cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Humza Yousaf
Xebatên siyasî ya destpêkê
Yousaf ji rêxistinên ciwanan heta rêxistinên komkirina alîkariyên xêrxwaziyê ji temenek biçûk ve tevlî xebatên civakî dibe. Ew berdevkê medyaya dilxwaz ji bo xêrxwaziya Islam Relief bû ku diwanzdeh salan de ji bo radyoya civatê xebitî û li ser projeyek ku pakêtên xwarinê ji kesên bêmal û penaxwazên li Glasgowê re peyda dikir.
Di sala 2005an de dema ku li Zanîngeha Glasgowê dixwend, tevlî Partiya Neteweyî ya Skotlendayê (SNP) dibe. Axaftinên serokê wê demê ya partiya Alex Salmond û çalakvana dijî şer Rose Gentle ku li dijî Şerê Iraqê axivîbûn wî qanih kir ku bêalî bûn ji bo Skotlendayê rêya yekane be ku xwe ji şer dûr bixe. Wî dest bi kampanyayek berfireh ji bo partiya SNPê kir ku di nav de ji bo hilbijartinên parlamena Skotlendayê ya sala 2007an a ku di encamê de yekem hikûmeta SNPê li Skotlendayê dibe hikûmet û bi vê re yekemcar Yousaf di parlamena Skotlendayê de wekê parlamenter cih digire.
Hilbijartina Holyrood
Di gulana sala 2011an de, Yousaf ji bo Parlamena Skotlendayê wekî endamek ji bo herêma Glasgow hate hilbijartin. Di temenê 26 saliya xwe de dibe parlamenterê herî ciwanê partiya MSPê û parlamenterê herî ciwanê ku heta wî rojê ji bo Parlamena Skotlendayê tê hilbijartin. Dema ku sond a xwe yê parlamenteriyê xwar, wî sonda xwe bi îngilîzî ya brîtanî û paşê bi urduyî xwar ku nasnameya wî ya brîtanî û pakistanî nîşan dide. Di dema sondxwarina xwe yê li Parlamena Skotlendayê cil û bergek şerwanî ya kevneşopî ya ku bi rengê tîmeke fitbolê ya Skotlendayê ye bi rengê Partick Thistle FC hatiye xemilandin li xwe kiribû û egalek li ser milê wî hatibû pêçan. Yusaf ji bo komîteyên Edalet û Kontrola Giştî ya Skotlendayê hate tayînkirin. Di 25ê gulana sala 2011an de ew wek Berpirsê Pêwendiyên Parlamenê li Ofîsa Wezîrê Yekem hat tayînkirin û heta 4ê îlona sala 2012ande di vê postê de ma.
Wezîrtiya ciwanan (2012–2018)
Di 5ê îlona sala 2012an de Alex Salmond Yousaf wek Wezîrê Karên Derve û Pêşkeftina Navdewletî, berpirsê karûbarên derve, pêşveçûna navneteweyî, tayîn kir. Ew yekem Asyayî û misilmanê skotlendî ye ku wek wezîr ji bo hikûmeta Skotlendayê re hatiye destnîşankirin.
Birîşme
Birîşme gundekî bi ser Bêsniya Adiyemanê ve ye. Gundekî li ser aşira Hevedan an ji Hevidî.
Celal Debax
Celal Debax (bi tîpên erebî: جه‌لال ده‌باغ, bi inglîzî: Jalal Dabagh), di sala 1939an de li bajarê Silêmaniyê li başûrê Kurdistanê ji dayik bûye.
Celal Debax siyasetmedar, nivîskar û rojnamevanekî kurdî ye. Seroke Partî Çep li başûrê Kurdistanê.
Ew wergêrê Manîfesta Komunîst e, ya ku di sala 1996 û 2001ê de hate çapkirin. . Wî Srûda Înternasyonal jî wergerand bo kurdî (şêwezara soranî).
Diocletianus
Diocletianus navbera salên 284 û 305 de împeratorê Romê bû.
Port-d'Envaux
Port-d'Envaux, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Berxwedana Stewrê
Berxwedana Stewrê di de dest pê kir.
Schönwald, Brandenburg
Schönwald şaredariyeke navçeya (Landkreis) Dahme-Spreewald li Brandenburg, Almanyayê ye.
Mezrayê Marûnis
Mezrayê Marûnis, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Burundî
Burundî (Republika y'Uburundi), welatekî li naverasta Efrîqayê li Herêma Golên Mezin e. Cîranên Burundî li rojava Komara Demokratîk a Kongo li bakur Rwanda û li başûr rojhilat Tanzanya ye.
Herêmên Burundiyê
Burundî ji 17 herêman pêk tê. Paytext Bujumbura bajarê herî mezin e. Bajarên din ên grîng: Gitega, Muyinga, Ngozi û Ruyigi ne.
Lîsteya herêmên Burundiyê:
Saint-André-sur-Orne
Saint-André-sur-Orne, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Şîwî Mawan
Şîwî Mawan, gundekî bi ser Simîlana navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Mescida Jêr
Mescida Jêr, bi tirkî navê wê kirine Aşağımescit, gundekî Qoçgîra Sêwasê ye.
Derîxwînhênera kezebê
Derîxwînhênera kezebê, derîdemara kezebê, derîdemar, xwînhênera dergehê ya kezebî an jî xwînhênera derê cegerê, xwînboriyeka ku xwînê ji aşik, rûviyan û sipil digihêne kezebê.
Cureyên derîxwînhêneran
Xwînhênerên ku tê de diherikin:
Kerer
Kerer (bi tirkî: Kerer), gundekî bi ser navçeya Şahînbega Dîlokê ve ye. .
Teref
Teref gundekî ser bi navenda bajarê Heris li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Zerdeşt wiha ferman kir (pirtûk)
Zerdeşt wiha ferman kir (bi almanî: Also sprach Zarathustra) navê pirtûka bi nav û deng a fîlozof û nivîskarê mezin ê Almanyayê Friedrich Wilhelm Nietzsche ye. Pirtûk ji çar beşan pêk tê û di navbera salên 1883 û 1885'an de hat nivîsandin.
Franca Rame
Franca Rame (z. 18'ê tîrmehê 1928 – m. 29'ê gulanê 2013) aktrîsa şanoyê, şanonivîs û çalakvana siyasî ya îtalî ye. Ew hevjîna derhêner û nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê, Dario Fo bû. Franca dayika nivîskarê îtalî Jacopo Fo bû.
Jînenîgarî
Franca Rame di sala 1928an de li bajarê Parabiago a Îtalyayê ji dayik bû. Malbata wê xwediyê kevneşopiyeke demdirêj bû û ew jî cara yekem di sala 1951'ê de derkete ser dikê. Piştî demeke kurt wê Dario Fo nas kir û di sala 1954an de pê re zewicî. Piştî salekê kurê wan Jacopo Fo çêbû. Di 1958an şirketa bi navê Dario Fo–Franca Rame ya şanoyê li Mîlanê ava kirin. Dario Fo weke derhêner û nivîskar, Franca jî weke aktrîs û rêveber kar dikir.
Ew di jiyana xwe de di gelek lîstikan de lîst. Di 1970'yî de wê dest bi nivîsandina lîstikên şanoyê kir. Ew di heman demê de çalakvanek bû ku di Alîkariya Sor (Soccorso Rosso) a îtalî de dixebitî. Wê ji bo girtî û malbatên wan name û pirtûk peyda dikirin û têkiliya di navbera wan de pêk dianî.
Di sala 1973'yan de faşîstan êrîşî wê kir. Tecawizî wê kirin, lê dan, laşê wê bi agir çixareyan şewitandin û bi makîneya qusandinê ew brîndarkirin, piştre avêtine parkekê. Piştî du heyvan ew bi şanoya li dijî faşîstan derkete dikê. Franca di 1967an de bûbû endama Partiya Komunîst a Îtalî (CPI). Ew endama senatoya îtalî bû ku tevgera çepgirên navendî (IDV - Italia dei Valori) temsîl dikir. Di sala 2008an de ji vê tevgerê veqetiya. Ji sala 2010an ve ew û hevjînê xwe endamên serbixwe yên Partiya Vesazkirinê ya Komunîst (PRC - Partito della Rifondazione Comunista) bûn.
