cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dorsel
Dorsel şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Lêdan
Lêdan (ing. beat) dema ku em bi lêdanên destan an jî yên piyan beşdarî stranekê dibin, em lêdanên wê stranên didin. Lêdan; yekeyên dubarekirî û bipergal in ku muzîkê li demên wekhev dabeş dikin. Lêdan di hin muzîkan de (muzîka rock, sirûd) gelekî xurt in û bi hêsanî têne hîskirin. Lê di hin muzîkan de jî (hin mînakên muzîka klasîk a rojavayî ya hemdemî) nediyar in.
Çêçûran, Bane
Çêçûran gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Mîrûsîva
Mîrûsîva gundekî Bismilê yê li derdora Sofyanê ye ku hatiye valakirin.
Karesata Çernobîlê
Di dema ceribandinekî de qezaya yekem a nûkleerî ya sedsala 20. pêk tê. Cih li Ûkrayna, li navçeya Kîev'ê Çernobîlê ye. ha li wir di reaktora 4. a hêzê ya nûkleerê de roja 26'ê Nîsana 1986'an ber destê sibê re qezayeke nûkleerî pêk hat û piştî vê tivabek(tibabek) berên fîsyonê li atmosferê ango li hewayê belav bû. Hemû cîhan roja 30'ê nîsana 1986'an bi vê xeberê hesiya.
Encamên Qezayê
Di encama vê qezayê de ev tiştên han rûdan: -600.000 (şes sed hezar) personel tevlî xebatên xilaskirina vê qezayê bûn. Gelek ji van bi radyasyona zêde re rû bi rû bûn. -Nexweşiya bêhtir derketî penceşêra tîroîdê ya zarokatiyê bû. -Di wan mehên pêşiyê de zarokên ji şîrê zêde bi îyoda radyoaktîf vexwarîn bi wê penceşêra tîroîdê ketin, li gor daneyan heta 2002'yan ji vê komê 4000 hezar zarokan re ev nexweşî derket. -Aliyên serbixwe dibêjin heta bi sedan salan kes nikare li Prîpyat û herêmên derdora wê bijî, her wiha hê jî têketina van deveran qedexe ye û polîs nahêlin kes bikeve hin deveran. -Li gor komîteya NY'ê 4000-5000 kes ji ber vê qezayê mirine. Lê belê li gor berhemeke nivîskarên Rûs Alexey V. Yablokov, Vassily B. Nesterenko û Alexey V. Nesterenko a di New York Academy Of Sciences de hatî weşandin heta 2004'an insan ji ber vê mirine û hejmara van kesan gihaye 1.000.000 (milyonekî). Gelek kes jî hêj nemirin lê ji ber nexweşiyan jiyana wan herimî. -Vê bobelatê bi awayên cur bi cur bandor li 7 mîlyon û 345 hezar û 329 insanên ji Ûkrayna, Belarûs ve Rûsya kir. -Yên malên xwe terikandin û li cihnên din hatîn bicihkirin 492.099 (ango nîv mîlyon insan) ev daneyên Neteweyên Yekbûyî, WHO, UNICEF'ê ne.
Projeyên wergerandina nivîsbariyan bi kurdî
Projeyên ku hatin dan dest pê kirin
Ji mezin ber bi biçûk (li gora hejmara hevokan, hemû/amade):
Dewrêşê Ewdî
Dewrêşê Ewdî, navê kurmîrekî kurd ê ku bi eslê kurd e û di sedsala 17an de jîya ye. Navê Dewrêşê Ewdî, di nava kurdan de bi lehengî derketiye li pêş. Hinekî jî, Navê dewrêşê Ewdî, weke navekî ku bûye sembol ji lehengîyê re jî. Dewrêşê Ewdî, navê bavê wî Ewdê kurê Mihlêm a. Jê re Ewdê Mihlêm tê gotin. Ewdê Mihlêm, serokê eAşîra xwe ya ku Êzîdî bûya. Li Herême Riha Jîyane na. Pêşîyên ewdê Mihlêm, ka ji kengî ve berê çûna Şingalê. Piştre Bav û bavkalê Ewdî yanî bavê Dewrêş têne herême Reha Wêranşarê û li wir dema ku ew tên jî Mîr Temir ku li wir xwedi desthilatdar a û bi avakirina konfadarasyonaka eazin ava kirîya û di bin serokatîya xwe 36 aşîrên eazin ên kurdan kirina yek û weke dewletekê dijî, Mîr temir li wan xwedî derdikeve. Weke ku Ewdî ji bavê mîrê kurd Mîr Temir re gelek ceng bi serxistina, weke bavê xwe Dewrêş jî ji Mîrê kurd Mîr Temir re gelek ceng bi serxistina. Bi wê yekê navê Dewrêş bi navê "Dewrêş Ewdî" derdikeve. Dewrêşê Ewdî, birayekî bi navê Sadûn Hebûya.
Lê Dewrêş, piştî wî re, bi qasî wê mêranîya xwe ya ku navî derketîya Bi wê evîndarîya di dilê xwe de jî hatîya naskirin û navê wî derketîya. Keça Mîr Temir Adûlê, wan hêz hevûdû kiribûn. Ji bo şerekî dawiyê ku Osmanîyan ser 1700 sûwarî re şandîya. Dewrêş, dikeve ber wan de û bi wan re şer dike. "Lê hêza Osmanî çi dike û nakê nikarê li ber wî mêrî bi ser bikeve. Piştre, Planekê çê dikin û berê haspê wî yê ku navê wê Hadham bûya dikina navê ardekê ku zêde têde Qûlmişk hene, êdî lingê haspê dikeve qûlmiskekê de û ku dişikihê, êdî ew jî dikeve ardê û li wir êdî wî karîn têk bibin. ." Tê gotin ku ne bi vî rengî ba, wê ti carî nikarîban ku wî ji ser haspê wî bikin û bidina ardê.
Derya Sipî
Du manên Derya Sipî hene.
Devermişkanlû
Devermişkanlû, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Aqçîra
Aqçîra, gundekî ku bi ser navçeya Elcewaza Bidlîsê ve ye.
Moreirense FC
Moreirense Futebol Clube yanjî Moreirense FC yaneyîeka Futbolê yîe, ya welatê Portûgalê yîe. Ew Yane ya bajêrê Moreira de Cónegos ye li Parêzgeha Minho li Portûgal.
Şkifû
Şkifû, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Gola Utah
Gola Utah goleke mezin li federedewleta DYAyê Utahê ye. Gol ji hêla dewletê ve wekî park tê parastin. Lê masîgerî û werzişên avê tên kirin.
Kom
Kom berhevokek ji tiştên ji hev cuda ye ku bi xwe mîna tişteka serxwe tê ferizkirin. Koman yek ji bingehîntirîn çemkên matematîk in.
Pênas
Dema ku em dibêjin "kom", mebesta me berhevokek e mîna M di hundira tevahiyekê da ku ji tiştên ji hev cuda û destnîşankirî mîna m (jê ra dibêjin endamên M) ku em jê agahdarin an jê difikrin pêk hatiye.
Endamên komekê dikarin her tişt bin: hejmar, mirov, pîtên alfabeyê, komên din, û hwd. Rêkeftin hatiye kirin ku em kom bi pîtên mezin an girek (A, B,C, ...) nîşan bidin.
Koma A û koma B yeksan in eger û tenê eger her du ne kêmtir ne zêdetir xwedî heman endaman bin.
Ew pênas ku pêştir hate dayin ne temame û di matematîkê da têgeha "kom" bêpênas tê qebûl kirin.
Şayesandina koman
Du rêyan hene ji bo şayesandin, an destnîşankirina endamên komekê. Ya yekemîn bikaranîna şayesandineka watayî (semantic) e:
Rêya duyem lîstekirina endamên komê ye. Lîsteya endaman dikevin nava du kevanan:
Divê ku her endamê komê yekta be û di komê da çi endamekî dî wekî wî nebe. Tertîb û rêza lîstekirina endaman jî ne giring e:
Endamêtî
Pêwendiya serekî navbera koman de endamêtî ye - dema ku komek endamê komek din e. Eger A endamekî B ye, em dê binivîsin A ∈ B. Û eger C ne endamekî B ye wê demê C ∉ B. Ji bo nimûne:
Binkom
A binkomeka B ye
Nimûne:
Adûlê
Adûlê, keça Mîr Temir ku di destana Dewrêşê Ewdî de tê ser ziman û behsa evîndariya wê ya bi Dewrêş re tê kirin.
