cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hohenau
Hohenau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Freyung-Grafenau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Kalhovdfjorden
Kalhovdfjorden, goleke di nava sinorê parêzgeha Telemarka Norwêcê de ye.
Bota Jêrîn
Bota Jêrîn(tr;"Aşağıesen"), gundekî bi ser navçeya Avkevir a girêdayî Agiriyê ve ye.
Ayas
Ayas navçeyeke parêzgeha Edeneyê ye.
Şerefname
Şerefname kitêba tarîxî ya Şerefxanê Bedlîsî ye. Carna wekî "Tarîxa Kurdistanê" jî tê naskirin. Şerefxan berhema xwe bi zimanê farisî nivîsandiye, lê di sala 1858-1859an de, cara pêşîn wergera wê ya zimanê kurdî ji hêla Mele Mehmûdê Bazîdî hate kirin.
Wergera kurdî ya nûjen
Roja îro wergerên kurdî yên nûtir jî hene. Di 1998an de wergera Ziya Avcı ji nav çapên weşanên APEC ve li Swêdê hate der û dîsan di 2007an de ji aliyê Avesta ve li Stembolê hate weşankirin. Di 1970î de jî wergera soranî ya Mam Hejar hate weşandin.
Wergera kurmancî ya Şerefnameyê ji 662 rûpelan pêk tê û di kitêbê de hin tabloyên bi reng jî hene.
Destnivîsên Şerefnameyê
Şerefname bi giringiya xwe bi zû bala xwendevan, tarîxnas û tarîxhezan kişandiye. Yên ku ew bidest xistine ketine jibernivîsîna wê ya bi destxet a her du cildan jî. Bi vî awayî hê gellekî berî çapbûna wê ew di navbera zana, alim, tarîxnivîs, mîr, beg, şah û paşayan de belav bûye û ketiye nav kutubxanên miletên Rojhilata Navîn.
Xebatên tarîxnasan li ser Şerefnameyê
Mele Mehmûdê Bazîdî kurdê herî pêşîn e ku Şerefname wergerandiye ser zimanê kurdî. Wî ev kar di sala 1858, an 1859ê de temam kiriye ku Aleksandre Jaba; Konsolosê Rûsyayê yê wê demê yê Erzîromê yekser ev werger şandiye Peterburgê. Ev karê ku bi destxeta Mele Mehmûdê Bazîdî bi xwe hatiye nivîsîn îro li Kitêbxaneya Giştî ya Saltikof Şêdrîn li Peterburgê tê parastin. Di van salên dawiyê de kurdnasê hêja J. S Mûsaelian lêkolînek li ser vê wergerê kiriye û bi pêşgotineka xwe û ya K. K. Kurdoev a muşterek orîjînala wê ya kurdî daye çapkirin. Ev çap di 1986ê de li Moskovayê pêk hatiye.
Muhemmed Elî Ewnî (1897- 11ê temmûza 1952yê li Qahîreyê) cara pêşîn di sala 1931ê de çapa farisî ya cildê pêşîn ê Şerefnameyê daye weşandin.
Pişt re Şêx Muhyedîn Sebriyê Kurdî (bavê wî Zekeriyya Muhyedîn e ku destê rastê yê Cemal Ebdulnasir bû) ji ber ku baş farisî dizanî û di edebiyata farisî de şareza bû xwe gîhand wan û her siyan bi hev re dest bi karê amadekirina çapa farisî kirin (14: 1981, r. 77). Hersê nusxe dan ber hev lê çapa Rûsyayê kirin esas û di xebata salekê de ew amade kirin. Ev nusxe di 1931ê de li Qahîreyê hatin weşandin.
Muhemmed Elî Ewnî, her du cildên Şerefnameyê kirine erebî û Yehya Xeşab ji her cildekê re pêşgotinek nivîsîye. Piştî mirina Muhammed Elî Ewnî wergera cildê yekê di sala 1958-ê de, ya cildê duduyê jî di 1962-yê de li Qahîrê hatiye weşandin (15: 1991, r. 5-6). Ew pêşgotina ku Zernov li Rûsyayê ji bo çapa pêşîn a farisî nivîsiye di van wergeran de jî heye.
Mela Cemîl Bendî Rojbeyanî (1912) ji bo wê wergera xwe ya erebî pêşgotinek nivîsiye, li berhemên Huseyn Mukriyanî û Muhemmed Emîn Zekî Beg û gellek kitêbên tir bi hûrî nihêrtiye û agahdariyên ku bi dest xistine wekî şerhan di wergera xwe de bicih kirine. Ev wergera han di sala 1953yê de li Bexdadê weşiyaye (14: 1981, r. 45 û 54).
Mamoste Hejar Mukriyanî cara pêşîn cildê pêşîn ê Şerefnameyê wergerandiye ser zimanê kurdiya başûr(soranî) û ev çap di 1972-yê de li Necefê ji bal Korrî Zanyarîy Kurdî ve hatiye weşandin. Her ev çapa han bêyî dest lêdan cara duduyan di sala 1981-ê de li Tahranê hatiye weşandin. Di pêşiya vê wergerê de pêşgotin û sipasnameyeka Mamosta Hejar, agahdariyek li ser wan kurdên tarîxnas ên ku di amadekirina Şerefnameyê de bi kêrî Hejar hatine; her wekî Husên Huznî Mukriyanî, Mihemed Emîn Zekî, Muhemmed Elî Ewnî, Mela Cemîl Bendî Rojbeyanî hene. Pişt re hin bîr û baweriyên wan zanayan tên ku li ser wergera Şerefnameyê ya bi ser zimanê kurdî nivîsên xwe pêşkêş kirine. Nivîsara Mesûd Muhammed, Elaedîn Secadî, Hêmin Mukriyanî û Dr. Kemal Mezher Ahmed ev nirxandin in. Pişt re pêşgotina ku Muhemmed Elî Ewnî ji bo çapa farisî a 1931ê nivîsiye û di pey wê re ew pêşgotina lêkolînî ya hêja ku ji bal Zernov ve ji bo çapa pêşîn a farisî hatiye nivîsîn jî di wê wergera kurdî ya Hejarî de cih digrin.
Mehmed Emîn Bozarslan cildê yekê yê çapa Qahîrê ya weregera erebiya Muhemmed Elî Ewnî kiriye tirkî û cara pêşîn Tirkiya wê di sala 1971-ê de li Stembolê hatiye weşandin. Her vê wergera han cara duduyan di 1976ê û ya sisiyan jî di 1990ê de li Stembolê hatiye weşandin.
Qanatê Kurdo jî di sala 1972-yê de di wê gotara xwe de ya bi navê Kurdnasî weşandiye, behsa Şerefnameyê kiriye. Di vê gotarê de Qanatê Kurdo, bi taybetî bal kêşaye ser destnivîsên kevn ên Şerefnameyê.
Em ji bîr nekin ku karên wiha yên hunerî, di qesra xanedaniya mîrên Bedlîsê de gellek belav bûn. Gava Ewliya Çelebiyê tirk li gel Melîk Ahmet Paşa çû Bedlîsê wê gavê neviyê Şeref Xanî Mîr Evdal Xan li ser hukum bû. Ewliya Çelebî gava behsa Mîr dike bahsa bi dehan huneran dike ku Mîr di wan de bikêrhatî û zîrek bûye. Ressamî û neqqaşî jî di nava van huneran de ye. Lewra jî mesela zanîna van huneran ne xas e bi Şeref Xanî tenê ve, diçe digihîje mîrên din jî (binêre, 19: 1991).
Elîşêr ev demek e li ser Şerefnameya wergêra mamoste Hejarî radiweste ku wê wergerîne ser kurmanciya bakur. Wergera wê temam bûye. Di dema ku ev nivîsar tê nivîsîn ev werger ji bo ku bi munasebeta 400 saliya Şerefnameyê bigihîje ber destê xwendevanên kurmancîaxêv di çapxanê de bû.
