cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Şaqaviyê spî yê mezin
Belavbûn
Li başûrê rojhilata Ewropayê û li Asyayê ji Tirkiyeyê û Îranê heta başûrê Sîbîryayê û bakurê Çînê û Japonê têjikan tîne der. Zivistana xwe li bakurê Afrîkayê û başûrê rojava ya Asyayê derbas dike.
12ê çiriya paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Çikîner
Çikîner, Çigîner? gundekî bi ser Arabkîra Melediyê ve ye.
13ê çiriya paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Bîzrîn
Bîzrîn gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.
Perot
Perot an jî Pirot  gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.
Pexnika Ewanbegî
Pexnika Ewanbegî gundekî bi ser Arabkîra Melediyê ve ye.
Rhön-Grabfeld
Rhön-Grabfeld, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Bavyera, Almanyayê ye.
Vîra Kerdî
Seranê xo yê kişkekan de dest pê muzîk kena, bestekarîye û nuşnoxîya xo ra rengê û vengê xo bala ancena, mûzîgê kurdî de tedarikê nefesê newî kena. “Vîra Kerdî“ de des kilamî estê, beste û nuşnoxa hêyşt kilaman Roşna bi xo wa. Kilamê bînî jî albumê Jan Arslanî wo kî 2010 de vejîya bî û goşdaran ci ra zaf heskerd bî, o album ra amêy guretene.
Album de redaksîyon Ayhan Evcî, saksafon brezîlyayij muzîkar Leandro Saînt-Hîll, buzukî û udd de dînya muzîkî de namedar Mehmet Erdem, dawulde Sebastîan Bastî, perkusyon de Ata Guner û Yogî Jockusch, bas gîtar de Martîn Drees, gîtaran de Chrîs Harms, Bernd Hîlgert, Steven Pfeffer, keman de Huseyîn Kemanci, klarnette Goksun Çavdar, Akordîon de Ozge Metîn, klevyan de Gerrît Heîneman kedkarîye kerda.
Reqsê nî albumî pop û caz o, çekuyanê kilaman de zêde vateyê serê însanî, xerîb bîyene, têynatîye bi qeydê helbestvanîye xo kifş keno. Zazakî henî aseno kî vîndîbîyena xo nizdîya, sebra nayra zê mîrasê dînya êno qorîkerdene. Album hetê mîstîkê û rindekîya zarava zazakî, pêrune pîya têhet de ano verê çiman.
Album Stenbol û Hamburg de hetê Pelrecords’î amo qeyd kerdene. Xeya Pelrecords’î muzîke kurdî ra veng û reqisê newîyan pêyda kerdena. No albumo xas û rindek “Vîra Kerdî” Sony Music vila keno.
Îbn Xelikan
Ebû'l Ebas Ehmedê kurê Xelikan (jdb.  − m. ) an bi kurtî Îbn Xelikan, nivîskar, dîroknas û zaneyekî  misilman yê bi eslê xwe Kurd ê di sedsala 13an de jiyaye.
Pirtûka xwe ya navdar û bingeha heta îroj mayî Wefayat Eleyan (bi kurdî, Mirina Zadegan) bi zimanê erebî nivîsandibû.
Ew di sala 1211an de li Hewlêrê ji dayik bûbû. Wî di 1256an de dest bi pirtûka xwe kiribû û di 1274an de jî temam kiribû. Di wê pirtûkê de wî jiyana 865 kesî nivisandiye û qeyd kiriye. Wî di wextên cida de li Qehîre û Şamê qazîtî kiribûye. Ew li Şamê di sala 1282an de çûye ser dilovaniya Xwedê.
Salerno
Salerno, bajarekî komûn ya Îtalyayê ye û yek ji bajarên herêma Kampaniyayê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2014an hêjmara niştecihên bajar 133 hezar û 199 kes e.
Çumen
Çumen gundekî bi ser Arabkîra Meletîyê ve ye.
14ê çiriya paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Ednan Kerîm
Ednan Kerîm (عه‌دنان كه‌ریم, Adnan Karim) (jdb. 1963, Kerkûk) hunermend û goranîbêjekî kurd ê ji Kerkûkê ye.
Jînenîgarî
Ciwantiya wî bi stranên kurdî ên gelêrî û dengê goranîbêjên kurd derbas bû. Stranbêjên kurd ên navdar ji aliyê pêşveçûna wî a muzîkî de gelek bandor hene.
Pegrafê
Pegrafê, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Heskifê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Mişelî
Mişelî gundekî bi ser navenda Arabkîrê ya Melediyê ve ye.
Mela Nezir Pirosi
Mela Nezir Pirosi lı herema Colemergé'da destpéka sedsala bist uyekéda müderriseké heri gırınge. Mela Gundé pirosan dest bı xwandıné kıriye u cara yekem 1980 Gundé Pirodan dest bı melatiye kıriye. Mela lı hereme pır nav u denge u xwedi medreseka mezıne.
Montserrat Caballé
Montserrat Caballé (wek Munserrat Kewelyê bixwîne), anku Maria de Montserrat Viviana Concepción Caballé i Folch (jdb. 12ê nîsana 1933an li Barselona, Ketelonya, Spanya - m. 6ê çiriya pêşîn a 2018an), sopranoyeke ketelan e. Ew yek ji operabêjên herî girîng ên sedsala 20em e.
Kurtejiyan
Caballé li Barselonayê stranbêjiyê xwend û di sala 1956an de bi operaya La Bohème a Puccini li Baselê dest bi kariyera xwe ya hunerî kir. Ji bilî vê, wê li tiyatroya Saarbrückenê stranan xwend. Ji sala 1959an heta 1962an wê li tiyatroya Freie Hansestadt Bremen kar kir. Di sala 1965an ew li Carnegie Hall li şûna Marilyn Horne çû ser dikê ji bo pêşkêş kirina operaya Dozinetti ya bi navê Lucrezia Borgia û gelek rastî ecibandina guhdarvanan hat.
Di heman salê de wê li Metropolitan Opera ya New Yorkê debuya xwe bi rola Margarethe bo Faust a Gounoud kir û li hemû cîhanê deng veda.
Caballé pirr caran bû mêvana mihrîcanên wek li Glyndzbourne û ji sala 1971ê pê de li Operaya Neteweyî ya Hamburgî (Hamburgische Staatsoper) derkete ser dikê.
Pexnika Qûndî
Pexnika Qûndî, Pexnika Gundî? gundekî bi ser Arabkîra Melediyê ve ye.
Montserrat Caballé
Kurtejiyan
Di sala 1997an de Mike Moran albûma xwe ya bi navê "Friends For Life" amade kir ku ji duetên digel Caballé û stranbêjên cur bi cur pêk tê, wek Bruce Dickinson, Johnny Hallyday, Johnny Logan, Gino Vannelli û Helmut Lotti.
Di sala 1998an de Caballé xelata Bambi û di sala 2007an de jî xelata muzîkê Bambi bo beşa klasîk wergirt. Dîsa di 1ê nîsana 2007an de Montserrat Caballé piştî 18 salan ji nu ve derket ser dikê Operaya Neteweyî ya Viyanayê.
Saya Caballé tenorê bi navê Josep Carreras bi nav û deng bû.
Projeya Barselona digel Freddie Mercury (1992)
Di sala 1992an de Caballé ji bo Lîstikên Olîmpîk ên Barselonayê digel Freddie Mercury kilama bi navê "Barcelona" pêşkêş kirin ku fuzyonek ji muzîka klasîk û rockê ye.
Mercury vê kilamê li ser daxwaza Caballé amade kiribû; wê dixwest bila ew stranek li derheqê welatê wê Barselona amade bike. Kilam cara ewil di 29ê gulana 1987an de li Eivissa (Ibiza) hate pêşkêşkirin.
Ji jiyana wê ya taybet
Caballé di sala 1964an de digel tenor Bernabé Martí zewicî. Keça wan Montserrat Martí Caballé ("Montsita") jî sopranîst e. Di sala 1986an de tumoreke mêjiyê yê bêzerar hatibû dîtin ku Caballé wek "hevalê biçûk" bi nav dike.
