cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zengar
Zengar an jengar guhartina rengî ya hin metalan e. Ter pir li hêsin xuya dibe. Ku hesin zengarî dibe rengê çakar dibe. Zengar oksîdbûna hêsin e. Ku hesinê şil an jî hesinê zuha di hewayê xenam de bi oksîjenê re temas dike zengar çêdibe. Hesin ku zengarî dibê hûr hûr jê gêr dibe. Ji bo astengirina zengarê boyeyeke zengarê bi hêsin didin. Ew nahêle ku oksîjen bi hêsin be. Ji bo astengkirina zengarê hêsin çexa polêt jî dikin.
Mihelemî
Mihellemî li Sûriyê
Qamişlo û bi taybetî li taxa Qedûr Bek, taxa mehmeqiya, taxa Xerbî, taxa Hileliye, taxa Başîriye, taxa Korniş, taxa Westa û her weha li hemû Gund û bajarên parêzgeha Hesîçe, Dêrik, Rimêlan, Tirbespî, Girkê Legê, Til Koçer, Amûde, Dirbêsî, Serê Kaniyê û Helebê, şêx maqsûd, Eşrafiye û Şamê.
Zengar
Bêjenasî
binêre zeng.
Mihelemî
Mihellemî li Iraqê
Bi taybetî li bajarê Mûsil dijîn. Lê belê Mihellemî yên ku li Başiqa û Bahzanî dijîn bi eslê xwe Mihellemî yen ku li ser dînê êzidî ne.
Mihellemî li Almanyayê
Li Berlîn, Bremen, Essen, Hamburg, Düsseldorf û gelek bajarên din dijîn.
Her weha li hemî welatên erebî û Holenda û Belçîka û Fransa û Swêd û Norwêc û Fînlenda û Danîmark û Awisturya mehelmî hene.
Girêdanên derve
https://www.youtube.com/watch?v=RIgyddxiPQA
Şahin Alpay
Şahin Alpay (jdb. 1944 li Ayvalik, Balikesir) nivîskarekî romî (tirk) ye. Niha di di CNNê de moderatoriyê dike û di rojnameya Zamanê de quncika wî heye.
Di zanîngeha Stockholmê de perwerde dîtiye. Yek ji damezrînerên Türkiye İhtilalci İşçi Köylü Partisi - Partiya karker û gundiyên şoreşger a Tirkiyeyê bû. Bi Doğu Perinçek re hevaltî kiriye.
Sala 1982yê tevlî rojnameya kemalîst Cumhuriyetê bûye û bi salan jî di rojnameya Milliyetê de nivîsiye. Bo demekê di Sabahê qunciknivîskarî kiriye. Ew bi îngilîzî, swêdî dizane. Marî bûye (zewiciye) û du zarokên wî hene.
Di heman demê de, li zanîngeha Bahçeşehir a Stembolê de, di beşa zanistiya polîtîk û têkiliyên navneteweyî de dersdariyê dike. Nêrîna Alpay jo bo bicihanîna mafên rewa û zagonî yên kurdan, erênî ye.
Enrico Fermi
Enrico Fermi (bilêvkirina bi kurdî: Enrîko Fermî jdb. 29ê îlonê 1901 li Roma, Îtalî; m. 28ê çiriya paşîn a 1954 li Şîkago, DYA), fîzîknasekî Îtalî yê bi fîzîka dendikî ve bilî dibû bû.
Eniya me ji agir ti caran nexeyîdî (pirtûk)
Eniya me ji agir ti caran nexeyîdî Dîwana helbestvan û nivîskarê kurd Zeynel Abidîn e, di sala 2009an da ji nav Weşanên Han derket.
Enrico Fermi
Sala 1938î de Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye. Bi navê Statîstîka Fermi formûlasyonekê çêkiriye. Herwekî di fîzîka dendikî de gelek bipêşxistin pêk aniye. Ji ber faşîzma Mussolini direve DYAyê û li wir dibe hevwelatiyê DYA. Ji sala 1954î heya mirina xwe bi giranî li ser xebatên nûklear radiweste. Angaştê wî yên li ser tîrêjên kozmîk gelek deng vedide. Ew di wê baweriyê de bû ku, tîrêjên kozmîk xwedî enerjiyên mezin in.
Eniya me ji agir ti caran nexeyîdî (pirtûk)
Dîwan ji du beşan pêk tê. Navê beşa yekem "Jibo me nahêkê" û beşa dûyem jî bi navê dîwana bi xwe hatiye binavkirin "Eniya me ji agir ti caran nexeyîdî". Ev beş hemî ji helbestekê pêk tê û her wiha helbesteke dûr û dirêj e. Bi aweyekî, mirov dikare bêje destaneke pêvajoya salên 1980-83 ya girtîgeha Amedê ye. Helbest ji 124 rûpelan pêk tê.
Dîwan bi tevayî û bi taybet jî beşa duyemîn ya bi navê "Eniya me ji agir ti caran nexeyîdî" bi rastî wek çîrokeke destanî û vebêjeke dîrokî diherike û diçe. Û caran me bi xemginiyeke kûr dibe ber sûrên Amedê.
Xumar
Xumar, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Sîrwan (çem)
Sîrwan yek ji çemên Kurdistanê ye. Sîrwan ji Rojhilata Kurdistanê derdikeve û paşê tê nava axa Başûrê Kurdistanê. Di bakurê Bexdayê de diçe ser ava Dîcleyê.
Birîman
Birîman gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye.
The Lord of the Rings (pirtûk)
The Lord of the Rings (Mîrê Gustîlan) romaneka hemasî ya pir aşopî ya J. R. R. Tolkienî ye. Ev roman wekî dirêjiya romana bertir a Tolkienî ya bi navê The Hobbit destpêbû û hema zû bû çîrokeka gelek dirêjtir. Ew bi şend qonaxekan ji sala 1937'ê heta 1949'ê, û piraniya wê di salên Şerê Cîhanî yê Duyem da hat nivîsîn. Di pêş de ew di salên 1954 û 1955'an de di sê cildan de hat belavkirin û ji hingî were gelek carên dî û bi kêmanî ve bi 38 zimanên dî hatîye belavkirin û buye yek ji karên herî hezkirî yên wêjeyê di sedsala 20'an de. Filmên sêkane yên Lord of the Rings di salên 2001-2003'an de bûn sedema zêdebûna hezkirina xelkî li karên Tolkienî.
Çîroka pirtûkê
Lord of the Rings qala alema J. R. R. Tolkien dikî û ava pirtûka ji wira tê.
Lord of the Rings ji şeş pirtûkan da çêbûye.
The Fellowship of the Ring pirtûka yekem; Gustîl ket rê
Pirtûka duyem;The Two Towers
Pirtûka sêyem; Îxaneta Îsengard
Pirtûka çarem; Gustîl deri Rojhîlate
The Return of the King
Pirtûka pêncem; Şerê Gustîlan
Pirtûka şeşem; Dawîya Dewrana Sêyem
Blekinge (län)
Blekinge län yek ji parêzgehên Swêdê ye. Navenda parêzgehê bajarê Karlskrona ye.
Cografya
Blekinge län 0,7% ji Swêdê ye û parêzgeha herî biçûk a Swêdê ye.
Akdeniz, Mêrsîn
Akdeniz bajarokekî ku bi parêzgeha Mêrsînê ve girêdayî ye. Akdeniz yek ji navçeyên kurdên Anatoliya Başûr e.
Nifûsa bajarokê Akdenizê 279 383 kes e.
Di hilbijartinên 2014'an de ji bo şaredariya Akdenizê tê hilbijartin û şaredarê îro yê bajarê Akdeniz Mehmet Fazıl Türk ye (2014).
Mehmet Fazıl Türk, bi eslê xwe kurd e û endamê BDP'ê ye.
Çîçek
Çîçek gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye.
Avşara Niagara
Avşara Niagarayê (îngilîzî: Niagara Falls avşareke mezin li ser çemê Niagara ye. Di tîxûbê parêzgeha New York a DYA'yê û Ontario ya Kanadayê de ye. Navê wê ji zimanê çermesoran e, tê wateya „ava digurmîne, digurmije“.
