cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Xinzora Jêr
Aborî
Aboriya gund li ser ajalvanî û çandiniyê ye. Gund gelek koçber daye û gelek kes mecbûr in bi werzane biçin bajarên Tirkiyeyê kar bikin.
Girlawik
Girlawik, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.
Heckelberg-Brunow
Heckelberg-Brunow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Märkisch-Oderland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Landstuhl (Verbandsgemeinde)
Landstuhl şaredariyeke kolektîv (Verbandsgemeinde) a navçeya (Landkreis) Kaiserslauternê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Weißenthurm
Weißenthurm, bajarekî navçeya (Landkreis) Mayen-Koblenzê li herêma Rheinland-Pfalz a Almanyayê ye.
Dangyang
Dangyang, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Hubeiyê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 468.293 kesî
Ali Bayramoğlu
Ali Bayramoğlu (bixwîne Alî Bayramoẍlu), (jdb. 1956 li Gelibolu, Çanakkale, Tirkiye) nivîskar û rojnamevanekî romî (tirk) ye. Di rojnameya tirkperwer-îslamperwer Yeni Şafakê (berbanga nû) de dinivîsîne.
Sala 1973'yê dibistana amadeyî Iskenderun Lisesi bidawî kiriye. 1979ê ji înstîtuta zanînên polîtîk Grenobleyê destûryar dibe. Perwerdeya bilind li zanîngeha Stembolê fakulteya aboriyê û doktorayê jî li înstîtuta zanînên civakî ya heman zanîngehê, bidawî dike.
1981 - 1999, di zanîngeha Marmarayê, beşa birêvebirina gelemperiyê de dersdariyê dike. Di rojnameyên Yeni Yüzyıl û Starê de nivîsiye.
Xwedî nêrînên lîberal e jî. Di nava tixûbên fermî yên Tirkiyeyê de, bêî statuyeke polîtîk, çareserkirina bicihanîna daxwazên kurdan, an bi gotina siyasetmedarên romî "pirsgirêka kurd", gengaz dibîne. Bo naskirina komkujiya Ermeniyan jî gelek caran nivîsiye û daxwaz kiriye ku Tirkiye lêborînê bixwaze.
Reşkînî Merdan
Reşkînî Merdan, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Femen
Femen (bi ûkraynî: Фемен) rêxistineke jinan e. Di sala 2008'an de ji aliyê Anna Hutson ve hatiye avakirin.
Îllumînatî
Îllumînatî (bi latînî: Illuminatus, bi kurdî: Ronîdarî) (navdêrê kolektîv ji bo peyva latînî illuminatus, ku tê wateya kesê ronakbîr) rêxistineke bêol e. Armanca vê rêxistinê dinyayê bêol bike. Ev rêxistina di 1ê gulana 1776an de lidarxistine.
Navê wî referans e behsa çend koman dike, ku hin ji wan rast in û hebûne, lê yên din xeyalî ne û tenê navên wan hene. Ji hêla dîrokî ve, nav ji Illuminati-ya Bavyerayê vedibêje, civakek veşartî ya Ronahiyê ku di 1-ê Gulana 1776-an de li Bavaria, ku nuha beşek ji Almanya ye, hatî damezrandin. Armanca komeleyê ew bû ku bi efsane û nezaniyê re şer bikin, bandora olê ya li ser jiyana giştî kêm bikin û li dijî îstîsmarkirina desthilatdarî û dewletê derkevin. Wan di qanûna xwe ya giştî de nivîsand: Rêz û aramî ew roj e ku xapandinên neheqan raweste û bê serdestî were kontrol kirin. ew di 1784, 1785, 1787 û 1790 de neqanûnî hatin ragihandin. Paşê ji aliyê komên otorîter û olî ve hatin rexnekirin û bi destwerdana veşartî di Şoreşa Fransa de hatin tawanbarkirin.
Wî gelek rewşenbîrên bibandor û siyasetmedarên pêşverû wek endamên komeleyê jimartin, di nav wan de yên wek Ferdinand of Brunswick û dîplomatên wek Franz Zaver von Zack, ku navê wî wekî kesê duyemîn di rêznameyê de tê binav kirin. Nivîskar û hunermendên wekî Johann Wolfgang von Goethe, Johann Gettfried Herder, û Duke of Gotha û Weimar alîgirên Illuminati bûn.
Illuminati paşê wekî referans ji rêxistin û weqfên cihêreng re xizmet kir ku tê texmîn kirin ku wekî berdewamiya Illuminati-ya eslî ya Bavarian tevdigerin (her çend delîl tune ku têkiliya wan îspat bike). Di gelek haletan de, rêxistinên bi vî rengî bi komploya ji bo kontrolkirina karûbarên cîhanê, destnîşankirina nûner û nûneran di mîrnişîn û kompaniyên mezin de, û ji bo bidestxistina hêz û bandora siyasî û nîzamek nû ya cîhanî hatine tawanbar kirin. Illuminati wekî navenda hin teoriyên komployê yên herî tevlihev, kemîn û kontrolkirina zincîrên hêzê tê binav kirin. Ev cure nêrîn ketiye nava gelên asayî û çanda giştî û di bi dehan roman, fîlm, drama, komedî û lîstikên elektronîk de behsa wê hatiye kirin.
Endamên vê rêxistinê ateîstin û pir dewlemendin. Amblemê wan "Pramît" û "Yek çav" e.
Çavê mirov
Çavên mirov cotek endamê hestê bînînî ne û li kiloxê, di hundirê kortikên çav de cih digirin.
Dêrkufan
Dêrkufan, gundekî Kercosê ye. Li gund nêzîkî 150 mal hene. Dêre kufon gora gotine salên navbera 350 -400 piştî Îsa hatiye çêkirin.ji ber zilma dewleta Tirk, miletê gund mecburî cerdevaniyê bune. Niha nivê gund hatiyê wêrankirin. Ev çend malên ku li gund dijîn, bi sewalên xwe, xwe xwedî dikin. Li gundê Dêrkfanê tenê dibistana seretayî.
Çavê mirov
Çavê mirov hema bi şeweyî gogî ye, tîreya çav bi qasî 2.5 cm e. Di kiloxê de valahiya derdora goga çav bi şaneya çewrî ve tijîkirî ye. Hestiyên kortikê û çewrî, çavan ji ziyanên hawirdorê diparêzin. Herwisa palikên çav, hêsrê çav, bijang û birû jî alîkariya parastina çav dikin. Herdu çavê mirov ji hev cihê ne, lê ji bo hestê bînînê şirîkê hev in. Mirov dikare bi çavek jî bibîne, lê dema dîmenên herdu çav werin ser hevdu bînîn hê baştir dibe. Goga çav, di kortika çav de bi 6 masûkeyan ve girêdayî ye, bi girjbûn û xavbûna van masûlkeyan, çav di nav kortikê de dilive.
Çavê mirov ji sê çînan pêk tê. Çîna derve reqe û korniye lixwe digire. Çîna naverast ji koroyîd, tenê kûlkdar û rengîneyê pêk tê. Çîna navî jî toreyê lixwe digire.
Reqe
Reqe an jî spîka çav, ji bestereşaneya rîşalî yên spî û rîşalên qaîşokî pêk tê. Çîna rîşalî çînek req (zexm) e, ev çîna zexm ji bo girêdana masûlkeyên çav tê bikaranîn. Reqê ji xeynî aliyê pêşîyê, goga çavê ji alîyê paşî, herdu kêlekê û ji aliyê jêr ve dipêçe. Reqê pêkhateyên nav çav diparêze, herwisa ji ber zexmiya reqeyê, şeweyê (şikil) gogî ya çavjî tê parastin. Masülkeyên bo lîvîna goga çaç di nav kortika çav de bi reqeyê ve girêdayî ne.
Korniye
Li aliyê pêşiya goga çav de reqe diguhere, dibe wekî perdeyek ron (şefaf) ev beşa reqeyê wekî korniye tê navkirin. Pêkhateya di navbera reqe û korniye jî, wekî lîmbus (bi îngilîzî: limbus) tê navkirin. Ango lîmbus, reqeyê bi korniyeyê ve girê dide. Du erkên serekî yê korniye heye, parastina çav û tîşkokirin (bi îngilîzî: focusing) û derbaskirina tîrojên ronahiyê ber bi odeya pêşî ya çav. Korniye ber bi aliyê derveyî çav ve qoqiz e (bi îngilîzî: convex). Ronahî, pêşî di nav korniyeyê de derbasî çav dibe. Tîrojên ronahiyê gava di nav korniye de derbas dibin piçek ditewin ko tîroj ber bi toreyê ve were arastekirin.
