cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
6- FERHENG
Ev berhema di destê we de her çiqas wek FERHENG hatibe binavkirin jî, wek ferhengên heyî nîn e. Ev ferhengeke herêmî ye. Gotinên ku di nav hozekî de û li herêmeke teng pê tên axaftin hatine tomarkirin. Ji ber vê yekê jî divê bi çavê ferhengeke giştî lê neyê nihêrtin. Ev xebateke sînorkirî ye. Hin peyv û bilêvkirina wan dişibin herêmên din lê hinek jî xweser in. Me çima pêdivî bi çapkirina berhemeke bi vî rengî dît? Heta niha li ser zimanê kurdî gelek xebatên cihê hatine kirin lê bi baweriya me kêmasiyên berbiçav hene. Yek ji van kêmasiyan jî xebatên herêmî ne. Lewre her herêmeke me xwedî hinek taybetî û cihêrengiyan e. Ji bo ku em zimanê xwe baş binasin û ji hev veçirînin divê em her hoz û herêma xwe têr û sertêr vekolin. Li gor encamên ku derkevin holê jî pirsgirêkên zimanê xwe çareser bikin. Bi gotineke din di vê pêvajoyê de pêdivî bi xebatên hûr û kûr heye. Ji bervê pêdiviyê jî em vê berhemê çap dikin û digihînin ber destê we kurdîhezan. Di ferhengê de gelek mijarên nîqaşê hene. Amadekar bixwe jî hinek mijar destnîşan kirin e û di dawiya ferhengê de bicih kirine. Ev mijar û wekî dinê jî divê baş bên vekolîn da ku em bigihîjin encamên baş.
7- NAV Di Zimanê Kurdî De (Kurmanciya Jorîn)
Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê: 6 Rêziman: 1
NAV Di Zimanê Kurdî de (Kurmanciya jorîn)
Deham EBDULFETTAH
Sererastkirin: Semra Ozbey - Serwet Denîz
Berg & Rûpelsazî: Azad Zal
Çapa Yekemîn: 2006 (Bi tîpên aramî - Duhok)
Çapa duyem: çiriya pêşîn 2006 - Amed
ISBN 975-98532-7-2
Rûpel: 128
Êdî li hember ziman hişyariyek heye, hişmendiyeke nû ava dibe, gelek xebat têne kirin. Hinek li ber çavan hinek jî nepenî… Lê ev xebat digihîjin hev û wê wekî rûbarekî biherikin. Gelek derfet bi dest ketine û wê gelekên din jî bi dest bikevin. Ji bo rast bikaranîna van derfetan divê ji niha ve em hinek gelş û gelemşeyên zimanê xwe zelal bikin. Pirs û pirsgirêkên îroyîn nekin barê nifşên ku dê bên. Bi baweriya me, ev xebata mamosteyê hêja Deham EBDULFETTAH dê rêronîker be û di gelek mijaran de zelaliyekê bi xwe re bîne. Mamoste, him di pirtûka NAV de him jî di ya CÎNAV de mijar bi awayekî hûrbîn girtiye dest û kola ye. Em hêvî dikin kesên ku dixwazin li ser Zimanê Kurdî bixebitin dê gelek sûdê jê bigirin. Ji ber ku em vê xebatê digihînin ber destê we em dilşad û bextewar in.
8- CÎNAV Di Zimanê Kurdî De (Kurmanciya Jorîn)
Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê: 7 Rêziman: 2
Deham EBDULFETTAH
Berg & Rûpelsazî: Azad Zal
Çapa Yekemîn: 2006 (Bi tîpên aramî - Duhok)
Çapa duyem: çiriya pêşîn 2006 - Amed ISBN 975-98532-6-4
Rûpel: 96
Êdî li hember ziman hişyariyek heye, hişmendiyeke nû ava dibe, gelek xebat têne kirin. Hinek li ber çavan hinek jî nepenî… Lê ev xebat digihîjin hev û wê wekî rûbarekî biherikin. Gelek derfet bi dest ketine û wê gelekên din jî bi dest bikevin. Ji bo rast bikaranîna van derfetan divê ji niha ve em hinek gelş û gelemşeyên zimanê xwe zelal bikin. Pirs û pirsgirêkên îroyîn nekin barê nifşên ku dê bên. Bi baweriya me, ev xebata mamosteyê hêja Deham EBDULFETTAH dê rêronîker be û di gelek mijaran de zelaliyekê bi xwe re bîne. Mamoste, him di pirtûka NAV de him jî di ya CÎNAV de mijar bi awayekî hûrbîn girtiye dest û kola ye. Em hêvî dikin kesên ku dixwazin li ser Zimanê Kurdî bixebitin dê gelek sûdê jê bigirin. Ji ber ku em vê xebatê digihînin ber destê we em dilşad û bextewar in.
9- Dastana GILGAMÊŞ
Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê: 8 Mîtolojî: 1
Dastana Gilgamêş
Amadekirin û Wergerandin: Deham EBDULFETTAH
Tofana Nûh
Tofana Nûh, ku tê gotin di dema Nûh de bûye ye. Ev mijara tofanê di pirtûkên pîroz de pirr hatiye ser ziman. Li ser tofanê, ku ji dema sumeriyan e, bineterek jî bi nivîskî bi rengê nivîsên bizmarî hat dîtin. Di wê de jî, behsa bûyîna tofanê dike. Lê tê bawerkirin ku ji wê bineterê jî, pirraniya agahiyên ku di pirtûkên pîroz de hatiye hildan.
Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
9- Dastana GILGAMÊŞ
Sererastkirin: Semra Ozbey - Serwet Denîz
Berg & Rûpelsazî: Azad Zal
Tofana Nûh
Di nava zanyar û aliman de jî, li ser gotina "tofanê" pirr nîqaş bûna. Li ser wê nîqaş kirina ku ka tofan bûya û ankû nebûya. Di vê temenê de, li birhanan lê hatîya lêgerin. Hemû pirtûkên pîroz bahse bûyîna wê dikin. Lê zanistên roja me jî, bo wê li birhanan digerihin ku ka tofan ya û ankû nabûya û ku bûbê çawa bûya, li wê digerihin.
Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
9- Dastana GILGAMÊŞ
Çapa duyem: çiriya pêşîn 2006
Tofana Nûh
Li gorî ku bi efsaneya tofanê tê gotin ku ew a ku ´xwûdê bo ku mirovan bo gunehên ceza bike tofan kir. Hemû der û dever di bin avê de hişt." Bi tofanê re, hemû tişt û jîndayên li jîyanê li helekê çûn. Piştre, xwûdê cardin, jîyan li dunyê bicih kir û têgihiştina tofanê jî, di nava mirovan de were fêrekê bicih bikir ku lê biner in û êdî nekevina rêya şaş de." Di vê temenê de bahseka wê heya. Ev rengê vegotinê, di pirtûkên pîroz de jî bicih bûya. Pêxemberê ku di wê demê de jîya Nebî Nûh a. Nûh, Î ro jî, ku hê jî tirba wî dimêne li kurdistanê li Cizîra bota ya.
