cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gregor Mendel
Bomawe di riweka polkeyê de
Mendel bi riweka polkeyê dest bi rêza taqiyan kir û hewl da ko çawaniya veguheztina taybetmendiyan di navbera nifşan de diyar bike. Encamên taqiyên Mendel rê li ber damezrandina qanunên bomaweyê ve kir. Mendel encamên xebatên xwe û dîtinên xwe, li ber Civata Zanistên Xwezayî de bi du konferans, di sibat û adara 1865ê de pêşkêş kir.
Mendel bi baldariyek mezin, riweka polkeyê hilbijart ko taqîkirinên xwe yê derbarê çêbûna nifşên nû saz bike.
Hin taybetmendiyên riweka polkeyê,
Mendel bi qasî du salan xebat li ser polkeyê kir û piştrast kir ko 34 celebên polkeyê yên wê di taqîkirinê de werên bikaranîn yekreg in (bi înglîzî: true breeding). Ango Mendel di destpêka xebatên xwe de ji bo her sîfetek diyarkirî polkeyên yekreg bi dest xist.
Mendel ji bo taqîkirinê, 7 sîfetên polkeyê hilbijart û çawaniya veguhaztina sîfetan ji bavan bo weçeyê çavderî kir. Mendel sîfetên wisa hilbijartîbû ko rûxsarê wan di weçeyê de bi hêsanî dihat dîtin. Wekî mînak, dirêjiya qedê ( kurt - dirêj ), rengê tov (kesk - zer), rûyê tov (lûs- qurmiçî) rengê kulîlkê ( spî - mor), cihê kulîlkan (li kotahiya qedê - li tewereyê qedê), rengê meweyê (kesk- zer), şeweyê mêweyê (givaştî – werimî).
Mendel bi mêjerek gellek zêde dane berhev kir ko şansê bandorên hawirdorê bêbandor bihêle. Di heyama heft salan de, wî çandin û lekolîna bi qasî 30,000 riwekê polke kir. Di taqîkirinên xwe de her carê çavderiya sîfetek kir.
Mimkun
Mimkun, gundekî girêdayî navçeya Amedê Dara Hêniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Gregor Mendel
Bomawe di riweka polkeyê de
Mendel, rûxsara ko di lêkdana yekem de hebûna xwe domand û winda nebû, wekî “zal” (bi înglîzî: dominant) bi nav kir. Herwisa rûxsra ko di nifşa yekem de winda bibû û di nifşa duyem de dîsa peyda bibû jî wekî “bezîw” (bi înglîzî: recessive) bi nav kir.
Mendel xebatên xwe domand û taqîkirina şeş sîlfetên din ê riweka polkeyê jî kir. Mendel ji hemû ceribandinan heman encamê bi dest xist. Her carê, ji bo her sîfetê, rûxsarek zal rûxsara din jî bezîw bû. Ya balkêştir, di hemû weçeyên nifşa F1ê de rêjeya hokara zal a bi hokra bezîw 3 : 1 bû. Ango rûxsara zal ji rûxsara bezîw sê car zêdetir xuya dibû. Ev encam gellek girîng bû, ji ber ko heta wê rojê zanyar bawer dikirin ko taybetmendiyên bomaweyî yên bavan têkilê hev dibin, piştî têkilbûnê zanyariyên bomaweyî bi şêweyek nû lê bi heman rêjeyê de di weçeyê de xuya dibin. Encamên xebata Mendel bi awayekî zelal da nîşankirin ko rûxsarên deûbav di rûxsarên dureg de tevlihev nabin.
Mendel lêkolînên xwe domand, û rê da ko perîna xwêyî ya riwekên nifşa duyem (F2) rû bide û ji wan nifşa F3 peyda bibe. Mendel hemû weçeyên nifşa F3yê kontrol kir û encamên taqîkirinê bi hûrgilî tomar kir. Ji daneyên bi destxistî, Mendel pê derxist ko rêjeya 3 :1 a rûxsarên nifşa F2yê de xuya bibû, bi eslê xwe rêjeyek 1:2:1 a veşatî bû.
Mendel bi van xebatên xwe, hin agahiyên nû bi dest xist. Encama taqîkirinên wî dabû nîşankirin ko her sîfetêk zîndewerê bi hevkariya cotek yekeyên ji hev cihê peyda dibe.(îro êdî ev yeke wekî allel tên navkirin). Her dêûbav ji bo her sîlfetek, yekîneyek diguhazîne bo weçeyê, bi vî awayî weçe ji bo her sîfetê du yeke lixwe digire. Yeke bi navbeynkariya xaneyên zayendê (gamet) tên guhaztin bo weçeyê. Ji ber ko her dêûbav ji bo her sîfetek taybet du allel lixwe digire, her yek ji van allelan bi egera % 50 ji bavan diguhaze bo weçeyê.
Ji bo allelan bikaranîna nîşan û termînolojiyê, hêsantir kir ko mirov tiştên ko dema Mendel lêkdana polkeyan kir, rave bike. Mendel bi polkeyên yekreg dest bi xebatên xwe kiribû, ango bomawebabeta polkeyan AA an jî aa bû.
Gava mendel lêkdana bavanên yekreg kir, wekî mînak, gava lêkdana polkeyên bi tovên zer bi polkeyên tovê kesk ve kir (AA x aa), hemû weçeyên nifşa yekem dureg bûn û bomawebabeta tovê wan Aa, rûxsarebabeta tovê wan jî zer bû.
Di qonaxa duyemîn a lêkdanê de, Mendel weçeyên dureg ên ji nifşa yekem (F1) wekî bavan hilbijart û lêkdanê di navbera wan da kir (Aa xAa). Ji ber ko evan herdu bavan jî xwediyê herdu alelan bûn, wan karîbûn ko alelê zal an jî allalê bezîw biguhazînin weçeyên xwe. Li gor vê rewşê di nifşa duyem de (F2) egera çêbûna sê cor bomawebabet hebû: AA, Aa û aa. Bomawebabetên AA û Aa herdu jî kar dikin ji bo peydabûna rûxsarebabetazer, lê bomawebabeta aa dibû sedema peydabûna rûxserebabeta bezîw, ango tovên kesk peyda dibû. Tovên kesk di nifşa yekem de winda bibûn lê di nifşa duyem de dîsa peyda bibûn. Rûxsarebabeta F2 wekî: 3 zer : 1 kesk bû.
Mendel xwedan têgihîştinek berbiçav bû ko bomawebabeta 1 AA: 2 Aa: 1 aa ya di nav rûxsarebabeta 3:1 de veşartî nas bike.
Ji bo piştraskirina bomawebabetan, Mendel lêkdana taqîkarî (bi înglîzî: test cross) bi kar anî. Mendel weçeya nifşa yekem( F1) a rûxsarebabtê zer bi bavanê xwe yê bezîw (aa) ve lêkda. Ji ber ko bavana yekreg a bezîw tenê dikare allelê bezîw biguhazîne weçeyê, divê hêmû weçe bi rûxsarebabeta zer peyda bibana, lê weçeyên rûxsarebabetê kesk jî peyda bû. Peydabûna rûxsarebabetê bezîw (kesk), dide nîşankirin ko bavanê din ê bi rûxsarebabetê zer, dureg e.
