cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Amt Mecklenburgische Kleinseenplatte
Mecklenburgische Kleinseenplatte şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Bendera têketinê
Bi gelemperî, bendera têketinê an jî Port of Entry (POE) cîhekî meriv dikare bi qanûnî bikeve welatekî. Ew bi gelemperî karmend û dezgehên ewlehiya sînor hene ku pasaport û vîzeyan kontrol dikin û kelûpelan kontrol dikin da ku piştrast bikin ku qaçax nayê îtxalkirin. Balafirgehên navneteweyî bi gelemperî benderên têketinê ne, wekî rê û rêyên rêwîtiyên li ser sînorê bejahî ne. Tenê heke hebûna gumrikê ya diyarkirî li wir were şandin, portên deryayê dikarin wekî benderên têketinê bên bikaranîn. Hilbijartina meriv bendera têketinê bi desthilatdariya sivîl ya ku benderê kontrol dike ve girêdayî ye.
Têketina balafirgehê
Têketina balafirgehê (AOE) balafirgeh e, ku ji bo firînên hatin karûbarên gumrik û koçberiyê peyda dike. Van karûbaran dihêle ku balafirgeh ji bo mêvanên biyanî yên digihîjin welatekî wekî bendera destpêkê ya têketinê xizmet bike.
Engelor
Engelor, gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.
Koran, Qowanciyan
Koran (bi tirkî: Sürekli), gundekî bi ser navçeya Qowanciyana Xarpêtê ve ye.
Dizkurmanc
Dizkurmanc, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Dîze
Dizê, gundekî girêdayî bajarê Culemêrgê ye.
Rezvan
Rezvan  ew kesiya yê ku dinav rez da kar dike. Rez hena yên pir ji fêkiyên û gulla û lamên zebeş e.
=Çavkanî = https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/kurdish_baby_names.php
Kreßberg
Kreßberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwäbisch Hall li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Evin Boğa
Evin Boğa (z. 1979 − m. 1999), berniyas bi Evîn Umut, di sala 1979an de li gundê Kinasora Tatwanê hatiye dinê, di kanuna paşîn a 1996an de tevlî nav refên gerîla yên PKKê bû. Evîn Boğa, di 28ê nîsana 1999an de li herêma Hazek-Gencê bi tevî heşt gerîlayên din jiyana xwe ji dest da.
Qibadlû
Qibadlû gundekî ser bi navenda bajarê Ecebşîr li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Gabarnac
Gabarnac, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Baremînik
Baremînik, gundekî bi ser navçeya Sersinka Amêdiyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Mincab Qedîm
Mincab Qedîm, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Dindirkan
Dindirkan, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Muhsur Çelik
Mûhsur Çelîk (z. 1978 − m. 1999) yê bi navê kod Dilovan di sala 1978an de li Bismilê hate dinê, di sala 1998an de tevlî nav refên gerîlla bû. Di 28'ê Nîsana 1999an de, li herêma Hazek-Gencê bi tevî 8 gerîlayên din jiyana xwe ji dest da.
Günter Grass
Günter Wilhelm Grass (jdb. 16ê çiriya pêşîn 1927a li Danzig − m.13ê nîsana 2015 Lübeck, Almanya) nivîskarê alman bû. Di sala 1999ê Xelata Nobelê ya Wêjeyê wergirt.
Jêder û malbata wî
Günter Grass kurê bazirganekî tiştên xwarinê ku protestan bû û katolîkeke ku  bi eslê xwe kaşûbî bû û zarokatiya xwe li Gdanskê di nav mercên netewandî de derbas kir. Dêûbav li navçeya Langfuhr a Gdańsk (îro: Wrzeszcz) xwedîyên firoşgeheke berhemên kolonyal bû.
Bi bandora diya xwe ya katolîk, Grass di ciwaniya xwe de, di nav tiştên din de, wekî lawê gorîgehê xebitî.
Di destpêkê de ji Ciwanên Hîtler ne tam dilxwaz bû, ew di 17 saliya xwe de di sala 1944an de bi dilxwazî ​​beşdarî Wehrmachtê bû - li gorî gotinên wî, da ku ji pihêtiyên malbata xwe bireve.
Cîwanî û leşkerî
Piştî ku wekî alîkarê hêza hewayî û di Karûbarê Karê Împeratorê de xebitî, ew di 10ê mijdara 1944an de di 17 saliya xwe de wekî barkêş ji bo 10emîn Loda Tankan a SS Frundsberg ya Waffen SSê hate gazî kirin.
Piştî ku ew di 20ê nîsana 1945an de li nêzî Sprembergê birîndar bû, Grass di 8ê gulana 1945an de li nêzî Marienbadê hate girtin û heya 24ê nîsana 1946an di dîlgirtina amerîkî de bû.
Dema ku ew hat girtin, Grass xwe wekî endamê Waffen-SSê destnîşan kir, lê ev veşartî di jînenîgariyên xwe yên ku heya sala 2006an hatine weşandin.Li wir her tim dihat gotin ku ew di sala 1944an de bûye alîkarê dijî balafiran û paşê wek leşkerê tankê hatiye şandin Wehrmachtê. Grass di berhema xwe Beim Häuten der Zwiebel de, eşkere kir ku ew bi dilxwazî ​​beşdarî Wehrmachtê bû û piştre di 17 saliya xwe de ji bo Waffen-SSê hate şandin.
Ji çiriya pêşîn a 2014an vir ve, Mala Günter li Lübeckê jî wekî beşek ji pêşangeha daîmî "Grass wekî leşker" nîşan dide.Di nav tiştên din de, rêwîtiya Loda SS Tankan a ku Grass tê de bû, her wiha dosyaya dîlgirtinê û wêneyên   wî yên cîwaniyê di dema şer ên di sala 1944an de bi ûnîformê Xizmeta Karker a Împeratoriyê têne pêşkêş kirin. Camekanek rûpelên destnivîsa orîjînal a Beim Häuten der Zwiebel nîşan didin, ew pêvajoya nivîsandinê eşkere dikin. Nivîsên rojnivîsa Klaus Wagenbach ji sala 1963an nîşan didin ku Grass wê demê jê re gotibû ku ew berê endamê Waffen-SSê bû.
Xelatên wergirtî
Ji bilî ko xelata Nobel a Literatur, Grass pir xelatên bi nirx ên din wergirtine ji wan:
Karur
Karur (bi tirkî: Tepebağı), gundekî bi ser navçeya Qowanciyana Xarpêtê ve ye.
La Neuville-Chant-d'Oisel
La Neuville-Chant-d'Oisel, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Derîse
Derîse, gundekî girêdayî bajarê Culemêrgê ye.
Nanchang
Nanchang (çînî: 南昌; "Nánchāng"), serbajarê parêzgeha Jiangxi ya Çîn'ê ye. Hejmara niştecîhan di sala 2010an da 5.042.565 kes e. Xwedanê yek ji girîngtirîn xetên rêhesinê li başûrê Çînê ye ku rojhilatê Çînê bi başurê Çînê va girê dide.
Ji ber ku serhildana Nanchang ya di sala 1927an, ji hêla Partiya Komunîst a Çînê ve wekî "yekem guleya ku li dijî Neteweperestên xirab hatî tewandin," hat nas kirin, hukumeta heyî ji sala 1949an vir ve navê "bajarên egîda" li bajar kirîye. Ew wek "cihê zayînê yê Artêşa Rizgarî ya Gel a Çîn " û "yekem devera ku ala Artêşa Rizgarî ya Gel hate rakirin" tê nas kirin.