Efsaneya tofanê, weke efsaneyak bingihîn a. BI wê re bahse "Keştiya Nûh" tê kirin. Di dema ku tofan rabû, Nûh bi fermane xwûdê ew kestîya xwe çê kir û tişt, jînda û jîyanên ku wê ji tofanê bên xilaskirin ku li ber helekê neçin, wê têde bicih kiriban. ..
Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
9- Dastana GILGAMÊŞ
ISBN 975-98532-5-6
Tofana Nûh
Di kurdî de gotina tofanê
Di kurdî de bi nav û wate baûbahoz. Baûbahoz, dema ku bi hatina ba re ku baran jî barî û hemû tişt û jîyan di bin xwe de hişt, ji wê re tê gotin. Lê ev gotin, bi gelek wateyên din jî hatîya bi navkirin û hatîya ser ziman.
Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
9- Dastana GILGAMÊŞ
Rûpel: 128
Dîsa em dizanin ku bajarvaniyê bi Sumeriyan dest pê kiriye. Lê beriya pergala bajarvaniyê pergala gundîtiyê li dar bû. Vê pergalê jî li van çiya û derdorên ku em îro lê dijîn dest pê kiribû. Jixwe bermayiyên wan her roj bi awayekî zêdetir dertên holê û em jî dibin şahidê vê yekê. Vê pergalê bi hezar salan ajot. Tê zanin ku gelek destan û çîrok bingeha xwe ji wê demê distînin. Lê bi awayekî taybet em nizanin ka çiqas bandor li ser destana Gilgamêş hiştine. Tevî vê yekê jî, ew berhema vê axê ye û em jî li ser vê axê dijîn. Wek bermahiyeke mirovahiyê divê em xwedî lê derkevin. Jixwe ji wê demê de hinek gelan ew wergerandin zimanê xwe û di nava çanda xwe de cih danê. Tevî ku ev destan berê li Zimanê Kurdî hatiye wergerandin û çap bûye jî bi baweriya ku ev xebat bi rêkûpêktir e, me biryara çapkirinê da û vaye em digihînin ber destê we.
Tofana Nûh
Tirba Nebî Nûh li Cizîra Botanê ya
Li ser bûyina tofana Nûh, li dor û serê çiyayê Çûdê bixwe jî, berî serdema me jî, li ser tofanî li vê çiyayê kurdistanê lêkolîn jî hatina kirin û heta ku hatîya ku gotin di serdema navîn oldarna dema ku lêkolîn kirina, rastî birhanên bûyîna tofanî hatina û rastî qatên ji keşîtya Nûh jî hatina. Weke Çiyayê Cûdî, ku li kurdistanê ya, çîyayê Araretê jî weke cihekî ku navê wê bi tofane Nûh re bûhûrtîya.
Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
10- Çîrokên MALA ZALÊ
Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê: 9 Zargotin: 3
Tofana Nûh
Tirba Nebî Nûh li Cizîra Botanê ya
Destana Gilgamêş de bahse navê Utnapîştim di buhurê û ew weke Nûh tê binavkirin. Gilgamêş bixwe jî, keyê bajar-welatê Urûkê ya û ev bajar-welat jî di wê xate di nava Dîcle û Firatê de ya. Yanî, ew herême ku bajar-welat lê ya, ne dûrî herêma çiyayê Cûdî ya. Ev jî, hemû bal û heyan dide li ser wir û dora Cizîra Bota. Bûyîna Tirba Nebî Nûh ya li Cizîra Botan, weke nîşanaka wê ya ku hemû tişt li dora Cizîra Botan li ber çemê Dîcle qawimî ya.
Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
10- Çîrokên MALA ZALÊ
Çîrokên MALA ZALÊ
Berhevkar Hilmî AKYOL
Sererastkirin Semra Ozbey Serwet Denîz
Berg & Rûpelsazî Azad Zal
Çapa Yekemîn çiriya paşîn 2006
ISBN 975-98532-8-0
Rûpel: 144
Di wêjeya me ya devkî de gelek destan, çîrok û efsane hene. Her wiha di wêjeyên gelên din de jî… Her çiqas me çîrok û destanên xwe zêde nedabe ber vekolînê, şîrove nekiribe û xebatên di vê qadê de kêm bin jî em dizanin ku ev çîrok û destan bîr û hişê gelan in. Rabirduyên gelan bi nifşên nuh didin zanîn. Peyaman radigihînin. Ev peyam cur be cur in. Carna dibêjin; "pêşiyên we wiha şêr bûn, desthilatdar bûn, jîr û jêhatî bûn, hûn jî wisa bin!" Carna jî dibêjin; "pêşiyên we çewtiyên wiha wiha kirin û têk çûn, hûn wisa nekin, şiyar bin!" Taybetmendiyeke din jî ew e ku çîrokbêj an jî dengbêjên ku van çîrokan dibêjin rengê dem û herêma xwe didin wan. Hûn ê vê yekê di vê pirtûkê de jî bibînin. Çîrokbêj her wekî ku bûyerên Destana MALA ZALÊ li der û dora Amedê derbas bûbin vedibêje. Hûn ê di çîrokan de rastî Deriyê Mêrdînê, Pira Dehderî, Hewsel, Mizgefta Mezin (Wele Camî) ku li Amedê ne, Başnîqê, Kufercin, Dêrsil, Girê Qetînê, Dabilo ku gundên der dora Amedê ne bên. Hûn ê bibînin ku hin leheng bi dûrbînê li derdorê dinihêrin, saet di zendê wan de ye. Dîsa hûn ê rastî hin alavên wek patos, fotoraf, don û mazot ku di wê demê de tunebûne bên. Wek ku me berê jî gotibû em ê ji niha û şûnde jî berhemên bi vî rengî biweşînin û bigihînin ber destê xwendevanan.
11- Jı DENGBÊJ FADILÊ KUFRAGÎ DESTAN Û ÇÎROKÊN KURDÎ
Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê: 10
Zargotin: 5
Ji Dengbêj Fadilê KUFRAGÎ Destan û Çîrokên Kurdî
Berhevkirin & Verisandin: Hogir BERBIR
Sererastkirin: Semra Ozbey - Serwet Denîz
Berg & Rûpelsazî: Azad Zal
Çapa Yekemîn: nîsan 2007
ISBN 978-975-98532-9-7
Pirtûk 272 rûpel e.
