cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Uzun Hasan
Salên Desthilatdariyê
Berfirehkirina sînorên xwe û bi destxistina hêzeke wisa Uzun Hasan bi Osmaniyan re rû bi rû anî. Pevçûnên di navbera Akkoyunluyan û Osmaniyan de di dema kampanya Fatih Siltan Mehmed a li dijî Împeratoriya Trebzonê de dest pê kir. Uzun Hasan jî bi keça Împeratorê Trebzonê re zewicî bû û ji bo rawestandina artêşa osmanî hêz şand Trebzonê. Artêşa Osmanî ya di bin fermandariya Gedîk Ehmed Paşa de ji van hêzan têk şikest. Fatîh piştî ku di sala 1461'an de Trebzon bi dest xist, li dijî Aqqoyûniyan derket operasyonê. Tevî ku Uzun Hasan qezenc Şerê Meletiyê di 1473, wî nehişt ku derbeyên giran li dijî Fatih di Şerê Otlukbeli. Piştî vê têkçûnê hêza xwe ya siyasî û leşkerî di nav axa xwe de heta asteke mezin winda kir. Lê Uzun Hasan di sala 1474-1478 de êrîşî Gurcistanê kir. Tsar VI di 1477 de Gurcistanê Li gor peymana ku bi Bagrat re hat kirin, Rojhilatê Gurcistanê ku Tbîlîs jî di nav de bû, ket bin desthilatdariya Aqqoyûniyan. Piştî mirina Uzun Hasan di sala 1478an de, şerên ji bo textê di navbera kurên wî de, Dewleta Aqqoyûniyan qels kir.
Keça Uzun Hasan, Alemşah Halîme Begûm dê bibe diya Şah Îsmaîl ê mîrê dewleta Sefewî. Heft kurên Uzun Hasan hebûn: Uğurlu Mehmet Beg, Halîl Mîrza, Maksud Beg, Yakub Beg, Masih Beg, Yusuf Beg û Zeynel Beg.
Zeykan
Zeykan (bi tirkî: Konalga), gundekî bi ser navçeya Baskila Xarpêtê ve ye.
Gola Nemrûdê
Rûava golê 12.36 km² ye û bilindahiya golê ya ji asta deryayê 2247 mêtre ye. Kûrahiya wî ya navînî bi qasî 100 mêtre ye û xala golê ya herî kûr 176 mêtre ye. Germav û kaniyên germ ên li dora golê nîşaneyên herî dawî yên çalakiya volkanîk in. Gola Nemrûdê bi ava berfê û bi ava barîna baranê hatiye xwedîkirin û ava wî ji ava sar û şîrîn pêk tê. Di analîzên mînakên avê de hat diyarkirin ku av zelal e, bê reng e, bê bîhn e û tema avê jî wekî ava vexwarinê normal e. Ava gola Nemrûdê ji aliyê radyoaktîvîteyê ve di nava sînorên asayî de ye. Nirxandina asîdeyê, pH 7.4 e û av hinek bi alkalîn e. Li Gola Nemrudê, ku ji aliyê Nîtoplanktonê ve gelekî dewlemend e, di sala 1986an de hejmareke Masî berdane golê  û  gol di demekî kurt de gihêşte asta gola masîgiriyê. Ji ber ku nebatên ji herêmên cuda jiyana xwe bi hev re didomînin, asta golê hema hema hertim dimîne û hevsengiya baran û avhewayê hatiye tespîtkirin, nîşan dide ku ev der xwedî mîkroklîma ye.
Çêbûna golê
Tê pêşbînîkirin ku çêbûna kratera Nemrûdê bi şikestineke firehbûnê ya ku ji ber pêlên tektonîkî yên li Bakurê Kurdistanê di serdema jeolojîk a Pliocenê de derketiye dest pê kiriye. Dema ku dîroka erdnasî ya Bakurê Kurdistanê tê lêkolînkirin tê pêşbînîkirin ku korta Gola Wanê û korta Deşta Mûşê di serdemên berê di beriya teqîna Çîyayê Nemrûdê ya destpêkê de wekî perçeyekî erdnîgarî bûne. Veqetandina van her du kortan bi herikîna volkan ên Çiyayê Nemrûdê Bidlîsê pêk hatiye û jiber herikîna volkanê di navbera her du kortan deşta bilind a Deşta Rewanê çêdibe. Deşta Rewanê di heman demê dibe sedema afirandina Gola Wanê ya îro.
Korta Gola Nemrûdê xwedî qadeke bi qasî 40 km² ye. Di warê çalakiya volkanîk ên Kurdistanê de yek ji teşeyên herî taybet û orjînal ên erdê ye. Di lûtkeyê de pênc gol hene, du ji wan mayînde ne û sê ji golan jî demsalî ne. Di nav golên de ya herî mezin Gola Nemrûdê ye ku bi awayê nîvheyvê ye û herikîna golê ya derve tine ye.
Jeolojî
Beşa navîn a kratera Çiyayê Nemrûdê bi lav û tufên obsîdyenê hatiye girtin. Piroklastîkên volkana Nemrûdê ku di dema çêbûna kortê de çêbûne qadên pir mezin vedigirin. Lavên volkanê ji herikên paşverû û îgnîmbrîtê pêk hatine û rûberek bi qasî 4.189 km² vegirtin e. Madeyên volkanîk li aliyên bakur û başûr belav dibin. Wekî Kevirê Xelatê ku tê zanîn ji îngîmbrîtan, bi rengê ji qehweyî tarî bigire heta reş ku ji pêkhateya trakîtîk e, li aliyê başûr heta nava Geliyê Bitlîsê di ser bazaltan re herikiye. Teqînên ku bi çêbûna korta golê re têkildar in dibe ku di navbera 90 hezar û 30 hezar sal berê de çêbûne. Çalakiya piştî çêbûna kortê li kortê û li herêma şikestinê ya li bakur tên dîtin tê pêşbînîkirin ku di sê qonaxan de pêk hatine. Di navbera 30-12 hezar salan de lavên camedîtîk diherikin û tepe ya kortê pêk tînin. Li kortê 10 kortên biçûk ên volkanîkî hene.
Flora
Nêzî 450 cureyên nebatan li gola Nemrûdê û derdora wî hatin tomarkirin. Ji wan derdora 200 (ji sedî 44) ji cûreyên nebat ên herêmê ne. Cihêrengiya florayê guherbariya şert û mercên avhewayê yên berê destnîşan dike. Nêzîkî 38 (8.4%) ji cureyên riwekên heyî endemîk in. Kulîlka guldexwîn ku li vir şîn dibe, yek ji kulîlkek navdar ên cîhanê ye. Nebata klîmîkê ya gola Nemrudê, bizûka por (Betula) û hêşînahiyê lerzok (Populus tremula) pêk tîne.
Fauna
Qada ku bûye xwedî parastina taybet jibo teyrên wekê Werdekên kovî, Teyrên grîfon û Teyrêbaz a zêrîn re bûye qada hêlînê. Gola Nemrûdê cihê rawestgeha Teyrên koçer e, ji ber nêçîra bêdestûr û bê kontrol hejmara cureyên çûkan li golê kêm bûye. Ajalên ku niha li herêmê tên dîtin ev in: cureyên Çivîkan, Kew Werdekên kovî, Mêşhingiv û Peleçemk, Xezal û Hirç e. Jiber nêçîrê bê kontrol Pezkovî li herêmê nemane.
Abîdeya xwezayî û Ramsar
Gola krater a Nemrûdê di sala 2003an de wekî abîdeyek xwezayî hatiye diyarkirin. Qada gola niha parastî ye û qada parastî ya li dora gola kraterê bi qasî 4.8 km² ye.
