cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dîroka êrîşên li serhildana rojavaya Kurdistanê
Êrîşên komên çete yên çekdar ên li Serêkaniyê
Ji ew hewldanên dawî yên li rojhilata navîn tê fehmkirin ku êrîş ji aliyê komên çete yên çekdar ên ku ji aliyê Tirkiyê ve li Serêkaniyê bûn hatine kirin.
Êrîşa 8ê çiriya paşîn 2012
Ev hewldana sêyemin jî di 8 çiriya paşîn de Tirkiya bi van hêzên çete û çekdar da kirin li ser kurdan. Ji aliyê Tirkiyê ve ku Tirkiyê ew bi çek kiribûn, xwestin ku bikevina vê herême kurdan. Lê weke carên din ên ku bûn wê carê jî ew hewldan rastî berxwedana kurdan hat. Bi vê yekê re, kurdan li ber wê li berxwe da.
Tirkiye, bi vî rengî, hertimî komên çete ên çekdar dan hêrîşkirin li ser serê kurdan. Hertimî xwest ku kurdan, ew rewşa xwe ya xweserî ku wan li herêmên xwe bi serê xwe û bixwe dana avakirina bixûrîxênin. Bi vî rengî, Tirkiyê hewldanên xwe domandin. di vê dema ku Tirkiyê ev hêrîş li kurdan didan kirin jî, li zindanên li Tirkiyê ser deh hezarî re girtîn kurd di girêva birçîbûnê de bûn ji bo mafê perwerdehiya bi zimanê dayikê tecrîda li ser serê serokê xwe û parastina bi kurdî.
Êrîşa 16ê çiriya paşîn 2012
Tirkiyê, komên çekdar, ên ku bi rêxistin kirina û biçekkirina, şandina bi ser herême kurdan ya rojavayê Kurdistanê ya Serêkaniyê de. Di heman demê de di 16.çiriya paşîn de serokê Meclisa Serêkahniyê Abid Xelîl ji aliyê vê van hêzên ku Tirkiyê şandina ve hata qatil kirin. Piştre jî Tirkiyê di 19. çiriya paşîn bi topxane wê herêmên Serêkahniyê û nava bajêr bixwe da ber topbaranan. Piştî ku hêzên çekdar hatina şandin li wê herêmê Tirkiyê xwest ku bi wê topbarana li wir, hem wan bi wêre bike û hem jî şerê wan yê bi kurdan re bide dest pê kirin.
Roja ku Abid Xelil, hat qatilkirin, hingî wî amedekariya xwepêşandinekê bi hemû saziyên kurdan re dikir. Wê bi wê xwepêşandinê, kurdên ku wê herêmê hatina ravandin û Tirkiyê ew li wergahan bicih kirin ku vegerihina cih û warê xwe. De ne, Tirkiyê, bi rêya hin komna ku xwe weke kurd di denezênin, bi armanca ku mirovan ji wê herêmê bidina ravandin, aloziyê derdixin û di wê îstîfada ku mirovên ku di raavina bi aliyê bakûrê Kurdistanê hemûya berhev dike û dike wergahê de. Hemû mirovê ku hatibûbûna bi aliyê bakûrê Kurdistanê, ne bi xwesteka çûna wergahan li bi armanca ku ku herina wir li wir li xizmên xwe yên ku hena ku xwe li wan bigir in diçîn. Ji ber pirraniya mirovên ku Serêkahniyê di ravin û tên bakûrê ku Kurdistanê ku xizmên wan li vi aliyê sînor hena. Pêşî, e wbi vê hizrê tên xapandin û wan dikina rêyan de. Lê ku ew ketina rêyan û hatin jî, êdî ne hiştin ku ew herina cem xizmên xwe û hatina xistin li wan wergahan de. Bi vî rengî, hemû jî, hatibûbûna xapandin. Xwepêşandina ku wê bihata li darxistin jî wê bi armanc piştgiriya ji wan mirovan re bû. Ji ber ku pirraniya wan dixwest ku vegerina malên xwe. Lê hê jî, dewleta tirk destûrê nadê wan ku vegerihina malên xwe.
Êrîşa 21ê çiriya paşîn 2012
Di 21´ê çiriya paşîn de komên çekdar ku bipiştgiriya Tirkiyê ji sînorê Tirkiyê bi 7 tank û gelek erebeyên leşkerî ji sînor ji aliyê Tirkiyê bi hevkariya ji sînor buhurtin û hêrîşî Serêkaniyê kirin. Berî wê,d i 8. û 19´ê çiriya paşîn de ev hirşî bûbûn. Lê komên çekdar vê naqlê bi çekên giran hêrîş birina ser Serêkahniyê. Li Serêkaniyê yanî li rojavayê Kurdistanê, kurd jî bi hêzên parastina gel YPG´ê re xwestin ku hêza xwe mazin bikin û bidina nîşandin li dijî van komên hêrîşkar ên ku hêrîşî kurdan dikin. "Koma ku hêrîş dike ji xwe dibêje "Xuraba El-Şam" a. Hêza "artişa Azad" daxûyanî da ku ti têkiliya wan bi van koman re nîn a. Ev kom ji aliyê Tirkiyê ve hatina bi rêxistin kirin. Bi teybetî, armanca wan, ew a ku statûya kurdan û destkevtiyên wan ên li rojavayê Kurdistanê ji holê rakin û têk bibin. Vê komê, berî hingî hêrîş kiribû ku çend kurd kuştibûn. Gelek kurdên ku wê dil girtibûn jî, wê tevî ku di destê wê de bûn û dil û ankû esîr bûn jî, ji aliyêl vê komê ve hatina qatil kirin.
Di hêrîşa vê naqlê de, hin tankên rejima Baasê ku van koman bidestxistibûn li Halebê Bab´ê û Cerablûs´ê, biribûbûna "ezaz" û li ser wê re biribûbûna başûrê Kurdistanê ku di bin destê Tirkiyê de ya. Li wir, biribûbûna "Ceylanpinarê". Li wir, komên çekdar ku Tirkiya wan bi rêxistin dike û dide hêrîşkirin li ser kurdan ji aliyê artişa Tirkiye ve bicihkirina û wan li wir perwerde dikin û dibêjina wan ku wê hêrîşî kuderê bikin. Li wê herêmêa Reha û ankû Şanliurfa, li "Serêkaniya bakûr" û li "ceylanpinarê", ev komên ku Tirkiya wan dide amdekirin û dide hêrîşkirin lê bicih in. Ev herdû herêm jî, dikevina herême bersînorê Serêkaniya rojavayê Kurdistanê jî.
Van komên di 21´ê çiriya paşîn carek din bidest hêrîşê li rojavayê Kurdistanê li Serêkaniyê kirin, berî hingî di 8´ û 15 û 16´ê çiriya paşîn de jî hêrîşî Serêkaniyê kiribûn û windahiyên mazin dabûbûn li ber berxwedana kurdan û YPG´ê.
Hêrîşa ji 15´ê Çile´ya heta 21´ê Çile´yê´yê 2013´an
Piştî ketina sale 2013´an de, tirkiya dîsa komên çete ên biçek ajotin bi ser Serê Kahniyê de. Heman koman bi dehan windahî dan. Li Girkê û gundê Girzîro hêzên kurd ên YPG, hêzên rejimê dorpêç kirin û di dorpêç kirina di ancam 14 rojan de, hêzên rejim. ser 140 leşkerên wê teslîmî hêzên YPG´ê bûn. Lê vê carê ji aliyê Serê kahniyê ve jî, tirkiya gelek kom lev dabûbûn li hevdû û şandibûn bi ser kurdan de. Hêrîşa vê carê ya komên çete, bi tankên leşkerî ku tirkiya ji wan re temîn kiriya hêrîş kirin. di ancama bombabarandina bi tankan, zarokên piçûk jî di nav de gelek mirovên kurd û Arab ji aliyê ve van hêrîşên van çeteyan ve hatin qatil kirin. Konseye bilind a kurd, ragihand ku "tirkiya dixwezê şerê nava kurd û araban derxe û kurdan ji pêvajoya şoraşa Sûrî dûr bike û derxe." Vê carê jî, komên çete ên bi navê Şehûda El-Tahrîrî, Newaf El-Beşîr, El-Nasra û hwd hêrîşî kurdan û herêmên wan dikin.