Adûlê, weke jinên din ên ku di destanên kurd de navê tên ser ziman û weke sembol in di nava civata kurd de; Zîn di Mem û Zîn de, Binavşa Narîn di Binavşa Narîn û Cembeliya Mîrê Hekarî de û hwd ku navê navê pirr mazin derketiye li pêş e. Her wisa di jiyana Dîlberê ku navê di deme Feqiyê Teyran de jiyaye û Feqiyê Teyran li ser qasîda jî çêkiriye û haniye ser ziman jî bûye.
Tûnis (cudakirin)
Du manên Tûnisê hene.
Pêlav
Pêlav, sol li lingan tê xwekirin. Cot in, ji bo porkirin, parastina lingan û aksesûarê ne.
Kom
Hevgirtin
Nimûne:
Pêlav
Berê li Kurdistanê li her derê goşkar hebûn, ango pêlavçêker. Çarox û midas didirûtin. Lê sol ango pêlavên nûjen derketin, îcar goşkaran ew çêkirin.
Kom
Hevgirtin
Hinek taybetmendî:
Hevbirîn
Herwiha, komeka nû dikare bi destnîşankirin û cudakirina endamên hevbeş di du koman da bêt avakirin. Hevbirîna A û B, ku bi A ∩ B tê nîşandan, koma hemû ew tiştan e ku hem endamê A ne û hem jî endamê B ne.
Nimûne:
Hinek taybetmendiyên bingehîn:
Hesenawa, Bane
Hesenawa gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Mala Şêx Hamid
Li derdora Stewrê,Bismilê û Batmanê gelek mirîdên wan he ne.
Ulanqab
Ulanqab, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Inner Mongoliayê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 2.143.590 kesî
Essing
Essing şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kelheim li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Herchweiler
Herchweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Guatemala
Guatemala an jî Komara Guatemalayê (bi spanî: República de Guatemala) dewleteke Amerîkaya Navîn e. Di navbera Meksîk, Belîze, Deryaya Karîbê, Hondûras, El Salvador û Okyanûsa Pasîfîkê de ye. Ew dewletekî Amerîkaya Latînî e û berê koloniyê Spanyayê bû.
Serokî niha yê Guatemala Alejandro Giammattei ye.
Derîlû
Derîlû, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Dümpelfeld
Dümpelfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Elfûbêy gurcî
Elfubêy gurcî (ქართული დამწერლობა) sîstimêkî nûsîne ke bo nûsînî zimanî gurcî kellkî lêwerdegîrê. Em elfubêye le çepewe bo rast denûsrê.
Pîtekan
Elfubêy gurcî le 33 pît pêkhatuwe. Pîtekanî elfubêy gurcî birîtîn le:
Meckenbeuren
Meckenbeuren şaredariyeke navçeya Bodenseekreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Şehabiye
Şehabiye, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Daristan
Daristan komeke daran e, ya ku bi hev re li derekê şên dibe.
Daristan yekeyên cografî (biyom) in û mîna daristanên darên bigûzik, daristanên baranê yên tropîkal, daristanên darên pelweşandî tên cudakirin.
Babanîs
Babanîs, gundekî giradayê navçeya Payîzava ya Wanê ye.
Moda Iyonyan
Moda Iyonyan (Gama Major) ew mod e ku ji navberên 2 tam, 1 nîvçe, 3 tam, 1 nîvçe pêk tê. Ev mod di Serdema Barok de wekî gama major hatiye bikaranîn û bûye yek ji gamên bingehîn ên muzîka klasîk a rojavayî.
Guhrow
Guhrow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Spree-Neiße li Brandenburg, Almanyayê ye.
Elon Musk
Elon Reeve Musk FRS (28ê hezîrana 1971) mirovek karsaz û veberhêner Afrîkaya Başûr e. Ew damezrîner, CEO, û Endezyarê sereke li SpaceX e. Di heman demê de veberhênerê milyaket, CEO, û Mîmarê Hilberê ya Tesla, Inc. - û her weha damezrînerê The Boring Company û hev-avakarê Neuralink û OpenAI e. Bi dewlemendiya 242 mîlyar dolarên Amerîkî, Musk li gorî Indeksa Mîlyarderên Bloomberg û navnîşa mîlyarderên rastîn ên Forbes-ê dewlemendtirîn kesê cîhanê ye.
Musk li Pretoria, Afrîkaya Başûr ji dayik bû û li wir mezin zarokatiya xwe derbas kir. Ew bi kurtî beşdarî Zanîngeha Pretoria bû berî ku di 17 saliya xwe de biçe Kanadayê. Wî bi rêya dayika xwe ya Kanadayî hemwelatiya Kanadayî wergirt. Du sal şûnda, wî serlêdana xwe li zanîngeha Queen's kir, dû re derbasî Zanîngeha Pennsylvania bû û li wir lîsansa Bachelor di Aborî û Fizîkê de wergirt. Ew di sala 1995an de çû Kalîforniyayê da ku beşdarî Zanîngeha Stanford bibe lê li şûna wê biryar da ku kariyerek karsaziyê bişopîne û bi vî rengî bi birayê xwe Kimbal re pargîdaniya nermalava webê Zip2 damezrand. Startup a wan di sala 1999an de ji hêla Compaq ve bi $307 mîlyon dolar hate kirîn. Di heman salê de Musk bankek bi navê X.com damezrand, ya ku di 2000an de bi Confinity re bû yek û PayPal ava kir. eBay di sala 2002 de, bi 1,5 milyar dolarî PayPal kirî.
Di 2002 de, Musk SpaceX, pargîdaniyek hilberîner û karûbarên veguheztina fezayê SpaceX damezrand, ku ew wekî CEO û Endezyarê sereke kar dike. Di 2004 de, ew bû veberhênerê wê û di hilberînerê wesayîtên elektrîkê Tesla Motors, Inc. (niha Tesla, Inc.). Ew bû serokê wê û mîmarê hilberê û di dawiyê de di sala 2008an de pozîsyona CEO girt. Di 2006an de, wî alîkariya afirandina SolarCity, pargîdaniyek enerjiya rojê, kir, ya ku piştre ji hêla Tesla ve hat kirîn û bû Tesla Energy. Di 2015an de, wî OpenAI damezirand, ya ku pargîdaniyek lêkolînê ya neqezenc e ku îstîxbarata sûnî ya heval (AI) pêşve dike. Di sala 2016an de, ew bû hev-damezrênerê Neuralink, ku pargîdaniyek neuroteknolojiyê ye ku balê dikişîne li ser pêşkeftina navgînên mêjî-komputerê. Dûv re wî The Boring Company, pargîdaniyek çêkirina tunelan ava kir. Ew razî bû ku di sala 2022an de, servîsa sereke ya tora civakî ya Amerîkî Twitter bi 44 mîlyar dolarî bikire, lê piştre diyar kir ku ew xwe ji kirînê vedikişîne; ew naha bi Twitter-ê re bi mebesta temamkirina danûstendinê di nav şerek qanûnî de ye. Musk veguheztina pergalek bo vaktrîna bilez a hyperloop pêşniyar kiriye û niha serokê Weqfa Musk e, ku ji lêkolîn û perwerdehiya zanistî re bexşan dike.
Musk ji ber kirina daxuyaniyên nezanistî û nakokî, wek belavkirina agahdariya çewt di derbarê pandemiya COVID-19 de, hate rexne kirin. Di sala 2018an de, Komîsyona Ewlekarî û Veguheztinê ya Dewletên Yekbûyî (SEC) doz li Musk kir, ji ber ku wî bi derewîn tweet kiribû ku wî fon ji bo desteserkirina taybet a Tesla peyda kiriye; wî bi SEC re rûnişt lê sûcê xwe qebûl nekir, û bi demkî ji serokatiya xwe ya Tesla îstifa kir. Di sala 2019an de, wî dozek îftirayê li dijî wî qezenc kir.