Bi kurtasî, Mendel bi vê lêkdana taqîkarî de piştrast kir ko hemû weçeyên nifşa yekem a bi lêkdana bavanên AA x aa peyda bûne, dureg in û bomawebabetê wan Aa ye.
Mendel piştî gellek taqîkirinan, qanuna cudabûnê (bi înglîzî: law of segregation) pêşkeş kir.
Li gor vê qanunê (zagon), cota allelan di dema çêbûna gametan de (bi dabeşbûna miyozê) ji hev cihê dibin û diçin gametên cuda. Dema pîtînê, bi yekbûna gametên mê û nêrê bi awayekî rasthatinî (tesadufî) tên ba hev û dîsa cota allelan pêk tînin.
Mendel piştî gellek taqîkirinan, rêbaza guhaztina sîfetek bo weçeyan fam kiribû. Paşê di hişê Mendel de pirsek peyda bû, gelo ne yek lê heke du sîfet di carekî de were lêkdan wê encam bi çi awayî be?
Ji bo taqîkirinê, Mendel du sîfetê yekreg bijart, rengê tovê û rûyê tovê. Riweka bi tovê wê zer û rûyê tovê wê lûs (AABB) bi rîweka tovê wê kesk û rûyê tovê wê qurmiçî (aabb) ve lêk da. Bi lêkdana van polkeyan nifşê yekem (F1) peyda bû, hemû weçe bi rûxsarebabeta zal bûn, ango rengê tovan zer, rûyê tovan jî lûs bû. Mendel têgihîşt ko bomawebabeta wan AaBb ye, ango hemû weçeyên yekem ji bo herdu sîfetan jî dureg bûn. Mendel tovên weçeyên dureg çand û di polkeyên nû bi perîna xweyî rû da. Perîna xweyî ya weçeyên bi du sîfetên dureg, wekî lêkdana coteduregbûn (bi înglîzî: dihybrid cross) tê navkirin.
Mendel bi taqîkirina lêkdana coteduregbûnê, di weçeyên duyem (F2) de tovên bi çar cor rûxsarebabet bi dest xist. Rêjeya rûxsarebabetên tovan: 9 lûs û zer : 3 lûs û kesk : 3 qurmiçî û zer : 1 qurmiçî û kesk bû. Ango dema bala xwe bidî rûxsarebabetên herdu sîfetan, ji bo her sîfetek rêjeya rûxsarebabet dîsa 3:1 e.
Ji bo ko di derheqê bomawebabetên weçeyên duyem (F2) de agahdarî werbigire, Mendel bo perîna xweyî rê da polkeyên F2. Ji vê ceribandinê, mendel dît ko di weçeyên F2 de neh bomawebabetên cihêreng hebû ko bi rêjeya 1 AABB: 2 AABb: 1 Aabb: 2 AaBB: 4 AaBb: 2 Aabb: 1 aaBB: 2 aaBb: 1 aabb pêk dihatin. Her sîfet serbixwe hema mîna lêkdana tekeduregbûn (bi înglîzî: monohîbrîd cross) allalên xwe digûhezîne weçeyan. Guheztina allelan bo sîfatek, bandor li ser guhaztina allelên sîfeta duyem nake.
Mendel heman taqîkirinê bi cotên hemû sîfetên din jî kir. Her carê cihêbûna sîfetan di weçeyên duyem (F2) de bi rêjeya rûxsarebabeta 9:3:3:3 û bi rêjeya bomawebabeta 1:2:1:2:4:2:1:2:1 pêk hat. Zanyariyên ko Mendel ji van taqîkirinan bi dest xistî, îro wekî qanuna dabeşkirina serbixwe (bi înglîzî: law of independent assortment) tê zanîn.
Qanûna dabeşkirina serbixwe diyar dike ko her cotek allel di dema peydabûna gametan de bi awayekî serbixwe dabeş dibin û ji hev cihê dibin. Îro em dizanin ko ev qanûn tenê dema ko du sîfetên ko têne lêkolînkirin li ser heman kromozome nebin, li ser kromozomên cihê bin, an jî heke li ser yek kromozomê bin jî divê ev herdu sîfet bi têra xwe ji hev dûr bin ko şertên qanunê were cih.
Zanyariyên ko Mendel di sala 1865ê de li ber Cîvata Zanistên Xwezayî pêşkeş kiribû, salek şûnve, di 1866ê de di kovara Civaka Zanistên Xwezayî de hatin weşandin. Ne pêşkeşên Mendel ne jî gotara li kovarê eleqeyek mezin nekişand. Kovar ne kovarek bi navûdeng bû loma bala kesî nekişand. Herwisa, ne endamên civakê û ne jî mirovahî ji aliyê rewşenbîrî ve ji bo metodolojiya matematîkî an jî encamên dûrûdirêj ên lêkolîna Mendel amade nebûn. Dîroknas dizanin ku teorîsyenê peresanê Charles Darwin kopiyek ji kovarê wergirtiye, lê dibe ku wî gotara Mendel qet nexwendîbe.
Sernavê gotara Mendel a di Kovara Civaka Zanistên Xwezayî de “Taqîkirin di duregkirina riwekan“ bû.
Kurteya hin beşên girîng ên gotarê wekî ya li jêr bû.
Ev têgîn prensîbên bingehîn ên bomawezaniyê pêk tînin. Lê ji dema Mendel heta îro gellek rewşên îstîsnayî hatine kefşkirin.
Qanuna cudabûnê (bi înglîzî: law of segregation)
Li gor vê qanunê (zagon), di zîndewerên dîploîdî de ji bo rûxsarek diyarkiri du allel heye. Her allelek li ser kromozoma homolog e. Di dema çêbûna gametan de (bi dabeşbûna miyozê) kromozomên homolog, herwisa alellên li ser wan ji hev cihê dibin û diçin gametên cuda. Dema pîtînê, bi yekbûna gametên mê û nêrê allelên ji dê û bav bi awayekî rasthatinî (tesadufî) tên ba hev û dîsa cota allelan pêk tînin.
qanuna dabeşkirina serbixwe (bi înglîzî: law of independent assortment)
Qanûna dabeşkirina serbixwe diyar dike ko her cotek allel a ji bo sîfetek cuda, di dema peydabûna gametan de bi awayekî serbixwe dabeş dibin û ji hev cihê dibin. Cihêbûna cota allelên bo sîfetek diyarkirî bandor li ser cota allelek din a sîfetek din nake. Ango bomaweya genek, bandor li ser bomaweya genek din nake.
Qanuna dabeşkirina serbixe di metefaza yekem a miyozê de rû dide. Îro em dizanin ko ev qanûn tenê dema genên du sîfetên ko têne lêkolînkirin li ser heman kromozome nebin, li ser kromozomên cihê bin, an jî heke li ser yek kromozomê bin jî divê genên ev herdu sîfetan bi têra xwe ji hev dûr bin ko şertên qanunê were cih.
Meteorolojî û Mêşvanî
Her çend ew bi taqîkirinên xwe yên di çandiniya riwekan de herî navdar bû jî, Mendel di warê meteorolojiyê de jî wekî kesek zanyarê meteorolojiyê dihat hesibandin.
