cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dîroka Bakurê Kurdistanê
Guherandina navên kurdî
Piştî kudetaya 27ê gulanê nav guherandineke mezin hatiye destpê kirin ku navê çiya, newal, gund hwd hemû hatin tirkîkirin.
Kampa Sêwazê (1 xizîran 1960)
1 xizîrana 1960 ji aliyê efserên kudetayê 485 kurd birin Kampa Sêwazê. Vegera Barzanî bo Iraqê tirsek mezin xistibû nav dilê dewleta tirkan de. Ji çepê jî ji rastê jî kurd ji ber sedemên kurdbûnê dihatin binçav kirin û girtin.
Binçavkirina 23 rewşenbîrên kurd(1963)
Musa Anter, Yaşar Kaya, Medet Serhat û Ergün Koyuncu bihevra kovara Deng derdixin. Du hejmar tê weşandin, di amadebûna weşana hejmara sêyê de nivîskar tên girtin. Doğan Kılıç Şihhesenanlı jî kovareke bi zazakî Roja Newe derdixe. Ew û grûba wî jî hem ji ber vê hem ji ber têkiliyên wî li gel Nûrî Dêrsimî tên girtin. Edip Karahan bi navê Dicle-Fırat kovarekê derdixe. Bi giştî 23 rewşenbîrên kurd tên girtin. Li nav van 8 xwendekarên başûrî û yek jî yê rojhilatî heye bi tohmeta avakirina Kurdistanê li gel kurdên Tirkiyeyê hatibûn girtin.
Avabûna PDK-Bakur (1965)
PDK-Bakur li sala 1965ê ji aliyê Faîq Bucax, Ömer Turhan, Sait Elçi û Fehmî Begê Lîceyê tê damezrandin. Faîq Bucax li sala 5 tîrmeha 1966ê tê kuştin. Sait Elçi şûna wî dibe sekreterê giştî yê PDK-Bakur. Sait Elçi li sala 1968ê ji aliyê dewleta tirkan bi hêceta kurdayetîyê tê girtin. Reşemeha sala 1969ê tehliye dibe û berê xwe dide Başûrê Kurdistanê. Lê li vir ji ber nakokiyan ji aliyê Dr. Şivan(Sait Kırmızıtoprak) tê kuştin
Dr. Şivan jî li sala 1970ê bi navê Partiya Demokrat a Kurdistan li Tirkiyeyê ava dike.
Kuştina herdu Seîdan
Sait Elçi piştî kuştina Faîq Bucax bibû serokê PDK-Bakur. Ji ber zêdebûna bayên çepê li Tirkiyeyê nakokî di navbera herdu Seîdan de peyda bibû. Dr. Şivan Partiya Demokrat a Kurdistan li Tirkiyeyê ava kiribû û siyaseteke çepgiranetir dikir. Dr. Şivan ji ber givaşên tirkan li gel hevalên xwe Soro, Brûsk, Çeko û Reşo Zîlan li sala 1969ê çûbûn Başûrê Kurdistanê û li wir ji aliyê PDKve kampek jê re hatibû ava kirin û li wir hem bijîşkî dikir hem jî xebatên siyasî dikir.
1ê xizîrana 1971ê Sait Elçi ji zindana tirkan derdikeve û berê dide Başûrê Kurdistanê. Li Zaxoyê pêşwaziya wî Dr. Şivan dike. Lê paşî deng ji Sait Elçi dernakeve ku wenda bûye. PDK Iraq dest bi lêkolînê dike ku Sait Elçi ji aliyê Dr. Şivan û hevalên wî ve tê kuştin. Hêjayî gotinê ye ku Dr. Şivan kuştina Seîd Elçî qebûl dike. Li ser vê Dr. Şivan û hevalên wî Çeko, Birûsk ji aliyê PDK Iraq ve bi encameke mehkemeyekê tên înfaz kirin. Hêjayî dubarekirinê ye ku gelek teref li ser vê mijarê naaxivin. Bi taybetî jî destê tirkan di nav van kuştinan de heye, hêj nehatiye zanîn. Di encamê de PDKên bakur bêser dimînin. Şikestineke mezin di nav tevgera bakur de peyda dibe.
Li ser vê mijarê gotinên Şakir Epözdemir gelek girîng in
Mîtîngên Rojhilatê (1967)
16ê îlona 1967ê Mîtîngên Rojhilatê ya yekem li Amedê hatiye lidarxistin. 24ê îlonê li Farqînê, 1ê çiriya pêşîn li Siwêregê, 8ê çiriya pêşîn li Batmanê, 15ê çiriya pêşîn li Dêrsimê û 22 çiriya pêşîn jî li Agiriyê hatiye lidarxistin
Doza Antalyayê (1968)
27ê kanûna paşîn a 1968ê 11 rêvebirên PDK-T li Amedê hatin girtin
Kudetaya 11ê adarê li Tirkiyeyê (1970)
Kudetaya 1970yan gelek givaş û zext anî ser kurdan. Sala 1972yan de İsmail Beşikçi bi hinceta kurdparêziyê hatiye girtin. Her wisa gelek rewşenbîrên din yên kurd hatin girtin.
Avabûna Partiya Sosyalîst a Kurdistanê (1974)
Bi rêberiya Kemal Burkay hatiye damezrandin. Bi navê Özgürlük Yolu(Rêya Azadiyê) kovarek derxistin. Ji ber vê bi vî navî jî dihatin nas kirin.
Avabûna Komeleya Çandê ya Şoreşgerên Demokrat (1974)
Her wisa wek “Kürdistan İşçi Partisi” jî dihate nasîn. Bi tirkî “Doğu Devrimci Kürt Demokratları” dihate binav kirin. Wek Şivangir jî dihatin nas kirin.
Hewlên di nav TİPê de
Li sala 1966ê ji layê parêzer Mehmet Ali Aslan kovara Yeni Akış hatiye weşandin. 4 jimar derketin, paşî hat girtin. Kemal Burkay jî nivîskarekê vê kovarê bû. Bi dûçûna Kemal Burkay “pirsgirêka kurd”, “Gelê Kurd” yekem car di vê kovarê de hatin bikaranîn
Hêjayî gotinê ye ku Mehmet Alî Aslan yek ji endamên Partiya Karkerên Tirkiyeyê bû. Kemal Burkay serokê teşkîlata TIPê bû li Dêrsimê.
Gelek rêveberên PKTê ji van hewlên kurdî nerazîbûn, serkêşa van kesan jî Behice Boran bû
Peymana Iraq û Tirkiyeyê (1983)
Li destpêka sala 1983yê Tirkiyeyê bi Iraqê Peymana Hevkarî û Ewlehiya Hidûd destnîşan kir. Piştî vê peymanê Tirkiyeyê li dijî PKKê li Başûrê Kurdistanê dest bi operasyonan kir.
Pêngava 15ê tebaxê
PKKê bi êrîşên Şemzînan û Erûhê dest bi çalakiyên xwe yên leşkerî kir.
Beşaret
Beşaret, gundekî bi ser Dêhêstani Qerebaşloê ya şaristana Deregezê ya parêzgeha Xorasana Rezewî ve ye. Li gund zimanê kurmancî tê axavtin.
Rûber: 14.17 hêktar Dorber: 3.01 km pirtirîn bilinî: 788 mêtr
Kêmtirîn bilinî: 836 mêtr
dirêjtî rê je şeri Deregez: 27.98 km
ziman: kurmancî
serjimarî 2007: 91 malbat; 479 kes
Hêlîlar: 59.168°
Meta Platforms
Meta Platforms, Inc. an jî Meta (berê wek Facebook, Inc. dihat nasîn) şirketeke teknolojiya pirneteweyî ya Amerîkayê ye ku sergeha wî li bajarê Menlo Park, Kalîforniya ye. Şîrket ji xeynî hilber û karûbarên din xwediyê Facebook, Instagram û WhatsAppê ye. Ew heta 2022an yek ji şîrketên herî mezin ên cîhanê bû. Li gel Amazon, Google (Alphabet), Apple û Microsoftê yek ji pênc şîrketên teknolojiya agahdariyê ya amerîkî tê hesibandin. Şîrket beşeke girîng a dahatina xwe ji firotina cihên reklamê ji bazarganan re diafirîne.
