cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dontunî
Dontunî, dontune xwarineke bigoşt ji pêjgeha kurd e. Li herêmên Tolhildan, peravên Deryaya Navîn ku di dema osmaniyan de gelek kurd lê hebûn (bi taybetî êla sînemiliyan) tê xwarin.
Dontuneyê de don heye
Pirr berê donê dawa ajalan nedixistin vê xwarinê, yan jî di orjînala wê de bez nîne. Lê dîsa jî aşxaneyan de bez dikirin nava goşt. Îcar ji bo kiryaran, mişteriyan qanî bikin an wekî reklamê, digotine "don tune tê de". Di çerxa demê de wekî îroniyekê ev nav wisa maye. Ev agahî gelek caran di rojnameyên tirkan de jî cih girtiye.
Berkelî (bo heşt kesan)
Bo seleteya wê:
Amadekirin
Goştê xwe berdin quşxaneyê, ava xwe jî bikinê. Heya ava xwe kişand bikelînin. 3 serî pîvaza hûrkirî û kevçiyek rûnê gulberojê tevlî bikin. Deqeyek-du biqelînin.
3 heb îsota xwe hûrik hûrik hûr bikin, berdin quşxaneyê. Quşxaneya xwe berdin nava rûnbirêşkekê. Çend deqe biqelînin û melzemeyên xwe disa rokin quşxaneyê. Hersê serî firingiyên xwe hûr bikin, berdin navê û derxûnê (devanga quşxaneyê) kîp bikin.
Ardê xwe berdin badiyekê, orteya wê wekî bîrekê qul bikin. Xwê, nanê kartû yê pişirandî û avê berdine, jê hevîrê çêkin. Hebên hûrik jê jêkin, bi darkilorê (darikê tîrê, tîrik) bi qasî rûnbirêşkê vekin. Wan di rûnbirêşkê de bipijînin.
Ew sosa we amadekiribû, têxin nava pelhevîrkên (şikeva) we pijandiye û seleteyê jî têxinê. Wekî loxê bipêçin û bi germî bînin ser destexaneyê (sifreyê).
Buxheim, Swabya
Buxheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Unterallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Le Plessis-Grohan
Le Plessis-Grohan, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Çemçe
Çemçe, herêmeke Serhedê, nêzîkî bajarê Qersê ye. Riya Baharatê di vê herêmê re derbas dibe. Herêmek çiyayî ye, bi taybetî bi çiyayê Madûr, û kelha madûrê tê naskirin. Çemê Arasê jî di vê herêmê re derbas dibe.
Stadthagen
Stadthagen, bajarekî navçeya (Landkreis) Schaumburgê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Mestaf
Mestaf, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Karaceran
Karaceran, gundekî bi ser bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliye dewlete ve hatiye wêran kirin
Alsdorf, Bitburg-Prüm
Alsdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Gela Lejîr
Gela Lejîr, gundekî bi ser Hacî Omeran a navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Bingehên rastnivîsandina kurdiyê (pirtûk)
Bingehên Rastnivîsandina kurdiyê pirtûkeka rojnamevan û zimannasê Arif Zêrevan e. Ew pirtûka li ser rastnivîsa kurmancîya û Arif Zêrevan rastnivisiyê gorî bingeh girtina rêziman û nivîsa Celadet Elî Bedirxan hûrdinêreye.
Kew
Kew (Perdicinae), binefamîleykî semanî an qerqewilan (Phasianidae)e. Kew xweciyê welatên parzemînên Asya, Afrîka û Ewropayê ne.
Breuil-la-Réorte
Breuil-la-Réorte, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Cahit Sıtkı Tarancı
Cahit Sıtkı Tarancı (jdb. 2ê çiriya pêşîn 1910 li parêzgeha Amedê, Împeratoriya Osmanî - m. 13ê çiriya pêşîn 1956an li Viyanayê, Awistriya) helbestvanekî kurd ji Amedê ye.
Piştî bidawîkirina dibistana seretayî li Amedê, li Stenbolê û Parisê perwerdeya zanînên polîtîk dibîne. Di sala 1940î de ji Ewropa vedigere û di nava saziyên dewletê de dixebite. Helbest û nêrînên wî di bin bandora romantîzma Fransî û pêşverûtiya Ewropa de ye.
Tirbeya Hesen Beg a Xoşabê
Di sala 1585’an de, odeyeke medreseyê rakirine û tirbe li tenişta mizgeftokê ve goşeya başûrava ya medreseya Hesen Begî ve çêkirine ji ber şehîd ketina Hesen Begî ya Tebrîzê de gora wî anîne Xoşebê û ew di vê tirbeyê de veşartine. Tirbeya ku deriyê wê hewşa medreseyê re vedibe, planekî çargoşeyek yekqatî û serê wê bi qubeyê ve pêçayî ye. Rûbera serê wê bi temamî herifi ye. Tirbe bi kevirên qutkirî ve çêkirine û paceyên wê vedibin eniyên başûr û rojaveyê. Her wiha di qeraxên wan de xemilandnên geometrîkî cih digirin.
Triage
Triage, fîlmekî derhênerê boşnak Danis Tanovic ê ji sala 2009an e. Mijara fîlm komkujiya enfalê ya li Kurdistanê ye. Du wênevanê îngilîz hemdemê de li Başûrê Kurdistanê ne û di nava şer de dimînin. Yek ji wan tê kuştin. Ên din rayedanê mezin ên psîkolojîk li ser dimînin.
Alegorî
Alegorî (yew: αλληγορέω) fikrekî gi di serê mirovan de ye. Ev fikir jî ne xûya bi hunerê wergere xuyayîbûnî, wek bi hûnerên resm, peyker û her wekî din bê bikaranin.
Mînak
Aşitî bi kevoka sipî tê bikaranîn.
Pisîka Wanê
Pisîka Wanê, (Felis catus) cûreyeke taybet a pisîka malê ye ku li herêma Gola Wanê ya çiyayên Bakurê Kurdistanê hatiye dîtin.
Pisîkên Wanê 25 roj piştî zayînê çavên wan vediguhere rengekî din. Bi awayekî normal mezin in xwedan pirçên spî yê û carinan bi rengê sor li ser û pişta wan hene. Çavên wan ên şîn an qehweyî an jî heterokromiya ku ji her çavek bi rengek cuda ye, heye. Pisîka Wanê wekî "pisîka avjeni" tê binavkirin ku hatiye dîtin li Gola Wanê avjeniyê kirine.
Tîpa pisîka Wanê ya ku bi xwezayî diqewime, di nav gel de tê bawer kirin ku bingeha nîjada Wanê ye, ji hêla gelek rêxistinên pisîkên ve hatiye standardîzekirin û hatiye nas kirin.
1893
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Pisîka Wanê
Dîrok
Her çiqas ne diyar be jî tê pêşkêşkirin ku Pisîka Wanê bi sedsalan e ku li derdora bajarê Wanê û li seranserê herêma Gola Wanê dijîn. Lêkolînên genetîkî destnîşan dikin ku cisnê Pisîka Wanê ji pisîka çolê ya afrîkî (Felis lybica), ji bo kontrolkirina mişkan, bi qasî 9000 sal berê li Rojhilata Nêzîk, dema ku civakên nêçîrvan-berhevkar derbasî çandiniyê bûne, hatiye kedîkirin.