Kamloops
Kamloops, bajarekî herêma Kolumbiya Brîtanîya Kanadayê yê.
Dîroka LGBTê
Dîroka êlcîbîtî (LGBT) vedigere yekem bûyerên tomarkirî yên evîn û cinsî yên heman zayendî yên şaristaniyên kevnar, ku dîroka gel û çandên lezbiyen, gey, bîseksuel û transgender (êlcîbîtî, LGBT) li çaraliyê cîhanê vedihewîne. Tiştê ku piştî gelek sedsalên çewsandinê sax maye - ku di encamê de şerm, tepisandin û nepenî ye - tenê di dehsalên dawî de hatiye şopandin û di nav vegotinên dîrokî yên serdesttir de hatiye girêdan.
Di sala 1994 de, pîrozbahiya salane ya Meha Dîroka LGBT li Dewletên Yekbûyî dest pê kir û ji hingê ve ew li welatên din hate hilbijartin. Ev çavdêrî ji bo ronîkirina dîroka gel, mafên LGBT û tevgerên mafên sivîl ên têkildar e. Ew di meha cotmehê de li Dewletên Yekbûyî tê dîtin, ku di 11ê Cotmehê de Roja Derketinê ya Neteweyî tê de ye. Li Keyaniya Yekbûyî ji sala 2005an û vir ve di sibata 2005an de hat dîtin ku hevdem e bi rakirina Beşa 28an a sala 2003an, ku rayedarên herêmî qedexe kiribû ku hevzayendî "pêşvebirina" hevzayendîtiyê bikin. Serkeftinek pîroz di dîroka LGBT de çêbû dema ku keybanû Beatrix qanûnek îmze kir ku Holenda bibe welatê yekem ku zewaca hevzayendan qanûnî kir.
Dema kevnare
Dema ku meriv li Yewnanistan û Romaya kevnar nêzikî lêkolînê dibe, divê were hesibandin ku têgeha nûjen a homoseksueliyê nikare were sepandin. Her weha divê were zanîn ku darizandina civakî ya li hember kiryarên cinsî ne li gorî meyla zayendî an zayenda hevjînê bû. Di şûna wê de, di seksa anal de di berçavgirtina rolan de, çalak an pasîv, cûdahî hebû. Rola çalak bi mêraniyê re, rola pasîv bi jinbûn, an jî kêmbûna mêraniyê ve girêdayî bû.
Çîn
Homoseksueliya mêr ji demên kevnar ve li Çînê hatiye pejirandin û di gelek berhemên navdar ên edebiyata çînî de behsa wê hatiye kirin. Konfuçyûsîzm, ku di serî de felsefeyek civakî û siyasî ye, hindik li ser zayendîtiyê sekinî, çi homoseksuel be an heteroseksuel. Berevajî vê, rola jinan di dîroka çînî de kêm girîngiyek erênî tê dayîn, ku tomarên lezbiyeniyê bi taybetî kêm in. Dîsa jî, di hin pirtûkên dîrokê de danasîna lezbiyenan jî hene. Tê bawer kirin ku homoseksuelî di xanedanên Song, Ming û Qing de popûler bû.
Japonya
Qeydên mêrên ku li Japonyayê bi mêran re seksê dikin digihêjin demên kevnar. Lêbelê, ew di serdema Edo de ji zanyaran re herî zêde diyar bûn. Pratîkên dîrokî yên homoseksueliyê bi gelemperî li Japonyayê wekî wakashudō (若衆道, lit. 'rêya wakashu') û nanshoku (男色, lit. 'rengên nêr') tê binavkirin. Saziya wakashudō li Japonya bi gelek awayan dişibihe pederastiyê li Yewnanistana kevnar. Zilamên pîr bi gelemperî bi zilamên ciwan re (wakashu), bi gelemperî di xortaniya xwe de, bi têkiliyên romantîk û cinsî re mijûl dibûn.
Di wêjeya klasîk a Japonî de Çîroka Genji, ku di Serdema Heian de hatiye nivîsandin, mêr pir caran ji bedewiya kurên ciwan dihejin. Di dîmenekê de lehengê nêr ji aliyê xanimekê ve tê redkirin û li şûna wê bi birayê wê yê ciwan re radizê: "Gencî kurik li kêleka xwe daxiste xwarê... Gencî, ji aliyê xwe ve, an jî wisa tê zanîn, kurik ji xwişka sar balkêştir dîtiye. ". Di hin referansan de behsa împaratorên ku di têkiliyên homoseksuel de ne û "kurên spehî yên ku ji bo armancên zayendî" ji hêla împaratoran ve hatine girtin. Di berhemên wêjeyî yên din de mirov dikare referansên ku Leupp jê re gotiye "pirsgirêkên nasnameya zayendî" bibîne, wek çîroka ciwanê ku evîndarê keçikekê dibe, ya ku ku bi rastî jî nêrekî travestî ye. Shunga Japonî wêneyên erotîk in ku di nav wan de evîna hevzayendî û dijber-zayendî hene.
Pasîfîkê Başûr
Di hin civakên Melanezyayê de, nemaze li Papua Gîneya Nû, têkiliyên hevzayendî, heta nîveka sedsala borî, parçeyek yekbûyî ya çandê bûn. Mînakî Etoro û Marind-anim, heteroseksuelî wekî guneh didîtin û li şûna wê hevzayendî pîroz dikirin. Di çend çandên kevneşopî yên Melanezyayî de, xortek ciwan dê bi xortek mezin re were heval kirin ku dê bibe şêwirmendê wî û yê ku dê wî (bi devkî, analî, an serpê, li gorî qebîleyê û li gorî eşîrê) di nav çend salan de bi awayekî zayendî "av bide".
Hindistan
Di nav metnên Hindu û Vedî de gelek ravekirinên pîroz, nîvxwedayan, û hetta Xwedayê Bilind jî hene ku normên zayendî derbas dike û gelek tevliheviyên zayendî diyar dike. Di helbesta destana Hindî ya kevnar de çend mînak hene ku ji hêla xweda û xwedawendan ve têne teswîrkirin û yekîtiyên heman zayendî ne. Çend çîrok hene ku evîna di navbera heman zayendan de bi taybetî di nav padîşah û şahbanûyan de nîşan didin. Kama Sutra, peymana Hinduîzma kevnar a Hindî ya ku li ser evînê ye, li ser hestên heman zayendan diaxive. Di perestgehên Hindu yên mîna Khajuraho de gelek teswîrên kiryarên cinsî yên heman-zayendî hene. Çend esilzade û împaratorên Mogolî û mîrên din ên misilman ên Asyaya Başûr tê zanîn ku xwedî meyla homoseksuel in.
Li Asyaya Başûr Hîcra kasteke zayenda sêyemîn, an jî grûpeke transgender e ku bi roleke jinê dijîn. Hîcra dibe ku nêr yan jî interseks û hinek jî mê çêbûbin.
Misira kevnare
Khnumhotep û Niankhkhnum, manikurîstên li Qesra Fîrewn Niuserre di dema Xanedaniya Pêncemîn a Firewnên Misrê de, 2400 BZ, tên texmîn kirin ku gey bûne li ser bingeha temsîla wan ku di tirba wan ya hevpar de poz bi poz xwe hembêz kirine. Fîrewn Neferkare û General Sasenet, çîrokek Keyaniya Navîn, li ser têkiliya nehênî ya hevzayend a padîşah bi yek ji generalên wî re vedigere. Dibe ku ew behsa Fîrewn Pepi II ya rastîn bike, ku dibe ku hevzayend bû.
Misira koptîk
Rûpela "Ashmolean Parchment AN 1981.940" a sedsala 6-an-7-an di zimanê Koptî de yekane mînakê evînek di navbera mêran de peyda dike. Di vê pelê de şîretek zilamek bi navê Apapolo, kurê Nûh heye, da ku hezkirina zilamek din Phello, kurê Maure, diyar bike. Phello heta ku Apapolo nebîne û xwesteka paşîn têr neke dê nerehet be.
