cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wangen an der Aare
Wangen an der Aare, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Bern (kanton)Bern a herêma Oberaargauyê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara gelheya bajêr 2.311 kes e.
Hottenbach
Hottenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Fauville
Fauville, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Mehzer
Mehzer (bi erebî navê wê kirine al-Mansura), gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
Hefşinê
Hefşinê, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Zok, Misirc
Zok (bi tirkî: Yanarsu), gundekî bi ser navçeya Misirca Sêrtê ve ye. .
Gours, Gironde
Gours, Gironde, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Şextelû
Şextelû gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Goliyê Jêrîn
Goliyê Jêrîn, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Baxlo
Debara wan li ser ajelvaniye ye.
The Jerusalem Post
The Jerusalem Post, rojnameyeke îsraelî ye ku weke Haaretzê bi formata îngilîzî jî derdikeve. Di sala 1932an de bi navê The Palestine Post dest bi weşanê dike.
Amt Bad Doberan-Land
Amt Bad Doberan-Land şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Cihûyên Rihayê
Cihûyên Rihayê, Ûrfalîm, cihûyên Ûrfanê navê civaka kurdên cihû yên ji Rihayê (Ûrfa) çûne Îsraelê ye. Endamên vê civakê hevûdu digirin, cihên ku jê hatine nadin jibîrkirin. Pirraniya wan di sala 1896'ê de, barkirine ku wê salê herwiha romiyan (tirk) ermenî qirrdikirine. Komekê jî sala 1947'ê barkirine.
Ji ber ku hinek ji wan ji Pîrsûs (Sirûc), hinek jî ji gundê Çêrmikê barkirine ji xwe re Sirûcalîm, Çermikalîm jî dibêjin. Tê zanîn berê li parêzgehên Riha, Mêrdîn, Dîlok û Amedê hejmareke mezin kurdên cihû jî hebûn. Ji ber pêkutî û komkujiyên Osmanî û komara nû ya Romê, wan jî wekî kurdên êzîdî, hay (ermenî) û suryanîyan barkirin.
Eywan (navçe)
Şaristana Eywan yek ji navçeyên parêzgeha parezgeha Îlamê ye.
Toraqiye
Toraqiye, gundekî ser bi navenda bajarê Bostanabadê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Eywan (navçe)
Herêmên şaristanê Eywanê
Bajar: Eywan Bajar:Zerne
Alaya keskesorê
Alaya keskesorê, alayek ji bendikên reng û rengên keskesorê pêk tê. Gelek sêwiranên alaya keskesorê pergala kevneşopî ya rengên sor, tirincî, zer, kesk, şîn, şîna nîl û binefşî bikartînin.
Bikaranîna alaya keskesorê kevneşopiyeke gelek kevn e. Li dinyê gelek çand ji ber wateyên çeşîtdarî, hemûgirî, hêvî û arezû wê bikaranîne. Îro gelek alayên keskesorê ya bi têkiliyên wan bi hev re tune ne, tên bikaranîn. Lin av wan de ya herî navdar alaya keskesorê ya meşa rûmetê ye. Alaya aşitiyê jî, bi taybetî li Îtalyayê berbelav e û nişaneya piştevaniya navnetewî ye. Alaya keskesorê ji aliyê xelkê Andê ve ji bo nimandina mîrata Împeratoriya Înkayê û tevger û têkoşînên gelê Andê tê bikaranîn.
Dîrok
Ji bo civaka LGBT cara yekem a bikaranîna alaya keskesorê di sala 1978an de li kêliya Meşa Azadiya Gey û Lezbiyenên San Francisco bû. Hunermend Gilbert Baker a San Franciscoyî ji nîşaneyiya tevgerên hevwelatîbûna zenciyan û têkoşînên hîpiyan îlham girt û ji bo her sal li meşa rûmetê bê bikaranîn alaya keskesorê sêwirand.
Narinci
Narincî, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Hezexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Dî Jêr
8 km li başûrê rojhilata Çirmikê dikeve. Nêzîkî 500 sal berê avabûye. 6 mezreyên wê hene. Gundekî mezin e. Gel xizan e û ji nebirêkûpêkbûna elektrîkê û bêkariye gilîdar e. Asîmîlasyon li vir gelek bipêşketî ye.
Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê
Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê (DAIŞ, an jî DÎIŞ; ), roja îro (2014) jî bi navê Dewleta Îslamî (DÎ; ) tê naskirin, rêxistineke tundîxwazên îslamî a ku bi taybetî li Iraq û Sûriyê şerê çekdarî li dijî gelê nefêrma dike. Rêxistin, di sala 2004an de li Iraqê di bin banê Elqaîdeyê de hate avakirin. Rêxistin, ji Elqaîdeya selefî, Jaysh El-Fatiheen, Jund El-Sahaba, Katbiyan Ansar El-Tevhid Vel Sunnah û Jeish El-Taiifa El-Mansoura ve pêk tên.
Rûxandinên DAIŞê
Daiş li ser navê dînê Îslamê rû berdidin çekên reş li xwe dikin serçavê xwe vedişêrin û destdavên jinê misilman û êzidîyan, serê zarokên piçûk û mêrê mezin jê dikin, destdirêjiyê jina dikin, tiştên dîrokî xirab dikin, mizgeft û cihên bawermendan hildişînin, gorên pêxemberan û aliman bombe dikin, gora Yûnis pêxember û Weysel Qaranî bombe kirinê xirab kirin. Nêzikî 300 jinên êzdiyan û nêzikî 100 jinên misilmanan destdirêjî kirine, 50 zarok û 500 mêr serjêkirine û dane ber gula, Qurana pîroz a misilmanan şewitandin. Bûn sedemê mirina 211 hezar merivan. Her cîhên girtine xirab kirine îcar jî dest bi Başûrê Kurdistanê kirine û dixwazin bigrin lê Pêşmerge bi wan re şer dikin nahêlin kes bikeve axa kurdan.
Armanca wê
Armanca DAIŞê jî dewleteke erebî ya li ser tixûbê Iraq û Sûriyê ava bikin. Lê belê ji armanca dewletê bêtir êrîşî gelê nefêrma dikin û bê guman vê rêxistinê gelek kurdên Rojavaya Kurdistanê jî kuştine. Armanca sereka ya DAIŞê ew a ku derbeyekê li kurdan bixin. DAIŞê, hemû hêrîşên xwe di nava sînorê Kurdistanê de li civata kurd kirine. Wekî din, li ti kesekî û li ti deverên din ew hêrîşên wê nebûna. Alikariya rejîma tirk ji wê re heya. Cemaeta Gulan, ji temen ve alikariyê di çarçoveya dîtina endaman ji wê re û dane hêrîşkirina wê ya li ser herêmên kurdan de heye. Herêmên Kurdistanê, ên Rojavayê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û hwd bûna armanc ji hêrîşên DAIŞê re, hevdû herêmên Kurdistanê jî, herêmên Kurdistanê ên ku li wan rêveberiyên kurdan biava hene ne. Yanî, herêmên Kurdistanê ên weke Başûrê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistanê ku li wan rêveberîyên kurd hene, bi taybetî dikina armanca hêrîşên DAIŞê. Ji vê yekê, tê fahm kirin ku DAIŞ, şer li dijî statûya kurdan ya ku pêşiya û bi rêveber bûye dike.
Ji sala 2010ê û vir de serkirdeyê rêxistinê Ebûbekir el-Bexdadî ye.
