cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bosniya û Herzegovîna
Ji dawiya sedsala 19-an heya Şerê Cîhanê yê Yekem, welat bi nav padîşahiya Awûstûrya-Macaristanê re hate girêdan. Di serdema navbera şer de, Bosna û Herzegovina beşek ji Keyaniya Yugoslavyayê bû. Piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn, di Komara Federal a Sosyalîst a Yûgoslavyayê ya ku nû hatibû avakirin de statuya komarê ya tam hat dayîn. Di sala 1992 de, piştî perçebûna Yugoslavyayê, komarê serxwebûna xwe ragihand. Piştî vê yekê Şerê Bosnayê destpê kir ku heta dawiya sala 1995'an dom kir û bi îmzekirina Peymana Daytonê dawî lê hat.
Îro, welat mala sê komên etnîkî yên sereke ye, ku di destûra welêt de "gelên pêkhatî" têne destnîşan kirin. Boşnakî ji her sêyan koma herî mezin in, Sirb di rêza duyemîn de ne û Kroat jî di rêza sêyemîn de ne. Bi Îngîlîzî ji hemû xwecihên Bosna û Herzegovînayê re, bêyî ku ferqa etnîsîte hebe, wek Bosnakî tên bi nav kirin. Di nava kêmarên ku li gorî makezagonê wek "yên din" tên binavkirin, cihû, rûm, Albanî, Montenegrin, Ukraynî û Tirk in.
Bosna û Herzegovina xwedan meclîsek du deme û serokatiyek ji sê endaman e ku her yek ji her sê komên etnîkî yên sereke pêk tê. Lêbelê, desthilata hukûmeta navendî pir kêm e, ji ber ku welat bi gelemperî nenavendî ye. Ew du pêkhateyên otonom-Federasyona Bosna û Herzegovîna û Komara Srpska- û yekîneya sêyemîn, Navçeya Brčko, ku ji hêla hukûmeta xweya herêmî ve tê rêvebirin, pêk tê. Federasyona Bosna û Hersekê jî ji 10 kantonan pêk tê.
Bosna û Herzegovîna welatekî e ku bi pêş dikeve û di Indeksa Pêşketina Mirovî de di rêza 74an de ye. Aboriya wê ji aliyê pîşesazî û çandiniyê ve, li pey tûrîzmê û sektora xizmetê ye. Tûrîzm di van salên dawî de gelekî zêde bûye. Welat xwedî pergalek ewlekariya civakî û gerdûnî-tenduristiyê ye, û xwendina asta seretayî û navîn belaş e. Ew endamê UN, Rêxistina Ewlekarî û Hevkariyê li Ewropayê, Konseya Ewropayê, Hevkariya ji bo Aştiyê û Peymana Bazirganiya Azad a Ewropa Navîn e; ew di heman demê de endamek damezrîner e ji Yekîtiya ji bo Deryaya Navîn, ku di Tîrmeha 2008 de hate damezrandin. Welat serlêderê endametiya Yekîtiya Ewropayê ye û ji Nîsana 2010an vir ve berendamê endamtiya NATOyê ye, dema ku Plana Çalakiya Endamtiyê wergirtibû.
Paleolîtîk
Paleolîtîk (ji û, "kevir") an jî Serdema kevirî ya kevn beşa herî kevn a serdema kevirî ye ku bi bikaranîna amûrên kevirî yên yekem c.  3,3 mîlyon sal berê dest pê dike û heta Pleîstosenê, c.  11.650 sal beriya dema niha dewam dike.
Ji beşa destpêkê ya Paleolîtîkê re Paleolîtîka jêrîn tê gotin, ku ji Homo sapiens kevntir e. Paleolîtîka jêrîn nêzîkî 2,5 mîlyon sal berê bi Homo habilis (û cinsên têkildar) û amûrên kevirî yên herî kevn dest pê dike. Delîlên li ser kontrolkirina agir ji aliyê mirovên kevn ve di serdema Paleolîtîka jêrîn de ne diyar e yan jî çavkaniyên wê yên zanistî gelek kêm e. Çavkaniyên herî nû piştgirî didin ku bi qasî heta niha tê zanîn bikaranîna agir a herî kevn li Şikefta Wonderwerk, Afrîkaya Başûr, berî 1 mîlyon sal pêk hatiye. Herwiha tê pejirandin ku Homo erectus an Homo ergaster di navbera 790.000 û 690.000 berî dema niha de li Pira Bnot Ya'akov, Îsraêlê agir çêkirine. Bikaranîna agir îmkanê daye mirovên kevn da ku xwarinê çêkin, germahiyê peyda bikin, û bi şevan ronahî hebe.
Homo sapiensên kevn bi qasî 200.000 sal berê peyda bûne, pê re Palaeolîtîka navîn dest pê kiriye. Guherînên anatomiyê nîşan didin ku kapasîteya zimên a nûjen jî di dema Paleolîtîka navîn de derketiye. Di serdema Paleolîtîka navîn de, yekem delîlên teqez ên bikaranîna agir ji aliyê mirovan ve hene. Hestî û darên şewitandî yên ku wek 61.000 berî dema niha re hatine tarîxkirin li şûnwarên Zambiyayê hene. Binaxkirina miriyan a sîstematîk, muzîk, hunerên kevn, û bikaranîna amûrên sofîstîke yên bi gelek parçeyan bûyerên girîng ên Paleolîtîka navîn in.
Li seranserê Paleolîtîkê, mirov bi gelemperî wekî neçîrvan-komkerên koçer dijiyan. Civakên neçîrvan-komker pir piçûk û wekhevîxwaz bûn, her çend civakên neçîrvan-komker, ên ku xwedan gelek kereseyan an jî teknîkên depokirina xwarinan ên pêşketî, carinan şêweyekî jiyanê yê nekoçer afirandine, ku tê de pêkhateyên civakî yên kompleks mîna serokêşîran û tebeqeyên civakî jî hebûn.
Bildîşa
Bildîşa, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Mezinbûna lojistîkî
Li vir, N hejmara neferan di dema t de, r rêjeya mezinbûnê ya xwerû, a pêşbaziya di navbêna neferan de, û     karîna hilgirtina jîngehê ya tuxma  N, ku jimara neferan e ya ku jîngeh dikare piştgiriyê bide wan nîşan dide.
Bi çareserkirina wekheviyê li gorî merca destpêkî   mirov digihe
Dawiya vi nîşaneyê dema dem diçe alî bêdûmahîtiyê:
Banezêr
Banezêr, gundekî gundistana Baskî kollesea bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Banezêr 48 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 291 e.
Lindau
Lindau bajarokekî navçeya (Landkreis) Lindau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Mezolîtîk
Mezolîtîk, an jî Serdema kevirî ya navîn (ji yewnanî: "navîn" +  "kevir), serdemeke di pêşvexistina teknolojiya mirovahiyê de bû ku di navbera serdemên Paleolîtîk û Neolîtîkê de ye.
7ê sibatê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Mezolîtîk
Serdema mezolîtîkê bi taybetî li Ewropayê di dawiya serdema Pleîstosenê de, anku 10.000 berî dema niha dest pê kir û bi destpêka çandiniyê bi dawî bû, ku dîroka wê li gorî herêman diguhere. Li hin deveran wekî Rojhilata Nêzîk, çandinî berî ku Pleîstosen bi dawî bibe dest pê kiribû, û li wan deveran Mezolîtîk kurt e û baş nayê pênasekirin. Li deverên ku bandora qeşagirtinê hindik e, carinan têgiha "Epipaleolîtîk" çêtir tê girtin. Bermahiyên ji vê serdemê hindik in, pir caran tenê paşmayiyên xwarinan wekî hestiyên heywanan mane. Li deverên daristanî, yekem nîşanên darbirînê hatine dîtin, her çend destpêka darbirînê ya bi awayeke cidî di dema neolîtîkê de ji ber çandiniyê hatibe.
