cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tepînk
Tepînk, mîn, mayin ji çek û mekanîzmaya bo ziyandayîna amyarên bejayî, ferd, keştî û amyarên esmanî tên bikaranîn re dibêjin. Gelek awa û cureyên wê hene. Tepînk him çekeke parastinê ye, him jî ya tunekirinê.
Rojiyên êzdiyan
Ji 6ê kanûna pêşîn heta 8ê kanûna pêşîn girtina rojiyên Xwedan e. 9ê kanûna pêşîn jî Cejna Xwedan e.
Tepînk
Tepînk bo armancên curbecur tên bikaranîn. Bi gelek teknîkên nûjen jî dikarin bên bikaranîn. Mirov dikare bêje tepînk jî bombeyek e, û wekî dafikekê tê danîn û kamûflajkirin, dema bê xwestin jî tê teqandin.
Famîleya panosan
Famîleya panosan, famîleya fêkîquşxanekiyên guldankan (Lecythidaceae) famîleyeke riwekan e, di Koma gezik, çay û çûxan (Ericales) de cih digire. Ev kom ji çîna riwekên bi kulîlk (Magnoliopsida) e. Li herêmên tropîk ên başûrê Amerîka, Afrîka û Madagaskar diçên. Navdara vê famîleyê dara panosê (Bertholletia excelsa) ye. Ji vê darê re şembelota brezîlî jî (ji Brezîlê) tê gotin. Riwekên wê flavonol û asîda ellagê dihewînin.
Rojiyên êzdiyan
Ji 13ê kanûna pêşîn heta 15ê kanûna pêşîn jî dema rojiyên Êzî ne. 16ê kanûna pêşîn jî Cejna Êzîd tê pîrozkirin.
Tepînk
Tepînk hene dema hedefa xwe xist dafikê, bi pêlêkirinê diteqin. Tepînk jî hene ji dûrve tên kumandakirin. Tepînk dikarin bi mekanîzmayeke demê plan dike vê bê girêdan û dema wê hat bê teqandin.
Rojiyên êzdiyan
Her sal di meha kanûna pêşîn de rojiyên êzdiyan tên girtin.
Famîleya panosan
Sîstematîk
Navê Lecythidaceae sala 1825'ê ji aliyê Achille Richard ve, di Dictionnaire classique d'histoire naturelle, 9, rûpel 259Ä'ê de hatiye lêkirin.
Tepînk
Tepînka bejayiyê û cureyên wê
Tepînkên li ser riya hedef tên binaxkirin in. Dema rast li hedefa xwe hat diteqin. Di nava wan de pilte (teqemenî), madeyên kîmyayî hene.
Famîleya panosan
Sîstematîk
Di famîleya panosan Lecythidaceaeyê de bi qasî 25 cins û 250 cure hene. Ev famîle di bin 5 jêrefamîleyê de tê rêzkirin:
Tepînk
Tepînka bejayiyê û cureyên wê
Cureyên antîpersonelan ên sereke: 1- Tepînka antîpersonel a rûxîner 2- Tepînka pagê, tepînka araziyê 3- Tepînka çovî 4- Tepînka êrîşên rexkî
Cureyên tepînkên li dijî mirovan tên bikaranîn: 1- Tepînka belav dibe û bising 2- Tepînka bi parçeyên bandorker û aresteyî 3- Tepînka pestoyî, tepînka bifîşar 4- Tepînka napalmê 5- Tepînka vediceniqe 6- Tepînka kîmyayî
NGC 2088
NGC 2088, cîsmeke asîmanî ye. Ji aliyê astronoma Brîtanî John Herschel ve di sala 1835an de hatiye vedîtin.
Badêrik
Badêrik, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Qişlaq Bextiyar
Qişlaq Bextiyar gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Ergîn
Ergîn, gundekî navçeya Balaya ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Xanperî
Xanperî, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Qişlaq Bextiyar
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 420 kes (90 malbat) bûn.
Siwaran
Siwaran, Sowaran, Sawaran, gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.
Moritzheim
Moritzheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Kuşke
Kuşke, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Şêx Huseyn
Şêx Huseyn dengbêjekî ji herêma Farqîne ye.
Şêx Huseyn 1954’an de li bajarê Amedê, li navçeya Farqînê li gundê Dêrûnê ji diya xwe dibe. Malbata wî di sala 1917’an de ji navçeya Milazgirê hatiye gundê Kelê.
Macirên Melazgirtê ne û Kurd e. Dibistan nexwendiye. Bi erebî xwendiye. Di sala 1966’an de diçe Farqînê. Li Farqînê di salên 1975, 76’an de dizewice bi tevayî 4 caran zewiciye. Li Farqînê heya sala 2000’î 22 salan misk û lewantê difiroşe. Ji sala 2000’î vir ve kasetan difiroşe. Di zaroktiya xwe de stranan dibêje. Ji bavê xwe hînî stranan bûye. Ji malbateke dengbêjan e. Kalê wî Ûsivê Macir dengbêjê Mehmed Axayê Kelê bûye. Bavê wî Evdilqadirê dengbêj e. 13 kur û 4 keçên wî hene. Du kasetên wî yên korsan di nav gel de hene.
Alaattin Kanat (General Zinar)
Alaattin Kanat (General Zinar) îtîrafkarek e ku ji PKK'yê veqetiya ye.
Alaattin Kanat di koma kujer û kontra-gerîlla Mahmut Yıldırım (Yeşil) de ye.
Siptîgan
Siptîgan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Alaattin Kanat (General Zinar)
Li gora rapora fermî der barê bûyêra Susurlukê de, Kanat Mehmet Sîncar kuşt û tê gotin ku di kuştina Cem Ersever de jî cih girtî ye.
Têmir, Selmas
Têmir, Selmas gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Enderaw, Sine
Enderaw gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Sine ye.
Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais
Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais (PUC-MG) yek ji zanîngehên dewletê ya Belo Horizonteya Brezîlê ye.
Boxellû
Boxellû, gundekî gundistana Çilçeşme rojavaa navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Kesîk kopru
Kêsika, gundekî navçeya Balaya ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Boxellû
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Boxellû 252 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 41 e.
Eloyan
Eloyan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Grimmen
Grimmen, bajarekî navçeya (Landkreis) Mecklenburg-Vorpommernê li herêma Vorpommern-Rügen a Almanyayê ye.
Qizilbilax, Heştrûd
Qizilbilax gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Gundê Hectehîr
Gundê Hectehîr, gundekî navçeya Balaya ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Neef
Neef şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Tesson
Tesson, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Kawemele
Kawemele, gundekî gundistana Çilçeşme rojavaa navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kawemele 170 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 30 e.
Cerny-lès-Bucy
Cerny-lès-Bucy, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Famîleya şînzerkan
Famîleya şînzerkan, famîleya rezê cangoçkan (Polemoniaceae) famîleyeke riwekan e. Hin cureyên wê li Ewrasyayê jî diçên. Li Kurdistanê jî tên dîtin. Di famîleyê de 18 heya 25 cins, 350 heya 385 cure hene.