Pîvana Pirtûkê: 16 x 23,5 cm ye.
12- MEWLIDO DIMILÎ (ZAZAKÎ)
Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê: 11
Wêjeya Klasik: 1 MEWLIDO DIMILÎ (ZAZAKÎ)
Osman Esad Efendî Muftiyê Suregê
Tîprêziya Erebîkerdiş: Azad Zal
Berg & Rûpelsazî: Azad Zal Çapa Yekemîn: hezîran 2007
ISBN 978-975-01719-0-1
Osman Esad Efendî serra 1901’di Menga Remezanî di mewlidi xwi bi Ziwandê Dimilîya yazî kerdo. Vanê ki Hecî Ûsib Efendî bi Ziwandê tirkî ya mewlidê yazî kerdo, mewlidê ci milleta Sureg bol ecibnayo.Ney sera Osman Esad Eefendî menga roceîndi hefteyê teber nêvicyayo. Nê heftî miyandi mewlido dimilî yazî kerdo û vato ki : ‘’Marîfet çiyo ki çinê bo kes ey firazo, o çîyo ki her kes zano kerdişê ey huner nîyo’’. Osman Esad Efendî çaxo ki no mewlid yazî kerdo, mewlidê xwi neşr nê kerdo. Heta no roj dest yazî yê mewlidî, Sureg di waneyenno. Bi wasite dê Mila Nezîrî Suregî jî serra 1933’di Şam di bi terefê Mîr Celaded Bedirxan bi name dê Bîyişa Pêxember, kitabxana Hawarî di neşr bîyo. Mewlidî Osman Esad Efendî, di ziwanê dimilî di kitabo siftekêno.Verdê ney qet kitabê di Ziwanê Dimiliya yazî nê bîyo, nê dîneyayo. Qandê ci jî no mewlid bol mihîm o. Osman Esad Efendî mewlidê xo di dimiliya Sureg esas giroto. Û mewlid fek dê aşîra xwiya yazî kerdo, ziwanê mewlidê ci jî bol pako. Weşan û Pirtûkên Enstîtuya Kurdî ya Amedê
Qerebilax, Şiwan
Qerebilax, Qerebiłaẍ, Qerebillaẍ, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
13- Kulîlkên Baxê Botan
Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê: 12 Portre: 1
Kulîlkên Baxê Botan Abdulkadir Bîngol
Sererastkirin: Semra OZBEY - Serwet DENÎZ
Berg û Rûpelsazî: Enstîtuya Kurdî ya Amedê
Wêneyê Bergê: (Birca Belek û Minara Cam’a Mezin / Cizîrê)
Çapa Yekem: gulan 2008
ISBN 978-975-01719-1-8
14- Rêzimana Kurmancî
Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê: 13 Rêziman: 3
Rêzimana Kurmancî Mikaîl Bilbil - Bahoz Baran
Sererastkirin: Serwet DENÎZ
Berg û Rûpelsazî: Azad Zal
Kêxân
Kêxân, gundekî girêdayî navçeya Meletiyê Argayê ye.
Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
14- Rêzimana Kurmancî
Çapa Yekem: kanûna pêşîn 2008
ISBN 978-975-01719-2-5
15- Çil Çarîn
Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê: 14 Zargotin: 6
Çil Çarîn Arjen ARÎ
Sererastkirin (Latînî): Serwet DENÎZ - Omer FÎDAN
Tîprêziya Erebî û Sererastkirin: Azad Zal
Berg û Rûpelsazî: Azad Zal
Wêneyê Bergê: (Fuad GEMO / Hewlêr)
Çapa Yekem: kanûna pêşîn 2008
ISBN 978-975-01719-3-2
16- Herdemciwanê
Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê: 15 Zargotin: 7
HERDEMCIWANÊ Eslîxan YILDIRIM
Redaksiyon Serwet DENÎZ
Berg û Rûpelsazî Azad Zal
Çapa Yekemîn sibat 2009
ISBN 978-975-01719-4-9
17- Matematîk
Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê: 16 Zanist: 1
MATEMATÎK Hesen GUNEYLÎ
Redaksiyon Serwet DENÎZ-Semra OZBEY
Berg û Rûpelsazî Azad Zal
Çapa Yekemîn nîsan 2009
ISBN 978-975-01719-5-6
Rêzdar Hesen GUNEYLÎ di encama xebateke demdirêj de ev berhem afirandiye. Di vê berhemê de hinek xalên sereke yên Matematîkê bi kurdî hatine ravekirin. Ev destpêkeke hînbûna matematîkê ya bi kurdî ye. Hinek mijarên sereke û têgihên matematîkî di berhemê de cih digirin. Ji ber ku destpêk e mijar bi berfirehî û kitekit negirtiye dest. Lê em bawer in ji bo pêşketina lîteratura matematîkê di kurdî de dê roleke girîng bilîze. Hinek mijarên sereke yên ku di vê berhemê de cih negirtine jî dê di çapa duyem an jî cîlda duyem de cih bigirin. Em hêvîdar in em ê wan jî bigihînin ber destên we. Jixwe nivîskar xebatên xwe bênavber didomîne û hewl dide ku ji tevahiya berhemên matematîkê yên ku heta niha hatine amadekirin jî sûdê werbigire. Her çiqas zêde dixwest jî berhemên ku li Başûr hatine amadekirin negihîştin ber destên wî. Di dawiya pirtûkê de ferhenga kurdî–tirkî–îngilîzî ya têgihên ku hatine bikaranîn cih digire. Di navlêkirinan de bi piranî ji ferheng û berhemên heyî sûd hatiye wergirtin. Kesên ku ji bo van navlêkirinan xwediyê ramanên cuda bin ku nêrînên xwe bi me û nivîskar re par ve bikin em ê kêfxweş bibin. Hûn dikarin ji malpera bi navê www.matematikakurdi.com û Enstîtuya Kurdî ya Amedê re  van dîtinên xwe ragihînin. Ev berhem ji bo me di heman demê de destpêka pêvajoya nîqaşa têgihên matematîkî ye jî.
