cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Barûj
Barûj gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 141 kes (28 malbat) bûn.
Dêryan
Dêryan, gundekî Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.
Pêlên radyoyê
Pêlên radyoyê yan jî Pêlên elektromagnetîkê radyoyê, cureyek pêlên elektromagnetîk in ku bi dirêjtirîn pêlên di spektruma elektromagnetîk de, bi gelemperî bi frekansên 300 gigahertz (GHz) û jêr ve tê belavkirin. Di 300 GHz de, dirêjahiya pêlê 1 mm e (ji gewrê birincê kurttir e); di 30 Hz de dirêjahiya pêlê ya têkildar 10.000 kîlomêtre ye ku ji nîvtîreya dinyayê (erd) dirêjtir e.(Nîvtîreya erdê 6.371 kîlometre ye). Wekê hemî pêlên elektromagnetîk, pêlên radyoyê jî di valahiyê de bi leza ronahiyê û di atmosfera dinyayê de bi pêşveçûnek hêdî tevdigere. Pêlên radyoyê ji aliyê pirçikên barkirî yên ku lezê dikişînin têne hilberandin, wekî herikînên elektrîkê yên ku bi demê re ye diguhere. Pêlên radyoyê yên xwezayî ji hêla birûskê û tiştên astronomîk ve têne belav kirin û beşek in ji tîrêjên cismên bejayiyê ye ku ji aliyê hemî tiştên germ ve têne belav kirin.
Pêlên radyoyê bi awayekî sûnî ji aliyê amûrek elektronîkî ya bi navê veguhezkar ve têne çêkirin ku bi antêna ku pêlan radike ve girêdayî ye. Pêl ji aliyê antenek din ve girêdayî wergirê radyoyê ve têne wergirtin ku sînyala wergirtî hildiweşîne. Pêlên radyoyê di teknolojiya nûjen de ji bo ragihandina radyoya sabît û mobîl, weşan, radar û pergalên navîgasyonê yên radyoyê, satelaytên ragihandinê, torên komputerên bêtêl û ji aliyê gelek sepanên din pir berfireh ve têne bikar anîn. Frekansên cuda yên pêlên radyoyê di atmosfera dinyayê de xwedî taybetmendiyên belavbûna cihê ne ku pêlên dirêj dikarin li dora astengên mîna çiyayan bizivirin û li pêy xêzkirina erdê, (pêlên erdê) pêlên kurttir dikarin îonosferê nîşan bidin û li derveyî asoyê vegerin erdê (pêlên ezman), di heman demê de ku dirêjahiya pêlên pir kurt pir hindik ditewin yan jî dişkên û li ser xetek dîtbarî dimeşin, ji ber vê yekê navbera belavbûna wan bi asoya dîtbarî ve sînorkirî ye.
Ji bo pêşîlêgirtina destwerdana di navbera bikarhênerên cihêreng de, hilberîna sûnî û karanîna pêlên radyoyê bi qanûnê bi tundî têne birêvebirin ku ji aliyê saziyek navneteweyî ya bi navê Yekîtiya Telekomunîkasyona Navneteweyî (ITU) ve hatiye hevrêz kirin ku pêlên radyoyê wekî "pêlên elektromagnetîk ên frekansên ku bi ji 3.000 GHz kêmtir in, li fezayê bêyî rêbernameyek çêkirî têne belav kirin" pênase dike. Spectruma radyoyê li ser bingeha frekansê li çend bandên radyoyê tê dabeş kirin ku ji bo bikaranîna cûda têne veqetandin.
Ragihandina radyo an jî televîzyonê bi pêlên radyoyê
Ragihandina radyoyê û televîzyonê bi pêlên radyoyê rû dide. Ji mîkrofonê deng, ji kamerayê jî dîmen bi şêweyî sînyalên elektronî digihîje veguhezkarê. Sînyalên dengê an jî sînyalên dîmenê ji aliyê veguhezkar ve tê rêkxistin (bi înglîzî: modulation). Veguhezkar bi antenek ve girêdayî ye. Deng an jî dimenên hatiyê rêkxistin bi şeweyî pêlên radyoyê, bi navbeynkariya vê antênê li ezman tê belavkirin. Di her radyo an jî televîzyonek de antenek heye û bi wergirê radyoyê an jî televîzyonê ve girêdayî ye. Gava pêlên radyoyê rastê antenê tên, pêl ji aliyê antênê ve tên wergirtin û tên şandin bo wergirê. Wergir, deng an jî dîmenên bi awayekî destkarî (sûnî) hatiyê rêkxistin, dubare werdigerîne şêweyî wî yê resen. Bi vî awayî sînyalên ji veguhezkarê hatine belavkirin, di radyoyê de wekî deng, di televizyone de wekî deng û dîmen peyda dibe.
Kifşkirin
Pêlên radyoyê yekem car ji aliyê teoriya elektromagnetîzmê ve ku di sala 1867an de ji aliyê fîzîknasê matematîkî yê Skotlandî James Clerk Maxwell ve hatiye pêşniyar kirin. Teoriya wî ya matematîkî ku niha jê re hevkêşeyên Maxwell tê gotin, pêşbînî kir ku qadek elektrîkî û magnetîkî ya hevgirtî dikare wekî "wek pêlek elektromagnetîkî" di fezayê de bigere. Maxwell pêşniyar kir ku ronahî ji pêlên elektromagnetîk ên bi dirêjahiya pêlên pir kurt pêk tê. Di sala 1887an de fîzîknasê Alman Heinrich Hertz rastiya pêlên elektromagnetîk ên Maxwell bi ceribandina pêlên radyoyê di laboratûara xwe de hilberand û ev hilberîn nîşan da ku ev taybetmendiyên pêlan wekî ronahiyê nîşan didin ku tê de pêlên rawestayî, refleksyon, veqetandin û polarîzasyon, hene. Dahênerê îtalî Guglielmo Marconi di navbera salên 1894 û 1895an de yekem veguhezkar û wergirên radyoyê yên pratîkî pêş xist. Di sala 1909an de ji ber xebatên xwe yên radyoyê Xelata Nobelê ya fîzîkê wergirt. Ragihandina radyoyê li dora sala 1900an dest bi bikaranîna bazirganiyê kir. Têgeha nûjen "pêla radyoyê" li dora sala 1912an de li cîhê navê orîjînal "pêla Hertzian" girt.
Nifş û wergirtin
Pêlên radyoyê, dema ku bilez dibin, ji aliyê parçikên şarjkirî ve tên radyajkirin. Çavkaniyên xwezayî yên pêlên radyoyê dengê radyoyê ku ji hêla birûskê û pêvajoyên din ên xwezayî yên di atmosfera Erdê de têne hilberandin û çavkaniyên radyoyê yên astronomîk ên li fezayê yên wekî roj, galaksî û nebulan hene. Hemî tiştên germ pêlên radyoyê yên bi frekansa bilind (mîkropêl) wekî beşek ji radyasyona cismên xwe yên reş radikin.
Pêlên radyoyê bi awayekî sûnî ji aliyê herikên elektrîkê yên ku di wextê de diguhere têne hilberandin ku ji elektronên ku ber bi paş û paş ve diherikin di navgînek metalî ya bi teşe ya taybetî de ku jê re anten tê gotin pêk tê. Amûrek elektronîkî ya ku jê re veguhezkara radyoyê tê gotin, herikîna elektrîkê ya ossilî li antena dide û antena hêzê wekî pêlên radyoyê radike. Pêlên radyoyê ji hêla antenek din ve girêdayî wergirê radyoyê têne wergirtin. Dema ku pêlên radyoyê li antena wergirtinê dikeve, ew elektronên di metalê de ber bi pêş û paş ve diçin tên û herikên hûrik ên piçûk ên ku ji aliyê wergir ve têne tespît kirin diafirînin.
