cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
J. Edgar Hoover
John Edgar Hoover (z. 1'e Çileyê 1895 — m. 2'e Gulanê 1972) yekemin birêveberê Bûroya Lêpirsînên Fedaral (FBI) bû. Hoover li sala 1924 bû birêveber û li çaxê Şerê Sar, FBI kir rêxistinek mezin li hemberê Komûnîzm. Ew heta roja mirinê, 2’e Gulanê sala 1972, birêveberê FBI bû.
Guangshui
Guangshui, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Hubeiyê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 787.730 kesî
Înalî
Înalî, Înaliyan, gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
Qestûng
Qestûng and Qerstûng, taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax.
Înalî
Erdnîgarî
Axa gund 1.515 m ji rûyê avê bilindtir e. Hêlîpan: 39.211389°, hêîlar: 41.3125°.
Avhewa
Klîmaya gund çiyayî ye. Zivistan dirêj û sar in. Bi zivistanan ziwa û berfî, bi havînan ziwa û tavî ye.
Aborî
Axa gund bo ajalvanî û çandiniyê bikêr e. Aborî xirab bûye. Qedexeya zozanan, şer û pêkutî bûye sedem ku gundî bar bikin, bo xebatê ji gund derbikevin.
Soyir
Soyir, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Gravatnet
Gravatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Tromsa Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 25,29 kîlomêtre ye û bilindahiya ji asta deryayê 660 mêtre ye.
Ubeydelah Barzanî
Ubeydelah Barzanî, an Ubeydulah Barzanî (jdb. 1927 an 1933 li herêma Barzan, Başûrê Kurdistanê; m. 1980 li Bexda, Îraq) siyasetmedarekî kurd bû.
Ubeydelah kurê mezin ê Mele Mistefa Barzanî, birayê Îdrîs Barzanî û Mesûd Barzanî bû. Di nava salên 1947 heya 1955, 1955 heya 1958 li Basra û Bexdayê di sirgûnê de dimîne. Bi taybetî sirgûna wî ya Bexdayê (1955-1958) wekî rehîne derbas dibe. Ango wî li dijî Barzaniyan wekî destbiserekî dibînin.
Bi têkçûna Ebdulkerîm Qasim (Abd al-Kawrim Qasim) ve, tê serbestberdan û tevlî nava refên PDKê dibe. Sala 1971ê li ser pejirandina xweseriya kurdan di nava PDKê de nakokî derdikevin. Hin ji wan peymana bi Sedam Huseyn re bêbawer dibînin, hin jî, ji ber ku otonomî pirraniya axa Kurdistanê li derve dihêle, nerazîbûnên xwe didin der. Ubeydelah Barzanî jî yek ji wan e lê ew hinekê bi Sadam baweriyê tîne, sazûmaniya nû ya Îraqê bo paşeroja doza kurdan baş dibîne.
Bo demekê li Algeryayê dimîne. Sala 1973 tevlî partiya Haşîm Aqrawî, PDK-Nûyê dibe ku ev partî endamê eniya neteweyî ya Îraqê ye. Ev enî, mafê kurdan înkar nake, lê dibêje ku bila kurd sebir bikin, berê desthilatdariya Sedam bê avakirin.
Ubeydulah Barzanî di nava salên nîsan 1974 heya 1977 û 1978 heya 1980 wekî wezîrê dewletê, di hikûmeta navendî ya Îraqê de peywirdar dibe. Ubeydulah Brazanî hêdî hêdî armanc û niyeta Sadam Huseyn nas dike. Dibîne ku Baasî ne samîmî ne. Dixwaze xwe ji nava wan bikişîne. Sala 1980ê tê kujtin. Derbareyê kujtina wî de gelek îdîa hene.
Şêx Momina Mirada
Şêx Momina Mirada pîrekeke ewliya ye, ku ji gundê Xelîla bû. Li ser navê wê ziyaretek heye.
Li gora gotinê ev helbesta li jêr ji aliyê Şêx Momina Miradan ve hatiye gotin:
Per, Ûrmiye
Per, Ûrmiye gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 519 kes (144 malbat) bûn.
Coucy-le-Château-Auffrique
Coucy-le-Château-Auffrique, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Da Lat
Da Lat (bi viyetnamî: Đà Lạt), serbajarê herêma Lam Dong ya Viyetnamê ye. Bajar 700 km li başûrê paytext Hanoi ye. Nifûsa bajêr nêzikî 230.000 kesî (2005) ye.
In God we trust
In God We Trust diruşmek e ku li sala 1956, dirûşma fermî ya DYA bu. wergera wê dibe : em xwedê bawer dikin.
Melexidran
Melexidran, gundekî girêdayî navçe Kopa bi ser Mûşê ve ye.
Keçika niftikfiroş
Keçika niftikfiroş ( bi danîmarkî: Den Lille Pige med Svovlstikkerne, tê wateya "Keça piçûk a bi niftikan") çîrokeke wêjeyî ya helbestvan û nivîskarê danîmarkî Hans Christian Andersen e.Çîrok, li ser aşopî û hêviyên zarokek ku dimire, yekem car di sala 1845an de hate weşandin. Ew ji bo medyayên cihêreng, di nav de fîlmên anîmasyon, zindî-aksiyon û VR, û her wiha muzîkalên wêneguhêzê hatine lêanîn.
Naverok
Di şeveke sersalê de, keçikeke hejar û pêxas, ku dicemide , hewl dide ku li kolanan niftikan bifiroşe. Ji tirsa ku biçe malê, ji ber ku bavê wê ji ber ku niftikan nefiroşe wê li wê bixista, ew li kuçeya di navbera du malan de rûdinê û yek bi yek niftikan vê dixe, da ku xwe germ bike.Lêbelê, keçik ji hêla rêwiyan ve tê paşguh kirin ji ber ku kes jê nakire, ew dihêle ku ew di hewaya sar de tenê janê bikişîne.
Di agirê niftikan de, ew rêzek dîmenên aramdar dibîne: sobeya hesinî ya germ, qazê biraştî ya xweş, dara sersalê ya mezin û bi heybet. Her dîtiniyek winda dibe dema ku niftika wê ditemirîn e. Li esmanê ew stêra rijyar dibîne, ku dapîra wê ya gorbihişt got ku tê vê wateyê ku kesek li ser riya bihuştê ye. Di agirê niftika paşîn de ew dapîra xwe ya mirî dibîne, yekane kesê ku jê re bi hezkirin û dilovanî tevdigerand. Ji bo ku dîtina dapîra xwe heya ku gengaz be zindî bihêle, keçik tevahiya pakêta niftikan vê dixe.
Dema ku niftikan ditemirînin, keçik dicemide, dimire û dapîra wê giyanê wê dibe bihuştê.Sibetirê rêwiyan kelexa keçikê bi bişirînek li ser rûyê wê dibînin û dilsojiya xwe tînin ziman. Ew nizanin li ser dîtinên behît ên ku wê dîtibû, an ku ew bi dapîra xwe ya li bihuştê re çiqas bextewar e.
Koye
Koye an Koysinciq bajarek e li Başûrê Kurdistanê li nik bajarê Hewlêrê.
Reitwein
Reitwein şaredariyeke navçeya (Landkreis) Märkisch-Oderland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Overijssel
Overijssel, (bi firîzî: Oaveriessel) yek ji parêzgehên îdarî ya Holendayê ye û li aliyê rojhilata Holandayê cîwar bûye. Parêzgeha Overijsselê, ji aliyê rojhilat ve bi Almanya (Saksonya Jêrîn û Nordrhein-Westfalen) ve, ji aliyê başûr ve bi herêma Achterhoek a Gelderland, ji aliyê rojava ve bi herêma Veluwe ya Gelderland û Flevoland, ji aliyê bakur ve bi Friesland û bi çolên parêzgeha Drentheê ve hatiye dorpêçkirin.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2019an hejmar a gelheya parêzgeha Overijsselê 1.162.215 kes e.
Cîgirê Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
Cîgirê Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê piştî serokdewlet, duyemîn kes li birêvebirinê şaxê rêveberê ye DYA e.
