Mijabad
Di Mijabadê de Trajediya Neteweyî
Yek lehengê romanê jî Mehabad e. Mehabad kurd e, Mijabad e, xewna têkçûyiya gelekî ye. Nivîskar wisa dibêje: “Mehabad şarê mijê ye, MIJABAD e, ne tenê mija xwezayê lê komara ku saz bûye bi xwe di nava mijeke sor de digevize.” Mehabadî di nav şahî û şayişê de diçin û tên. Di xewnên xwe de dîkên serjêkirî dibînin, li Meydana اarçirayê nîvê şevê dîk bang didin, qîre qîre dikin, Mehabadî di xewnên xwe de barîna qetê werîsan dibînin û qirika hemû Mehabadiyan de şopên werîsan heye. Ev dîmen rûyê şayiş û tirsê ye li Mehabadê. Li aliyekî din li çayxaneyên Mehabadê ji gramafonan dengê strana “Heta mirdin weku bende li hizmet şahî Kurdistan/ Heyatî xoy fida ka bo hemû emrêk û fermanî” bilind dibe. Hemû Mehabadî bi hestên neteweyî ji xwe çune adeta, berberekî Mehabadî ji Badîn re dibêje: “Min sond xwariye ji pêşmergan û mamostan heqdestê xwe nagirim.” Di kolanên Mehabadê de Emîral Axa(ev nav ne tesadufiye) di destê wî de satil, avê pars dike, di çayxaneyan de mase bi mase digere avê dixwaze û paşê avê dibe dirijîne اemê Sablaxê. Di wê baweriyê de ye ku bi zêdebûna avê Sablax dê bibe derya. Emîral Axa ji mirovên çayxaneyê re wisa dibêje: “Derya, ne derya be komar hîç e.” “اemê Sablaxê têra keştiyên mezin nake, ji Pêşewê re bibêjin: Bê derya nabe.” Kesên ku ava wan tunebe Emîral Axa di şuna avê de tiştekî din dixwaze “Hêsiran, birijîne hêsiran, bû dereng, divê berî zivistanê em xuşîna pêlên deryayê bibihîsin, kilîtên demê di destê yekî xwedê nenas de ne.” Ez dikarim bibêjim Emîral Axa di Mijabadê de sembola herî resen û trajîk e. Nivîskar êşa dewletnebûn û biserneketina Kurdan di şexsê Emîral Axa de weku dûrbûna cografyaya kurdistanê ji deryayê daye nîşandan. Lêbelê nivîskar weku me nimûneyên wî li jor diyar kir bi awayekî humermendane û bi hestekî dilşewatane vê êşê bi sembola Emîral Axa derdibirîne. اendîn Emîral Axa mîna dînekî xuya bike jî di rastiyê de fîlozofê êşa neteweyî ye. “Her kurdek tê kuştin gotina wî ya dawî “xwezî” ye lê ez nahêlim Pêşewa bibêje xwezî eger rê gelekî li komarê teng bû wê Pêşewa li gemiyekê siwar bibe û xwe bigihîne peravine dûr.” Lê Emîral Axa têk diçe dilê xwe ranagire, diçe kenarê Sablaxê û gotinên xwe yên dawî dibêje: “Ji nişkê ve satila xwe avête çêm û berê xwe da me û qêriya: “Bê derya nabe, ev neh meh in ku ez dibêjim, lê we guhên xwe sewax kirine.” û xwe avête nava avê. Berî xwe biavêje nava avê, min bi çavê serê xwe dît ku ew bi xwe bû av…” Sembola diduyan a Mehabadê Kalê Werîsfiroş e. Badîn wexta werîsfiroş dibîne sar dibe, heşê wî tevlîhev dibe. Kalê Werîsfiroş jî wek rastiyek tazî gava çavê wî li Badîn dikeve behsa werîs, mirin û têkçûnê dike. “Ev werîs, ev werîs wê kenê Mehabadiyan rawestîne.” Efserek خranî beriya ruxandina Mehabadê tê dikanê werîsfiroş û sê werîsan jê dikire û vê tembîhê lê dike: “Her siyan têxe nava zeytê û bila emanet bin li ba te, heta ez careke dî têm.” Lê Kalê Werîsfiroş dawiya romanê de, di dest de werîsên zeytkirî, xwe di nava deriyê dikana xwe de xwe darda dike. Werîsfiroş di romanê de sembola aqibeta komara Mehabadê ye li tenişta hêvî û xweziya Emîral Axa rastiya reş û tahla Mehabadiyan e. Her çisqas di navenda bûyera romanê de Komara Mehabadê hebe jî bi wasita lehengên romanê Serhildana Dêrsimê û Agiriyê her weha Serhildana Simko, Şoreşa Şêx Mehmud û Şoreşa Barzanî jî tê bahskirin. Ji van lehengan her lehengek nîşana birîneke neteweyî ye û di romanê de çîrokeke trajîk e. Bêguman behskirina van bûyerên dîrokî di çarçova berhemeke edebî de romanê dewlemendtir kiriye, her weha wêneyeke rasteqîn e ji trajediya mileta Kurd. Serhildana Dêrsimê: Di romanê de trajediya Dêrsimê bi heneyê hatiye sembolîzekirin. Şahid û lehengê serhildanê Heme Reşîd e. Heme Reşîd ku navê wî yê rastî Hisênê Kanzade ye di Silêmaniyê de Badîn nas dike û dibin dost. Heme Reşîd li Dêrsimê şahidê pir tiştan bûye. Gava efserek û du serbazên Tirk dest dihavêjin xuşka wî, xwe