Zanîngeha Niccolò Cusano
Zanîngeha Niccolò Cusano, wekî Nîkolo Kûzano bixwîne (bi îtalî: Università degli Studi Niccolò Cusano - UniCusano), zanîngeheke taybet a Romayê (Îtalya) ye. Zanîngeh di sala 2006an de hat damezirandin.
Şino
Şino, yek ji bajarên eyaleta Azerbaycana Rojava li Îranê ye.
Piraniya xelkê Şino ku pêtir ji 50.000 e kurd in.
Dewleta Îranê tu gelaleyeka awedan kirin li Şino nemeşandiye u lewma ew bajêr yek ji bajêrên hejartirînê Îranê ye.
Bajarê Şino temamî kurdin û li 'eşîra Zerzane. Çoqek wê 'eşîrê jî li Şemzîna (Şemsdîna) dijîn. Hakimêt wi bajari li çendsed sala tewaw li 'eşîra Zerza bûne.
Erebkend
Erebkend (1946: Arapkent; ), gundekî Bismilê ye. Li derdora wê Xirbê Hina, Seledûn, Gundikê Hecî Bedriya, Şêxûsivê he ne.
Debara gund li ser çandinî û xwedîkirina heywanan e.Bi seydayê xwe navdar e.
Yongcheng
Yongcheng, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Henanê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2003an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.367.000 kesî
Aubenas-les-Alpes
Aubenas-les-Alpes, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Pornostêrk
Dîrokî
Pornostêrka ewil Linda Lovelace bû ku di sala 1972'ê de bû bi nav û deng û di pornofîlma Deep Throat de lîstiye. Ku wextê ev fîlm li dinê pir navdar bû û pir pere qezenç kir, pornofîlmên wê yên nû hatine kişandin.
Freckenfeld
Freckenfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Germersheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Agelaioides
Agelaioides, celebek çûkên biçûk e ku ji famîleya  Icteridaeyê ye.
Ramanên Qeşmerekî
Ramanên Qeşmerekî (Ansichten eines Clowns) romaneke nivîskarê navdar ê Alman Heinrich Böll e, Heinrich Böll herwiha xelata nobelê ya wêjeyê jî stendiye.
Ev Roman cara yekem di Süddeutsche Zeitung de hate weşandin û bû sedema nîqaşên dijwar. Roman di sala 1963'an de bi tevahî weke romanekê hate weşandin. Sedema dijwarbûna van nîqaşan şaştêgihiştina "dijberiya Katolîsîzma" Böll bû. Lê di rastiyê de Böll bi vê romana xwe kesekî li derveyî civakê ku di din barê morala tund a civaka dewlemed de êş û azarê dikşîne, dide naskirin. Hans Schnierê ji malbateke dewlemed ji berdêla ku bibe endamekî baş û derewîn ê civakê tercîh dike bibe qeşmerek. Ev qeşmer 6 salan bê ku bizewice bi Marie re dimîne. Marie dev ji wî berdide. Sedema devjêberdana Marie ew e ku Hans napejirîne zarokên ji vê pevrebûna bê zewac weke Katolîkan mezin bike. Hansê ku pondomîmvanekî baş e, piştî ku hevala wî Marie dev jê berdide, rewşa wî xerab dibe û dibe qeşmerekî gerhok. Qeşmer Hans di jiyanê de bi ser nakeve lê ramanên wî ku di vê romanê de ne, dibine serkeftinek ji ber ku ev raman weke tawanekê li ser milên civaka dewlemend dideynin.
Besirî Mehabad
Besirî, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Beyrok, Dêrika Çiyayê Mazî
Beyrok, gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya Mêrdînê ye.
Hainichen
Hainichen, bajarekî navçeya (Landkreis) Mittelsachsenê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Melemistefa
Melemistefa (bi tirkî: Gündüzü), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.
Ereğli, Qonya
Ereğli, navçeyeke parêzgeha Qonyayê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala hêjmara gelhe ya navçeyê
Erdnîgarî
Ereğli, yek ji navçeyên deşta Qonyayê ye û dikeve rojhilatê deşta Qonyayê.
Deryaya Yonî
Deryaya Yonî (yewnanî: Ιóνιo Πέλαγoς, Iónio Pélagos; îtalî Mar Ionio; albanî Deti Ion) yek ji perçeyên Deryaya Navîn e. Ew li başûra Deryaya Adriyatîk û Tengava Otranto ye. Li rojava Albanya û Yewnanistan û giravên Yewnanî, li bakur rojava, başûra Îtalya, Sîsîlya heye. Di navbera nîvgirava Salento û Kalabriya de kendava Tarent heye. Kûrayiya wê heta 4.206 m e.
Nav
Navê Deryaya Yonî ji Ionius, lawê keyê îlîrî Adrias (navçeyakê antîk li Balkanê) de tê ye.
Zêdik
Zêdik yek ji hozên eşîra Ertoşî(Koçer) ye bi eslê xwe ji devera Wanê û Çelê ya Colemêrgê ne ew jî wek gelek hozên din yên Ertoşîya berbilav bûne niha Zêdikî li Dihok. Şêxan. Silopî. Wan. Şirnex. Sêmêl û çendîn deverên din yên kurdistana mezin di jîn MERI BADIRKHAN axayê vê hozê ye Herwisan di nav vê hozê de binemala Aboreş(Eboreş) bi herî kurdperwer û pêşmerge ne mezinê binemala Aboreş(Eboreş) Husên sulêman Ebo ye ew jî pêşmergekê dêrîne
Şeyma Qasim
Şeyma Qasim Ebdulrehman (bi erebî: شيماء قاسم عبد الرحمن, Shaymaa Qasim Abdulrahman, jdb. 18ê kanûna paşîn a 1990î, li Kerkûkê) modeleke kurd e ku di pêşbirka bedewiyê ya "Şahciwana Iraqê  2015" de serkeftî bû û ji bo Al Sumaria TV û Asya TV û niha jî di Dijlah TV de pêkeşvana televîzyonê bû.
Jiyana berî û perwerde
Şeyma Qasim li Kerkûkê di malbateke kurd de ji dayîk bûye. Li zanîngeha Kerkûkê bekeloriyosa xwe di beşa Rêveberî û Aborî de wergirtiye.
Heze
Heze, Ḧeze, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Hadassa Yeshurun
Hadassa Yeshurun (jdb. li Binyamina, Îsraêl) stranbêjeke îsraêlî ye ku bi eslê xwe kurda cihû ye. Ew bi zimanên îbranî, kurdî (kurmancî û soranî) û suryanî û carînan bi farisî, erebî û tirkî jî distre.
Mettmann (navçe)
Mettmann, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Hadassa Yeshurun
Jiyana wê
Hadassa Yeshurun ​​ji çar bira û du xwişkan biçûktirîn e. Bavê wê xaxamek ku li Başûrê Kurdistanê  ji dayik bû û diya wê dema ku ew li Şino, bajarekî Rojhilata Kurdistanê dijiya, nas kir. Dêûbavên wê piştî zewacê zû koç kirin Îsraêlê. Wê çar salan lîse xwend û du salan Bawernameya Perwerdehiya Mamosteyên Dibistana Seretayî li zanîngehê qedand. Kariyera wê ya hunerî di çar saliya xwe de dema ku wê di partiyên baxçe de ji bo malbatê stran digotin dest pê kir. Ew di koroya lîseyê de solîst bû. Wê di astek neteweyî de koro birêxist û lîst. Heta niha wê 7 albûm çêkiriye; 2 bi îbranî û 5 albûm jî bi Kurdî û Suryanî. Yeshurun ​​wekî hunermendek gelek caran li Îsraêl  û li dervayî wê xuya dibe. Di warê civakî de, ew di dawetên malbatî û şahiyên malbatê de (wekî partiyên henna) û her weha di bûyerên civaka Kurd-Cihû de xuya dike. Ew hat vexwendin ku di radyo û wêneguhêzê de xuya bike û hevpeyivînê bike, û profîla wê di gotarên rojnameyên neteweyî de derketiye.Ew ji hêla Israel Magazine ve wekî Balyoza gelê Kurd hate bijartin ew di pêşandanek realîteyê de derket ku hemî gelên Îsraêlî wekî stranbêjekî Kurd temaşe dikin. Ew wekî stranbêjekî kurd, heta Orkestraya Fîlharmonî ku wê vexwendibû ku bi Kurdî stranan bêje, ew hat vexwendin bernameyên radyo û wêneguhêzê. Hadassa Yeshurun ​​digel mêr û kurê xwe li bajarê Holon, nêzîkê Tel Aviv dijî.