1893
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Pisîka Wanê
Taybetmendî
Pisîkên Wanê bi tevahî spî ne. Lê bi kêmasî li hinek cûreyên pisîkên Wanê bi piranî spî ne û li dora poç û guhên wan îşaretên qehweyî hene. Li gorî belgefîlma BBC ya sala 1991ê, Pisîk ku ji hêla Roger Tabor ve hatiye nivîsandin û pêşkêş kirin, şêniyên herêma Wanê tenê tîpa tev spî wekî pisîkên Wanê nas dikin. Taybetmendiya wan a genetîkî ya herî berbiçav çavên wan ên bi rengê cûda ne ku çeva rastê şîn û çeva çepê jî zer e.
Tevger
Pisîkên Wanê bi avjeniya gola Wanê têne naskirin. Lushington wiha diyar dike: "Ji xeynî kapasîteya wan a mezin a ji bo hezkirin û hişmendiya hişyar, taybetmendiyek wan ê berbiçav ev e ku bervajî yê pisîkên din, hezkirina wan ê avê ye. Ew ne tenê di nav avê de dizivirin û pê dilîzin, lê tê zanîn ku ji bo avjeniyê jî dikevin avê". Belgefîlma BBC ya Tabor dibêje: "Sedema wanên navûdengiyê ev e ku wekî 'pisîka avjenger' têne zanîn.
Delgan (navçe)
Delgan yek ji navçeyên parêzgeha Sîstan û Belûçistan ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Delgan e.
Zaviye şêxler
Zaviye şêxler gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Orşelîm
Orşelîm yan Quds (bi zimanê misrî yê kevin Ruşalimum, bi zimanê asûriyan ê kevin Urusalim an jî Urisalimmu; bi zimanê yewnanî ê kevin Hiyerosolyma ) bajarekî rojavayê Asyayê ye Li ser deştek li çiyayiyên di navbera Deryaya Navîn û Deryaya Mirî de ye. Orşelîm yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye û ji bo sê dînên sereke yên îbrahîmî: Cihûtî, Xirîstiyantî û Îslamê wekî bajarekî pîroz tê binavkirin. Ji ber ku Îsraîl saziyên xwe yên sereke yên hikûmetê li wir diparêze û Dewleta Filistînê di dawiyê de wê wekî kursiya desthilatdariya xwe pêşbîn dike, hem Îsraîl û hem jî Filistîn bajarê Qudsê wekî paytexta xwe îdîa dikin.
Zaviye şêxler
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 471 kes ( 87 malbat) bûn.
Orşelîm
Di dema Îbrahîm de Melkîsedek li Orşelîmê padîşah û kahîn bû (Destpêkirin 14:18).
Wek ku ji "Nameyên el-Amarnayê" kifş dibe, Orşelîm di sedsaliya 14'an berî zayînê de, di destê misriyan de bû.
Piştî misriyan û heta dema Dawid padîşah, bajar di destê yêbûsiyan de ma. Di sala 1000 berî zayînê Dawid Orşelîm vegirt (Samûêl II, 5:6-10) û kir peytexta xwe û kurên xwe. Ev wilo ma heta ku 587 berî zatînê padîşahê babîloniyan Nebûkadnesar êrîşî Orşelîmê kir û bajar ket destê wî.
537 berî zayînê padîşahê farisan Kîros destûr da cihûyan ku ji Babîlê vegerin cihê xwe û peytexta xwe dîsa ava bikin.
Di serîhildana Bar Koxba de (132 piştî zayînê) artêşa romayiyan careke din ket Orşelîmê û hemû cihû hatin sirgûnkirin; hingê romayiyan jî navê bajêr danî Eliya Kapîtolîna. Bi vê yekê dixwestin ji pûtekî wan ê bi navê "Yûpiter Kapîtolînus" re hurmetê bikin.
638 piştî zayînê misilman ketin Orşelîmê û navê bajêr kirin Quds, yanî "pîroz".
Navên cuda yên bajarê Orşelîmê
Bawermendên mesîhî û misilman bajar wekî "Bajarê Pîroz" (bi îngilîzî: the Holy City), "Qudsa Pîroz" û "Qudsa Şerîf" (Kudüs-i Şerif, Quds ash-Sharif) bi nav dikin.
Dengah
Dengah gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Stadtilm
Stadtilm, bajarekî navçeya (Landkreis) Ilm-Kreisê li herêma Turîngiyaya Almanyayê ye.
Dordives
Dordives, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
La Boissière, Hérault
La Boissière, Hérault, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Akçay
Akçay, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Balikesîrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Le Plessis-Hébert
Le Plessis-Hébert, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Lège-Cap-Ferret
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan statîstîkên gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Zilfiqar
Zilfiqar, zulfîqar cureyeke ji şûran e. Bi erebî ‏ ذو الفقار‎ / Ḏū ʾl-faqār e. Dibêjin şûrê Hêja Muhemmed Pêxember bûye û di şerê Bedrê de wekî xenîmet bidestxistiye.
Piştî mirina pêxember Hêja Muhemmed ev şûr ji Hêja Elî re maye. Niha wekî sîmboleke pîroz jî tê bikaranîn. Bi taybetî Hêja Elî ev şûr navdar kiriye.
Di hatine artêşên ereb-îslamê bo Kurdistanê de zilfiqar hatiye bikaranîn. Seranser Kurdistanê li dijî ereban şerên dijwar û xwînî rûdane ku nêzîkî 100 salan şer berdewamkiriye, heya ku kurdan dest ji ola zerdeştîtîyê kişandine.
Louroux-de-Beaune
Louroux-de-Beaune, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Eḧmewmerde
Eḧmewmerde, gundekî gundistana Tîlekoa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Osterhofen
Osterhofen bajarokekî navçeya (Landkreis) Deggendorf li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Breuillet, Charente-Maritime
Breuillet, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Migirdîç Margosyan
Migirdîç Margosyan (jdb., li taxa Xançepek ango taxa Filehan a Amedê - m. , li Stembolê, Tirkiye) yek ji nivîskarên ermenî yên Amedê ye.
Piştî dibistana navendî (miyandî) diçe Stembolê û perwerdeya xwe didomîne. Li zanîngeha Stembolê fakûlteya wêjeyê beşa fîlozofiyê de û li dibistana amedeyî ya Surp Haç Tibrevank a li Stembolê de perwerdeyê dibîne. Wekî nimûneyê dawî yê wêjeya herêmî ya ermeniyan tê zanîn. Xwedî xelata weqfa Eliz Kavukçiyan e.
Emeran
Du gundên bi vî navî hene:
Aktas
Aktas, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Egg an der Günz
Egg an der Günz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Unterallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Rûviya zêde
Rûviya zêde an jî apandîs di anatomiya mirovan de kîsikê girtî yê ku girêdayî rûviya kor e. Tê gotin ku rûviya zêde di laşê mirov de ne xwediyê ti fonksiyona ye. Jixwe di Kurdî de ji bo vê beşê peyva zêde hatiye bikaranîn. Lê dîsa jî ji hebûna gelek xwînberên zengîn û rewşa histolojîk a rûviya zêde tê payîn ku ew ji bo laşê mirovan ne bê fonksiyon e.
Anatomiya rûviya zêde
Dirêjahiya apandîsê 11 cm ye, lê dibe ku heta 20 cm dirêj bibe. Apandîsa herî dirêj ku hatiye ameleyatkirin ji laşê nexweşekî li Zagrebê hatiye pîvan ku 26 cm bû.
Viyana
Viyana (bi almanî: Wien) bajarê paytext, bajarê herî mezin û yek ji neh parêzgehên Awistriya ye. Viyana bajarê herî qerebalix ê Awistriya ye û bajarê seretayî ye ku li qada bajarî 2 milyon niştecîh (2,9 milyon di nav devera metropolê de ku nêzîkî sêyeka nifûsa Awistriya ye) û navenda çandî, aborî û siyasî yê Awistriyayê ye. Bajêr ji hêla nifûsê ve di Yekîtiya Ewropayê de 6em bajarê herî mezin e ku bajarê herî mezinê li perava Çemê Dunabê hatiye avakirin.
