cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Îdrîsê Bidlîsî
Jiyangerî
Piştî şerê Çaldêranê, li herêmê wê li dijî Kurdên Elewî jî wê gelek komkujî pêk werin. Heta ku Anatoliya rêwîtiyên mezin li aliyê siltanên osmaniyan ve li dijî wan dihên pêk hanîn. Siltanê osmaniî, piştre dibêjin ku  emê Anatoliya ji sersoran paqij bikin . Piştre bi vê armancê wê gelek rêwîtî li gelek herêmên Anatoliyayê li dijî Elewî û Sersoran wê werin kirin. Di ancame wan de serhildana Şêx Bedredîn pêk tê. Piştre jî, ji ber ku rêwîtî li dijî wan pêk tê, wê êdî pêvajoya serhildanên celaliyan jî dest pê bikin. Ev hemû serhildan jî, bi armanca xwe parastina ji wan rêwîtiyên osmaniyan in. Heta roja me jî, bandora wan rêwîtiyan li ser Kurdên Elewî û Elewiyên ne Kurd heye. Lê Di dema komarê û ava bû na wê de, rayadarên Tirk, ji bo ku wan bertekan ji ser xwe bidina avêtin. Bi navê Îdrîsê Bidlîsî berhemek derxistin li holê bi navê Selimname ku tê de dibêje ku di '' şer li dijî sersoran de di naqabîna 40 û 70 hezarî de hatina bikûj kirin. '' Lê di dema xwe de Mela Îdrîsê Bidlîsî, berî hingî ti berhemên wî ên bi vî rengî tûna bûn. Piştre hat fêhm kirin ku wê bi navê Îdrîsê Bidlîsî weke berhemekê ev newê herê kirin, piştre ziman hat guharandin û hat gotin ku '' ev nameyek bû ku bi wî hatiya dayîn nivîsandin. Armanca vê ew bû ku wê gotina siltanî Osmanî a bi navê  paqij kirina sersoran ji Anatoliyayê '', ne bi navê siltanê osmanî lê bi navê Îdrîsê Bidlîsî were fêhm kirin. Ew dijberiya ku li dijî Mela Îdrîsê Bidlîsî jî ku di nava Kurdan de afirî bû, dewletê xwestî bû ku bi vî rengî ji wê jî sûd bigrê û wê bide gotin. Lê di rastiyê de, ti gotinên Mela Îdrîsê Bidlîsî ên bi vî rengî tpna bûn. Ji ber ku aliyê Şah Îsmaîl ku di şerê Çaldêranê de têkçû bû şîa bûn, ji vê rewşê jî hewl hatî bû dayîn ku bi vî rengî sûd vergirin û bi kar bênin.
Mela Îdrîsê Bidlîsî, li Kurdistanê, weke şahê Kurdistanê bû ye. Dergeha wî hebûye, weke ku çawa ku dergeha Şah îsmaîl hebûye. Piştî Selahedînê Eyûbî rê wî xwestiya ku bi heman rengî mezin bibe û bibe serok li Kurdistanê û li herêmê. Li herêmê, piraniya êl û eşîrên Kurdan û herêmên kurdan girêdane xwe bi Mela Îdrîsê Bidlîsî rê dane nîşandin. Bi vî rengî, ew weka şahekî Kurdistanê mezin bû ye. Hin gotinên ku di derbarê wî de tên gotin ku  ew kar û barekî Osmaniyan bû  jî, di vê temenê de di dema ku mirov rastiya wî fÊhm dike, mirov fÊhm dike ku ne rast e. Lê piştî wê lev kirina bi osmaniyan rÊ ku ancame wê pir xirab ji bo Kurdan derketina li holê, êdî Kurdan ew weke berpirsiyarê wê rewşê û  yê ku xiyanet li Kurdan kirî   hanî li ser ziman. Ev gotin jî, ji ber wê êşa Kurdan ya ji pêvajoyên piştre ên bixwîn ji dilê wan hatî bû gotin. Kurdan, bi vê yekê ev gotin ji dilê di ancame wan êşên xwe yên ku jîn kir de got ji bo wî.
Germaringen
Germaringen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Îdrîsê Bidlîsî
Piştî şerê Çaldêranê
Piştî şerê Çaldêranê ku bi dawî bû, wê êdî peymana Qesra Şîrîn wê were mohr kirin. Di wê demê de, herêmên Kurdistanê ên weke rojhilat wê û piraniya başûrê wê li aliyê sefewiyan ma. Lê Îdrîsê Bidlîsî di wê demê de, ev yek he zm nekir û piştî ku peyman mohrbû û dît ku ev herêma Kurdan li derve ma. Wî hêzeka mezin di cîh de şanda Mûsilê û li wir bi cîh kir û ew der di bin destê xwe de girt. Îdrîsê Bidlîsî, piştî şerê Çaldêranê, bi osmaniyan rê ku tê gotin ku li Amasya ya, bi Yavuz Selim rê peymanekê mohr dike. Li gorî wê, wê li Kurdistanê, mîrgeh û herêmên wê di destê Kurdan de bîn û Kurd wê xwe bi rê ve bibin. Wê parastina herêmên xwe jî bikin. Lê wê herdû alî, di rewşên giran de, alîkarî bidina hev dû.
Pêvajoya ku temenê şerê Çaldêranê diafirêne
Berî ku dem were dem û roja şerê Çaldêranê, wê şahên sefewî wê hêrîşên wan li herêmên Kurdan bibin. Bi taybetî, herî zêde, şahê sefewî ê ku bi hêrîşên xwe yên li herêmên Kurdan navê wî derdikeve Mohammed Xudabendî bû ye. Li herêmên Kurdan ên weke Şîrwanê, wê artêşa xwe bişêne bi li ser wir de û wê bi hezaran Kurdan tenê rojekê de li wir di şûr de derbas bike. Ev jî, wê bike ku Kurd di nava xwe de li dijî desthilatdariya sefewiya bikevina nava  înfîalê  de. Bertekên pir mezin ji mîr û mîrgehên kurdan ên din derdikevin. Di wê demê de, mîrgeha kurd ya Kirmaşanê ku di wê demê de ev herêm bi navê  kirma  jî tê gotin ku di hat bi nav kirin, wê serbixwe bû na xwe denezêne. Hingî wê dewleta sefewî, bike ku wî ji holê rê bike. Lê nikarê. Heta ku dem tê dema Şah Îsmaîl, wê ew bertek pir zêde bibin. Hingî, wê êdî Şah Îsmaîl, wê hemû mîrên kurdan weke  serekên kurdan  dewletî qesra xwe bike û ji wan bixwezê ku li cem wî bin. Lê ji ber wan kirinên ku li dijî wan bû na. Piştre, Şah Îsmaîl, nehêle ku ew ji qesre derkevin, heta ku ne bêjin emê li cem te bin û bi wê sûnd nexwîn. Ev jî, di dema ku nava gelê de tê bihîstin, tê gotin ku Şah îsmaîl, '' serokên kurdan, di qesrê de dîl girtine." Piştre, serekên kurdan bi hêza xwe, êdî xwe ji wir xilas dikin. Piştre ku şer dibe, wê serokên kurdan li cem Şah îsmaîl cih negir3in. Ev jî, wê bike di şerê Çaldêranê de dewleta sefewî têk herê.
Piştî şerê Çaldêranê dawiya Şah Îsmaîl
Dawî şah îsmaîl, wê piştî şerê Çaldêranê, wê bikeve rewşeka pir xirab de. Piştî şer, wê herê û xwe ji holê dûr bike. Lê malbeta wî, wê ji desthilatdariyê were dûr kirin. Malbata Şah Îsmaîl bi eslê xwe malbatek kurd bû ne. Kalkê Şah Îsmaîl, Sefiyedînê Erdebîlî ye. Sefiyedînê Erdebîlî jî bi eslê xwe kurd e.
