cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tirs
Mirovî tirsonek li hember tiştên an jî halên jê ditirse hinî xwe paraztinê nebûye, nizane çer hareket bike, xwe di emnîyetê de nabîne, ditirse. Mirovî natirse hinî xwe paraztinê bû ye, dizane çer hereket bike, xwe di emnîyetê de dibîne û natirse. Bi tecrûbeyan mirov hinî hal û tiştên ji bo wan nenas dibe. Bi naskirina wan hal û tiştan mirov êdî xwe emnîyetê de dibîne, natirse.
Tehlûke dîtin û revandin saya hesteya me ya tirsê derdikeve ortê. Ji ber hestê tirsê tu mirov nikare were niqaşkirin û şermezarkirin. Niqaşkirin û şermezarkirina hesteyê tirsê neheqîyek li wî mirovî kirin e. Çimkî ji tiştekî an jî halekî tirsîn ne tiştekî di destên mirov da ye. Tê zanîn ku tirs hîssekê derî xwestin û ramanên mirov e. Tirs hesteyekî derhiş e.
Tirs parçeyek giringî jiyanê ye. Domandina jiyanê bê tirs nabe, lê ew tirsa ger tirsek bi pîvan be.
Anthony Quinn
Anthony Quinn ( - ) şanogerekî meksîkî yê bi nav û deng e.
Anthony Quinn bi malbata xwe re pêşiyê li Amerîka li bajarê El Paso ku girêdayî eyaleta Texasê ye bi cih bû, piştre çûne Los Angelesê, li wê derê derbasî dibistaneke dramayê bû û ji wir dest bi meşa hunerî kir. Ji ber ku ew ji malbateke xizan bû, pereyên dibistanê ji paqijkirina camên erebe û malan derdixist.
Sala 1952 ji ber rola xwe ya di fîlma Viva Zapata, ku şoreşa Meksîkê tîne ziman û di wê fîlmê de rola birayê rêberê meksîkî Emiliano Zapata dilîst, xelata Oskarê qezenc kir.
Sala 1956 jî dîsa ji ber rola xwe ya di fîlma Lust for Life (Însanên Nemir) ku tê de rola resamê fransî Paul Gauguin dilîze, xelata Oskarê bi dest xwe ve tîne. Her wiha rola wî ya di fîlma Zorba de tu caran ji bîr nabe. Anthony Quinn di 60 salên xwe yên aktoriyê de di zêdetirî 100 fîlmên sînemayê rolên sereke lîstin.
Jiyana Anthony Quinn ji macerayên aşqê dagirtîne.
Ew roja 3ê hezîrana '2001ê de saet li 9:30 (li gor dema herêmî) li nexweşxaneya Brigham and Women's ya amerîkî çû ser dilovaniya xwe.
Lauroux
Lauroux, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Nizamettin Akkurt
Nizamettin Akkurt, Nizamedîn Akkurt, nivîskarek e ku di sala 1968'an de li gundê Bêkendê ku bi Misirca Sêrtê ve girêdayî ye, ji dayik bûye.
Dibistanê li gund û navçeya Misircê xwendiye. Zanîngehê li Stenbolê beşa Medyayê xwend, lê ji ber xetereyên jiyanî, hestên welatperwerî û şoreşgerî zanîngehê di nîvî de dihêle û tevlî gerîlla dibe. Edîtoriya kovarên weke Dengê Amed û Bergeh kiriye. Li Wargeha Mexmûrê di rojnameya Maxmûr Rojev de weke qunciknivîs xebitiye. Pişt re jî di sala 2004'an de ji nava refên gerîlla îstîfa xwe bi fermî daye û veqetiyaye.
Ji bilî du pirtûkên zimanê tirkî, Nizamettin Akkurt îmze avêtiye çend pirtûkan. Di nava pirtûkên wî de roman, helbest, muzîkal, pexşan û lêkolîn hene.
Nivîskar endamê Pena Kurd e. Ew bi hevjîna xwe Serpîl Kilinc re li Swedê dijî û karê xwe yê nivîskariyê berdewam dike.
Pirtûkên wî
Hinek ji pirtûkên wî ev in:
Mala Bado
Mala Bado an jî Malabado gundekî bi ser navçeya Hewêla Sêrtê ve ye.
Gor
Gor an jî mezel, cihê ku mirî tê de tên veşartin.
Elfubêy tacîkî
Elfubêy tacîkî elfubêyekî kîrîlîye ke bo nûsînî zimanî tacîkî kellkî lêwerdegîrê. Em elfubêye le 35 pît pêkhatuwe.
Pîtekan
Pîtekanî elfubêy tacîkî brîtîn le:
Yekîneyên Parastina Jinê
Yekîneyên Parastina Jinê bi kurtasî YPJ, rêxistinek parastinê ye ku bi temamî ji jinan pêk. YPJ beşek ji Hêzên Sûriya Demokratîk ku yek ji hêzên çekdar ên Rojavayê Kurdistanê ye. Şervanên YPJê bi giranî jinên Kurd pêk tê û ji gelek neteweyên curbicur şervanên jin di nav rêxistina YPJê de hene. Yekîneyên Parastina Jinê (YPJ) di dema şerê navxweyî ya Suriyê li Rojavayê Kurdistanê hatiye damezrandin.
Îdeolojî
Amblema YPJê li ser zemîne kesk stêrka sor, bi rengê zer jî li derdora stêrkê navê rêxistinê hatiye nivîsandin.
YPJ di çarcovaya Paradîgmaya Civaka Demokratîk,Ekolojîk û Azadiya Zayendî di xeta parastina Rewa de têkoşînkirin di serî de li hemberî hemû êrişên li ser civak, jin û nîrxen gelê me ji bo derbaskirina pergala 5 hezar sal ya baviksalarî, dewletperestî, ji bo avakirina Suriyeke demokratîk û Kurdistaneke azad li hemberî pergala serdestiya artêşa zilam, cinsîyetperestî, olperestî, netewperestî û zanistperestî hêza yekîneyên xweser avadike. Hêza parastina rawa ya jin û têkoşîna azadiya jin digire bin ewlehiyê.
Rexistinkirin
<1>YPJ xwe weke fermandariya giştî û fermandariyên jêrîn bi rexistin dike li gorî vê yekê, bîryargeha giştî li ser 3 navendan tê bi rexistin kirin. Navenda yekemîn bîryargeha Cizîrê ya duyemîn bîryargeha Kobanê û ya sêyemîn bîryargeha Efrînê.
<2>Merciya bîryaran ya herî jor(karar merci) konferansa YPJ ye. Di rewşên awarte de meclîsa leşkerî kom dibe. Xebata YPJ ya salekî dinirxîne û pilansaziya salê derdixinê.
<3>Meclîsa Leşkerî ya YPJ ji 31 kesan pêk tê, 6 mehan carekî civîna xwe ya asayî çêdike û ji hemû xebatên YPJ berpirsiyare.
<4>Her herêm di nav xwe de rêveberiya xwe ya leşkerî derdixe.
<5>Meclîsa leşkerî ya YPJ hemû xebatan dişopîne û sazîbûna xwe pektînê, tayîn û terfî dike.
<6>Meclîsa herêmî ya YPJ karê xwe bi bîryargehêre dimeşîne, hemû bîryargeh bi bîryargeha navendî ve girêdayî û karûbarê xwe bi rêve dibe. Li gorî mezinbûna navçeyan ji hejmarek pêwîst a endamên YPJ pektê. 3 mehan carekî civînên xwe li dardixe û bîryarên bîyargeha herêmî bi cih tînê.