Meta hilberîna karûbarên pêşkêşî dike, di nav de Facebook, Messenger, Facebook Watch û Portala Facebookê ye. Di heman demê de Oculus, Giphy û Mapillary jî bi dest xistiye û di Platformên Jio de xwediyê 9,99% ye.
Di çiriya pêşîn a 2021an de, dezgehên ragihandinê ragihandin ku rêxistina hevparê Facebookê plan kiriye ku navê xwe wek "baldariya xwe li ser avakirina metaverse biguherîne.", da ku ew paşê ew di 28ê çiriya pêşîn de wekî Meta hate nûvekirin. Peyva "meta" bi yewnaniya kevn tê wateya "derveyî", ku motîvasyona paşerojê nîşan dide.
Arinc, Hawêl
Arinc gundekî bi ser navçeya Hawêla Sêrtê ve ye.
Gundê Arinç girêdayê  Xana Hawêl e  Xana Hawêl  jî girêdayê bajarê Sêrtê ye.Arinç  ji  navçeya Xana Hawêl 14 km, ji bajarê Sêrtê 62 km dûr e. Gund  navbera  çiyayên bilind de ava bûye.Bilindayiya wî 1.170 mêtro ye. Bakurê gund de Motka ,rojavayê wî de Weysel Qeranî,başûrê rojhilata gund de Milo û Şikarim,başûrê rojavayê wî de Xana Hawêl Bakûrê rojhilata gund de Çiyayê Qelemsê heye. Bilindayiya Çiyayê Qelemsê 2.710 mêtro ye. Dora gundên Xana Hawêl de çiyayên herî bilind e. Demên berê de gundî vî çiyayê heybet wek zozan bi kar anîne. Bi hatina biharê re pez û dewarên xwe dibirin, dema payîz dihat dizivriyan malen xwe. Hêja jî bihar û havînan diçin zozanên vî çiyayê û soryask,loxîn,rimbêz, kîdark û pincarên jihev cüda cüda didine hev û xwarina xwe yê rojane jê çêdikin.Ku gelekî berhev kiribin dibin sûka Xana Hawêl difroşin.Xelkê navçeyê wisa bawer dike ku ev pincar ji bo tenduristiyê gelek baş in. Gundê Arinç binê zinara de ne,dora wî hemû çiyayi ye. Ji bilindbûna gund zivistan gelek dijwar derbas dibin. Hewayên cemidî ji çiriya pêşîn dest pê dike heya nîsan û gûlanê berdewam dike.Bûyerê cemede gelekî diqewimin.Demsala havînê ne tê da demsalên dîn de li Çiyayê Qelemsê berf xilas nabe.Zivistana bakurê gund de her tim mij heye û pîranî berf dibare.Demsala biharê re baran xweş dibare û havîn ziwayî derbas dibe.Demsala zivistanê de gavê berf dibare, daristana gund dîmenekê  pir xweş dide mirov.Bi hatina biharê re zevî ,daristan û erd hêşin dibin  û pîvok, qîqacok ,beybûn û pirpêzêk dora gund wek bûkekê dixemlînin. Bihara gavê ku berf dihele li serê gund de şilavekê (şelale)  zev delal dertê gavê berf xilas dibe ew jî diçike.Havîn çiqas ziwayî jî derbas bibin dîsa jî goriya derdora  xwe gund honik e.
Gund de kaniyekî mezin û çend ciyan de jî kaniyên piçûk hene. Kaniya mezin li taxa jorî de ji nava şikeftekê de derdikeve. Gundî vî  şikeftê wek  sarinc  diemlînin  ,tiştê wekî  penîr û hwd. dixine nava vê şikeftê ku xira nebe .Ava vê kaniyê  zelal e lê kirêca wê  zêde ye. Demsala biharê de ava vê kaniyê gelek zev e lê havînê av kêm dibe. Ji bo vewxarin ,paqijayî û zevî  avdanê  ava vê kaniyê tê emilandin. Ava vê kaniyê, havîn ne tê da, demsalên dîn de nawalê ve diheriqe ji Milo û Şikarim derbas dibe û digihije ava Çemê Bilîsê. Gund aliyê avê û zeviya ve zêde  dewlemend nebe jî  dîsa  fêkî  û hêşinahî  datînin  û telebê zeviyên  xwe  dikin.Nava  fêkiyên Arinç  te  ê herî  navdar  gûz e  payde  hinar û tirî tên. Gundî ji van fêkiyan henekî wan dibin sûka Xana  Hawêl difroşin ; henekê wan jî dibin gundê dora Mûşê  bi genim diguhrînin. Sala ku mêwê wan baş tirî bide dims û mewij jî çêdikin.Cûre cûre hêşinahî  û zerzewat  têra  xwe datînin. Pîvazter, bexdenûs, xiyar, biber, sorik, bacan, binerd, silq, dolmik û kundir  ji vana henek in. Nava van de binerdê Arinç gelekî navdar e. Havîna xwarina xwe yê rojane ji van zerzewatan çêdikin ê ku zêde dimîne jî hişk dikin û zivistana diemlînin. Henekî gundî dexil datinin, nava dexlê wan de ê herî navdar gilgil e.Bi gilgilê, xwarina vî herêmê, gebolê çêdikin. Gundî pez, dewar ,mirîşk û mêşê hingivê xweyî dikin. Demên berê de gundiyan  bi gelemperî pez şxweyî dikirin, lê idî ê ku pez xweyî  dikin sê çar malbat in. Hemû gundî têra malen xwe  dewar xweyî dikin. Ji bo pêdiviya xwe şîr û mast peyda dikin.Henê caran ku zêde dimine jî  dibin sûka Xana Hawêl difroşin. Ji bo pêdiviya xwe yê hêkan jî mirişk û dîkan xweyî dikin.Çend hebek malbat van salên dawiyê de mêşê hingiv xweyi dikin ,hingivekê ku tema wê delal û xweşik bi dest  dixin. Gundê Arinc ji bo xweyikirina heywanan ciyekî pir delal e û têra heywanan çêregehê wî hene. Gund de jiyan bi mêja şeveqê destpêdike. Ku li derve hewa xweş be  heywanên xwe  didoşin  û derdixin  çêregehê ku rewşa derve  ne xweş be heywanên xwe axûra de alif dikin û bernadin derve. Ê ku nanê wê nemabe hevîr dike û tenûrê de nan çêdike.Behna nan ku here pozê mirovan êdî kî xewê de dimine hemû malbat şiyar dibin û taştê dixwin.Ku dibistan vekirî bin zarok diçine dibistanê, ku betlane be piştê taştêyê  zarok diçin listikê. Bermalî hemû karûbarê malê didine hev .Demsala payîzê be ji bo zivistanê xwe amade dikin pejik û êzinga bi cih dikin û ji bo alifê heywanan xebat dikin,demsala  zivistanê be henek mêr diçin nêçîrê,demsala biharê be mêr û jin diçin zevî û letkê xwe serûbin û derdora wan didine hev, demsala havînê be diçin nava zeviyên xwe hem bêhna xwe derdixin hem jî fêkî û zerzewat  didine hev  an jî zeviyên xwe av didin. Gavê banga nîvro bide firavin dixwin.Piştî banga êvarê jî şîv tê xwarin.
Mêrê gund cil û bergê rojavayî li xwe dikin.Ê ku ciwanin şale kot û tîşorta; ê ku nav sala ve çone şalê qûmaş an şalwar,li ser jî  işlîk û çakêta li xwe dikin.Henek mêr şavqe, henek mer jî kûmik didine serê xwe. Jinên gund, ê pîr û ciwan etekê fireh li serde jî tişört,fanile û bilûza li xwe dikin.Ê ku fîstanê dirêj jî li xwe dikin hene.Li ser cil û bergê xwe de  porê xwe jî  bi yazme an jî tirhî dipêçin.Karê xwe yê nava gund de pêlavên lastik dixine piyên xwe,ku diçine navçê an bajêr qûndire an jî pêlavên werzişî  diemlînin. Mêr ,roja înê naçine ciyekî ji  bo ku xûtbe kêm nemine,Nava  gund de çayxane tinne. Mêrê gund, henek rojên ku zêde berf dibare ne tê de, awê dînê kengê bixwazin dikarin biçine sûka Xana Hawêl. Jinên gund dewet, nexweşî ,şîn an jî karekî  wanê fermî  hebe diçin navçê.