Nesrîn Berwarî
Nesrîn Mistefa Berwarî (di sala 1967'an de li Bexdayê hatiye dinê) siyasetmedareke kurd e. Piştî hilweşîna rejîma Sedam Huseyn, li ser navê koalîsyona kurdî ya di hikûmeta Îraqê de bûye wezîra avadaniyê.
Li zanîngeha Bexdayê polîtîka xwendiye. Dîsa li DYA'yê, di Zanîngeha Harvardê de li ser gerînendetiyê perwerde dîtiye. Di adara sala 2004'an de rastî êrîşeke terorî hatiye, jê filitiye.
Mînos
Mînos keyê Mîkenê ya mîtolojîk e. Di gor mîtolojiya yewnanî de kurê Zeus e. Desthilatdariya girava Krîtê dike. Hevjina wê jî Pasîfaê ye.
Nesrîn Berwarî
Di nava salên 1997 heya 1998'an de, li Duhokê, birêvebertiya Field Office for Human Settlement a girêdayî NY'ê kiriye. Sala 1999'an di hîkûmeta herêmî ya Başûrê Kurdistanê de bûye wezîra avadaniyê.
Perîdank
Perîdank (Lepidoptera) cûreyek ji kêzikên firoke ne. Xwedî çar perik, çar ling, du antên û xortomekê ne. Bi arvan û şîrikê kulîlkan xwedî dibin. Ekla kulîlkan bi lingê xwe fêhmdikin. Bi linga şîrika kulîlkê xewle dikin, heger bi ecibînin bi xortoma xwe dimijin. Piştî ku têr dixwun xortoma xwe li ser serê xwe dilefînin.
Mînos
Ji Atîna yê wek bacê çardeh keç û xort xwest. Ew bac ji bo qurbaniya Mînotaurê hatibû standin.
Almelo
Almelo, bajarekî bi ser parêzgeha Overijssela Holendayê ve ye.
Xelîla
Xelîla an ji Xelîlan di nav gundên navçeya Kerboranê de gundê herî mezin e. Dîse di herêmê de yê ku bêhtir xwendevanên wê hene Xelîla ye. Dikeve başûrê rojhilata Kerboranê, ji Kerboran 8 km dûr e.
Nesrîn Berwarî
Marîbûna (zewaca) wê
Berwarî bi siyasetmadarê ereb Gazi al-Yawer re marî dibe. Ev marîbûn gelek tê rexnekirin lewra du jinên al-Yawer hene, Berwarî dibû hewiya sêyem. Heya hin rojnameyan nivîsîn ku sê jinên al-Yawer hebûne, Berwarî bûye ya çarem.
Wildenfels
Wildenfels, bajarekî navçeya (Landkreis) Zwickauê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Xelîla
Di sala 1994an de bû Şaredarî dûvre 2014 de ku Mêrdîn bû şaredara bajarê mezin gundê Xelîla bû taxek ji yên Kerboran.
Nesrîn Berwarî
Marîbûna (zewaca) wê
Ev yeka han ji aliyê gelekan ve wekî sosretiyekê hat dîtin, lewra Berwarî miroveke xwendî, femînîst bû. Bi salan bo mafê jinan xebitibû û li dijî pirrmariyê (pirrzewac, polîgamî) têdikoşiya.
Meryem (sûre)
Meryem sûreya 19'em a Quranê ye. Navê Meryem jî, li gorî ayînên fileh û misilmanan navê dayika Îsa ye.
Perîdank
Bi hêkan zêde dibin û bi haweyek maşot mezin dibin. Hinek 24 demjimêr, hinek 1-2 meh piranî buharê û havînê dijîn.
Binavkirin
Bi kurdî, gelek navên din ên perîdankan hene. Çend ji wan ev in:
Galerî
Famîleya piyerîdan (Pieridae)
Xelîla
Xelîla di perwerdehiya olî de berê bi navdar bû. Xelîlî bi mirovatiya xwe ve jî bi nav û deng in. Li gorî gotinên bav û kalan ê ku gund avakirine, navê wî Xelîl e. Ew jî kurê Ereb e. Bavikê Xelîla jî evin: Budaxkî, Aydokî, Şêlîlkî, Aslankî, Sînkî, Hûrikî û Mehmedereşkî di nav van bavikan de yê herî mezin Budaxkî ne.
Di wextê berê de gelek xwendavan jê rabûne, mela û alimên wê li gelek deran belav bûne.
Li derdora gund Qelha Qelatun, Semalka, Qavle Emetrun, Ançka, Şatira, Pîrê Mirada, Şeh Hesen, Zerete cihên dîrokî hene.
Gund ev sê serdem in ku bi şaredarî ye. Riyên wê asfalt in.
Navdarên gund
Melê Ahmed - Yek ji Serokên Şaredariya Kerboran. Ji gundê Xelîla ye.
Mistefa Barzanî
Mela Mistefa Barzanî (jdb. 14 adara 1903 li gundê Barzan (Mêrgesor) − m. 1 adara 1979 li Washington D.C), general û rêberê mezin ê kurd e û damezrînerê Partiya Demokrat a Kurdistan ê ye.
Kulivatnet
Kulivatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Tromsa Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 14,51 kîlomêtre ye û bilindahiya ji asta deryayê 612 mêtre ye.
Mistefa Barzanî
Jiyan
Barzanî, di 14ê adara sala 1903'yan de li gundê Barzan ji dayik bûye. Di 1905an de bi dayika xwe re, ji aliyê osmaniyan ve tê zîndankirin. Di 1914an de birayê wî tê kuştin. Barzanî di 1931ê de, bi çalakiyên xwe yên li hemberî dijmin derket pêş dema beşdarî kirî di gel brayê xwe yê mezin Şêx Ehmedê Barzanî di rêberiya şoreşa kurdî da dijî rejîma badşahê Îraqê ji bo bidestveanîna mafên milletê kurd. Şoreşa ko li sala 1935an hatiye vemirandin û Barzanî hatiye nefî kirin bû bajarê Silêmaniyê. Li sala 1942an Barzanî ji cihê nefiya xwe refiya û ji nû ve dest bi xebatê kir. Di 1943an de li mentîqeya Barzan li hemberî dijmin şer bilind kir. Piştî 1945an, diçe Mehabadê û beşdarî di damezrandina Komara kurdî ya Mehabadê diket û wek wezîrê çenkê tê destnîşankirin. Bi ketina Komara Mehabadê derbasî Sovyetê dibe. Mistefa Barzanî di sala 1958an de vedigere Başûrê Kurdistanê. Di sala 1961an de heta xudmuxtariya 1970'yî, şerê wî yê li hemberî rejîma Îraqê berdewam kir.
Di 1975an de, bi peymana Cezayîrê, tevgera kurd a li wir têk çû. Barzanî, ji ber nexweşiya xwe derbasî Amerîkayê dibe û li wir di 1ê adara sala 1979an de diçe rehmetê. Di heman salê de li Şinoya Rojhilatê Kurdistanê tê veşartin. Piştî Herêma Kurdistanê di bin banê Neteweyên Yekgirtî de ava dibe, li sala 1993yê de termê wî vediguhezînin Barzan û li wir tê veşartin.
Mela Mistefayê Barzanî li Barzanê hat veşartin.
Li sala 1979ê de Sedam Hiseyn Sabîr, Luqman û Ubêdullah li Bexdadê dikuje.
Perîdanka qîvaran
Perîdanka qîvaran (navê wê bi latînî: Vanessa cardui, bi îngilîzî: Painted lady), jê re xweşika biboyax jî dihê gotin. Dişibite Vanessa atalanta lê jê cuda ye.
Di navbêna 3 û 5 rojan di hêkê de dimîne, paşî qedera 7-11 rojan jî wek maşot dijî. Di vê dema maşotiyê de gelek caran kirasê xwe diguherîne heyta ku pirça xwe gişî biweşîne, bazikan derxe û bibe perîdank.
Li her deverê û di her demê de dihê ditîn. Firehiya bazikên wê bi qeysî 5-6 cm ye.