Piştî Mela Îdrîsê Bidlîsî rewşa Kurdistanê
Piştî Îdrîsê Bedlîsî, rewşa Kurdistanê sal bi sal xirabtir dibê. Di dema Îdrîsê Bidlîsî de osmaniyan wêre ne dikir ku bertekên xirab li dijî wî û kurdan bidina nîşandin. Ji ber ku hêz û bandora Îdrîsê Bidlîsî pir mezin bû. Ji ber vê jî, ti kesekî ne dixwest ku wî hêzê û wî hildina hemberê xwe. Piştî Îdrîsê Bidlîsî mir, êdî piştre qanûnî Siltan Silêman, wê fermanekê bi weşenê û wê bixwezê ku herkesek xwezayî wî bibe. Bi navê Îslamiyetê wê vê bike. Lê kurd, ji vê rê nebêjin herê. Wê piştre, ew jî rêwîtiya xwe ya herî mezin di dema xwe de wê li herême Kurdistanê li ser serê kurdan li dar bixe û gelek herêmên ku dijî wî bû na, wê bikev kavil. Piştre, êdî dem bi dem vê ev rewş berdewam bike li Kurdistanê li ser serê kurdan.
Berhemên wî
Îdrîsî Bidlîsî, yên di roja me de tên zanîn, ser 28 berheman re ya. Lê gelek berhemên wî, li gorî rewşa ramyarî ya roja me ku bibina temenê politikayên dewletê ên roja me, weke ku çawa ku di berhemên Seîdê Nûrsî de guharandin bû ya, di yên wî de bû ya. Her wisa, gotinên weke ku di temenê dijberiya Elewiyan de, piştre di pirtûkên wî de hatina bi cih kirin. Minaq gotinaka ku di pirtûkên wî de bi cih kirina ew a ku tê gotin ku wî gotiya  emê sersoran ji anatoliya paqij bikin ... . Lê ev gotinên siltanên osmanî ne ku wan di demên xwe de gotîya. Îdrîsê Beidlîsî, ne li Anatoliya, herî zêde li Kurdistanê meya û bi kurdistanê rê têkildar bû ya..
Qolhesen
Qolhesen gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 660 kes (150 malbat) bûn.
Babîx
Babîx gundekî Hênê ye. 5 km ji navendê dûr e. Enehîr mezra ye. Hejmara xaniyan 45 e û şênî 312 ne. Dibistan xerab bûye. Ajêl xwedî dikin û çandiniyê dikin.
Wolfgang Pauli
Wolfgang Ernst Pauli (z. 25'ê avrêlê 1900 li Viyen, Austriya – m. 15'ê berfanbarê 1958 li Zürich), yek ji navdartirîn fîzîknasên sedsala 20emîn e. Mirov dikare wî him wekî Austriyayî, him jî Swîsreyî bijimêrê. Sala 1945'î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Perwerdeya xwe li Münchenê bidawîdike û sala 1928'î de wekî profesor li Polîteknîka Federal a Zürichê dest bi kar dike. Ji sala 1940'î heya 1946'î li Princetonê dixebite, dersdariyê dike. Ew jî yek ji avakerên angaşta qûantan e. Bi navê Prînsîba Pauli prînsîbekê li zanîna fîzikê zêde dike. Gorî vî prînsîbê di heman dem û cihê de nikare du tişt li cihekê valahiyê de hebe. Sala 1931'î bi bi di tesbîtkirina teorîk a hebûna neutronan de cih digire.
Tokha
Tokha, bajarekî welatê Nepalê ye û li herêma Bagmati Pradesh cîh digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê Tokhayê 99 hezar 032 kes hatiye tomarkirin
Dolletû, Gewirkî nellên
Dolletû, gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Dolletû 103 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 678 e.
Heudreville-en-Lieuvin
Heudreville-en-Lieuvin, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Lêrra
Lêrra, Lêřa, gundekî bi ser navçeya Şêrwanî ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Yêngce Yaranmîş
Yêngce Yaranmîş gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Antonio Banderas
Antonio Banderas (navê wî yê rastî José Antonio Domínguez Banderas e) (jdb. 10ê tebaxa, 1960, li Málaga, Spanya) aktor û fîlmçêkerekî spanî ye. Banderas stêrekî Hollywoodê ye.
Kritzmow
Kritzmow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Bariş Sulu
Barış Sulu siyasetmedarekî tirk ê ji Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) ye. Sulu yekemîn namzedê parlamentoyê yê hevzayend ê Tirkiyê ye, lê nehat hilbijartin. Sulu ji sala 1999an vir ve çalakvanek mafên kesên LGBT li Tirkiyê ye. Ew niha li Almanyayê penaber e.
Görisried
Görisried şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
John C. Mather
John Cromwell Mather (jdb. 27ê tebaxê 1946 li Roanoke, Virginia) stêrfîzîknasekî DYAyî ye. Sala 2006î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Ew li NASAyê dixebite û peywirdariya wî li wir, astrofîzîknasî ye. Li ser radyasyonên pêlên paşîn ên kozmîk, mîkropêl hwd lêkolîn kiriye û gelek teorî pêşkêş kiriye. Heman tevlîheviya bedena reş a kozmozê û radyasyona pêlên paşîn tesbît kiriye.
Frankenstein
Ew roman derbarê çîroka Viktor Frankenstein de ye. ew dixwaze ji laş û bedenên cinawiran mirovekî çêbik. Lê gava ew mirovê xwe çidike ji berku laşê mirovê bi dast hetiya çêkirina û ne laşê wî ye. Lewma mirovê wî di be weka hovekî û mirovan dikuje.
Yekem car di sala 1910an de fîlmekî bêdeng ji çîroka vî romanî hat kişandin.
Fîlm li Jenevê tê kişandin, li Meydana Plainpalais peykerê Frankestein heye ku hê jî bala tûrîstan dikişîne.
Tor (herêm)
Tor herêmeke Kurdistanê ye. Li Torê kurmanc, erebên mehelmî, siryanî û ermenî hene.
Di nav kurmancan de weke Tora Hevêrka jî tê binavkirin. Tor herêmeke ji çiya pêkhatî ye. Ev herêm dikeve navbera Mêrdîn, Botan û Êlihê (Batmanê) û Midyad jî wekê navenda vê herêmê tê binavkirin. Li gor hin kesan niştecihên vê derê bi pirranî suryanî (aramî) bûn, lê em ji nivîsarên Eugen Prym û Albert Socin jî fêr dibin ku li vê herêmê di sedsala 19'an de jî bi pirranî kurd dijiyan (binêre li Lawija Mesîh). Heta salên 80î û 90î yên sedsala 20a jî li vê herêmê gundên mesîhiyan hebûn, lê niha piraniya wan mecburê derketina derveyî welat bûn.
Erzîngan (parêzgeh)
Ezirgan an jî Erzîngan parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye. Serbajarê parêzgehê Ezirgan e.
Hûrê
Hûrê gundek Hênê ye. Muxtarî ye û 19 km ji navenda Hênê dûr e.
Gundekî dîrokî ye. Ji dema hûriyan ve maye. Hûrî berî mîladê 1500-3000 li herêmê karbidest bûne. Wek tê zanîn bedena bajarê Amedê jî cara pêşî ji aliyê Hûriyan ve hatiye çêkirin. Li nêzîkî gund Nawis hene ta ji serdema kevir ve mirov li vir jîyane. Herêma Hênê ciyê herî hevn e. Şopên şaristaniya kevn li wir hene û heta îro dom dikin. Niha du mezrayên gundê Hûrê hene: Bateyt û Engul. Di sala 2006an de, li gund 21 xanî mane, şênî 132 ne. Gundî ji ber zordestiya dewletê ji gund koçber bûne û dibistan hatiye girtin. Li Hûrê jî gundî debara xwe bi rez û pez dikin. Bi zaravayê kurmancî dipeyivin.