Çîna naverast
Çîna naverast a çav, ji koroyîd, rengîne û tenê kûlkdar (bi îngilîzî: ciliary body) pêk tê.
Koroyîd
Koroyîd beşa serekî ya çîna naverast a çavê mirov e. Koroyîd di navbera reqe û toreyê de cih digire. 5 ji 6 (5/6) beş ê çîna naverast a çav jî koroyîdê pêk tê. Koroyîd bi mûlûleyên xwînê dewlemend e. Her wisa koroyîd ji bo tarîkirina hundirê goga çav, pîgmenta melanînê lixwe digire.
Rengîne
Rengîne (bi îngilîzî: iris) xeleka rengîn a di aliyê pêşîya çavê mirov e. Rengîne firehiya bibikê rêk dixe. Bi vî awayê mêjera ronahiya dikeve nava çav kontrol dike. Her wisa çavên mirov jî rengên xwe ji rengê rengîneyê digire. Li pêşîya rengîneyê de korniye heye, li paşiya rengîneyê de hawêne heye. Rengîne beşa pêşî ya çavê, dabeşê du beşên biçûktir dike, odeya pêşî û odeya paşî. Herdu ode jî bi şileya avî tijî ne.
Bîbika çav
Di naverasta rengîneyê de kunek, bi rengê reş heye, navê wê bîbika çav e. Bîbik ji bo tîrojên ronahiyê derîçe ye. Ronahî bi rêya bîbikê dikeve nav çav. Bîbik di ronahiya zêde de teng dibe, ronahiya kêm de fire dibe. Firebûn û tengbûna bîbikê bi alîkariya masûlkeyên lûs, bi awayekî xwenewîst rû dide. Du cor rîşalemasûlkeyên rengîneyê ji bo guhertina firehiya bîbikê kar dikin. Masûlkeyên bazneyî û masûlkeyên tîrojî (bi îngilîzî: radial muscle). Masûlkeyên bazneyî masûlkeyên gûşer in (bi îngilîzî: sphincter muscle), masûlkeyên tîrojî jî masûlkeyên veker in (bi îngilîzî: dilator muscle). Bîbika çav bi girjbûna masûlkeyen bazneyî teng dibe, bi girjbûna masûlkeyên tîrojî jî fire dibe.
Tenê kûlkdar
Çîna koroyîd li aliyê pêşiyê çav de diguhere û tenê kûlkdar peyda dibe. Tenê kûlkdar masûlkeyên kûlkdar lixwe digire. Masûlkeyên kûlkdar, rîşalemasûlkeyên lûs in. Her wisa tenê kûlkdar rûkeşaxaneyên dardanî jî lixwe digire. Rûkeşaxaneyên derdanî, şileya avî der didin nav odeya pêşî û paşî ya kelêna pêşî. Masûlkeyên kûlkdar, masûlkeyên baznî ne. Şêweyî hawêneyê ji aliyê kûlkemasûlkeyan ve tê rêkxistin. Kûlkemasûlke qoqiziya haweneyê diguherînin.
Tore
Çîna navî bi tora demarexaneyan ve dewlemend e, wekî tore tê navkirin. Tore çînek tenik a demareşaneyê ye, li hundirê goga çav, li aliyê paşî de cih digire. Ronehiyewergirên bi navê xaneyên qoçekî û xaneyên çîlkeyî di toreyê de cih digirin. Tore ronahiya hawirdorê werdigire û ji bo enerjiya kîmyayî vediguherîne. Enerjiya kîmyayî demarexaneyan han dike, sînyalên bînînê bi şeweyî demareragihandin ji çav tê şandin bo tûkila mejî. Tore ji du çînên serkî pêk tê, çîna derve ya pîgmentî û çîna navî ya demarî.
Çîna pîgmentî di binê çîna koroyidê de cih digire û bi çîna koroyidê ve girêdayî ye. Çîna pîgmentî ji qatek rûkeşexaneyên şeşgoşeyî pêk tê. Ji ber ko xaneyên rûkeş pîgmenta reş a bi navê melanîn lixwe digirin, navê van xaneyan, rûkeşexaneyên pîgmentî ye. Ronahiyewergir û demarexaneyên hevkarê ronahiyewergiran di çîna demarî de cih digirin. Vê çîna toreyê berpirse bo wergirtina tîrojên ronahiyê û veguherandina enerjiya ronahiyê bo demareragihandinê. Herwisa demareragihandin ji vê çînê tê şandin bo tûkila mejiyê.
Lekeya zer
Di navenda toreyê di beşek piçûk a wek mîna xalek zer xuya dibe, ji wê beşê re lekeya zer an jî makula (bi latînî : macula lutea) tê gotên. Li ser lekeya zer jî çalikek bîçûk heye û wekî çalika navendî an jî fovea (bi latînî: fovea centralis) tê navkirin. Di çalika navendî de hejmara xaneyên qoçekî zêde ye, loma di çavê mirov de bînîna herî zelal û xurt di çalika navendî ya toreyê de rû dide.
Condé-en-Brie
Condé-en-Brie, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Çavê mirov
Hawêneya çav
Hawêne, (bi îngilîzî: lens) pêkhateyek şûşeyî, zelal (ruhnik), qaîşokî û bi herdu rûyê xwe qoqiz e. Hawêne li paş bîbikê de cih digire, bi awayekî dardekirî, bi kûlkemasûlkeyên bazneyî ve girêdayî ye. Di navbera hawêne û kûlkemasûlkeyên bazneyî de bendikên hilawîstiner heye, ango hawêne bi navbeynkariya wan bendikan, bi kûlkemasûlkeyan ve girêdayî ye. Mirov carna li tiştên nêzîk, carnan ji li yên dûr dinêre, durahiya navbera tiştan û çav guherbar e, lê ji bo bînînê, divê her car tîrojên derûdor rasterast bikeve ser çîna toreya çav. Karê serekî ya hawêneyê, arastekirina ronahiyê li ser çîna tore û çalika navendî ye. Ango bi rêkxistina hawêneyê, li gel guherbariya dûrahiya çavkaniya ronahiyê, tîrojên ronahiyê dîsa jî dikevin ser çîna toreyê. Hawêne ji bo vê erkê, qoqiziya xwe diguherîne û tîrojan ditewîne (dîşkîne).
Ronahiyewergirên çav
Ronahiya hawirdor di korniye û hawêneyê de tê şikestin û tîroj li ser toreyê tên tîşkokirin. Çîna toreya çav, jo bo wergirtina ronahiyê, demarexaneyên taybet, ango ronahiyewergir lixwe digire. Ronahiyewergir hestewergirên ji bo hestê bînînê ne. Du cor ronahiyewergir di çîna toreyê de cih digirin. Yek ji wan xaneyên çîlkeyî ne (bi îngilîzî: Rod cells) a din jî xaneyên qoçekî (bi îngilîzî: cone cells) ne. Ev herdu cor hestewergir navên xwe ji şêweyên xwe digirin.
Tûlik, Mamekî
Tûlik ( navê gundê ye / Sütlüce navê nahiyê ye), gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.
Çavê mirov
Xaneya çîlkeyî
Xaneyên çîlkeyî dişibin şivê darê, loma vî navê lê kirine. Karê serekî yên xaneyên çîlkeyî mijandina ronahiyê ye. Beşa derve ya xaneya çîlkeyî de, parzûna xaneyê qatên bi şeweyê xeple (dîsk) pêk tîne. Bi vî awayê rûyê parzûnê hê firehtir dibe ji bo mijîna ronahiyê. Di nav xepleyan de pîgmenta rodopsîn cih digire. Rodopsîn corek ji proteînên heste ye ko boax (pîgment) lixwe digire û enerjiya ronahiyê vediguherine sinyalên elektrîkê. Hestiyariya xaneyên çîlkeyî ji bo ronahiyê gelek zêde ye, bi gelemperî xaneyên çîlkeyî ne li navend lê li derdora navenda toreyê de zêde ne. Xaneyên çîlkeyî ji bo bînîna çêweyî (herdu kêlekên çav) û binîna di ronahiya kiz (lawaz) de tên bikaranîn. Di mejî de têgihîştina bînîna reş û spî an jî gewr ji aliyê xaneyên çîlkeyî ve tên rêkxistin.
