cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jostein Gaarder
Wî digel kabaniya xwe Siri Dannevig, li sala 1997an, xelatek bi navê Xelata Sofiyê damezirand ku xelateka jîngehî û werarî ya navneteweyî ye û bihayê wê 100.000 dolarên emerîkayî ne.
Sîçankela Jor
Sîçankela Jor gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye.
Aqdonlo, Şot
Aqdonlo, navê yek ji gundên Gundistana Qere Qoyona Bakuri li Bexşa Navendîa Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Lind, Ahrweiler
Lind şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Kunshan
Kunshan, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Jiangsuyê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.644.860 kesî
Sinan Oğan
Sinan Oğan (jdb. 1ê îlonê sala 1967an li Meleklî, parêzgeha Îdirê, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedar û nivîskarekî neteweperestê tirk e ku siyasetek neteweperest li dijî neteweyên din ên li Tirkiyê dimeşîne.
Jînenîgarî
Sinan Oğan wek endamek malbatekî azerî ji dayîk bûye. Di sala 1989an de Fakulteya Aborî û Rêvebiriyê ya Zanîngeha Marmarayê xwendî û xîlas kir. Ji sala 1993 heya 2000 de li Zanîngeha Aborî ya Dewleta Azerbaycanê wek Cîgirê Dekan kar kiriye. Oğan ji sala 2000 de li Navenda Lêkolînên Stratejiya Ewrasyayê (Avrasya Stratejik Araştırmalar Merkezi) xebitî. Di sala 2009 de doktoriya xwe ya di warê Zanistên Siyasî û Têkiliyên Navneteweyî de li Enstîtuya Peywendiyên Navneteweyî ya Dewletê li Moskowê wergirtiye. Ji bilî çend pirtûkan, Oğan zêdeyî 500 gotar çap kirine.
Di sala 2011an de bû parlamenterê MHPê yê Tirkiyeyê. Di 26ê tebaxa 2015an de ji ber rexneyên xwe yên li ser partiyê piştî hilbijartinên 7’ê Tebaxê yên parlementoyê ji wezîfeyê hate girtin. Di Hezîrana sala 2015an ji MHPê hatiye derxistin, lê piştî xebatên dadgehê yên serketî dîsa wedigerî. Di Adara 2017an de careke din ji partiyê hat derxistin.
Di hilbijartinên serokomariyê yên sala 2023an de namzetê tifaqa hilbijartinê bi siyasetmedarê Hevpeymaniya Ata ye.
Sako
Standardeke wê nîne. Pirranî bêmil, ser qorikê re ne. Sakoyên nûjen ji yên berê kurttir in. Tenê jî tên bikaranîn, bi kincên din re jî. Çakêtên klasîk pirranî bi pantolên deqaqkirî tê li xwe kirin.
Schnitzel
Schnitzel, Pariya goşt, wekî peyv di wateya parî de ye. Mirov dikare bo goşt jî, nan an xwarineke din jî bikarbîne. Schniztel wekî peyv bi almanî jî di wateya pariyê de ye lê îro bûye navê xwarinekê. Dema ev bêje bê bikaranîn xwarina Schnitzel tê bîra mirov.
Sako
Sakoyên berê niha, bi stovank, pantolên dewaqkirî, mîntan û carnan jî çekbendê ve tên xwekirin ku bûye kinceke fermîtiyê. Ango karmend li xwe dikin an di mercên fermî de tên li xwe kirin. Jin li ser dangan (dawên, serkap û carnan bi stovankê bikartînin.
Schnitzel
Di sedsala 19 de li Awistriyayê derketiye ev xwarin. Gelek cureyên Schnitzelê hene.
Sako
Heya salên 1980'yî li Bakurê Kurdistanê sakoyên herî baş li Dîlok û Amedê dihatin dirûtin. Kurd sakoyan li ser şalwaran (tûman) jî li xwe dikin.
Emily Browning
Emily Jane Browning, (Melbourne, Vîktorîa, Awistralya) lîstikvan, model û stranbêjekî awistralyayî ye. Browning di fîlmê The Echo of Thunder ya di sala 1998an de hate çêkirin û piştre di fîlmên televîzyonê de wek High Flyers, Something İn The Air, û Blue Heelers de lîst. Rola wê ya yekem ya serpêhatî di fîlma tirsê ya sala 2002an, Ghost Ship de bû. Bi vî rolê bînêrekî berfireh jêre çêbû. Di sala 2005an de ji bo portreya xwe ya Violet Baudelaire di fîlma Lemony Snicket's A Series of Unfortunate Events ya sala 2004an, Browning xelata baştirîn ekter ê Enstîtuya Filman a Awistralyayê wergirt.
Jînenîgarî
Brawnîng di 7 ê Kanûna 1988an de li bajarê Melbourne yê Vîktorayê ji dayik bûye û keça Andrew û Shelley Browning e. Li Dibistana Bilind a Hurstbrîdge û dibistana navîn a Elthamê xwend. Browning du birayên biçûk bi navê Nicholas û Matthew hene.
Di 8 saliya xwe de dest bi lîstikvaniyê kir, dema biçûk bû û dixwest bibe sêwirana modeyê, lê dema ku jêhatîbûna wê di dema lîstikekê de li dibistanê ji aliyê mamostan ve hate dîtin, mamosteyên wê ji bavê wê re dibêjin pêwiste ku Emily bibe lîstikvan.
Kariyera wê
Di sala 2001an de keça Billy Connolly di The Man Who Sued God de lîst. Fîlma tirsê Ghost Ship de yekem rola xwe ya sereke di sala 2002an de lîst. Di heman salê de di Xelatên Enstîtuya Filman a Awistralyayê de lîstikvanê herî baş ê ciwan bi rola xwe ya di rêzefîlman de bi dest xist. Di sala 2003an de bi navê Ned Kelly derket pêşberî bînera û di fîlmên wek Heath Ledger û Orlando Bloom de rol wergirt.
Ew bi Billy Connolly re careke din di rêzefîlmê Serpêhatiyên Bêbext de, ku tê de Violet Baudelaire dilîze, rol wergirt. Di fîlm de ji ber ku Liam Aiken ji wê pir dirêjtir bû, neçar ma ku solên xwe yên bilind li xwe kir.
Coldplay
Coldplay komek rockê ya Brîtanî ye ku di sala 1996-an de li Londonê hatî damezrandin. Ew ji dengbêj û pianîst Chris Martin, gîtarîst Jonny Buckland, basîst Guy Berryman, drummer Will Champion û derhênerê afirîner Phil Harvey pêk tê. Wan li University College Londonê hev dît û ji 1996 heta 1998 dest bi muzîkê kirin, pêşî navê xwe Pectoralz û paşê jî Starfish kirin.
Mizgeft
Mizgeft cihê nimêj kirin, peristin/taetkirina ol a Îslam ê ye.
Coldplay
Piştî ku kome bi awayeke serbixwe kasetek bi navê Safety (1998) derxist, Coldplay di sala 1999-an de bi Parlophone re îmze kir. Albûma pêşîn a komê, Parachutes (2000), strana wan a serketî "Yellow" tê de hebû û Xelata Brit ji bo Albûma Salê ya Brîtanî, Grammy, xelata Albuma Muzîka Alternatîf a Herî Baş û berendamiya Xelata Mercury wergirt. Albuma wan a duyemîn, A Rush of Blood to the Head (2002), heman xelat wergirt û kilamên "The Scientist" û "Clocks" tê de cih girt, ku her du xelatek Grammy ji bo Tomara Salê wergirt. Albuma sêyem a komê X&Y (2005) ku ji ber hilberek tengahî hatî destnîşan kirin, li çaraliyê cîhanê bû ya herî firotanê ya salê û serkeftina paşiya xwe dubare kir. Bi stranên Viva la Vida an Death and All His Friends (2008), wan azmûnên nû yên mûzîkê keşif kirin û trîlojiyek mûzîkê temam kirin. Album Xelata Grammy ji bo Albuma Rockê ya Herî Serketî û kom cara yekem namzediya Albuma Salê wergirt. Di heman demê de kilama destpêkê ya albumê yekem single a komek Brîtanî bû ku di sedsala 21-an de hem li Keyaniya Yekbûyî û hem jî li Dewletên Yekbûyî digihîje qada number-one.