Mûsil
Di dest pêka Pûşbera 2014an de bajerê Mûsil ê bi temamî ketiye destê Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê. Gelê Mûsil ê bi kom ber bi herêma Kurdistanê û parêzgeha Dihok ê ve rewîyan. Li parêzgeha Dihok ê sê wargehên penaberan ji bo vê hatine amadekirin.
Berxwedana Kobaniyê û êrîşên çeteya DAIŞê, 2014
Çeteya DAIŞê êrîşên cara sê ye Kantona Kobaniyê. Ev êrîş, ji aliyê YPGê ve li cara sê li pijikandinên.
Anha hemî Daişên minafiq ji Kobanîyê paqijbûne. Kobanî Azad bû.
Alim li dijî DAIŞê (Fetwa)
Ji Erebistana Siûdî, Urdun, Filistin, Misir, Tûnis, Îraq, Sûdan, Yemen, Tirkiye, Îngilistan, Fransa, DYA, Swêd, Bosniya û Herzegovîna, Îtalya, Belçika, Bulgaristan, Arjentîn, Kanada, Hindistan, Çîn, Malezya, Îndonezya û Nîjeryayê 126 alimên Îslamê gotin ku ew tiştên DAIŞ dike di dînê Îslamê de tuneye û qedexeye.
Di gotinên aliman de: Li ser navê navê dîn Mirov kuştin, Zilum kirin, Destavtina jinê û mafê wî ji standin, Li gorî xwe kesan bike kafir, Kesê ku li ser dînekî dinbe zordestî lê were kirin hemî tiştên wisa di Îslamê de qedexe ne.
Baton Rouge
Baton Rouge [ˌbætn̩ˈɹuːʒ] ji sala 1849î ve paytexta federedûgela DYAyê Louisiana ye. Li parêzgeha East Baton Rouge Parish dikeve. Piştî hatina çermespiyan bo cara pêşîn Fransî li vir bicihbûne. Herêm di 1718î de ketiye destê çermespiyan.
Bîzmût
Bîzmût (carina wek bîsmût jî tê nivîsandin; ji ) metalek û elementek e.
Maidbronn
Maidbronn gundekî Rimparê li Würzburg, Bavyera, Almanya ye.
Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr
Zanîngeha Kurdistan - Hewlêr an jî bi navê fermî Zankoy Kurdistan - Hewlêr, pêncemîn zanîngeha herêma Başûrê Kurdistanê ye. Li Hewlêrê di sala 2006an de hate avakirin.
Xaltan
Xaltan, gundekî ser navçeya Hezexa Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin. Xaltaniyên ku gundê wan hatî şewitandin qismek ji wan li navçeya Mêrdîn Nisêbînê bi cîh bûne, hin ji wan li Hezex û qismek ji wan jî koçber kirine bajarê mezin ên Tirkiyeyê.
Şahvêrdî Kendî
Şahvêrdî Kendî gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Boran
Boran, gundekî girêdayî navçeya Kanîreşê ya ser bi Çewlîgê ve ye.
Henase
Henase an nefes pêvajoyeke bo jiyanê gelek girîng e. Mirovên ku henaseya wan biraweste, ewê jiyana xwe ji dest bidin. Bi gelemperrî henase veguhestina keşê (kişandina oksîjen û berdandina CO2) ya di pişikê de ye.
Du beşên henaseyê hene:
Gihandina gazan ji peqokê pişikê heta tevinekên laş û berevajî bi rêya koendama gerra xwînê peyda dibe.
Laufen, Almanya
Laufen bajarokekî navçeya (Landkreis) Berchtesgadener Land li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Henase
Koendama henasedanê
Koendama henasedanê li gorrî erkê wê debeşî du beşan dibe:
Di beşên borandina keş de, keş derbasî hindirrî pişikê heta peqoka pişikê dibe. Erka wê borandina û germkirina û têrkirina keş bi hilmê avê ye. Di navbara keşa hindirrî peqokê pişikê û xwîna hindirrî hûrxwînborî de kospa keş-xwînê (aires-blood barrier) heye, têre gazên henaseyê vediguhastin bi rêya belavbûnê (diffusion)
Amt Gnoien
Amt Gnoien şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Kempfeld
Kempfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Sêrtan
Sêrtan (bi tirkî: Çayırlı), gundekî bi ser navçeya Misirca Sêrtê ve ye. .
Gobekê Gulîka
Gobekê Gulîka, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Xeçuwa
Xeçuwa, Xaçova, yek ji gundên bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye. Gund, bi hemû kurd in.
20 km li Başûrê Rojavayê Çirmikê dikeve. Tê texmînkirin ku bingeha gund di dema serdestiya bîzansiyan de hatiye avêtin û niştecihên wê yên herî kevn ermenî bûne. Di salên 1500'î de dikeve destê mîrên kurd ên Semsûrê.
Gund gelek koçberî daye. Ji ber ku axa wê ne biavî ye, aborî li ser firotina kedê ye. Gelek kes ji vî gundî li Ewropa dijîn. Bandora polîtîkaya asîmîlasyonê ya dûgela Tirk li vî gundi xurt e.
Kendava Farsê
Kendava Farsê (bi farisî خلیج فارس, Khalîf-e Fars; bi înglîzî Persian Gulf) dirêjbûneka Deryaya Omanê ye û dikevit navbera Nîvgirava Erebistanê û Îranê. Rûberê wê 233.000 kîlometreyên çargoşe ne. Ji aliyê rojhilatê bi rêya Tengava Hurmiz digehit deryaya Omanê û Okyanûsa Hindî. Li aliyê rojava digehit dêlta ya rûbarê Ervendrod anko Ervendrûd ko ji bihevgehiştina rûbarên Dîcle, Firat û Karûn pêk dihêt.
Tevaya beravên bakurî ya Kendava Farsê welatê Îranê ye. Welatên Îraq, Kuweyt, Behreyn, Qeter, Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî, Oman û Erebistana Siûdî hevsiyên Kendavê ne.
Cihnasî (erdnîgarî)
Ji nîv milyon salan berî niha û vir da ev kendav li ser baniya Îranê peyda bûye. Ev kendav di pêşda ji niha mezintir bû lê ji ber guhartinên erdzanistî gehaye rewşa niha ya xwe.
Kněžpole
Kněžpole (bixwîne weke:kinyejpole) navê beldeyeke li navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 1.124 kes e û 6 km dûrî Uherské Hradiště ye. Cara pêşî di berhemên nivîskî de, di 1220'an de qala wê hatiye kirin. Di demên cuda de bi navê nêzîkî hevdu hatiye binavkirin; Zneispole (1220), Knesepole (1228), Gnespul (1372), Kniezpole (1522), Kniespol (1751), Kněžpol (1918).
Fawaz Husên
Fawaz Husên (jdb. 1953, li Kurdo, Amûde (Rojavayê Kurdistanê, Sûrî)), nivîskar û wergêrekî kurd e.
Fawaz Husên di sala 1953an de li gundê Kurdoyê ji derdora Amûdê yê Binxetê hatiye ser dinyayê. Ew ji sala 1978an heta bi 1992an li Parîsê li zanîngeha Sorbonneyê dixwîne û di sala 1988an de dibe doktorê ziman û wêjeya frensî. Fewaz Husên endamê Yekîtiya Nivîskarên Swêdê û endamê Rêxistina Nivîskarên Fransayê ye. Nivîskar îro (2012) li Parîsê dijî.