Cîh û warekî taybet ji bo dewetan tinne,dewetên xwe bi piranî li ber dibistanên kevin dikin. Gundî, dewet û şahiyên xwe de kilam û stranên heremî dibêjin,dewetan de jin û mêr jihev cuda dileyzin. Dema gund de yek biçe rihma Xwedê mêr bihevre diçin ber mizgeftê heya mirî tê şûştin ,heman demê de ciwanê gund jî diçin menzel vedidin.Çend ciyekê de goristan hene lê îdî nayin bikaranîn.Goristana ku vêga tê bikaranîn :navbera Harran û Şamaşê de ye.Menzelê Şêx Bazidê Qorêyî  jî li vê goristanê ye.Piştî  ku mirî bi gor dikin, ciyê sersaxiyê amade dikin ,mêr  li mizgeftê jin jî li ba mala miriyê sersaxiya qebûl dikin.Sersaxiyên wan sê-çar roj berdewam dike ,mêvanê xwe re çay an jî tiştekî cemidi tinin û fatîhe dixwinin. Arincî derdora xwe de gundekî bêzirar, halê xwe de tê nasîn.Ê ku Arinciyan hiz dikin derheqê Arinciyan de vê gotine  dibêjin : Arincî rincî rincî Savar xwaro Pişt qolincî…
Malên wanên kevin ji herî û kevira hatine çêkirin serê banê wan li ser kêrana de bi axê hatine tijî kirin û ji du oda ava bûne ,ciyê destavê li derve çêkirine.Xaniyên wanên vê paşiyê çêbûne  de pireket ,çimento û hesin hatine emilandin destavê wan nav malê de ne:Lê belê dîsa jî plansaziya xaniyên wan kêm in. Malbatên wan nava hev de ji malbatên mezin ava dibin:lê hêdî hêdî malbatên piçûk jî xwe didine nişan.Serê malê heft-heşt zarokên wan hene.Têkiliyên wan ên cînartiyê baş in ,kar û barekî giran hebe alîkariya hev dikin.
Girêdayê Îslamîyetê ne,misilman in û sûnnî ne mezheba wan şafiî ye.Zarokên xwe yê piçûk ji bo fêrbûna Qûranê dişeynin mizgeftan.Piştî qedandina Qûranê ,mewlûda Melayê Bateyî dixwinin.Rêzekê mezin didine melayên xwe gavê pirsgirikekê wan hebe bi melayên xwe dişêwêrin.Ji bo sersaxiyê gavê biçine ciyekî melayê wan dikeve pêşiya wan û bi hev re diçin.Gundî bi hev re kurmancî xeber didin.
Goriya hêjmara nifûsê ya 2012yan de ev agahî destê me de hene:Gund de 674 kes dijî ji van 318 jin û 356 jî mêr in.Navbera salên 1985-2012yan de nifûs her tim navbera 600 û 700a de bûye. Aboriya gund bi piranî girêdayê çandinê û xwedi kirina heywanan ve ye. Van xebatên xwe de pêwistiyên xwe hildidin ê ku zêde jî dimine difroşin.Demsala payîzê de ji dora Serhedê kartol ,kelem ,goz,sêv û hwd. tiştan tinin wan difroşin. Ev xebatên wan têra wan nake ji ber vê sedemê berê xwe didine bajarê Anadolê û ji xwe re dixebitin.Stembol,Îzmîr,Edene,Manîsa û Mêrsîn ji van bajaran çend hebekê ne.Henek mirov ji bo xebatên demsale  diçin  dixebitin ,henek jî bi malbatî diçin û bi cîh dibin .Gund de wek karekî nû milîsî jî dikin. Gund de dikanekê piçûk, sê-çar dolmîş, pîqap û otomobîl hene. Ji ber ku ciyekî çiyayi ye,der û dora zeviyan de riya wesaîta nehatiye çêkirin ji vê sedemê karê xwe ye zeviyan de traxtorê bi kar naynin. Cota zeviyan ga an jî bi histiran dikin, vê dawiyê de patpatê jî bi kar tînin.Pêşerojê de pêwistî heye ku ji traxtorê îstîfade bikin. Malên hemî gundiyan de herî kêm televzonek ê henekan jî du televzon hene. Televzonê wan bi pîranî dijital in û girêdayê çanaxa ne. Telefonên mala îdî kes naemlîne.Heft saliya bigire heya heftê saliya hemî telefonên desta diemlînin ,ev telefonên wan dijital in û sîstema dawiyê ne. Sê aboneyên telefona jî gund de dikişine ,çawa stasyana bazê li Şamaşê bi cîh kirine şebeka turksellê çêtir dikşine.Gund de înterneta telefona û ê çend hebekan jî modemê seyyar hene lê înterneta biqablo hêj nehatiye.Vê dawiyê de înterneta biqablo heya medresa Milo hatiye çend hebekî Arincî  jî ,ji bo ku înternet were gundê wan  jî ,serî li saziya dane .Dibistanê de înternetekê biûydî heye lê baş nakişine. Gund de elektrik hemî malan de û kolanan de heye ,henê caran pirsgirek derkevin jî zêde nadomin.
Gund de sê heb dibistan hene li taxa jorî pêşdibistan tenê heye ,zarokên Harran ku nû dest bi dibistanê dikin diçine vê dibistanê.Navbera Şamaş û Mezrê de jî du dibistan hene :dibistana kevin ku sê polê wê hene vêga weka şûna sersaxiyê tê bi kar anîn.Ba vê dibistanê de malekê ji bo mamosteyan hatiye çêkirin .Dibistana nû di sala 2011yan de vebûye ev dibistan sê qat e: qata yekem pêşdibistan ,labaratuwar,pola teknolojiye;qata duyem dibistana pêşîn ;qata seyem  dibistana navîn e.Dibistan bi kalîroferê germ dibe û ava wê her dem tê. Nêzikê 250 xwendekar vê dibistanê de dixwinin.Panzde mamoste li vê dibistanê dixebitin.Gundî qedrekî mezin didine mamosteyên xwe.Derdora dibistanê paqij e lê ji bo ku xwendekar bi hêsanî bileyzin ,ciyê lestikê tine ne.Nava dibistanê xirab nîne lê dervê wê goriya usil û plansaziyekê baş nehatiye çêkirin.Dora dibistanê de nêzikê 20-25 heb darên çama hene.Xwendekarên Şamaş û Mezrê çonûhatina dibistanê peyati dikin;ê Harranê  îsal bi dolmîşa tên û diçin.Mamosteyên dibistanê navçê de dimînin,her roj bi dolmîşê tên û diçin,tenê ez li gund dimînim. Dibistana lîseyê li gund tine ne ,jiber vê xwendekar Xana Hawêl,Weysel Qeranî û Sêrtê de  dixwinin.Henek zarok rojane bi ereban diçin û tên,henek zarok jî serê heftiyê diçin û dawiya heftiyê dizivirin malen xwe.Heya vêga keçên xwe ji bo xwendinê nedişandin ciyekê dervê gund lê îdî çend hebek malbat ji bo pêşeroja zarokên xwe wan dişeynin. Çend hebekê ciwan jî zanîngehê de dixwinin lê hêjmara wan zehf kêm e. Henek malbat zarokên xwe dişeynin medreseyê : ev zarok ji derve ve dibistanê jî dixwinin.Van salên dawiyê de gundî ji bo ku zarokên wan bixwinin çî ji deste wan bê dikin. Çar aliyê gund çiya,zinar û daristan in.Nava vê daristanê darê mazî,berû,gorîj,belalûk,kizwan û hirvêz hene. Gavê gorîj û belalûk çêdibin zarokên gund dora van dara de wekanê moza dizivrin. Gundî çiloyê darên mazî û berûyan dibirin, li serê çiyê lod dikin ,gavê zivistan tê ji wan lodan rojane an heftiyane ji bo heywanên xwe tînin.Belgê wan çiloya didine heywanên xwe bi pejikê wan jî tenûra xwe germ dikin û tifikên xwe pê dixin. Ji van darên navdar ji bo germ bûna zivistanê têra xwe tinîn û ber mala xwe kom dikin henê caran difroşin jî.Ê ku komirê diemlînin zehf kêm in. Daristana derdora gund bi her awayê kêrê gundiyan tê.Vê daristana hêşîn û delal de kew,kivroşk,sivorî,sixûr û rovî hene. Henê caran gundî diçine nêçîrê, bêhna xwe derdixin û xwarina xwe peyda dikin. Nava daristanê de heywanên wehşî jî hene.Gavê çiyayê Qelemsê zêde berf dibare beraz û gur heya nizîkê gund xwe diberdin. Daristanê de darmêş hene ,ê ku rastê darmêşekê bê bi hostayî hingîvê ji darê derdixe.Ev hingîv wekanê derman pir biqîmet e û bihayê wê jî giran e. Navên zarokên xwe bi gelemperî navên olî datînin lê, ê cûda jî hene.Navên kura Beytullah,Muhammed,Îsmaîl,Baran ;navên keçan Eyşe,Zeynep,Fatma,Berfîn û hwd. Gund de nexweşxane an jî ji bo tenduristiyê ciyekê tine. Gavê nexweşek hebe,nexweşiya wî/wê zêde giran nebe lê dibin nexweşxaneya Xana Hawêl,ku nexwaşiyekê giran be  dibin nexweşxaneyên Sêrtê,Êlîhê an jî Fakûlteya Amedê.