Mendel endamê Civata Meteorolojiyê ya Viyanayê bû û li keşîşxaneyê çavdêriyên rojane dikir.
Di destpêka sala 1857an de, wî bi hûrgulî daneyên wekî germahiya hewayê, baran, pestoya hewayê û asta ozonê tomar kir, Herwisa Mendel di heman demê de aresteya bayê û hêza bayê jî tomar kir.
Mendel xebatên xwe di sala 1862yê de bi şeweyê grafîkan, pêşkêşî Civata Zanistên Xwezayî kir. Mendel analîzên xwe ji bo pêşbînîkirina hewayê bi kar anî û bi cotkaran ve parve kir. Di 1863 de Mendel bû endamê Civata Çandiniyê ya Brno.
Di sala 1868ê de serqeşeyê keşîşxaneyê C. F. Napp mir, li şûna wî Mendel wekî serqeşeyê keşîşxaneyê hate hilbijartin. Erkên pozîsyona wî ya nû pir wextê wî digirt, loma ji bo lêkolînên wî re hindik wext dima. Nêrînên wî yên li ser gellek mijarên siyasî ji nêrînên hikûmetê cuda bû, loma Mendel bi gelemperî kesayetiyek pir populer nebû.
Mendel di sala 1870yê de beşdarî Komeleya mêşvanan bû û li ser bomaweyiya mêşhingivan xebat kir. Wî dil dikir ko zanyariyên ji taqîkirana riweka polkeyê bi dest xistibû, li ser bomaweyiya mêşhingivan jî bi kar bîne. Lê ji ber ko reftarê cotbûna mêşhingivan aloz bû, hewldanên wî bi ser neket.
Her çiqas ew qet nezewicî bû jî, lê ji bo Mendel malbat girîng bû. Bi xwarziyên xwe re ji lîstina satrancê kêfxweş dibû. Bi hemû endamên malbatê ve di nav têkiliyêde bû. Mendel ji bo perwerdeya zaningehê ji bo sê xawrziyên xwe re pere dabîn kir. Bi vî awayî deynê xwişka xwe ya piçûk, a ku ji bo piştgirîkirina perwerdeya Mendel cihêzê xwe firotûbû da.
Tenduristiya Mendel di dawiya sala 1883 de xera bû. Gurçik û dilê wî têk çûn. Di 6ê çileya1884 de mir. Mendel beyî ko ji bo xebatên xwe yên girîng ên li ser qanunên bomaweyi ve were nasîn mir. Laşê wî li goristana Keşîşxaneyê ya li Goristana Navendî de hat veşartin.
Bax Xwarû
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 165 kes (28 malbat) bûn.
Qevar
Qevar, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Xirbê Reş, Dêrika Çiyayê Mazî
Xirbêreş,   gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Le Mesnil-Saint-Jean
Le Mesnil-Saint-Jean, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
18ê hezîranê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Mamekan
Mamekan, nave eşîreke Kurdên Serhed û Dêrsimê ye.
Agudelle
Agudelle, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Hemo Reco
Hemo Reco, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Kupik
Cend cihên bi vî navî hene:
EADS
Airbus Group SE hetanî sala 2013 (European Aeronautic Defence and Space) şerîkeyeka mezin ya Ewropayî ye ko li 10ê Tîrmeha 2000ê bi hevgirtina Aérospatiale-Matra ya Fransayî, Construcciones Aeronáuticas SA ya Îtalyayî û DaimlerChrysler Aerospace AG ya Almanî pêkhat. Ev şerîke mezintrîn şerîkeya hewayî-fezayî ya Ewropayê ye ko frokên cengî û bajêrwar, mûşekên cengî û fezayî, heyvok û sîstem û pergalên havildar bi wan ve çêdikit.
Saferun
Saferun, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Dara Hêniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Banûkî
Banûkî (ji farisî: banû = malbat, mal) navê eşîreke kurdan li Amed û Serhedê ye. Eşîra Banûkî li Qersê, Erzîromê, Wanê, Amedê û Agiriyê belavî ye.
19ê hezîranê
Cîhan
2003: Li Stembolê Komeleya Jinan a Gokkuşagiyê (Gökkuşağı Kadın Derneği) vebû.
Banûkî
Di Şerefnameyê de eşîra Banûkî wekî yek ji eşîrên hozdar ên mîrgeha Silêmanî (Farqîn) tê nîşandin. Gorî Şerefxan mîrên Farqînê serekên êleke mezin a ku eşîra Banûkî jî dipenihand bûn. Şerefname behsa 1000 malbatên Banûkî yên ku bi aẍayê xwe ve ji Farqînê koçberê Bazîdê bibûnê, dike. Herwiha Îsmaîlê Bazîdî di lîsteya xwe de 100 malbatên Banûkî binav dike. Di Ensîklopediya almanî ya P. U. de 6000 kesên Banûkî li Serhedê têne binavkirin.
19ê hezîranê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Bibana
Bibana gundekî bi ser navçeya Mêrgesor a parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye, yek ji gundên eşîra Berojî ye.
Parseyan (navçe)
Parseyan yek ji navçeyên parêzgeha Hurmizganê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Hurmizgan e.
Xewna Sibê - Belîlaz (pirtûk)
Xewna Sibê - Belîlaz, pirtûka nivîskarê kurd Dilpêt Jêlî ye. Pirtûkek helbestan e.
Qorî, Wêranşar
Qorî, gundekî navçeya Rihayê Wêranşarê ye. Ev gund yek ji gundên êzîdiyên Wêranşarê ye.
Oss
Oss, bajarekî bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Bricy
Bricy, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Brünzow
Brünzow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Baxçemêşe
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 262 kes (50 malbat) bûn.
Hemlorik
Hemlorik, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Carpi
Carpi (bi zimanê emilian: Chèrp), bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Emîliya Romanyayê ye. Bajarê Kapriyê 20 km dikeve aliyê bakurê rojavayê navenda parêzgeha Modenayê.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Aigrefeuille-d'Aunis
Aigrefeuille-d'Aunis, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Hesbern
Hesbern, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Dara Hêniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Qorî, Qoser
Qorî  gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
20ê hezîranê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Komunên departementa Héraultê
Li jêr li gorî rêza alfabetîk 342 komunên departementa Hérault a li herêma Languedoc-Roussillona Fransayê hatiye nivîsandin.
Ravenstein, Brabanta Bakur
Ravenstein, Brabanta Bakur, bajarekî bi ser parêzgeha Brabanta Bakurê Holendayê ve ye.
Qember
Qember, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Orhan Miroğlu
Orhan Miroğlu (li Midyad) siyasetmedar û nivîskarekî ji Kurdistanê ye. Bi eslê xwe Mehelmî ye, bi kurdî jî dizane.
Allas-Bocage
Allas-Bocage, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Orhan Miroğlu
Birîndar dibe
ji aliyê JİTEMê ve êrîş lê tê kirin, bi giranî birîndar dibe. Di heman êrîşê de Musa Anter (Apê Mûsa) dikeve nav refên pakrewanên Kurdistanê. Niha di rojnameya tirkî Taraf (rojname)ê de dinivîsîne.
Orhan Miroğlu marî bûye (hevjînî, zewac) û bavê du zarokan e.