Ceyhan
Ceyhan navçeyeke parêzgeha Edeneyê ye.
Revenue Management
Revenue Management birevebirina bo karxistine. haleteke ji bo go di cihde u di nav demede,pir bi alikariya hesabe computere conrola bihabuna u cihgirtine çedike.
Bendav
Bendav an jî sikur avahiyeke mîmariyê ye û ji bo sekinandin û komkirina avê tê çêkirin. Lewma bi piranî golên bendavan jî hene.
Innernzell
Innernzell şaredariyeke navçeya (Landkreis) Freyung-Grafenau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Aubignosc
Aubignosc, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Agelaius
Agelaius, celebek çûkên biçûk e ku ji famîleya  Icteridaeyê ye.
Mêşhingiva karker
Mêşhingivên karker di nav kewarê de mêşhingivên herî zêde û çalak in. Di be ku hejmara mêşên karker ên di kewarê de ji 7-8 hezaran zêdetir be. Mêşhingiva karker bi zayenda mê ye, lê hêkdanka wan ne çalak e, ango karker sêr (nezayok) in. Di kewarê de tenê şaheng hêk dike.
Mêşhingiv û pêvedan
Mêşhingivên karker bi derzî û jehr in. Derziya pîroxan (mêşhingiva nêr) tune, şaheng jî ji kewarê dernakeve û derzîya wê jî kin e. Kengê ku li karker an jî li kewarê gef hate xwarin, êrîş dikin û pêve didin. Dema derzî çerm veda û ket hundirê laş, êdî dernakeve. Piştî vedandinê, mêşhingiv difire û diçe, lê derzî, kîsikê jehrê û hûr û rûviyên wê li paş wê dimîne. Ji ber ku kîsike jehrê hê jî jehrê diherikîne nav laş, divê zûtir bên derxistin. Mêşhingiva bê derzî û rûvî derketî, di demeke nêz de dimire. Loma gava gefên giran lê nebe êrîşê tu kesî nakin. Jehra mêşan ji bo hîn kesan dibe sedema alerjî ya giran. Lê bi piraniya însanan, tu pirsgirêkên girîng dernakeve û cihê vedayî 2-3 rojan werimî dimîne û birînek piçûçik çê dibe.
Ereban, Sirûc
Ereban, gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.
Amt Barnim-Oderbruch
Amt Barnim-Oderbruch şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Märkisch-Oderland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Weida
Weida, bajarekî navçeya (Landkreis) Greizê li herêma Turîngiyaya Almanyayê ye.
Têxût
Têxût, gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.
Berdekîş
Berdekîş gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 166 kes (38 malbat) bûn.
Amara
Du wateyên pevyê Amara hene.
Badellî
Badillî, gundekî bi ser navçe Zêtkaya ser bi Agirîyê ve ye.
Dewlet Xatûn
Dewlet Xatûn ji 1316'an heta 1320'an melîka (keybanûya) dewleta xurşîdiyan.
Korta Marianayê
Korta Marianayê kortekê okyanûsê ye. Di heman katî de jî cihê herî kûr ê dinyayê ye. Kûrahiya wê 11.034 m ye. Ew di Okyanûsa Mezin de, di navbera Japonya û Îndonezya de ye û nêzikî girava Guamê û giravên Marianayê ye.
Dewlet Xatûn
Çavkanî
Kurdica (almanî)
Minfeld
Minfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Germersheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Gundê Temo
Gundê Temo gundekî girêdayî navçe Kopa bi ser Mûşê ve ye.
Tuşpa
Tuşpa, navçeyeke girêdaye Wan'ê ye. Navçeya herî şênî ya duyem a Wan'ê ye. Di sala 2012 de bu navçe.
Rojhat Seîd
Rojhat Seîd wergêr û rojnamevanê kurd e. Di sala 1988an de li gundekî ser sînorê Tirkiye-Îraqê bûye, çar salan li bajarê Amedê maye. Paşê li gel xizaniyê vegeryaye bajarê Zaxoyê. Xwendina xwe li xwendingehên cuda cuda kiriye. Di sala 2010an da ji Peymangeha teknîkî ya Amêdiyê derçûye. Yekemîn nivîsîna xwe ji malpera Rastiya Kurdistanê re şandiye.
Jandelsbrunn
Jandelsbrunn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Freyung-Grafenau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Bane, Kurdistan
Bane, bajarekî kurdan ê Rojhilatê Kurdistanê ye. Bajar dikeve bakurê rojava eyaleta Kurdistanê ya Îranê.
Befirwan Mehabad
Befirwan, gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Bane, Kurdistan
Hejmara nufûsa wê pêtir ji 100.000 e.
Weimar
Weimar, bajarekî serbixwe ye li herêma Turîngiyaya Almanyayê ye.
Sîwan
Sîwan, alava li dijî tîrêjên rojê tê bikaranîn. Ji ya mirov li dijî baranê bikartîne re berbarank jî tê gotin, heger ne di forma kincan de be jî. Carnan navên wan tên tevlîhevkirin.
Dîrok
Ji vir 4 hezar sal berê li Mezopotamyayê (parek axa Kurdistanê jî dikeve vê herêmê) hatiye bikaranîn. Li Egîptê (misir) hin cureyên wê yên li dijî qûmê pêşketine. Herwiha li Egîptê wekî sîmboleke pîroz jî hatiyae hewandin.
Berbaran ango sîwanên li dijî şiliyê, cara berê li Çînê rûdaye, wan bikaranîne. Di sedsala 16. de li Ewropayê bipêşketiye, gelek form û cureyên wê derketine. Wekî aksesuwarekê di cîhana şovê de jî hatiye bikaranîn.
Sala 1830'yê li Londonê fîrmaya bi navê "James Smith and Sons" dest bi hilberîn û firotina wê kirine. Sala 1852'yê şirîtên lajwerdî di sîwanan de hatiye bicihkiriye ku ev elastîkiya wê zêdetir dike.
Çilkaniya Elajgirê
Çilkaniya Elajgirê (Tirkî-fermî: Güvence), gundekî bi ser navçe Zêtkaya ser bi Agirîyê ve ye.
Xurşîdiye
Xurşîdiye, gundekî bi ser navçeya Ceyhana Edeneyê ve ye.
Tubemate
Tubemate sepanek e ku ji hêla Devian Studios ve hat pêşve xistin û ji bo temaşekirin an daxistina vîdyoyên YouTubeê li ser xêvijmêrê an alava desta ya Android ê. Di heman demê de vebijarkek veguhertina daneyên vîdyoyê ji bo formata MP3 jî heye. Tubemate çareseriyên cihêreng ên mîna 1920x1080 (Full HD) li ser Galaxy Tab, Galaxy S2 û PC-yê, 1280x720 (HD) ji bo alavên higj-end, 640x360 ji bo alavên gelemperî, 320x240p ji bo alavên low-end û 640×360, 854×40 piştgirî dike. FLV) ji bo Android 2.1 û paşê. Lêbelê, vebijarkên berdest bi kalîteya vîdyoya ku bi eslê xwe li YouTubeê hat barkirin û her weha lihevhatina alava ku hat bikar anîn ve girêdayî ye.Wekî din, TubeMate jî dikare were bikar anîn da ku vîdyoyên ji çavkaniyên din daxistin, mînakî Vimeo, Dailymotion, Vuclip, Metacafe hwd.