Gund de qûrsekê ber û xalîçeyan heye,salekê hat vekirin lê vêga girtiye ,ez vê qûrsê de bi cîh bûme û ez û malbata xwe tê de dimînin.Ev qûrs ji bo bêhn derxistina keçen gund û ji bo aboriya wan gelek baş bû.Qûrs navbera Şamaş û Mezrê de li ba mizgeftê ye,derdora wê xweş e. Gund de hebekê aş heye,demên berê de gundî dexilên xwe li wir dihêrandin,lê çawan kargehê arvan vebûn, ev aş jî xebatên wan sekinin.Aş li Şamaşê ye û bi elektrikê dixebite,lê vêga girtiye.
Gundî sersala de xwarinê xweş çedikin û zarok malên cinaran digerin û ji xwe re şekir û tiştan didine hev.Yekê çileyê de tu pirozahî tineye 13yê çileyê de sersala xwe wekanê heremê pîroz dikin.Mîladî teqwîm tenê karê fermî de tê bikaranîn, hatina demsal û mehan goriya  teqwîma Rûmî tê hesêb kirin.
Ji bo çûnehatinê riya ereba heye, rê biasfalt e ,lê fitlanokê wê pir zêde ne. Nizîkê gund behr tinin, gola herî nêzîk gola Wanê ye ,ew jî 75 km ji gund re dûr e .Navbera gund û Balafirgeha Sêrtê 52 km ye. Navbera gund û herî nêzîk Stasyona rêhesinî stasyona Misircê (Kurtalan) ye.Dûrahiya wê 52 km ye.
Gund de kesayetên mezin jî hebûn e,ê ku hêja jî behsa wan bihûrmetî dikin ev kes in.Şêx Aqil,Şêx Bazidê Qorêyî û Şêx Eliyê Arincî.Menzela Şêx Eliyê Arincî li Milo ye. Navê gundê Arinc ji ku tê û wateya wî çiye gundî nizanin.Min ji çend hebekan pirs kir ka gelo navê gundê we ji ku tê? Bersiv hemî wekî hev bûn.Digotin : Em dizanin nizanin bavûkalê me ji vir re Arinc dibêjin. Bi Kurmancî wateya Arinç:kêm girtin yanî apse ye.Bi Farisi wateya Arinc: ênîşk e.Zimanê dîn de wateya Arinc heye an tine ez baş nizanim lê lêkolînekê pêwîst e.Serdema Osmaniyan de jî ev gund ava bûye û tê de rûniştî hebûn e,çî qewimiye kes nizane gund vala bûye .Henek dibêjin çend malbat ji aliyê Bedlîsê ve çend malbat jî, ji aliye Hezo (Kozluk) ve hatine û bicîh bûne.Gund de ciyekî dîrokî ,berhem an jî saziyek tinne.Lê evê ku zêra digerin çend carekê rastê kûp û perê kevîn hatine.Ev kûp û perê kevin ji kîjan serdemê maye kes nizane. Derhekê dîroka gund de zêde agahî tinin.Agahiyê ku hene jî gotinên bavûkala ne û bêbelge ne.Ev nivîsên hanê bêlêkolîn goriya çavnêriyê û mijûlayiya hatine nivîsin,sedemê nivîsandina min ew e ku derheqê Arinc te henekê agahiyên nivîsandî hebin,dibe ku min kêmasî hiştibe an xeletiyekê kiribe,helbet Xwedê çêtir dizane.
Ferhenga Têgihên Hiqûqê
Ferhenga Têgihên Hiqûqê ferhengeke têgihên hiqûqê ya kurdîya kurmancî ye ku pênaseyên têgihan tê da cih digirin.
Ev ferheng ji alîyê Komxebata Hiqûqê hate amadekirin û di Çirîya paşîna 2019an de li ji nav Weşanên Weqfa Mezopotamyayê weşîya. Edîtorên ferhengê Mîkaîl Bilbil û Sabîr Ebdulahîzad in. Ferheng ji du beşan pêk tê. Beşa yekem li ser bingeha kurdî hatiye dariştin û beşa duyem jî weke pêveka ferhengê ye tirkî, kurdî, ingilîzî, farisî û erebîya têghihan hatiye rêzkirin. Xebat ji aliyê Komxebeta Hiqûqê ve hatiye meşandin û di encama bîst û du komxebatan derketîye holê. Danasîna ferhengê di 25ê Çirîya Paşîna a 2019an de di resepsîyona Baroya Dîyarbekirê de bi rayagiştî ve hate kirin.
Komxebata Hiqûqê
Komxebata Hiqûqê bi înîsîyatîfa Weqfa Mezopotamya û Baroya Dîyarbekirê ava bûye. Komxebat ji bîst kesên pisporên hiqûqê, zimannas û lêkolînerên pêk hatîye.
Girdikan
Girdikan gundekî bi ser navçeya Hewêla Sêrtê ve ye.
Tux Racer
Tux Racer kayêkeyê komputerîyo 3D yo Belaşo.
Zegurkî yeno zanayîşî Tux sembolê Linuxîyo. Ena kaydezî kîçî Tuxî kontrol keno. Serê kaydê Tux caykew berzra xu erzeno serê vewrê u buzî, u rayiwa serbêjerdê şîno war. Bi çep u rast kiçî hetê Tuxî çarneno a, bî raver Tux beno pîtî, bi tepyazî beno hîdî. Serê rayide dar u sî este u gerê kîçî neguno înanro.
1999 de Jasmin Patry bi nameyê Tux Racerî projeykê qeybî zaningehî viraşt, u kodêcê zi akerdê (en: open source) verda. dimara zafê kay bi nameyê Tux Racerî veciya, zey: Extreme Tux Racer, Open Racer, PlanetPengiun Racer, Tux Racer u Tux 2 (Roxor Game).
Fluor
Fluor [] (, ji fluorite) elementek e. Direfşê xwe 9F e. Navî Fluor ji peyvê latînî fluor „çem“ tê. Elektronegatîvbûnê Fluor yê tewrî zêde di nav elementan da ye.
Dîrok
Di salê 1530 da Georgius Agricola Fluorît (CaF2) dît. Wê demê ew carê yekemîn bû, kû navê Fluor derket. Fluor dîsa zêde hêja bû di Şerê cihanê yê duyemîn. Di wê demê da ji çêkirinê bombî atomî ra Fluor girekbû. Îzotopzêdekirinê Ûranê bi rêya Ûranheksafluorîd (UF6) tê çêkirin.
Bi tevayî
Fluorê avî zer e, Fluorê gazî zerî vekirî ye. Di cîhanê da Fluor bes wek molekul heye, F2. Ji bo elektronegatîvbûnê xwe yê herî mezin Fluor zû hevgirtina bi elementên din çêdike. Heta bi Ksênon, Radon û Krypton ra Fluor dikare hevgirtina çêke. Hevgirtinên din jî zêde zû bi Fluor ra distînin, wekî av, Ammonîak, Monozîlan, Propan û hwd. Nimûne: Bi rêkê fluor av tê perçekirin û Oksîjen (O2) û Fluorhîdrojen (HF) çêdibe.
Börsborn
Börsborn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Bing
Microsoft Bing, ji berî wek Live Search, Windows Live Search û MSN Search tê nasîn, yek jî motora lêgerînê ji aliyê şîrketa Microsoft hat çêkirin.