Ji vê avşarê di hûrdemê de 336.000 m³ av diherike. Ji vir deh hezar sal berê, ji helandina bestelekên (qeşayî) serdema cemedî ava bûye.
Li devedorê wê çend bendavên hilberîna elektrîkê hene ku ji aliyê Nikola Tesla ve hatibûn ava kirin. Bi milyonan geştyar serdana wê dikin, ji bo aboriya herêmê gelek bikêr e. Ava wê xwe vedigerîne, ango li hin cihan şûnve vedigere.
Sala ku miçiqî
29'ê adarê 1848'ê avşar dimiçiqe, ziwa dibe. Wê demê gelê herêmê xemgîn bûbûn, heya bigire çûbûn dêran bo dirozan (diayan). Hikûmetê jî di wê 30 katjimêrê yê miçiqandinê de bo pêşîlêgirtina pişirana axê hin tedbîr girt.
Çet, Mêzgir
Çet, gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.
Karlskrona
Karlskrona bajar û navenda parêzgeha Blekinge (Blekinge län) ya Swêdê ye.
Muzîka pop
Muzîka pop cureyekî muzîka populer a modern e ku di nîvê salên 50an de nemaze li Amerîka û Brîtanyayê dest pê kir.
Destpêkên populerbûna muzîka kurdî
Ji ber ku zimanê kurdî xwediyê çend zaravayên cuda ye û welatê kurdan hatiye çar perçe kirin, pêşketina muzîka kurdî (û bi vê yekê populerbûna muzîka kurdî) li gorî herêm û zaravayên Kurdistanê cuda pêk hatiye û lewra li gorî herêm yan jî zaravayên mezin ên kurdî kare bê veqetandin.
Populerbûna muzîka kurmancî
Meriv kare bibêje ku li Kurdistana bakur, muzîka populer a bi kurmancî di salên 1990'iyan de digel serxwebûnên civakî yên gelê kurd derket holê. Ji ber giranbûna şer a li Kurdistana bakur (valakirin û şewitandina gundên kurd, kuştinên ne diyar û hwd.) piştgiriya gelê kurd a ji PKK'ê re her ku çû meztir bû. Ev piştgirî bi taybetî di guhertina muzîka kurdî de xwe da nasîn, ji ber ku giranbûna şer bû sedema siyasîkirina muzîka kurdî jî. Bi vî rengî, gelek stranên nûjên ên siyasî hatin belawkirin û rastî eleqeyeke mezin a gelê kurd hatin. Di heman demê de stranbêjên navdar ên muzîka kurmancî (wek Şiwan Perwer, Nizamettin Ariç û Ciwan Haco) dest bi ji nû ve şîrovekirina kilamên kevin kirin û ew kilamên ku bi awayeke nûjên/cûda xwendin xistin nava albumên xwe.
Wek hate gotin, PKK'ê ji bo guhertin, nûjênbûn û belawbûna muzîka kurd roleke mezin lîst û muzîka kurdî (kurmancî) gihande asteke populer. Bi xortbûna hereketa PKK'ê, gotinên stran û kilamên kurdî yên populer jî guherîn: peyvên nû yên wek Apo, azadî, gerîlla û hwd. ketin nava muzîka kurdî û bûn perçeyeke girîng a muzîka kurdî ya nûjên. Herwiha, ev guhertin bû sedema xortbûna muzîka kurdî ya protestokirinê jî: Bi rêya ciwanên kurd ên ku di çarçoveya navend û komeleyên kurdan de dest bi xebatên hunerî kirin, ev beşa nûjên a muzîka kurdî gihîşte bajar û metropolên mezin ên Tirkiyê. Gelek komên navdar di salên 1990'iyan de hatin avakirin û bi repertuwarên xwe bandorên elemantên muzîka rojavayî ji muzîka kurd re qezenc kirin.
Çend komên ku bi stranên xwe yên pirzimanî muzîka kurdî ji guhdarvanên tirk re jî pêşkêş kirin, komên bi navê 'Grup Yorum' û 'Kardeş Türküler' in.
Dîsa salên 90'iyan e ku stîleke nû dikeve nava muzîka kurdî, ku navê vê stîlê jî Pop e. Bi xebatên hunermend Rotînda cara ewil stranbêjekî kurd bi tevahî xwe da Pop'ê û çend albumên ku meriv kare wek Popza kurdî bi nav bike derxist piyasê. Wek di stîlên din ên muzîka kurmancî ya nûjên de, ev stîl jî pir caran bi gotinên xwe bangên siyasî kir sermijar.
Populerbûna muzîka soranî
(lê vêrê tevlheviyê mezin hene û zaniyarêzên şaş hatina nivêsîn, zaxo kurmancin li başûr û di vê nivêsîne li xwarê soranî û bahdînî tevlî hev kirine û bahdîniyê kurmanc Axêv wek soran qelam dan, dixazim ev per bê ser rastkirin)
Hewldanên nûjên kirina muzîka soranî digihêjin heta salên 70'iyan: bi rêya çend stranên hunermendên ciwan ên wek Erdal Zaxoyî stranên soranî - belkî cara ewil - bi rîtm û enstrumanên rojavayî hatin zelalkirin. Mînakeke vê pêsketinê strana Erdal Zaxoyî ya bi navê 'Birîndar im' e (di vê stranê de gîtar beseke girîng a melodiyê digire). Bi rizgarbûna Kurdistana basûr û avakirina Hikûmeta herêma Kurdistana Iraq astengiyên li ser nasnameya kurd gav bi gav ji holê rabûn û evya rêyeke berfireh ji bo rêxistinên civakî, çandî û hunerî hate vekir. Digel vê yekê, muzîka kurdî jî bi awayeke hêsantir êdî gihîste guhdarvanan û her ku çû populertir bû. Çend hunermendên Kurdistana basûr ên ku ji ber zext û zordariya rejîma Seddem Huseyîn mecbûr mabûn jiyan û hunera xwe li diasporayê bimesînin, digel rizgariya basûr vegeriyan welatê xwe û, bi tecrube û xebatên xwe yên bi hunermendên biyanî re bandoreke nûjên û cûda dan muzîka kurdî. Stranbêjên mîna Naser Rezazî, ên ku li derveyî welat diman, bi vî havî êdî giranî dan welêt û hewl dan valahiya hunerî ya li welêt tijî bikin. Herwiha, bransa muzîkê ya ciwan her ku çû bi stranbêjên cur bi cur zengîn bû. Weke li bakurê Kurdistanê, arabeska bi kurdî bû besa herî populer a muzîka kurdî. Bi taybetî stranbêjên arabeskê yên nêr di vê besê de xwe ispat kirin, wek Zakaria û çend 'arabeskbêjên' din. Meriv kare du ferqên di nava populerbûna muzîka soranî û ya kurmancî bîne ber çavan:
Populerbûna muzîka zazakî
Besa muzîka zazakî yek ji besên herî bicûk û balkês ên muzîka kurdî ye. Him li ser zimanê zazakî gengesiyên giran hene - ku li gorî çend zimannasan zazakî zimaneke serbixwe ye -, him jî muzîka zazakî xwediyê taybetiyên rîtmîk û melodîk e û bi ew taybetiyên xwe ji muzîka kurmancî û ya soranî cûda xuya dike. Lê ji ber kêmbûn û, mixabin, kêmtirbûna jimara zazakîaxêvan muzîka zazakî heta salên 90'iyan nikarî pir bal bikisanda ser xwe. Bi damezirandina komên zazakî ên wek Metin & Kemal Kahraman, Koma Mûnzûr û hwd. ev rews guherî: êdî muzîka zazakî dengveda û bi saxiya van koman jimara guhdarvanên xwe her ku çû zêdetir kir. Di salên 2000'iyan de bi derketina albumên Mikail Aslan û Ahmet Aslan muzîka zazakî ronesanseke bêhempa derbas kir û bi awayeke nedîtî kete pêsî guhdarvanan. Muzîka zazakî bi carekê ve populer bû û bi taybetî rastî ecibandina kurdên ne-zaza hat.