IPhone 3G
iPhone 3G modeleke iPhonê ye ku cara yekem di 2008an de li San Francisco (DYA) hat naskirin.
Mendan (eşîr)
Mendan yek ji eşirên navçe Wêranşar a ser bi Rihayê ve ye.
Chivy-lès-Étouvelles
Chivy-lès-Étouvelles, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Hesarokan
Hesarokan, Ḧesarokan, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Zurûf
Zurûf pirtûka Mele Yûnisê Erqetînî ye ku di sedsala 17an de hatiye nivîsandin. Mele Yûnisê Erqetînî ji bo medreseya kurdî ku şagirtên medreseya kurdî hînê zimanê kurdî bibin nivîsiye. Ev pirtûk hîna jî di nav medreseya kurdî de tê xwendin. Nivîskar Zeynelabidin Zinar vê pirtûkê wergerandiye tîpên latînî.
Authon, Alpes-de-Haute-Provence
Authon, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Steinweiler
Steinweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Germersheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Windows Vista
Windows Vista, ji ye sîstêmê werozkî bo şirketên Microsoft Windows kirin. Xweşen ji çawa sîstêmê grafîka.
Xuresan (herêm)
Kurdên Xuresane ku nezî 1 milyon kes hene bi fermane şah Ebbasê Sefewî ji kurdistana bakurê hatine koç dan û niha li bajarên Bucnûr بجنورد, Qûçan قوچان , Semelqan سملقان , şêrwan شیروان , Radkan رادکان , Kelat کلات dijîn him jî li gor hin çavkaniyan nêzî 300000 kes jî di Bajarê Meşhedê da hene.
Zimanê lîvonî
Lîvonî (līvõ kēļ) zimanekî ji zimanmalbata Ûralî ye.Têkiliya vî zimanî bi Fînî re heye û zor nêzîkî Estonî jî ye. .Ev ziman di roja me de tenê ji aliyê 35 kesan ve tê axaftin û hêrema vî zimanî di kevê welatê Letonya.
Zimanê estonî
Estonî (eesti keel) zimanê fermî yê Estonya ye ku ji aliyê 1,1 milyon kesî ve li Estonya û ji aliyê hezaran kesan ve li hin herêmên dî tê axaftin. Yek ji zimanên malbata fînî-ûgrî ye.
Mauth
Mauth şaredariyeke navçeya (Landkreis) Freyung-Grafenau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Stefania Turkewich
Stefania Turkewich-Lukianovych (jdb. 25 nîsan 1898 – m. 8 nîsan 1977), bestekar, piyanojen û muzînaseke ûkraynî bû ku wekî yekem bestekara jin a Ûkraynayê hatiye naskirin. Berhemên Stefania Turkewich li Ûkraynayê ji aliyê Sovyetê ve hatibûn qedexekirin.
Tilerbîd
Tilerbîd, (bi erebî تل عربيد, Tel Arbid) şûnwareke dîrokî ye li baskê Xabûr li bakurê Sûriyê. Rûniştina yekem di hezarsala sêyem a berî zayînê de çêbû. Bicîanînî jî di salên paş de pêk hat. Girê sereke û çar girên biçûk ên li derdora wê bi vî rengî hatine bicihkirin. Girê mezin 30 metre bilind e û her pênc gir bi hev re rûberek ji 38 hektaran digire. Li ser girê sereke gelek tiştên ji wextê mîtanî û akadî û dewletên paşerojê ji Mezopotamya hatine dîtin.
Stefania Turkewich
Zarokatiya wê
Stefania, li Lvîvê (ku di wî demê de bi Awistirya-Mecaristanê ve girêdayî bû) ji dayik bûye. Kalikê wê Lev Turkewich û bavê wê Îvan Turkewich kahîn bûn. Dayika wê Sofia Kormoshiv (Кормошів) piyanîstek bû û bi Karol Mikuli û Vilém Kurz re xebitiye û her weha ligel ciwana Solomiya Krushelnytska piyanoyê jendaye. Hemî malbata wê muzîkvan bû û her kesî enstrûmanekê jendida. Stefania, zarokatiya xwe û hezkirina wê ya muzîkê wiha bîr aniye: "Di navenda her tiştî de diya min hebû, ku piyanoyek baş jendida. Di zarokatiya xwe de min pir hez dikir ku li piyanoya wê guhdarî bikim. Paşê, me li mala xwe dest bi orkestraya salonê kir. Me wiha enstrûmanan jendida: bav bass, diya min piyanoyê, (Льоньо) Lyonyo çello, min harmoniyumê, (Maríyka і Zenko) Marika û Zenko… kemananê jendida. Bavê min koroya malbatê jî ava kir. Ev gavên me yên pêşiyên nav cîhana muzîkê bûn.Dema ku behsa jiyana me ya muzîkê dihat, Bav tu carî pereyan kêm nedikir û hincet nedikir."
Xebatên wê
Stefania, bi Vasyl Barvinsky re dest bi xebatên muzîka xwe kir. Ji 1914 heta 1916an li Viyanayê wekî piyanîst bi Vilém Kurz re xebitî. Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem, bi Adolf Chybiński re li Zanîngeha Lvivê xebitî û her weha li benda xwendina wî ya li ser teoriya muzîkê li konservatuara Lvîvê sekinî.
Di sala 1919an de yekem xebata xwe ya muzîkê nivîsî - Liturgy (Літургію), qui Çend caran li Katedrala St.
Di sala 1921ê de wê bi Guido Adler re li Zanîngeha Viyanayê û bi Joseph Marx li Zanîngeha Muzîk û Hunerên Performansa Viyanayê, ku wê di sala 1923an de bi dîplomaya mamostetiyê qedandiye xwendiye.
Di sala 1925an de ew bi Robert Lisovskyi re zewicî û bi wî re çû Berlînê ku ji sala 1927an heta 1930an li wir dijî û bi Arnold Schoenberg û Franz Schreker re xebatên xwe yên piyanoyê pêşkêş kir. Di vê heyamê de di sala 1927an de keça wê yê Zoya (Зоя) hate dinyayê.
Di 1930 de ew çû Pragê li Çekoslovakyayê, li Zanîngeha Charles bi Zdeněk Nejedlý re, û li Konservatuara Pragê bi Otakar Šín re xwend. Wê di akademiya muzîkê de bi Vítězslav Novák re jî kompozîsyon xwendiye. Di payîza sala 1933an de wê dest bi mamostetiya piyanoyê kiriye û li Konservatuara Pragê dibe akompanîst. Di sala 1934an de wê teza xwe ya doktorayê li ser mijara folklora Ûkraynayî di operayên rûsî de parast. Ew yekem jina ji Galîsyayê bû (ku di wî demê de beşek ji Polonyayê bû) ku Ph.D.yê wergirtiye.
Vegerîna wê ya Lvivê, ji sala 1934an heta destpêka Şerê Cîhanî yê Duyem û Piyano li Konservatoreya Lvîv xebitî û bû yek ji endamên Yekîtiya Muzîkvann Pîşeyî Ûkraynayê.
Çerxe
Çerxe alava çemberî ya veguhastinê pêk tîne û di amûrên veguhastinê de tên bikaranîn e. Çerxe navê giştî ye, lê di zimanê kurdî de ji bo formên wê, binavkirinên cuda tên bikaranîn. Çerxeyên nûjen gorî armanca bikaranînê gelek formazad in.
Çerxe, ji wan çerxeyên ku nava wan bi giştî ne dagirtî ne, çembera dorê li şivikan birêkûpêk hatine danîn re dibêjin. Pirr berê ev form belav bûye, di kişandina topan, erebeyên hespan, erebeyên postageriyê ûêd de hatiye bikaranîn, ev navandin bûye navê giştî.