Zêdo
Zêdo, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.
Çavê mirov
Ronahiya bînraw
Tîrojên ronahiyê li ser kelûpelan dixe, ji wir şewq dide û tê ser çavê mirov, li gor dirêjiya pêla ronahiyê, çavê mirov ronahiyê bi awayekî rengîn dibîne. Tîrojên ronahiyê, corek ji tîrojên karomiqnatîsî ye. Tîrojên karomiqnatîsî jî mîna deng, bi şêwaza pêl belav dibin. Pêlên deng di nav madeyên şile, req û di nav hewayê de derbas dibin, cudahiya pelên karomiqnatîsî ji pêlên deng ev e ko pêlên ronahiyê dikare di nav valahiyê de jî derbas bibe. Çavê mirov hemû tîrojên karomiqnatîsiyê nabîne. Tîrojên ko dirêjiya pêlên wan ji 400 heta 700 nanometre ne, ji aliyê çav ve dikarin bên dîtin, çav enerjiya van tîrojan veduguherîne sînyalên elektrîkê. Ew ronahiya ko mirov tîrojên wan bi çav dibîne, wekî ronahiya bînraw tê navkirin.
Kêlênên Çav
Hawêne û tenê kûlkdar, çavê dabeşê du kelênan dikin. Valahiya di navbera korniye û hawêne wekî kelêna pêşî tê navkirin. Valahiya pişt hawêneyê jî wekî kelêna paşî tê navkirin. Kelêna paşî li gor kelêna pêşî xwediyê qebareyek mezintir e û bi şileya şûşeyî(bi latînî: vitreous humor) tijî ye. Şileya şûşeyî destek dide çîna toreyê û tîrojên ronahiyê ji hawêneyê diguhêzîne ser toreyê. Herwisa şeweyî gogî ya çav jî ji ber hebûna vê şileyê ye. Rengîne kêlena pêşî ya çavê, dabeşê du beşên biçûktir dike, odeya pêşî û odeya paşî. Odeya pêşî di navbera rengîne û korniye, oda paşî jî di navbera rengîne û hawêneyê de cih digire. Herdu ode jî bi şileya avî (bi latînî: aqueous humor) tijî ne. Şileya avî ji aliyê rûkeşexaneyên tenê kûlkdar ve tê berhemkirin û derdan. Xaneyên hawêneyê xurek û oksîjenê ji şileya avî digirin.
Guncandin
Di jiyana rojane de durahiya navbera tiştan û çav guherbar e, hin tişt nêzîk hinek tişt jî dûrê çavê mirov e, lê dîsa jî tîrojên derûdor rasterast dikeve ser çîna toreya çav. Hawêne ronahiyê ji derdorê digire, bi aweyekî guncav dişkîne û raste rast arasteyî ser çîna toreyê dike. Ev karê hawêneyê wekî guncandin (bi îngilîzî: eye accommodation) tê navkirin. Guncandin bi kêmkirin û zêdekirina qoqiziya hawêneyê rû dide. Qoziya hawêneyê ji aliyê kûlkemasûlkeyan ve tê guhertin. Gava mirov li tiştek nezîkê xwe dinêre, wekî mînak, gava pirtûk dixwîne, külkemasülke yên dora hawêneyê girj dibin, bendên hilawîstiner sist dibin, hawêne hê pirtir qoqiz debe. Heke mirov li cihek, an jî tiştek li dûr binêre, kûlkemasûlke xav dibin, îcar bendikên hilawîstîner tên şidandin û hawêneyê ber bi xwe ve dikişînin, loma qoqiziya hawêneyê kêm dibe, hawêne tenik dibe.
Tîrojên ronahiya hawirdorê, cara pêşîn dikevin ser korniyeyê û di korniyeyê de tên şikestin, tîroj wekî gurzekî ronahiyê, ji korniyeyê derbasî bîbikê dibin, ji wir jî tên ser hawêneyê. Şêweyî hawêneyê ji aliyê kûlkemasûlkeyan ve tê rêkxistin. Kûlkemasûlke qoqiziya haweneyê diguherînin. Bi zêdekirin û kêmkirina qoqiziya hawêneyê, tîrojên ronahiyê wisa tên şikestin ko bi bi qebareya piçûktir û bi awayek serûbin qulipî, rasterast dikevin ser çîna toreyê.
Mijîna ronahiyê û çalkbûna ronahiyewergiran
Demarexane di rewşa asayî de, ango dema ji hawirdor kartêkir wernagirin, di qonaxa bêhnvedanê da ye. Ev rewşa xaneya demarê wekî cemsergirî (bi îngilîzî: polarization)tê navkirin. Di qonaxa cemsergirî de, cogên sodyumê yên li ser parzûna xaneyê girtî ne. Di navbera herdu aliyên parzûna demarexaneyê de cudahiya bargeyê elektrîkê peyda dibe. Ev bargeyê elektrîkî ji ber hebûna iyonan çê dibe. Aliyê hundirê parzûnê bi bargeyê negativ, aliyê derveyî parzûnê jî bi bargeyê pozîtiv ve barkirî tê hiştin. Lê ev rewş ji bo ronahiyewergiran ne wisa ye. Demarexaneyên ronahiyewergiran, di qonaxa bêhnvedanê de ango gava tîrojên ronahiyê li ser wan nakeve, di rewşa berevajîbûna cemsergiriyê de (bi îngilîzî: depolarization) dimînin. Di vê qonaxê de cogên sodyumê yên ronahiyewergirê vekirî ne û di heman demê de ji kotahiya gehînkeyî ya ronahiyawergirê demareguhêzer a bi navê glutamet tê derdan. Glutamet di gehînkeqelîşê de derbasî ser dendrîta demarexaneya ducemserî dibe. Ji ber derdana glutametê xaneya ducemserî di rewşa cemsergiriya hîper de dimîne. Loma ji xaneya ducemserî ber bi xaneyên girêk demareguhêzer an jî demareragihandin nayê şandin, ji ber vê rewşê, cemsergiriya xaneyên girêk hilnaweşe, ji xaneyên girêk sînyal naçe demarên bînînê. Tûkila mejî ji demarên bînîne ragihandin nagire, di mejî de têgihîştina bînînê peyda nabe, loma mirov di tariyê tiştan nabîne.
Di ronahiyê de rodopsîna xaneyên çîlkeyî û fotopsîna xaneyên qoçekî tîrojên ronahiyê dimijin. Ji vê gavê şûn ve berteka herdu cor ronahiyewergir, xaneyên çîlkeyî û yên qoçekî hema mîna hev in, lê ji ber ko xaneyên qoçekî sê cor in, çalakiya her yekî li gor rengê ronahiyêk taybet e. Ango li gor hebûn an jî nebûna rengên kesk, sor û şîn xaneyên koçekî çalak dibin an jî di rewşa berevajîbûna cemsergiriyê de dimînin.
Rêwas
Rêvaz, rêvas, rêwas, rêwaz (Reubarbarum / Rhababa) navê giyayeke kesk e ku li çiyayan şîn dibe.
Çavê mirov
Mijîna ronahiyê û çalkbûna ronahiyewergiran
Gava çav bi ronahiyê ve rûbirû dimîne, 11-cis-retînal a beşa rodopsînê ji aliyê fotonên ronahiyê ve tê guhertin bo all-trans-retînalê. Ev rewş mîheng û şeweyê rodopsînê diguherîne. Guherîna rodopsînê bandor li ser cogên sodyumê(Na+) yên li ser parzûna beşa derve ya xaneya çîlkeyî dike, cogên sodyumê tên girtin. Bi vî awayê bargeya elektrîkî ya nav xaneyê û derveyî xaneyê diguhere. Xaneya çîlkeyî dikeve rewşa cemsergiriye û derdana demareguhêzer (glutamet) tê sekinandin. Bi kêmbûna glutametê, cemsergeriya xaneya ducemserî hildiweşe. Îcar ji demarexaneya ducemserî demareguhêzer tê derdan. Xaneyên ducemserî bi xaneyên girêk ve girêdayî ne, loma demareguhêzer li ser xaneyên girêk bandor dike û erkê kar dide destpêkirin. Sînyalên bînînê tê şandin bo tûkila mejî. Herwisa bi guherîna rodopsînê opsîn ji retînalê diqete û bêreng dimîne ev rewş wekî rengbirin (bi înglîzî: bleaching) tê navkirin. Xaneyên çîlkeyî di dema rengbirinê de bersîva ronahiyê nadin û çalak nabin. All-trans-retînal ên ji opsînê diqetin, an tên enbarkirin an jî tê guhertin bo 11-cis-retînal, paşê bo ji nû ve çêkirina rodopsînê, tê şandin bo xaneyên çîlkeyî. Xaneyên çîlkeyî di tariyê de cardin ji opsîn û 11-cis-retînalê rodopsîn çê dike. Demareguhêzer di xaneyên girêk de erkê kar dide destpêkirin, bi vî awayê demareragihandin ji xaneyên girêk, bi navbeynkariya demarên bînînê ber bi navenda bînînê ya tûkila mejiyê ve tên şandin. Di mejî de li gor ragihandinên ji xaneyên qoçekî, an jî ji xaneyên çîlkeyî têgihîştina bînîna rengîn an jî reş û spî rû dide.