Taybetmendiyên mezolîtîkê li piraniya deveran bi amûrên têkel ên biçûk ji kevirên hesteyan tê diyarkirin. Taxima şokan, tevşoyên kevirî, û objeyên darîn, wek kano û kevanan, di hin şûnwaran de hatine dîtin. Ev teknolojî herî pêşî li Afrîkayê di çandên Azîlî de derketine holê. Dûre bi riya çanda Îbero-Maurusî (Mexreb) ya Afrîkaya Bakur û çanda Kebaran ya Levantê li Ewropayê belav bûne. Lêbelê, vedîtinên serbixwe jî carinan tên teorîzekirin.
Zimanê bosnî
Zimanê bosnî zimanê gelê Bosnak e ku ji standartkirina zaravayê ştokavî pêk hatiye. Yek ji sê zimanên fermî yên Bosniya û Herzegovîna ye. Li cîhanê nêzîkê 3 milyon kes vî zimanî diaxivin.
Zimanê ûkraynî
Zimanê ûkraynî zimanek ji zimanên slavî yên rojhilat e. Zimanê fermî yê dewleta Ûkrayna ye. Bi alfabeya kîrîlî tê nivîsandin. Li seranserê cîhanê di navbera 42-47 milyon kes vî zimanî diaxivin.
Unverre
Unverre, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Mêrdîn (parêzgeh)
Mêrdîn parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ku îro bi ser Tirkiyeyê ve ye. Serbajarê parêzgehê Mêrdîn e.
Menteşiya Jêr
Menteşiya Jêrîn, gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiya Mazî ya Mêrdînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin (ne bitemamî).
Romûlûs û Remûs
Romûlûs û Remûs, damezrînerên efsaneyî ên bajarê Romayê, paytexta Romaya Kevnare û ya Îtaliya îroyîn in. Bavê wan Mars, xwedawendê şer bûye, û diya wan jî Rhea Silvia an jî Îlia, yek ji bismilên kinaçe bûye. Rhea Silvia keça Numitor keyayê Alba Longa bûye, evî dawîn ji alî birayê xwe î biçûk Amulius ve ji ser desthilatdariyê hate rûxandin, û bo keça wî Rhea Silvia tu zarokan di pêşerojê de çêneke û doza desthilatdariyê li apê xwe venekin, Amulius biraziya xwe dike kahîne. Piştî Rhea Silvia bi Mars re mar dibe, du zarokên wan çêdibin, lê ev yek endîşeyê dixe dilê Amulius û ditirse ku ev herdu zarok sibe hereşe li desthilatdariya wî bikin, lewre wan dixe qufekê (sepetekê) û davêje rûbarê Tiber.
Lê çarenûsa cêwî li gorî vîna Amulius naçe, ango ew di avê de nafetisin. Cêwî ji alî dêlegurekê ve tê xilas kirin, û ew gura cêwî çend rojan bi şîrê xwe li ber girê Palatine dimêjîne û ji dêw û hovan diparêze. Dêlegur çavdêriya herdu zarokan dike heya rojekê şivanekî bi navê Faustulus tûşî wan dibe û bi xwe re dibe mal. Jina şivanî Acca Larentia cêwî xwedî dike heya ew mezin dibin, piştî Romulus û Remus digihînin, ew vedigerin ser warê bapîrê xwe Numitor û wî piştî rûxandina Amulius ji nûve vedigerînin ser desthilatdariyê.
Demek derbas dibe (dora 753 B.Z) herdu bira biryarê distînin ku bajarekî nû ava bikin. Lê ew li ser cihê bajêr li hev nakin û ji lewre pevdiçin, piştî pevçûnê, ew li hev dikin ku bajar li ser girê palatine bê avakirin. Romûlûs di despêkê de dîwarekî dadimezrîne, lê Remûs wek çawa dixwaze kelevajiya xwe bi dîwarê Romulus bike, dibeze û xwe di ser wî dîwarî re davêje. Ev yek bêhna Romulus teng dike û pêngava Remus wek kîmasiyê li xwe dihesbîne, lewre ew radibe û birayê xwe Remus dikuje. Pê kuştina Remus re, Romulus dibe serwerê tekane ê bajêr.
Şêba Jor
Şêba Jor (, gundekî navçeya Dêrika Mêrdînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
8ê sibatê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Germik
du gundên bi vî navî hene :
Giverny
Giverny, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Yüreğir
Yüreğir, navçeyeke bajarê Edeneyê ye. Di sala 1986an de wek navçeyeke navenda Edeneyê hatiye avakirin. Li rojhilata çemê Seyhanê ye. Nifusa vê navçeyê li gorî hejmartina 2011ê 426.379 kes in. Li rojavayê vê navçeyê, navçeya Seyhanê heye. Li bakur navçeya Sarıçam, li rojhilat Ceyhan û li başûr jî Karataş heye.
Tessin, Almanya
Tessin bajarokekî navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Nâzım Hikmet Ran
Nâzım Hikmet Ran, bi kurtî Nâzım Hikmet (z. 15ê kanûna paşîn a 1902, li Tesalonîkiyê, Împeratoriya Osmanî (Yewnanistana îro) - m. 3ê hezîrana 1963, li Moskowê, Sovyet (Rûsyaya îro)), nivîskar û helbestvanê tirk bû ku di 1902an de li bajarê Salonîkiyê (Tesalonîkî) hatiye dinê.
Großkampenberg
Großkampenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Nâzım Hikmet Ran
Jiyan
Gorî Nazim Hikmet bavê wî tirk bû û diya xwe bi eslê xwe alman, polon û gurcî bû. Lê bi rastî bavê xwe lawikê Çerkez Nazim Paşa ye û bi eslê xwe çerkez e. Dayîkê bapîra xwe Hasan Enver Paşa serb bû. Ji ber vê yekê ji malbateke çerkez hat, ew bi xurtî tevlî komên etnîkî yên din bû.
Nazım Hikmet di 15ê kanûna paşîn a 1902an de li Selanîkê ji dayik bûye. Helbesta xwe a bi navê Feryad-i Vatan di sala 1913an de nivîsandiye.
Hikmet xwediyê 27 pirtûkan e.
Nâzım Hikmet di 3ê hezîrana 1963an de li Moskowê koça xwe ya dawî kiriye.
Varize, Eure-et-Loir
Varize, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Xanî Sor
Xanî Sor, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Dêrikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Giverville
Giverville, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
9ê sibatê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Idrîs Barzanî
Idrîs Mistefa Barzanî (1944, li gundê Barzan-31ê kanûna 1987'an, li Wirmiyê, Rojhilatê Kurdistanê ) pêşmerge û siyasetmedarê PDKê bû û yek ji 10 kurê Mela Mistefayê Barzanî, birayê Mesûd Barzanî û bavê Nêçîrvan Barzanî bû.