Emily Browning
Kariyera wê
Di sala 2006an de di vîdeoya muzîkê ya koma "Light Surrounding You" rol wergirt.
Mizgeft
Gotina mizgeftê di Quranê de wekî cihê îbadetê nehatiye gotin, lê peyva mescîd ku tê wateya "cihê ku lê secde tê kirin" hatiye bikaranîn. Mîmariya olî ya Îslamê ku li ser hedîsên ku pesnê nimêj û sedeqeya bi cemaetê didin, ji perestgeha yekem, Kabe û mizgefta ewil Mescîda Quba dest pê kir, bi Mescîda Nebawî û yên wekî wan berdewam kir.
Coldplay
Ji hingê ve, Coldplay muzîka xwe bi albumên Mylo Xyloto (2011), Ghost Stories (2014), A Head Full of Dreams (2015), Everyday Life (2019) û Music of the Spheres (2021) dengê xwe bêtir cihêreng kir. Her albûmê temayek bêhempa pêşkêş kir û şêwazên muzîkê yên nû li repertuara orîjînal a komê zêde kir, di nav de elektronîk, ambient, pop, R&B, funk, klasîk, jazz fusion, û rocka pêşverû. Ew di heman demê de ji bo performansa zindî ya "euforîk" têne zanîn, Ji bo pîrozkirina 20-saliya xwe di sala 2018-an de, belgefîlmek kariyerê ku derhêneriya wê Mat Whitecross kiriye, li sînemayên hilbijartî hate pêşandan, ku tê de dîmenên nedîtî yên paşperdeyê hene.
Bi 100 mîlyon albûmên ku li çaraliyê cîhanê hatine firotin, Coldplay koma herî serketî ya sedsala 21-an e û yek ji muzîka herî difirotin a hemî deman e. Li gorî Fuse, ew di heman demê de şeşemîn koma herî xelatkirî ya dîrokê ne. Serkeftinên din ên girîng ev in gera şeşemîn a herî zêde ya hemî deman, sê ji 50 albûmên herî zêde têne firotin li Keyaniya Yekbûyî, tomarên herî zêdê yên number-one li welêt, pirtirîn berbijar û di dîroka Xelatên Brit de koma herî serketî, û koma yekem a Brîtanî ku di Billboard Hot 100-ê de di rêza yekem de debut dike. Coldplay yek ji komên herî bibandor ên sedsala 21-an jî tê hesibandin, ku Forbes wan wekî standard ji bo muzîka alternatîf a heyî binav dike. Rock and Roll Hall of Fame albuma A Rush of Blood to the Head xiste lîsteya xwe ya "200 Albumên Definitive" û single a "Yellow" beşek ji pêşangeha wan a "Songs That Shaped Rock and Roll" e ji ber ku yek ji kilamên herî serfiraz e. Tevî populerbûn û bandora wan, Coldplay wekî îkonên muzîkê yên polarîzekirî navûdengek bidest xistine.
Mizgeft
Dîrok
Di rojên destpêkê yên Îslamê de, avahiyên sade ji bo perestina Xwedê, ku mala Muhemmed li Medîne yê tîne bîra mirovan, dihatin çêkirin. Di wan rojan de mizgeft tune bûn, ji ber vê yekê îbadet û nimêjkirina ji Xwedê re li qadên vekirî û bi xetên xêzkirî dihatin kirin. Pêxember Muhemmed di dema koçkirina Medîneyê de çend rojan li cihekî bi navê Quba li nêzî Medîneyê ma. Pêxember dema ku li Qubayê bû mizgeftek çêkiribû ku heta îro wek Mescîda Quba tê zanîn. Di destpêka hîcret ê de qibleya misilmanan Quds bû. Paşê hat ragihandin ku qible Kabe ye. Mizgefta ku tê de ayeta guhertina qibleyê ji Pêxember re hatiye nazilkirin, niha mizgefta bi du qibleyan li nêzî Medîneyê ye.
Emily Browning
Kariyera wê
Piştî xwendina xwe bi dawî kir, ew vedigere sînemayê bi remake filmê Koreya Başûr Dark Secrets ya sala2003, û Uninvited sala 2009an de vedigere sînemayê. Browning bi rola Mia Wasikowska di fîlmê Sleeping Beauty ya sala  2011an de derket holê. Ev fîlm bû yekem derhêneria Julia Leigh.
Mizgeft
Dîrok
Di Qur'an ê de di derbarê mizgeftê de wiha hatiye gotin: "Bêguman mala pêşîn a ku (ji bo îbadetê) ji mirovan re hatiye avakirin a li Mekkê (Ke‘be) ye, cihekî pîroz e û ji bo xelkê cihê hîdayetê ye." . Pêxember Muhemmed gotiye ku qibleya duyemîn Mescîda Eqsa ye.
Emily Browning
Kariyera wê
Ew ji bo lîstina Îsabella Swan, protagonîsta filman ya romana Twilight hat vexwendin, lê wê nexast û got ku ew dê perwerdeya wê asteng bike û ew jibo ku filma Twilight nû hatiye qedandin westiyaye.
Amanda Seyfried piştî ku ji ber pirsgirêkên di rojeva xwe de neçar ma ku ji kar derbikeve tevlî kasta Sucker Punch bû.
Mizgeft
Mizgeftên Pêşîn
Dîroka mizgeftê di Îslamê de dema ku Pêxemberê Îslamê dest pê kir ku dînê Îslamê ji mirovan re ragihîne, dest pê kir. Di wê demê de rêveberiya Mekê nehişt ku Pêxemberê Îslamê li Kabeyê îbadetê bike. Misilmanên din jî ji bo ku ji zilmê dûr bikevin nimêja xwe li mal û zeviyên cuda dikirin. Dema ku Pêxemberê Îslamê di sala 622an de koçî Medîneyê kir, erdê mizgefta ku li wir bê çêkirin destnîşan kir. Bi vê yekê re hîmê îbadetxaneya bi navê Mescida Pêxember hat avêtin û di demeke kin de hat avakirin. Li pişt mizgeftê, cîhek ji bo Suffa (odeyên li dora Mescida Nebewî li Medîneyê) hatibû veqetandin, ku em dikarin jê re bibêjin yekem zanîngeh a Îslamê. Ji ber ku li Medîneyê hejmara misilmanan zêde bû, hejmara mizgeftên ku nimêja rojane lê dihat kirin zêde bû.
Nimêja înê li Mescîda Nebewî hat kirin. Piştî Mescîda Nebewî gelek mizgeft hatin çêkirin û nimêja înê dest pê kir. Ev hemû nîşan didin ku Pêxemberê Îslamê di dema jiyana xwe de ji bo îbadetê Mislimanên ku li herêmên curbecur dijîn, mizgeft hebûn. Hin eşîrên misilman jî (li Taif ê) li şûna perestgehên berê mizgeft çêkirin. Piştî wefata Pêxemberê Îslamê, qebûlkirina Îslamê gelek zêde bu û avakirina mizgeftan jî zêde bu.
Termên Mizgeftê
Qible - arasteya mizgeftê ber bi Kabeyê ve.
Mihrab - Têgehek e ku tê wateya cîhek qul û qulkirî di nîvê dîwarê aliyê qibleyê de, ku melayê mizgeftê dema nimêjê dike, li ber cemaetê radiweste.
Kursiya Weazê - Li milê çepê yê mihrabê ye, cihê ku mînber lê nîne, ew cihê ku berî nimêjê tê dayîn, ji bilî bikaranîna minberê.
Beşa muezin - Beşa ku ji bo muezinan veqetandî ye û bi têlekî darîn an kevirî hatiye dorpêç kirin.
Rehle - Maseyek taybete ku Ji bo xwendina Qur'anê tê bikaranîn
Minare - Ev avahiyên ku ji avahiya sereke bilindtir hatine çêkirin û ji bo ragihandina banga nimêjê û xwendina sala li mizgeftan tên bikaranîne.