<7>YPJ ji 3 beşên esasî pektê. Ev beş jî ev in:
a-Hêzên pispor
b-Yekîneyên berxwedanê
c-Hêzên herêmî
<8>YPJ li gorî sistema navendîtiya demokratîk rapor, emir û talîmatê kar dike. Pêşniyarên fermandariya jêrîn yên paye (tayîn) û diyarkirinê (terfî) bi êrêkirina fermandariya YPJ'ê pêktê.
<9>Tayîn û diyarkirin (erk-terfi) her şervanekî YPJ li gorî ferman û rayê tê kirin. Di bin agahdariya fermandariyê de bi rêkûpêkkirina hêzê li gorî qadan tê çêkirin.
<10>Fermandariya YPJ ji 3, an jî 5 kesan pêktê.
Endamtiya YPJê
•Her endameka YPJ di heman demê de endama YPG ye û rêziknameya YPG dipejirîne.
•Endamên YPJê di çarcoveya dildarî û parastina berjewendiyên netewî yên gel û jina kurd li ser bingeha welatparêziyê bi awayekî exlaqî û polîtîk ji bo avakirin û parastina civakek demokratîk û azad tevlî dibe.
Endamtî
Her hemwelatiyek jin a Suriye ku 18 saliya xwe temam kiribe (lê belê ji ber kevneşopiyên civakî ku hîna li ser jinê berdawam dike û di temenek biçûk de tê zevicandin divê ew keçên ciwan bigire nava xwe û biparêze) û pîvanên endamên YPJ û YPG pejiran dibe û piştî serlêdana cihê pêwistî û îtîna perwerdeya leşkerî û bîrdozî her wiha piştî sond dayînê dikare bibe endama YPJ.
Derketina ji endamtiyê
Di reziknameya YPG de pîvanên derketina ji endamtiyê YPJ jî, ji bo xwe esas digire.
Kesên ku pirsgirêkên xwe yên tenduristî heye û nêrzîkbûnên ku zanista cinsî û heskirina wê qazanç neke, bi zanabûn têkiliyên ji derveyî exlaqê civakê di nava me de ferz dike, jiyana leşkeri û disiplînê bi zanabûn xerab dike tevî ku perwerde û nêzîkbûnên qazançkirinê hene, lê belê yên ku di paşverûtî de israr dike ji nava YPJ tê derxistin. Li gorî vê yekê bi êrêkirina bîryargeha navendî ya YPJ ji endamtî tê derxistin.
Peywir û wezîfeyên endamên YPJê
1. Di rêziknameya YPGê de beşa erkên endamên YPG ku hatiye diyarkirin pêktîne.
3. Di jiyanê de xwedî seknek azadîxwaz bi regez, dilnizm, kedkar, parvekirin, samîmî û durustiyê, hemû xweşikbûna di dilê xwe de dicivîne ji bo hevalên xwe dibe cavkaniya hêvî, moral û kêyfxweşî ye.
4. Di xeta azadiya jinê de hêzên parastina jin a pispor pêşdixîne û taxtîkên demê bi awayekî xuluxkar diafîrine û hevparbûnê esas digire.Li hemberi zêhniyeta zilam a serdest têkoşîna zayendî dike.
5. Bi hêz li erk û berpirsiyariyên xwe xwedî derdikeve û pîlanên YPJ û YPG derbasî jiyanê dike.
Rêkxistinkirina YPJ
–Di nava hêza YPG de jin bi rêxistinkirina xwe bi awayekî xweser çedike.
–Di nava YPG de kota cins herî kêm ji %40 xwe bi rêxistin dike.
–YPJ hêza parastina hemû jinên Rojavayê Kurdistan û Suriyê ye.
–Hêzên YPJ li hemberî hemû destavêtina li ser jin û civakê (cinsi, fizîkî, çandî û exlaqî) mafê xwe yê parastinê pêktîne.
Fermandariya Akademiyê
–Di bunya hemû bîryargehan de akademiyên parastinê yên jin weke akademiyên Şehîd Şîlan bi nav dibin.
–Fermandariya akademiyan girêdayî bîryargehên YPJ bi rêya şaxên jêrîn xwe bi rêxistin dike.
–Di perwerdeyan de bi rêya bernameyên bîrdozî û leşkerî avakirina hişmendiya demokratîk ekolojîk û azadiya zayendî, netewî, jiyana azad û zanistiya zayendî, qazançkirina tarz û pîvanan esas tê girtin.
–Di akademiyan de di xeta parastina rewa de bi perwerdeyên taxtîk, teknîk û bîrdozî leşkerîbûnê pêktîne.
–Akademiyên parastinê yên Şehîd Şîlan, bi perwerdeyên bingehîn hem namzetên YPJ perwerde dike hem ji bo hêzên YPJ pispor bibin dewreyên pisporiyê vedike. Di heman demê de ji bo pêşwazîkirina pêdiviyên fermandaran dewreyan vedike.
–Akademiyên paratinê yên Şehîd Şîlan wekî fermandariya akademiyên leşkerî ji jor heta jêr li gorî pêdiviyan xwe bi rêxistin dike û şaxên xwe vedike.
–Di bin banê akademiyan de ji bo endamên YPJ bigehin asta pisporbûnê dewreyên pisporbên û branşbûnê (Çekên giran, Sabotaj, Suîkast, lêdana nêz û hwd.) têne vekirin.
Sîstema YPJ'ê
Di rêxistinkirina YPJê de sîstema li ser 3 lingan tê avakirin esas e. Li gorî vê yekê
1.Sîstema YPJê ji tîm,taxim, yekîne, tabur û bîryargeh tê avakirin.
2.Tîmek ji 3 an jî 5 kesan tê avakirin.
3.Taximek ji 2 tîman tê avakirin.
5.Tabur ji 2 yekîneyan tê avakirin.
Yekîneyên YPJ'ê
Xalên di rêziknameya YPG de, yên ji bo yekîneyên pispor, yekîneyên berxwedanê, hêzên herêmî hatiye diyar kirin dipejirîne. Li gora vê yekê:
Di çarcoveya paradîgmaya civaka demokratîk, ekolojîk û azadiya zayendî de bi armanca rakirina hemû cureyên êrişên li ser jin û civakê yekîneyên profesiyonel tên avakirin. Ev yekîne jî ji yekîneyên pispor yên YPJ pêk tê. Ji kesên ku 24 saetan tevlî xebatên YPJ dibin di perwerdeyên bîrdozî û leşkerî re derbas dibin û di stratejiya parastina rewa de pisporbûne pêktên.
Taybetmendiyên Endamên Profesiyonel
a. Welatparêz û civakparêz e
b. Xwedî hişmendî, bi cesaret û çalak e
c. Afîriner, fedakar, kedkar û bi înîsiyatîf e
d. Ji cinsê xwe hesdike û diparêz e
e. Xwedî disiplîna cewheriye û xwe perwerde dike
ê. Ji ber ku bi hişmendiya demokratîk, ekolojîk, azadîxwaziya zayendî tevdigere, zayendîperestiya civakî red dike.
f. Ji rexne û rexnedayinê re vekiriye û guherîn û veguherinê esas digire.
Yekîneyên Berxwedanê
1. Ji kadroyên YPJ, eyalet û qadan tên avakirin. Her kadroyek girêdayî xwe yek an jî du yekîneyan avadike. Ji bo li dijî dagirkirina dijminan derbikeve, yekîneyên berxwedanê xwe gelekî baş amade dikin.
3. Her kadroyek YPJ yekîneya xwe di perwerdeya taybet re derbas dikin.
4. Di yekîneyan de veşartîbûn esas tê girtin. Endamên yekîneyan hevudu nas nakin.
5. Endamên van yekîneyan xwedî disiplîn û tarzê xebatê ne.
6. Di her şert û mercan de qabîliyeta xwe ya şerkirinê diparezin.
Yekîneyên Herêmî
2. Yekîneyên herêmî kesên ku girêdayî mala xwe ne. Û jiyana wan ya şaqsî heye ku nikarin 24 saetan di nava xebatê de cihê xwe bigirin, lê belê berbirsiyartîyên xwe yên welatparêzî û parastina herêma xwe pêktînin.