Xozberiya Jor
Xozberiya Jor  gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Pişika mirovî
Pişik, sî an jî siy (bi îngilîzî:lung) endama bingehin a koendama henasê ye.
Alûgorkirina gazan a di navbera xwînê û hewayê derve, di nav pişikan de rû dide.
Couzon
Couzon, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Pişika mirovî
Pekhateya pişikan ji aliyê derve
Cotek pişikên mirov heye, di nav sîngekelênê de. Pişik bi şeweyê qoçekî ne. Aliyê jorê pişikê zirav û glover e, binê pişikê fireh û çal e û li ser qoqiza navpençikê de cih bû ye. Dilê mirov di navbera herdu pişikan, nezikê pişika çepê de cih digire. Loma pişika çepê ji ya rastê piçûktir e. Pişka rastê sê pil, pişka çepê du pil e. Her pilên(bi îngilîzî:lobe) pişkê jî di nav pişikê de dabeş dibin boy pilên hê hûriktir ên bi navê pilokn( bi îngilîzî: lobule) .Dora pişikan bi perasûyan û navpençikê dagirtî ye.Pişik pêkhateyek nerm e, dişibe îsfencê û hertim bi hewayê tijî ye.Pişik rasterast bi sîngekelênê ve giridayî nin in, derveyê pişikan bi perdeya pilûr ve dapoşî ye. Perdeya pilûr ji du çînan pêk tê. Çînek pilûrê bi pişikan ve, çîna din jî bi diwarê sîngekelên û navpençikê ve girêdayî ye. Valahiya navbera çînên pilûrê, wekî kelêna pilûr bi nav dibe. Xaneyên pilûrê, şileyek der dide nav kelênê, ev şile di navbera pişik û derûdora pişikan de lêkxişandinê kêm dike. Liqê borîhewa, lûleyên lîmfê, xwînber û xwînhênerên pişikê di heman cih de dikevin nav pişikê an jî ji pişikê derdikevîn, ev cih wekî devê pişikê kar dike, navê vê beşê, hîlûm e (bi latînî: hilum).
Pekhateya pişikan ji aliyê hûndir
Borrîhewa di sîngekelenê de şax dide boy du liqên borrîhewayê. Her yekê liqê borrîhewayê dikeve nav pişikek. Liqên borrîhewayê di nav pişikan de şax dide boy liqê borrîhewayên ziravtir û hê ziravtir. Ev şaxdayîn di nav pişikê de 9-12 car dubare dibe. Bi her şaxdayinek, liqê borrîhewayan hê zirvtir dibin. Liqê borrîewayên ko tîreya wan ji yek mîlîmetreyê ziravtir e, êdî wekî borîkehewayê tê bi navkirin. Dîwarê liqê borrîhewa yên stûr, kirkirkî ye, lê yên borrîkehewayan bêkirkirkin. Di kotahiya borrîkehewayê de sikildanokên hewayê hene. Sikildanok pêkhateyên bi şeweya guşiya tirî ne. Bi lûleyên xwînê dorpêçî ne.Tîreya sikildonakan 0.25- 0.5 mîlîmetre ye. Herdu pişik bi qasî 300 milyon sikildanok li xwe digirin. Ji ber hebûna borrîkehewa û sikildanokan rûyê navî yên pişikan bi qasî 70 m2 fireh dibe. Ev rûyê fireh alûgora gazan hêsantir dike.
Kesan
Kesan, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Dara Hêniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Pişika mirovî
Erka pişikan
Guhaztin û alugorkirina gazên oksîjen û karbona dîoksîdê di navbera xwîn û hewayê de, karê sereke yê pişikan e. Ango oksîjena hewayê di pişikanda derbasî xwînê dibe, herwiha karbona dîoksîd a nav xwînê jî ji pişikan derbasî hewayê dibe. Xwîna kêmoksîjenî, bi navbeynkariya xwînber û xwînberokên pişikê, ji dil digihîje sikildanokan. Xwîna têroksîjenî jî ji pişikan bi rêya xwînhênerok û xwînhênerên pişikê ber bi dil ve tê guhaztin. Pişik ne bi tena serê xwe, lê bi alîkariya navpençik û masûlkeyên parsûyan, guhaztin û alûgorkirina gazan dike. Henase girtin û henase dayîn di bin kontrola koendama demare de rû dide.
Zikreş, Wêranşar
Zikreş, gundekî navçeya Rihayê wêranşarê ye.
21ê hezîranê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Lîsteya kanslêrên Almanyayê
Kanslêrên Almanyayê, şansolyeyên Almanyayê, serokwezîrên Almanyayê, serokwezîrên Almanyayê  ne. Kanslêr Komara Federalê Almanyayê nave bi fermi. Li jêr serokên rêveberiya federal hatiye lîstekirin.
21ê hezîranê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Hemêlkê
Hemêlkê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Stonehenge
Stonehenge şûnewar û bîrdareke pêşdîrokî ye ku li dor sala 3000 berî zayînê hatiye avakirin. Li deşta Salisbury ya Wiltshire, li Brîtanyayê, 3 km li rojavayê bajarê Amesbury ye.
Herzinê
Herzinê, gundekî gundistana ئالانa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Stonehenge
Stonehenge ji du çerxên kevirên bilind pêk tê, bilindbûna her yek ji wan çar metre ye û firehbûna wan 2,1 metre û giranbûna wan dora 25 ton e.
Herzinê
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Herzinê 15 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 71 e.
Dedebag
Dedebag, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Dara Hêniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Baxlûçe
Baxlûçe gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 101 kes (22 malbat) bûn.
Hanshagen
Hanshagen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Hacîabad (navçe)
Hacîabad yek ji navçeyên parêzgeha Hurmizganê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Hacîabad e.
Unna Guovdelisjávri
Unna Guovdelisjávri, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol bi qasî 35 kîlomêtre li başûrê rojhilata gundê Elvegårdê ye.
Kufte
Kufte (bi farisî: کوفته kufteh, bi grekî: Κεφτές keftes, bi erebî: كفته kufta navê komekê xwarinan e. Di pêjgeha kurd de xwedî cihekê mezin e. Bi taybetî li Meledî, Sêwas, Ezirgan, Gurgum, Riha û Dîlokê bi sedan cureyên kufteyê tên xwarin.
Ji Balkan heya Hindistan, ji cîhana ereban heya Spanyayê kufte bi heman navê tê binavkirin û xwarin.
Li hin deverên Kurdistanê bi navê kutilk tê binavkirin lê kutilk navê cureyekê kufteyê ye, ne navê hemiyan.
Bingeha navê wê
Ji bêjeya kutinê tê. Di hin devokên kurdî de lêker bi tîpên +f, +v tên dirêjkirin. Bo mînak serketin-serke(f)tin, ketin-ke(f)tin an ke(v)tin.
Ji ber ku kufte ji kutana, kutandina dan û berkeliyên din tê çêkirin, jê re gotine: kutin-kuftin-kute-kufte. Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin lê gelek aşkera ye ku ev xwarin ji gelên îranî (fars, kurd ûêd) belav bûye.
Di salên 1960-1970'yî de bi milyonan romî (tirk) bo xebatê li Ewropa bicih bûn. Ji ber wê tevahiya xwarinên kurd, fars, ereb û asyayê niha li Ewropa wekî "xwarinên tirkan" tên binavkirin.