18- Gayê Cot
Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê: 17 Zarok: 1
Gayê Cot
Berhevkar Eslîxan YILDIRIM
Wêne E. Xefûr
Redaksiyon Serwet DENÎZ - Semra Ozbey
Berg û Rûpelsazî Azad Zal
ISBN 978-975-01719-6-3
19- Pîrê û Dîk
Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê: 18 Zarok: 2
Pîrê û Dîk
Wêne E. Xefûr
Redaksiyon Serwet DENÎZ - Semra Ozbey
Berg û Rûpelsazî Azad Zal
ISBN 978-975-01719-7-0
20- Rovî û Şêr
Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê: 19 Zarok: 3
Rovî û Şêr
Berhevkar Eslîxan YILDIRIM
Wêne E. Xefûr
Redaksiyon Serwet DENÎZ - Semra Ozbey
Berg û Rûpelsazî Azad Zal
Çapa Yekemîn hezîran 2009
ISBN 978-975-01719-8-7
21- Herdemciwanê
Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê: 20 Zarok: 4
Herdemciwanê
Berhevkar Eslîxan YILDIRIM
Wêne E. Xefûr
Redaksiyon Serwet DENÎZ - Semra Ozbey
Berg û Rûpelsazî Azad Zal
Çapa Yekemîn hezîran 2009
ISBN 978-975-01719-9-4
22- Pîrê û Rovî
Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê: 21 Zarok: 5
Pîrê û Rovî
Berhevkar Eslîxan YILDIRIM
Wêne Lewent Elpen
Redaksiyon Serwet DENÎZ - Semra Ozbey
Berg û Rûpelsazî Azad Zal
Çapa Yekemîn hezîran 2009
Enîse Şîrîn
Enîse Şîrîn Çager, Niviskara Kurd Enîse Şîrîn Çager di 21ê kanûna pêşîn a 1972yan de li Amedê hatiye dinyê. Dibistana seretayî, ya navîn û lîseyê li Amedê xwendiye. Di sala 1992ê de lîseyê kuta kiriye. Piştî lîseyê salekê xebitiye û di heman demê de di nav xebatên siyasî de cih girtiye. Di sala 1993yan de bi sedema endamiya PKKê li Amedê hatiye girtin.Di encama darizandinê de 22 sal û 6 meh ceza girtiye. Sal û nîvekê li girtîgeha Amedê, 10 salan jî li girtîgeha Sêwazê girtî ma ye. Li girtîgehê dest bi werger û niviskariyê kiriye. Di 21ê kanûna pêşîn a 2004an de hatiye berdan. Piştî ku ji zindanê hatiye berdan li Enstîtuya Kurdî ya Amedê dest bi xebatê kiriye. Niha yek ji endama lijneya rêveberiyê ya Enstîtuya Kurdî ya Amedê ye û kar û barê wergerê dimeşîne.Tîprêzî û Tîpguhêziya erebî-latînî dike.Her wiha piştî ku Kovara W dewrî Enstîtuya Kurdî ya Amedê bûye, edîtoriya Kovara W girtiye ser xwe.
Qajikan
Qajikan, gundekî girêdayî navçeya Meletiyê Argayê ye.
Kevar (navçe)
Kevar yek ji navçeyên parêzgeha Farsê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Kevar e.
Beskel
Beskel, gundekî girêdayî navçeya Amedê Hezroê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Ewropî
Ewropî bi awayekê bingehîn ew kes e ko li welatekê Ewropayê hat bit dinyayê. Lê kesek dikarit bi wergirtina welatîniyê ji bibit mirovekê Ewropî. Gelek kesên ko li Ewrpayê najîn û welatiyên welatek ji welatên Ewropayê jî nîne, ji ber bav û kalên xwe an jî zimanê ko pê diaxivin xwe Ewropî dihesibînin.
Kîyînî û ferheng (çand)
Hijmareka mezin ji welatên derveyê Ewropayê jî ji ber dîroka mêhtinkariya Ewropayê xudanên ferheng û çandeka Ewropî ne. Bavûkalên xelkê gelek ji wan welatan rojekê ji rojan ji Ewropayê çûne wan deran. Bi vî awayî, carina ji wan xelkan ra jî Ewropî dihêt gotin da wan ji xelkê xwecih yê wan welatan vabivêrin. Jibo mînak Emrîkiyê Ewropî kesek e ko welatiyekê Welatên Yekbûyî yên Emrîkayê ye, lê ew bi xwe an bavûkalên wî bi koka xwe ji Ewropayê hatine. Ew bi vî awayî ji Emrîkayiyên Reş an Xwecihiyê Emrîkayî dihêt vavartin.
Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
22- Pîrê û Rovî
ISBN 978-605-60745-0-9
23- Fotograflarla Kulp - Pasûr
Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê: 22 Danasîn: 1
Fotoğraflarla Kulp - Pasûr
Amadekar Mirze Mehmet Çelik
Werger û Redaksiyona Kurdî Serwet DENÎZ - Azad ZAL - Elîxan LORAN
Çapa Yekemîn îlon 2009
ISBN 978-605-60745-1-6
24- Di sedsala 20an de Kurdistan û Sînor -I-
Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê: 23 Lêkolîn: 2
Di sedsala 20an de Kurdistan û Sînor -I-
Eslîxan YILDIRIM
Redaksiyona Serwet DENÎZ
Berg û Rûpelsazî Azad ZAL
Çapa Yekemîn îlon 2009
ISBN 978-605-60745-3-0
25- Zimanê Kurdî
Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê: 24 Rêziman: 4
ZIMANÊ KURDÎ
Azad ZAL
Edîtorya û Redaksiyona Serwet DENÎZ
Kanî, Hezro
Kani, gundekî girêdayî navçeya Amedê Hezroê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
25- Zimanê Kurdî
Berg F. Zehra KILIÇ
Rûpelsazî Enstîtuya Kurdî ya Amedê
Qerexizir, Melekan
Qerexizir gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Rebet, Dêrika Çiyayê Mazî
Rebet, gundekî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya bi ser Mêrdînê ve ye.
Ev gund bi qasî 16 kîlometreyan dûrî dêrikê ye û ev gund bêtir bi keleha xwe tê nasîn. Jê re dibêjin Keleha Rebetê, hê jî bermayiyên vê kelehê heye. Kele li ser girekî hatiye avakirin.
Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
25- Zimanê Kurdî
Çapa Yekemîn îlon 2009
ISBN 978-605-60745-2-3
Châtel-Montagne
Châtel-Montagne, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
27ê gulanê
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Levenhagen
Levenhagen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Reqaqî
Reqaqî  gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Kuhçenar (navçe)
Kuhçenar yek ji navçeyên parêzgeha Farsê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê 	Qaîmîyeh e.
Gaushala
Gaushala, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Jimare 2 (Province No. 2) cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê Gaushala 66 hezar 671 kes hatiye hejmartin
Nîjawe
Nîjawe, gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Nîjawe 4 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 17 e.
Mesekenhagen
Mesekenhagen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Rewşat
Rewşat    gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye. Helbestvan Reşîdê Kurd jî bixwe ji vî gundî ye.