Montserrat Caballé di 6ê çiriya pêşîn a 2018an de çû ber dilovaniya Xwedê.
27ê çiriya paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Victòria Camps i Cervera
Victòria Camps i Cervera (jdb. 21 sibat 1941, li Barselona, Ketelonya (Spanya)), fîlozofeke ketelan û spanî ye.
Camps di sala 1941 de li Barselona ji dayîk bû, li Zanîngeha Barselonayê beşa felsefê xwend û li Zanîngeha Azad ya Barselonayê jî mamostetiya etîkê kir. Şanenavê wê li binê pirtukên wek "lawijên xwedayê mirî" (1976), Felsefeya analitîk û zimanê Pragmatîk (1976), "Etîk, Retorîk Siyaset" (1988), "Xawênên (hişpak) gel" (1990), "Bêaramiya jiyana rojane" (1996) "Sedsala jinan" (1998) heye. Ew hem di komîteyên etîk yên hin nexweşxaneyên Barselona dixebite, hem serokatiya hinek saziyên alternatîf dike, hem endamtiya lijneya kovara Isegoria dike û hem jî kordînasiyona pirtûke hevbeş "Dîroka Etikê" dike.
Sûceyn
Sûceyn gundekî bi ser navenda Arabkîrê ya Melediyê ve ye.
Tepte
Tepte gundekî bi ser navenda Arabkîrê ya Melediyê ve ye.
Ollé
Ollé, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Ambarike
Ambarike gundekî bi ser navenda Arabkîrê ya Melediyê ve ye.
Arxûd
Arxûd gundekî bi ser navenda Arabkîrê ya Melediyê ve ye.
Diyalektîk
Diyalektîk anku teherê diyalektîk, teoriya nêzîkatiyê ya ku Marks li ser nivîsandiye.
Hikmet Fidan
Hikmet Fidan ( z. 1955, m. 6'ê tîrmehê 2005, li Amed) siyasetmedarekî kurd, yek ji damezîrênerên HADEPê bû. Li Amedê di êrîşeke çekdarî de jiyana xwe jidest da. Gorî gelekan ew ji aliyê hêzên PKKê ve hatiye kujtin. Heya niha ev kujerî nehatiye rohnîkirin û bersûc jî nehatine girtin.
Diyalektîk
Dîyelektîk, yê kuy temenê wê avêya û ew bi têgihiştin kirîya feylesofê almanî Hegel a. Nêzîkatîya dîyelektîkê ya ku Marks pêşxist ne mengîwer bû pêzawer bû. Hegel bi rengê mengiwerîyê wê nêzîkatîyê û ankû "metod"ê dîyelektikê têne ser ziman. Jê re ji ber vê yekê "diyalektîka Hegel" tê gotin. Awaye dîyelektikê ku Hegel têne ser ziman Mengiwer û ankû "îdealîzm" e. Lê ya ku Marks tîne ser ziman. Pêzawer û ankû "materiyalîst" a.
Hikmet Fidan
Angaşt li ser kujtina wî, PKK an hêzên dewletê?
Tê gotin ku wî xwestiye li bakurê Kurdistanê partiyeke nû ya alternatîv wekî Partiya Welatparêzên Demokratên Kurdistanê (PWD) ava bike; yan jî vê partiyê di nava gel de birêxistin bike. Lê demekê şûn de di nava vê partiyê de nakokî derdikevin, Osman Öcalan jê diqete.
Fîdan xwestiye bi riyên demokratîk û bêî bikaranîna çekê, têkoşîn bê kirin. Xwestiye rojnameyekê derîne, li parêzgehên Kurdistanê vê alternatîva nû birêxistin bike. Gorî îdiayan PKK ji viya aciz bûye û êrîş biriye der Fîdan.
PKKê ev kujerî nepejirand, bi fermî ragihandin ku wan ev êrîş pêk neaniye. Hinek jî gumanê dibin ser hêzên tarî yên Tirkiyeyê. Tê zanîn di salên 1990'î de ji aliyê hêzên dewletê ve bi hezeran kurdên bijarte ji aliyê dewletê ve dihatin kujtin û dewletê ev kujerî dixist para PKKê.
Mazîl
Mazîl (1928: Mazîliq ; 1946: Mazil, bi tirkî navê Bölükyayla lê kirine) bajarokekî ser Kolîka Adiyemanê ye.
Şaxil
Şaxil gundekî bi ser navenda Arabkîrê ya Melediyê ve ye.
Xelfetî (bajar)
Bajarê Xelfetî (bi tirkî: Halfeti şehir) bajarekî di parêzgeha Riha û paytextî Navçeya Xelfetî ye. Bajarê wê yê kevin ji ber projeyên Tirkiyê yên li derdora Çemê Firatê gelek cewaziyên wê zerar dîtin.
Ji ber lehiya bajêr gelek welatî koçî herêmên derdorê kirin. Dewleta Tirk wê demê bajar heft kîlometran li rojhilat ji nû ve ava kir. Navê niştecihê ku nû hatiye avakirin binav Xelfetiya nû (bi tirkî Yeni Halfeti) tê gotin. Xelfetiya nû li ser xaka gundê Qeremezre hatiye avakirin û bi gundên derdorê re bûye bajarekî mezin û bi awayekî nûjen. Gundên berê bûne navçe.
Kosan, Kolik
Kosan gundekî ser Kolika Adiyemanê ye.
Cangîr Axa
Cangîr Axa yê Dirî an jî Cîhangir Axa mezinê eşîra Dirî'ye û pişt babê xo Hesen (Esen) Têlo mezintîya Dirîyan êxiste destê xo. Dirî eşîrek mezin û boşe û ew eşîr dewera Gewer, Mirgewer, Ûrmîye, Deşt û Soma-Bradost dijîn. Gelîyê Dirîya yê pê nawê wan tête nawkirin, nezuk 50 gundan pêk têt. Tête zanîn ku ew eşîr dema Şerê Dimdim'ê da pêşberê artêşa Îranê şer dikrin û ew eşîr li herêma Dêra (Derî)yê hatine. Cangîr Axa berê Şorişa İslamî ya Îranê (1979), li Îran'ê dijîya û pişt şorişê şerek li gel dewlata Îranê çêbu û birayê Cangîr Axa, İsmet dest leşkerêt Îranêwe hate kuştin. Pişt wê bûyerê Cangîr Axa koçî Tirkîyê kir. Pişt koçkirinê Cangîr Axa, wexteke kurt li DYA yê ma û nêzîkê mirina xo koçî Îranê kir. Serokê Herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî bo banga ikameta Cangîr Axa ya Başûrê Kurdistanê nameyek rêkir; belê Cangîr Axa ew bang qebul nekir.
Kîrbiz
Kîrbiz gundekî ser Kolika Adiyemanê ye.
Nîşê
Nîşê (bi tirkî: Işık), gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Termoli
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûna Termoli 33.583 kes e.
Kateter
Kateter (bi grekî: καθíημι = xişkirin, şandin, têdebirin) yek ji alavên lêgerîn û operasyonên nevekirî yên di bijîşkiyê de tên bikaranîn e.
Boriyek an xortimêk zirav û neziyandar e di nava demaran de tê birin heya cihê pirsgirêk tê de heye. Bijîşk di monîtoran de livîna wê dişopîne. Ji bo ku bijîşk tevgera kateterê bi riya ûltraşalê bibîne, madeyeke radyoaktîv dide demar. Bi riya kateterê dikare problemê tesbît bike, nava dil bibîne, frekansa di nava dil de bipîve, Balonanjiyoplastî yê bike, Stentan bicih bike, tetik a dil ango pîlê dil pêvebike hwd.
Ev teknîk ji Egîptiyan û Hindistaniyan de bi hezaran salan berê dihatibûye bikaranîn. Kateter di hemotolojî, Ûrolojî, Kardiyolojî û Anestezîyê de tê bikaranîn. Lê pirranî di kardiyolojiyê de.