Sinet sofla
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 92 bkes ( 14 malbat) bûn.
La Folletière-Abenon
La Folletière-Abenon, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Qewlê Hespê Reş
Qewlê Hespê Reş destaneke zaneyê kurd Feqiyê Teyran e.
Dörfles-Esbach
Dörfles-Esbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Coburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Roosendaal
Roosendaal, bajarekî bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Têlê
Têlê an Têl, gundekî bi ser navçeya Mizûrî Bala a parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Bromeilles
Bromeilles, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Zikreş, Dêrika Çiyayê Mazî
Zikreş gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Allas-Champagne
Allas-Champagne, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
22ê hezîranê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
2000 – Mizgîn Ay, sprîntera kurd
Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Xelîl Xemgîn
Xelîl Xemgîn Li bajêre Efrînê hatiye dinyayê. hunermendek kurd e.
Xemgîn endamê Koma Berxwedan bû. Xelil Xemgin hunermendeki evindarê gelê xwe u welatê xweye. Stranên Xelil dinav welatparêzande tên guhdarkirin û heskirin.
Jînenîgarî
Ji ber ku apê wî Mahmût ji dengê Xelîl Xemgîn hez dikir, wî ew wekî mamosteyê felsefeya jiyanê fêr kir. Hunermend ji bavê xwe, hunermendek, berjewendiya xwe bi hunerê re vedigire.
Di temenek piçûktir de, bavê wî wî fêr dike ku girêdanek dizîne û yekem radyo ji bo bavê wî, Xelil Xemgîn pêk tê. Ew bi radyoyên navdar ên kurd ji radyoyên Bexda û Yêrêvan re civiya. Hesen Cizrawî ji hêla hunermendên xwendina klasîk ên wek Meryemxan, M. Şexo, T. Taha û Kawis Axa ve pir bandor dibe.
Xelîl Xemgîn di 1978 de dest bi çêkirina muzîkê kir. Di sala 1985-an de, komek hunermendên Kurd Koma Berxwedan dîtin. Ew 20 sal zêdetir in ku di Koma Berxwedan de xebatên muzîkê dike.
Dîskografî
Albûm
Vîdyonîgarî
Vîdeo Klîb
Créchy
Créchy, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Strasbourg
Strasbourg an jî Strasbûrg (, bi elsasî: , ), paytext û mezintirîn bajarê herêma Elsasê li bakurê rojhilatê Fransayê ye. Li goreyê amarên sala 1999ê, hêşeta wê 650.000 kes bû. Ew nêzî tuxîbê welatê Almanyayê ye.
Strasbourg bingehê çend dameziryayî yên Ewropayê ye. Hindek ji wan ev in: Civata Ewropayê, Dadgeha Mafên Mirovan ya Ewropayê, Rêveberiya Çawayî ya Dermana ya Ewropayê û gelekên dî.
Strasbourg bajarekê giring yê pîşesaziya rêyan, rêyên hesinî û piran e. Strasbourg benderê duyê li ser Rûbarê Reynê ye (Benderê yekê Duisburga Almanyayê ye).
Çiyayê Cûdî
Çiyayê Cûdî (navê kevn: Çiyayê Qardû yan jî Qardo, Kardû, Kardo) yek ji çiyayên mezin ên Bakurê Kurdistanê ye ku dikeve navbeyna Şirnex û Silopiyê.
Çiyayê Cûdî û temenê wê yê jeolojîk
Çiya Cûdî beşeke ji çiyayên başûrê rojhilat ên Torosê ye û bi gelemperî ji kevirên kilsê (kalker) û dolomî pêk tê û dema wî ya çêbûnê ji serdema triyasî ya navîn û heta di serdema kretasî ya navîn ve xwe dirêj dike.
Çiyayê Cûdî û Nûh Pêxember
Li gorî bawerîya olên birahîmî, Cûdî ji wextê Nûh Pêxember, ku keştîya wî heta îro jî meşhur e û niha çîyayek gelekî giring e. Tê bawerkirin, ku heta keştîya Nûh Pêxember di wextê Tofana Nûh de liser çiyayê Cûdî sekiniye. Ji hingê û heta niha, Cûdî wekî çiyayek bi xêr tê naskirin. Her sal ji gelek derdorê Kurdistanê û heta ji derveyê Welat jî mirov dihatin ku herin ser Sefîneya çiyayê Cûdî. Mehek an jî heyvek sax diman liser Sefîneya çiyayê Cûdî.
Çiyayê Cûdî û operasyonên leşkerî yên dewleta tirk
Di navbera salên 1995an heta 2013an de çiyayê Cûdî hatiye qedexekirin, ji ber ku eve 10 sal bûye dewleta tirkî operasyonên xwe yên leşkerî di vê menteqê û heremê de bicih anîne.
Çiyayê Cûdî û daristanên wê di nav sala 2006an de gelek caran ji aliyê leşkerê tirk ve hatiye şewitandin. Wextê ku xelkê herêma Şirnex, Cizîr û Silopî nerazîbûna xwe li dijî agiberdana çiyayê Cûdî nîşan didan, leşkeran ne dihêlan ku agir werde vemirandin. Di sala 2006an de heta çar û pênc caran ji aliyê leşkeran ve agir berdane Cûdî.
Cûdî di helbestan de
''
Serokê Almanyayê
Serokê Almanya, bi fermî Serokê Federal yê Komara Federal a Almanyayê, serokê dewleta Almanya ye. Beriya 1945 û dawiya Almanya Nazî, serokên Alman bi fermî hatin binav kirin. Li gorî destûra bingehîn a Almanya ya 1949 (Almanyaya Rojava), serokê ji bo maweyek pênc-sale tê hilbijartin. Serokê heyî Frank-Walter Steinmeier e.
Ferhadê Içmo
Ferhadê Içmo (jdb. 1960, Qamişlo - m. 8ê xizîrana 2017, Qamişlo ) helbestvanekî kurd bû.
Ferhadê Içmo di sala 1960î de li bajarê Qamişlokê hatiye dinyayê. Li dibistanên bajarê Qamişlo xwendina xwe bi dûmahî aniye. Di sala 1984 an de bawernameya bakaloryos di endazyariya şaristaniyê de ji zaningeha Helebê wergirtiye. Berî helbestê dil ketiye muzîkê û di sala 1970î de dest bi lêdana tembûr û gîtar û cumbişê kiriye, lê di 29ê tîrmeha 1978an de helbesta xwe ya pêşî bi navê Ey Zeman daniye. Di piraniyên kovar û rojnameyên kurdî de helbestên xwe weşandine û nêzîka çil helbestên wî bi dengê Mihemed Şêxo, Beha Şêxo Adil Hiznî, Selahê Osê, Ismaîl Cuma, Gulistana Sobarî û Şeyda bûne sitiran.
Helbestvan di 8ê xizîrana 2017an de li Qamişlokê çû ber dilovaniya Xwedê.
Faenza
Faenza, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Emîliya Romanyayê ye.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Mesnils-sur-Iton
Mesnils-sur-Iton, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Katzow
Katzow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Xemîr (navçe)
Xemîr yek ji navçeyên parêzgeha Hurmizganê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Bandar Xemîr e.
Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê
Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê (bi înglîzî: The European Court of Human Rights) (ECtHR), ku carina bi awayekê nefermî Dadgeha Strasbûrgê jî dibêjinê, ji bo parastina mafên mirovan li welatên ku di Peymana ji bo Parastina Mafên Mirovan û Azadiyên Bingehîn da endam in, hatiye sazkirin. Ew peyman li sala 1955ê ji aliyê Konseya Ewropayê ve hat pejirandin. Dadgeheke navnetewî ye. Ne tenê dadgeha Yekîtiya Ewropayê ye, dagdeha Konseya Ewropayê ye, heta dewletên peyman pejirandî jî girêdayî dadgehê ne. Ev dadgeh gava Peymana Mafên Mirovan a Ewropayê û protokolên din ên di derbarê mafên bingehîn de bên binpêkirin dikeve dewrê. Takekes, dewlet û komên takekesan li gor hin mercan dikarin serî li vê dadgehê bidin.
Serlêdana Dadgehê
Ji bo serîlêdanê hin mercên dadgehê hene. Merca yekem divê yên serlêdanê bike pêşiyê li welatê lê dijî hemû rêyên darazê (heqlêgeranê) ceribandibin. Ango kes li welatê lê dijî çû hemû dadgehan lê her encam neyinî bû dûvre di nava 6 mehan de bi nivîskî dikare serî lê bidin. Her wiha zimanê dadgehê ingilîzî an jî frensî ye. Lê serlêdan bi zimanekî endamên konseyê jî be çêdibe. Serlêdan ji du gavan derbas dibe. Ya yekem serlêdan pêşiyê ji aliyê mercên pêşîn hatine bicihanîn, heke ev merc pêk hatibin derbasî gava din dibin, merc pêk nehatibin tê redkirin û ev red vebiriye. Gava duyem jî piştî gava yekem serlêdan ji nû ve bi asasî tê lêkolînkirin. Piştî gava yekem dadgeh ji herdu aliyan re "çareseriya dostanî" pêşniyar dike. Ev jî nebe gava duyem destpê dike û dadgeh ji herdu aliyan nêrînên wan bi nivîskî dixwaze, dadgeh pêwîstiyê pê bibîne dikare danişînê bike, şahidan guhdar bike û keşifan bike. Heke dadgeh di dawiyê de têbigihe ku dewletê mafekî serlêder ê di peymanê de hatiye binpêkirin bi awayekî xwedayî (heqaniyetî) dewlet cirmê (tezmînatê) bide. Qontrola pêkanîna biryarên dadgehê jî ji aliyê Komîteya Wezîran a Konseya Ewropayê ve tê kirin.
Şêweya Dadgehê
Ev şêweya niha ya Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê di 1ê çiriya paşîn a 1998an de di rêziknameya navxweyî DMMEyê de bi kitekit hatiye diyarkirin. Li gor vê dadgeh ji çar dezgehan pêk tê:
-Lijneya Giştî
-Komîte
-Daîre
-Daîreya Mezin
Çavkanî
Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan
Sint-Oedenrode
Sint-Oedenrode, bajarekî bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Hecilerê
Hecilerê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Bad Hönningen
Bad Hönningen, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Rheinland-Pfalzê ye.
23ê hezîranê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Anais, Charente-Maritime
Anais, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Xelîlî
Xelîlî navçeyeke navenda Rihayê ye. Navçeya duyem e li gorî qelebalixa Rihayê ye.
Avanît
Avanît cure xwarinek ji pêjgeha kurd e. Li herêma xerzan, serhedê zêdetir tê xwarin.
Fontaine-Étoupefour
Fontaine-Étoupefour, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê
Çavkanî
Hiqûqnas
Tilburg
Tilburg, bajarekî bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Cressanges
Cressanges, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Bayramqelesî
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 20 kes (6 malbat) bûn.
Valnesvatnet
Valnesvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye.
Hu Shi
Hu Shi (胡适, pinyin : Hú Shì), (17ê kanûna pêşîn a 1891 - 24ê sibatê 1962) fîlozof û nivîskar ekî çînî bû. Navê wî yê di nav gel de Şîzî bû.
Hu Shi li Hu Hongxing (胡洪騂) li Shanghai a Hu Shuan hatiye dinê. Navê diya wî Hu Shuan, yê bavê wî Feng Shundi ye. Malbata Hu, ew çêleyê sala 1904 an de bi Jiang Dongxiu re zewicandin. Jiang Dongxiu bi salekî ji wî mestirbû, keçikek ne xwende û pî girêdayî bû. Daweta wan di qanûna 1917 de çêbû.
Hu Shi perwerdeya xwe ya bingihîn li Jixi û Shanghai wergirt.
Hu 16ê tebaxa 1910an bursekî ji zanîngeha Cornel ya Dewletên yekbûyî wer digre û piştre jî derbasî zanîngeha Columbia dibe. Ew li zanîngeha Columbia gelekî di bin bandora mamostê xwe John Dewey de dimêne. Ew di dewama jiyana xwe de dibê wergervanekî Dewey û Parêzgerekî evolusyona pragmatîk. Hu di sala 1917 de Diploma xwe ya doktora ya felsefê digre, vedigerê Chinê û li zanîngeha Pekînê dest bi dersdayinê dike. Nivîskariya wî ya di rojnama Ciwantiya nû de dibê sedem ji bo ku zûka xwe bide naskirin. Hu zuka dibê rewşenbîrekî dema tewgera 4ê gulanê. ew di salên 1920 de ji rojnama Ciwantiya nû vediqete û bi çapkirina rojnamên politik yên cur bi cur ve dipelike.
Hu di navbera salên 1938-1941 de Balyoztiya Balyozxana Çînê ya Dewletên Yekbûyî kir. Di sala 1946-48 an seroktiya zanîngeha Pekînê, û di 1958 de jî seroktiya Akademiya Sînîka ya li Taywanê kir û li vir heta dawiya jiyana xwe ma. Hu di 71 saliya xwe de jiyana xwe ji dest da.
Pays de la Loire
Pays de la Loire (Bixwîne:Paydla lwax, bi kurdî:Welata Loire) yek ji herêmên Fransayê ko li rojavaya welata Fransayê, li devî ko çemê Loire tala Okyanûsa Atlantîk dibe, dikeve ye. Ew ji çar Departmenên bi navên Loire-Atlantique Maine-et-Loire Mayenne Sarthe Vendée pêk tê. Ew xwediyê 32.082 km² pîvanê û dorî 3 mîlon nifûsê ye. Serbajarê wê Nantes e û Angers û Le Mans jî du bajarên xweyên dinên girîng in.
Dabeşandina biyolojîk
Dabeşandina biyolojîk şaxek ji taksonomiya zanistî (scientific taxonomy) ye.
Dîrok
Bingehîna dabeşandina biyolojîk a nûjen bi çalakiya zanyarê swêdî Carolus Linnaeus hate damezirandin, dema ku cureyên zîndeweran komkir gor rûdemên yan xuyayên fîzikî di sala 1735an de. .