Cuverville, Calvados
Cuverville, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
4ê kanûna paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Gewrika
Gewrika, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Fix und Fax
Fix und Fax ( Fix û Fax) xêzerçîrokek ji Komara Demokratîk a Almanyayê ye. Di sala 1958an de, her du mîşkên ku ji hêla Jürgen Kieserer ve hatin hilberandin ji bo cara yekem di kovara mehane ya xêzeroman Atze de derket. Modela rola gengaz wêneçîrok e ku di salên 1930an de ji hêla Fritz Koch-Gotha ve bi du mişk bi navê Fix û Fax wekî serlehengan ne. Lê di derbarê vê bandora ku tê zanîn de îtîrafek Jürgen Kieser tune.
Taybetmendiyek binnivîs bi forma beşavendê bû. Di sala 1987an de, 350 beş ku ji hêla Jürgen Kieser ve hatî afirandin, weşandî bûn.Ji 1987an heta 1990an de li ser daxwaziya Kieser dest pê kir ku xêzkar Eugen Gliege 45 beşên din de bixebite. Ayet ji hêla Hartmut Seefeld ve ne. Çapa 11/1990 (jimar 399) an de paşê Fax und Fax bi dawî bû.
Di salên 1960an de, sê antolojiyên yekem hatin weşandin, her yek jî bi 28 û 32 çîrokan. Dûvre, antolojia " Der Wunschring“ ( Gustîla daxwazê) li dû weşandî bû.
Di 1969 de fîlmekî kuklayan ji hêla DEFA'yê ve hat hilberandin. Fîlîmek pîlot a ji bo rêzefîlmê kertonî bi sernavê Abenteuer mit Fix und Fax – Das fliegende Geschenk ( Serpêhatiyan bi Fix û Fax- Diyariya firok) di 1999 de derxistî bû. Proje berdewam nebû.
Hin dem piştî dorpêçkirin û dawiya têkildar a "Atze" ji hêla weşangerê nû yê kovara Mosaik a weşanxaneya Mosaik Steinchen für Steinchen Verlag ve çapa reprintê bi hejmara çapê 350 beşên Kieser di 25 hejmar de bi 3000   çapên tixûbî weşandî bû. Nermbergek seva rojbûna 85 saliya Jürgen Kieser di sala 2006an de hate weşandin.
Gradignan
Gradignan, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Ainring
Ainring şaredariyeke navçeya (Landkreis) Berchtesgadener Land li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Kanîkerkê
Kanîkerkê (bi erebî navê wê kirine al-Hasaniya), gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
Valery Leontiev
Valery Leontiev, anku Valerî Yakovlevîç Leontiev (bi rûsî: Вале́рий Я́ковлевич Лео́нтьев, Valeriy Yakovlevich Leontiev, * 19ê adarê 1949 li Komi, Rûsyayê) stranbêjekî muzîka pop ê Rûsyayê ye.
Hip-hop (muzîk)
Hip-hop (bixwîne: Hîphop, kare wek Hip hop ango Hiphop jî tê nivîsandin) cûreyeke muzîkê ye. Koka wê digihêje muzîka reş a Funk û Soul.
Beşa Rapê (muzîka ku ji axaftinan pêk tê) ji kevneşopiya Toasting a Jamaikayê hatiye beralîkirin. Herwiha, Sampling û Scratching jî dikevin nava Hiphopê. Hiphop bi xwe di nava gettoyên reş ên DYA'yê derket holê.
Peyva Hiphopê cara ewil ji aliyê hunermendên bi navê Lovebug Starski an jî DJ Hollywood (ên ku wek damezrênerên vê muzîkê tên pejirandin) hat bikaranîn û xwediyê wateyên cuda ye. Lewra peyva Hiphopê ne tenê ji bo cûreyeke muzîkê, lê ji bo çanda ciwanan a Hiphop û Rapê (digel MCing), DJing, Breakdance (reqs) û Graffiti-Writing (boyaxkirin) jî tê bikaranîn. Beşa Rapê dişibe dengbêjiya kurdî. Dengbêjiya kurdî li ser pirraniya ber û awayên jiyanê radiweste û ji xwe re dike mijar. Hîp Hop bi giranî dijberîtî û têkoşînê dike babet.
La Villeneuve-au-Chêne
La Villeneuve-au-Chêne, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Amt Laage
Amt Laage şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Grabs
Grabs, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona St. Gallen ya herêma Werdenbergê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Hewzêrkê
Hewzêrkê, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Margetshöchheim
Margetshöchheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Sandarville
Sandarville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Pêjgeha asûrî
Pêjgeha asûrî gelek dewlemend e. Asûrî, Suryanî, Keldanî xwedî dîrokeke gelek kevn, çandeke dewlemend in. Li Mezopotamyayê cihwar in û Mezopotamya jî wekî yekem şarezayiya mirovahiyê lê rûdaye tê zanîn. Bi pêşketina Mediyan, belavbûna Îslamê, hatine berên romiyan (tirk) ve, li ser wan pêkutî gelek zêde dibe û bi dehan komkujiyan re rûbirû dimînin. Gelek ji wan bo canê xwe bifilitînin, bûne misilman. Gelekan jî barkirine.
Asûrî jî parek ji Kurdistaniyan in û kûltûra herdu gelan gelek dişibîn hevûdu, lewra bi hezaran salan bi hev re jiyane. Hin caran asûrî bûne serdest, hin caran kurd, lê di nava herdu gelan de her danûstandin û biratî hebûye.
Pêjgeha asûriyan pirr dewlemend û rengîn e. Hin xwarinên kurdî ji asûriyan hatine, xwarinên kurdan jî tevlî pêjgeha wan bûne. Zad(dexl), tirî û zebze di xwarinên asûriyan de gelek cih digirin. Gelek xwarinên wan bi yên kurd, ereb, faris û tirkan re hevpar in.
Ternî
Ternî, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Umbriyayê ye. Di heman demê demê de komûn navenda parêzgeha Ternî ye û rûerd a komûnê 211,9 kîlomêtro çarçik e.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Some Olya, Meraxa
Some Olya gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Gewenda
Gewenda, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Faverolles-la-Campagne
Faverolles-la-Campagne, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Soke
Soke, gundekî bi ser Herîra navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Yûsifava
Yûsifava, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Mala Ciwan û Çandê a Mêrdinê
Mala Ciwan û Çandê a Mêrdinê, ji sala 2001ê û wir de ji bo Proxrama Pêşketina Ciwakî-Aborî a Ciwanên Rohilatabaşûr yên Anatolîyayê dest bi xebatê xwe kirî ye. Ev sazî ji aliyê Parêzgeha Mêrdînê û Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP) tê destek kirin.
Vîzyona Mala Ciwan û Çandê a Mêrdinê:
Bizaviyên wê:
Tonderaxac
Tonderaxac, gundekî ser bi navenda bajarê Bostanabadê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Peşpinî
Peşpinî, Pêşpinî gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.
Leleklû
Leleklû gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1640 kes (388 malbat) bûn.
5ê kanûna paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Qiz qele xoy
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 839 kes ( 194 malbat) bûn.
Serdar Taniş
Serdar Taniş (jdb. 1977) siyasetmedarekî kurd e.
Serdar Taniş Serokê Rêxistina HADEP'ê şaxê Silopiya bû. Serdar Taniş û Sekreterê Rêxistina Navçeyê Ebubekir Deniz di 25ê kanûna paşîn a 2001ê de ji aliyê Fermandariya Cendirmeyan a Sîlopiyayê gazî wan hat kirin û paşê hatin binçavkirin û ji wê demê de wenda ne.