Îbrahim Rojhilat
Dibistana seretayî, ya navîn û lise li Bazîdê kuta dike.Di sala 1991’an de bi damezrîna N.Ç.M. ’ê re di warê muzîkê de dest bi xebatên xwe yî profesyonel dike. Di wan salan de Koma Rojhilat ava dike. Tevî komê di sala 1997’ande albuma "Mezrabotan ım ez" derdixe. Hunermend ji welatê dengbêjiyê tê ku ev ax warê Ehmedê Xanî ye. Li aliyê din Radyoya Êrîvanê ji bandoreke mezın li serê kiribû. Ev hest bi xebatên li ser huner û muzîkê ya li nav NÇM’ê gihaşt û bi pêş ket. Di vê demê de tevî koma xwe li welat, li Ewropa, li Qefqasya û li deverên din ên dinyayê konsertan pêk tîne. Piştî demeka di kargêriya beşa muzîkê ya NÇM’ê de di sala 2001’an de ji bo programeke Newrozê diçe Awistralya û li wê derê dimîne. Bi taybeti lêkolînên xwe yên liser kelepora dengbejiyê û muzîka otantik li Awistralya didomîne. Hunermend xebatên di vê albumê de wek dilopek di derya ked û bîreweriya welatê xwe de dibîne. Ew albûm bi repertuar û şîroveya hunermend hêza wi ya radebilind û nasnameya wi ya hunerî derdixe holê.
Wittenbeck
Wittenbeck şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Brîswê
Brîswê, gundekî gundistana Baskî kollesea bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Brîswê 61 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 367 e.
Hargarten
Hargarten şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Bîlîcan
Bîlîcan, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Seyhan
Seyhan navçeyeke parêzgeha Edeneyê ye. Nifusa vê navçeyê zêdeyî 750.000 e. Nîviyê nifûsa bajarê Edenê di vê navçeyê de rûdinên. Ev navçe bo aborî, bo çand, bo béşesazî, bo perwerdehî û bo bijîjkî navendekî giring e.
Nexweşxane yên Seyhanê
Xeynî van nexweşxaneyan 13 heb navendên bijîjkî he ye. Sûka (çarşı) bajarê di vê navçeyê de ye. Parêzgeha bajarê jî di vî navçeyê de ye. 7 îstesyonên Rêbiniya Edené (Metroya Edené) jî di vî navçeyê de ye.
Kreuztal
Kreuztal, bajarekî navçeya (Landkreis) Siegen-Wittgensteinê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
1945
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Malik bin Enes
Malik bin Enes, an Îmam Malîkî zanyarek ola îslam û îmamê mezhebê Malîkî ye. Di sala 93 hîcrî li bajarê Medînê hatiye dinê. ji ber malbata jî li ser hedîsên şerîf ra mijûl dibûn wîjî piçûktiya xwe dest bi perwerda li ser hedîsan kir, Dûra tehere cem alimê navdar Îbn Hurmuz û 13 salan perwerde dibîne.
Di warê hedîsan da 17 saliya xwe da dest bi dersdayînê kirîye. kesên ku jê ders girtiye yek jî îmamê Mezhaba Şafiî Îmam Şafîî ye. Têt gotin ku 100.000 zêdetir hedîs kom kiriye û li ser wan lekolîn çêkiriye, le nav vanan da tenê 1.720 hev kiriya pirtûka xwe a bi nave Muwatta. Di sala 179 yê hîcretê li bajarê Medîneyê çûye ser dilovaniya xwe.
Şêba Jêr
Şêba Jêr, gundekî navçeya Dêrika Mêrdînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Qubik
Qubik, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Dêrikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Bodolz
Bodolz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Lindau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Glisolles
Glisolles, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Girsorik
Girsorik navê gundekî Tatosa Erzîromê ye.
Çemê Çeto
Çemê Çeto, gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Qerekoseyê ye.
Amonyûmnîtrat
Amonyûmnîtrat xoyek e, yê ji amonyak û hidrogennîtrat çêdibe.
Sermisala Jor
Sermisala Jor (Sermisaxa Jor?) (bi erebî navê wê kirine al-Bistan), gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
Amonyûmnîtrat
Bi tevayî
Amonyûmnîtrat pir baş di avê da dihele. Cem 20 °C 1183 g amonyûmnîtrat di litrek avê da dihele, cem 100 °C 8710 g ji wê di litrek avê da dihele. Hên jî amonyûmnîtrat kane di mêtanol da jî bihele.
Riwek
Gil û giya (bi latînî Plantae), navê cîhana botanîk a riwekan e. Di zimanê Kurdî de hemû riwek di bin dar û ber û gil û gîhayan da tên hesibandin.
Amonyûmnîtrat
Bikaranîn
Amonyûmnîtrat pir caran di semadê da tê bikaranîn.
Vaupillon
Vaupillon, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Goma Qaso
Goma Qaso navê gundekî Tatosa Erzîromê ye.
Vaupillon
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Xwepêşandan
Xwepêşandan çalakiyek ji hêla komek girseyî an komek ji komên mirovan e. Xwepêşandan  ji bo dozek siyasî an dozek din dihê kirin. an kesên beşdarî protestoyek li dijî sedemek fikar dibin  ew bi gelemperî ji  meşa girseyî  pêk tê.
Ramsau bei Berchtesgaden
Ramsau bei Berchtesgaden şaredariyeke navçeya (Landkreis) Berchtesgadener Land li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Hilo Sezan
Hilo Sezan (Hilo Sevan?) (bi erebî navê wê kirine as-Safah), gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
Melleẍan
Melleẍan amrazêkî werzêrriye bo gwastnewe yan drûnewey gijûgya. Cyawaziy legell das lewe daye drwênewan pêwîst naka dabêtewe û detwanê be rawestanewe karekey bika. Emrroke traktor û kombayn cêgay melleẍanyan girtotewe û melleẍan kemtir be kar dehênin.
Steffenshagen
Steffenshagen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Dengiz
Dengiz gundekî li Bakurê Kurdistanê ya bajarê Erzîromê ya navçeya Tatosê ye.
Erdnîgarî
Ji navenda bajarê Erzîromê 150 km û ji navçeya Tatosê 5 km dûr e.
Gundê Mîran, Tatos
Gundê Mîran navê gundekî Tatosa Erzîromê ye.
Bîrkê, Zaxo
Bîrkê, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Ehmed bin Henbel
Ehmed bin Henbel (erebî: ‏‎‎‎‎‎‎‎‎أحمد بن حنبل‏‎‎‎‏‎‎‎, z. ‎‎‎‎‎780 - m. 855) ji zanyarek ola îslam û îmamê Mezhebê Henbelî ye.
Di sala 780î de li bajare Bexdayê ji dayîk bûye. Perwerdeyek rind dibîne û zêdetir di warê hedîsan da dixebite. Zedetir di bin bandora Îmam Şafîî da dimîne. Ew jî wek alimên din zilm û zorê dibîne, tê girtin, dikeve girtîgehan, dersdayîn lê tê qedexe kirin.
Li ser 1.000.000 ekî hedîsa kom dike û ser dixevite, le tenê ji wan 30.000 hevê dike pirtûka xwe a bi navê Musned.
Di nav her çar mezhebên mezin îslamê da alîgirin herî hindik ên mezheba Henbelî ye bêtir li Erebîstana Siûdî belav bûye.
Di sala 855î de diçe ser dilovaniya xwe.
Binawîley Gewre
Binawîley gewre, gundekî gundistana Baskî kollesea bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Binawîley gewre 40 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 214 e.
Gula fişek
Gula fişek (bi latînî, Arctium tomentosum) riwekek e ji famîleya Asteraceae, wek kereng û givzonikan. Koka wê tê xwarin.
11ê sibatê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Harspelt
Harspelt şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Retschow
Retschow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Hecî Emeran
Hecî Emeran navê gundekî Tatosa Erzîromê ye.
Peyka hewayê
'Peyka hewayê', Peyka ku hatiye şandin li Fezayê ku ji bo ku rewşên hewayê ragihinê dinya yê. ev peyk, aliyekî wan yên lêkolînê jî hena. Bi wê re karekî yê peyka hewayê ew a ku qişînên fezeyî ên bi elektro manyatikî ku kifş bike ya. Minaq, hin ji wan peykên hewayê ev in; METEOSAT, MetOp, NOAA, GOES.