Kerec (navçe)
Kerec yek ji navçeyên parêzgeha Elborz ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Kerec e.
Seyar
Seyar gundek Hênê ye. 23 km ji navendê dûr e, muxtarî li wir e. Aryewgewr, Binzixur, Hewsel û Gurtşix jî mezra ne. Hejmara xaniyan 92 ye û ya şêniyan 572 ye. Dibistan hatiye girtin. Ajel xwedî dikin, bazirganiya ajelan dikin û çandiyê dikin. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.
Vabres-l'Abbaye
Vabres-l'Abbaye, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Seksa oral
Seksa oral, têkiliya zayendî ya devîn an jî seksa devîn yek ji cureyên seksê, têkiliya seksî ye û bi bikaranîna devê hişyarkirina endamên tenasulî (genital) ye.
Bêjenasî
Peyva "oral" ji oris (dev) a latînî tê. Bi devê, ango lêv û ziman alastina organên cinsî yên partner e. Di gelek çandan de ji xeynî têkiliya cinsî ya tenasulî (seksa genîtal) cureyên din rewa nayên dîtin an bi veşartî tê kirin. Gorî dînê îslamê seksa oral ne heram lê nîv heram e. Herwekî têketina spermayan a dev heram-qedexe ye. Li hin welatan bi fermî qedexe ye. Bo mînak, li Sîngapûr seksa oral û seksa anal bi fermî qedexe ne.
Cureyên sereke yên karê seksî yê bi dev
Hin cureyên seksa awarte yên di heman beşê de jî hene. Bo mînak: Cumshot (bixwîne kemşot), Deepthroating (bixwîne dîpsrowtîng) hwd. Parcot dikarin di seksa oral de prezervatîvê jî bi kar bînin.
Eşqîbarê
Eşqîbarê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Zêwe, Gewirkî nellên
Zêwe, gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Qelemezin
Qelemezin gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 289 kes (66 malbat) bûn.
Qeretepe, Dûbis
Qeretepe, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Tîrêja karebayî-asinrevayî
Tîrêja karebayî-asinrevayî an jî tîrêja elektromanyetîk pêleka xwebelav e ko herdu pêkhatên karevayî û asinrevayî hene. Ev pêkhat di rastên stûnkî li beranberî hevdu û rasta belavbûna pêlê dihêlekin (vedilerzin) û digel hevdu di gerê da ne. Tîrêjên karebayî-asinrevayî li goreyê frekansa xwe dibin çend çeşin. Ev çeşin, li goreyê zêdebûna frekansa pêlê, ev in: pêlên radyoyî, hûrpêl anko mîkropêl (bi îngilîzî: microwave), pêlên têrahêrtz, tîrêjên jêrsor, ruhnahiya dîtarî, tîrêjên jorbinefş, tîrêja îks û tîrêjên gamma.
Tîrêjên karebayî-asinrevayî enerjî û momentumê bi xwe ra dibin û heye ko bi vêkevtina bi maddeyî yek ij wan jê ve bibit.
Lambrechtshagen
Lambrechtshagen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Melanie Griffith
Melanie Griffith  (z. 8'ê rezberê 1957) aktrîseke amerîkan e. Ew di meha rezbera 1951'ê de li New York City ji dayik bûye. Melanie Griffith keça aktrîsa navdar Tippi Hedren e û herwiha hevjîna aktorê spanî Antonio Banderas e.
Ereşkîgal
Ereşkîgal, xwedaya jin ya cîhana binêard bû. Navê wê weke "Kî, ku wergera wê Erd û Ax e . Jê re "xatûna binê erdê" jî hatiye gotin. ereşkîgal, weke "xwîşka Îştar" hatiye tefsîrkirin. Irkalla, ku weke cîhana binêardê ye jî, dem bi dem weke navê xwedayeke jin ya cîhana binêard jî hatiye ziman . Ereşkîgal xwedaya jin ya sereke ya Kutha(Kutha, Cuthah, an jî Cutha), bû. Kutha di demên sumerîyan de bi navê Gudua hatîya bi navî kirin.
Li gorî, hin lêkolînna hatîya kifşkirin ku Kutha, piştre bûya "Kuthah, kurdaxa, kurdha, kurda". Piştre, gotina "kurdistan"ê jî ji wê hatîya afirandin.
Ereşkîgal, weke sembola, guharînên di demsalan de jî hatîya ser ziman. Li ser wê re pirr hizir û bawerî hatina afirandin. Wan hizir û bawerîyan, bi awayekî temenê hemû pêşketin û afirandinê mîtolojiya Sumerîyan û Mezopotamya çêkirina. Erekîgal, di vegotina wê ya ku tê ziman de, dunya binêardê, ku "Irkalla" û "Aralu" ku weke nav jê re tê gotin, wê bê xwediyê serwqerîyê. Îştar jî li dunya ser wê bibe xwediyê serwerîyê. di tefsîran de wê piştî serkevtinê dunya were rastkirin. Wê bihûşt, were ava kirin. Ereşkîgal, ku di dema sumerîyan di kêvalbaran bi navê "Allat" jî were seer ziman, wê were dewetkirin li wir.
Ereşkîgal, dayika Nungal e jî. Namtar, weke Nungal, bi Enlîl re yê wê ya. Weki din jî ereşkîgal bi Gugalana re kurekî wê yê bi navê Ninazu bû.
Çemê Elikî
Çemê Elikî, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye. Li bakurê rojavayê Licê, li herêma Sîwanê ye û 23 km ji Licê dûr e. Sê gomên wê hene. Bi zaravayê dimilî dipeyîvin.
Çemê Elikî ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Qedişt
Qedişt gundek Hênê ye. 9 km ji navendê dûr e û muxtarî ye. Kokî, Hûrik , Feynter , Goma Hecî Mihemed û Mala Hecî Îbrahîm jî mezra ne. Li gund 148 xanî hene. Şêniya gund 883 ye. Dibistan û nexweşxane herdu jî girtî ne. Zarok diçin li gundê nêzîk perwerde dibînin.
Padîşahiya destûrî
Monarşîya Destûrî, Keyîtiya Makeqanûnî, Şahîtiya Makeqanûnî an jî Monarşîya Parlamenter cure hikumdariyek e ku di sîstema wê ya îdarî de Destûra Bingehîn e qewet û karbidestiya key an jî şah kêm û sînor dike. Ji xeynî key meclîsek jî heye û ev meclîs qanûnên xwe yan bi tenê yan jî bi hevkariya key derdixe. Kes dikare di Monarşîya Destûrî de wek formeke bêdem ji hikûmetê bibîne, ê ku îro jî heye; Gelek Monarşîyên Destûrî bi hev re Monarşîya Parlamenî, ji ber ku li Parlamen bandora dîyarker ku li ser sazkirina hikûmeteke heye.
Zing
Zing an jî çangoçk li dêran ya ku lê dixe û bi wê tê bakirin ku hemû filah li dêrê lev bicivin. Her dêrek, ku li ser serê banê wê bê, zinga wê ya ku di her deme bakirina li dêrê re lê dixe, heye.