Mainhardt
Mainhardt şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwäbisch Hall li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
6ê tebaxê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Qetbûna heyvê
Qetbûna heyvê an Şeqûl qemer (erebî: انشقاق القمر) li gorî sureya Qemer û hinek hedîsan tê gotin ku Muhemmed pêxember tiliya xwe ber bi heyvê kiriye û heyv bûye du qet.
Sureta Qemer de ev waha tê gotin: "Saeta qiyametê nêz bû û hîv bû du şeq. Eger ew mûcîzeyeke bibînin, hema rû jê dizivirînin û dibêjin "Ev ji berê de sêhreke bi hêz û dewamî ye."
Îro bi wêneyên NASAyê ve jî hinekî alimên îslamê dibejin ew qelişteka heyvêde kifş e.
Melvan
Melvan  an melevan nevekî kurdiya bi wate ew kesê melevaniya dike.
=Çavkanî = http://navenkurdi.blogspot.com/2011/02/naven-kurdi-kec.html?m=1 https://file1.hpage.com/002399/31/html/ferheng_kurdishnames.htm https://www.amidakurd.org/ku/tekst/d%c3%aesan_qertafa_dema_b%c3%aa
Troya
Di rojavayê Anatolya yê bajarekî kevnar e. Li gor mîtolojiya yewnanî ciyekî pir girîng e. Tê bawer kirin ku şerê Troya'yê piranî nêzikê derdora wî bajarê qewimiye lewma bajar navê xwe daye şerê jî.Bajar di dirokên direj de bin desthilatdariya Hîtît an bû. Lê dewleta Hîtîtan bihêz ketin. Troya jî wek sîteyek yewnan derkete holê.
Baigneaux, Eure-et-Loir
Baigneaux, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Brunn, Oberpfalz
Brunn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Regensburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Bazartike
Bazartike, gundekî bi ser navçeya Sersinka Amêdiyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Milkdiriq
Milkdiriq, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Emine Uygun
Emîne Uygun (z. 1979 − m. 1999), ya bi navê kod Berçem Bote di sala 1979an de li Edenê hate dinê, di 20 tebaxa sala 1998an de tevlî nav refên gerîlla bû. Emine Uygun, di 28ê Nîsana 1999an de, li herêma Hazek-Gencê bi tevî 8 gerîlayên din jiyana xwe ji dest da.
Pîlan
Pîlan, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Amt Röbel-Müritz
Röbel-Müritz şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Bamî
Bamî, gundekî bi ser navçeya Sersinka Amêdiyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Reşîd Feyznejad
Reşîd Feyznejad stranbêj, bestekar û kemançêkerê kurd e. Stran û mûzîka wî bi şêwaza mûzîka gelêrî ya kurdî û bi her du zaravayên soranî û kirmancî hatine çêkirin ku di berhevoka mûzîka kurdî de wek referans û muzîkeke pak e.
Jînenîgarî
Reşîd Feyznejad di malbateke kurd de li Rojhilata Kurdistanê ji dayik bûye, lê piraniya jiyana xwe li sirgûnê li diyasporaya kurdan, bi taybetî Fînlendayê, derbas kiriye. Li gundê Areboẍllûy Serû ya bajarê Seqizê ji dayik bûye. Xwendina xwe ya seretayî li Seqezê qedandiye. Ji bavê xwe fêrî lêxistina Ney û Setar bûye. Malbateke wî ya hunerhez hebû ku di meyldariya wî de pir bibandor bû û di nav hunera muzîkê de bû. Eleqeya wî ya bi muzîkê re wisa bû ku giranî da lêdana amûrên din ên muzîkê yên wekî bilûr, def û kemanê. Herî dawî jî kemançê ji xwe re taybetmendî hilbijart.
Zêdetirî pêncî sal e di warê muzîka kurdî de çalak e û bi gelek hunermend, muzîkvan û dengbêjên Kurdistanê re hevkarî kiriye, ji wan Nasir Rezazî, Mamlê, Mihemed Nahîd, Sedîq Zohrî, Hesen derzî, Qader Eliassî û hwd. Ji bo Kurdên li wir dijîn li Ewropa û Amerîkayê gelek konser dane.
Dîskografî
Çend stranên wî yên herî navdar ev in:
Gaillan-en-Médoc
Gaillan-en-Médoc, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Michelbach an der Bilz
Michelbach an der Bilz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwäbisch Hall li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Larrey, Côte-d'Or
Larrey, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Deuerling
Deuerling şaredariyeke navçeya (Landkreis) Regensburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Loxmar
Loxmar (bi tirkî: Nişankaya), gundekî bi ser navçeya Qowanciyana Xarpêtê ve ye.
Hacîziwe
Hacîziwe, gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.
Neuville-Ferrières
Neuville-Ferrières, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Fuqing
Fuqing, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û bajar di parêzgeha Fujianê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.381.000 kesî
Milxas
Milxas, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Pîrûdan
Pîrûdan, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Pakan
Pakan, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
5ê tebaxê
Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Baxa Jêr
Baxa Jêr, gundekî girêdayî bajarê Culemêrgê ye.
Amt Stavenhagen
Stavenhagen şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Bailleau-Armenonville
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Gajac, Gironde
Gajac, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Xarabork
Xarabork (bi tirkî: Karabük), gundekî bi ser navçeya Qowanciyana Xarpêtê ve ye.
Hergulan
Hergulan gundekî ser bi navenda bajarê Ecebşîr li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Nanjing
Nankin (çînî: 南京; "Nánjīng") serbajarê parêzgeha Jiangsu ya Çîn'ê ye. Di çanda înî de ew bajarek girîng e. Nanjing li seranserê dîrokê di gelek caran bûye paytexta Çînê û yek ji çar paytextên girîng ên Çînê tê hesibandin. Komara Çînê, ku Taywan û giravên derdora wê kontrol dike, Nanjing wekî paytexta xwe qebûl dike.
Di nav dîrokê de, ew navenda perwerdehî, vekolîn, veguhestin û geştiyariyê ya Çînê bûye. Nanjing li rojhilata Çînê duyemîn navenda bazirganiyê ya mezin e.
Di sala 1937an de, artêşa Japonî Nankîn, paytexta Çînê ya wê demê, dagir kir. Îro tê pejirandin ku Komkujiya Nankin di dema dagirkirinê de ji hêla Artêşa Japonî ve hate kirin. Nêzikî 300.000 kesî jîyana xwe ji dest da.
Nankin di çavkaniyên xwezayî de pir dewlemend tê hesibandin, li bajêr zêdetirî 40 cûreyên madenan hene.
Çavkanî
http://www.xzqh.org/html/show/js/5227.html
Banê, Sersink
Banê, gundekî bi ser navçeya Sersinka Amêdiyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Michelfeld
Michelfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwäbisch Hall li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Xûde
Etîmolojî
Peyvek “xûde” ji farsiya navîn — xwd (xōd, “xûde”), an jî ji pehlewanî — xwwd (*xōδ), bi xwe jî derbazî ji farsiya kevn û zimanê proto-hind-ewropî — *kadʰ- (“parastin, xwe kirin”) dikeve di nav kurmancî de. Peyvek pehlewanî ji bo kum - 𐎧𐎢𐎭𐎠 (xaudā-), avestayî 𐬑𐬀𐬊𐬜𐬀‎ (xaoδa, “xûde”), osetî — ходӕ (xodæ, “kum”), îngilîzî — hat (kum), hide (veşartin), hood (qube), hindî — ख़ुद (xûde),  herwisa jî ji zimanê proto-hind-ewropî der tê. Ji farisî ev peyv dikeve di nav erebî de — خُوذَة‎ (ḵūḏa).