Rêwas
Rêwas nebatek e û biharan li çiyayên Kurdistanê pir tê dîtin. Rêwas pincareke lê wek fêqiyan tê xwarin. Hinek rêvasfiroş jêre dibêjin “mûzên Kurdan”. Di meha nîsadê de, li cihên hinekî asê û xîzikan de şîn tê. Kurdên me zêde xwarinan jê çê nakin (anjî nizanin çêkin). Tenê mixlawê çêdikin û jibo devterî (devşilkirinê) wek mûz û xiyaran diqeşêrin û dixwin. Temenê wê hefteyeke. Piştî hefteyekê dibehît (pîr dibit) lewre wextê dayik ji zarokê xwe aciz dibe jêre dibê “ umrê te umrê rêvasê be” (umir kurt bi).
Çavê mirov
Rêbaza rûdana bînînê
Endamê hestê bînîne, ango çavê mirov piştî çar gavên serekî rê li ber çêbûna hestê bînînê ve dike. Ev çar gav ji beşên li jêr pêk tê.
Rêwas
Lî nîk me bi tenê nêrka wê ango rêvasa wê tê xwarin. Kurd ji belga wê re dibêjin “belgerû” û kes naxwe. Her weha li çiya, ji aliyê xweristê de çêdibin lê kes naçîne. Lê Ewropî di baxçên xwe de diçînin û her weha jibo ticaretê baxçevaniya wê dikin. Bi pir awayî dixebitînin. Gelek cûreyên paste, kek, xwarin, rêçal, konposto, sîrke, kokteîl, derman û heban jê çêdikin. Lê Ewropî rêvasa wê naxwin. Belgên wê dixwin û tiştan jê çêdikin. Ango tiştên em tavêjin ew bi sedan cûreyan bi kar tînin.
Di pirtûkên dermanên Çîniyan de bi hizaran sal berî niha navê rêvasê wek rhabarbar ( reha- jîya- damara barbaran) derbas dibe. Ji ber ku Çîniya dema Tîbetî û Moxilan êrîşî welatê wan dikirin bi xwe re biribûn. Lewra jî wan navê wê rhabarbar lê kiribûn. Rêvas di salên 1600 de tê Ewropa. Ingilîz di 1800î de wek dikak (sebze –zerzewat) di baxçên xwe de hem jibo xwarinê, hem jî jibo xweşikahiyê dest bi çandinê kirin. 1900 an de birin Amerîka bakur. Niha li welatên Ewropa wek Holanda, Belçîka, Almanya Îtalya, Ingiltere û hwd hem jibo ticaret, hem jî jibo xwarin û xweşikahiyê tên çandin.
Çavê mirov
Rêbaza rûdana bînînê
1.Wergirtina ronahiyê,
Rêwas
Naverok
Madeyên têde: Narium, kalium, calcium, phosphot, asin, vîtamîn A- B1- B 2 Naîcîn vîtamîn C.
Çavê mirov
Rêbaza rûdana bînînê
2.Veguherandina enerjiya ronahiyê bo erkê kar,
Kürt Şiiri Antolojisi
Kürt Şiiri Antolojisi, ku di dîroka Komara Tirkiyê de karê yekemîn e, ji du bergan pêk hatiye. Di antolojiyê de 293 helbestvan û 520 heb helbestên van helbestvanan hene. Antolojî, dîroka helbesta Kurdî li ber çavan radixîne ku ji sedsala 8an dest pê dike û heta sedsala 21î tê.
Bruce Lee
Lee Jun-fan( - ) bi gelemperî wekî Bruce Lee tê zanîn. Hunermendê pevçûnê, aktor, dîrektor, dersdarê hunerên pevçûnê û fîlozofê çînî-amerîkî.
Kürt Şiiri Antolojisi
Antolojî bi du zimanî hatiye amadekirin. Di antolojiyê de him orîjînalên helbestan hene, him wergerên wan yên bi Tirkî. Yekem wezîrê rewşenbirî yê Tirkiyê Prof. Talat Halman, pêşgotinek bo antolojiyê nivîsiye. Di antolojiyê de bi zaraveyên Goranî, Kirmanckî (Kirdkî, Zazakî), Kurmancî, Loranî û Soranî helbest hene. Wêje û zimanê Kurdî bi salan hat qedexekirin. Li gor propagandên serdestan, tu berhem di zimanê Kurdî tunebûn. Lê antolojî, derdixîne holê ku Kurdî, zimanekî gelek dewlemend û kevn e û xwediyê gelek berhemên kevn yên nivîskî ye. Di antolojiyê de di derbarê jiyanname û berhemên helbestvanan de jî gelek agahî hene. Antolojî, di dîroka helbesta Kurdî de antolojiya herî mezin e. Selîm Temo, ku pênc sal li ser antolojiyê xebitiye, di pêşgotina xwe de li ser wêje, helbest û çanda nivîskî ya Kurdî de îdîayên balkeş davêje holê. Antolojî, tev tevî hev 1610 rûpel e. Berga yekem, ji sedsala 8. heta sedsala 19. didomîne. Berga duwem, ji helbestvanên ku di sala 1900î û vir ve de jidayîkbûne hatiyê pê. Ji helbestvanên jin ku hezar sal berê jiyane bigre heta helbestvanên ku mirina xwe nivîsîne, ji helbestên ceman yên herî kevn bigre heta mesnewiyên mezin gelek taybetmendiyên balkêş di antolojiyê de cih girtine. Bi vê antolojiyê, agahiyên di derbarê edebiyata Kurdî de tên niqaş û rexnekirin. Antolojiya Helbesta Kurdî ji bo nasîna helbesta Kurdî ku bi însafa dîrokê gîhiştiye îro berhemeke esasî ye.
Çavê mirov
Rêbaza rûdana bînînê
3.Gihandina demareragihandinê bo mejî 4.Şîrovekirin û têgihîştina wêneyê di mejî de
Rêwas
Naverok
Kêrhatî: Îştahê vedike. Bedenê bi hêz dike. Gazên mexde û rûvîkan ji holê radike. Rengê mîzê (îdrarê) zer dike. Jibo qebizê başe. Lê heke zêde bê xwarin navhinavan dibe (virikî dike). Lewre jinikên zaroyên berpistan (berşîr – yên şîrê diya xwe dimijin) heyî divê kêm bixwin. An dê zarok pêzikêş û virikî bibe.
Kürt Şiiri Antolojisi
Helbestvanên Antolojiyê
• 4
Bruce Lee
Jiyan
Lee Jun-fan damezirînerê ' Jeet Kune Do' bû [felsefeyeke hunerên pevçûnê yên hîbrîd a ku ji dîsîplinên pevçûnê yên cihê pêk tê û ev dîsîplîn jî  hunerên pevçûnê yên têkil{MMA} re rê vekiriye]. Lee ji hêla şîrovekar, rexnegir, medya û hunermendên pevçûnê yên din ve wekî hunermendê pevçûnê yê herî karîger û jêhatî yê giş deman û îkonekî çanda populer ê ku di sedsala 20emîn de di navbeyna Rojhilat û Rojava  de kuprî avakiriye tê dîtin. Bi ser de jî ew tê destnîşankirin ku ji bo ku asyayî di filmên amerîkî de bên nimandin alîkariya guhertina rêya astengker kiriye.