Gol di statûya seyrangeheke geştyarî, herêmeke parastî ya pileya yekem û avî de tê parastin. Di sala 2007an de li quntara başûr a golê navendek werzîşên zivistanê û skiyê hate damezrandin. Di warê ekolojiyê de metirsiya sereke çêrandina zêde yê keriyê şivanan e.
Pîvana şopandinê ya Bakurê Amerîkayê
Piraniya rêhesinên Amerîkaya Bakur bi pîvana standard  ne. Ji îstîsnayan hin trambahn, metro û pergalên derbasbûna bilez, kanan û tunelkirinê, û hin xetên teng bi taybetî li rojava hene, herwiha wekî pergala Pasa Spî û Rêka Yukonê û ya berê Rêhesina Newfoundland veqetandî ne.
Di heman demê de sedemên asayî yên hebûna yek pîvan ango karîna bi trênan bêyî aranjmanên veguheztinê, pergala pevguherîna gerîdeya barkêş a li seranserê parzemîna Amerîkaya Bakur bi stokên gerokê re xwedî heman pîvana standard û hevgirêdan e, herwiha frenên hewayê wateya pargîdaniyên ferdî dikarin bi deynkirina ji pargîdaniyên hewcedariyên xwe yên gerîdeyê kêm bikin. Serdemên daxwaziya lûtkeyê li ser parzemînê diguhere, bi hewcedariyên demsalî ji bo şandina genim wekî di demên cûda de li deverên cihê diqewimin da ku erebeyên barhilgir ji nû ve bêne dabeş kirin ku li gorî hewcedariyên lûtkeyan veşêrin.
Barbados
Rêhesina Barbadosê, yekane riya hesinî li Barbadosê dixebitîne, di jiyana xwe ya xebatê de carekê ji heta  di sala 1898an de hate vegerandin.
Bermûda
Rêhesina Bermûdayê bargiraniya hevpar a standard bû, ku ji sala 1931 heta 1948an xebitî.
Kanada
Yekem rêhesinî li Kanadayê di sala 1830an de, ji bo hatine çêkirin û di sala 1847an de yekem pîvana şopandinê  hate çêkirin. Piştî Komîsyona Qraliyetê, di 1851an de pîvana fireh, bi navê Pîvana parêzgehê, ji aliyê hikûmeta Parêzgeha Kanadayê ve wekî pîvana standard hate pejirandin. Lêbelê, di salên 1870an de, pir rêhesinên Kanadayî (ji xeynî hin xêzên hûr-teng, wekî li girava Newfoundland) bi pîvana standard hatin guheztin da ku danûstendina bi rêhesinên Dewletên Yekbûyî re hêsantir bike. Xeta paşîn di sala 1911an de hate girtin.
Metroya Toronto û pergala gerîdeya kolanê Rêhesinên Pîvana Torontoyê in.
Guatemala
Pergala rêhesinê ya ya Guatemalayê êdî naxebite, li Veguheztina hesinî ya Guatemalayê binêre.
Meksîk
Meksîk niha pîvana standard bikar tîne. Binêre Veguhestina hesinî ya Meksîkê.
Panama
Trêna Panamayê bi eslê xwe bû, wekî gelek deverên Dewletên Yekbûyî yên Başûr. Dema ku xet di sala 2000an de ji nû ve hat avakirin, veguhertina vê rêgezê bû. Niha tenê keştiyên li ser Kanala Panamayê trênan dimeşînin, ku jê re mêlek tê gotin, hîn jî rêka 150 cm / 5 ft heye.
Cûqan Bozorg
Cûqan Bozorg, gundekî ser bi navenda bajarê Bostanabadê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Peyam (fîlm)
Peyam (Navê rastî: The Message) fîlmeke li ser derketina îslamê ye ku pêşkarê wî Mistefa Eqad e. Fîlm di sala 1976an hatiye kişandin. Fîlm hema nêzîkî temamî li Lîbyayê hatiye kişandin û pir kêm jî li Fasê hatiye kişandin.
Masve
Masve gundekî ser bi navenda bajarê Nexedeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 609 kes (101 malbat) bûn.
Pothières
Pothières, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Kelaliq
Kelaliq gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Deşmirê Xwarê
Deşmirê Xwarê, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
.mx
.mx navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Meksîk e. (ccTLD)
Emerxan
Emerxan (bi tirkî: Emirhan), gundekî bi ser navçeya Baskila Xarpêtê ve ye.
Zînawer
Zînawer (bi tirkî: Kazandere), gundekî bi ser navçeya Tortima Erzîromê ve ye. .
Gilles, Eure-et-Loir
Gilles, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Berxwedana Efrînê
Berxwedana Efrînê di 20 kanûna paşîn a 2018an de bi êrîşên rejima Tirkiyeyê û komên çekdar ku di bin navê Artêşa Azad a Sûriyê de komkirine bi ser Efrînê de dest pê kir. Pêvajoya êrîşên li ser Kantona Efrînê bi hêrîşên bejehî û yên hewayî ji aliyê rejîma Tirkiyeyê ve hatiye kirin. Rejîma Tirkiyeyê Efrîn dagir kir.
Pêvajoya êrîşên li ser Efrînê, piştî vekişîna hêzên Rûsyayê ji Efrînê û di encama lihevkirineke di nav Rûsya û rejîma Tirkiyeyê de pêk hat. Piştî ku êrîşên li ser Efrînê dest pê kirin, weke ku di dema pêvajoya êrîşên li ser Kobanê de, li her çar beşên Kurdistanê û welatên ewropî kurdistanî hemû rabûn serpiyan. Xwepêşandin li dar xistin û êrîşên rejîma Tirkiyeyê û komên çekdar hatin şermazar û lenetkirin.
Paşbingeh
Piştî her sê kantonên kurdî ava bûyî, dewleta tirk ji başûrê welatê xwe tirsiya ku kurd bi van kantonan digihin Derya Spî. Ev tirs û gef gelek caran ji serkirdeyên anîne zimên. Her çend piştî van gefan rayedarên tirk axiftinên xwe pîne bikin jî hatiye zanîn ku tirk naxwazin li başûrê wan dewletên kurd ava bibin. Jixwe ji ber van tirsan dewleta tirkan yekemîn êrîşa xwe bir li ser Ezazê, El Babê û deverên wê. Bi vê operasyonê dewleta Tirk pêwendiya axê ya kantona Kobanê û kantona Efrînê birî. Jixwe serokkomarê Tirkiye jî ev anî zimên.
Di 14ê kanûna paşîn a 2018an de koalîsyona navdewletî a dijî DAIŞê bi pêşengiya DYAyê biryar da ku li Sûriyê hêzeke nû ava bike li dijî DAIŞê. Bi dûçûna vê ev hêz dê sinorên bakurê Sûriyê biparêze lê li dijî vê hêzê Tirkiyeyê bertek nîşan da û got em qebûl nakin. Dibe ku ev hêceta mezin be ku Tirkiye êrîşî Rojavayê Kurdistanê bike. Piştî vê bûyerê serleşkerê Tirkiyê Hulusî Akar, 16ê kanûna paşîn a 2018an de çû DYAyê, 18ê kanûna paşîn a 2018an de jî çû Rûsyayê. Sehaya hewayî ya li Efrînê di bin kontrola Rûsyayê de bû. Tê gotin ku Hulusî Akar ku destûra êrîşên hewayî ji Rûsyayê bistîne çû Rûsyayê. Piştî van hevdîtinan di 19ê kanûna paşîn a 2018an de êrîşa Tirkiye li ser Efrînê dest pê kir.
Röckwitz
Röckwitz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Safiye bint Ebdulmutelib
Safiye bint Ebdulmutelib (, jdb. 567 - m. 640), meta Muhemmed pêxember û sehabe ye.