Ji mekanîka kuantûmê, mîna radyasyonên elektromagnetîk ên din ên wekî ronahiyê, pêlên radyoyê dikarin wekî herikînên perçeyên bingehîn ên nebarkirî yên ku jê re foton têne gotin werin hesibandin. Dema ku di antena wergir de elektron enerjiyê wekî fotonên radyoyê vedigirin, di antenekê de ku pêlên radyoyê vediguhêze, elektronên di antena de enerjiyê di pakêtên veqetandî yên bi navê fotonên radyoyê derdixin. Antena, wekî lazerekê, emiterek hevgirtî ya fotonan e, ji ber vê yekê fotonên radyoyê hemî di qonaxê de ne.
Château-Thierry
Château-Thierry, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Qereçî Meden
Qereçî Meden, gundekî ser bi navenda bajarê Colfayê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Freudenstadt (navçe)
Freudenstadt , yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Baden-Württembergê ya Almanyayê ye.
Peloponês (parêzgeh)
Peloponês (parêzgeh), (bi grekî: Περιφέρεια Πελοποννήσου) yek ji sêzdeh Parêzgehên Yewnanistan ye û li başûrê Yewnanistanê cihwar bûye. Aliyê bakur ve Yewnanistana Rojava û li aliyê bakur-rojhilat jî Parêzgeha Atîka yê cih digire. Rûerda parêzgehê bi qasî 15.490 kîlometreçarçik (5.980 mîl çarçik) e. Xeyn ji herêmên bakurê rojavayê Achaea û Elis ên girêdayî Yewnanistana Rojava ye, piraniya nîvgirava Peloponêsê û beşekî biçûk ê nîvgirava Argolî ku beşek ji Atîka yê ye, vedihewîne. Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara niştecihên parêzgehê 577 hezar û 903 kes e.
Masih Alinejad
Masih Alinejad (bi farisî: مسیح علی‌نژاد, bi navê xwe yê fermî Masoumeh Alinejad-Ghomi (bi farisî: معصومه علی‌نژاد قمی), 11'ê rezberê, 1976) rojnamevan, nivîskar û çalakvana mafên jinan îranî-amerîkî ye. Alinejad niha wek pêşkêşvan/çêker di Pişka Farisî ya Dengê Amerîka de, peyamnêrê Radyoya Farda, gelek caran hevkara televizyona Manoto, û edîtora beşdar di IranWire de kar dike.
Alinejad balê dikişîne ser rexnekirina rewşa mafên mirovan li Îranê, bi taybetî mafên jinan li Îranê. Ew niha li sirgûnê li bajarê New Yorkê dijî, û gelek xelat wergirtine, di nav de xelata Civîna Cinêvê ya 2015an ji bo Mafên Mirovan û Mafên Jinan û Demokrasiyê, Xelata Rojnamegeriya Omîd ji Weqfa Mehdî Semsar, û Xelata Berpirsiyariya Medyayî ya AIB ya "Highly Commended".
Di sala 2019an de, Alinejad ji ber çewisandinên li dijî wê û malbata wê, li dadgeha federal a Amerîkayê doza hikûmeta Îranê kir.[8] Wê di sala 2018an de pirtûkek bi navê The Wind in My Hair ku behsa serpêhatiyên wê yên mezinbûna li Îranê dike: tê de nivîsî ku keç "ji bo ku serê xwe nizm bihêlin, bi qasî ku mimkun be nehesibandin û nerm bin, têne mezin kirin". Di sala 2021ê de, dozgerên Amerîkî çar karbidestên îstixbarata Îranê bi plana revandina rexnegirê hikûmeta Îranê tawanbar kirin; Navê mebestê nehatiye gotin, lê Mesîh bawer dike ku mebesta revandinê ew bû.
Großderschau
Großderschau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Havelland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Tûreq
Tûreq, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
The Fox and the Hound
The Fox and the Hound fîlmekî anîmasyonî yê di sala 1981ê de ji aliyê Ted Berman, Richard Rich û Art Stevens ve hatiye hênandin. Tê de Mickey Rooney, Kurt Russell, Pearl Bailey, Jack Albertson, Sandy Duncan, Jeanette Nolan, Pat Buttram, John Fiedler, John McIntire, Dick Bakalyan, Paul Winchell, Keith Mitchell û Corey Feldman.
Qereçem
Qereçem, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Koxak
Koxak, gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve bû. Di 2002an de Bendava Alparslan hate çêkirin û gundê Koxakê binê avê da ma.
Evîndar im (albûm)
Evîndar im albûma hunermenda kurd Zînê (Saadet Özlük) e. Albûm ji 14 stranan pêk tê û di salên 1990î de ji aliyê Sevkan û studyoya Panorama ve hat çêkirin.
Anavarze
Anavarze, gundekî bi ser navçeya Ceyhana Edeneyê ve ye.
Barî, Ûrmiye
Barî gundekî ser bi nahiya Enzel ,bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 138 kes (53 malbat) bûn.
Nerîs
Rûbara Nerîs yek ji du dirêjtirîn rûbarên Lîtvanya ye ku dirêjahiya wê nêzîkî 510 kîlometre ye. Ji Belarûsê derdikevê û di derbasbûna Lîtvanya re li Kaunasê dibê şaxeke rûbara Neman. 275 kîlometre yê vê rûbarê di Belarûsê re derbas dibê û jêre Vilija tê gotin. Ev çem du paytextên kevnare yê Lîtvaniyan digihîjênê hev (Kernavė û Vilnius).
Mauern
Mauern şaredariyeke navçeya (Landkreis) Freising li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Tepecûk
Di salên notînda, ji aliyê hêzên çekdarên tirk ve hatîye şewtandin...
Tilteban
Tilteban yan jî Tiltepan, gundekî ku bi navçeya Karaza Amedê ye.
Spruce Grove
Spruce Grove, bajarekî herêma Albertaya Kanadayê yê.
Aşcî
Aşcî, gundekî bi ser navçeya Oltî a Erzîromê ve ye.
Qerebilax Colfa
Qerebilax Colfa, gundekî ser bi navenda bajarê Colfayê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bajargeh
Bajargeh gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Châtillon-lès-Sons
Châtillon-lès-Sons, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Bajargeh
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 91 kes (16 malbat) bûn.
Anzova
Anzova, gundekî bi ser navçeya Oltî a Erzîromê ve ye.
Xinmi
Xinmi, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Henanê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2002an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 750.000 kesî
Ez diçim (albûm)
Ez diçim albûma hunermenda kurd Fatma ye. Albûm ji 12 stranan pêk tê û di salên 1990î de ji aliyê Koçer û studyoya Celal ve hat çêkirin.
Oberwiesen
Oberwiesen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Donnersbergkreisê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Xirbikêbesta
Xirbikêbesta, gundekî Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.
Gollenberg
Gollenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Havelland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Ze (tîp)
Ze ( ز ) herfa yanzdehem a alfabeya erebî ye.
Ev herf mîna dengê z yê kurdî tê bilêvkirin.
KNN Channel
KNN Channel televizyoneke kurdî ye ku ji başûrê Kurdistanê weşana xwe dike. KNN Channel televizyoneke nezîkî Noşîrwan Mistefa ye û wê giranî didê nûçe û agahiyan. Navenda televizyonê li Silêmanîyê ye.
Arêt
Arêt, gundekî Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.
Qîlincî
Qîlincî, gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.
Mîrzayê Beq
Mîrzayê Beq (bi almanî:Der Froschkönig oder der eiserne Heinrich, bi wateya " Keyê Beq an jî Heinrichê hesinî ") çîrokeke almanî ye ji hêla Birayên Grimm hat berhev kirin û di sala 1812an de di Çîrokên Birayên Grimm de hate weşandin.Bi kevneşopî, ew yekem çîrok e di berhevoka wan ya zargotinî de.
George Orwell
George Orwell (25'ê Xêve 1903-21'ê Befirbara Paşîn 1950)-( navê wî yê rastî Eric Arthur Blair e), nivîskar û rojnamevanekê înglîz e. Herçind e ko bi rexne û têbînî yên xwe yên sîyasî û çandî ve gelek berniyas bû, yek ji hezkirîtirîn gotarnivîsên wêjeya Inglîzî li sedsala 20'ê bû. Ev ji ber du romanên ko li salên dawî ya temenê xwe yê kurt da nivîsîn; Çewlika heywanan û Hizar û nehsed û heştê û çar navdar e.
