cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Afroamerîkî
Bazirganiya sêgoşeya transatlantîk
Firotina mirovan bû karekî girîng û bi kêrî. Wekî encam, bazirganiyeke bêhempa li seranserê Atlantîkê li sêgoşeya Ewropa, Rojavayê Afrîka û Karibik pêşve çû. Hêzên mezin ên Ewropî keştiyên bi çek, toz, tekstîl, hesp, alkol, zîv, titûn, şekir û tiştên malçêkirî bar kirin. Keştî diçûn beravên Afrîkaya Rojava, li wir bi serokên eşîrên herêmî tiştên ku bi xwe re anîbûn bi koleyan diguherandin. Paşê keştiyên bi koleyan barkirî ber bi Amerîkayê ve çûn, li wir kole li Cîhana Nû bi bihayên herî zêde dihatin firotin. Bazirganan li cîhana nû dîsa keştiyên xwe bar kirin, vvê carê madeyên xwestî yên koloniyan tê de hebûn: çay, qehwe, şekir, pembû, titûn, biharat û zêr. Dûv re bazirgan vegeriyan bendera mala xwe ya li Ewropayê.
Ev bazirganiya koleyan a transatlantîk karsaziyek transneteweyî jî bû. Berî ku neteweyên nûjên derkevin holê, ew padîşahên ewropî yên hêzdar bûn ku bi awayekî sîstematîk bazirganiya koleyan a bikêr bi pêş dixist: Portûgal, Brîtanya Mezin, Holenda, Fransa, Spanya, Danîmarka, Brandenburg-Prûsya û Swêd.
Yaycî, Îdir
Yaycî gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.
Afroamerîkî
Bazirganiya sêgoşeya transatlantîk
Bazirganiya koleyan a transatlantîk ji 350 heta 400 salan ajot. Di hema hema 400 salên koletiya atlantîk de, dora 10-12 milyon afrîkiyên reş ên revandî bi saxî hatin Amerîkayê. Çar-pênc milyon kole birin giravên Karîb, ji 3,5 heta 5 milyonî gihîştin Brezîlê û nîv milyon kole jî ji DYAyê re hatin firotin. Lê hejmara dersînorkirinên sîstematîk ên nehatine raporkirin gelek zêde ne. Tê texmînkirin ku derdora 40 milyon afrîkî hatin revandin û kole kirin. Lê tenê yek ji çaran ji girtina li Afrîkayê rizgar bû, ji ceribandina birina ji Afrîkayê ber bi qeraxê ve, û di dawiyê de ji zehmetiyên xedar ên li ser keştiyan.
Çend kes karîbûn bi desteserkirin an revînê bigihîjin azadiyê û dû re civakên serbixwe ava kirin.
Şerê navxweyî yê amerîkî û pirsgirêka xulamtî
Piştî ku Dewletên Yekbûyî di sala 1783an de hate damezrandin, piraniya mirovên reş hê jî di bin koletiyê de bûn. Piraniya wan li Amerîkaya başûr peyda bûn.
Pirsgirêka koleyan di Şerê Navxweyî yê Amerîkayê de, ku tê de dijberên koletiyê ji dewletên bakur serdest in, rolek girîng dilîze. Di wê demê de 20 milyon mirov li dewletên bakur û hema heft milyon li başûr dijîn. Mirovên li bakur pêşverû bûn, li başûr mirov bi awayekî kevneperest difikirîn. Bakur wek herêmek pîşesazî ya geş pêş ketibû û başûr ji hêla çandiniyê ve serdest bû. Axayên dewlemend ên li başûr bi giranî pereyên xwe ji çandinî û hinartina pembû qezenc dikirin. Lêbelê, wan tenê bi saya karkerên erzan dikaribû zeviyên mezin bi kêrî kar bikin. Ji ber vê yekê, hema çar milyon koleyên reş neçar bûn ku di zeviyên pembû de bixebitin. Li bakur koletî ji holê hatibû rakirin û mirov li pey rêça cîhana modern bû.
Bi zextên mezin ên siyasî re bakur xwest ku başûr jî koletiyê ji holê rake. Lê belê, ger cotkarên başûrî dev ji keda koletiyê berdabûna, wê biketana nava fiaskoyeke aborî. Li senatoya DYAyê li ser mijara koleyan nîqaşên xurt hatin kirin. Li başûr dengên daxwaza veqetîna ji Yekîtiyê bilind bûn. Pevçûn ji ber hilbijartinên pêşwext ên serokomariyê jî gurtir bû. Abraham Lincoln yek ji namzetên herî bi hêvî û dijberê koletiyê bû. Dema ku Lincoln di Mijdara 1860an de 16emîn Serokê Dewletên Yekbûyî hate hilbijartin, Karolînaya Başûr derketina xwe ji hikûmeta federal ragihand. Di sibata 1861ê de, nûnerên şeş dewletên koledar civiyan û biryar da ku "Dewletên Konfederal ên Amerîkayê" ava bikin. Piştî demeke kin pênc dewletên din jî tevlî vê konfederasyonê bûn. Richmond (Virginia) bû paytexta konfederasyonê û Jefferson Davis bû serok. Dewletên veqetandî makezagonek amade kirin ku ji pir aliyan ve bi ya Yekîtiyê re hevaheng bû. Lêbelê, mafê xwedîbûna koleyan bi eşkere hate parastin. Dema ku di 12ê avrêlê 1861an de, leşkerên konfederal Fort Sumter li Charleston, Karolînaya Başûr topbaran kirin, Şerê Navxweyî yê Amerîkî dest pê kir, heta sala 1865an dom kir û wergeriya şerekî tunekirinê. General Robert Edward Lee, fermandarê giştî yê artêşa konfederal, biryar da ku di 9ê nîsana 1865an de teslîm bibe. Bi vê yekê şer bi awayekî fermî bi dawî bû. Di encamê de 600 hezar kesan jiyana xwe ji dest dan û bi deh hezaran kes seqet man. Zirara aborî ya ji ber wêrankirinê gelek mezin bû. Lincoln, ku di sala 1864an de ji nû ve hate hilbijartin, DYAyê xilas kir. Di 15ê nîsana 1865an de ji ber guleyên başûriyekî fanatîk mir. Armanca Lincoln ya rakirina xulamtiyê li hemî dewletên Yekîtiyê demek kin piştî mirina wî pêk hat.
Golker
Nimûne
Li jêr daxuyaniyên gulîyên werzîşê tên pêkanîn
Futbol
Golker an jî Qalevan, yek yarîkerê di futbolê da, li herî paş de radiweste û yekem erka parastina netêketiya goga li dergeha desteya xwe dike. Di nav golkerîyê de li qada dergehê de destnedayî ye. Bi sînordariyê di hebûna nav Qada cezayê de, yek yarîkerek bi rêzika destdana gogê ye. Eeer golker seqet bibe, lîstik disekine û başkirin di nav qadê de pêk tê.
Afroamerîkî
Şerê navxweyî yê amerîkî û pirsgirêka xulamtî
Ku Klux Klan, civakeke veşartî ya nijadperest, demeke kin piştî şer hate damezrandin û li dijî gelê reş, siyasetmedar û karsazan sûîqest pêk anîn.