Fatîhe
Fatîhe an jî sûreya destpêkirinê (an vekirinê) (, al-Fātiḥah) sûreya yekê ya Quranê ye. Li bajarê Mekeyê de dahatiye û ji 7 ayetan pêda dibe. Hemû bingehên Quranê bi kurtayî li sûreya Fatihê da derbaz dibin. Wekî hebûna Xwedê ku yê tenê layiqê met bûnê ye, hêz û dilovaniya wî, xudiyê hemû tistan, perestin tenê ji wî ra dibe û alikarî tenê ji wî tê xwestin. Ji ber vî yêkê ayeta Fatihê li jiyana misilmanan da duaya herî pîroz e.
Fatihe bi kurmancî
Li Mekkihê daketiye. Heft ayet e.
(Amîn!)
Wateya Sûreyê
1 Sureya FATÎHE an Ferkera DESTPÊK
Siyawe
Siyawe, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Pasîfaê
Pasîfaê (yewnanî: Πασιφάη ) di gor mîtolojiya yewnanî keybanûya keyaniya Mîkenê ye. Kêça Hêlios e. Wek xwişk û birayên xwe pîrhebokek jêhatî ye. Bavê wî, wê daye key Mînosê.
Bi dilê xwe ji alîyê Gayê Krîtê hat avis kirin. Mînotorê cinewir anî dûne. Zarokên wê yên navdar ev cinawir û Arîadnê ye.
Wildeshausen
Wildeshausen, bajarekî navçeya (Landkreis) Oldenburgê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Coucy-lès-Eppes
Coucy-lès-Eppes, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Kûrkûrik
Kûrkûrik, gundekî navçeya Ebex a Wanê ye.
Şerê Korêyê
Şerê Korêyê navê şerê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Komara Gel a Çînê e, yên ku di Şerê Sar de li Korêyê şer kiribûn.
Di sala 1950'an de Şerê Korêyê diqewime. Pêwîst bû Korê ya ku ji 1910'an pê ve koloniyeke japon bû, êdî bibe welateke serbixwe. Lê di sala 1950'an de leşkerên Sovyetê bakûrê Korê îsgal kirin û xwestin Korê bixin bin destê xwe. Li hemberî vê yekê Amerîka naxwaze bêdeng bimîne, lê nikare bê destûra UNO yê bice Korê. Emerîka pistrev li ser navê UNO dikeve hundirê Korê û ji basûrê Korê ve êrîşî leşkerên sovyet dike. Ser heta sala 1953'an didome û bi mirina Stalîn bi dawî dibe, lê aşitiyeke mayinde pêk naye. Korêa jî wek Almanya di nav her du hêzên mezin tê parve kirin: Korêya Başûr dibe rejîmeke kapîtalîst (alîgirê Amerîka) û ya bakur dibe komunîst (alîgirê Sovyetan).
Blokzijl
Blokzijl, bajarekî bi ser parêzgeha Overijssela Holendayê ve ye.
Pesan
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 354 kes (76 malbat) bûn.
Ebdulla Goran
Ebdulla Goran an jî bi nasnavê wî Goran (jdb. 1904, li Helebceyê- m. 18ê çiriya paşîn a 1962 Silêmanî) helbestvanekî kurdî bû.
Jiyana Goran
Goran sala 1904an li bajarê Helebceyê hatiyê cîhanê. Ji aliyê malbatê ve navê Ebdullah lêdikin. Goran nasnavê wî ye. Lê navê Goran hê bêtir bandor kiriye û navê Ebdullah êxistiye pîleya duyem. Êdî ev nasnav ji aliyê wî ve ji aliyê gel ve jî tê pejirandin û ev weke navê wî derdikeve pêş. Bavê wî karmendekî dewleta Osmanî bûye.
Goran zaroktiya xwe li bajarê Halebceyê bihurandiye. Çand û perwerdeya pêşî ji malbata xwe girtiye. Di temenê xwe yê şeş salî de, ji bavê xwe fêrî Quranê bûye. Di demeke kin de Quranê diqedîne û hînî xwendin û nivîsandina erebî û farisî dibe. Di temenê heşt saliya xwe de li Helebceyê dest bi dibistana seretayî dike. Bi awayek xwezayî dibistanê bi zimanê osmanî dixwîne. Heger em zimanê dayika wî kurdî jî bihijmêrin, zimanên ku Goran dizane dibin çar ziman. Li mal û li dibistanê her çar zimanan jî pêşve dibe. Di bîst saliya xwe de digihe asteke wisa ku digel zimanê dayikê kurdî, bi farisî, erebî û osmanî jî dikare binivîse û helbestan bihûne. Lê giraniya helbestên wî bi zimanê dayikê, ango bi kurdî bûn. Goran di sala 1919an de ji bo xwendina dibistana mamosteyan, diçe bajarê Kerkûkê û dest bi xwendinê dike. Ji ber tengasiya aborî nikare dibistana mamostetiyê biqedîne. Di navbera salên 1921 û 1925an de, karmendiya dewleta osmanî dike. Di vê navê re waneyên dibistana mamostetiyê xwe bi xwe dixwîne û dikeve ezmûnan: bi ser dikeve û dibe mamoste. Ji sala 1925an dest bi mamostetiyê dike; di dibistana seretayî ya Helebceyê de 12 salan mamostetiyê dike. Bi awayek tekûz zarokan digihîne. Gelek suxteyên wî jê hînî helbestnivîsandinê dibin. Bi taybetî di vê demê de helbesta xwe pêşve dibe û helbestên tekûz dinivîse.
Goran piştî sala 1937an xwe bi temamî dide helbestnivîsînê. Di vê demê de derbasî herêmên Qeredax û Hewramanê dibe. Li van deran li ser helbesta kevin lêkolîneke baş dike. Ji van lêkolînan sûdeke baş digire. Xwe digihîne û di warê helbestnivîsînê de digihe pîleya herî mezin. Êdî helbestên xwe zelaltir û watedartir dinivîse û pêşkêşî xwendevanên xwe dike. Ev dema ku jê tê axaftin dema Mamoste Goran a herî germ û geş e.
Goran di dema şerê cîhanî yê duyem de, ji sala 1940 heta 1945an di radyoya Yafayê ya li bajarê Filistînê de dixebite. Derbarê Rojhilata Nêzîk de bernameyan amade dike. Di heman demê de bernameyên kurdî jî çêdike û diweşîne. Van xebatan bi awayek serkeftî dide maşandin û ji aliyê rêveberan ve tê teqdîrkirin. Piştî bidawîbûna şerê cîhanê yê duyem, guherîneke mezin di cîhanê de çêdibe. Gelek neteweyên bindest rizgar dibin û mafên xwe bidest dixin. Di van mercan de desthilatiya radyoya Yafayê jî tê guhartin. Dagirker ji Yafa û Iraqê derdikevin; herwiha Goran jî ji Yafa qut dibe û vedigere welêt. Ji nûve dest bi helbestnivîsandinê dike.
Goran jî mîna gelek helbestvanên kurd, li ser xwezayê dinivîse. Ji behsa xweşikayî û delaliya xwezayê dike û helbestên xwe bi vî rengî dixemilîne.
Helbestên Goran
Niha em bi hev re guh didin helbesta Mamoste Evdila Goran a bi navê “Geşt li Hewraman”:
Mamoste Goran kesekî jêhatî, serwext, jîr û zana bû. Çawa felsefeya îdealîzmê xwendibû ewqasî jî felsefeya diyalektîkê xwendibû. Dîtina wî ya cîhanê sosyalîst û pêşverû bû. Di dawiya temenê xwe de du caran Moskowa ziyaret kiribû û bi wan re danûstandin pêk anîbûn.
Mamoste Evdila Goran, ji temenê xwe yê bîstan û bi jor de, bi siyasetê dilebike. Xebata wî ya zêde li ser sosyalîzm û welatparêziya kurd û Kurdistanê bû. Di serî de bi veşarî lê dûv re jî bi taybetî piştî înqilaba 1958an, ev karên xwe bi eşkereyî meşandin. Di wan salên desthilatdariya Key Faysal û Nûrî Seîd de, gelek caran hatiye girtin û di girtîgehan de ma. Di zindanê de jî helbest dinivîsîn û ji girtiyan re dixwendin. Bi nivîsandin û xwendina helbestan sebra girtiyan jî dianî. Girtiyên ku pê re diman, gelekî kêfa xwe jê re dianîn û jê hez dikirin.