Mîrzayê Beq
Naverok
Dotmîrek dema dilîze topê xwe yê zêrîn davêje kaniyê û beqek jî alîkariya wê dike. Di vegerê de, ew neçar e ku soz bide ku ew bibe hevalê wî û firax û nivîna wê bi wî re parve bike.Gava ku ew top vedigere, ew diçe malê û beqê guneh di bîrê de ji bîr dike.Lê beq tê ber deriyê qesra key, û li ser banga bavê xwe, key, dotmîra bi bêdilî soza xwe digire.Divê maseya xwe bi beqê re parve bike. Lêbelê dema beq daxwaz dike ku ew wî bibe nav nivînên xwe, ew qas nefret dike ku beqê şil û kirêt davêje dîwêr. Di heman demê de beq dibe mîrzayek.Ew ji hêla caduyek be ve hatibû nifir kirin. Li gor wesiyeta bavê wê, ew keça key wek jina xwe di faytonê de dibe keyaniya wî.Di dema rêwîtiyê de, Heinrich, çokarê dilsoz ê keyê ciwan, ji şahiya filitandina efendiyê xwe, sê zincîrên hesin ên ku wî ("Heinrichê hesinî") gava ku efendiyê wî bû beq, ku dilê wî ji kederê neteqe li dora dilê wî kiribûn, bi dengekî bilind dike du perçe. Mîrza û dotmîr her û her bi bextewarî dijîn.
George Orwell
Burma û romana pêşîn
Ji ber ko malbata wî nedikarîn diravê xwîndina wî li zanîngehê bidin û wî jî bûrsa zanîngehê bi dest nexist, çû Burmayê û li vir di navbera salên 1922-1927'ê wekî polîsekî xizmeta Polîsê Şahane yê Hindistanê kir. Li wî çaxî kêfa bi Impiryalîzmê nedihat, û piştî ko li sala 1927'ê ji bo bêhnvedanekê vegeryabû Brîtanyayê biryara xwevekêşana ji karê polîsiyê da. Wî paştir serbihura xwe li Burmayê ji bo nivîsîna romana Rojên Burmayê û gotarên mîna Kuştina Fîlekî bikaranîn.
Li sala 1928'ê çû Fransayê, cihê ko Xaleta wî lê dijiya. Hîvî ya wî ew bî ko li wêderê bibit nivîskarekê azad. Ji bona jiyana zindanê nas bike, xwe bi sûcê serxweşbûnê avêt hebsê.
Di sala 1930'an de nêzîkî ramanên sosyalîzmê bû. Li sala 1936'ê çû Spanyayê da di şerê navxweyî yê Spanyayê da li dijî rejîma Frankoyî şer bikit. Ew li wêderê tevî nêzî 25 kesên dî yên Brîtanyayî dibit endamê Partiya Yekbûna Marksîsîtî ya Karkeran (PYMK) (bi Inglîzî Workers' Party of Marxist Unification). PYMK hevalbenda Partiya Serxwe ya Kar bû. Van destekên tundrê digel Anarşîstên Ketelonyayê bawerî hebû ko tenê bi rabûna çîna karker dikarin rejîma Frankoyî biherifînin.
Li wî şerî da ew li stuhê xwe brîndar bû û çi nema bû bimirit. Di romana ''Rêzgirtinek ji bo Katalonyayê da qala wî şerî û birîndarbûna xwe dikit. Hwer wekî ew dibêjit, xelkî jê ra digot bext û şansê wî zehf bû ko nehat kuştin. Wî di bersivand: Şans û bext ew e ko hema her birîndar nebî. Li salên Şerê Cîhanî yê Duyem, ji bo Pişka Rojhilatî ya BBC'ê kardikir. Ji ber ko karê wî bangeşe ji bo Brîtanyayê bû wî bêz ji xwe vedibûn. Wezareta Zanyaran (bi Inglîzî Ministry of Information) bû hêvêna hizra Wezareta Rastiyan di romana wî ya bi navê Hezar û nehsed û heştê û çarê da. Bi ser mûçeyê baş yê ko werdigirt ra, li sala 1943'ê xwe li karî vekêşa (istîfa). Piştra bû sernivîskarê wêjeyî yê heftîname ya çepî ya Tribune.
Pirtûka wî ya pêşîn Rojên Burmayê, rexneyên li ser kolonyalîzma Brîtanyayê a li Burmayê bû. Berbi dawiya Şerê Cîhanî yê Duyem pirtûkek bi sernavê Çewlika heywanan ko bi awayekê hişk rejîma Stalînî rexnedikit, çapkir. Firotina wê pirtûkê ji bo cara pêşîn di jiyana wî da rewşa wî ya diravî başkir.
Pirtûka Orwellî ya herî navdar Hezar û Nehsed û Heştê û Çar e. George Orwell di vê romana xwe da, berovajîkirina rastiyan, windakirina azadiya raman û pêkanînên xerab ên cîhana hevdem ên li beranberî mirovahiyê rexne dikit.
George Orwell, di 21 Befirbara Paşîna sala 1950'ê ji ber nexweşiya êşa zirav (tuberklosîsê) li Londonê mir. Reng e wî ew nexweşî li wan salên ko li Fransayê bû vegirt bûbit.
Nihêrînên sîyasî yên wî
Bawerî ya sîyasî ya Corcî bi dirêjahiya jiyana wî di guhartinê da bû. Dema li Burmayê, dujminahî ya imperyalîzmê li cem peyda bû. Dema li parîsê hejarî û xizanî dîtî, bû sosyalîst. Wî li sala 1946'ê nivîsî: "Ji sala 1936'ê were her dêreka ko min nivîsîbit, bi awayekê rastûrast an nerastûrast di bin bandora nihêrîna min ya li dijî totalîtaryanîzmê û têgehiştina min di sosyalîzma demokratîk da bûye.
Bandora wî
Navûbang a wî li dirêjahî ya salan ji ber karên wî yên rojnamevanî bûye.
Berhemên wî
Pirtûk
Kevtî û Veder li Parîs û Londonê, 1933 (Down and Out in Parîs and London)
Rebeca Linares
Verónica Linares Bazán (San Sebastián, bi baskî: Donostia, 13ê hezîrana 1983an), ku bi bernavka xwe Rebeca Linares tê zanîn, pornostêrkeke spanî ye  û Xelata AVN'ê wergirtiye, ku wekî Oscarê ya pornoyê tê hesibandin.
Jînenîgarî
Linares di 13ê hezîrana 1983an de li San Sebastian (Donostia), Welatê Baskî, Spanya ji dayik bû. Di sala 1988an de bi malbata xwe re koçî Barselonayê kir. Di sala 2005'an de li Spanyayê dest bi kariyera xwe ya di pîşesaziya pornoyê de kir lê ji ber kêmbûna kar û mûçeya nebaş wê li deverên din ên Ewropayê mîna Almanya û Fransa dest bi kar kir. Di sala 2006an de, ew çû Los Angeles a Kalîforniyayê da ku nêzî hevalê xwe û lîstikvanê pornoyê yê navdar Nacho Vidal be.
Di sala 2006an de, Rebeca ji bo vîdyoya Universal Max 7 dîmenek bi lîstikvan û derhênerê navdar û nakokî yê amerîkî Max Hardcore re kişand .Di sala 2008an de, ew di kovara Maximê de û di fîlma komedî ya seretayî Homo Erectus de ligel stêrkên fîlman Ron Jeremy û Jacklyn Lick de xuya bû.