Geçîqişlaq Vesetî
Geçîqişlaq Vesetî, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
DejaVu
DejaVu curenivîseke ji bo gelek alfabeyan e. Di gelek distribusyonên Linuxê wekî Debian, Ubuntu, Suse wekî fonta standard tê bikaranîn. Tê de hemû nîşanên ji bo kurmancî û soranî hene.
Hêwana Bazara Moabit
Hêwana Bazarê ya Moabit, di sala 1891ê de bi navê Markthalle X hate vekirin, piştî ku di nav salekê tenê de li gorî nexşeyên avahîsaz Hermann Blankenstein hate ava kirin. Dergehê serek yê hêwana bazarê li ser kolana Arminiusstraße li navçeya Moabit a Berlînê dikeve. Avahî ji hêla kolana Bremerstrasse (rojava), kolana Bugenhagenstrasse (bakur) û kolana Jonasstrasse (rojhilat) ve tê dorpêç kirin.
Nav
Ji bo xweş nîşankirina cih, hêwan weku Arminiushalle (hêwana Arminius) yan Markthalle Arminiusstraße (hêwana kolana Arminius) jî tê binavkirin. Navê kolan û hêwanê ji navê Arminius mîrê Çerûskî ve hatiye, ê ku di şerê Varus de biserketibû. Ji çiriya paşîn 2010 ve ji avahiyê re Zunft[halle] Arminiusmarkthalle hate gotin lêbelê niha navê kevin lê vegeriya. Nîşaneyên pêş derî dîsa ji Zunfthalle bi Markthalle ve hat guhertin.
Dîrok
Ev avahî ya dehem e ji 14 hêwanên bazarên jorgirtî li Berlînê, yên li gorî biryarnameyeke encûmena bajarê Berlînê di sala 1881ê de, gerek bû ku şûna bazarên servekirî, yên ku li wan nesaz dihate nerîn, bigirin. Avahî karibû bilez were lêkirin ji ber ku kerestene berêçêkirî û cesteyekî hesin, ku di wê demê de nûdem bû, hate bikar anîn. Li hêwanê 425 dezgeh di 10 rêkên firotinê de hebûn. naverêkek bi firehiya 12 mitran riya du larêkan vedike, ku her yek ji wan 2.48 mitro fireh e. Bi vî hawî kalîskeyên hespan û girrgirrok û komên segan karîbûn bi xweşkayî pertalan bigihînin pêş dezgehan. Hêwan, ya ku di şerrê cîhanê yê dudwan pirr ziyan dît, di salên 1950an de ji nû ve hate avakirin. Hikûmetê hêwan weku yadepeykerek da nasîn û wê di sedsaliya heyîna wê de da bi nûjenkirineke derander. Piştî pênc salan nûjenkirina xemla hundur li ser bingeha pirtikên terzê ya dîrokî bi serî ve hat. herweha hema ti firoşkar bikirê ne hate girtin, sekoyên dezgehên bazarê yên berê, ku ji bo yadepeykeriyê dihatin parastin, diviyabûn neyên guhertin. Ji ber wusa çarene demî peyda bûn. Yek ji kirêgirtiyên kevn yên kêm gulfiroş Karl-Heinz, yê ku li vê derê ji salên 1980an de gulên xwe difiroşe. Berê li rex wî pênc dezgehên masiyan û heft goştfiroş li hêwanê hebûn. Heta sala 2010 ev hêwana dîrokî weku mirî dihat pejirandin, dûvre veberhênerin ji Berliner Großmarkt destê xwe danîn ser hêwanê û wê di 20 çirya paşî 2010 bi navê Zunfthalle ji nûv re vekirin. Vêga berî her kesî mêvandarkar bar kirin hundurê hêwanê, û ji ber wusa piştî bidawî hatineke fermî ji bazarkirinê dîsa vejandineke li avahiyê bidest ket.
Vêga ji hêywanê re dîsa Arminiusmarkthalle tê gotin. Ji hingê ve li hêwana bazarê ji pêvî liqeke Norma hema bi tenê firoşkarên serbixwe hene. Li rex keresteyên jînwerî û kulîlkan pêşniyarên mêvandarkariyê, mûzîkê û helkeftan peydadibin. Heta dawiya 2013an rasterast li hêwana bazarê kargeha bîra ya BrewBaker peyda dibû, lê bîraxaneya wan hîn jî li wir e.
Amêra Gebetomat (xwekara nimêjan) ya Oliver Sturm li rêka serek berbiçav e. Ev xwekara ku mîna xwekara wêneyan hatiye pêkhênan, dikare 330 Nimêjan bi bêtirî 65 Zimanan bibêje.
Li taxê
Di sala 2018an de, nezîkî Arminiusmarkthalle, li taxa Schultheiss, navendeke nû ya mezin ya bazarkirinê çêbû. Ji ber xweguhertina helwesta Berlîniyan li hêwanên bazarê yên xwe, rêveberî ji pêşbaziya pêşnîyara nû natirse. Mirov hêvî dike ku ew navenda bazarkirinê dê mirovan bêtir bîne Moabit.
Koye (navçe)
Koye, Koysinciq, yek ji navçeyên parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Koye ji nahiyên Koye, Teqteq, Şoriş, Aştî, Sikitan û Sêgirdikan pêk tê.
Jägerschnitzel
Di kurdî tê bo xwarinên wiha parî tê bikaranîn. Jixwe Schnitzel jî tê wateya pariyê. Di mîtolojiya kurdî de behsa xwarineke bi navê pariya nêçîrvan tê kirin.
Pariya nêçîrvan
Pariya nêçîrvan, navê xwarineke mîtosî ya kurd e. Di çîrokan de behsa wê tê kirin. Pirranî ji goştê ser dilê karxezalê ye. Carnan ji bo tolhildanê dilê şêr e. Pariya herî binirx a ajalê ye. Jägerschnitzel jî tê wateya pariya nêçîrvanan.
Terîfeya Jägerschnitzelê
Tîkegoşt di nava runê nivîşkî (yan margarîn) de tê biraştin. A dijwar sosa wê ye. Bo sosê, kixse, şeraba spî pewîst in. Hin kes bi sosa fringiyê jê tevlî dikin, bi kuvarka spî û reş a hûrkirî dikelînin. Hin kes jî pariyên goştê berazê dikin nava kremaya tûj (no), pîvaza hûrkirî, îsot û kuvarka zer tevlî dikin û dikelînin.
Sosîs tê tîkekirin, di nava rûn de tê biraştin. Fringî yan mergeyê tevlî dikin, pîvaz, mertoxeyê jî û di nava avê de dikelînin. Bi pomfrît, meqarne, seleteya kartolê ûêd tê servîskirin.
Elezîz, Dih
Elezîz (1946: Elaziz), gundekî navçeya Diha Sêrtê ye.
Îlimî
Îlimî gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye.
Hohenselchow-Groß Pinnow
Hohenselchow-Groß Pinnow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Uckermark li Brandenburg, Almanyayê ye.
Erzîrom
Erzîrom an Erzirom (carina wekî  Erzirum an Erzurim jî tê bilêvkirin, romî: Erzurum) an jî Erzêrom bajarekî bakurê Kurdistanê di tixûbên Tirkiyê de ye.
Nav
Navê bajêr yê kevn wek Arze di çavkaniyên asûriyan de derbas dibe. Dema romayiyan de kela herêmê wek Karin, Karama, Karnoi, Karantis derbas dibû. Dema osmaniyan de nav wek Erzê Rom û Erzen Rum û Erzen ur-Rum û Erzn-i Rum hatiye guhertin û ew tê maneya Axa Roman, "Arz" bi erebî "Ax"a Kurdî yê. Bi Kurdî navê Erzêrom ji tê wateya Sinorê Roman, erz(Binêre: Merz) + rom''.
1888
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Erzîrom
Dîrok
Bajarê Erziromê li ser riya karwan û koçberan hatiye avakirin. Di dîrokê de ji gelek şaristaniyan re şûnwarî kiriye û bûye hêlîn. Gelek şer û ceng li ser vê axê hatine kirin. Ji destpêka dîrokê heta niha Urartû, îskît, med, pers, Eşkanî, roman, bîzans, sasanî, ereb, selçûqî, mongol, Sefewi, osmanî û ûris (rûs) li vir bi cih û war bûne.