Etîmolojiya “kumzirxê” jî peyvên kum û zirxê tê amade kirin. Zirx ji aliya xwe jî ji farsiya navîn (zlyh /zrēy an zrēh/) dikeve kumnacî de. Mesele, bi avêstayî zirx 𐬰𐬭𐬁𐬜𐬀‎ (zrāδa-) ye. Ji zimanên îranî ev herwisa dikeve li ermenî — զրահ (zrah), gurcî — ზარადი (zaradi), sûriyanî — ܙܪܕܐ‎ (zardā), aramiya cihûdî — זַרְדָּא‎ (zardā), erebî — زَرَد‎ (zarad).
Herwisa di kurdî de bi tesîra zimanê erebî “mîxfer” û bi tesîra fransî jî “qesq” (casque) tê karkirin.
Dîrok
Li dema pêşdîrokê kumên parastinê ji daran, hestû û postên heywanan, çermên mirovan, şiv û dihate çêkirinê. Paşê ku kalîteya çanda madenê bilind bû, û amûrên maden zêdebûne, mirov çekirina xûdeyan ji hesinê destpê kir. Lêbelê, êdî di nav 3emîn hezarsala berî zayînê de xûdeyên zêr û zîv ji bo mîr û sereşîrên wan deman çedikirin. Mînakên wisa di nav gora padşayên Sumerî de li bajarê Ûr (niha li Iraqê) dîtin. Rast e, xûdeyan maden gelek buha bûn ji bo çêkirinê, lema jî li demên kevnar pirraniya şervanan wan kar ne dikirin. Mesele, şervanên Misirê Kevn ji bo parastina serên xwe kumên ji çermê û zegerekê resanî kardikirin. Li gorî sedema eynî xûdeyên nemaden di nav xelkên dinê de jî xwedirikin. Xûdeyan hesin ya herî kevn li welatên, ku li ser axên Kurdistanê hebûn, li Asûriyayê û Urartûyê li 8 — 7emîn ss. b. z. çêdikirin. Forma van xûdeyan glover bû bi kufikekî dirêj.
Gavanî
Gavanî karê çêrandina dewêr e. Ew keseyê ku garaneke çêlan di be gerê. Herwesa Gavan navekî kuran jî.
=Çavkanî = https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/kurdish_baby_names.php https://www.kusca.com/naven-kurdi/ https://rojname.com/?kar=navenkurdi
Xûde
Rojhilata Navîn
Li dema 2emîn hezarsaliya b. z. pirraniya xûdeyan li herêma Libnan û Filistinê hate çêkirinê. Li vir, li ser bingeha edeta xûdeyan ya Mezopotamiyatê 2 cureyan kumzirxên leşkerî saz bûn:
Melalû
Melalû, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Xûde
Rojhilata Navîn
Li dema 1emîn hezarsala b. z. li ser axê Rojhilatê Navîn çend cureyên nû a xûdeyan hate xuliqandin. Li Kurdistanê li 10-7emîn sedsala b. z. xûdeyan bi formayê hêkan bi tacên pan û şehên pirtû çê dikirin. Caran guhzirxên van xûdeyan hebû, caran jî çeneya mirovan jî diparizand. Li 8emîn sedsala b. z. li Asûriyayê bi pirranî xûdeyan bi formayê dilopê bi vebirrînê teng ji bo serçavê. Li gorî wêneyên, xûdeyan ya leşkerên yahûdî li dema 8-7emîn sedsala b. z. wek kumzirxên asûrî jî bi formayê dilopê bûn.
Xûdeyan li Urartûyê li 9-8emîn sedsalan b. z. pir kin û nîvgirover bûn, bi vebirrîna girover ji bo serçav û zîperê. Li 8emîn sedsala b. z. ji ber bandora şêwaza asûrî, xûdeyan leşkerî a urartûyan hatine guhazitinê — xûde bûne bilind bi forma dilopî. Van xûdeyan xelk dixemiland bi wêneyên reliefî an lêdana nexşên eşîrî. Herwisa, li Urartûyê mirov êdî xûdeyan hesinê kar dike.
Nanning
Nanning (çînî: 南宁; "Namzningz" ) serbajarê Herêma Xweser a Guangxi Zhuang a Çînê ye. Bajar ji ber keskahiya xwezayê wek "başarê kesk" te zanîn.
Çavkanî
http://global.britannica.com/EBchecked/topic/402430/Nanning
Xûde
Rojhilata Navîn
Li gorî Herodotê, siwarên Împeratoriya Hexamenişî xûdeyan hesinî û bronzê kardikirin. Ji 7emîn sedsala b. z. Skîtiyan xûdeyan sade bi rûberê pûlikî, ku li ser bingeha çermî dihatê dirûtinê.
Yewnan û Rom
Xûdeya hoplîtê, bi berg û galiskayê wî, destpêbûyî ji şerê Truvayê heta ketinê di nav destên Romê da, sembolê çanda Yewnanê Kevnarê bû. Xûdeyan hesinî hindik bûn, bi pirranî - ev kumzirx serpoşên keyan bûn, lê leşkerê giştî xûdeyan ji bronzê kardikir. Tac, ku li ser van xûdeyan ji bimbilên qazan an jî pirtê hespan dihate çêkirinê, sembola serfiraziya hoblîtê bû. Van tacan yewnanên kevn ji eşirên xelkê Kariyayê hildan.
Pendekanis
Pendekanis, gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.
Lechâtelet
Lechâtelet, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Xûde
Yewnan û Rom
Li gorî dîroknasên niha çend cureyên xûdeyan yewnanî hebûn:
Aboriya Asyayê
Aboriya Asyayê di nav xwe de 49 dewlet û 4,5 milyar (60% gelheya dinyayê) mirovan dihewine. Asya herêma ekonomik a herî bil ez mezin dibe û li gorî GDP Nominal (Dahatûya Naxweyiya Nesade ya Nomînal) û PPP (Parîteya Hêza Kirînê), ekonomiya parzemînî ya herî mezin a li dinyayê ye. Herwiha, Asya, ji destpêka mucîzeya aborî ya Japonan (1950-1990), Mucîzeya Çemê Hanê (1961–1996) ya li Başûrê Koreyê, hilperîna aborî (1978–2013) ya Çînê, Ekonomiyên Tiger Cubê (1990 – niha) ya li Îndonezya, Malezya, Taylenda, Fîlîpîn, û Viyetnamê, û hilperîna aborî (1991–niha) ya Hindistanê heta niha bûye cihê gelek hilperînên aborî yên herî demdirêj.
Xûde
Yewnan û Rom
Leşkerên Romayê kevn li demên komarê bi pirranî xûdeyan atîkî kardikirin, lêbelê ji dema 1emîn sedsala karkirina xûdeyan ya cureya kûlûs destpêkirin. Derengtir, ji ber bandora xelkê Galyayê, cureyan wisa çê bûn wek xûdeya galî, xûdeya împeratorî, xûdeya îtalî. Li 1-3emîn sedsala, ev kumzirx bûne sembola lêgyonerê.