Di adara 2009an de, ew ji hêla kovara Penthouse ve wekî Pet of the Moth hate binav kirin. Di heman salê de, Canal + 1 belgefîlmek li ser jiyan û kariyera xwe ya Amerîkî bi sernavê Vente a Las Vegas, nena ( bi wateya Were Las Vegasê, pitik ) çêkir.Belgefîlm li Las Vegasê hat kişandin, ku lîstikvan beşdarî merasîma Xelatên AVN-ê bû, bi bernavkê Oscarên pornoyê, ku jê re di heşt kategoriyan de berbijar bû, û jiyana pîşeyî ya Linares dişopîne.Di heman demê de ew belegefîlm xebata rojane ya Linares, hêvî û bêhêviyên wê, û tekoşîna wê ya ji bo li ser piyan bimîne di pîşesaziyek tengahî de nîşan dide ku kariyera jinan bi taybetî kurt e.
Di kanûna paşîn a 2010an de, Linares xelata AVN-ê ji bo baştirîn sehneya sêkesî ji bo fîlmê Tori Black is Pretty Filthy, ligel Tori Black û Mark Ashley wergirt.
Lîsteya Sor a IUCN
Lîsteya Sor a Cureyên bi Metirsiya Nemabûnê yan jî Lîsteya Sor a IUCN li cîhanê ji bo zanyariya di derbarê ajal û riwekan de ya herî berfireh e. Di sala 1963yan de hatiye damezrandin û IUCN kurtebira International Union for Conservation of Nature a bi îngilîzî ye ku bi kurdî Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê ye. Lîsteya Sor a IUCN bi metirsiya nemabûna bi hezaran cure û binecureyan bi daneyên vebirî li hev kom dike û wan agahiyan diparêze. Daneyên van cureyan ji hemû aliyê cîhanê û herêman pêk tê. Mebesta Lîsteya Sor ew e ku cureyên li ber metirsiya windabûnê werin zanîn û bi raya giştî re ji bo parastinê werin parvekirin e. Lîsteya Sor alîkariya parastina cureyan dike. Lîsteya sor bi bingeheke hêzdar hatiye avakirin lewma di cîhanê de weke çavkaniya herî ewle tê zanîn.
Weşana 2006an
Lîsteya Sor a 2006an bi 40.168 cure û 2.160 bincure, cureyên binê avê, bingelheyan hate weşandin. Ji van hemû cureyan 16.118 weke cureyên di bin metirsiyê de hatine ragihandin. Ji wan 7.725 ajal, 8.390 riwek û sê ji wan kuv bûn. Di vê weşanê de li ser weşana 2004an guhertin nehate kirin û 784 cureyên ji sala piştî zayînê (PZ) 1500'î ve ji bo nemabûnê lîste hatiye çêkirin. Ev ji lîsteya 2000'î 16 cure bêhtir in. Her sal cureyên nemabûyî tên dîtin an jî dibine fosîl û di nav kategoriya bê agahî de tên lîstekirin. Di sala 2002an de cureyên nemabûyî weke 759 hatiye ragihandin lê ev hejmar her sal zêde dibe.
Weşana 2007an
Lîsteya Sor a 2007an di 12ê îlonê de hate weşandin. 16.306 cure weke di bin metirsiya nemabûnê de hatin eşkerekirin ku ev hejmar ji sala 2006an 188 cure bêhtir bû.
Weşana 2008an
Lîsteya Sor a 2008an di 6ê çiriya pêşîn de li Barselonayê hate weşandin. Hate ragihandin ku ji çar guhandaran yek di bin metirsiya nemabûnê de ye. Ev agahî jî dide zanîn ku li cîhanê 1.141 cureyên ji 5.487 guhandaran di bin metirsiya nemabûnê de ne.
Kategorîkirina 1994an
Di kategorîkirina 1994an ″Xetereya Kêm″ ango Lower Risk bi sê binkategoriyan hatiye lîstekirin.
Kopo
Kopo, gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.
Îbrahîme
gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Ferhenga Destî (Kurdî bi Kurdî)
Ferhenga Destî ferhengeke "kurdî bi kurdî" ya Umîd Demîrhan e û çapa wê ya yekemîn di tebaxa 2006an de pêk hat. Lê wisa dixuye ku ferhengsaz Umîd Demîrhan hin kêmasiyên vê çapê dîtine; pêwistî bi berfirehkirin û sererastkirinê dîtiye û lewre bi hin zêdehiyên nû ve çapa duyem amade kiriye. Çapa ferhengê ya duyem û berfireh ji aliyê weşanên Sewadê ve di îlona 2007an de derket û tê de 16 000 peyv hene. Ji bo xurtkirina wateyên peyvan jî bi qasî 1600 gotinên pêşiyan hatine bikaranîn. Di dawiya ferhengê de bîbliyografyayeke nivîsarên li ser zimanê kurdî heye û wisa dixuye ku nivîskarî piraniya çavkaniyên ferhengsaziyê li ber çavan re derbas kirine. Her wiha ebada vê çapa berfireh ji ya kevn mezintir e û ji 496 rûpelan pêk tê. Taybetiya vê ferhengê ew e ku di nav kurdên bakur de ferhenga kurdî bi kurdî ya yekem e.
Hetanî roja îroyîn di nav kurdên bakur de tu kesî dest neavêtibû ferhengeke neteweyî. Lê di tebaxa 2006an de ferhenga yekem a kurdî bi kurdî ya bi navê Ferhenga Destî ji aliyê ziman-nas Umîd Demîrhan ve hatiye amadekirin û ji weşanên Nûbiharê derket. Piştî ku ev çap qediya û di bazarê de nema, çapa wê ya duyem a berfireh jî di nav weşanên Sewadê de derket (Rezber2007).
Lewes
Lewes bajarok û navçeyek li wîlayeta East Sussex, Îngilîstan ye.
Bacirit
Bacirit, gundekî Şirnexê ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.
Komkujiya Tilzeterê
Tilzeter an Tel ez-Ze'eterê (bi erebî: تل الزعتر‎, Tal al-Zaatar) navê wargeheke Filistiniyan a Bêrûtê ye ku tê de li roja 12'ê tebaxa 1976'an Komkujiya Tilzeterê pêk hatiye. Ev komkujî bi destê Îsraelê, çend dewletên ereban û dewletên mezin ên emperyal hatîye lidarxistin. Li Tilzeterê bi hezaran mirovên filistînî hatine kuştin.
Helbestvanê hêja Cigerxwîn li hemberî ve komkujîyê bêdeng nemaye, û di sala 1977 de helbestek bi navê "Birca Gernasan-Tilzater" nivîsandîye li ser bîranîna pakrevanên Tilzeterê. Ev helbesta di Dîwana 6 a bi navê Şefaqê de cih digire.
Nandlstadt
Nandlstadt şaredariyeke navçeya (Landkreis) Freising li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Ûçtût
Ûçtût, gundekî bi ser navçeya Ceyhana Edeneyê ve ye.
Marût
Marût (1917: Marut, ; ), taxeke bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye. Piştî pejirandina qanûna bi hejmera 6360 di sala 2012an de bûye tax.
Weener
Weener, bajarekî navçeya (Landkreis) Leerê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Erebekan
Erebekan,  'Erebekan , gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Neufahrn bei Freising
Neufahrn bei Freising şaredariyeke navçeya (Landkreis) Freising li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Orbis, Rheinland-Pfalz
Orbis şaredariyeke navçeya (Landkreis) Donnersbergkreisê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Hesengoran
Hesengoran, gundekî navçeya Kopa bi ser Mûşê ve ye.
Xurdemos
Xurdemos, gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.
Başlanbişlû
Başlanbişlû gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 546 kes (160 malbat) bûn.
Havelaue
Havelaue şaredariyeke navçeya (Landkreis) Havelland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Tekiye
Tekiye, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Sîn (tîp)
Sîn ( س ) herfa donzdehem a alfabeya erebî ye.
Ev herf mîna dengê s yê kurdî tê bilêvkirin.
Mêdeia
Mêdeia an Mêdiya (bi yewnanî: Μήδεια, Mēdeia, Gurcî: მედეა, Medea) di mîtolojiya yewnanî de,  dota key Etêsê Kolxîsî û nêviya Hêlios bû. Zemanekê jî bi Ceson ve zewicandî û wî ve du zarokên xwe (Mermeros û Ferês) hebû.
