîştiye 50 cm û giraniya wê jî 3000-4000 gram e. Çerm bi rengê pembeyî-şînî ye. Bi nêzîkbûna jidayikbûnê, leza geşebûnê kêm dibe. % 16yê giraniya laş ji çewrî pêk tê. Di korpeleyên kur de, gun di nav tûrikê gun de ne. Geşebûn û peresîna korpeleyê piştî jidayikbûnê jî didome.
Nîşanên ducanmayinê
Nîşanên ducanmayînê di hemû jinan de ne heman e, dibe ko dayikêk hema di destpêka ducaniyê de bi hemû nîşanên ducanmayinê ve rûbirû bibe lê li dayikêk din de hinek nîşan neyên dîtin.
Nîşana serekî ya ducanmayinê rawestina qonaxa xwînditinê (bi înglîzî: menstrual period) ye. Heke li pêy hev du car çerxa mehane (bi înglîzî: menstrual cycle) têk biçe û xwîndîtin rû nede, dibe ko dayik ducan mabe. Lê rûnedana xwîndîtinê bi tena serê xwe ne bes e ko mirov bibêje ducanî dest pê kiriye an na. Hin caran ji bo sedemên cuda jî dibe ko bêyî rûdana ducaniyê ahenga têkçûna xwîndîtinê rû bide. Loma dayikên ko bi têkçûna xwîndîtinê re rûbirû mane, divê ji aliyê bijîjk ve were kontolkirin ko gelo rawestîna xwîndîtinê ji ber ducanmayînê ye an ji ber nexweşiyekî ye.
Di xwînê de an jî di nav mîzê de hebûna hormona koriyonî ya henderê gonadan (bi înglîzî: human chorionic gonadotropin (hCG)) nîşana ducanmayinê ye. Ji xeynî van nîşanan, di hefteyên pêşîn ên ducaniyê de, dil lihevketin (bi taybetî serê sibehê), bilindbûna taya laş, sergêjî an jî dewx çûyîn jî dibe ko wekî nîşanên ducanmayînê bin.
Gorankariyên laşê dayikê di ducaniyê de
Laşê dayikê hema bi ducanimayinê dest bi guherînê dike. Gorankariyên laşê dayikê ji bo destekkirina tenduristiya dayikê û ya embriyoyê ye. Hemû beşên laşê wê hê pirtir kar dike. Mînak, divê dilê dayikê xwînê li gel laşê diyikê ji bo plasentaya korpeleyê jî pompe bike, loma dilê dayikê %30 zêdetir xwîn pompe dike.
Sêyeka yekem (12 hefteyên pêşîn a ducaniyê) de guherîn ji derve yê laş de nayin sehkirin.
Dayik di hefteyên destpêka ducaniyê de hê pirtir westiyayî hest dike.
Rewşên wekî dil li hev ketin, qebz (zikgîrî), zû zû mîzkirin, guherîn di memikan de, hestên wekî xwesteka zêde ji bo hin xurekan, dewx çûyîn an jî sergêjî û zikwerimî di dayikê de peyda dibin. Sêyeka duyem (hefteyên 13-25 ê ducaniyê) de navteng stûr dibe, zikê dayikê gir dibe û dayik êdî wekî ducan xuya dibe.
Sêyeka duyem (hefteyên 13-25 ê ducaniyê) de navteng stûr dibe, zikê dayikê gir dibe û dayik êdî wekî ducan xuya dibe.
Zikgîrî, dilekize (bi înglîzî: heartburn), sistiya herîskirinê (bêhezmî), girbûna memikan didome, xwesteka xwarinê zêde dibe, dest, ling, gozek û rû piçekî diwerimin. Livînên korpeleyê ji aliyê dayikê ve tê hestkirin.
Sarkofag
Sarkofag (ji yewnaniya kevn σαρκοφάγος, sarkophágos, "goştxwar") bi eslê xwe tabûtek kevir e. Gava meriv îro qala sarkofagan dike, tabûtên ku ji hesin an ji materyalên din ên domdar têne çêkirin jî wekî sarkofag têne binav kirin. Sarkofag bi pirranî di şikeft, gor an dêran de têne danîn û, berevajî tabûta texteyî, ji bo parastina mayînde têne armanc kirin.
Heciya Kurdan
Heciya Kurdan, Kurdhecî an jî Haciya Kurmancan  10 km durî Bismilê ye. Gelek berxedan e, kurda ji wir derketine. Di dîrokê de gundê ermeniyan e, berî împaratoriya Osmanî. Nêzîka 350-400 mal û malbat têde ne. Dewleta tirk navê wî guhartiye Kazancı köyü.