Xirabê Tûyan
Xirabê Tûwa, anku Xirabê Tûwan an Xirabê Tûyan (1928: خراب تويان / Kherab touyan; ), gundekî ser navçeya Hezexa Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Li gor çavkaniyan Xirabê Tuwa di salên 1800 pê de hatiye avakirin carek dî. Berî bê avakirin wêranbajarek bû, navê vî bajarî Harbiltutik e, lê çiqas rast e û çiqas xelet e ne diyare û ji hêla kîve ev çihjiyan kengî hatiye avakirin û wêrankirin, çi çavkaniyên dirust berdest tune ne. Di dawiya 1700'î serê salên 1800'î de cardî kesekî bi navê Micad ve hatiye avakirin. Micad bi xwe kurê Silêmanê kurê Kencoyê kurê Xencerê kurê Akûp; Akûp bi xwe ji begê serhedê li gorî çavkaniyan begê eşîra aliyan (alike, alîke). Xirabê Tuwa ser Hezex parêzgeha Şirnexê, bakûrê Kurdistanê herêma deştê. Li bakûrê çiyayên Sipî, başûrê wê jî deşt e, mezra wê pir e cografiya wê ber kevir xwesiya wê vikî, mazî, dexil, rez û warz. ji bo heywan û lawir xweza ye. Hesaba sed û sîh mal û heftsed şînî têde dijê.
Gundên aqarên Xirabê Tuwa Xirabê Neriya, Barim, Kovex, Deştadarê, Dikî, Kavilêsefo, Pelîsî, Sivik, Zergûs û Mijmijok. Rêya Xirabêtûwa sisê rê ên taybet navgînan (tirombêl) jê diçin. Roava Hezex, rohilat Cizîr, başûr Îpek. Ava Xirabê Tuwa ji bîra têtin bikaranîn.
Yêngce Kurd
Yêngce Kurd gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Günzach
Günzach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Mawetan
Mawetan, gundekî bi ser navçeya Mizurî Bale ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Resan
Resan, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Vailhourles
Vailhourles, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Abade (navçe)
Abade yek ji navçeyên parêzgeha Farsmê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Abade ye.
Auerbach/Vogtl.
Auerbach/Vogtl., bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonyayê ye.
Comayîk
Comayîk gundekî Hênê ye. 8 km ji navendê dûr e. Gaban mezra ye. Hejmara xaniyan 11 ye û 61 şênî li gund dijîn. Dibistan girtiye. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.
Pîkardî
Erdnîgarî
Ew li bakura Fransayê dorî seateke bi otomobîlê ji Parisê dûr e.
Sînorên wê bi Departmanên Nord-Pas-de-Calais, Champagne-Ardenne, Ile-de-France û Haute-Normandie ve û bi dewleta Belçîka û Okyanûsa Atlantîk ve hene.
Artenay
Artenay, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
La Heunière
La Heunière, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Absolutîzm
Absolutîzm, mitlaqiyet an jî monarşiya mutleq bi navê latînî absolutus, "vekişandin", "azadbûn", bi wateya legibus absolutus, "berdayî ji qanûnan" nîşana yek Forma Serdestiya li monarşiyê dide, ewê ji hikûmetê li gor hêza mutleq xwe bi xwe seroktî bê polîtîkayê standard birêve dibe an jî saziyên demokratîk bi biryare.
Kutha
Kutha (Kutha, Cuthah, an jî Cutha; Sumeriyan: Gudua), Bajarekî deme sumerîyan ku li jora Firatê li bakûr û bakûrê rojhilatê Nîppur ê dikeve. Di dema xwe pirr pêşket û bû yek ji wan bajêr mazin û pêşketî yê dema Sumerîyan. Tê gotin ku Kutha, bûya ji 5 bajaran yê herî pêşketî li Mezoptamya.
Herwiha, Kutha, navê paytaxa dunya binêardê ya sumerîyan jî ya. Di demên xwe yên dawiyê bi navê "kuthîm" hatiye bi navkirin. Tê gotin, ji aliyê çandî ve jî pirr pêşketî bi rengî bû.
Di dema Persîyan de jî, weke "welatê nêzîk Kurdistan" jî hatiye binavkirin.
IPod
iPod (an jî Apple iPod) amûreke teknolojîk û elektronîk e ku medyayê guhêzbar dileyîze. Markeya Apple e û bi vî nav tê hilberîn. Di sala 2001ê de hat derxistin. Niha li bazarê, van modelên iPod hene; modelê bi hard-dîsk iPod Classic û ekranê pelanbar iPod Touch û iPod Nano û iPod ê herî piçûk iPod Shuffle. Bi vî, modelên iPod Mini û iPod Photo niha nayên hilberandin. Ipod wekî xêva flaş tê bikaranîn ji bo birina daneyan. Hemû modelên iPod tenê bi bernameyê iTunes, tê barkirinê data û medya (wêne, muzîk, vîdyo).
Auvergne
Auvergne (bixwîne: Ovoxn; bi oksîtanî: Auvèrnhe yan Auvèrnha) yek ji herêmên Fransayê ye. Ew bi Départementên Puy-de-Dôme, Cantal, Haute-Loire û Allier tê parvekirin. Li wir derve zimanê fransî devokekî zimanê oksîtanî yê wek auvergnatî navkirî tê axaftin.
Ronahî (fizîk)
Ronahî tîrêjeka karevayî-asinrevayî ye ko pêldirêjahiya wê bi çavên mirovan dihên dîtin. Di nivîsînên zanistî da, hindek caran ji hemî tîrêjên karevayî-asinrevayî yên xwedî hemî pêldirêjahiyan ra dibêjin ronahî. Keriyê hîmaniya ko ronahiyê pêşber dikit foton e.
Sê rehendên ronahiyê
Sê rehendên (anko dîmensyon) ronahiyê û hemî tîrêjên karevayî-asinrevayî ev in:
The Richest Man in Babylon (pirtûk)
The Richest Man in Babylon ("Mirovê herî dewlemend li Babîlonê") pirtûka nivîskarê amerîkî George S. Clasoe ye ku di 1926an de hate çapkirin.
Ew di pirtûkê de behs li ser rewşe Ekonomîkê ya bajêr bablyon a berî 4,000 salan dike. Piştî ku mesele di destpêkê de hatin weşandin, hema bêja sedsalekî di çapê de dimîne, û ew wekî klasîkek ji şîratên li ser Ekonomîkê tête hesibandin.
Mînakên din
Beşên dawîn ên pirtûka 1926-an mesela kesane vedigire:
Daniel Craig
Daniel Craig (, li Chester) aktorekî îngilîz e. Bi taybetî, ji sala 2006an ve Craig di rola xwe ya cesûsê brîtanî James Bond de bi nav û deng e.
Papendorf (Warnow)
Papendorf (Warnow) şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Îbn Meymûn
Îbn Meymûn an jî Rabî Moşe ben Meymûn (רבי משה בן מיימון), ku bi navê Rambam jî tê naskirin (jidayikbûna wî 30'ê adara 1135'an li Kordobayê - mirina wî 13'ê qanûna 1204'an, li Fostatê, Misir), fîlozof û teologê Cihû, nagidê (serokê civaka) cihû li Misrê û doktor li hewşa Selahadîn de, ew di nav cihûyên rabînîk de navdar bû.
Dibêjin gerek mirov mezinbûna wî û hejabûna wî bi mezinbûna kêla serê wî bipîve: "Mi Moshe ad Moshe lo kam ké Moshe" (Ji Mûsa bi heta Mûsa, yekî weke Mûsa ranabe) sûreta 34, 10: "piştî wî re kesekî weke Mûsa ji Israîlê derneket. Wî bandoreke hêja li ser fîlozofên medyaval kiriye. Xiristiyan wî bi navê Moïs, Maïymunid û misilman wî bi navê Mûsa bin Meymûn ibn Ebdela el-Kûrtûbî el-Îsraîlî nas dikin.
Berhema wî ya yekem nerxîna li ser Mîşna ye. Ji bona ku adetên (Mishna) yên cihûtiyê ku bi hezar salan ji hev bela bû bûn, bicebirîne, wî berhema dîrokî "Mîşnê Torah" ne bi erebî, ne jî bi aramî lê belê bi îbraniyeke xas nivîsand. Berhema hîn îro jî, çarçoveya, zagonên rabînîk pêk tênin.