Gorî Heredot navê Medan ji wê û lawikê wê (Medos) hatî, dibêje Medê û Medos çûne welatê Ariyan û hin Ariyan (Med) navê xwe guherandin kirin Med(î).
Îslamabad Mehabad
gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Hewramî
Hewramî yek ji zaravayê Kurdiya Goranî ye. Kesên hewramî ji zarê xwe re dibêjin: oramî, maçû an jî maço. Navê axiftvanên vî zimanî hewraman e.
Xontos
Xontos, gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.
Hewramî
Li ser hewramî
Hewramî ji zaravayek goranî ye û ji sedsala 16. heta 21. an li Kurdistana Bakur û Rojhilat wek zimanek wêjeyî tê ber çavan. Li gor Muhemmed Emîn Hewramanî: Kurdiya Hewramanî zimanek berê ye (di sala koçî 132) û ne tenê dema Begê Erdelanê Baban, diçe demên berê û zimanê ol û wêjeyî ye. Hinek berhemên li ser Kurdiya Hewramanên nîşan didin û digihîjin demên 880 sal berê.
Herwiha, Hewramî zaraveyekî zimanê kurdî ye, li navendî Kurdistanê bi pirî ji êlen kurdên yarsan, ên ku ji zimanê xwe re maçû dibêjin, tê axavtin. Lê belê li Bahdînan jî êlen Şebek, Bacilan û Sarlî hewramî diaxivin. Hewramî lêkçûnekî zaf ligel zazakî û zaravêyen goranî heye. Pêtir ji % 30 yên wişeyên hewramî ligel zimanê avestayî yekin û bi zazakî, lekî û bacalanî ve, li gorî zimannasên kurd Malmîsanij û M. Izady tipekî, bi nave pehlevenkî di nav zimane kurdî de pêk tîne.
Zaravê hewramî demekî, li navendî Kurdistanê zimanê fermî bû, hetanî serê 1900 li herêma Mîren Erdelanê zimanê fermî bû, paşê şûna xwe da soranî. Îro kese ku hewramî diaxivin qasî 300.000 - 500.000 merivan ketine.
Pirtûken hewramî
Hata serê 1900î de, 38 pirtûk bi zimanê kurdî hatibun nivîsandin, ji wan 18 hev bi zaravayê hewramî bûn, 10 hev bi soranî û 10 hev jî kurmancî. Lê belê ji wî virda hewramî rolla xwe ya zimanê edebî wenda kir û kem pirtûk bi zaravêye hewramî hatin nivîsandin.
Gerdane
Gerdane cureyek ji xişir, bi xwe de kirin, aliqandin, zêr û ziberan e. Li hin deveran ji xişir, berg an xemilên stûyê re zêr û emanet, zincîra stûyê jî dibêjin. Berê mirovan bi destan çêdikirin lê niha di hilberîna wan de gelek teknîk jî tên bikaranîn.
Alagez
Alagez, gundekî bi ser navçeya Kopa Mûşê ve ye.
Rojnamevan (albûm)
Rojnamevan albûma komeke kurd ya bi navê Koma Serhat e. Albûm ji 15 stranan pêk tê û di salên 1990î de ji aliyê Mazlum Plak ve hat çêkirin. Gotin û muzîka albûmê bi destê Raman in
Tilêlek
Tilêlek bajarekî ku bi navçeya Sûra Diyarbekrê ve girêdayî ye.
Châtillon-sur-Oise
Châtillon-sur-Oise, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Bedburg-Hau
Bedburg-Hau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kleve li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Wazerens
Wazerens, gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.
Mezreya Elîkor
Mezreya Elîkor, gundekî bi ser navenda Sirûca Rihayê ve ye.
Elnaz Rekabi
Di navbera salên 2013 û 2017an de, Rekabî di şampiyoniya hilkişînê ya Asyayê de medalyayên cihêreng di şampiyoniya hilkişînê ya Asyayê de bi dest xist.
Di sala 2016an de, Rekabî bû yekem çiyagerê werzişî yê profesyonel ê Îranê ku beşdarî Kûpaya Cîhanî ya Hilkişînê bû ku ji aliyê IFSC ve tê lidarxistin. Berê wê li malê rastî zehmetiyan hat, nekarî hevkarên jin ên perwerdeyê bibîne û destûr lê nedan ku bi tîma mêran a Îranê re rahênan bike. Her weha wê cil û bergên xwe afirand ku jê re hişt ku ew sermayê li xwe bike, ku ji Şoreşa Îslamî ya 1979-an vir ve li ser jinan ferz bû, û di heman demê de bikaribe bê sînor hilkişe.
Di Şampiyoniya Cîhanî ya Hilkişînê ya 2021-an de li Moskowê, wê madalyaya bronz di dîsîplîna Lead de bi dest xist.
Ew di Cotmeha 2022-an de di Şampiyoniya Asyayê ya li Seulê de çaremîn qediya. Bê hicaba mecbûrî ya îranî ket pêşbirkê. Çalakiya wê ya protestoyî wekî beşek ji serhildanên neteweyî yên Îranê yên piştî mirina Jîna Emînî tê fêm kirin. Piştî demeke kin, xizmên wê nema dikarin xwe bigihînin wê û ew ji wê rojê û pêde winda ye. Ew û tîmên mayî yên Îranê bi lez û bez ji otêla Seulê derketin û tê gotin ku pasaport û telefona desta wê hatiye desteserkirin. Rojnamevan û nûçegihana berê ya ARD li Tehranê Natalî Amirî li ser Twitterê wiha got: “Ev şoreşek di werzîşa pîşeyî ya Îranê de ye. Elnaz Rekabî di fînala pêşbirkên qehremaniya Asiyayê de wek werzişkara niştimanî ya Komara Îslamî BÊ Serpêl beşdarî pêşbirkê kir. Pirs ew e ku ew niha dikare vegere yan dê vegere.”
Sirmehşer
Sirmehşer pirtûka Feqe Reşîdê Hekarî ye ku bi zimanê kurdî bi tîpên erebî hatiye nivîsandin. Pirtûk bi kêş, nikl û qafiye hatiye sazkirin. Ji 24 beşan û 526 malikan ava bûye. Bi naveroka xwe dîtin û baweriya olî, têkiliyên rind di navbera mirovan de û pêwendiyên mirovatî, girtina siyanetê li pêşberî mafên xelkê, parastina heyînên mirovan û gwd beyan kiriye. Mamoste Mele Ehmed Qoxî ev pirtûk jî şirove kiriye û bi hawayekî kurtedirêj û bexşan di destpêka salên 1980yî de nivîsiye û daye çapkirin. Zeynelabidin Zinar pirtûkê ji alfabeya erebî veguhaztiye alfabeya latînî, nivîsa orîjînal a bi tîpên erebî jî digel çapa bi tîpên latînî hatiye çapkirin.
Tomlî
Tomlî, gundekî bi ser navçeya Ceyhana Edeneyê ve ye.
Paunzhausen
Paunzhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Freising li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Zincîr
Zincîr, kotan, col, ketan ji cûre û teknîka gehên (girêçk, kap) ku xelekên wê bi hev ve hatine derbaskirin an bi hev ve hatine girêdan re tê gotin.
Saturnus
Saturnus xwedawendek bû li Romaya Kevnare. Li gorî mîtolojiya romayî Saturnus yek ji Tîtanan û kurê Caelus û Terra bû. Xwişka xwe Ops yê ra zewicî. Bavê Iuppiter, Neptunus, Pluto, Iuno, Ceres, û Vesta bû. Heman demê de ew mîtolojiya yewnanî de wek Kronosê derbas dibe. Li gor mîtolojiya romayî Saturnus wextê ava kirye.
Romayî li ser gira Capitolineyê ji wî re perestgehek çêkirin û xezîne û qanûnnameyên xwe jî li wir xef kirin.
Zincîr
Li Bakurê Kurdistanê li gelek deveran ji zincîrên stûr ên berê re kotan an ketan tê gotin. Li hin cihan jî ji ber vê cureyê zincîrê, ji giştî re kotan dibêjin. Pirranî ji lajwerdê tên çêkirin.