Zaxosk
Zaxosk gundekî bi ser navçeya Payizavaya Wanê ve ye. Gundekî mezin ya wê herêmê ye. Qewima eşîra ertoşî ya binavê mamedpîran bi cih bûye. Nêzî 250 xanî li vî gundî hene.
Qebra serfermandar Mîralay Seîdê Simbêlreş ji vî gundî ye.
Erdnîgarî
Wanê re 50 km û Payizavayê re jî 21 km dûrî wî gundî ne.
Mixtar
Mixtarê gundê: Ali Can hatiye hilbijartin.
Aborî
Zêdetirîn karên çandyarî û ajaldarî li vir tê kirin.
Têlefonên westar, xwediyê dibistanekê u Mizgefté ye.
Mönchberg
Mönchberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Miltenberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Xezel
Xezel cureyekî helbestê ye.
Xezel, peyveke erebî ye. Di ferhengê de tê wateya "Ji jina re pevaxaftina dildarî". Ev cureya helbestê bi teşeyeke diyar hatine nivîsandin û taybetî jî ser mijara evînê, bedewiyê û meyê disekine. Xezel serî de nav ereban de derketiye holê. Paşê jî ev cureya helbestê derbasî îranîyan bûye. Mirov dikare bêje ku dema xezel derbasî îraniyan bûye kurdan jî ev cûre hildaye û helbestên xwe pê nivîsandin e.
Malikên xezelê
Xezel bi malikan pêk tê. Malika yekem musarra ye. Ango malikên wî di navbera xwe de serwaye an jî hevdeng e. Malikên din jî, risteyên duyem re malika yekem serwaye. Malika xezelê a yekem re, malika destpêk an jî metla tête gotin. Malika dawî a xezelê re jî malika dawî an jî meqta tête gotin. Pirranî helbestvan navê xwe malika di dawî de bi kar anîne. Vê malika dawî a helbestvan navê xwe tê de nivîsandiye mexles an jî bernavk, malikê re jî malika bernavkê an jî mexlesxane tête gotin. Hemû helbestvan bernavkên xwe di xezelê de nanivîsin. Hinek xezel bê bernavkên. Malika xezelê a herî rind re –ciyê wê ku derê dibe bila bibe- şehmalik (Şah-beyt) tête gotin. Di xezelê de ji bilî afirandina paşserwa a yekîtiya terma, navbera di malikan de yekîtiya xezelê hebe ji re xezela yek-ahenk tê gotin.
Xezel ji aliyê teşeyê (ruxsarê) di gelek xalan de bi qesîdeyê re hevpar e. Herçiqas di wêjeya farisî û tirkî de hejmara malikê xezelan ji yên qesîdeyan kêmtir be jî, di wêjeya kurdî de bi qasî ku tê dîtin, hejmara malikên xezel û qesîdeyê nêzî hev in. Mirov dikare bêje ku di wêjeya kurdî de xezel bi giştî ji pênc-heft malikan heta bu derdora 20-30 malikan pêk tê.
Di xezelê de jî şemaya serwayê wekî ya qesîdeyê ye:
---a ---a   malika metla yê ---x a ---x  ---a ---x ---a ---x ---a  malika meqta û mexlesê
Xezel jî di kategoriya helbestan de ne û di dîwanan de cih digirin. Lewra hem zimanê wan, hem jî mijarên wan giran in.
Mijara xezelê
Mijara xezelê a sereke eşq e. Lê digel vê jî xezelên ku bi mijarên cuda jî hatine nivîsandin hene. Eger mijara xezelê tesewif be, ew xezela sûfiyane ye; eger hikmet û felsefe be, xezela hekîmane ye; eger xweştivîyê be, ew xezeleke şûxane ye; eger zewqên dinyayê be, ew xezeleke rindane ye; eger kêf û izdiraba ji eşqê be ew xezeleke aşiqane ye.
Mustef’ilun mustef’ilun mustef’ilun mustef’ilun
Çîn çîn kirin zilfên siya kesk etlesa dîba qeba		---a
Êdî nîşan nabin xuya têkil kirin lazim seba  		---a
…………
Selwa rewan zerrînwereq çîçek Melê dîn sed neseq	---	x
‘’Yaqûtuha yehki’ş-şefeq yehkî ‘ûqûden kewkeba’’	---	a (Melayê Cizîrî, Dîwan)
Ji aliyê teşeyê ve jî hinek cureyên xezelê hene ku li jêrê em dê ji wan cih bidin xezela mustezad û xezela musemmet.
1. Xezela Mustezad
Çawa ji navê wê tê fêmkirin xezela mustezad cureyek ji teşeya xezelê ye. Ferqa wê ji xezelê ew e ku li dawiya her risteyekî, risteyeke kurt tê zêdekirin. Ji xwe xezela mustezad tê wateya ‘’xezela lêzedekirî’’. Risteya zêde wekî ‘’zîyade’’ tê binavkirin. Kêşa vê ziyadeyê ji tef’ileyên pêşî û dawî yên kêşa risteya dirêj pêk tê. Bo nimûne di helbesta jêrîn de kêşa risteya dirêj Mef’ûlu mefa’îlu mefa’îlu fe’ûlun e. Ji ber wê kêşa ziyadeyê risteya kurt, dê Mef’ûlu Fe’ûlun be. Ji aliyê serwayê ve, çawa ku şemaya jêrîn de jî xuya dibe, risteya kurt bi risteya dirêj re hevbeş e.
---a a     ---a a   ---x x     ---a a   ---x x     ---a a  Di wêjeya kurdî de helbestvanên wekî Ehmedê Xanî, Selim Silêman û Seydayê Licî bi vê teşeyê helbest nivîsandine. Di dîwana Seydayê Licî de du xezelên mustezad hene ku li jêrê wekî mînak em dê cih bidin yekê ji van.
Mefa’ûlu Fe’ûlun
Ellah çi ‘eceb narekî xeddar deranî		 ---       a
Sohtî bi wî canî	  ---      a
Neqqaşê ezel neqşê bedî’ek li wî danî 		  ---      a
Heyrî di dumanî	---	 a
Herçî ku ji’îşqê nebit ew me’denê enwar		     ---   b
Hem mexzenê esrar	     ---   b
Bê faîde dê her biçitin ‘ûmrê zemanî		     ---  a
Meqsûdê nizanî		    ---   a
……………			(Seydayê Licî, Dîwan)
2. Xezela Musemmet
Xezela musemmet cureyek ji xezelê ye û hemû taybetiyên xezelê di xwe de dihewîne. Lê di xezelên musemmet de malikên xezelê di xwe de dihewîne. Lê di xezelên musemmet de malikên xezelê di nava xwe de jî bi serwa(qafiye) new ku dema mirov wan qafiyeyan li bin hev rêz bike, murebbayek derdikeve holê. Ji ber wê jî di van cure xezelan de pêwist e qalibên erûzê yên ku bibin çar parçe (murebba) bên bikaranîn. Ji xwe ji ber ku murebba cureyek ji musemmatan e, ji xezelên bi vî rengî re xezelên musemmet hatiye gotin. Li jêrê wekî nimûne em cih didin xezeleke bi vî cureyî.
Helbestvanên kurd ên cureya xezelê de helbest nivîsandine ev in: Melayê Cizîrî, Feqîyê Teyran, Ehmedê Xanî, Seydayê Licî, Siyahpûş, Abdurahman Durre û hwd.