Mamoste Goran di helbestên xwe de, bi taybetî behsa spehîtayî, aştî, evînî, xweşî û hevaltiyê dikir. Bi awayek zêde jî li ser gel û gelên bindest radiwestiya. Ji bo rizgarkirina wan li çareyan digeriya. Bi taybetî helbestên xwe li ser rewşa gelê xwe dihûnandin.
Mamoste Goran sala 1962an, cara dawî derbasî Moskokwayê dibe û li wira nexweş dikeve. Ti derman li nexweşiya wî nayên. Piştî demekê di temenê xwe yê 58an de, gelek berhem li pey xwe hiştin û çû ser dilovaniya xwe. Mixabin mamoste Goran hê dikarîbû gelek berheman biafirîne lê di dema xwe ya herî berhemdar de, koça dawî kir.
Sala 1978an di dawiya heyvên havînê de, Komeleya Nîvîskarên Kurd li Îraqê civînek li dar xist. Berhemên Goran di ber çavan re derbaskirin û dîtin ku gelek berhemên wî yên hêja hene û nehatine çapkirin. Biryar hat standin ku van berhemên Mamoste Goran bidin çapkirin. Li ser vê biryarê ketin nava lêkolîn û lêgerînê. Gelek berhemên Mamoste Goran berhev kirin û dîtin ku gelek berhemên wî hene.
Doktor Îzedîn Resûl Mistefa, di pêşgotina dîwana Mamoste Goran de wiha dinivîse: “Beriya Komeleya Nivîskarên Kurd, Mihemed Mele Kerîm hemû berhemên Mamoste Goran bi xwe dabûn hev û li wan bûbû xwedî. Lê bi daxwaza komeleya Nivîskaran ew radestî wan kirin.”
Komeleya nivîskaran dixwest ku di demeke kin de hemû berhemên Mamoste Goran berhev bike û wan bide çapkirin. Ji ber vê yekê çend kes destnîşan kirin ku vî karî bigirin ser xwe û di vî warî de bixebitin. Mirovên ku yê ev kar bikirana Mihemed Mele Kerîm, Kake Felah, Mihemed Kerîm Fetah û Celal Tebax bûn. Van kesan hemû helbestên Mamoste Goran berhev kirin û ji bo çapkirinê dane komeleya nivîskaran. Komeleyê jî ew di sala 1981an de dane çapkirin.
Di pêşgotinê de Izedîn Resûl Mistefa dinivîse û dibêje “helbestên Mamoste Goran ên pêşî romantîk in lê pişt re helbestên realîst, rexnegir û sosyalîstî ne. Di helbesta Goran de, rengê mirovatiyê tê ber çavan.”
Sabah (rojname)
Sabah rojnameyeke tirkî ye ku li Tirkiyêyê derdikeve.
Ebdulla Goran
Helbestên Goran
Mamoste Goran, di nava temenê xwe de gelek xebatên hêja ji gelê xwe re kirin û berhemên hêja li pey xwe hiştin.
Sabah (rojname)
Sabah di bin şîrketê Sabah Yayıncılık A.Ş. ku xwediyê xwe yê wê çaxê Dinç Bilgin bû de, di 22ê nîsanê 1985an de dest bi weşanê kir. Berpirsiyarê karê nivîsaran ê pêşîn Rahmi Turan bû. Rojname di sala 2002an de ji Grûba Ciner re firotin.
Ebdulla Goran
Helbestên Goran
Ji nivîs û helbestên wî yên bi kurdî, du piyes û çar dîwan mane.
Sabah (rojname)
Di 2ê kanûna paşîn 2006an de Fatih Altaylı bû berpirsiyarê weşanê. Di 2ê nîsanê 2007an de wek hemî şîrketên Cineran ji hêla TMSF(Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu) hate destdanserkirin.
Rojnameyê di sala 1997an de di înternetê de jî dest bi weşana online kir.
Seleukos II Kallinikos
Seleukos II Kallinikos, an Seleukosê Duyem (c. 265–226/225/224 b.z.) di serdema helenîstî de şahê Împeratoriya Seleukidî yê çarem bû ku ji sala 246an b.z. heta mirina xwe serwerî kiriye. Piştî ku bavê wî Antîoxos II Theos di 246an de mir, Seleukos bû şah.
Teqil
Teqil an jî teql, girani ya qeware ya yeke a madeyekê ye. Bi giştî bo yekeya giraniyê gr-giranî tê hilbijartin. Ji ber vê yekê jî yekeya teqilê gr-giranî/cm³ dibe. Bi kurtasî gr/cm³ tê nivîsandin. Bi sembola \gamma (gama) tê nîşandan.
Teqila avê 5°Cê de 9807 N/m^3 e.
Formûla wê
\gamma\,: Teqil e, yekeya wê   e.
\rho\,: Çirî ye, yekeya wê   e.
g\,: Zûkahiya erdkêşî ye, yekeya wê   e.
Çavkanî
Ferhenga zaravên teknîkî
Wilhelmshaven
Wilhelmshaven, bajarekî serbixwe ye li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Treplin
Treplin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Märkisch-Oderland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Mîrkefşîn
Mîrkefşîn, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Hezexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Şêx Ehmedê Barzanî
Şêx Ehmedê Barzanî an jî Xudan (z. 1896 – m. 11 kanûna paşîn 1969 li Bexdayê), yek ji giregirên têkoşeriya kurd, mezinê êla barzaniyan, şoreşgerekî navdar bû. Bi taybetî di nava salên 1920 heya 1930yî de li dijî dagirkeriya Îraqê têkoşineke mezin daye.
Serhildan
Herçendî mercên kurd tê de bûn gelek xirab bûn jî, Ehmedê Barzanî xweseriyeke di binê siya îngilîzan de napejirîne. Êla barzaniyan bi giştî wê demê hin li dijî berjewendperestiya îngilîzan û ereban têdikoşin, him jî di nava kurdan de li yekîtiyekê digerin.
Ehmedê Barzanî sala 1931ê de li dijî Brîtanyayê jî dikeve nava şer. Artêşa esmanî ya îngilîzan baregehên barzaniyan bombebaran dikin. Ehmedê Barzanî bi dizî derbasê Bakurê Kurdistanê dibe. Li wir ji aliyê romiyan (tirkan) ve tê girtin. Sala 1935an ji destê tirkan xilas dibe, vedigere Başûrê Kurdistanê.
Tevlî xebatê Komara Mehabadê dibe. Tê girtin (1947) û wî teslîmê ereban dikin. Cezayê îdamê didin wî lê paşê cezayê werdigerînîn ser dirêjiya temenê. Dema key Abd al-Karîm Qasim ji text tê daxistin, sala 1958ê ji zîndanê azad dibe. Ji ber ku bi giranî nexweş ketibû, paşê jiyana xwe jidest dide.
Miroveke oldar, laîk û xwezaparêz bûye
Çavkaniyên rojavayî dibêjin ew gelek dijî bikaranîna olê bo siyasetê bûye. Ango laîk bûye. Hin çavkanî viya gelek bipêş de dibin, dibêjin Ehmedê Barzanî bûye ateîst heya xiristiyan.
Bo xwezaya Kurdistanê bê parastin gelek ferman derxistine. Hin ji wan ev in:
Li dijî jiyana eşîrtiyê, ya zêde bûye. Gotiye "serokên êlan, malbatan heger hebin jî, bila kesên bikêr in viya bikin, ne ku wekî berê be".
Mêxika Bilîcan
Mêxika Bilîcan, gundekî girêdayî navçe Kopa bi ser Mûşê ve ye.
Xelîfe Mezree Mehabad
Xelîfe Mezree, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Susy Gala
Susy Gala (jdb. Barselona, ​​11ê çiriya paşîn a 1992an) pornostêrk, modela erotîk, xwerûskar, modela kameraya webê  û stranbêjeke spanî ye.
Jiyana wê
Ew di çiriya paşîn a 1992 de li Barselonayê ji dayik bû. Di derbarê jînenîgariya wê ya beriya 2011an de pir nayê zanîn, dema ku di 19 saliya xwe de ew di pîşesaziya pornografîk de ji bo pargîdaniya hilberîna spanî Leche 69 bi dîmena malperê Asignatura Pendiente de Susy de bû.