Zincîrên çorsane û kevn (ketan, kotan) ji xelekan in ku hêj ev hene. Berê mirovan ji bo xemil û girêdanê ev têknîk bikardianîn. Îro di gelek warên jiyanê de zincîr tên bikaranîn.
Ewropayî wekî her tiştê bingeha zincîrê jî bi xwe ve girêdidin. Gorî tomarkirinên ewropayiyan yekem car zincîra lajwerdî, di sedsala I. de Marcus Vitruvius Pollio yê romayî çêkiriye.
Fîlozof û zanist Gottfried Wilhelm Leibniz sala 1686, bingeha zincîrên nûjen avêtiye. Niha gelek teknîkên nû hene. Zincirên di duçerxeyan te tên bikaranîn, ji loxikên bi hev ve hatine girêdan in. Hin hene ne loxik, lê di dirûvê totikên veserkirî de ne.
Zincîrên dekoratîv, wekî gerdane jî hene.
Akrag, Karaz
Akrag gundekî ku bi navçeya Karaza Diyarbekrê ve girêdayî ye.
Göppingen (navçe)
Göppingen, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Baden-Württembergê ya Almanyayê ye.
Mezehrik
Mezehrik, gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.
Chaudardes
Chaudardes, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Neptunus
Neptunus di mîtolojiya romayî de xwedayê avê û deryayê bû. Neptunus di heman demê de xwedayê hespan û erdhejan bû. Jina Neptunusî Salacia bû. Neptunus birayê Iuppiterî û Plutoyê bû. Ew kurên Saturnusê bûn.
Baxistan
Baxistan gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 309 kes (82 malbat) bûn.
Naîf Boselî
Naîf Mûsa Boselî  di sala 1962'an de li gundê Kelha Şehîda yê Boselê hatiye ser dinyayê, şoreşger û pêşmergeyekî kurd bû.
Şehîdê fîdakar Naîf Boselî her li Gundê Boselê xandina xwe ya seretayî Dest pê kir u Qesta Gundê Bêrsvê kir û xandina xwe ya nawêndî dirêje pêda o di warê xandinê da Gelek Zîrek bo u ji ber Eşqa xandnê herroj rêka Demjmêrekê ji Gundê Boselê heta bêrsivê di birî o xandina xwe ya nawêndî bi serferazî temam kir o  bo Dirêjepêdanê bi xandina xwe Qesta Bajêrê Zaxo kir o li Amadeya Pêşesaziya Zaxo xandina xwe bi Dumahy îna li sala 1981ê Sêrkeftîyê Êkê Derkeft li Sinorê Parêzgeha Dihokê.
Şehîdê Qehreman her ji Bcîkatîya xwe Hest bi Zulm o Zurdarîya liser Gelê wî Kurdîstanê û Milletê Kurd o jiber Wefadarîya wî Beramber Milletê wî.
Mûsa Omar Boselî
Babe Şehîdê Qêhreman Mûsa Omar Boselî Dibêjît tştê ji Hemîyê Pitir Serblind Ewe ku Hîç Carekê nehatîyê Gohêmn Ku Rehmetî Naîfî pşta xwe.Dabitê Dujmnî Her ji Roja helgirtna Çeke partî ta Roja Şehîd Bona Wî,u Pê Xoşḧalîm Ku Evroke Naîf Navê Xwe Dlîsta Egîdên Gundê Boselê Da.
Tomarkrî.u Sopasîya Serkrdatîya Sopayê 14 u Hemî Dam û Dezgehên Ḧizbî û Îdarî û Leşkerî Dikem liser Ewê Wefadarîya Bu Rehmetî Naîfî.Nîşandaî u Digel Meda Pşkdarî Di Xem û Kovana Da Krîn. Hemî Peşmergên Partî û Parêzerên Hukometa Kurdistanê Dest Keftîyêt Dîrokîyen Miletê Kurd Bo Min Naîf,u Ewa Min Dîtî Bo Tazîya.Rehmetî Naîfî,Hatîyê Krin Bo Min Mezintrîn Şerefe,Nîşana Hindêye Ku Rehmetî Şyayê Cihê Xwe Dinav Dilêt Hemî Heval û Hogrêt Xoda Pêîda Bkit,Her Wesa Dibejit(min Du Koret maîn û Ez Sozê Didême Serkrdatîya Parti û Cenabê Serokê Xoştvî Kak Masud BarzanîKu Temam Kerêt Rebaza Pîroza Naîf Bin Ewa ji Rehmetî Barzanîyê Mezin Ferbuîn.U Ev Parçe Hozana Şehîdê Nemir Dê keine Dîyarî Bo Xwandevanên Hêja.
Hozana Lawe Kurd
Hozana nayf boselîy li 22.11.1988 li dyarbekir vehandîye
Bellheim (Verbandsgemeinde)
Bellheim şaredariyeke kolektîv (Verbandsgemeinde) a navçeya (Landkreis) Germersheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Egrîqaş
gundekî ser bi navenda bajarê Mehabadê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Şerîf Şêx Ehmed
Şerîf Şêx Ehmed (bi somalî: Shariif Sheekh Axmed, erebî: الشيخ شريف شيخ أحمد‎, Shaykh Sharif Shaykh Ahmad) di 25'ê tîrmeha 1964'an de li Mahadai (Somalya) ji dayika xwe bûye, serokdewletê Somalyayê ye. Li Zanîngehên Lîbya û Sûdanê xwendiye. Di 31'ê çileyê 2009'an de dest bi peywira xwe kiriye. Serok û fermandarê berê yê Yekîtiya Dadgehên Îslamî (ICU) bû.
Kleßen-Görne
Kleßen-Görne şaredariyeke navçeya (Landkreis) Havelland li Brandenburg, Almanyayê ye.
Şîn (tîp)
Şîn ( ش ) herfa sêzdehem a alfabeya erebî ye.
Ev herf mîna dengê ş yê kurdî tê bilêvkirin.
Orsor
Orsor, gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.
Tîmarî Gewre
Tîmarî Gewre, gundekî bi ser navçeya Navenda Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Şe
Şe yan şeh, kim(ik), hep ji alava ku pê por tê şekirin e. Dîroka wê gelek kevn e. Şe herwiha di kargehan de, bi taybetî di tekstîlê de gelek tê bikaranîn.
Mirovan berê ji hestî, qiloçên ajalan, daran çêdikirin. Li Kurdistanê heya salên 1970'yî gelek atolyeyên şeyan hebûn. Li Semsûr, Erzîrom, Sêwas, Amedê dihatibûne çêkirin. Etaran şeyên ji hestî, dar û metalê ne, li gund û zozanên Kurdistanê digerandin. Dibêjin şeyên herî biqîmet û baş li Îranê dihatine çêkirin.
Koendama mîzê
Koendama mîzê (bi înglîzî: urinary system) komek endam in bo parzûnkirin, embarkirin û avêtina mîzê ber bi derveyê laş. Gurçik, borrîmîz, mîzdank û borrîmîz endamên koendama mîzê ne.
Karê serekî yê koendama mîzê, dûrxistina paşmayiyên nîtrojenî û dabînkirina hevsengiya osmozî ya laş e. Paşmayiyên nîtrojenî dema çêkirin an jî têkşikestina proteîn û asîdên nûkleyî de peyda dibe. Proteîn ji asîdên amînî pêk tên. Asîdên amînê bo hanaseya xaneyê tê bikaranîn. An jî dibe ko asîdên amînî ji bo bidestxistina madeyên wekî glukoz were bikaranîn.
Gava asîdên amînî tên hilweşandin, koma amîn (-NH2 ) ji asîda amînî diqete lê ji bo berhemkirina madeyên kêrhatî nayê bikaranîn. Ji koma amîn, amonyak (NH3 ) peyda dibe. Amonyak di şileya navbera şaneyan de an jî di nav plazmaya xwînê de dihele û iyonên amonyum (NH4+ ) û iyonên (OH-) pêyda dibe. Amonyak madeyek jehrî ye û ji bo laşê mirov zîyanbexş e. Piraniya ajalan amonyakê diguherîn ure an jî asîda ureyê.