Aboriya Asyayê
Wek hemû herêmên dinyayê, dewlemendiya Asyayê jî li gorî dewletên wê di nav xwe de diguhere. Ew ji ber mezinayiya parzemînê, hebûna her cûre kultur û çandan, cihêbûna xwezayan, guherînên dîrokî û sîstemên rêvebirinê diguhere. Li gorî PPP (Parîteya Hêza Kirînê), Çîn, Hindistan, Japon, Îndonezya, Tirkiye, Koreya Başûr, Erebistana Siûdî, Îran, Taylenda û Taywan û li gorî GDP Nominal (Dahatûya Naxweyiya Nesade ya Nomînal) jî Çîn, Japon, Hindistan, Koreya Başûr, Îndonezya, Erebistana Siûdî, Tirkiye, Taywan, Taylenda û Îran ekonomiyên herî mezin ên Asyayê ne. Dewlemendiya tevde ya Asyayê; li Rojhilata Asyayê, Hindîstan û Başûr-rojhilatê Asyayê kom bûye. Lê dema li gorî Dahatûya Naxweyiya Nesade ya serane (GDP per capita) were pîvandin, dewlemendiya Asyayê; li rojhilata Asyayê, Japon, Koreya Başûr, Taywan, Hong Kong, Makaw, Sîngapûr û Burundî, û li dewletên zengînên neftê yên li rojavayê Asyayê yên wek Erebistana Siûdî, Qatar, Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî, Bahreyn, Kuweyt û Oman kom bûye. Îsraêl û Tirkiye jî aboriyên sereke yên li Rojayê Asyayê ne. Îsrail (bi teşebusên li ser endûstriyên curbecur ve) dewleteke pêşketî ye, Tirkiye jî (endamê damezrîner ê OECD) welatekî di bin geşiyê de ye. Asya, xêyn ji Japon (endustriya giran), Koreya Başûr (endustriya giran û teknolojiya agahî û ragihandinê), Taywan (endustriya giran û hilberandina parçeyên hi-techê), Hong Kong (endustriya fînansî û sektora servîsê) û Sîngapor (hilberandina hi-techê, biyoteknolojî, servîsên fînansî û endustrî û turîzm), di bin bandora mezinbûna bi lez û sanayibûnê de ye. Çîn (hilberandin û mezinbûna FDI-led ) û Hindîstan (eşya, nivîsbariya kombersê û çavkaniyê serveyî) li dinyayê, du aboriyên sereke yên heri bi lez mezin dibin.
Xûde
Ewropa (Skandînavya, Îtalya, Fransa)
Xûdeyan Ewropî ji dema Serdama Navîn li ser bingeha xûdeyan ya rojhilatê hatin xulîqandin. Ji destpêke, xûde bi qerqodekî madenî çê dikirin. Li Serdana Vendêlê xûdeyan cureya vendêlî bifirehî dihatne çêkirinê. Ji 10emîn sedsalê êdî xûdeyan normanî çê dikirin, ku bê qerqodekî madenî bû, lê ji çend parçeyan dihate lêxistin. Deregntir, li 12emîn sedsalê xûdeyan bi tacên girover kar dikin, kû paşê di nav topfhelman de guhartin, ku heta 14emîn sedsalê kar dikirin. Li 12-13emîn sedsalên li Ewropayê xûdeyeke herî hezkirî — şapêl hate xuliqandin. Keviyên vî bûn pir fireh, lê formaya vî nîvgirover.
Ji destpêka 16eуmîn sedsala li Ewropayê xûdeyan curaya basiyênt têne xuliqandin. Balkêş e, ku rûpoşên madenî yên livbar li ser van basiyêntan bifirehî belav bû. Li sedsalên 15-16emîn cureyan wisa têne xuliqandin wek: armêt (xûdeyake tim dada), salet (bi keviyên fire û tûj), barbyût (wek kumzirxekî bi vebirrînên ji bo çav, poz û devê leşkeriyan), kabasêt (kumek madenî bi formayê dilopî), moriyon (xûde bi bilind û tacekî keviyên fireh), ştûrmak / burgonêt (xûdeyekî bilind bi rûpoşên livbar), şîşek / şaşikî / kapela (xûdeyan kurdî, farsî, polonî û mecarî, bi qûbeyek teng û bilind), û hwd.
Kurdistan, Tirk û Îran
Li gorî çavkaniyan, peşê 5emîn sedsala li Kurdistanê û Farsê xûdeyan bi forma dilopî (cureyan asûrî) kardikirin. Ji bilî van, fars herwisa xûdeyan nîvgirover kardikirin, bi perdeya zincirî. Xûdeyan, ku li Împeratoriya Sasanî ber 3emîn sedsalê hatine karkirin (van xudeyan li Neynewê dîtin), nîvgirover û bûn. Van serpoşan ji 4 sêgoşêyên madenî çê dikirin. Xûdeyan, ku li ser qerqodê madenî hatibûn çêkirin, bifirehî belav bûn. Li 7emîn sedsala êdî xûdeyan nîvgirover bi vebirrînên ji bo çavan hebûn, bi perdeya zincirî ji bo parastina serçav û sîngê leşkeriyan. Rast e, xûdeyan wisa tenê li 15emîn sedsala bûne belavkirin.
Li 15emîn sedsala eşkere ye, ku li Kurdistanê, Farsê û Împeratoriya Romî êdî xûdeyan kolosî bi kar tînin. Lêbelê, li gorî wêneyan dîrokî, ji 16-17emîn sedsalan, bi pirranî xûdeyan cureya top û  têne karkirin.
Hind û Asyaya Rojhilat (Çîn, Japon)
Xûdeyan çînî li sedana serweriya Han bi formaya serpoşekî bonnet çê dikirin. Pirraniya ji van xûdeyan ji çermê heyvanan an jî madenê çê dikirin. Kumzirxên bi formaya qubeyan jî hebûn, wek xûdeyan Ewropî ev xûdeyan jî ji çend parçeyan pêk dianîn. Li gorî dîtinên arkeolojî (ku li herêma Tirkestanê derbas dibû), xûdeyan çînî ya 7-10emîn sedsalan bi formaya xwe nîvgirover bi keviyên pêlkirî bûn. Li 13emîn sedsala ji ber bandora mongolan, xûdeyan çînî hatin guhertinê - parçeyeke leşkeriyan xûdeyan kolosî û şaşikî kar dikirin, yên din jî xûdeyan nîvgirover bi vebirrînan ji bo çavan xwe dikirin.
Xûdeyan koreyî wek çînî bûn. Li 14-17emîn sedsalan leşkeryên koreyî xûdeyan bi formaya dilopî, ku ji çar parçeyan çêkirî kar dikirin.
Li Japonê jî kumzirxên nîvgorver - kabûto kardikirin, wek xûdeyan koreyî û çînî li vir jî van ji çen parçeyan çê dikirin. Li 16 emîn sedsala japon xûdeyan pir ecêb xulîqandin - kavarî-kabûto.
Néville
Néville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Donaustauf
Donaustauf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Regensburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Jin
Jin berevajiya mêr e, ango ji mirova mê re tê gotin. Ku mirov behsa mêr jî kir, hingî, wê mirovê were ser ziman. Mêr, weke ku di kurdî de tê ser ziman nêr e. Jin jî, mê ye. Jin, ku mirov ji aliyê kesatî û zayendîtiya xwe ve were ser ziman, mirov karê bêje ku xwediyê xat û pêşketina xwe ya bi demê re ya teybet ku xwediyê teybetmendiyên xwe yên taybet a. Hin mirov bawer dikin ku peyva "jin" ji peyva jiyanê tê, lê ew ne 100% rast e.