4. Tevlîbûna wê ne li ser esasê berjewendiyên maddî û malbatî ye.
Pergala ferman û talîmatê
Di xebatê de navendîtiya demokratîk esas e. Pêkanîna navendîtiyê bi ferman û talîmatê çêdibe. Şêwazê pêkanîna aliyê wê yê demokratîk jî bi civîn, danûstandin û bi tevlîbûna hemû endaman a ji bo biryaran û pêşkêşkirina her cureyên pêşniyaran çêdibe.
Pergala Raporê
a. Di derbarê xebatên têne meşandin de ji jêr ber bi jor ve agahdarkirina qedemeyên fermandariyê esas digirin. Endamên yekîneyên YPJ piştî ku fermana jêre hatiyedayîn bi cih anîn, tekmîla encamê didin fermandarê ku talîmat danê. Di nava dema hatiye danîn de her yekîneyek û fermandariyek di derbarê xebatên xwe de tekmîla devkî û nivîskî dide rêveberiya jor. Di nava dema hatiye diyar kirin de civînên xwe çêdikin, tekmîl û raporên xwe amade dikin. Rêxistinên jêrîn yên bi awayekî rêkûpêk tekmîl û raporên xwe amade nekirine wekî ku pêywîra xwe bi cih ne anîne têne hesibandin.
b. Mafê her endameki YPJ heye ku fermandariya xwe bişopînê, rexne bike û rêbaza civînan, heger ev rexne derbas neke mafê xwe yê her cure pêşnîyar bike jî heye.
c. Her endamek YPJ 6 mehan carekî rapora xwe dinivîsîne.
d. Her endameke YPJ dema pêwîst bibîne dikare ji bo rêxistina xwe rapor binivîsîne.
Civîn
c. Yekîneyên YPJ heftê carekî tekmîl û 15 rojan carekî civîna xwe çêdikin. Di heman demê de encêmn civînê weke raporekê pêşkêşî fermandariya jor dikin.
Altenkirchen (navçe)
Altenkirchen, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Rheinland-Pfalzê ya Almanyayê ye.
Yekîneyên Parastina Jinê
Civîn
ç. Taxim 15 rojan, bolûk jî mehê carekî civînên xwe çêdikin û raporên xwe pêşkêşî jor dikin.
e. Her bîryargeh mehê carekî civîên xwe çêdikin û encamên van weke rapor pêşkêşî civîna bîryargeha YPJ a navendî dikin.
Disiplîn
a. Li gorî qaydeyên veşartîbûnê tevdigerin.
b. Li dijî hemû êrîşan bê tawîzbûyîn.
c. Desturnedayîna zarara li dijî nirxên têkoşînê û gelê me.
ç. Parastina nirxên madî yên hatine teslîm kirin û li gorî pêdiviyan bikaranîna wan.
d. Bi pergal tevgerîn. Di her şert û mercan de li dijî zehmetiyan derketin û bi înîsiyatîfbûyîn.
Rexne û Rexnedayîn
Ji bo ku endamên rêxistinê ji kemasî û şaşitiyên xwe xelas bibin û nirxên azadiyê û zêhniyeta demokratîk derxîne hole rexne û rexnedayîn girînge. Her endamekê YPJê li dijî her şaşitî û nebesiyan, bi hesta berpirsiyariyê di civînan de rexne û rexnedayînê pêşdixîne. Çeka rexne û rexnedayînê ji bo têkbirin û biçûkxistina kesan nayê bikaranîn berovajî vê yekê weke amûreke nûbûn û pêşvebirinê tê bikaranîn. Endamên YPJ ji rexne û rexnedayînê re vekirî ye. Li hember pergala kapîtalîst xwedî têkoşînek radîkal e û li hember hemû paşverûtiyan şer dike û ji bo rexnedayînê dilnimz e, xwe bi felsefeya azadiyê avadike.
Suc û Ceza
a. Di rêziknameya YPG de madeyên ku derbas dibin YPJ dipejirîne.
b. Jina ku îradeya jin esas nagire, xweseriya xwe naparêze, pirsgirêkên di nava jin de bi zilam re parve kirin suc tê hesibandin.
Haiterbach
Haiterbach bajarokekî navçeya Calwê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Qoçqirana jor
Qoçqirana jor, gundekî girêdayê navçeya Qerqelî ya Wanê ye.
Wormux
Wormux kayêkeyê komputerîyo.
Kodêce herkesîrê akerdewo (en:open source) u herkes eşkeno alîkarî programkerdîşê cê bikero. Kaydê 2 yazî zêdetîr komê kermîkan jobînandir danê pêro. Linux, Windows u Mac Os X te eşkeno bêro şoxulnayîşî.
Lur
Lur an ji Kurdên lurî komekî gel in ku li rojavayê Iranê û di hinek parçeyên rojhilata Iraqê dijîn. Bi taybetî 3 eşîrên lurî hene wekî binav Bextiyarî, Mamêsenî û Kûgîluyî. Ew eşîr tenê ji bo Zimanê lorî têkiliya ew in. Ji gelek dîroknasên kurd ji dîrokî tê gotin ku gelê lur bi eslê xwe yan hîn jî kurd in û di sedsala 16an ji navendiya û bakura Kurdistanê koçeriya başûrê Zagrosê kirin. Di nav wan salan de Xanedana Xurşîdiyan hatî ava kirin, revêberiya xanedan gotin da ku ew xelkên xwe „Kurdên lurî“ ne, kurd wekî bi zaravayê lurî diaxivin.
Tekiliyên Kurd û Lur di dîrokê
Lur, civakekê li Rojhilatê Kurdistanê bi cih dibin. Nijada gelê Lur Arî ye. Lê belê zimanê lurî vê demê weke zimanekî cûda tê dîtîn. Herçend Lur bi piranî xwe gelek serbixwe dibîne li gor dîroknasê kurd Şerefxanê Bidlîsî û gelek dîroknasên din, gelê Lur bi eslê xwe ve Kurd e:
Ziman
Hinek çavkanî lorî wek zaravekê kurdî dijmêrin, lê hinek çavkaniyên nû, anku çavkaniyên ji Sêr Idmonds û vir de wek zaravekê farsî dibîne. Lorî bêhtir nêzîkî zimanê kurdî ye û gelek lêkçûn navberî wan hene. Diroknasê kurd Mihemed Emîn Zekî Beg piştê gera xwe ya Luristan'ê heman fikrê de dimîne û pirtûka xwe ya "Dîroka Kurd û Kurdistanê" diyar dike. Lorî di nav xwe de li du zaraveyên diqete: zimanê Lurên Biçûk ev zarave di nav zimanê kurdî de tê hejmartin û zaraveyên Lurên Mezin faris wan ji zimanê kurdî diqetîne.
Navenda Silêmaniyê (navçe)
Navenda Silêmaniyê, Nawendî Silêmanî, yek ji navçeyên parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Navenda Silêmaniyê ji nahiyên Silêmanî, Bekreco, Bazyan û Tancero pêk tê.
Qirgiz
Qirgiz komeke etnîkî ya tirkî ye ku ji Asyaya Navîn e. Ew di serî de li Qirgizistanê têne dîtin. Ew gel bi zimanê qirgizî diaxivi, ku di heman demê de zimanê fermî yê Qirgizistanê ye.
Dîrok
Qirgiz miletekî tirk e. Delîlên zimanî, genetîkî û arkeolojîk ên vê dawîyê destnîşan dikin ku qirqizên pêşîn yek ji wan gelên tirk ên pêşîn bûn ku şêwazek jîyana şivantiyê qebûl kirin.