Ahmet Gülabi Dere
Ahmet Gülabi Dere rojnamenivîsekî kurd e ku di sala 1971ê de li gundê Kêrsê bi navçeya Varto ya bajarê Mûşê ve girêdayî, ji dayik bûye.
Dibistana bingehî li gund xwendiye. Di sala 1987an de derketiye Ewropayê. Dibistana navîn û ya lîsê li Swîsre xwendiye. Di warê siyasî, dadweriya navneteweyî û dîplomasiyê de li welatên Ewropayê di cur be cur qursên taybet de xwendiye û bûye xwedî zanînekê pisporî.
Di sala 1994an de li Moskovayê dest bi karê rojnamevanî û nivîskariyê kiriye. Di karê destpêkê yê rojnameya Axîna Welat de cih girtiye û nivîskarî kiriye. Bi giranî nivîsandin û xwendina kurdî li Moskovayê, bi alîkariya kurdên Ermenistanê lipêş xistiye. Ji heman demê bişûn de, bi navber be jî, karê nivîskariyê domandiye. Di navbera salên 2002-2009an de ji Azadiya Welat re, di navbera salên 2005-2009an de ji Özgür Politikayê re nivîskarî kiriye. Di salên 2009 û 2010an de jibo Le Monde Dîplomatîk nivîsiye û wergerî kiriye. Ji sala 2010an vir ve ji Rûdawê re nivîskarî dike. Ji destpêka sala 2010an vir ve kovarekê herêmî ya bi navê Avantaj Post derdixe, jê re redaktorî û herwuha nivîskariyê jî dike.
Şipik
Şipik gundekî bi ser navenda Arabkîrê ya Melediyê ve ye.
Ahmet Gülabi Dere
Nivîsên wî ên bi tirkî, fransizî û kurdî di cur be cur kovar û malpereyên înternetê de hatine weşandin û hê jî diweşin.
Pirtûkên wî
Heya niha 5 pirtûkên wî hatine weşandin.
Giugliano in Campania
Giugliano, bajarekî komûn ya Îtalyayê ye û yek ji bajarên herêma Kampaniyayê ye.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajarê wiha ye:
Giordano Bruno
Giordano Bruno fîlozofekî îtalyan e. Di sala 1548an de li Naloyê hatiye dinê û di 17ê sibata 1600î de li Romayê jiyana xwe ji dest daye. Ew bi awayekî fîlozofîk li ser xebatên Nicolas Copernic û Nicolas de Cuse sekiniye û bahsa gerdûnek bê dawî ku di navê de pir ji sitêrkên wek dinyayê tê de hene kiriye. Ew ji aliyê engîzîsiyonê ve bi rêşaşiyê tê tawanbar kirin û piştî heşt salên dadkirinê re ew bi saxî tê şewitandin (bi hinceta ku evê rê li gelek kuştinên din veke).
15ê çiriya paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Selah, Kolik
Selah gundekî ser Kolika Adiyemanê ye.
Axkend
Axkend gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Bill Gates
William "Bill" Henry Gates III [] li li bajêrê Seattle li wilayetê Washingtonê hatiye ser dinyayê. Ew tev-hîmdaner, serok, kevne mezin-endazyarê nermamrazan yê şîrketa Microsoftê e. Her wiha, ew damezrînerê şîrketa Corbis ya arşîvkirina wîneyên dîgîtalî e. Li goreyê lîsteya Bilyonerên Cîhanê ya Kovara Forbesê, Gates zilamê herî dewlemend ê cîhanê li van 12 salên bihurî ye. Li sala 1999ê, ji bo heyamekê dewlemendiya Gates ji 100 bilyon dolarên Emrîkî bihurî û bi vî awayî Gates bû sedbilyoniyê yekê di dîrokê da. Li goreyê Kovara Forbes 2006ê, Gatesî niha zêdetir ji 50 bilyon dolaran hene. Malbata Gates bi dû malbata Waltonî malbata herî zengîna cîhanê e.
Gates yek ji bernyastirîn sermayedarên şoreşa Komputera kesanî e. Ew bi berfirehî ji ber dûrbînî û meraqa karî cihê rêzê e. Hindek kes jî rexneyan lê dikin ko bi awayên nedadwerane û bêqanûnî şîrketa Microsoftê ava kiriye. Piştî komkirina serweta xwe, di gelek karên mirovxwazane da Gêytsî gelek pare (nêzîkî 50 % ji malê xwe) bi rêya Binyatê Bîl û Melînda Gatesî, ya ko li sala 2000ê hatiye damezrandin, daye rêxistinên xêrxwaz û lêkolînên zanistî.
Axkend
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 80 kes (12 malbat) bûn.
Mirina Zadegan (pirtûk)
Mirina Zadegan (bi erebî: Wafayat al-Ayan), pirtûkeke navdar a Îbn Xelikanê dîroknas û zane yê ku di sedsala 13'an de jiyabû ye. Ew di pirtûka xwe de qala jiyana 865 kesan dike.
Jiyana gellekî zanyarên kurd jî têde heye Ebdulsemedê Babek, Fexrûlnîsa Dîneweriye û wekî din.
Hesdek
Hasdek gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.
16ê çiriya paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Decedeya Jorîn
Decedeya Jorîn (?) gundekî bi ser navenda Arabkîrê ya Melediyê ve ye.
Ahmet Gülabi Dere
Pirtûkên wî
Ji 20 saliya xwe bişûn de tevlî karê siyasî yên Tekoşîna Rizgariya Gelê Kurd bûye. Di nava cur be cur saziyên kurd de cih girtiye. Li Cenevre, Parîs, Brûksel, Moskova, Atîna û Strasbourgê tevlî karê lobî û dîplomasiya kurd bûye.
Di navbera salên 1992-1994an de li Paris û Brûkselê tevlî karê lobî û dîplomasiya kurd bûye. Di salên 1995-1996an de li Welatên Sovyeta Berê Nûnertiya dîplomatîk ya Eniya Rizgariya Neteweya Kurdistan kiriye. Di navbera salên 1996-2000î de li herêma Rojhilata Navîn tevlî karê pratîk yê Tekoşîna Rizgariya Gelê Kurd bûye. Di sala 2000î de carekê din derbasî Ewropayê bûye. Di damezirandina rêxistina Civaka Demokratîk a Gelê Kurd de cih girtiye û bûye endamê rêveberiya wê. Di navbera salên 2000-2003ê de li welatên Balkanan û herwuha li Kiprosê nûneriya CDKê û herwuha ya Kongreya Neteweya Kurdistan (KNK) kiriye. Di sala 2004an de bûye endamê KNKê. Di salên 2004-2005 de nûnertiya KNKê ya Fransayê kiriye. Di salên 2006-2009an de nûneriya KNK ya li gel saziyên Yekîtiya Ewropayê kiriye. Di Parlamena Ewropayê de weke yekem nûnerê fermî yê KNKê hatiye nas kirin. Di sala 2009an de ji KNKê îstifa kiriye.
Di pirr civîn û konferansên navneteweyî de cih girtiye. Di pêsxistina karê lobiya diyaspora kurd de rolekê girîng leystiye, di nava rêxistinên ewropî de dengê heman diyasporayê daye naskirin. Jiber karê xwe yê siyasî û dîplomatîk rastî cur be cur êrişên dewleta tirk hatiye.
Vê gavê li Fransa, bajarê Strasbourgê dijî. Kurek û sê keçên wî hene.
Endametiya wî li gel saziyan
Herwiha, li gel Konseya Ewropayê û Komisyona Ewropayê weke rojnamevanê bi akredîte hatiye naskirin.
Albanên Makedonyayê Bakur
Albanên Makedonyaya Bakur (bi albanî: Shqiptarët në Maqedoninë e Veriut, bi makedonî: Албанци во Северна Македонија, Albantsî vo Severna Makedonîya), li Makedonyaya Bakur a îro hindikahiyek mezîn etnîkî ne. Qeydên pêşî yên albanî ne zêde ji serdema Îskender Beg vedigerin.