Frauenfeld
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Şarezûr (navçe)
Şarezûr, yek ji navçeyên parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Şarezûr ji nahiyên Helebcey Taze û Warmawe pêk tê.
Semedyordî, Şot
Samadyordi, navê yek ji gundên Gundistana Çişme sara li Bexşa Qere Qoyona Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Surrey, Kolumbiya Brîtanî
Surrey, bajarekî herêma Kolumbiya Brîtanîya Kanadayê yê.
Neverball
Neverball kayêkeyê komputerîyo 3D yo Belaşo.
Linux, Windows, Mac Os X, FreeBSD u Sega Dreamcast te eşkeno bişoxulyo. Kayde kiçî topê nê cawgurkî topê serowa kontrol keno, bi enîhaway kiçî ard verbi kanco kîşte bikero serbejersê topê hetê a kiştewa gêr bena.
Lodi
Lodi, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Lombardiyayê ye. Bajêr, di heman demê de navenda parêzgeha Lodiyê ye.
Înelû
Înelû, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Aspres-lès-Corps
Aspres-lès-Corps, komuneke li departmena Hautes-Alpes a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Althea Gibson
Althea Neale Gibson (jdb. 25ê gelawêja 1927an - m. 28ê îlona 2003an) lîstikvanek tenîsê ya amerîkî û golfera profesyonel bû. Ew yekem lîstikvana afroamerîkî bû ku Open French, US Open û Wimbledon bi dest xist.
Di sala 1956an de, ew bû yekem afroamerîkî ku sernavek Grand Slam (Şampiyoniya Fransa) bi dest xist. Sala paşîn wê hem Wimbledon û hem jî US Nationals (pêşengê US Openê) qezenc kir, dûv re di sala 1958an de her du jî bi ser ketin û di her du salan de ji hêla Associated Press ve wekî Werzişvana Jinê ya Salê hate hilbijartin. Bi tevayî, wê 11 tûrnûvayên Grand Slamê bi dest xist, di nav wan de pênc sernavên yekane û pênc sernavên double.
Gibson di Salona Navnetewî ya Tenisê ya Navnetewî û Salona Navnetewî ya Sporê ya Jinan de hate destnîşan kirin. Bob Ryland, hevdemê tenîsê û rahênerê berê yê Venus û Serena Williams, got: "Ew yek ji lîstikvanên herî mezin e ku heya niha jiyaye." "Martina [Navratilova] nikarîbû dest li wê bikira. Ez difikirim ku wê xûşkên Williams bixista."
Di destpêka salên 1960an de ew di heman demê de bû yekem lîstikvana reş a ku di Tûra Golfê ya Profesyonel a Jinan de pêşbaz kir.
Di demekê de ku nijadperestî û pêşdarazî di werzîşê û civakê de belav bû, Gibson pir caran bi Jackie Robinson re hate berhev kirin. Gibson ji bo lîstikvanên afroamerîkî - wek Venus û Serena Williams bû mînakek girîng.
Astara, Azerbaycan (navçe)
Astara yek ji 59 navçeyên (rayonên) dewleta Azerbaycanê ye. Ev navçe li ser sînorê Îranê ye û paytexta wê bajarê Astara ye.
Erdnîgarî
Rûerda vê navçeyê 616 km² e û 370 km² ji wê daristanin. Rojava yê navçê dighê çiyayên Taliş. Di navçê du çem hene ku diherikin zeryaya Xezerî.
Balîsan
Yek ji gundên here mezin a devera Xoşnaw li bajarê Hewlêrê ya Başûrê Kurdistan e. Balîsan wekî navendê komek gundên din tê hejmar; wekî Berawe, Şêxwestan, Kanîberd, Totme, Darereş û hwd.
Balîsan û Şêxwestan li sala 1987 li rêka rijêma Bexdayê a Seddam Husên bi hêrşeke gasa kuşinde hatin bordumankirin ku bu sedema kuştina sedan kes.
Narîs, Miks
Narîs, gundekî girêdayê navçeya Miks a Wanê ye.
Astara, Azerbaycan (navçe)
Gelhe
Di sala 2009an de 95.900 mirov di navçeyê dijîn, pirraniya wan ji gelê taliş û şî'î bûn, lê di navçeyê de azerî û rûs jî dijîn.
Aborî
Di navçe yê de çayê, zad, leymûn û sewze tê çandin.
Dêreban
Dêreban gundekî bi ser navçeya Hewêla Sêrtê ve ye.
Kund
Kund (Strigiformes), komeke balindeyên dirende yên ku jê du famîleyên mayî hene:
Şayes û reftar
Kund balindeyekî şevger û goştxwer e. Serê wan mezin û bi pûrt e. Teriyan kin e lê bazikên wan drêj û fireh in. Dîtin û bihîstina wan gelek peşveketiye. Mê ya kundan ji nêran mezintir e. Di nava 2 û 10 hêkan dike û di navbêna 30-40 rojan li ser hêkan qurp dimîne.
Girêdanên deve
Eurasia:
Ateîzm
Ateîzm an jî bêbawerî redkirina baweriya Xwedê ye. Atheism, di wateya herî berfireh de, nebûna baweriya bi hebûna xwedayan e. Kêm berfirehtir, ateîzm redkirina baweriya ku her xwedawend hene. Di wateyek hîn teng de, ateîzm bi taybetî ew pozîsyon e ku xwedayan tune. Ateîzm bi teîzmê re tê berevajîkirin, di forma xwe ya herî gelemperî de ew bawerî ye ku bi kêmanî yek xweda heye.
Yekem kesên ku xwe wekî ateîst didin nasîn di sedsala 18-an de di serdema Ronahiyê de dijîn. Şoreşa Fransî, ku bi "ateîzma xwe ya bêhempa" tê binav kirin, bû şahidê yekem tevgera siyasî ya girîng di dîrokê de ku doza serweriya aqilê mirovan dike. Di sala 1967'an de Albanya li gorî polîtîkaya xwe ya Marksîzma dewletê xwe yekemîn welatê fermî yê ateîst îlan kir.
Kund
Girêdanên deve
Oceania:
Ateîzm
Argumanên ateîzmê ji nêzîkatiyên felsefî bigire heta civakî û dîrokî hene. Aqilên ku ji xwedayan bawer nakin, kêmbûna delîlan, pirsgirêka xerabiyê, argumana ji ayetên nelihev, redkirina têgehên ku nayên derewkirin, û argumana ji nebaweriyê hene. Kesên nebawer dibêjin ku ateîzm ji xwedawendan helwestek parsektir e û her kes bêyî baweriya xwedawendan çêdibe; ji ber vê yekê, ew îdia dikin ku barê îsbatkirinê ne li ser ateîst e ku hebûna xwedayan red bike, lê li ser teîst e ku mentiqek ji bo teîzmê peyda bike. Tevî ku hin ateîst felsefeyên laîk pejirandine (mînak humanîzma laîk), îdeolojî an kodek tevgerê tune ku hemî ateîst pê re girêdayî ne.
Ji ber ku têgînên ateîzmê cûda dibin, texmînên rast ên hejmarên heyî yên ateîstan dijwar in. Hejmara ateîstên her welatekî bi asta ewlehiya hem ji bo takekes û hem jî ji bo civakê ve girêdayî ye, bi hin îstîsnayan.
Camjac
Camjac, komuneke departementa Aveyrona li başûrê Fransayê ye.
Kirmaşan (navçe)
Şaristana Kirmaşan ji şaristanên Parêzgeha Kirmaşanê ye li Rojhilatê Kurdistanê ya girêdayî dewleta Îranê. Navenda vê navçeyê, bajarê Kirmaşanê ye ku navenda Parêzgeha Kirmaşanê jî ye. Gelê vê navçeyê bi dûçûna serjimariya sala 2006ê 1.030.978 kes in.
Herêmên şaristana Kirmaşan
Parka Kuhestan yek ji cazîbetirîn cihê geryankeriyê ya vî bajarî ye ku li bakûrtirîn cihê vî bajarî ye.
Komeleya Xwendevanên Musulman li Norwec
Komeleya Xwendevanên Musulman li Norwec (MSS) komelek xwendevana ye.
Komeleyek ji aliyê xwendevanên musulman li Norwecê tê birêvebirin. Ev komele komeleyek serbixwe ye û girêdanên wê bi tu komeleyên din ve nîne.