Şabana
Şabana  gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Geraş (navçe)
Geraş yek ji navçeyên parêzgeha Farsê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Geraş e.
Hindez
Hindez, gundekî girêdayî navçeya Amedê Hezroê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Bouilly-en-Gâtinais
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Nellas
Nellas, gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Nellas 1088 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 5891 e.
Nzema
Nzema navê gelekî afrîkî ye. Hejmara vî gelî digehe 328.700 kesî, ji wan 262.000 li başûrê rojavayê Ganayê dijîn û 66.700 jî li başûrê rojhilata welatê Peravê Diranfil. Zimanê wan bi navê nzima (li Ganayê) yan appolo (li Peravê Diranfil) jî tê naskirin.
Piraniya xelkê nzema cotkar in.
Châtelperron
Châtelperron, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Qereçal
Qereçal gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
29ê gulanê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Selîma
Selîma, gundekî girêdayî navçeya Amedê Hezroê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Qeresalmî Xwarû
Qeresalmî Xwarû, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Zerdeşt Ismail Heybet
Zerdeşt Ismail Heybet (z. 11'ê pûşperê 1962) ku bi navê xwe yê di Rizgar Aydin-Cizîrî tê nasîn di 11'ê pûşpera 1962'an de li bajarê Dêrika Hemko yê rojavayê Kurdistanê hatiye dinê. Ew helbestvan, nivîskar û siyasetmedarekî kurd bû.
Cumat
Cumat, gundekî girêdayî navçeya Amedê Hezroê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Neuenkirchen, Landhagen
Neuenkirchen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Larestan (navçe)
Larestan yek ji navçeyên parêzgeha Farsê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Lar e.
Şahênik
Şahênik, mezreke girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye. Mezreke gundê Elîbegê ye.
Châtelus, Allier
Châtelus, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Şahvêrdî
Şahvêrdî  gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Qorban Kendî
Qorban Kendî gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bardibas
Bardibas, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Jimare 2 (Province No. 2) de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê Bardibasê 37.048 kes hatiye hejmartin
Akif Hesen
Akif Hesen Siyasetmedarekî kurde li gundê qeserdîbê yê biser bajarê Dêrikahemo li Rojavayê Kurdistanê hatiye dinê.
Wackerow
Wackerow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Lamerd (navçe)
Lamerd yek ji navçeyên parêzgeha Farsê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Lamerd e.
Hindis
Hindis, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
28ê gulanê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Şaweled
Şaweled  gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye. Ev gund di sînorê Wêranşar û Dêrikê ye. Pirek heye, vî aliyê pirê dikeve sînorê Dêrikê û wî aliyê pirê jî dikeve sînorê Wêranşarê. Wextekê li vî gundî qereqoleke mezin hebû.
Qaşoqçî
Qaşoqçî gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Komkujiya Çorumê 1980
Komkujiya Çorumê di de li parêzgeha Tirkiyeyê Çorumê pêk tê. Li dijî elewîyan e û ji aliyê hêzên rastgir, îslamîst, Gurên Boz, hêzên paramîlîter ên romiyan (tirk) ve hatiye kirin.
Gav bi gav berî bi komkujiyê
Di li bajarê Eskişehirê siyasetmedarê tirkperwer Gün Sazak tê kujtin. Li seranser Tirkiyeyê Gurên Boz, tirk-îslamîst û rastradîkalên din meş û mîtîngan lidardixin. Gün Sazak yek ji giregirên tirkperweran û partiya wan a legal MHPê bû.
Li bajarê Çorumê jî mîtîng tê lidarxistin, hawirdor bi pankartên ku elewî û çepgiran wekî hedef nîşandidin, tên arastin. Di, êrîş dibin ser taxên elewiyan. Rayagiştî wekî şerê sunnî û elewiyan binavdike lê di rastiyê de ji bo mercên derbeya leşkerî bicih bên aramiya welat dihate xirabkirin û dixwestin herwiha wekî Komkujiya Gurgumê, li vê parêzgehê jî li elewiyan bidin, wan ji parêzgehê bikin der.
Tê zanîn li parêzgeha Çorumê kurdên elewî yên ji Dêrsimê hatibûn derkirin jî dijîn. Di komkujiyê de çendîn ji qurbaniyan kurd bûn, nayê zanîn, lewra di komkujiyê de hedef ne tenê elewiyên kurd bûye.
Di de Gurên Boz û tirk-îslamîst, bi alîkariya hin komên polîsan di nava bajar de agahiyekê didin belavkirin ku elewiyan mizgefta Aladîn şewitandine. Ev agahî di kanala televîzyonê ya dewletê TRTê de herwiha tê weşandin. Ev provokasyon sunniyan û xelkê bajêr radike ser piyan. Ji wê rojê heya berbanga 4ê tîrmehê, agir li serê taxên elewiyan tê barandin. Mal û dikanên wan dişewitînin, êrîş dibin ser gundên elewiyan, jin û zarokan didin, gelekan dikujin û birindar dikin.
Gorî agahiyên fermî yên dewletê 57 kes hatine kujtin û bi sedan kes jî birîndar bûne. Hin kes hejmara miriyan zêde û ya birîndaran jî 400 didin. 300 mal û dikan tên şewitandin û talankirin.
Châtillon, Allier
Châtillon, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Nellosê
Nellosê, gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Nellosê 31 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 213 e.
Akîtanya
Akîtanya (, bixwîne: Akîten; ; ) yek ji herêmên Fransayê ko li başûr rojavaya Fransayê dikeve ye. Ew li başûr bi Pîreneyan û li rojava jî bi Okyanûsa Atlantîk tê sînor kirin.
Erdnîgarî
Ew li bakur bi herêma Poitou-Charentes, bakur rojava bi Limousin, li rojava bi Midi-Pyrénées, başûr jî dewleta Spanya û rojava jî Okyanûsa Atlantîk tê sînor kirin.
Dîrok
Ew herêma dema Julius Caesar de ketibû bin destên Împeratoriya Romayê û ew wek dihat nav kirin. Ew di sala 418an de ji hêla gotên Rojava hat dagir kirin û ewna li wir bi şûn bûbûn. Ewna heta ko di sala 507an de frankan ew berve başûr koç kirin dan li ser wê derê serwerî ajotin.
Ew di sala 1152an de keta bin destên îngîlîzan û ew nêzî 300 salan navbera îngîlîz û fransiyan de bû sedemeka Şerê. Di sala 1453an de jî êdî vebirî keta bin destên fransiyan.