Memanan
Memanan, Memanî (bi tirkî: Samanyolu), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.
Susy Gala
Jiyana wê
Wê hem ji bo pargîdaniyên hilberîna ewropî û hem jî yên amerîkî di nav de Evil Angel, Private Media Group, Cumlouder, Digital Playground, Marc Dorcel Fantasies, Porna, Brazzers, Reality Kings û Gelek Vîdeyên ku navê wan çendan hene, xebitiye.
Di sala 2018an de, wê du berendamên xwe yên yekem ên Xelatên AVN ê, di kategoriyên Hunermenda Jinê ya Biyanî ya Salê û Sehneya Seksê ya Herî Baş di Hilberînek Biyanî de, ji bo ku ew ligel Nacho Vidal ji bo The Player hate berbijar kirin.
Wê di zêdetirî 210 fîlm û dîmenan de wek pornostêrkê lîstiye. Ji xeynî xebata xwe ya di pîşesaziya pornoyê de, ew wekî modela erotîk û xwerûskar dixebite.
Susy Gala di heman demê de wek muzîkvan jî dixebite, bi navê Susy G, stranên cûrbecûr yên ji cureya trap û latîno tomar kiriye, di nav de  Bésame, Hasta el amanecer  û Bandida.
Hin ji vîdyoyên wê ew bûn: Alone Time 4, Big Tit Vacation, Follow Me 2, Have Fun, Nacho's First Class Fucks, Nacho's Threesomes, Rawhide, Rose Escort Deluxe û Stunning Butts 2 .
Mike Pence
Mike Pence (7e hezîranê 1959), ji heta  Cîgirê Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûye.
Ragıp Duran
Ragıp Duran (bixwîne Ragip Duran) (jdb. 1954 li Stembol) nivîskar û rojnamevanekî tirk e. Bi giranî di kovar û rojnameyên kurdan de dixebite, birêveberiyê dike.
Di kovara Doğu Perinçek, Aydınlıkê de dest bi rojnamevaniyê kiriye. Vê kovarê ji ber ku îxbara çepgir, kurd û sosyalîstên tirk dikir, ji aliyê gelekan ve wekî "kovara deşîfrekirin û hedefnîşandanê" dihate binavkirin. Doğu Perinçek ji ber darizandinên rêxistina girêdayî dewleta veşarî (kûr) Ergenekonê, di girtîgehê de ye.
Duran dibistana amadeyî Galatasaray Lisesi (lîseya Galatasarayê) bidawî dike, li Fransayê perwerdeya dadê dibîne. Di rojnameya Hürriyet, Cumhuriyet, Gündemê de xebitiye. Ji bo AFP, Libération û BBCyê nûçegihanî kiriye.
Îbn Hemze Mexrebî
Îbn Hemze Mexrebî  (, Alî ibn Walî Ibn Hamza al-Maghribi) ku bi navê Îbn Hamza Cezaîrî jî tê zanîn, matematîknasê Cezayirî yê sedsala 16an e. Ew di navbera  navbera 1554-1575  de ji dayik bûye û di dora 1611an de li Mekeyê miriye.
Stêrka Laurayê
Stêrka Laurayê (bi zazakî: Esterayê Laurayê, bi almanî: Lauras Stern) rêzefîlmeke wêneguhêzê ya 2D ya anîmasyon a almanî ye ku li ser bingeha pirtûkên Klaus Baumgart, ji hêla Klaus Baumgart, Anne Goßens, Michael Mädel û Monika Zessnik ve hate nivîsandin, ku ji sala 2002an heya 2011 hat weşandin. Rêzefîlma dirêj a anîmasyon ji aliyê derhêneriya Maya Gräfin Rothkirch ve, muzîk ji aliyê Ute Engelhardt, Henning Lohner, Guy Cuyvers û Nick Glennie-Smith ve hatiye çêkirin. Rêzefîlma wêneguhêzê ji hêla Thilo Rothkirch ve hate çêkirin. Rêzefîlmeke fantastîk e. Li Almanyayê ji 22ê çiriya paşîn 2002an heta 6ê çiriya paşîn 2011an ji aliyê KiKA û ZDFê ve hat weşandin.
Hanchuan
Hanchuan, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Hubeiyê de cih digire.
Xiaomi Mi 11 Ultra
Xiaomi Mi 11 Ultra smartfonek ast bilind a Androidê ye ku ji hêla Xiaomi ve hatiye pêşve xistin û di sala 2021ê de hate berdestkirin.
Deryaya Hindir a Seto
Deryaya Hindir a Seto (bilêvkirinê japonî: 瀬戸内海 seto-naikai) Deryayekê hindirî yê ko giravên Japonyayê Honshū, Shikoku û Kyūshū ji hev vediqetîne ye. Di hindira wê deryayê de gelek girav, yên ko ya herî mezin a wan Awayî ye, hene. Kendava Osaka Deryayê Seto bi Tengava Kitanê ve girê dide.
Hanchuan
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.015.507 kesî
Deryaya Hindir a Seto
Deryaya Hindir a Seto bi çar tengavan bi deryayên din ve tê girêdan.
Ew bi tunî xwediyê pîvanekê dorê 21.827 km² e. Kûrahiyê wêyê bi nîvekî dorê 37,3 m e.
Can Dündar
Can Dündar (jdb. 16 hezîran 1961, Enqere) lêgerîner, rojnamevan, derhênerê dokumanteran ê tirk e.
Jiyan
Dibistana amadeyî li Lîseya Enqereyê ya Ataturk bi dawî kiriye. 1982yê ji Fakulteya Zanistên Siyasî yaa zanîngeha Enqereyê destûrdar bûye. Wî di çapemeniya tirkî mîna Yankı, Hürriyet, Nokta, Haftaya Bakış, Söz û Tempo de nivîsiye. Sala 1986ê li Brîtanyayê di dibistana London School of Journalism de dixwîne.
Di Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn‎ (ODTÜ) beşên zanînên aborî - gerînendeyî û birêvebirina gelemperiyê de, perwerdeyê dibîne.
Sala 1988ê dikeve medyayê, ti saziya fermî ya dewletê TRTê de dest bi kar dike. Herwiha di kovarên Aktüel û Yeni Yüzyıl û rojnameyên tirkî Sabah û Milliyet de nivîsiye. Niha jî di rojnameya Milliyet de kar dike.
Armanca xwe
Gorî hinekan ve ew kemalîstek e. Gelek jî wî wekî demokratek bibîrdixin. Dixwaze astengiyên pêşiya çand û zimanê kurd rabin. Lê bo tayînkirina çarenusa kurdan, wekî kemalîst û çepa tirkî difikire. Ango qedera kurdan bi berjewendiyên tirkan ve girê dide.
Kumlevollvatnet
Kumlevollvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Tromsa Norwêcê de ye. Gol, li başûrê gundê Gylandê ye û bi qasî 12 kîlomêtreyan dikeve aliyê bakûrê rojhilata bajarê Flekkefjordê.
Montpelier, Vermont
Montpelier (Vermont) paytextê federedewleta DYAyê Vermontê ye.
Paytextê herî piçûk e li DYAyê. Gelheya wê ji 10.000´î kêmtir e. Navê xwe ji bajarek Fransî digire. Di dema dagirkeriya Ewropiyan li parzemîna nû, Amerîkayê de binakirinên Fransî wekî moda bû. Navê bajêr kolonyalîst Jacob Davis lê daniye.
Deventer
Deventer, bajarekî bi ser parêzgeha Overijssela Holendayê ve ye.
Xirbeşîş
Xirbeşîş ), gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.
Coulonges-Cohan
Coulonges-Cohan, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Bîrikê
Birîk, gundê Birîkê (1946: Birik; ), gundekî Bismilê ye ku ji aliyê dewletê ve hatiye valakirin û şewitandin.
Wilkau-Haßlau
Wilkau-Haßlau, bajarekî navçeya (Landkreis) Zwickauê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Qizil mecît
Qizil mecît, gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye.