Oberwiesenthal
Oberwiesenthal, bajarekî navçeya (Landkreis) Erzgebirgskreisê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Yahoo!
Yahoo! yek jî malperên behtir nasîn û motora lêgerînê ye. Esasî Yahoo! tenê fihristeke Webê bû.
Bachenberg
Bachenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Ochtrup
Ochtrup, bajarekî navçeya (Landkreis) Steinfurtê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Qurtek Evîn
Di pirtûka Qurtek Evîn a Cemil Oguz de 26 kurteçîrok cih digirin. Hemû çîrokên di pirtûk de çîrokên evînî ne. Pirtûk ji Weşanên Pêrî di reşemiya 2005'an de hatiye çapkirin.
Şamosêlabî, Şot
Şamoseilabi, navê yek ji gundên Gundistana Çişme sara li Bexşa Qere Qoyona Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Simmozheim
Simmozheim şaredariyeke navçeya Calwê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Jimmy Wales
Jimmy Donal Wales (rêxuwend: "cîmî donel wêyllz") nawdar (me'ruf) we "Cimbo", zaygi 1966 le Huntsville, Alabama, danêyg le damezrîneregani Wîkîpêdîyas.
Wales ke îse le San Pêtêrzburg Filorîda zîngî keyd, le xuwenegayg xususîya tehsîlati malî kirige.
Wales legerd Larry Sanger le Nupedia kar dikirdin ke le duma wêkew Wîkîpêdîya damezrandin.
Dîzlak
Dîzlak gundekî bi ser navçeya Hewêla Sêrtê ve ye.
Ûygûr
Ûygûr komeke etnîkî ya hindikayî ya tirk e ku li Asyaya Navendî û Asyaya Rojhilat dijîn û ji aliyê çandî ve girêdayî van herêman e. Piraniya wan misilmanên sunî ne. Tevî ku ew berê tengrist û bûdîst bûn, tenê hindikahiyek û hinek baweriya bi dînên din dikirin. Ûygûr bi zimanê tirkî ya ûygûrî diaxivin.
Dîrok
Li gor amarên sala 2008ê, hejmara Uyguran li cîhanê digihe (41) milyon kes ku piraniya wan li bajarê Sincanê yê Çînê ne û yên mayî jî di nav welatên din de wek Qazaxistan, Mongolya, Tirkiye, Efxanistan û Pakistanê belav bûne. Li derveyê Çînê koçê Almanya, Endonezya, Awistralya, Taywan û Erebistana Siûdî bûne. Beriya sedsala 10 de dewleteke ûygûran ya serbixwe bi navê Turkistana Rojhilat hebû lê di sala 1759an de û piştre di sala 1786an de beşeke mezin ji wê bi Çînê ve hat girêdan û di sala 1950î de bû beşek ji Partiya Komunîst. Di salên 1933 û 1944an de, ûygûran karîbûn ji bin desthilatdariya Çînê birevin lê ev serxwebûn zêde dewam nekir û di demeke kurt de dîsa ketin bin desthilatdariya Çînê. Di sala 2004an de, ûygûrên li derveyî welat hikûmetek destûrî ya bi serokatiya Enwer Yousef ava kirin. Di sedsala 21an de ûygûran bi domdarî li Çînê têne tepisandin. Mînak bi dehan mizgeft û dêrên wan ji aliyê dewleta Çînê ve hatine hilweşandin û zimanê wan hatiye qedexekirin.
Arelaune-en-Seine
Arelaune-en-Seine, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Aspres-sur-Buëch
Aspres-sur-Buëch, komuneke li departmena Hautes-Alpes a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Hîpokrat
Hîpokrat an jî Hîpokratêsê Kosî wekî avaker û bavê  bijîşkiya zanîstiyê tê zanîn. Di dema Grek a Antîk de jiyaye (b.z. 460 - b.z. 380). Li dijî şarlataniyê derketiye û bingehê bijîşkiya nûjen a îro avêtiye. Pirtûka wî ya Corpus Hippocraticum (Gotarên Hîpokratês) yek ji berhemên navdar ê mirovahiyê ye. Prînsîbên doktoriyê wî avakiriye û doktor bi wan prînsibên wî sond dixwin. Sonda Hîpokratî sonda bijîşkan e.
Îçîdirq
Îçîdirq, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Elind Hazim
Elind Hazim (rojbûn 1987, li Dihokê, Herêma Kurdistanê, Iraq) hunermendekî Başûrê Kurdistanê ye ku çend stran û berhemên wî hene.
Girêder
Youtube
Wîkîpêdîya
Wîkîpêdîya (we êngilîsî Wikipedia) projeyg aza, wef-binîçe, hewbeş, û çendzuwanî ye ke we lay Bingey Wikimedia piştîwanî bûd. Nawegey amêteyg e le du wişey "wîkî" (we Êngilîsî "wiki") ke we zuwani Hawaîyane yanî "tûn", û "ençyçlopedia" ke wişeyg êngilîsî ye be me'nay "zanistname". Da îse nizîgi 13 mîlyon wetar û namîlke le Wîkîpêdîya nûsyag e, giştî we des xwazyarel (dawtelebel) le gişt şûnegani dinya. Her wey cûre her kesîş ke bituwayd tuwanîd Wîkîpêdîya birazîd (vîrayiş bikeyd). Wikîpêdîya le salli 2001 we des Jimmy Wales û Larry Sanger xisyagese ser. Îse Wîkîpêdîya tûntirîn gewretirîn û wedilltirîn serçawkey (merce') êtila'at le întêrnêt e.
Munteqideli Wîkîpêdîya intiqad lewe ken ke ey proje we tûri pergallane (sîstêmîk) laygîrî (canibdarî) keyd û ûşin ke Wîkîpêdîya firetir we tewafûqi wirazeregan (êdîtoregan) ehemîyet deyd da we êtibar û senedîyeti wetaregan. Qabili êtmînan bîn û durustî Wîkîpêdîyayş we lay be'zî kesel red bîye.
Kovari (mecelley) Time Wîkîpêdîyay le dirîjari YouTube, MySpace, û Facebook le nimûneyli sêrviseli Wef 2.0 naw birige ke mîlyonel wekarer (karber) dîrîn.
Dîrok
Ey proje le wera we sureti Nupedia des we kar kird. Nupedia yê zanistnamey mecazî bî we zuwani Êngilîsî. Pîya serekîgani Nupedia êbaret bîn le Jimmy Wales (mudîri êcrayî Bomis) û Larry Sanger, mudîri wirastin Nupedia ke le duma bîye mudîri wirastin Wîkîpêdîya.
Wales wey xasîyete nasyag e ke amancî (hedefî) ewe bî ke zanistnameyg daştibî ke herkesîg bituwanîd wirazîdî. Welî Sanger merûf e we eye ke erra resîn wey armance le wîkî îstifadey kird. Le kûtayî salli 2001a Wîkîpêdîya 20,000 wetar we 18 zuwani dînya daşt. Wîkîpêdîyay Êngilîsî le Sali 2007a le merzi 2 mîlyon wetar wirya.
Sirûşti Wîkîpêdîya
Yegîg le muşkilegani Wîkîpêdîya yese ke xuwenergan nîyezanin ke erra nimûne ey wetare ke xuwenin tûşyari genkarî (xirawkarî) bîye û kesîg erra genkarî kirdin ey deskarî kirige ya ne.
Le demi nûsîn û wirastini wetaregan parastini qabili êtmînani bîni metlebegan û durustîyan erra Wîkîpêdîya fire giring û mohêm e.
Bêşdere
Şûn: Îran, Xorasan i Rezevî, Şaristani Deregez, Dêhêstani Qerebaşlo
Rûber: 5.15 hêktar Dorber: 1.12 km
pirtirîn bilinî: 592 mêtr
Kêmtirîn bilinî: 583 mêtr
dirêjtî rê je şeri Deregez: 15.79 km
ziman: kurmancî
serjimarî 1385: 38 malbat; 182 kes
Hêlîpan: 37°21’23.69″N (37.3566)
Hêlîlar: 59° 6’32.48″E (59.109)
Çar Borc (1.8 km) Demkêh (2.3 km) Deregez (9.8 km)
Quzliq (6.6 km)
Zanistel
Zanistgel kûmi zanist e. Le me'nî giştanî a, zanist we yê pergalli (sîstêmi) zanyarî wîşin ke we ragei awan û efzari drust û sehîh we dest hatîe. Le wateêg deqîqtir a, zanist we ew çiştgele wîşin ke ayim we ragei tecrube, ezmayişt, sirûştperwerî, û zanyarî we desti hatî le lêkûlîn, we dest dêrid.