Rêwas
Naverok
Rêçal: Mirov dikare rêçalên tevlihev ji rêvasan çêbike. Wek tûerd (çîlek) û rêvas. gêlas û rêvas, sêv û rêvas, mûz û rêvas, pirteqal û rêvas, kîvî û rêvas û hwd. Rêvasan spî bikin û hûr kin, hinek toza şekir pê werkin û şevekê di sarincokê de bihêlin. Qasî rêvas ewqas jî fêkiyên din bikin nav hev, hinek av û şekir berdin ser û bikelînin, ku tîr bû bikin qetremîzan (qawanozan) û rakin.
Çavê mirov
Rêbaza rûdana bînînê
Ji bo peydabûna hestê bînînî gava yekem, hebûna ronahiyê ye. Ji bo bînîna wêneyek (tişt, obje) hebûna ronahiyê pêwîste. Divê tîrojên ronahiyê bikeve ser wêneyê û hinek ji tîrojan ji wêneyê şewq bide û bigihîje çavên mirov. Di çavê mirov de ronahiya wêneyê dikeve ser korniyeyê, korniye pêkhateyek ron e, loma tîrojên ronahiyê di korniyeyê de pîçek dişkê û derbasî nav odeya pêşî ya çav dibe. Odeya pêşî bi şileya avî tijî ye. Ronahî di nav şileya avî de derbasî bîbikê dibe. Bîbik di ronahiya zêde de teng dibe, ronahiya kêm de fire dibe. Firebûn û tengbûna bîbikê bi alîkariya masûlkeyên lûs ên rengîneyê, bi awayekî xwenewîst rû dide. Tîrojên ronahiyê ji bîbika çav derbas dibin û dikevin ser hawêneyê. Di hawêneyê de guncandin rû dide, ango li gor dûrbûn an jî nêzîkbûna wênêyê, qoqiziya hawêneyê tê guhertin ko tîşkoya hawêneyê bikeve ser toreyê. Tîrojên ronahiya wêneyê di hawêneyê de tên şikestin(tewîn), paşê di şileya şûşeyî de derbas dibin û dikevin ser toreyê. Bi zêdekirin û kêmkirina qoqizatiya hawêneyê, tîrojên ronahiyê wisa tên şikestin ko bi qebareya piçûktir û bi awayek serûbin qulipî, rasterast dikevin ser çîna toreyê. Di toreyê de hesteveguherandin rû dide, ango enerjiya tîrojên ronahiyê tê guhertin bo enerjiya elektrîkê. Ronahiyewergirên toreyê, ango xaneyên qoçekî û xaneyên çîlkeyî ji ber ronahiya wêneyê çalak dibin. Ronahiyewergirên çalakbûyî demarexaneyên dûcemserî han dikin, xaneyên dûcemserî jî xaneyên girêk han dikin, bi vî awayê di xaneyên girêk de erkê kar dest pê dike. Xaneyên girêk demareragihandinên wêneyê bi navbeynkariya tewereyên xwe arasteyê mejî dikin. Gurza tewereyên xaneyên girêk, demarên bînînê pêk tînin. Demarên bînîne di xala kor a çav de ji çav derdikevin. Bînînedemarên (demara bînînê) çavê rast û yên çavê çepê berê ko bigihîjin patikepila mejiyê, li nêzikê talamusê, tevlê hev dibin. Ev cihê ko bînînedemar rastê hev tên, wekî qada çeperast a bînînê (bi îngilîzî: optic chiasm) tê navkirin. Di qada çeperastê de hinek bînînedemarên çavê rastê derbasi aliyê çepê, hinek ji bînînedemarên çavê çepê jî derbasî aliyê rastê dibin û bi vî awayê bînînedemar xwe digihînin talamusê, demareragihandinên bînînê li talamusê tên tekûzkirin. Ji talamusê, demareragihandinên bînînê tên şandin bo patikepilên tûkila mejiyê. Şîrovekirina wêneyê û têgihîştina bînînê di patikêpila mejî de çê dibe.
Rêwas
Xwarin
Têbînî: Li Bajarê Colemergê û Wanê di nav xelkê de dibêjin ku Rêwas dermanê nexweşiya şekir e, lê evyek bi awayekî zanestî nehatiye îspatkirin.
Çavê mirov
Çavê nêzîkbînî
Goga çav ne gilover e, ber bi asoyî dirêj e. Ronahiya wêneyê dikeve ser hawêneyê, lê tîşkoya hawêneyê ne li ser toreyê, lê li pêşiya toreyê çê dibe. Ji ber vê kêmasiya çav, mirov tiştên nêzik dibîne lê yên li dûr nabîne. Loma vê kêmasiya (qisûr) çav wekî nêzîkbînî(bi îngilîzî:myopia / nearsightedness) tê navkirin. Nêzîkbînî bi alîkariya berçavkên bi hawêneya rûçal tê başkirin.
Çavê astîgmatî
Ev kêmasiya çav ji ber neasayîbûna şeweyê hawêneyê an jî korniyeyê rû dide. Di çavên asayî de şeweyê korniyeyê dişibe porteqalê lê çavên bi astîgmatî de, korniyeyê ne gogî lê bi şêweyê hêkê ye, ango hêlkeyî ye. Loma tîrojên ronahiyê bi awayekî asayî nayên şikestin. Ne yek lê zêdetir tîşkoyên hawêneyê di nav çav de peyda dibin. Ev rewş bînîna zelal asteng dike, bînîn bi awayekî şêlîkirî çê dibe. Astigmatî bi hawêneyên guncav tê çareserkirin.
Rengkorî
Hin caran yek an jî du cor ji xaneyên qoçekî têk diçin, loma li mirov de nexweşiya rengkorî peyda dibe. Nexweşiya rengkorî ne yek cor e, lê ji wê nexweşiyê, a herî pirtir li mirov peyda dibe, nexweşiya koriya rengên kesk û sor e. Kesên bi vê nexweşiyê, rengê kesk û rengê sor ji hev dernaxin. Nexweşiya rengkorî nexweşiyek bomaweyî( genetîkî) ye. Nexweşiya rengkoriya bi kesk û sor li ser kromozoma X, ji dê û bavan derbasî zarokan dibe, taybetiya vê nexweşiyê ev e ko, nexweşiya rengkoriya bi rengên kesk û sor di nav zilaman (nêr) de hê pirtir balavî ye. Egera ketina kurekî ya bi vê nexweşiyê, ji egera nexweşketina kêçekî deh car zêdetir e.
Piresbîtî
Piştî temenê 45-50 saliyê, bi gelemperî qaîşokiya hawêneyê kêm dibe. Kûlkemasûlkeyên bazneyî girj dibin, bendên hilawîstîner jî sist dibin lê hawêne bi têra xwe qoqiz nabe. Ji ber wê rewşê, tîrojên ronahiyê yên ji derdora nezikê çav kêm ditewin, bi awayekî rast nakevin ser toreyê loma nexweşiya çav a bi navê piresbîtî li herdu çavên mirov peyda dibe. Ji bo kesên bi çavên piresbît, berçavkên rû qoqiz tên bikaranîn. Navê wan berçavkan di nav gel de wekî berçevka xwendinê jî tê navkirin.
Weißwasser
Weißwasser, bajarekî navçeya (Landkreis) Görlitzê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Çavê mirov
Nexweşiya ava spî
Hin caran hawêneya çav mat dibe, zelaliya hawêneyê winda dibe, hawêne bi rengê spî xuya dibe. Ev rewş wekî nexweşiya ava spî (katarak) tê navkirin. Bi gelemperî nexweşiya ava spî di çavek de peyda dibe, çavê din sax dimîne. Ji bo çareseriya nexweşiyê, hawêneya resen a çavê bi ava spî, bi hawêneyek destkar ve tê guhertin.
Nexweşiya glukom
Hin caran di nav çav de pestoya şileya şûşeyî zêde dibe, ji ber pestoya berz ziyan digihîje toreyê û demarên bînînê, dibe ko ji ber pestoya berz korî jî li mirov peyda be.
Höhenland
Höhenland şaredariyeke navçeya (Landkreis) Märkisch-Oderland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Dep
Dep girêdayî Mezrayê / Elezîzê ye. Dep bi rêbejahî 102 km dûrî bajarê Elezîzê ye. Navbera Depê û Çewlîgê (Bîngol) jî bi rêbejahî 50 km ye. Reya ku ji Elezîzê tê û aliyê Çewlîgê heya Wanê diçe, ber Depê rê derbaz dibe. Dema hîna bajêr biçûk bû va reya bajêr 4 km dûr bû. Lê niha bajer berî bi aliyê rê de jî çûye û xwe gihandiye rê.