Sîstematîk
Famîleya Polemoniaceae sala 1789'ê ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu ve,bi navê „Polemonia“, di Genera Plantarum, 136'ê de hatiye binavkirin. Ji cinsê wê re Polemonium L. dibêjin. Navê din ê vê famîleyê jî Cobaeaceae D.Don. ye.
Qotir, Şahîndij
Qotir, Şahîndij gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 642 kes (169 malbat) bûn.
Hêşerî
Hêşerî , gundekî bi ser navçeya Qosera Mêrdînê ve ye.
NGC 2089
NGC 2089, cîsmeke asîmanî ye. Ji aliyê astronoma Brîtanî William Herschel ve di sala 1785an de hatiye vedîtin.
Holokost
Holokost, şoah, nîjadkujiya Cihûyan, rehqelana cihûyan, genosîda/jenosîda cihûyan, rehkolana cihûyan ji nîjadkujiya ku ji aliyê sazûmaniya Nazîyan ve li Almanya û seranser Ewropayê hatiye kirin re tê gotin.
Bêjeya Holokostê
Holokost bi grekî tê wateya (ὁλόκαυστον holókauston "bi giştî şewitandin, qelandin") an Şoah (herwiha Shoah; bi Hebrayî (îbranî) הַשׁוֹאָה ha'Şoah "nepîroz" an "katastrofa mezin").
Di zimanê kurdî de nîjadkujî, rehqelan, rehkolan, kuştarî, qelaço tê gotin. Ji komkujî cudatir e. Lewra di komkujiyê de komek an pirraniya gelek tê qirkirin lê di nîjadkujiyê de jiholêrakirina nîjadek, qewmek tê kirin.
Cudatiya nîjadkujî û komkujiyê
Biserbikeve yan nekeve heger armanca qirkirinek jiholêrakirina gelek be, qelandina ûrtê wan bê xwestin, ev dibe nîjadkujî. Di nîjadkujiya Cihûyan de hatiye xwestin ku li rûyê erdê Cihû nemînin. Hin kes komkujiya Ermeniyan jî wekî nîjadkujî dinirxînin. Di komkujiya Helebceyê de armanc tunekirina bajarek bi giştî ye. Hin kes dibêjin Sedam Huseyn nîjadkujiya kurdan plan kiriye lê biserneketiye. Ya Sedam kiriye komkujî maye. Tevkujî di wateya komkujiyên biçûk de ye.
Hin kes siyaseta pişavtin û înkarkirina kurdan a Tirkiyeyê jî wekî "nîjadkujiyek plankirî ya demdirêjî" binav dikin. Tirkiyeyê li dijî kurdan gelek komkujî pêk anîne lê di nîjadkujiya kurdan de biserneketiye.
Bi hatine Naziyan ve
Bi hatina ser desthilatê ya Naziyan ve, di nava salên 1933 - 1945ê de li seranser Ewropayê gelê Cihû hatine berhevkirin. Nazî wekî dijminê sereke ji xwe re Cihûyan dibînin. Ji ber ku gelê Cihû xwendî û dewlemend bû, ji ber ku Almanya di şerê cîhanê yê I. de têk çûbû û xizan ketibû, Naziyan bi zanebûn, ji bo gel bixapînin, bixin ser riya xwe, sedemê tevahiya xirabiyan gelê Cihû dan nîşandan.
Nasyonalsosyalîstan Cihû berhev kirin, li kampan cibandin, ew dane xebitandin, li ser wan ceribandinên dijmirovane kirin û di wargehên nîjadkujiyê de birêkûpêk ji holê rakirin. Di nîjadkujiya Cihûyan de kêmzêde 6 milyon Cihû hatine tunekirin.
Di nîjadkujiyê de herwiha çîgan, bawermendên Şahidên Yehowa, hevzayendbaz, nexweşên psîkolojîk, kesên astengiyên wan ên jîriyê hebûn ûêd jî di kampan de hatine kujtin. Hin kes hejmara qurbaniyan wekî 17 milyon jî didin diyarkirin.
Tê gotin 100 hezar astengdar, 20 hezar almanên komûnîst û demokrat, 7 hezar hevzayend, 1.200 alîgirên Şahîdên Yahowa hatine qirkirin.
Nîjadkujî gav bi gav
Adolf Hitler û sazûmaniya Naziyan sala 1933 dest bi plana xwe ya tunekirina Cihûyan dikin. Berê peywirdarî, paye, xwedîtiyên Cihûyan tên betalkirin. Gava duyemîn destdana ser milkê wan e. Dest didin ser dewlemendiya wan û li seranser Ewropayê Cihûyan berhev dikin, wan di kampan de dicivînin.
Li kampan bi hovane tên xebitan û dawiyê de jî wan dikujin. Kujtin di odeyên gazê, firûnan de pêk tê. Yan jî wan bi rêbazên din dikujin. Ango gava dawî jiholêrakirina Cihûyan bû.
15ê îlonê 1935 hikûmeta Hitler (Zagonên Nürnbergê]] dertînin. Bi van zagonan "kesên ku ne ji gelên Arî (Aryan) ne, marîbûn (zewac) bi wan re tê qedexekirin". Qewmên din wekî "mirovên nizm, mirovên kêmnirx" tên binavkirin.
Şadbad Olya
Şadbad Olya, gundekî ser bi navenda bajarê Tebrîzê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Holokost
Stêrka Dawid
Hikûmeta Almanyayê ya wê demê di 9ê çiriya pêşîn 1941ê de li Cihûyan dike ferz ku stêrka Dawid bi xwe ve bikin, daku ew li kolanan bi hêsanî bên naskirin ku Cihû ne. Deh roj şûnde bazirganî bi Cihûyan re tê qedexekirin. Li seranser Almanyayê nêçîra Cihûyan destpê dike.
Baregehên mirinê
Yekemîn kampa mirinê sala 1933 li Dachauyê tê amadekirin. Li vir almanên demokrat hatin berhevkirin û kujtin.
.
Gröditz
Gröditz, bajarekî navçeya (Landkreis) Meißenê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Soza hevala
Kesên rêzefîlmê
Romeo ; (ロミオ)
Lîsteya şahên seleukî
Va ye lîsteya serekdewlet û hevserên Împeratoriya Seleukî (312-63 b.z. li Mezopotamya, Sûrî, Anatolya, û Îranê).
Sildîz
Sildîz, gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.
Mizrahîm
Cihûyên mizrahî, mizrahîm, ango mizraḧîm (, mizrahî bi wateya "rojhilatî") an Edot haMizrach (civatên rojhilatê) navek e ku ji bo civatên cihû yên Asyayê, bi taybetî yên rojhilata navîn tê bikaranîn. Fermo, mîzraxîm ji cihûyên ereb, cihûyên faris, cihûyên bûxarî, cihûyên kurd û cihûyên çiyayê (cihûyên hindî û yên Qafqasya) pêk tên.