Ahmet Gülabi Dere
Çavkanî
http://farasin.blogspot.com/
Darê Gir
Darê Gir an Dara Gir an jî Dargir   gundekî ser Kolika Adiyemanê ye.
Ahmet Gülabi Dere
Çavkanî
https://www.deremedia.fr/
Albanên Makedonyayê Bakur
Demografîk
Kêmneteweya alban bi piranî li qada rojava, bakur-rojava û qismî navîn a welêt bi civakên piçûk ên ku li başûr-rojavayê ne. Civatên Albaniya herî mezin li şaredariyên Tetovo (70,3%), Gostivar (66,7%), Debar (58,1%), Struga (56,8%), Kîçevo (54,5%), Kumanovo (25,8%) û Skopye (20,4%).
Bostanciq, Arabkîr
Bostanciq gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.
Pacelî
Pacelî gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.
Derdora sermasê
Derdora sermasê (desktop environment) komekê sepanan e ku xebitandina komputer û bernameyan hesantir bike. Bê derdora sermasê, yek dikare komputerê bi tenê bi nivîsan bi kar bîne.
Di Windows û Mac OS de, derdora sermasê sabît e. Di Linuxê de, sê derdorên sermasê yên mezin hene: GNOME, KDE û XFCE.
Hegelvanên ciwan
Hegelvanên Ciwan, piştî hegel re, ku li ser şopa Hegel dimeşîn komek zanist li dora zanistê diafirê. Di nava wan zanistan de ciwanên xwendevan de jî hena. Ji wan re Hegelvanên ciwan tê gotin. Ev li gorî hizrên Hegel dihizir in û tênin ser ziman. Pişt re, weke "Hegelvanên çapgir" û ankû "hegelvanên ciwan" jî tên nasîn. Di nava rastgiran de hegelvan dibin. ew jî xwe weke "hegelvanên rastgir" bi nav dikin. Hegelvanêîn Çapgir li dijî wan di zankoyê de dikivina tekoşînê de. . Karl Marx, Friedrich Engels, August von Cieszkowski û hwd jî di nava wan hegelvanên ciwan de cih digir in di demên xwe yên pêş de. Lê Marx, di cudabûna fikrê xwe de ji wan cuda dibê û piştre bi tevahî ji wan cuda dibe. Hizrên xwe yên ku Marks tîne ser ziman, di wan de bi dest rexnekirina Hegel û hizrên wî yên felsefîkî dike.
17ê çiriya paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Baçik
Baçik, çixare (li Torê) yan jî cigare (li Behdînanê) berhemeke titûnê ye ku tê kişandin (pêçandin, raxwarin). Ji titûna ku bi kaxezê pêçandiye têk tê. Berê bi destan dihatin li pelên titûnê dipêçandin lê niha bi alavên nûjen an di fabrîkan de tên çêkirin.
Mellrichstadt
Mellrichstadt bajarokekî navçeya (Landkreis) Rhön-Grabfeld li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Baçik
Dîroka baçikê
Heya salên 1960î ziyanên sîgarayê baş nedihatin zanîn û li seranser cîhanê firotin û bikaranîna wê bi pêş diket. Lê îro li gelek welatan bo ji aliyê dewletan ve astengî lê tê derxistin, lewra jiyan û tenduristiya mirovan dixe xetereyê. Sîgara sedemê gelek nexweşiyan e. Şêrpence, mirina masûlkeyên dil û gelek nexweşiyan ditetikîne.
Gunay Aslan
Gunay Aslan rojnamevan û nivîskarekî kurd e.
Di sala 1960 da li bajarê Wan ê hat dinê. Di 1981 da dest bi rojnamevaniyê kir. Di rojnamên mîna Cumhuriyet, Hurriyet, Gündem û Özgür Politika, kovarên 2000 e Doğru, Sokak, Halk Gerçeği,Yeni Halk Gerçeği û gelek kovar û rojnamên navnetewî da nûçe, nivîsar û lêkolîn nivisand.
Ji bo Pirtûka xwe a bi navê 33 Kurşun-Yas Tutan Tarih hat girtin, nêzîkî 2 sala di girtîgehê da ma. Ber cezayê lê hatibû danîn ji welat derket û niha li Almanya yê dijî. Pirtûkek wî bi navê "33 Gule dîroka di şînê de" ji hêla Davut Özalp ve ji tirkî bo kurdî hate wergerandin, û ji hêla weşanxaneya Avestayê ve hate çapkirin.
Piştî hat Almanya yê di navbera salên 1995 û 1999 da di Med Tv da xebitî.
Axkend Barûq
Axkend Barûq gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 492 kes (95 malbat) bûn.
Dirêqîr
Dîreqîr (1928: ديره قير / Dîreqîr; ), gundekî bi ser Qubîna Batmanê ve ye.
Cirtetan
Cirtetan (bi latînî: Solanum lycopersicum) ji firengên din biçûktir in. Berên xwe wek gêlyazan hûrik in, wê lomê pê re dibêjin. Cirtetan wek glozekan digire. Di bistiyekê de gelek fêkî dibin. Cirtetan bi destan dipelçiqînin û bi pîvazan re dikelînin. Tirşikê cirtetan şîveke ecîp xweş e.
Balonanjiyoplastî
Balonanjiyoplastî navê rêbazeke vekirina demarên xitimî ye.
Bi rêya kateteran balon di cihê ku xitimiye de tê vegirkirin û demar tê vekirin. Ji bo ku demar dîsa di heman cihê de neyê tengbûn û xitimîn gorî biryara bijîşk Stent lê tê danîn. Balonanjiyoplastî yek ji rêbazên nûjen û canfelatkir ê kardiyolojiyê ye.
Kesên ku mirina masûlkeyên dil derbaskirine berê bi riya tenikkirina xwînê tê midahalekirin. Heger demarên koronar venebe, bi lêgerîna kateterê balonanjiyoplastî û împlantasyona Stentan tê kirin. Heger serkeftin çênebe operasyonên vekirî, By-Pass hwd tê ceribandin.
Dragun
Dragun şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Xerzan
Xerzan him navê rûbarekê, him navê herêmekê û him jî navê xelkê li herêma Xerzan rûdinin e. Herêm wek deşta Xerzan tê nasîn. Herema Xerzan jî dibe du heremok. 1.Heremoka Babosî (Ev heremok ji herema Xerzan cihê çiyan re tê gotin) 2.Heremoka Reşkota(Deştî) Ev deşt gelekî fireh û dirêj e, li bakurê Kurdistanê ye, girêdayê bi navçeya Misircê (Kurtalan) û parêzgeha Sêrtê ve ye. Piraniya deştê di destê êla Pencînaran de ye. Rojhilata deşta Xerzan, çiyayê Gurdilan e, bakûr çiyarêza Hezo û Sasûnê ye, ji aliyê rojavayê ve herêma Reşkotan û çemê Xerzan e, ji aliyê başûr ve jî deşta Apikan û herêma eşîra Elikan e.
Yûsifa
Yûsifa yan jî Ûsiva (bi tirkî: Konuklu), gundekî bi ser navçeya Bêsnîya Semsûrê ve ye. .
Torre del Greco
Torre del Greco, bajarekî komûn ya Îtalyayê ye û yek ji bajarên herêma Kampaniyayê ye.
Orgères-en-Beauce
Orgères-en-Beauce, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Michel de Montaigne
Michel de Montaigne an jî Michel Eyquem de Montaigne (28.02.1533 - 13.09.1592) yek ji giringtirîn nivîskarê Ronesansa edebî ya fransî ye û damezrînerê ceribanê wekî forma wêjeyî ye.
Nivîskar di de li Château de Montaigneyê, Fransayê ji dayîk bûye. Di fakulteyên Hiquq û Felsefeyê de xwendiye. Di 1562an de tevlî artêşa qralî dibe. Di 1572an de dest bi nivisandina berhema xwe ya bi navê Essais (Ceriban) dike. Di 1576an de li ser Raimond Sebond pirtûkek dinivisîne. Di 1580an da cara yekê Ceribanên xwe wek du cilt diweşîne.