Pêşiya misilmanbûyîna xwe du car zewiciye. Kurê wê Zubeyr, ji merê wê yê dûdiyan e. Wextê bi banga Muhemmed pêxember dihese bi kurê xwe Zubeyr ve dibe misilman û piştgirî dide Muhemmed pêxember.
Saint-Martin-aux-Buneaux
Saint-Martin-aux-Buneaux, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Laura La Plante
Laura La Plante (z. Laura LaPlant ; z. 1 Mijdar 1904 - Mirin14 Çirî, 1996) lîstikvanek amerîkî bû, ku pêşandanên wê yên berbiçav di serdema filmên bêdeng de hebû.
Mezree Tilxab
Mezree Tilxab gundekî ser bi navenda bajarê Nexedeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 0 kes (0 malbat) bûn.
Qûliyana Jêr
Qûliyana Jêr (bi tirkî: Aşağıkuluşağı), gundekî bi ser navçeya Baskila Xarpêtê ve ye.
Pouillenay
Pouillenay, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Tützpatz
Tützpatz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Mering
Mering şaredariyeke navçeya (Landkreis) Aichach-Friedberg li herêma Bavyera a Almanyayê ye.
Cidaqiye, Bostanabad
Cidaqiye, Bostanabad, gundekî ser bi navenda bajarê Bostanabadê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Gohory
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Pouilly-en-Auxois
Pouilly-en-Auxois, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Dêrebûn
Dêrebûn, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Kurdler, Keleyber
Kurdler gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Wuzhong, Ningxia
Wuzhong, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Ningxiayê de cih digire.
Protozoolojî
Protozoolojî, şaxê zoolojîyê ye ku bi protozoan re mijûl dibe. taybetmendiyên morfolojî û dewreyên jiyanê protozoan lêkolîn dike.
Protozoolojî lêkolîna protozoayan e, ku protîstên "wek ajala" (ango tevger û heterotrofîk) ne. Protozoa wekî binê protîsta têne hesibandin. Ew zîndewerên azad in ku hema hema li her jîngehekê têne dîtin. Hemî mirovan di laşê wan de protozoayên zindî hene, û dibe ku gelek di dema jiyana xwe de bi yek an çend kesan vegirtî bûye.
Wuzhong, Ningxia
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2007an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.230.000 kesî
Canbehan
Canbehan, gundekî ser bi navenda bajarê Bostanabadê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Protozoolojî
Anton van Leeuwenhoek yekem kes bû ku protozoa bi mîkroskopa ku xwe çêkirî vedît. Peyv ji bo pêşveçûna têgihîştina têkiliyên pevçûn ên eukaryotan ve hatî destnîşan kirin. Wek mînak, "Komeleya Protozoologan", ku di sala 1947-an de hate damezrandin, di sala 2005-an de wekî "Civaka Navneteweyî ya Protîstologan" hate guhartin. Lêbelê, ev têgeh nikare wekî şaxek zoolojîyê were binav kirin ji ber ku ew gelek afirîdên ne-ajal dihewîne.
Etîmolojî
Yewnanî: πρῶτος-prôtos "yekem" û ζῶα-zôa pirjimarê ζῶον-zôon "ajal", λόγος-logos "zanîn, zanist".
Gommerville, Eure-et-Loir
Gommerville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Mezree Nerzmez
Mezree Nerzmez gundekî ser bi navenda bajarê Nexedeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 0 kes (0 malbat) bûn.
Pouilly-sur-Saône
Pouilly-sur-Saône, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Bêhcetabad
Bêhcetabad, gundekî ser bi navenda bajarê Bostanabadê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Mêykendî
Mêykendî gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Werder, Demmin
Werder şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Sirukanî
Sirukanî, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Otetalan
Otetalan (bi tirkî: Konacık), gundekî bi ser navçeya Baskila Xarpêtê ve ye.
Kovara Zanko
Kovara Zanko (slogan: Zanista Xwedê nayê firotin), kovarekê ku di mijarên zanist, teknolojî, otomotîv, înternet, bernamewarî û hwd. de di nav 2-3 mehan de carek der dikeve, ye. Hemû nivîs bi kurdî ne. Kovar bi du zaravayên kurdî wek kurmancî û zazakî derdikeve. Li aliyê din kovar li ser înternetê wek online e. Edîtoriya Kovarê bi kurmancî ji aliyê Cûneyt Ewrareş ve, bi zazakî jî ji aliyê Selepatî Nuwîskar ve tê kirin. Kovar heta niha 5 jimar derxistiye.
Mirad (nav)
Mirad, carina wek Murad jî tê nivîsandin (ji erebî: مراد, Murad) navekî erebî yê mêran e. Her wemiha di ermenî , azerbaycanî, bengalî, tirkî, farisî û berberî de hevpar e û li Rojhilata Navîn bi gelemperî tê bikaranîn.
Petersdorf, Bavyera
Petersdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Aichach-Friedberg li herêma Bavyera a Almanyayê ye.
Şelengo
Şelengo, şilingo, êmdî , şelengok, cureyekî kundir e û xwarineke pir taybet a herêma Wêranşarê ye.
Pouilly-sur-Vingeanne
Pouilly-sur-Vingeanne, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Gouillons
Gouillons, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Hormona geşê
Pêkhate û erka hormona geşê
Hormona geşê, hormonek peptîdî ye, ji zincîrek 191 asîdên amînî pêk tê. Ev hormon ji bo geşbûna asayî ya zarokan pêwist e. Di nav xwînê de asta mêjera hormona geşê ji zaroktiyê heta baliqbûnê bi şeweyek ahengdar zêde dibe. Dema baliqbûnê mêjera hormonê digihîje asta herî bilind. Hormona geşê di xaneyên armanc de hem berhemkirina(duristkirina) proteînê han (teşwiq) dike, hem jî hilweşandina çewriyê(lîpîd) zêdetir dike. Bi vî awayê xaneyên laş ji bo geşbûna şaneyan enerjî bi dest dixin. Hormona geşê hema li ser hemû xane û şaneyên laş bibandor e, lê bandora wî ya li ser kezebê ji ya xaneyên din cudatir e. Bi hankirina hormona geşê, xaneyên kezebê hin proteînan berhem dikin van proteînan wek “Hokarên geşê ya hevşêweya însulîn” (insulin-like growth factors(IGF) bi nav dibe. Eger di nav xwînê de bi têra xwe ji vî makromolekulê hebe, ev makromolekul wekî insulînê tevdigere. Hokara geşê ya hevşêweya însulîn hem qebareya xaneyan gir dike hem jî hêjmara xaneyan zêde dike. Li gel vî karê, bandor li ser mêjera glukoza xwînê jî dike mêjera glukoza xwînê dadixîne. Derdana hormona geşê û Hokarên geşê ya hevşêweya însulînê piştê baliqbûnê kêm dibe.
Bandora herî berbiçav a hormona geşê li ser geşbûna hestî û masûlkeyan e. Hormona geşê dema mirov di xewê de ye hê pirtir berhem dibe û tên derdan.
Pöttmes
Pöttmes şaredariyeke navçeya (Landkreis) Aichach-Friedberg li herêma Bavyera a Almanyayê ye.
Hormona geşê
Kêm an jî zêde derdana hormona geşê
Eger heta dema baliqbûnê di laşê mirov de bi têra xwe hormona geşê berhem nebe, bejna mirov dirêj nabe û bejinkurtî(bejinbhostî) peyda dibe. Lê eger ev hormon dema zaroktiyê de zêde berhem bibe vê gavê mirov pir gir dibe, bi nexweşia gîgantîzmê dikeve û dibe mina hût. Hin caran di laşê mirovên gihîştî de dibe ko asta mêjera hormona geşê bilind bibe, vê gavê nexweşiya akromegalî li mirov çê dibe. Dest,poz,çene,guh û nig(pê)ên mirovên bi nexweşiya akromegaliyê gir dibe, lê beşên din en laşê wî di asta asayî de dimîne.