Amonyak di kezeba mirov de bi karbona dîoksîd ve yek dibe û diguhere bo ureyê. Her çiqas bi qasî amonyakê nebe jî, ure jî madeyek ziyanbexş e û divê bi koendama mîzê ji laş were dûrxistin. Rêkxistina pestoya osmozê wekî hevsengiya osmozî (bi înglîzî: osmoregulation) tê navkirin. Koendama mîzê kar dike bo dabînkirina hevsengiya xwê, av û pH ya xwînê. Ji bo vê erkê madeyên paşmayî an jî yên bêkêr ji laş tê dûrxistin.
Madeyên paşmayî ji zîndeçalakiyên asayî yên xane û şaneyan peyda dibe. Madeyên paşmayî yên xaneyên mirov, bi gelemperî ji paşmayîyên nîtrojenî yên wekî ure, kreatîn, amonyum, asîda ureyî û karbona dîoksîd pêk tê. Desîlîtreyek xwîna mirov 10 heta 20 mîlîgram (10 heta20 mg/dl) ure lixwe digire. Kreatîn paşmayiya ji têkşikestina fosfata kreatînî ye. Fosfata kreatînî, molekula fosfat a bi enerjiya bilind e, di masûlkeyan da cih digire. Dema pêdivî bi enerjiyê çê dibe ji bo demek kurt wekî embarek enerjiyê kar dike. Asîda ureyî bermayîyê nukleotîdan e.
Dabînkirina hevsengiya guncav a xwê û ava xwînê yek ji erkên serekî yê gurçikan e. Heke nav xwînê de rêjeya xwê zêde bibe, xestiya iyonên wek sodyum (Na + ) û potasyum (K + ) jî zêde dibe. Ev rewş dibe sedema bilindbûna pestoya osmozî ya xwînê. Heke pestoya osmozî ya xwînê bilind bibe, vê gavê hê pirtir av ji her beşên laş derbasî nav xwînê dibe, loma pestoya xwînê jî bilind dibe. Ji bo rêgirtina li ber bilindbûna pestoya xwînê, dive xwêyên zêde ji laş were dûrxistin. Iyonên xweyê bi navbeynkariya gurçikan ji laş tê deravêtin û xestiya iyonên xwînê dadikeve xala asayî.
Pokîsor
Pokîsor, gundekî girêdayî navçe Norgeha bi ser Erziromê ve ye.
Melekend
Melekend, bajarekî girêdayî navçe Kopa bi ser Mûşê ve ye.
Koendama mîzê
Asta rêjeya iyonên wekî bîkarbonat (HCO3– ) û klasiyum (Ca 2+ ) ên nav xwînê jî ji aliyê gurçikan ve tê rêkxistin.
Çevderîkirin û rêkxistina pH ya xwînê jî yek ji erkên serekî yê koendama mîzê ye. Di rewşa asayî de pH ya xwîna mirov 7.4 e. Lê ji ber cor û mêjera xawrin vexwarinê an jî ji ber paşmayiyên zîndeçalakiyên xaneyan, dibe ko pH ya xwînê biguhere. Guherîna pH ya xwînê rewşek metirsîdar e bo tendurîstiya mîrov, loma bi navbeynkariya koendama mîzê gurçik xala asayî ya pH ya xwînê dabîn dikin.
Erkên Gurçikan
Karê serekî yên gurçikan rêkxistina şileya derveyê xaneyan (plazma û şileya navber) e. Hevsengiya şileya hawirdora navî bi çêkirina mîzê tê dabînkirin. Mîz ji pêkhateyên nav plazmaya xwînê, di nefronên gurçikan de çê dibe. Pêvajoya çêbûna mîzê bi sê qonaxan rû dide: parzûnkirin, dubaremijîn û derdan.
Gûrçik gava mîzê ji xwînê parzûn dike;
Ceres
Ceres ([ˈkɛreːs]) di mîtolojiya romê de xwedawenda çandinî û zayînê bû. Ceres diya Proserpina bû.
Koendama mîzê
Erkên Gurçikan
1. Qebareya plazmayê û pestoya xwînê,
2. Xestiya paşmayiyên nav plazmayê,
3. Xestiya iyonên wekî sodyum, potasyum û bîkarbonata nav plazmayê,
4. Asta pH ya plazmayê
jî rêk dixe.
Gurçik gellek hormon derdide. Her wîsa çikirina xaneyên xwînê yên xiroka sor û perikên xwînê jî ji aliyê gurçikan ve tê rêkxistin.
Nefron
Nefron yekeyên bingehîn ên parzûnkirinê ne di gurçikan de. Her yek gurçikek mirov malavaniya bi qasî milyonek nefronan dike. Erkê serekî yê nefronan, bi parzûnkirina xwînê, rêkxistaina rêjeya av û madeyen tîwawe ye.Li gor dirêjbûna wan a li kurahiya gurçikê, du cor nefron heye.
Giloka mûlûleyan a hin nefronan li nezîkê beşa derve ya tûkilê de cih digire, nefronên wisa, wekî nefronên tûkilî (bi înglîzî: cortical nephrons) tên navkirin.% 85 ê nefronên gurçikê ji nefronên tûkilî pêk tê. Badoka Henle ya nefronên tûkilî kurt e û dirêjiya wan a di nav kiroka gurçikê de hindik e. Badoka Henle ya % 15 yê nefronên gurçikan dirêj e. Ji van nefronan re tê gotin nefronên kêleka kirokê (bi înglîzî: juxtamedullary nephrones). Giloka mûlûleyan a nefrona kêleka kirokê li aliyê jêrê tûkilê, li nêzîkî kirokê de cih digire û badoka Henle di nav kirokê de hê pirtir dirêj dibe.
Nefron ji du beşên serekî pêk tê; tenolkeyê gurçikê û lûleka gurçikê. Tenolke pêkhateyên bo parzûnkirina plazmaya xwînê lixwe digire. Lûlek pekhateya taybet e ji bo dubaremijîn û derdanê.
Tenolke ji tora mûlleyên xwînê û qepsûla Bowman pêk tê. Tora mûlûleyên xwînê wekî giloka mûlûleyanan an jî glomerul (bi latînî: glomerulus ) tê navkirin. Qepsûla Bowman (bi înglîzî: Bowman's capsule ) pêkhateyek kovikî ye û giloka mûlûleyan dipêçe. Parzûnkirina plazmaya xwînê di tenolkeyan de rû dide.
Lûleka gûrçikê (bi înglîzî: renal tubule) pêkhateyek dirêj û badayî ye di tenolkeyê gurçikê, ji qepsûla Bowman dest pê dike heta coga berhevkirinê dirêj dibe. Lûleka gurçikê ji sê beşan pêk tê. Beşa yekem ji ber ko nezîkê giloka mûlûleyan e, wekî lûleka badayî ya nêzikî tê navkirin û di tûkila gurçikê de cih digire. Beşa duyem a lûleka gurçikê wekî badoka Henle tê navkirin. Badoka Henlê ji milê dakêşayî û milê hilkêşayî pêk tê. Badoka Henlê heta kiroka gurçikê dirêj dibe. Beşa sêyem a lûleka gûrçikê wekî lûleka badayî ya dûrî tê navkirin. Ev beş, beşa dawî ya nefonê ye û di tûkilê de cih digire. Lûleka badayî ya dûrî bi coga berhevkirinê ve girêdayî ye.
Madeyên bikêr ji nefronan dubare tên mijandin û tevlê xwînê dibin, madeyên bêker an jî madeyên paşmayî jî wekî mîz tên deravêtin. Bi deravêtina paşmayiyan, nefron qebare û pestoya xwînê rêk dixe, asta xwê û iyonên xwînê û pH ya xwînê rêk dixe.