Franca di 84 saliya xwe de, di sala 2013an de çû ser dilovaniya xwe.
Têkiliyên wê û kurdan
Franca û mêrê xwe dostên kurd û Kurdistanê bûn. Gelek caran ji bo mafê kurdan ketiye nav hewldanan. Wê û hevjînê xwe di sala 1997an de ji bo piştgiriyê, nameya li jêr ji bo Trena Aştiyê ya Musa Anter şand.
Kanîsar, Colemêrg
Kanîsar, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Nörvenich
Nörvenich şaredariyeke navçeya (Landkreis) Düren li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Volendam
Volendam, bajarekî bi ser parêzgeha Holenda Bakur a Holendayê ve ye.
Saint-Jean-du-Thenney
Saint-Jean-du-Thenney, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Nasîr
Nasîr, bi tirkî Nasır, gundekî Qoçgîra Sêwasê ye.
Leonardo da Vinci
Leonardo da Vinci (wekî Leonardo da-Vînçî bixwîne) (jdb. 15ê nîsana sala 1452an li Anchiano, Floransa - m. 2ê gulana 1519 li Amboise) yek ji pêşengên ronesansê, muzîkar, dahêner, endazyar, peykervan, wênesaz, kelşînkar (anatomîst ) û geometrîkerê îtalî ye. Tê zanîn kû wî di endezyarîyê de hewl daye Îsmaîlê Cizîrî.
Vinci bi wêneyên xwe yên nemir Mona Lîza (1503 - 1507) û Xwarina Dawî (1495 - 1497) tê hişê mirov.
Da Vinci, lawê noter Ser Piero da Vinci û Caterinayê ye û ji ber ku zewaca fermî ya dê û bavê wî nebû, gorî zagonên wê demê mafê wî yê xwandina zanîngehê nebû. Herwekî ev yeka han dibû sedem ku Da Vinci jiyaneke dijwar bijî. Di mala bapîrê xwe de dest bi wêneyan dike. Wêneyên wî yen bala wênesazên mezin dikşîne û Da Vinci hêdî hêdî tê naskirin.
Da Vinci di sala 1482an de bajarê Floransayê diterikîne û li cem dûkê Mîlano Sforza kar dibîne. Di xizmeta dûk de berhemên bêhempa û têr zîrekî diafirîne. Dîsa li Roma û gelek cihan dijî. Pireyan, peykeran, çekan, keştiyan û hwd çêdike, li ser anatomiyê û geometriyê lêkolînan dike û di warê çandê de meziniya xwe îsbat dike.
Di jiyana xwe de rastî gelek neheqî û bovlatan jî tê û tê darizandin. Papa xebatên wî yên li ser anatomiyê qedexe dike û Da Vinci ji aliyê gelekan bi homoseksueliyê tê reşkirin. Lê ew bi berhemên xwe yên bêhempa di dîroka mirovahiyê ya spî de ciheke girîng digire.
Sûfraz
Sûfraz, Sofraz bajarokekî bi ser Bêsniya Adiyemanê ve ye.
Pêlîstokên seksê
Pêlîstokên seksî ji van aletan re tê gotin, yên ku di çarçoveya pratîkên seksî de ji bo harkirina rih û bedenê mirov têne bikaranîn.
Çend pêlîstokên seksî
Vîbrator û pêlîstokên din ên seksî bi gelemperî ji bo harkirina rih û bedenê têne bikaranîn. Vîbratorên ku ji bo armancên pratîkên seksî jî bi pirranî bi şeklê penîsan hatine çêkirin.
Pêlîstokên vajînayê
Ji pêlîstokên ku meriv dikute vajînayê re dîldo (xirê plastîk/sîlîkon) tê gotin. Li gorî armanca bikaranînê ew dîldo xwediyê taybetiyên cuda ye.
Pêlîstokên penîsê
Ji bo mêran aletên qulikî hene yên ku bi şeklê qulikên bedenê hatine çêkirin da ku mêr xwe pê bikişîne, pê masturbasyonê bike û xwe vala bike.
Pêlîstokên anusê
Dîldo, ango penîsên lastîkî/sîlîkon ên ku ji bo kutandina anusê tên bikaranîn, ji yên vajînal kintirin û ji bo ku bi tevahî neketiv hindurê meriv binê wan firehtir e.
Herwiha, pêlîstokên ku ji bendên morikan pêk tên jî hene û ew jî dixin hindurê anusê û hêdî-hêdî jê kaş dikin.
Kelok
Kelok, gundekî bi ser navçeya Mêrgesorê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Gerolstein
Gerolstein, bajarekî navçeya (Landkreis) Vulkaneifelê li herêma Rheinland-Pfalz a Almanyayê ye.
Xirnêk
Xirnêk, gundekî ser bi navçeya Pêrtaga Dêrsimê ve ye.
Rimons
Rimons, komuneke li departementa Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Verkanis
Verkanis, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Xwînhênera rûviyan a jêrîn
Xwînhênera rûviyan a jêrîn (bi latînî: vena mesenterica inferior) xwînborî ye, ku xwîn ji beşên dawî ên zeblot û destpêka tortorîk digihêne xwînhênera spilê 70% an xwînhênera rûviyan a jorîn.
Xwînhênerên ku têde diherrikin:
Çehrîqê Jêrîn
Çehrîqê Jêrîn gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Slobodan Milošević
Slobodan Milošević [] (krîlî: (1941-2006) serokdewletê Yugoslavyayê bû.
Osmaniye, Qoçgîr
Osmaniye an jî Gundê Çerkezan, bi tirkî Osmaniye, gundekî Qoçgîra Sêwasê ye.
Slobodan Milošević
Di 27'ê gulana sala 1999'an de Dadgeha Tewanên Şer a Navneteweyî, Serokdewletê Yugoslavyayê Slobodan Mîlosevîç bi berpirsê tevkujiyên li Kosovayê tewanbar kir.
Botswana
Botswana, (Lefatshe la Botswana), welatekî li başûrê Afrîkayê ye. Botswana bi tswanî tê wateya welatê Tswaniyan. Botswana koloniyek Brîtanyayê bû.
Eqbal
Eqbal gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Botswana
Herêmên Botswanayê
Botswana ji 10 herêman pêk tê:
Mămăligă
Mămăligă (ûkraynayî Мамалига, yan Кулеша; rûsî Мамалыга (кукурузная каша "xaşîla lazûtê"); polonî Mamałyga; macarî Puliszka, "xaşîla lazûtê") xaşîleke (helîse, lape) lazûtê yê. Dişibe polentaya îtalî, li Romanya, Moldova û gelek deverên balkanê tê xwarin. Romanyayî wekî xwarineke neteweyî dibînin.
Li Kurdistanê jî xaşîl (lape, helîse) û gevolên (gebol) lazûtê tên çêkirin. Ardê (arvan) lazûtê berê xwarina xizanan bûye, lê niha bûye ya dewlemendan. Ev xaşîl jî ji ardikê lazûtê (bi romanî: mălai) tê çêkirin. Ardikê dikin quşxane yan beroşê nava şoravkê, dikelînin. Divê bêrawestan were li hev dan.
Béthancourt-en-Vaux
Béthancourt-en-Vaux, komunekî departmena Aisneê li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Port-des-Barques
Port-des-Barques, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Pêjgeha Moldovayê
Bandora xwarin-vexwarinên slavî, yewnanî, romî (tirkî) li yên moldovî bûye. Di nava herêmên Moldovayê de kêm cudatî hene. Penîrê mihê û lazût pirr tên bikaranîn. Herçendî lazût di sedsala 17em de li herêmê belav bûye jî, moldovî lazûtê wekî xwarineke neteweyî binavdikin. Lazûtê di helîse (pure), şorbe û şîranîyê de bikartînin. Lê moldovî ji nanê lazûtê na, yê genimê hez dikin.