Birc, Dêrika Çiyayê Mazî
Birc gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Gûîceya Yaran
Gûîceya Yaran gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Şerê Rizgariya Tirkiyeyê
Şerê Rizgariya Tirkiyeyê şerên piştî şerê cîhanî yê yekem heta îlamkirina Komara Tirkiyeyê (1919-1923).
Koçaloyê Jorîn, Şot
Koçaloê olia, navê yek ji gundên Gundistana Qere Qoyona Başûri li Bexşa Qere Qoyona Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Şerê Rizgariya Tirkiyeyê
19 gulana 1919ê hêzên tirk li dijî gelên din dest bi şer kir. 23yê nîsana 1920ê bi pêşengiya Mustafa Kemal Atatürk hevalên wî meclîs vekirin. Piştî vekirina vê meclîs hemû erkên rêvebirina dewletê di pratîkê de ket bin destê meclîsê. Vekirina vê meclîsê konsolîdasyona Şerê Rizgariya Tirkiyeyê dikir. Mustafa Kemal û hevalên wî di meclîsê de her daxuyand ku dewlet ya kurdan û tirkan e û gelek eşîrên kurd bi bi van gotinan xapandin. Heta ku 23yê cotmeha 1923yê ev rewşa bratî berdewam kir. Piştî Tirkiye ji dewletên Ewropayî hate parastin, Tirkiyeyê berê xwe da nav hidûdên xwe û dest bi qîrkirina kurdan û gelên din kir.
Sê Paşa
Sê Paşa jî wekî sêgoşeya Tirkên Ciwan an jî sêgoşeya Tirk tê zanîn, ji Mehmed Talat Paşa (1874–1921), Wezîrê Mezin (serokwezîr) û Wezîrê Navxweyî pêk dihat; Îsmaîl Enver Paşa (1881–1921), Wezîrê Şer ; û Ehmed Cemal Paşa (1872–1922), Wezîrê Deryayî yê ku piştî derbeya Osmanî ya 1913an bi bandor li Împaratoriya Osmanî bi rê ve bir. Li gorî dîroknas Hans-Lukas Kieser, hêza Talaat bi demê re zêde bû û piştî salên 1913 heya 1914an de yên din dorpêç kirin.
Sê Paşa, ku hemû endamên Komîteya Îttîhad û Terakkî bûn, bi giranî ji ketina Împaratoriya Şerê Cîhanê yê Yekem di sala 1914an de û bi giranî ji kuştina zêdetirî milyonek Ermenî di qirkirina Ermeniyan de berpirsyar bûn. Raya giştî ya Tirk bi awayekî berfireh rexne li Sê Paşa ye girt ku bûne sedem ku Împaratoriya Osmanî têkeve Şerê Cîhanê yê Yekem. Her sê jî piştî şer rastî mirinên tund hatin - Talaat û Cemal hatin kuştin, Enver jî di pêşengiya Serhildana Basmaçî de li nêzî Duşanbe, Tacîkistana îroyîn de mir.
Piştî mirina wan, termên Talat û Enver ji nû ve li Bîrdariya Azadiyê ya Stembolê hatin definkirin û ji bo rûmeta wan navê gelek kolanên Tirkiyeyê hatin guhertin.
Brousse-le-Château
Brousse-le-Château, komuneke departementa Aveyrona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Avyarûd
Avyarûd navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Avyarûd bi gundê Şewqo girêdayî ye.
Melik (nav)
El-Melik, navekî Xwedê ye. Xwediyê hemû gerdûnê ye û hukumdarekî mutlaq e.
Zemberek
Zemberek bernameyeke ji bo kontrola rastnivîsînê ji bo zimanên tirkî ye. Ev bername bi OpenOffice.org re dixebite. Zemberek nivîsbariya azad e.
Henschtal
Henschtal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Müslüm Gürses
Müslüm Gürses (jdb. 5ê tîrmeha 1953 li Tîsa, navçeya Xelfetî – m. 3ê adar 2013, Stembol, Tirkiye), stranbêjekî tirk ê muzîka erebeskê bû.
Fîlmên wî
Müslüm Gürses di gelek fîlman de leyistiye:
Beşköylü Adem
Beşköylü Adem (1ê adarê 1980 li Beşköy, Trabzon) navê wî yê jidayikbûn: Adem Ekiz, hunermendekî tirk e ku bi eslê xwe yewnan e.
Einsiedeln
Einsiedeln, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Schwyz ya herêma Einsiedelnyê ye.
Têmûrê Xelîl
Têmûrê Xelîl, di sala 1949an de li paytexta Ermenistanê, li bajarê Rewanê ji diya xwe bûye. Piştî temamkirina fakûlta fîzîk-matematîk, sê salan (1974-1977) li gundê kurda – Sîpanê dersên matêmatîkayê daye zarokên kurda. Ji sala 1977-1981 û 1984-1992 di rêdaksyona rojnama kurdî ya “Rya teze” da xebitiye: pêşî wek nûçegihan, paşê jî wek serokê beşa çandê. Di salên 1981-1984an da rêdaktorê radyoya kurdî ya Êrîvanê bûye. Di salên 1992-1997an da cîgirê rojnama kurdî ya “Golos kurda” bûye, ku li Moskvayê bi zimanê rûsî çap dibû. Bi seda gotarên wî di kovar û rojnameyên ermenî û rûsî da û herwiha hema bêje hemû kovar û rojnamên kurdî yên bi nav û deng, ku li Ewrûpayê û Kurdistanê derdiketin û derdikevin da çap bûne. Di nav wan da hevpeyvînên bi Cegerxwîn, Qanatê Kurdo û Ebdulrehman Qasimlo jî hene.
Têmûrê Xelîl çend sala endamê komîtêya Komela Xwendkarên Kurd bûye li Ermenîstanê, paşê jî bûye sêkrêtarê komîtêya Şêwra Rewşenbîrên Kurd li Ermenîstanê. Ew endamê Yekîtiya rojnamevanên bajarê Moskvayê ye. Ew yek ji endamên Komika “Kurmancî” ya Enstîtuya Kurdî ya Parîsê ye, endamê redaksyona kovara “Roja Nû” bû. Çend sitranên wî di radyoya kurdî ya Yêrêvanê da hene, wek “Mêrê mêrxas” (li ser Mele Mistefa Barzanî), “Milkê kurdî” û yên din.
Pirtûkeke Têmûrê Xelîl ya serpêhatiya ya bi sernavê “Dengê xûnê” ber çapê ye. Wî herweha pêşgotina dîwana Cegerxwîn ya 8a – “Aştî” nivîsiye, (em wê jî bêjin, ku ra tevayî ferhenga “Rûsî-kurdî” ya Î. Farîzov kirine “Tirkî-kurdî”.
Bavê wî – Xelîlê Çaçan 24 salan (1957-1981) serokatiya radyoya kurdî li Yêrêvanê kiriye, dayka wî – Eznîva Reşîd 27 salan (ji destpêkê: 1955'an heta 1982'an) spîkêra pêşin ya radyoya kurdî bûye. Du keçên Têmûrê Xelîl hene. Mîdiyayê beşa rojnamegeriyê ya Zanîngeha Moskvayê ya ser navê Lomonosov temam kiriye, lê Dîdare Zanîngeha Stokholmê, beşa sosîonomiyê xilaz kiriye û niha di belediya Stockholmê da wek sosîonom kar dike. Çend miqalên herdu keçên wî yên ser kurda di kovar û rojnameyên ermenî, rûsî û kurdî da çap bûne. Ango, ji malbeta Xelîlê Çaçan 3 kes rojnamevanên profêsyonal in, yek spîkêr (peyvkar) bûye û bi tevayî weke 80 salan bi karê xwe va xizmetî gelê xwe kirine. Têmûrê Xelîl niha li Swêd dimîne, lê ji meha adarê sala 2008an derbazî Moskvayê bûye û di radyoya kurdî ya DENGÊ RÛSÎYAYÊ da kar dike.