Oberhausen
Oberhausen bajerekî Almanya ye û dikeve navenda herêma Nordrhein-Westfalenê. Hejmara niştecihên bajêr derdora 209.000'î ye.
Kotanî Serû
Nifûsa gund
Li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê ya di 2016an de, nifûsa vî gundî 306 kes (77 malbat) bû.
Çayir, Ebex
Çayir, gundekî navçeya Ebex a Wanê ye.
Enschede
Enschede, bajarekî bi ser parêzgeha Overijssela Holendayê ve ye.
Zeschdorf
Zeschdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Märkisch-Oderland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Beauvezer
Beauvezer, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Serhildana Almanyaya Rojhilat
Serhildana Almanyaya Rojhilat di sala 1953'an de li Komara Demokratîk a Almanyayê pêk hat û di heman salê de ji aliyê Sovyetan ve hate sikandin.
Post, Ûrmiye
Post, Ûrmiye gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Serhildana Almanyaya Rojhilat
Bi mirina Stalîn Yekbûna Sovyet bi mijarê xelefa Stalîne mijûl e. Lê endamên partya komunîst li hemberî rîskan di heman fikirê de ne ku pêwîst e sîstem were lîberalîze kirin. Ji ber vê yekê jî, terora dîkta ya dewletê diqede û guhertinên sîstemê ji aliyê gel ve tên qebûl kirin. Bi vî yekî re, raperîn li Bulgaristan, Çekoslovakya û Almanyaya Rojhilat pêk tên.
Willich
Willich, bajarekî navçeya (Landkreis) Viersenê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Serhildana Almanyaya Rojhilat
Li Almanyaya Rojhilat sîstema komunîst ji ber xeterên siasî û aborî biserneketî yê û lewra ji aliyê gelê xwe naye qebûl kirin. Xwarin, binesazî û xizmetên sosyal kêm in û lewra bi hezaran kes - li hemberî qedexeyan - sînoran derbas dikin û kocberiya Berlîna rojavayê dikin. Krîz diqewime, ji ber ku rejîm dixwaze plana "Avakirina Sosyalîzmê" pêk bîne:
Post, Ûrmiye
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 16 kes (4 malbat) bûn.
Tengava La-Pérouse
Tengava La-Pérouse (Bilêvkirinê Japonî Sōya Kaikyō, rûsî:Пролив Лаперуза) tengaveka ko başûrê girava Rûsyayê Saşalîn ji bakurê girava japonyayê Hokkaido vediqetîne ye.
Serhildana Almanyaya Rojhilat
Kocberî her ku dice xorttir dibe. Moskova bi van pêsketinan qet ne kêfxwes e û rejîma xeter a Elmanyaya rojhilatê berpirs dike. Lewra Moskova ji rejîm re emr dike ku bila "avakirina sosyalîzme" heman were bi dawî kirin. Ji ber vê yekê, rejîm daxuyaniyek belaw dike û dawî li avakirina sosalîzme tîne. Herwiha, di daxuyaniyê de behsa xeterên aborî û siyasî tê kirin û îndîrekmen lêborîn ji gel tê xwestin.
Gel bi vî pêsketinî saswaz e û daxuyaniyê wek zeîftî fehm dike û dikeve grevê. Bi deh hezaran kes rê li derên stratejîk digire û avayiyên fermî bi dest dixe. Avayiya rêxistina paralemtoyê jî tê wergirtin. Rejîm êdî ber bi daskestinê ve dice.
Tengava La-Pérouse
Ew Deryaya Japonî li rojavayê digêhîne Deryaya Oxotskê li rojhelat. Dirêjahiyê wê 94 km ye û di dera xweya herî teng de firehbûna wê 43 km ye.
Serhildana Almanyaya Rojhilat
Di 1ê Hezîranê ya 1953an de sebra Sovyetan namîne û Artêsa Sor a sovyet dikeve Elmanyaya rojhilatê:
Bi vî awayî serhildan tê sikandin û ev yek alûdetiya Elmanyaya Rojhilat ji Yekbûna Sovyetan nîsan dide.
Tengava La-Pérouse
Ew ji pê Jean-François de La Pérouseyî ko ew kanala di 1787an de kişf kirî re hatiye nav kirin.
Lygne
Lygne, goleke di nava sinorê parêzgeha Tromsa Norwêcê de ye. Gol ji bakurê gundê Eikenê ji aliyê bakur ve dest pê dike û 10,4 kîlomêtre ber bi başûr ve heta gundê Tingvatnê dirêj dibe.
Selahedîn Çelik
Selahedîn Çelik an Selahattin Çelik (jdb. 1957 li Bakurê Kurdistanê) nivîskar û rojnamevanekî kurd e. Yek ji kadroyên PKKê yên beriya salên 1980'yî bû. Niha wekî penaber li Almanyayê dijî.
Jiyan
Di dema ku PKK nîne û alîgirên wê bi navê "Apocu-Apoyî" tên binavkirin, Çelik jî di nava wan de ye. Di PKKê de di karê rojnamevanî û medyayê de pirr dixebite. Di rojnameya Özgür Gündem, Özgür Politika, Med TVyê de kar dike.
Ji ber tercîhên xwe ji PKKê vediqete, li Almanyayê bicih dibe. Demekê bi navê Însiyatîva neteweyî ya demokrat xebatekê lidardixe lê paşê xwe dide nivîsandina pirtûkan û rojnamevaniyê.
Sala 1999î ji aliyê komekê ve êrîş lê tê kirin. Gelekan gotin sîmpatîzanên PKKê kirine lê wî daxuyanî da medyayê, got "ew kesên êrîş anîn ser min ji aliyê axavtin, dirûv û helwestê ve dişibiyan rastgirên tirkan". ERNK û saziyên din ên PKKê jî êrîş şermezarkirin.
Gaqir
Gaqir (bi romî kirine: Gelintaşı), gundekî navçeya Mûşê Gimgimê ye. 15 km ji Gimgimê dûr dikeve.
Dîrok
Li ser dîroka Gaqirê lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Tê gotin navê xwe ji serpêhatiyekê girtiye. Di zivistanekê de serma wisa zêdebûye ku ga qirr bûne li vî gundî. Lê tişt bi gundiyan nebûye. Navê wê wisa maye "Ga qirr bûn, lê mirovên vî gundî sax man". Ango ewçendî mirovên jêhatî û tenduristîbaş bûne.
Di erdhaja sala 1966î de ziyaneke mezin dîtiye. Wê demê gelekan mecbûr mane herin bajarên mezin ên Tirkan, bixebitin. Piştî erdhejê jî gelek koçber dide. Xwendiyên gund gelek in, mixabin asta pişavtinê jî mezin e. Van salên dawiyê şer û xizaniyê jî bandoreke neyînî da.
Dibêjin asta xwendiniyê ji kêmzêdeka Tirkiyeyê zêdetir e. Gaqiriyan li Ewropa, Stenbolê gelek in. Gel Elewî ye.
Erdnîgarî
Koordînat, hêlîpan: 39.169998, hêlîlar: 41.459999
Aborî
Aborî li ser ajalvanî û çandiniyê ye. Herwiha kesên temendirêj ên malnişînî bûne, bi havînan tên gund û ev yek him hejmara gundiyan, him jî rewşa aboriyê baştir dike.
Roja navneteweyî ya li dijî zordariya li ser jinan
Di 25'ê sermawezê 1960‘an de xûşkên Minerva, Maria Teresa û Patria Mirabel ku wekî perperok jî tên bîr anîn, hatin qetilkirin. Her sê di Komara Domînîk de li dijî dîktatoriya Trujillo berxwe dabûn. Roja 25'ê sermawez Ev roj ji ber vê wekî roja li dijî şîdeta li dijî jinan hat îlan kirin.