Fa’ilatun fa’ilatun fa’ilatun fa’ilatun
Ah û oxên min ji dil tên lê ji ber tîra qizil tên Yan ji kovanên di kul tên jê dizêt her xûn û zox
Xûn ji dil cû cû rewan tê wek éeqîq û erxewan tê Lê ji dest selwa ciwan tê ew şepala şeng û şox
Ew şepala şx û şeng e kefira rom û freng e Da me ber cotek xedeng e zalimê kuştim bi dox
Zalimê kuştin şepalê nazikê qencê delalê Bûn hîcaba zilf û xalê êdek û ala û tox
Netrik û tayên bi reşî ê di zêr in pê ve weşî Min du fêris din di pêşî mirwet û însafî yox
Lew heriftim ez ji meylê şubhetê sehl û sûheylê Muhbet û işqa di Leylê ez kirim yekser pilox
Dest nehêlim ez ji dînê şibhê Ferhad û Şêrînê Wer ji ber ‘işq û evinê min di rê çit ev kilox
Şuhbeta çerx û sema tê wek Melê sed mubtela tê Zemzem û ava heyatê muşterî sed şex û şox (Melayê Cizîrî, Dîwan)
Kurk
Kurk, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Ejdehayê Komodoyê
Ejdehayê Komodoyê an pezmijoka Komodoyê (Varanus komodoensis), cureyekî pezmijokên girseyî ne ku xweciyê girava Komodoyê li Indonziyayê. Ejdehayê Komodoyê, bi rastî ew qirtîşê girs û mestir li ser rûyê erdê di nav cins û cureyên binekoma Lacertilia ne.
Gevrîk
Kevrik an jî Gevrik  gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye.
Ejdehayê Komodoyê
Belavbûn û ciyên jiyanê
Ejdehayê Komodoyê li giravên Komodo, Rînka, Flores, Gilî Motang û Pader li Îndonziyayê dijî. Ejdehayê Komodoyê, li derên ziwa û ger hezdike bijî,lê li daristanên şil û tropîkî tê dîtin.
Şayes
Ejdehayê Komodoyê, pezmijoka mestir di nav binekoma qirtîşan ku dirêjiya wî bêtirî 3 m û giraniya wî nêzî 70 kg e di rewşên tewrendeyên.
Jehr
Girêza ejdehayê Komodoyê, tijî dirm û mîkrobên baktîriya ku jehrebûnê dighîne canewerên ku wek xwarinên vî pezmijokî goştxwer.
Xwarin û parêzî
Ejdehayê Komodoyê dikanê meymûn, berazê kûvî, bizin, pez, gamêş, hesp, ask, guhandarên biçûktir, kêzan, apapik, balinde, hêkên balindeyan, xijendeyên biçûktir bixwe û ta candekên lawir tevî ajalên miriyên jî dixwe wek gamêş. Ejdehaya Komodoyê candek û laşê miriyên mirovan jî dixwe ku bi riya kulandinê goristanan.
Pirbûn
Ejdehayên Komodoyê têkiliya zayendî di nav mehên gulan û tebaxê dikin û hêk kirin di meha îlonê da bibe.
Ferhinis
Ferhinis an jî Ferhenis (navê gund bi tirkî Övecek lê kirine), gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Golpînar
Golpînar, anku Kaniya Golê  gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye.
Çiçan
Çiçan, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Ezdinan
Ezdînan, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Bezanis
Bezanis, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Koronarskleroz
Skleroz tê wateya xitimandinê. Demarên mirov xwînê vediguhêzîne. Rojek tê dixitimin. Demarên her mirovê kêm-zêde selefekê dixitime. Lê yên ku nexweşiyên dil - demar bi wan re hene demarên wan zêde dixitimin. Hin caran ti agahî nade û nişka ve ev xitimandin xwe dide der. Xitimandinên demarên din ne ewçend xwedî talûkeya mirinê ne lê yên koronar, ji ber ku xwînê didin maskûleyên dil bi xwe bi talûke ne. Kesên demarên wan ên koronar xitimîne, nexweşên koronar (NK) an nexweşên dil - demar in (NDD).
Kê di bin rîskê de ye
Ji van sedaman hin di destê me de ne ku em wan biguherin, bo mînak xwarina kêm kolesterînî, neraxwarina yan terkandina sîgarayêm sport kirin hwd.
Turbêset
Turbêset, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Huzêm
Çemê Sûyê, Huzêm yek ji çemên Kurdistanê ye.
Huzêm ji nav axa Başûrê Kurdistanê derdikeve. Sê şaxên avê tên ser: Şaxa Xase, ava Tawix û ava Spî ne. Bajarê Kerkûkê li ser hersê avan e. Li nêzîkî bajarê Beled ew dikeve nav ava çemê Dîcleyê.
30ê çiriya pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Siyale
Siyale an îspenax ji riwekên tên xwerinê ye. Siyaleyê bi pîvazan re diqewirînin an wek tirşîkê kêrdî dikelînin lê tirş nakinê. Bi giştî mêst li şîvê siyaleyê dikin. Siyale ji bo hesinî ku bi canî merivan re divê pir bi fayde ye.
Ernst Ruska
Ernst August Friedrich Ruska (jdb. 25ê kanûna pêşîn 1906 li Heidelberg; m. 27ê gulanê 1988 li Berlin) kaşîf û elektroteknîkerekî Alman bû. Ew kaşîfê elektronmîkroskopê ye.
Sala 1986î bi tevî Gerd Binnig û Heinrich Rohrer Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Xwarg
Xwarg, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Xaçêsor
Xaçêsor, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Hacibey
Hacîbeg, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Cenefê
Cenefê, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Hayk
Hayk gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye.
Dalarna (län)
Dalarnas län ango parêzgeha Dalarna (heta sala 1997an navê wê Kopparbergs län bû) parêzgeheke Swêdê ye.
Erdnîgarî
Rûerda parêzgehê Dalarna 6,8% ji Swêdê ye.
Hejmara nîştecihan
Nifûsa parêzgehê Dalarna nêzikê 3,2% ji ya Swêdê ye.
PTCA
PTCA kurtenivîsandina perkutane transluminale coronare angioplastie ye û teknîkeke bo lêgerîn, vekirin û dayîna Stentan li demarên koronar e.
PTCA li laboratûwarên ku teknîka wê lê hene dikare bê kirin. Bijîşk di berbaranê yan piyê nexweş re bi riya demarên mezin kataterê dişîne heya cihê xitimiye. Li wir bi balonekê cihê xitimiye tê vekirin û heger pêwîst be bo carekê din neyê xitimandin Stent lê tê dayîn.
Fatih Erbakan
Muhammed Ali Fatih Erbakan (jdb. 1ê Rêbendan 1977 li Enqere) Laweyê serokwezîre berêye li Tirkiyeyê Necmettin Erbakanê. Siyasetmedarê lebatiye li Tirkiyeyê. Endamê Partiya Saadete. Di zewiciye li Beyza Molu. Ji ev zewicîtî, du keçê wî heye. Niha jî ji Partiya Saadetê, Şêwirdarê Serokê Giştiyê. Her wiha ji Weqfa Necmettin Erbakan de Serokê Giştiyê.
Zeferan, Şax
Zeferan, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
UTC-9
UTC-9 yek Beşên Demjimêrê ye. Alaska Standard Time (AKST) an jî Yukon Standard Time(YST) tê nav kirin. Bi biharî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC-8 dibin û Alaska Daylight Time(ADT) an jî Yukon Daylight Time(YDT) tê nav kirin. Li wan dernan tê bikaranin;
Kilîsan
Kilîsan gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye.
Anders Celsius
Anders Celsius (jdb. 27ê çiriya paşîn 1701 li Ovanåker - m. 25ê nîsanê 1744 li Uppsala) stêrnas, bîrkar û fîzîknasekî swêdî bû.
Jînenîgarî
Anders Celsius li Ovanåkerê ji dayik bû û li zanistgehê Uppsalayê xwend. Di salê 1730î de ew li wir bû profesor. Di salê 1736an de wî ekspêdîsiyonek ji pîvankirinê cîhanê re çêkir. Wî di salê 1741ê de obzervatoriyûm li Uppsalayê çêkir.
Celsius bi 43 salan ji ber jana ziravê mir û li domê Gamla Uppsala hatiye veşartin.