Cî û tixûbên bajêr
Sînorên Depê li bakur bi Gêxiyê ve, li rojava bi Mêzgirtê ve, li başûr bi Qowanciyan re û li rojhilat jî bi Bîngolê ve tê girêdan. Pîvana erdê Dep ê 1.085 km² ye û bajêr ji rûyê avê 1.090 m bilind e. Rewşa hewayê bi havînan pir germ û ziwa, zivistanên jî sar derbas dibe.
Herêma ku bajêr di tê de ye bi Kurdî Oxî tê binavkirin. Dep heya sala 1936'î gundekî Oxiyê bû û di sala 1936'î de bûye bajêrok navçe. Berê bajêrokbûna Depê melbenda Çanê girêdayî Gêxiyê, melbenda Oxî û Lexanê jî girêdayî Paloyê bû. Van hersê melbend bi navê bî Tirkî Karakoçanê dibe bajêrokê Xarpêtê
Çiya û çem
Çiyayên herî bilind ê Depê li rojhilatê çiyayê Qirûcê (2.372 m) û çiyayê Qizildağê (1.538 m) ne. Li rojavayê jî çiyayê Tor (1.615 m), çiyayê Celo (1.594 m) û Dîyarê Gazê (1.690 m) bilind dibin.
Çemê Oxîyê li gundê Sarican derdikeve, ji nav Depê re derbaz dibe û li nêzikê gundê Golanê dikeve nav çemê Pêrê.
Aborî û civak
Aboriya Depê li ser çandinî û ajaldariyê ye. Pir kes ji welêt diçin dewletên Ewropa ji bo karkirinê. Ew ji lêzimên xwe re pereyan dişînin û di warê aborî de alîkarî dikin. Erdê ku ji çandiniyê re munasîb e 417.000 dekar e. Ew jî ji sedî 38 (38 %) erdé Depê ye. Tenê 10 %ê vê axê avî, yên din bej e.
Pankreas
Pankreas endamek taybet e. Hem wekî endama  koendama herisê, hem jî yek ji endamên koendama hormon tê hesibandin. Bi eslê xwe pankreas rijên e. Ji bo koendama herisê enzîm û şileya pankreasê, ji bo koendama hormon jî hormon berhem dike û dide der. Enzîmên herisê bi navbeynkariya cogan digihîne rûviya donzdetilîkê, bi vî karê xwe pankreas wekî rijênek cogedar tê hesibandin. Hormonên di pankreasê de hatine berhemkirin rasterast tevlî xwînê dibin, loma bi vî erka xwe pankreas wekî rijênê bêcogî, ango korerijên tê hesibandin. Heke rijênek hem derdanên xwe bi navbeynkariya cogan hem jî bê cog der bide, ev rijên wekî rijênê têkel bi nav dibe. Pankreas û kezeb rijênên têkel in.
Pêkhateya pankreasê
Penkreas endamek nerm û pilokdar (bi îngilîzî: lobular) e. Rengê wê pembeyî – gewrîkî ye. Dirêjiya pankreasê bi qasî 12-15 cm ye, giraniya wê 60 gram e. Pankreas li beşa jor a zikekelênê de li aliyê çepê, li pişt gedeyê de cih digire. Rijênê pankreas ji sê beşên sereke pêk tê; serî, laş û dûvik. Rûviya donzdetilîk mîna pîta C badayî ye. Serê pankreasê di nav vê badokê de cih bûye. Laşê pankreasê li paş gedeyê dirêj dibe, dûvika vê heta sipilê dirêj dibe. Gurçika çepê li paş dûvikê dimîne.
Beşa cogedar a pankreasê
Di zimanê latînî de wateya tirî “acinus” e, xaneyên pankreasê yên enzîm berhem dikin, wekî mîna hebên gûşiya tirî li dora cogên pankreasê kombûyî ne, loma navê van xaneyan jî xaneyên asînî (bi îngilîzî: acinar cells) hatiye dayîn. Xaneyên asînî di pilokên pankreasê de bi cogên zirav tevlê cogên pankreasê dibin. Du cogê sereke ji pankreasê ber bi rûviya donzdetilîkê dirêj dibe. Ji vana yek fireh e, a din jî biçûk e. Coga biçûk wekî coga alîkar tê navkirin. Coga mezin wekî coga pankreasê bi nav dibe, li nêzî rûviya donzdetilîkê bi coga hevbeş a zeravê ve yek dibe, paşê xwe digihîne rûviya donzdetilîkê. Şileya pankreasê di beşa cogedar a pankreasê de tê berhemkirin. Pankreas li gel enzîmên amîlaz, lîpaz û nukleazê, enzîmên neçalk jî der dide nav cogê. Enzîma trîpsînojen û kîmotrîpsînojen wekî enzîmên neçalak tên berhemkirin û derdan. Enzîmên neçalak di rûviya donzdetilîkê de tê çalakkirin. Ne tenê enzîm, lê di nav şileya pankreasê de xwê, îyon û av jî heye. Ji ber hebûna îyonên bîkarbonat(HCO3 - ), pH a şileya pankreasê 8 e. Di nav gedeyê de pH 1-2 ye lê di rûviya donzdetilikê de pH  6-8 e.  Şileye pankreas û zerav pH a rûviya donzdetilîkê rêk dixe. Enzîmên herisê yên li rûviya donzdetilîkê, herî baş di pH a 7- 8 tê de çalak dibin. Lîpaz ji bo herisa çewrî, amîlaza pankreasê ji bo herisa nîşayê tê bikaranîn. Trîpsînojen bi alikariya enterokînazê çalak dibe û wekî trîpsîn tê bi navkirin. Trîpsîn jî kîmotrîpsînojenê çalak dike kîmotrîpsînojena çalak wekî kîmotrîpsîn bi nav dibe. Trîpsîn û kîmotrîpsîn proteînan diherisînin. Enzîma nukleaz ADN(asîda deoksîrîbonukleî) û ARN (Asîda rîbonukleî) heris dike.
Beşa korerijên a pankreasê
Di navbera xaneyên asînî de komên xaneyên taybet wekî mîna dûrgeh(girav) belavî ne. Ev komên xaneyan, wekî Dûrgeha Langerhans bi nav dibin. Xaneyên dûrgeha Langerhans hormon berhem dikin û rasterast ber didin nav xwînê. Dûrgeha Langerhans sê cure xane lixwe digire; xaneyên alfa, xaneyên beta û xaneyên delta.
Xaneyên alfa
Xaneyên alfa hormona glukagon berhem dike û der dide. Gava mirov birçî dibe heke xwarin nexwe, asta rêjeya glukoza xwînê dadikeve. Bi nivizbûna rêjeya glukozê, xaneyên alfa han dibin û glukagon der didin nav xwînê. Glukagon li ser kezeb û masûlkeyên peyker bandor dike, glîkojena embarkirî tê perçekirin ji bo glukozê. Bi vî awayê rêjeya glukoza xwînê berz dibe ji bo asta asayî.
Xaneyên beta
Xaneyên beta hormona însulînê berhem dike û der dide. Piştî xwarinê, rêjeya glukoza xwînê zêde dibe, ev rewş derdana însulînê han dike. Bi bandora însulînê, xaneyên masûlke û xaneyên kezebê glukozê diguherîne glîkojenê û embar dike. Herwiha însulîn ji glukozê çewrî jî dide çêkirin. Hormona însulîn û ya glukagon li dij hev kar dikin. Însulîn glukoza xwînê kêm dike, lê glukagon zêde dike. Heke xebata du hormonan dijberê hev be, ev hormonan wekî hormonên antagonîst tên bi navkirin.Însulîn û glukagon hormonên antagonîst in.
Xaneyên delta
Xaneyên delta hormona somatostatîn berhem dike. Ev hormon li ser xaneyên alfa û betayê bandor dike û derdana van xaneyan radiwestîne, an jî kêm dike. Bi derdana hormonên pankreasê, mirov çi bixwe û çiqas bixwe jî asta rêjeya glukoza xwînê her tim di rêjeya asayî de dimîne.