Tevgera mafên sîvîl
Di dema nûavakirinê de, gelê afroamerîkî hemwelatîbûn û mafê dengdanê bi dest xistin, lê ji ber siyaset û îdeolojiya berbelav a serweriya spî, ew bi giranî wekî hemwelatiyên pileya duyemîn hatin dîtin û xwe zû li başûr bê maf didîtin. Di navbera salên 1910 û 1970an de bi xizanî û cudakariya nijadî re rûbirûbûnek berdewam hebû, ku bû sedema koçberiyeke mezin û demdirêj, ku jê re Great Migration (koçberiya mezin) tê gotin. Di vê pêvajoyê de bi mîlyonan afroamerîkî ji dewletên başûr ber bi Midwest, dewletên Atlantîka navîn û başûrê New England, û her weha berbi Kalîforniya ve çûn. Wekheviya qanûnî pir hêdî pêş diket, û di civakê de veqetandina nijadî, ku ji sala 1896an vir ve di bin navê separate but equal de qanûnî bû, pêk dihat. Berevajî vê, tevgera mafên sîvîl ya afroamerîkî di nîvê salên 1950î de derket holê, ku tê de kesayetiyên cûda yên wekî Martin Luther King, Malcolm X û Stokely Carmichael ji Partiya Pantera Reş pêşêngiye digirtin. Tevger cûrbecûr rêbazên têkoşînê yên siyasî ceriband - wek boykot, bêîteatiya sivîl û berxwedana bê tundûtûj - û bi vî rengî wê rê dawî li veqetandina nijadî anî û rê li wekheviya fermî ya tam ji bo gelê afroamerîkî vekir.
Qereqîz
Qereqîz gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Afroamerîkî
Tevgera mafên sîvîl
Saya tevgera mafên sîvîl rewşa gelê afroamerîkî ji ber beşdarbûna di pevçûnên leşkerî yên Dewletên Yekbûyî de; koçberiya berbiçav a ji başûr; rakirina veqetandina nijadî ya qanûnî; û tevgera mafên sivîl ku li azadiya siyasî û civakî digeriya, guherî.
Qereqîz
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 60 kes (15 malbat) bûn.
Kûranî
Kûranî an korûnî, zaraveke kelhûrî ye, li parêzgeha Farsê derdorê Şîrazê tê axavtin. Ev zarav wek zaravaya êla kûranî, a ku di dema Xanên Zendî de li pê wan ve ji Kirmaşanê çûne Farsê, tê zanîn. Zaravaya kûranî gelek di bin tesîra farisî de maye û ji aliye hin zimannasan ve wek devokeke farisî tê nîşandin.
Afroamerîkî
Siyaset
Ji nîvê sedsala 20an vir ve, pirraniyek mezin a afrîkî û amerîkî piştgirî didin Partiya Demokrat. Di hilbijartinên serokatiyê yên 2020an de, 91% ji dengdêrên afrîkî û amerîkî piştgirî dan namzetê demokratan Joe Biden, dema ku 8% piştgirî da namzetê komarî Donald Trump. Her çend di siyaseta derve de lobiya afroamerîkî hebe jî, lê bandora rêxistinên afroamerîkî di siyaseta navxweyî de nebûye.
Gelek afrîkî û amerîkî di dehsalên piştî dawiya Nûavakirinê de ji siyaseta hilbijartinê hatin dûrxistin. Ji bo yên ku dikaribûn beşdar bibin, heta Peymana Nû, afrîkî û amerîkî alîgirên Partiya Komarparêz bûn, ji ber ku serokê komarî Abraham Lincoln di dayîna azadiyê de ji koleyên Amerîkî re bû alîkar. Di wê demê de komarî û demokrat li şûna her îdeolojiyek taybet, berjewendîyên bakur û başûr temsîl dikirin û hem kevneperest û hem jî azadîxwaz di her du partiyan de wek hev hatibûn temsîlkirin. Di dema depresyona mezin a salên 1930î de, bernameya New Deal ya Franklin D. Roosevelt arîkariya aborî pêşkêşî afroamerîkiyan kir. Ji hingê ve piraniya afroamerîkî tercîh dikin ku dengê xwe bidin demokratan. Hevbendiya Peymana Nû ya Roosevelt partiya demokrat veguherand rêxistinek çîna karker û hevalbendên wan ên lîberal. Dema ku serokên demokrat John F. Kennedy û Lyndon B. Johnson di salên 1960î de qanûnên mafên sîvîl bi awayekî aktîf xûrttir kirin, dengdana afroamerîkî hîn bihêztir bû Demokrat. Di sala 1960an de, nêzîkî sêyeka afrîkî û amerîkî dengên xwe dane komarparêz Richard Nixon.
Di sala 2008an de, siyasetmedarê demokrat Barack Obama bû yekem afroamerîkî ku wek serokê Dewletên Yekbûyî hate hilbijartin.
Çand
Ji destpêka hebûna wan ya li amerîkaya Bakur, çanda afroamerîkî bandorek girîng li ser çanda cîhanî heye, wek li ser hunerên dîtbarî, wêje, zimanê îngilîzî, felsefe, siyaset, xwaringeh, werzîş, muzîk û nûbûnên civakî û teknolojîk. Tevkariya afroamerîkî ji muzîka populer re ew qas kûr e ku hema hema hemî muzîka amerîkî, wekî Cez, gospel, blues, Dîsko, hip hop, R&B, soul û rock eslê xwe bi kêmî ve an bi tevahî afroamerîkî ye.
Çandinî û bikaranîna gelek berhemên çandiniyê yên li DYAyê, mîna yams, fistiq, riz, bamye, sorgul, zebeş, rengê îndîgo, û pembû, bandorek giran ji Afrîkaya Rojava û afrîkî û amerîkî ve girtiye. Di nav nimûneyên berbiçav George Washington Carver e, ku nêzîkî 500 berhem ji fistiq, kartolên şîrîn, û pekan afirandin.
Xwarina soul food (xwarina giyanê) pêjgehek e ku di nav gelê afrîkî û amerîkî de populer e. Ew ji nêzîk ve bi pêjgeha başûrê Dewletên Yekbûyî ve girêdayî ye. Dibe ku navê xwarinê di nîvê salên 1960î de derketibe, dema ku peyva soul diyarkerek hevpar bû ku ji bo danasîna çanda afrîkî û amerîkî (mînak, muzîka soul) bê bikar anîn. Afrîkî û amerîkî gelên pêşîn ên DYAyê bûn ku tevî koçberên skotlendî yên li başûr mirîşka sorkirî çêkirin. Her çend skotlendiyan berî ku koç bikin mirîşk dipijiqandibûn jî, lê biharat û tama ku afroamerîkiyan bi kar anîbûn, li ba wan hê tunebûn. Ji ber vê yekê niştecîhên amerîkî yên skotlendî rêbaza afrîkî û amerîkî ya çêjkirina mirîşkê pejirand. Lêbelê, mirîşka sorkirî bi gelemperî di civata afrîkî û amerîkî de xwarinek nadîr bû, û bi gelemperî ji bo bûyer an pîrozbahiyên taybetî dihate amadekirin.
Ziman
Îngilîziya afroamerîkî zarava, etnolekt û sosyolekteke îngilîziya amerîkî ye, ku bi gelemperî ji hêla çîna karkerên bajarî û bi gelemperî afrîkî û amerîkî yên çîna navîn ve tê axaftin.
Dehîşt
Dehîşt gundekî bi ser Dêhistana Miyankûh  ya şaristanaDeregezê ya parêzgehaXorasana Rezewîve ye. Di gund de zimanên kurmancî tê axavtin.
Golker
Futbol
Golker, bi piranî b kurt kirina GK (Îngilîzî golker: goalkeeper) tê zanîn. Hejmara formayê, bi gelemperî 1 e. Daxuyaniya IFFHS'ê ya herî dawî, got ku golkerê herî baş di desteya Real Madrid de xwekirina forma Iker Casillas e.
Dehîşt
Dorber: 1.51 km
Eynkaf
Eynkaf (,, navê wê bi tirkî Kayapınar), gundekî bi ser navçeya Kercosa Êlihê ve ye. Li derdora wî gundê Hesarê, Bamîrê û gundê Ecibê hene.