Li gorî çavkaniyên dîrokê yên Misrê berî zayînê di navbera 2000 û 1200 salan de li Erziromê û derdorê Erziromê horî û muşkî hatine bicihbûn. Piştre, ûrartû, berî zayînê di sedsala 7an de hatine li Erzirome bi cih bûn. Piştre asûrî hatine li derdorê çemê Arasê bi cih bûn û Erzirom dagirkirin. Ûrartuyên ku li hemberî asûriyan têkoşînek dijwar dan, li hemerî îskîtan têk çûn. Serdemekê ermenî hatine li vir bi cih bûn. Berî zayînê di sedsala 5an med hatin li vir bi cih bûn. Med demek dirêj li vir man û Erzirom dagir kir. Piştî medan li dijî îskîtan şerekî dijwar meşand û îskît li ser vê axê paqij kirin, li dijî persan têk çûn.
Paşayê persan 2emîn Kîros berî zayînê di 555an de hat herêma Erziromê û dawî li serdestiya medan anî. Piştî Kîros ermenî hatin li vir bi cih bû war bûn. Her wiha serdemekê Roma, Bîzans û piştre jî sasanî hatine vir. Sasaniyên ku ji herema Îranê hatin demekê Erzirom ji destê bîzansiyan derxistin, lê dîsa neçar man paşve vegerin. Di sala 572yan de artêşa sasaniyan dîsa êrîşî vir kir û Keleha Erziromê dagir kir. Sasaniyan piştî şerê dijwar ê 10 salan Erzirom dagir kir. Di sala 651ê de artêşa îslamê ku ji 6 hezar leşkerî pêk dihat di bin fermandariya Habîb ibn Mesleme bi ser bajar de girt, lê têk çû. Bajarê Erziromê piştî 753yan ket destê ermeniyan.
Erdnîgarî
Bajarê Erziromê, li rojhilata Tirkiyeyê bajarê kurdan yê herî mezin e. Her wiha bajarê kurdan ê herî sar e.
Pîvana erda bajêr 25.066 km² ye. Ji vî erdî % 63,7 ji çiyan, % 4 ji deştan, % 12,2 ji zozanan û % 20,1 jî ji platoyan pêk tê. Li van erdan patatês, genim, ceh, çewdar û kixsên şekir tên çandin.
Ciyê coxrafî û hudûdên bajar
Bajar di nav parelelên 40° 57´ û 39 10´ bakûr û merîdyenên 40° 15´ û 42° 35´ rojhilat de ye. Hûdûdên bajar li bakûr bi Artvîn û Rize ve (Tirkiye), li rojava bi Gümüşhane (Tirkiye) û Erzîngane ve, li bakur bi Bîngolê û Mûşê ve û li rojhilat jî bi Agiriyê û Qersê ve tê girêden.
Çiyayên herêmê
Paltokan 3125 m, Çiya Gewrik 2053 m.
Deşt, zozan û gelî
Deşta Erziromê li cî yê ku bajêr lê ava bûye ye. Mezinbûna wî 520 km² ye. Dirêjahî nêzîkî 50 km û firehiya deshtê jî digêhîje 13 km yî. Ji behrê 1900 m bilind e.
Deşta Pasînê li Pasînê (Hesenqele) ye. Mezinbûna wî 420 km² ye. Dirêjbûna deştê 35 km û firehbûna wî ji 5 km ye. Bilindbûna vî yê ji behrê 1700 m ye.
Deşta Xinûsê li Xinûsê ye. Mezinbûna wî 400 km² ye. Direjbûna deşte 30 km û firehbûna wî ki 10 km ye. Bilindbûna vi yê hi behrê 1700 m ye.
Gelî yên herêmê li dora çemên herêmê ne. Çorix, Tortim, Oltû û Erez hinek ji wan in.
Çem û gol
Çemê Reş milekî robarê Feratê ye. Ji çiyayê Gawir dizê. Çemê Çorix ji çiyayê Mescîdê dizê. Çemê Erez ji çiyayê Bîngolê dizê û di hundirê hudûdê Gurcistanê de bi çemê Kurus dibe yek û diherike behra Hezarê. Çemên din yê herêmê Xinûs, Tortim û Oltû ne. Gola herî mezin ya herêmê jî Gola Tortim e.
Babetên heywanan
Hirç, beraz, kêvrûşk, rovî, gur û wordekên kovî heywanên pirtirin ku li herêmê peyde dibin.
Serwetên bin erdê
Madenên ku li herêmê ji bin erdê dertên ew in; sifir, pirît, hesin, krom, manganez, çîmento, alçi, manyezît, perlît, malzeme yên ji bo tuxla û kiremîdan û lînyît.
Ciyên turîstîk, tarîxî, avgerm û gerê
Ji alî tabîat û tarix ve herêm pir dewlemend e. Şelala Tortimê 108 km dûrî bajêr e. Ava şelalê ji 50 m jor de dikeve xwarê. Çiyarêzên Palandoken ku nêzî bajar e ji bo aktîvîtet û sporên zivistanê musaid e.
Hesenqela, Kela Îspîr, Mizgeft û tirbên herêmê jî ji alî turîst û gel ve tên ziyaret kirin.
Hinik avahîhê yên dîrokî Mizgefta Mezin, Kela Erziromê, Medresa Yaqûtiye, Mizgefta Du Minare
Ol û civak
Nifûsa herêmê ji misilmanan (elewî û sunî) pêk tê. Civak ji kurd, azerî û tirkan (dadaş) pêk tê.
Xwarênên herêmê
Nanê lawaş; Bi arvan xwê û hevîrtirş tê çêkirin. bi tîrê tê vekirin û di tendûrên bin erdê de tê sorkirin.
Lor dolme; Hundirê dolman ji bulxur, lorik, pîvaz û ji îsota sor tê çêkirin. Bi pelên rezan tê pêçandin û tê kelandin.
Dîzik; Goşt, xwê (sol), mast û îsot bi hevre rojekê tên terbiye kirin. Roja din di dîzikê (beroşên ji axê) de tê kelandin.
Girara Birî; Nîskên reş, kifte û şehriye (rişte) bi hevre tên kelandin. Tahîn û rûnê bi îsota sor sorkirî bi ser tê reşandin û tê xwarin.
Kincên herêmê
Entariyên ku ji sê perçeyan pêk tê, li heremê jin pirtir li xwe dikin. Şalwar jî carna bi sako û êlegan li xwe dikin. Carna jî fîstanên qedîfe tên li xwe kirin. Li pishtê kemerên ji zîv tên girêdan. Di nigan de pêlavên ku jê re dibêjin "nalin" û "potîn" hene. Li serê jinan kumek gulgulî û bi serde jî şarpeyek "yemenî" tê girêdan. Jin serê xwe bi perê hesin dixemlînin.
Zilam şalwarek ku jê re dibêjin "Zikva" (jêra wî teng jora wî fireh) li xwe dikin. îşlik û êlek bi ser de tê li xwe kirin. Di niga de cîzmeyek çerm ku jê re dibêjin "cistik" heye. Gava derdikevin derva pêlavek din ku di rengê cîzmê de ye bi ser de li xwe dikin.
Gezniq
Gezniq gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Heşxelî
Hacîxelîl, Heşxelî (, bi tirkî: Hacıhalil) gundeki ser bi navçeya Xursina Erzîromê ye. 32 km ji Xursin û 118 km ji navenda bajarê Erzîromê durtir e. Hejmara kesên tê da dijîn 1.243 kes e. Gund bi çanda xwe ya kurdewarî navdar e.
Qapût
Qapût cureyek ji cilûbergan (kinc, por, çek, came) e. Ji sakoyê dirêjtir e. Di dirûvê sakoyê de ye lê ji wê dirêjtir e.
Di hewayên sar de tên li xwekirin. Hin cureyên wan hene jinûyan por dikin, hin jî li ser jinûyan (çok) re ne. Jin jî li xwe dikin, mêr jî.
Valbelle
Valbelle, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Daniel Radcliffe
Daniel Jacob Radcliffe (jdb. 23ê tîrmeha 1989 li Fulham, London, Îngilistan) lîstikvanekî brîtanî ye. Ew bi taybetî bi rola xwe yê Harry Potter, ku bingeha wan romanên J.K. Rowling ne, tê nasîn.