Misira serdema navîn
Îslama Sunnî di sedsalên piştî fetha Misilmanan a Misrê de, di dawiyê de Xirîstiyanî wekî dînê serdest ê Misrê bi cih kir. Nifûsa Misirê ya xwecihî li hember tevgerên homoseksuel tolerans bû, lê desthilatdariya olî ya îslamê ji tevgerên homoseksuel û rolên zayendî yên ne kevneşopî dilgiran bû. Lêbelê, zagona îslamî beşek piçûktir a tevgerên homoseksuel ên pederastiyê qebûl kir, ji ber ku balkêşiya xortên mêr ên femînîn wekî xwezayî û bi rolên zayendî yên misilman ên kevneşopî re lihevhatî dihat dîtin.
Asûrî
Di zagonên Asûriya Navîn de (1075 B.Z.) tê gotin: Ger zilamek bi hevalê xwe yê leşkeriyê re bikeve meriyetê, ewê wî bikin eunuch. Ev zagona herî kevin e ku tê zanîn têkiliya mêr bi mêr di artêşê de mehkûm dike.[40] Tevî van qanûnan, sûcên seksê di civaka Suryaniyan de çi homoseksuel be, çi heteroseksuel bi heman awayî dihatin cezakirin. Hunera ku têkiliya anal bi wêneyan dike mijar wekî beşek ji rêûresmek olî tê meşandin, ji hezarsala 3mîn berî zayînê û vir ve hene.
Wekî din, gotara 'Homosexualität' di Reallexicon der Assyriologie de dibêje, "Homoseksuelî bi xwe bi vî rengî li tu derê wekî bêexlaqî, wekî nexweşiya civakî, an wekî binpêkirina qanûnek mirovî û Xwedêyî nayê mehkûm kirin. Her kes karibû bi serbestî pêk bîne, çawa ku her kes dikaribû serdana fahîşeyekê bike, bi şertê ku ew bê şîdet û bê zorê hatibe kirin, û bi tercîh bi qasî ku rola pasîf bigire. Ku tiştek xirab ji hêla dînî ve di hezkirina homoseksuel a di navbera mêran de tunebû, ji hêla rastiya ku wan ji bo Xwedê dua dikirin tê dîtin. Eşkere xuya dike ku Mezopotamiyan di kirinên homoseksuel ên di navbera razîbûna mezinan de tiştek xelet nedîtin."
Îsraêl
Qanûna Mûsa ya kevnar (Tewrat) ji mêran re qedexe dike ku bi mêran re derewan bikin (ango, ji têkiliya cinsî) di Leviticus 18 de û çîrokek hewldana destavêtina homoseksuel di Destpêbûn 19 de, di çîroka Sodom û Gomorrah de dide. Piştî wê yekê bajar zû bi "kevir û agir, ji aliyê Xudan ve" hatiye wêrankirin û cezayê îdamê li rûniştevanên wan û jina Lût ku wergeriya stûneke xwê, ji ber ku xwe zivirî da ku hilweşandina bajêr temaşe bike. Di Dubarekirina Şerîetê 22:5 de, travestî wekî "mehrûm" tê mehkûmkirin.
Persia
Di Îslama pêş-modern de “baweriyeke berbelav hebû ku ciwanên bê rîh xwedan cêribandinek bi zilamên mezin in ... .”
Dorikan
Eşîra Dorika (Dorikan, Dorekan, Dorek) yek ji eşîrên herî kevin û mezin e di Kurdistanê de. Nevîyên Mir Dorik Xanê Bedlîsê ne. Mîr Dorek, mezinekî rojkiyan bû, û apê Şerefxanê Bedlîsê bû. Serokê Aşira Dorika, Malbata Abbas in, li Gundê Dugirê ne. Bêtir ji 140 Gundên Eşîra Dorika di herçar perçên Kurdistanê de hene. Herêm û Gundên Eşîra Dorika li Bakure Kurdistanê li Heskîf, Midyadê, Mêrdînê, Êlihê, Nisêbînê, Amedê û Mêrsînê; li Rojava (Cizîrê); li Başur (Mouzul û Şengale) û le Rojhilat (le Mehabate û li çiyayê Zagrosê ) hene.
Dîroka LGBTê
Persia
Helbestvanên Misilman -pir caran sûfî- li welatên Erebên serdema navîn û li Farisan ji xortên şerabê yên spehî yên ku di meyxanan de ji wan re xizmet dikirin, helbest nivîsandin. Li gelek deveran pratîk di demên nûjen de ma, wekî ku ji hêla Richard Francis Burton, André Gide, û yên din ve hatî belge kirin. Mijarên homoerotîk di helbest û edebiyatên din de hebûn ku ji serdema navîn û vir ve ji hêla hin misilmanan ve hatine nivîsandin û evîna di navbera mirovan de pîroz dikirin. Di rastiyê de ev ji vegotinên balkişandina jinan pirtir bûn.
Împeratoriya Osmaniyan
Beriya ku tercîhên zayendî nasname diyar dikirin, mêrên ku mêrên din hez dikirin, wekî endamên bineçandeyek biyolojîkî, cihêreng û bi xwezayek domdar nedihatin dîtin. Ji ber ku jin û mêr weke dijber nehatin dîtin, têkiliyên hevzayendî li dijî xwezayê nehatin dîtin. (Bi rastî, jin wek zilamên biyolojîkî yên bi kêmasî dihatin hesibandin.)
Amerîkaya berî Kolumbus
Di nav gelên xwecî yên Amerîkaya berî kolonîzekirina Ewropî de, çend neteweyan ji bo kesên homoseksuel, bîseksuel, û nelihevhatinên zayendî rêz girtine; di hin civakên xwecihî de ev rolên civakî û manewî hê jî têne dîtin. Digel ku çandên xwecihî yên ku van rolan diparêzin (an jî pejirandine) navên xwe hene, bi zimanên xwe, ji bo van kesan têgehek nûjen a pan-Hindî heye ku hinan wek "Du-Ruh" pejirandine. Di çanda kevneşopî de ku van rolan pîroz dibîne, ev kes di destpêka jiyanê de têne naskirin, bi şêwazek guncav têne mezin kirin, ji Kal û pîran fêrî adet, erkên giyanî û civakî yên ku van kesan di nav civakê de bi cih tînin.
Lesotho
Antropologîst Stephen Murray û Will Roscoe ragihandin ku jinên li Lesoto bi "têkiliyên demdirêj, erotîk" ên ku ji hêla civakî ve hatine pejirandin, bi navê motsoalle (biwêj. 'Hevalê Taybet') ve girêdayî ne. Gelek caran, têkiliyeke motsoalle bi cejneke rîtuelî û bi jêhaydarbûna civakê re dihat pîrozkirin. Têkiliyên Motsoalle bi gelemperî di nav keçên dibistanê de hebûn ku ew mîna celebek "hezkirina zarokatiyê" an şêwirmendiyê dihate dîtin.
Lêbelê, ji têgîna lezbiyeniyê ya rojavayî cûdatir, têkiliyên motsoalle wekî "alternatîfek zewaca heteroseksuel" nayên dîtin. " Têkiliyên Motsoalle bi gelemperî wekî têkiliyek zayendî û romantîk a rast nayên dîtin ji ber têgîna Sesotho ya zayendî, ku li gor wan seks wekî kiryarek zayendî nayê hesibandin heke yek ji wan ne mêr be
Her ku Lesotho nûjentir bû, wan civakan xwe nêzikî çanda rojavayî kirin û ji ber vê yekê homofobî belawtir bû. Kendall hîpotez dike ku her ku ramanên rojavayî belav bûn, ramana ku jin dikarin bi hev re cinsî bin, digel homofobîyê, bûn sedema windabûna têkiliyên motsoalle. Di salên 1980-an de, cejnên rêûresmê ku berê ji hêla civakê ve ji bo motsoalle dihatin pîroz kirin, winda bûn. Îro, piraniya têkiliyên motsoalle bi giranî winda bûne.