Cureyên çerxeyê, gorî forma xwe
Li Bakurê Kurdistanê di bikaranîna navê çerxeyê de tevlîhevî hene, lewra her devokak gorî forma çerxeyê ya bikartînin, wê binavdikin, navandina xwe ji bo tevayê forman dibêjin. Formên sereke ev in:
Serpêhatiya çerxeyê
Welatê çerxeyê Mezopotamya ye ku parek axa Kurdistanê jî dikevê. Ji vir nêzîkî 5 hezar sal berê dihatiye bikaranîn. Bi texmînî mirovan berê ji daran, ji kotanan ava kirine.
Mehmet Altan
Mehmet Hasan Altan (jdb. 1953, li Enqere), rojnamevan, akademîker û nivîskarekî navdar ê romî (tirk) ye. Kurê (lawê) Çetin Altan, birayê Ahmet Altan e.
Dibistana seteratayî, amadeyî û bilind li Stembolê bidawî dike. Sala 1979ê bo perwerdeya doktorayê diçe Fransayê. Sala 1980'yê ji zanîngeha Paris I. Pantheon Sorbonne destûrnameya pisporiyê digire. Angaşta wî têkiliyên Tirkiye û IMFê bû. Bi angaşta li ser têkiliyên bi YKSS û DYAyê re jî, destûrnameya doktoriyê digire. Li Parîsê bo rojnameya kemalîst Cumhuriyetê dixebite. Sala 1984ê vedigere Tirkiyeyê.
Yek ji giregirên nêrîna "komara duyem" e. Gorî wan komara yekem a di sala 1923yê de ji aliyê Mustafa Kemal Atatürk ve hatibû damezirandin, divê ji nû ve bê sazkirin. Heger Tirkiye viya neke, bi vî awayî ev komar bi xwe dibe belaya serê hevwelatiyan û jixwe bûye jî. Divê komareke demokratîk hebe ku bikêrî hemî gel, kom û berên Tirkiyeyê bê.
Altan niha di zanîngeha Stembolê de, wekî profesorê aboriyê kar dike.
Indie (muzîk)
Independent ango Indie (ji îngilîzî bi wateya Serbixwe), navê cureyekî zimananîna hunerî ye. Di çapemeniyê de wek beşeke muzîkê bi nav û deng e û bi hewldana cûdabûna/serxwebûna ji muzîka piyasê tê naskirin. Ev cureyê muzîkê wek cureyekî tenê hatibe binavkirin jî, di nava xwe de gelek beşên cur bi cur vedişêre. Hewldanên hunera serbixwe di gelek beşên hunera nûjên kare bê dîtin û bi taybetî di beşên muzîka pop, fîlm, nivîskarî, lîstok û modayê de cihê xwe girtiye. Peyva Indie îro bi gotina hunera underground (bin erd; alternatîv) heman heman hevbeş e.
Li gorî hunermendên vê beşê gotina Independent qala serxwebûna hunera wan a ji piyasa û çapemeniya cîhanî dike.
Yek ji sedemên pêkhatina beşa Indie hewldanên populîzmê yên şîrketên mezin ên muzîk û fîlmê ne: hewldanên wan di salên dawî de hereketên alternatîv provoke kirin, ji ber ku li şûna ku giraniyê bidin kalîte û entegrîteya hunerî, armanca şîrketên cîhanî yên wek Major-Labels û Hollywood meztirînkirina qezencên aborî yên li hemû cîhanê ye.
Independent bi gelemperî wek qitûtiyeke rexneker tê nirxandin, ya ku darêjên civakî û siyasî pirsyarî dike.
Qere
Qere, gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.
Zêrmasî
Zêrmasî ewe ku bi modelkirin, analîzkirin, nasandin û kontrolkirina pergalên dînamîkî ve mijûl e. Ew di têgeha etîmolojîk de di navgîniya cybernetics de, û bingeha teorîk di matematîkê, teoriya nîşaneyê û zanyariya teorîk a teknolojîk de heye. Pergala otomatîkî dihêle hûn pergala xwe kontrol bikin di heman demê de rêzên berbiçavkirinê (bilez, rastîn, aramî, hwd.).
Di pîşesaziyên di otomasyonê de pispor pispor tête gotin. Tiştên ku otomasyon dihêle sêwirandin çêbibe da ku meriv pergalek otomatîk bike (automata, regulators, û hwd.) Bi navê automatîzmê an organên kontrola-rêgez ên pergalek kontrolkirî tê gotin.
Merîwan
Merîwan bajerekî kurdan e ku dikeve Rojhelatê Kurdistanê.
Zimanê îbranî
Îbranî (bi kurmancî herwiha îbrî jî tê gotin; bi îbranî: Ivrît) zimanekî koma kenanî ya zimanên Samî yên bakûrê rojava ye û wisa Malbata zimanên afrîkayî û asyayî.
Hesarî Şêx Mihemedî Qazî
Hesarî Şêx Mihemedî Qazî, Ḧesarî Şêx Miḧemedî Qazî, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Zimanê îbranî
Zimanê Tewratê ku pirtûka pîroz a Cihûtiyê ye, jî îbrî ye. Yek ji zimanên fermî yê Îsraîlê îbranî ye.
Gola Xamirpêtê ya Mezin
Gola Xamirpêtê ya Mezin (bi tirkî navê wê di demên dawî de kirin Büyük Akdoğan Gölü) li bakurê rojavayê Gimgim û Xinûsê dikeve û ji du golên Xamirpêtê ya mezin e.
Bilindahiya golê ji rûyê avê 2.149 m û kûraniya wê jî li dora 0-21 m ye. Rûbera golê 1.088 km² ye. Ji ber kû ne ewçend kûr e, di germa havînê de rengê wê nîvkeskî ye. Ava golê pirr zêde kêm nabe, lewra gelek kanî diherikin golê. Herwekî cok (cihog, çemok) jî. Di zivistanê de dicemide. Li golê masî tên girtin. Ava zêde ya golê diherikê çemê îskender.
Li ser navê golê
Axa herêmê volkanîk e. Ji ber ku volkanan ar (agir) û pêt a xam diweşandiye, Kurdan navê wê wekî Xam+ar+pêt danîne. Piştre wekî Xamirpêt guheriye.
Beriya komkujiya Ermeniyan ermenî li bajarê Mûş û Wanê dijiyan, hejmara wan li gund û navçeyan ji 10 % kêmtir bûne. Li Gimgimê li çend gundan pirranî bûne lê li devera golên Xamirpêtê nedijiyabûne.
Di dîrok û wêjeya devkî de Xamirpêt
Gola Xamirpêtê di gelek stranan de cihê xwe girtiye. Di komkujiya ermeniyan (terteleya filehan) de ji aliyê kurdan ve li nêzîkê golê di binê erdê de Ermenî hatine veşartin ku neyên kuştin. Tê gotin ku Kurdan bi sedan kes wiha filitandine lê di dawiyê de ji aliyê Tirkan ve hatiye eşkerekirin. Ew Kurdên ku Ermenî parastine ji aliyê dewleta Tirk ve bi hovane hatine cezakirin. Kevir bi lingên wan ve hatiye girêdan û ew saxî avêtine golên Xamirpêtê.
Di stranên dengbêjiyê de gelek caran navê golên Xamirpêtê derbasdibe. Dengbêj Reso straneke taybet bo Xamirpêtê çêkiriye.
Auzet
Auzet, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Şaberat
Şaberat (bi tirkî: Doğantepe), gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.
Cund el-Xîlefe
Cund el-Xîlefe rêxistineke tundkar a Cezayirê ye. Rêxistin sala çunî teve Daîşê bû. Di 24ê îlona 2014an de Cund el-Xîlefe turîstekî fransayî yê bi navê Hervé Gourdel kuşt.