Behador
Behador, gundekî ser bi navenda bajarê Bostanabadê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Çewlîg
Çewlîg, Çolîg an Çebexçûr (bi tirkî, Bingöl) bajarekî li parêzgeha Bîngolê ya Bakurê Kurdistanê ye.
Nav
Navê herî kevn yê bajar "Srmanc" e ku di çavkaniyên ermeniyan û ereban de ev nav derbas dibe. Nawek din yê bajêr jî Çebexçûr e, di Încîlê de maneya wî tê "ava paqij" yan jî ava cennet (bihuşt) ê. Nahrî jî navek din yê bajêr e. Çewlîg û Bîngol jî navê wî yê vê demê ye.
Kronolojî
Berî zayînê:
Piştî zayînê:
Erdnîgarî
Bajar di nav parelelên 41° 20´ û 39° 54´ bakûr û merîdyenên 38° 27´ û 40° 27´ rojhilat de ye. Sînorên bajêr li bakur bi Erzirom û Erzînganê re, li rojava bi Dêrsim û Mezrayê re, li başûr bi Amedê re û li rojhilat jî bi Mûşê ve tê giradan.
Taybetiyên erda bajêr
Pîvana erda herêmê 8.319 km² ye, ji vê erdê ji % 83,3'yê wê ji çiyayan,ji % 2,3 ji deştan,ji % 2,7 ji zozanan û ji % 11, 7'ê wê jî ji platoyan pêk tê. Ji van erdan ji % 50,7'ê wê ji bo çandiniyê bikêrhatî ye. Tene û garis li herêmê tên çandin.
Avhewa
Herêm ji behrê pir bilindtir e, loma jî avhewayeke reşahî û sar li herêmê derbas dibe. Zivistanan sar, dirêj û bi berf, havînan jî hênik derbas dibe.
Çiyayên herêmê
Karîr (2.373 m), Şeytan (2.906 m), Çavreş (2.246 m), Serçelîk (2.900 m), Cotela (2.940 m)
Deşt û zozanên herêmê
Ji ber ku herêm bi piranî çiya ye, deşt û zozan kêm in li herêmê. Bilindbûna zozanan digihîje heta 1.500 m yî, zozanên herî naskirî, wekî Bazirgan, Qandîl, Mirgemir û Masla ne. Deştên herî naskirî jî, deşta Darehênê (60 km²) û deşta Bîngolê (80 km²) ye.
Serjimarî û Navçeyên Bajêr (2013)
Tevayiya serjimarî herêmê (tevî gundan) 265.514 e.
Babetên meywanan
Herêm ji alî nêçira heywanan ve pir dewlemend e. Heywanên wekî kuze, darbir (semasî), rovî, kîvroşk û kew û qaz ên herî pir in ku li herêmê peyde dibin. Herêm ji alî heywanên kedî ve jî dewlemend e. Piraniya gel bi xwedîkirina heywanan mijûl dibe.
Serwetên bin erdê
Li Çewligê maden kêm in tenê li Gêncê hesin û li Kanî Reşê jî lînyît peyde dibe.
Ciyên turîstîk û gerê
Herêm ji alî tarîx ve ne pir dewlemend e, li ji alî tebîatê ve çiyên gerê û turîstîk pir in. wek; Mendo, Soğuksu, li Kox, Temaşekirina Rojê tema. Li çiyayên herêmê îmkanên sporên zivistanê jî hene.
Ol û civak:
Piraniya gel misilman e. Elewî û sunnî civaka misilmanan teşkîl dike. Piraniya nifusê ji zaza û kurmancan pêk tê.
Xwarinên herêmê
Nan li herêmê ji genim, lê carinan jî ji garis çêdibe. Gel bi piranî "nanê sêlê" dixwe. Li gundan bi piranî dew, mast, şorbe, bilxur û toraq tê xwarin. "Avsîrk" û "keşkeh" xwarinên naskirî yên herêmê ne.
Kincên herêmê
Li gundan jin, şalwarek gulgulî li xwe dikin û bi serde jî kefiyek sipî lê girêdidin. Bi ser şalwar de îşlik û êlek li xwe dikin. Kitanên bi gulan nexşkirî û sipî jî didin serê xwe. Li hinek deveran jî jin "kofî" (ku bi perên hesin xemilkirî ne)" didin serê xwe. Qondere û gorên ji hirî, yên rengîn li nigê xwe dikin.
Zilamên herêmê şalwarên reş li xwe dikin û bi serde jî kefiyên rengin girê didin. Îşlik û çakêt jî bi serde li xwe dikin. Şewqe, kum yan jî kefî didin serê xwe, gorên ji hirî û qondere dikin nigê xwe.
Memlû
Memlû gundekî ser bi navenda bajarê Nexedeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Wildberg, Mecklenburg-Vorpommern
Wildberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Axan
Axan (bi tirkî: Akuşağı), gundekî bi ser navçeya Baskila Xarpêtê ve ye.
Benekehl
Benekehl, gundekî ser bi navenda bajarê Bostanabadê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Jessica May
Jessica May (z. 5'ê kanûnê 1993'an Paranacity, Brezîl) lîstikvan û model ye. Yekem kariyera xwe ya lîstikvanî di kanala Show TV de bi karaktera navê Bella di rêzefîlma Yeni Gelin ligel temaşevanan da weşandin.
Rehling
Rehling şaredariyeke navçeya (Landkreis) Aichach-Friedberg li herêma Bavyera a Almanyayê ye.
Goussainville, Eure-et-Loir
Goussainville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Kabîneya hikûmeta Herêma Kurdistanê 2020
Kabîneya hikumeta Herêma Kurdistanê, ji serok û wezîrên hikûmeta Herêma Kurdistanê ya Îraqê pêk tê.
Müslüm Aslan
Müslüm Aslan (jdb. 1974 li gundê Hatxê, Nisêbînê (Mêrdîn)), helbestvanekî kurd e lê sê pirtûkên xwe bi zimanê tirkî nivîsandiye. Dibistana xwe ya seretayî û ya navîn li Nisêbîne dixwîne û di salên 1990î de jî li Nisêbînê diçe lîseyê. Di wan salan de li heremê tevgera siyasî xurtir dibe. Gelek kes tên girtin, kuştin û gelek kes jî tevlî refên şoreşgeriyê dibin. Tu bikî nekî ev rewş bandorekê li Müslüm Aslan dike.
Di sala 1991ê de hate girtin ji ber siyasetê, 10 sala di girtîgeha Amedê de ma. Endamê PENa Kurd û Nivîskarên Kurd a Amedê ye.
Di despêkirina nivîsandinê ya Müslüm Aslan de tesîra bapîrê wî gelekî heye. Hezkirina bapîrê wî ya li hember Cegerxwîn û ji dil û can xwendina helbestên Cegerxwîn dike ku Müslüm Aslan berê xwe bide nivîsandinê. Di girtîgehê de jî bêtir helbestan dinivîsîne. Û helbestên wî yên yekem di kovara Hawarê de ya ku di dema Mazlum Doğan û Ferhat Kurtay de di girtîgehê de dest bi weşanê kiribû, ji aliyê girtiya weşana wé berdewam dikirin de diweşe. Di sala 2001ê ji girtîgehê derdikeve. Di 2002an de di Kovara Utopyayê de berpirsiyariya wêşanê kiriye.