Jiyan û kariyer
Daniel Radcliffe di sala 1989an de wek zaroka yekane ya nivîskarê wêjeyê Alan George Radcliffe û ajana castingê Marcia Jeannine Gresham (bi navê zayînê Jacobson) li nexweşxaneyek li Londona rojavayî hat cîhanê. Bavê wî Protestan e û ji Îrlendaya Bakur tê, dayika wî Cihû ye, paşnavê wê Gresham îngilîzîkirina navê Gershon e. Daniel Radcliffe bixwe  bêol e.
Daniel Radcliffe di sala 1999 de di temenê deh salan de di hilberîna televîzyona Brîtanî de David Copperfield, lîstikek fîlmê ya romanê ji hêla Charles Dickens ve, David Copperfieldê ciwan lîst. Ew pêşkeşa xwe ya yekemîn a sînemayê ya di 2001ê de wekî kurê filmî ya Jamie Lee Curtis û Geoffrey Rush di adaptasyona John Le Carré de John Bo Carré de The Tailor of Panama temam kir.
Arix
Arix Gundeki li Sêwasê ye. Ji Koçgiriyan in. Kilameke Arix: *Arix diben li gunde saran *Gava ku zelzele bu *Le le ane dused sesede mezel wedan *De le le de lo lo
Daniel Radcliffe
Jiyan û kariyer
Di 2001ê de, Radcliffe ji ber serfiraziya mezin Harry Potter and the Philosopher's Stone, wekî herdu hevpîşeyên wî Emma Watson û Rupert Grint, ku rolên Hermione Granger û Ron Weasley lîstin heman demê de li cîhanê de zû navdar bûn.
Piştra berdewamiyan bi sernavên Harry Potter and the Chamber of Secrets (2002), Harry Potter and the Prisoner of Azkaban(2004), Harry Potter and the Goblet of Fire (2005), Harry Potter and the Order of the Phoenix (2007) û Harry Potter and the Half-Blood Prince(2009) çê dibûn. Ji bo Harry Potter and the Deathly Hallows, pirtûka paşîn a rêzeromanê, ku du fîlmî hate veqetandin, Radcliffe di heman demê de li Parceya 1 û Parçeya 2 jî rolkirî bû. Ew di fîlma December Boys ê de serlîstikvaniya Maps dilîst.
Schondorf
Schondorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landsberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Qelecix
Qelecix yan jî Tornavan, gundekî girêdayê navçeya Qerqelî ya Wanê ye.
Aqbelaqê Soqar, Şot
Aqbelaqê soqar, navê yek ji gundên Gundistana Qere Qoyona Bakuri li Bexşa Navendîa Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Herêma Navendî ya Şehristana Pawe
Herêma Navendî ya Şehristana Pawe yek ji herêmên girêdayî Şehristana Pawe li Parêzgeha Kirmaşan li Rojhilatê Kurdistanê ye.
Dabeşkirina Herêmî
Bajarê girîng: Pawe
Gel
Bi dûçûna serjimara Navenda Îstatîstîkên Îranê, gelê Herêma Navendî ya Şehristana Pawe 35217 kes in.
Mayschoß
Mayschoß şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Azad Dêrikî
Azad Dêrikî nivîskar û pêşmergeyekî kurd bû.
Azad Dêrikî (Fixredîn Emîn Muhamed Torî) di sala 1959'a li gundê Kassanê ser bi bajarê Dêrikê li başûr rojavayê Kurdistanê ji dayîk bûye.
Jînenîgarî
Azad Dêrikî li Gundê Kassanê xwedina xwe ya destpêkî bi dawî aniye. Xwendina xwe ya Amadeyî û ya Navendî li bajarê Dêrazorê li sala 1978-1979 bi dawî aniye. Paşê berê xwe daye Şamê û li wir xwendina xwe berdewam kir û di heman dem da Mamoste bû li xwendingeha gundê Kassanê. Derçûyê zanîngeha Şamê / Kûlîja Wêje/ beşê Cûgrafî di sala 1983-1984.
bûye Mamoste li Amadeyî û Navenciyên bajarê Dêrikê tako beşdariya wî digel Pêşmergeyên Partî PDK-Irak li Buhara 1991 de di Serhildana Adaraê de.
Xwedî Xêzan bû û 6 Zarok hene
Dema beşdarî kirî di bizava Azadîxwaziya kurdî li Sûriya gelek pile û Berpirsyarî wergirtin û çalakiyên wi berçav bûn. Zîrk bûna wi hêla çavin dujmina lêvebin û bi çavek res berê xwe bidine û çend caran ji ber rolê wi yê diyar û rast gutinên wî, ew bû armanca dujmina û dûvelankê wî, wan li Surî hewlidanê tîror kirina wî bikin lê ji destên wan qurtal bû bi rengekê kesekî bawer nedikir û ji wê rojê were îrîşên xwe dijwartir kirin lê belê nekarîn bighin wî tako beşdarî kirî di Serhildana Buhara 1991 an de.
Jiber rolê wî yê berçav û zanebûna wî ya Siyasî û çalakiyên wî yên Netewî û Soreşgêrî û Rewşenbîriya wî ya berfireh bûye:
·       Kadir li Bereyî Kurdistan li Zaxo.
·       Serperstê Dergehê Ibrahîm Xelîl (Qapî yê- Zaxo) yê Sînor.
·       Endam di Lijna(komîta) Navça  Zaxo-PDK da.
·       Endam di Nivîsgeha Rêkxistina Leşkerî ya (Supayî 1)  da li Duhokê-Zawite.
·       Pişkdarî kirye di Kongirê 11 da yê PDK li Sala 1992  weko Endamek helbijartî ji devera Zaxo û bûye Endamê Lijna Ragehandinê di Kongire  de weko Nûyinerê (Tayê 1) PDK
·       Berpirsê Ragehandinê û Radio ya FM di Lijna Navça Zaxo da
Jiber ko ji Xame ya wî û Bizavên wî zor ditirsan lewma xwestin wî Tîror bikin li şeva 23/ li Zaxo.
Berhem
Çendîn gotar û nivîsînên wî yên civakî, dîrokî, siyasî û hizrî di kovar û rojnameyên kurdî da belav bune, bi taybetî di kovara Metîn û Rojnama Xebat de.
Pirtukên wî:
Girêdanên derve
Malpera Azad Dêrikî
Zars
Zars gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye.
Tirkên Kîprosê
Tirkên Kîprosê komekî tirkan e ku bi eslê xwe ji Kîprosê ne.
Dîrok
Di sala 1571ê de piştî dagirkirina giravê ji aliyê Osmaniyan ve, nêzîkî 30,000 niştecihên tirk dema ku ew gihîştin Kîprosê, erd ji wan re hat dayîn. Îro, dema ku Bakurê Kîprosê xwedî nifûsa Tirkên Kîprosê ye, piraniya Tirkên Kîprosê li derve dijîn. Ev diyaspora piştî ku Împeratoriya Osmanî kontrola giravê radestî Împeratoriya Brîtanî kir, ji ber ku gelek Tirkên Kîprosê di serî de ji ber sedemên siyasî û aborî koçî Tirkiye û Britanyayê kirin.
Reşik, Farqîn
Reşik, gundekî navçeya Farqîna bi ser Diyarbekrê ve ye. Jê re Reşika Şêxdawudan tê gotin.
Geçîqişlaq Olya
Geçîqişlaq Olya, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Melevanî
Melevanî, ajnî an jî avjenî, corek e ji corên werzişê ku di avê de tê kirin, mirov dest û lingê xwe bikar tînin ji bo encamdana vî corê werzişê.
Dîrok
Dîroka melevaniyê li Kurdistanê vedigere beriya çendîn salan, li dema ku pirraniya xelkê li gundan dijiyan. Xelkê, li wan serdeman, di ava kanî, rûbar û birikan de melevanî dikirin. Herwisa beriya ku kanî, rûbar û birik ji bo melevanan bên bikaranîn, xelkê wan deveran ji bo mebestên serşûştin û balavkirinê (cil şûştin) bi kar dianîn. Lê piştî ku hin xelkê gundên xwe bi cih hêlan û hatin li bajaran jiyana xwe bibin ser, melevaniyê û melevangehan jî pêşkeftin. Û niha em dikarin bibînin ku bi sedeha cihên melevanan li Kurdistanê hene, ji bilî avên vekirî (avên di nava siriştî de) û kanî û rûbaran.