Azande
Di nav gelê Zande yên Kongo de, saziyek civakî ya mîna pederastiyê li Yewnana Kevnar hebû. E. E. Evans-Pritchard her weha tomar kir ku şervanên mêr Azande bi rêkûpêk di navbera diwanzdeh û bîst saliya xwe de kur-jinên xwe digirtin, yên ku di karên malê de arîkar dikirin û bi mêrên xwe yên mezin re beşdarî seksê di navbera hev de bûn. Ev pratîk di destpêka sedsala 20-an de, piştî ku Ewropiyan kontrola welatên Afrîqayê bi dest xistibûn, mir, lê ji hêla rûspiyên ku ew pê re axivîn, ji Evans-Pritchard re hate vegotin.
Di salên 1930-an de Evans-Pritchard li ser bingeha raporên Azande yên mêr, agahiyên li ser têkiliyên zayendî yên di navbera jinan de tomar kir. mûz an jî xwarinek ku di şiklê felekê de hatiye xêzkirin. Li gorî Azandeyên nêr, jin ji bo ku li kêfê bigerin evîndarên jin dibirin û hevjînan bi mûz an jî xwarinên ku di şiklê penîsê de hatiye xêzkirin, dikirin nava hev.Evans-Pritchard jî destnîşan kir ku Azandeyên nêr ji jinan ditirsiyan ku evîndarên jin bigirin, ji ber ku ew dikaribûn mêran wekî nepêwîst bibînin.
Keltên kevnare
Li gorî Arîstotelês, her çend piraniya "netewên şerker" bi xurtî ji jinên xwe bandor bûne, Kelt di nav wan de ne asayî bûn ji ber ku zilamên wan eşkere hezkiriyên mêr tercîh dikirin (Siyaset II 1269b). H. D. Rankin di Celts and the Classical World de destnîşan dike ku "Athenaeus vê şîroveyê vedibêje (603a) û her weha Ammianus (30.9). Wisa xuya dike ku ramana giştî ya kevnariyê ye." Rîtorîzan û rêzimannas Athenaeus, îdiayên ku Diodorus Siculus di sedsala yekê BZ de hatine kirin dubare kir (Bibliotheca historica 5:32), nivîsî ku jinên Keltî xweşik bûn lê mêran tercîh dikirin ku bi hev re razin. Diodorus pêştir çû û got ku "ciwan xwe pêşkêşî xerîban dikirin û eger pêşniyar bê redkirin wan vê yekê wek heqaret li wan didîtin". Rankin amaje dike ku çavkaniya dawî ya van îddîayan îhtîmal e ku Poseidonius be û texmîn dike ku dibe ku ev nivîskar "rîtuelên girêdanê" yên mêran tomar bikin.
Yewnanistana kevnare
Têkiliyên hevzayendî şûna zewaca di navbera jin û mêr de negirt, lê beriya wê û li kêleka wê çêbû. Zilamek gihîştî bi gelemperî ne xwediyê hevjînek zilamê gihîştî ye (bi îstîsnayên mîna Îskenderê Mezin û Hephaestionê heman temenî) lê zilamê pîr bi gelemperî ji ciwanek eromenos (hezkirî) re erastes (evîndar) be. Mêr di heman demê de dikarin xortên ciwan wekî hevjînan bigerin, wekî ku ji hêla hin belgeyên pêşîn ên di derbarê têkiliyên pederastîkî yên heman-zayendî de, ku ji Yewnanistana kevnar têne destnîşan kirin, têne xuyang kirin. Gelek caran ew li hember jinan dihatin pejirandin.[navnîşana pêdivî ye] Her çend kurên koledar dikaribûn bikirin jî, diviyabû ku kurên azad bêne pirskirin, û materyalên kevnar destnîşan dikin ku bav jî diviyabû ku razîbûna têkiliyê bide.
Têkiliyên hevzayendan wek saziyek civakî dihatin dîtin ku bi demê re û ji bajarekî bo bajarekî din bi cûrbecûr hatine avakirin. Pratîka fermî, têkiliyek erotîk lê bi gelemperî di navbera zilamek mezin a azad û ciwanek azad de têkiliyek ji ber feydeyên pedagojîk û wekî navgînek kontrolkirina nifûsê hate bi nirx kirin, her çend carinan ji ber sedema nexweşiyê hate tawanbar kirin.
Platon pesnê feydeyên wê di nivîsên xwe yên destpêkê de [mînak, Phaedrus di Sempozyûmê de (385–370 BZ)] lê di berhemên xwe yên dawî de qedexekirina wê pêşniyar kir [mînak, di Qanûnan de (636D & 835E) ). Di Sempozyûmê (182B-D) de, Platon qebûlkirina homoseksueliyê bi demokrasiyê re û tepeserkirina wê bi despotîzmê re dike yek, û nivîsiye ku homoseksuelî "ji barbaran re ji ber hukûmetên wan ên despotîk şerm e, çawa ku felsefe û atletîzm jî, xuya ye ku ne di berjewendiya serdestên weha de ye ku ramanên mezin di nav mijarên wan de çêbibin, an hevaltî an yekîtiyên laşî yên bi hêz, wek hemî evîna bi taybetî ji bo hilberîna xweş." Arîstotelês, di Polîtîkayê de, fikirên Platon ên derbarê rakirina homoseksueliyê red kir; ew rave dike ku barbarên mîna Keltiyan hevzayendîtiyê wek rûmeteke taybet didîtin, lê Girîtan jî ew ji bo birêkûpêkkirina nifûsê bi kar tînin.
Îdeal hebû ku her du heval ji evîna ku bi Eros ve hatî sembolîze kirin îlhama xwe girtine, ew erastesê ku perwerde, rêberî û diyariyên guncaw pêşkêşî eromenosê wî dikir, ku bû şagird û arîkarê wî yê dilsoz, her ku zayendîtî ji hêla teorîkî ve ji kiryarên penetratîf kêm mabû û tê texmîn kirin ku di serî de ji kiryara "frottage" pêk dihat. Her çend ev îdeal bû jî, di rastiyê de, îhtîmal e ku di gelek têkiliyên weha de fellatio û têkiliya anal pêk hatibe. Ji bo ku bibin layiqê yên din excel bikin.[navnîşana pêwîst] Encama ku jê dihat hêvîkirin başbûna hevdu ya erastes û eromenos bû, her yekê ji bo ku layiqê yê din be.
Sapfo, li girava Lesbosê ji dayik bû, ji hêla Yewnaniyên paşerojê ve di navnîşa kanonîkî ya neh helbestvanên lîrîk de cih girt. Rengdêrên ku ji nav û cihê jidayikbûna wê dertên (Saffî û Lezbiyenî) paşê di destpêka sedsala 19-an de ji bo homoseksueliya jinan hatine bikar anîn. Helbestên Sapfo li ser hest û hezkirina ji bo kesayetiyên cihêreng û her du zayendan disekinin. Gelek helbestên wê behsa evîn û hezkirina jinên curbecur dikin, lê ravekirinên kirinên fizîkî yên di navbera jinan de kêm in û cihê nîqaşê ne.
Romaya kevnare
Li Yewnanistana Kevnar û Frîgyayê, û paşê jî li Komara Romayê, Xweda Cybele ji aliyê komek mirovên ku kastrasyonê li xwe dikirin dihat perizîn û paşê cil û bergên jinan li xwe dikirin û xwe wekî jin bi nav dikirin. Ev fîgurên transgender ên destpêkê jî ji hêla gelek nivîskaran ve wekî modelên rola pêşîn hatine binav kirin.
Di civaka baviksalarî ya Romayê de, ji aliyê civakî ve dihat qebûlkirin ku hemwelatiyek zilamê mezin di têkiliyên hevzayendî de rola penetratîf bigire. Zarokên nêr ên azad bi tundî ji nêçîrvanên seksî dihatin parastin (li Lex Scantinia binêre), û zilamên ku bi dilxwazî di têkiliyên homoseksuel de rola "pasîf" dilîstin hatin şermezar kirin. Heya ku hemwelatî bi hevjînek bi statûya nizm wek kole, fahîşe, an kesek ku bêrûmet tê hesibandin, rola serdest bigire, li dijî tevgerên homoseksuel ne qanûn û ne jî sûcê exlaqî tunebûn.