Germahiyê Celsius
Anders Celsius di salê 1742 de yekê Grad Celsius çêkir. Bileksî îro wî ji xala kelînê yê avê ra 0 °C digot û ji xala helînê yê avê ra 100 °C digot. Wî jî hên zordariyê bê jî nivîsand (760 mm li ser gopalê zîbeqê). Şagirtê wi Carl von Linné di salê 1745, piştî mirinê Celsius, wê xeyrand.
Termomêterî wî (yê wî wê demê çêkir) niha li zanistgehê Uppsalayê ye.
Avigliano
Avigliano, bajarokekî komûn ya Îtalyayê ye û li herêma Basilicatayê cîwar bûye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 11.408 kes e.
Falun
Falun navê hem bajar û hem jî navçeyeke Swêdê ye. Serbajarê herêma Dalarna ye. Çemê Faluån di Falunê ve diherike.
Li herêmê kana madenê ya Falunê (Falu Koppargruva) bi nav û deng bû. Kana madenê ku jê sifir hatibû derxistin, di sala 1992'an de girtî bû.
Navê bajêr Falun e, lê gelek caran Falu jî tê dîtin. Falu tê wateya "ya, yê Falunê", yanê Falu+ån, ava Falunê ye. Peyva swêdî "å" heman peyva kurdî "av" e.
Parzemîn
Parzemîn, parçeyekî erdnigariya cîhanê ye. Parzemînên Erdê ev in:
Kûrsîn
Kûrsîn gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye.
Stent
Stent navê boriyeke mîlîmetrîk e ku bo demarên koronar dîsa necivin, teng nebin û nexitimin tê danîn. Herwekî bi biryara bijîşk Stent dikare li demarên din jî were danîn. Lê Stent pirranî di kardiyolojiyê de bo nexitimîna demarên koronar tê bikaranîn.
Gelek cureyên Stentan hene ku kîjan pêwîst e bijîşk wê bikartîne. Niha versiyoneke nû derketiye jê re "Stentên bi derman" tê gotin. Ev Stentana gelek biha ne. Stentên bi derman di nahêlin demar dîsa tengbin û di vî warî de gelek bikêr tên. Tê zanîn ku demarên hatine vekirin, di demeke kurt de 40-50 % dîsa li heman cihê dixitimin. Stentên bi derman vê selefê dadixîne heya 10-20 % î.
Qentere
Qentere gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye.
Pestoya bilind a xwînê
Fişara bilind a xwînê yan xwînpestêna bilind yan hîpertansiyon an jî LBX yek ji nexweşiyên sereke yên NDD (Nexweşiyên dil - demar) e.
Nirxên xwînpestênê (ên asayî)
Heger ji vê radeyê berjêr an berjor be, divê mirov têkeve şika NDD'ê. Ji bo LBX'ê "Mêrkujê malê" yan "Dijminê ji malê" tê gotin. Lewra mirov zû nanase û lê nakeve şikê. Hîpertansiyon yek ji tabloyên herî mezin û ruhstîn ê serdema me ye. Her sal bi milyonan mirov ji ber nexweşiyên ku xwînpestêna bilind sedem in, dimirin. Dilekî asayî û bêkêşe di rehetiyê de li dora 60-100 carî lêdide. Divê mirov hem ji aliyê hêza lêdanê, hem jî ji aliyê hejmara lêdanê carekê dilê xwe bide venêrîn.
Çiqas zû pêderxistin, ew qas zû çareserî! Hîpertansiyon: Bilindiya pesta/pestoya xwînê, bilindiya xwînpestênê(zêdebûna çewisandina'zexta' xwînê di rehan de(damaran de).) nexweşiyek pirbelavbûyî ye. Pêkerên metîrsîdariyê yê ku dihêlin derkeve holê ev in:
Çareserkirin
bê derman:
2. înhbîtorên ACE
3. blokkerên(astengkerên) qenalên kalsiyumê
4. blokerên reseptorên anjiyotensînê.
31ê çiriya pêşîn
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Selik
Selik gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye.
Enines
Enines, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Gola Tanganyîka
Zeryaçeya Tanganyîka yan gola/zêya Tanganyîka yek ji zeryaçeyên (golên) mezin ên parzemîna Afrîkayê ye. 6emîn zeryaçeya mezintirîn a erdê ye.
Li Afrîkayê duyemîn gola mezin û kûrtirîn gol e. Ji aliyê baresteyê ve ango mîkdara avê ve di erdxanê de (dinya) duyemîn gol e.
Dirêjiya wê 673 km, berayî kêmzêde 50 km ye, Rûerda wê 32.893 km², bilindahî ji rûyê avê 782 m, kûrtirîn cihê wê 1.470 m ye.
Çemê Rûzîzî, çemê Lûfûbû, çemê Malagarasî diherikin ser golê. Çemê Lûkûga jî ji zêyê derdikeve. Gol dikeve nava tixûbên Kongo, Tanzanya, Zambiya, Burundî, Tanganîka.
Gol ji aliyê ekosîstemê ve gelek dewlemend e. Li dora 300 cure masî xwerû li vir dijîn. Masîgerî tê kirin û aboriya sedhezaran kesan li ser golê ye. Rojane derfiroşiya nîv milyon ton masiyan tê kirin.
Li ser golê barbiriya bi keştiyan jî heye, gelek riyên hesinî tên heya ber golê.
Masiyên perikên strîdar
Masiyên perikên strîdar (Actinopterygii) çîneke masiyan e. Nêzîkî 30.000 cure dikevin vê çînê.
Qirmiraviya reş
Qirmiraviya reş an qirmeraviya reş an kersele an jî qîtik (bi latînî: Phalacrocorax carbo), cureyekî qirmiraviyan e.
Şayes, reftar û jîngeh
Hindek balindeyên avî yên mezin, nikul û kilikdirêj in. Per û çeng reş in. Pê bi perde ye. Serê nikulê wan xwar e. Ref ref difirin. Dema bêhnvedanê çengên xwe şor dikin û behra pitir li cihên bilind bo bêhnvedanê dilîsin. Nêr û mê rengek in. Qirmiraviyên reş li ser daran yan li ser rizde û revezan hêlînan çêdikin. Qirmiraviya reş 90-92 sentîmetreyan dirêj e. Balindeyeke avî yê mezin û reş e. Alek û gewrî spî ne. Bi çengşorî dadide. Dema firînê li pişt yek dibine kêş. Komkome dijîn.
Jîngeh
Di derya û gol û geravan de ne û li ser tateber û gizîrteyên nav deryayê, herwisa li ser daran, hêlînan çêdikin. Zivistanan mişe ye. Piniyeke spî li binhefik û alekan heye. Çav kesk in û nikul qehwayiyekî tarî ye. Pê reş e. Zivistanan qesta Kurdistanê dike ji heyva heşt û nehê heta nîsanê li gol û geravên kûr û fireh dihê dîtin. Li nîveka Ewropayê û başûrê wê û Asyayê û li Tûnisê têjikan tîne derê. Zivistanan xwe dibe peravê bakurê rojava ya Afrîkayê û peravên erebî û Îraqê.
Parêzî
Xwarina wan masî û beq û lawirên avî yên ku çoç in. Li Kurdistanê cureyek bi tenê hatiye dîtin.
Hîpokondriya
Hîpokondriya navê nexweşiyeke psîkolojîk e.
Heger bijîşk nexweşê xwe nasneke dikare hin çewtî û şaşîtiyan bike. Hîpokondriya bi dermanan, alîkariya psîkiyatrîk, psîkoterapî û alîkariya sosyal dikare sax bibe.
Ferec, Mêzgir
Ferec, gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.
Paga Gedîk
Paga Gedîk gundekî girêdayî navçeya Wanê ya Payizavayê ye.
Gundekî mezin ya wê herêmê ye. Eşîra Ertoşî ya binavê Mamedpîran bi cih bûye. Nêzî 180 xane li vir gundê heye.
Erdnîgarî
Wanê re 44, Payizavayê re jî 20 km dûrahiya wê gundê heye.
Aborî
Zêdetirîn karên çandyarî û ajaldarî li vir tê kirin.