Paqijiya melevangehê
Hin rê hene ji bo paqijkirina melevangehê
Rêyên paqijkirinê
Ew rêyên dikarin ava melevangehan bihêlin paqij evene: Fîlterên avê da ku pisatiyan ji avê biderêxe, dijemîkrob da ku mîkroban bikoje, hayjînê melevanan da ku bergiriyê ji nexweşiyan bike, herwisa taqîkirina ava melevangehê û zêde kirina kilorî û rêja pHî.
Xizmetgozarî û hayjîn
Şûştina pêyan dibe harîkarek ji bo kêmkirina pîsatiyan. Piştî ku av gelek tê bikaranîn, kalisyom ku pirraniya xwê bi dîwarên û herwisa fîlteran, pempan. Gelek caran tê pêşbînî kirin ku baştir e ava melevangehê hemiyê hişk bikin û dubare pirr bikin an jî ew ava ku di melevangehê de paqij bikin (Recycle) ji pisatiyan bi bikaranîna "Reverse Osmosis" û başîya vê rêyê ewe ku mirov dikare bi rêja 90% ji vê avê bikarbîne ve.
Nehêlan û rêgirtina nexweşiyan di melevangehan de
Da ku bikarîn nexweşiyan ji melevangehan dûr bikîn divê pHê wê di nav bera 7.2-7.8 be. Rewştê saxlem û tendirustî li melevangehan gelek yê giring e ji bo nehêlana metirsiyên saxlemiya mirovî. Serşûştin ji berî biçî di melevangehê de dişê metirsiyan kêm bike, herwisa serşûştin piştî ji melevangehê hatin der jî gelek giring e ji bo nehêlana metirsiyên saxlemiyê. Ew kesên ku zikçûn heye an her nexweşiyeka girêdayî pêve nabe melevaniyan bike û biçe melevangehan bo mawê 2 heftiyan, bi taybetî zarrok.
Rêja standerd ya pHî
Ya here giring e ku rêja pHî di nava melevangehê de di nav bera 7.2-7.8 be li dû Langerlier Saturatio Index, an jî 7.8-8.2 li dû Hamilton Index. Demê rêja pHî ya kêm be dibe eger ku melevan nerehet be û bi taybetî çavên melevanan.
Ebringen
Ebringen şaredariyeke navçeya Breisgau-Hochschwarzwaldê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Ayssènes
Ayssènes, komuneke departementa Aveyrona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Sêwas
Sêwas navçe û bajarekî Bakurê Kurdistanê ye. Dikeve nav sînorên Komara Tirkiyê.
Nav
Dema Împeratoriya Romê de navê bajar Sebasteia an Sebastê  bû, ji navê împerator Augustus. Dema Ereban de nav bûye " Bajarê Danişmend". Dema Osmaniyan de Navê "Eyaleta rom" bûye "Eyaleta Sivas". Nav wek Sîvas û Sêwas hatiye guhertin.
Kronolojiya bajêr
Berî Îsa (zayîn)
Piştî Îsa (zayîn)
Ciyê coxrafî û hudûdên bajêr
Bajar di nav parelelên 38° 32´ û 40° 16´ bakûr û merîdyenên 35° 50´ û 38° 14´ rojhilat te ne. Hudûdên bajar li bakûr bi Giresûn, Ordu, Tokatê ve (Tirkiye), li rojava bi Yozgat û Qeyserî yê ve, li başûr bi Mereş û Melediyê ve û li rojhilat jî bi Ezirganê ve tê girêden. Perçeyeke biçûk ji herêma Sêwasê dikeve hundirê hudûdên Kurdistanê: Qoçgîr, Dîvrîgî, Qenxal û Îmranlî (Umraniye an Macîran).
Derxust
Derxust gundekî Colemêrgê ye ku di sala 1993'an de hatiye şewitandin.
Sêwas
Avûhewa
Li herêmê îklîma reşayî heye. Havînan germ, zivistanan jî sar û bi berf derbas dibe. Ferqa germiya di navbera şev û rojan de ne pir e.
Çiyayên herêmê
Çiyayê bilindtir yê herêmê Kosedax e (3050m). Çiyayên din yê herêmê jî ev in. Qaraca (2079m), Keşlik (2230m), Hezan (2283m), Yildiz (2537m), Yama (2631m), Çiyayê sor (3015m) û Bey (2802m)
Deşt, zozan
Li herêmê deşt zêde tunene. Bilindbûna platoyên herêmê di navbera 1500 m û 2000 m yî ne. Platoya Uzunyayla û Merakum yên herî mezinin.
Çem û Gol
Çemê Qizilirmak ji nav hududên herêmê dertê. Çem ber bi bakûr ve diherêke û diherike Behrareş. Çemê din yê herêmê Tohma, Çalti, Tozan û Kelkit e.
Babetên heywanan
Herêm ji alî teyrên kovî dewlemend e. Li Sêwasê kewroşk pirin. Kûçikên Qangalê li dinyayê bi nav û deng in. Li gol û çemên herêmê mehsî peyde dibin. Hirç û berazên kovî li herêmê pir kêmin.
Nifus û navçeyên bajêr (1997)
Tevayiya nifûsa herêmê (tevlî gundan) 698.019 e.
Serwetên bin erdê
Erda herêmê ji alî madenan pir dewlemend e. Li herêmê hesin, komir, çîmento, jîps (alçî), qurşûn, çînko, manyezit, krom,kirêc û mermer ji bin erdê dertên.
Cihên tûrîstîk, dîrokî û gerê
Tabîata herêmê ji alî ger û seyranan ve pir dewlemend e. Gol û zozanên herêmê biharan ji alî gel ve tên ziyaret kirin. Şelala Sizir ji ciyek ji ciyên gerê ne. Germavên herêmê jî ji van ciyên gerê ne. Mizgeft, medrese û turbên herêmê jî ji alî gel ve tên ziyaret kirin.
Ol û Civak
Muslumanên herêmê ji elewî û sunniyan pêk tên. Pîrîtî û tarîkatîtî li herêmê xurt e. Nifûsa herêmê ji kurd û tirkan pêk tê.
Xwarinên herêmê
Madimak; Gîhayek taybetî ya herêmê ye, biharan şîn dibe. Madimak hûr dibe û di rûn de yan jî şorba wî tê çêkirin. Bi bulxur ji tê kelandin.
Hingel; Şikeva tê perçekirin û malzeme (patatêsê sorkirî, qîme yan jî penir) dikeve nav şikeveyan û tê pêçandin. Di avê de tê kelandin û rûnê sorkirî bi ser tê reşandin û tê serwîs kirin.
Subura; Perçên hevîr yên biçûk di avê de tên kelandin. Ji avê tên derxistin, rûnê sorkirî bi ser tê reşandin û tê serwîs kirin.
Kincên herêmê
Jinên herêmê kofî bi şarpeyek "krep" li serê xwe girê didin. Fîstanên "pêşlî" herêmê ji sê etekan pêk tên û milê wan fireh in. Di bin fîstan de şalwarên (tuman) dirêj û fireh tê li xve kirin. Çarox û Kelik jî di nigan de hene, lê pêlavên ji lastîka reş û plastîk jî tê li xwe kirin. Gava jin dertên derve carna jî çarşefa reş li xwe dikin.
Zilam "kefî" yan jî "hindî" lê serê xwe girê didin. li ser îşlikên sipî, êlegên bê mil tê li xwe kirin.Ji pantolonê zilama re dibêjin "şayak" yan jî " zivga" (jora wan fireh, jêra wan jî teng e). Gore nexşandî ne û qondere di nigan de hene.
Salika
Salika (bi tirkî: Eşme) gundekî navçeya Farqîna bi ser Diyarbekirê ve ye.
Xoşav, Erzîrom
Xoşav gundekî bi ser navçeya Pasîna Jêr a Erzîromê ve ye.
Mescherin
Mescherin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Uckermark li Brandenburg, Almanyayê ye.