Împeratorê Romayê Elagabalus ji hêla hin nivîskarên nûjen ve wekî transgender tê xuyang kirin. Dihate gotin ku Elagabalus "kêfxweş bû ku jê re dibêjin mîra nê, jin, şahbanûya Hierocles." Tê texmîn kirin ku dewlemendiyek mezin pêşkêşî her cerrahekî ku karibûya genîtaliya jinê bide Elagabalus.
Di dema Ronesansê de, bajarên dewlemend ên li bakurê Îtalyayê - bi taybetî Firensa û Venedîk - bi pratîka xwe ya berbelav a hezkirina hevzayendî, ku ji hêla beşek girîng a nifûsa mêr ve mijûl bûn û li gorî şêwaza klasîk a Yewnanîstan û Romayê hatine çêkirin, navdar bûn. Dema ku Împaratorî ket bin desthilatdariya Xirîstiyanan, helwestên li hember tevgerên homoseksuel guherî; Ji bo nimûne qanûna Justinian I.
Serhildanên Stonewallê
Her çend serhildanên 28ê hezîrana 1969an, serhildanên Stonewall bi gelemperî wekî xala destpêka tevgera azadîxwaz a hevzayendan a nûjen têne hesibandin, çend xwenîşandan û çalakî beriya wê tarîxê pêk hatin. Wan nîgeraniyên xwe ji cihêkariya dijî-gay di kar û cîhên giştî de, ji dûrxistina homoseksuelan ji artêşa Dewletên Yekbûyî, tacîzkirina polîs heya muameleya homoseksuelan li Kubaya şoreşger nîşan dan. Çalakiyên destpêkê bi amadekirina civaka LGBT ji bo Stonewall û beşdarbûna hêza sembolîk a serhildanan tê hesibandin.
Zewaca hevzayendan
Di dawiya sedsala 20an û destpêka sedsala 21an de, li çend welatan tevgerek mezin heye ku zewac wekî mafek ku divê ji bo hevjînên hevzayendî were dirêj kirin. Naskirina qanûnî ya yekîtiya zewacê, li ber çavê qanûnê, di nav de ewlehiya civakî, bac, mîras û feydeyên din ên ku ji zewacên nezewicî re nayên peyda kirin, gelek mafan vedike. Sînordarkirina naskirina qanûnî ji bo zewacên dijberî rê nade ku hevzayendan bigihîjin berjewendîyên qanûnî yên zewacê. Her çend hin maf dikarin ji bilî zewacê bi rêyên qanûnî werin stendin (mînak, bi danîna peymanan), pir kes vê yekê nikarin, wek ji bo mîras, serdana nexweşxaneyê û koçberiyê. Kêmbûna naskirina qanûnî di heman demê de ji bo zewacên hevzayendan wergirtina zarokan dijwartir dike.
Yekem welatê ku zewacên hevzayendan qanûnî kir Hollanda bû (2001) di bin Queen Beatrix de, dema ku zewacên yekem di 1ê Avrêl, 2001 de li salona şaredariya Amsterdamê hatin kirin. Ji Tîrmeha 2022-an ve, zewacên hevzayendî qanûnî ne li 31 welatan: Hollanda (2001), Belçîka (2003), Spanya û Kanada (2005), Afrîkaya Başûr (2006), Norwêc û Swêd (2009), Portûgal, Îslenda û Arjentîn (2010), Danîmarka (2012) ), Brezîl, Fransa, Ûrûguay, Nû Zelenda (2013), Keyaniya Yekbûyî (bêyî Îrlendaya Bakur 2015), Lûksembûrg (2014), Îrlenda (2015), Kolombiya (2016), Fînlenda, Almanya (2017), Malta (2017), Awistralya (2018), Taywan, Ekvador, Awistirya (2019), Kosta Rîka (2020), Şîlî, Swîsre (2022), (2022) û li Slovenya (2022). Li Meksîkayê, zewaca hevzayendan li hemî dewletan tê nas kirin, lê tenê li Meksîko City, ku ew di 4ê Adarê, 2010-an de bandor bû.
Zewaca hevzayendan li Dewletên Yekbûyî di 26ê Hezîrana 2015an de piştî biryara Dadgeha Bilind a Dewletên Yekbûyî li Obergefell v. Hodges hatin qanûnî kirin. Berî Obergefell, biryarên dadgehên jêrîn, qanûnên eyaletê, û referandûmên populer berê zewaca hevzayendan.
Roumoules
Roumoules, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Hemzelan, Bane
Hemzelan gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Împeratoriya Mongolan
Împeratoriya Mongolan împeratoriyeke mongolî ye ku di navbera salên 1206an û 1368an de hikûm kiriye.
Cengîz Xan hemû kabîleyên ku bi mongolî şorê dikin kirin bin kontrola xwe. Di sala 1196an de li civîneke hemû serokên mongolan tevlêbûyî de navê Temuçîn kirin Cengîz Xan û împeratoriyeke mongolan hate avakirin. Cengîz Xan di sala 1211an de derketiye seferê Çînê. Vê seferê de Pekîn hate standin.
Di sala 1218an de Cengîz Xan derketiye seferê rojavayê. Vê seferê de mongolan axên Harzemşaxa bi dest xistin, Deryaya Qezwînê derbas kirin û ketine Rojhilata Navîn û Ewropaye.
Kokê xanedaniyê
Di sedsala 12an de, Mongol û gelên Tirk ên ku ji nêz ve girêdayî ne, li cîhê ku niha Mongolya ye û her weha li deverên Sîbîrya û bakurê rojavayê Çîn ê jiyan dikir. Bi sedsalan û hêj jî di dawiya sedsala 12an de, ev kom di nav cûrbicûr eşîrên koçer de hatine perçe kirin. Beriya dema Cengîz Xan tu dewleteke mongolî çênebûbû û eşîrên curbicur gelek caran bi hev re di nava nakokiyên xwînî de bûn.
Mirovê ku împeratoriya cîhanê ya Mongolan damezrand bi eslê xwe navê wî Temüdjin bû lê bi navê Cengîz Xan tê naskirin ku wî di sala 1206an de rêze kampanyayên ku tê de wî li pey hev eşîrên cuda li hev kiriye. Di sala 1206an de, ew wek serokê hemû gelên Mongol û Tirk ên herêmê (Teter jî di nav de) hate naskirin.
Rewşa siyasî ya Asyayê di destpêka sedsala 13an de
Di dema yekbûna Cengîz Xan a Mongolan de, li Asyaya Navîn çend padîşahiyên bi hêz û çend padîşahiyên biçûktir jî hebûn. Di nav hêzên mezin de di serî de Xanedana Jin li bakurê rojhilatê Çîn, împeratoriya Song li başûrê Çînê, împeratoriya misilman Xwarezm li Faris û başûrê rojavayê Asyaya Navîn û her weha Sultana Delhi li Bakur Hindistan û Pakistan hebûn. Li rojavayê Asya rêzek dewletên misilman ên piçûktir hebûn. Niha Rûsya (beşê Ewropî) û Ûkrayna li çend mîrektiyan hatin dabeşkirin.
Qonaxa berfirehkirina yekem (1206-1227)
Di 1211 de, Cengîz Xan li dijî padîşahiya Jin ku paytexta wê Yanjing bû, îro Pekîn berê xwe da başûr. Piştî şerekî pir bi xwîn û dorpêçeke demdirêj a paytextê, ​​di sala 1215an de herî dawî ket û li dûv wê komkujî li ser şêniyan hat kirin. Nayê zanîn ka çend kes hatine kuştin, lê Yanjing bi giranî wêran bûye. Ev hovîtî tiştek bû ku dê di hemî şerên dagirkeriyê de şerê Mongolan diyar bike. Lêbelê, Cengîz Xan bi gelemperî hilbijart ku bajarên ku bêyî şer teslîm bûne rizgar bike, wekî din ew bi tevahî hatin hilweşandin û şênî hatin qetilkirin.