Li Moldovayê gelek zad û zebze tên çandin. Nîsk, îsot, frîngî (bacanê sor, tomatos, pamîdor), fasûlî (lobiye, lovî) hema li her herêmê tên çandin, hêyavk û şorbeyên wan tên kelandin. Xwarinên bigoşt ên moldovî bêî şeraba sor û mergeya fringiyê nabin, ango bêî wê naxwin. Ji goştê yê dewar, kedanî (mamir, permalî) û berazê bêhtir dikevin malên moldoviyan. Bandora pêjgeha Tirkiyeyê xurt e.
Vexwarina şeraba spî, sor, lîkorên Nistriju û Doina divê mirov jibîr neke.
Wekî xurînî û xwarinên sivik, şorbeyên hinekê bi biharbêhnên (biharat) tûj, şorbeya Potroace ya ji nav-dile goştê kedaniyê, şorbeya ji jajiyê, drop (girikên hevîrê hi nav-dilê pezê dagirtî), benî û sosîsên klasîk, tiyanên (tawe) goşt û kartolê, kilor û xingalên herêmî ûêd ji tehm û rengên pêjgeha moldovî ne.
Saint-Arnoult, Calvados
Saint-Arnoult, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Thomas Alva Edison
Thomas Alva Edison (jdb. li Milan, Ohio; m.  li West Orange, New Jersey) afirendêrê elektrîkê û yek ji kaşîfên navdar ên DYA ye.
Edison tenê bi qasî çend mangî çûye dibistanê. Zaroktiya wî bi xebatê, firotina hêsanxwarinan li metro û trênan derbasbûye. Li cem J.U. MacKenzie li Mount Clemens, Michigan perwerdeya telegrafê dibîne. Pênc salî, ji 1863 heya 1868 ew wekî telegrafker li Stratford (Ontario), Indianapolis, Cincinnati, Memphis, Louisville û Boston dixebite.
Di sala 1868an de yekemîn car patenta alavekê ku deng bi hêza elektrîkê vediguhêzîne werdigire. Saleke şûnde li New York fîrmayek dadimezirîne.
Di 18ê tîrmeha 1877an de keşfa fonografê dike û yekemîn car mirovek dengê xwe yî tomarkirî dibîhîse. Di tomarkirina yekê de gotina "Hello" hatiye bikaranîn. Edison di jiyana xwe de gelek keşfan û pêşxistinan dike. Wekî dîktafon, kînematograf, fîlmkamera, makîneya rontgenê, alava bihîstinê bo kerran hwd.
Thomas Alva Edison, di 28ê gulana sala 1902an de pîl îcat kir.
Edison ji bi artêşa DYA jî gelek alavan çêdike, Dîsa kursiya elektrîkê ya ku bo cezayê îdamê tê bikaranîn jî çêdike. Herçendî ji kongreyê xelata mezin distîne jî ji ber pêşxistina alavên kuştinê di artêşê de û çêkirina kursiya elektrîkê ve ji aliyê gelekan ve hatiye rexnekirin.
Huseynê Mukriyanî
Damaw Huseynê Mukriyanî yan Husên Hûznî Mukriyanî yan jî Damawî Mukriyanî (jdb. 12’ê îlona 1883'an, li seqizê - m. 20’ê îlona 1948'an, li Bexdayê) dîroknas û rojnamevanekî kurd e.
Navê temam yê Damaw Husênê Mukrîyanî, Seyîd Husênê kurê Seyîd Ebdulletîf kurê Şêx Îsmaîl e. Di 12 saliya xwe da çû Merax, Tewrêz û Yerewanê. Pişt ra, 12 sala bi kincên efxanî, ji bo komkirin û tomarkirina dîroka kurd, li hemû Kurdistan û welatên derva (Misir, Libnan, Hîcaz, Fransa, hwd) geriya.
Jiyana wî ya rewşenbîrî û rojnamevanî di sala 1917’an da di gel Mihemed Mihrî, bi belavkirina Rojnameya Kurdistanê dest pê kir. Wî nêzîkî salekî ev rojname li Stenbolê belav kir.
Wî berhemên wêjeyî û dîrokî nivîsî û bi xwe çap kir. Wî di navbera salên 1925 heta 1947'an da, 18 pirtûkên çap kirin ku piraniya wan li ser dîroka kurd û Kurdistanê bûn û xwedanê zanyariyên bi nirx in.
Ew di nav kurdan de yekemîn kes e ku, çapxane ji bo ziman, dîrok û Wêjeya kurdî damêzrand. Wî di sala 1915'an da li bajarê Helebê çapxanek damezrand. Li wê derê piştevanî da Serhildana Şêx Seîdê Pîranê. Di encamê da desthelatdarên wê çaxê, li Helebê ew aciz kirin. Damaw Husênê Mukriyanî ser van bûyeran, di sala 1925'an da çapxana xwe bir Kurdistana Başûr û li bajêrê Rewandizê damêzrand.
Di 25’ê Gulana 1926'an da li Rewandizê yekemîn hejmara kovara "Zarî Kurmancî" derxist. Di navbera salên 1926 û 1932’an da kovara Zarî Kurmancî çap kir. Ji vê kovarê 24 hejmar belav kir.
Di sala 1934’an da li Silêmaniyê di gel Pîremêrd, Rojnameya Jiyan belav kir.
Di sala 1935-1936’an da li Hewlêrê di gel parêzer Şît Mistefa, Kovara Ronakî belav kir.
Di navbera salên 1942-1946’an da rolê serekî di nivîskariya kovara Dengî Gêtî Tazeda girt.
Rêzan, Pîran, Colemêrg
Rêzan, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Xezalî
Xezalî an "Elxezalî" an jî Ebû Hamid Mihemed ibn Mihemed el-Xezalî (bi farisî: ابو حامد محمد ابن محمد الغزالی Abū Ḥāmid Muḥammad ibn Muḥammad al-Ghazālī), bi Kurdî: Îmamê Xazalî, di navbera salên 1058-1111 de jiyaye. Bi zimanên rojava navê wî Al-gazel e. Xezalî bi eslê xwe faris e û yek ji fîlozof û teologekî herî bi nav û deng yên cihana Misilmana ye.
Xezalî xwe di felsefê de gelekî bi pêş ve biriye û bi giranî li ser mijara tassawûfê sekinye. Ew di ceribandineke xwe de ku bi kinasî bahsa felsefeya, fîlozofên Misilman (Kindî, Razî, Farabî, Îbn Sîna...) dike de, di dawiya xwebata xwe de, ji ramanên van fîlozofon pir mat (şaş) maye. Ji vê yekê wî fîlozof bi xayintiyê tawambar kirine, ne xwestiye tu tiştî li ser rastiya fîlozofan bi bihîze û berê xwe daye tesewûfê (ramanên olî). Di pirtuka xwe ya bi navê "Tehawid el Felesîfe "(bêhawayiya fîlozofan) de, ew bi awayekî fîlozofîk fîlozofên Arîstotelesiyen rexne dike bi teybetî jî Îbn Sîna. Li gor wî fîlosof hertim digihine encamên çewtiyên mezin ku gerek bi awayek giranbiha bên sezakirin (ceza kirin), ji ber ku ew li tersê şoreşa xwizayî diçin. Xezalî çend sal bi şûnde ji aliyê Îbnî Ruşd ve hatiye rexnekirin.
Bîrînî
Bîrînî, gundekî girêdayî navçeya  Şemrex a girêdayî Mêrdînê  ye.
Weesp
Weesp, bajarekî bi ser parêzgeha Holenda Bakur a Holendayê ve ye.
Şamûşaxî
Şamûşaxî, ango Şamuşaẍî gundekî bi ser Bêsniya Adiyemanê ve ye.