Şêx Fexrê Adiyan
Şêx Fexrê Adiyan, fîlozof û zanayekî bi eslê xwe kurd ê êzidîyan e ku di sedsala 11'an de jiyaye. Tê gotin ku piştî Şêx Adî jiyaye. . Li gorî vê jî, Şêx Adî bixwe jî di sedsala 10'an de jiyaye.
Şêx Faxrê Adiyanî, ji wî ku weke ku çawa ji gelek alim û mazinên kurd helbest mana, Ji wî jî, gelek helbestên ku bi destanî tên gotin mana roje ma. Şêx Faxrê Adîyanî, Li ser dîrokê, felsefê û astronomî û fizîkî hizrên xwe hanîna ser ziman. Di derbarê van beşên zanînê bi hinek beşên din re jî nivîsandîya û hanîya ser ziman. Şêx Faxrê Adîyanî, Şêxekî Êzîdî bû. Di dema xwe de xwedî dergeh bû. Heta ku hatîya kifşkirin ku ew di dema xwe de weke "şêxê şêxan" hatîya dîtin û naskirin û herê kirin. Bandûra wî, li ser dema wî pirr mazin bûya.
Şêx Faxrê Adiyanî, piştî Şêx Adî re hat û di dema xwe de, hewlda ku Şêx Adî pirr baş bi mirovan bide fahm kirin. Yanî, biqasî ku tê dîtin û bawerkirin, Şêx Faxrê Adîyanî, Şêx Adî piştî wî re jî, di nava xalkê kurdistanê de pirr baştir daye fahm kirin. Di wê dema ku pirr hêrîş li Êzîdîtîyê hebûn, di xate Şêx Adî de meşî û hemû hêrîşên li ola Êzîdîtiyê dan rawastiandin. Bi vê rengê, bandûra Şêx Faxrê Adîyanî, pirr bi giring heya ku wî ola êzîdîtiyê bi têgihiştin û bawerîya civate wê û dîroka wê re pirr baş hanî ser ziman.
Şêx Fexrê Adiyanî, fîlozof û xasê ola Êzdiyatiyê ya. Şêx Fexrê Adiyanî e ku di sedsala yazdeyan de jiyaye û yek ji yê mezintirîn zanayên ola êzidiyan e û gelek ji tekstên ola êzidiyan ji aliyê wî ve hatine nivîsandin.
Di wê demê, Êzdiyên Lalişê û dora wê ra, hewake aşîtyane û mecalên hişyarbûnê, xwenaskirinê û efrandaryêye xweş çê dibin. Tevî rêvabirên mîrtyên Êzdiyan usa jî komek qewlvan, helbestvan, fîlîsof, oldar û xwedênasên bi nav û deng, yen wek Şêx Fexrê Adiyan, Pîr Reşê Heyran, Pisê Cemê, Pîr Xidir, Pîr Hevînd, Şêx Mend, Pîr Şeref û hinekên din li hev dicivin û edebyeteke kurdewarîye bi cûre û naveroka xwe barkêş bi zimanê kurmancîyî xweş xizneke mezin qewl, beyt, due’a, destan, qasîde, çîrok, xizêmok, payîzok û cûrên edebêye din bi mêlodî û miqam, bi felsefe û hunureke edebîye bilind dihûnîn, pê heykelê felsefa ola Êzdîtyê ya kevnar bi zanyarya xwedênasyêye bê qisûr dixemilînin.
Bi bîranîn û salixyên oldar û a’limên bawarya Êzdiyatyê ew demê hesabên wan berheman pir mezin bûye. Dibêjin dema Şêx Fexir 11000 qewl, beyt, qasîde, çawa niha nav dikin, têkstên bawarya êzdîtyê hebûne.
Gestratz
Gestratz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Lindau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Peyka Heyvê
'Peyka heyvê' an ji 'Gerdîş', peyka ku hatî şandin li gerwêrka heyvê ye. Karûbarê vê peykê, ew e ku rewşên li heyvê kifş bike. Wekî din jî, li heyvê, di dema pêşî ya ku hate şandin de, ji bo kifş bike ku li heyvê jiyan heye an na. Ji ber ku di demên berê de dihat bawerkirin ku li heyvê jiyan heye û weke ku li dinyayê jiyan heye li wir jî wilo jiyan heye. Cara pêşî, peyka ku hatî şandin jî ya ku hatî şandin li heyvê bû. NASA ku weke saziya lêkolînkirina navendî jî tê zanîn, Neil Armstrong di 20ê tirmehê de hat şandin. Berî wî Yekitiya Sovyetê peykek heyvê şandibû heyvê.
Dêwrîş
Dêwrîş, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Ver-lès-Chartres
Ver-lès-Chartres, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Saaldorf-Surheim
Saaldorf-Surheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Berchtesgadener Land li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Karikan
Karikan navê gundekî Tatosa Erzîromê ye.
Perçemka xwînmij
Perçemka xwînmij an perçemka xûnxwer (Desmodus rotundus), cureyekî perçemkên bibêvilê pelgî (Phyllostomidae), ji cinsê (Desmodus) û ji perçemkên Cîhana Nî an Nû ye(Amerîka).
Şayes
Perçemka xwînmij bi mû yê kurt û kurkek e zîvê boz li binaniya wê rû girtî ye û rengê vî kurkî girtîtir dibe li pişta wê. Herdu guhên wê piçkî gloverin,lêva wê jêrî kûr qulkirî ye û poz an bêvilê wê pehn û dirûvê pelgan e. Dirêjiya navçe ya perçemka xwînmij derdorî 9 cm (3.5 in) û teve dirêjiya piyala baskê,dighêje 18 cm (7 in).Giraniya wê gelemper derdorî 57 grams (2 oz), lê belkî ev giranî bêtir dibe piştî danek xwarin.
Belavbûn û hawidor
Perçemka xwînmij xweciya parzemînên Amerîkayan e. Perçemka xwînmij li ciyên bi seqa şil û warên bi bayê germ hezidike bijî ye.
Taksonomî
Zaneyar Étienne Geoffroy Saint-Hilaire perçemka xwînmij bin navê cureya Phyllostoma rotundum dabeşandibû sala 1810. .Lê di sala 1901,zaneyar Oldfield Thomas navê Desmodus rotundus bijart û li perçemka xwînmij navkir.
Xwarin
Perçemka xwînmij xwînê guhandaran wek bizin, mih û gayan dixwe.
Ebû Mensûr Maturîdî
Ebû Mensûr Maturîdî an jî Îmam Maturîdî, (863 -944) zanyarekî îslamê û îmamê mezhebê Maturîdî ye. Navê wî ê rast Ebu Mansûr Muhammed bîn Mahmud el-Maturîdî ye. Di sala 863 de li bajarê Semerqendê ji dayîk bûye.
Li gor hinekan wek berdewamiya mezhebê Henêfî tê pejirandin, zêde belav nebûye.
Ebû Henîfe
Ebû Henîfe, anku Ebû Ḧenîfe (bi erebî: أبو حنيفة, z. 699, Kufe - ö. 767, Baxda), Îmamê Ezem Ebû Henefe navê dirêj Ebû Henîfe Numan bin Sabit bin Zûta bin Merzuban, zanyarek ola îslam û îmamê mezhebê henefî ye.
Di sala 80 yê hîcretê li bajarê Kufe ye ji dayîk dibe. Navê wî ê rast Numan bin Sabît e. Ji malbatek dewlemend bûye. li ser fiqih û hedîsan xebitiye.
berê bazirganîye dike, le dûra dev ji bazirganiye ber dide û di medrese yan da dest bi dersdayîne dike. Zêdetir di bin bandora Hamad bîn Ebû Silêman da dimîne.