Mela Keleş
Mela Keleş, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Paga Gedîk
Aborî
Têlefonên westar ,xwediyê dibistanekê u Mizgefté ye.
Niedernberg
Niedernberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Miltenberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Çafa
Çafa,, gundekî teqrîba heft kîlometer ji bajarê Serêkaniyê dûr e, rûniştvanên vî gundî tev kurdên êzîdî ne. Piştî erebkirinê û kembera erebî hinek malên ereban li Çafa ji aliyê rejîmê Asad ve hatine bicihkirin.
Kenêr
Kenêr, kenêre an kenêrk dareke bi fêkî û ji famîleya gelyazan e. Fêkiyên wê ji gelyazan biçûktir in. Darê kenêrê ji bo paraztina tiştekî ji çavan bi malan an bi pîstî mirovan dixin.
Bûxanlû
Bûxanlû an jî Bûxan yek ji Qebîlên Şadlû ji kurdên kûçber yi xorasanê ye. li hikûmeta Yarmuhemmed xan li Mîrgeha Bocnûrdê Elîxan beg kurê Husênxan ji gundê Baxçixê Îlxanê wî Qebîleya bûye. Bûxanlû li gundên Baxçix, Elî abad, Kulab, Besirkanlû, Cemê, Esedîyê Lenger û Baqirxan jîyan dikin.
Xorxol
Xorxol an Xolxol, yek ji navçeyên Çewlîgê ye. Di sala 1959an de navê kurdî hat qedexekirin û bi navê Yayladere di sala 1988an de wekî navçeyê bi Çewlîgê ve tê girêdan. 20 gund û 79 mezreyê wê hene.
Konarga
Konarga, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Gotland (län)
Gotlands län parêzgeheke li rojhilata Swêdê ye. Ew ji parêzgeheke dîrokî ye. Navenda parêzgehê bajarê Visby ye.
Erdnîgarî
Gotlands län 0,7% ji Swêdê ye.
Hejmara nîştecihan
Nifûsê Gotlands län nêzikê 0,6% ji Swêdê.
Dewleta yekneteweyî
Dewleta yekneteweyî, dewleta neteweyî, welatê neteweyî coreyekê welatan e ko ji bo desteberkirin û ewlekirina ax û serweriyê ji bo neteweyekê pêkdihêt û rewayî ya xwe ji vê ewlekirinê werdigirit. Welat hebûneka siyasî û siyasî-cihnaskî (geopolîtîk); û netewe hebûneka kulturî û nejadî ye. Zarava netewe-welat digehînit ko ev herdu raman bi hev ra in, û ev wê ji coreyên dî yên welatan ko berî wê hebûne cida dikit. Eger bi diristî bihêt avakirin, ramana wê ew e ko hemî welatiyan ziman, kultur û bihayên hevpişk hene. Ev tişt di piraniya coreyên dî yê welatan da nebûn. Cîhana nî avabûyî li ser hîmê netewe-welatan mafê çareya-xwe-nivîsînê û mafê xwe-rêvebirinê didit hemî neteweyan ko hizreka cewgerîn ya aydîolocî (îdeolojî) ya neteweparêzî anko nasyonalîzmê ye.
Netewe-welatê armancanî (aydiyal)
Ji gotin û bawerî yên neteweparêzan û netewe-welatên heyî mirov dikarit hizir bikit ka dê netewe-welatekê armancanî çawa bit, lê hebûneka wusa li cîhana rastiyê da nemumkîn e. Lê vê hizrê bandora xwe li ser piraniya netewe-welatan hiştîye û bê wê mirov nikarit ji netewe-welatên heyî fêm bikit. Qenciyeka dî ya vî modêlê aşopî û armancanî ew e ko mirov dikarit hevberdaniyekê dinavbera vî coreyê welatan û yên bertir çê bikit.
Elîxan beg
Elîxan beg kurê Husênxan ji gundê Baxçixê Îlxanî Yarmuhemmed xan Şadlû li Qebîleya Bûxanlû li Mîrgeha Bocnûrdê ye. Şadlû anku Şadilû yek ji êlên mezin yi kurdên Xoresanîye.
Hîpertrofî
Hîpertrofî (bi Latînî: hypertrophia) tê wateya zêde-xwarî. Di bijîşkiyê de pîvaneke bo mezinbûna organan û ya selûlayan (hucre) tê bikaranîn.
Rojîn
Rojîn bernavê hunermendeka kurd e. Ew him stranan dibêje û him jî şanogeriyê dike.
Malbata Rojîn
Dayika Rojîn ji Sûrî, bavê wê jî Kurdê Mêrdînê ye. Rojîn bi xwe di sala 1980an de li Edeneyê hatiye dinê. Pênc zarokê malbata wê hene. Ew a navîn e.
Wek gelek zarokên li vî welatî dijîn jiyana wê jî di nav tunebûnê de û trajîk derbasbûye. Xwendina xwe ya serî û navîn li Edeneyê bidawî dike. Dûvre jî li “Konservatûara Şaredariya Edeneyê" domandiye. Herçiqas malbata wê li dij derdiket jî wê şaxê xwe ji huner nebirî. Çar salan çû qursa qereteyê. Ew fêrî teknîka xwe parastinê û dengeyê bû. Di vê navê de bi amatorî mûzîkê re dadiket û dersên şanê distand.
Jiyana hunerî
Peymana albûma xweyî pêşî di sala 1996î de çêkir. Lê sala 2000î de albûm bidawî bû. Ev astengiyek piyaseya mûzîkê bû. Çar salan gelek dema wê biribû. Albûma wê ya pêşî, “Ya Hep Ya Hiç - An gişt an nişt (hîç)” di sala 2000î de derhat. Gelek bal kişand û dengekî bilind derxist. Piştî vê, bi fîrmaya profesyonel û navneteweyî, Sony Mûzîk re peyman danî. Bi vî awayî sîngleya xweyî pêşî derxist û di arenaya navneteweyî de xwe qebûl kirin da.
Ev di serî de ji bo wê, dûre jî ji bo mûzîka kurdî û ya etnîkî pêşketinek baş bû. Albûma wê ya duyem bi navê “Sî” wek sîngle di 2003î de derket. Ev sîngle ji terefê gel ve hat qebûl kirin û gihîşt gelek deveran. Di Festîwal a Bazîdê de ji ber stranek kurdî got Dadgeha Ewlekariyê ya Dûgelê, (DGM)ê biryara girtina wê ya giyabî (paşpenî) da. Li berxwe da. Qîriya kû tu sûc nekiriye û teslîm nabe. Di vê demê de xebatên wê yî ji bo albûma nû berdewam bû. Di sala 2005î de albûma xweyî dawî “Jan/Sızı” derxist. Vê albûmê ji ber têkîliyên di hundirê wê de û mijarên wê, gelek deng derxist. Lewre di albûmê de 9 bi kurdî, 6 bi tirkî 15 stran hebûn.
Stranek klasîk a awaza wê Ara Dinçkiyan çêkiriye û Sezen Aksu dibêje “Vazgeçtim - Jê berda”; a Melike Demirağ “Arkadaş - Heval”, û a Lorena Mc Kennit “Tango to Evoro" bi kurdî got. Strana Hakkı Bulut ku li Tirkiyeyê pir bi nav e “Ykimiz Bir Fidanyz - herdu yek şitlek in” jî got. Taybetiyek din a albûmê jî hema bêje nîvê stran û awazê di albûmê de wê çêkiribû. Albûma nû pêşketinek cidî da jiyana wêyî hunerê. Li ser albûmê gelek hevpeyvîn bi televîzyon û rojnameyan re pêk anî. Di de xelat a “Altyn Kelebek, En Yyi Halk (Etnik) Müzik - Perperika Zêrîn, Mûzîka etnîkî ya herî baş” stand. Xelata “Altyn Kelebek” ev cara 32emîn bû dihate dayîn û bi dengên gel, xwediyê xelatê tê tespît kirin.