Ben Lucien Burman
Ben Lucien Burman  (jdb.  12ê kanûna pêşîn a 1895an li Covington, Kentucky, DYA - m. 12ê çiriya paşîn a 1984an li New Yorkê, DYA) rojnamevan û nivîskarê amerîkan bû.
Kurtejiyan
Burman bi Big river to cross: Mississippi Life ve portreyek rojnamegerî ya jiyanê li ser Mississippi nivîsand û bi Blow for a landing ew romanekî serpêhatiyên li ser vî çemî nivîsand. Ew bi taybetî ji hêla çîrokên heywanan ve li ser cîhê aşopî Catfish Bend pir xweş tê naskirin. Burman bi Alice Caddy Burman (1896-1977) re zewicandî bû, ku gelek romanên wê bi wêne kir. Di dema Şerê Cîhanî yê Duyem de ew ji Afrîkaya Bakur li ser rejîma Vichy ragihand.
Burman di sala 1984an de ji ber dagêşînê mir.
Qelamîran
Qelamîran (bi tirkî: Erdurağı), gundekî bi ser navçeya Misirca Sêrtê ve ye. .
Villeret, Aube
Villeret, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Le Favril, Eure
Le Favril, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Oberpleichfeld
Oberpleichfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Francesco Petrarca
Francesco Petrarca (bixwîne Fransîs Petrarka) nivîskar û helbestvanê îtalyan ê Ronesansê bû. Pirtûka wî "Canzoniere" pir navdar e.
Kirschweiler
Kirschweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Mozelan
Mozelan (bi erebî navê wê kirine al-Hama), gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
Tirkedarî
Tirkedarî, gundekî ser bi navenda bajarê Bostanabadê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Gezê
Gezê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Gogsî (qeza)
Gogsî herêmek û "bucakek" li navbera Qereyazî û Xinûsê ye. Navê xwe ji Çemê Goksiyê (bi romîkî: göksu) an jî Çemê Sêvan) girtiye û ji 10-15 gundan têhev. Navenda vê herêmê gundê Koça(n) (tirkî: Göksu) ye. Goksî di dema osmaniyan de nahiyeke li ser navçeya Xinûsê bû ye. Gelheyê we bipirranî kurdên busilman bû ne. Belê gelek kesên fileh (ermenî) ji li gundên Goksiyê jiyane. Heya îro jî xirben dêrên ermeniyan li hin deran hene. Kurdên ku li vê herêmê akincîh ne, ji êla Zirkan a ku ji Lîceyê û Pîranê bi destê osmaniyan hatine koçberkirinê serhedê. Di destpeka sedsala 20emin de ji gelekî mihacirên kurd ji Qersê û Çewlikê hatine li gundên herêmê bicihbûne.
Amt Rostocker Heide
Amt Rostocker Heide şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Xolxolik
Xolxolik gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.
Pîrpîrim
Pîrpîrim (bi tirkî: Çayırköy) gundekî bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
20 km li bakurê Çirmikê dikeve. Axa wê bêav e. Kêm be jî çandiniya silq û titûnê tê kirin. Tê gotin ku bi qasî 200 sal berê bingeha gund ji aliyê pîreke elewî yê giregir ve hatiye avêtin û navê wê jî her wisa maye. Gundê ji rê û xizaniyê gilîdar in.
Santeuil, Eure-et-Loir
Santeuil, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Fazil Umer
Fazil Umer çîroknûsekî kurd e. Ew di sala 1962an de, li gundê Girreşê, nêzîkî bajarê Zaxoyê hatiye dinyayê. Serî, navî û berhevî li çendîn gund û bajaran xwendiye û di sala 1986an de, pişka nojdariyê li zanîngeha Mûsilê bi dawî aniye û niha jî li Duhokê doktoriyê dike. Wî di sala 1980ê de çîrokên xwe di kovar û rojnameyên kurdî de belav kirine.
Heta niha kitêbeke kurteçîrokan bi navê Kalê peşêman çap kiriye.
Fazil Umer niha li Başûrê Kurdistanê dimîne.
Ayşe Deniz Karacagil
Ayşe Deniz Karacagil, ango Destan Temmuz (z. 1993 - m. 29 gulan 2017) çalakvaneke çep a tirk bû ku di dema şerê Serhildana Rojavaya Kurdistanê yê Sûriyê de bi Partiya Marksîst – Lenînîst Komunîst (Tirkiye) ya re şer kir. Karacagil di dema tevlîbûna Bûyera Parka Geziyê ya Taksîmê ya 2013-an de li Tirkîyê hatibû bal neteweyî. Ew hate kuştin bi destê Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê û li Reqayê, nahiye di dema Xezeba Firatê ji şer Rojava-îslamî. Ew li Merzelî Şehîdan Kobanê tê veşartin. Dêûbavên wê ji ber ku di sersaxiya wê ya li Sûriyê de tiliya bilind rakir li Tirkiyê hatin dadgeh kirin.
Krummenau
Krummenau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Wettingen
Wettingen, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Aargau ya herêma Badenê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Tirkempûr
Tirkempûr, gundekî ser bi navenda bajarê Bostanabadê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Delavê Qesrê
Delavê Qesrê, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Hezexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.a.
Ferrières-Haut-Clocher
Ferrières-Haut-Clocher, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Anger, Bavyera
Anger şaredariyeke navçeya (Landkreis) Berchtesgadener Land li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Villery
Villery, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Kûllûm
Kûllûm gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.
Matsuo Bashō
Matsuo Bashō (松尾 芭蕉, jdb.1644 - 28.11.1694), navê zayinê Matsuo Kinsaku (松尾 金 作), paşê Matsuo Chūemon Munefusa  (松尾 忠 右衛門 宗 房), helbestvanê herî navdar ê serdema Edo li Japonya bû.
Di dema jiyana xwe de, Bashî ji ber xebatên xwe di forma haikai no renga hevkar de hate nas kirin; îro, piştî şirovekirina bi sedsalan, ew wekî hostayê herî mezin ê haîkûyê tê nas kirin (wê hingê hokku jê re digotin). Helbesta Matsuo Bashō di navneteweyî de navdar e, û, li Japonya, gelek helbestên wî li ser bîrdarî û deverên kevneşopî têne hilberandin. Her çendî Bashî bi mafdarî li hokku li Rojava navdar e jî, wî bixwe bawer kir ku karê wîyê çêtirîn rêber û beşdarî renku bû. Ew tête gotin ku, "Pir şagirtên min dikarin hokku binivîsin û ez jî dikarim. Li ku ez nîşan dikim ku ez kî me, ew di girêdana ayetên haikai de ye."