Zimanê tupî
Tupî, tupiya kevn an jî tupiya klasîk, zimanekî nemayî ye ku ji hêla gelê tupiyan yê xwecihî li herêma Amazonê li Brezîlê dihat axîvtin.
Hin nimûneyên zimanê tupî
Çavkanî: Gonçalves Dias (1858/1970), Dicionário da Língua Tupi, Livraria Sao José, Rio de Janeiro.
Steinreich
Steinreich şaredariyeke navçeya (Landkreis) Dahme-Spreewald li Brandenburg, Almanyayê ye.
Mona Lîza
Mona Lîza, (bi îtalî û spanî: La Gioconda; ), tablo ya hunermendê Îtalyanî ê Ronesansê Leonardo da Vinci ye. Jina di tabloyê de bi kena xwe ya nepenî navdar bûye. Leonardo di sala 1503'an de dest bi çêkirina Mona Lîza kir û di sê çar salan de xilas kir. Ev tablo vêga li Muzeya Louvre a Parîsê tê pêşandin.
Torkayêş
Torkayêş gundekî ser bi navenda bajarê Heris li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Anthony Head
Anthony Stewart Head (jdb., li Camden Town, London, Îngilistan) lîstikvan û muzîkvanekî brîtanî ye.
Jiyan
Debavên wê her du di şirketa fîlmê de dixebitin, bave wê Seafield Head belgefîlmkare û dayika wê Helen Shingler aktrîse. Birayê wê Murray Head mûzîkvane û bi Mûzîkala Chess navdar bû, li ku strana cazê  One Night in Bangkok  tê.
Anthony Head ji sala 1982an de bi Sarah Fisher dijî û 2 dotên wan Emily Head û Daisy Head   jî aktrîsin. Mala wê ya dewamî li Bath(Somerset, Îngilistan) e û her wiha maleke wê li Los Angeles ê de he.
Şano, wêneguhêz û fîlm
Anthony Head perwendîşa xwe di "London Academy of Musical and Dramatic Art, destpê dikir. Pêşiyê ew li şano de dileyst li ku ew di navên dinde de di piyesa William Shakespeare Julius Caesar û Henry V  de jî dilîst. Her wiha ew bi birayê xwe ve di  Şanoya Prens Edward de Chess  dilîst û di mûzîkala The Rocky Horror Show de ew rola "Frank'N Furter"  dilîst.
Anthony Head di gelek hilberandinên wêneguhêzî de dilîst. Rola wê ya yekem di sala 1978an de di dramaya wêneguhêziya brîtanî (wê bi 12 parçe bû) Enemy at the Door de bû. Rola wê yekem ya sînemayê de di fîlma Lady Chatterley's Lover (1982) bû li ku ew roleke biçuk dilîst. Di sala 1992 Head diçû li Amerika li ku ew di çendek berrol di rêzefîlmên amerîkan de dilîst. Serkeftina wê li Amerîka ema bi rastî bi leystina di reklamên qehweh de destpê kir. Vebirrî ew bi rola Rupert Giles  di rêzefîlma Buffy the Vampire Slayer navdar  bû.
Piştevanên Buffy dengê resen yê Anthony Head diecibînin : Head di beşa  (The Yoko Factor) strana koma Lynyrd Skynyrd bi sernavê  Head Free Bird  distre û di beşa  (Where the Wild Things Are)  ew strana bi sernavê Behind Blue Eyes ya koma The Who distre.
Di rêzeya komedî Little Britain de Head  2003 heta 2006  rola serokwêzîrê dilîst wê seva asîstane xwe yê dilketî Sebastian Love tehemil dibe. Di sala 20008an de Head di fîlma operaya rokê bi sernavê :  Repo! The Genetic Opera, ku bi derhêneriya Darren Lynn Bousman çêbû ye, Head serrol dileyst. Di eynî sal de Head di rêzefîlma The Invisibles de dilîst. Di sals 2009an de ew di rêzefîlma brîtanî (bi şeş parçe) Free Agents Stephen Caudwell,de şefê herdû serkesan dilîst. Di sala 2008 heta 2012 Head di rêzefîlma Merlin de rola Uther Pendragon dilîst. Di nûfîlmçêkirina trajediya Macbeth ew rola Duncan dilîst. Di sala 2011an de Head, wek versiyona brîtanî him jî versiyona DYA ya adapsiyona rêzefîlm bi eynî nav Free Agents de  di ber Hank Azariya û Kathryn Hahn ve dilîst. Helbet temaşvanên versiyona DYAî kêm bûn û lema rêzefîlm di pey 4 beş daxistî bû.
Fîlm
Wêneguhêz
Girêdanên derve
https://m.imdb.com/name/nm0372117/
Saint-Julien-de-la-Liègue
Saint-Julien-de-la-Liègue, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Titz
Titz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Düren li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Ciwanên Atsiz
Dîrok
Di 14ê çiriya pêşîn 2008an de hat ragihandin ku ala Azerbaycanê li maça futbolê ya di navbera Tirkiye û Ermenistanê de ku li Bursayê hat lidarxistin, hat qedexekirin, ji bo ku li qadê pevçûnek çênebe. 4 endamên Ciwanên Atsz ji ber ku plan kiribûn di nîvê maçê de li ser stadyûmê bi balafira ji dûr ve ku li ser ala Azerbeycanê hatibû girêdan bifirin ji aliyê polîsan ve hatin binçavkirin.
Ciwanên Atsiz ên ku di sala 2012’an de li Qada Taksîmê beşdar bibûn, di salvegera Qirkirina Xocalî (1992’an de li dijî sivîlên Azerbaycanê ji aliyê artêşa Ermenistanê ve hatin qetilkirin) dirûşmên “Hûn hemû Ermen in, hûn hemû heram in”, “Hrant. bastûr me netirsînin" "Îro em ê êrîşî Meydana Taksîmê bikin, sibe êrîşî Êrîvanê bikin, em ê bi şev ji nişka ve êrîşî we bikin. Ev mitîng çend rojan di çapemeniyê de cih girt. Hat ragihandin ku komê di dema mîtîngê de plan kiribû ku êrîşî Partiya Aştî û Demokrasiyê, Rojnameya Agos û Konsolosxaneya Fransayê bike û piştre jî plan kiribû ku êrîşî siyasetmedarê MHP'ê Ekmeleddin İhsanoğlu bike.
Piştî ku hêzên çekdar ên Serokê Sûriyê Beşar Esed di 27ê Sibata 2020an de 36 leşkerên Tirkiyê li Idlibê kuştin, ciwanên Atsiz li parêzgehên cuda "meşên artêş û milet" organîze kirin.
Bursa wekî paytexta ciwanên Atsiz tê binavkirin. Strana neteweperest a navdar a Mevlütcan Kaplan a bi navê "Teşkılat Türküsü" ku di sala 2020'an de derketibû, behsa ciwanên Atsiz dike. Di beyta duyem de wiha tê gotin: "Turan mala me ye, ciwanê Atsizê artêşa me ye, bila gurê me her tim ji çiya bi çiya biqîre."
Paknîk
Paknîk, Pagnik, Pegnik, Pexnik, bi tirkî navê wê kirine Yayıközü, gundekî Qoçgîra Sêwasê ye.
Çehrîqê Jorîn
Çehrîqê Jorîn gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 831 kes (170 malbat) bûn.
Gerolzhofen
Gerolzhofen bajarokekî navçeya (Landkreis) Schweinfurt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Mesere
Mesere (bi tirkî: Yağdöver), gundekî bi ser navçeya Şahînbega Dîlokê ve ye. .
Kotnî
Kotnî bajarokeke bi ser navçeya Norşîn a Bidlîsê va ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2019an hêjmara gelhe ya bajarokê 4.561 kes e.
Nodlandsvatnet
Nodlandsvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Rogalanda Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 8 kîlomêtreyan li rojhilata bajarê Egersundê ye.
Les Portes-en-Ré
Les Portes-en-Ré, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Dêra Metînan
Dêra Metînan  gundekî bi ser navçeya Şemrexa Mêrdînê ve ye.