Heciya Kurdan gundê Vedat Aydin e.
Ducanî
Gorankariyên laşê dayikê di ducaniyê de
Giraniya dayikê zêde dibe,%30yê zêdebûna giraniyê ji ber korpele, plasenta û şileya seravê ye. %60 zêdebûna giraniyê jî ji zêdebûna qebareya xwînê, zêdebûna çewriyê laş û ji kombûna şileya laş pêk tê. Sêyeka sêyem (hefteyên 26-40ê ducaniyê) de qebareya laşê dayikê zêde dibe. Gêşebûna herî bilez di seyeka sêyem de rû dide. Pizdan (korpele + plasenta + navkebendik û serav) gir dibe û navpençika dayikê tehn dide. Tengasîya henasedanê, westiyayibûn, livîna dayikê de dijwarî, di raketinê de zehmetî û zû zû mîzkirin, rû dide. Bi gelemperî di dirêjiya ducaniyê de giraniya dayik her hefte bi qasî 450 gram zêde dibe.
Sêyeka sêyem (hefteyên 26-40ê ducaniyê) de qebareya laşê dayikê zêde dibe. Gêşebûna herî bilez di seyeka sêyem de rû dide. Pizdan (korpele + plasenta + navkebendik û serav) gir dibe û navpençika dayikê tehn dide. Tengasîya henasedanê, westiyayibûn, livîna dayikê de dijwarî, di raketinê de zehmetî û zû zû mîzkirin, rû dide. Bi gelemperî di dirêjiya ducaniyê de giraniya dayik her hefte bi qasî 450 gram zêde dibe.
Jair Bolsonaro
Jair Messias Bolsonaro (* 21 Adar 1955) siyasetmedarekî Brezîlyayî û efserê leşkerî yê teqawîtbûyî ye ku ji 1-ê Çileyê 2019-an vir ve 38emîn serokê Brezîlyayê bû. Ew di sala 2018 de wek endamê Partiya Sosyal Lîberal hate hilbijartin, ku ew veguherand partiyek kevneperest, berî ku têkiliyên xwe bi wê re qut bike. Di sala 2021 de, ew beşdarî Partiya Lîberal bû. Ji 1991 heta 2018, Bolsonaro di Odeya Parlamenteran a Brezîlyayê de, nûnertiya eyaleta Rio de Janeiro kir.
Bolsonaro li bajarê Glicério, li eyaleta São Paulo ji dayik bû. Di sala 1977an de ji Akademiya Leşkerî ya Agulhas Negras mezûn bû û di yekîneyên topavêj û paraşûtê yên artêşa Brezîlyayê de xizmet kir. Di sala 1986'an de dema ku di kovara Veja de gotarek nivîsand û rexne li kêmbûna mûçeyên efserên leşkerî dikir, ji raya giştî re hate nasîn û piştre hate girtin û 15 rojan hate binçavkirin. Piştî salekê heman kovarê ew bi plana danîna bombeyan di yekîneyên leşkerî de tawanbar kir, ku wî ev yek red kir. Piştî ku ji aliyê dadgeheke jêrîn ve hat mehkûmkirin, Dadgeha Leşkerî ya Bilind a Brezîlyayê di sala 1988 de ew beraat kir. Ew di sala 1988-an de bi pileya kaptanê çû rezervê û di wê salê de ji bo Meclîsa Bajarê Rio de Janeiro, wekî endamê Partiya Demokrat a Xiristiyan hate hilbijartin. Di sala 1990 de, Bolsonaro ji bo odeya jêrîn ya Kongreyê hate hilbijartin û ew şeş caran hate hilbijartin. Di heyama 27 saliya xwe ya wekî kongreyê de, bi kevneperestiya xwe ya netewî hate naskirin. Ew dijberê zewaca hevzayendan û hevzayendî, kurtaj, cudakariya erênî, lîberalîzasyona narkotîkê, û laîkîzmê ye. Di sîyaseta derve de, wî alîgirê têkiliyên nêzîktir bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Îsraêlê re kir. Di dema kampanyaya hilbijartina giştî ya Brezîlyayê ya 2018 de, wî dest bi parêzvaniya polîtîkayên lîberal ên aborî û pro-marketê kir. Siyasetmedarekî polar û nakokbar e, dîtin û şîroveyên wî, ku wekî rastgir û populîst hatine binav kirin, li Brezîlyayê hem pesn û hem jî rexne girtine.