Dietfurt an der Altmühl
Dietfurt bajarokekî navçeya (Landkreis) Neumarkt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Enstîtuya Zimanên ku li Tirkiyeyê Dijîn
Enstîtuya Zimanên ku li Tirkiyeyê Dijîn an jî Enstîtuya Zimanên Jiyayî li Tirkiyeyê (navê wê yê fermî bi tirkî: Türkiye'de Yaşayan Diller Enstitüsü) enstîtuya çand û zimanên kurdî, suryanî û erebî ya Zanîngeha Mêrdînê ye. Di roja 1ê kanûna pêşîn a 2009an de hatiye sazkirin. Navê enstîtuyê bi kurdî carina bi çewtî wek Enstîtuya Zimanên Dijîn an Enstîtuya Zimanên Zindî dihê nivîsandin.
Girêdanên derve
http://artuklu.edu.tr
Chouy
Chouy, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Rewîtiyeke Zanistî (pirtûk)
Rewîtiyeke Zanistî kitêba duyem ya Ali Gurdilî ye. Li Stembolê ji hêla Weşanxaneya Dozê ve di sala 2007an de hatiye weşandin. Di kitêbê de li gel nasandina jiyan û felsefeya feylesofan, ji felsefeya wan fragmanên kurt û pendên feylesofan jî hene. Ji 127 rûpelan pêk tê.
Jeff Hardy
Jeffrey Nero 'Jeff' Hardy (31ê tebaxê, 1977) pro wrestlerekî amerîkî ye. Vêga ew li TNA yariyê dike, Hardy 2 caran TNA World Heavyweight Championship bi dest xistiye. Ew herweha gelek bi nav û denge bo karkirina wî li World Wrestling Federation/Entertainment(WWE), Hardy 2 caran World Heavyweight Championship bi dest hînayiye û 1 carê jî WWE Championship bi dest hînayiye.
Jeff Hardy û birayê wî Matt Hardy kompaniyek bi navê Organization of Modern Extreme Grappling Arts (OMEGA) damezirand, li peşhayikê Jeff û birayê xwe Matt bikardihatin bo yariyên sivik. Herdu bira digel yek Tag Team bîn, û li destpêkê ewan yariya TLC dikirin, Navê Tag Team'a wan Team Xtreme digel yarîzana keç Lita. Tîma wan gelek bi nav û deng ket, û di tîma xwede Hardy 6 caran World Tag Team Championship bi dest hînayiye û 1 carê WCW Tag Team Championship bi dest hîna.
Jiyana berê
Hardy kurê Gilbert û Ruby Moore Hardy ye, ji birayê xwe Matt biçûktir e. Dayîka wan bi êşa şêrpence çû ber dilovaniya xwedê mezin li sala 1986an, dema Jeff Hardy 9 salî bû. Hardy gelek hez ji motorçerxeyê dikir, yekem motorê xwe li jiyê 12 salî de wergirt. Yamaha YZ-80 yekem motorê wî bû. Yekem car ku Hardy dest bi ajotinê kirî Hardy 13-15 salî bû. Hardy yariya beyzbolê dikir dema ew zarok, bes diviya êdî yariyê nekit ji ber wî destê xwe brîndar kir di dema motor ajotinê de.
Tengava Cîbraltarê
Tengava Cîbraltarê yan Tengava Gîbraltarê yan jî Tengava Cebelîtariqê tengavek e ku Deryaya Navîn û Okyanûsa Atlantîk digehîne hev û Afrîka û Ewropa ji hev vediqetîne. Li bakura tengavê Spanya û koloniya Brîtanyayê Cîbraltar, li başûr jî Maroko û bajarê Sebta (Ceuta) ya Spanyayê hene. Firehiya wê 14 km de heta 44 km ye û dirêjiya wê nêzî 60 km ye. Kûrahiya wê jî heta 286 m dadikeve.
Navê Cîbraltar ji Jebel et-Tariq, ango "Çiyayê Tariq" tê bi demê re hatiye guhertin. Jebel et-Tariq jî ji bo Tariq bin Ziyad, berberîyekî li Spanya Endulus saz kirî bû, hatî bo danê.
Ji bo çêkirina pirekê li ser tengavê re ji berê de dihat plankirin. Lê heta niha tu pêşketina şênber tune. Wek wê yek derba Spanya û Marokoyê jî ji bo serdabeke bin avê re çêkin re beraftin kirin, lê dîsa heta niha ew di planan de ma.
Pêçkeyên tirimbêlê
Pêçkeyên otomobîlan an pêçkeyên tirimbêlan ji çerxeyên otomobîlan re tê gotin. Çerxeyên nûjen bi jant in. Pêçke ji çerxeyên nava wan bi giştî dagirtîne û dora wan bi metal, lastîk an formeke elementên din pêçandî re tê gotin. Erebeyên gayan ên çerxeyên wan ên darî bi hesinan hatine dorzexmkirin jî pêçke ne.
Lê ji ber ku êdî kêm tên bikaranîn, bêjeya pêçke ji bo yên otomobîl, firoke, erebokên destan ûêd tevan tê bikaranîn.
Kurteserpêhatiya lastîkan, pêçkeyên otomobîlan
Sala 1903'an pêçkeyên di forma çerxeyên duçerxeyan de derketin. Sala 1906'an pêçkeyên nepoxkirî derketin ku bingeha lastîkên îro jî dihate avêtin. Her çû lastîk bipêşketin.
Xeta Maginot
Xeta Maginot, ji bo parastina sînorên Fransa piştî Şerê Cîhanî Yê Yekem ji beton, hesin û ji pola hatibû çêkirin.
Navê wê ji André Maginot tê.
Xet, ji sînorê rojhilat û bakur pêk dihat lê xeta rojhilat bêhtir qewîn bû, sedem jî Elman bûn. Di sala 1929an de avakirina xetê dest pê kir, demekê çêkirina xetê hinekî sekînî jî lê pîştî ku Nazîzim çav sor kirin, çêkirina xetê xurttir kirin.Di sala 1938an de xet bi dawî bû, Fransiyan pişta xwe bi xetê pehn dikirin. Di navbera sînorên sînorê Elmanya û Belçîka de cihekî negirtî hebû ku ev der ji daran, lîtav û hwd. pêk dihat, ji ber vê yekê jî bawer nedikIrin ku Elman bi tankên xwe derbas bibin. lê di Şerê Cîhanî Yê Duyem de Adolf Hitler bi teknolojiya ya xwe ya pêşveçûyî ev der vekir û ji vir erîş kir, piştre ji belçîka erîş kir û heya Parîsê Fransa serûbin kir. Îro ev xet, di turîzmê de tê bi kar anîn.
Agelasticus
Agelasticus, celebek çûkên biçûk e ku ji famîleya  Icteridaeyê ye.
C (tîp)
C (bixwîne: cê) tîpa sêyem a alfabeya kurdî ye.
Nemabûyî
Nemabûna cureyekî, di biyolojî û ekolojiyê de tê wateya bi dawîbûna hebûna cureyê, lewma biyosfer biçûk dibe. Cureyek bi mirina endamê/a dawî, dibe nemabûyî. Kurtebira EX ku navneteweyî ye, ji peyva extinct tê.
Gelek ajal berî hebûna mirovan li ser rûyê erdê nema bûne (mînak: dînezor). Lê di lîsteya Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê de tenê cureyên di dema nêzîk de nemabûne hene (Dodo, Gurê Tazmanyayê, Rûviyê Falklandê hwd.).
Bi giştî hinga endamê/a dawî yê/ya cureyekê mir, ew dem weke dema nemabûna cureyê tê qebûlkirin, lê hin caran endamên ku dikarin berdewamiya cureyê pêk bînin berî dema nemabûnê xilas dibin. Mînak; bi tenê cureyê nêr ê kûsiyên Girava Pîntayê maye. Lewma ev kîso nikare bi tenê berdewamiya cureya xwe pêk bîne. Hin caran mirov nizanin ka cureyek nemabûye yan na. (Mînak; Yûnisên Çînê yên Robaran) Di rewşa wisa de ew cure weke bi bilindtirîn xetereya nemabûnê têne lîstekirin. Herwiha hin caran cureyên ku weke nemabûyî dihatin pejirandin, dibe ku were guhertin. Ji ber ku gengaz e, endamên wê cureyê werin dîtin. Mînak, takahe weke nemabûyî dihate pejirandin, lê piştre bi lêgerîneke berfireh hate dîtin ku ev ajal li Nû Zelendayê hê hene. Hinga rewşa wisa pêk hat, ew cure bi dabeşandina Lazarus tê lîstekirin.