Viyana ji ber mîrateya xwe ya muzîkê ji bo ku gelek muzîkjenên klasîk ên navdar ên wekî Beethoven û Mozart ji Viyanayê ne bajêr wekî "Bajarê Muzîkê" tê zanîn. Di heman demê de tê gotin ku Viyana "Bajarê Xelan" e, ji ber ku Viyana bajarê yekem psîkanalîstê cîhanê Sigmund Freud e. Koka kesên viyanayî niştecihên destpêkê yên Keltî û Romayî ne. Bajêr wekî navendek muzîka Ewropî ya pêşeng, ji temenê Klasikîzma Viyanayê heya destpêka sedsala 20an roleke girîng lîstiye. Navenda dîrokî ya Viyanayê ji hêla komên mîmarî ve dewlemend e ku di nav de qesr û baxçeyên Barok û Ringstraße ya dawiya sedsala 19an ku bi avahiyên mezin, abîde û bi parkan ve girêdayî ye.
Împeratoriya Awistirya-Mecaristan
Ji dawiya sedsala 19an heya 1938an, bajar navendek çand û modernîzmê ya bilind ma. Wek paytexta Muzîka Cîhanê, bajar bûye malê bestekarên wekî Brahms, Bruckner, Mahler û Richard Strauss. Bajar ji hêla mîlîsên sosyalîst Engelbert Dollfuss ve hate dagir kirin, ku paşê bû serokwezîr, û şahidiya Şerê Navxweyî yê Awistiryayê 1934 bû.
Têkiliyên Awistirya - Osmanî
Viyana di dîroka xwe de du caran ji aliyê Împeratoriya Osmanî ve hat dorpêçkirin. Yekem di 1529 de Silêman ê Zindî, û ya duyem jî ji aliyê Kara Mustafa Paşa di sala 1683 de. Di her du dorpêçan de her du alî jî xisarên mezin dîtin. Piştî dorpêça duyemîn paşvekişîna Împeratoriya Osmanî ya ku lêdaneke giran lê hat kirin, li Viyanayê wek şikestinekê hat qebûlkirin û ji bo ku ev têkçûn nemir bike, Katedrala Ezîz Stefan, peykerê leşkerekî osmanî ku di bin lingan de hatiye pêlkirin. Herweha Katedrala Ezîz Stefan di dema dorpêçkirina Împaratoriya Osmanî de ji bo gelê Viyanayê bû penagehek û ew demeke dirêj di hundirê katedralê de man ku nekevin. şerr. Ev katedral ji ber ku şahidiya gelek şeran bûye, bûye sembola azadiya Viyanayê. Zengila Pûmerînê, ku bi navê zengila Tirkî jî tê zanîn, li ser berhevkirina tiştên metal ên ku di dema dorpêça duyemîn de û helandina tiştên metal ên berhevkirî de ji aliyê Împeratoriya Osmanî ya paşve vekişiyayî ve hiştibûn, hatiye avakirin. Di sala 1711an de, 300 perçeyên cihêreng (top, top, şûr û malzemeyên din ên Împaratoriya Osmanî) ji aliyê mamosteyê zengilê Johannes Archamer ve di zengileke mezin a bi bejahiya 316 santîmetre û giraniya wê 22,5 ton hatin helandin. . Zengil, di 26ê çileya paşîna (January) 1712-an de li ser birca başûrê katedralê hatî çêkirin, Şerê Cîhanî yê Yekem û tevlîbûna Avusturya di şerê dewletên mezin ên wekî Amerîka, Almanya û Rûsya de, ziyareke mezin dît. Di vê heyamê de katedral jî gelek xisar dît, banê wê şewitî û Pummerin Belli ket erdê û şikest. Li şûna zengila şikestî, ew Zengila Pummerin ji bajarê Sankt Florian ya li parêzgeha Awistiryaya Jorîn (Oberösterreich) ji nû ve ava dikin, ku dîsa bîst ton giran e û bûye zengila herî mezin a welat. Zengila ku çêkirina wê di sala 1952'an de bi dawî bû, di 5'ê cotmeha 1957'an de di encama hewldanên dirêj de li ser birca bakur a ku cihê wê yê niha ye hate danîn. Serên cenî ji hesin li ser zengil û II. Wêneyek ku dorpêça Viyanayê tîne bîra mirov hat çêkirin. Leşkerek heta sala 1956-an li nêzîkî zengilê ma, ji berê de pê hesiya ku Çalakvanên Osmanî ya ku di sala 1534-an de hatiye afirandin, nêzîk dibe, da ku zengilê lêxe. Di sala 1956an de dema ku meclîsa bajarê Viyanayê diyar kir ku xeteriya Osmaniyan nemaye, leşkerê li kêleka zengilê ji kar hat avêtin.
Anschluss û Şerê Cîhanê yê Duyemîn
Di sala 1938an de, Adolf Hitlerê jidayikbûyî Awistirya ji balkona Neue Burg a li Heldenplatz, piştî ketina wî ya serketî (Anschluss) a Awistiryayê (bê şer) Nasyonalsosyalîzma Awistiryayî dîktator kir. Piştî vê pêşveçûnê, Viyana heta dawiya Şerê Cîhanî yê Duyem statuya paytexta xwe winda kir. Di 2'ê Nîsana 1945'an de Sovyetê bajar dorpêç kir û li dijî Almanan Êrîşa Viyanayê dest pê kir. Di êrîşên hewayî yên Keyaniya Yekbûyî û DYAyê de xizmetên tramvayê, belavkirina av û elektrîkê qut bûn û avahiyên giştî û yên taybet hatin hilweşandin an jî zirar dîtin. Piştî şer, yanzdeh roj şûnda Viyana ket û Awistirya ji Almanyaya Nazî veqetiya û Viyana dîsa paytexta komarê ragihand. Bajar heta sala 1955’an ji aliyê artêşa DYA, Înglistan, Fransa û Yekîtiya Sovyetê ve hate parvekirin.
Erdnîgarî
Weke yek ji mezintirîn bajarên Ewropaya Navendî, Viyana pêşveçûna xwe bi giranî deyndarê cîhê xwe yê erdnîgarî ye. Bajar li herêma bakur-rojavayê Hevza Viyanayê, li bakurê rojhilat Alp herêma kêmbûyî ye. Bajarê dîrokî li başûrê Çemê Dunayê ye. Îro bajar bi awayekî berfireh ber bi peravê din ê çem ve çûye. Viyana li xaçerêya riyên bazirganiyê yên kevin ên li rojhilat-rojava û bakur-başûr hate damezrandin. Dunûb li Viyanayê bi rê ve diçe, ji ber ku ji ber giravan li Deşta Viyanayê di nav gelek şaxan de parçe dibe.
Ji ber hilweşîna Bloka rojhilatê di 1989 de, têkiliyên bazirganî û aborî yên Awistiryayê bi cîranên wê yên bakur û rojhilat re xurt bûne. Nêzîkbûna erdnîgarî ya Viyanayê bi welatên Bloka rojhilatê ya berê re di vê wateyê de balkêş e. Bo nimûne, Viyana 60 km dûrî Bratîslava, paytexta Slovakya ye. Rastiya ku her du paytext ewqas nêzî hev in (têkiliya Vatîkan) li Ewropayê yekta ye.
Stadtlengsfeld
Stadtlengsfeld, bajarekî navçeya (Landkreis) Wartburgkreisê li herêma Turîngiyaya Almanyayê ye.