Michel de Montaigne li Bordeauxê di de dimire.
Pirtûka wî ya ceribanan îro li Ewropayê wek çavkaniyeke bingehîn tê pejirandin.
Nêwçiya
Navçiya an nêwçiya (bi suryanî: ܢܘܿܟܝܼܐ ) ku dikeve bakurê Kurdistanê heta dema jon-tirkan navçeyeke Nestorîyan bû. Nêzîkê Şemzînanê ye.
Kyffhäuserkreis
Kyffhäuserkreis, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Turîngiyayê ya Almanyayê ye.
Amran
Amran gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.
Kela Elodîno
Keleha Elodîno, gundekî Heskîfa Batmanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Gundekî li kêleka Çemê Dîcleyê li blindahiyekê hatiye avakirin, li aliyê rojhilat gundê Mirdesê, li yê rojava jî gundê Qentar heye. Li gund keleheke gelek kevn lê hilweşiyayî heye.
Debara gundiyan bi granî bi xwedîkirina heywanan e. Li kêleka çem li çend zeviyên biçûk zad jî dihê çandin.
Ercî
Ercî, gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.
Hostětín
Hostětín (bixwîne weke:hostyetîn) navê gundekî li navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 240 kes e û 31 km dûrî Uherské Hradiště ye. Cara pêşî di berhemên nivîskî de, di 1412'an de qala wê hatiye kirin.
Çavkanî
<references group="Nîşe"/>
Derekezen
Derekezen, Deregezen? gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.
Yaneya futbolê ya Coritibayê
Yaneya futbolê ya Coritibayê (wekî Korîtîba bixwîne) yan jî Coritiba Foot Ball Club yaneyeke navdar a futbolê li rojavayê bajarê Curitibayê li Brezîlê ye, ku di sala 1909'an de hatiye damezrandin.
Kneese
Kneese şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Çiraliq
Çiraliq gundekî ser Kolika Adiyemanê ye.
Kebelî
Kebelî, Gebelî? gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.
Îsiklî
Îsiklî gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.
Bazûk
Bazûk gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.
Lîsteya navên kulîlkan bi kurdî
L
Lavlavk
Z
zembeq
Horan
Horan gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.
Afirînerî
Afirînerî an jî "çêkerîtî", hêza mirov ji afirîneriyê û an jî kû ji çêkerîya tiştekî tîne ser ziman. Bi ingilizî jî jê re "Kreativitet" tê gotin. Di çareserkirina pirsgirêkan de bê, di xwandin û nivîsandinê de bê û an jî kû ku di beşên zanist, çand, di qada tiştên ku bidest tên çêkirin û hwd de bê, hêza meji û çêkerîya wê têne ser ziman. Di roja me de, di dibistanan de, ji bo ku eferînerîya mirov were kifşkirin, metodên teybet ji aliyê zanistê ve tên kirin. Beşa "intelligens" û ankû ku bi kurdî "jîrê" yek ji wan beşan a.
Li ser çêkirîyê ji filosofên weke Platon û Aristo bigra heta ku digijê, zanist û filosofên sadsale me, li ser vê beşê û ankû qadê bi zanistî sêkinî na. Li ser wê teorî û zanin û têgihiştin bi pergalî afirandina û danîna li pêşîya mirov.
18ê çiriya paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Leyla Şaylemez
Leyla Şaylemez, di çapemeniyê de wekî Leyla Söylemez jî tê nivîsandin, 1'ê kanûna mezin a 1989'an de li Mersînê hatiye ser dinyayê, çalakvaneke kurd bû ku di 9'ê kanûna mezin a 2013'an de li Parîsa Ferensayê ligel Sakine Cansız û Fidan Doğan bi destê kesên neniyasî hatiye kuştin.
Ostheim vor der Rhön
Ostheim bajarokekî navçeya (Landkreis) Rhön-Grabfeld li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Diyalektîka Hegel
Diyalektîka Hegel, rengê wê bi awayê mengiwerî û an jî kû "îdealîsmê" tê ser ziman. Li ser rêya aqil re di hundurê meji de bi wîtîya ji dîrokê bi ber pêş ve ji xwe re eaas digirê û tîne ser ziman. Mirov, li gorî Hegel, xwediyê mecburîyetekê ya ku bi wê di dîrokê de bijî.
Sê prensîbên wê dîyelektîiak Hegel hena. 1. Hemû tişt bi hev ve girêdayî ya û li dûv hevdû ya. 2. Aqilperezî 3. aqil li pêşîya tişta ku heyî ya.
Ev sêwa û ankû awa, bû şêwa û rêbazaka herî giring ya di felsefe dema hemdem de. Marks, aliyê dîyelektîka Hegel ya pêzaweriyê û ankû "metaliyalist" bi têgihiştina hanî ser ziman. Bi wê yekê, weke rêbazaka nêzîkatîya felsefikî pêşket. Bi wê re Marks, weke ku di wê xale sêyemin de Hegel dibêje ku "aqil li pêşîya tişta ku heyî ya", marks li dijî wê dirabê dibêje, ku "tişt li pêşîya aqil a". Bi wê re vajî wê Marks tîne ser ziman. Ji ber vê yekê ya ku Marks dibêje ku "min dîyelektîka Hegel ya ku berevejî li ser serê xwe ve dalaqandî danî ser pîyên wê." Hegel, aqil derdikxe li pêşîya tişt, lê Marks tişt derdixe li pêşîya aqil di dîyelektîkê de. Li ser vê esasê Marks, rexneyan li Hegel digrê.
Taçî
Dîrok
Navê gund bi eslê xwe ne Tirkî ye, dema nav bo gundan hatine dayîn, dewletê navê gund şibandiye bêjeya tirkî "Taşçi - Kevirkar". Lêkolîneke zanistî li ser bingeh û wateya gund nehatiye kirin.
Erdnîgarî
5 km ji Gimgim, 65 km ji serbajarê parêzgehê Mûşê dûr dikeve.
Avhewa
Klîmaya gund çiyayî ye. Bi havînan ziwa û tavî, bi zivistanan ziwa û berfî ye. Zivistan gelek dirêj û sar in.
Aborî
Axa gund bêhtir bo ajalvaniyê bikêr e. Aboriya gund ji ber şer gelek xirab bûye. Alîkariyên koçberbûyan gelek girîng e.
Ezirgan
Ezirgan an Erzingan (bi tirki: Erzincan) bajarekî Bakurê Kurdistanê ye.
Nav
Navê bajêr yê kevn di çavkanîyên Asûriyan de wek  Suhma  derbas dibe. Navê Erzinganê ji  Erîza  tê, ku bajarêk kevn bu li herêmê. Dema Selçûqiyan de navê bajar bûye Erzingan.
Kronolojiya bajêr
Berî Îsa(zayîn) Piştî Îsa (zayîn)
Ciyê coxrafî û hudûdên bajêr
Bajar di nav parelelên 39° 02´ û 40° 05´ bakûr û merîdyenên 38° 16´ û 40° 45´ rojhilat de ye. Hudûdên bajar li bakûr bi Giresûnê û Gumuşxane ve (Tirkiye), li rojava bi Sêwas ve, li başur bi Meletî û Dêrsimê ve û li rojhilat jî bi Erziromê ve tê girêden.
Taybetiyên erda bajêr
Pîvana erda bajêr 11.903 km² ye. Ji vî erdî % 59,6 wî ji çiyan, % 8,6 ji deştan, % 5,4 ji zozanan û % 26,4 jî ji platoyan pêk tên. Li herêmê fasûlye, çewdêr, tene, kixsên þekir û patatês tên çandin.
Av û hewa
Îklimek reþayî û sar li herêmê heye. Zivistanan sar û þillî û þilopî, havînan jî hênik derbas dibe.
Çiyayên herêmê
Çiyayê herî bilind yê herêmê, Çiyayê Keşîş (3537m) e. Katirtepe (3300 m), Mercan (3449), Çal (3300 m) û kismek ji çiyayê Mûnzûrê jî dikeve nav herêma Erzinganê.