Bi girtina Yanjing re, Împeratoriya Jin bi bingehîn hate hilweşandin, her çend heya sala 1234-an ew di dawiyê de hate feth kirin. Sê salên din şûnda, Mongolan herêmek berfireh ku ji çiyayên Altay û Tianshen heta bi Pasîfîk dirêj dibe kontrol kirin. Di sala 1219an de, Cengîz Xan piştî ku şah Ala ad-Dîn Muhammedê II qasidên xwe îdam kirin, ket ser mîrektiya Xwarezm. Bi artêşeke ku ji 200 hezar kesan pêk tê, Mongol, bi piştgirîya gelek pisporên leşkerî yên Çînî, di nav wan tiştên din de, Çiyayên Tîşanan derbas kirin û li dijî dewleta herî mezin a misilman dest bi şerekî pir xwînrêj kirin. Di vê navberê de, generalên din ên payebilind di nav yên din de nîvgirava Koreya li rojhilat zeft kirin.
Hejmara Mongolan pirtir bû, lê Împaratoriya Xiwêran li hember hêzên Cengîz Xan ên bi rêxistinkirî şans negirt. Împaratorî bi tevahî hat pelçiqandin û her çend hin dîroknasên misilman bi kêmî ve hin hovîtî mezin kirin jî, pir eşkere ye ku şerê Mongolan pir hovane bû û dibe ku bi mîlyonan mirov kuştin. Bajarên berê yên wek Semerqend û Buxara bi temamî hatin wêrankirin.
Piştî fetihkirina Xwêrezmê, ordiyên Mongolan li rojava heta Qefqasya û li başûrê rojhilat heta bakurê Hindistanê ketin. Hemû berxwedanên birêxistinkirî hatin şikandin, lê ev yek negihîşt serkeftinên dawî. Lêbelê, trênên şer ên li rojava, di salên 1230-an de ji bo Derîşkirina Mongolan a Ewropayê bûn.
Di sala 1225an de Cengîz Xan vegeriya Mongolya û paytexta padîşahiyê Karakorum. Di dema kampanyaya nû ya ku Împaratoriya Xia bi teqez hat hilweşandin, Cengîz Xan di havîna 1227 de mir. Wê hingê ew hikûmdarê padîşahiya mezin bû ku ji Volga û Derya Xezerê li rojava dirêj dibû. li rojhilatê Okyanûsa Pasîfîk.
Fetih berdewam dikin 1227-1294
Beriya mirina xwe, Cengîz Xan împaratoriya xwe kir çar parçe (xanat, ulus bi mongolî) û kurên wî her yek parek distînin. Ögedei Khan bû cîgirê Cengîz wek Storkhan (Împerator) û bi vî awayî serokê hemû împeratoriyê bû.
Piştî çend salan ji navberê, fethên di bin serokatiya Ögedei de nûbûnek nû bi dest xist. Di sala 1234 de, Împaratoriya Jin bi temamî hate dagir kirin. Di dawiya salên 1230-an de Ewropa hat dagirkirin. Mîrekiyên rûsî bê tengasî têk çûn û mîrên wan bûn bacgirê Xanê Rûsyayê (Horda Zêrîn). Paşê ew Polonya û Awistirya, ku artêşên wan hatin hilweşandin, dagir kirin. Piştî mirina Ögödei xwe vekişandin. Gelek dîroknas bawer dikin ku wan pir baş dikaribû tevahiya Ewropayê bi dest bixista. Hinekên din jî dibêjin ku ew çu carî ne armanc bû ku ji wê pêşdetir biçe.
Piştî mirina Ögedei, di împaratoriyê de şer û pevçûn derketin ku cara ewil meylên perçebûnê nîşan didin. Tenê di salên 1250an de rewşa siyasî ya navxweyî aram bû. Fetihên nû di serî de li cîhana misilmanan hatin kirin. Di 1258 de, Bexda ket, ku tê wateya ku beşên mezin ên Rojhilata Navîn ketin bin desthilatdariya Mongolan. Hema ew gihîştin Misrê berî ku pêşdeçûn were sekinandin.
Di sala 1260 de neviyê Cengîz Xan Kubîlay Xan Storkhan hat hilbijartin. Kubîlay Xan, heta mirina xwe di sala 1294 de, împeratorî, ku niha bi mezinahiya wê ya herî zêde ye, hikûm kir. Di salên 1280-an de, wî împeratoriyek ku ji Sîbîrya li bakur heta Deryaya Çînê ya Başûr li başûr, û ji Polonya di rojava heta Okyanûsa Pasîfîk li rojhilat. Xaneyên cihêreng ên xanatê ku bi fermana Cengîz Xan hatine afirandin, xwedan çarenûsa girîng bûn, lê wan hemî Kubîlay Xan wekî serokê împaratoriyê nas kirin.
Kubîlay Xan paytext ji Karakorumê bar kir Peking û di sala 1271 de xanedana Yuan li Çînê ava kir. Di sala 1279 de, împeratoriya Song li başûrê Çînê bi dawî bû û bi vî awayî yekem car tevahiya Çîn ji hêla hêzek biyanî ve hate dagir kirin. Lêbelê, wan bi ser neketin Japonya û Java. Dema ku Cengîz Xan jiyanek spartayî dijiya, Kubîlay Xan wekî serokê împeratoriyê zû tama luksê peyda kir û wî dadgehek mezin li Pekînê domand. Ew di heman demê de ji çanda çînî ya ku di nav gelek Mongolan de ne ewqas populer bû jî bandor bû.
Piştî Kubîlay Xan
Kubîlay Xan hukumdarê Mongolî yê dawî bû ku wekî Storkhan hate nas kirin. Piştî mirina wî, împeratorî nikaribû bi hev re were girtin, xanatên cihêreng naha bûne padîşahiyên bi tevahî serbixwe. Li Çînê, Mongolan karîbûn desthilatdariyê biparêzin heta sala 1368 dema ku împeratorê dawî yê Xanediya Yuan reviya heta qada bingehîn a Mongolan li bakur. Artêşa zêrîn li Rûsya desthilatdarî heta salên 1480an parast. Li Pers û Asyaya Navîn desthilatdarî di nîveka sedsala 14'an de winda bû an jî padîşahî di nav xanatan de parçe bûn. Xanatiya dawîn, Xanata Kirimê, tenê di 1792 de ket. Di dawiyê de, gelek xanên Mongol jî bûn Islam, di nav wan de serwerên Hordeya Zêrîn.
Lêbelê, çend mîrên Mongolan wê werin û li Asyayê sedsaliya ku li pey wê were tirsê belav bikin. Navê wan yê herî navdar Tîmûrleng bû. Ji paytexta xwe Semerkand, di dawiya sedsala 14an de wî beşên mezin ên Asya Navîn, hemû Faris, Efxanistan, Mezopotamya, Sûriye] zeft kir. ], [[ Kafkasya û bakurê rojavayê Hindîstan. Dêlî di sala 1398an de ket û li bakur û rojavayê wî gelekî dûr ket Rûsya ku Moskow di sala 1382an de hat zeftkirin û di nîvê salên 1390î de paytexta Horda Zêrîn Sarai jî ket Sarai. [Volga]]. Tîmûr Lenk jî di sala 1402an de li Asyaya Biçûk ku Osmaniyan têkçûneke wêranker di li Enqereyê de xwar kir. , di sala 1405 an de mir.
Tîmûrleng, mîna pêşiyên xwe, bi şerê xwe yê pir hovane navdar bû. Lê berevajî Cengîz Xan, ji bo avakirina hêzeke dewletî ya bihêz qet hewildanên cidî nekir. Ji ber vê yekê, împeratorî piştî mirina wî demek kurt perçe bû. Tîmûrleng dagîrkerê herî dawî yê Mongolan bû, lê padîşahiyên ku piştî mirina wî rabûn di gelek rewşan de ji bo demek dirêj sax man. Li bakurê Çînê, tirsa êrîşên Mongolên nû di sedsala 17-an de xuya bû, û deverên bakurê Chinaînê carinan di sedsala 16-an de di bin desthilatdariya Mongol de bûn.