Bi nav kirin
Berî avakirina dewleta Îsrael ev nav nedihate bikaranîn, lewra evya bi nav kirineke nû ye û qala cihûyên ku li derveyî dewleta Îsraelê dijîn dike. Gelek mizrahîm hê jî xwe bi navê dewleta ku tê de dijîn re bi nav dikin, wek cihûyên îraqî, cihûyên tûnisî, cihûyên faris û hwd.
Pirr caran mizrahîm wek sefardîm (ku bi îbranî tê wateya 'spanyolî') têne dîtin. Sefardî cihûyên ku piştî qewitandina wan a ji Spanyayê di sala 1492'an de xwe li Efrîqaya bakur (li Mexribê) bi cih kirine re tê gotin. Lê sefardîm naxwezin ew wek mizrahîm bêne binavkirin.
Ziman
Civakên mizraxîm bi zaravayên cûr bi cûr ê' yudeo-erebî xeber didan, wek ya moxrabî.
Zaravayên din ên civakên mizraxîm ev in: cîdî, yudeo-gurcî, yudeo-tacîkî (buxorî), kurdî, yudeo-berberî, yûhûrî û yudeo-aramî. Pirraniya pirtûkên felsefî, olî û edebiyatî yên mizraxîm bi zimanê erebî yê bi alfabeya îbranî hatine nivîsandin.
Badilan
Badilan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Josef Mengele
Josef Mengele (jdb. li Günzburg; m.  li Bertioga, Brezîl) yek ji bijîşkên navdar ên kampên mirinê yên naziyan bû. Li ser girtiyan ceribandinên hovane dikir, ew wekî kobay bikardianî. Navê wî dibe "firîşteyê mirinê". Piştî şer wekî gelekên din diçe başûrê parzemîna Amerîkayê. Sala 1960 ji aliyê Mossadê ve tê selmandin lê dest nadinê.
Jiyan
Josef Mengele lawê mezin ê Karl û Walburga Mengele (jdb. Hupfauer) e. Malbata wî dewlemend e, li ser teknîka çandiniyê kargehek wan heye, Mengele Agrartechnik li Günzburgê.
Mengele perwerdeya antropolojî û bijîşkiyê dibîne li München, Bonn û Viyanayê. Di nava salên 1931-1934 dikeve nava refên SA'yê. Sala 1937an jî tevlî NSDAPê dibe.
Di 1939an de bi Irene Schönbein re marî dibe (dizewice). Sala 1940î tevlî artêşê û hêzên çekdar ên SSê dibe. Salên 1960î de tevahiya dîplom û payeyên wî tên betalkirin. Wî bi hêza sazûmaniyê ji xwe re kariyereke mezin çêkiribû.
Bijîşkê baregeha Auschwitzê
Ew beriya here Auschwitzê jî li ser girtiyên kampan ceribandinan dike. Bi taybetî li ser cêwî û çîganan. Wî dixwest biselmîne ku nîjada aryanî li ser mirovên din e.
Ew girtiyan dikuje, laşê wan parçeyî dike, dermanan li ser zarokan diceribîne, tî-birçî dihêle hwd. Navê wî wekî "firîşteyê mirinê" belav dibe. Helbet ew ne tenê ye, bi sedan bijîşkên wekî wî hebûn û wan jî ceribandinên wiha dikirin. Lê bi qasî Mengele navdar nebûn.
Bi hatine Artêşa Sor a 17ê rêbenadana sala 1945an, direve, xwe vedişêre. Herçendî Mossad wî diselmîne jî, ji ber sedemên nayên zanîn, Mengele nayê girtin. Bi nasnameya Fritz Hollmann li parzemîna Amerîkayê dijî.
20ê hezîrana sala 1949an bi keştiya navê wê North King e direve Buenos Airesê. Li wir heya sala 1950î dijî. Wekî bijîşk dixebite.
Tê gotin bi navên sexte qet nebe carekê çûye Almanyayê jî. Li balyozxaneya Buenos Airesê bi du nasnameyan qeydên wî tên bidestxistin. Saziyên almanan bi dizî alîkariya wî kirine.
Mengele 7ê sibata sala 1979 di avjiberiyê de felcê derbas dike û dimire. Medyaya Alman dezînformasyonê dike, wî ji bala rayagiştî dide dûrxistin. Heya îro jî nayê zanîn ku çima daîreyên Almanyayê yên wê demê bi ser Mengele de neçûne, alîkarî dane wî.
Sala 2004an rojnivîsên wî yên li Brezîlê nivîsîne hatin weşandin. Di wan de Mengele berevaniya jiyan û karê xwe dike. Ango ti poşmanî nebûye.
Enkujan
Enkujan gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Sine ye.
Têmirabad
Têmirabad gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Qerekelek
Qerekelek gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Têmirabad
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 92 kes (24 malbat) bûn.
Heyto
Heyto  gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Arkadya
Arkadya, ( yewnanî : Αρκαδία, Arkadía ) parêzgehek li başûrê Yewnanistanê li Peloponnesê ye. Navenda parêzgehê Trîpolîce ye.
Arkadya navê herêmeke çiyayî bû li beşa navendî ya Peloponnes ( Peloponnesos ) li Yewnaniya kevnar. Navê xwe ji Arkas, karakterek mîtolojîk digire.
Kopeqiran
Kopeqiran, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Stemwede
Stemwede şaredariyeke navçeya (Landkreis) Minden-Lübbecke li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Camiliya Biçûk
Camiliya Çûk, ango Camiliya Biçûk, gundekî navçeya Balaya ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Arîn Mîrkan
Arîn Mîrkan, yan jî navê jidayîkbûnê Dîlar Gencxemîs (jdb. 1994 li Efrînê - m. li Kobanî), şervan û fermandareke Yekîneyên Parastina Jin bû ku di dema şerê li dijî DAÎŞê li Kobanê bi çalakiya xwekujiya li dijî DAÎŞê ku li Girê Miştenûrê pêk anîbû û bi vî çalakiyê derbeke giran daye DAÎŞê tê naskirin. Arîn Mîrkan di sala 1994an li Efrîna Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye û bi vê çalakiya xwekujiyê di sala 1994an jiyana ji dest daye.
Kanala Euripos
Navê gorî mîtolojiya yewnanî Euripos, lêkolînerekî antîk ê ko dixwest ko li herkê kanalê bikole bû. Lê wextê ko ew xwe noqe avê dike di avê difetise.
Xerbik
Xerbik, xaniyê li hewşê ko wek embar (depo) ji bo ardû û arban û genim û hwd. û ciyê xarin pêjandinê tê bi kar anîn. Ji bo çêkirina xwarinê tifik li xerbik heye.
Thaims
Thaims, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Lîsteya çiyayên Ketelonyayê
Eve lîsteya çiyayên Ketelonyayê.
Lurî
Lorî anku Lurî li mintiqa navbera Loristan, Fars û Xuzestanê tê axavtin, li gor çavkaniyên kevin, ew şêwezareke kurdî ye. Hinek çavkanî lorî wek zaravekê kurdî dijmêrin, lê hinek çavkaniyên nû, anku çavkaniyên ji Sêr Idmonds û vir de wek zaravekê farisî dibîne. Lorî bêhtir nêzîkî zimanê kurdî ye û gelek lêkçûn navberî wan hene. Diroknasê kurd Mihemed Emîn Zekî Beg piştê gera xwe ya Luristanê heman fikrê de dimîne û pirtûka xwe ya "Dîroka Kurd û Kurdistanê" diyar dike. Lorî di nav xwe de li du zaraveyên diqete: zimanê Lurên Biçûk ev zarave di nav zimanê kurdî de tê hejmartin û zaraveyên Lurên Mezin faris wan ji zimanê kurdî diqetîne.