Gelek sedemên nemabûna cureyan hene. Mînak; tê bawerkirin ku dînezor ji sedema meteorekî nema bûne. Herwiha cureyên di serdema qeşayê de nikarîbûn li hemberî guhertina germbûna hewayê bijîn, lewma ev bûyer dibe sedema tunebûna wan (Mînak: Mamut). Dîsa jî, ji bo nemabûna cureyan sedema herî mezin mirov in. Bi destê mirovan, nêçîrvanî, lewitandin, guhertina cureyan pêk tê. Bajarvanî û pêşdeçûna endustriyê cihê ajalan teng dike û jiyana wan dike bin xetereyê. Li gorî Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê ji sala 1500î heta 2002yan 759 cure nema bûne.
Dêrsim (herêm)
Dêrsim herêmeke bakurê Kurdistanê ye. Hemû gelê Dêrsimê kurd e. Li bakurê û nava Dêrsimê kirmanckî tê axaftin, li başûrê Dêrsimê kurmancî tê axaftin. Di navînê vê herêmê de bajarê Mamekî (bi tirkî: Tunceli) heye. Di dîrokê de Dêrsim ji başûrê Erzinganê dest pê dike, li rojava digihijê Sêwasê, li rojhilat cîranê Mûş û Bîngolê ye, li başûrê Dêrsîmê sînorên Amed û Elezîzê dest pê dikin. Li Dêrsimê bi piranî kirmanckî (zazakî, dimilî) tê axaftin, lê ji bilî dimilî, kurmancî jî tê bikaranîn. Piraniya gelê Dêrsimê elewî ye.
Vollmersweiler
Vollmersweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Germersheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Dêrsim (herêm)
Demnasî
Berî Îsa(zayîn)
Piştî Îsa (zayîn)
Avhewa
Li herêmê av û hewayeke reşayî heye. Havînan kin û hênik lê zivistanan sar û dirêj derbas dibe.
Çiyayên herêmê
Mûnzir (3.071 m), Kirklar (2.033 m), Topatan (2.234 m), Karaoğlan (2.422 m) û Yilandax (2.950 m)
Deşt, zozan û gelî
Deşta Zerenik: 1.350 m ji behrê di navbera çiyayê Munzir û Çemê munzirê de ye li Zerenikê bilind e.
Gelyê Mizûr/Mûnzir: Ji Çiyayê Mizûr/Mûnzir dest pê dike heta Gola Kebanê dirêj dibe. Geliye Pilemorî û Perê jî geliyên din ên herêmê ne.
Çem û Gol
Çemê Pêrê; şaxek çemê Miradê ye ji Çiyayên Şeytên li Çewligê dest pê dike diherike gola bendava Kebanê.
Çemê Mizûr/Mûnzir; Ji çiyayên Mizûr/Mûnzûr dest pê dike û diherike gola Kebanê. Çemê Pilemorî jî şaxê çemê Munzûrê ye.
Gola bendava Kebanê dikeve hundirê sînorên Dêrsimê jî. Li ser çiyayan hinek golên biçûk jî peyde dibin. Gola Kebanê heta binê pira Mêzgirê tê.
Babetên ajalan
Herêm ji alî ajalên kovî û çiyayî pir dewlemend e. Kûze, darbir (semasî), ruvî, keroşk, bizin û pez kovî, qertel, gur, baz, kew yên herî pirin ku peyde dibin. Li herêmê nêçira ajalan bi zagonan tê kirin.
Samanên binerdî
Li hêla Zerenikê, sifir, asbest, xwê û mangenez hatiye dîtên. Li Pilemorî jî krom, manganez, ji bin erdê dertê.
Cîhên geştyarî, dîrokî û gerê
Germavên herêmê: Haçik (Mamekiye), Mêzgir, Harik (Qisle)
Geliya Mûnzûr ji bo gerê û Seyranan ji alî xwezayê ve pir guncaw e. Kela Pêrtagê jî ji alî gel ve tê ziyaret kirin
Çand û huner
Hemû gelê Dêrsimê kurd e. Piranî kirmanckî (dimilî/zazakî) qise dikin. Lê jî pir kurmancî qise dikin. Dêrsim bajarekî Elewî ye.
Ol û civak
Piraniya nifûsa herêmê ji kurdên zaza pêk tê. Ji aliyê olî ve piraniya gelê herêmê ji elewiyan pêk tê, lê muslumanên sunnî jî li herêmê hene.
Kincên herêmê
Jinên herêmê etegek ku jê re dibêjin  Pêshî  û bi serde ji îşligek li xwe dikin. Li pişta xwe kêfiyek û bi li ser kêfiyê de jî şerîdek rengîn ku jê re dibêjin  Kejik  girê didin. Di nigan de qonderên Qapik bilind û gorên hirî tê li xwe kirin. Keçên ciwan şarpe yên tul, jinên pîr jî yên hevreşim û rengtarî didin serê xwe.
Şalwar, îşlik û çakêt kincên herêmî yên zilaman e. Sê newên goran yên zilaman heye  galik (bi çarox tê li xwe kirin) , dîzleme (heta li ser çongê dirêj e)  û  konçî ''
Fetlê
Fetlê, gundekî Bismilê ye.
Neureichenau
Neureichenau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Freyung-Grafenau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Roni Margulies
Roni Margulies, (jdb. li Stembol) nivîskar, wergêr, weşanger û rojnamevanekî       navdar ê Tirkiyeyê ye. Yek ji demokrat û sosyalîstan e.
Zembîlfiroş (albûm)
Zembîlfiroş, çardehemîn albûma hunermendê kurd Şivan Perwer e. Albûm di sala 1992an de derket û di albûmê de 10 stran cih digrin.
Roni Margulies
Jiyan
Piştî dibistana amadeyî li Robert Kolejiyê (Koleja Robert), diçe Brîtanyayê. Li wir li ser aborînasiyê perwerde dibe. Margulies ji aboriyê bêhtir xwe dide polîtîka û wêjeyê, bi taybetî helbestê.
Çepa tirk û Margulies
Margulies çepa tirk rexne dike ku xwe ji kemalîzmê dûr nagirin, di babeta kurd de statukoparêz û di qada navneteweyî de neteweperwer in. Bi pêşketina tevgera kurd re, çepgir û sosyalîstên tirk pirranî xwe dan aliyê dewletê û bûn dijberên kurdan. Margulies viya wekî "çepa tirk nebûye, tirkê çep hebûye" şîrove dike.
li Stembolê ji aliyê alîgirên partiya çepgir ÖDPê, êrîş lê hate kirin. Margulies endamê partiya DSİPê ye û di rojnameya Tarafê de dinivîse. Margulies bi eslê xwe ji gelê cihû ye.
Abdarlar
Abdarlar, gundekî ser bi navenda bajarê Çaroymaq li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tinnsjå
Tinnsjå, goleke di nava sinorê parêzgeha Telemarka Norwêcê de ye. Gol, yek ji golên mezin ên Norwêcê ye. Qada rûava golê 51,43 kîlomêtre çarçik e û kûrahiya golê 460 mêtre ye.
Mamreş, Şiwan
Mamreş, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
MeToo
#MeToo tevgereke civakî ya li dijî îstîsmara zayendî, tacîza zayendî, û çanda destavêtinê ye, ku tê de mirov serpêhatiyên xwe yên îstismara zayendî an tacîza zayendî eşkere dikin. Gotina "Ez jî" di destpêkê de di vê çarçoveyê de di medyaya civakî de di sala 2006 de, li Myspace, ji hêla rizgariya destdirêjiya seksî û çalakvan Tarana Burke ve hate bikar anîn. Zanîngeha Harvardê lêkolînek li ser Burke weşand, bi navê "Rêberiya bi Empatiyê: Tarana Burke û Making of the Me Too Movement".