Wî mantiqa felsefeya Aristotelesyen li ramana îbranî şîrove kiriye û deriyên nû di psîkolojî û di etnik de vekirne. Lê belê têkariya wî ya herî girîng bi pirtuka "Rêbera ji rê ketiyan" ku tê de ol û zanyariyê li hev têne pêk tê (ev bi erebî nivisandiye).
Seksa anal
Seksa anal an jî seksa zotikî yek ji cureyên têkiliyên cinsî ye. Têkiliya bi riya anûsê dibe ye.
Dîroka seksa anal jî wekî cureyên din gelek kevn e. Di nava mêran an mêr û jinan de dibe. Dîsa bi bikaranîna pêlîstokan wekî vîbrator, dîldo hwd jî dibe. Li hin cihan bi zagonî qedexe ye. Penîsa hişkerepî di anûsê têxistin. Tê zanîn mûkozaya anûsê ji aliyê şaneyên neurolojîk ve pirr dewlemend e. Ji ber wê anûs hesas e.
Li Îran, Gûyana, Erebistana Siyûdî, li hin federedewletên DYA, Jamayka hwd qedexe ye. Lê li Erebistana Siyûdî û Îranê gelek bipêşketî ye. A rastî li cihê ku qedexe ye gelek bipêşketî ye. Li civaka Kurdistanê wekî kiryareke lirê, rewa nayê dîtin.
Sawan
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Sawan 21 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 151 e.
Seyda
Seyda, di nav kurdan de, ji pêşengê dînî ya di misilmaniyê de tê gotin. Seyda, wate wê ya wê ya din jî, mirovê dîndar û zane ye. Wekî din jî, di nav civatê de, hertimî wî zarok li dora xwe li mizgefte û an jî cihê ku lê dihate xwandin û ew perwerde dikirin. Yên ku li cem seyda dixwandin jî bi taybetî di kurdî de ji wan re tê gotin feqî an feqih, wateyeka wê ya din jî "xwendevan" e. Pişt re yên dema xwe ya xwendinê bi dawi dikirin, gelekan ji wan ku li pêşiya navê wan di dema bakirina wan de dihat bikaranîn, minak: "Feqiyê Teyran" û hwd.
Tikapur
Tikapur, bajarekî welatê Nepalê ye û li herêma Sudurpashchim Pradesh cîh digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê Tikapurê 56 hezar 127 kes hatiye tomarkirin
Halblech
Halblech şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostallgäu li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Zandt
Zandt şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cham li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Évrecy
Évrecy, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
9ê nîsanê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Sipir
Sipir, gundek Hênê ye. 5 km ji Hênê dûr e. Heşt mezrayên Sipirê hene: Silêmana, Xeydiya, Kerran, Gomon, Tilan, Goma Salih, Goma Bazîd û Goma Elo. Hejmara xaniyan 192 ye û ya şêniyan 1191 e. Dibistan heye. Ajel xwedî dikin. Çandiniya genim û ceh dikin. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.
Yêngce Sadet
Yêngce Sadet gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Moka
Moka, gundekî bi ser navçeya Mizûrî Bala ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Valady, Aveyron
Valady, Aveyron, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Rowan Atkinson
Rowan Atkinson (z. 1'ê rebendana 1955), aktorek û komedyenekî înglîz e ku pirî caran bi sitkom û fîlmên wî yên bi navê Mr. Bean û Blackadder navdar e.
Mary Shelley
Mary Shelley (jdb. 30 tebax 1797 li Londonê, m. 1 sibat 1851 li Londonê) nivîskareke îngilîz bû. Romana wê Frankenstein: or, The Modern Prometheus ("Frankenstein, an jî Prometheusê Nûjen" ) ya ku bi kurtahî wekî "Frankenstein" tê zanîn, di 1ê kanûna paşîn a 1818an de hat weşandin. Dema wê dest bi romanê kir hê 18 salî bû. Berî ku bi helbestvan Percy Bysshe Shelley re bizewice navê wê Mary Wollstonecraft Godwin bû û di nav jinên dilpola yên wê demê de bû. Di nav berhemên wê giştî de pir roman, kurteçîrok, şanoname, ceriban, helbest, rexne, jînenîgarî û gername tên hesibandin.
Rêzedîrok
Rêzedîrok an jî Demname, riya dîmenkirinên lîsteya bûyeran li gor kronolojiyê, hin caran jî wekî berhemên projeya behs e. Ev bêhtirê nîşandanên forma grafîka barek dirêj a etîketa bi dîroka kêleka xwe û bi piranî bûyerên etîketa li ser xalên ku ew ê pêk hatin.
Ji bilî yên di dîroka (bi piranî) bûyerên ku çovikên grafikên bi ser etîketên deqên bikaranîn.
Kosegelî
Kosegelî yek ji elementên zargotina kurdî ye. Li hin deveran bi navê "Kalê û Pîrê", "Apo û Etê", "Kalê Gaxan", "Serê salê" hwd jî tê binavkirin.
Cureyekî şanoyê ya civakî ye. Qiloçên kalê hene. Li serê pîrê temeziyeka sor tê dayîn. Divê yek jî "Ereb" be. Ango xulam, xizmetkar. Mal bi mal tê gerandin û cure cure skeç tên leyîstin. Herkes gorî dilê xwe rûn, şekir, ard, dirav hwd dike satila Ereb. Piştî gerê ciwan li cihekî kom dibin ji parsa wan helaw hwd çêdikin û dixwin. Li mal, gom an kadînekê heya sibehê govend tê lidarxistin, pêkenok têne gotin.
Antîsemîtîzm
Antîsemîtîzm dijminatî, pêşdarazî, an cihêkariya li hember cihûyan e. Kesê ku nêrînên wiha bigire jê re dibêjin antîsemît. Antîsemîtîzm wekî cureyek nijadperestiyê tê dîtin.
Antîsemîtîzm dibe ku bi gelek awayan were xuyakirin, ji îfadekirina nefret an cudakariya li hember cihûyan bigire heya pogromên organîzekirî yên ji hêla girse û hêzên polîs ve, an jî êrîşên leşkerî yên li ser civakên cihû. Her çend ev têgîn heya sedsala 19an nehatibe bikaranîn jî, ew li ser bûyerên dijî cihûyan ên berî sedsala 19an û yên piştî wê jî tê sepandin. Mînakên navdar ên çewisandinê ev in: Komkujiyên Rheinlandê yên beriya Sefera xaçperestan a yekem di sala 1096an de, Fermana Derxistina ji Înglistanê di sala 1290an de, çewisandina cihûyan a 1348-1351an di dema Mirina Reş de, komkujiyên cihûyên Spanyayê di 1391an de, çewisandinên Enkîzîsyona Spanyolî, derxistina ji Spanyayê di 1492an de, qetlîamên Kozakan li Ûkraynayê ji 1648an heta 1657an, êrîşên cuda yên li dijî cihûyan li Împeratoriya Rûsyayê di navbera salên 1821 û 1906an, bûyera Dreyfus li Fransayê ya 1894-1906an, holokosta li Ewropaya di bin dagirkeriya almanan de di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de û polîtîkayên Sovyetê yên dijî cihûyan. Her çend di dîrokê de diyardeyên antîsemîtîzmê herî zêde li Ewropaya Xiristiyan pêk hatine, ji destpêka sedsala 20an vir ve antîsemîtîzm li Rojhilata Navîn zêde bûye.
Pêldirêjahî
Di fîzîkê da, pêldirêjahî dûrahiya navbera wan yekînên pêleka ber bi belavbûnê ye di frekanseka diyarkirî da. Di piraniya nivîsînan da, pêldirêjahî bi tîpa Yewnanî lambdayê (λ) dihêt nîşadan. Mînakê pêlan ruhnahî, pêlên avê û pêlên dengî ne.