Dehîşt
Rûber: 9.30 hêktar
Grover Cleveland
Grover Cleveland (jdb. 18ê adarê, 1837 – m. 24ê hezîranê, 1908) serokdewletê 22em û 24em ê DYAyê ye. Cara pêşî di 4ê adara 1885an de dibe serokdewlet û heta 4ê adara 1889an li ser postê xwe dimîne. Di hilbijartina piştre de bi ser nakeve lê dîsa jî dev ji siyasetê naberde. Di nav serokdewletên amerîkî de tenê ew piştî binketina hilbijartinê, dîsa bûye serokdewlet. Cara duyem di 4ê adara 1893an de dibe serokdewlet û heta 4ê adara 1897an li ser postê xwe dimîne. Bi Frances Folsom Cleveland (berê Frances Folsom) re zewicî û pênc zarokên wî çêbûn. Cleveland di sala 1908an de li Princeton a New Jersey çû ser dilovaniya xwe.
Dehîşt
pirtirîn bilinî: 1389 mêtr
Kêmtirîn bilinî: 1337 mêtr
dirêjtî rê je şeri Deregez: 38.22 km
ziman: kurmancî
serjimarî 1385: 84 malbat; 358 kes
Qulcix (8 km)
Kortika hêkan
Lîstika korta hêkan lîstikeke zarokan e, nemaze, ên temen biçûk, ango kêmtirî dozdeh salan. Hejmara lîskevanan di vê lîstikê de ji çar heya heft kesan e. Amûrên lîstikê ji tope û kortên di erdê de hatine kolandin pêk tên, kort li gorî hejmara lîskevanan tên kolandin, yanê her lîskevanekî kortika xwe ya taybet heye. Li rex kortikan jî komek kevirên biçûk tê dayîn, ev kevir wek xalikan tên bikar anîn bo xuya bikin ka lîskevan gihîştiye kîjan radeyê.
Lîstik bi vî şêweyî tê lîstin.
Mokevan (ew kesê ku mok di stûyê wî de ye), li ber kortikan radiweste û lîskevanên mayî jî dora pênc mitran ji kortikan bi dûr dikevin, yek ji lîskevanan, helbet, bi dobe û bi teşeyekî rêzkirî topê tol nav kortikan dike, heke top bikeve kortika mokevan, ew ê topê rake û bavêje lîskevanên dema top dikeve kortika wî direvin, eger top li lîskevanekî keve dê kevirekî biçûk ji komikê rakin û têxin kortika wî; lê heke li tu kesî nekeve dê kevirekî bixin kortika mokevan.
Hêjayî gotinê ye, ku keke top têkeve kortika lîskevanekî ji kortikan dûr sekiniye, ew eynî karê mokevan dike, yanê dibeze topê û davêje lîskevanên din, heya mokevanê yekem jî bi lîskevanan re baz dide.
Kengî lîstik bi dawî dibe, bi demê ve ne girêdayî ye; lê hejmara keviran di kortikên lîskevanan de dawiya lîstikê nîşan dike. Ji fêr û daba lîstikê ye, ku dema dozdeh kevir di kortika lîskevanekî de kom dibin, lîstik kuta dibe. Ji erkê lîskevanê ku daye der e, ku xwarin an jî vexwarinekê ji lîskevanên din re bikire, dendik, kazûz, dondirme…hwd.
Bénesville
Bénesville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Zuzak
Zuzak rehek e. Li çiyayê Pasûrê (Kulp) di meha gulanê de tê komkirin. Bi xwê tê tevdan û bi zeleta tê xwarin.
Herta
Herta, Hertan (bi tirkî: Karpuzlu) gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Olonzac
Olonzac, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Lempire
Lempire, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Şêxdawid
Şêxdawid, gundekî Keleyê ye. Gundî Şêxdêwid yî di nav çiyê da ye. Nêzika Lordînê, Dîngê û Sirgûcê ye. Xelkî xwe Kurdên Sunnî ne.
Xelkî Şêxdêwid di deh salên paşin de dest bi koçê Entab û welatên Ewropa yên wek Almanyayê kir û niha li gund der pîrên li pê manî, bi piranî li Entab û Ewropayê dijîn.
Kemberliya Keleyê
Kemberliya Keleyê gundekî Kele yî piçûk yî bi du-sê malan e. Niştîwanê vî gundî niha nêzî gîşkan lê koç kirina û tenê mal an jî du mal li wî gundî dijîn. Ew navbera Sirgûc û Zagê de ye.
Moisdon-la-Rivière
Moisdon-la-Rivière, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Çarîqciya Jor
Çarîqciya Jor gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.
Monteils, Aveyron
Monteils, Aveyron, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Komelgeha Tilkeberê
Tilkeber, komelgeheke wilayeta Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1976an de hatiye avakirin. Di sala 1998an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 10.000 kesan.
Kilora baçik
Kilora baçik, kilora tilîtizê, kilora pêçiyê, kilora sîgarayê cureyek ji kiloran e. Bi tesîra romî (tirkî) niha li hin deveran ji tevahiya kiloran re boreg tê gotin. Di rastiyê de boreg an borek tenê cureyeke kilorê ye û bi romî jê re kürt böregi - kilora kurdî dibêjin. Li tevahiya herêmên Kurdistanê kilorên wiha tên xwarin.
Kilora baçikê ji Hindistanê heya balkanê tê zanîn û xwarin. Tirk viya wekî xwarineke tirkî didin nasandin, lê di rastiyê de beriya ku tirk werin Anatoliya û herêmê jî pelhevîrk (şikeva) dihatibûye pêçandin. Di pêjgeha Tirkiyeyê, pêjgeha ermenî, pêjgeha ereb, pêjgeha Îranê, pêjgeha balkanî û gelekan de cihê xwe digire.
Li Kurdistanê pirranî li deşta Rewanê, Qers, Erdêxan, Îdir, Erzîrom, Meledî û Rihayê tê xwarin. Pirranî penîrê dadigirin lê li ser daxwazê siyale, kartol an navikeke din jî dikare bê bikaranîn.
Çêkirin
Di badiyekê de penîr, zerika hêkê, nîv stekan (qedeh) av, bexdenûsa hûrkirî û 1 kevçî îsota tûjê tevlîhev bikin. Pelhevîrkên xwe par bikin, ji her şikevayê 12 be baştir e.
Ji têkela we di badiyê de amade kiribû dabigirin. Bipêçînin, wekî tiliyê (pêçiyê) amade bikin. Van rûloyên xwe di nava rûn de biqijilînin.
Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).
Qereçay
Qereçay, gundekî girêdayê navçeya Têrcan a Erzînganê ye.
Pegau
Pegau, bajarekî navçeya (Landkreis) Leipzigê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Rechberghausen
Rechberghausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Göppingenê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Cehîzdan
Cehîzdan, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Çamûrlî, Qerekose
Çamûrlî, Qerekose, gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Qerekoseyê ye.
Alût
Alût gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.
Flomborn
Flomborn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Alzey-Wormsê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Têkiliyên Îsraêl û Tirkiye
Têkiliyên Îsraêl-Tirkiyê têkiliyên dualî yên dewleta Îsraêl û Komara Tirkiyeyê ne. Têkiliyên Îsraêl-Tirkiyê di adara 1949an de fermî bûn, dema ku Tirkiye yekem welatê piraniya misilmanan bû ku Dewleta Îsraêlê nas kir.
Serdema osmanî
Pêşewa Tirkiyê, Împeratoriya Osmanî, bi hewldana Siltan Bayezid II pêşwaziya penaberên cihû kir û hewla Bayezid II alîkariya Cihûyan kir ku di demên dijwar de bijîn. Ji ber vê yekê, di encamê de, Cihû bi tundî dilsozê Împeratoriya Osmanî bûn û gelek ji wan reviyabûn Împeratoriya Osmanî. Rêberê siyonîst Theodor Herzl jî ji Siltanê osmanî Ebdulhemîd II xwest ku Filistînê bi dest bixe û soza vegerê ya Siyonê bi cih bîne.