Kurd4all.nl
kurd4all.nl malpereke kurdî ye. Li gorî xwediyan, "malpera yekitiya qûtabî û lawên kurd" e. Ew li welatê Holenda derket. Kurd4all.nl di sala 2002an ket nav tora înternetê. Sernivîserê Kurd4all.nl Dîndar Koçer e.Malpera Kurd4all.nl weşana xwe bi zimanên Kurdî û Holendî dike
Dry, Loiret
Dry, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Maurice Leblanc
Maurice Marie Émile Leblanc (jdb.  li Rouen, Fransa; m.  li Perpignan, Fransa) nivîskarekî fransayî bû û bi taybetî bi kesê romanên xwe dizê camêr Arsène Lupin   navdar bû.
Jiyana wî
Maurice Leblanc kurê armator Émile Leblanc bû. Dayika wî di sala 1885an de miri bû. Xwîşka wî stranbêj û aktrîs Georgette Leblanc (1869–1941) bû. Li hemberê daxwaza bavê xwe Maurice Leblanc diçû Parîsê ji bo binivîse. Di destpêkê de ew pîşeya rojnamevanî dikir û paşê jî romannivîs bû. Leblanc romanên polîsiyê, romanên serpêhatiyê, şanoname û kurteçîrok nivîsand. Fîgûra wê yê hûnerî yê herî navdar Arsène Lupin e. Sirûş ji bo Arsène Lupin belkî anarşistê fransayî Marius Jacob bû wê ji bo 150 dizketinê 23 sal di girtîgehê daraz kirin. Maurice Leblanc wê têkilî ema hema bervê dida. Nivîskarê navdar di goristana Montparnasseyê defin bû û di vîlaya wî ya Étretatê de îro muzeyeke giştî tê berdestî vekirî bi navê "Le Clos Arsène Lupin, Maison Maurice Leblanc" e.
Xelat
Nîşana Lejyona Namûsê ji bo karûbarên wêjeya fransî.
Breuil-Magné
Breuil-Magné, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Extê
Extê-1, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Helawey Hacî Hesen
Helawey Hacî Hesen, Ḧelawey Ḧacî Ḧesen, gundekî bi ser Qerexana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Zerî xoy
Zerî  gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 1611 kes ( 311 malbat) bûn.
Le Plessis-Sainte-Opportune
Le Plessis-Sainte-Opportune, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Şorê, Hacî Omeran
Şorê, gundekî bi ser Hacî Omeran a navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Descêrd, Verzeqan
Descêrd gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Waqîdî
Waqîdî yek ji dîroknasê îslamê ye ku di 748 de ji dayîk bûye. Navê wî yê rastî  Ebû Ebdullah Muhammed bin Omer bin Waqid el-Eslemî  ye (Erebî:' أبو عبد الله محمد بن عمر بن واقد ‏) bi taybetî bi berhemên xwe yên siyera nebî tê naskirin.
Louroux-de-Bouble
Louroux-de-Bouble, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Plattling
Plattling bajarokekî navçeya (Landkreis) Deggendorf li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Échilleuses
Échilleuses, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Stû
Stû, stu, stî, histû, histî an jî gerden, beşa laşê mirov an ajalên movikdar ya ku serî bi sîngî girêdide. Di hindirrî wê gelek endaman û borriyên xwînê û heft movik hene.
Gora Qin Shi Huang
Gora Qin Shi Huang (çînî: 秦始皇陵; "Qínshǐhuáng Líng"), gora împeratorê yekemîn yê Çînê Qin Shi Huang e.
Li gorî dîroknas Si Maqian, çêkirina gorê, di dema ku Qin Shi Huang hê jî zindî bû, di sala 246an (B.Z.) de hat dest pê kin. Çekirina wê 30 salî berdewam kir. Di avakirinê de 700 hezar kes xebitî. Gor li herêma Lishan li bajarokê Xi'an a parêzgeha Shaanxi ya Çînê ye. Bingeha gorê çargoşe ye, dirêjî 350 metre, firehî 345 metre ye. Di şiklê pîramd da ye û 76 metre bilinde.
Luneau
Luneau, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Tribsees
Tribsees bajarokekî navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Gora Qin Shi Huang
Artêşa terrakotayî ji bo parastina Gora Qin Shi Huang hate çê kirin.
Goristana Qin Shi Huang û Artêşa Terrakotta di 1987an de kete Lîsteya Mîrata Cîhanî ya UNESCO.
Le Bosc, Hérault
Le Bosc, Hérault, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Qesrqend (navçe)
Qesrqend yek ji navçeyên parêzgeha Sîstan û Belûçistan ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Qesrqend e.
Dayimmiq
Dayimmiq gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Sêwiya
Sêwiya, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Tirbeyên Pîzanê yên li Elbakê
Tirbeyên Pîzanê, du tirbeyên dîrokî yên Wanê (Elbakê) ne.
Du tirbeyên nêzikî hev ve pêk hatine û quntara bakûrê Pîzanê ne. Wek tirbeya jorîn û tirbeya jêrîn tên binavkirin. Tirbe nîvê sedsala 17’an de hatine avakirin. Tirbe bi plana goşeya yekqadî ye û serê wan bi qûbeyan ve pêçayî ne. Her du tirbe bi kevirên qutkirî ve çêkirine û di hundirê wan de gor hene. Kêlikên goran kesan jî didin diyarkirin. Nemaze di tirbeyên jêrîn de gorên begên Pîzanê hene.
Altscheid
Altscheid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Pont-Audemer
Pont-Audemer, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Bempûr (navçe)
Bempûr yek ji navçeyên parêzgeha Sîstan û Belûçistan ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Bempûr e.
Brie-sous-Archiac
Brie-sous-Archiac, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Égry
Égry, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Robert B. Laughlin
Robert Betts Laughlin (jdb. li Visalia, California, DYA) fîzîknasekî DYAyî ye. Sala 1998î bi tevî Horst L. Störmer û Daniel C. Tsui, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Jînenîgarî
Laughlin li zanîngeha California perwerdeya fîzîkê dîtiye (li Berkeley) û li zanîngeha Massachusetts Institute of Technology a Cambridge bidawî aniye. Ji sala 1989î virde wekî profesorê fîzîkê li zanîngeha Stanford a California dersdariyê dike û li ser efektên qûantan lêkolînan dike.
Di nava salên 2004-2006î de serokatiya enstîtuya bi navê Korea Advanced Institute of Science & Technology a Daeyeon li Koreya Başûr kiriye.
Xebat û girîngî
Cîhana makroskopîk qûantenfenomen rave û eşkere kiriye. Herwekî bal kişandiye ser girîngiya xebatên efektên qûantan.
Pîran, Mêrgesor
Pîran nahiyeke ser bi navçeya Mêrgesor, parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Eppishausen
Eppishausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Unterallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Michael Houghton (virologist)
Michael Houghton (Rojbûn: 1949 li Birtaniya) vîrûs nasekê Brîtanî -Kanadî ye. wî digel hevkarên xwe li sala 1989 de vîrûsa bi navê Hepatît C vîrûs vedîtin, anko keşf kirin. Herwesa ew li sala 2020ê de, bi hevparî digel her yek ji Harvey Alter û Charles Rice karîn Xelata Nobelê ya pizişkîyê werbigrin. Ew niha Profesor e li ser vîrûs nas îyê li Zanîngeha Albertayê.