Baba Tahirê Uryan
Baba Tahir yan Baba Tahirê Uryan (jdb. 935 Hemedan - m.1010 Hemedan), helbestvan û fîlozofê kurd ê lekî yê sedsala 11an e. Roja jidayikbûn û mira wî bi temamî ne kifş e, di çavkaniyan de gelek ji hev cuda dîrok nişan didin.
Nasnavê wî
Nasnavê wî Baba Tahirê Uryan bû yê ku tê wateya Baba Tahirê Ta'zî yê ku cilan li xwe nake yan jî cilên wî xweşik laşê wî nastrîne. Ev nasnav nîşan û pajoya derwêşbûna wî ye. Hundek dibêjin wateya "Uryan =Xwas" lê ev ne raste. Ji ber ku di zimanê erebî de wateya "Uryan =taziye" kesê bê cil yan kesên ku cilên wî laşê wî ne bi awayekî geştî disitirîne. Û xwas wateya wê bi erebî "Hafî, hefyan"  yê ku bê pêlav û nig tazî.
Jiyan
Gelek agahdariyên li ser jiyana Baba Tahir negihiştine destê me û em bi ronakî nizanin ku bajarê ku wî di tê de ji dayik bûye kîjane (ango Baba Tahir gelê kîj bajarê Kurdistanê bû). Guman dibe girtûperê (derdorê) 1100 salan berê niha hatbûye cîhan.
Baba Tahir bi salan li Hemedanê de dijî û mala wî ya herî dawî, ango gorgeha wî, di meydanek (bi navê Meydana Baba Tahir) de li bakûrê bajarê Hemedan e.
Helbestvanî
Helbest û honraweyên Baba Tahir bêtir çarîn in û wek stiranan dihatin bikaranîn. Îro rojhilatnas van helbestan girêdidin pehlewiyan. Bedaxewe heta îroj helbestên wî yên bi kurdî wek helbestên bi farisî, lûrî yan têkilek ji farisî, lûrî û kurdî hatine naskirin. Belam bi rastî ev ne rast e çimku heta niha gelek helbestvan û hozanên kurd, azerî, gîlek, mazenî û hwd., bûne ku bi zimanê fars helbestvanî kirine lêbelê heta niha yek helbestvanê Faris jî nebûye ku helbest û honraweyên xwe têkil kurdî bike yan hetan bi kurdî honrawe bibêje.
Heger em ji dîmeneke rasteqîn û resen binêrin em dikarin bi vê rasteqînê ve bigihêjin encamek ku Baba Tahirê Xwas tenê hozaneki kurd bû ku heger dixwast bi farisî honrawe bibêje, honraweyên xwe têkil kurdî dikir!
Helbestên tevkurdî
Mamoste Rehmet Mucteba Mînewî li muzeya Qonyeyê de hindek parçe honrawe û çarîne bi zimanekî kevnar peyda kiriye ku yên Baba Tahir in. Ev helbestan bi giştî bi zaravayekî kurdî yê kevnar in ku îroj êdî nemaye. Lê vî zarava bi rastî pirdek e li nav ziman û zaravayên kurdî û em dikarin bêjin ku hewramî, soranî û kirmanckî girê didine yek. Parçeyek ji wan helbestan:
Rûbaiya Baba Tahirê Uryan
Du keziyên te li ber ruwê te ne, Gul û simbil li cem te bi hev re ne; Dema tu keziyên xwe belav dikî, Bi hemû mûyên wan dil bi dar de ne.
🙝🙟
Eger derdê min yek bûya çi dibû; Ger xema min hindik bûya çi dibû; Li kêleka min hebîb yan tebîbek, Ji herduyan yek hebûya çi dibû.
Evîndar ew e ku herdem bi bela be; Mîna Eyûb bi kurman mubtela be; Weku Hesen binoşe tasa jehrê Mîna Huseyn şehîdê Kerbela be.
Min bikujî b’zorê, tê j’kê bitirsî; Biqewrînî b’xorê, tê j’kê bitirsî; Ez bi vî nîvdilî j’kesî natirsim, Ey dilê du alem, tê j’kê bitirsî.
Aşî Xidir Axa
Aşî Xidir Axa, Aşî Xidir Aẍa, gundekî bi ser Simîlana navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Gurgava
Gurgava, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Beugneux
Beugneux, komunekî departmena Aisneê li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Óscar Berger
Óscar José Rafael Berger Perdomo yan kintir Óscar Berger (jdb. li Bajarê Guatemala, Guatemala) siyasetmedarê guatemalî ye ku di navbera 2004 û 2008an de dewletserokê Guatemalayê bû.
Berger parêzer e. Ji kanûna paşîn a 1991ê heta hezîrana 1999an şaredarê Bajarê Guatemalayê bû.
Pazarbelanî
Pazarbelanî, bi tirkî navê wê kirine Pazarbeleni, gundekî Qoçgîra Sêwasê ye.
Saint-Aubin-d'Arquenay
Saint-Aubin-d'Arquenay, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Elagoz
Elagoz gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 276 kes (54 malbat) bûn.
Riocaud
Riocaud, komuneke li departementa Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Tazêkend Nehend
Tazêkend Nehend gundekî ser bi navenda bajarê Heris li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kabilasi, Janakpur
Kabilasi, Janakpur, bajarekî welatê Nepalê ye û li qada Janakpurê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 11.960 kes hatiye hejmartin
Gulê, Colemêrg
Gulê, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Çaxlû
Çaxlû, gundekî gundistana Saḧêwa navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Şîraniya mastê
Şîraniya mastê cure şîraniyeke Amedê ye. Wextekê jê re delîlxan jî digotine. Dibe ku navê xwe ji xana navdar Xana Delîlan girtibe. Lewra em dizanin di xanên li ser riya karwanan de ji ber ku enerjiyê dide, şîranî gelek dihatibûne xwarin. Xana Delîlan westgeheke heciyên misilmanan bûye ku diçûne hecê. Helbet ev angaştek e.
Bertevî (melzemeyê tevlîkirinê)
Bo doşaviyê:
Ravek (terîfe)
Av û şekirê ango şerbetê bidin ser agir. Piştî kelînê bi qasî 2 deqeyan bihêlin û ji ser agir daynin, bicemidînin.
Di badiyekê de hêk, mast, rûnê zeytê û darçînê biçelpînin. Ard û gûzê jî berdin navê û baş tevbidin. Dawiyê, karbonatê jî tevlî bikin û wê jî pê bidin xwarin.
Bidin ser kefgîra ser tepsiyê û bavêjin nav doşaviya cemidî. Di nav şerbetê de bi qasî 5 deqeyan bihêlin û servîs bikin.
Çîçek, Selmas
Çîçek, Selmas gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 691 kes (143 malbat) bûn.
Transîstor
Transîstor (înglîzî: transistor) cihêzek nîvragihbarê ku tê karkirin li nav dewreyên elektronîk. Di elektronîk de, karkirina herî girîng ewe ku transîstor sînyalan hêztir dike. Bi vî awahî, voltaj û herîk tên bilindkirin. Yên karkirinê din jî, fonksiyona komutatorê. Wekî cihêzên nîvragihbar ên din, li transîstorê sê heb serî hene. Wana Emetor(E) û Baz(B) û Kolektor(C) in. Transîstorên modern, bi madeyan N û P tê çêkirin. Bi gorê hejmara vi madeyan, tîpê transîstor diguhere. Du tîp transîstor heye: yekî NPN û yê din jî PNP ye.
Unterspreewald
Unterspreewald şaredariyeke navçeya (Landkreis) Dahme-Spreewald li Brandenburg, Almanyayê ye.
Feqîbalyan
Feqîbalyan, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Xaxî
Xaxî, gundekî ser bi navçeya Pêrtaga Dêrsimê ve ye.
Saint-Laurent-des-Bois, Eure
Saint-Laurent-des-Bois, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Pazarciq
Pazarciq, bi tirkî Pazarcık, gundekî Qoçgîra Sêwasê ye.