Bazirgani
Tirkiye şeşem cihê herî mezin îxracata Îsraêlê ye. Kîmyewî û distilên petrolê îxracata sereke ne. Tirkiye alavên berevaniyê yên bi teknolojiya bilind ji Îsraêlê dikire, lê Tirkiye pêlav û cil û bergên leşkerî dide Îsraêlê. Îxalata Îsraêlî ya berhemên sebzeyan ji sala 2007an vir ve domdar maye û îthalata madeyên xwarinê, vexwarin û tûtinê yên hazir ji sala 2007 heta 2011 du qat zêde bûye.
Hevkariya leşkerî
Tê zanîn ku Tirkiye û Îsraêl bi rastî hevalbendên leşkerî yên baş in û her amûrekê difiroşin hev. Şîrketên berevaniyê yên Îsraêlî ji bo nûjenkirina hêzên esmanî yên Tirkiyê alîkarî kirin. Di peymanan de hevkariya hewayî, deryayî, bejahî û îstîxbaratî, çêkirina balafir, çek û mûşekan, serdanên leşkerî yên hevbeş, rahênan û rahênan, şandina çavdêran ji bo çavdêrîkirina rahênanên leşkerî, pevguhertina karmendan û perwerdeya leşkerî pêk tê.
Têkiliyên çandî
Komeleya Arkadaş di sala 2003an de ji bo parastina mîrata cihûyên tirk, pêşxistina xwendina Cihû-Tirkî û xurtkirina têkiliyên di navbera Îsraêl û Tirkiyê de hat damezrandin. Rêxistin ji destpêka wê ve zêdetirî 4,000 endamên xwe hene, nêzîkî 40 xwebexş hene ku operasyonên xwe yên berfireh bimeşînin û diwanzdeh şaxên wê li seranserê welat.
Newton (yeke)
Newton yekê hêzê ye. Kurtenavê xwe N ye. Ew nîşandide, çiqas hêz pêwîste, ji bo mera tiştekî bi giranbûnê kîlogramekê di sanîyekê da bigihîne lezê. Ew bi navî Isaac Newton hate navkirin. Newtonek ye.
Bayir
Bayir, gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.
Zunîre Rûmiye
Zunîre Rumiye (, Zunairah al-Rumiya), sehabeya Muhemmed pêxember a rûm e. Zûnîre yek ji misilmana pêşîn e. Li Mekeyê kesê wê ku tunebû û bi xwe jî wezabû ji ber wê ji aliyê mişrîkan ve hor dihate dîtin û lê zorê dikirin, Ebûbekir jî ji wan kirrî û wê azad kir.
Komelgeha Çemkurkê
Çemkurk, komelgeheke wilayeta Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1976an de hatiye avakirin. Di sala 1998an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 1.600 kesan.
Bîdreşan
Bîdreşan gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Merîwanê ye.
Monnières, Loire-Atlantique
Monnières, Loire-Atlantique, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Zag
Zag (Tirkî:Fıstıklıdağ) gundekî girêdayî Keleyê li sînorê Bêsnîyê nêzî derbend û Ferat e. Ew li bakura, beroşkê çiyayê Sor çêbûye û 10 km dûra Ferêt e. Xelkî xwe Kurdên Sunnî ne.
Biggejávri
Biggejávri, goleke di nava sinorê parêzgeha Finnmarka Norwêcê de ye. Gol li Deşta Finnmarksvidda û bi qasî 11 kîlometre li başûrê rojavayê gundê Masi ye cih digire. Pîvana perava golê 13,72 km û bilindahiya ji asta deryayê 381 mêtre ye.
Lerzy
Lerzy, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Peine
Peine, bajarekî navçeya (Landkreis) Peineê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Zanistên civakî
Zanistên civakî navê komeke dîsîplînên akademîk e ku li ser mijarên mirov û civakî yên cîhan û jiyanê lêkolînan dike. Cûdahiya bingehîn a zanistên civakî ji huner û zanistên mirovahiyê ev e ku ew dema bikaranîna mirovahiyê bi karanîna rêbazên zanistî yên jêhatî û hêjayî pêk tê. Ev term di sedsala 19an de hate bikar anîn da ku ji bo Civaknasî ya "zanista bingehîn a civakê" were vegotin. Lêbelê, îro ew li gelek şaxên akademîk, mirovnasî, arkeolojî, aborî, erdnîgariya mirovan, zimannasî, Karwerî, muzîknasî, siyasetnasî, Derûnnasî, hemşîre û dîroka civakî vedibêje.
Li gel mezinkirina şaxên navbêna navdêran, û tixûbên di navbera zanistên civakî û zanyariyên ne-civakî de bi piranî bêzar bûne; neuropsychology dikare mînakek vê be.
Zanistên Civakî
Di bin sernavê Zanistên Civakî de, şaxên zanistiyê yên li jêr hatine rêzkirin bi gelemperî têne vekolîn kirin. Lê belê, dibe ku hin ji van parçeyan di bin komên dîsîplîna akademîk de bin.
ISBN
ISBN kurtenavê "International Standard Book Number" e û wate "Jimara Standarda Navneteweyî ya Pirtûkê". Hejmareke ko ji 10 jimara pêk têt û her E-Pirtûkekê, pirtûkekê yan berhemên wekî pirtûkan ISBN'eka xweser heye. Ji roja 1ê kanûna paşîn 2007 nimrê ISBN bûn 13 pêjimar.
Salach
Salach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Göppingenê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Gerolsbach
Gerolsbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Pfaffenhofen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Rengiz
Rengiz kovarek şêwekarî ya demsalî, akademî ye ku bi zaraveyê kurmancî derdikevê.
Qeregûzîl
Qeregûzîl gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Sêyaneya Pîroz
Sêyaneya pîroz an jî teslîs di ayîna mesîhîtiyê de baweriya ku Xwedê ji sê kesên ji hev cuda ye: Bav, Kur û Giyanê Pîroz. Her sê kes ji yek cuda ne, lê yek sirişt heye.
Rengiz
Kovara Rengiz ji dezgeha Spîrêz li Duhokê derdikevê. Hejmara yekê di payîza 2008'a de derket. Xwedanê Îmtîyazê Muyed Teyib e û sernivêskarê kovarê jî Fehmî Balayî ye.
Oupia
Oupia, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Pagir
Pagir gundekî Keleyê ye. Gund yî li nêzikî Ava Reş cîranê Hesar û Xirawreşkê ye. Xelkî xwe Kurdî Sunnî ye.
Qeregûzîl
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 211 kes (65 malbat) bûn.
Oupia
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Sêyaneya Pîroz
Peyv
Di serdemên kevin de ji bo peyva "Trinity" anko Sêyaneya Pîroz peyva "Salos", bi siriyanî: Thaluth, dihat bikaranîn an jî "Teslîs", bi siriyanî: tethleeth. Herdu peyv ji zimanê erebî an jî tirikî an jî farisî dihên, bi zimanê kurdî ti peyvên wisa nebûn li şûna wan herdu peyvan bên bikaranîn, lê di çaxê niha de komeka peyvan an jî biwêjan hene ku hatîne hewl dan ji wan "Sêyaneya Pîroz". Serrerayî hindê gelekên din jî hene ew jî: Bi zimanê Siriyanî jî dibêjin:
Giringiya helbijartina peyveka bi seruber
Helbijartina peyvê babetekê here giring e bo Mesîhiyan. 'Al-Thaluth' peyvek e ku di Qur'anê de hatiye bikaranîn (S 4:171), lê di kurdiyê de pêkola çêkirina peyvekê ye ku derbirîna her duyan bike sêyanî û herwisa yekêtiya Xwedê.