Di sala 2004an li Nisêbîn bi navê Roza Kültür ve Sanatevi mala çandé vekirin. Wî du kovar derxistin: Dem Dergisi û Nûbîn. Ev xebat ji ber şert û mercan temenkin bû.
Arjen Arî di pirtûka xwe ya ku bi navê Bakûrê Helbestê / Antolojiya Helbesta Bakûr de di weke gellek helbestvanan cih daye Müslüm Aslan jî. Nivîskar, helbestvan Müslüm Aslan, li ser muzîka kurdî jî xebat kiriye, serêşandiye.
Helbesté wî yén ji bo strana hatine nivisandin ji aliyé Diljen Ronî û Raperîn muzîk ji wan re hatine çékirin, gotin.
Di 2021an de pirtûkeke wî ya helbestan a bi navê "Aram" ji Weşanên J&J derket.
Benefşe Diriq
Benefşe Diriq, gundekî ser bi navenda bajarê Bostanabadê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Homberg (Efze)
Homberg (Efze), bajarekî navçeya (Landkreis) Schwalm-Eder-Kreisê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Kêxik
Kêxik (bi tirkî: Kapıkaya), gundekî bi ser navçeya Tortima Erzîromê ve ye. .
Kiftan
Kiftan (bi tirkî: Gemici), gundekî bi ser navçeya Baskila Xarpêtê ve ye.
Saint-Martin-de-Boscherville
Saint-Martin-de-Boscherville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Wolde
Wolde şaredariyeke navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Sifidîn Cin
Sifidîn Cin, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Svante Pääbo
Svante Pääbo ForMemRS (bi swêdî: [ˈsvânːtɛ̂ ˈpʰɛ̌ːbʊ̂]; 20ê Avrêlê 1955an ji dayik bû) genetîknasekî swêdî ye. Bi eslê xwe Estonî ye, û di warê genetîka evolusyonê de pispor e. Wekî yek ji damezrînerên paleogenetîkê, wî gelek li ser genoma Neandertal xebitiye. Ew ji sala 1997an vir de rêvebirê damezrînerê Beşa Genetîkê ya Enstîtuya Max Planck ji bo Antropolojiya Evolutionary li Leipzig, Almanya ye. Ew di heman demê de profesorek li Enstîtuya Zanist û Teknolojiyê ya Okinawa, Japon e.
Di sala 2022an de, Svante Pääbo Xelata Nobelê ya Fîzolojî an Dermanê "ji ber vedîtinên di derbarê genomên homînînên windabûyî û pêşkeftina mirovan de" wergirt.
Jiyana kesane
Pääbo di pirtûka xwe ya 2014an de, Neandertal Man: Di Search of Lost Genomes nivîsîbû ku ew bîseksuel e. Wî texmîn kir ku ew homoseksuel e, heta bi Linda Vigilant re prîmatolog û genetîkzaneka Amerîkî wekî "xemgîniyên kurrik" bala wî kişand û nas kir. Wan bi hev re gelek gotar nivîsandine, zewicî ne û kur û keçek bi hev re li Leipzig mezin dikin.
Zhongwei
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2005an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.042.000 kesî
Qerediriq Vesetî
Qerediriq Vesetî gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Carmel Myers
Carmel Myers (jdb. - m. 9ê çiriya paşîn a 1980an) lîstikvaneke amerîkî bû ku di fîlma bêdeng de serkeftinên xweyên herî mezin bi dest xwe xist bû.
Ried, Bavyera
Ried şaredariyeke navçeya (Landkreis) Aichach-Friedberg li herêma Bavyera a Almanyayê ye.
Homberg (Ohm)
Homberg (Ohm), bajarekî navçeya (Landkreis) Vogelsbergkreisê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Memînd
Memînd gundekî ser bi navenda bajarê Nexedeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Başkend, Bostanabad
Başkend, Bostanabad, gundekî ser bi navenda bajarê Bostanabadê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Memînd
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 788 kes (136 malbat) bûn.
Guainville
Guainville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Bêwar Brahîm
Bêwar Brahîm nivîskar û helbestvaneke kurd e, bi kurdî û erebî dinivîsêne.
Précy-sous-Thil
Précy-sous-Thil, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Bêwar Brahîm
Bêwar Brahîm di sala 1973 an de li gundê Girbawî, yê nêzîkî Qamişlo hatiye ser rûyê dinyayê. Berhemên wê di piraniya kovar û rojnameyên kurdistanî de hatine weşandi,ji piçûkanî ve meyla wê li ser xwendin û nivîsandina bi zimanê kurdî ve hebû, di destpêkê de dîwana Melayê Cizîrî, Mem û Zîna Ehmedê Xanî û piştre dîwanên Cegerxwîn xwendine û bandora wan di mêjiyê wê de hatiye çandin. Di her deh salên dawî de gelek caran bi Seydayê Tîrêj re giftûgo kirine û jê fêrî hûnandina helbestên klasîk bûye, lê helbestên xwe yên kilasîk çapnekirin û di van salên dawîn de bêhtir berê xwe da nivîsandina pexşan û gotaran.
Balafirgeha Charles de Gaulle
Balafirgeha Parîsê Charles de Gaulle (bi fransî: Aéroport de Paris-Charles-de-Gaulle) an Balafirgeha Roissy, balafirgeha sereke ye ku ji paytexta Fransa, Parîs, û balafirgeha navneteweyî ya herî mezin a Fransa re xizmet dike. Di sala 1974-an de hate vekirin, ew li Roissy-en-France, 23 km (14 mi) bakurê rojhilatê Parîsê ye û bi navê dewletparêz Charles de Gaulle (1890–1970) tê binav kirin.
Balafirgeha Charles de Gaulle wekî navendek sereke ji bo Air France û cîhek ji bo keştiyên din (ji Star Alliance, Oneworld û SkyTeam), û her weha bajarokek balkêş ji bo bargiranên kêm-mesref easyJet û Vueling. Ew ji hêla Groupe ADP ve di bin marqeya Paris Aéroport de tê xebitandin.
Di sala 2019-an de, balafirgehê 76,150,007 rêwî û 498,175 tevgerên balafiran hilgirt, bi vî rengî ew kir balafirgeha nehemîn a herî qelebalix a cîhanê û duyemîn balafirgeha herî qelebalix a Ewropayê (piştî Heathrow) di warê hejmara rêwiyan de. Charles de Gaulle di heman demê de balafirgeha herî qelebalix a Yekîtiya Ewropî ye. Di warê seyrûsefera kargoyê de, balafirgeh yazdeemîn ya herî qelebalix a cîhanê ye û ya herî qelebalix a Ewropayê ye, ku di sala 2019-an de 2,102,268 ton (2,069,066 ton dirêj; 2,317,354 ton kurt) bar hildigire. Di heman demê de ew balafirgeh e ku ji hêla piraniya jimareyên firokeyan ve tê xizmet kirin, bi zêdetirî 105 airline li balafirgehê kar dikin.
Ji sala 2017an ve, balafirgeh geştên rasterast ji piraniya welatan re pêşkêş dike û mêvandariya herî firokeyên cîhanê dike. Marc Houalla ji 12ê sibata 2018an vir ve rêvebirê balafirgehê ye.
Mirovdostî
Mirovdostî an jî fîlantropî ​​ji "destpêşxeriyên taybetî, ji bo berjewendiya giştî, li ser kalîteya jiyanê disekine" pêk tê. Mirovdostî ​​bi destpêşxeriyên karsaziyê re, ku înîsiyatîvên taybetî yên ji bo berjewendiya kesane ne, li ser berjewendiya madî disekinin û digel hewldanên hikûmetê, yên ku ji bo berjewendiya gelemperî însiyatîvên gelemperî ne, berevajî dibe, berevajî, li ser dabînkirina karûbarên gelemperî. Kesê ku xêrxwaziyê dike mirovekî xêrxwaz e. Mirovdostî ​​ji xêrxwaziyê cûda ye, her çend hinek li hevûdu hebin jî. Mirovdostî ​​armanc dike ku êşa pirsgirêkek taybetî ya civakî derxîne, lê xêrxwazî ​​hewl dide ku sedema bingehîn a pirsgirêkê çareser bike.