Kelê, Farqîn
Gundê Kelê li ser Farqînê ye. 12 km dûrî Farqînê ye. Li başûrê gund, gundê Sora heye. Li bakurê gund, gundê Mala Badê heye. Li rojhilatê gund, gundê Başimtê heye. Li rojavayê gund, gundê Dêrûnê heye.
Li alî rastê papûra Farqîn û Bidlîsê dikeve. Kelê gundê malbata axa ye. 80 malbat di gund de dijîn. Nîvê gundiyan xwedîerd in. Nîvê gundiyan bê erd in. Gundê deşt û çiya ye. Erdê herî hindik 10 elb di destê gundiyan de heye. Gundî cotkariyê dikin. Titûnê datînin. Pemû û gilgil diajon. Pez û dewaran xwedî dikin. Baxçeyên gelek malbatan hene. Ava gund heye. Elektrîk û dibistan û mizgefta gund hene. Têlefon li gund heye. Dan û standina gundiyan bi Farqînê re ye. Gundî tev kurmanc in. Keyatî li gund e.
Çavkanî
Hîlmî Akyol: Kelê 20.10.08
Girava Okinawayê
Girava Okinawayê, (bi zimanê japonî: 沖縄本島, Okinawa-hontō) yek ji giravên mezinê li herêma Kyushu ye û girava herî mezinê Ryukyu (Nansei) ye. Okinawa ji pênc giravên sereke yên Japon, girava herî piçûk û girava herî ku niştecihên wî hindik e. Dirêjahiya Okinawa bi qasî 106 kîlomêtre dirêj e û bi navînî 11 kîlomêtre jî fireh e. Rûerda Okinawa 1.206,98 kîlomêtre çarçik e. Okinawa bi qasî 640 kîlomêtreyan li aliyê başûrê girava sereke ya Kyushu û Japon a mayî ye.
Gelhe
Li gorî daneyên îlona sala 2009an hikûmeta Japon nifûsa 1.384.762 texmîn dike ku tê de personelên leşkerî yên amerîkî û malbatên wan jî hene. Zimanê Okinawanî ku jê re Uchināguchi tê gotin tenê ji aliyê mezinan ve tê axaftin lê ji aliyê çend komên sivîlên herêmî ve xebatên bikaranîna zimanê Okinawan ku ziman ji aliyê ciwanên giravê ve bê axaftin heye.
Erdnîgarî
Okinawa pêncemîn girava herî mezin a Japon e û rûbera giravê 1.206,99 kîlomêtre çargoşe ye. Dirêjahiya xeta peravê 476 kîlomêtre dirêj e û dûrahiya rêza rast ji bakur ber başûr ve bi qasî 106,6 kîlomêtre ye. Okinawa dikeve dawiya bakurê rojhilatê parêzgeha Okinawa ye.
Siyanezar
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Siyanezar 162 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 28 e.
Soravk
Soravk, rûj, lêvnûs berhemeke kozmetîkê ye ku bo nexşandina lêvan tê bikaranîn. Ji fransî derbasê kurdî jî bûye, li Bakurê Kurdistanê rûj jî dibêjin (ji bêjeya fransî rouge ango sor).
Cure şilemeniyeke rengîn e. Ji senît, don, madeyên nermker, lanolîn, rûnê kastorî, alkol û hin têkelên kîmyayê tê çêkirin. Pirranî sor e, lewra jî di kurdî de soravk gotine. Formên tîr û ron de tên bikaranîn.
Reng dide lêvan, gelek cureyên wê hene. Jin gelek hez jê dikin û bikartînin.
Dîrok
Li Mezopotamyayê derhatiye ku parekê axa Kurdistanê jî dikeve vê herêmê. Berê kevirên giranbiha dihêrane û wekî pêşkêşkirina dewlemendiyê ya jinên dewlemend bikardianîne. Li Egîptê (Misir) têkelek ji rûnên riwekan, don, zirîç, qurşûna sor ûêd li lêvên xwe didan.
Li Spanyayê rûjên tîr hatine çêkirin. Bi hatina Îslamê û artêşên ereban ve li seranser Kurdistanê bikaranîna madeyên kozmetîk hatine qedexekirin. Di serdema 18. de li Ewropayê mêran jî soravk bikaranîne.
Divir
Divir, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
UTC+10:30
UTC+10:30 yek Beşên Demjimêrêye û bi tenê li hin derên Awûstralya bi biharî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn tê bikaranîn. Australian Central Daylight Time(ACDT) tê nav kirin.
Groitzsch
Groitzsch, bajarekî navçeya (Landkreis) Leipzigê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Hidêdî
Hidêdî  gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Qûrdî
Qûrdî, gundekî giredayê navçe Xinûsa bi ser Erzîromê ve ye.
Qele Qorîne
Qele Qorîne gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 34 kes (9 malbat) bûn.
Cêşane
Cêşane (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Jeshana), gundekî bi ser Navenda Silêmaniyê ya navçeya Silêmanî ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Thairé
Thairé, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Kin Eliya Mezin
Kin Eliya Mezin, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Parartêş
Parartêş, wekî ji navê wê kivşe ye, parek ji artêşan e. Ji artêşê biçûktir e. Ji sê-çar firqeyan, qewtên eskeran pêk tê. Gelek parartêş digihên hev, artêşekê pêk tînin. Ji aliyê marşalan (korgeneral) ve tên birêvebirin.
Ji 40 heya 80 hezar eskeran pêk tê. Sedsala dawî de teknîkên çekan gelek bipêş ketine, di şerên niha de yekîneyên biçûk û operatîv tên bikaranîn. Parartêş kêm tê bikaranîn, bi taybetî di operasyonên leşkerî yên cengên biçûk de. Carnan NATO parartêşan ji welatên endam lidardixe.
Bingeha parartêşan Napoléon Bonaparte avêtiye. Fransayî û almanan ev sazûman dewlemend kirine. Beriya sala 1914 parartêş ji herî zêde du firqeyan pêk dihatin.
Panzweiler
Panzweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Rezê cangoçkê
Rezê cangoçkê, şînzerk (Cobaea scandens, carnan bi şaşî Cobea scandens) riwekek ji Famîleya şînzerkan (Polemoniaceae) ye. Ji Meksîkayê belav bûye. Gihasirêş ev e yan na ne diyar e. Riweknasên kurd xebatekê li ser floraya Kurdistanê nekirine.
NGC 2090
NGC 2090, cîsmeke asîmanî ye. Ji aliyê astronoma Skatî James Donlup ve di sala 1826an de hatiye vedîtin.