Gotina jin
Gotina jin di kurdî de pir kevn e. Weke navên jinê di zimanê kurdî de "hermet", "pîrek", "jin", "xatûn" û hwd hene. Xatûn, di wateya bakirina li jinekê bi zimanekî rêzdar û bi dîtina wê weke rêzdar e. Navê pîrekê, navê jineka zewicî ye. Hermet (bermalî, kevanî) jî, ji jina malê re tê gotin. Di Avesta de jî navê jinê weke navê jinê ê roja me ye. Lê di dema hûriyan de bi navê ašti-i-nna ye.
Sergewr
Sergewr, gundekî bi ser Herîra navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Jin
Gotina jin
Jin berdewamiya jiyanê ye. Jin xwedî taybetmendiya zan/zayînê ye. Zarok di malzaroka jinê de dest bi jiyanê dike. Bi vî awayî jin zarokê neh mehan di zikê xwe de hildigre û piştî neh mehan wê tîne dinyayê.
Oberrot
Oberrot şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwäbisch Hall li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Babgoriya
Babgoriya, gundekî bi ser navçeya Sersinka Amêdiyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Nûbihar (weşanxane)
Di warên weşanên wan de Dîrok û Lêkolîn, Klasîk, Ferheng û xebatên zimanî, Dînî, Kurdolojî, Jînenîgarî û Portre, Edebiyat/Roman-Hîkaye-Çîrok-Helbest, Înşa/Ceribîn, Xebatên Edebî, Çand û Folklor, Zarok û Edebiyata Zarokan heye.
Ew bi herfên erebî jî kitêbên kurdî diweşînin.
Amt Neustrelitz-Land
Neustrelitz-Land şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Bajêrê bin Qesirê
Bajêrê bin Qesirê, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Sankt Goarshausen
Sankt Goarshausen, bajarekî navçeya (Landkreis) Rhein-Lahn-Kreisê li herêma Rheinland-Pfalz a Almanyayê ye.
Ewqanis
Eqwanis, gundekî ser bajarê Colemêrgê ye.
Hecî Behcet
Hecî Behcet (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Haje Bahjat) navê ji dayikbûnê Behcet As'ed Mehmûd e (z. 1990 li gundê Banka li Dihokê, Başûrê Kurdistanê) listikvanekî komîk e. Ew kesekî navdare li ser astê parêzgeha Dihokê û ew xwediyê gelek fîlim û berhemên komîk e.
Çêja şîrîn
Çêja şîrîn yek ji pênc corên çêjê ye. Mirov bi navbeynkariya xaneyên çêjewergir, çêja xurekan ji hev derdixe. Xaneyên çêjewergir, li gel xaneyên palpişt û xaneyên binçîne, di nav çêjegopkeyan de cih digirin. Bi eslê xwe xaneyên çêjewergir demarexane nîn in, xaneyên rûkeş in. Çêja xurekan bi navbeynkariya kîmîkewergirên xaneyên çêjewergir tê nasîn. Ji bo naskirina çêja xurekê, divê xurek di nav lîkê de bihele û bikeve nav çêjegopkeyan. Her corek xaneya çêjewergir, bi rêbazek taybet molekulên çêjdar dinase. Pênc çêjên serekî ji aliyê çêjewergirên mirov ve tên nasîn. Evan; çêja şor, çêja tirş, çêja tal, çêja umamî û çêja şîrîn e.
Bi gelemperî awêteyên endamî (bi îngilîzî: organic compounds) dibin sedema çêbûna hestê çêja şîrîn. Glukoz, fruktoz, sukroz, glîserol, alkol mînak in ji bo awêteyên kîmyayî ko ji aliyê çêjewergirên bo çêja şîrîn ve tên naskirin. Wergirên çêja şîrîn, corek ji “wergirên bi proteîna-G ve gêrêdayî” ne. Şekirên nav xurekan, yên wekî glukoz, fruktoz, sukroz di nav lîkê de dihelên. Bi vî awayê li derdora çêjegopkeyan de xestiya molekulên şekir zêde dibe. Molekula şekir gava rastê wergira guncav a li ser parzûna xaneyê te, bi wergirê ve girê dibe. Piştê girêdanê, proteîna-G ji wergirê diqete. Serbestmayina binebeşên proteîna-G, adenîl sîklazê çalak dike, bi vî awayê di nav xaneyê de rêzereaksiyonan dide destpêkirin. Adenîl sîklaz, adenozîna sêfosfatî (Adenosine triphosphate (ATP)) han dike ko biguhere û ji wê, molekula cAMP peyda bibe. Molekula adenozîna yekfosfatî ya sîklîk (bi îngilîzî: cyclic adenosine monophosphate (cAMP)) di nav xaneyê de wekî peyambera duyem kar dike. cAMP cogên potasyumê(K+) digire û berevajîbûna cemsergiriya xaneya çêjewergirê dide destpêkirin. Li dawiya van gavan, ji xaneyê demareguhêzer tê derdan. Ev rêbaz ji bo wergirtina çêja şîrîn a şekirên asayî ye. Lê ji bo çêja şîrîn a ji madeyên din, wergirek din a ji wergirên bi proteîna-G ve giredayî çalak dibe. Wekî mînak, sakkarîn şîrîndarek çêkirî (sentetîk) ye. Gava sakkarîn bi wergira çêja şîrîn ve girê dibe, di nav xaneya çêjewergir de enzîma fosfolîpaz C çalak dike ko IP3 (Inositol trisphosphate) û DAG (diacylglycerol) berhem bike. Bi zêdebûna IP3, retîkûlûma endoplazmî kalsiyum (Ca+2) der dide nav sîtoplazmayê. Herwisa zêdebûna DAG jî dibe sedema çalakbûna PKA (Protein Kinase A). PKA cogên potasyumê digire. Ev rewş berevajîbûna cemsergiriya xaneya çêjewergir dide destpêkirinê û ji xaneyê  demareguhêzer tê derdan
Derdana demareguhêzer, demarexaneya hestê çalak dike. Demarexaneya hestê sînyalên kîmyayî yên ji molekula çêja şîrîn, bi şêweyê demareragihandin ber bi demax ve dişîne. Sînyalên çêjtinê pêşî digihîjin talamusê, ji wir jî tên guheztin bo navenda çêjtinê ya tûkila mejî .Têgihîştina çêjtinê di mejî de peyda dibe.
Tavtik
Tavtik (bi tirkî: Taşçanak), gundekî bi ser navçeya Qowanciyana Xarpêtê ve ye.
Jian'ou
Jian'ou, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di parêzgeha Fujianê de cih digire.
Bailleau-le-Pin
Bailleau-le-Pin, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Jian'ou
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 456.000 kesî
Bailleau-le-Pin
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Îkaros
Îkaros (bi yewnaniya kevin: Ἴκαρος, Îkaros) kesekî efsaneyî yê yewnan e. Lawikê ku difire tavê tê zanîn. Di çanda popûler de jî cihekî giring digire.
Mîtolojî
Îxtilaf kete navbera bavê wî Dedalos û keyê Mîkenê Mînosê ra. Sebeba îxtilafê jî di çavkaniyan da ne yek e. Lê sebeba herî tê te qebûl kirin ew e ku Dedalos alikarî kiribû ku Têseûs û keça key Arîadnê bi hev ra birevin. Bendekî dabû wan. Key Mînos vê yekê aciz bûbû. Ji ber wê wan avête Gergerînê. Îkaros û bavê wê Dedalos di Labîrîntosê êsîr mabûn. Derdora girava Krîtê bi temamî awaya leşkerî da hatibû dorpêçkirin ji ber wê bav û kur nedikariyan ji rêya avê jî birevin. Tenê rêyek mabû hewa.