Some, Meraxa
Some gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Amt Schwaan
Amt Schwaan şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Kazem Al-Saher
=Jiyana hûnerî= Wî dest bi kariyera xweya hunerî kir di 1981 de dema ku wî ji awazên xwe û gotinên helbestvan Youssef Maqsoud stranek bi navê (Ward Al-Ashq) gotin, di 1984 de wî albûma xwe ya yekem bi navê (Dara Zeytûnê), ji gotinên helbestvan (Asaad Al-Ghariri) derxist û paşê bi helbestvan Aziz Al-Rassam re hevkarî kir, paşê bi helbestvanê navdar re Kerîm el-inraqî di pêşgotina rêzefîlmê de (Nadia) di 1987 de bi navê "Shajaha Al-Nas" hate binav kirin, û yekem serfiraziya wî ya hunerî di 1987 de bû di strana "Ez ji behrê derbas bûm" ji gotinên Aziz Al-Rassam. Ji bo Al Bahr, "Ev reng", "Gelek hedîs", û "Min tu hilbijartî, ji ber vê yekê min hilbijêre." Hevkariya wî ya yekem bi helbestvan Nizar Qabbani re bû, û dûv re "Ji min re hezkirinê zêde bike" û "Di Dibistana Evînê de" ku wî kir yek ji baştirîn stranbêjên Ereb. Çêkirina stranên wî heya asta cîhanî. Al-Saher ji stranbêjî û stranbêjiyê têr nebû, lê ew di rêzefîlma "The Traveller" de lîst û lehengê wî bû.Rêzefîlm wekî albûmek wêneyan tê hesibandin ku xebatên Al-Saher pêşkêş dike. Belgefîlm, Welatê Min, di nav fîlimên ku ji bo Xelata Belgefîlma Çêkirî ya Namzetê hatine berbijarkirin de hate hilbijartin, û Kazem El-Saher piştî ku tîmê ew bi taybetî ji bo wê hilbijart, muzîk û strana "Ax Welatê Xwe Serê Xwe Serê Xwe Bikin" ji bo fîlim danîbû. [11] Kazem El-Saher tenê hunermendê Ereb e ku li Hola Keyaniyê li Brîtanya stran gotiye, û ew piştî Madonna duyemîn hunermendê cîhanê ye ku mifta bajarê Sydney stendiye.
=Bernamên têde dadwerî kirî= The voice (Erebî), Beşê yekem 2013.
The voice (Erebî), Beşê dwem 2014.
The voice (Erebî), Beşê Sêyem 2015.
The voice kids(Zarokan_Erebî) Beşê yekem 2016
The voice kids(Zarokan_Erebî)Beşê dwem 2017.
=hate bi rûmet kirin = hate rûmet kirin li gelek welatan :
Li vir çend rêzên wî hene:
Moskovîyûm
Moskovîyûm (, ji Mosko) metalek û elementek e.
Kazem Al-Saher
Di sala 1997-an de li .anoya Neteweyî ji Bexdayê Girtîgeha Afirîneriyê stend.
Di sala 2000-an de ji Wezareta Çandê ya Tûnisê Madalyaya Xelatê stend.
Wî di 2001-an de li Misrê di dema Heftemîn Festîvala Strana Navneteweyî de Xelata Stranbêjê Baştirîn Ereb û Xelata Fares a Helbest û Strana Erebî stend.
Di 2001, 2004 û 2012-an de li Libnanê stranbêjê herî baş ê Ereb bi Xelata Murex hate xelat kirin.
Kazem El Saher di anketê de Radyoya Brezîlyayê di 2002-an de li Rojhilata Navîn stranbêja herî baş girt.
Di sala 2004-an de li Tûnisê cara duyem bi Medalya Xelatê hate xelat kirin, û Serokê berê Zine El Abidine axaftinek rûmetê kir.
Gelek rojname û kovarên Erebî li seranserê cîhana Erebî bi referandûmên ku min birêve bir, wî bi rûmet kirin, û Kazem stranbêjê yekem bû ji bo salên li pey hev.
Kazem El-Saher di gelek mihrîcanên ku li seranserê cîhana Ereb pêk hat de hate xelat kirin.
Rojnameyên herî mezin ên biyanî li Fransa, Italytalya, Amerîka û Malezyayê li ser vê yekê nivîsandine, û gelek radyoyên biyanî li ser vê yekê axivîne.
Di 2005-an de, Al-Saher mifta bajarê kevnare yê kevnar Fez stend, û ew yê duyemîn e ku ev mifte bi dest dixe, ji ber ku hunermendê mezin ê Sûrî Sabah Fakhri berî wî ew stendibû.
Li gorî anketa Tora Medyayî ya Endonezyayê, Al-Saher li Asyayê stranbêjê herî navdar ê Ereb hate hesibandin.
Ew ji alîyê Emîrê Dewleta Qatar ve ji bo vekirina opêreta Kûpaya Kendavê ya 17-an li Doha hate rûmet kirin.
Dilsoziya Komeleya Jinên Ereb ji hêla Xatûn Suzan Mubarak, jina serokwezîrê berê yê Misrê.
Wî xelata Rêxistina Perwerde, Zanist û Çandê ya Neteweyên Yekbûyî (UNESCO) girt.
Wî Xelata Zêrîn a stranbêjê herî baş ê Ereb ji bo sala 2010 stend
Ew di Gulana 2011-an de vegeriya paytexta Iraq-Bexdayê ji bo ku wekî Balyozê Niyeta Qenc ji bo xwedîkirina zarokên cîhanê û zarokên Iraqê, nemaze ji hêla UNICEF ve, di Gulana 2011-an de were tayîn kirin.
Wetzikon
Wetzikon, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Zurich a herêma Hinwilê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara gelheya bajêr 24.764 kes e.
Cizyet
Cizyet baceke salane ye ku Zimmî ji bo ku li welatên misilmanan bijîn û ji aliyê misilmanan ve bên parastin divê bidin. Quran û Hedîs behsa cizyet mecbûrî dike. Bihayê diravê cizyetê girêdayî wê ye ku demî çiqas dewlemend bin, ger dewlemendtir bin, heqê wan zêde heye, heke feqîr bin, heqê wan kêm e.
Ji şêxên mislimanan ji mirovên gihîştî, azad û maqûl ên civata Zimmî xwestin ku cinetê bidin, dema jin, zarok, kal, seqet, nexweş, dîn, kole,  û yên pir belengaz ji mûçeyê bêpar bûn.
Burton's Gentleman's Magazine
Burton's Gentleman's Magazine and American Monthly Review (carinan ...and Monthly American Review an, bi kurtahî, Burton's Magazine ), kovareke wêjeyî bû ku di 1837 ta 1840an de li Fîladelfiya hatiye weşandin. Damezrênerê wê William Evans Burton, koçberekî îngîlîz bû. Dewletên Yekbûyî yên ku di heman demê de şanoyek îdare dikir û aktorek hindik bû. Edgar Allan Poe di 1840an de weşanger û alîkar bû.
Têgihiştinî
Kovar di nav helbest, çîroksazî û cerîbanên xwe de, bi giringî li ser jiyana werzişî bû. Gotaran bi taybetî derbarê krîket, nêçîrê û hêj bêtir de diyar kirin. Ji bo pêşbaziyê bi kovarên din ên demê re, Burton's di nav standard de bi xêzkariyên jêzêde û kaxezek pirtir stûr bû.
Edgar Allan Poe
Beşkar û weşangerê yek-carê herî mezin ê kovarê Edgar Allan Poe di sala 1839an de bû. Tîraja hezîrana 1839an a Burton-ê di nav xwe de haydar kir ku xwediyê wê "bi Edgar A. Poe, Esq., weşangerê mirin ê Southern Literary Messenger re peyman çêkir, da ku behre û ezmûna wî bide ser beşek ji wezîfeyên weşangerî yê Gentlemen's Magazine.