Xaskan
Xaskan, gundekî giradayê navçeya Payîzava ya Wanê ye.
Binawîle Kohne
Binawîle Kohne gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Genhe
Genhe, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Inner Mongoliayê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 64.000 kesî
Etar
Etar, kesê ku bi kerê, qantirê yan jî bi ereba hespan li gundan digere û tiştên wek şekir, sabûn, benîşt, nepox, ta û derzî, kêrik, misîn û hwd difroşe.
Famîleya bûkaniyan
Famîleya bûkaniyan (famîleya papaverasiyan, Papaveraceae), ji desteya riwekan Papaverales famîleyeke riwekê ye. Li cemsera bakur û li cihên avhewaya wê subtropîkal in digihê. 26 cins û 250 cureyên vê famîleyê hene. Li Kurdistanê çend cureyên wê hene ne diyar e, lewra xebateke zanistî li ser floraya Kurdistanê nehatiye kirin. Bi texmînî 30-40 cureyên wê tên dîtin.
Etar
Etar tiştên xwe ji peran pirtir axilbe bi ceh, genim, nîsk, hêk û hwd re teqas dikin. Ji amûra ku pê ceh û genim dipîvin re kodik dihê gotin. Wekok, bi kodikek ceh 10 şekir, bi kodikek genim 20 şekir difrotin.
Famîleya bûkaniyan
Hin cinsên wê salane, hin jî pirrsalane digihên. Hin cureyên wê li deviyan dijîn. Pirraniya wan avzêyek (xwizî, îfraz) zer an sor didin der. Pelgên wê lobikî ne. Ji vê desteyê Androkeum 16 – 60 stamenan dihewînin, anterên wê bazîfîkî ne. Ji Papaver somniferum efyon tê bidestxistin û çandiniya wê tê kirin. Gulebûk (Papaver rhoeas) riwekek salane ye, mêrg û deviyên Kurdistanê dixemilîne. Xaşxaşik (Papaver somniferum) jî salane ye, ji viya heşîş tê çêkirin.
Zimanê tirkî
Zimanê tirkî yan ji Romî zimanê tirkan e û roja îro zimanê fermî yê Tirkiye û Komara Tirk a Bakurê Kîprosê ye. Tirkî zimanekî ji malbata Zimanên tirkî ye. Zimanê tirkî li balkan an de heya Deryaya Qezwînê yê de tê axiftin. 80 milyon zedetîr kes bi tirkî diaxivin.
Nenae
Nenae,  Ne'na'e , gundekî bi ser navçeya Mexmûrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Zimanê fransî
Zimanê fransî zimanekî ji malbata zimanên hind û ewropî ji şitlê zimanên romanî ye. Ew wek zimanê zikmakî ji aliyê 77 milyon kes, bi yên wek zimanê duyem û bi tevahî 130 milyon kesan ve tê axaftin.
Dîroka zimanê fransî
Di dema Împeratoriya Romayî de zimanê kesên hejar û biyaniyên bi taybetî yê galiyên keltan bû. Di dema Julius Caesar de li xakên îro Fransa li ser kelt hebûn. Kengê Julius Caesar Galya dagir kir ew zimanên wê derê ketine bin bandora latînî. Paş Koça Qewman re frank, gelekî german Fransa nav ji girtî bû, li şûna xwe ya îroj bicih bûn û fransî êdî li Fransayê belav bû.
Bi zaravên zimanê fransî re "Lang d'oil" tê gotin. Belgên pêşîn ên zimanê fransî yên ku hatine nivîsandin "Sondên Strasburgê" ne. Ev di sala 842an de hem bi fransiya kevn û hem jî bi almaniya kevn hatine nivîsandin.
Ji sala 1000'î de Parîs bû navenda siyasî û çandî. Dema William I (Williamê Yekê) bû keyê înglîzan zimanê înglîzî 200 salan di bin bandûra fransiya normanî de ma. Di wê demê de fransî bû zimanê qesra înglîzan.
Di sala 1634an de kardînal Richelieu "Académie Française" (anku, Akademiya Fransî) ava kir. Armancên wê hêsankirin û paqijkirina zimanê fransî bû. Ji sedsala 17an wê de lingua franca zimanê fransî bû zimanê qesrên Ewropayê, berê li navenda Ewropayê, ji sedsalên 18-19an şûnde jî li rojhelata Ewropayê jî.
Zimanê fermî
Li koloniyên Fransayê jî fransî hîn zimanê fermî maye.
Jimara kesên ku fransî zimanê wan ê zikmakî ye
Fransî zimanê fermî yê Yekîtiya Ewropayê, Yekîtiya Afrîkayê, Saziya Komarên Amerîkî û Neteweyên Yekbûyî ye.
Welatên din
Fransî li van welatan jî girîng e.
Ebas Ferhadî Topkanlû
Ebas Ferhadî Topkanlû (bi farisî عباس فرهادی توپکانلو), wergêr û nivîskarekî kurd e. Ebas sala 1980î li bajarê Qoçanê yê bakurê Xorasanê ji dayik bûye. Ji eşîra Topkanlû û binemala Ferhadxanî ye.
Xebatên niha
Ew niha lêkolînên meydanî li ser zargotin û edebiyata devkî li nav kurdên Xorasanê dike û biryar daye ku lêkolînên xwe wek pirtûk bide çapkirin.
Devera Gulliyan
Devera Gulliyan, dikevîte bakurê rojhelatê Zaxo, Ev devere li destpêkê dihat hijmartin ligel devera sindiyan paş li sala 1924 bo yekem car ev devere bi nave Gulî hat hijmartin. Bêgoman bo yekem car Gundê bêrsivê dihat hijmartin wek navçe, paş bo demekê kurt Gundê Dêmka dibîte navçe û herwesan Gundê Behmun jî wek herdu gundên dî dibîte navçe bo demekê kurt. Li dawiyê Gundê Batîfa dibîte Na`hî û her ta nuke jî her ewe. Ramana Batîfa ewe ku cihek deştî ye û ba û barov li ser da dihên. Batîfa dihêt dabeşkirin li ser du beşan, yek ewe ku dikevîye ser deşta sindiyan ve û beşê duyê jî yê çiyayî ye.
Ebas Ferhadî Topkanlû
Çavkanî
http://www.rizgari.com/ebook/gustil%20ebas%20ferhadi%20topkanlu.pdf
Devera Gulliyan
Devera Batîfa dihêt hijmartin yek ji deverên giring jibo kiştokalî, yek ji giringiyên wê eew ku rûbarê Xabûr dinava çiyayên wê deverê da dihêt, mina çiyayê Nizor, Rîsî, Serkî, Şowînî, Şabanî û çendekên din. Ji bilî rûbarê Xabûr ev du rûbarên dî jî yên giring yêt heyîn, ew jî rûbarê Keşanî û Sîrkutkî yê û çendîn kaniyên binav û deng yêt heyîn.
Hindek ji şînwarên kevnar yên vê deverê even xwarê ne. Ruberê devera Batîfan 208 kîlometrin û 76 Gundan bi xo ve digirît. Dihêt diyarkirin ku ev deverek wek hemo deverên dî yên Kurdistanê ji aliyê rejîma Baasê ve hatîye wêran û kavil kirin
Ebdurehman Îlhanîzade
Ebdurehman Îlhanîzade yek ji siyasetmedarên kurde û di Komara Kurdistanê de wek wezîrê karên derve xebitîbû
Mîkrometre
Mîkrometre, maykrometir (sembola wê µm, bi înglîzî micrometer) yekîneka pîvana dirêjahiyê di Sîstema Navneteweyî ya Yekînan anko SI da ye û himberî milyon yeka (yek li ser milyon) metreyê ye. Navekê kevintir yê yekînê mîkron (maykron) e. Bi rênivîsa matematîkê bi vî rengî dihêt nivîsîn: 1×10−6 m.
Mîkrometre yekîneka berbelav jibo pîvana pêldirêjahî ya tîrêjên jêrsor e.