Nîvgirava Îtalyayê
Nîvgirava Apennin (bi îtalî, Penisola Appenninica) an Nîvgirava Îtalyayê yek ji nîvgiravên herî mezinên Ewropa ye. Ew ji Alpan de heta Deryaya Navîn li ser nêzî 1.000 km dirêjahîyeke ye. Ew ji bo teşeyê xwe wek gîzme (bi îtalî: Lo Stivale) tê zanîn.
Li ser nîvgirav derve du dewletên biçûk San marino û Vatîkan di reşahî yê Îtalya de ye.
Nîvgirav li rojava bi Deryaya Lîguryayî û Deryaya Tîrenê, li başûr bi Deryaya Îyon û li rojhelat bi Deryaya Adriyatîk dor pêçayî ye. Li nîvgiravê çîyayên navê xwe danêyî Çiyayên Apennin hene.
Riwekên holê
Riwekên holê, riwekên malê şaxeke ji riwekên xemlê ye. Riwekên di atmosfera cihên girtî de diçên, cihê sereke digire. Riwekên ji avhewayên agzotîk an tropîk hez dikin jî mal û holan dixemilînin. Bo wan mercên taybet tên amadekirin.
Mercên awarte yên sedsala dawîn, li Kurdistanê ev hobiya han berî bi tunebunê biribe jî, heger derfetê bibînin, kurd mal, şaneşîn, kargeh û xozanên xwe bi cure cure kulîlkan kok dikin, dixemilînin.
Heqwêsê
Heqwêsê gundekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.
Xirawreşk
Xirawreşk gundekî Keleyê ye. Î di navberê Sirgûc û Pagirê da ye. Xelkî xwe Kurdên Sunnî û alevi ne.
Bill Clinton
Bill Clinton (jdb. ) serokdewletê 42em ê DYAyê ye. Clinton li Hope a Arkansasê ji dayîk bûye. Hinga ew bû serokdewlet 46 salî û bi vê re di nav serokên DYA'yê de ew bûbû serokê herî ciwan ê sêyem. Di de dibe serokdewlet û heta  li ser postê xwe dimîne. Bi Hillary Clinton (berê Hillary Rodham) re zewicî û keçeka wan a bi navê Chealsea çêbû. Ew berî ku bibe serokdewlet, parêzerî dikir. Di hilbijartinên 2008an ji bo xanima xwe ya namzeta serokatiyê, kampanyayên piştgiriyê pêk anîn. Lê Hillary Clinton li hemberî Barack Obama bi ser neket.
Ciruh
Ciruh, gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Qerekoseyê ye.
La Montagne, Loire-Atlantique
La Montagne, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Pêncwîn
Pêncwîn bajerekî ser bi Parêzgeha Silêmaniyê li başûrê Kurdistanê ye.
Schlat
Schlat şaredariyeke navçeya (Landkreis) Göppingenê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Komelgeha Dêrebûnê
Dêrebûn, komelgeheke wilayeta Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1976an de hatiye avakirin. Di sala 1998an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 1.360 kesan.
Derwendî Jêr
Derwendî Jêr, gundekî bi ser dêhistana Miyankûhê ya şaristana Deregezê ya parêzgeha Xorasana Rezewî ve ye. Di gund de zimanê kurmancî tê axavtin.
Dêwê gazê
Dêwê gazê, yek ji têgînên astronomiyê ye. Piranî ji bo gerstêr kên ku ji gazê pêk hatine, tê bikaranîn. Di nav gerstêrkan de Berçîs û Keywan di vê kategoriyê de ne. Li gorî modela ku ji aliyê piranî ve tê pejirandin, dêwên gazê ji du parçeyê pêk tên. Yekî ji van beşa hundir e û ê din jî beşa derve ye. Metalên giran û ferşan(kevir) di beşa hundir de ne. Gaz û toz jî di beşa derve de dibin.
Cıvıklı
Cıvıklı (bixwîne civikli), ji koma pîza û patîleyan a pêjgeha Tirkiyeyê, cure xwarinek e. Ji parêzgeha Kayseriyê Develiyê belav bûye, kurdên Anatoliya Navîn jî dizanin û dixwin. Kurd wan bi navê cuda binav dikin; Lehmecûna stûr, patîleya Remezanê ya bi goştê kişandî ûêd.
Di firneya kevirî de tê pijandin. Goştê kişandî bi têkela xwe ya taybet li ser pelhevîrê (şikeva) tê raxistin û davêjin argûnê. Navik an têkela dikevê, dişibe ya lehmecûnê û carnan jî gelek biharbêhnê lê zêde dikin.
Bişîfrekirin
Bişîfrekirin (encryption) karê veşartina nivîsa zelal e. Bi rêbazeka şifrekirinê nivîsa zelal li nivîsa veşartî tê zivirandin. Yek an pirtir kilît wek parametreyên şifrekirinê tên bikaranîn. Herêma lêkolînê, a li ser van mijaran mijûl dibe krîptografî ye.
Karê vajî, yê ku nivîseka veşartî li nivîsa zelal werdigerîne bêşîfrekirin e. Wekhevbûna rêbazên bi- an bêşifrekirine an jî kilîtan ne pêwîst e. Herêma lêkolîna vî mijarî krîptoanalîz e.
Ehmedê Zevengî
Gencatî
Mele Ehmed li Sêrtê jidayîkbû, û piştî hindekê bi bavê xwe re barkir Binêrvê. Piştî salin dirêj, ku tê de li ber destê bavê xwe feqetî kir û pirraniya zanîna xwe jê girt, tev vegeriyan, gundê bavî, Zevengê.
Piştî demeke nedirêj bav wefat dike, û ew jî alozîne bi gundiyan re dijî, biser wê de birçîtiyek peyda dibe li wan deveran, ji dû van sedeman careke dî bar dike û berî dide Êndîwer li ser çemê Dîclê.
Binxet
Li Êndîwerê demekê rûnişt û meletî kir, di ber re hindek karê bazirganiyê jî dikir. Di wê serdemê de li dijî Fransiyan, yên ku binxet û Sûriyeyê dagir kiribûn, xebat kiriye. Piştî derketina Fransa ji Sûriyê kurrê wî yê mezin wefat dike, tiştekî ku dilê wî ji diniyê dişikîne û ji ber wê bardike gundê Xezna bi aliyê mala Xeznewî û li nik wan mamosteyiyê dike.
Qamişlo
Ber bi mezinahiyê de çavên wî qels bûn û dawiyê kwîr bû, ji wezîfeyê hate malnişînkirin. Malnişîniya xwe tevî zarokên xwe li Helebê derbaz kir berî ku koça xwe ya dawî bibe.
Ji şagirtên wî
Li Xezna: Mele Silêmanê Hosarî, mele Seyid Elî yê Findikî û birayê wî mele Îbrahîm ê Zevengî.
Zincîra Gewherî ya şirovekirina dîwana melayê Cizîrî
Mele Ehmedê Zevengî di dehsala şeşa de dest bi komkirina helbestên melayê Cizîrî dike û dîwanê gotin bi gotin werdigire zimanê erebî û bi dawî de şiroveyeke zimanî jî ji malikan re dike û çend caran nîşana wêneyên sofîtiyê jî dide. Ne hew wisa, lêbelê wî derbarê melayê Cizîrî û serdema jiyana wî lêkolîn û lêgerîn jî kirine, û gihaştiye hindek encamine ku ji pirraniya lêkolînên derbarê Cizîrî pirr cuda ne. Bi tevayî pirtûk cihekî mezin de pirtûkxaneya kurdî, ya bi zimanê erebî, girt. Ev pirtûk bi zimanê erebî cara pêşî di sala 1960 de li Qamişlo li çapxaneya Rafîdên hat çapkirin û belavkirin.