Berhem
Heta niha Têmûrê Xelîl heşt pirtûk ji zimanê rûsî wergerandine kurdî.
Berhemên din
Têmûrê Xelîl deh pirtûk jî bi herdu keçên xwe - Mîdîayê û Dîdarê ra - tevayî ji tîpên kîrîlî û latîniya kurdên Ermenîstanê wergerandine ser tîpên kurdiya latînî ya niha:
Kesên din li ser Têmûrê Xelîl
Di hejmara kovara ”Roja Nû” ya 100î da leca kurteçîrokan hatibû derbazkirinê. Yek ji wan kurteçîrokan ya Têmûrê Xelîl bû. Di hejmara dû wê ra endamekî jyûriya qîmetkirina kurteçîrokan Mazhar Kara, ku ciyê pêşin dabû kurteçîroka Têmûrê Xelîl ya bi sernavê ”Dilê germ, serê sar…”, awa nivîsî: ”Dilê germ, serê sar…” ji aliyê pêkanîna zimanê kurmancî da çîroka here biserketî ye. Ji alî ziman da mirov dikare bibêje çîrokeke bêqusûr e. Taswîrên wî pir biserketî, hevokên wî lihevhatî, kurdiya wî zelal û xweş e. Babeta çîroka wî gelek zor e. Lewra ew taswîrî deşt û çiya, çem û kaniya, ken û girî nake. Wî dest avêtiye psîkolojiyê. Ew bi wê çîrokê evîna şikestî, ruhciwantiyê vedike, ruh û hîs û pejnên xortekî evîndar dike. Di wî karî da Têmûrê Xelîl nivîskarekî gelek pêşketî ye. Em ji wî berhemên nû hêvî dikin”.
Siltanî
Siltanî, li Dewleta Osmanî ji sala 1908'an bi şûn de dibistana ku hevtayî dibistana amadeyî ya roja îro ye
Siltaniya herî navdar Mekteb-i Sultanî (Dibistana Siltaniyê) ya Konstantînopolîsê bû, ya ku îro Lîseya Galatasarayê ya Beyogluya Stenbolê ye.
Gechingen
Gechingen şaredariyeke navçeya Calwê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Hausham
Hausham şaredariyeke navçeya (Landkreis) Miesbach li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Zulfi Tigrel
Di sala 1876an da li Diyarbekir hatiye dinê. Di meclîsa Ormaniyan da ji 1912 heta 1921 mebûstiya Diyarbekir kiriye. Îngilîza wî piştî Şerê Yekemînê Cîhanê derdest kirine û şandine Girava Maltayê, ji ber ku têkiliyên wî hebûne bi mişextkirin û kuştina Ermeniyan. Piştî azadbûnê, tê dikeve meclîsa Tirka ya Enqerê û li wêder mebûstiya wî didome. Ji 1921î heta 1940î (tenê 1927-1931 ne tê da) bênavber mebûstiya Diyarbekir kiriye. Mistefa Kemal wî şandiye Lozanê li ser navê Kurda, lê Zulfî tu tiştekî ji Kurdan ra nekiriye, wan bê war û bê welat, bê maf û bê ziman hiştiye. Gunê Kurda di sitûyê wî û İsmo da ye.
Korebelaq, Şot
Korabelaq, navê yek ji gundên Gundistana Qere Qoyona Başûri li Bexşa Qere Qoyona Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Komunên departmena Hautes-Alpesê
Li jêr 162 komunên departmena Hautes-Alpes ya Fransayê hatiye nivîsandin.
Qoçqirana jêr
Qoçqirana jêr, gundekî girêdayê navçeya Qerqelî ya Wanê ye.
Obernburg am Main
Obernburg bajarokekî navçeya (Landkreis) Miltenberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Şewqo
Şewqo (bi azerî Şəvqo) navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Gundê Avyarûd û Diqo bi Şewqo ve girêdayî ne.
Sendroma Turner
Sendroma Turner (bi înglîzî: Turner syndrome) têkçûnek kromozomî ye ko dê mêyên bi vê sendromê de beşek an jî tevahiya kromozek X-ê kêm e. Ango mêyên tûşbûyî bi (44+X) kromozomî ne.
Kromozomên zayendê yên mêyên bi sendroma Turner wekî XO tên nîşankirin. Li vir tîpa O nîşana tunebûna kromozoma duyem a zayendê ye. Rewşa X0 tekane nûmuneye ko mirovê bi kromozomek kêm, ango bi 45 kromozomî jî dijî.
Sedemê sendromê
Bi qasî %50yê kesên bi sendroma Turner bi karyotîpa 45,X in. Di van kesan de têkçûna kromozoma X-ê, dema çêbûna gametan, ango berê pîtînê rû dide. Hin caran jî têkçûna kromozoma X-ê piştî pîtînê rû dide.Hin caran di dabeşbûna mîtozî de di xaneyek embriyoyê de têkçûna kromozoma X- rû dide. Ji ber ko xaneyên din bi awayekî asayî dabeş dibin, di laşê embriyoyê de du an jî zêdetir karyotîpên cuda peyda dibin. Ev rewş wekî sendroma Turner a mozaîkî tê navkirin. Di rewşa mozaîkî de li gel xaneyên bi karyotîpa 45,X, dibe ko xaneyên din ên wekî bi karyotîpa 46,XX, 46,XY an jî yên bi karyotîpa 47,XXX jî di laş de hebin.
Hin caran di xaneyên kesên bi sendroma Turner de kromozoma X a duyem an jî beşek ji X-a duyem heye, lê ji ber ko şêwe û pêkhateya wê guheriye tevlê tu çalakiyên xaneyê nabe.
Dibe ko bazdana (mutasyon) di kromozomê X-ê jî bibe sedema peydabûna kromozoma bi pêkhateya nesayî.
Wekî mînak, guhastinaveya kromozomê (bi înglîzî: translocation), xelekbûna kromozomê an jî labirdina kromozomê (bi înglîzî: delation) pêkhateya kromozoma X-ê diguherîne. Di sendroma Turner de bejnkurtî ji ber kêmasiya gena bi navê SHOX rû dide. Ji bo bejna asayî dive li ser herdu kromozomên X-ê de ev gen hebe. Lê ji ber ko kesen bi sendroma Turner de tenê yek Kromozomek X-ê heye li gel kromozomek X, kopyayek gena SHOX jî di van kesan de kêm e.
Bomawe
Sendroma Turner bi gelemperî ji ber cihênebûna kromozomên zayendê peyda dibe. Ango bi eslê xwe hejmar û şêweyê kromozomên bavanan asayî ye, bavan tûşê sendromê an jî hilgirê sendromê nîn in. Lê dema miyozê de di laşê mêyê an jî yê nêrê de ji ber cihênebûna kromozomên zayendê gametên bi hejmara kromozomên neasayî peyda dibin. Gameta neasayî dibe sedema çêbûna sendroma Turner.
Ji bo çêbûna zayenda nêrtiyê, divê di şane û endamên embriyoyê de rêza çalakiyan were destpêkirin. Li ser kromozoma Y de genek heye û wekî beşa diyarkirina zayendê li ser Y tê navkirin (bi înglîzî: SRY (Sex-determining Region of the Y chromosome)).
Di embriyoyên mê de kromozoma Y tune, loma gena diyarkirina zayenda nêrê lixwe nagirin. Heke di kesek de gena diyarkirina zayenda nêrê tune be, zayenda wê kesê wekî zayenda mê diperise.
Hejmara kromozomên mêya asa (44+XX) ya nêrê asa jî (44+XY) e. Kesên bi sendroma Turner (44+X) in. Ango di van kesan de yek ji kromozomên zayendê kêm e. Ji ber ko di kesên bi sendroma Turnêr de kromozoma Y tune, sîfetên van kasan wek sîfetê mê diperise.