Deşt, zozan û gelî
Zozanên herêmê li ser çiyayên Mûnzûr û Koþan bela dibin. Li rojavayê Erzinganê li ser Çiyayê sipî, zozanên Takkuran û Tahsullu jî hene.
Çem û Gol
Çemê feradê çemê herî mezin e li herêmê. Piraniya çavkaniyên þaxên Feradê ji çiyayên dora Erzinganê dertên. Wek; Çemêreþ, Mîran, Mercan, Cîmîn, Pahnîh û Surperen hinek ji wanin. Li herêmê golên mezin tunene, lê li hinek deveran çend golên biçûk hene; wek Soganli, Aygir.
Babetên heywanan
Herêm ji bo nêçira heywanan musaîd e. Bizinên ser çiyan, Semasî (darbir), kûze, xezal, berazên kovî û kewroþk yên pirin ku li herêmê peyde dibin.
Sermijar û Navçeyên Bajêr (2013)
Tevahî sermijar herêmê (tevlî gundan) 219.996 e.
Serwetên bin erdê
Li herêmê pirtir krom ji bin erdê dertê. Hesin, mangenez, asbest, perlit û linyit ji madenên dinin, ku ji bin erdê dertên.
Ol û Civak
Sermijare herêmê ji Misilmanên Zerdeştîtî/Êzdîtî ango (Elewî) û Sûnnî pêk tê. Bandora seyîddî û pîrîtî pir xurt e di nav gel de. Kurd (Kurmanc û Zazakî) û Tirk civaka herêmê teşkîl dikin.
Xwarênên herêmê
Li herêmê pirtirîn xwarinên ku ji genim çêdibin tên xwarin.
Tirşika gah (sêwê zuhakirî) Fasûlye û goþt bi hevre tên kelandin. Gah, pîvaz û xwê bi ser dibe û tê kelandin.
Keleco, lepe dugurcuk û Aþtarxane xwarinên din yên herêmê ne.
Hradčovice
Hradčovice (bixwîne weke:hradçovîtse) navê beldeyeke li navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 1.026 kes e û 9 km dûrî Uherské Hradiště ye. Cara pêşî di berhemên nivîskî de, di 1247'an de qala wê hatiye kirin.
Niels Bohr
Niels Henrik David Bohr (jdb. li Kopenhagen; m.  li heman derê) fizîknasekî Danîmarkî bû. Sala 1922î Xelata Nobel a fîzîkê wergitiye.
Li ser strûktûra atomê û tîrêjên wê yên manyetîk lêkolîn kiriye. Di pêşxistina angaşta qûantûmê de xwedî roleke sereke bû. Wî bo cara pêşîn modeleke dewlemend a atomê çêkiriye. Di jiyana xwe de gelek jê hatiye hezkirin û di warê fîzîkê de bûye yek ji pêşengan. Bi giranî tevlî fizîknas Max Planck bûye lê di gelak waran da ji wî cuda fikiriye. Bohr bala fizîknasan kişandiye ser spektroskopîyê. Gelek kes wî yek ji pêşengên çêkirina bombeya atomê didin naskirin.
Nordhausen (navçe)
Nordhausen, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Turîngiyayê ya Almanyayê ye.
Meksîko
Meksîko an Bajarê Meksîkoyê an jî Meksîko D.F., bi spanî Ciudad de México, paytext û bajarê herî mezin ê welatê Meksîkê ye. Hejmara niştecihên bajarê mezin ê Meksîko di 2020'an de 9.209.944 kes bû.
Art du bouzouk (albûm)
Art du bouzouk (Hunerê bûzûkê) albûmeke Issa ye. Di sala 2001an de derket.
Isernia
Isernia, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Molîzeyê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2020an hêjmara niştecihên komûna Iserniayê 21.409 kes e.
Bademlû
Bademlû gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 237 kes (44 malbat) bûn.
Leyla Güven
Leyla Güven bi kurdî Leyla Guven (jdb. 6ê gulanê 1964an li gundê Kemera) siyasetmedareke kurd e ku li navçeya Canbegê ya parêzgeha Qonyeyê ji dayik bûye. Ji Kurdên Anatoliya Navîn e. Hevseroka Kongreya Civaka Demokratîk e.
Jiyan
Dibistana seretayî li Kemerayê bi dawî kiriye. Ji heft zarokan a dawîn e. Di nava salên 1980-85ê de li Almanyayê dijî. Bi almanî dizane û du zarokên wê hene.
Sala 1994ê di lijneya birêveberiyê ya HADEPÊ ya parêzgeha Konyayê de cih girtiye. Li heman bajarê serokatiya şaxa jinan a HADEPê kiriye. Sala 2002an di meclîsa partiya DEHAPê de peywirdar bûye. Li Edene û hin navçeyên wê di nava sazî û komeleyên jinan da xebat pêk anîne.
Di sala 2004an de dibe şaredara Küçük Dikili ya Seyhanê. Di 29ê adara 2009ê de bûye şaredara Wêranşarê.
Koma Arîn
Koma Arîn navê komeke kurdî yê li Swîsre bû.
Leyla Güven
Jiyan
Di de Dadgeha Cezaya Giran ya 9an li Amedê ji ber îdiaya "rêveberiya rêxistana terorî" 22 Sal û 3 Meh cezayê zindanê daye wê.
Koma Arîn
Koma Arîn di sala 1997'an de ji aliyê pênc muzîsyenên kurd ên ciwan tê avakirin. Yekemîn albuma komê ya bi navê 'Bengiya Rojê' di sala 2001'an de ji aliyê Mîr Muzîk ve hate weşandin. Mixabin, kom piştî weşandina albumê belaw dibe. Solîsta wê demê (Bêrîvan Arîn) heta îro li ser navê xwe berdewama muzîkê dike.
Pira Evdirehmanpaşa
Pira Evdirehmanpaşa di navbera Mûş û Gimgimê de ye. Nêzîkî 13 km ji Gimgimê dûr e. Li ser Çemê Mezin ê yek ji şaxên Rûbara Miradê (Mûrad) ye.
Pire di dema Osmanîyan de ji aliyê Mîrekî Kurd ê bi navê Evdirehmanpaşa ve hatiye çêkirin. Teqrîben di salên 1760 - 1770' de hatiye çêkirin. Tê texmînkirin ku Mîr Evdirehman pire çênekiriye lê restorasyon kiriye. Ango bingeha pireyê gorî hin îdîayan bêhtir kevn e.
Pire gelek caran tehrîp bûye. Di şerê Osmanî û Rûsan ê beriya Şoreşa Kewçêrê li Rûsya de pire ji aliyê hêzên Kurdan ve bo astengkirina Rûsan hatiye tehrîpkirin lê Rûsan dîsa temîr kirine. Herwekî artêşên Rûsan di heman demê de riya di navbera Mûş û Gimgimê, Gimgim û Kopê li ser Melhemiyê re hwd jî çêkirine. Pire di salên 90'î de ji bo hêsankirina operasyonên li dijî PKKê, ji aliyê dewleta Tirk ve ji nûve hatiye çêkirin. Ji aliyê leşkeriyê ve cihekê stratejîk de ye. Riyên Çiyayê Şerevdînê, Çiyayê Bîngolê û Çiyayê Qolîbaba kontrol dike. Ji ber wê dewleta Tirk baregehekê xwe yê leşkeriyê li wir avakiriye.
Giringiya Pirê di dîrokê de
Di gelek dokûmentan de tê diyarkirin ku serokê Kurd ê nemir Şêx Seîd li vir ji aliyê Qaso (Dêlo Qaso) ê hevlingê Şêx Seîd bû ve bi îxbarî teslîmê dewleta Tirk tê kirin. Gorî hin îdîayan jî ne li wir lê li ser Pira Çarbihurê tê dîlgirtin. Pira Çarbihurê hema di ber Pira Evdirehmanpaşa de ye û li gundê Çarbihurê de ye. Herêm bi tevayî dikeve axa Gimgimê.