Qerediriq Olya Du
Qerediriq Olya Du gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Resûlkehya
Resûlkehya (bi tirkî: Resulkahya), gundekî bi ser navçeya Baskila Xarpêtê ve ye.
Schkölen
Schkölen, bajarekî navçeya (Landkreis) Saale-Holzland-Kreisê li herêma Turîngiyaya Almanyayê ye.
Schiltberg
Schiltberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Aichach-Friedberg li herêma Bavyera a Almanyayê ye.
Smaîlava
Smaîlava, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Premeaux-Prissey
Premeaux-Prissey, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Odika Jêr
Odika Jêr (bi tirkî: Aşağıktıklı), gundekî bi ser navçeya Tortima Erzîromê ve ye. .
Başsîz Ocan
Başsîz Ocan, gundekî ser bi navenda bajarê Bostanabadê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Sînanê Avahîsaz
Sînan bi navê tevahî belkî Yusif Sînan (an Sinanüddin) bin Abdullah (an Abdülmennan, Ebdurehman, Ebdilkerim, di dor 1490 de, dibe ku li Ağirnasê li nêzî Qeyseriyê ji dayik bûye; di 17ê tîrmeha 1588an de li Stembolê mir) di dema Siltanên Selîmê yekem , Siltan Silêmanê Qanûnî û Miradê sêyemê  avahîsazê herî girîng bû. Di vî warî de sernavên rûmetê yên wek Koca Mîmar Sinan Axa (Osmanî قوجه معمار سنان آغا İA Ḳoca Miʿmār Sinān Āġā) wergirt. Bi nasnavê “ Sînanê Avahîsaz ” (Mîmar Sînan) di nav gel de hat naskirin.
Jiyana wî
Li Agirnasê îhtîmala ku bûye kevirkêş. Ew di xortaniya xwe de di sala 1512/13/14-ê de bi riya devşîrmeyeke ne asayî dereng hatiye Stenbolê û bû hosteyê xerat û di nav artêşa balbazên peydakirî (acemi ocağı) perwerdariya leşkerî wergirt.
Di dehsalên paşerojê de beşdarî piraniya kampanyayên şerî di bin destê Siltan Selîm I û Siltan Silêmanê Qanûnî (Çaldiran, Şam, Qahîre, Belgrad, Rodos, Mohacs, Viyana, Tebrîz, Bexda, Korfu, Pulya, Moldova û hwd.) û wisa  kevneşopiyên avahîsazî yên herî cihêreng nas kir.
Dema ku Belgrad di sala 1521an de hat zeftkirin, ew ji hêla Yenîçeriyan ve bi navê Sînan b(in) Ebdil-Mennan hate pejirandin. Ji 1523 heta 1526 Atlı Sekban (an Atlı Seğmen = "cerdevanê kûçik" siwarî; nêçîrvanê siwar; Efserê Yenîçeriyan) bû û piştî 1526an ew bû yayabaşi (sedvanê piyadeyê).
Homburg
Homburg, bajarekî navçeya (Landkreis) Saarpfalzê li herêma Saarland a Almanyayê ye.
Saint-Martin-de-l'If
Saint-Martin-de-l'If, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Le Gué-de-Longroi
Le Gué-de-Longroi, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Qerediriq Olya
Qerediriq Olya gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Woldegk
Woldegk bajarokekî navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatte li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Başsîz
Başsîz, gundekî ser bi navenda bajarê Bostanabadê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Prenois
Prenois, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Mêhmandar
Mêhmandar gundekî ser bi navenda bajarê Nexedeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 628 kes (119 malbat) bûn.
Qerediriq Sofla
Qerediriq Sofla gundekî ser bi navenda bajarê Keleyber li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Zimanê aymara
Aymara (bilêvkirina kurdî: ) yek axaftina zimanekî aymarayî ji aliyê gelê aymara ya li Andê ye.
Zarave
Du zaraveyên serekê hene û her dû zarave ji aliyê SIL International (Ethnologue) ji hev û din bi wek zimanên serbixwe nepenî kirin:
Lotan
Lotan an Kurlot (bi tirkî: Alangören), gundekî bi ser navçeya Baskîlana Xarpêtê ve ye. Li dihê Lotanê gel bi kurmancî diaxive.
Sielenbach
Sielenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Aichach-Friedberg li herêma Bavyera a Almanyayê ye.
Guilleville
Guilleville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Enercan
Enercan, gundekî ser bi navenda bajarê Bostanabadê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Saint-Martin-du-Bec
Saint-Martin-du-Bec, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Xwîn
Xwîn an jî xûn, yek ji şaneyên laşê mirov e. Laşê mirov gelek cureyên şane lixwe digire, lê ji vana, şaneya xwîn yekane şane yê ko şile ye. Xaneyên xwînê di nav plazmaya şile de cih digirin, ango derdora xaneyên xwînê ji madeyek şile pêk tê, loma, şaneya xwîn ne req e lê şilemenî ye.
Xaneyên xwînê
Xiroka sor, xiroka spî û perikên xwînê sê cureyên xaneyên xwînê ne. Moxê sor a hestî ji bo hemû xaneyên xwînê re çavkaniyê. Ango xaneyên xwînê di moxê hestî de tên berhmekirin.
Xiroka Sor( Erîtrosît)
Di nav xwînê de xaneyên herî zêde xirokên sor,ango xaneyên sor ên xwînê ye. Karê sereke yê van xaneyan guhestina oksîjen û karbona dîoksîdê ye. Şêweya(şiklê) xirokên sor, şêweya xepleyî ye. Rûyên xirokên sor bi herdu aliyan ve rûçal in. Bi vî awayê rûyê xaneyê hê firehtir dibe û guhestina oksîjen hêsantir dibe. Xirokên sor yên mirov, ne xaneyên asayî ne. Erîtrosîtên gihîştî, tu endamok û navik lixwe nagirin. Bi vî rewşa xwe xirokên sor ji xaneyê pirtir dişibin kisikokan. Xirokên sor proteînek gogî lixwe digirin. Navê vî proteînê, hemoglobîn e. Ji ber ko navik, mîtokondrî û endamokên din tune ne, di nav xirokên sor de ji bohemoglobînê gelek cih dimîne. Di nav her xaneyek xiroka sor de bi qasî 250 milyon molekulên hemoglobînê heye. Her molekulek hemoglobînê, 4 molekul oksîjen lixwe girê dide û ji pişikan diguhezîne xaneyên laş. Li ser parzûna xaneyên xirokên sor de molekulên glîkoproteîn û glîkolîpîd hene, van molekulan, komela xwîna mirov diyar dikin. Di moxê sor a hestiyê mirovên gihîştî de her çirkeyek (seniyekî) de bi qasî 2400000 xirokên sor tê çêkirin, her wisa her çirke ewqas xirokên sor jî tên hilweşandin. Temenê xirokên sor derdora 120 roj e. Xaneyên neçalak ji aliyê xirokên spî ve tên hilweşandin, hin beşên xirokên sor di kezeb û sipil de tê enbarkirin. Di nav 1 mm3 (mîkrolître) xwînê de bi qasî 5-6 milyon xirokên sor heye. Eger ji ber hin sedeman hejmara xirokên sor kêm bibe, mirov bi nexweşiya kêmxwînê dikeve. Navê din a kêmxwînê anemî ye.