Îmam-i Azam him dema Emewî yan da him jî dema Ebasî yan gelek tedayiya dibîne, tê girtin. Di sala 150 yê hîcretê da li Bexdayê tere ser dilovaniya xwe.
Özz Nûjen
Özz Nûjen (z. 20'ê pûşpera 1975'an, ku navê wî yê berê Özgür Gezgin bû, komedyenekî "stand-up" (anku, ser piyan) ê swêdî ye ku bi eslê xwe kurd e. Özz Nûjen di 20'ê hezîrana 1975'an de li herêma Serhedê li gundê Xirabşehirê, ku navbera Patnos û Milazgirê ye, hatiye ser dinyayê. Dema ku ew 8 salî bû ew weka penaber hatiye Swêdê.
Ji xeynî komedyenbûna xwe, ew nivîskarê metnê û şanoger e û bernameyên televîzyonê pêşkêş dike. Ew li Swêdê binavûdeng e û di nav gel de gelek hezkirî ye. Özz Nûjen di 2007'an de bi xelata Kurdê Salê ya Swêdê û di 2012'an de jî bi xelata aştiyê ya Eldh-Ekblad hate xelatkirin.
La Goulafrière
La Goulafrière, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Madregan
Madregan navê gundekî Tatosa Erzîromê ye.
Osman Efendî
Osman Efendî nuştox
Osman Esad Efendî serra 1852 di Sêwreg di amo dinya. Lajê Hecî Eyyûb Efendî yo. Hecî Eyyûb Efendî Muftiyê Sêwregî bîyo. Osman Esad Efendî Babij o. Na eşîri hewna Sêwreg di esta û aşîra gird a. Na eşîri bi ziwandê Dimili ya (Zazakî) qisey kena. Na eşîri ra bol alîmî resayê.
Osman Esad Efendî badê tehsîldê xwi yê siftekênî (verênî), Muftîdê Sêwregî Zulfîqar Zuhtî Efendî het di wendo. Serra 1882 di îcazet giroto. Osmanî, Erebî, Kirdasî û Dimilî zanaynê.
Destpêkerdeya memûretiya ey serra 1884 di bî. Û Sêwreg di Azayê Mahkemaya Bîdayetî bî. Serra 1905 di badê mergdê Muftiyê Sêwregî Zulfîqar Zuhtî Efendî di, Sêwreg di bîyo miftî. Serra 1929 di merdo,  25 serrî miftîyêyi kerda.
Serra 1917 di cirê rutbeyê mexracî dîyayo ki, o rutbe îlim di rutbeyêdo gird û  biqîmet bi.
Çirê ki bi sarixada kiho ya millet mîiyandi geyrayo Osman Esad Efendî rê Yeşîlbaş Osman Efendî vajîyayo. Ê wenden ra bol hez kerdo û bi wenden da xwi ya kar kerdo. Wezîfeyê xo bêkemaney ardo herûn. Labelê qandê ney zî millet cirê bol îtîmat kerdo ew cira bol hez kerdo.
Osman Esad Efendî serra 1901 di Menga Remezanî di yew mewlîd nuşto. Mewlidê ci ziwandê dimilî yo. Alfabeya ci jî erebî ya. Vanê ki Hecî Ûsib Efendî bi Ziwandê Tirkî ya mewlidêk nuşto, mewlidê cira mileta Sêwregî bol hes kerdo. Ney sera Osman Esad Eefendî menga rojeyî di hefteyêk teber nêvejîyayo. Nê heftî miyan di mewlîdê dimilî nuşto. Ey vato ki : ‘’Marîfet, çiyo ki çinê bo kes ey virazo, o çiyo ki her kes zano, kerdişê ey marîfet niyo’’. Osman Esad Efendî çaxo ki no mewlîd nuşto, mewlidê xwi neşr nêkerdo.
Heta ew ro destnuşteyê nê mewlidî, Sêwreg di wanîyeno. Bi wasitayê dê Mila Nezîrî Sêwregî jî  serra 1933 di Şam di bi terefê Mîr Celaded Bedirxan bi name dê Bîyîşa Pêxemberî, kitabxanayê Hawarî di neşr bîyo.
Mewlidî Osman Esad Efendî, bi ziwandê dimilî di kitabo siftekên (verên) o. Verdê ney bi Ziwandê Dimili ya kitabêk nênusîyayo, Qandê ci jî no mewlidê Osman Esad Efendî bol kiymetlî yo.
Osman Esad Efendî mewlidê xwi bi dimiliyê Sêwregî û fekdê eşîrda xwi ya nuşto ew ziwanê mewlidê ci jî bol pak o.
Ehmedbeg
Ahmedbeg, gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Agirîyê ye.
12ê sibatê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Osman Efendî
Tarîxzano Kirdas Mehmed Emîn Zekî Beg kitabê ciyo Meşhûrê Kurd û Kurdistan di qalê Osman Esad Efendî û mewlidê ci kerdo ew  mewlidê Osman Esad Efendî bol bol metih kerdo.
Reddelich
Reddelich şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Bêxbera Jorî
Bêxbera Jorî, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Axtamar
Axtamar yek ji giravên herî mezin ên li Gola Wanê ye.
Girav ji sala 908an heya 1021an wek palatîneke (?) kesrayên (?) ermenî yên Vaspurakanê ji xanedanê Artsrûnîyan dihat bikaranîn. Herwiha, katolîkosê Dvînê jî, ji salên 920/931an heta 950/992an li wir dima, herwiha katolîkosên (?) ermenî ji sala 1116an heta 1895an Axtamarê wek navend bikaranîbûn.
Axtamar bi xwe ji boy demeke dirêj navenda çandî ya ermeniyên Anatoliyayê bû.
Bicihbûn
Li vê giravê dêreke Ermeniyan a dîrokî heye. 45 km li başûrê rojavayê bajarê Wanê dikeve. Cihekê tûrîstîk e. Seferên keştiyan bo tûrîstan hene. Meriv bi ferîbotê digihêje giravê û girav yek ji cihên tûrîstîk ên Wanê binavûdeng e.
Nav
Navê wê yî berê ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye qedexekirin û navê Akdamar pêvekirine. Tê gotin ku navê keca kesrayeke ermenî lê hatiye kirin.
Efsaneya li ser navê giravê
Navê Axtamarê tê gotin ji efsaneyeka Ermenî tê. Bi navê Tamara keçikeka ciwan a panêrê (dêrnêr) yan keşeyê dêrê hebûye. Xortekê dilê xwe dikeve vê keçikê lê bavê wê dilsar e. Bi êvaran dizîka avjeniyê dike û tê dîtina hezkiriya xwe. Tamara li perekê giravê bi çirayê li hêviya wî dima. Bavê wê bi vê yekê dihese û dafikek datîne. Di şeveke bahozî de xort tê dîtina Tamarayê û xwe li benda agirê çirayê datîne. Lê nizane ka çira di destê bavê Tamarayê de ye û li dora giravê digere. Her gava çira cihê xwe diguhere, xort jî berê xwe diguherîne. Ev yeka han heya ciwan dixeniqe didome. Gotina ciwan a dawî "Axxx Tamara!" bûye. Li ser wê Tamara jehrê vedixwe û dimire. Bavê gelek poşman dibe lê êdî dereng e. Navê giravê her û her Axtamara dimîne.
Herwekî "axtamar" peyveke Kurdî ye jî. Axtamar tê wateya cihê ku axa wê tamarî ye. Bingeha navê Axtamara na lê bermayiyên giravê girîng e. Mixabin dewleta Tirk xwedî li Axtamarayê dernakeve. Ji aliyê leşkeran ve bi sedan fîşek li dêra dîrokî hatiye weşandin, ji ber ku dêr a Ermeniyan e. Dîsa komeke kes li giravê dijîn ku tê payîn ew ziyanê didin bermahiyan.