Suguzel
Suguzel, gundekî navçe Balaya ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Spiyaw
Spiyaw cureyek ji pudrayê ye, di kozmetîkê de bi spîkirina demûrûyê tê bikaranîn. Di zimanê kurdî de herwiha bo hemiyan jî pudra tê bikaranîn. Carnan tevlîhevî derdikevin.
Jê re pudraya rûyê jî dibêjin. Spiyaw bo xemla rûyê ye. Lê ji ber ku ew jî pudrayek e, bi navê giştî pudra (ji fransî poudre, latînî pulvis) jî tê binavkirin.
Pirr berê ji ardikê dihatibûye çêkirin. Niha ji têkelên talk, kalsiyûm, devtî, karbonat, çînkoyê tên çêkirin.
Sehlan
Sehlan, gundekî ser bi navenda bajarê Tebrîzê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
UTC+7:20
UTC+7:20 yek Beşên Demjimêrê ye li Singapûrê di 1933an de heta 1940an ji bo Demjimêra Havîn hatî bû bikaranin.
Awêhing
Awêhing gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Sine ye.
Qûrcîk
Qûrcîk, gundekî giredayê navçe Xinûsa bi ser Erzîromê ve ye.
Tîzxerab
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 178 kes (40 malbat) bûn.
Qerexûrt
Qerexûrt gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Sêfetale
Sêfetale, Sêfetałe, gundekî gundistana Zûlfeqara navçeya Sirşîwê ye. Sirşîw ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Sêfetale 228 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 33 e.
Kovatan
Kovatan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Himran
Himran  gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Ev gund berê gundê ermeniyan ye. Heta iroj ji hin mezelên van hene. Gund bi 5 km ya neziki sinorê Suriyê ye
Peptîd
Peptîd zincîrek ji tirşeyê amînî ya ku bi bestina peptîdê bi hev girêdayî ne.
Kerzur
Kerzur, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Firqe
Firqe, dîvîzya yekîneyeke leşkerî ye. Ji artêş û parartêşê biçûktir, ji lîwayê (brîgadê) mezintir e. Dikare tevahiya çekên ji bo şerê plankirî ne, bikarbîne. Gorî pêdiviyan di tevahiya cureyên artêşê de, firqe tên sazkirin.
Ji 10 heya 30 hezar eskeran pêk tê. Fermandariya wê, generalê major (majorgeneral) dike. Generalê major ji aliyê rutbeyê ve di ser generalê lîwayê re ye.
Lem
Lem, şitla û darika hin sebzeyên wek lema zebeş, petêx,lema îsot, bacan û fringiyan.
Mijarên têkildar: mêw
Împeratoriya Bîzansê
Împeratoriya Bîzansê an jî Împeratoriya Romayê ya Rojhelat an Serdema Bîzansê navê nûjen ê Împeratoriya Romê di Serdema Navîn de ye.
Serdema Bîzansê di serdema de dest pê dike. Paytexta Romaya rojhilat, Konstantînopolîs (Stembol), bû bajarê herî mezin ê Deryaya Navîn. Di sedsala 5-an de, Barbaran împeratoriya Romê ya rojava, di nav de paytexta Roma bixwe, dagir kirin. Konstantînopolîs bû paytexta Împeratoriya Romê berî dawiya sedsala 5-an. Li rojavayê împeratoriyê êdî împerator tune bûn. Împeratorên Romê ji Konstantînopolîs hukumdariya împeratoriyê domandin. Konstantînopolîs jî paytext dimîne dema ku artêşa Iustinianusê Mezin Roma vegirt. Di sedsala 7-an de, misilmanan du ji sê paran împeratoriya Romayê bi dest xistin: Filistîn, Şam, û Misir. Serdema di navbera serketinên misilmanan û Sefera Xaçperestan a çarem de wekî "Serdema Bîzansê ya Navîn" tê zanîn.
Di dema Sefera Xaçperestan a çarem de, şervanên pîroz ên Dêra Katolîk Konstantînopolîsê dagir kirin û talan kirin. Împeratoriya Romê di çend dewletan Rûm de parçe bû û "Latîniyan" li Konstantînopolîsê saz kirin. Beşek ji axa Rûmayiyan ji hêla împeratoriya Venedîkiyan ve dihat birêvebirin. , hukumdarê, Konstantînopolîs ji bo Rûmayiyan dagir kirin. Di sedsala 15-an de, Împeratoriya Romê ji hêla Împeratoriya Osmanî ve hate dagir kirin. Serdema di navbera serketinên Katolîk û serketinên Osmaniyan de wekî din "Serdema Bîzansê Derengtir" tê zanîn.
Keko (dengbêj)
Keko (jdb. 1909 - m. 1992), dengbêjekî ji herêma Dêrsima jêrîn e.
Împeratoriya Bîzansê
Dîrokzanên bi kurtî Bîzans jê re dibêje. Nav ji navê bajarê Konstantînopolîsê berî Konstantînê Mezin tê:,. Konstantin bajarekî nû li rûmeta xwe li, li ser Bosforê ava kir. Konstantîn navê bajêr kir Konstantînopolîs.
Antîka Dereng
Dema Koça Qewman, di sedsala 4'an de, şunda împeratoriya Romê ya rojava dem bi dem bi destên Germanan, Gotan û hûnan bin ket. Li ber, di 378an de Gotan Împeratoriya Romê de bin xistî bû. Di 410an de bajarê Rom bi destên Gotên Rojava hat dagir kirin. Vandalan Mexrib, Hispania, û Nîvgirava Îtalyayê dest xwe xistin. Di sedsala 5'an de qomên germanan bi êrîşên dawî împeratoriya Romê ya rojava hilweşandin. Li wê demê şunda li paş Împeratoriya Roma Împeratoriya Romaya Rojhelat, ango Bîzans tenê ma.
Dema Iustinianusê Mezin, sedsala 6'an de, Împeratoriya Romê li rojava xakên Împeratoriya Romaya Rojavayê berê Hispania, Mexrib û Îtalya şunda dest xwe xistin. Li rojhelat jî bi Sasanîyan re peymana aşîtîye kir. Wê wextê sînorên Împeratoriya Bîzans gehîştina nêzî Împeratoriya Roma û dema wêya herî baş bû. Di 532an de li Konstantînopolîs raperîna Nika derket. Ew encax heftekê de kanîn rakirin, lê paş ew hat rakirin nêzî nîvî Konstantînopolîs hat kuştin. Dema Iustinianus I de di 532an de Ayasofya hat çêkirin. Paş 550anan de beravên Deryaya Navîn bi tunî kete bin sehêtê Rûm. Dema împeratoriya Iustinianus I Dada Roma di  de hat revîze kirin.
Dema Theodosius II (408–450) ji bo li êrîşên Atilla biparêza Sûrên Konstantinopolis hatmezin kirin.