Ûbix
Ûbix an Ubykh (bi zimanê ûbixî: Пэху / Туахы, Pəxu, bi zimanê adigeyî: Убых, bi rûsî: Убыхи, bi tirkî: Ubıhlar) yek ji dozdeh eşîrên Çerkez in, ku yek ji diwanzdeh stêrkên li ser ala çerkez ya kesk û zêrîn temsîl dikin Li gel eşîrên Natukhai û Shapsug, ûbix yek ji sê eşîrên Çerkez ên peravê bûn ku di sala 1860an de Meclîsa Çerkez (bi adigeyî: Адыгэ Хасэ) ava kirin. Di dîrokê de, wan bi zimanê ûbixî diaxivîn. Ziman bi awayê nivîskî tunebû û di sala 1992an de bi mirina Tevfik Esenç, axaftvanê dawî yê zimanê jî winda bûye.
Kumbeta Zortûl
Di nava zeviyên nezikî gundê Zortûla Ercişê de cih digire. Ji ber nebûna nivîsteka wê ne diyar e ku ev kumbete kî çêkiriye û ji aliyê kê ve hatiye avakirin. Lê tê texmînkirin ku di serê sedsala 15’an de ji şexsîyetekî girîng a Qaraqoyiniyan re hatiye avakirin. Bi qaîdeyekî çargoşe ya kumbetê heye û di ser de jî qewdeyekî donzdehgoşeyî heye. Rûyê wê ji kulehek bi piramîdî ve hatiye pêçandin. Deriyekî dikeve aliyê bakûra gewdeya wê û hin pace jî vedibin aliyên din. Rûbarên ku mayîne di navberê de jî bi qewartiyên sêgoşeyî ve hatine tevgerandin. Nimûşên çûkan, şer û teyrê duser wek nimûşên xemlandi di kumbetê de cih digire û balê dikişîne li gel van xemlên nebatî û rêzek nivîsê ji bin kulehê heye.
Ziyan
Ziyan, Zîyan, gundekî bi ser Qerexana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Aholming
Aholming şaredariyeke navçeya (Landkreis) Deggendorf li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Ambleny
Ambleny, komunekî departmena Aisneê li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Stadtlohn
Stadtlohn, bajarekî navçeya (Landkreis) Borkenê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Seydawe
Seydawe, gundekî bi ser Hacî Omeran a navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Êlû
Êlû, gundekî gundistana Tîlekoa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Êlû 309 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 57 e.
Les Isles-Bardel
Les Isles-Bardel, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Lurcy-Lévis
Lurcy-Lévis, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Daşkesen, Verzeqan
Daşkesen gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bad Wörishofen
Bad Wörishofen bajarokekî navçeya (Landkreis) Unterallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Boujan-sur-Libron
Boujan-sur-Libron, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Ammeldingen an der Our
Ammeldingen an der Our şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Pont-Authou
Pont-Authou, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Nîmrûz (navçe)
Nîmrûz yek ji navçeyên parêzgeha Sîstan û Belûçistan ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Nîmrûz e.
Engenville
Engenville, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Rume
Rume, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Brie-sous-Matha
Brie-sous-Matha, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Gunde Kuçik
Gunde Kuçik, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Kumbeta Xatûn Paşayê Qadem a Erdîşê
Kumbeta Xatûn Paşayê Qadem a Erdîşê, avahiyeke dîrokî ya Wanê ye.
Kumbet qeraxa rêya Ercîşê ye. 1458’an di dema Cîhan Şahê ji Qaraqoyiniyan e de ji aliyê Rûstem Begê Emîrê Mezin re, ji bo Eliye Emîr Yar, Mistefa Şah, Sevik Şah, Elî Şah û diya wan Xatûn Paşaya Qadem hatiye çêkirin. Kumbet piramidi ye, du qatî û qewdeyek donzdehgoşeyî ye û bi kevirên qutkirî ve hatiye avakirin. Deriyekî wê bi awayê kemereke tûj çêkirine û ev deriyê ku eniya bakûr dinêre xistine nava çarçoveya Qewartiyên sêgoşe navbera rûyan re vedibin, pace jî vedibin aliyên din û hê jî li ser piyan in.
Mehmet Şarman
Mehmet Şarman, nivîskarê kurd ê galtevan. Di sala 1983an de hatiye dinê û mamostetiyê dike.
Di sala 2009an de pirtûka wî ya çîrokan a bi navê Pirça Winda ji weşanên Avestayê der çû. Nivîsên Şarman ên bi kurdî û tirkî di heman demê de, di kovar û rojnameyên wekî Qijika Reş û Radikal 2yê de derdikevin. Şarman di çirokên xwe de zimanekî qerfî, ironik bi kar tîne. Di jenerasyona çîroknivîsên kurd ên xort herî çirokên balkeş û xurt dinivîse.
Xerzî (devok)
Xerzî devoka kurmancî ya ku li herêma Xerzan tê axavtin e.
Bad Wünnenberg
Bad Wünnenberg, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Nordrhein-Westfalenê ye.
Rapti
Rapti, bajarekî welatê Nepalê ye û li herêma Bagmati Pradesh de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 46.510 kes hatiye hejmartin
Lusigny
Lusigny, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Ettringen, Bavyera
Ettringen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Unterallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Épieds-en-Beauce
Épieds-en-Beauce, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Sînemilî (devok)
Devoka êla Sînemilî yek ji devokên kurmancî yên jêrzaravaya rojava ya ku li rojavayê Kurdistanê, ango li parêzgehên wek Dêrsim, Sêwas, Ezirgan, Riha, Xetay, Dîlok, Efrîn, Gurgum, Adiyeman, Xarpêt û li Anatoliya Navîn û Pontûsê tê axavtin e. Bi vê zaravayê ne tenê Sînemilî, herwiha kurdên elewî yên li Kurecikê, Darendeyê, Melediyê, Girînê, Çêlikanê, Sarizê, Avşînê hwd. jî pê diaxivin.
Deng
Ev devok ji aliyê fonetîka xwe û veguhêrînên dengî de gelekî balkêş e. Hemû deng di kurmanciya botanî de tê de hebin jî, vana di telafuzê de tênê guherandin. Herwiha dengê [e] dibe [a] an [æ] (ez -> az). Dîsa bi kêmî [o] dibe [ê], [ê] dibe [î] (navê te -> novî ta) û [a] dibe [û]. Dengê [b] yê di kurmanciya botanî dibe [v] an carnan [w], gerçî ev mêla veguhêrandina dengê b -> v di devoka Serhedê de jî heye. Dîftonga [xw] carnan dihele ser [x]ê ye (bixa <- bixwe). Avahiya fonetîkî ya vê devokê gelekî nêzîkê zaravayên kurdî yên başur e (Soranî, Kelhûrî, Lekî).
Ferheng
Ferhengoka devoka Sînemîlî jorejêr bi ya jêrzaravaya kurmancî ya rojava re yek e. Lewma ku veguhêrandinên dengî yên di vê devokê de xeynî çend vejartan di kurmancî rojavayî de jî xuyayî ne.
Amt Altenpleen
Amt Altenpleen şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Ceylan Ertem
Ceylan Ertem (jdb. 1ê berfanbarê 1980an, Erenler, Sakarya) muzîkvane navdar a tirk a rocka alternatîf, jazz û bestekara ye, ku bi eslê xwe Ûbix e.