Pirseke sereke di nav dîroknasan de ew e ku sedemên şerê hovane yê Mongolan bi şidetek girseyî ya ku xuya ye bi tevahî bêwate li dijî dijminan, tevî sivîlan, çi bûn. Tiştek jî tune ku nîşan bide ku Cengîz Xan û neviyên wî kînek taybetî li hember Çîn, Faris, Ereb, Rûs û hwd. Niha, piraniya lêkolîneran bawer dikin ku sedema bingehîn a tundûtûjiya tundûtûjiyê di şert û mercên jiyanê yên dijwar ên li deştê de ye, ku şîdeta hovane ya di navbera eşîrên cûda de beşek ji jiyana rojane bû. Kuştin, tolhildan, tolhilanîn, destavêtina jinê, talankirin û hwd., ku dixuya bêdawî ye, belkî mîna hemû pevçûnan, bandoreke wêranker li ser gel kir. Û Temüdjin bi xwe jî xwedî serpêhatiyên şexsî yên şîdetê bû. Bavê wî Yesügei ji aliyê Teter ve hat kuştin û mamê wî Ambakai bi xaçkirin hatibû îdamkirin. Û Temüdjin bi xwe jî wek zarokekî 13 salî birayê xwe kuştibû, piştî ku wî dît ku bira xwarinê ji malbata xwe ya birçî digirt.
Dema Cengîz Xan gelên Mongol û Tirkên li herêmê li hev kir, firsendên êrîşkirina hev ji holê rabû. Enerjiya wêranker diviyabû bi rêyên din bihata guheztin û gelek zanyar bawer dikin ku wê demê dest bi êrîşa li ser gelên din kirin û bê şik dewletên çînî û cîhana misilman ji bo talanê firsendên mezin pêşkêş kirin. Li gor vê nêrînê, bi gotineke din, hemû şerên fethê ne encama siyaseteke emperyalîst a bi zanebûn bû, lê encama wê yekê bû ku dilsoziya bindestan ji xanê mezin re girêdayî bû ku hertim derfetên nû ji bo talankirinê bê dayîn û hilweşînin.
Sedemên serkeftina Mongolan
Sedema bingehîn a ku komeke nisbeten piçûk a mirovan dikaribû herêmek wusa mezin bi dest bixe, rêxistina artêşê bû ku ji hêla Cengîz Xan ve hatî afirandin. Disîplîn hesin-hişmend bû û ew ji artêşên ku li hember wan dihatin bertengkirin pir zêde tevger bûn. Makîneya şer li gorî prensîba dehem hate dabeş kirin ku her leşker bi deh mêran dest pê kir, paşê 100, paşê 1000 û di dawiyê de 10,000 (ji hêla Mongolan ve tiliya tiliyê tê gotin). Pêşkeftina di nav artêşê/civakê de tenê li ser bingehê merîfetê bû (ji xeynî malbata Djingi bi xwe) ku tê vê wateyê ku we makîneyek şer a pir bikêrhatî peyda kir. Tevahiya nifûsa zilamên mongolî yên di navbera 15 û 65 salî de yên ku tenduristiya wan hebû di nav artêşê de bûn. Gelên serketî di maşîna şer de hatin pêşwazîkirin. Şerê li dijî bajarên mezin, ku bi gelemperî li dijî wan dihat kirin, bê guman tiştek ji şerê li ser deştan bi tevahî cûda bû, lê teknolojiya nû zû hate pejirandin, berî her tiştî ji çînî. Bi hev re, ew kir ku hema hema têk nebin. Wekî din, hem Çîn û hem jî cîhana misilman û xiristiyan ji hêla siyasî ve hatine dabeş kirin, ku ev yek jî fethan hêsan kir. Tenê gava ku Ewropî dest bi hînbûna taktîkên dijberê xwe kirin, dikaribûn dest bi şerê Mongolan bikin li qada şer.
Encamên Împeratoriya Mongolan
Cengîz Xan û neviyên wî di serî de wekî hin ji dagîrkerên herî zalim ên ku cîhanê heya niha dîtiye têne zanîn. Kes nizane ku di dema hemû fethên li Asya û Ewropayê de çend jiyana mirovan hatine kuştin û bi rastî jî zehmet e ku meriv hesabên pêbawer bike. Hin dîroknas texmîn dikin ku nifûsa Çînê di sedsala 13-an de ji sedî 50 kêm bûye. Tê gotin ku ev kêmbûna giran a nifûsê di serî de ji ber hemî şerên li dijî Mongolan çêbûye. Ger ev hesab rast bin, ev tê wê wateyê ku çend deh mîlyon Çînî hatine kuştin û bi tevahî belkî 40 mîlyon kes li Asya û Ewropayê hatine kuştin, lê piştrastkirina van hejmaran hema hema ne gengaz e.
Lêbelê, Mongolan aliyên din jî hebûn. Di serî de, di mijarên olî de tehamûliyeke mezin hebû. Li Împeratoriya Mongolan, azadiya olî di prensîbê de serdest bû, ku berevajî şert û mercên li Ewropayê bû. Wekî din, yekem car zimanek nivîskî û zagonên rastîn ji Mongolan re peyda kirin. Mongolên îroyîn bi giştî Cengîz Xan ne wek barbarekî xwînxwar lê wek merivê ku nasnameya neteweyî daye Mongolan dibînin. Li welatên wek Ûzbêkistan û Efxanistan, nifûsa bi heman nêrîna Tîmûrleng heye.
Têkiliyên di navbera Ewropa û Asyayê de di nîvê duyemîn ê sedsala 13-an de bi geşbûnek mezin a bazirganiya di navbera Ewropa û Rojhilata Dûr de xurt bûn. Rêya bazirganiyê bi giranî bi riya navdar Riya Hevrîşimê bû ku ji ber aramiya siyasî ya li herêma berê ya siyasî parçebûyî pir ewletir bû. Di vê demê de, gerokê navdar Marco Polo serdana Cathay (navê Ewropiyan ji bo Çînê ya wê demê) kir û her weha li dîwana Kubîlay Xan li Pekînê ma. Gelek mîsyonerên ji Ewropayê jî li Asyayê zêde bûn.
Nêrîna li Çîna îroyîn a Împeratoriya Mongol
Di mufredata dibistana navîn a Çînî de, êrîşa Mongolan a li ser Çînê tê lîstin, û serdem bêtir wekî yekbûna Mongolya û Çînê, ji wekî fetihekê tê binav kirin.
Bermayiyên xanedaniyê
Ku hîn Cengîz Xan dijîbû sê dûgel nav kurê wî de hate parkirin. Kengî Cengîz Xan mir ev sê dûgel bû 4 parçe. Ev çar dûgel ev in:
Derecîk
Derecîk, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Sadûn
Sadûn, di destana Dewrêşê Ewdî de navê wî di buhurê û birayê Dewrêş e. Ku behse wî di destanê de tê kirin, bi mêîraniyeka ku wî daya nîşandin û ku ji mêraniya Dewrêş ne kêm mêraniya tê ser ziman. "Dewrêş sûwarê Hadham bû. ...lê Sadûn jî sûwarê Kûmyêt bû ." Hadham navê Haspê Dewrêş a. Kûmyêt jî navê haspê Sadûn ê birayê wî ya. Di wê demê de jî û di demên berî wê de jî, ku weke kevneşopiyekê bû ., kurdan haspên xwe bi nav dikirin weke merivan navê dihildan.
Şerê Balkanê yê Yekem
Şerê Balkanê yê Yekem şerek bû ku di navbera salên 1912 û 1913an de li nîvgirava Balkanê çêbû.
Empîrtanîya Osmanîyan de li axên Balkan'a di sala 1929'an de Grekistan; di sala 1878'an de Serbistan, Montenegro û Romenya; di sala 1908'an de jî Bulxaristan serxwe bibû. Ancax va dûgelên serxwe bûyî dixwastin ko axê xwe hinike din mezin bikin. Ru vê sedemê va şera bu.
Destpêkirina Şer
Montenegro 8'ê Cotmeha 1912'an de êrîşe Dûgela Osmaniyan kir, du vî re Bulxaristan, Serbistan û Grekistan jî dijî Empîrtaniya Osmaniyan re şer îlan kir.
Dûgela Osmaniyan serkeft nebu û dûgelên Balkanan Balkan, Rumelî û Giravên Ege'yê dagirkirin. Vê demê de Albanya jî serxwebuna xwe îlan kir.