Dêşan
Dêşan  gundekî girêdayî navçe Şemrex a ser bi Mêrdînê ve  ye.
Adelschlag
Adelschlag şaredariyeke navçeya (Landkreis) Eichstätt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Nûriye
Nûriye, şîraniyek ji herêma Amedê ye. Di pêjgeha ereb de her wiha cih digire.
Çêkirin
Spîka 10 hêkan û 1/4 zerika hêkekê di badiyekê de biçelpînin, bi 500 gr ardê bistrên, hevîrekê hişkî çêbikin. 12 girikên hevîrê jê derînin, girikan vebikin. Ango bikin pelhevîrk (şikeva).
Pelhevîrkan li sêniyê raxînin, ser wan rûn bikin, qatekê behîv bikin. Viya bo dubare bikin. Ango nava pelhevîrkan bi rûn û behîvê bikin. Rûnê nivîşkî biqijilînin, bi ser qata jor de bikin, bavêjin argûnê (firneyê).
1 kg şîrê xwe bikelînin, bi ser sêniya pijiyayî de bikin, dîsa bavêjin firneyê. Hevîr baş pijiya û şîr kişand xwe, doşaviya (şerbet) we bi 750 gr şekir, 400 gr avê, bi kelî berdin ser sêniya sar nebûye û servîs bikin.
Vettweiß
Vettweiß şaredariyeke navçeya (Landkreis) Düren li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Pouillac
Pouillac, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Mîrektiya Menteşe
Dewleta Menteşe, mîrektiyeke bi eslê xwe tirk bû. Mîrektî, di sala 1290an de hatiye damizrandin û di sala 1453an de jî beşdarî Împaratoriya Osmanî bûye.
Azady.nl
Azady.nl malpereke nûçeyî a kurdî, serbixwe û objektîf e ku li ser kurd û Kurdistanê weşanan bi zimanê holandî dike. Azady.nl di sala 2005 ji aliyê çend kurdên xwendekar ên her çar beşên Kurdistanê hat damezrandin û vaye 2 sal serxet (online) e. Di nav malperê de rojane nûçe, kuncnivîsar, nivîsarên enseklopedîk, hevpeyivîn, lînk û hwd. tên amadekirin.
Mîtolojiya yewnanî
Vebêjeyên mîtolojîk ên Yûnanî bi vegotineke muhteşem li seranserê cîhanê bûne xwediyê deng û rêzdariyeke mezin.
Bi nêzîkeyî B.Z. (Berî Zayînê) di sala 725’an de Hêsiodos di Theogonia ya xwe de û dîsa bi nêzîkeyî B.Z di sala 775’an de Homeros di Îlyada ya xwe de, ev vebêjeyên mîtolojîk bi nivîsînê nemir kirine. Ev vebêje gerdûneke ku pirr dişibe gerdûna îroyîn vedibêjin. Xwedayên xwe û lehengên xwe bi rewşên mirovî ku bi mirovan re hene dişayesînin. Xweda û xwedawendên yewnanî malbateke mezin in. Di vê malbatê de her ferd xwediyê kesayeteke cuda ye.
Li gorî mîtolojiya yewnanî tu tişt ji tunebunê çê nabe ango daring (madde) mêjîn (ezelî) û abadîn (ebedî) e. Ji ber vê jî berî hebûna xweda û xwedawendan jî daring bi awayekî aloz her hebû. Di mîtolojiya yewnanî de ji vî awayê aloz ê gerdûnê re “Xaos” tê gotin.
Di vê mîtolojiyê de afirandin ji civaka maderşahî ber bi civaka pederşahî tê guhertin. Her weke rêveberiya mirovî di rêveberiya xwedayî de jî rêveberî ji bav dibuhure kur û herwiha di buhure neviyan jî.
Di mîtolojiya yewnanî de Maderexak (Gaîa an Gê) xwedawenda yekemîn e. Mirovên ku li yewnanîstanê dijiyan û bi axê jiyana xwe didomandin, ji ber ku pêwîstiya wan bi bereket û zayîna axê hebû xwedawenda yekemîn Gê dihebandin. Van mirovan zayîna jinê û bereketa axê şibandibûne hevûdu, lewre jî sifateke mê dane axê.
Zayîna Yezdanan
Ji aloziya ku kaos jê re tê gotin sisê heyberên nemir afirîn; Gaîa (Maderexak), Tartaros (Tariya Binê Erdê) û xwediyê delaliyeke bêpayan, tîmsalê evînê Eros (Evîn). Paşê Gaîa bêyî ku xwediyê mêrekî binavê Ûranos afirand û ji wî re zewicî. Ji bo ku wê werbigire û wê biparêze ew bi xwe re yeksan kir. Û ew kire bavê asîmanan. Bi vî awayî binê erdê (Tartaros), xak (Gaîa), evîn (Eros) û esman (Ûranos) afirîn. Ji zewaca Gaîa û Ûranos sisê zarokên nemir ên pêşîn çê bûn; Dêwên Sedmil. Her dêwek xwediyê pêncih serî û sed milî bû. Piştî van jî sisê zarokên yekeçav ku ji wan re Kîklop tê gotin, çê bûn.
Ûranos ji hêza van şeş zarokên xwe ya hovane tirsiya û ew di kûrahiya Tartaros de heps kirin. Ûranos bawer kir ku dê bi vî awayî desthilatdariya xwe abadîn bike. Lê dilê Gaîa bi jana zarokên wê pare pare dibû û li benda fersenda tolhildanê bû.
Zarokên Gaîa û Ûranos ên din dozdeh Tîtanan bûn. Ji Tîtanan Hêlios xwedayê rojê, Selênê xwedawenda heyvê, Okeanos xwedayê oqyanûsan, Têtîs xwedawenda kehanetê, Kronos xwedayê zemên, Rea xwedawenda bereketa zayendî bû.
Gaîa biryar da ku bi alîkariya zarokên xwe tolê ji Ûranos bihilîne. Ji bo vê jî ji berheste daseka pirr tûj çê kir. Û ji zarokên xwe xwest ku bi vê dasê tola zarokên wê yên li bin erdê hilînin. Ji ber ku zarokên wê ji bavê xwe Ûranos pirr ditirsiyan pêşîn ev awata wê bi cih neanîn. Lê piştî ku lawê wê yê herî piçûk Kronos biryar da ku vê awatê bi cih bîne tîtanên din jî alî Kronos kirin. Bi şev dema ku Ûranos li qiraxên deryayê bi jina xwe Gaîa re raketibû xwedawenda heyvê Selênê ronahiya heyvê birriya û bi alîkariya Selênê û tarîtiyê Kronos bi dasa kevirîn a tûj bavê xwe Ûranos xadim kir. Ûranos bi janeke bêpayan qêriya, ji xwîna wî ya ku dilopî axê bû îfrîtên kirêt ên çençûs ên bi navê Dêw çê bûn, ji bedena wî ya ku di nav avê de bi kefê winda bû jî Afrodîtê’a ku jê re dibêjin xwedawenda ku ji kefê afiriye, çê bû.
Piştî serhildanê Kronos li şûna bavê xwe bû xwedayê asîmanan. Lê ji ber ku mîna bavê xwe ji Dêwên Sedmil û Kîklopan tirsiya, sonda xwe bi cih neanî û ew di tariya kûrahiya Tartaros de hiştin.
Piştî hêvîşkestinê Gaîa li benda fersendeka din ma ku zarokên xwe ji kûrahiya Tartaros derîne. Û bi kehanetekê got ku dawiya Kronos jî dê mîna ya bavê wî be.Lê Kronos bi baweriyeke mezin got ku “ ez dê qedera xwe biguherim”. Lê guhertina qederê ewqasî ne asan bû. Kronos ji jina xwe Rea pirr hez dikir û piştî demeka kin keçeke nazenîn a bi navê Hestia ji dayik bû. Dema Rea ew nîşanî bavê wê Kronos da qedera Kronos di serê wî de bi vîzîn buhurî û bi tundiya van hestan keça xwe Hestia bi carekî daqurtand. Paşê çar zarokên din ji Rea re çê bûn. Tev zarok jî bi heman hestên tund ên Kronos hatine daqurtandin: Poseidon, Hêra, Dêmêtêr, Hadês.