Balak
Balak (1946: Balak), mezrayeke navçeya Diha Sêrtê ye.
Şakirê Piçûk
Dengbêj Şakirê Piçûk, Şakiroyê Kopê bi navê xwe yê fermî Şakîr Eçun, di sala 1961an de li Şêrwanşêx a Kop a Mûş ê ji dayîk bûye. Pêşiyên wî yên ji eşîra Redkî, di sala 1918an de li devdora Rewan û Îdir ê hatine deşta Mûş ê bicih bûne. Malbata Şakir jî zivistanan li gundê Elîcana Bello, biharan jî li zozanên wan ên li çiyayê Elegez ê diman. Bello yê ku navê xwe daye gundê Elîcana Bello, kalikê dengbêj Şakir e. Şakir, şagirtê dengbêjê binavûdeng Nûroyê Meter (Nûroyê Agirî) e. Şakir li Îzmirê dijî û beriya ku MKM a Îzmîr nehatibû girtin, dengbêjê wir bû.
Krasnodar
Krasnodar (bi rûsî: Краснодар) bajarekî rûsî yê ku zêdetirî yek mîlyon niştecî hene (2018), li ser tevahiya navçeya bajarokî tê hesab kirin. Ew paytexta herêma Krasnodar e û yek ji navendên herî girîng li başûrê Rûsyayê ye.
Langweiler, Kusel
Langweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Geznekêş
Geznekêş gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Sepîdar (gundistan)
Gundistana Sepîdar navê herêmeke gundistanî ye li Herêma Navendî ya Şaristana Buwêr Ehmed ku bi Şaristana Buwêr Ehmed ve girêdayî ye. Herêm dikeve parêzgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmed ya Rojhilata Kurdistanê
Anton Çexov
Anton Pavlovîç Çexov (bi rûsî: Анто́н Па́влович Че́хов, Anton Pavlovich Chekhov), 29ê kanûna paşîn a 1860î li Taganrogê (Împeratoriya Rûsî) - 15'ê tîrmeha 1904an li Badenweilerê (Împeratoriya Almanî), bijîşk, şanonivîs û çîroknivîsekî rûs e. Ta niha gelek çîrokên wî bi kurdî jî derketine. Yek jê Keşîşê Reş e ku Hisên Mihemed (Husein Muhammed) wergerandiye kurdî.
Zarokatî
Bêhntengiya ku bavê wan bi vî xwiyê xwe î ne xweş diafirîne, ew bi jîriya xwe li ber xwe belav dikin. Di wê demê de wek hemî bajarên kêleka DeryaReş, bazirganiya Taganrogê jî di dest bazirganên Yewnanî de ye. Bavê Çêxov jî di vê demê de bazirganekî destê sêyemîn e. Wî dil heye ku bi kêmanê lawekî wî jî wek bazirganekî Yewnanî bibe dewlemendekî destê yekem. Bi vê fikrê di sala 1867 de li Taganrogê Çêxov dişîne dibistana Yewnanî. Çêxov hêj di heftsaliya xwe de ye.
Herweha dibistana Yewnanî û şagirtiya dikana bavê wî, ji bo Çêxov dibe karekî rojane û dikeve ser milêwî. Ev dibistana ku Çêxov diçiyê, meriv dikare bi çîrokek wî têbigêhîjea ku ji odeyekê pêk tê û bi mamosteyekî naşî ye. Awayê hîmdayinê jî bi repikirin û çokirinê ye. Di malê de haya diya Çêxov jê heye ku Çêxov bi ser nakeve. Ji ber serhişkiya bavê xwe jî, Çêxov ji bêgavî diçe vê dibistanê û tê. Lê piştî demekê bavê wî jî tê digihîje ku Çêxov bi ser nakeve. Di sala 1868 de wî ji dibistana Yewnanî derdixîne û dişîne amadeyiya Taganrogê Ji ber barxwariya karê xwe, bavê Çêxov di sala 1876 de mala xwe koçî Moskvayê dike. Ji bo xatirê xwendina xwe, Çêxov li Taganrogê bi tena serê xwe dimîne. Herweha heta derekê Çêxov ji şagirtiya dikanê jî û ji çûyina dêrê jî difilite.
Ji bo ku jiyana xwe ya aborî bidomîne, hêj di van salên xwe yên ciwaniyê de, bi jiyanê ve destpelikî hev dibe. Û ev berxwedana wîjî di van salan de jê re dibe sedem ku bi çavekî rexnegîr jiyana tal û tûj, dijwar û çetin ji hev derxîne û bi awayekî li hember rabeste. Di nav dersên xwe de Çêxov ji zimanê ûrisî û edebiyatê hez dike. Ji bilî vi ya jî dildariya wî ya herî mezin jî temaşa tiyatroyê ye.
Çexov dest bi nivîsandinê dike
Di van salan de Çêxov dest pê dike û ji kovarê dibistanan re nivisaran dişîne. Di sala 1879 de Ii Zanîhgeha Moskovayê dikeve beşê fakulta tibbî û destpêka niviskariya wî jî bi vê salê dibe. Ji bo debara jiyan û domandina xwendina xwe, ev xwendekarê ciwan dest pê dike ji kovarên mîzahî re kurteçîrokên pêkenî dişîne. Pirtirîn bi navê V... ya Çêxov, Çêxonte, Anton Ç, Mêrikê Bi Kerb, Birayê Birayê Min, Doktorê Bê Nexweş û hwd... Gelek ji van çîrokên wî yên vê demê, piştî ku zanîngeha xwe xelas dike, wek pirtûkekê çap dibin. Di salên pêşîn de bûyerên ku derûdora Çêxov dibin, ewqas bala wî nakişîne û ew jî zêde guhê xwe nadiyê. Lê di sala 1880'de zordariya Çar êdî bala Çêxov jî dikêşîne. Ew neheqiyên ku dibin, bi roniya çavên xwe dibîne. Dibîne ku ronakbîrên wê demê roj bi roj ji kerba dimirin: Glep Ûspenskî bi nexweşiya mejî ketiye, Garşîn xwe kuştiye, Levîtan jî bi dijwarî xwe ji vê rewşa xirab filitandiye. Di vê dema rewşxirab de bêhêvîtî û dilsarî xwe li Çêxov diyar dike. Çîroka wî ya bi navê Çîroka Xemgîn, vê rewşa wî baş dide xuyakirin. Herweha bi viya re dîtinê Çêxov jî têne guhertin, Anton Çêxonteyê şoagerm, henek û tinazker ji navînê radibe û Anton Çêxov dikeve dewsa wî. Ji wê demê û pê ve, Çêxov neheqî û xirabiyên ûrisên wê rojê wek pêşmalek pînekirî li ber çavan radixe.
Piştî zanîngeha xwe Çêxov diçe û bajarekî nêzîkî Moskovayê doktoriyê dike. Bi vî awayî, her aliyê jiyanê jê re dibe mijarên nivisîna çîrokan. Çîrokên xwe yên bi navê Revok, û Cendek li vir nivisiye. Çêxov ji doktoriyê hez dike, lê mixabin dildariya wî ya li ser edebiyatê zêdetir û girantir e. Ji ber vê yekê niviskarî û doktoriya xwe bi qasî çend salan bi hev re didomîne.
Di sala 1888 de wek niviskarekî mezin nav û deng dide û tê nasîn. Di vê demê de hevalekî wî jê re dibêje: «Edî dev ji doktoriyê berde.» Lê ew jîweha dibersivîne: «Ne karek, dema ez difikirim ku min du kar hene, wê caxê ez xwe xurtir hîs dikim. Doktorî jina min e, niviskarî jî yara min e. Dema ez ji yekî têr bim, ez diçim ba ya din.» Lê mixabin Çêxov tu carî ne bûye doktorekî profesiyonel. Carina yara wî ketiya pêşiya jina wî û herweha xwe bi tevayî daye edebiyatê. Lê tiştekî seyr e ku Çêxov bi salan baweriya wî bi wî hatiye ku bi xwe doktorekî baş e, lê ne niviskarekî baş.