Danasîn
Ernst Mayr têgiha dabeşandin danaskir wek ″ew amedekariya heyîniyên di rêzek e heyayerikî ya çend polên yan sefên hêlînkirî, ku di kîjan polên wekhevî yan ji polên nêzîik di asteyek e heyayerikî têne yek kirin bi awayek gelemperî di polên hindirrandî pirtir li asteyê bilindtir ya piştî wê.
Kutilk
Kutilk, dolmeh, heşîn, xeşîn navê komekê xwarinan e. Carnan jê re bi tesîra farisî û tirkî dolme jî tê gotin. Dolmeh tê texmînkirin ji zimanê yewnanî dolmadakî (ντολμαδάκι) tê.
Dolmadakî yan dolmeh û kutilk
Di rastiyê de dolmeh, dolme tenê navê cureyekê kutilkan e. Ji kufte û pêçanan (alol) cuda ye. Kutilk ji xwarinên ku tên dagirtin, tijekirin re tê gotin. Bêjeya dolmeh ji dolmadakî ya yewnanî yan ji zimanê gurcîyan tolma (ტოლმა) derbasî kurdî bûye. Osmanîyan ev nav heya balkan û bakurê Afrîkayê birine.
Çiye kutilk?
Di pêjgeha kurd û gelên cîran de bi dehan cureyên kutilkê hene. Kutilk pirranî ji sebzeyan, ji dagirtina, tijekirina sebzeyan tê çêkirin. Wekî kutilka dîlanê, ji tijekirina dan, nîsk, ardik, nokê, goştê jî dibe. Pirranî ji îsot, bacanreşk, pîvaz, kundir, firing, pelê rezê tê amadekirin.
Li Kurdistanê bi zivistanê ji sebzeyên hişkkirî gelek cureyên kutilkê tên xwarin. Herwiha gelek cureyên dolmeyê yên ji dan tên çêkirin jî hene.
Rûdan (navçe)
Rûdan yek ji navçeyên parêzgeha Hurmizganê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Rûdan e.
Dawîdka
Dawîdka, gundekî bi ser navçeya Mizûrî Bala a parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Riz, Dara Hênî
Riz (bi tirkî: Harmancık), gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Dara Hêniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Şivan
Şivan, mirovê ku xwedî sawal û ku li ber wan a li Çolê ya. Şivantî, li kurdistanê, xwediyê awayekî jîyanî ya. minaq, Koçertî, jîyane wan, jîyane şivantiyê ya. Mirovê şivan, di derbarê, xweza û dordora ku ew diçiyê de, wê nas dike û zane ku wê çi bike. Li Kurdistanê, di van demên ku şer li kurdistanê di domê de, şivanît, hatîya ber windabûnê. Wekî din jî, şivantî, ji ber ku li ser temenê bûna xwedisawaltiyê ya, êdî ku derfet ji mrovan re namêne ku sawalan xwedî bikin, êdî ji holê dirabê. Di demên berê de, şivantî, taybetmendî û xosletekî jîyane kurdistanê ya berê bû.
Andilly, Charente-Maritime
Andilly, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Berde Neqşîne
Berde Neqşîne gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 117 kes (17 malbat) bûn.
Fontaine-Henry
Fontaine-Henry, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Ebersdorf bei Coburg
Ebersdorf bei Coburg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Coburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Hecîka
Hecîka, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
24ê hezîranê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Lados
Lados, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan statîstîkên gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Mesnil-sur-l'Estrée
Mesnil-sur-l'Estrée, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Hokara Rh
Komeleyên xwînê ji ber hebûn an jî tunebûna dijepeydakerên li ser rûyê xirokên sor peyda dibe. Li gor sîstema ABO yê, dijepeydakerên A û B komeleya xwîna mirov diyar dike. Li gel sîstema ABO yê hokara Rh (sîstema Rh) jî di polenkirina xwînê de tê bikaranîn. Ango komeleya xwîna mirov ji aliyê dijepeydakerên A, B, û Rh ê ve tê diyarkirin.
Dîroka vedîtina hokara Rhê
Dijepeydakera Rh cara pêşîn di sala 1940î de ji aliyê zanyar Karl Landsteiner û Alexander Weiner ve hatiye vedîtin. Ev vedîtin di xwîna meymunê de pêk  hatiyê. Lê heman dijepeydaker di xwîna mirovan de jî heye. Navê cureya vî meymunê rhesus macaque e loma navê dijepeydakerê jî ji herdu pîtên pêşîn a rhesusê hatiye girtin û wekî Rh hatiye bi navkirin. Dijepeydakera Rh molekulek proteînî ye. Gelek cureyên Rhê hatiye vedîtin, lê ji boy xwînguhaztin û nexweşiyên xwînê, dijepeydakera Rh D  giring e. Kesên dijepeydakerên Rh li ser xirokên sor ên wan hebin, xwîna van kesan wekî Rh pozîtîv bi nav dibe (bi îngilîzî xwendina wî “ar eyç pozîtîv”, bi fransî xwendina wî “er aş pozîtîv” ). Di nav plazmaya xwîna kesen Rh pozîtîv de li dij dijepeydakera Rhê dijeten tune ye. Kesên li ser xaneyên sor ên xwîna wan de dijepeydakera Rh tune ne, xwîna wan wekî Rh negatîv bi nav dibe.(bi înglîzî “ar eyç negatîv” bi fransî “er aş negatîv” tê xwendin) Di nav plazmaya xwîna kesên Rh negatîv de hinek dijetena D (Antî-D) heye. Ew kesê xwîn dibexşe, heke Rh+ be û xwîn bide kesek Rh-, di nav plazmaya xwînwergir de dijetena Rh(antî-D) dirûst dibe. Dijetena Rh xwe li ser rûyê xirokên sor ên xwîna ji xwînbexşê ve girê dide. Bi vî awayê topelbûn û hilweşîna xirokên sor rû dide. Lê heke kesên bi xwîna Rh negatîv, xwîn bide kesên Rh pozîtîfê neguncîn rû nade.
Negunciniya hokara Rhê ya dema ducaniyê
Negunciniya hokara Rh a dayik û korpeleyê dibe sedema nexweşketin an jî mirina korpeleyê. Heke xwîna dayik Rh negatîv, xwîna bavik Rh pozîtîv be û xwîna korpele jî wekî mîna xwîna bavê xwe Rh pozîtîv be, nexweşî peyda dibe. Ango ji boy dayikên Rh pozîtîv egera vî nexweşiyê tune ye. Korpele bi navbeynkariya plasentayê(hevalpiçûk) ji xwîna dayika xwe xurek, oksîjen, av û dijetena IgG û hwd digire, lê xaneyên xwînê yên dayik û korpele têkil nabin. Ber bi dawiya ducaniyê an jî dema zayinê, hinek ji xirokên sor ên korpele tûşî xwîna dayikê dibe. Heke xwîna korpele Rh pozîtiv û ya dayikê Rh negativ be, dijepeydakerên li ser rûyê xirokên sor ên korpeleyê sîstema bergiriya dayikê çalak dike. Li dij xwîna korpele di laşê dayikê de bersîvdana bergiriya yekem peyda dibe. Di nav xwîna dayikê de dijetena antî D (IgG) dirûst dibe. Dijetena IgG ji xwîna dayikê bi navbeynkariya plasentayê derbasî xwîna korpeleyê dibe. Bi gelemperî bi bersîvdana bergiriya yekem dijeten hêdî bi hêdî dirûst dibe, hê ku rêjeya dijeten negihîştiye asta xeterê, zayin rû dide û dergûş nexweş nakeve. Heke xwîna dayik cara duyemîn rastê dijepeydakera Rhê were, ango heke cara duyemîn dergûşa wî bi xwîna Rh pozîtîv be, dibe ku dema ducaniyê de ji laşê korpeleyê hinek xwîn tûşî xwîna dayik bibe, îcar dayik bi bersîvdana bergiriya duyem li dij xwîna korpeleyê dijetena Rh(Antî-D) dirûst dike. Di demek kin de bi rêjeyek zêde dijeten (IgG) derbasî xwîna korpeleyê dibe. Ji ber dijetenên dayikê, xirokên sor ên korpeleyê dihelin û têk dişkên. Ev nexweşî wekî nexweşiya “helbûna xaneyên sor ên xwînê” bi nav dibe(erythroblastosis fetalis). Jiyana zarokên bi vî nexweşiyê metirsî de ye.