Ancourt
Ancourt, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Şêxmûs Sefer
Şêxmûs Sefer helbestvanekî kurd e. Ew di sala 1977an de li Mêrdînê hatiye dinyayê. Di sala 2012an de li Amedê dijî û serokê Komeleya Nivîskarên Kurd a Amedê ye.
Ji xeynî helbestvaniyê, Şêxmûs Sefer futbolvanekî bi asta profesyonel e.
Piégut
Piégut, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Regnitzlosau
Regnitzlosau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Hof li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Daddy Yankee
Daddy Yankee, yan bi navê wî yê rastî Ramón Luis Ayala Rodríguez, reggaetonbêjekî portorîkoyî ye. Ew di 3'ê sibata 1976'an li Porto Rîkoyê jidayik bûye.
Daddy Yankee li Porto Rîkoyê navdar e û xelata Latin Grammy wergirtiye.
Êlên Mîlan
Êlên mîlan
Dı demek nêzik de emê vê rupelê avabıkın. Ev rûpel dı derheqa êlên-Eşirên Milan da bı lewneki nû u bı reh bê avakırın.
Vertheuil
Vertheuil, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Vîştaspa
Vîştaspa (bi yewnaniya kevn:Ὑστάσπης =Hystaspes, bi farsiya kevn:) satrapekî persî yê satrapiyên Persiya û Baxtriya bû. Herwiha ew bavê Daryûsê Mezin e. Navê bavê wî Arşama ye. Vîştaspa endamekî xanedana Hexamenîşiyan bû. Di dema Kambîz de satrapiya Persiya kiriye. Herwiha di şerê navbera Kûruşê Mezin û Masagetan de tê alîkariya Kûruş lê dîsa jî wî dişînin Persiyayê. Li gorî agahiyan ji bilî Daryûs, du kurên wî yên bi navên Artabanus û Artanes hebûn. Navê Vîştaspa di nivîskên Bêstûnê de derbas dibe.
Famîleya gulehingivînan
Famîleya gulehingivînan (caprifoliaceae), navê famîleyekê riwekê ji koma gulehingivîn û adoksasiyan dipsacales e. Bi giranî li cemsera bakur cihwar e. 18 cins, nêzîkî 400 cureyê wê hene. Çend cins û cureyên wê li Kurdistanê digihên, ne diyar e.
Îsmaîl Îlhanîzade
Îsmaîl Îlhanîzade yek ji siyasetmedarên kurde û di Komara Kurdistanê de wek wezîrê rêyan xebitîbû
Tengrî
Tengrî (bi tirkî kevn: 𐱅𐰭𐰼𐰃) xwedayê Tengrîzme ye.
Endis
Endis gundekî ku bi ser navçeya Xîzana Bidlîsê ve ye.
Tengrî
Dîrok
Tengrî xwedayê netewî yê goktirkan bû ku wek "xwedayê tirkan" dihat binavkirin. Serokên goktirk îdia kirin ku hêza wan ji aliyê Tengrî ve hatiye şandin. Ev hikûmdar bi gelemperî wekî kurên Tengrî yên ku wî li ser Erdê temsîl dikin, mîna pêxemberan têne pejirandin. Wan sernavên wekî tengrikut, kutluġ an kutalmysh li xwe kirin, li ser bingeha baweriya ku ew gihîştine hêza esmanî û giyanî ya ku ji hêla Tengrî ve hat dayîn.
Ol di îro de
Piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, Tengrîzm ji nû ve zindî bû. Li Qirgizistanê û Qazaxistanê, Tengrîzm xwedî hebûna xurt e. Li Tirkiyê, Nihâl Atsız, Tengrîzm ji bo neteweperestên tirk û pantirkistên tirk zêdetir populer kir. Gelek gelên tirk ên li Rûsyayê jî tengrîzm qebûl kirine.
Kerîm Ehmedeyn
Kerîm Ehmedeyn yek ji siyasetmedarên kurde û di Komara Kurdistanê de wek wezîrê posta, telefon û telegraf xebitîbû
Bendjaj, Bane
Bendjaj gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Kurd FM
Radyoya KurdFM, yekemîn Appa Kurdî ye û ji radyoyeka 24 saetî pêk tê.
Radyoya KurdFM ê di roja 11 Şibat 2010 an da dest bi weşana xwe kir.
Mebesta Radyoya KurdFM ê; çanda Kurdî veguhezîne guhdarên xwe, bernameyên çand û hunerê yên berkeftî pêşkeş bike, bernameyên lêkolîn û vekolînê, belgenameyên giranbuha, hevpeyvîn û danasînên hêja amade bike û pêşkeş bike ye.
Muzîk û çanda cîhanê jî bi muzîk û lêkolînên Radyoya KurdFM ê wê bê pêşkeşkirin.
Li her devera ku înternet heye, hemû guhdar dikarin Radyoya KurdFM ê guhdar bikin. Bi telefonên ku dikare têkeve înternetê jî Radyoya KurdFM dikare bê guhdarkirin.
Rêvebiriya Radyoya KurdFM ê Agirî Soran û Xêro Mîrza e.
KurdFM di meha tebaxê de li Almanyayê wekî markeyekî xwe tomar kir û hewil dide ku di navnetewîda jî xwe wekî markeyekî tomar bike. KurdFM bu APP a yekemîn ya Kurdî di nava App store da. Meha hezîrana 2010an da KurdFM APP a xwe da çêkirin û bi bernameya xwe ya radyo kete nav App Store. Bi vî rengî bu App a yekemîn ya Kurdî di nava Iphone, Ipod, Ipad ê da.
Tîbetnasî
Tîbetnasî dîsîplînek zanistî ye ku bi xwendina zimanan û çanda giyanî û madî ya Tîbetê mijûl dibe.
Dîrok
Rojhilatnasê macarî wek damezrênerê Tîbetnasiyê tê hesibandin. Berî wî,, ku di xizmeta Akademiya Împeratorî ya Zanistî ya Rûsyayê de bû (îro ), rêzimaneke zimanê tîbetî nivîsand û  li ser zimanê tîbetî bi xurtî xwend Jährig û endamên din ên Birayên Morawî ji sala 1765an vir ve gelek salan di bin Kalmukan li ser Volga de dijîn, û di doza Jährig de wê hingê jî di bin Buryatan de li. Van gelên mongolî tîbetî wekî zimanê xwe yê wazê bikaranîn. Daxwaza herî mezin a salê ku biçin Tibetê ji ber tevliheviyên dîplomatîk ên bi Chinaînê re çu carî pêk nehat. Mîsyona Kalmukan li (Volgograd) li ser Volga zanyariya Ewropî ji bo cara yekemîn zanyariyek berfireh a hem zimanê Mongolî, ango Kalmukî, û Tîbetî da. Destnivîsên Tîbetî û Kalmukî di nîvê duyemîn ê sedsala 18 an de bi riya hatin pirtûkxaneya zanîngehê li Göttingen. Yekem mamosteyê akademîk ê Tîbetî li cîhana rojavayî fransayî (1811-1894) bû, yê ku di 31-ê kanûna paşîn a 1842an de dersa xweya destpêkî ya Tîbetî li  li Parîsê pêk anî.
Navendên berbiçav ên Tîbetnasiya ewropî di sedsala 20 an de Roma, Viyana , Parîs û Înglistan  bûn. Beşdariyên Tîbenasên ji Danîmarka, Norwêc, Mecaristan, Çekya, Rûsya û nemaze Japonya ji bo lêkolîna li ser Tibetê bi heman awayî girîng bûn. Li Çînistanê jî, lêkolîna Tîbetî di dawiya sedsala 20an de pêşve çû.
Ji bo çend dehsalan, Tîbetnasî geşedanek navneteweyî ya pir mezin jiya, ku ev bi taybetî di civînên nav -dîsîplînî yên IATS de ku her sê salan carekê têne li dar xistin eşkere ye. ISYT ku ji sala 2007an vir ve bi navgîniya birêkûpêk pêk tê, delîla zêdebûna eleqeya ji bo lêkolîna Tîbetî ye. Qadên lêkolînê yên nû ji berjewendiya etnolojî û şûnwarnasiyê di vedîtina Tîbet de derdikevin.
Xwendin
Lêkolîna Tibetolojiyê dikare fîlolojî, dîroka wêje û ziman, dîroka felsefe û olê, dîrok, dîroka zanist û hunerê, cîvaka Tibet û Bûdîzmnasiyê bigire nav xwe.