Di pêlekê da, hemî saloxet li goreyê pêgehî (position) dihêt guhartin. Jibo mînak, ev saloxet jibo pêleka dengî xwe wekî pesta hewayî nîşadidit, an jibo ruhnahiyê xwe wekî mezinahiya qada asinrevayî an karevayî nîşadidit. Pêldirêjahiya frekansên ko guhên mirovî dikarin bibihîsin (20 Hz heta 20 kHz) dinavbera 17 metiran û 17 mîlîmetiran da ye. Ruhnahiya dîtarî (ya ko mirov dikarit bibînit) ji rengê sor ê tarî (bi gelemperî 700 nanometir heta binefşî (bi gelemperî 400 nanometir) in (430-750 THz). Jibo mînakên dî li şebenga karevayîasinrevayî binihêre.
Haviliya bi frekansê ra
Pêldirêjahî (λ) bi awayekê bervajî hevrêjeya frekansê (ν) (nû ya Yewnanî) ye, anko hijmara navberkên (peryodên) pêlê ko di yekîna demê da ji xalekê derbaz dibin.
Solbjørnvatnet
Solbjørnvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye.
Zinkelînî
Zinkelînî gundekî Hênê ye. 21 km ji navendê dûr e. 56 xanî lê hene û şênî 301 in. Dibistan heye. Ji derî ajel xwedî kirinê li vir çandiniya pembû û titûnê jî tê kirin. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.
Pölchow
Pölchow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Aschères-le-Marché
Aschères-le-Marché, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Zîranba
Zîranba, Zîranbo, gundekî bi ser navçeya Tilbişara Dîlokê ve ye.
Qûçkendî
Qûçkendî gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 0 kes (0 malbat) bûn.
Champagne-Ardenne
Champagne-Ardenne( bixwîne:Şampeyn axden) yek ji herêmên Fransayê ko li bakor rohelata welatê dikeveye. Serbajarê herêmê Châlons-en-Champagne e jî yê herî mezin Reims e.
Erdnîgarî
Herêma Champagne-Ardenne li bakur rojhelata Fransayê dimê ye. Ew li bakur bi Belçîkayê û li rojhelat bi Lorraine û Franche-Comté ve tê sînor kirin. Li başûr ew digêhê herêma Burgund û li rojavaya wêyê jî herêmên Île-de-France û Picardie hene.
Çemê Seine bi çend milên xweyên wek ve li ser axên wê diherike. Li bakura wê çiyayên ko navê xwe danî wê, Ardennan dimên.
Pisaxa
Pisaxa bi malbatên ku di sîstema erbabûre'yetî ya Îranê di serdema şah de axayên gundî bûn dibêjin. Ew malbat niha jî ku ew sîstem êdî nemaye her bi vî navî tên naskirin. Li hin ciyan ew malbat ji tayîfeya xwe cuda bûne û çiqek cuda ji wê tayîfê çêkirine ku bi pisaxayê wê hatine binavkirin, mîna pisaxayê Evdoyî, pisaxayê herkiyan û hwd.
Pisaxa ji pis bi wateya "kur" an "nevî" (her wekî di bêjeya pismam de) û axa yê pêk hatiye.
Risnî
Risnî gundekî Hênê ye. 14 km ji navendê dûr e. Hejmara xaniyên gund 81 e û ya şêniyan 469 e. Dibistan girtiye. Ajel xwedî dikin û çandiniyê dikin. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.
Berkîn Elvan
Berkîn Elvan (5ê rêbendana 1999an - 11ê adara 2014an) xortekî 15 salî bû ku li Stembolê di dema xwepêşandanên Parka Geziyê ya li dijî hikûmetê yên hezîrana 2013an de bombeya gaza îsotê ji aliyê efserekî polîs ve li serê wî ket. Piştî vê yekê 269 rojan kete komayê û di 11ê adara 2014an de jiyana xwe ji dest da. Parêzerên malbatê diyar kirin ku rewşa Elvan di hefteya dawî ya jiyana wî de girantir bûbû û giraniya wî ji 45 kg daketibû 16 kg. Piştî mirina Berkin xwenîşandanên berfireh hatin kirin. Ew li goristana Ferîkoyê ya Stembolê hat definkirin.
Bavê Berkîn Elvan ji Toqadê, diya wî jî ji Dêrsimê bû.
Îştaran
Îştaran (Ištaran an jî Gusilim), xwûdayekî sumerî ya. Bi teybetî, cihê ku ew lê Jiya rojhilat Dicle bûya. Weke Xwûdayê Maran jî hatiye bi navkirin. Bi teybetî, di dema sêyemin ya xanadana babiliyan de pirr mazin derketa pêş. Kudurrus weke sembola wî û nimînêriya wî ya. Rêhevalê wî Šarrat-Deria. Tê gotin ku Nîreh, ku xwûdayê Maran a, temsilîyeta wê jî, hin bi hin ketiya destê wî de.
Di dubeniyên sînorî ê benyna Lagaş û Umma de jî, ew weke xwûda, derketiya li pêş, hildaya ser xwe. Li Gudea, Lagaş û Gîrsû de baweriya li wî hatiye kirin di parastgahê de. Hatiya qaydkirin ku li Parastgaha Nîngîrsû, tirba wî hatiye bicih kirin.
Ebûmûsî (navçe)
Ebûmûsî yek ji navçeyên parêzgeha Hurmizgan ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Ebûmûsî e.
Heuqueville, Eure
Heuqueville, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Schio
Schio, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Venetoyê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara niştecihên komûnê bi qasî 38.841 kes in.
Sîrtîr
Sîrtîr, xwûdayeke jin dema Sumerîyan a. Navê wê, heta dema babiliyan, akadîyan maya. Sîrtîr, weke xwûdaya Meh(min) a, tê tefsîr kirin. Di kêvalbarên ku hatina xwandin de, hin şîroveyên wê hatina kifşkirin. Bi Nînsun re bûya yek.
Zell, Palatîna Jorîn
Zell şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cham li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Grevên birçîbûnê yên kurdan
Grevên birçîbûnê yên kurdan, ew grev û rojî bûn ku berê di destpêka salên 80î de li girtîgehên Tirkiyeyê bi girtiyên siyasî yên kurd re dest pê kirine ji bo maf û rûmeta xwe. Îro jî di vê demê û salê de, greva birçîbûnê û rojiya mirinê, ji bo maf, rûmet û statûya gelê kurd e.
Di salên 1980-1990'î de grevên birçîbûnê
Piştre jî, hertimî ji ber ku di zindanan de hêrîşên rûmetşikandinê li girtiyan dibûn, êdî wan jî, ya ku ji destê wan dihat ew bû ku bikevina greva birçîbûnê de. Ji wê û pê de, ti tiştek di destê wan de nebû ku bikin.
Rojiya mirinê ku di 12ê îlona 2012an de dest pê kir
Greva birçîbûnê ên di 12ê îlona 2012an de ku dest pê kirin di zindanan de, bi hezaran kurd ketibûbûnê de. Ev girêvên birçîbûnê bêdembûn. Piştî ku gihişt 40 rojê, êdî di çapameniye cihanê û ya netewî de jî hin bi hin cih girtin. Lê rayadarên tirk û çapameniye tirk, hertimî li hemberî wan bêdeng ma.
Xwestekên çalakvanên girêvên birçîbûnê, bi sereke ew bûn ku tecrîde li ser serê serokê rêxistina PKKyê Abdullah Ocalan rabibê, qadaxaya li ser zimanê kurdî were rakirin û kurd bi zimanê xwe yê dayikê mafê yê perwerdehiya bizimanê dayikê bidest bixin bû. Bi vê rengê, çalakiya girêva birçîbûnê sîyesî bû. Piştî pêla girêva birçîbûnê ya di dema 12ê îlona 1980î, weke pêla diduyan ya herî mazin ya greva birçîbûnê ku kurdan dabûbû dest pê kirin.