Di rewşa asayî de bi miyozê ji makexaneya hêkê, gametên bi (22+X) kromozomî peyda dibin. Herwisa ji makexaneyên spermê jî du cor gamet ,(22+X) û (22+Y) peyda dibin.
Heke cihênebûn di miyoza makexaneya hêkê de rû bide, gametên (hêkexane) bi (22+XX) û (22+ O) kromozomî peyda dibin.
Gava hêkexaneya ko kromozoma X lixwe nagire bi spermek (22+X) kromozomî ve were pîtandin an jî spermê ko kromozomên zayendê lixwe nagire bi hêkexaneya asyayî ve yek bibe, keçek bi sendroma Turner çê dibe. Karyotîpa kesên bi sendroma Turner wekî 45,X an jî 45,XO tê nîşankirin. Karyotîpa mêya asayî 46,XX e.
Hin nîşaneyên sendroma Turner
Di rûxsarê mêyên bi sendroma Turner de hin taybetmendiyên hevbeş xuya dibin;
Mêyên bi sendroma Turner stewr in, bi ducaniyê nakevin. Di van kesan de bikaranîna hormona êstrocen, hin sîfetên zayendî yên duyem (bi înglîzî: secondary sexual characteristics) diperisîne, wekî mînak, memikên wan gir dibe.
Enzklösterle
Enzklösterle şaredariyeke navçeya Calwê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Hemas
Hemas rêxistineke çekdar ya filistînî bi bîrdoziya sunî-îslamî ye ku di sala 1987an de hate damezrandin.
Hemas û rêxistinên girêdayî wê ku ji rêxistina Brayên Misliman derketin ortê, ji aliyê Yekîtiya Ewropayê, DYA û hinek dewletên piranî rojavayî weke rêxistinek terorist tê dîtin. Rêxistina Hemasê bêtir bi êrişên xwe yên xwekuj li dijî dewleta Îsraêlê tê naskirin. Li Herêma Xweser a Filistînê Hemas weke rêxistineke alîkar jî dixebite. Cara yekem Hemasê di sala 2006an de derket ser dika siyasî û di hilbijartinên 25ê kanûna paşîn a 2007an de piraniya kursiyên parlamena Herêma xweser a Filistînê bi dest xist. Di heman salê de Hemasê Şirîta Xezeyê bi zorê kir jêr kontrola xwe û bi vê yekê Herêmên Filistînê bûn du perçe.
Rêxistina Hemasê lihevhatinek dudewletî (yanî Îsraîl û Filistîn weke du dewletê serbixwe yên cîran) red dike. Di çarta (bernameya) partiyê de jinavbirina dewleta Îsraêlê û avakirina dewletek misilman (dewleta xwedê) tê xwestin. Ji bo vê yekê Hemas herêmên bêrê yên Filistînê ên di navbera Deryaya Navîn û Çemê Yordanê dixwaze.
Meleklo, Şot
Maleklo, navê yek ji gundên Gundistana Qere Qoyona Başûri li Bexşa Qere Qoyona Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Baqîn
Baqîn, gundekî bi ser navçeya Hewêla Sêrtê ve ye.
Brusque, Aveyron
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
ISO 9362
Standarda ISO 9362 kodekî standardkirî ya navneteweyî ji bo destnîşankirina cîhên karsaziyê di danûstandinên diravdaneyê diyar dike. BIC (kurte: ) li çaraliyê cîhanê ji aliyê bankê, komîsyonker, parêzger û pargîdaniyên wekî wan tê bikaranîn û dikare her hevkarek beşdar rasterast an neyekser bi yekta nas bike. Piştî karanîna wê ya orîjînal di danûstendinên dravdana SWIFT'ê, jê re SWIFT-BIC jî tê gotin, bi hevokî koda BIC an koda SWIFT jî hevpar e; Navnîşana SWIFT an BIC dê rast be.
Heta tîrmeha 2010'an, kurtenivîsa BIC ji bo "Kodê Nasnameya Bankê" (nasnameya bankê bi wateya mecaziya koda celebê bankê) bû. Dema ku BIC bi karsaziya wekî ne-dirav re girêdayî bû, ew wekî jî hatîbû zanîn. BIC di ISO 13616 de tê navnîş kirin, ku jimara hesabê ya Banka Navneteweyî (IBAN) diyar dike.
Altenkirchen-Flammersfeld
Altenkirchen-Flammersfeld şaredariyeke kolektîv (Verbandsgemeinde) a navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Prince Rupert
Prince Rupert, bajarekî herêma Kolumbiya Brîtanîya Kanadayê yê.
Pavia
Pavia, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Lombardiyayê ye. Di heman demê de navenda parêzgeha Paviayê ye.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Lavalette, Hérault
Lavalette, Hérault, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Gries, Almanya
Gries şaredariyeke navçeya (Landkreis) Kuselê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Îslamabad, Ûrmiye
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 514 kes (137 malbat) bûn.
Moxor
navê yek ji gundên Gundistana Çişme sara li Bexşa Qere Qoyona Şotê ser bi Şot (şaristan) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.
Ragib Sosani
Ragib Sosani (jdb. 1978 li Başûrê rojavaya Kurdistanê) wênesazekî kurd e.
Çirî, Hewêlê
Çirî an jî Çirrî gundekî bi ser navçeya Hewêla Sêrtê ve ye.
Egenhausen
Egenhausen şaredariyeke navçeya Calwê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Kakêyî
Kakêyî anko Kakaî li Başurê Kurdistanê ji êlen Yarsanan re dihê gotin. Kurdên Yarsan li Îranê bi Ehlê Heq an jî Yarsan bi nav dibin. Li Îraqê jî Kakêyî an jî Sarlî ji bo binavkirina wan dihêt gotin.
Kakêyî piranî li herêmên wekî Germiyan, Goran û Bahdînan dijîn. Hindek Faris û Tirkên Azerî jî hene ko ji Yarsanan in. Kakeyî li stana anko parêzgeha Kermeşanê desteka sêyê ya dînî ne (Şîe û Sunnî ji wan zehivtir in). Lek, Qelxanî û Goran piranî Kakeyî in. ferq tenê navê wan êlan e, ferq di nav dînê Kakêyî û Yarsana da tune. Piraniya Kakeyiyan bi devokeka Kurdî diaxivin ko ji Hewramiyê nêzîk e. Lê Kakeyiyên ko bi Soranî, Feylî, Lekî û Azerî jî
Mijarên têkildar
Kakeiyye Hareketi:
Qeredax (navçe)
Qeredax, Qeredaẍ, yek ji navçeyên parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê) ye. Qeredax ji nahiyên Qeredax û Sîwsînan pêk tê.
Xuzhou
Xuzhou, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Jiangsuyê de cih digire.
Axorika jor
Axorika jor, gundekî girêdayê navçeya Qerqelî ya Wanê ye.
Xuzhou
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 8.577.225 kesî
Çavkanî
{{Kurt
Bakurê Kurdistanê
Bakurê Kurdistanê, yek ji çar beşên Kurdistanê ye û beşa herî mezinê erdnîgariya Kurdistanê ye ku nêzîkî 25-30 mîlyon Kurd li vir dijîn. Bakurê Kurdistanê îro di nava sînorê Tirkiyeyê de maye. Jiber zext û astengkirina li ser çand û zimanê kurdî ku ji aliyê Tirkiyeyê ve pêk tê, li Tirkiyeyê nakokiyên rewşa Bakurê Kurdistanê û nakokiyên statû û mafên kurdên Bakurê Kurdistanê didome. Hinek caran ji bo Bakurê Kurdistanê bêjeya Kurdistana Tirkiyê jî tê bikar anîn.