Kurtejiyan
Ertem li Erenlerê di malbateke ûbixî hatiye dinyayê. Ew bi tevlîbûna koroya zarokan a Şaredariya Akhisarê dest bi karê muzîkê kir. Di sala 1995an de dest bi fêrbûna lêdana piyanoyê kir û di sala 1999an de ji bo berdewamiya perwerdeya muzîkê çû Stembolê. Li wir beşdarî Akademiya Hunerê ya Mujdat Gezen bû û 2 salan muzîka rojavayê xwend. Paşê li Zanîngeha Teknîkê ya Yıldız beşa muzîknasiyê qeyda xwe ya lîsansê kir. Di sala 2000an de bi Tuncay Korkmaz re koma Anima ava kir. Anima bi hemû endamên xwe re di heman fakulteyê de li YTUyê dixwend, di sala 2006an de albûma xwe ya yekem û tekane Animasal derxist. Di sala 2008an de li ser Acık Radyo dest bi çêkirina radyoya SubidaP kir û 26 hefte li ser weşana xwe derket.
Xebata navneteweyî
Di sala 2008an de, wê bi Philipp Gropper û Wanja Slavin re li Berlînê ji bo projeya "Octophone" tomar kir. Paşê li Berlînê gelek konsêrtên wê hebûn. Ew bi komên din ên ewropî yên wekî United Fools ya Fransayê û Barana ya hollandî re xebitî.
Salihê Heydo
Salihê Heydo, rewşenbîr, nîvîskar û helbestvanekî kurd e. Ew li Rojavayê Kurdistanê dijî.
Ceylan Ertem
Albûmên wê
Di sala 2010an de, wê yekem albûma xwe ya solo derxist. Navê albûmê Faded bû. Wê bi 40 muzîkjenan re tevahiya albumê tomar kir. Di sala 2012an de bi Ütopilar Güzeldir, di sala 2014an de Amansız Gücenik û bergê albûma YUH! di sala 2015an de derxist. Di sala 2016an de, ew hat vexwendin ji bo xebatê li ser projeya ku ji Zülfü Livaneli re hatî veqetandin, ku li ser wê tê de strana Kiz Cocugu xwend. Wê albûma xwe ya 4emîn Yine de Amin di sibata 2017an de derxist.
Salihê Heydo
Kurtejiyan û berhemên wî
Salihê Heydo li 6ê adar a 1956an de li gundê Hesê Ûso ku dikeve ser devera Amûdê parêzgeha Hesîçeyê ji dayik bûye.
Xwendina seretayî li gund û ya navendî li bajarê Hesîçeyê xwendiye, di sala 1970î de dest bi nivîsandin û xewndina zimanê kurdî ya bi tîpên latînî digel tîpên kurdiya kirîlîk ku kurdên Ermenistan, Gurcistan û Azerbêcanê pê dinivîsandin kiriye û helbest û nivîsandinên xwe li ser rûpelan dane belavkirinê û hûnandinê, di sala 1975an de pirtûkên xwendina zimanê kurdî ji pola yekem heya şeşan afirandiye, di gel wêne û resmên di hindirê wan de, ji ber ku ji hêla şêwekariyê de jî ne bê par e, her wiha zane li piraniya amûrên sazê jî bide, weke tembûr, biziq, berbet (ûd), cumbiş, bilûr û cotik. Her wiha kar û xebatek berfireh di warê folklor û zargotina kurdî ya kurmancî de kiriye, ji gencîneya ku berev û şirovekiriye tev deq û mijarên temam û şirovekirina wan ev in:
Salihê Heydo li her perçeyên Kurdistanê geriyaye ji bo belgekirina û berevkirina folklorê kurdî.
Ji hêla Enstîtuya Kelepora Kurdî de li Herêma Kurdistanê ev nasnav lê bûne: "Enstîtuya Gerok", "Helbestvanê bi lebt û liv", "Helbestvanê Gerrok", "Googlê Kurdî", "Googlê Rojava", "Pîrê zimanê kurdî", "Derwêşê folklorê kurdî", "Pirtûkxaneya Guhêzok", "Kesayetiyek nepeyda", "Seriyê pir Şepol", "Dîroka zendî", "Mezintrîn folklornas li her çar perçeyên Kurdistanê"...
Zunyi
Zunyi, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Guizhouyê de cih digire.
Kumbeta Silêman Beg a Xoşabê
Kumbeta Silêman Beg a Xoşebê, avahiyeke dîrokî ya Wanê ye.
Mîrcave (navçe)
Mîrcave yek ji navçeyên parêzgeha Sîstan û Belûçistan ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Mîrcave e.
Kumbeta Silêman Beg a Xoşabê
Di Xoşebê rojhilatbakûra goristana Gevirxan de ye. Tê texmînkirin ku ev tirbe ji aliyê Silêman Begê, ku ev kele jî çêkiribû, nîvê sedsala 17’an de hatiye çêkirin. Ev avahî li ser erdekî xar hatiye avakirin û bi qaîdeyekî goşeyî ve ji aliyê wê yên bakûrê hatiye bilindkirin. Rûbera serê kulehê devre ye û temamiya wê û nêzikî nîvê qubeya di hundir de ji herifî ye. Deriyê eniya bakûr ji derve û ji hundir de xistine nava çarçoveyek geometrîkî de, ji her sê aliyan jî bi awayekî cuda pace hatine vekirin.
Gerdûn
Gerdûn an jî karîgeh car caran kaînat hemû cîh, dem û naveroka wê ne, gerstêrk, stêrk, galaksî û hemî cûda madeyên û enerjî, Ew wateya her tiştî, jiyan, hebûn û cihê ye, mezinahiya tevahiya gerdûn ne naskirî ye, lê mezinahiya gerdûnê ya berçav dikare were pîvandin mezinahiya gerdûnê niha 93 mîlyar salên ronahiyê tê texmîn kirin, di hîpoteza multiverse de, gerdûn yek ji gelek gerdûnên din e, ku her yekê xwedan dem, cih û materyalên xwe heye.
Ammeldingen bei Neuerburg
Ammeldingen bei Neuerburg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Gerdûn
Gerdûn pêk hatiye ji hemî wan tiştan ku bi awayekî fîzîkî bûnê wan hene. Gerdûn gelek fireh e û tê de pir galaksî (anku, kakêşan yan kadizan) hene.
Le Bousquet-d'Orb
Le Bousquet-d'Orb, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Gerdûn
Şêweyên galaksiyan jî pir in. Rêya Kadizê yek ji wan e. Ew li dor xwe digerin, ji lewre, kurdan jê re gotiye: Çerxa Felekê. Roja me di rêya Kadizê de ye. Roja me ji stêrkan tê hejmartin. Zemîna me (ev erdê ku em li ser dijîn) ji exteran (gerstêrk) tê hejmartin.
Modelên gerdûnî yên gerdûnî yên gerdûnê ji hêla fîlozofên Yewnanistan ên kevnar ve hatine pêşve xistin û geocentric bûn, Erdê li navendê xistin.
Di pêşxistina zagona gerdûnî ya gerdûnî de, Isaac Newton li ser karê Kopernîkus û her weha qanûnên Johannes Kepler-ê ji çavdêriyên tevgera gerdûnî ya ji hêla Tycho Brahe ve hatî çêkirin.
Pêşveçûnên berbiçav ên çavdêriyê hiştin ku rastiya rojê yek ji mîlyar mîlyon stêrkên di Rêya Qedrê de, ku yek ji kêm-mîlyaran galgalên li gerdûnê ye.
Piraniya stêrkan di galaya me de xwedî planet. Di dereceya herî mezin de, galgalî li hemî alîyan bi rengek yekgirtî û yekbûyî têne belav kirin, wateya ku Universe ne xwediyek an navendek heye.
Di pîvangên piçûktir de, galgalî di koma û superclusters de têne belav kirin ku ji nav fîlên berbiçav û hûrsên vala di cîhê de digirin, avahiyek berbiçav a mîna felq çêbikin.