Fikrekî hate hişê Dedalos. Pûrta çivîkan bi şimayê ra hev ra gireda xwe ra kir baskek û yekî din jî kurê xwe Îkaros ra kir. Hişyarî da wê ku heger nêzîkê tavê bibe ti tav şimayê bihelîne û bask xirab be û ew jî ji esmanan bikeve erdê. Bi baskên xwe Dedalos û Îkaros ji keyaniya Mikenê revîn. Ew bûyer bû sembola tekoşîna mirovan di hemberê qanûnên xwezayî.
Bavê wê pir şîretan lê kiribû lê Îkaros hêj xort bû û awaya firînê da pir daxwaz bû. Hişyariyên bavê xwe bîr kir û nêzîkê tavê bû şima heliya, bask xirab bû, Îkaros di esmanan da kete nav behrê û xeniqî. Behra ku ew ket navê wî behra bû behra Îkarîa û nêzîkê wê behrê jî giravek hebû navê giravê jî bû girava Îkaryayê.
9ê tebaxê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Birkenfeld (navçe)
Birkenfeld, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Rheinland-Pfalzê ya Almanyayê ye.
Bajarok û şaredarî
Bajarokên bê Verband: Idar-Oberstein
Galgon
Galgon, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Melalar
Melalar, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Obersontheim
Obersontheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwäbisch Hall li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Bawerka Serkevrî
Bawerka Serkevrî, gundekî bi ser navçeya Sersinka Amêdiyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Xareganîs
Xareganîs, gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.
Léry, Côte-d'Or
Léry, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Nointot
Nointot, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Mêvan
Mêvan  bi englizî (guest) ew keseya yê di çe malekê û heta demekî diyarkirî yî li wêrê dimîne. an jî li programêkî Tv bibe mêvan. an jî ji weletkî heteba.
= Çavkanî = https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/kurdish_baby_names.php https://www.kusca.com/naven-kurdi/ https://rojname.com/?kar=navenkurdi
Bêrîvan
Navekî kurmanciya ji bilyî kurmancî ev nave ku ji asas de kurmanciya ketiya di nav zimanên din jî de wek turk. watiya Navê Bêrivan anku hevala şivan. anku ji wan kiça ra tê gotin yên nan û xwarin ji şivan ra dibin. û pez didoşin.
Bêrîvan wek navên dinên kurmançî ji dû çiqa pêkdihê (Bêrî) û qertafa (van) wek navê diyên qertafa van Şivan û Nêçîrvan û Rojnemevan û Sazivan.
=Çavkanî = https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/kurdish_baby_names.php https://www.kusca.com/naven-kurdi/ https://rojname.com/?kar=navenkurdi
Duggendorf
Duggendorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Regensburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Qure Beg
Qure Beg, gundekî bi ser Herîra navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Çîftlik
Çîftlik yan jî Çîftlix (bi tirkî: Çiftlik), gundekî bi ser navçeya Qowanciyana Xarpêtê ve ye.
Bawerka Ke'bê
Bawerka Ke'bê, gundekî bi ser navçeya Sersinka Amêdiyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Sarstedt
Sarstedt, bajarekî navçeya (Landkreis) Hildesheimê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Bavê Şiyarê Murşid
Mihemed lawê nemir Xelîlê Mihemedê Murşidê Ehmedê Hec Qdûr (jdb. 1964 - m. ), bi Bavê Şiyar dihate naskirin, siyasetmedarê kurd bû ku di sala 1964an de li gundê Miskê Jêrîn, di hembêza malbateke welatperwer û aramxwaz û mirovdost de, çavên xwe li jiyanê hilaniye û hatiye dinê.
Jinenîgarî
Bavê Şiyar birayê mezin yê serokê şaxa Hevpeymana Nîştimanî ya Demokratîka Sûrî li Cindirêsê, mamoste Abdurihman Xelîl Murşid û birayê rojnamevan Hozan Efrînî ku li Herêma Kurdistanê wek nûnerê Hevpeymana Nîştimanî ya Demokratîk a Sûrî dixebite bû. Her weha birayê Adnan bavê Roniyar û Hesen bavê Kurdistan û Kamîran bavê Aram û Rêzan bavê Xelîl û Îbrahîm jî ye. Birayê Mizgînê dêka Hisên li Çobana û Zêneb dêka Rodî li Çobana û Almaz dêka Xelîl li Kefirsefrê û Leyle dêka Ehmed li Almanyayê û Emîne dêka Abdurihman li Cindirêsê ye. Xwerziyê Endezyar Mihemed Delalê Hesenê Meyrk, Edhem, Nemir Bekir, Nemir Xelîl û Fedlî li gundê Keferdelê jorîn ê. Pismamê Esed Erif Murşi, Felemez, Qedûr, Mihemed û Rêber ê. Û lawê xalê Mihemed Hesen Bavê Kawa, mamoste Hesen Bavê Can, Ebdurihman Bavê Serxwebûn,Erif û Qehreman e.
Bîrdoz û alîgiriya ramyarî
Ji bîr û ramana xwe ve alîgirê Yekîtiya Nîştîmanî ya Kurdistanê bû û bi taybet girêdayî kar û xebat û siyasta serokê nemir Mam Celal bû. Tê bîra min ku ji salên heyştê ve, her roj radyoya xwe dixist ser pêla Dengê Gelî Kurdistan [DGK] û derdiket ser xanî û dengê radyoyê pir bilind dikir. Serbarî ku ti kadro an jî ti jêderekî ser bi YNKê bi nemir Bavê Şiyar re neketibûn têkeliyan, lê wî ji ber hezkirina xwe ji kesayetiya Mam Celal ve, xwe wek endamek û alîgirekî pir bihêz û dilsoz ê YNK û Mam Celal didî. Malbat ligel Bakur û ew jî ligel Başûr bû.
Melahûnî
Melahûnî, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bavê Şiyarê Murşid
Bîrdoz û alîgiriya ramyarî
Di wê demê de, malbat bi piranî alîgirên bizava rizgarîxwaza kurd ya Bakurê Kurdistanê bûn, lê Bavê Şiyar bi tenê alîgirê Bizava Başûrê Kurdistanê û YNKê bi taybet bû. Bavê Şiyar her beiya ku hevjîntî bike jî, jê re digotin Bavê Şiyar û dema ku hevjîntî kir û lawê xwe hte dinê, nav lê kir Şiyar. Bavê Şiyar kesayetiyekî pir aram û xêrxwaz û dil pak bû. Lê carna jî pir bi hêrs dibû, bi taybet dema ku li hember aloziyan bê çare dima. Ji gelê xwe, hevalên xwe, malbata xwe û doza gelê xwe pir hez dikir. Kesekî pir hiş vekirî bû.
Bo nûmona di barê mîkenîk û teknîk de gelek şareza bû. Di dibistana xwe de her dem yekemîn bû. Lê ji ber ku ew lawê mezin bû, bavê min ê nemir Xelîl ji Bavê Şiyar xwest ku dest ji dibistanê berde û alîkariya wî di karûbarên rêvebirina mal û milk de bike. Ji ber ku xwedî dar û milkekek pir bûn. Ji ber wê mijarê birayê min yê nemir Bavê Şiyar dest ji xwendina xwe ya pola 7an li Navendiya Cindirêsê berda.