Bîlo, Merîwan
Bîlo gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Merîwanê ye.
Cemikana Xamûrê
Cemikana Xamûrê, gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Qerekoseyê ye.
Penig
Penig, bajarekî navçeya (Landkreis) Mittelsachsenê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Cemalabad, Serab
Cemalabad, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Psîkoz
Peyva psîkoz ji Grekî tê û wateya wê anormalî yan nexweşiya ruh e. Cara pêşîn di sala 1845 de ji aliyê Ernst von Feuchtersleben hatiye bikaranîn. Feuchtersleben xwestiye pirsgirêkên ku wekî neûrozê bingeha xwe ji problemên neûrologîk digirin, jê yê din veqetîne.
Psîkoz tabloyeke nexweşiyên hiş e û xwe bi xerabûna hest û ramanan dide der. Nexweş bi pirranî halûsînasyonan dibîne û xwedî baweriyên nerastegîn e. Ji rastegîniyê dûr ketiye. Nexweşî pirranî tûşî ciwanan dibe. Psîkoz bi gelek tablo û nexweşiyên psîkolojîk û psîkiyatrîk ve girêdayî ye. Hin diyagnozên wê dişibin şîzofrenî, depresyona klînîk, psîkopatî , delîriyûm hwd lê bi gelek aliyan ve jî ji wan cudatir e. Bêî testan veqetandin û tesbîta nexweşî û tabloyên wiha pirr dijwar in.
Hin sîmptomên psîkozan
Li ser sedemê vê tabloyê gelek nîqaş, xebat û angaşt hene. Bikaranîna madeyên raxwarinê, bo mînak kokaîn, PCP, madeyên halûsînogen, amfetamîn hwd girîng e. Xebatên li ser mejî hatine kirin nîşan didin ku di mejiyê psîkotîkan de hin guhertin pêk hatine. Bo mînak aliyê rastê yê mejî ji yê din bêhtir hesas bûye. Hin nexweşiyên organîk ango bijîşkî jî bandorê li psîkozan dikin. Bo mînak grîp an nexweşiyên ji bakteriyan têne dikanin hin tehrîban li sîstema neuroyan bikin.
Di tedawiya psîkozê de dermanên antîpsîkotîk tên bikaranîn. Herwekî psîkoterapiya ferdî û komî jî tê kirin. Bi alîkariyeka sosyal a baş û tedawî dikanin nexweşiyê têkbibin.
Leschelle
Leschelle, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Flonheim
Flonheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Alzey-Wormsê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Xelib bin Ebdullah
Xelib bin Ebdullah (erebî: غالب بن عبد الله, Ghalib bin Abdallah, anku Ẍelib bin Ebdullah) (navê tam Xelib bin Ebdullah bin Misar el-Kinanî ), sehabekî Muhemmed pêxember ê ku di Fetha Mekeyê de ewlehiya rê kiriye.
Di dewra Muawiye de ji aliyê Ziyad bin Ebîh de di sala 668an de bûye waliyê Xorasanê.
Bjørnstadvatnet
Bjørnstadvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Finnmarka Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 22,31 km ye û bilindahiya ji asta deryayê 284 mêtre ye.
Hesar, Kele
Hesar gundekî Keleyê ye. Gund yî li nêzikî Ava Reş û Ferêt e. Cîranê Pagirê û Elîfê ye. Zêde xelkî xwe Tirkî Sunnî ye lê çend malbata Kurdan jî li wir dijîn. Ku gundê Heweşê di bin avê da ma malbata mala Misî Şêhasen bara Hesarê kir.
Cemikana Elajgirê
Cemikana Elajgirê, gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Qerekoseyê ye.
Edenkoben
Edenkoben, bajarekî navçeya (Landkreis) Südliche Weinstraßeê li herêma Rheinland-Pfalz a Almanyayê ye.
San Salvador
San Salvador ("Xilaskarê Pîroz") paytext û bajarê herî qelebalix ê El Salvador e.
Hermawe
Hermawe, gundekî bi ser navçeya Dolemerî ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Qizil Hacîlû
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 257 kes (66 malbat) bûn.
Montbert
Montbert, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Rocket eBook
Rocket eBook aleta (aparata) herî naskirî ya xwendina ePirtûkan e. Mezinahiya wê 11.43 cm x 7.62 cm ye.
Ewro
Ewro (bi kurdî carina wekî Euro tê nivîsandin; nîşaneya wî €, koda wî jî EUR ye) diravê hevpar ê pirraniya welatên Yekîtiya Ewropayê ye.
Herêma endamên pereyê hevpar di sala 2023'an de ji van welatan pêk tê:
Dîroka Rûsyayê
Dîroka Rûsyayê bi Slavên Rojhilatî dest pê dike. Kêmasî li ser dîroka rûsan beriya sala 864-an tê zanîn, dema ku alfabeya kîrîl hate kifş kirin. Mîrîtiya Kiev, yekem dewleta mezin a ku ji hêla rûsan ve hate damezrandin, ji hêla dagirkirina Mongolan ve di sedsala 13-an de hate hilweşandin. Mîrîtiya Moscow, ku di sedsala 14-an de hate damezirandin, bi demê re pêş ket û di sedsala 16-an de bû Çarîtî ya Rûsyayê. Vê Çarîtî di sedsala 18- an de bihêztir kir û Împaratoriya Rusya ava kir.
Dema ku Rûsya Şerê Cîhana Yekemîn şer dikir, Bolşewîkan, ku ji monarşiyê nerazî bûn, Şoreşa Çiriya Pêşîn sala 1917 çêkir, girseya karkeran û gundiyan bi xwe re kişand in. Piştî vê tarîxê, Rûsya avahiyek dewletek bingehîn a ku li ser bingeha sosyalîzmê ava kir. Ew Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst îlan kir, ku tê de gelek dewletên ku kolonyalîstên Împaratoriya Rûsya ya berê bûn. Şerê Cîhanî yê Duyem bi salan şopand. Yekîtiya Soviyetê, bi serokatiya Rûsya, Peymana Warsaw bi gelek dewletan re li Ewropaya Rojhilat îmze kir û serokatiya Bloka rojhilatê kir. Welatên Bloka Rojavayê jî rêxistina NATO saz kirin. Lêbelê, Bloka Rojhilat, ya ku li pişt Bloka Rojavayî ji hêla aborî û çekdarî ve ye, di salên 1990-an de têk çû. Vê perçebûnê ji hêla Yekîtiya Sovyetê bixwe jî ketibû dû hev. Hemî komarparêzên Soviyet serxwebûna xwe yek bi yek îlan kirin. Di Kanûn 1991 de, Komara Sosyalîsta Federasyona Sovyetê ya Rûsyayê welatek serbixwe bû û Federasyona Rûsyayê ava kir.
Hettenshausen
Hettenshausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Pfaffenhofen li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Keyaniya Makedonî
Keyaniya Makedonî padîşahiyeke li Nîvgirava Balkan di dema serdema kevnare de bû. Di dema serkatiya de, padîşahê hîjdehê, Makedonya bû dewleta herî bi hêz li rojhilatê Ewropayê. Li serkatiya kurê Phîlipposî – Îskenderê Mezin – artêşa makedoniyan bi alîkariya piraniya dewletên Yewnanî yên Ewropa û Anatolyayê Împeratoriya Hexamenişî hilweşand û bi dest xist. Dagirkirina makedonî ya li rojavayê Asyayê serdema Helenîstîk dest pê kir.
Di 7em sedsala berî zayînê de li bakurê Yewnanistana roja îro xanedana Argeyaden keyaniyek çêkir. Bi saya Îskenderê Mezin ji dema hilbûna xwe bû. Di sala 146 berî zayînê de ew şahîtî bû parêzgeheke Romayê.