Lêgerînên di destpêka sedsala 20-an de ev pêşniyar dikin ku gerdûn destpêkek heye û ew cih ji wê demê ve berfireh dibe, û niha jî hîn bi rêjeyek berbiçav ve diçe.
Brie-sous-Mortagne
Brie-sous-Mortagne, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Gerdûn
Teoriya Teqîna Mezin şiroveya gerdûnnasî ya pêşverû ya gerdûnê ye. Di bin vê teoriyê de, cih û dem 13.799 ± 0.021 mîlyar sal berê derketine û dema ku Universe berfireh kir, enerjî û materyal di destpêka heyî de kêmtir drav bûne.
Piştî pêşveçûnek bilez a bilez a ku jê re dibêjin serdema enflasyonê li dora 10−32second, û veqetandina çar hêzên bingehîn ên naskirî, gerdûn hêdî hêdî germ kirin û berfirehbûna xwe berdewam kirin, ku destûr didin parçeyên yekem-subatomîk û atomên hêsan ava bikin.
Mijara tarî hêdî hêdî berhev dibe, avakirina fonksiyonek fonksiyonê ya fonksiyonê û vîdyoyên di bin bandora zirav de.
Ewrên birûsk ên hîdrojen û heliumwere hêdî hêdî berbi cihên ku materyalê tarî pir hişk bûn, bûn yekem galaktî, stêr û her tiştê din, ku îro îro têne dîtin.
Gengaz e ku hûn tiştên ku nuha ji 13.799 mîlyar salên ronahiyê dûr in dûr bibînin ji ber ku cîh bixwe fireh bûye, û îro jî hîn berfireh e.
Ev tê vê wateyê ku hêmanên ku naha nêzî 46.5 mîlyar salên ronahiyê hene hîn jî dikarin di paşeroja xwe ya dûr de bibînin, ji ber ku di paşerojê de, dema ku ronahiya wan berdaye, ew pir nêzikî Erdê bûn.
Ji xwendina tevgera galaksiyan, hate kifş kirin ku gerdûn pir ji tiştê ku ji hêla hêmanên xuya têne hesibandin tê de heye; stêrk, galgalî, nebulas û gaza interstellar.
Ev mijara nedîtî wekî mijara tarî tê zanîn (tarî tê vê wateyê ku li wir gelek ceribandinek yekser a bihêz heye ku ew jî heye, lê me hîn jî ew yekser nas nekiriye).
berfirehbûna cîhê, û li dor 25,8% ± 1.1% [2015] mijara tarî ye. Mijara gelemperî ('baryonic') ji ber vê yekê tenê jîngeha laşî ya 4.84% ± 0.1% [2015] ye. Stêr, planet, û ewrên gazê yên berbiçav tenê% 6% ji madeya gelemperî, an jî% 0,29% ji tevahiya gerdûnê digirin.
Di derbarê çarenûsa dawî ya gerdûnê de û der barê tiştê ku, ger tiştek pêşiya Teqîna Mezin be, gelek felsefeyên pêşbaziyê hene, di heman demê de fîzîknas û fîlozofên din red dikin ku gumanbar bikin, û guman dikin ku agahdariya dewletên pêşîn dê her gav bigihîje.
Hinek fîzîknasan pirrjimar cihêrengiyê pêşniyar kirine, di nav de gerdûnê me dibe yek ji pir gerdûnên ku bi heman rengî hebin jî.
Linqing
Linqing, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Shandongê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 1999an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 709.000 kesî
Safiye bint Huyey
Safiye bint Huyey (b. 610 - m. 670, Medîne) yek ji jinên Muhemmed pêxember e. Navê wê yê rastî Zeyneb e. Bi xwe keça Huyey bin Extab e.
Bavê wê ji Yehûdiyê Medîneyê bû. Navê mêrê wê yê berê Selam bin Mîşkem el-Kuradî bû.
Binêrin
Zewacên Muhemmed
Madonna
Madonna Louise Ciccone (jdb. Bay City, Michigan, DYA) stranbêj, strannivîs, lîstikvan, nivîskar, derhêner û hilberînereke navdar a amerîkî ye.
Madonna di sala 1978-an de li Michigan hat dinê û mezin bû, di sala 1978 de çû New York City da ku karibe di dansek modern de karbide. Piştî ku di stranên rockê de taştê, gîtarîst û vokalîst perform kir, Madonna di sala 1982 de bi Sire Records re peyman îmze kir û sala pêş de albuma xwe ya yekem a bi navê Episode derxist. Wê li pey wî albûma serketî, tevî bestekarên gerdûnî yên mîna Virgin (Virgin) û True Blue (1986) û herweha xelatên Grammy, xelatên Ray of Light (1998) û Conf Confitions on a Floor Dance (2005). Madonna li seranserê kariyera xwe de gihîştiye hejmarên yek-hejmaran, di nav de "Like a Virgin", "La Isla Bonita", "Like a Layer", "Vogue", "Take a Bow", "Frozen", "Music", " Hung Up ", û" 4 Minqe ".
Popularîteya Madonna bi rolên wê re di fîlimên wek Desperately Seeking Susan (1985), Dick Tracy (1990), A League of Your Own (1992), û Evita (1996) de, bi rolên wê re hîn zêdetir bû. Digel ku Evita xelata Zêrîn a Glîk a Actressê Baştirîn xelat kir, gelek fîlimên din nêrînên xerab wergirtin. Wekî karsaz, Madonna di 1992 de pargîdaniyek entertainment bi navê Maverick damezrand (bi navgîniya labelê Maverick Records). Di nav karsaziyên din de sêwirana fashion, pirtûkên zarokan, klûbên tenduristiyê û çêkirina fîlimê ye. Ew di gelek xêrxwaziyan de beşdar dibe, di sala 1998 de Weqfa Ray of Light damezrand û Malawi sala 2006-an damezrand.
Jînenîgarî
Madonna, li Bay City, Michigan, ji dayik bû, di sala 1978 de çû New York-ê da ku kariyera xwe di dansên nûjen de bi rê ve bibe. Piştî ku ew wek komek muzîkvanên wekî taştêya Klûbê û Emmyî wekî drummer, gîtarîst û dengbêj xebitî, wî di sala 1982-an de bi Sire Records re peymanek îmze kir û di 1983-an de albuma xwe ya yekem derxist.
Vê albûmê de albumên mîna serfiraziya bazirganî ya cîhanî ya mîna A A Virgin (1984), True Blue (1986) û Like A Prayer (1989), û xelata Grammy-xelata Ray of Light (1998) û Conf Confitions on a Dance Floor (2005). li dû hejmarek albûmê de. Madonna di serpêhatiya xwe de gelek stranên xwe nivîsand û berhev kir;  Di nav de "Like Virgin", "Intro Groove", "Papa Do Preach", "Like Dua", "Vogue", "Frozen", "Music", "Hung Up", and "4 Minutes"  Gelek li seranserê cîhanê li ser nexşeyên muzîkê hejmara yekê rabûn.
Popularîteya Madonna bi fîlimên wek Desperately Seeking Susan (1985), Dick Tracy (1990), A League of Your Own (1992), û Evita (1996), pirtirîn berfireh kirin. Her çend wê ji bo rola xwe ya di fîlma Evita de di kategoriya Musical an Comedy de Lîstikera Best Actress bû, fîlimên din bi gelemperî ji rexnevanan re notên derbasbûnê negirtin. Sêwirana fashion, nivîsandina pirtûka zarokan, derhêneriya fîlimê û hilberînê destpêkên din ên Madonna ne. Ew bi taybetî jina karsaz ku piştî damezrandina pargîdaniya şahiyê Maverick (di nav de Maverick Records) de jî di sala 1992-an de hate damezrandin wekî encama karsaziyek hevbeş a bi Time Warner. Di 2007-an de, wî li ser milyon dolar 120 milyon dolar peymanek bêkêmasî ya bi Net Nation re îmze kir. Madonna zêdetirî 300 mîlyon tomarên li seranserê cîhanê firotiye û ji hêla Guinness World Records-ê ve hunermendê jin-ê herî best-firotanê di hemî demê de tête pejirandin.