Çuvaşistan
Çuvaşistan (bi çuvaşî: Чӑваш Ен, Çăvaş Yen an jî Чӑваш Республики, Çăvaş Respûblîkî; bi rûsî Чувашия, Çûvaşiya an jî Чувашская Республика, Çûvaşskaya Respûblîka), komareke xweser e li beşa ewropî ya Rûsyayê. Paytexta Çuvaşistanê Çeboksarî ye.
Erdnîgarî
Çuvaşistan li Navçeya Federal a Volgayê li rojhilatê Ewropayê ye. Komar li jora Volga, bi qasî 600 kîlometre rojhilatê Moskowê ye. Li bakur ew bi Marî El, li rojhilat bi Teteristan, li rojava bi Oblasta Nîjnî Novgorod û li başûrrojava jî bi Mordovyayê ve cîran e.
Dîrok
Çuvaşistan aîdî xannişîna Kazanê bû berî ku ew di nîvê sedsala 16an de bikeve destê Rûsyayê. Berevajî gelên din ên tirknîjad, Çuvaşistan di sedsala 18an de xiristiyan bûne. Çuvaşistan di dema Yekîtiya Sovyetê de komareke sosyalîst a sovyet a xweser bû. Di 1991ê de ew bû komarek di nav Rûsyayê de.
Gelhe
Komara piçûk yek ji komarên herî qelebalix ên Rûsyayê ye. Çuvaş, neteweyek tirknîjad e, piraniya gelheyê pêk tîne. Kêmneteweyên girîng rûs, teter û mordvîn in, hindikahiyên piçûktir ûkraynî û marî. Zimanên fermî çuvaşî û rûsî ne. Piraniya gelheyê (çuvaşî jî di nav de) ji dêra ortodoks a Rûsyayê re, hindikahiyek jî ji îslamê re dibêjin.
Mervdeşt (navçe)
Mervdeşt yek ji navçeyên parêzgeha Farsê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Mervdeşt e.
Çuvaşistan
Ramyarî
Di 28ê tîrmeha 2010an de, Mîxaêl Vasîlyevîç Îgnatiyev li ser pêşniyara Dmîtrî Medvedev ji hêla Encumena Dewletê ya Çuvaşistanê ve wekî serokê komara xweser hate hilbijartin. Ignatiyev berê cîgirê serokê kabîneya wezîran û wezîrê çandiniyê yê Çuvaşistanê bû. Ji 1ê kanûna paşîn 2012, wî sernavê serokê komarê girt. Di 9ê hezîrana 2015an de, Vladîmîr Pûtîn li ser daxwaza xwe Îgnatiyev ji kar dûr xist û ew wek serokê demkî yê Komara Çuvaşistanê tayîn kir.
Aborî
Çuvaşistan wekî yek ji komarên herî dewlemend ên Rûsyayê tê hesibandin. Endezyariya mekanîkî, pîşesaziya sivik, pîşesaziya dar û xwarinê di nav şaxên herî girîng ên aboriyê de ne.
Dînewerî
Jînenîgarî
Dînewerî di sala 815an an jî 820an de li Rojhilata Kurdistanê li bajarê Kirmaşanê ji dayik bûye. Navê wî yê rastî Ehmed e, Navdanka wî Ebû Henîfe (Bavê Henîfe) ye, Navê bavê wî Dawid e û navê kalikê wî jî Wenand e. Wenand bixwe li ser dînê zerdeştîtiyê bû piştî Belavbûna îslamê bûye misilman. Dînewerî bernavka xwe cihê ku lê ji dayîkbûye ji Herêma Dînewerê digre û di 24ê tîrmehê 896an de li Dînewerê wefat kiriye.
Perwerdehî û xebatên Dînewerî
Dînewerî perwerdehiya xweya stêrnasî, matematîk û mekanîkê li bajarê Îsfehanê girtiye, perwerdehiya xweya fîlolojî û helbestiyê jî li bajarê Kufe û Besreyê girtiye. Li Kufeyê li cem Îbn Sikkît (m. 858) ders hildaye.
Dînewerî piştî perwerdeya xwe a li Kufeyê şûnde li herêmên wek Îran, Îraq, Efxanistan, Filistîn, Sûrî, Belûçistan û Xorasanê digere û agahiyên hîn dibe di pirtûka xwe a bi navê Kitabu'n-nebat de berhev dike.
Qeresalmî Serû
Qeresalmî Serû, gundekî Şiwanê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Dînewerî
Perwerdehî û xebatên Dînewerî
Di warê riweknasiyê de, di warê ajalnasiyê de, di warê zimannasiyê (fîlolojî) de, di warê mentiqê de, di warê dîrokê de, di warê erdnîgariyê de, di warê astronomiyê de, di warê meteorolojiyê de, di warê matematîk û mekanîkê de berhem nivîsiye û van berhemên wî ji alî zanyarên mezin ên dû wî weke çavkaniyên herî bi bawerî hatine bikarhanîn. Di heman demê de avakarê îlmê qethiyetê ye. Di nava misilmanan de weke "Bavê riweknasiyê" hatiye bi navkirin. Ji ber ku bi pirralîbûna xwe bala gelek zanyarên biyanî kişandiye, gelek zanyarên biyanî li ser lêkolîn kirine. Li Ewropayê di derdora zanistî de weke "Dehayê Kurd" tê naskirin.
Dînewerî di derdorê sala 850î de ji bo xebatên xwe yên li stêrnasiyê çavdêrî ava kiriye û du sed sal ev çavdêriya wî hatiye xebitandin. Ebdurehman Sûfî di sala 946an de tê Dînewerê digere çavdêriya Dînewerî dîtiye lê piştî erişên mongolan ev çavdêrî bi temamî ve hatiye xirabkirin. Bîrûnî bi xebatên Dînewerî ên li ser stêrnasiyê pir bawer kiriye.
Xebatên wî yên li ser kurdan
Dînewerî bûye ji zanyarên yekem ku li ser dîrok û antroplojiya kurdan lêkolîn kiriye û pirtûkeke bi navê "Ensab el-Ekrad" (Jêdera Kurdan) nîvîsandiye. Di vê berhema xwe de ji dîrokên kevnar heya roja xwe bav û kalên kurdan girtiye dest. Dîsa di dîrokê de yekem car wî xerîteya Kurdistanê xêz kiriye. Navê Kurdistanê di xeriteya xwe de bikarhaniye. Her çiqas ev berhema wî negihiştîbe roja me jî, di gelek berhemên dîroknasan de behsa vê berhemê dikin. Ji ber vê xebata wî ya li ser kurdan Dînewerî wek Kurdologê herî mezin û pêşîn jî tê qebûlkirin.