Poe razî bû ku her mehê nêzîkê 11 rûpelên materyalê yên orjînal peyda bike, her hefte 10 $ bistîne, û navê xwe li kêleka Burtons zêde kir. Di Burton's de Poe ku niha navdar bû çîrokan weşand, di nav de "Man The Was Was Up Up", "The Fall of House of Usher", "William Wilson", "Morella", û yên din. Nakokiyên di navbera her duyan de bûn sedem ku Burton Poe di hezîrana 1840 de ji karê berda bû.
Di 1840 de, Burton kovar ji George Rex Graham firot. Dûv re bi Casket re hevber bû ku bibe Graham's Magazine, ku dest bi weşana bi kanûna pêşîn a 1840 de dest bi weşanê kir.
Her wiha binêre
Kovarên din ên amerîkî ku Edgar Allan Poe bi wan re têkildar bûn ev in:
Ebubekir Deniz
Ebubekir Deniz (jdb. 1975) siyasetmedarekî kurd e.
Ebubekir Deniz Sekreterê Rêxistina Navçeya Silopiya yê HADEP'ê bû. Ebubekir Deniz û Serokê Rêxistina Navçeyê Serdar Taniş di 25ê kanûna paşîn a 2001ê de ji aliyê Fermandariya Cendirmeyan a Sîlopiyayê gazî wan hat kirin û paşê hatin binçavkirin û ji wê demê de wenda ne.
Bes hat gotin, termên Ebuekir Deniz û Serdar Taniş di sala 2009 de li nêzîkî Batmanê hatine dîtin.
Destûra bingehîn
Destûra bingehîn, makezagon, makeqanûn an jî hîmqanûn pergaleka desthilatdariyê ye ko di pirraniya rewşan da wekî belgeyeka anko dukomenteka kodkirî qaîde û binemayên karkirina hebûnên siyasî yên xweser diyar dikit. Jibo hukmet û dewletan, hîmqanûn bi awayekê nemazeyî qanûneka serekî ye ko bi giştî siyasetên bingehên yên welatî diyar dikit û nijar, destajo (procedure), desthilat û erkên hukmetê dadirêjit.
Welatek ku xal, zagon ku li gor wan jîyan xwe dide meşandin û xate rêveberîyê ya têre çûnê kifş dike. ya. Destûr, weke nîşanaka welatekî ku xwediyê hêz û serwerîya xwe ya jî. Bi wê re destûra bigihîn, çendî ku di temenê wê de dîrok, çand, kevneşopî û hwd, hemû nirxên civatê di binê wê de hene, bi wî rengî ewçendî jî, dibê temenê pêşketina bi çandî, kevneşopî, bi dîrokê re û hwd de jî. Destûra bigihîm, cûretîya dewletê jî dide kifşkirin. Weke sazîya temen a bingihîn kar û bar dike. Bi vê yekê re mirov karê bêje ku destûra bigihîn, birêveçûna wê ku li gor wê bi rê ve diçêt, hemû xal, zagon û ast û pîla li temen û ji temen e.
Hin dewlet xwediyê destûra bigihîn a nivîskî a dîtbar a. Lê minaq, dewletên weke Ingilistan, destûra wê ya bigihîn a nivîskî tûne ya. Di deme ku destûr weke Ingilistanê ne hatibê nivîsandin jî, kevneşopî û xalên wê yên ku bi heta salan jîyane, ew tên kifşkirin û tên bi têgihiştin kirin û ew dikevina ji dêla destûra bigihîn de. Kurd, xwediyê dîrokaka xwe ya bi hezar salan in. Bi vê yekê re mirov karê bêje ku xwediyê temenekî mazin ê ku mirov bi navê destûra bigihîn kifşbike û bêne ser ziman. Dewletên ku xwediyê destûra bigihîn a nivîskî na, ew di bina "dewletên bi destûra bingihîn". Di destûra bigihîn de, du jev vaqatandin hene. Yek, destûra çerçveyî ya sereke ya. Ya duyemin jî destûra bigihîn a rastkirinê ya. Destûra bigihîn, kifş dike ku wê hemû sazî û dezgehên civatî wê çawa bi rê ve herin û wê bibina rêveberîyaka çawa.
Bingeh û kevneşopîya destûra bingihîn
Her destûra bingihîn, deme ku tê nivîsandin, nirx, kevneşopî, dîrok û çanda civate ku ji bo wê hatiya nivîsandin esas digirê û tê nivîsandin. Bi teybetî, bi demê hertimî dîroka pêşketinê heya û di wê dîrokê de kevneşopî û nirx diafirê. Xalên kevneşopî ku mirov wan pîroz dibîne û dernekeve dervî wan di afir in. Di nav kurdan de, kevneşopî, hertimî pîroz hatiya dîtin û derketina dervî wê car bi car bûya sedeme mirinê jî. Ji ber ku wan pirr giirngi dana kevneşopîyên xwe. Bi wan xalên wê ve pirr girêdayî mana. Bi vê yekê re di demên berê de, vê girêdana wan ya bi kevneşopîya wan ve şekl û awayê jîyane wan parastiya. LÊ di roja me de, ji ber ku li gor demê nûkirina wan, ji hin aliyna kêm maya, êdî bersivê nadina demê. Bi vê yekê re di demê de, di roja me de, ji nû ve şeklê civate xwe salixkirin û kevneşopîyên xwe kifşkirin û serwerî jîyane xwe girtin, weke xalaka giring ya li pêşîya wan a. di kevneşopîya kurdan, hertimî aqil, weke ast û radaya ku li berçav hatiya girtin a. Bi vê yekê re mirov karê bêje ku wê kevneşopîya wan, hertimî, weke destûreke bingihîn a dîrokî a ku bi hezar salan jîya yî, karê xwe dîtiya di nava kurdan de. Kevneşopî, hertimî aqil û jîra civatê ya. Wê aqilê kevneşopîyê, bûya destûra wan ya bingihîn û jîyan bi rê ve biriya.
Cûreyên destûrên bingihîn
Cûreyên destûrên bingihîn, bi pirr cûreyan re tên ber me. Destûrên bingihin en demokratik, destûrên biginhên ên monarşîtt, destûrên bingihîn ên olî, destûrên bingihîn ên etnikî hwd, hene. Her destşrek bingihîn ji wan, li gor xwe awa û şeklê nivîsandsina wê heya. Destûrên bingihîn, maf û nirxên ku wan diparezên re rengê xwe yên di wan cûreyên destûrên bingihîn de kifş dikin.
Medûsa
Medûsa di mîtolojiya yewnanî yek ji sê Gorgonên cinawir bû, bi gelemperî wekî jinek e ku dewsa por di serê wê de marên jehrîn hene, tê pênasekirin. Yên ku li çavên wê mêze dikin dibin kevir. Piraniya çavkaniyan wê wekî keça Phorkus û Kêto bi nav dikin.
Destûra bingehîn
Destûrên nivîskî
Destûrên nivîskî, weke ku destûra ku hatî nivîsandin û dewlet xwediyê wê û hemû kar û barê wê li gor wê bi rê ve diçêt e. Destûra nivîskî, ji aliyê saziyên ku bi erk in ji aliyê wan ve tê nivîsandin û tê herê kirin û dikeve fermiyetê de û êdî li gor wê kar û bar dimeşîn in. Destûrên bigihîn, du awayên wan yên ku mirov di vir de bêne ser ziman hene. Yek ku çawa ku bi xalên sereke tê nivîsandin a Û ya din jî ku pirr bi kîtekîte tê nivîsandin a.