Kontrola çalakiya Pankreasê
Çalakiya pankreasê ji aliyê koendama demar û koendama hormon ve tê kontrolkirin. Hormona kolesîstokînîn û hormona sekretîn ji aliyê rijenên rûviya zirav ve tên berhemkirin û derdan. Kolesîstokînîn xaneyên asînî yên pankreasê han dike ji bo derdana şileya pankreasê. Hormona sekretîn jî derdana îyonên bîkarbonatê han dike. Herwiha derdana şileya pankreasê ji aliyê sîstema sîmpasawî û sîstema parasîmpasawî ve jî tê kontrolkirin. Sîstema parasîmpasawî bi navbeynkariya demara vagusê, derdana şileya pankreasê han dike. Sîstema sîmpasawî jî derdana şileya pankreasê radiwestîne.
Nexweşiya şekir
Heke pankreas bi têra xwe însulîn berhem neke, nexweşiya şekir rû dide. Însulîn parzûna xaneyê ji bo glukozê delînbar dike. Kesên bi nexweşiya şekir in, parzûna xaneyên wan rê nadin glukozê ko bikevin nav xaneyê. Glukoz di nav xwînê de berhev dibe, loma xwîna wan tîr e.
Şêrpenceya pankreasê
Xaneyên pankreasê bi awayekî bê kontrol dabeş dibin .Ev rewş dibe sedema çêbûna girêyan. Bi gelemperî beşa cogadar a rijenê pankreas bi nexweşiya şêrpence dikeve. Hin caran girêyên şêrpenceyî coga pankreasê an jî coga hevbeş a zeravê dixitimînê. Mixabîn şerpenceya pankrease di destpêka nexweşiyê de tu nîşneyek taybet rava nake, gava nîşaneyên nexweşiyê tê dîtin, êdî nexweşî gihîştiye qonaxa dawî.
Girêdanên derve
Erka sergihayî ya pankreasê: http://www.myvits.com/pancreas-digestion/vitamins.aspx
Q (tîp)
Q (bixwîne: qê) tîpa bîstem a alfabeya kurdî ye.
Brusêla
Brusêla, Tay malta, Brucellosis, yekêke lenexoshiye hewkirdwekanî nawrast û başurî Kurdistan, salate sedan kes tûşî nexoşiyeke debin.
Bûrbûr
Bûrbûr gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 133 kes (35 malbat) bûn.
Hecîelî Kendî
Hecîelî Kendî, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Salihan
Salihan, an jî Salihê, gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.
UTC-3
UTC-3 yek Beşên Demjimêrê ye. Bi biharî hin deran (ew bi * nîşan bûne) ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC-2 dibin. Li ew dernan tê bikaranin;
Mektûbat
Talebe Bedîuzzeman Seîd Nûrsî go bi mektuba pirskirina u bersive go Bedîuzzeman Seîd Nûrsî ji wara nivisandiya. Di vê pirtûkê de Baweriya yekbûna Xwedê, mucîzeyê Pêxember, roji... weka van meseleye gelek di vê pirtûkede derbas dibin.
Gabar Çiyan
Gabar Çiyan (Zarathustra Acat) parêzvanê mafê mirovan, polîtîker, rojnamevan- nivîskarekî kurd e. Di 1960î de li Tora Evdînê, li Nisêbînê hatiye dinyê. Bi eslê xwe ji Darê ye. Ji 1978an ve rojnamevaniyê dike. Di rojnameyên rojane û lokal de kar kiriye û perwerdeya rojnamevaniyê girtiye.
Ji ber xebatên rojnamevaniyê, mecbûr ma, welat bi cî hişt û 1988an de derket derveyî welêt, li Stockholmê dijî.
Di qonaxa avakirina YRWK-Yekîtiya Rewşenbîrên Welatparêzên Kurdistanê de beşdarî kir. Di kongreya yekem ya YRK-Yekîtiya Rojnamevanên Kurdistanê de, di rêvebiriya wê de wezîfe girt. Di Enstîtuya Kurdî li Stockholmê de xebitî. Ji bo avakirina Enstîtuya Mezopotamya li Swêdê di gel rewşenbîrên asurî/suryaniyan kar kir.
Otterbach-Otterberg
Otterbach-Otterberg şaredariyeke kolektîv (Verbandsgemeinde) a navçeya (Landkreis) Kaiserslauternê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Gabar Çiyan
Birêvebiriya kovarên Şano û Sînema û Cîhana Weşanan û niwêneriya rojnameya Yeni Ülke li bakurê Ewropayê kir. Di kovara Rewşenê de edîtorî kir. Nivîsên wî di gelek rojname û kovarên kurdî de belav bûne...
Kar û xebatên wî derbarê mafê mirovan de:
. 2018-2020 Rêvebirê MP (Partiya Keska li Swêdê) taxa Skärholmen
. 2018-2020 MP Stockholm, Endamê Komîteya Rawêj Şaredariya Mezin Stockholm
R (tîp)
R (bixwîne: rê) tîpa bîst û yekem a alfabeya kurdî ye.
Gabar Çiyan
. 2019-2021 MP Ombudê Stockholmê
. 2021-2022 MP Huddinge, endamê komîteya karger
. 2022-… MP Endamê Komîteya Rawêj Herêma Stockholm
Feyat
Feyat, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.
Mirovnasiya zimannasiyî
Mirovnasiya zimannasiyî, antropolojiya zimannasiyî ji aliyê civakî û çandî ziman vedikole.
Mirovnasiya zimannasayî li ser van mijaran dixebite:
Em nizanin bê çawa mirovan dest bi axaftinê kirine û dibe ku em qet hînnebin.
Ferromanyetîk
Asnusokî ya Ferromagnetism (Ferro(Asin)+Magnet(Nusok)), Madeyên ferromanyetîk wexta ku di hundirê qada manyetîkê ya kişanekê de dibin bi xêzên qada manyetîkê ya wê kişanekê re di heman hêl de karin bên miqnatîsîkirin e.Bo nimûne em karin hesin, kobalt,nîkel, polad û Alnico yê bidin.
Hesîn
Hesîn (bi azerî: Həsin) navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Hesîn bi gundê Siyakû ve girêdayî ye.
Kosewelî, Sirûc
Kosewelî, Sirûc, taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax.
Pembeta
Pembeta, Erysipelas, yekêke le hewkirdine giringekan zorcaran tûşî pêst debêt belam hendêkcar nişaney hewkirdinî giştî le geledaye.
Condé-sur-Aisne
Condé-sur-Aisne, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
S (tîp)
S (bixwîne: sê) tîpa bîst û duyem a alfabeya kurdî ye.
Kaniya Şêxa
Kaniya Şêxa, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.
Behlûlabad, Ûrmiye
Behlûlabad, Ûrmiye gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 751 kes (134 malbat) bûn.
Belfast
Belfast (bi zimanê îrlendî: Béal Feirste), paytext û bajarê herî mezin ê Îrlendaya Bakur e. Belfast paytexta County Antrim e.
Şikeftikan
Şikeftikan, gundekî navçeya Ebexa Wanê ye.
Şehîdan, Kop
Şehîdan (bi tirkî: Şehitveren), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.
Saginaw Grant
Saginaw Morgan Grant (jdb. 20ê tîrmeha 1936an li Pawnee, Oklahoma, DYA, ) aktorekî amerîkî bû.
Danjiangkou
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 443.755 kesî
Ramstein-Miesenbach (Verbandsgemeinde)
Ramstein-Miesenbach şaredariyeke kolektîv (Verbandsgemeinde) a navçeya (Landkreis) Kaiserslauternê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Alt Tucheband
Alt Tucheband şaredariyeke navçeya (Landkreis) Märkisch-Oderland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Condé-sur-Suippe
Condé-sur-Suippe, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Ş (tîp)
Ş (bixwîne: şê) tîpa bîst û sêyem a alfabeya kurdî ye.
UTC-0:25
UTC-0:25 yek Beşên Demjimêrê ye heta 1916an li Îrlendayê hatibû bikaranîn, pê re hat wergerandina GMT.
Mîrektiya Soran
Keyaniya Soran, Mîrîtiya Soran (1399 - 1836) yek ji dewletên dîrokî yên kurdan e.