Borrîmîz
Borrîmîz, an jî borriya mîzê (bi latînî: ureter) cotek pêkhateyên lûleyî ne, mîzê ji hewza gurçikan, diguhazînên bo mîzdankê. Ji her gurçikek mirov, borrîmîzek ber bi mîzdankê ve dirêj dibe. Dirêjiya asayî ya borrîmîzên mîrovê temenê pêgihîştî bi qasî 25 heta 30 santîmetre ne. Borrîmîz di dîwarê mîzdankê de wisa derbas dibin ko dema mîzdank bi mîzê tijî dibe û pestoya nav mîzdankê zêde dibe, masûlkeyên detrusor ên li diwarê mîzdankê, serê borrîmîzan diguvêşên. Guvaştina masûlkeyan, rê li ber mîza nav mîzdankê digire ko paşve neherrike nav borrîmîzan. Ji gurçikê ber bi mîzdankê, girjbûn û xavbûna masûlkeyên borrîmîzan, beş bi beş rû dide. Ango hemû masûlke bi carek ve girj nabin. Dor bi dor û bi ahengî girjbûn û xavbûna masûlkeyan borrîmîzan wekî perîstalsî tê navkirin. Bi pêlên perîstalsiyê, mîz di nav borrîmîzan de ji gurçikan ber bi mîzdankê ve tê tehnkirin. Çalakiya masûlkeyên borrîmîzê ji aliyê herdu sisteman; sîstema sîmpasawî û ya parasîmpasawî ve tên kontrolkirin. Sîstema parasîmpasawî ya demarekoendama xweyî çalakiyên masûlkeyên borrîmîzan zêde dike, sîstema sîmpasawî jî çalakiya masûlkeyan kêm dike.
Mîzdank
Mîzdank an jî kîsikê mîzê (bi înglîzî: urinary bladder) yek ji endamê koendama mîzê ye ko ji borrîmîzan, mîz werdigre û ji bo demek kin embar dike. Mizdank endamek firehbar û masûlkî ya bi şêweyî tûrik e. Mîzdank di hewzekelênê de cih digire. Qebareya mîzdanka vala bi qasî gûzek e, lê mîzdank dikare fireh bibe û bi qasî 800 mL mîz embar bike. Mîzdanka mêyan ji ya nêran kêmtir mîz embar dike. Qebareya mîzdanka mirovek piştî temenê pêgihîştinê bi qasî 500 heta 600 mL (mîlîlître) ye. Valakirina mîzdanka tijî, wekî mîzkirin (bi înglîzî:micturition-urination) tê navkirin. Mîzkirin bi du gavên serekî rû dide. Gava yekem hêdî bi hêdî tijîbûna mîzdankê ye. Her ko mîzdank bi mîzê tijî dibe, diwerime û qebaraya wê zêde dibe. Werimiya mîzdankê dibe sedema vekêşina masûlkeyên li dîwarê mîzdankê. Heke hêza vekêşinê ji asta derazinkê (bi înglîzî: threshold level) ya masûlkeyan bilindtir bibe, gava duyem a mîzkirinê dest pê dike. Gava duyem refleksa demarî ye û wekî refleksa mîzkirinê (bi înglîzî: micturition reflex) tê navkirin.Heke mîzdanka tijî neyê valakirin, mîzdank pir diwerime, ji ber firehbûna mîzdankê li masûlkeyên dîwarê mîzdankê de vekêşin zêde dibe. Hêza vekêşinê ya li ser dîwarê mîzdankê, dibe ko bibe sedema qelîşbûna diwarê mîzdankê û xwînberbûn rû bide. Herwisa dibe ko bibe sedema çêbûna bîrînan (bi înglîzî: ulcerations) li ser dîwarê mîzdankê.
Mîzerê
Mîzerê (bi înglîzî: urethra) cogek masûlkî ye ji bo deravêtina mîza mîzadankê ber bi derveyî laş.Bi mîzkirinê,mîz ji mîzdankê tê berdan û di mîzerêyê de ber bi derveyî laş diherrike. Erk û pêkhateya mîzerêya mê û nêran ne yek e. Dirêjiya mîzerêya mêyan kurt e, bi qasî 4 cm û tîreya wê 6 mm ye. Mîzerê ji stûyê mîzdankê dest pê dike, li jorê devê zêyê, li bin gilikê (clitoris) de li devê mîzerê de bi dawî dibe. Di laşê nêran de du erkên mîzerê heyê, avêtina mîzê û avêtina tovavê. Ango mîzerê bi eslê xwe cogek hevpar e ji bo herrika mîz û tovavê. Lê tu car mîz û tovav di heman demê de di nav mîzerêyê de derbas nabin. Di nêran de mîzerê hê dirêjtir e û di nav çûk de dirêjê derveyî laş dibe. Dirêjiya mîzerêya nêran bi qasî 20 cm e. Mîzerê ji mîzdankê dirêjê nav rijênê prostat dibe, paşê di nav çûk de ber bi derve dirêj dibe.
Mîz
Mîz (bi înglîzî: urine) şilemenîyek laş e ji aliyê gurçikan ve ji plazmaya xwînê tê berhemkirin, di mîzdankê de tê embarkirin û bi mîzerê ji laş tê avêtin. Taybetmendî û pêkhateya mîzê guherbar e, li gor mêjara vexwarina avê, germahiya hawirdorê, cora xurekên hatine xwarin û çalakiya laş rêjeya pêkhateyên nav mîzê diguhere.Wekî minak; rojên ko mirov karên giran dike û gellek xwêdan dide, rengê mîza mirov ji rengê zer a vekirî diguhere bo zer a tarî û ji mîza mirov piçek zêdetir bêhn ra dibe. Lê bi gelemperî di rewşa asayî de % 96ê mîzê ji avê, % 2.5ê ji paşmayîyên nîtrojenî, % 1.5ê mîzê ji xwêyan pêk tê. Mirovek tendurist rojê 1 heta 2 lître mîz bi mîzkirinê ji laş davêje. Ji bo dûrxistina paşmayîyên ziyanbexş, divê gurçik rojê herî kêm nîv lître mîz berhem bike û ji laş dûr bixe. Di gurçikan de mîz ji plazmaya xwînê bi sê gavên serekî tê cihêkirin; parzûnkirin, dubaremijîn û derdan.
Rêkxistina hormonî ya koendama mîzê
Koendama mîzê ji aliyê koendama demar û hormonan ve tê rêkxistin. 4 hormon bandor li ser çalakiya koendama mîzê dikin.
1. Hormona dijemîztin
Hormona dijemîztin di hîpotalamusê de tê berhemkirin û bo hîpofîza paş tê guhaztin Hormona dijemîztin li ser lûleka badayî ya dûrî û coga berhevkirinê bandor dike, delînbariya wan a avê zêde dike loma dubaremijîna avê zêde dibe. Bi vî awayê xestiya osmozî ya mîzê zêde dibe, qebareya mîzê kêm dibe. Bi zêdebûna dubaremijînê, hê pirtir av ji mîzê cihê dibe û vedigere nav şileya laş. Herwisa ji ber hestê tîbûnê vexwarina avê jî zêde dibe. Dawiya dawî xestiya osmozî ya plazmaya xwînê dadikeve asta xwe ya asayî.Heke mirov bi têra xwe av venexwe,an jî xurekên pir şor an jî şîrîn bixwe pestoya osmozî ya xwînê zêde dibe. Zêdebûna xestiya osmozî, osmozewergirên li hîpotalamusê han dike. Du encamên hankirina osmozewrgirên hîpotalamusê heye. A yekem hestê tîbûnê peyda dibe û zorê dide mirov bo vexwarina avê. A duyem jî ji rijêne hîpofîza paş, hormona dijemîztin tê derdan
2. Aldosteron
Aldosteron hormonek steroîdî ye, di tûkila rijênên ser gurçik (rijênên adrenal) de tê berhemkirin û derdan. Li ser lûleka badayî ya dûrî û coga berhevkirinê bandor dike. Dubaremijîna sodyumê dabîn dike, ev jî dibe sedema bilindbûna pestoya xwînê. Hebûna anjiyotensîn II an jî kêmbûna pestoya xwînê, kartêkir ê bo derdana aldosteronê.