Padîşahên makedonî
Caranus
Perdiccas I
Argaeus I
Philip I
Aeropus I
Alcetas
Amyntas I (c. -497)
Alexander l. (c. 497-454)
Perdiccas II (c. 454-413)
Archelaus (413-399)
Orestes (399-396)
Pausanias (393)
Amyntas II the Little (393)
Amyntas III (392-370)
Alexander II (370-368)
Ptolemy Alorus (368-365)
Perdiccas III (365-359)
Philip II (359-336)
Alexander III the Great (336-323)
Philip III Arrhidaeus (323-317)
Alexander IV (323-310)
Cassander (307-297)
Philip IV (297)
Antipater (297-294)
Demetrius I Poliorcetes (294-288)
Pyrrhus (288-287)
Ptolemy Ceraunus (281-279)
Meleager (279)
Antigonus II Gonatas (277-239)
Demetrius II (239-229)
Antigonus III Doson (229-222)
Philip V (222-179)
Perseus (179-168)
Penkun
Penkun, bajarekî navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswaldê li herêma Mecklenburg-Vorpommern a Almanyayê ye.
Bexçevanî
Çandina riwekên xemlê, riwekên holê ûêd jî li ser vê pîşeyê tên hejmartin. Darvanîtî, karê bexçevaniya goristan, xemlandina kolanan, xemlandina hewşeng, kargeh, balafirgeh hwd bi bexçevaniyê re rasterast têkildar in.
Pocket PC
Pocket PC sîstema bikaranîna Microsoftê ye ku di kompûterên berîkan de dixebite. Gelek şirketên ko kompûteran li gor vê sîstemê derdixin hene: Compaq (iPaq), HP (Jornada 545 & 548) û Casio (Cassiopeia E115). Di Pocket PC-yan de berê Microsoft Reader bicihkirî ye.
Bîle, Merîwan
Bîle gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Merîwanê ye.
Kool Savaş
Savaş Yurderi li Aachenê (Almanya) di 10ê sibeta 1975an de ji dayîk bûye, bi bernavên weke KKS (kurteya King Kool Savaş e), King of Rap, Essah û Kool Savaş jî tê binavkirin. Kool Savaş rapvanekê elman e ku bi eslê xwe tirk e û yek ji mezintirîn hozanê hîp hopa elman e. Navê wiyê rastî Savaş Yurderi ye. Gotina savaş bi tirkî tê wata şer û Kool Savaş di heman demê de jî rêzdarê Optik Armyê ye.
Deryaya Tîrenê
Deryaya Tîrenê deryake navçeya Deryaya Navîn û li rojava navbera Îtalya, Sardînya û Sîcîlyayê de ye. Jêra tengava Korsîka Deryaye Tîrenê e û bi tengava Messina digehe Deryaya Yonî e. Kurî xweya herî mezin 3.785 m e.
Nave Tîren ji Tyrrhenus, navê yewnanan ji bo Etrûskan dihat bikarandî bû de tê ye.
Deryaya Lîguryayî
Deryaya Lîguryayî deryayeke di Deryaya Navîn de navbera li başûr giravên Korsîka û Elbeyê li bakur jî beravên Ligurya û Monakoyê de ye. Di kendava Genovayê de kurahiya Lîgurya digehe 2.615 m.
Lesdins
Lesdins, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Despotîzm
Despotîzm, sîstemeke siyasî ye di vê pergalê de kesekî anjî qeflekî bi zordarî li gor kêfxweşîya xwe rêveberiya dewletan anjî civakan birêve dibe. Di despotîzmê de dewlet bi zordarî ya rêveberiyê biryar hildide û bi vê yekê tê birêvebirin.
RB
RB formata dosyayên ya ji bo aletên Rocket eBook e.
Despotîzm
Despot û rêvebirên wê tu caran pergalên qanûnî nasnakin û tevgerên wan li gor daxwaz û fikrên wan e.
Etîmolojî
Peyv, ji Despot+ism pêk te û peyve kî fransî ye
Gerstêrka derve
Yek ji têgînên astronomîk e.Ji bo gerstêrkên ku di rêgeh a herî derve ya pergala rojê de dimînin, ji wan re tê gotin. Berçîs, Keywan, Ûranûs, û Neptûn ji gerstêrkên derve ne. Van gerstêrkan piranî ji gazê pêk hatine û wek dêwên gazê tên binavkirin.
Heta sala 2006an plutoya ku yek ji gerstêrkên derve bû, di 24ê gelaweja 2006an de di hevcivîna Yekîtiya Astronomîkî ya Navneteweyî de pluto kete pola gerstêrkên boçî û wê van sifatan jî winda kir.
Pailhès, Hérault
Pailhès, Hérault, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Xwedankirina mirîşkan
Mirîşka nav bajarrî an ji ya nav baxçeyî ew mirîşke ya ku li wê dera mirov lê dijîn, tê bixwedan kirin. Egerên serekî yên bixwedankirina mirîşan vedigere bo xwarin û dahatê ku bi firotina hêk û goştî bi dest ve tê. Xwedankirina mirîşkan li bajarran vedigere bo bizava kiştokalê li bajarran, herwisa li dû NSAIS û pisporên xwedankirina heywanê nav baxçan, gelek mifa yêt heyin ji bo xwedankirina mirîşkan di baxçê malekê de.
Boşik
Boşik, gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Qerekoseyê ye.
Elif
Elif (, bi tirkî û fermî: Elif) gundekî kurd a Keleyê yê mezin e. Cîranê Hesarê ye. Zêde xelkî xwe suniyê tirkî ye. Li ew gundî malbateke Kurdan jî dijî. Wê lomê taxeke xwe bi navî Kurd Mahallesi (Taxa Kurdan) tê zanîn.
Gulî
Gulî an carna Gûlî paşnavekî êla Guliyan e.
Kesên navdar bi paşnavê Gulî:
Her wiha:
Komeleya Arkadaş
Komeleya Arkadaş (bi tirkî: Arkadaş Derneği, bi îbranî: ארקאדאש - קהילת יוצאי טורקיה בישראל) rêxistineke Dostaniya Îsraêlî-Tirkî ye li bajarê Yehud-Monosuni, Îsraêl. Arkadaş bi tirkî tê wateya "heval".
Dîrok
Arkadaş di sala 1997 de ji aliyê karsazê îsraêlî Ayal Peretz ve hat damezrandin. Armancên wê yên sereke parastina mîrateya cihû ya Tirkiyeyê û pêşxistina dostanî û toleransê di navbera Îsraêl û Tirkiyeyê de ye. Komeleyê di sala 2005an de li Yehûdê Navenda Çanda cihûtiyên Tirkiyeyê ava kir. Peykerê Mustafa Kemal Atatürk di 2ê çiriya paşîn a sala 2007an de bi merasîmeke ku Balyozê Tirkiyeyê yê li Îsraêl amade bû li baxçeyê Komeleya Arkadaşê hatibû çêkirin. Rêxistin ji destpêka damezrandina xwe ve zêdetirî 4.000 endamên xwe hene, nêzîkî 40 xwebexş hene ku operasyonên xwe yên berfireh bimeşînin û diwanzdeh şaxên wê li seranserê welêt.
Egeln
Egeln, bajarekî navçeya (Landkreis) Salzlandkreisê li herêma Saksonya-Anhalt a Almanyayê ye.