Bi dehan xwepêşandan û mitîng ji bo piştgiriya ji çalakiyan û çalakvanan re hatin li darxistin ji aliyê kurdan ve. Lê hêzên dewleta tirkî jî, di pirraniya wan mitîng û xwepêşandanan de zor bikarhanî li dijî kurdan û gelek kurd birîndar kir in. Lê dîsan kurdan di ya xwe de isrer kir ji bo xwestekên xwe yên mirovî.
Armanca rojiya mirinê ya kurdan a sala 2012'an
Li Kurdistanê bi taybetî di destpêka sala 2012an de dest pê kir û belav bû. Li Kurdistanê, bi hezaran kurdên ku di zindanê de bûn, pêşî dest bi greva birçîbûnê kirin. Piştre, her bajar, navçe, gund û hwd, li her deverê Kurdistanê grevên birçîbûnê, belav bû. Piştre li Ewropa jî li Strasbourgê di roja 1´ê adara 2012´an de destpêkir. Armanc û xwestekên ku têde hatina ser ziman:
Berî vê demê ku girêvên birçîbûnê, hevdîtinên ku weke muzakare dihatin dîtin bi wî re bûbûn. Lê piştre Dewleta Tirk bi carekê re ew hhevdîtin birrîbûn.
Kurdan, ji van girêvên birçîbûnê re gotin "çalakiyên grevên birçîbûnê". Karakterê van grevên birçîbûnê, weke Neîtaatiya sivîl ya gel bû. Bi teybetî, di demeke kin de li kurdistanê, hemû kurdistanî tevlî van girêvên birçînbûnê bû. Dewleta tirk jî, di wê navbarê de girtina kurdan û şandina wan ya li Zindanê didoma. Hemû sazi û dezgehên kurd, tevlî van girêvên birçîbûnê bûn. Parti, şaradar, dernekê zimên û yên civatî hemû tevlî bûn. Bi girseyî ev girêvên birçîbûnê doman.
Dewleta Tirk, di vê dema ku kurdan ev çalakiyên sivîl dikirin de, hêzên wê jî yên leşkerî di operasyonê de bûn. Hêzên polîsî jî di biserdegirtina malên kurdan de bûn. Heta, vê dema ku kurdan grevên birçîbûnê li darxistin, bi hezaran kurd hatibûbûna girtin û di zindanê de bûn. Heta vê deme grevên birçîbûnê, li gor agahiyên fermî, ser 12 hezar kurdan re ku nav wan de şarîdar, parlamenter, rewşenbîrên kurd û rêveberên kurd û hwd hebûn, hatibûn girtin.
12´ê îlona 2012an
Ji 12ê îlona 2012an û pê de, girtiyên kurdan bidest girêva birçîbûnê ya bêdorver û bêdem kirin. Girêv, piştî ku dest pê kir û pê de, heta ku gihişt 40 rojî, çapameni li dijî wê bêdeng ma. Bi teybetî, çapameniya tirkiye, weke ku ji xwe ti tiştek neyî tevgeriya û heya xwe jî ne hanî. Serok wezîrê tirk, di 31 kevçerê de çû Almanya, di ziyerete xwe de, tevî ser 640 girtiyî re di greva birçîbûnê de bû, got "ti kesek di girêva birçîbûnê de nîn e". Ev gotina wî rastî pir bertekên gel hat.
Piştî ku girêva birçînê ya bêdem û bêdorveger destpêkir, piştre dem bi dem her hefetê tevlîbûnên nû ên lê zêdedibûn bûn. Bi wê yekê, hijmara girtiyên ku gi rivêa birçîbûnê ya bêdem û bêdorveger dem bi dem zêdetir dibû. Xwestekên girtiyan, bi sereke yek "tecrîde li ser Abdullah Ocalan were rakirin û muzakarekêyên bi armanca çareserkirina pirsgirêka kurd bi rêyên aşîtiyan bê dest pê kirin. Xwesteka din ew ev bû ku qadaxaya li ser zimanê were rakirin û kurd bi zimanê xwe yê dayikê perwerde xwe bibin in bû. Lê dewletê, ji bo ku mafê zimanê dayikê û kurdî nedê, li berxwe dide. Bi wê re jî, ji dêla ku li ser van xwestekan nîqaş werina kirin, bi zanebûn, rayadarên dewletê, nîqaşn li ser awa û şeklê girêva birçîbûnê dana dest ol kirin.
Grev, heta ku gihişt, 50 rojiya xwe, hem di çapameniya kurd û hem jî di çapameniya cihanê de cihekî fireh girt. Rayaderên tirk ji bo ku wê heyîdariya çapameniyê jê dûr bike, bidest gotina "ti kesek di grevê de nîn e." Lê tevî wê jî, di çapameniyê de cih girt.
Piştgiriya ji gelê kurd û dordorên demokrat a ji girêvên birçîbûnê û xwestekên wan re
Ji aliyê akadamisyen û rewşenbîran ve jî piştgirî ji wan re hat dayin. Her kesekî digot ku divê ku xwestekên wan bê herê kirin. Divê ku tecrîde li ser serokê rêxistina PKKyê Abdullah Ocalan were rakirin û qadaxaya li ser zimanê kurdî were rakirin. Rewşênbirîên ku bi aslê xwe kurd in ên weke Yaşar Kemal piştgiriya xwe dane nîşandin. Yaşar Kemal got ku "dixwezin ku nifşekê tune bikin. " Her wusa weke rewşenbîrî bi vî rengî bertekên xwe li dijî bêdengiya dewletê û bi armanca piştgiriya ji girtiyan re helwesta xwe hanî ser ziman.
Nêzîkatiya dewleta tirk ya li ber grevên birçîbûnê
Dewleta tirk, ji dêla ku xwestekên girtiyan ên mirovê bibîne û wan herê bike, li dijî wan helwesta xwe na nîşandin. Piştre jî, bi gotinên qirêt bide hêrîşê li girêvêa birçîbûnê kirin bi armanca bê qiymetkirina wê di çavên mirovan de. Lê rayadarên dewletê di serî de T. Erdogan, gotinên ku bi wan berteke xwe bi rengê mudaheleyê hanîn ser ziman bi lev kirin. Ji dêla ku ji xwestekên girtiyên kurd re bêjin herê, bahse "mudahele kirinê" dikirin. Rayadarên dewletê, li bendî wê bûn ku girtî hişê wan ji wan herê û mudahele li wan bikin bûn. Bi vê armancê, helwestan xwe bi navê "mudaheleyê" hanîn ser ziman.
Ji 5ê çiriya paşîn û pê de deh hazar girtiyên kurd ketin greva birçîbûnê de
Heta ku dem hat 5ê çiriya paşîn a 2012an, girêvên birçîbûnê bi hijmaraka ser 700 mirovî bi awayê bêdorveger û bêdem hat domandin. Lê ji 5ê çiriya paşîn û pê de, êdî girtiyên hemû bi hev re bi heman rengî ketina girêva birçîbûnê de. Ji 5ê çiriya paşîn û pê de, ser ser deh hezarî re kurd li zindanan ketina girêva birçîbûnê de. Bi vê rengê, girêv êdî gihişt ast û merheleyeke nû.
Bi wê re jî kurdan jî, êdî rabûna ser xwe. Bi xwepêşandin û çalakiyên bi heman rengî gelê kurd jî ket tevgeriyê de. Dewlet jî, bi hemû sazî û radayadarên xwe de hewl dide ku li dijî wê girêva birçîbûnê bisekin ê. Bi armanca ku çalakiyan bide şikêninan, diçîûna bi ser kurdan û girtiyan de. Lê hem girêva birçîbûnê û hem jî çalakiyên kurdan ên li derve ên ji bo piştgiriyê doman.