Lê piştî derbasbûna çend salan hindî ji xwendinê hez dikir, her limal û bi awayekî azad ji bo ezmûna pola 9an xwe tomar kir û tê bîra min bi pileyên baş serketin bi dest anî. Lê helûmercên malê li sr wî hatibûn sepandin ku nneçe dibistanê. Nemir Bavê Şiyar 3 caran hevjîntî pêkaniye.
Keçkek ji jina duyemîn heye bi navê Hêvîn û xwendina xwe ya Karûbarên Rêvebirî bi dawî kir û di proseya hilbijatrinên komînan qonaxa yekemîn de, wek nûnera Hevpeymana Nîştimanî ya Demokrata Sûrî hate hilbijartin û endama Desteya Cêbicêkar ya Hevpymana Nîştimanî ya Demokratîka Sûrî ye.
Her weha ji jina xwe ya sêyemîn ku ji Çobana ye, Hemîde Hemo xwedî 2 keçkaye; Şêrîn û Rolav û yek law bi navê Şiyar heye. Nemir Bavê Şiyar di roja ku serokê nemir Mam Celal wek serokkomarê Êraqê hate hilbijartin, ji min re telefon kir û got; Pîroz pîroz li tevahiya gelê kurd, ma min beriya 20 salan ji we re nedigot ku serok Mam Celal rêber û mezinê kurda ye. Min nedigot ku ewê bibe nûnerê kurda di siyaet û diplomasiyê de. Min dema ku berevanî li Mam Celal dikir û jê hezdikir ji i boşiyê bû.
Mam celal serê gelê kurd pir bilind kir. Bi nêrîna Bavê Şiyar ewe ku bi nexeşkeftna Mam Celal rewşa Başûrê Kurdistanê wê pir were guhertin û wê ne li berjewendiyên gelê kurd be mixabin. Nemir Bavê Şiyar digot; di asta hemû Êraqê de tenê Mam Celal şoreşgerekî xwedî berwanameya parêzerî rasteqîne ye ku bi erk û hêza xe bi dest xistiye û di xizmeta gelê xwe û doza rewa de bi kar aniye.
Reykjavîk
Reykjavîk (bi îslendî: Reykjavík), paytexta Îslendayê ye.
Bavê Şiyarê Murşid
Bîrdoz û alîgiriya ramyarî
Eger rewşa tenduristiya Mam Celal divê qonaxa hestyar de zûh baş nebe,wê rewşa doza kurd li Başûrê Kurdistan û Êraqê pir xerap bibe û ti kes jî wê nikaribin wek berê biparêzin. Ji ber ku hebûna Mam Cell li QesraAştiyê ya Bexdadê, tê wê wateyê ku Herêma Kurdistanê aram û parêzrawe û eger Mam Celal ne li wir be, tê wê wateyê ku êdî rewşa ewlehiya Herêma Kurdistanê ne arame. Nemir Bavê Şiyar pir dûr û hûr şiroveyên xwe dikir û rastiya şirove û nérînên wî pir pêkdihatin. Rewşa Bavê Şiyar ya dawî Bavê Şiyar piştî têkçûna rewşa Helebê mala xwe anî gundê Miskê.
Ji ber neliheviya rewşa aborî di dawiya 2013an de derbasî Stenbolê dibe û di nûsîngeheke kirêdana xanî û kirîn û firoştina zeviyan de dest bi kar kiribû. Xwediyê nûsîngehê endamê HDP`ê bû. Gelek jê razî bû. Lê ji nîşkave rastî werema guhê dibe û roj bi roj lê giranbû. Çiqas birin diktoran û bijîşkan ti çare jê re nebû. Di encamê de, di roja de jiyana xwe ji dest da û vegerandin gundê Miskê û li goristana gund bi axê hat spartin.
Merkaniş
Merkaniş, gundekî girêdayî navçe Çelê ya bi ser Culemêrgê ve ye.
Dilovan
Dilovan ( bi englizî :merciful. bi elmanî liebevoll ) ew kesiya yê dilgerim û dilnzaik be. her wesan Nevekî kura yê kurdîye jî.
Gans, Gironde
Gans, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Dilovan
Çavkanî
https://www.goodreads.com/book/show/2527719.Naven_Kurdi https://www.kusca.com/naven-kurdi/ https://rojname.com/?kar=navenkurdi
Nolléval
Nolléval, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Bailleau-l'Évêque
Bailleau-l'Évêque, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Eckmühl
Eckmühl şaredariyeke navçeya (Landkreis) Regensburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Piştevan
Piştevan ew kese ne yên piştigiriyê li kesekî dikin
=Çavkanî= https://www.goodreads.com/book/show/2527719.Naven_Kurdi
Gêman
Kîman, gundekî girêdayî navçe Çelê ya bi ser Culemêrgê ve ye.
Sildhopvatnet
Sildhopvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol, li aliyê rojhilata gundê Mørsvikbotnê ye
Mixar
Mixar, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Gûtdik
Gûtdik, gundekî girêdayî navçe Çelê ya bi ser Colemêrgê ve ye.
Jinjiang City
Jinjiang, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û bajar di parêzgeha Fujianê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.986.447 kesî
Jovan
Jovan  Navekî kurdî yê kura ya.
=Çavkanî= https://www.goodreads.com/book/show/2527719.Naven_Kurdi
Beraşê
Beraşê, gundekî bi ser navçeya Sersinka Amêdiyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Mixrabet
Mixrabet, gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.
Rot am See
Rot am See şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwäbisch Hall li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Rosengarten, Baden-Württemberg
Rosengarten şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwäbisch Hall li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Gardegan-et-Tourtirac
Gardegan-et-Tourtirac, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Bulam
Bulam, bajarokekî bi ser Komîşîra Adiyemanê ve ye.
Sînan bin Sabit
Sînan bin Sabit (erebî سنان بن ثابت بن قرة;, Sinan ibn Thabit ibn Qurra, bijîşk, stêrnas û matematîknasê ereb e.
Ew kurê Sabit bin Qure û bavê Îbrahîm bin Sînan e. Bi xwe di sala 880an de ji dayik bûye û di sala 943an de wefat kiriye.Di derbarê jiyana wî de agahî kêm e.
Hermann Hesse
Hermann Hesse (jdb. 2ê tîrmeha 1877an - 9ê tebaxa 1962an) helbestvan, romannivîs û nîgarvanekî alman-swîsrî bû. Di sala 1946an de Xelata Nobelê ya Wêjeyê stendiye.
11ê tebaxê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Hermann Hesse
Jînenîgarî
Di 1904an de, nav û dengê Hesse belav dibe, ji ber weşana romana wî "Peter Camenzind", ko tê de rexne li pêşveçûna şaristaniyê digire û bi wênegira ji Basel Maria Bernoulli dizewice û dibin xwedî sê zarok. 1914 Hesse xwe wek leşeger di cenga cîhanî yekem de tomar dike. Hesse xwe nagirê û li dijî cengê radiwestê û wî wek mirovekî xayîn li dijî welatê bav li qelem didin. Hesse direvê û xwe digihînê Swêsra bo hevwelatiya wir werbigirê.
11ê tebaxê
Jidayikbûn
1897 – Enid Blyton, nivîskarekî îngilîz.