Janville, Calvados
Janville, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Auerbach, Bavyeraya Jêrîn
Auerbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Deggendorf li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Mihemed Teqevî
Mihemed Teqevî(1977, Şîrvan, Xorasana Bakur) nivîskar û, werger û sererastkerê kurd ê kurmanc e. Di sala 1977an da, li gundê Melebêqirê, başûrê Şîrvanê, parêzgeha Xorasana Bakurê Îranê ji dayîkê bû. Pola sêyemîn li dibistana seretayîya gundî xwend, dû ra ligel malbata xwe koçberîya bajarê şîrvanê bûn û li wir dest bi xwendina xwe li dibistana seretayîyê kir û ew qetand. Dibistana navincîyê li Ferhengîyan derbas kir û piştra çû huneristana Teqevîyan û dîploma xwe di beşa kehribayê da stand û xwe ji bo zanîngehê amade kir. Ew di sala 1990an da li zanîngeha Ferdowsîyê hat pejirandin û piştî 4 salan, beşê wêje û zimanê îngilîsîyê qetand û di heman demê de dest bi xebatê xwe di debîristanên bajarê Şîrvanê da wek mamosteyê zimanê Ingilîsîyê kir. Hîn 10 sal xebatên wî wek mamosteyê Ingilîsî xilas nebubû ku di zanîngeha Bîrcendê wek xwandekarê beşê zimannasîyê hat pejirandin û piştî du salan wî karnasîya xwe ya bilind di wî beşî da jî stand. Têza wî ya karnasîya bilind li ser nîşandarîya halet(case-marking)a devoka Kurmancîyê û miqayisekirna wê bi ya Farsî bû. Ji alîyê wî çend gotarên wergirtî ji têza wî di kovarên zanîstî yên îranê hat weşandin. Ew di sala 2015an da ji alîyê weqfa Mezopotamîyayê hat vexwendin û beşdarîya komxebata kurmancîyê bû. Di sala 2019an da navê wî wek endamekî ji wê komxebatê li ser pirtûka Rêbera Rastnivîsînê hat nivîsîn. Mihemed Teqevî heya niha bi sedan kurteçîrokan wergerandine û ew kurteçîrok di biloga wî bi navê Linguakurd.blogfa.com hatine weşandin. Ev niha nêzî 10 sal in ku wek nivîskar û wergêr bi zimanê kurmancî çalak e û herwiha çend pirtûkên çîrok û helbestan sererast kirine û navê wî wek sererastker hatîye qeydkirin.
Civaka Îslamî ya Kurdistanê
Dîrok
CÎK di sala 2004an de vejîna Hereketa Îslamî ya Kurdistanê ye, komeke ku di sala 1993'an de hatiye avakirin û ji aliyê Tirkiyeyê ve weke komeke terorîst hatiye binavkirin. CÎK ji aliyê alimên îslamî yên kurd ve hatiye damezrandin û niha di bin serokatiya Hafız Ahmet Turhalli de, alimekî îslamê ye ku wek pêşgira wî diyar dike, Quran hafiz kiriye. CÎK di nav kurdên dîasporayê de li Almanya, lê li Fransa, Kurdistana Bakûr û Kurdistana Başûr jî keleha xwe heye. CÎK gelek mizgeft û medrese jî dimeşîne.
Îdeolojî
CÎK rêxistineke kurd a neteweperest û îslamîst e. Armanca wê serxwebûna kurdistanê û yekitiya kurdên li başûr, kurdên rojhilat, kurdên li bakûr û kurdên rojava di nav yek neteweya kurd de ye. Ew hertim Tirkiyê rexne dikin û herwiha ji alîgirên xwe daxwaz dikin ku şerê neteweperestên tirk bikin. Lê belê CÎK berevajî komên din ên neteweperestên Kurd-Îslam alîgirê PKK û KCK'ê ye. CÎK gelek caran ji bo azadiya Abdullah Öcalan ji zindanê beşdar dibe yan jî kombûnên xwe li dar dixe, her weha dema ku PKK û komên din ên KCK-ê bi Tirkiyê re rûbirû dibin, eşkere soza piştgiriya xwe didin. CÎK jî wek PKK’ê piştgiriya xwe ya ji bo Filistîniyan di şerê bi Îsraîlê re nîşan da.
Çalakên
Li hember Komkujiya Qonyayê ya sala 2021’an, rêveberê CÎK’ê yê hêrsbûyî daxuyaniyek da Kurdan. "Ey neviyên Selahedînê Eyûbî, Şêx Seîd û Bedîuzzeman, heta kengê hûn ê li hemberî vê zilm û hovîtiyê bêdeng bimînin! Hûnê heta kengê îxanetê li miletê xwe bikin! Ji xeynî dijminatiya Îslamê û Kurdan tu karekî din nakin, Îslam ji bo wan maske û amûra desthilatdariyê ye, ji Îslamê jî bawer nakin, tenê ji bo ku piştgiriyê bi dest bixin xwe misilmantiyê dikin. Misilmanên dilpak, êdî dem hatiye ku hûn li cem birayên xwe yên kurd ên bindest û dilsoz rabin, dem hatiye ku li dijî nijadperestiya tirkan rawestin, dem hatiye ku li gel kurdan li dijî vê wehşetê şer bikin. Hemû têkiliyên bi tirkên netewperwer re qut bikin! Xwe biparêzin! Bersîva êrîşan bidin! Xwedê emrê me kiriye ku em xwe biparêzin. Li ser me ferz kiriye ku em li hemberî zilmê bisekinin. Ji me xwest ku durûyan ji holê rakin. Xwedê dixwaze ku hûn van nijadperestan bi destên xwe ceza bikin. Xwedê, dîrok, mirovatî û misilmanên durust ji me kurdan hêvî dikin ku ev hovîtî bi dawî bibe. Ev têkoşîneke pîroz e, divê her kes cihê xwe di nava vê têkoşîna pîroz de bigire."
CÎK’ê ji Herêma Kurdistanê û PKK’ê xwest ku dawî li şerê Herêma Kurdistanê û PKK’ê bînin û diyar kir ku “Kurdên şerê hev dikin xwekuştin e”.
Lîsteya welatên kurdîaxêv
Ew listê dibinî li çiqas welatên di cihanê de bi kurdî tê axivtin.
Civaka Îslamî ya Kurdistanê
Çalakên
Di 6’ê Sibata 2023’an de, Hafiz Ahmet Turhallı yê CÎK’ê bang li Kurdên ku di Erdheja Gurgum û Dîlokê 2023 de mexdûr bûne, kir ku koçber nebin û axa xwe neterikînin. Wî got ku koçberiya demkî ya ji ber wêranbûna erdhejê tê fêmkirin, lê ew jî divê ber bi bajarên kurdan ên bê zirar ve were arastekirin. Wî herwiha daxwaz ji xelkê kir ku çadir, alîkarî û xwarinê bigihînin deverên xisardar daku rê li ber xelkê deverê bigirin ku bajarê xwe biterikînin.
Sedey Cemîle
Sedey Cemîle, gundekî bi ser Qerexana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.