Xelat di dîroka xwe de cara pêşî bû ku diket destên hunermendek mûzîka kurdî jî çêdikir. Ev hunermenda di şaxê xwe de perwerde dîtiye û pirralî ye, piştî konservatûar qedand, li “Şanoya dûgelê ya Edeneyê” de, di gelek leyîstikan de rol standiye. Dûvre jî di gelek leyîstikên “Şanoya Dûgelê ya Enqereyê”de rol standiye.
Leyîstikên heya niha leyîstiye (ne bi Kurdî ne)
Hunermend niha li “Şanoya dûgelê ya Erziromê” bi pisporî leyîstikvaniyê dike. Herwiha di TRT Şeşê de bernameya bi navê Rojîname pêşkêş dike.
Qeliya deqsorê
Qeliya/qelandina deqsorê, deqsorqelîn cure xwarineke masiyan ji koma xwarinên masî û deryayî yê pêjgeha kurd e. Gelên cîran jî çi deqsora ava vexwarinê ango çem û golan, çi jî ya deryayî be, deqsorê diqelînin.
Deqsor (bi latînî salmo trutta), masiyek e û li derya, çem û golan gelek e. Beriya avabûna Komara Tirkiyeyê heya nêzîkî sînorên parêzgeha Antalya ya li peravê Deryaya Navîn, gund û warên kurdan hebûn û xwarinên ji berhemên deryayê ji yê din bêhtir bûn (binêrin dîroka êla Sînemiliyan).
Pêjgeha kurd de masî û berhemên deryayî cihekê girîng digire. Li Kurdistanê di pirraniya çeman de deqsor heye û tê girtin.
Demjimêra havînê
Demjimêra havînê nerîteyekê di Navçeya demjimêrîyan de tê kirin. Gorî wê di havîn de dem demjimêrakê şunda tê xistin. Demjimêra zivistanê "demjimêra normal" e; demjimêra havînê jî demjimêrek ji wê şûnde ye.
Ew nêrîte bi armanca demê gorî roj miheng kirin û ragirtinê enerjî tê bikaranin.
Ji bo nêrîtê demjimêra havînê herî pêş de Benjamin Franklin dema ji hevalekî xwe re nivisandî qal kirî bû. Herî pêş de li Elmanya di 30ê nîsana 1916an de hat bikaranin. Di wê salê da li Îrlendayê jî hat bikaranin. Li cîhanê bi gelemperî dewlet sepaneke demjimêra havîn tê nerîtandin. Li Ewropayê jî der Îslenda, Rûsya, Rûsyaya Spî, Ûkrayna dewletan gişkan tê nêrîtandin.
Orik
Orik, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
George Berkeley
Navê wî li bajarekî Kalîforniya û li kolêjekê di nava Zanîngeh Yal jî hat kirin.
Montescaglioso
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara niştecihên komûnê 9.747 kes e.
Sul
Sul, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Pezmijoka latan
Pezmijoka latan an pezmijoka qirik sipî (Varanus albigularis), lê navê legavaan lê dikeve. Pezmijoka latan, cureyek e xijendeyên pelikdarên girs û dirêj e, ji cinsa pezmijok ku ji famîleya pezmijokan (Varanidae) ye û li Başûra Afrîkayê dijî.
Etîmolojî
Navê (Varanus albigularis) di latînî ku wateya wê: pezmijoka qirik sipî ye. Gotina Varanus ji ورل  ya erebî hatiye. Bêjeya albus ango bi latînî sipî ye û gula ango qirik e (Varanus albigularis).
Taksonomî
Sê binecureyên Varanus albigularis hene:
Elhediyet elhemîdiye
Elhediyet elhemîdiye, Elhediyetu'l-hemîdiye, di sala 1883 an ji hêla Yûsiv Diyaedîn Paşa Elxalidî ve hatiye nivîsandin. Wî dema ku hakimê Motkiya Bedlîsê bû ferhenga xwe bi alîkariya hin zana û melayên kurdan nivîsî.
Ev ferheng ji aliyê Mehmed Emîn Bozarslan hate wergerandine tirkî û di sala 1978an de ji aliyê Çıra Yayınları ve bi navê Kürtçe-Türkçe Sözlük hate weşandin.
Kelandina deqsorê
Kelandina deqsorê, deqsorkelîn, keledoşiya deqsorê cure xwarineke masiyan a ji koma xwarinên masiyan û çêjên deryayê û koma xwarinên quşxaneyê ya pêjgeha kurd e. Gelên cîran jî vê xwarinê dizanin.
Li tevayî herêmên Kurdistanê deqsor tê qelandin, lê kelandina wê bêhtir li Tolhildanê tê kirin. Kurdên Anatoliyaya Navîn û kurdên cihû jî kêm-zêde deqsorê dikelînin, xwarinên wiha didin ser.
Isidor Isaac Rabi
Isidor Isaac Rabi (bilêvkirina bi kurdî: Îzîdor Îzaak Rabî, * 29ê tîrmehê 1898 li Rymanów, Galîçya, Awistirya-Mecaristan; m. 11ê kanûna paşîn 1988 li Nû York) fîzîknasekî DYAyî bû.
Sala 1944î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye. Bingeh Cihû bû û di 4 saliya xwe de çûbû DYAyê. Ew bi giranî li ser manyetîka dendikê atomê disekinî û diceriband. Wî pêderxistiye ku dendikên atomî bi şêwazeke taybet pêlên elektromanyetîk dimijîne. Ji bo rewşa dendikên atomî rêbazeke bi navê Resonance Method avakiriye.
Ferhenga Henbane Borîne
Ferhenga Henbane Borîne, ji hêla mamoste  Hejar ve hatiye nivîsandin, bi tîpên erebî ye  û ferhengeke mezin e ku  şiroveya peyvên wê bi zimanê Kurdî/soranî  û farisî ye.
Tozik
Tozik gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye. Tuzik ji 6 km durê Semîsadeye
Zêrevanî
Zêrevanî, hêza parastina herêma Kurdistan yan jî polîsên parêzvanên herêma ‎Kurdistanê ne.
Merem
‎ Piştî roxandina rijêma Îraqê û derkeftina yasaya Îraqê ya berwext ya leşkirî xaleka giring ‎têda hate diyarkirin ew jî ew bu ku hikumeta herêma Kurdistan ew bi xo dê parastina xo ‎ket, lewma piştî rezamendiya hêzên hevpeymanan ku hêzên dagîrkerên Îraqê bûne û piştî ‎rewayetiya xo ji biryara (1453) ya civata nav netewî wergirt ku li 8 Gulana 2003 derçûbu ‎û piştî rezamendiya civata berwext ya Îraqa fideral, hikumeta herêma Kurdistanê biryar ‎da supayekî avabiken bi hijmara (21, 000) bîst û yek hizar pêşmerga ku ev hêze bişêtin ji ‎dervey şiyanên polîsa û silahiyatên wan û bi taybetî jî ji dervey bajêra karê xo encam ‎biden. Herwesa ji bo parastina jîngehê jî leşkirek hate amadekirin bi hijmara 500 pêşmerga.‎
Erkên supayê zêrevanî yê
‎ Pêkînana ewlekarî wasayşa herêma Kurdistanê û parastina sîstemê civakî.‎ Ev hêze hêzeka leşkirî û çekdar e girêday hikumeta herêma Kurdistanî ye, ji bo ewlekarî ‎û asayişê ferman û rênimayên xo ji wezareta nafxûya hikumeta herêma Kurdistanê û ji bo ‎erkên xwiyên leşkirî jî fermanên xo ji Fermandiya Leşkirê Kurdistan distînît.‎
Rêkxistina zêrevanî
‎ Pêk têt ji fermandiya supayê zêrevaniyê, baregayê wê li paytexta herêma Kurdistanê ye û ‎rastexo girêday wezareta nafxoya hikumeta herêma Kurdistanê ye, fermandiyê supayê ‎zêrevaniyê endame li gel Fermandeya Leşkirê Kurdistanê. Herwesa baregayê fermandiya ‎supayê zêrevaniyê pêkhatiye ji çend beşên girêday baregayê fermandiya supayê ‎zêrevaniyê û leşkir û hêz û betalîyona belavin li ser parêzga û şar û şaruçka li dîf karê pê ‎tête raspardin, kar û erkê xo dibînin.‎
Erk û raspardên karê zêrevanî
Yekem: Ewlekarî û asayiş:‎ Duwem: Erkê leşkirî:‎ Li herêma Kurdistanê da ji bo hemî fermanên ji fermandiya leşkirê Kurdistanê derdikevin ‎amade ye pêk bînin.‎
Xornof
Xornof gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye.