Mijarên lêkolînê
Fikra sereke ya lêkolînê li sazî û dezgehên lêkolîn û hînkirinê yên Tîbetî bi gelemperî Budîzma Tîbetî ye û qurs bi fêrbûna Tîbetî ya klasîk û hem jî zimanê danûstendinê yê Tîbetî re mil bi mil dimeşe.
Gurcî li Tirkiyeyê
Gurcî li Tirkiyê (Zimanê gurcî;  ) hemwelatî û niştecihên Tirkiyê yên ku etnîkî gurcî an jî ji dûndana wan in. Ev civak ji du komên cuda pêk tê. Dema ku Gurciyên Artvîn û Erdexanê xwecih bûn, Gurciyên ku li herêmên din ên Tirkiye dijîn, piştî ku di sedsala 19. de axa Gurcên di nav sînorên Osmanîyan de ji aliyê Rûsan ve hatin girtin, bi koçberiya ji vê herêmê derketin holê. Di vê kom de Gurciyên Misilman û Katolîk hene.
Ceferqulî Ûşaxî
Ceferqulî Ûşaxî, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Sparneck
Sparneck şaredariyeke navçeya (Landkreis) Hof li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Zerikan (eşîr)
Zerikan an jî zekiran navê eşîreke kurdên elewî li parêzgeha Sêwasê ye
Aspaşîn
Aspaşîn, gundekî giradayê navçeya Payîzava ya Wanê ye.
Bosnak
Bosnak (Serb-Kroatî: Bošnjaci), gelêkî Zimanên slavî yên başûr. Piraniya wan li Bosniya û Herzegovîna û Serbistanê dijîn. Wekî din, hindekarî a Bosnak li Kroatya, Montenegro, Slovenya, Kosova, Makedonyaya Bakur û Tirkiyê dijîn. Li gorî pêşbîniyan li Tirkiye 500.000 Bosnak hene. Ji nave "Bosnak" re di demên kevnare de "Bosnjanin" (bi latînî: Bosnensis) dihatin gotin, ku tê wateya rûniştvanên dewleta Bosnak a serdema navîn.
Vignonet
Vignonet, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Eriskirch
Eriskirch şaredariyeke navçeya Bodenseekreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Frickingen
Frickingen şaredariyeke navçeya Bodenseekreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Bine Xoy, Bane
Bine Xoy gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Mele Şafiî
Jiyana wî
(bi devê wî)
Çavkanî
http://www.cik-baweri.com/index.php?option=com_content&task=view&id=3
Skênî Jûrî
Skênî Jûrî, Skênî Jorî, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
MED TV
Med TV, yekemîn televizyona kurdî ya ser satelîtê bû.
Med TVê di 15ê gulana 1995an de dest bi weşana xwe ji bajarê Londonê kir. Med TVê rojane şeş saetan bi zimanên kurdî, tirkî, asûrî û erebî weşana xwe dikir û li Ewropa, Afrîkaya Bakur û Rojhilata Navîn dihate temaşekirin. MED TVê bi vê yekê gaveke mezin di dîroka çapemeniya kurdî ya nûjen de avêt û sînorên di nav kurdan de bi riyeke modern, bi riya teknolojiyê rakirin.
Astengkirina weşana MED TVê
Ji destpêka weşana xwe da MED TV bi zextên dewleta tirk re rûbirû ma. Bêriya ku MED TV dest bi weşanê bikê, dewleta tirk ket hewldanan û MED TV bi propaganda nerast li ber çavê raya giştî û dewletên Ewropayê reş kir û weke televîzyona PKKê îlan kir. Paşê bi zextên li ser Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Polonya, Spanya, Fransa û Portûgalê xwest MED TV bidê rawestandin. Di nîsana 1999an de Komisyona Serbixwe ya Televizyonê ya Brîtanyayê (Independent Television Commission, ITC) lîsansa MED TVê betal kir û weşana wê rawestand. Lê sê meh şûn de, di tîrmeha 1999an de Medya TV dest bi weşana xwe kir û cihê MED-TVê tijî kir.
Holingol
Holingol, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Inner Mongoliayê de cih digire.
Pierrevert
Pierrevert, komuneke li departmena Alpes-de-Haute-Provence a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Holingol
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 128.000 kesî
Masagetî
Masagetî (yewnanî: Μασσαγέται, Massagetai; latînî: Massagetae) navê konfederasyoneke gelên koçer ên îranî ye ku bi giştî ji nivîsên Heredot tên zanîn. Li gorî çavkaniyan tê gotin ku masagetî hozeke ji gelê skîtî ye û wateya navên wan Geta hêzdar e. Li gorî hin çavkaniyan Kûruşê Mezin di encama şerê di navbera masagetî û persiyan de miriye.
Ehmed Şahê Qacar
Ahmed Şah Qacar (Farisî: احمد شاه قاجار‎; 21 Çile 1898 – 21 Reşemeh 1930) li sala 1909ê de bû şahê Îranê û şahê dawî yê malbata Qacariyan bû. Hêj 18 salî bû. Piştî derbeya 1921ê de ji welat revî û êdî nezîvirî. Li Parîsê mir û piştî mirinê anîn Kerbela û li vir hate veşartin.
Hesenawen
Hesenawen an Husnawen eşîreke Lek li Luristana Piştê Kûh (Lekistan) e.
Nav
Ev eşîr bi du navan tê naskirin. Hesenawen û Husnawen. Navê vê eşîrê di Şerefnameye de derbas nebe jî, li Kurdistanê gelek êl û eşîrên bi navê Husnawî, Husnanî hwd. hene. Navê vanan paşê yan li navên îslamî hatine lêanîn, wek Hesenan, an jî hatine guhartin, wek Xoşnawî. Di listeya Şîbab al-Din al-Umarî ya ji sedsala 14'emîn de eşîreke kurdan a bi navê Hasnanî tê binavkirin.
Dîrok
Navê vê eşîrê cara evil di sala 1870yan de bi 16 qebîlên (tîreyên) xwe ve li başurê rojavayê Xurremabadê tê hildan. Di wê demê de gelheyê hesenaweniyan bi hezrî 2.500 malbat bûye. Sî sal şûn ve ev qasê 500 malbatan zêde bûne. Gorî H.L. Rabino di 1916an de hejmara malbatên wan gihîjtibûye 4.000an. Di 1930yan de gelheyê wan bibû qasê 5.000 malbatan, belê paşê eşîr pêde lihev belav bû ye, 1960an de tenê 1.500 malbatên hesenawenî li bakurê Xurremabadê mabûn. Hesenawen niha li dahestanên (gundistan) bakurî yên Xurremabadê yên bi navên Hasanvend (navê vê eşîrê bi farisî), Honam Bastam, Rîmala û Dehpîr dijîn.
Gurgum
Gurgum, serbajarê parêzgeha Mereşê ya Bakurê Kurdistanê ye.
Stammbach
Stammbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Hof li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Gurgum
Nav
Di çavkaniyên asuriyan de navê herêmê wek "Gurgum" derbas dibe, navê bajêr jî "Markasî" bû. Di dema romayiyan de nav wek "Gemanike" ji hatiye bikar anîn. Di dema îslamiyetê de nav wek Mereş ("Maraş") hatiye guhertin. Navê îro yê parêzgehê hê jî Mereş e.
Nav ji alî tirkan ve di sala 1973an de jî wek "Kahramanmaraş" hat guhertin.
Ciyê coxrafî û hudûdên bajêr
Bajar di nav parelelên 27° 11´ û 38° 36´ bakûr û merîdyenên 36° 15´ û 37° 42´ rojhilat de ye. Hudûdên bajar li bakûr bi Sêwasê û Meletyeyê ve, li rojava bi Edenê (Tirkiye) ve, li başûr bi Entebê ve û li rojhilat jî bi Semsûrê ve tê girêdan.
Taybetiyên erda bajêr
Pivana erda bajar 14.327 km² ye. Ji vî erdî 59,7% ji çiyan, 16,3% ji deshtan û 24,1% jî ji platoyan pêk tê. Li herêmê tene, ceh, nok, fasûlye, pembo, îsota sor, kixsên shekir û fêkî tên çandin.