Kaniya Nebê
Kaniya Nebê (bi erebî navê wê kirine Nab'a an-Nabi), gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
Saint-Chély-d'Aubrac
Saint-Chély-d'Aubrac, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Marco Polo
Marco Polo (1254 - 9ê kanûna paşîn, 1324) seyah û kaşîfê Îtalya yê navdar e.
Di gera xwe ya duyemîn de peywirdariya xwe bicihtîne lê di deryayê de xetereyên mezin dijî. Ji 600 zilamên xwe 580 winda dike. Di sala 1295î de bo bazirganiyê vedigere Wênîsê. Carekê ji aliyê Genewîzan dîl tê girtin. Di zîndanê de nivîsên xwe vedinivîse û wekî pirtûk dide çapkirin. Pirtûka wî bi navê di dema xwe de dibe kaneke sereke ji bo naskirina Asya dûr, Efrîqa û Çînê.
Ebûlhesen Eş'erî
Ebûlhesen Eş'arî (873 - 935) zanyarê ola îslam û îmamê mezhebê Eş'arî ye. Li bajarê Besraye ji dayîk dibe û li Bexdayê çûye ser dilovaniya xwe.
Di îtîqadê de şafii, malikî û henbelî li ser vê mezhebê ne.
Kenan Evren
Ahmet Kenan Evren (jdb. 17ê tîrmeha 1917an li Alaşehir a parêzgeha Manisa – m. 9ê gulana 2015an, Enqere), pêşengê cûntaya leşkerî ya 12ê îlonê 1980î, serokkomarê berê yê Tirkiyê ye. Di sala 1936î de li dibistana leşkerî ya Maltepe destbi perwerdeya leşkerî dike. Di salên 1958 û 1959î li Koreyê dixebite. 5ê îlona 1977an de dibe fermandarê artêşa bejayî (reşayî) û di 7ê adara 1978an de jî dibe serokê serkaniya artêşê.
Para Kurdistanê dîsa assîmîlasyon, dîsa operasyon
Evren piştî 3 salan îdareya leşkeriyê, hikûmetekê avadike û bendê hemî desthilatdariyê dixe destê xwe. Di şertên tirsnak û dijwar de destûra bingehîn a ku leşkeran nivîsandibûn bi gel dide qebûlkirin. Di dengdana 7ê çiriya paşîn a 1982an de destûra bîngehîn a nû tê pejirandin.
Evren êdî serokkomar e
Piştî bicihanîna armancên cûntayê û avakirina hikûmetekê Evren xwe ji bo serokkomariyê pêşberê gel dike. Bi pejirandina destûra bingehîn ve di heman rojê de Evren dibe serokkomar. Heya roja 9ê çiriya paşîn a 1989an serokkomariyê dike. Evren niha li Marmarisê dijî û bi karê wênesaziyê re bilîdibe.
"Netekim Paşa"
Tê zanîn ku Evren bi eslê xwe ne Tirk e, Boşnak e. Ji ber wê bilêvkirina wî ya hin tîpan dişibiya Boşnakan. Di şûna "î" de tîpa tirkî ya "ü" bikardianî, heger "î" di bêjeyekê de du caran bihata bikaranîn a yekemîn dikir "e". Ji bêjeya "Nitekim - ango" pirr hezdikir lê wekî "Netekim" bilêvdikir. Ji ber wê navê wî bû "Netekim Paşa - Ango Paşa". Evren di mîzaha nivîskî ya Tirkiyê de cihekê girîng girtiye.
Nordrhein-Westfalen
Nordrhein-Westfalen (herêma Bakurê Reyn û Westfaliya, bi kurte NRW) yek ji herêmên kargêriyên Almanyayê ye û gorî nêzî 18 milyon nifûsa wê herêma Almanyayê ya herî mezin e. Ew li rojavaya Almanyayê rûniştî ye û rûerda wê 34.080 km² ye. Çiqas paytexta NRW Düsseldorf e jî bajarê xweyî herî mezin Köln e.
Di navenda NRW de Ruhrgebiet (ango, navçeya Ruhr) yê bi bajarên li bakur Bottrop, Gelsenkirchen, Herne û Recklinghausen, li rojhilat Dortmund, Hamm û Hagen, li navend de Bochum, Wuppertal, Remscheid, Essen, Oberhausen û Mülheim û li rojava jî Duisburg û Moers ve he ye. Hin bajarên dinên mezinên NRW wiha ne: Munster, rojava Bielefeld û Paderborn, başûr Siegen û li rojava Bonn, Koln, Leverkusen, Aachen, Mönchengladbach û paytexta wê Düsseldorf in.
Lîsteya partiyên siyasî yên Swêdê
Vaye lîsteya partiyên siyasî yên Swêdê ye.
Science
Science (tê wateya Zanist) kovareke navdar a zanistê ye û li ser navê American Association for the Advancement of Science (AAAS, Civaka Amerîkayî bo birêvebirina/piştgiriya zanînên xwezayî) derdikeve ye.
Kovar hefteyî ye û li dora 130.000 aboneyên wê hene. Di sala 1880'î de ji aliyê rojnamevan John Michaels hatiye damezirandin. Pirranî zanîngeh, akademî û ciwanên ku ji zanistê hez dikin, vê kovarê dixwînin. Weşaneke wê ya online jî heye û heya niha zêdetirî milyonekê xwendekarên wê çêbûne. Bi taybetî li ser beşên nû yên zanistê (genetîk, xweza, biyoteknîk hwd) dinivîsîne û cih dide pêşketinên aktûel.
Axadeveya Jêrê
Axadevê Jêrê, gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Agirîyê ye.
Goupil-Othon
Goupil-Othon, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Meman, Tatos
Meman navê gundekî Tatosa Erzîromê ye.
Vernouillet, Eure-et-Loir
Vernouillet, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Meletî (parêzgeh)
Meletî yan jî Meledî (bi tirkî, Malatya) parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye ku niha dikeve Komara Tirkiyeyê. Serbajarê parêzgehê Meledî ye.
Nav
Navê Meletiyê di tableta hitiyan de wekî melita bi nav kirine. Erdnigarnasê kevn ê Strabon, li ser sînora Keyania Komageneyê de wekî yek parêzgehek Keyaniya Kapadokyayê (B.Z 280-212) nîşan daye. Bingeha wateya peyva meletiyê ji zimanê hitiyan de hingiv derbas dibe.Melît+ava tê wateya welatê hingivê.Paşê nav wekî "Meliddu", "Melide", "Melid", "Milid", "Milidia", "Melitea" bi nav kirine.Dema dagirkirinê ereban de ereb wekî malatiyye bi nav kirine.Bi hatina tirkan ve navê meletî bû navê îro. Di sala 1923an de bi damezrandina tirkiyê ve navê îro bu navekek fermî.