Krembz
Krembz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
UNESCO
UNESCO yan jî Rêxistina Perwerde, Zanist û Çandê ya Neteweyên Yekbûyî, (bi îngilîzî: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) saziyekî Neteweyên Yekbûyî ye ku bi mebesta pêşdebirina aştî û ewlekariya cîhanê bi rêya hevkariya navneteweyî ve di warê perwerde, huner, zanist û çandê de xebatên xwe dimeşîne. 193 dewletên endam û 11 endamên hevparên UNESCOyê hene. Navenda saziya UNESCOyê li Navenda Mîrata Cîhanî ya li Parîs a Fransayê ye. 53 ofîsên qadên herêmî û 199 komîsyonên neteweyî hene ku li çar aliyê cîhanê alîkariya saziyê dikin.
Destûrê bingehîn a UNESCOyê armanc dike ku "bihêztir kirina perwerde, zanist çand û bihêzkirin a hevkariya di navbera neteweyan, ji bo dadmendiya gerdûnî, qanûn, mafên mirovan û azadiyên bingehîn ji bo her kesî û ji bo parastin aştî û ewlehiya mirovan ku Peymana Neteweyên Yekbûyî ji bo hemû gelan nas dike, bêyî cudahiya nijad, zayend, ziman û dîn, bibe alîkar".
Sê organê rêveberiya UNESCOyê hene: Konferansa Tevayî, Konseya birêvebir û Sekreterî. UNESCO bi hevkariya welatê endam, li gelek welatan xebatên ji bo perwerde û zaniyariyê pêk tîne. Armanca sereke ya saziyê di warê perwerde, huner, zanist û çandê de berfirehkirina aştî û dadperweriya cihanê pêş bixe.
UNESCO di sala 1945an de wekî cîgirê Komîteya Navneteweyî ya Hevkariya Rewşenbîrî ya Cemiyeta Miletan hatiye damezrandin. Destûra saziyê armanc, awayî ya rêvebirinê û çarçoweya xebatê ya UNESCOyê diyar dike. Mîsyona damezrîner a UNESCOyê di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de jibo armanca hêsankirina hevkarî û diyalogê di navbera neteweyan de aştî, pêşkeftina domdar û mafên mirovan pêş bixe, derketiye holê. Armancên yekemê saziyê pêşxistina aştî, pêşveçûna domdar û mafên mirovan bi hêsankirina hevkarî û diyalogê di navbera neteweyan de bû. Sazî van armancan bi pênc bernameyê yên sereke dişopîne: perwerde, zanistên xwezayî, zanistên civakî/mirovî, çand û ragihandin/agahdarî. UNESCO piştgirî dide projeyên ku xwendin û nivîsandinê baştir dikin, perwerdehiya teknîkî û perwerdehiyê didin, zanistê pêş dixin, azadiya medya û çapemenî ya serbixwe diparêzin, dîroka herêmî û çandî diparêzin û cihêrengiya çandî diparêzin.
Ji bo çand û zanista cîhanê xaleke bingehîn e ku çalakiyên UNESCOyê bi salan berfireh bûne; sazî di werger û belavkirina wêjeya cîhanî de alîkar e, alîkariya damezrandin û ewlekariya Cihên Mîrateyên Cîhanî yên girîng ên çandî û xwezayî dike, dixebite ku dubendiya dîjîtal li seranserê cîhanê pir bike, bi agahdarî û ragihandinê civakên zanînê yên berfireh diafirîne. UNESCOyê gelek înîsiyatîf û tevgerên cîhanî yên wekî "Perwerdehî Ji bo hemî kes", ji bo pêşdebirina armancên xwe yên bingehîn, daye destpêkirin.
UNESCO ji aliyê Konferansa Giştî ve ku ji welatên endam û endamên hevkar pêk tên, tê birêvebirin ku her sal du sal dicive jibo ku bername û lêçuna saziyê kivşe bike. Endamên Desteya Rêvebir ku karên UNESCOyê birêve dibe, hildibijêre û her çar salan carekê Dîrektorek Giştî, ku wekî rêvebirê sereke yê UNESCOyê kar dike, hildibijêre. UNESCO endamê Koma Pêşketina Berdewam a Neteweyên Yekbûyî ye ku koalîsyonek ji sazî û rêxistinên Neteweyên Yekbûyî ye ku armanca wan pêkanîna Armancên Pêşkevtina Berdewam e.
Tooting Broadway (albûm)
Tooting Broadway albûmeke Issa ye. Di sala 2000î de derket.
UNESCO
Dîroka destpêkê
UNESCO û erka wê ya ji bo hevkariya navneteweyî dikare bi biryarnameya Komela Gelan a di 21 îlona sala 1921ê de were şopandin, ji bo hilbijartina Komîsyonek ji bo lêkolîna pêkaniya parvekirina neteweyan bi serbestî destkevtiyên çandî, perwerdeyî û zanistî. Ev saziya nû, Komîteya Navneteweyî ya Hevkariya Rewşenbîrî (ICIC) di sala 1922an de hate damezrandin û kesayetên wekî Henri Bergson, Albert Einstein, Marie Curie, Robert A. Millikan û Gonzague de Reynold wekî endamên wî hatine jimartin (komîsyona piçûk a Cemiyeta Miletan bi giranî navenda wê li Ewropaya Rojava ye). Piştre Enstîtuya Navneteweyî ya Hevkariya Rewşenbîrî (IIIC) di îlona sala 1924an de li Parîsê hate damezrandin ku wekî desteya rêveberiya saziya ICICê tevbigere. Lêbelê, bi destpêka Şerê Cîhanê yê Duyem re bi giranî xebata van rêxistinên pêşîn hatin qut kirin.
Dîroka avakirinê
Di yekemîn konferansa giştî ya ku ji 19ê mijdarê heta 10 kanûna sala 1946an dewam dike, Dr. Julian Huxley ji bo Rêveberê Giştî û Blake R. Van Leer jî wek endam tevlî rêxistinê bûn. Destûr di mijdara sal 1954an de hate guheztin dema ku Konferansa Giştî biryar da ku endamên parlamentoyê Lijneya Birêvebir dê endamên dewletên dewletên ku ew hemwelatiyên wan in bin û wek berê di kapasîteya xwe ya kesane de tevnegerin. Ev guherîna rêvebirinê ya UNESCOyê ji ya berê, dewletên endam çawa bi hev re di warên rayeyên di rêxistinê de bixebitin, cuda kir. Gava ku dewletên endam bi demê re bi hev re xebitîn ku fermanên UNESCOyê bi cih bînin, faktorên siyasî û dîrokî bi taybetî di dema Şerê Sar, pêvajoya dekolonîzasyonê û hilweşandina Yekîtiya Sovyetê de awa dane operasyonên rêxistinê.
Xebatên UNESCOyê
UNESCO xabetên xwe bi pênc warên bernameyê pêk tîne: perwerde, zanistên xwezayî, zanistên civakî û mirovî, çand û ragihandin û agahdarî.
UNESCO saziyên xwendina bilind qebûl nake.
Enstîtu û navendên UNESCOyê
Enstîtu beşên pispor ên rêxistinê ne ku piştgirîya bernameya UNESCOyê dikin û piştgirîya pisporî ji bo ofîsên kom û neteweyî pêşkêş dikin.
Weşanên Roja Nû
Weşanên Roja Nû ji sala 1980î heta niha (heziran 1999) 50 pirtûk (ku ji vana 48 heb bi zimanê kurdî ne) pêşkêsî lîteratûra kurdî kirîye. Kitêbên nivîskar û alimên kurd yên eyan wek Cegerxwîn, Prof. Qanatê Kurdo, Ereb Şemo, Kemal Burkay, Eskerê Boyîk û berhemên şairên me yên qedîmî wek Melayê Cizîrî, Ehmedê Xanî, Feqiyê Teyran, Mela Ehmedê Batê û gelekên din çapkirîye û belavkirîye.