Ji ber van bûyeran dilê Rea bi janan tijî dibû. Dema ku bi zarokê şeşemîn avis bû, çû çem diya xwe Gaîa û alîkarî jê xwest. Gaîa got ku dema zayînê hat biçe Girava Krît û li wir li Çiyayê Dîktîsê li şkefta veşartî xwe veşêre. Gaîa got ku,” ez dê bi periyan alîkariya te bikim ku dê zaroka te bi şîrê bizihnan xwedî bikin û dê dergûşa wî bi darekê ve daleqînin ku Kronos ne li asîmanan ne jî li behrê nabîne.” Gaîa got ku ji bo xapanina Kronos jî tenê ferşekî bi qasî zarokekî bes e.Bi vî awayî Rea, piştî ku Zeus çê bû ew li şkeftê hişt û bi kevirekî çû cem Kronos. Dema Kronos kevir dît berî ku lê binihêre ew bi çarekî daqurtand. Herwiha got qey min qedera xwe cardin guhert. Lê guhertina qederê ewqasî ne asan bû. Sal buhurîn Zeusê zarok mezin bû, bû xwedayekî gihîştî. Bêyî ku haya Kronos jê hebe.
Rojeka ku Kronos tî bûbû, ji Rea vexwarinek xwest Rea jê re vexwarineke xweş anî. Dema ku piyaleya wî qediya yeke din jî xwest, lê vê carê ne Rea yekî biyanî –Zeus- piyaleya tijî jahra ku Gaîa dabûyê anî. Heya ku Kronos pê hesiya ku ew biyanî ye zû ve vexwarin qedandibû. Ji nişka ve Kronos di ûrê xwe de janeke bêpayan his kir, û kevirek vereşand. Paşê jî zarokên xwe yên din ku vêga tev mezin bûbûn vereşandin.
Li hemberê vê serhildanê Kronos got ku her kî bixwaze li şûna min desthilatdar be divê ku bi min re û herwiha bi Tîtanên din re jî şer bike, ji ber ku bêyî vê nabe. Lewre Zeus û xweh û brayên xwe bi Tîtanan re deh salan şer kirin. Lê ne ew ne jî Tîtan bi ser ketin. Di dawiyê de Gê’ya ku vexwarina jahrîn ji bo Kronos dabû Zeûs dîsa alî wan kir û qala Kuklops û Dêwên Sedmil ên di kûrahiya Tartaros de kir.
Saint-Aubin-des-Bois, Calvados
Saint-Aubin-des-Bois, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Mîtolojiya yewnanî
Dêmêtêr û Keça wê Persephonê
Xwedawenda ku demsalan tîne, diyariyên ku ji bo domandina jiyanê pêwîst in dide, Dêmêtêr e. Ew ji mirovên mirinok û ji axê pir hez dike. Mirovên mirinok jî jê pirr hez dikin. Xwedawenda mezin Dêmêtêr ji yek 12 Xwedawendên Olîmpî ye. Jinên cotkarên yewnanîstanê her êvar dema sifreya şîvê amade dikirin sênîyeke zêde jî didanîn ser sifreyê, ji ber ku îhtîmal heye xwedawenda çandinê Dêmêtêr bibe mêvanê wan.
Ji ber ku şîva mala cotyarekî ji şîvên qesrên mezin ên Olîmposê, ku Hêphaistos plana wan çê kir û Kuklopsan jî ava kirin, tercîh dike, xwedayên Olîmposî yên din dev diavêjin wê, lê ew tenê dibişire.Dêmêtêr, dilovan, nazik û destvekirî ye. Ew herwiha keça mîrê Tîtanan ê erjeng Kronos û xweha mîrê asîmanan Zeus e.
Şadiya jiyana Dêmêtêr a bêmirin, keça wê ya ji Zeus e; Persefonê. Persefonê ji roniya rojê, ji kulîlkên hovik û ji ken hez dike. Kulîlkên hovik ên Sîsîlya pirr xweşik in. Ji ber ku ewqasî xweş in jî Persefonê tim zembîla wê di dest de li mêrgên Sisîlyayê kulîlkan dicivîne. Pirrê caran Athenaya çavronî û xwedayê nêçîrê Artemis pê re hevaltiyê dikin li van mêrgan.
Rojekê Afroditêyê, Mîre Miriyan Hadês ku bi erebeya xwe li Girava Sisîlyayê digere, dibîne. Mîrê siyan weke her demê kontrola Typhonê ku di bin Çiyayê Etna de xwe drêj kiriye û ji devê xwe agir direşîne, dike de ku mirovên mirinok ji van lerzînên erdê û derketina agir zerarê nebînin.
Afrodîtêyê zêrîn bang dike kurê xwe Eros û wiha dibêje:” ji mirinokan pirr kêm kes qedr didin hêz û mezinahiya me. Bi baldarî binihêre ku çawa Atênê, Artemis û Persefonê ji ramanên evînê direvin: Zeus û xweha wî û Mîrê Deryayan serî li ber çekên me tewandin. Vêga dor hatiye Mîrê Miriyan Hadês jî ku em desthilatdariya xwe pê bidin naskirin. Yekî ji tîrên xwe yên ku hedefa xwe tu caran şaş nakin bişîne dilê Hadês de ku mîna dînan di evîna Persefonê de noq bibe.”
Tîra Eros dike ku Hadês dil dikeve Persefonê û Hadês wê ji bavê wê Zeus dixwaze. Zeus wê demê jê re wiha dibêje:” helbet ev ê bibe şahiyeke mezin bo min, lê birayê min ê xoşewîst tu bizanibe ku xweha me Dêmêtêr nahêle ev zewac bibe. Ew nahêle ku Persefonê ji ronahiya roja Hêlios, ji erdên tijî kulîlk, ji geşta azad mahrum bimîne û bibe keybanûya mîrîtiya te ya tarî. Tu wateya hêz û desthilatdariyê bo Dêmêtêr û Persefonê nîn e. Lê ji ber ku birayê min û desthilatdarê mîrîtiyeke mezin î, her çî qas ku ez nikaribim wê bi zorê bidim te jî, ez ê bi dizî ve alî te bikim de ku tu wê birevînî.”
Rojekê ku Persefonê li mêrgên Sisîlyayê kulîlkan dide hev, kulîlkeke ecêb xweşik ku heta wê demê nedîtîbû dibîne. Hevalên xwe li pey xwe dihêle û ber bi kulîlkê diçe ku biçine. Nepêkan e bizanibe ku bavê wê bo Hadês wê birevîne ji axê ev kulîlk afirandiye. Dema Persefonê bo çinîna kulîlkê ber pê diçe ji nişka ve ax vedibe. Erebeyeke ku bi hespên reş e û mîrê miriyan Hadês bi xwe diajo derdikeve. Hadês bi destê xwe yê çepê dizgîn digire û bi destê xwe yê rastê jî Persephonêyê hildide erebeya xwe. Bêyî hevalên wê hay jê hebin wê direvîne û bi dûr dikeve.
“Dayê, dayê” bangî diya xwe dike Persefonê ,”alî mîn bike, min xelas bike”. Lê diya wê jê pirr dûr e. Ji xwedayan û mirovan kes dengê wê nake. Tenê mîrê rojê Hêlios ji erebeya xwe ya ku li asîman pê digere bûyerên ku diqewimin dibîne. Dema Artemîs û Atênê têne mêrgê erd ji zû ve hatiye girtin û kulîlka ecêb xweşik jî winda bûye. Li dû xwedawenda ciwan tenê zembîla wê ya tijî kulîlk dimîne.