Dîrok
Tê zanîn ku nêzikî 5000 hezar salê ku kurd li meletiyê dijîn. Keyaniya kevnar a komangane (nemrut) di nav gel de bi navê ne-mir ango ne mirî ilahi tê  hikûm kiriyê. Keyê asur Sanherib (p.z. 705-p.z. 681) li meletiyê hukumdar bûye. B.Z di sedsala 4an de Keyê mekedon a Îskenderê Mezin Meletiyê dagir kir piştrê bi rêzê ve med, faris, Bizans u selçûqî bi rê ve kiriye. Her çiqas hikûmdar gûheriye jî gel çand û ola xwe winda nekiriye.dema osmaniyan de sultanê zulumkar ê Yavuz Siltan Selim kurdên elewî qetilkiriye lê heman minteqê kurdên elewi û hewvelatiyên ne misilmanan di nav xwe de xwedî derketiye wan veşartiye û parastiye. Eşîra herî mezin a li meletiyê dirêjan te zanin wexta osmaniyade xwasteka asimilekırına dirêjan de çen eşirên turkuman bı hatiye cıhkırın lê heman eşir kurd bine çanda tırk bı ber kurde hunda biye dırêjan kırşehir konya haymana polatlı veji iskan hatibi kırınjı çogu koçerbun bı serhev hatin u nıha çend qeza u derveyê meletiye semsur sêvas u teybeti lı meletiyê dıjın manaya navê heman eşiretê dı-rê-jan Di ango duvıgê kırın pêkanin çıkırın têt bı karanin RÊ manaya sıkak kolan cahde ango rê hatiye gotın a dawiji JAN ku manaya wê kul dert xem çiik tê bı karanin ango daku herkes bı zanit bı tirki DI (yapma eki) RÊ (yol)JAN (dert) anlamındadır ango rê dıçe dert gırıt (yol gider dert)(alır)mana wê ewe nawê eşire ê tê zanin rodi bu pişti ku kanunên iskanın ê osmanliya bı nave dırêjan hate bı naskırın hejmara van niziki 800,000 kesiye.
Cografya
Meleti le roj hılatê kurdıstanê bı cıh buye rojava Eleziz (98 km) Amed (251 km) bakur Semsur (185 km) rojhılat Mereş (219 km) başur Sêwas (245 km) u Ezırcan (363 km) ve hatiye durpêçkırın.
Hejmar
Salên 1927 ve hejmar dı be. li wi bajari nufusa heri dawi bı sala 2010 de 736.530 kes hatiye hejmartin.
Aborî
Lı meletiyê ekonomi asteki heri başdeye serida erdhej çandın peşketiye meleti qeysiya navdare 100 da 80 hevcedariya qeysiya jı meleti bersıv dıke.
Senayî û pîşesazî
Di bajêr de 2 pîşesaziyên(senayî) organizê hene û kargehên mişmişan li pîşesaziyê de cihêkî giring digire.
Gehiştin
Li bajêr balafirgehek heye û di salên dawî de riyên hêsinî û qîrî (asfalt) bi astekî  herî jor ve hatiye çêkirin.
Xwendevanî
li Meletiyê zaningeha înonû heye ku qasî çil hezar xwendekar li beşên cuda de dixwînin.Li bajêr de asta xwendinê gelek baş e. Berê medreseyên baş li wir hebûne.
Zichang
Zichang, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Shaanxiyê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 273.000 kesî
Nienhagen, Mecklenburg-Vorpommern
Nienhagen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Saint-Christophe-Vallon
Saint-Christophe-Vallon, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Hecîxano
Hecîxano, gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Agiriyê ye.
Şekan
Şekan navê gundekî Tatosa Erzîromê ye.
Binawîley Biçûk
Binawîley biçûk, gundekî gundistana Baskî kollesea bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Binawîley biçûk 67 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 360 e.
Deux-Jumeaux
Deux-Jumeaux, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Heimenkirch
Heimenkirch şaredariyeke navçeya (Landkreis) Lindau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Çalê
Çalê, gundekî Omeriyan e ku bi ser Nisêbîna Mêrdînê ve ye. Gund ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Helbestvanê kurd Arjen Arî di 1956an de li Çalê hatiye dinê.
Gelhenasî
1980 (440 nufus)
StarCraft
StarCraft lîstikeke komputerê ya 'real-time strategy' ('stratejiya dema zîndî') ye ku ji Blizzard Entertainment ve hatîye afirandin. Siftê ev lîstik li sala 1998 ji boy PC hatibû derxistin, û paşê versîyoneke lîstikê ya Macintosh jî li sala 1999 derket. Starcraft jî ji boy Nintendo 64 hate adaptekirin.
Xata sereke ya çîroka vê lîstikê, şerekî di nav sisê nijad ên galaktîk de ye. Ev sisê nijad ev in : Terrans, mirovên xurt û zexm, Zerg, alîen ku mîna meşên hingîv tên organîzekirin, û Protoss, şervanên humanoîd û psyşîk.
Tac Mehel
Tac Mehel an Taca Mehelê (bi ûrdû: تاج محل‎, Tāj Mahal, hindî: ताज महल, Tāj Mahal) yek ji bermahiyên bêhempa yên cîhanê ye.
Bi xwe aramgeheke bîranînê ye. Ji aliyê Şah Cîhan (yek ji Mongolê Mezinan) ve ji bo bîranîna jina wê Mimtaz Mehelê (ya ku di çanda devkî ya kurdî de Banûya Bêhngul e ) hatiye çêkirin.
Li federedewleta Hindistanê Ûttar Pradeşê lê nêzîkî bajarê Agrayê ye. Di nava salê 1631 - 1648 de hatiye çêkirin. Li ser bingeheke 100 m x 100 m mermerî wekî mozoleyeke 58 m bilind, 56 m fireh hatiye sazkirin. Gorên Mimtaz Mehel û Şah Cîhan li wir in. Bi tevî minare, lêzim û baxçeyê xwe li ser xakeke mezin e. Wekî arkîtektî bermahiyeke bêhempa ye û di lîsteya bermahiyên bêhempa yên cîhanê de ye.
Tac Mehel di sala 1983 de ji aliyê UNESCO ve bo mîraseke çanda dinyayê hate girtin û kete bin parastina wê. Nimûneyeke bêhempa yê arkîtektiya Îslamê ye. Di xemlandina wê de gelek zêr, kevirên zimrût û yaqut hwd hatine bikaranîn. Ji aliyê xetçêkeran ve gelek ayetên Quranê hatine nivîsîn. Di çêkirina şaheserê de zêdetirî 20.000 karker tên bikaranîn.
Serpêhatiya Tac Mehelê ya gelêrî
Mongolê Mezin bi dileke mezin ji xanima xwe Mimtaz Mehelê hezdikiribûye. Bi tevî jina xwe tevlî dagirkirina welatan dibûye. Jina wê di anîna zaroka 14em de jiyana xwe jidestdide. Ev yeka han key dixe şîneke mezin û hêdî hêdî key dest ji desthilatiyê vedikişîne û bala xwe berdide çand û hunerê. Şah Cîhan li ser wesiyeta wê biryar dide kû bîranîneke bêhempa ji mermerên spî ji bo wê û li perê çemê Cemunayê din jî ji mermerên reş ji bo xwe bîranîneke bide çêkirin. Mixabin ew di jiyana xwe de tenê dikare ya spî bi dawî bike. Ew ji aliyê lawê wî ve ji text tê daxistin û heya mirinê tê zîndanîkirin. Piştî mirina wî jî wî tînin li cem Mimtaz Mehelê vedişêrin.
Doğulu
Doğulu (wekî doûlû bixwîne, bi romîkî tê wateya "rojhilatî") li Tirkiyeyê kesên ji Kurdistanê tên navandin. Lewre gelek caran cudabûn di esl, ziman û ola ferdî de naye çêkirin. Hin kurdên ku asîmîle bûne jî xwe wek Doğulu, welatê xwe, Kurdistanê Bakûr, jî wek Doğu ("rojhilat", anku Rojhilatê Tirkiyeyê) binavdikin.