Nêzîkî 500 sal berdewamkiriye. Paytextê vê keyaniyê bajarê Rewandizê bûye. Damezrêner û yekemîn keyê wê Hêja Kolos e. ). Di dema keyê bi navê Mîr Soran de keyanî bipêşketiye ku Mîr Soran ji aliyê diya xwe ve ji malbata desthilatdar bûye. Tê zanîn ku bi qasî demekê ji ber nakokiyan diya wî Keybanû Gelayroj Xanimê desthilatî kiriye.
Zimanê dewletê zaravayê soranî bûye ku tê gotin peyva "Soran" ji navê key Mîr Soran derketiye. Beriya wê ji zaraveyê soranî re kurdî xwarû dihatibûye gotin. Hin jî dibêjin "Soran" tê wateya "Cihê, welatê sor, soran" ku ji ber xwekirinên gel ên rengê sor derketiye.
Werben (Elbe)
Werben, Elbe, bajarekî navçeya (Landkreis) Stendalê li herêma Saksonya-Anhalt a Almanyayê ye.
Mîrektiya Soran
salên yekem
Keyaniya Soran gelek caran bi Împeratoriya Osmanî re şer kiriye. Di sala 1836an de desthilatdariya binemala Kolos têkçûye û dawî li împeratoriyê hatiye. Gava ku tarîxek ji bo koka iramaratê Soran nehatiye saz kirin, dîroknasê Kurd raferef el-Dîn Bitlisi behsa Shamaratê li raferefnama di 1570 de dike ku ji hêla şivanê bi navê establishedsa ve hatî damezrandin. Bitlisi îddîa dike ku gundî zû bi dû popularsa ya populer ketine û wan êrîşî Kela Rewan a ku wan xwe lê bicîh kiriye kir. Wan navê Soran ji sor kir piştî kevirên sor li nêzê kelhê. Sala paşîn, di dema şerê Çaldiran di 1514 di navbera Osmanî û Sefewî de, maratê karibû zeviyê navbera Hewlêr û Kerkûke bi dest xwe bixe. Di 1534 de, Emîr Ezaddin Sher ji hêla Suleymanê Magahîn ve ji ber dermankirina karmendên perehînşah hate bidarve kirin û Emîraten ji Êzdîtîyan re hate rêberîkirin bi serokatiya Huseyîn Beg ku wekî zalimek hov hukum dikir. Ew di demek kurt de ji hêla malbata Emîrê berê yê bi serokatiya Emîr Saifaddîn ve ku ji hêla li Konstantînopolîse hate bidarvekirin hate hilweşandin, û themarat dikişîne nav anarşî.
Di binê Emîr Kor
Ji ber ku li herêmê valahiyek hêzê ji ber kêmbûna Mîrîtiya Baban, Rusî-Tirk 1828–29 Rûsya Rûsî-Tirk ji 1828 heya 1829 û  Misir– Osmanî ji 1831 heya 1833, Mîr Muhemmed Kor rêberiya Eşîrên kurdan ber bi Rewandiz û dema ku ew artêşek ava dikin li bajêr kelek çêkir. Kor her weha têkiliyên nêzîk bi Ulama re çandin û bi lez pêşve çû bajarokên Zakho, Dihok û Amedi yên Bahdînan di sala 1832 û bi vî rengî cîranê xwe yê rojava diperçiqîne. Kor Yazzîdî li deverên ku nû hatine dagirkirin zilm kir. Pişt re Emîr êrîşî Bohtan kir û bi lez paytexta xwe Cizîr girt, lê ji ber Serhildanek li Amêdî neçar ma ku paşde vekişe. Keyaniyâ Soran gelek caran bi împeratoriya Osmanî re şer kiriye. Di sala 1836an de desthilatdariya binemala Kolos têkçûye û dawî li împeratoriyê hatiye. Osmaniyan ji tirsa hevkariya Emîrate Soran û Mihemed Elî yê Misirî, Osmaniyan artêşek şandî Soran di 1832 de, lê di dawiyê de ji hêla eşîrên Soran ve hate paşve xistin. Secondrîşa duyemîn a Osmanî di 1836 de hate dest pê kirin ku Kor neçar bû ku paşde vekişe Rewandizê, nemaze ji ber nebûna piştgiriya hevalbendên wî yên eşîrî. Emir Kor piştî ku ji rewşa ku hatî teslîm kirin zexm bû, ji bo danûstandinan çû Stenbolê, li wir li herêma Mîrnişîna Soran desthilatdarî jê re hat dayîn. Lê dema ku diçû malê ew li herêma Behra Reş winda bû û Osmanî piştgirî da birayê wî Resûl wekî Emîrê Mîrnişînê. Iramarat di dawiyê de dê bibe qurbanê mezinbûna navendi Empiremparatoriya Osmanî.
Serwer
Emîren bi tevahî 24 serwer bûn, lê tenê hin ji wan têne zanîn. ... ...
Hemzêawa Mehabad
Hemzêawa, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Bergirî dijî entîbayotîk
Bergirî dijî entîbayotîk, MRSA, tûşbûn be stafîlokokesî awryos nasraw be MRSA yekêke lew barûdoxe dijwaraney ke roj be roj zyatir debînrêtû ruberuy nexoşiyey pizîşik debêtewe. Sitafîlokoke zerdekan ke bektîryayekî grampozîtîf e dijî entîbayotîkî metîsîlîn wate pensayin radewestêtû bigre zorbey zorî sêfalosporîne nuyekanîş natwanin lenawyî biben.
Weilerbach (Verbandsgemeinde)
Weilerbach şaredariyeke kolektîv (Verbandsgemeinde) a navçeya (Landkreis) Kaiserslauternê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
T (tîp)
T (bixwîne: tê) tîpa bîst û çarem a alfabeya kurdî ye.
Goran (dever)
Goran navê devereke li başûr û rojhilatê Kurdistanê ye. Xelkê vê deverê bi zaravaya Goranî diaxivin.
Bleyen-Genschmar
Bleyen-Genschmar şaredariyeke navçeya (Landkreis) Märkisch-Oderland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Şatiryan
Şatiryan, anku Şatirya, gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.
The Fast and the Furious (2001)
The Fast and the Furious (wate: Lezgîn û Bihêrs) fîlmeke di sala 2001'an de ji aliyê Universal ve hatiye kişandin e.
Mijar
Brian O'Conner (Paul Walker) ajaneke FBI e ku ketiye nav çeteya Dominic Toretto (Vin Diesel). Li vê gorewê de Brian xwûşkê Toretto re meftun dibe.
Zemzemên
Zemzemên, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Yeni Şafak
Yeni Şafak (tê wateya "Berbanga Nû") rojnameyeke Tirkiyeyê ye. Navenda wê li Stembolê ye. Rojnameyeke rastgir, tirkperwer-îslamperwer e. Li dijî bicihanîna daxwazên kurdan ên polîtîk e. Di babeta kurd de, statukoparêz e, daxwazên kurdan ên siyasî, bi cudaxwaziyê tewanbar dike. Hin nivîskarên wê vê siyasetê nepejirînin jî, nêrîn û helwesta rojnameyê ev e.
Rojname dema hikûmetên AKPê de ji bo kurdan gotinên xwe hinekê nerm kir, lê bi guhertina siyaseta hikûmetê re, niha bûye parçeyek ji şerê psîkolojîk. Wekî Star û Zamanê, pesindariya AKPê dike.
Behle, Ûrmiye
Behle gundekî ser bi nahiya Enzel ,bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 683 kes (120 malbat) bûn.
Condren
Condren, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Werdau
Werdau, bajarekî navçeya (Landkreis) Zwickauê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Legleg, Gimgim
Legleg (bi tirkî neguhertine kirine Leylek), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye. Bi devokî Leyleg, Leylege, Leglegê jî dibêjin.
Dîrok
Li ser bingeha gund û dîroka wê lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Legleg peyvek kurdî ye, dibe ku ji pirrbûna leglegan li gund ev nav derketibe.
Erdnîgarî
7 km ji Gimgim, 67 km ji Mûşê dûr dikeve. Koord. hêlîpan: 39.20273°, hêlîlar: 41.39305°. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.550 m ye.
Aborî
Aboriya gund ji ber şer û xizaniyê di van 20 salên dawiyê de gelek xirab bû. Ajalên malê xwedî dikin, bo malbata xwe çandiniyê dikin. Ciwan diçin bajarên mezin ên Tirkiyeyê dixebitin, heya Ewropayê jî, pereyan dişînin û yên li gund mane bi viya debara xwe dikin.