Pira Çarbihurê
Pira Çarbihurê li gundê Çarbihur a Gimgimê ye. Li ser riya Gimgim û gundê Dêrik a Anêrê ye. Li ser çemekê ku digihîje Miradê (Mûradê) ye û di nava gund re derbasdibe.
Aya Şêx Seîd li vir hate dîlgirtin?
Gorî gelek dokûmentên fermî yên dewleta Tirk li vir îxbariya wê û hevalên wê ji aliyê Qaso (Dêlo Qaso) ve hatiye kirin û ew ketine destê hêzên dewletê. Lê berevajî wê gelek dokûment û neql hene ku serokê Kurd ê nemir li ser Pira Evdirehmanpaşa dîl ketiye destên Tirkan. Divê mirov rave bike ku di navbera herdu pireyan de 1-2 km navber heye û dibe ku şaşîtî û nakokî ji ber vê nêzîkayiyê derhatiye.
Fal, Bêsnî
Fal yan jî Fel (bi tirkî: Kutluca), gundekî bi ser navçeya Bêsnîya Semsûrê ve ye. .
Merdîs
Merdîs, Mirdês, gundê Merdîsê, gundê Mirdesê (1946: Merdis; ), gundekî girêdayî navçeya Êlihê Heskifê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Ormoy, Eure-et-Loir
Ormoy, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Uzwil
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara gelheya bajêr 12.885 kes e.
Xeşkan
Xeşkan, gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.
Qaraş
Qaraş gundekî ser Kolika Adiyemanê ye.
Nurettin Demirtaş
Nurettin Demirtaş (jdb 1972, Amed), siyasetmedarekî kurd e. Demekê serokê giştî ya BDPê bû.
Nurettin Demirtaş birayê Selahattin Demirtaş e. Xwendina xwe ya sereke li Amedê kiriye. Piştre jî Xwendina bilind li bajarên Tirkiyeyê li Muğlayê kir. Sal 1993ê de ji ber çalakîyên wî yên siyasî ji hêla dewleta tirk hate girtin. Zimanê wî yê zikmakî kurdiya zazakî ye. Sal 2007an de serokê giştî yê BDPê hate hilbijartin.
Kaneynê
Kaneyne, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Heskifê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Orrouer
Orrouer, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Tot, Kolik
Tot gundekî ser Kolika Adiyemanê ye.
Orrouer
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Fidan Doğan
Fidan Doğan, wekî Fidan Dogan jî tê nivîsandin, 17'ê kanûna mezin a 1982'an de li Albistanê hatiye ser dinyayê, çalakvaneke kurd bû ku di 9'ê kanûna mezin a 2013'an de li Parîsa Ferensayê ligel Sakine Cansız û Leyla Şaylemez bi destê kesên neniyasî hatiye kuştin.
Max Planck
Max Karl Ernst Ludwig Planck (jdb. li Kiel; m.  li Göttingen) yek ji fîzîknasên navdar ên alman e. Ew wekî avakerê fîzîka kuantumê tê zanîn. Sala 1918î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Têkiliya di navbera enerjiya qûantan û frekansa pêlekî bi formûla dida ravekirin. Ev yeka wekî şoreşeke nû ya fîzîkê bû.
Dîsa Neguhera Planck a ku di matematîka fîzîkê de tê bikaranîn û navdar e wisa ye:
Di jiyanê de xwedî ramanên hişk û biryardar bûye. Lawê wî tevlî çalakiyeke kujerî li dijî Adolf Hitler dibe. Sazûmaniya nazî ji Planck dixwazin heger ew bi fermî û eşkere piştgiriya xwe bo rejîma faşîzmê bike dê lawê wî were azadkirin. Planck vê teklîfê napejirîne û ramana xwe ya li dijî faşîzmê nafiroşe. Lawê wî paşê tê kuştin.
Xelat û payeyên wî
Îro gelek dibistan, zanîngeh, kolan hwd. bi navê wî hatine binavkirin.
Qilincilî
Qilincilî gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.
19ê çiriya paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Nîşaney bazirganîy giştî
Nîşaney bazirganî giştî ew nîşane bazirganîyeye yan nawî ew markeyeye ke behoy nawbangîyewe biwete nawî giştî core berhemêk. Bo nimûne be hemû core destesirrek degotrê “klîneks” ke le markey Kleenex hatiwe yan be pakkerewe degotrê ”tayît” ke le nawî markey Tide hatiwe
Tirpal
Tirpal gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.
Pencînar
Pencînar - Weşanxaneya Çanda Kurdî - lêkolîn li folklora kurdi ya bi devoka kurmancî dike. Kilasîkên kurdi yên hetanî 1923'an ku bi alfabeya erebî hatine nivisandin, werdigerine alfabeya latînî. Herweha projeyeke pirtukên zarokan jî ji çirokên folklori yen rawilan (fabil) amade kiriye ku ji 100 pirtukî pêk hatiye.
Berpirsiyarê weşanxaneyê Zeynelabidîn Zinar e û navenda weşanxaneyê jî li Swêdê ye.
Beşek ji weşanxaneyê jî çapxane ye.
Albanên Yewnanistanê
Albanên Yewnanistanê (bi albanî: Shqiptarët në Greqi; bi yewnanî: Αλβανοί στην Ελλάδα,  Alvaní stin Elládha), li Yewnanistanê hindikahiyeke etnîkî ne ku ji gele albaniyan pêk tê. Cihê rûniştina wan be piranî li herêma îro ya bi navê Epirus e, ku parêzgehek li bakurê rojavayê Yewnanistanê ye.
Gelemperî
Albanî yekem car di dawiya sedsala 13an de koçî Yewnanistanê kirin. Neviyên nifûsên bi eslê xwe albanî ku di Serdema Navîn de li Yewnanîstanê bi cih bûne Arvanî ne, yên ku bi tevahî di nav neteweya yewnan de asîmîle bûne û xwe wekî yewnanî didin nasîn. Îro, ew hîna jî jêrzaravaya xwe ya cuda ya albaniya toskî, ku bi navê arvanîtîk tê zanîn, diparêzin.
Satiklî
Satiklî gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.
Saale-Holzland-Kreis
Saale-Holzland-Kreis, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Turîngiyayê ya Almanyayê ye.
Çat
Sê cihên bi vî navî hene :
Taylor Schilling
Taylor Jane Schilling ( z.27ê tîrmeha 1984 li Boston,Massachusetts) lîstikvaneke amerîkan e.
Jiyan
Wê di 2002 de Xwindine bilind xelas kir. Heta sala 2006 beşdarî Zanîngeha Fordham bûy, Li wirê jî mezûniyeta lîsansê di lîstikvaniyê de qedand. Her li wirê wê beşdarî di komên şanoyê û pêşandanan jî kir.
Yekem car di sala 2007 de, di Drama Dark Matter de Rollê xwe gêreya
Başiçîq
Başiçîq gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 66 kes (15 malbat) bûn.
Kêlik
Kêlik an kêl, lîstikeke ji çanda kurdî ye. Ev lîstik li bakûrê Kurdistanê li dora Heskîfê û Kercewsê tê zanîn.
Awayê lîstinê
Pêşî lîstikvan ji hevdu vediqetin û 2 koman ava dikin. Herdu kom 20-30 metre ji hevdu dûr dibin û li hemberî hevdu her du kom 3 kêlika (kevirê çandî) radikin. Ev her sê kêlik li pey hevdu rast û navbera wan de herî zêde 30 cm divê hebe.
Navê kêlika yekemîn goşt, kêlika duyemîn savar, kêlika sêyemîn jî tirşik tê gotin. Lîstikvanên komê ji bo kêlika bixin keviran ji xwe re kom dikin û bi dorê va keviran davêjin kêlikê çandî.
Berî lîstik dest pê bike lîstikvanên komê ser tiştan şert digirin ev cilên ser wan, karîş, gorê yan jî tiştên din. Yekemîn komek dest bi lîstikê dike û bi dorê lîstikvan kevirê xwe davêjin wan kêlika.