Hilbijartina giştî ya Brazîlê 2022
Hilbijartinên giştî ya di 2'ê Cotmehê 2022'an de li Brazîlê ji bo hilbijartina serok, cîgirê serok, Kongreya Neteweyî, walî, cîgirên walî û meclîsên qanûnî yên hemû yekîneyên federatîf û Meclisa Navçeyê ya Fernando de Noronha hatin kirin. Ji ber ku di tûra yekem de ti berendamek ji bo serokan û ji bo parêzgaran di tûra yekem de zêdetirî nîvê dengên derbasdar nestandine, ji bo van nivîsgehan di 30'ê Cotmehê 2022'an de hilbijartina duyemîn hate kirin. Dadgeha Bilind a Hilbijartinê, serokkomarê berê yê çep Luiz Inácio Lula da Silva wekî serketî yê hilbijartinan ragihand û serokê niha yê rastgir Jair Bolsonaro têk bir.
Bolsonaro li serdema duyemîn digeriya. Ew yekem car di sala 2018'an de wek namzetê Partiya Sosyal a Lîberal hatîbû hilbijartin lê di sala 2019'an de ji wê partiyê derketibû û paşê gelek wezîrên wî di dema erka xwe de îstifa kirin an ji kar hatin dûrxistin. Piştî hewldana têkçûyî ya avakirina Hevbendiya ji bo Brazîlê, ew di sala 2021'an de beşdarî Partiya Lîberal bû. Ji bo hilbijartina 2022'an, wî ji heman partiyê Walter Braga Netto wekî hevjînê xwe yê berbijar hilbijart û ne cîgirê serokê heyî Hamilton Mourão hilbijart. Di bersiva berjewendiya Lula ya di anketên pêşhilbijartinê de, Bolsonaro gelek îdiayên pêşwext yên sextekariya hilbijartinê kir. Gelek çavdêr van îdiayan wekî derew şermezar kirin û nîgeraniya xwe anîn ziman ku ew dikare ji aliyê Bolsonaro ve were bikaranîn da ku encamên hilbijartinê bişopîne an ji bo derbeya xweser pêk bîne û di stratejiya hewldanên betalkirina hilbijartinên serokatiya Dewletên Yekbûyî yên 2020 ji aliyê serokê wê demê yê Dewletên Yekbûyî Donald Trump e.
Lûla, endamê Partiya Karkeran a Çep e, piştî ku di salên 2002 û 2006'an de berê hatibû hilbijartin, ji bo cara sêyemîn ne li pey hev bû namzet. Cîgirê wî ya ji heman partiyê, seroka berê Dilma Rousseff, di sala 2010'an de hat hilbijartin û di 2014'an de carekî din hat hilbijartin, lê di sala 2016'an de ji ber sûcên nerêkûpêkkirina îdarî hate desteserkirin û ji wezîfeyê hat dûrxistin. Namzetiya mebesta Lula di sala 2018'an de ji ber mehkûmkirina wî bi tawanên gendeliyê ya di sala 2017'an de hat redkirin û paşê hat girtin; di sala 2019'an de zincîre biryarên dadgehê bûn sedema berdana ji zindanê, piştî betalkirina mehkûmkirina wî û vegerandina mafên wî yên siyasî ya di sala 2021'an. Wekî berbijarê cîgirê serokatiyê ji bo hilbijartinên 2022'an, Lula Geraldo Alckmin hilbijart, ku di 2006 û 2018'an de berendamê serokatiya Partiya Sosyal Demokrat a Brazîlê bû, lê di sala 2022'an de girêdana xwe bi Partiya Sosyalîst a Brazîlê guhert.
Cildebaxan
Cildebaxan, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Čárajávri
Čárajávri (wek Çareyavrî bixwîne), goleke di nava sinorê parêzgeha Finnmarka Norwêcê de ye. Gol li Deşta Finnmarksvidda cih digire û bi qasî 30 kîlomêtre dikeve rojavayê gundê Masi ye. Pîvana perava golê 23 km ye.
Mîrmila
Mîrmila, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Framersheim
Framersheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Alzey-Wormsê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Parsek
Parsek(sembol pc,bi Îngilîzî Parsec), yekeya pîvanê ya dûrayiyê ku di astronomi yê de tê bikaranîn e. 1 pasek nêzîkî li 3.26 sala roniyê(sala tîrêjê) tê.
Badilya
Badilya, gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Qerekoseyê ye.
Parsek
Girêdanên derve
1 - http://www.metric-conversions.org/length/parsecs-to-kilometers.htm
Umre
Ûmre an jî Umre ji ziyareta Kabeyê re a ku ne di wextê mehên haciyan de be gotin. Di Quran û Hedîsan de behsa Ûmrê tê kirin.
Qizil Aşiq
Qizil Aşiq gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Montoir-de-Bretagne
Montoir-de-Bretagne, komuneke li departementa Loire-Atlantiqueya Fransayê ye.
Qizil Aşiq
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 4.561 kes (777 malbat) bûn.
Umre
Kirina ûmrê li gorî Henefî û Malikî sunet e, li gorî Şafiî û Henbelî jî ferz e.
Schlierbach (Göppingen)
Schlierbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Göppingenê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Başpîngar
Başpîngar (,, bi tirkî û fermî: Başpınar) gundekî Keleyê ye. Yî li ser riyê Kele di navberê Sirgûc û Qerewa'iza Jorîn da ye. Xelkî xwe kurdî elewî ye.
Penzlin
Penzlin, bajarekî navçeya (Landkreis) Mecklenburgische Seenplatteê li herêma Mecklenburg-Vorpommern a Almanyayê ye.
Komelgeha Pêşabûr
Pêşabûr (bi guhêziya latînî ji alfabeya erebî: Peshabur, Feshabur), komelgeheke wilayeta Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ye ku di sala 1976an de hatiye avakirin.
Di sala 1976an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 1.180 kesan.
Status quo
Status quo (lat.: rewşa (aniha) heyî) cotgotineke latînî ye. Hatiye kurtkirin ji (status quo ante bellum), di kontekstên siyasî, civakî û aborî û hwd de tê bikar anîn. Mebest jê ewe ku tu guhartin çênebûye, yan jî çi pêşketin çênebûye, hertişt weke berê ye.
Hawar Kurdistan Media Group
Hawar Kurdistan Media Group grubekî medyaya Kurdî ye.
Hawar Kurdistan Media Group 25 Kewçêra 2005'an de hatîye damezirandin Xwedî û Damezrênerê HKMG Serhad B. Rênas e.
HKMG bi giranî grubekê medyaya înteraktîf e.Ger şertûmerc dirûst be medyaya dîtbarî, çapkirî û xizmetên produsîyon(bo mûzîk û sînemaya kurdî) di nav projeyên HKMG de ne. HKMG bi giştî pêngaveke taybet,bê layen yekem grûba medyaya înteraktîf(online) ya Kurdî ye.
Bi pêkhatina demên pêş ya vê projeyê de HKMG xwe li Kurdistana Azad jî wê birexistin bike. HKMG Serxwebûna Kurdistan,piştî serxwebûnê jî di Cîhanê de bo Kurdistan rola herî mezin û asta herî bilind ji xwe re bingeh digre.
Armanc
Armanca bingehîn a HKMG pêşxistina medya,ziman,çand,zargotin,wêje,hişmendiya dîrokê,înternet û zanista kurdî,bernamesaziya kurdî,hêza siyasiya Kurdistan,modernîze kirin û pêşxistina Kurdistan de alîkarî dayîn û bi vê avahî parastin,pêşxistin û berdewamiya Şaristaniya Kurdistan e.
Dahatû
Di projeyên dema navîn vekirina Televizyon(Hawar TV) û radyo(Radyo MuzîKurd) ser webê di projeyên dema dirêj de jî vekirina Televizyon(Hawar TV) û radyo(Radyo MuzîKurd) bi şêweya satalaytî, rojname(Rojnameya HawarKurdistan),kovara wêjeyî(Kurdolog),kovara aktualîteyê (24 Saet) hene.Şîrketên musîk û filmê(KurdFilm û  HawarKurd Music) jî di nav projeyê de ne.