Medûsa
Pêşerojê da Medûsa ne wî şîklê bû. Keçikekî po zerîn bû. Porên wî wek zêr bûn. Rahîbeya Atênê bû. Soza bekaretiyê wê kiribû.Lê dilê kete Posîdonê soza bîr kir, Posîdon ra zewicî. Lê Atênê vê yekê bê ceza nehişt. Porên ku Posîdon wan ra buyî kire şiklê maran. Kesên ku temaşa wan dikirin kezeba wan ji wê diqetiya. Ew jî nekarî vê yeke tehemmûl bike revî çu Afrîkayê. Rêya ew tê derbas buyî bi marên ji serê wî de ketî tije marên bi jehrî bûn.
Destûra bingehîn
Destûra kevneşopî
Ji aliyê civatê ve weke aliyê herî giring. Kevneşopî,bi hezar salan xal û zagonên ku li gor wê tên jîn kirin a. Ev xal, di nav civatê de, xwediyê rêz û hûrmeteke mazin in ji aliyê andamên civatê de. Car bi car, destûra bigihîn a nivîskî, li gor xalên kevneşopîyê tên rastkirin. kevneşopî, weke xalaka ku li ser xalên nivîskî ên destûrî de ku karê li gor wê werina rastkirin. Kevneşopî, bi çand û nirxên civatê re li ser lingan a. Weke destûra bigihîn a civatî a biighîn a. Ji ber vê yekê, li welatên weke Ingilistanê, destûr ne hatîya nivîsandin û li gor kevneşopîyê ya ku hatî kifşkirin bi rê ve biirin dibêt.
Medûsa
Medûsa ji hêla lehengê yewnanî Perseûs ve hatiye serjêkirin. Perseûs serê wê wekî çekeke ku mirovan dikir kevir bi kar aniye berî ku diyariya Atênê bike.
Di nav bedana Medûsayê Pêgasos ê hespên bi bask û bavê Geryona devên bi bask Kîrîsaor derket.
Badê, Misirc
Badê yan jî Bade (bi tirkî: Ballıkaya), gundekî bi ser navçeya Misirca Sêrtê ve ye. .
Yencerî
Yencerî, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
6ê kanûna paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Xirapdarik
Xirabdarik, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Hezexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Seîd Gabarî
Seîd Gabarî di heşt saliya xwe de dest bi hunera kurdî kiriye û wek her kurdekî di wî wextî de jiyana xwe di bin zilm û zorê derbas kiriye.
Di 1966an de Seîd Gabarî helbestvanên kurd Cegerxwîn û Seydayê Tîrêj nas kirin. Herdû mamosteyan bandoreke mezin li Seîd Gabarî kir û alîkarên wî jî bûn. Di sala 1967an de xwe bi xwe hînî lêxistina tembûrê (bizqê) kir û piştî du salan, di 1969an de, konsera xwe ya pêşîn da.
Di sala 1970î de ji ber straneke şoreşgerî li konsereke mezin li Qamişlokê hate girtin, wî pir işkence û zehmetên bi êş dîtin û gotinên stran û awazên kurdî lê qedexe kirin. Lê Seîd Gabarî xwe ti carî ji stran û awaz û gotinên kurdî dûr nekir. Pişt re rewş berfereh bû û gelek hunermendên navdar mîna Mihemed Şexo û Mehmûd Ezîz Şakir nas kirin û wan jî pir alîkariya wî kir.
Ji ber zextên siyasî ew mecbûr ma ku derkeve Ewropa. Di van salên dawî de Seîd Gabarî gelek caran diçe Başûrê Kurdistan û bernameyên televîzyonê jî çêdike.
Seîd Gabarî di 4ê gulana 2020an de li Hewlêrê çû ber dilovaniya Xwedê.
Tilêlûn
Tilêlûn (bi erebî navê wê kirine Tal Aylul), gundekî ser Dirbêsiya Hesîçeyê ye. Xelkê vî gundî piraniya wan ji êla kosekan e.
Keça deryayê
Keça deryayê yan jî Keça deryayî, jînewerek avî ye ku li gorî mîtolojiyê serî û laşê jorîn jin e, çîp û lingê wê masî ye. Keça deryayî, di folklora gelek çandên li çaraliyê cîhanê ku di nav de Ewropa, Asya û Afrîka heye xuya dibe.
Hinek caran bi bûyerên xeternak ên wekî lehî, bahoz, hilweşîna keştiyan û bi xeniqînê re têkildar in. Di kevneşopiyên gelêrî yên din de (yan carinan di nav heman kevneşopan de) ew dikarin xêrxwaz bin, bextewariyê bidin yan jî evîndarê mirovan bibin.
Di gelek çandên li çaraliyê cîhanê de, Keçên deryayî bi awayên cûda lê pir nêzîkê hevdu hatine pênasekirin. Mîna sîrenan, stranan ji deryavan re dibêjin û wan efsûn dikin, wan ji kar dûr dixin û ji keştiyên wan dadixin deryayê yan jî xerabtir keştiyên wan binav dikin. Di çîrokên din de, keçên deryayî wekî jînewerên deryayên dilpak têne xuyakirin kirin, mirovên ku di xetera xeniqînê de ne wan xilas dikin. Di heman demê de kuran daxwaz dikin ku bên di bin padîşahiya xwe yê binê avê de bijîn. Di berhema Keça deryayê ya Piçûk a Hans Christian Andersen de tê gotin ku hinek keçên deryayî dema kuran kaşê binê avê dikin, ji bîr dikin yan jî nizanin ku mirov nikare di binê avê de bêhna xwe bistînin.
Sîrenên di mîtolojiya yewnanî de paşê wek hev hatine dîtin û di hinek zimanan de jî heman peyv ji bo herdu jîneweran hatiye bikaranîn.
Efsaneya Keça deryayî
Efsaneyên jînewerên nîv-mirov ên nîv-masî-bedenî vedigere 5000 sal ê. Nêrînek giştî ev e ku çêlekên deryayê bandorek mezin li çêbûna van efsaneyan kirine. Wek mînakek ji bo piştgirîkirina vê teoriyê, Christopher Columbus got ku wî di rêwîtiya xwe ya bo cîhana nû de Keça deryayê dîtin, lê ew pir eware bûn û ku bi awayê ku wî hêvî dikir ne rind bûn.
Çîrokên keça deryayî hema hema gerdûnî ne. Çîroka keça deryayî ya yekem a naskirî ji aliyê Asûriyan ve di sala 1000 berî zayînê de hatiye dîtin. Atargatis, dayika şahbanûya Asûrî Semîramîs, xwedawendek nemir e ku evîndarê şivanekî dibe. Lê şivan a ciwan ê ku jê hez dikir dimire. Jiber vê yekê ew ji bo ku bibe masî, xwe davêje golê. Lê av, laş û bedewî ya wê yê bêkêmasî venaşêre, dûvikek masî jêre çêdike û şiyana jibo bêhna xwe di binê avê de bistîne dide wê.
Komňa
Çavkanî
<references group="Nîşe"/>
Seîd Kendî
Seîd Kendî gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Amt Mecklenburgische Schweiz
Amt Mecklenburgische Schweiz şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Şahanşah
Şahanşah (farisî:شاهنشاه) nasnaveke farisî bi gelemperî ji aliya şahên Îranî dihat bikaranîn bû û tê wateyê Şahî şahan. Ew cara pêşin ji aliya Dariyûşî mezin Şahê Hexamenişîyan hat bikaranî bû û paşwerên wî jî ew unvana berdewam kirin. Ew ji pê re di demê Eşkaniyan û Sasanîyan de jî hat bikaranin.