Avûhewa
Îklîma herêmê nîvê reşayî û nîvê behrasipî ye. Havînan germ û zuha, li zivistanan jî sar derbas dibe.
Çiyayên herêmê
Çiyayê herî bilind ê herêmê Nûrhaq e (3.081 m). Berit (3.014 m), Engizek (2.815m) û Axir (2.301 m) çiyayên din ên herêmê ne.
Çiyarêzên Torosê
Li çiyarêzên Torosê bilindbûna platoyan digihîje 2.000 metreyî.
Deşta Albistanê
Dirêjbûna wî 50 km û firehbûna wî jî 20 km ye. Desht di navbera çiyayên Nurhaq, Engîzek û Binboxa de ye.
Deşta Meraşê
Dirêjbûna wî 40 km û firehbûna wî jî 20 km ye. Deşt li başûrê bajêr e.
Geliyên Ceyhan û Aksû
Geliyên Ceyhan û Aksû yên herî mazin ên li herêmê ne.
Çemê Ceyhan
Ji dora çiyayên deşta Albistanê dertê. Di nav hudûtên Edenê de diherike Behra Sipî.
Çemê Aksû
Şaxekî çemê Ceyhanê ye û li ser çemê Aksûyê jî bendava Qartalkaya û gola Qartalkaya hatine çêkirin
Îrokêzên Saint-Lawrenceyê
Îrokêzên Saint-Lawrenceyê gelekî resen bû ku heta sedsala 16an de li berava Çemê Saint-Lawrence, li Québec û Ontario (Kanada) û li New Yorkê (Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) dijiyan. Gelek tişt li ser vî gelî neyê zanîn, tiştên tên naskirin ji nivîsên Jacques Cartier û lêkolînên di warê şopgeriyê û zimanzaniyê di sedsala 20an de hatiye.
Gurgum
Babetên heywanan
Li çiyayên Nûrhaqê qertel û baz hene. Ruvî, gur, kew û kewroshk jî li herêmê hene.
Îrokêzên Saint-Lawrenceyê
Jiyan
Ji destpêka bicihkirina çandina garis di derdora sala 1000an de li herêmê, êlên Îrokêzan êdî hêdî hêdî dev ji koçeriyê berdidan û dest bi malên dayimî li derdora Golên Mezin dikirin. Zeviyên xêr û bêr yên dola Saint-Lawrenceyê, herwiha hebûna masiyan û acalên kuvî di çem û daristanan de, cihekî xweş didan wargehên Îrokêzan yên li bakur-rojhilat diman. Ji derdora sala 1300an de gundên wan dihatin asê kirin. Îrokêzên Saint-Lawrenceyê navdar bûn bi asêkirina warên xwe de.
Gurgum
Gelheya navçeyên bajêr (2013)
Navend 574.571 Navçeyên Navend
Îrokêzên Saint-Lawrenceyê
Grund
Di sala 1535 û 1536an de Jacques Cartier bala xwe dida gundên Îrokêzan li bakurê Île d’Orléans, di nav wan de gundê Stadaconayê, li derdora bajarê niha yê Québecê û gundê Hochelaga li derdora Montreal. Şopger hin gûnde mîna wan li rojavayê van gundan, li ser berava gola Ontario dîtin. Îrokêzên Saint-Lawrenceyê gundên xwe nêzî Çemê Saint-Lawrence ava dikirn. Heta 2.000 mirov di gundên mezin dijiyan.
Gurgum
Gelheya navçeyên bajêr (2013)
Tevahiya gelhê herêmê (tevlî gundan) 1.463.291 e.
Tevahiya gelhê herêmê 1.075.706 (2013).
Serwetên bin erdê
Li herêmê ji bin erdê hesin, lînyît, boksît û manganez dertê.
Ciyên turîstîk, tarîxî û gerê
Herêm ji alî tebîatê ve dewlemend e. Pir ciyên seyranan hene, wek Çinar, Kapiçam, şikeftên Dongele û Firniz. Germavên wek Cela, Zeytûn û Dongele ji ciyên vehêsanê ne ji bo gel.
Zimanê kurdî yê Gurgumê
Zimanê kurdan gelek dewlemend e û herweha gelek zarav û devok hene. Devoka Gurgumê endamê zaravê kurmancî ye.
Dîn û civak
Nifûsa herêmê mislim in û ji mezhebên elevî û sunnî pêk tê. Kurd û tirk nifûsa herêmê teşkîl dikin.
Xwarênên herêmê
Xwarinên herêmî yên pirtir tên xwarin, kutilkên dagirtî, qawûrma di sêlêde û çemen e.
Şorba legen
Hevîr bi goşt û pîvazên sorkirî tê lihevxistin. Pişt re di siniyek de tên rêzkirin. Saca sorkirî tê serê û tê çêkirin.
Dondirma Mereşê
Mereş bi dondirma xwe yê taybetî li dinyayê bi nav û deng e.
Kincên herêmê
Jinên pîr du kefiyan bi tacek re li serê xwe girê didin. Keçên ciwan porê xwe girê nadin û kefî yê jî wek şerîdek li serê xwe girê didin. Fîstanek ku ji re dibêjin fermene (cepken) li xwe dikin. Derpiyek ku ji re dibêjin konçek (don) li xwe dikin. Di nigan de jî, qonderên rengîn û pêlavên lastîk hene.
Mûlûleya xwînê
Mûlûleya xwînê (bi înglîzî capillary) di nav lûleyên xwînê de a herî ziravtir e. Qalindiya mûlûleyan bi qasî 8-10 µm (mîkrometre) ye . Lumena mûlûleyan wîsa teng e ku xirok ên sor bi rêza yekûyek di lûleyê de derbas dibin . Seranserê hemû endam û piraniya şaneyan bi torên mûlûleyên xwînê dagirtî ne. Torên mûlûleya xwînê ji xwînberokan derdikeve û dirêjê xwînhênerokan dibe. Ango, di navbera xwînberok û xwînhênerokan de tora mûlûleya xwînê heye.
Erka mûlûleya xwînê
Xwîna mirov ji lûleyan dernakeve derve, lê madeyên nav xwînê yên wekî; oksîjen, karbona dîoksîd, xurek, av, hormon û şileya xwînê ji mûlûleyan derbasî xane û şaneyan dibe. Her wisa madeyên nav xane û şaneyan jî bi navbeynkariya mûlûleyan derbasî nav xwînê dibe. Bi kurtasî, erka sereke ya mûlûleya xwînê, navbera xwîn û şaneyan de guhertina (alûgor) made ye. Dîwarê mûlûleya xwînê gelek tenik e û ji boy molekulên hûrik, wekî parzûnek nîvdelînbar kar dike. Wekî mînak: Di masûlkeşane (şaneya masûlke) de oksîjen û xurek ji parzûna xaneyên mûlûleyên nêzî dawiya xwînberokan, ji xwînê derbasî derdora masûlkeşane dibe. Karbona dîoksîd û madeyên paşmayî yên masûlkeşane jî ji parzûna xaneyên mûleleyên nêzî xwînhênerokan derbasî nav xwînê dibe.
Pêkhateya mûlûleya xwînê
Dîwarê mûlûleyan ji çînek xaneyên epîtelî yên pahn pêk tê. Ev çîn wekî endotelîum tê bi navkirin. Çîna endotelîumê bi perdeya binyat (bi îngilîzî: basement membrane) ve dorpêçî ye. Perdeya binyat xaneyên mûlûleyê li berhev digire û şiklê lûleyî dide mûlûleyan. Gelemperiya şaneyan tora mûlûleyan lixwe digire, lê mêjera tora mûlûleyên xwînê di hemû şaneyan de ne wekhev e. Şaneyên çalak ên wekî; masûlke, kezeb, pişik û gurçikan hê pirtir torên mûlûleya xwînê lixwe digirin. Şaneya korneaya çav, şaneya epîdermîs (rûkeşeşane) û kirkiroka hiyalîn bê mûlûleyên xwînê ne.