Di çapameniya cihanî de girêva birçîbûnê ku girtiyên ji bo maf û azadiya xwe kirî
Di çapameniyên cihanê de bi awayekî giring li ser sekin in. Ta ku girêva birçîbûnê ne çû bi ser 40 rojî de ti kesekî ne hilda rojava xwe ji çapameniya kurdan pêve. Lê piştre ku girêva birçîbûnê a girtiyên kurd derket ser 50 rojî re çapameniyê cihanê jî bidest cihdayina wê kirin. Telewizyona ´El-Jazeera ingilizî´ bi ser nivîsa "bi girêva birçîbûnê tekoşîna bo mafan" nûçeya xwe weşandin. Rojnema "The Ermanian Weekly" bi ser nivîsa "Girêvên birçîbûnû û weyne modelî" bi heypeyvînaka bi Bilgin Ayata re kirî cihda. Her wusa rojnemaya "Tha Gardian" jî bi ser nivîsa "Kurdên tirkiya li dijî hikimeta T. Ardogan bo mafê xwe di girêva birçîbûnê de na" .Telewizyona Ingilizî ya "CMN Internetion" jî bi ser nivîsa "Girêvîn birçîbûnê di zindanên Tirkiyê de gihiştina 52 rojan". Telewizyona `"BCC News" ji bi ser nivîsa ku "kurd, bi tirkiye di cengê de na bi girêvên birçîbûnê re". Rojnemaya Emrikî jî ya bi navê "foreign Policy" bi ser navê "rewşa kirîtîk ya girêvên birçîbûnên kurdan li Tirkiyê". .Rojnemeya "Teh Gardian" di roja girêvên birçîbûnê roja 60´min de nivîsek bi sernavê "Xetera mirina girtiyên kurd, T. Ardogan çî dike", nivîsek weşand. . Her wusa "Chicago tribune-news" ji bi ser nivîsa "sîtesetmederên kurd bo piştgiriyê di girêva birçîbûnê de na", nivîsek weşand .Bi wê re "The ekonomist" jî bi ser nivîsa "Bi girêvên birçîbûnê re tansiyona bilind bûyî di nava kurd û tirkan de". nivîsek weşand.
15ê çiriya paşîn a 2012an: rojiya mirinê di 65 rojiya xwe de ye
Grevên birçîbûnê di 65 rojiya xwe de buhur in. Lê rayadarên tirk li ber wan hertimî bêdeng man. An jî, dema ku diaxiftin, dikirin ku ´manipule´ bikin. Piştî 65 rojiyê, tenê bi gotina "parastina bi kurdî re xwestin bikina rojevê de û li ser dana mafê parastina bikurdî re bikin dawî li wan were hanîn. Bahse mafê perwerdehiya bi zimanê dayikê û rakirina tecrîde li ser serê rêveberê gelê kurd nekirin.
Dewletê, di çapameniyê de, hertimî hewl da ku rojêve bide guharandin. Lê di wê de jî, zêde bi serneket. Bi gotinên weke ku "şovê dikin" û hwd, xwestin ku manîpûla bikin. Kurdan, di 30 çiriya pêşîn de jiyan da sekinandin bo ku bal û hey were ser girêvên birçîbûnê. Di navbera wê demê de hertimê û demê xwepêşandan li darxistin. Hêzên dewletê ên polîsiya hertimî û demê hêrîşî xwepêşandanan kirin.
Lê dewletê, di çapameniya xwe de, hertimî gotina xwe li ser tehdîdkirin girtiyan re hanî ser ziman. Hertimî ku rayadarên dewletê ku gotina xwe digotin di temenê gotina "mudahele kirinê" de gotina xwe hanîn ser ziman. Di roja greva birçîbûnê ya 64 çaremin de li Amedê ket rojevê de ku hêzên dewletê "tatbîqate mudahale kirinê li grevên birçîbûnê" kiriya ji aliyê welîtiyêî ve. Girtiyan jî, ji zindanê bi nameyan bersiv dan ku ew mudahale bikin, wê "dunyayê li ser serê wan bidina xirûxandin." Di rojên xwepêşandanê de, hertimî her sê xwestekên girtiyan ên ku wan hanîbûn ser ziman hatin nîqaşkirin. Xwestekên yê pêşî "mafê perwerdehiya bi zimanê dayikê, yê duyemin rakirina tecrîde li ser serokê rêxistina PKKyê Ocalan û yê sêyemin jî ku karibin li dadgahan bi zimanê xwe yê dayikê yanî bi kurdî parastina xwe bikin.
Bidawîbûna girêva birçîbûnê
Girêva birçîbûnê piştî gihişt 67 rojan di 18ê çiriya paşîn a 2012an de, bi banga Abdullah Ocalan re dawî lê hat hanîn. Banga serokê rêxistina PKKyê Ocalan ev bû, "Kesên ketine greva birçîbûnê, kar û barê kesên li derve ku bikin dane ser milê xwe û pêk anîne. Kesên li derve jî bila kar û barê xwe li ser girtiyên ku di nava çar dîwaran de di nava şert û mercên giran de dijîn bar nakin. Greva birçibûnê, bi awayekî şêwazê ne rast e. Ger ku dê greva birçîbûnê pêk bê, divê ne kesên li hundir kesên li darve têkvin grevê. Greva birçîbûnê pir bi wate ye. Çalakî gihiştiye armanca xwe û wateya xwe dîtiye. Bêyî ku têkevin nava fikaran û ramanan bila zû dest ji çalakiya greva birçîbûnê berdin. Ez li vir ji hemû kesên ketine greva birçîbûnê bi taybetî kesên koma ewil û duyemîn yek bi yek silav dikim. Barkirina karê li ser milê girtiyan ne sincî û mirovane ye. Ne wijdanî ye jî." . Piştî vê bangê re di roja 67 min de girêva birçîbûnê ku di zindanan de girtiyên kurd dabûn destpêkirin û li derve jî bi deh hezaran bi armanca piştgirî ketibûbûnê de dawî lê hanîn.
Hikûmeta tirkî, ji destpêkê heta ku dawiyê bêdengî bijart û ti tiştek ne got. Di dema ku rayadarên dewletê di axiftin jî di serî de Serokwezirê tirk T. Ardogan jî di nav de, hemûyan hêrîşî nirxên kurdan û girêvên birçîbûnê dikirin. Bi armanca reşkirinê, çî ji wan kirin û gotin.
Valzergues
Valzergues, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Tilsewed
Tilsewed, gundekî bi ser navçeya Tilbişara Dîlokê ve ye.
Yêkan Olya
Yêkan Olya gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Sawanî nwê
Sawanî nwê, gundekî gundistana Gewirkî nellêna bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Sawanî nwê 98 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 553 e.
Qeredire
Qeredire, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Perîdankmîrê sor
Perîdankmîrê sor (Vanessa atalanta), cureyekî perîdankan ku temenê xwe dirêj e.
Şayes û reftar
Firehiya bask an bazikên perîdankmîrê sor bi qasî 5-6 cm e. Li dever û li di her demsalê de dikare bijî. Çile bi dema xwe di xew de derbas dike. Binê bazikên wê ji aliyê hundur ve dişibite qaşikên dahlan ku ev jî ji bo parastinê ye.
Etîmolojî
Bêjeya atlanta ji navê kesayetiyekî navdar di mîsolojiya yewnanî hatiye, ku jinek e hêzdar e ku hember asteng û dijwaretiyan disekine.
Nêriba Topalan
Nêriba Topalan gundekî Hênê ye. 14 km ji navendê dûr e. Bi navê Laboyûn û Melayîm  du mezrayên Nêriba Topalan hene. Hejmara xaniyan 132 e û ya şêniyan 749 e. Dibistan heye. Çandiniyê dikin û ajel xwedî dikin. Bi zaravayê dimilkî dipeyivin.