Di sala 1886 de ji çîrokên wî pirtûka wî ya duyemîn çap dibe û her ku diçe navê niviskariya wî belav dibe û deng dide. Herweha baweriya wî jî bi wî tê êdî. Di sala 1887 de pirtûka wî ya sêyemîn jî derdikeve. Bi derketina vê pirtûkê re Akademiya Zanistiyê xelata Pûşkîn dide wî. Di sala 1888 de tiyatroya wî ya pêşîn îvanov li Moskvayê di Korşê de tê raxistin. Dîsa di vê salê de çîroka wî ya bi navê Beyar di kovara Mizgîna Bakur de diweşe. Ev çîroka jî ji hêla rexnegîran ve gelekî tê ecibandin. Çêxov di sala 1890 de diçe girava Sahalîn. Serguzeştên xwe yên vê dûrgeştê, di pirtûka xwe ya bi navê Girava Sahalîn de kat dike.
Li Ewrûpa
Di sala 1891 de cara pêşîn derdikeve Ewrûpayê. Di sala 1892 de ji xwe re wargeha Melîhovayê dikire û herweha bi serekî rihet gelek çîrokên xwe yên xweş û dirêj li vir dinivise. Wek: Selula Numeroya Şesan (1892) Metranê Res (1893) Sê Sal(1894) Çîroka Wênekêşekî (1895) Jiyana Min (1896) Mûjîkina (1897) ûhd... Lê divê meriv viya jî bide zanîn ku nexweşiya jana zirav, wek gelek kesan bi Çêxov re jî heye. Ev nexweşiya wî, hêj di dema xwendekariya wî ya zanîngehê de xwe lê dide der. Lê Çêxov heta 24 adara vê sala 1897 guhê xwe nadiyê. Belê, Çêxov di vê rojê de bi hevalê xwe î Suvorîn ve li ser xwarina nîvroyê ye û ji nişka ve xwînê vedirişîhe. Ji ber vê yekê bi qasî panzdeh rojan di nexweşxana Moskvayê de dimîne û dûre diçe U bakurê Fransayê dijî. Di ser vê nexweşiya xwe re, wargeha xwe ya Melîhovayê difroşe û di sala 1898 de diçe li Yalta bajarê Kirimê bi cî dibe. Û ji bo Çêxov dewreke nû dest pê dike êdî. Ji ber nexweşiyên xwe, Gorkî û Tolstoy jî di vê dewrê de li vî bajarî ne. Çêxov li vir pêwendiyên xwe yên bi wan re baştir û germtir dike. Nemaze bi Gorkî re heta dawiya jiyana xwe jî van pêwendiyên xwe germû nêzoctir didomîne. Di vê navberê de niviskarên bi navûdeng yên wê demê: Kûprîn, Bûnîn, Mamîn- Sibiryak û hwd... car carina têne serlêdana wî. Li vir Çêxov bêtirîn wexta xwe li ser tiyatroyan dibuhurîne.
Mirina wî
Herweha nexweşiya Çêxov ji nû ve lê diazire û piştî mehekê bi hevalbenda xwe ya Olgayê re diçe Ewrûpayê. Li ser merzê Swîsrê û Almanyayê, li bajarê Badenweîlerê bi cî dibe. Di çend rojên pêşîn de, rewşa nexweşiya wî parîkî ber bi başiyê diçe. Lê di 29ê hezîrana sala l904 de nexweşiya wî dîsa ji nişka ve lê diazire û di 2 yê tîrmeha 1904 de serê xwe datîne. Cendekê Çêxov, li Moskvayê di goristana Novo-Dîvîçiyê de tê binaxkirin.
Piştî mirina wî, di 12ê tîrmeha sala 1908 de, eleman li bajarê Badenweöerê beryadekî wî dadiçikînin. Lê di destpêka şerê Cihana Yekemîn de, di sala 1914 de, ev beryadê wî dîsa bi destê elemanan tê şikandin û belavkirin.
Derheqê nivîsên Çêxov
Çêxov zimanekî asan, xweş û vekirî bê serêş bikar haniye û ji pîvanê ne xistiye. Her bêje, hevok û çfrokek xwe bi rengekî zimên xemilandiye û bê hetikandin bi zanistî cî daye wan. Ew bi xwe li ser vê yekê weha dibêje:
«Riya xweşnivîsê ew e; meriv di ser wan xirabnivisên ku hatine nivisîn re xetekê bikêşin.» Bi vî awayê nivisîna xwe, bêguman alîkariya Çêxov ê ji bo zimanê ûris jî gelek û gelek bibe. Di warê zimanê Çêxov de, A. Derman î rexnegfrê edebiyata ûris weha dibê: «Edebiyata ûris ji gelek hêlan ve ge§ bû û bi pêş ve çû. Lê ne Gogol, ne Dostoyevskî, ne Tolstoy û ne jî Tûrgenyev asankirina edebiyata ûris ji xwe re kirin kar. Lê Çêxov ev tişta da ber xwe û bi ser ket. Ev jî ji bo demokratkirina edebiyatê havêtina gaveke nû û mezin e. Bê guman em dikarin bibêjin ku Çêxov bereyê xwendevanên xwe gelek û gelek fere kir. Lewra dijwar e, meriv rastîyekî were ku di Çêxov negihîje»
Çêxov di çfrokên xwe de tew cî nade bêje, hevok û kesên zêde. Tiştekî herî piçûk jî bi tevayiya çfrokê ve girêdayî ye. Ango ku di çîrokê de cixarekê bide kêşandin, baranê bide barandin, meyekê bide vexwarin ûhd... ew ne ji bona xemalindina çfrokê an dagirtina rûpel e. Lê di çîrokê de wan tiştên ku bi kar tîne, ji bo pêwistiya çîrokê ye. Meriv dikare bibêje ku pirî caran di çîrokê de hinek tişt kêm tên xuyakirin.
Ji xwe dema meriv Çêxov û niviskarên din bidin ber hev, cudayiyek gelek mezin û girîng ber bi çavên meriv dikeve ku; Çêxov hertim aliyekî fikirkirinê ji xwendevan re hiştiye. Li ser vê yekê jî ew bi xwe weha dibêje: «Dema ez dinivisim, bi her awayî bi xwendevan bawer im. Lewra ez wer dizanim ku xwendevan ê bi xwe wê valayiya di çfrokê de dagirê.» Heta ku ji dest Çêxov hatiye, kurt û hindik nivisiye û bi wan gelek tişt dane xuyakirin. Wî ev yeka ji xwe re kiriye xwiyekî hunermendî û heta dawiyê jî domandiye û bi vî awayê xwe jî nav û deng daye.
Di vî warî de di sala 1889 de ji birayê xwe î Aleksander re nameyekê dişîne û tê de weha dibêje: «Kurtî û vekirîtî xwenga serketinê ye.» Û dîsa di wê salê de ji bo Gorkî nameyekê dişîne û tê de dîtinên xwe weha dide xuyakirin: «Di serastkirina destnivisarên xwe de, heta ku ji dest we tê, bikin ku xemil û rengdêrên zêde ji nav derxînin! Serqisê ku ez bibêjim: -Merivek li ser giyan rûnişt.- herkesê viya fahm bike. Lê ku ez bibêjim: -Merivekîbejindirêj û rîsor, bi tirs û xof li dor xwe nêhirî û hêdî hêdî li ser gîyayên şîn û çilmisî rûnişt.- ew ê tu kesek di cara pêşîn de tênegêhîje." Di xwendina çfrokên Çêxov de pirî caran meriv berê nizane ku çîrokê ji kuderê dest pê kiriye, û di dawiya pirî çfrokan de jî meriv dibê qeyê niviskar ji nivisîha çîroka xwe westiyaye û nîvçe hiştiye. Lê di bingehê vê rastiyê de, dîsa tê fahmkirin ku Çêxov ev jî bi zanistî û awayê hunera xwe wusa kiriye. Li ser vê yekê jî weha dibêje Çêxov: «Ji bo nivisîna çîrokek baş, destpêk û dawiya çfroka xwe bavêjin.» Ango dixwaze bibêje ku ne hewceye meriv ji serî heta dawiyê çfrokê wek girêbendekê an weke protokolekê binivise. Bi qasî ku ne hewce ye, ewqas jî tiştekî bê mane ye.