Hermann Hesse
Jînenîgarî
Ji 1916 Mirina bavê Hesse, nexweşiya kurê wî Martin, bodîlebûna jina wî û êlperestiya gelek rewşenbîrên wê demê, ew pir xemgîn kir û kete nav nexweşiyeke derunî pir mezin. Mecbûr dibe her nik dr. Derûnî ko şagirt bû ew jî Carl Gustav Jung (1875-1961) bû. Ev serpêhatî di romana wî a bi navê "Demian" (1919) diyar dibe. Carl G.Jung, dibêjiyê hewl bide ko tu hînî hunerê şêwekariyê bibî û bi vî şêweyî wî derman dike.
11ê tebaxê
Jidayikbûn
1965 –Viola Davis,) lîstikvan û hilberînereke amerîkî
Hermann Hesse
Jînenîgarî
Di vê salê de, jiber sedemên siyasî dest ji Preußer Akademie berdide. Komîsiyona Nobela xelata toreyî bo kar û nivîsên wî, xelata Nobel didinê.
11ê tebaxê
Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)
Kûrbe
Kûrbe, mezreke girêdayî gundê Arbûş a girêdayî navçeya Çelê ye.
11ê tebaxê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Barjouville
Barjouville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Nawşîwanî Serû
Nawşîwanî Serû, gundekî bi ser Herîra navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Kovan
Kovan  ew kesye yê ku xem û jan dixwe û xemgîn. herwesa nevekî kura ya jî
=Çavkanî = https://www.haus-fuer-poesie.org/de/poesiefestival-berlin/kuenstler-datenbank/kerim-kurmanc
Sekivan
Sekivan  Nevekî kurdiyî yê kura ya.
=Çavkanî = https://glosbe.com/ku/en/Kurmanc https://www.haus-fuer-poesie.org/de/poesiefestival-berlin/kuenstler-datenbank/kerim-kurmanc http://www.amouda.com/naven-lawan.htm
Mistefaçay
Mistefaçay, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bilimbas
Bilimbas, gundekî bi ser navçeya Sersinka Amêdiyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Normanville, Seine-Maritime
Normanville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Ebûbekir Kerecî
Ebûbekir Kerecî an bi kurtî Kerecî an jî (erebî; الكرخي, z. 953 - m. 1029) Al-Kereci an Abu Bakr bin Muhammed bin el Huseyin al-Kereci.
Noşnak
Noşnak (bi tirkî: Başpınar), gundekî bi ser navçeya Qowanciyana Xarpêtê ve ye.
Ebûbekir Kerecî
Endezyar û matematîkzanê misilman e ku bi xebatên xwe yên li ser geometriyê tê naskirin.
Mezreê Mezarê
Mezreê Mezarê, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Hagelstadt
Hagelstadt şaredariyeke navçeya (Landkreis) Regensburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Teltow
Teltow bajarek di herêma Brandenburg de li Almanyayê ye û bajarokê herî nêzîkî 26,000 niştecîh e.
Gauriac
Gauriac, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Satteldorf
Satteldorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwäbisch Hall li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Peşwanek
Peşwanek, gundekî bi ser navçeya Westana Wanê ve ye.
Belîtê
Belîtê, gundekî bi ser navçeya Sersinka Amêdiyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Talisan
Talîsan, gundekî girêdayî navçe Çelê ya bi ser Culemêrgê ve ye.
Şîvrezan
Şîwerîz, bi tirkî kirine Çınarlı, gundekî ser Çela Hekariyê ye.
Amt Treptower Tollensewinkel
Treptower Tollensewinkel şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Barmainville
Barmainville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Levernois
Levernois, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Barmainville
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Casim Sebrî
Casim Sebrî Zahir Boselî (Jassim Sabri) nivîskar û helbestvanekî kurd e.
Jiyanname
Casim Sebrî di sala 1992an de li bajarê Zaxo hatiye ser dunyayê di kevin da xelkê gundê Boselê ye, li dibistana Miqdad Medhet dest bi xwendina seretayî kiriye û qonaxa navîncî li dibistana Hevût xilas kiriye, li dibistana Şehiyan qonaxa amadeyê xilas kiriye, derçoyê Peymangeha Teknîkî Zaxoyê li beşê kargêrî nexweşxane. Niha li bajarê Zaxo akincî ye.
Berhem û çalakî
Li sala 2007 dest bi nivîsînê kiriye. Di rûpel û rojname û kovaran da gelek babet û raportên taybet belav kirine, û berdewam e di karê nivîsinê da weke despêkek, ta niha pirtûkeke helbestan çapkiriye û belav kiriye bi navê "Ez û pênûs" li sala 2014 an da, paşan li sala 2019 an da pirtûkek amadekriye û çapkirye bi navê " gulbijêrek ji nameyên navdaran " paşan pirtukek elektronî bi navê "Ez û Facebook" belav kiriye, her dîsa pirtûkeke din berhevkirye weke ferhengeke zanistî u rewşenbîrî bi şêweya elektronî belav kir bi navê "Vejîn", dîsan pirtukek din ji zaravê soranî bu zaravê badînî veguhastiye bi pîtên aramî bi navê " ew 10 pirtukên duniya hejandî" li radyoya dengê Kurdistan Zaxo bernamekê helbestan pêşkêşkiriye bo demê 3 mehan, niha wek çalakvan mijûli kar u çalakiyên civakî û rewşenbîrî u geşepêdanê ye u berdewame d karê nivisandina gotar û babetên nivîskî da.
Babet û raport li evan malper û rojname û kovaran belav kirine
Li çendîn rûpel û malperên kurdî jî babet û nivîsinên xwe belav kirine.
Norville
Norville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Mezreê Gûra
Mezreê Gûra, gundekî ser bi navenda bajarê Eherê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
John Lennon
John Winston Ono Lennon an jî bi kurtî John Lennon (9ê çiriya pêşîn a 1940 - 8ê kanûna pêşîn a 1980) hunervanê muzîka pop, bestekar, nivîskarê stranan li Liverpoolê (Brîtanyaya Mezin) ji dayik bûye; gîtarjen, sazbendê keyboardê û stranbêjê koma pop a The Beatles bû.
Stimpfach
Stimpfach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwäbisch Hall li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Filon
Filon, gundekî bi ser Herîra navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Metroya Amsterdamê
Metroya Amsterdamê (bi holandî: Amsterdamse metro) pergaleke veguhastina bilez a metroyê ye ku li paytexta Holanda ya Amsterdamê re xizmetê dike û berbi şaredariyên derdorê yên Diemen û Ouder-Amstel ve dirêj dibe. Metroya Amsterdamê heta sala 2019an ji şaredariya Amstelveen re jî xizmet dikir lê ev rê ji bo veguheztina xeta tramwayê hate girtin. Tora metroya Amsterdamê ji hêla pargîdaniya veguhastina gelemperî ya şaredariyê Gemeente Vervoerbedrijf (GVB) ve tê xebitandin ku di heman demê de tram, ferîbotên belaş û otobusên herêmî jî dixebitîne.
Dîrok
Planên yekem di sermawez a sala 1922an de endamên meclîsa şaredariya Amsterdam Zeeger Gulden û Emanuel Boekman ji alderman berpirsiyar Ter Haar xwestin ku li ser îmkana avakirina rêhesinek binerd li bajêr lêkolîn bike. Li ser vê yekê beşê şaredariya Karên Giştî raporên bi pêşniyarên ji bo jêrzemînê amade kir. Lêbelê ev plan di qonaxa plansaziyê de rawestiyan û heta salên 1950an dewam kir ku nîqaşa li ser trêna binerdê dîsa li Amsterdamê derkeve holê.