Di tora mûlûleya xwînê de guherîna madeyan
Erka sereka ya mûlûleya xwînê, guherîna madeyan e. Ev guherîn bi du aliyan ve çê dibe. Hin made ji xwînê tên parzûnkirin û derbasî derdora xane û şaneyan dibe, hin made jî ji derdora şaneyan ber bi xwînê tên mijandin. Du hêz, pestoya hîdrostayî û pestoya osmozî li ser made guhertinê de bibandor in . Kîjan pesto zêde be, ew arasteya made guherînê diyar dike.
Olaf Scholz
Olaf Scholz (jdb. 14.Hezîranê 1958 li Osnabrück) siyasetmedarek alman (SPD) ye. Ew ji 8ê ve ye Kanûnê sala 2021 nehemîn serokwezîrê Komara Federal a Almanya.
Mûlûleya xwînê
Pestoya hîdrostayî
Heke şilemenîyek di nav cihekî girtî de bimîne pestoya hîdrostayî peyda dibe. Mêjera pestoya hîdrostayî bi qebareye tasa girtî ve heye. Gava qebareya tasa girtî kêm bibe, pestoya hîdrostayî ya şilemenîya nav tasê zêde dibe. Dil bi lêdanê, xwînê pompe dike nav lûleyan bi herika şilemeniya xwînê lûle piçek fireh dibe lê ev firehbûn qebareya lumena lûleyê bi têra xwe zêde nakê, loma xwîn zorê dide dîwarê lûleyên xwînê û bi vî awayê pestoya hîdrostayî peyda dibe. Arasteya hêza pestoya hîdrostayî, ji lumena lûleya xwînê, ber bi derveyî lûleyê ye. Madeyên nav xwînê ji ber hêza pestoya hîdrostayî tên parzûnkirin. Pestoya hîdrostayî ya beşa mûlûleya nezî xwînberok, herî bilind e. Her ku ji xwînberokan dûr dikevin, pestoya hîdrostayî ya mûlûleyan jî kêm dibe.
Olaf Scholz
Berê, ji Gulan heta Cotmeha 2001ê Senatorê Hundir ê Hamburgê bû ye û ji Mijdara 2007an heta Cotmeha 2009an Wezîrê Kar û Barên Civakî yê Almanyaya Federal, ji Adara 2011an heta Adara 2018an Serokê Şaredariya Hamburgê û paşê jî heta hilbijartina wî bû. Serokwezîra Federal di 8 Mijdar 2018 de. Kanûna Pêşîn ji sala 2021 Wezîrê Darayî yê Federal û Cîgirê Serokwezîr yê Komara Federal a Almanyayê.
Ji Nîsana 2000an heya Hezîrana 2004an û ji Mijdar 2009an heta Adar sala 2018 li Hamburgê serokatiya SPD, ji Cotmeha 2002an heya Adarê 2004an Sekreterê Giştî yê SPD û ji Mijdar 2009ê heta Kanûn 2019 yek ji cîgirên serokên wê yên federal bû. Piştî îstifa Martin Schulz, wî ji 13an ve rêberî kir. Sibat heta 22. Nîsana 2018 partî bi demkî.
Mûlûleya xwînê
Pestoya osmozî
Hêza duyem a li ser guherîna madeyên nav xwînê, pestoya osmozî ye. Pestoya osmozî ji ber proteînên nav xwînê peyda dibe. Proteîna albumîn yek ji proteînên xwînê ye. Albumîn hertim di nav xwînê de dimîne, ji lûleyên xwînê dernakeve derve. Li her aliyê mûlûleya xwînê de mêjera albumîn westar (sabît) e. Loma hêza pestoya osmozî ya xwînê jî westar e . Li her derê mûlûleya xwînê de hêza pestoya osmozî 25mmHg ye. Aresteya hêza pestoya osmozî,ji derdora şaneyan ve ber bi lûmena mûlûleya xwînê ye. Ango Pestoya hîdrostayî û pestoya osmozî dijî hev kar dikin. Heke pestoya hîdrostayî berz be, molekul û şilemenî ji xwînê derbasî derdora şaneyan dibe. Na, heke pestoya osmozî ji pestoya hîdrostayî berztir be, vê gavê molekul molekul û şilemenî ji derdora şaneyan derbasê nav xwînê dibe.
Villandraut
Villandraut, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Reza Şah
Reza Şah Pehlewî (‎, 15 adar 1878 – 26 tîrmeh 1944) avakerê dewleta modern ya Îranê. Ji malbateke leşkerî ye û wî dewrî di nav leşkerên bijartî ên Lîwaya Qazaxan de bû. Li 1921ê derbeya leşkerî kir û li sala 1925ê jî taca şahitiya Îranê kir serê xwe. Desthilata qacariyan bi dawî kir û desthilata malbata pehlewiyan da destpê kirin. 16ê îlona 1941ê bi zordariya sovyet û brîtanî dest ji desthilatiyê berda. Piştî sê salan ku ji desthilatiyê ketî li Afrîkaya Başûr mir. Şûna wî desthilata Muhemmed Reza Pehlewî destpê kir.
Gola Ayxîrê
Gola Ayxîrê (ango Gola Ayẍîrê; ), gundekî ku bi ser navçeya Elcewaza Bidlîsê ve ye.
Deggenhausertal
Deggenhausertal şaredariyeke navçeya Bodenseekreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Cananlû
Cananlû, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Ebdulsemed Xoşnaw
Ebdulsemed Ebdulsetar Hemed, ku bi navê ( Ebdulsemed Xoşnaw ) jî tê naskirin. Ebdulsemed Xoşnaw kesek ji Başûrê Kurdistanê ye, li parêzgeha Hewlêrê ji dayik bûye. Piştî ku Xoşnaw %32 ji dengên temaşevanan bi dest xist, di pêşbirkekê de ku ji aliyê kanalên ( Bein Sports ) ve bi rêka bernameya Allo Bein ve hat organîzekirin, xelata baştirîn Şîrovekar wergirt, da ku ev şirovekarê ciwan derfetek mezin ji bo şîrovekirina maça dawî ya Lîga Şampiyonan bi dest bixe.
Şîrovekarê futbolê
Di sala 2016an de Ebdulsemed bi fermî tevlî sektora şirovekirina futbolê bû û heta sala 2018 dest bi şîrovekirina Lîga Kurdistanê û Lîga Pêşewa ya Iraqê di kanalên televizyonên herêmî de kir û bû yek ji navdartirîn û hezkirîtirîn şirovekarên futbolê li Herêma Kurdistanê.
Xelata baştirîn şirovekarê ereb
Ebdulsemed Xoşnaw di sala 2019an de beşdarî bernameya Allo Bein ya baştirîn şirovekarê futbola Erebî bû û karî derbasî fînalê bibe û %32 ji dengên temaşevanan wergirt û bû baştirîn şirovekarê Erebî di nav 22 welatên Erebî de. Dûv re wî mafdar kir ku li ser maça dawî ya Lîga Şampiyonan a Ewropî di navbera Liverpool û Tottenham de ji Doha, paytexta Qatarê şîrove bike.
Xelîl Xûsrevî
Xelîl Xûsrevî yek ji siyasetmedarên kurde û di hikûmeta Komara Kurdistanê de wek wezîrê kar û xebatan xebitîbû
Hêkî
Hêkî, mûnişte yek ji karên destan (destkarî) yên herî kevn e. Mûniştin an ristina cilûbergan li Kurdistanê jîndar û navdar e. Mûniştina gore, destane (destgork, lepik), fanêle, stûpê, şalgerdan ûêd roj bi roj kêmtir be jî, hêj heye.
Dîroka mûniştinê
Zanist rêça mûniştinê heya Asya nêzîk, angi rojavayê Asyayê dişopînin. Gorî zanîna îro mûniştin, ji cihê ku Kurdistan jî lê ye, derketiye. Di dest de hin bermahiyên hêkiyan ên ji sedsala 2. heya 3. ku li herêmên Firatê hatibûn vedîtin hene. Dîsa hin bermahiyên ji Misirê hene ku di sedsala 4-6. de hatine çêkirin.
Herwiha li Ewropayê jî ji goristanan nimûneyên mûnişteyan hatine derxistin ku dîroka wan jî digihê sedsala sêyemîn. Tê texmînkirin, mûnişteyên berê bi du şîşan dihatine çêkirin.