Zanistwanegan bawer dêrin ke zanist tenya we şêwei tecrube û ezmayişt kirdini sext we dest diyed.
Zanistgeli curwacur dêrîm. Le ey nawe Rêzmenî (Rîyazîyat wênei ziwanêg le nezer giryed ke zanistgel we ey ziwane we xastirîn şêwe tiwanin biwîngin.
Simmersfeld
Simmersfeld şaredariyeke navçeya Calwê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Schliersee
Schliersee şaredariyeke navçeya (Landkreis) Miesbach li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Zimanî pallewîy eşkanî
Zimanî pallewîy eşkanî yan zimanî partî ke hendêk car "pallewîy bakûrî"şî pêdellên zimanî hozî part bû. Em zimane le serdemî împratorêtî eşkanîda, yanî le sallî 250y ber le zayîn û hatine ser karî eşkî yekem heta sallî 224î dway zayîn û ruxanî destellatî eşkanîyekan zimanî resmî buwe. Le dway pallewîy eşkanî, zimanî pallewîy sasanî cêgay em zimaney girtewe. Zmanî pallewî eşkanî likêke le zimane hîndu-urûpayîyekan û ser be zimanekanî êranîy bakûrî rojawaye û legell zimanî kurdî yek binemallen.
Şêxselo, Şot
Şeixselo, navê yek ji gundên Gundistana Çişme sara li Bexşa Qere Qoyona Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Devşîrme
Devşîrme, berhevkirî, ji sazûmaniya Osmanîyan a bo berhevkirina zarokên tevkujî û komkujiyan û tirkkirin/îslamkirina wan re tê gotin.
Di zimanê kurdî de devşîrme
Di zimanê kurdî de bo wan bêjeyên erênî jî hene lê pirranî neyînîne. Lewra rola devşîrmeyan her neyînî bûye, tirkan ew li dijî gelan wekî kujer bikaranîne. Hin ji wan mêjokeyên sêwî, kurên pînc, bêbav, mirovên bîjî ûêd in. Osmaniyan ev sazûmanî ji sedsala 14. heya 18. pirr bipêşxistine.
Çiye devşîrme
Osmaniyan bi taybetî li balkan, qefqasê êrîş dibir ser komên gelan, zilam dikujtin, mal û milkên wan talandikirin, jinên wan direvandin, zarokên wan berhevdikirin. Van zarokên ne misilman in, bi darê zorê dikirin misilman, zimanê wan didan jibîrkirin.
Ev zarok bo kujerî û şer perwerde dikirin. Ji ber ku van zarokan hezkirina dê û bavê nedîtine, ji mercên dijmirovane û awarte de mezin bûne, pirr bêînsaf û bêrehm dibûn. Osmaniyan komên şervanên devşîrme gelek bikaraniye. Niha li balkan, kîpros, qefqasê hêj jî behsa zordarî û kujeriya devşîrmeyan tê kirin.
Dewleta Romê (Tirkiye) jî didomîne
Bi hilweşîna osmanîyan ve, ev kevneşopî bi awayeke hinekê nerm û nûjen, derbasê komara nû ya romiyan (tirk) bûye. Bi taybetî li dijî ermenî, yewnan, suryanîyan bikaranîne. Li seranser Kurdistanê dibistanên starbûnê vekirin û di wan de hêdî bi hêdî zarokên kurd asîmîlekirin. Pişavtin carnan gelek biserdiket û zarokên ji wir derbiketan dibin dijminê gelê xwe, bo dewletê çi kar ba dikirin. Bi awayeke nû, ev sazûmanî hêj jî didome.
Bêjeyeke îranî ye yan romî (tirkî)?
Hin dibêjin eslê vê bêjeyê îranî ye, di wateya "zarokên devbişîr, devşîrkirî" ye. Lê pirranî dibêjin ev bêje ji devşirmek a romî (tirkî) ye û tê wateya berhervkirinê:
Bi osmanî دوشيرمه = devşirme, erebî ديوشرمك = devşirmek, bi grekî παιδομάζωμα (paidomázoma) = berhevkirina zarokan, bûlgarî кръвен данък (kraven danak), kroatî Данак у крви (krvnî dank) di wateya xwînzêde, kesê xwîna gelekan pê re heye ye.
Perwerdekirina wan
Zarokên dîl hatine girtin, berê li lênûsan dihatin tomarkirin. Pirranî zarokên di nava salên 8-18 de dihatine dîlgirtin, ên din dikujtine. Zarok teslîmê sîpahiyan dihatine kirin û karmendê sazûmaniya devşîrmeyê perwerdeya wan kontrol dikiribûne. Di bijartina wan de rindî, jîrekî bingeh dihatiye girtin.
Osmaniyan keçzarok bo hareman û marîbûnê (zewacê), lawzarok jî bo kujerî, şer û pêdiviyên dewletê amade dikirin. Osmaniyan ji devşîrmeyan artêşên taybet jî avakirine. Bostanci Ocagi, Yeniçeri Ocagi ji devşîrmayan hatibûn avakirin. Di dawiya împeratoriya Osmanî de, devşîrmeyan gelek caran serî li dewletê re jî radikirin.
Devşîrmeyên bi kujeriyên xwe navdar bûne pirranî albanî, bosnayî bûne.
Oebisfelde-Weferlingen
Oebisfelde-Weferlingen, bajarekî navçeya (Landkreis) Bördeê li herêma Saksonya-Anhalt a Almanyayê ye.
Koda bankê
Koda bankê (KB) kodekî banke ya yekta nas dike. Koda bankê li Almanyayê her gav ji heşt reqeman û li Avusturyayê jî ji pênc reqeman pêk tê. Li Swîsre û Liechtenstein hejmara paqijkirina bankê (BC) heman wateyan de ye. Divê koda bankê ji bo gelek danûstendinên karsaziyê di danûstandinên diravdanê de were destnîşan kirin.
Bi damezrandina Qada Kirrînê ya Ewropayê (SEPA), pergalên diravdana neteweyî ji 1 vedigire sibata 2014'an wekî kodên celebê bankê li dewletên beşdarên bi koda <i id="mwFQ">BIC</i> (Kodê Nasnameya Karsaziyê), wekî <i id="mwFg">koda SWIFT</i> jî tê zanîn, hatin guheztin. Di heman demê de, li hin welatan hejmarên rêça bankê tevî hejmara hesabê beşek ji hejmara hesabê banka navneteweyî (IBAN) bû.
Kanada
Ji bilî çend îstîsnayan hejmara dawî ya hejmara şaxê pênc-reqemî parêzgeha şaxê nîşan dide.
IBAN û BIC
Di pêvajoya navneteweyîbûnê de, koda bankê bi hejmara hesabê re hate hev kirin ku hejmara hesabê banka navneteweyî (IBAN) ava bike. Ev divê wekî ji bo veguheztina YE bi navnîşana SWIFT re (herwiha BIC an Koda Nasnameya Karsaziyê) were destnîşan kirin. Di sibata 2014'an de, BIC piştî danûstandinên diravdana neteweyî ji bo veguheztinên navneteweyî di 1'ê sibatê 2016'an de hate destnîşan kirin.
Di IBAN'a almanî de, koda bankê piştî çar tîpên pêşîn ("DE" û reqemên kontrolê ), di IBAN'a Awistiryayê wekî "AT" bi hejmara kontrolê û di IBAN'a Swîsreyê wekî "CH" bi hejmara kontrolê de cih digire.
Balafirgeha Stembolê
Balafirgeha Stembolê balafirgeha navneteweyî ya nû ya Stembolê ye. Balafirgeh li kersaxa deryaya Reş a devera Arnavutköyê 35–40 km dûrî Stembolê ye û di 29ê çiriya pêşîn a 2018an de wek "mezintirîn balafirgeha cîhanê" hatiye vekirin.