Serdema Bîzansê ya Navîn
Di destpêkên sedsala 7'an de Avar û Bulgaran Balkan, Sasanîyan jî Misir, Filistîn, Ermenistan dest xwe xistin. Lê Împerator Hêrakleios ew dernan heta 627'an bi piranî şunda dest xwe xistin. Wê demê şunda Sasanî êdî hat dagirtin jî wê carê êrîşên Ereban û Misilmanan dest pê kir. Di 20'ê gelawêjê 636'an di de Xelîfe Omer Rûm bin xist. Pê re Misir, Şam, Felestîn bi destên xelîfan ji Rûm hat standin. Êrîşên misilmanan de Rûm gelek xakên Anatolya û Mezopotamya winda kir. Di 698'an bi Kartaca re Maxrîb bi tunî ji dest der ket. Konstantînopolîs, ji bo Hedîs (Hadîs-î Şerîf) û mizgîniya Mihemed pêxember, sê caran di 626, 674–678 û 717–718'an de hat dorpêç kirin. Gorî hin kesan mirina Hêrakleios şunda Împeratoriya Romaya Rojhelat êdî dibe Împeratoriya Bîzansê. Ber mirîna xwe Hêrakleios şuna Latînî yewnanî kira zimanê fermî. Li ser pereyan, paşnavê împeratorên, re guhert.
Gronau, Saksonya Jêrîn
Gronau, bajarekî navçeya (Landkreis) Hildesheimê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Împeratoriya Bîzansê
Serdema Bîzansê ya Navîn
Li şunda împeratorî ji  de derbaza  bû. Dema Împeratorê herî pêş de ji xanedanê isauriyan de dorpêç kirina Ereban Konstantînopolîs hat şunda pijiqandin. Lê ew gelek zor di siya Agirê Yewnanî (ing., Greek Fire) û zivistanakê tund de ancax hat pijiqandin bû.
Di sedsala 8'an dema Leon III de îkonên Xiristîyanî hat qedexe kirin. Di de di 787an de şunda serbest kirin.
Di 866 bi re text derbaza  bû. Ew dema xanedenê Makedonî de, wek tê zanîn, xakên Anatoliyê şunda hatin hel girtin. Bin împeratoriya Nikêforos II Fokas Girava Kreta hat şunda dest xwe xistin. Dema de Sûrî û Felestîn şunda hat dagirkirin. Di dest xanedanê Makedoniyan de împexratoriyê di sedsala 10'an û destpêkên sedsala 11'an de dema xweya herî rind dît. Paş di 987an de xwenga împeratorê bi key rûsî  re zewiciya şunda Rûsan nêzî bi tunî derbaza Xiristîyaniya ortodoks bûn. hat girêdana bû. Basileos II paş şerên bi salan dagir kir. Di 1018'an de Bulgaristan û Çemê Dunayê ket bin destên Rûm.Dûv di 1071'an de împerator  hembera siltanê Selçûqan  bin ket û dîl bû re Anatolî 10 salan de bi piranî ji dest Rûm de derbaza Selçûqan bû. Di 1075'an de dewleta Selçûqiyan bi paytexta Nikaia (Îznîk) hat saz kirin.
Seferên Xaçiya
Dû binketinî Milazgir re bi hewlaka ji bo împeratoriyê şunda ra kin he bû. Wê demê li Selçukan bêtir Normanan êrîşa Rûm dikir. ji bo Normanan ji Wênîsiyan re hevkarî kir. Paş di 1085an de împeratorê Normanan û di 1086an de jî siltanê Selçukan Silêman Şah mir şunda ew hereşeyan ra bûn.
Di 1095an de di ji bo Orşelîmê ji misilmanan bistînin bi banga împerator Aleksios Kommênos Sefera Xaçiyayê Yekem hat kirin. Lê ew leşkerên pêş de çû bûn di 1096an de nêzî bi tunî hat kuştin. Li wan şunda heman ordiyakê din hat şandin. Wê carê di 1097–1099an de Rûm bajarên li rojavaya Anatolî wek Nikaia, Efes, Sardîs şunda standin.
Dema de 1147–1149an de Sefera Xaçiyayê Duyem hat dar xistin. Lê paş di 1176an de di Cenga Mîryakefalon de hat bin xistin şunda Anatoliya nêzî bi tunî bi dest selçukan ket.
Serdema Bîzansê Derengtir
Paş Latînan Konstantînopolîs dagir kirin Rûm kirina sê paran; (Nikaia),  û Împeratoriya Trebzonê. Theodoros I Laskaris di 1208an de Împeratoriya Nikaia de wek împeratorê Roma danezanîn û împeratoriya îznik li Ewropa û Anatolî fireh kir. Ji dûv wî re (1222–1254) sînorên împeratoriyê Îznîk li rojhelat, di siya selçukan li hemberan Mongolan di 1243an dagir bûbû, şunda fireh kir.
Pişt re (1259–1282) di 1259an derbaza texta Împeratoriya İznikê bû şunda di 1261an de Konstantînopolîs ji Latîniyan stand û dawiya Împeratoriya Latîni de. Li wê şunda li taxtê dest pê kir û wan Rûm heta dawiya karger kir. Dûv Selçukan helweşiyan re li Anatolî hin Mîratîyên wek Menteşeyan, Aydınan, Germiyanan, Saruhanan, Karasiyan û Osmanan hati bûn sazkirin. Wê demê li Rûm jî gelek şerên hûndur der di ketin. Di 1282an de heta 1354an 4 şerê hûndurî der ketî bûn.
Di sedsala 14'an de ji bo li Anatolî Osmanan li ewropa jî Bulgaran û Sirban xak ji dest Rûm distandin Rûm ancax bi Konstantînopolîs, Selanik (Tesalonîkî) û bi çend bajaran din ma bû. Dema Xiristîyanan li Ewropa ji hev re ceng dikirinî, ji 1352an de, Osmanan li Ewropa û Trakya ji xak dest xwe dixistin. Heta 1370anan Trakyayiyan bi pirani hati bû dagir kirîn. Di 1362an de jî paytext ji Bursa de biri bûn Hadrianopolis (Edirne) Paş serfiraziya di 1371an de di Cenga Maritza de hembera Serban, Osmanan Makedonya jî hel girt û Rûm herî biçûk bû. Rûm pir caran li yekbûnaka xiristiyanan û dêran ji bo Osmanan ji Ewropa derxin digerîyen. Lê gelê Rûm bi gotina 'Fesan Osmanan şaşikan Kardinalan çêtir e' beşdar ne dibûn. Dûv binketinên hembera Osmanan di Cenga Kosovaya Yekem de di 1389an re di 1391an de Osmanan Konstantînopolîs dorpeç kir. Paş dorpeçkirinakê heft mehan re Rûmê danê Osmanan dayî û sazkirana taxaka misilmanan li Konstantînopolîs pejirand û derpêçkirin hat ra kirin. Paş di Cenga Nikopolis (Niğbolu) di 1396an de artêşa leşkeran xaçan de pêk hati bû bin xist. Dawiya Rûm êdî xwuya dibû. Lê ji bo Timur Osmanan di 1402an li Enqere bin xistin ûmre dewleta Rûm çend deh salan din dewam kir.