Neolîtîk
Neolîtîk an jî Serdema kevirî ya nû serdemeke arkeolojîk a Cîhana Kevnare û dabeşkirina dawî ya Serdema kevirî ye. Tevî ku di Paleolîtîkê de çend cinsên mirovan hebûn, heta Neolîtîkê tenê Homo sapiens sapiens maye. (Dibe Homo floresiensis heta destpêka neolîtîkê, nêzîkî 12.200 sal berê, jiyabe.) Ev serdemeke pêşketinên teknolojîk û civakî yên prîmîtîv bû. Neolîtîk di c. 10.200 b.z. de li hin cihên Rojhilata Navîn dest pê kir, û li deverên din yên cîhanê paşê dest pê kir. Di navbera 4.500 û 2.000 b.z de bi dawî bû. Neolîtîk pêşveçûneke taybetmendî û guherînên tevgerî û çandî ye ku tê de bikaranîna dehlên kovî û xwemalî û heywanên kedîkirî jî pêk hatine.
Serdema neolîtîkê bi çandiniyê dest pê kir, ku "Şoreşa Neolîtîkê" çêkir. Çandiniya neolîtîk a destpêkî bi çend cinsên nebatên kedîkirî û kovî, û xwedîkirina kûçik, mih û bizinan re sînordar bû. Di serdema neolîtîkê de pêşketina gundên ewilî, çandinî, kedîkirina heywanan, amûr, û şerên herî kevn ên qeydkirî pêk hatine. Jîngehên mirovan mayindetir bûn. Xaniyên girover ên ji kerpîçê çêkirî û bi tenê odeyekê li hin ji wan jîngehan de hebûn. Dibe ku dîwarekî kevirî li derdora jîngehan hebûn da ku heywanên kedîkirî tê de xwedî bikin û şêniyan ji eşîrên din biparêzin. Jîngehên ku dûra hatin, xwedî xaniyên kerpîçî ên çargoşeyî ne ku malbatan wê demê di tenê odeyekê de an jî di gelek odeyan de bi hev re dijiyan. Vedîtinên definkirinê, kulteke bav û kalan dide pêşî ku mirovan kiloxên miriyên xwe diparastin. Çanda Vinčayê dibe ku pergala nivîsînê ya herî pêşîn afirandibe. Kompleksên perestgeha megalîtîk ên Ġgantija bi avahiyên xwe yên gewre berbiçav in. Her çend hin civakên ewrasyayî yên neolîtîka dereng mîrektiyên tebeqekirî ên tevlihev û hetta dewletan ava kiribin jî, dewletên pêşîn li Ewrasyayê piştî derketina metalurjiyê hatine damezrandin, û piraniya civakên neolîtîkê bi giştî cikavên sade û wekhevîxwaz bûn. Hejmareke mezin a derziyên ji hestî û qiloçan çêkirî hatine vedîtin, ku ew ji bo girêdana çermê îdeal in lewra wisa dixuye ku piraniya cilûbergan ji çermên heywanan hatine çêkirin. Kevirên qulkirî ên ku (li gorî mezinahiyê) dibe wek serê girover ê teşiyan an jî giraniya tevnan hatibin bikaranîn hatine vedîtin  lewra cil û kitanên ji hiriyê çêkirî di dawiya neolîtîkê de  dibe ku derketibin holê.
Serdema neolîtîkê bi belavbûna amûrên metalî re (di serdema paxirî an serdema bronzî de; an jî li hin herêmên cografî di serdema hesinî de) bi dawî bûye.
Pîrwerman
Pîrwerman, gundekî bi ser Herîra navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Şeqşeq
Şeqşeq navê gundekî Tatosa Erzîromê ye.
13ê sibatê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Dormeliya Jêrê
Dormeliya Jêrê, gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Agirîyê ye.
Çêlekê
Çêlekê (bi erebî navê wê kirine al-Jabriya), gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
Gournay-le-Guérin
Gournay-le-Guérin, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Bêxbera Jêrî
Bêxbera Jêrî, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Hohenfelde, Mecklenburg-Vorpommern
Hohenfelde şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Vert-en-Drouais
Vert-en-Drouais, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Belx
Belx (bi farisî/peşto: بلخ Balkh), bajarekî ku dikeve bakûrê Efxanistanê roja me de. Nave Belxê jî, ji çemê Belxê tê.
Irrhausen
Irrhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Girê Fatê Xerbî
Girê Fatê Xerbî (bi erebî navê wê kirine as-Sawdi Gharbi), gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
Kupînoz
Kupînoz lîstikek zarokaye. Li ser betonê bi tebeşîrê ev şiklê li jor tê kişandin/çêkirin. Ji her jûrekê mirov dikare bibêje "malik" jî. Bi kevirek piçûk û pan û zirav tê lîstin. Lîstikvan kevir her carê davê malikekê. Lazim kevir di hendirê malikê de bimîne û ne li ser tixubên/xetên malikan be yan na dora vî lîstikvanî dişewite û dor dere ser lîstikvanê din. Piştî kevir dikeve malikê lîstikvan li ser piyekî bi tenê û bi yeko yeko malika derbasdike heya ya dawî û paşê bi eynî şêweyê vedigere.Lİ ortê yanî li qareya mezin ew ciyê bi xetên çepûrast hatiye kişandin,  herdû nigê xwe vedike. Lîstikvan mecbûre xwe ji ser malika kevir têdeye bavêje, ger nikaribe yan nigê wî/wê têkeve malika kevir têde car dişewite.Piştî xwe ji ser malika ku kevir têde avêt radihije kevir lê her wextî lazime li ser yek nigî/piyîbe. Bi vê şêweya ji malika serî heta ya dawî wisa diçe. Dema Malika dawî jî bi serkeftin qedand îja çavê lîstikvan bi kevnik yan qumaşekî tê girêdan. Lîstikvan çavgirêdankî ji malika serî heta ya dawî dimeşe û cardin vedigere heya malika serî û derdikeve. Çawa dimeşe? Gav bi gav her li hergavekê pêl hendirê malikekê dike.Ger derkeve dervê tuxubê malikê yan pêl li tuxubê malikê bike yan malika bi rêzê nere dişewite. Di her gavekê de Lîstikvanê çavgirêdayî dibêje "Kupî" ger lîstivan pêl hendirê malikê kiribe yên dora wî/wê dibêjin "noz" bi vî awayî malika yeko yeko derbas dike heta ya dawî ji vir bi eynî şiklî vedigere. Ger bi serkevtin çû û hat lîstikê qezenc dike yanî yê serkeftî ewe.
Peyva kupî bi îhtîmalek mezin ji peyvên "ku" û "pî" hatiye û tê wateya "pî/pê li ku ye?" û peyva "noz" jî ji peyvên "ne li ser" hatiye û tê wateya "ne li ser tuxub yan xeteye".
Xane xelî xwarê
Xane xelî xwarê, gundekî gundistana Baskî kollesea bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Xane xelî xwarê 12 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 55 e.
Kalkolîtîk
Di arkeolojiya Cîhana Kevn de, Kalkolîtîk, Eneolîtîk an jî Serdema paxirî qala serdemeke veguhêz dike ku di vê demê de hem metalurjiya paxirê ya pêşîn xuya dibe hem jî amûrên kevirî bi berfirehî tên bikaranîn. Hin çek û amûr di vê serdemê de ji paxirê hatine çêkirin. Ev serdem ji aliyê karakterê ve bi giranî hîn serdema neolîtîkê bû lê belê ev qonaxeke serdema bronzî ye berî ku were kifşkirin ku bi tevîhevkirina qelay û paxirê re madeneke reqtir, bronz, çêdibe. Serdema paxirî pêşî wekî sedemeke veguhêzînê di navbera neolîtîk û serdema bronzî de dihat pênasekirin. Lê belê ji ber ku bi bikaranîna metalan tê karekterîzekirin, serdema paxirî wek parçeyeke serdema bronzî tê hesibandin.