Foligno
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Cefana
Cefana yek ji gundên bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Kyoto
Kyoto bajara sêyê yê welatê Japon. Gelhe : 1,467,702 (2019).
Cefana
16 km li rojavayê Çirmikê dikeve. Li axa gund ji aliyê fîrmayên dewletê ve madentên derxistin. Herçendî axa wê dewlemend e jî, gel xizan e. Gundekî kevn û dîrokî ye. Heya damezrandina Komara Tirkiyê di bin desthilatdariya mîrên Kurdistanê de bû. Li axa gund gelek bermahiyên kevn ên şarezayiyên Kurd, Bîzansî, Grekî û Ermeniyan hatine dîtin an talankirin. Bandora pişavtina dewletê gelek xurt e.
Gazê
Gazê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Langweiler, Birkenfeld
Langweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Bertal
Bertal, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Hezexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Santilly, Eure-et-Loir
Santilly, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Ville-sous-la-Ferté
Ville-sous-la-Ferté, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Grézillac
Grézillac, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Rûtan
Çend wateyên Rûtan hene;
Çemekey Serû
Çemekey Serû, gundekî bi ser Herîra navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Çêrme
Çêrme an Çêrmik, yek ji navçeyên Çewlîgê ye. Di sala 1990´î de bûye navçe û bi Çewlîgê ve hatiye girêdan. Sala 1970´î de navê Kurdî hatiye qedexekirin. 13 gund û 58 mezreyê wê hene. Li axa navçeyê madenên krom, marmor tê derxistin. Bi destê fîrmayên dewletê qezenca madenan ji Enqereyê re tê şandin. Gelê herêmê xizan e. Riya navçeyê ne asfalt e.
La Ferrière-sur-Risle
La Ferrière-sur-Risle, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Ferhad Pîrbal
Ferhad Pîrbal di sala 1983an de li Zanîngeha Selahadînê (Başûrê Kurdistanê) beşa ziman û edebiyata kurdî temam kiriye. Di sala 1986an de derket derveyî welêt, li Îranê bû penaber û bo salekê çû Polonya û Almanyayê û pişt re li Danîmarkê mafê penaberiya siyasî wergirt. Dû re Pîrbal çû Fransayê û di 1987an de li Parîsê li Zanîngeha Sorbonne edebiyata kurdî û îrannasî xwendin.
Di sala 1994an de vegeriya Kurdistanê. Li Hewlêrê dezgeha kulturî Mala Şerefxanê Bedlîsî ava kir.
Kitêba wî Çolistan ji aliyê Firat Kelehkî li ser zaravê Kurmancî hate vegguhastin.
Nivîskar û wergêrê kurd Besam Mistefa jî 2 kitêbên wî, bi navê Santiago de Compostela û Hotêl Europe ji Soranî wergerandin Kurmancî û ji aliyê Weşanxaneya Avestayê, li Stenbolê hatin çapkirin.
Kitêbên Ferhad Pîrbal
...
Wiedlisbach
Wiedlisbach, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Bern a herêma Oberaargauyê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara gelheya bajêr 2.377 kes e.
Firêriyê
Firêriyê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Pêjgeha rûs
Pêjgeha rûs ji xwarin, vexwarin, teknîk û taybetiyên çanda xwarin-vexwarina rûsan re tê gotin. Şorbe, xwarinên ji hevîrê, benî, kebab, masî û çêjên deryayê, xwarinên quşxaneyî yên riwekan (zebze) di pêjgeha kurd de sereke ne. Hin xwarinên masiyan hene ku masî di nava avê de tên kelandin.
Dîsa pêjgeha rûs ji aliyê kulîçe (paste), tirşîn, goşt, fêkî û riwekên hişkkirî ve herwiha dewlemend e. Di dema YKSSê de xwarinên gelek gelekan jî tevlî pêjgeha rûs bûne. Li Rûsyayê di nava herêman de ji aliyê xwarinan ve hin cudatî hene. Li Sîbîryayê bandora xwarinên Yakûtî, li başûr a xwarinên qefqazî heye. Kurdên Rûsyayê gelek xwarinên xwe parastine lê nivşên nû fastfood û xwarinên rûsî dixwin. Rûs herwiha bi semawer û çayê jî tên naskirin.
Maregîska şanikdar
Maregîska şanikdar (Crotalinae), binefamîleyk e marên jehrî ji famîleya margîskan e, li Asya û Amerîkayan dijî ku jê 18 cins û 151 cure hatine nasîn û dabeşandin.
Şayîs
Ev binefamîle, bi şanikên ku li ser bêvilên wê têne nasîn. Dirêjiya hinek cinsên maregîska şanikdar dighêje qasî 30-45 cm wekî li ba cureyên cinsa Hypnale. Lê di cureyên cinsa Lachesis wekî maregîska şahdaristanan, ku dirêjiya wê dighêje qasî 3.65 m. Şahdaristanan, bi rast ew maregîska tew rê girs li parzemîna Amerîkaya Başûrê.
Amt Güstrow-Land
Amt Güstrow-Land şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Maregîska şanikdar
Ciyên jiyanê
Maregîskên şanikdar li deşt û çolan têne dîtin, ku jê ser daran dijî û hinek li bejîyên dijî.
Cins
Hejde cinsên vê binefamîleyê hatine nasîn:
Sinûkêş
Sinûkêş gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bayrik
Bayrik, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Hezexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Batran
Batran (bi tirkî: Yellice), gundekî bi ser navçeya Misirca Sêrtê ve ye. .
Riedenheim
Riedenheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Reuters
Reuters veguhastina bernameyên TVan bi satalîtên xwe û gelek bernameyan difiroşe. Ew di nûçeyên xwe de pirranî alîgiriya welatên mezin dike. Ji ber wê hin caran tê rexnekirin.
Samîlenda
Samîlenda an jî Sápmi herêmeke li bakurê Ewropayê û welatê gelê Sámî ye.
Galerî
<Gallery>Wêne:Sapmi Lappland.jpg|Dîmenek ji herêma golî ya Jokkmokkê Wêne:Sarek Skierffe Laitaure Rapadalen.jpg|Dîmenek ji parka neteweyî ya Sarekê Wêne:Sarek Skierffe Rapadelta.jpg|Deltaya newala Rapayê li parka neteweyî ya Sarekê (Samîlenda, Swêd) Wêne:Kebnekaise view from Tuolpagorni.jpg|Kebnekaise (bi zimanê sámî, Giebnegáisi), bilindtirîn çiyayê Samîlenda û Swêdê ye (2.111 m)</Gallery>
Xozane
Xozane yek ji gundên bi ser Çirmika Meletiyê ve ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Grignols, Gironde
Grignols, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Xozane
49 km li rojavayê Çirmikê dikeve. Li axa gund fîrmayên dewletê madenan dertînin. Gundekî kevn û dirokî ye. Hemî navên cografîk kurdî û ermenî ne. Bandora pişavtinê gelek xurt e. Gorî hin gundiyan, bav-kalên wan ji Semsûr û Dersîmê hatine. Lê lêkolîn nehatine kirin.
Çatax
Du gundên bi vî navî hene:
Yan'an
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2012an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 2.198.100 kesî
7ê kanûna paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Feuguerolles
Feuguerolles, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Bettalhiyûk
Bettalhiyûk, ango Girê Bettal gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.
Kengilo
Kengilo (bi erebî navê wê kirine az-Zahra' ), gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.