Xiroka spî
Lêkosît, xaneya spî ya xwînê an jî xiroka spî navê cureyekî xaneyên xwînê ye. Bi Îngilîzî wekî “white blood cell”( WBC) bi nav dibe. Xirokên spî li dij hokarên nexweşiyê, bergiriya laş dirûst (ava) dikin. Xirokên spî jî wekî mîna xirokên sor li moxê hestî de çê dibin. Di nav xwînê de hejmara xirokên spî li gor xirokên sor gelek hindik e. Di nav 1 mm3 (mîkrolître) xwînê de bi qasî 5-10 hezar xirokên spî heye. Xirokên spî ji xirokên sor girtir in. Xirokên spî xwediyê navik û endamok in. Temenê piraniya xirokên spî ji xirokên sor kintir e. Bi gelemperî temenê lêkosîtan ji hefteyek kêmtir e. Dibe ko dema nexweşiyê de temenê hin lêkosîtan ji rojek kintir be. Xirokên sor li nav xwînê de, li gor gera xwînê cih diguherin. Lê xirokên spî hem li nav xwînê hem jî li derveyî xwînê, di navbera xaneyan de bi awayekî çalak li hemû beşên laş de tevdigerin. Bi vî awayê li kîjan beşê laş de birîn an jî hokarên nexweşiyê hebe, xirokên spî xwe digihînin wê derê û li hember hokarên nexweşiyê bergirî dabîn dikin. Ne yek, lê pênc cureyên xirokên spî heye. Navê vana ;Nêtrofîl, Êzonofîl, Bazofîl, Monosît û Lîmfosît e. Lîmfosît jî sê cure ne, lîmfexaneya B (xaneya B ) û lîmfexaneya T (xaneya T) û kujerexaneya sirûştî. Li gor hebûn an jî tunebûna danikên(hebikên) nav sîtoplazmayê, du komên sereke yên xiroka spî heye. Koma yekem wekî xirokên spî yên danikî, a duyem jî wekî xirokên spî yên bêdanik tê navkirin. Hemû beşên xaneyê di bin mikroskopê de xuya nabe. Ji bo dîtîna endamok û madeyên nav sîtoplazmayê, divê xane di nav hin boyax( madeyen rengdan) de bê rengkirin. Eger madeye rengdan li ser xaneyên Nêtrofîl, Bazofîl û Êzonofîlê bê dilopkirin, di nav sîtoplazmayê  van xaneyan de gelek hebikên danikî xuya dibe loma ev xaneyan wekî xirokên spî yên danikî tê navkirin. Di nav sîtoplazmayê xaneyên Monosît û Lîmfexaneyan de hejmara hebikan gelek kêm e, loma van xaneyan wekî xirokên spî yên bêdanik tên bi navkirin.
Prusly-sur-Ource
Prusly-sur-Ource, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Xwîn
Nêtrofîl
Di nav xirokên spî de nêtrofîl bi hejmara herî zêde ye. % 50-70 yê xirokên spî ji nêtrofîlan pêk tê. Danikên nêtrofîlê herî baş bi boyaxên nêtar(ne asîdî ne jî bazî) de xuya dibin, loma ev cureya xiroka spî ya danikî, wekî nêtrofîl tê navkirin. Di xaneya nêtrofîla asayî de navik ji du heta pênc loban pêk tê, lê lobên navika nêtrofîla pîr, dibe ko ji pêncan pirtir be. Hin bakterî mirov tûşî nexweşiyê dikin. Dema di laşê mirov de bakterîyên hokarê nexweşiyê peyda dibê, pêşî nêtrofîl erîşê bakteriyan dike. Danikên nêtrofîlê gelek lîzozom, enzîmên herisînê û hîdrojena peroksîd(H2O2) lixwe digirin. Nêtrofîl bi fagosîtozê bakteriyan dadiqurtîne, paşê di nav sîtoplazmaya xwe de bi enzîmên herisînê bakteriyan têkdişkîne.
1 .Li ser parzûna xaneya Xiroka spî(Nêtrofîl) de hin wergir hene. Nêtrofîl bi alîkariya van wergiran ji hebûna bakteriyê (dijepeydaker) haydar dibe. Dema bakterî bi wergiran re ket têkili(temas)yê, ev beşa parzûnê ber bi sîtoplazmayê ve tê kişandin.
2 .Bakterî bi parzûnê tê dorpêçkirin, ev kîsik wekî fagozom tê navkirin. Lîzozomên nêtrofîlê xwe bi fagozomê ve dizeliqînin, ev pêkhate wekî fagolîzozom tê navkirin. Lîzozom, enzîmên herisînê berdide ser bakteriyê.
3 .Enzîm bakteriyê perçe dikin. Bi têkşikandina bakteriyan, hin madeyên bikêr û bêkêr çê dibe. Madeyên bêkêr bi egzosîtozê ji nêtrofîlê tên avêtin.
Êzonofîl
% 2-4 ê xirokên spî ji êzonofîlan pêk tê. Boyaxêk asîdî ya bi navê êozîn(eosin) rengê sor-porteqalî dide danikên êzonofîlê. Êzonofîl navê xwe ji vî boyaxê digire. Navika êzonofîlê du an jî sê lobî ye. Danikên êzonofîlê molekulên dijhîstamîn(antîhîstamîn) lixwe digirin. Hin danikên nêtrofîlê li dij kurmên mişexwer(parazîtî), molekulên jehrî(toksît) lixwe digirin. Kurmên mişexwer bi gelemperî ji ber xwarina xurekên nepijiyayî ve dikeve nav laş. Loma heke di nav xwînê de hejmara êzonofîlan ji hejmara asayî zêdetir be, ev rewş nîşaneya kulbûnî, alerjî an jî di nav laş de hebûna kurmên mişexwer e.
Bazofîl
Di nav laş de, xiroka spî ya herî hindik bazofîl e. Rêjeya bazofîl di nav lêkosîtan de ji %1ê kêmtir e. Herî baş boyaxên alkalîn(bazî) renk dide danikên bazofîlê. Danikên bazofîlê gir in, bi boyaxê rengê şîna tarî an jî mor digirin. Bi gelemperî hejmara bazofîlan dema kulbûniyê û alerjîbûniyê de gelek zêde dibe. Danikên bazofîlê hîstamîn derdidin. Hîstamîn madeyek kîmyayî ye, alikariyê sîstema bergiriyê dike Lûleyên xwînê ji ber hîstamînê sist û fire dibin, bi vî awayê xirokên spî bi hesanî ji xwînê derbasê nav şaneya kulbûyî dibin û li dij hokarên nexweşiyê bergiriyê dikin. Her wisa bazofîl heparîn jî berhem dikin. Heparîn rê li ber meyîna xwînê ya nav lûleyan digire. Bazafîl di sala 1879 de ji aliyê bijîşkê Alman Paul Ehrich ve hate vedîtin.
Xirokên spî yên bêdanik
Xaneyên monosît û lîmfexane du cureyên xirokên spî yên bêdanik in. Danikên van xaneyan ji yê xaneyên danikî kêmtir û hûriktir in. Navika lêkosîtên bêdanik yek lobî û gewre ye.
Monosît
Xaneya herî gewre ya xirokên spî monosît e. Monosît, navikek gewre û bêlobî lixwe digire. Şiklê navika monosîtê dişibe şiklê gurçikê. Eger monosît ji xwîna nav lûleyan derkeve derve û di nav şaneyan de bicivire (geş bibibe), ev xane wekî xaneya makrofaj tê navkirin. Xaneyen makrofaj bi fagosîtozê bakterî û hokarên nexweşiyê digire nav xwe û li nav xaneyê de hildiweşîne. Hin xaneyên monosît jî di nav şaneyanda dibin xaneyên dendirîdî. Xaneyên dendirîdî bi gelemperî li şaneyên çerm, pişik û rûviyan de bergiriya laş dikin.