Çareseriya newxeşiyê
Ji boy rê li ber nexweşiya ji ber neguncaniya Rhê bên girtin, dema ducaniya yekem de dayik bi dijetena Antî-D ve tê derzîkirin. Dayik di 28emîn hefteya ducaniyê de û piştî zayinê di nav 3 rojan de derzî dibe. Derzîkirin ji boy her ducanîbûna bi korpeleya Rh+ vê tê dubarekirin. Dijetenên antî-D di nav xwîna dayikê de dimînin, heke xwîna korpele têkilê xwîna dayikê bibe, dijetenên ji derve wekî serûm hatina dayin, xwe li ser dijepeydakera Rhê girê didin û xaneyên ji xwîna korpeleyê têk dişikînin. Ji ber ku haya lîmfexaneyên dayikê ji xwîna korpele nabe, bersîvdana bergiriya yekem a dayikê çalak nabe. Bi vî awayê egera nexweşketina korpeleya duyemîn a bi xwîna Rh pozîtivê kêm dibe.
Bucy-le-Roi
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Valkenswaard
Valkenswaard, bajarekî bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Sassuolo
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara niştecihên komûnê 40.278 kes e.
Kemnitz
Kemnitz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Zulfun
Zulfun, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Dara Hêniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Creuzier-le-Neuf
Creuzier-le-Neuf, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Biyofizîk
Biyofizik şaxeke fizîkê ye ku kaideyên fizîk ê li ser zindiya dinerîtîne.
Lawo
LAWO
Rojhan BEKEN(lawo)
Sîrîk (navçe)
Sîrîk yek ji navçeyên parêzgeha Hurmizganê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Hurmizgan e.
Bersîsê Abid
Bersîsê Abid an jî Bersîs, berhemeke Feqiyê Teyran e ku ji 422 malikan pêk tê.
Gelbe
Gelbe, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Dara Hêniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Großheirath
Großheirath şaredariyeke navçeya (Landkreis) Coburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Aşira Dorika
Aşîra Dorika (Dorikan, Dorekan, Dorek) yek ji eşîrên herî kevin û mezin e di Kurdistanê de. Nevîyên Mir Dorik Xanê Bedlîsê ne. Mîr Dorek, mezinekî rojkiyan bû, û apê Şeraf Xanê Bedlîsê bû. Serokê Aşira Dorika, Malbata Abbas in, li Gundê Dugirê ne. Bêtir ji 140 Gundên Aşîra Dorika di herçar parçên Kurdistanê de hene. Herêm û Gundên Aşîra Dorika li Bakure Kurdistanê li Hasan Kêfê, Midyadê, Mêrdînê, Batmanê, Nisêbînê, Diyarbekirê û Mêrsînê; li Rojava (cizîrê); li Başur (Mouzul û Şengale) û le Rojalat (le Mehabate û li çiyayê Zagrosê ) hene.
Zerdeşt Haco
Zerdeşt Haco, zimannas û nivîskarê kurd e. Di sala 1950ê de li welatê Sûriye ji dayik bûye. Li Almanya dijî. Serokê PENa Kurd a Ewropayê bû. Ew PhD ya xwe li Zanîngeha Berlîna Azad li warên ziman-nasî û zimanên hînd û îraniyê de wergirtiye. Heta niha li zanîngehên Berlîn, Bremen û Hambûrgê wane gotiye. Dr. Haco tevlî wergerandina Încîla Pîroz ser zimanê kurdî bûye. Wî gelek gotar li ser babetên ziman-nasiyê de li govar û rojnameyên kurdî weşandine. Pirtûka wî ya helbestan bi navê Goraniyên Xerîbiyê hatiye çapkirin.
Hec Xelîl
Hec Xelîl, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Fontaine-le-Pin
Fontaine-le-Pin, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Boxlemîş
Boxlemîş gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Angliers, Charente-Maritime
Angliers, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Vatnvatnet
Vatnvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye.
Mesnil-Verclives
Mesnil-Verclives, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
25ê hezîranê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Saxuk
Saxuk, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Dara Hêniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Tuxut
Tuxut, bi tirkî navê wê kirine Ağılcık, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.
Çeka rûxandina girseyî
Çeka rûxandina girseyî yan çeka komkuj, çekên nukleerî, radyolojîk, kîmyayî, biyolojîk, an çekên din in, ku dikarin gelek mirov bikujin û ziyaneke mezin bidin pêkhateyên mirov-çêkirî (mînak, avahî), pêkhateyên xwezayî (mînak, çiya), yan jîngehê. Di destpêkê de, têgih di dema Şerê Cîhanî yê Duyem de ji bo bombebarana esmanî bi teqemeniyên kîmyayî hatiye çêkirin. Niha, têgih ji bo nîşandana çekên teknolojiyên din, wek şerê, kîmyayî, bîyolojîk, radyolojîk, nukleerî, tê bikaranîn.
Torensor
Torensor, Torensos, gundekî bi ser navçeya Xarta parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Zemberor
Zemberor gundekî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya ser Mêrdînê ye.
Ev gundekî dîrokî ye. Dewlet nahêle tu kes li vî gundî lêkolînan bike. Heta niha li vî gundî mozaîkên dîrokî, qesr, kûzik û zêr hatine dîtin.
Pêşiya gund li deşta Mêrdînê dinihêre. Aliyê rojava Çiyayê Qerejdaxê ye. Li rojhilata Zemberolê Bixurê (bi tirkî: Derinsu) li bakurê wê Xerabreşkê û li rojavayê wê jî Tehtok hene. Gundê Bixurê û Xerabreşkê jî gundên gelekî dîrokî ne. Di navbera Zemberolê û Xerabreşkê de şikeftên dîrokî hene, mezelên kevnar ên ji demên dîrokî ve mane hene.
Sîseban
Sîseban, navê berhemeke zanist û fîlozofê kurd Feqiyê Teyran e.
Kröslin
Kröslin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Qulîbeg, Şiwan
Qulîbeg, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Grub am Forst
Grub am Forst şaredariyeke navçeya (Landkreis) Coburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.