Teknîka mûniştinê pêketiye
Berê hin alav û tevnên mekanîk hatin pêşxistin. Ev alav di mal û kargehan de dihatin bikaranîn. Sala 1856'ê Mathew Townsend ê britanî derziya yek zimanî ku îro hêj jî di makîneyên destan ên dirûtinê de tê bikaranîn, çêkir. Sala 1881'ê jî derziya duzimanî hat çêkirin. Bi vedîtina elektrîkê ve makîneyên dirûtin, nexşandin û mûniştinê jî derketin û îro êdî pirranî fabrîkan de ev karana tên kirin,
Bine Rezan
Bine Rezan gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Merwana
Merwana, gundekî giradayê navçeya Payîzava ya Wanê ye.
Qaban
Qaban gundekî Espîrê yê Erzîromê ye.
Zimanê inglîzî
Zimanê inglîzî, zimanê sereke yê welatên wekê Brîtanya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Kanada, Awistralya, Zelandaya Nû û hinek welatên din e. Zimanê îngilîzî zimanek almaniya rojavayî ye û yek ji zimanê malbata zimanên Hind û Ewropî ye ku bi formên kevn ji hêla niştecihên Îngilîstan a destpêka serdema navîn ve hatiye axaftin. Zimanê îngilîzî navê xwe ji navê Anglesan ku yek ji gelên kevnar ên almanî ye ku koçî girava Brîtanyaya Mezin bûne wergirtiye. Îngilîzî bi berdewamiya zaravayek bi skotlendî û piştre re jî herî nêz bi zimanên Saksoniya Jêrîn û Frîzî ve girêdayî ye ku Îngilîziya Nûjen ji hêla koka ve zimanek almanî ye. Her çiqas rêziman û peyvên îngilîzî yên bingehîn bi piranî bi almaniya rojavayî be jî lê gelek peyv ji fransî (nêzîkî 28% ji peyvên îngilîzî) û latînî (her weha nêzîkê %28) û hinek rêziman û peyvên bingehîn ji Norsiya Kevin (zimanek almanî ya bakur e) deyn girtiye.
Rêzimana Îngilîzî ya nûjen encama guherîneke gav bi gav ji şêweyek nîşankirina girêdayi ya Hind û Ewropî ya tîpîk e ku bi morfolojiya tewandî ya zengîn û rêzika peyvan a bi kêmî azad ve ber bi şêwazek bi piranî analîtîk û bi lêkera hindik ve û bi rêzika peyvan mijar-lêker-objekt bi awayekî rasthatî sabît (westar) e. Îngilîziya nûjen ji bo vegotina demên tevlihev zêdetir xwe dispêre lêkerên alîkar û rêza peyvan, alî û awa û her weha avaniyên pasîf, pirsiyar û hinek rêza peyvan dike.
Îngilîziya nûjen ji sedsala 17an ve wekî encama bandora gerdûnî ya Împeratoriya Brîtanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li çaraliyê cîhanê belav bûye. Bi rêya hemû cureyên medyayên çapkirî û elektronîkî yên li van welatan, îngilîzî bûye zimanê hevparê axaftinên navneteweyî û Lingua franca (zimanê bazirganiyê) ku li gelek herêm û deverên pîşeyî wekê zimanê zanist, navîgasyon û qanûnê tê bikaranîn. Îngilîzî zimanê herî zêde yê cîhanê ye ku ji aliyê mirovan ve tê axaftin û sêyem zimanê zikmakî ya mezin e ku piştî zimanê çîniya standard û zimanê spanî zimanê herî zêde ye ku ji aliyê mirovan ve tê axaftin. Îngilîzî zimanê duyem e ku herî zêde li cihanê tê fêr kirin û li 59 dewletên serwer zimanê fermî ye yan jî yek ji zimanên fermî ye. Hêjmara kesên ku îngilîzî wekî zimanê duyemîn hîn bûne ji kesên ku zimanê wan ê dayikê zimanê îngilîzî ye zêdetir in. Li gorî daneyên sala 2005an tê texmîn kirin ku li tevahiya cîhanê zêdetirî du milyar axaftvanên zimanê îngilîzî hene. Îngilîzî li Keyaniya Yekbûyî, Dewletên Yekbûyî, Kanada, Awistralya, Zelendaya Nû û Komara Îrlendayê bi piranî wek zimanê zikmakî ye û li hinen deverên wekê Karîb, Afrîka, Asyaya Başûr, Asyaya Başûr û Okyanûsya bi berfirehî tê axaftin. Îngilîzî zimanê fermî ya Neteweyên Yekbûyî, Yekîtiya Ewropayê û gelek rêxistinên navneteweyî û herêmî ye. Îngilîzî herî kêm ji %70 axiverên şaxa zimanê elmanî ya malbata Hind û Ewropî pêk tîne.
Kategorîzekirin
Îngilîzî zimanekî Hind û Ewropî ye ku ji koma Zimanên almanî yên rojavayî ye. Îngilîziya kevn ji berdewamiya eşîrî û zimanî ya almanî li ser peravê Deryaya Bakur a Frîzyayê derketiye ku zimanên wan gav bi gav ber bi zimanên îngîlîzî li Giravên Brîtanî ve û li zimanên frîzî û li ser parzemînê derbasî zimanên frîzî û almaniya nizm/saksoniya nizm bûne. Zimanên frîzî ku bi zimanên îngilîzî re zimanên îngilîzî-frîzî pêk tînin, xizmê zindî yên zimanê îngilîzî ye. Her çend ev kom niha bi nîqaşê e, almaniya nizm/saksoniya nizm jî ji nêzîk ve girêdayî ye û carinan îngilîzî, zimanên frîzî û almaniya nizm wekî zimanên îngvayonîk (Almaniya Deryaya Bakur) li hev têne kom kirin. Zimanê îngilîzî (Îngilîziya kevn) di destpêkê de bi Îngilîziya Navîn û piştre jî bi Îngilîzî ya nûjen re pêşve diçe. Zaravên taybetî yên Îngilîziya Kevin û Îngilîziya Navîn di nav çend zimanên din ên Îngilîzî de pêşve diçin, di nav de zaravayên Skotlendî û Îrlendî yên wekê Fingallian û Fortî û Bargî (Yola) yên windabûyî hene.
Mîna Îzlendî û Faroyî, pêşveketina Îngilîzî li Giravên Brîtanî ji ziman û bandorên parzemînî yên cermenî têne veqetandin û ji wê demê ve ziman ji hev cuda dibin. Her çiqas hinek ji van, wekê holendî yan frîzî, bi îngilîzî re, nemaze bi qonaxên wê yên berê re, girêdanên xurt nîşan bidin jî îngilîzî bi tu zimanekî almanî yê parzemînî re nayê famkirin û ji hêla peyvsaziyê, hevoksaziyê û dengnasiyê ve ji hev cuda ne.
Berevajiyê Îslandî û Faroyî yên ku veqetandî bûn, pêşveçûna îngilîzî ji hêla rêzek dirêj a dagirkirina Giravên Brîtanî ve ji hêla gel û zimanên din ve, nemaze Zimanê fransî Norweya Kevn û Fransî Norman ve hatiye bi bandor kirin. Van zimanan nîşanek kûr li ser ziman hiştin ku îngilîzî di ferheng û rêzimanê de bi gelek zimanên li dervayî koma xwe yên zimanî re hinek hevşibiyan nîşan dide lê îngilîzî bi yek ji wan zimanan jî ji hev nayê famkirin. Bi teoriyek ku jê re hîpoteza creole ya Îngilîziya Navîn tê gotin hinek lêkolîner angaşt dikin ku îngilîzî dikare wekî zimanek tevlihev an kreolek were hesibandin. Tevî ku bandora mezin a van zimanan li ser peyv û rêzimana Îngilîziya Nûjen bi berfirehî tê pejirandin ku piraniya pisporên têkiliya zimanî ya îngilîzî wekî zimanek rastîn a tevlihev nahesibînin.
Inglîziya kevn û navîn
Inglîzî di bêhtirî 1400 salan de pêşve diçû. Forma herî pêşîn a inglîzî komeke zaravayên germanî ya rojava bû ku di sedsala 5an de ji hêla koçberên ve hat anîn Brîtanya Mezin. Ji vê forma destpêkê re ( an jî ) dibêjin.