Röllbach
Röllbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Miltenberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
José Ángel Crespo
José Ángel Crespo Rincón (jdb. 9ê sibata 1987 li Seville) futbolvanekî spanî ye. Û girêbesta wî ya 2016 digel tîme PAOK Thessalonîkî de bû. Ev futbolvan e, di taktîka pozîsyona fûtbolê de Êrîşber e.
Kelehê
Kelehê, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Krecewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Salat
Salat, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Masîpank
Masîpank (Cyprinus carpio), cureyekî masiyan ku li ava bendavên Kurdistanê tê dîtin. Li gelek welatên Ewropayî mîna Almaniya, Austriya, Çêkiya û Poloniyayê goştê masîpankan xwarineke gelek ecibandî ye.
Bafûnbromîd
Bafûnbromîd xoyek ji Bafûn û Brom e. Direfşê xwe AlBr3 e.
Bi tevayî
Bafûnbromîd di Benzol da û herî avên organîk yên din da dihele.
ColdHackers
Coldhackers di dîroka kurdan de rêxistina hackeran a pêşîn e.
Bi navê Coldhackers bi hezaran êrîş li malper û serverên tirkan pêk aniye. Koma bi navê Coldhackers di 3'ê gulanê 2005'î de bi fermandariya HQ hatiye damezirandin û di sala 2006'î de navê xwe wekî CMG - Cyber Median Guerillas guherandiye.
Heya niha di înternetê de, nêzîkî 10.000 malperên tirk û dewletên zorbariyê li kurdan diken, xerabkirine. Gorî agahiyên ku wan dane belavkirin, di nava koma Coldhackersê de, li dora pênc, şeş xebatkarên xurt hene. Dîsa ew dibêjin hewla wan heye ku xwe bipêşbixin û tirseke mezin têxin dilê hêz û welatên ku li kurdan zordariyê dikin.
Pîr Siltan Evdal
Pir Sultan Abdal (kurdên elewî: Pîr Siltan Evdal, navekî din Pîr Heydar) hozan û helbestvanekî navdar ê romî ye. Ji terîqeta Hecî Bektaşê Welî ya elewiyan e, bîrdozî û stranên wî, ji aliyê kurdên elewî ve jî tên hezkirin.
Pîr peyveke kurdî/îranî ye bo mirovên temendirêj tê bikaranîn ku rêzdariyê nîşan dide. Siltan bi erebî ye, di wateya desthilatdar, serdest de ye. Ew jî bo rêzdariyê tê bikaranîn. Ango mirov dikare ji yekê rê bêje siltan. Abdal ango evdal, di wateya nefisbiçûk, derwêş de ye. Pirranî ev binavkirin bo hozanan tên bikaranîn. Di kurdî de mînaka wê Evdalê Zeynikê ye, ango nefisbiçûkê, bêcih û bêmalê, derbederê Zeynikê (diya Evdal).
Ji ber wê gelak lêkolîner dibêjin ku Pîr Siltan Evdal binavkirineke bo hozan ê pêşawayên elewiyan e, nêrîna fermî ya dewleta tirk, wekî Melayê Meşhûr Nesredîn Xoce nerast e. Tê zanîn ku îdeolojiya fermî ya dewletê pirranî ji agahiyên nerast hatine ristin, îro tirk bi xwe jî viya dipejirînin.
Pirranî ji Pîr Siltan Evdal, vê profîlê fêhm dikin. Lêkolîneke bêalî û zanîstî nehatiye kirin û ev îdiaya han jî bi zanistî nehatiye pûçkirin. Lê zimanê niha di stran û helbestên Evdal de tê bikaranîn, ne yê sedsala 16em, ê sedsala 18-19em e.
Pîr Siltan ji Çorumê ye?
Di dawiya sedsala 18em de, hozan û helbestvanekî ji Çorumê tê, li Enqereyê di dergeha Hasan Dede de dimîne. Di demekê kurt de hezkiriyên wê pirr dibin û ne tenê elewî, sunnî jî gelek hez jê dikin. Ev stranên îro wekî yên Pîr Siltan Evdal tên zanîn, distrê. Navê wî jî Heyder bûye. Hin zana dibêjin ev Pîr Siltan Evdalê rastîn e.
Ji Tevrêgehê (Dîvrîgî) ye?
Li Tevrêgeha (navê îro Dîvrîgî), di sedsala 18em de bi navê Pîr Sultan Abdal hozanekî deng dide, navdar dibe. Stranên îro tên zanîn distrê. Navê wî jî Haydar Xelîl Brahîm (Haydar Halil Ibrahim) bûye. Ev jî tê dardekirin lê di dema wî de Xizir Paşa parêzgar nebûye.
Zeryaçeya Titicaca
Zeryaçeya Titicaca yan gola Titicaca (bilêvkirina kurdî Tîtîkaka; bi zimanê qîçwa: Titiqaqa qucha, bi spanî: Lago Titicaca) goleke mezin e di tixûbê Bolîvya û Perûyê de. Li parzemîna başûrê Amerîkayê ye.
Rûerda wê 8.288 km² ye û di nava Çiyayên Andê de ye. Gola ku axa wê herî bilind e. Ji rûyê avê 3.830 m bilindahiyê de ye. 194 km dirêjahî, 65 km firehî, kêmzêde 140-180 m jî kûr e. Cihê herî kûr ê golê 280 m ye.
Zêdetirî 25 çem diherikin ser golê. Gelek girav hene li ser golê û li wan bermahiyên girîngên Înkayan hene.
Navê xwe ji efsaneyeke Înkayan digire û wateya wê zinarê pûmayê ye. Dema mirov ji jor li golê binêre dişibe serê pûmayê. Hin giravên cih diguherin lê hene.
Kronos
Kronos Titanek bû li mîtolojiya Yewnana Kevnare. Li gorî mîtolojiya yewnanî Kronos yek ji Tîtanan û kurê Gê û Ouranos bû. Xwişka xwe Rea yê ra zewicî. Bavê Zeus, Hadês, Poseidon, Hêra, Hestia, Dêmêtêrê bû. Li cem romayiyan wek Saturnus hat naskirin. Li gor mîtolojiya yewnanî Kronos wextê ava kirye.
Pêşbînî ya Mirina Kronosê
Bavê wê Ouranos, xwişk û birayên wê hemû di zikê diya wî Gêyê , we heps kir bû. Lê Kronos vê yekê qebûl nekir, pê alîkariya diya xwe Bavê xwe kuşt. Xwişk û birayên xwe azad kir. Xwişka xwe Rea yê ra zewicî.
Zewaca Rea û Kronosê da Hadês, Poseidon, Hêra, Hestia, Dêmêtêr hate dinê. Lê ji ber ku pêşbînî pêk neyê Kronos wan hemûyan hêj ji dayîkbûna wan da xwar û wan heps kire nav zikê xwe. Heya di Zeusê ra avis bû ew rewş wisa dewam kir.
Rea ducanî ya xwe ya Zeusê ra reviya girava Kretaê û xwe weşart.Li gorî Hesiodosê ciyê dayikbûna Zeusê Lyktos an jî Çiyayê Dikte an jî Çiyayên Îdayêye.Zeus hate dinê. Rea Kuret(rih)an alîkarî xwest. Kuretên ji bo alîkarîya wê  dans kirin, Kronos hişê xwe windakir. Rea ji ber Zeusê kevirekî da Kronos, Kronos vê kevirê carekî da xwar. Rea jî kurê xwe Zeusê da bizina Amaltheiayê. Ew bizin binemalî ya Heliosê hatibû.