wunda dike û wan dikuje, xuşka wî jî li wê dimire. Piştî vê bûyerê direve tê Silêmaniyê. Dibêje: “Tirk li min digerin segên xwe berdane welatê xwedê, şopa bêhna heneyê diajon.” Hene bêhna Serhildanê ye, bêhna serhildêran e. Gava Seyid Riza tê dardakirin bûk û keçên Dêrsimê porê xwe hene dikin û dibêjin: “Em serên xwe naşon heta Seyîd Riza desturê nede.” Eskerên Tirkan van keç û bûkan yek bi yek dihavêjin çemê Munzurê heta mehekê jî heneya bişaftî çem reş dike. Heme Reşîd misêwa dikesire û digirî, rojekê ji Silêmaniyê jî serê xwe hildide û diçe. Serhildana Agiriyê: Di romanê de trajediya Agiriyê Mujde temsîl dike. Gava serhildana Agiriyê derdikeve bavê Mujdeyê Zilfoyê Celalî keça xwe ya biçûk û jina xwe radestê dostê xwe Kerîmê Şikakî dike û beşdarê serhildanê dibe û êdî hew vedigere. Mujdeya çar salî gava pirsa bavê xwe dike dêya wê: “Bavê min li kû ye? –Keça min tu wî çiyayê porsipî dibînî? Bavê te li wir e. اi dike? –Berfê dihelîne. اima? –Ji bo em ji sermê nemirin.” Ev diyalog nimûneyeke baş e ji bo çawaniya behskirina trajediya di romanê de. Serhildana Şêx Mehmud: Silêmanî bi xwe şahidiya Serhildanê dike. Hej bîranînên Serhildanê di nav xelkê Silêmaniyê de teze ne; heta dizanin Şêx li ku birîndar bûye û xwe sipartiye kîjan kevirî jî. Gotinên Şêx di devê xelkê de digerin. Şêx gava serhildanê daye destpêkirin gotiye: “Lem niştimane da yan min yan îngilîz”(15) Di aliyê dinê de bavê Badîn Unisê Amêdî beşdarê serhildanê bûye û bi qehremanî şehîd ketiye. Serhildana Simko: Ev serhildan bi wasita Kerîmê Şikakî tê qalkirin. Kerîm kurê Simko ye. Ji ber hindê serhildan ji bo Kerîm birînek du alî ye. Kerîm kuştina Simko Axa bi vî awayî vedibêje: “Dema Simko Axa kuştin, nalîneke weke barebara karikên şîr ji darên Şinoyê, Urmiyê, Salmasê û Xoyê hat, herkesî giriyê spîndaran bihîst, hinar û sêvên wê salê ber negirtin, beru di darên xwe de teqiyan.” “Dema Simko kuştin çiya bêdeng man, tenê li hev dinihêrîn û digiriyan, tenêtiya xwe jibîr kiribûn, wê salê ba rawestiya bû.” Piştî kuştina Simko: “Keç û bûkên Şikakî li ser gora Simko civiyan û bi keziyên xwe kêla serê wî veşartin, heta niha keçikên Şikakî kezîkur in.” Serhildana Barzanî: Barzanî li dijî hêzên Iraqê serhildanê li dar dixe. Di demekî kurt de serhildan fireh dibe û di nav Kurdan de deng vedide. Badîn jî wek pirî endamê Hîwayê beşdarê serhildanê dibe. Di vê navê de îngilîz jî piştgiriya îraqê dikin, Kurd li dijî brîtanî jî şer dikin. Lê di dawiyê de ji ber îxaneta cehşan û bêpiştbûna Kurdan Barzanî naçar tevlî pêşmergeyên xwe û malbatên wan derbasî Kurdistana فranê dibin. Ji vir pê de dibin pêşmergeyên Komara Mehabadê. Di romanê de Barzanî bi pesn û sîtayiş tê salixdan. “Ji nişkê ve, weke xewnekê, weke taveke biharê û şêrekî newalê Berzanî xuya bû.” Dîsa wexta li Mehabadê di nav Kurdan û îranê de şer dest pê dike pêşmergeyekî mezin bi navê Xelîl Xoşevî birîndar dibe, wî dibin nexweşxana Tewrêzê û Barzanî tê ziyaretiya wî: “Berzanî hate serdana wî û her deh birînên wî yên kûr ramûsan, ew dev li ken mir, wê rojê xelkê hemûyan giriyê Bêrzanî dît ‘Tenê mêr dizanin li ser lehengekî mîna Xelîlî bigirîn.” dibêje. Badîn bi xwe pêşmergeyekî Barzanî ye û di bîranînên xwe de cî dide hin bîranîn di derbarê malbata Barzanî jî. Di 16 Gelawêjê – 18 Remezanê roja înê li Mehabadê di bin alaya Kurdistanê de ji dayikbûna Mesud Barzanî tê salix dan. Ji ber ku bibe şervan û egîd navika wî bi xencerê tê birîn. “Ji adetaye ku zarokek nuh çê dibe yek di guhê wî de azan dide lê kêlîka ku Mesud welidî, ji camiyên Mehabadê hemûyan dengê azanê bilind bû.” Ev serhildanên ku hatin behskirin di romanê de piranî bi aliyên xwe yên trajîk cî girtine her weha bi peyamên manîdar hatine nîşandan. Lê nivîskar analîza wan a dîrokî jî dike. Wek nimûne ji devê Heme Reşîd bo serhildanên Kurdan: “Ax bira ax serhildanên me weke darên bin xwe tenê sî bikin govendên koran in ew serhildan xwedê jî nizane kê fêrî dîlana tewş kirine!”