25’ê mijdara 1960’î li Komara Domînîk sê jinên xuşkên hev Patria, Minerva û Maria Teresa ku li dijî dîktatoriya Trujîllo têdikoşiyan hatin tecawizkirin û qetilkirin. Patria Teresa di hezîrana sala 1960’î de li dijî dîktatoriya Trujîllo tevgera mezintirîn Clandestîna ava kir. Her du xûşkên wê jî beşdarî nav vê tevgerê bûn. Bandora vê tevgerê ew qasî mezin bû ku di heman salê de dîktatorî mecbûr ma ku bêje ev xûşkên Mîrabel ji bo wan talûkeya herî mezin pêk tînin. Piştî vê daxuyaniyê bi demeke kurt roja 25’ê mijdara 1960’î her sê xuşk hatin tecawizkirin û qetilkirin. Lê têkoşîna ku wan da destpêkirin, piştî mirina wan jî berdewam kir. Û ev tevger bû wekî serhildanekê û li her derê belav bû û dawiya dîktatoriyê anî.
Di komcivîna jinan a Amerîkaya Latîn de ku di sala 1981’ê de li Kolombiyayê kom bû, ji bo bîranîna hersê xûşkan ku têkoşîna azadiyê dane, 25’ê mijdarê ‘Li Cîhanê Roja Têkoşîna li Dijî Şideta li Hemberî Jinê’ hate îlankirin. Têkoşîna Mirabelan îro ji aliyê jinên berxwedêr ve tê piştgirîkirin û meşandin. Neteweyên Yekbûyî (NY) jî di sala 1999’an de biryar girt ku ev bibe, ‘Ji bo Rakirina Şideta li Hemberî Jinê Roja Têkoşîna Navneteweyî’.
Ferhenga biwêjan
Di ferhengên biwêjan de peyv nayên îzahkirin, lê biwêj.
Di sala 2005'an de du ferhengên biwêjan yên zimanê kurdî derketin. Yek ji wan ji aliyê Mustafa Borak (kurdî-kurdî) hat amade kirin, ya din ji aliyê Dilawer Zeraq (tirkî-kurdî). Her du di Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê de hatin weşandin.
Axkûs
Axkûs an Axkîsa Kavarê gundekî girêdayiyê Tetwanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin û valakirin.
Wilsdruff
Wilsdruff, bajarekî navçeya (Landkreis) Sächsische Schweiz-Osterzgebirgeê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Mošovce
Mošovce (nifûs: 1380) ye giring gund li Navendî Slovakya bi gelek dîrokî avahî, û bûngeh ji gewre Slovakî hozan, Ján Kollár.
Cureyên li sirûştê nemabûyî
Cureyên li sirûştê nemabûyî (EW), navê ji cure û bincureyên ku tenê li cihên parastî jiyan dikin re tê bikaranîn.(Mînak, li bexçeyên ajalan) Cureyên ku li xwezayê nema ne û tenê li cihên parastî hene gelek hindik in. Hinek mînakên cureyên li xwezayê nemabûne li jêr in.
Cureyên li siruştê nema ne û li cihên parastî tên xwedî kirin an jî mezinkirin bi awayekî dibe ku werin zêdekirin û li xwezayê werin vegerandin. Lê ev pir zor e û gelek dem ji vê re hewce ye. Herwiha divê ji bo ajalan cot hebin ku zêdebûna wan pêk were.
Heşîna çîrê
Heşîna çîrê, dolmeha çîrê, kutilka qeysiya hişkkirî xwarineke herêma Tolhildanê ye, bi taybetî li Semsûrê pirr tê xwarin.
Çiye çîr û çima kutilk e?
Gorî norm û pîvanên pêjgeha kurd ev ne kutilk (dolmeh), xwarineke sêniyê (tiyan) ye. Lewra devên/perên qeysiya hişkkirî, wekî heşînên din an pelhevîrkê (şikeva) nayê girtin, gelek dijwar e.
Lê Cemşîd Bender ew kiriye bin kategoriya kutilkê. Dibe ku wextekê ne ji çîrê (qeysiya hişkkirî) lê ji qeysiya teze (zerdele, şelane, mişmiş, arûnga Melediyê, qeysî, bi latînî: Prunus armeniaca) dihatibûye çêkirin û têkel wekî dolmehê dixistibûne nava qeysiyê ku wê gavê pêçîn jî hêsan dibe. Xebateke zanistî li ser pêjgeha kurd nehatiye kirin, nav û têgînên wê nehatine standardkirin.
Wekî pêşniyarek, navê vê xwarinê bibe çîrqeliya Semsûrê baştir dibe.
Çêkirin
Çîrê di nava avê de nermijî bikin. Rûn li binê sêniyê (tepsî, mersef) bidin. Kakilê gûzê bipişirînin an bidin makîneyê. 1 KX şekir tevlî kakikê bikin, tevbidin û berdin nava çîrê.
Wekî dolmehê devê qeysiyan bigirin, li sêniyê rêz bikin. Av û şekirê bi ser de bikin, bavêjin firneyê.
Vierlinden
Vierlinden şaredariyeke navçeya (Landkreis) Märkisch-Oderland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Genemuiden
Genemuiden, bajarekî bi ser parêzgeha Overijssela Holendayê ve ye.
Coupru
Coupru, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Rêziman û rastnivîsa zaravayê kurmancî (pirtûk)
Rêziman û Rastnivîsa Zaravayê Kurmancî pirtûkeke Samî Tan e. Di sala 2005'an de derket. Di vê pirtûkê pêşî li ser zimanê kurdî, têkiliyên wî zimanî bi zimanên din ên îranî re û li ser zaravayên kurdî agahî hatine dayîn. Piştre pirtûk li ser dengsazî, bêjesazî, hevoksazî û rastnivîsa kurmancî agahiyên berfireh dide.
Mehmet Sait Arzu
Mehmet Sait Arzu, helbestvanekî kurd e ku di sala 1981î de li gundê Xirbizilê ya Xana Axpar (Çinar) a Amedê ji dayik bû.
Dibistan li gundê Xirbizilê û li navçeya Xana Axparê xwend. Di dû re li zanîngeha Cûmhûrîyetê beşa Civaknasiyê kuta kir. Di wan salan de ji ber se­demên polîtîk demeke kin di zindanê de ma. Pişt re li zaningeha Gaziyê lîsansa bilind kuta kir. Ji zarokatiya xwe de bi wêjeyê ve têkildar dibû. Di salên zanîn­gehê de tevlî hevalên xwe di nava karê kovara Kizilirmakê de cih girt û edîtoriya kovarê kir. Di çapameniya azad de di beşa înternetê de çend nivîsên wî hatin weşandin.
Ji salên ciwantiyê û vir ve bêtir li ser zimanê kurdî têkildar dibe. Demek dirêj e di nava hevalên xwe yên wêjehez de xebatên zimanê kurdî dike û bêtir jî li ser helbesta kurdî hûr û kûr dibe.
Berhemên wî
* Bîra Helbestê I Robozik, Helbest, Weşanên J&J, 2019 – Amed
* Bîra Helbestê II Helebçe, Helbest, Weşanên J&J, 2020 – Amed
* Bîra Helbestê III Şingal, Helbest, Weşanên J&J, 2020 – Amed
Leter, Kop
Leter, gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.
Duisburg
Duisburg bajerekî Almanya ye û dikeve navenda herêma Nordrhein-Westfalenê. Li gorî hijmartina sala 2014'an 485.465 kes lê dijîn.
Nåvatnet
Nåvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Tromsa Norwêcê de ye.
Meryem
Meryem, (, îbranî: מרים, latînî: Maria, yewnanî: Μαρία) li gorî baweriya xiristiyan û misilmanan navê dayîka Îsa Mesîh e. Bi taybetî, di ayîna katolîk de rojên bibîranîna Meryemê gelek in.
Meryem, li gorî Încîlê
Mîryam û Meryem: Di Tewratê de li ser xwişka Mûsa pêxember tê gotin, navê wê Mîryam e. Di Încîlê de li ser diya Îsa Mesîh tê gotin, navê wê Meryem e. Di gelek zimanên Ewropayî de ew herdu nav bi awayekî zelal ji hev cihê ne. Diya Îsa Mesîh Meryem kêm û zêde 1500 salan piştî xwişka Mûsa pêxember Mîryam hat dinê, loma divê ew neyên tevlihev kirin.