Rûerd
Kurdistan welatekî çiyayî ye. Li çiyayên wê zozan û warên bilind hene. Dema mirov bi jor ve, li nexşeya bakurê Kurdistanê dinerê, rêza çiyayên Toros ên Başûr, Kurdistanê ji rojava ve, ber bi rojhilat ve dike du cîh. Toros ji Rojavayê Kurdistanê, ji bajarê Gurgumê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heta herêma Colemêrgê diçin. Ji wê pê de jî, Zagros dest pê dikin. Li herêma Colemêrgê çiya bilind, gur û tûjik in. Bilindahiya wan digêje 4000 metreyî.
Toros ji aliyê Avhewa ve, Başûrê Kurdistanê ji hevdu diqetîne. Wê dike dû cîh: Bakur û başûrê Torosan.
Bakurê Torosan
Li bakurê Torosan, ji başûr ve ji bajarên Mereş û Semsûrê û ji bakur ve jî, ji bajarê Sêwasê heta Qers û Agiriyê tev çiya, zozan banî, gelî û di nav wan de navrast û deşt hene. Divê herêmê de piraniya çiyan ber bi rojava û rojhilat ve rasrtenhêv in. Ji ber vê yekê ji çûn û hatin hêsan e. Herêm gelekî bilind e. Çiya ji 3000 m. danakevin. Past û deştên herêmê jî, ji 1500 m. bilintir in. ji rojava ber bi rojhilat ve çiyayên Munzir, Dêrsim, Mûrad, Keşîş, Pelandokan û Tendûrekê hene. Nêzîkî gola Wanê çiyayen Sîpan, Nemrûd û ber bi jor û rojhilat ve jî, Agiriyên Mezin û Biçûk serîhildane. Agirî, Sîpan, Nemrûd û Tendûrek volkanên vemirî ne. Agiriyê Mezin çiyayê Kurdistanê yê herî bilind e. Bilindiya wî 5165 metre ye. Serê wî hertim bi berf, qeşa û mij e. Li ser wî kovikên volkanik hene. Navên wan Bêçare ne. Li van çiyayên bilind havinan jî berf heye.
Ji Bajarê Colemêrgê heta Agirî, Qers, Erzîrom, Çewlîg, Xarpêt û Dêrsimê zozanên têrcayir û mezin hene. Li dorhêla Çewlîgê Zozanê Şerefdînê bi nav û deng e. Deştên Melediyê, Xarpêt, Mûş, Zêdikan, Ezirgan, Erzîrom, Pasîn û Îdirê di nav van çiya û zozanên de ne.
Başûrê Torosan
Li başûrê Torosan, piraniya rûber deşt, berrî û rast e. Germiyan e. Di vê herêmê de ji Dilûk û Rihayê heta Siwêrekê cîh bi cîh rûerd bi girik e. Piştî Siwêrekê çiyayê Qerecdaxê dest pê dike û ew jî digihê çiyayê, Mazî û Mêrdînê. Qerecdax di nav deşta Riha û Amedê de bi serê xwe ye. Ew 1938 m. bilind e. Kevirên wê ress in. Di çiyayê Mazî de jî, mirov rastî hinek girikên volqanîk tê. Li herêma Botan çiyayên Herekol û Cudî hene. Ev rêza çiyan gelek ase û bilind in. Ber bi Kurdistana Başûr û ya Rojhilat ve diçin. Di vê herêmê de çûn û hatin gelek zehmet e.
Li rojava deşta Dîlokê (Entebê) û ya Tilbişarê, li dorhêla Amedê jî, deşta Gewran û ya Amedê hene. Deşta Gewran di navber a Erxenî û Qerecdaxê de cîh digirê. Gewran 15.000 hektar berfireh e.
Çemê Dicleyê deşta Amedê dike du cîh. Beşa navbera Qerecdax û Diclê, axa wê lavên bazalt e. Ji çandinê re ne baş e. Lê, ji çêra heywanan re gelek baş e. Axa li rojhilatê Diclê ji çandinê re gelek bi ber e. Gundên rojhilatên Diclê mezin û gelek in. Deşta Amedê 40.000 hektar fireh e.
Li herêma Rihayê berriya Heranê heye. Heran ji aliyê tene (dan) û dirokî ve bi nav û deng e. Li herêma Mêrdînê ji berriya Mêrdînê gelek mezin û bi ber e. Ev deşt û berriyên Kurdistanê embarên tene ne.
Avhewa
Toros wekî dîwarekî bilind û dirêj nahêlin ku ew bayên hênik ên bi baran dakevin başûrê wan. Li bakurê Torosan rûerd gelekî bilind e. Piraniya rêerd çiya û zozan in. Ji vê herêmê re Kurd dibêjin Serhed. Havîna herêma Serhedê kin e. Germayî li zozan û çiyayên herêmê 25-30 pile ye. Piraniya xelkê Serhedê û herêma bakur havînan bi mal û heywanên xwe ve koç dikin û diçin zozanan. Heta payizê li zozanan dimînin. Biharan hewa nerm û bi baran e. Zivistanan jî li vê herêmê eyam gelek sar e. Heta 24-30 pileyan dadikeve binê sifirê. Erzirom û Qers, bajarên herî bilind û sar yên Kurdistanê ne. Bi mehan berf li erdê dimîne û caran rê tên girtin.
Zivistanan li herêmên çiya û bilind wekî Wan, Şirnex, Sêrt, Colemêrg, Erzirom û Qersê berf gelekî dibare û ji çiyan aşît tên xwarê. Carnan gund û bajar di bin aşîtan de dimînin.
Li rojavayê, li herêmên bajarên Elezîz, Meledî, Semsûr û Mereşê rûerd hewqas ne bilind e. Her çiqas çiya û girik hebin jî, rûerd navrast e. Baran zêde dibarê û germ e.
Rêza Torosan nahêlin ku ji başûr ve jî, ji deşta Suriyê, ba û hewayê germ ber bi bakurê Kurdistanê here. Ji ber vê yekê havîn li herêma başûrê Torosan gelek germ û ziwa ye. Havînan li bajarên Dîlok, Riha, Amed û Mêrdînê gelekî germahî heye. Germahî li siyê 40 - 45 pile ye. Zivistanan jî li vê herêmê baran dibarê. Lê, berf kêm e. Sermayeke hişk û zuha heye. Ji bilî çend deşt, rast, navrast û beriyan, Kurdistan welatekî çiyayî ye. Çiya, cih û avhewaya Kurdistanê mercên dar û daristanan çêdikin. Berê piraniya çiya û herêmen Bakurê bi daristan bûn. Ji ber xizanî û nezaniyê sal bi sal xelk dar û beran dibire û ji bo şewatê bi kar tînin. Ji aliyê din ve li herêmên ku erd û zevî kêm in, daristanan dibirin û cîhên wan dikin erd. Li wir çandiniyê dikin. Di van salên dawî de dewleta Tirk ji bo şikandina şerê gerîlla agir berdidin daristanên Bakur û ew dişewtînin. Li Bakur darên berû, mazî, benav, benîşt, qizwan, hevirs û merx hene. Li ber çem û cihên avî ji darên gûz, spîndar û bih jî gelek in.