Armanca "Me Too", wekî ku di destpêkê de ji hêla Burke ve û hem jî yên ku paşê taktîk pejirandibûn, ew e ku mirovên destdirêjiya seksî (bi taybetî jinên ciwan û xizan) bi riya empatî, hevgirtin û hêza di hejmar de, bi eşkere nîşan bide ku çawa gelekan rastî destdirêjî û tacîzên seksî hatine, nemaze li cihê kar.
Ragihandina medyaya berbelav û nîqaşa destdirêjiya seksî, nemaze li Hollywood, bû sedema qedandina payebilind ji postên ku hatine girtin, û her weha rexne û bertek.
Piştî ku bi mîlyonan kesan di îngilîzî de bi vî rengî hevok û hashtag bikar anîn, bi dehan zimanên din jî belav bû. Lêbelê, bi vê berfirehbûnê re çarçove hinekî berfirehtir bû û Burke vê dawiyê wekî tevgerek navneteweyî ya dadmendiya mirovên marjînal bi nav kir. Piştî ku hashtag #MeToo di dawiya sala 2017-an de belav bû, Facebook ragihand ku hema nîvê bikarhênerên wê yên amerîkî bi yekî re heval bûn ku hest dikirin ku ew rastî destdirêjiya seksî an tacîz hatiye kirin.
Ed Asner
Eddie Asner (z. 15ê çiriya paşîn 1929'an li Kansas City, Missouri, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) aktorekî amerîkan bû.
Sîmo
Sîmo, gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.
Cierges
Cierges, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Aglaeactis
Aglaeactis, celebek çûkên biçûk e ku ji famîleya  Trochilidaeyê ye.
Neuschönau
Neuschönau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Freyung-Grafenau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Siltan Silêmanê Qanûnî
Siltan Silêmanê Qanûnî (, Sultan Süleyman-ı Evvel; jdb., Trabzon - , Zigetvar) an jî Silêman I siltanekî Împeratoriya Osmanî bû. Yek ji padîşahên herî girîng ên osmaniyan bû. Gellek fetîh kirine.
Amara (kovar)
Amara kovareke wêjeyî, hunerî û çandî bû. Amara kovareke demsalî bû û heşt (?) hejmarên wê hatin weşandin. Hejmara yekê di sala 2001'ê û ya dawî jî di sala 2003 de derçû. Navenda kovarê li Almanya, li bajarê Wuppertalê bû. Edîtorê kovarê Ferîd Xan bû.
Xalunawa Xanwekanî Pişt
Xalunawa Xanwekanî Pişt, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Qerehiyûk
Qerehiyûk, gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.
Banon, Alpes-de-Haute-Provence
Banon, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Yuzhou, Henan
Yuzhou, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Henanê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.161.500 kesî
Mele Xelîl, Wêranşar
Mele Xelîl, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.
Gola Xamirpêtê ya Biçûk
Gola Xamirpêtê ya Piçûk (di salên dawî de dewleta Tirk navê wê kir Küçük Akdoğan gölü) ji du golên Xamirpêtê ya piçûk e. Di navberâ Gimgim û Xinûsê de ye.
Li bakurê rojavayê Gimgimê dikeve. Ji aliyê kûraniyê ve ji Gola Xamirpêtê ya Mezin kûrtir e. Kûraniya wê digihîjê 47 m yê. Rûbera wê 149 km², bilindahiya wê ji rûyê avê 2.173 m ye. Rengê wê ne wekî ya mezin kesk lê şîn e. Ji binîve herkîna wê berî bi ya mezin heye.
Golên Xamirpêtê golên volkanîk in. Navê wê ji ar (agir) û pêtên xam ên volkanan tê. Ango xam+ar+pêt bûye Xamirpêt.
Sêçerxe
Sêçerxe, yek ji cureyên çerxeyê veguhastinê ye. Ji duçerxeyê cudatiya wê ji hejmara çerxeyên wê tê, ango sê çerxeyên wê hene.
Sêçerxeya zarokan
Di sêçerxeyên zarokan de pirranî çerxeyek li pêş e û pêlik (pêlgeh) jî li ser wê ne. Bi vê awayê ajotin hinekê bo zarokan tê hêsankirin, lewra zarok ji bo ku pêlikan bigerînin, mecbûr in xwe bidin pêş, hinekê giraniya paşiyê hindik bikin.
Sêçerxeyên mezinan jî gelek in, pirranî bi zincîrê ne, bi pêlêkirina pêlikan ve, bi girêdana zincîrê, çerxeyên paşîn jî yên wekî duçerxeyên, tên gerandin û kontrolkirin.
Gelek cureyên sêçerxeyan ên bimotor jî hene.
Yîlanqele
Yîlanqele, gundekî bi ser navçeya Ceyhana Edeneyê ve ye.
Han Gaozu
Împerator Gaozu (çînî: 漢高祖; pinyin: Gāo Huángdì; B.Z. 256-1ê hezîrana 195 B.Z.) anjî navê ratîn Liu Bang (劉邦), damezrîner û yekem împaratorê xanedana Han ya Çîn e. Di navbera B.Z. 202 - B.Z. 195an de împeratorî kirîye. Gaozu di dîrok a Çînî de yek ji wan çend damezrênerên xanedane ku bi eslê xwe gund î ye.
Amt Falkenberg-Höhe
Amt Falkenberg-Höhe şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Märkisch-Oderland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Avxerab
Avxerab, gundekî navça Rihayê Wêranşarê ye.
Bînere
Gundên Wêranşarê
Barcelonnette
Barcelonnette, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Îlyas
Îlyas; (îbranî: אליהו‎) (erebî:إلياس, Îlyâ, إيليا) yek ji pêxemberan e. Tê texmînkirin ku BZ sedsala 9an de jiyaye.
Korîlang
Korîlang, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.
Jiyan û Felsefeya Mensûrê Hallac ‘Enel Heq’ (pirtûk)
Jiyan û felsefeya Mensûrê Hallac ‘Enel Heq’  pirtûk sêyem ya Ali Gurdilî ye. Pirtûk di sala 2015an de li Stembolê, ji aliyê Weşanên Evrensel (Evrensel Yayınları) ve hatiye weşandin. Pirtûk ji 120 rûpelan pêk tê û naveroka wê, jiyan û felsefeya Mensûrê Halalcî ye.
Girêdanên derve
Malpera Diyarname.com
Akrag, Kop
Akrag, gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.
Weißenberg
Weißenberg, bajarekî navçeya (Landkreis) Bautzenê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Cilly, Aisne
Cilly, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Kûruş
Kûruş an jî Cyrus, Kyrus, Kyros Kûroş navekê meran û şahên Farsan berê dijî bûn:
Aglaiocercus
Aglaiocercus, celebek çûkên biçûk e ku ji famîleya  Trochilidaeyê ye.
Pîzpîzk
Pîzpîzk kûlîlkeka bi rengê qîçik e, derdora av, çem û kaniyan da derdikeve. Bakurê Kurdistanê li herêma Serhedê tête dîtin. Bi gelemperî meha ku berf dihele derdikeve, ew meh li gor erdnigariya wê herêmê diguhere. Nîsan û gulanê de kûlîlk vedide.
Mencî
Mencî, gundekî navça Rihayê wêranşarê ye.
Westheim, Rheinland-Pfalz
Westheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Germersheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Arîncik
Arîncik, gundekî bi ser navçeya Kopa Mûşê ve ye.
Şivan Perwer
Şivan Perwer (jdb. li navçeya Wêranşar, Riha), mezin tirîn hunermendê kurd e.
Zarokatî û hunera wî
Şivan Perwer, 23ê kanûna paşîn sala 1955ê li Wêranşar ye xwedê daye.