Lîmfexane (Lîmfosît)
Lîmfexane jî wek mîna xirokên spî yên din li moxê hestî de tê çêkirin. Lê xaneyên lîmfe, li şaneya lîmfê de, li girê lîmfê de dabeş dibin û zêde dibin. Di xwînê de xaneyên herî zêde yên xirokê spî, nêtrofîl in. Lîmfosît xaneyên duyem ên herî zêde yên lêkosîtan e .% 20-30 yê xirokên spî ji lîmfexaneyan pêk tê. Sê komên sereke yên lîmfexaneyan heye Xaneya B(Lîmfexaneya B ), Xaneya T (lîmfexaneya T) û kujerexaneya sirûştî. Xaneya kujera sirûştî lîmfexaneya herî gewre ye. Heke di xwînê de asta rêjeya lîmfexaneyan ji ya asayî pir zêdetir be, dibe ko ev rewş nîşana hin cureyên şêrpence an jî ji ber nexweşiyek vîrusî be.
Perikên xwînê
Perikên xwînê wekî trombosît jî tê navkirin. Bi gelemperî perikên xwînê wekî cureyek ji xaneyên xwînê tê hesibandin. Bi Yewnanî trombos “meyîn”, kytos jî bi wateya “xane” tê bikaranîn. Lê bi eslê xwe perikên xwînê xane nîn in. Trombosît pirtikên sîtoplazmaya xanêyên gewre(megakaryosît) yên moxê hestî ne. Li moxê hestî de xaneyên gewre (megakaryotîs) perçe dibin. Ji sîtoplazma û hin lebatokên van xaneyan perikên xwînê çê dibin. Perikên xwînê bênavik in. Temenê perikên xwînê 7-12 roj e. Trombosîtên pîr an jî yên bêkêr, di sipil û kezebê de tên hilweşandin. Mîkrolîtreyek(mm3 ) xwînê de bi qasî 150-400 hezar perikên xwînê heye. Perikên xwînê ji xirokên sor û xirokên spî hûriktir e. Heke di laş de birînek çê bibe, ziyan digihîje lûleyên xwînê, xwîn ji lûleyên ziyangirtî diherikê derve. Divê rê li ber xwînçûyînê bên girtin, yan na, jiyana mirov dikeve xeterê. Karê serekê yê trombosîtan, meyandina xwînê ye. Xwînmeyîn dema xwînçûnê pêk tê. Hinek ji perikên xwînê li sipil de tê embarkirin. Hin caran ji ber hokarên genetîk(bomaweyî) an jî jiber nebûna proteîna meyînê trombosît karê xwîn meyînê pek nayinin, ev rewş wekî nexweşiya xwînberbûn (hemofîlî) tê navkirin.
Hemoglobîn
Hemoglobîn an jî bi kurte nivîsê Hb, Hbg, molekulek gewre ye(makromolekul, e ). Ji proteîn û hesin pêk tê. Peyva hemoglobîn ji peyvên hem û globîn  çê bûye. Çar heb proteînên gogî yên hemoglobînê heye, her yek ji van proteînan wekî globîn  bi nav dibe. Di nav molekulek hemoglobînê de 2 heb α(Alfa), 2 heb β(Beta) globîn heye. Taybetmendiya van polîpeptîdan ew e ku, her zincîrek polîpeptîdê  komeleya  hem  lixwe digire. Ango hemoglobîn ji çar binebeşan(zincîrên polîpeptîd) pêk tê, di her binebeşê de komeleya hem heye, komeleya hem jî  îyona hesin(Fe+2 )  lixwe digire. Proteînên globîn komeleyên hemê dorpêç dikin. Hemoglobîn di xaneyên moxê sor a hestî de, ji aliyê mîtokondrî û rîbozoman ve di nav sîtoplazmayê de tê çêkirin. Karê sereke ya hemoglobînê, guhestina oksîjen û karbona dîoksîd e. Her îyonek hesin molekulek oksîjenê bixwe ve girê dide. Ango hemoglobînek dikare 4 molekul oksîjen bixwe ve girê bide. Hemoglobîn li ser xirokên sor e. Xaneyek xiroka sor bi qasî 250-300 mîlyon hemoglobîn lixwe digire. Ango yek xiroka sor dikare ji milyarek pirtir oksîjen biguhezîne. Hemoglobîn li pişikên mirov de bi oksîjenê ve tê girêdan ev rewşa hemoglobînê wekî oksîhemoglobîn bi nav dibe. Rengê oksîhemoglobînê sor e. Hemoglobîna bêoksîjen bi rengê şîn e.  Hinek ji karbona dîoksîd ji xaneyan bi navbeynkariya hemoglobînê, ber bi pişikan ve tê  guhestin. Pêkhateya hemoglobîn û karbona dîoksîd wekî karbomînohemoglobîn tê navkirin. Molekula hemoglobîn bi qasî 120 roj çalak dimîne, bi mirina xiroka sor, hemoglobîn jî neçalak dibe. Xirokên mirî, di kezeb, sipil an jî li moxê hestî de tê hilweşandin. Beşa proteîn hildiweşe û yeke ya proteîn, ango asîdên amînî çê dibin. Ev asîdên amînî ji boçêkirina xirokên sor yên nû tên bikaranîn. Hesinên nav komeleya hemê di sipil an jî di kezebê de wekî ferritîn tê embarkirin. Di nav plazmaya xwînê de glîkoproteînek bi navê Transferrîn heye, transferrîn ferritînê diguhezîne moxê hestî ko hesinê ferritîn tevlê xirokên sor yên nû bibe. Komeleya hem a bêhesin, perçe dibe û ji komeleya hemê bilirubîn çê dibe. Bilirubîn bi navbeynkariya albumîn(proteîna plazmayê) diçe kezebê. Di kezebê de ji boçêkirina zeravê tê bi kar anîn.
Kêmxwînî
Eger ji ber hin sedeman di nav xwînê de hejmara xirokên sor kêm bibe, ev rewş wekî kêmxwînî tê navkirin. Navê din a kêmxwînî anemî ye. Zêdetirî 400 cureyên kêmxwînî heye. Ji bokêmxwînî gelek sedem hene. Sedemên serekî yên kêmxwînî;
Eger mêjera hesin di nav laşê mirov de ji asta asayî kêmtir bibe vê gavê bi têra xwe hemoglobîn çê nabe. Ji ber kêmbûna hemoglobînê, di nav xwînê de hejmara xirokên sor nagihîje asta asayî.
Pêdiviya mirova ducanîbûyî hê pirtir bi hesin heye. Korpele(embriyo) ji dayika xwe hesin digire, loma asta rêjeya hesinê laşê ducan dadikeve. Ew jî dibe sedema kêmxwîniyê.
Sulav, Zaxo
Sulav, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Xwîn
Kêmxwînî
Ji boçêkirina xirokên sor, divê di laşê mirov de bi têra xwe vîtamîna B12, Vîtamîna B9(Asîda folîk) û vîtamîna C hebe. Di laşê mirov de yek ji van vîtamînan kêm be, kêmxwînî rû dide.
Xwînçûna birînan jî dibe sedemê kêmxwînî, wekî mînak birînên gedeyê(made),û yên rûvî ji derve bi çav nayê dîtin, loma dibe ko demek dirêj ji mirov xwîn biçe.
Mîrawa, Nexede
Mîrawa gundekî ser bi navenda bajarê Nexedeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 258 kes (182 malbat) bûn.