Dîrok
Her çend dîroka hemû kurdan têkildarî hemû kurdan be jî, her parçeyekê Kurdistanê xwedî ciheke taybete di dîroka Kurdistanê de. Heta îlankirina komara Tirkiyeyê jî qedera her sê parçeyên Kurdistanê (rojava,başûr,bakur) wek hev bû û ji bo qedera xwe ya sedsala bi li benda rûxandina Împeratoriya Osmanîyan bû. Piştî Şerê cîhanî yê yekem, împeretoriya Osmaniyan ji gelek aliyan ve hatiye dagir kirin ji aliyê dewletên Ewropayî ve. Hêj şerê cîhanî dewam dikir, herêmên Yemen, Iraq û Sûrî ji dewleta Osmanî ve hatin qetandin. Li vir Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê jî ketin bin mandateriya Brîtaniyan li van welatan. Li van herdu welatan ji aliyê Brîtaniyan û bi destê ereban du dewlet hatin ava kirin û micadeleya kurdên van parçeyan hem li gel Ingilîzan hem jî li gel van dewletên ereban bû. Piştî şerê cîhanî yê yekem jî Bakurê Kurdistanê û Anatolya ji aliyê dewletên Ewropayî ve hatin dagir kirin. Di encamê de 10ê tebaxa 1920ê de di navbera dewletên Ewropayî û Osmaniyan de Peymana Sevrê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê di navbera Anatolya û Îranê de avabûna du dewletan dihate hatiye pejirandin. Bajarê Wanê wek sinorek bimîne, li rojava û başûrê Wanê biryara herêma xweser ya Kurdistanê û li bakurê Wanê biryara herêma xweser ya Ermenistanê hatibû destnîşan kirin.
Nîhat Öner
Nîhat Öner nivîskar û berhevkarekî kurd e ku di sala 1985an de li Agiriyê ji dayîk bûye.
Elgg
Elgg, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Zuricha li herêma Winterthurê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Nîhat Öner
Pêşiyên wî ji Rewanê hatine Îdirê. Li wir jî di Serhildana Agiriyê de gundê wan dibe herêma qedexe û koçî gundekî Agiriyê dikin. Heya niha çar pirtûkên wî yên bi kurdî derçûne. Di gelek kovar, rojname û malperan de nivîsên wî hatine weşandin. Xebatên wî yên berhevkariyê yên li ser dîroka devkî û çanda devkî ya kurdan, berdewam in.
Kelalê Sofla
Kelalê Sofla, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Weqfa Jinên Azad a Cîhanê
Weqfa Jinên Azad a Cîhanê (International Free Women`s Foundation, IFWF) weqfeke ku mafên jinan diparêze ye.
Weqfa Jinên Azad a Cîhanê doz û armancên xwe bi vî rengî tarîf dike:
Adolf Hitler
Adolf Hitler (jdb. 20 nîsan 1889 li Braunau am Inn, Awistirya-Mecaristan - m. 30 nîsan 1945 li Berlînê (Almanyaya Nazî), serokê partiya nazî û rêberê Almanyayê li serdema desthilata Partiya Nazî ji sala 1933an heta 1945an.
Hitler di şerê cîhanî yê yekem de serbaz bû û paş di sala 1920an de bû endamê partiya nazî û paş di sala 1921ê de bû serokê partiya nazî Hitler bi serkidayetiya dû hizar serbazan kûdetayekê diket li herêma bavarya ya almanî û di vê kûdetayêda di hête zindan kirn giringîdan bi hizra niştîman peristî û dijayetya komonîzim û cûhûyan herwesan dana gûtarên pir hest û netewayetî bo milet û alî girên partiyê li sertasera Almaniya yê piştevanî bi dest xist hitler di sala 1933 bo serok wezîrê almaniya her zû hitlerî dest bi dijayetiyan her kesekî kir kû dijî wî birawestin û bivê jî hitler karî sûpayekî bi hêz dirust biket û di biwarê abûrî jî da pêşkeftineka mezin bidest ve anî karî wel almaniya biket di biwarê pêşesazîda biçe rêza dewletên zilhêzên wî demî gelek pêve ne çû almaniya l sala 1939 hêriş kire ser çîk û silûvakiya û Polonya dagîr kir her jiber vê çendê Brîtanya û Fransa ceng li dijî almaniya bi fermi ragehand ji ber vê jî cengê cîhaniyê dû yê dirûst bû kû ceng bû dû bere bereya mihwer kû Almaniya û Îtaliya û japan hinên din jî beram ber jî da bereya havpeymanan  Brîtanya û Fransa û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst hinên din jî.
Jiyan
Hitler li bîstê nîsana sala 1889 li gundê Braunau am Inn kû ser bi nemsaveye ji dayik bû ye bavê wî fermanber bo li gumirkê û dayka wî jî kesek bû dil û derûnekê pak hebû û ya ji xûdê tirs bû û xuştivî tirin kes bû li dev hitlerî.
Obernkirchen
Obernkirchen, bajarekî navçeya (Landkreis) Schaumburgê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Diqo
Diqo navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Diqo bi gundê Şewqo girêdayî ye.
Tirbespiyê
Gundekî Bismilê ye. Di navbera Êlih û Bismilê de ye,li kêleka Dewrêşiyê ye.
Debara gund li ser çandinî û xwedîkirina heywanan e.
Mizî
Mizî gundekî bi ser navçeya Hewêla Sêrtê ve ye.
Norbert Wiener
Norbert Wiener (z. 26ê çiriya paşîn 1894 – m. 18ê adarê 1964) zanyarê matematîkê ê DYEyê bû. Li ser sîbernetîkê ji xebat kiriye.
Gulistan Perwer
Gulistan Perwer (z.1962, Riha, bakûrê Kurdistanê) stranbêke kurd e. Xanima stranbêj Şivan Perwer e. Xwedîya çendîn stran û kasête ye.
Jiyan
Gulistan di sala 1962an de li Rihayê ji dayik bû. Heta şeş saliya xwe li gund ma, pişt re heta 16 saliya xwe li Wêranşarê ma jiya. Di 16 saliya xwe de wê berê xwe daye xerîbiyê. Piştî ku derket Ewropayê li wir dest bi hunerê kir. Gulistan bi dehan stranên gelê kurd vegotin. Gulistan bi navê xwe heft û bi Şivan Perwer re du kaset derxistin. Ji bilî karê stranbêjiyê Gulistan Perwer bi karê pêşkeşkirina bernameyên televîzyonê jî mijûl bûye. Ew çend salan di ROJ TV û berê di MEDYA TV de bernameyan pêşkeş kiriye.
Hisamedînê Çelebî
Leqeba wî "Ahî Turk" e ji berku bavê wî bazirganekî mezin yê Qonyayê bû loma lêbûye.
Mewlana di pirtûka xwe a Mesnewiyê de besna wî dide.
Tê gotin ku tornê ewê ku gotiye "Ez raketim Kurdbûm, Hîşarbûm bûm ereb" e
Jînenîgar
Ew li sala 622ê mişextî beranberî 1225ê piştî Îsayî li bajarê Qonyeyê li Anatoliyayê hat dinyayê, lê ji ber ko bavê wî Hesen ji bajarê Ormiyeyê bû, di pirtûka Mesnewîyê da hindek caran navê wî wekî HIsamedînê Ormewî jî hatiye. Bavê wî mezinê yek ji terîqetên sofîtîyê bi navê exiyan bû. Piştî mirina babî, ew bû mezinê wê terîqetê. Lê piştî hevaltîya wî bi Mewlana Celaledînî ra, ew digel hemî mirîdên xwe bû mirîdê Mewlanayî. Eflakî di pirtûka Menaqib el Arifînê da dibêje ko Wî hemî malê terîqeta exiyan jî bi Mewlanayî da.
Mewlanayî li ser daxwaza wî dest bi vehandina Mesnewîyê kir, lê li destêka Deftera Duyê ya Mesnewiyê banî anko jina Hisamedînî mir û ji ber wê karê vehandina Mesnewiyê du salan bi paş ket.
Merganê Ezîzabad
Marganê azizabad, navê yek ji gundên Gundistana Çişme sara li Bexşa Qere Qoyona Şotê ser bi Şot (navçe) li parêzgeha Azerbaycana Rojava ser bi Rojhilatê Kurdistanê li ser welatê Îran ê.