Ruxîn
Paş Osmanan Dema Fetret derbaz kir şunda vegirtina Konstantînopolîs armanç kirin. Çi qas Konstantînopolîs ne bajarê wek berê mezin bû jî. her dem armanca Osmanan de bû. Bi dawî di 29'e gulanê 1453an de Osmanan bi fermandariyan Mehmet II Konstantînopolîs vegirtin. Împeratorê Rûmê dawî dema cengê mirî bû. Ew roja serdema navîn dest pê dike ye.
Osmanan paş Konstantînopolîs di 1461an de jî dawiya Împeratoriya Trebzonê de.
Çand û avakarî
Ayasofya, dêreke kevnar a bîzansî ye ku li taxa Eminönü ya Stembolê ye.
Avahiya ku wek dêr hatibû lêkirin, heta demekê bû mizgeft û piştre wek muzexane hate bikaranîn. Mûzexaneya Ayasofyayê li li taxa Eminönüyê li hêla Ewropayê ye. Gava ev qubeya basîlîka di sedsala 6mîn de hate avakirin, weke mînakeke bèhempa yê mîmarî hate dîtin.
Ayasofya ku mînaka herî dawî ya mîmariya antîk e, dêra sereke ya împeratoriya û navenda olî ya xirîstiyanên ortodoks bû.
Gava Iustinianus I bû împeratorê romê, wî bi lêkirina ew meztirîn avahiya wê demê hêza xwe nîşanî hemû cîhanê da.
Ayasofya ji ber hemû taybetiyên xwe bi dîroka kûr a împeratoriya ve girêdayî ye, ji ber ku bi lêkirin û hêza wê ya sembolîk xwediyê girîngbûneke bilind bû. Lewra ji aliyê oldarên xirîstiyan ve hê jî wek perestgeheke pîroz tê dîtin.
Ji ber hêjayiya xwe Ayasofya di sedsalên 16 û 17an de ji Împeratoriya Osmanî re bû mînak ji bo lêkirina mizgeftan. Wek mînak, mizgefta Sultan Ahmet (Siltan Ehmed) û Mizgefta Şîn kopyeyên Ayasofyayê ne.
Cerseuil
Cerseuil, komunekî departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê ye.
Akarca, Albistan
Akarca, gundekî girêdayî navçe Albistan a ser bi Gurgumê ve ye.
Thénac, Charente-Maritime
Thénac, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Mastêrk
Mastêrk, kovikeke ko bo veguhastina lîkîtên wek mazot û benzîn ji qabekê bo qabek ko devê wê teng û piçûk e.
Fînlenda
Fînlenda an Komara Fînlendayê (bi fînî: Suomi an Suomen tasavalta, bi swêdî: Finland an Republiken Finland) welatek li bakûrê Ewropayê ye. Sînorê wê bi Swêd re li bakûr-rojava yê, bi Norwec re li bakûrê û bi Rûsya re li rojhilatê heye. Paytext û bajaroka herî mezin Hêlsînkî ye. Li ser milyonek kes li qada metropola Hêlsînkîye (tevî bajarên Êspoo û Vanta) dijîn. Bajarên din ên girîng Tampêrê, Turku, Oulu, Jyväskylä, Lahtî û Kuopîo ne.
Di meha adarê 2020an de hejmarê gelê fînlandî 5.53 milyon e, pirraniya wê li navendî welêt û li başûrê welêt dijîn û fînî diaxavin, ku beşek zimanên ûralî ye û bi zimanên Skandînavyayê re têkilî tune ye. Koma etnikî ku piştî fînlendayan re û mezin a û li bakûrê wê dijî, ji wan re sámî tê naskirin. Fînlenda welat bi hindiktir berbelavî gelî ye. Ew komara parlemanî bi 310 şaredarî û bi 19 herêm e, tevî herêma xwesera Girav Ålend. Swêdî duyê zimana fermî ye, ku li hin qada deryayî û li Ålendê axaftin.
Hejmara kurdan li Fînlendayê nêzîkî 5 hezar in.
Erdnîgarî
Nêzî 168,000 golan û 179,000 giravan li Fînlenda hene. Saimaa gol mezintirîn li Fînlenda ye û çarem mezintirîn li Ewropa ye. Pirraniya golê li herêm başûr-rojhilatê hene, ku jê re Gol Fînlenda (fînî: Järvi-Suomi) tê gotîn. Pirraniya giravê li başûr-rojavayê û li Derya Behra giravan, di navbera Fînlendaya parzemînî û girava serekî ya Ålenda de hene.
Herêmên Fînlendayê
Fînlenda 19 herêman pêk dihê :
Deh bajaren herî mezin ev in (dem: kanûna pêşîn 2016) û li pey nifûsa wan:
Iniz
Iniz  gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
UTC+4:51
UTC+4:51 yek Beşên Demjimêrê bû li Bombayê heta 1955an hatî bû bikaranin. Ew li wê şunda derbaza Indian Standard Time bû (UTC+5:30).
Mesken
Mesken, gundekî Omerya ye ku bi ser navçeya Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.
Pûsans
Pûsans, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
MV Kurdistan
MV Kurdistan tankereke neftê ya 182 metre (597 ling) bû ku ji hêla Swan Hunter (Shipbuilders) Ltd. li Hebburn Shipyard Tyne and Wear wek Frank D. Moores di hezîrana 1973 de hatibû çêkirin, di sala 1976 de û di dema qeza ji aliyê Nîlê Steamship Company Ltd ve bû. Ew tankereke tomarkirî ya Lîberyayê bû ku di 15ê adar 1979an de 6000 ton nefta Bunker c di Tengava Cabotê de li peravên Cape Breton Nova Scotia Kanada rijand du perçe. Nefta ku hatiye rijandin tenê di rêza duyem de ye ku SS Arrow li peravên Rojhilatê Kanadayê diherike.
Quzlûce
Quzlûce gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 90 kes (16 malbat) bûn.
Cîlaya neynokê
Cîlaya neynokê, oje cîlaya ku li neynokê didin e ku di kozmetîkê de cihekê taybet digire. Ojeyê li neynokên bêçiyan û dehan (bêçiyên lingê) didin. Pirranî jin bikartînin.
Abroscopus
Abroscopus, teyrekî biçûk ê ku ji famîleya Cettiidae ye.
Cîlaya neynokê
Di manîkurê de gelek cureyên rengîn ên ojeyê tên bikaranîn. Ji nîtroselulozê tê çêkirin. Nîvron e, bi firçe yan darikên cîlakirinê li neynokan didin. Bi têkela xwe ya ronkirinê dikare bê ronkirin. Asetona pakijkirinê li hinekan nayê, dikare reaksiyonên alerjîk bitetikîne.
Euboia
Euboia giraveka dirêj e. Bi beravên xwe yên dorê 678 km, ew nêzî 175 km dirêj e û firehiyê xwe jî navbera 6 km de heta 45 km diguhêre.
Cîlaya neynokê
Oje di bijîşkiyê de
Di bijîşkiyê de cureyek wê heye ku mirov bixwe jî ziyanê nade. Ev ji bo zarok an nexweşên neynokên xwe dixwin hatine çêkirin. Tehma wê ne baş e, lê zarok bixwin, pê bi jehrê nakevin.