Avakirina balafirgehê (2010-2018)
Kompaniyên avakirina balafirgehê konsorsiyûma grûpeke hevkariyê “joint-venture” ye ku ji çend kompaniyên avakirinê pêk tê, wekî grûba Cengiz-Mapa-Limak-Kolin-Kalyon. Avakirina balafirgeha ku salane xwedî qebareya 90 milyon rêwî ye, wek fikir di sala 2010ê de ji aliyê serokwezîrê wê heyamê Recep Tayyip Erdogan ve hat rojevê.
Bedela îhalê wek 22 milyar euro hatiye destnîşankirin û bikaranîna balafirgehê dê 25 salan di destê kompaniyên avakirinê Limak, Kolin, Cengiz, Mapa û Kalyon de be.
Bi giştî li ser 76,5 milyon metre çargoşe erd tê avakirin. 30.000 karmend li ser dixebitin û heta niha di dema xebatê de 27 kesan jiyana xwe ji dest dane.
Karxistina balafirgehê (2018)
Di qonaxa yekem de balafirgeh dê bikare 90 milyon kesî li xwe bigire. Ji bo beşa yekem 6 milyar euro hatiye xerckirin. Beşên din dê heta sala 2023yê bidawî bibin. Rojane 3 hezar û 500 firoke dê bikarin dakevin û rabin. Balafirgeh dê xizmetê ji bo 250 kompaniyên geştên esmanî pêşkêş bike.
Andrew Johnson
Andrew Johnson (jdb. 29ê kanûna pêşîn, 1808 – m. 31ê tîrmehê, 1875) serokdewletê 17em ê DYAyê ye. Piştî kuştina Abraham Lincoln di navbera salên 1865 û 1869an de serokdewletî kiriye. Johnson di 29ê kanûna pêşîn 1808an de li bajarê Raleigh a Karolînaya Bakur ji dayik bûye. Bi Eliza McCardle Johnson re zewicî û pênc zarokên wî çêbûn. Johnson di sala 1875an de li Tênêsî çû ser dilovaniya xwe.
Zencîre
Zancire, navê yek ji gundên Gundistana Çişme sara li Bexşa Qere Qoyona Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Zerdas
Zerdas, gundekî girêdayê navçeya Miks a Wanê ye.
Serdema nû
Serdema nû an Serdema modern an jî Serdema hevdem gorî polandinê dîroknasên Ewropayê ji dest bi Serdema navîn dike û heta îroj tê ye. Lê destpêka Serdema modern nevebirî ye. Gorî hin dîroknasan ew bi dagirkirina osmanana di 1453an de dest pê dike, gorî hinekan jî ew bi vedîtina Amerîka di 1492an de dest pê dike. Gorî hinan jî ew bi doz kirina çapxaneyê di 1450an de an jî dest bi Reformên li Îtalyayê dike.
Dabeşandina Sedema nû
Serdema nû gorî dîrokzanan wiha tê dabeşandin:
Di Serdema nû de vedîtina ser deryayan re, wek Amerîka, Awistralya, Antarktîka hat dozkirin. Ji pê re dema mêtingehkirinê (kolonîkirinê) dest pê kir û ji Şerê Cîhanî yê Yekem re yek bi yek hat verişîn.
Zivistan û baweriyên kurdên Xorasanê
Gelek kurdên Xorasanê li deverên çiyayî û bilind û sar dijîn û hin kes jî gund yan bajarên nizim û germ wek Deregez, Layîn û hwd in û zivistanên wan ne pir sar in. Kurmancên mina hinek ji baçiyan, hêzolan, birîvanan, miliyan, qaçikan, qeremanan û yên din ku hîn jî di rewşa koçberiyê dijîn di zivistanan da ligel pezê xwe berê xwe didin aranên wek Merawe Tepeya parêzgeha Gulistanê, Serexê, Kaşmerê û derên din ên germtir. Diyar e ku anegorî her êl û eşîrê û gund û navçeyekê hin urf û edet û rêûresmên taybet hene ku kurmanc li demsala zivistanê xwe mijûlî wan dikin.
Ez li vir dixwazim hinek ji bawerî û rêûresm demsala zivistanê li herêma ji sedî ۱۰۰ kurdnişîn û çiyayiya bakûr-rojhilata Qûçanê ji we ra binivîsim. Destpêkê ez dixwazim navê hinek ji gundên vê deverê bînim: Xelikan, Keçeren, Gogan (Ceferqulî zengilî, helbestvanê kurmanc xelkê vî gundî bûye), Dudan, Canan û Çiran, Îg, Pîran, Tiwîl, Ellayan, Xadiman, Keykan, Dewletxane, Kela Xên, Qaçikan, Qazme, Derwendiya jorîn û jêrîn, Zengilan, hemzikan û hwd. Xelkê van gundan ji eşîrên cûrbicûr in: Baçiyan, Badilan, xelikan, Pîran, Kawan, Çûkan, Xadiman, Keykan û hwd.
Ji ber çiyayîbûna vê navçeyê piraniya xelkê ji berê va mijûlî xwedîkirina pêz û dêwîr her wiha cotkarî û baxdariyê ne. Piranî genim û ceh û nîsk û nûkan diçînin û baxên wan jî ji sêv û gwîz û tirî û hwd in. Em dikarin bêjin çavkaniya sereke ya debara xelkê ajeldarî û cotkarî ye. Zivistanên vê derê pir sar û çaxûn in.
Piştî danasîneke kurt li bara erdnigarî û gundên vê herêmê em vegerin ser mijara xwe. Ez qada lêkolîna xwe biçûk û biçûktir dikim û li vir hinek ji bawerî û rê û resmên di demsala zivistanê da li gundê me yê `Kela Xên` (Keleha Xên, Xan) ku min bi xwe di biçûkatî û nûciwaniya xwe da derbas kirine pêşkêşî we dikim. Piştî xermankutanê ku carna heta destpêka îlonê heta navbera vê mehê jî didomand, êdî xelkê dest bi nûkirina banên malan û laşkirina baxên sêv û gwîzê dikirin. Serê qefsê anku mîzanê (destpêka demsala payîzê) dest bi çandina gênim dikirin. Berî ku maşînên nû wek traktoran derkevin xelkê bi gan erdên xwe diajotin ku helbet gelek zehmetî didîtin. Helbet wê demê êdî kêmtir ker û ga ji bo ajotinê bi kar dianîn û piranî bi traktoran erd diajotin. Genimê ku vê çaxê diçandin genimî qefsî dihat gotin. Bi nêzikbûna zivistanê ra berf û çaxûnan dest pê dikir. Êdî pez bi şevan li çolê danedigirtin. Êvar ku dibû me radihişte çûyê xwe û diçûn li ber deriyê kûçê li benda kêrî diman. Kerî ku dihat her mîh yan beran û kavirek li xwediyê xwe digerî. Her kes li derê hewşê disekinî û dema ku kerî ji ebr derî malan derbas dibû bi “Hêzkirinê” û gotina Hêzhêz`ê pezê xwe vedixwendin hundir hewşê.
Şeva çêlle (Şeva Çileyê)
Payîz yan heman qefsa me bi dirêjtirîn şeva sale anku Şeva Çêlle (22’ê kanûnê û ۱`ê meha 10`an a tavî anku dêy`yê) bi dawî tê û zivistan dest pê dibe. Şeva Çêlle li ba gişt xelkê Îranê û ji wan kurmancan şeveke naskirî û binirx e. Xelk vê şevê bi kombûna li dora hev û bi xwarina mêwe û fêkiyan, bi zebeş û kundirên kelandî û dendik û xwarin û vexwarinên din li xwe sibe dikin. Malbatên ku lawekî wan bi destgirtî ye xelatekê ji xwarinên rojane, cil û berg û tiştên visa ji bûk û malbata bûkê ra dibin. Bi vê xelatê da `Şevçellegî` dibêjin. Ev şeva bi giştî şevek pîroz tê hesêb.
Çilegir û Çileqiçik
Şeva Çileyê li Îranê bi `Şeva Yeldayê` tê naskirin. Ji Şeva Çêlle heta 40 şevan anku şeva 1’ê sibatê (۱۰`ê meha 11`an a tavî anku meha Behmenê) dibêjin `Çellegir` yan `Çilleya Mezin` ku 40 roj in. Her wiha ji 1’ê sibatê heta 20’ê sibatê (destpêka meha Isfendê, meha 12`an a tavî) wek `Çelleqiçik` yan çilleya biçûk tê gotin.