Xwedayên nemir ku dizanin Persefonê li kû ye bê deng dimînin. Mirovên mirinok jî nikarin alî wê bikin. Ji bo ku tariya şevê lêgerîna wê qut neke ji agirê sor ê kratera Çiyayê Etnayê du darên qajê pê dixe. Ji hingî ve ne stêra berbangê ne jî ya êvarê dîtine ku bêhna xwe vedide. Lê beredayî digere li cîhanê. Di dawiyê de Dêmêtêr diçe Sisîlyayê ku keça wê dawîn li wir hatibû dîtin. Bêyî ku bizanibe kî sûcdar e her kesî ceza dike. Ger kesek nebêje ka çi bûye ji keça wê dê diyariyên xwe yên ku jiyanê didin ji wan bistîne. Kotanan dişikîne, gayan û xwediyên wan dikuje. Emir dike cîhanê de ku tovên di axê de veşartî ziwa bike û wan kurmî bike. Axa ku bi bereketê navdar e hêdî hêdî şorax dibe. Paşê bayên tund bi xwe re tofanên baranê tînin. Teyrên çavbirçî garisên ku di lasikan de ter mane xelas dikin, dixwin. Xwedawenda mezin diçe derên dinyayê yên din û ji tev mirovahiyê re ziwahî, perîşanî û xelayê tîne. Paşê xwedawenda mezin bi meşaleyên xwe yên ku hîn jî pêketî ne diçe cem Hêliosê ku hem xwedayan hem mirovan hem jî tavê temaşe dike. Dêmêtêr jê re wiha dibêje:” min qêrîna keça xwe kir, mîna ku bêyî dilê wê hinek wê birevînin diqêriya. Dîsa jî nizanim ka çi bûye jê, ji ber ku erebeya te, te ser erdên çandî û deryayên bi lez diherikin digerîne divê te dîtibe ku kî keça min revandiye.”
Mîr Hêlios wiha bersiva van peyvan dide:” ji ber ku ez bi halê te yê bikerb xemgîn dibim ez ê ji te re rastiyê bibêjim. Ewrcivîn Zeus bo ku bibe keybanûya wî alîkariya Hadês kir û Persefonê da revandin. Min qêrîniya wê ya dema revandinê kir. Dîsa jî ji ber ku birayê te mîrê miriyan xwediyê mîrîtiyeke mezin e, ev ê zewaceke baş bibe. Hêrsa xwe bibirre û jana xwe kêm bike.” Wê demê dilê Dêmêtêr bi hêrs û janake kûrtir tê dagirtin. Dêmêtêr biryara xwe dide ku Olîmposiyan bi kuştina tev mirovan ceza bike. Ji vir pê ve mirov êdî xwedayan bi qurban û diyariyên bêpayan rûmetdar nakin. Û Hadêsê erjeng ê xwediyê pirrtir miriyan bibe bo rûmetdarkirinê.
Dema Dêmêtêr diçe cem Zeus wiha jê re dibêje:” bavê mirov û xwedayan ez hatime bo keça me ya xweşik lava bikim. Ger haya te ji min nebe jî ez bawer im ku tu ji Persephonê hez dikî. Tu dizanî ku çawa ji ronahiya rojê, ken, dengê şadiyê û bêhna kulîlkan hez dike. Çawa tu dikarî bixwazî ku keseke wiha ji jiyanê hez dike bibe keybanûya welatê tarî û bisaw ê mirinê. Bêje Hadês de ku wê serbest bike. “
Zeus:”rast e Dêmêtêr hez û endîşeyên te yên ji bo keça me bi min re jî hene. Lê dîsa jî bizane ku Hadês ji ber evîndariya xwe keça me revand ew xwedayekî bi qasî min mezin e. Tenê di peşkê de ji bo min mîrîtiya asîmanan ji bo wî jî mîrîtiya bin erdê derket. Ger hêz û heza birayê me hêrsa te naqedîne wê demê ez ê bibêjim Hadês de ku Persefonêyê berbide. Lê tenê ger Persefonê tiştek li mîrîtiya miriyan nexwaribe dikare vegere mîrîtiya ronahiyê. Ger xwarina miriyan xwaribe, dê mahkûmî mîrîtiya bisaw bibe.” Dêmêtêr van peyvan wiha dibersivîne:” ez dê Persephonê li wan mêrgên ku ji wan hez dike bibînim, heta wê demê cîhan ê bêjiyan û ziwa bimîne.”
Piştî ku Dêmêtêr diçe Zeus agahberê xwe Hermês dişîne mîrîtiya tarî de ku emir bide Hadês bo serbest berdana Persefonê. Hermês ji Hadês re wiha dibêje:” Hadês apê dilovan, mîrê miriyan, bavê min ez şandim ji bo ku Persefonê bibim cem diya wê. Ji ber ku xwedawenda mezin tev kaniyên xwarinê tune kirine û dixwaze xwedayan bi kuştina tev mirovan ceza bike.”
Hadês bi van peyvan bi xedarî dikene. Ji Persefonê re dibêje;” ji bo tu diya xwe ya cilreş bibînî bi Hermês re biçe, lê divê tu ji dil bizanî ku ez jî ji te hez dikim û dixwazim bi min re li vir bimînî. Min bi başî yad bike, ji ber ku ez ê mêrekî baş bim bo te. Ji bîr neke ku ez jî birayê Zeus im û mîrîtiya min jî pirr mezin e. Dema tu li vir bî her tiştê jîndar û bilebat tu yê bi rê ve bibî. Ez ê bikim ku di nav xwedayên mezin de tu xwedawenda rûmetdartirîn bî. Ên ku mafê te nedin te û te nehebînin ez ê bi erjengiya xwe ya mezintirîn ceza bikim.”
Dema Persefonê van peyvan ji mêrê xwe dibihîze dilşad dibe. Dema li erebeya Hermês siwar dibe, ji bo ku heta dawiyê li ser rûyê erdê nemîne Hadês lipek hinara mîna hinguv dide Persefonê de ku bixwe, Persefonê bê hay û bê agah lipa hinarê dixwe. Paşî Hermês Persefonê dibe cem diya wê.
Dema Dêmêtêr keça xwe ya xoşewîst dibîne wê hembêz dike û bi lez jê pirs dike:”keça min rastî bibêje, te li mîrîtiya tarî ya Hadês tu tişt xwar. Ger te tu tişt nexwaribî tu dikarî bi min re li cîhana ronî bijî. Ger te xwaribî divê tu vegerî cem mêre xwe yê li welatê tarî.”
Persefonê bi çavên şil bersiv dide:” dema ku Hermês hate pey min mêrê min lipek hinara şîrîn da min, ji ber ku ez birçî bûm min ew xwar. Ji encamên wê bêagah bûm.”
Dema Dêmêtêr fam dike ku bihevrebûna wê û keça wê kin e çavên wê ji rondikan tijî dibe. Dema Dêmêtêr dibîne ku diya wê Rea ber pê tê şad dibe. Diya xwedayan bi dilovanî keç û neviya xwe hembêz dike.
Maksîmianus
Maximianus navbera salên 285 û 305 de împeratorê Romê bû.
Mîtolojiya yewnanî
Dêmêtêr û Keça wê Persephonê
Dibêje:” were keça min yê ku dikare bi şadiyê bijî divê bikaribe bi janan re jî bijî. Min ji birayê te Zeus xeberên baş anîn ji bo te. Xwedayên mezin dixwazin ku tu vegerî malbata mezin a Olimbosê. Persefonê dê tenê çariyeka salê li mîrîtiya tarî ya Hadês bimîne. Her sal bi hatina biharê re, bi vebûna kulîlkên bêhndar re Persefonê dê bê cem te, heta dema çinîna çandinê dê bi te re be. Hêrsa xwe ya li hemberî Zeus biqedîne. Bi keça xwe re ta’ma jiyana jîndar bistîne, bila ax berên xwe yên ji bo domîna jiyana mirovan pêwîst in dîsa bide.”