Gotinên ji bo Dînewerî
Berhemên Dînewerî bala gelek lêkolîneran kişandiye. Di der barê Dînewerî de ji zanyaran çend nirxandin jî wisa ne:
Mehrdad Izady dibêje;
Bruno Silberberg (Lêkolînerê Alman) jî dibêje;
Berhemên wî
Berhemên li ser zanista matematîk û xwezayiyê
Berhemên li ser zanista civakî
Helleşey pêst
هه‌ڵه‌شه‌ی پێست نه‌خۆشییه‌کی پێستییه‌ که‌ وا له‌ پێست ده‌کات ڕه‌نگی، شێوه‌ی یان پێکهاته‌ی بگۆڕێت. هه‌ڵه‌شه‌ی پێست ده‌توانی کاریگه‌ری له‌سه‌ر پارچه‌یه‌کی پێست یان هه‌موو پێستى له‌ش هه‌بێت هه‌ڵه‌شه‌ی پێست کاریگه‌ری له‌سه‌ر پێست ده‌کات و وای لێ ده‌کات پێسته‌که‌ گۆرانکاری به‌سه‌ردا بێ، له‌
خوران
گەرم بوونی پێست
وشك بوونی پێست
ئه‌ستور بوونی پێست
‎و ده‌توانی ده‌ست به‌ هێشان بكات
——————————————————————————————————- هۆو چاره‌سه‌رکردنی هه‌ڵه‌شه‌ی پێست تاک وه‌لامی نیه‌، چونکه‌ هۆکاری هه‌بوونی یه‌ک هه‌ڵه‌شه‌ له‌ هه‌ڵه‌شه‌یه‌کی تر زۆر جیاوازو جودایه‌. له‌ کاتی ده‌ستنیشانکردنی نه‌خۆشی پێست ده‌بێت ڕوخسار و نيشانه‌كانی نه‌خۆشییه‌ جياوازه‌كانی پێست له‌به‌رچاو بێت و ئه‌و شتانه‌ كه‌ نه‌خۆشه‌كه‌ به‌كارهێناوه‌ و پيشه‌كه‌ی و روودانی له‌ناو خێزانیش دەبێ لەبەر چاومان بێ.
ئه‌وە زانیارییه‌ پێویسته‌كانە بۆ زانینی ئه‌و نه‌خۆشیه‌ پێستييه که‌ پەيوەندى به نه‌خۆشه‌که‌ هه‌یتی و يارمەتيمان دەدات بۆ بزانينى چ شتێک وای کرد نه‌خۆشییه‌که ‌‌‌ده‌رکه‌وێت. ———————————————————————————————————- لە هۆیە باوەكان:
‎حەساسیەی خواردن
‎زیانی داو و دەرمان
‎دڵەراوكی
Sefa
Şêba Jêr ( bi tirkî: Çayköy - Yukari ) gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Helleşey pêst
‎بەركەوتنی پێست بە رووی جاڕس
‎كاردانەوەی كوتان
‎نەخۆشی پێست وەكو ئەگزیما
‎كەوتنەبەر ڕۆژ (سووتانەوە بە هۆی ڕۆژ) یان گەرمی
‎پیسبوونی پێستی كەسی
—————————————————————————————————————-
‎لە هۆیە ناباوەكان:
‎ئاوس بوون،
نەخۆشی بەرگری دژبەخۆ وەكو (نەخۆشی سەدەف)
‎رووشاندنی پێست لە یەك شوێن،
— ————————————————————————————————————————- —
Boulay-les-Barres
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Helleşey pêst
‎هۆی هەبوونی هەڵەشەی پێست زۆرە، ئەوەش زەحمەتیمان بۆ دروست دەكات لە دۆزینەوەی هۆی دروستبوونی ‎بۆیە دەبێت هەڵسەنگاندنێكی وردی مێژووی نەخۆشەكە بكەین ‎و پرسیارەكانی (چ دەرمانێك نەخۆشەكە بەكاردەینی؟ ‎نەخۆشەكە لە كوێ بوو؟ ‎پیشەی چۆنە؟) بپرسین. ‎و دەبێت تاقیكردنەوەی جەستەی تەواو بكرێت لەسەر نەخۆشەكە …………
‎لە كاتی تاقیكردنەوەی جەستەی دەبێت ئەو تێبینیانە بزانین: ‎•روخسار:شێوەو شكڵی هەڵەشەكەی ‎•دابەشبوون: هەڵەشەكە لەسەر كام لای جەستەیە و ئەگەر هەڵەشەكە لە هەردوو لای جەستە وەك یەكە (راست و چەپ)
‎چارەسەركردنی: ‎زۆربەی هەڵەشە باوكان چارەسەر دەكرێن بە بەكارهێنانی كرێمی ستیرۆید وەكو (هیدرۆكۆرتیزۆن) ‎یانیش كرێمی بێ ستیرۆید.
Nwawê
Nwawê, gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Nwawê 68 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 492 e.
Seker
Seker  gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Ebubekir Pamukçu
Ebubekir Pamukçu (jdb. 2ê nîsanê 1946 li gundê Badûran a Çêrmik a Diyarbekirê - m. 18ê tîrmehê 1991 li Stockholm, Swêdê) yek ji giregirên MHP ên berê û serokên projekta veqetandina dimiliyan (kirmanc, kird, zaza, ginî hwd) ji kurdên din û damezrandina dewleta bi navê Zazaistan e.
Perwerdeya mamostetiyê dîtiye û gelek salan mamostetî kiriye. Di nava refên hêzên rastgîr ên tirk (ülkücüler, bozkurtlar) cih digire û li dijî kurd, çepgîr û sosyalîstan têdikoşe. Di rojname û kovaran de "tirkbûna kurdan" tîne zimên. Bi navê "Kurtuluş Savaşı - Şerê azadiyê" pirtûkek di sala 1970î de diweşîne û pesnê avabûna û têkoşîna dewletê li dijî dijminan dide. Bi qasî demek kurt têkilî bi Doğu Perinçek re datîne û piştî ku Perinçek ji aliyê çepgîran ve giran tê birîndarkirin, têkiliya xwe înkar dike.
Wekî endamekî dewletê dikeve nava hin kom û hizbên kurdan û sîxuriyê dike lê di demeke kurt de tê pêderxistin. Di sala 1984an de rêxistineke kurd ê bi navê Pêşeng bi daxûyaniyekê dide îlankirin ku ev kes ketiye nava refên rêxistina wan û ew peyayekê dewletê ye. Li ser vê daxûyaniyê Pamukçu êdî xwe venaşêre û dibêje: "Erê wisa bû lê niha êdî nêrînên min hatine guhartin. Min têkiliya xwe biriye û êdî ez doza zazayan dikim kû ew ne kurd in". Tê gotin ku di heman salê de şerê çekdarî yê PKKyê destpêkiriye û dewlet dixwaze kurdên bakur wekî çawa berê bi elewîtî - sunîtiyê ji hev parçedikir û bêhêz dihîşt îcar pedivî bi projekteke nû hebû û Pamukçu jî di vê projektê de cihdigirt heya mirina xwe.