Çêbûna inglîziya navîn di dawiya sedsala 11an de dest bi dike (1066). Ziman di bin bandora, nemaze devoka wî ya   de dimîne.
Inglîziya nûjen a paşîn
a paşîn di dawiya sedsala 15an de çêdibe. Dema guherîna mezin a dengdêran e. Di destpêka Dema Nûjen, li çapxaneyên Londonê  çap dikin. Ev ziman zimanê William Shakespeare bû.
Inglîziya nûjen a îro
ji sedsala 17an ve bi saya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li hemû cîhanê belav dibe û mezin dibe. Bi saya hemû cureyên medyaya nivîskî û elektronîk yên van welatan, inglîzî bûye zimanê sereke yê navneteweyî. Inglîzî li gelek herêman û warên pîşeyî yên wekî zanist, navîgasyon, û dadwerî lingua franca ye. Inglîzî yek ji zimanên fermî di Neteweyên Yekbûyî de û yek ji zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye.
Sidiq Heyderî
Sidiq Heyderî yek ji siyasetmedarên kurde û di hikûmeta Komara Kurdistanê de wek wezîrê danasînê xebitîbû
Zimanê inglîzî
Berfirehbûna zimanê inglîzî
Li Yekîtiya Ewropayê inglîzî zimanekî fermî ye. (Tiqandina ser herêman derbasî gotarên li ser wan herêman dikê)
Zimanê fermî
Inglîzî zimanê fermî yê van dewletan e. Hejmarên li paş dewletan hejmara kesên ku inglîzî zimanê wan ê zikmakî ye:
Wekî din zimanê inglîzî yek ji 23 zimanê fermî yê Yekîtiya Ewropayê, zimanê fermî yê Yekîtiya Afrîkayê, yê Rêxistina Dewletên Amerîkayê û yek ji şeş zimanên fermî yê Neteweyên Yekbûyî ye.
Siya Heruş
Siya Heruş, Siya Ḧeruş, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Zimanê inglîzî
Bikaranînên din
Inglîzî weke zimanê danûstandinê li van dewlet û herêman tê bikaranîn:
Parîs
Parîs, paytext û bajarê herî qerebalixê Fransa yê ye û di heman demê de paytexta herêma Île-de-France ye. Parîs yek ji bajarên herî mezin ên parzemîna Ewropayê ye. Li gorî hêjmartina sala 2009an 12.161.542 kes li Parîsê jiyan dikin.
Parîs di Yekîtiya Ewropayê de bajarê herî zêde ye ku kes lê dijîn. Li Ewropayê piştî Moskowayê (bi Londonê re) bajarê dûyem e û di cîhanê de di nav 20 metropolên herî mezin de ye. Parîs di cîhanê de bi navê Bajarê Ronahiyê (la Ville Lumière) tê naskirin, navendeke tûrîstan e. Ji sedsala 17an vir ve bajar yek ji navendên sereke yên aborî, dîplomasî, bazirganî, moda, gastronomî, zanist û hunerê ye û carinan wekî paytexta cîhanê tê binavkirin.
Niştecihên bajêr
Parîsî, bin-eşîrek ji senonên keltî ye di dora nîvê sedsala 3em a berî zayînê li herêma Parîsê jiyan kirine. Yek ji rêyên bazirganiyê yên bakur-başûr ên herêmê Seine li ser île de la Cité derbas bû; ev cihê kombûna rêyên bazirganiya bejahî û avê gav bi gav bû navendeke girîng a bazirganiyê. Parîsiyan bi gelek bajarên çeman re (hinek bi qasî nîvgirava Îberyayê dûr) bazirganiyê dikirin û ji bo vê mebestê pereyên xwe derdixistin.
Di dawiya Împaratoriya Romaya Rojava de, bajarok wekî Parisius, navek latînî ye ku paşê bi fransî bûye Parîs, dihate zanîn.
Sedsala 18an û 19an
Nifûsa Parîsê ji 400.000 kesê di sala 1640an de gihîşt 650.000 kesê. Dema ku taxa çîna karker a Faubourg Saint-Antoine li devera rojhilatê bajêr her ku diçe bi karkerên koçber ên ji herêmên din ên Fransayê ne qelebalix dibû, bûlvara nû ya Champs-Élysées, ji rojava heta Étoile dirêj bû.
Parîs bû navenda vedana çalakiya felsefî û zanistî ku wekî Serdema Ronahî tê zanîn. Diderot û d'Alembert di sala 1751ê de ensîklopediya xwe weşandin û Birayên Montgolfier di 21ê çiriya paşîn a sala 1783an de, ji bexçeyên Chateau de la Muette, yekem firîna mirovî bi balonek hewayê germ da dest pê kirin.
Di havîna sala 1789an de Parîs bû qada navendî ya Şoreşa Fransayê. Di 14ê tîrmehê de, girseyek qerebalix cebilxaneya li Invalidesê desteser kirin. Bi vî desteserkirina cebilxaneyê bi hezaran çek bi dest xistin û avêtin ser Bastille ku sembola desthilatdariya padîşahiyê bû. Yekemîn Komuna Parîsê ya serbixwe yan jî meclîsa bajêr, li Hôtel de Ville civîna xwe pêk anî û di 15ê tîrmehê de astronom Jean Sylvain Bailly wekî şaredar hilbijart.
Erdnîgarî
Parîs li bakurê navendî ya Fransayê ye ku di nav kelekek bakur-bendî ya çemê Seine de ye ku qeşa wî du giravên Île Saint-Louis û mezintirîn Île de la Cité dihewîne ku beşa herî kevn a bajêr pêk tîne. Devê çemê li ser qenala Îngilîzî (La Manche) ku bi qasî 375 km ji bajêr dûr e. Bajêr di roja îro de li her du peravên çem bi awayekî berfireh belav bûye. Bi tevayî, bajar deşte û xala herî jêrîn 35 mêtre ji asta deryayê bilindtir e. Li Parîsê çend girên navdar hene. Gira herî bilind Gira Montmartre ye ku bi bilindahiya 130 mêtreyê bilind e.
Avhewa
Parîs xwedan avhewayê okyanûsa Ewropaya Rojavayî ya tîpîk e ku ji aliyê Hêza Atlantîka Bakur ve tê bi bandor kirin. Li seranserê salê hewaya giştî nerm e û xwediyê hewakî bi baranî ye. Rojên havînê bi gelemperî germ û xweş in û germahiya navînî di navbera 15 û 25°C yê de ye. Lêbelê, her sal çend roj hene ku germahî heta 32 °C yê bilind dibe. Demên dirêjtir ên germa dijwar carinan carinan wekê pêla germê ya sala 2003an dema ku germahî bi hefteyan ji 30 °Cyê derbas bibû di hinek rojan de germahî gihîşt 40 °Cyê û hinek caran jî bi şev sar dibe.
Yekîtiya Meleyên Welatparêz
Yekîtiya Meleyên Welatparêz, (bi tirkî: yursever imamlar birliği) di sala 1991ê de hate damezrandin. Ev yekîtî bu bingeh ji bo avakirina sazî û dezgehen olî yên kurdên misilman.
Kusel-Altenglan
Kusel-Altenglan şaredariyeke kolektîv (Verbandsgemeinde) a navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Daisendorf
Daisendorf şaredariyeke navçeya Bodenseekreisê ya herêma Baden-Württemberg, Almanyayê ye.
Töpen
Töpen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Hof li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Villegouge
Villegouge, komuneke departementa Girondaya li başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Bilhesen, Bane
Bilhesen gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Têkiliyên Îran û Rûsyayê
Têkiliyên Îran û Rûsyayê hemû peywendîyên Îran û Rûsyayê bi nêrîneke dîrokî dihundirîne.
Destpêk
Têkiliyên Îran û Rûsyayê xwedî dîrokekeke kevn e, çûnkî herdu dewlet ji berê were cîranên hev bûn. Di sedsala 19emîn de di navbera Rûsî û Îranê de gelek şer çêbûn û di encama wê de jî hidûdên herdu dewletan bi taybetî jî hidûdên Îran û dewletên Qefqasî ta niha bi guherînên biçûk wekî xwe man.