Meryem: Li gor Încîlê Meryem li gundekî herêma Celîlê, li Nisretê mezin bû. Beriya ku bizewice ji hêza Ruhê Xwedê bi zaro ma, loma bavê Îsa Mesîh li ser vê dinyayê tune. Dergistiyê Meryemê Ûsiv bû, zilamekî rast bû. Milyaketekî Xwedê jê re xuya bûbû û ji wî re da fêmkirin ku Meryemê tiştekî xerab nekiribû û jê re got ku wê ji xwe re bîne. Ûsiv jî tam li gor gotina Xwedê kir û piştî demeke kin Îsa Mesîh li Bêtlehmê (gundekî nêzîkî Orşelîmê (Qudsê)) hat dinê (Lûqa 2; Metta 1:18-2:23). Piştî bûyîna Îsa Mesîh Meryemê çend zarok anîn mêrê xwe Ûsiv. Di nav wan de Aqûb, Cihûda û Şimûn û çend keç bûn (Marqos 6:3).
Strana Meryemê di Încîlê de nasdar e (Lûqa 1:46-55). Meryem tevî Îsa Mesîh û şagirtên wî li daweta Qenayê bû û li wir kerameta Îsa Mesîh a pêşî dît (Yûhenna 2). Wê her gav karbidestiya Îsa Mesîh fêm nekir (Lûqa 2:41-52), lê hin bi hîn baweriya wê zêde dibû (Yûhenna 2:5; Lûqa 1:38+45) û piştî rabûna Mesîh ew di nav bawermendan de dima (Karên Şandiyan 1:14).
Li gor Încîlê Meryemê bi çavê xwe dît ku Îsa Mesîh çawa tê xaçkirin (Yûhenna 19:25). Piştî rabûna Mesîh a ji nav miriyan ew tevî şagirtên Îsa Mesîh li Orşelîmê (Qudsê) ma û dema Xwedê di roja Pentîkostê de Ruhê xwe yê pîroz şand, bi çend jinên din re bi şagirtên Mesîh re ji bo duakirinê civiyabû (Karên Şandiyan 1:14). Piştî vê yekê Încîl êdî li ser jiyana wê tiştekî din nabêje.
Meryem, li gorî îslamê
Di Qur'anê jî sûreyeke bi navê "Meryem" heye. Li Meryem (sûre) binihêre.
Wilster
Wilster, bajarekî navçeya (Landkreis) Steinburgê li herêma Schleswig-Holstein a Almanyayê ye.
Mustafa Borak
Mustafa Borak nivîskarê kurd e. Xelqê Îdirê, navçe ya Qulpê (Tuzluca) ye. Borak amadekarê ferhenga biwêjan ya kurdî-kurdî ye.
Derwêş Serhedî
Derwêş Serhedî di payîza sala 1964`an de li gundekî qeza Cilawûzê ku girêdayî bajarê Qersê ye, hate dinê. Gundê wî dikeve qontara çiyayê Qisirê, wê demê gundekî 70-80 malî bû. Mixabin ji sedema jiyana aborî û bi piştî dest pêka şoreşa bakurê Kurdistanê gundê wan jî mîna gelek gundên din ji gelê valabûn û gundî neşar man ku ji cihê bav û kalên xwe ber bi metrepolên Tirkiyê koçberî bikin. Ji bona wê jî niha di gund de tenê 20 heya 25 malan mane.
Derwêş ji malbatekê tê ku hal û rewşa jiyana wan baş û mîna salên berê di etmosfêrekî Kurdewarî de jiyana xwe didomînin. Wî xwîndina xwe ya dibistanê li gundê xwe bi dawî anî û piştî wê dibistana navîn jî li bajarê Qersê berdewam kir. Sala 1985an Derwêş bû esker û di Adar 1987an de leşkeriya Romê bi dawî anî. Li Ilona 1987an de ji Kurdistanê derket û hat Ewropa û li welatê Elmaniya bi cîh bû.
Derwêş ji zarokatiyê guhdarekî radyoya Rewanê/(Êrîvanê) bû û di şahî û govendên gelê herêmê de bi heter û evîneke bêdawî beşdarî dikir. Derwêş hemû şevên ku jêre şevbêrkên dengbêjan digotin, bi hesretek bêdawî li dengbêjên Kurd guhdarî dikir û xwe hînî fen û hunera dengbêjiya Kurdî dikir.
Ji dengbêj û hunermendên ku di Radyoya Êrîvanê de hunera xwe eyan dikirin, yên mîna Şeroyê Biro, Karapêtê Xaço, Egîdê Têcir, Reşîdê Baso, Şewabê Egîd, Dawudê Xelo û meya Egîdê Cimo û Xelîlê Evdile, bilur û zirna Şamilê Beko bandoreke raste - rast li ser hissên Derwêş pêk di anîn. Herwiha dengbêjiya mamê wî Rizayê Fetî û dengbêjî û sazbendiya Esker Demîrbaş jî ku di şevbêrkên dengbêjan de beşdarî dikirin, tev ji bo Derwêşê Serhedî bûn xwîndingeha hînbûna hunera Kurdî.
Di sala 1978an de Derwêş bi lêxistina temborê dest bi karê sazbendiyê kir. Piştî wê xwe hînî lêxistina mey û zirne jî kir. Lê di vê navê de karê herî balkêş ew bû ku Derwêş bi mey û qamîşên ku hostayên(çêkerên) Tirk li Tirkiyê çê dikirin, ti tama meya Kurdî têde nedidît. Ji ber ku dengê wê gelek dûrî miqam, stran û rûheyeta hunera Kurdî bû. Ne wek meya radyoya Rewanê(meya Egîdê Cimo û Xelîlê Evdile) bû.
Derwêş hertim li pey hînbûnê bû û bi hesret bû ku rojekê ji nêzve hunermendên Kurd bibîne. Ber wê yekê Derwêş sala 1995an xwe gehand Ermenistan û Gurcistanê. Êdî ew gehiştibû miradê xwe. Yanî ji aliyekî ve amorên xwe kom dikir û ji aliyê din ve jî di nava Kurdên Qefqaziya, Kurdên ajîk, nefî û mişextkirî de digeriya. Di wê gerê de serî li hunermend û dengbêjên Kurd dixist û bi taybetî jî li pey hunermend û dengbêjên navdar digeriya. Bi vî awayî ew bi gelek hunermend û dengbêjan re bû nas. Reşîdê Baso, Karapêtê Xaço, Efoyê Esed, Egîdê Cimo, Şeroyê Qasim, Şibiliyê Çaçan û yên Ermenî weke; Ciwan Gasparyan, Suren Asaturyan tev ji wan hunermendan bûn ku di vê gerê de Derwêş ew ji nêzve nas kirin û bi pirsên xwe yên ji wan zaniyariyên xwe berfirehtir kirin.
Derwêş her çiqas dema ku li Kurdistanê bû, jiyaneke civakî û sosyal didomand û bi germî di nava şînî û şahiyên gel de bû jî, lê wî ev karê xwe li Ewropa hê jî berfirehtir kir. Li Ewropa wî xebatên xwe di nava gelek komên folklorî, orkêstrayên profesyonel domandin.
Sala 2004an jî berhemê Derwêş yê bi navê (Şerê Girîdaxê) jî di nava gel de hat belav kirin.
Derwêş li xerîbî û jiyana dûrî Kurdistanê jî di nava şahî û dîlanên gelê xwe de cihekî pir girîng digire. Ji bona wê jî di nava gel de xwedî qedir û qimetek gelek mezine.
Hebenîska Amedê
Hebenîska Amedê bi danê spî û goştê pîlê yê bihestî (yê mihê) didin ser. Hebenîsk xwarineke kurdistanî ye, li tevahiya herêman kêm-zêde terîfeya wê yek e. Li vir terîfeya ya herêma Amedê tê dayîn.
Ji bo vê xwarinê darkumikên, qemçikên bacanê reş ên hişkkirî pêwîst e. Li gelek deverên Kurdistanê viya bo zivistanê hişk dikin, di xwarinan de bikartînin. Bi taybetî li herêma Tolhildanê.
Çêkirin
Goştê hûrkirî berdin quşxaneyê, dan û nîska şûştî jî û bidin ser agir. Du caran kel pê bînin û kefa wê bigirin. Qemçikên bacareşkê hûr bikin, berdin navê.