Di sala 1984an de kovareke bi navê Ayre û di sala 1987an de jî Piya dertîne û navê Zazaistanê bikartîne. Ew bi nexweşiya şêrpenceyê jiyana xwe ji dest dide.
Marcilly-la-Campagne
Marcilly-la-Campagne, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
30ê gulanê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Sadiq
Sadiq, Helbestvanekî kurd e û navê wî di dawiya wê helbesta ku di nav wê keşkula destnivîs de hatiye nivîsîn hebû. Ji ber ku navê Sadiq di dawiya vê helbestê de tê, ew ne ya Elî Herîrî lê ya Sadiq e. Tarîxa jiyana vî helbestvanî jî wek ya Mîna û Macin ne diyar e. Heta niha tu tarîxnasî nave wan neaniye. Eger hinek berhemên wan ên din jî bi dest kevin ne dûr e ku di duwarojê de tarîxa jiyana wan ronî bibe.
Memesenî (navçe)
Memesenî yek ji navçeyên parêzgeha Farsê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Nurabad e.
Kurdika
Kurdika, gundekî Qereyaziyê ye. Navê xwe ji eşîra Kurdikan girtiye.
Bourgogne
Bourgogne (Bixwîne:Bûrgoyn) yek ji herêmên Fransayê ko li navenda Fransayê dikeve ye. Ew li rohelat bi herêmê Franche-Comté, li bakur bi Champagne-Ardenne û Île-de-France, li rojava bi Centre, û başûr jî bi Auvergne û Rhône-Alpes tê sînor kirin.
Dîrok
Ew ji 6. sedsala berî zayîne de heta ko Romî hatibûn, Kelt lê bi şûn bûbûn. Ew di sala 59 b.z. ji hêla Julius Caesar hat dagir kirin û pê re jî hat teve Galya kirin.
Ew bi Koça Qomanê di seldsala 4'an de re jî hêla qomekê Germanayî Burgundan hat dagir kirin. den Rhein und ließ sich im Bereich des jetzigen Burgund und der Franche Comté (Freigrafschaft Burgund) nieder. Ew pê hatina Burgundan re wek Burgundia hat nav kirin.
Di sala 534an de ew êdî keta bin destên Burgundan û hat wek Burgunda nav kirin.
Chavenon
Chavenon, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Weitenhagen
Weitenhagen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Ystad
Ystad bajarekî parêzgeha Skåne Län li başûrê Swêdê ye.
Zemanabad, Melekan
Zemanabad gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Hîlar
Hîlar, gundekî bi ser navçeya Erxeniya Diyarbekirê ye ku du car ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. Niha (2017) gundî şunda hat li gundê xwe dijîn.
Gundê neolîtîk ê bi navê Qota Berçem di ber Hîlarê de ye.
Selmê
Selmê, gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye. Çend malên Selmê ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin. Niha gund ava ye. Li gund 49 mal hene.
Qanciyan
Qanciyan (bi tirkî: Selenli), gundekî Qereyazîye e. Evdalê Zeynikê ji Qanciyan bû.
Şiîtî
Şiîtî, şîa  piştî sunîtiyê mezhebê duyem ê dînê îslamê ye.
Ji kesên ko baweriya wan bi şiîtiyê ra heye şîa dibêjin. Nêzîkî 10% ji misilmanên cîhanê li ser mezhebê şiîtiyê ne û piraniya wan jî li welatên wekî Îran, Azerbaycan, Îraq, Sûrî û Libnanê dijîn. Şiîtiya ku xelik zêdetir diniyasin Şiîtiya Dozdehan (Şiîtiya Dozdeh Îmaman) an jî Şiîtiya Îsnaeşeriyê ye. Lê, rêçikên dî yên mîna Şiîtiya Heftan (Şiîtiya Heft Îmaman) an jî Şiîtiya Îsmaîliyê û Şiîtiya Pêncan (Şiîtiya Pênc Îmaman) an jî Zeydîtî jî hene. Hindek rêçikên dî yên mîna Elewîtî û Dirûzî jî hindek rêçikên nerasterê (ne ortodoks) yên şiîtiyê ne. Piraniya elewiyan li Tirkiyeyê û piraniya dirûziyan jî li Sûrî û Libnanê dijîn. Dûra Îsmaîlî jî li dewleta Hindistan, Pakistan, Efxanistan û Tacîkistanê dijin. Zeydî jî yek ji komela şîayan in û tenê li welatê Yemenê dijîn.
Şiîtî li ser lihevnegiritna misilmanan li ser cêgiriya pêxemberê îslamê, anko xelîfetiyê peyda bû. Şia bawer in ko dibê li paşî mirina Muhemmed dibê li şûna Ebûbekir, Elî bibûya xelîfe. Cidatiyên navbera şiîtî û sunîtiyê bi dirêjahiya 1400 salên bihurî gelek ji vê yekê zêdetir bûne. Di gelek parên baweriya îslamî da niha şia û sunî wekî hev nafikirin. Ji ber nerazîbûna dîrokî ya şîayan li ser cêgiriya pêxemberî, ew dijberî hemî desthilatên îslamî yên van 1400 salên bihurî, nemaz xelafeta Emewiyan, xelafeta Ebasiyan, xelafeta Osmaniyan bûne. Şîayên Fatimî heyamekê li bakurê Afrîkayê desthilatdarî kir. Zanîngeha el-Azher ya bajarê Qahîreyê yadgara wî çaxî ye.
Navê mezhebî
Peyva shī‘ah ji erebî shī‘at Alī ("partî an koma Elî", "desteka Elî"); kesên ko xwe ji koma giştî cuda dikin. Bi vê ramanê şia ew kesên ko xwe jibo alîgiriya Îmamê Elî daye aliyekî û xwe ji koma misilmanên dî cudakirî.
Zimanê polonî
Ew bi zimanên kaşûbî, çekî, slowakî û sorbî ve gelek nêzî hev e. Polonî zimanê Polonyayê fermî ye. Ew ji aliya 38 milyon kesan ve tê axaftin û ji wan heşt milyonên xwe li der Polonyayê dijî ne.
Dîrok
Çavkaniyên nivisiyên bi zimanê polonî heta sedsala 12'an dere ye.
Alphabet
Zimanê polonî ji serê de bi alfabeya latînî yê hin nîşanên wek xêz û xal dihêwirand dihat nivisandin.