Euboia
Erdnîgarî
Tê gotin ko Euboia bi reşahiyê Yewnanistanê ve girêdabûye, lê pê erdhêjekê re ew ji wir veqetiye. Navbera Euboia û reşahiyê Yewnanistanê de kanala Euripos cih digire.
Peterswald-Löffelscheid
Peterswald-Löffelscheid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Cîlaya neynokê
Dîrok
Ojeya nûjen sala 1920an hatiye çêkirin. Sala 1932 birayên Charles Revson, Joseph Revson û Charles Lachman dest bi hilberîna ojeyê dikin. Revlon dibe markayek, herwiha soravkê jî difiroşe.
Berê jî mirovan neynokên xwe dinexşandin. Lê bi derketina ojeyê ve ev hêsantir bû.
Azo
Azo, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Akarca, Şereflikoçhisar
Akarca, gundekî navçe Şereflikoçhisara ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.Navi gunde Kurmanci, GARA
Kerşaf
Kerşaf, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye.
Qeresiqal, Heştrûd
Qeresiqal gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Lîsteya Taxên Dîlokê
Ev lîste lîsteya taxên Dîlok'ê ye.
Xirafa
Xirafa taxeke Qoserê ye ko li ser rêya Eradê ye.
Kanîspî, Qoser
Kanîspî , gundekî girêdayî navçeya Qosera Mêrdînê ye.
Gronau, Nordrhein-Westfalen
Gronau, bajarekî navçeya (Landkreis) Borkenê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Artêş
Artêş, sipa ji hêzên çekdarî yên dewlet an gelekê re tê gotin. Di heman demê de ji bo hêza çekdarî ya herî mezin jî tê bikaranîn. Ji wê biçûktir, parartêş e.
Pirranî hêzên çekdarî yên dewletekê tîne bîra mirov. Armanca artêşê parastina welat e. Ji bo welat biparêze û serî bi artêşên dijmin an dagirker re derîne, xwe di gelek awayan de birêxistin dike.
Dîrok
Bingeha artêşan di dema antîk de hatiye avêtin. Berê mirovan xwe ji xwezayê û êlên din diparast. Bi derketina çînan ve, di nava civakê de nakokî û desthilatî li ser mirovan xwe didin der. Çînên serdest bo berjewendiyên xwe, hêzên xwerû bo parastin û şer avakirine. Artêş wiha derketine.
Sumerî, Împeratoriya Roma, Medî, Grekî û Egîptiyan bingeha artêşên niha hene, avêtine. Bi taybetî Romayiyan. Di serdema navîn de artêşên feodalan ji xeynî berjewendiyên xwe, bo ol û baweriyan jî artêş bikaranîne. Heya sedsala 17. ji bo artêşan newêrekî, cengawerî, merdî û xurtî girîng bû. Di bijartina eskeran de bala xwe didan van pîvanan. Lê dûv re dîsîplîn, taktîk, bilezî û teknîk jî ket rojeva artêşan. Eniyên nû yên şer, yekîneyên nû diviyan.
Di serdema 19. de, fransî, rûs, japon û almanan hunera şer gelek bipêş xistin, di sazkirina artêşan de teknîk û perwerdeyên nû derxistin. Bi giştî artêş bipêş xistin.
Di serdema 20. de çekên kîmyayî, atomî û biyolojîk hatin îcad kirin. Giraniya şer ket ser teknîka çekan. Mirovahiyê du şerên cîhanî kirin. Bi dehmilyonan kes mirin. Tevkujî, komkujî û nîjadkujî bûn. Hejmara eskeran hatin kêmkirin, ji dêl wan ve teknîka çekan bû girîng.
Artêş ne tenê bi dijminan re şer dikin
Li welatên parzemîna Amerîkayê, Tirkiye, rojhilata navîn û Afrîkayê artêşan dest danîn ser xwermendê jî. Li gelek welatan cûntayên leşkerî hatin ser desthilatiyê. Gelê xwe kirin bin desthilatiya xwe. Herwiha dest avêtin aborî, çand û hunerê jî. Bi sedhezaran hevwelatiyên xwe kuştin, êşkence kirin. Cûnta hêj jî bidawî nebûne.
Artêşên nûjen
Artêş ji 4 heya 6 parartêşan pêk tê. Ji aliyê orgeneralan ve tê birêvebirin. Artêşên nûjen ji sê beşan pêk tê: Hêzên bejayî, hêzên esmanî û hêzên deryayî. Herwiha hêzên sîxurî, hêzên teknîkî, hêzên tenduristiyê, jandarmê ûêd jî hene û girêdayî serfermandariyê ne.
Li hin welatan artêş wekî "artêşa neteweyî, artêşa gel, artêşa sor, artêşa azadiyê hwd" jî tên binavkirin.
Artêşên gerîllayî
Pirraniya welatan bi hêzên çekdarî yên neteweyî, hêzên gerîllayî azad bûbin jî, bêjeya artêşê pirranî ji bo artêşên dewletan tê bikaranîn. ARGK, HPG artêşên gerîllayî ne. Artêşa Sor ji awayê gerîllayî derbasê artêşa bipergal û fermî bûye.
Qerkeko
Qerkeko, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Thézac, Charente-Maritime
Thézac, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Pêşangeha Pirtûkan ya Frankfurtê
Pêşangeha Pirtûkan a Frankfurtê ya Navneteweyî mezintirîn pêşangeha pirtûkane li Cîhanê ye.
Her sal di meha dehan de li Frankfurtê ev pêşangeh tê vekirin û 5 rojan berdewam dike.
Dîroka vekirina vê pêşangehê dîrokeke dûr û dirêj e, ew xwe dirêjî 500 salên derbasbûyî dike. Nêzîkî bajarê Frankfurtê li Mainzê, Johannes Gutenberg ku yekemîn kes bû li Ewropa çapxane peyda kir û dest bi çapkirina pirtûkan kir, ligel 3 kesên din Johannes Fust, Peter Schoffer û Konrad Kenkîs, li bajarê Frankfurtê pirtûk daxistin bazarê û pêşangeha wan vekirin.
Piştre demeke dirêj bajarê Almanî Leipzîg weke navend dimîne. Piştre careke din ew navend li Frankfurtê vedigere û cara yekemîn bi awayekî fermî di sala 1949 de li kilîseyeke bi navê Kilîseya Paul ji aliyê Komeleya Pirtûkfiroşên Alman ve ew tê vekirin û heya roja îro berdewam dike.
Sêfîde Xevan
Sêfîde Xevan, gundekî ser bi navenda bajarê Tebrîzê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Verdan
Verdan gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 3086kes (510 malbat) bûn.
Abdurrahman Melek
Abdurrahman Melek (jdb. sala 1896 li Antakyayê; m. 13ê kanûna paşîn sala 1978 li Enqere) siyasetmedarekî tirk û serokwezîre Dewleta Xetayê bû.
Melek di lîsteya Sultaniye di bajarê Helebê û di zanîngeha Bêrûtê dermanî xwendî. Ji wê re Bijîşkî kar kir.
Melek yek ji kesayetên sereke bû ku alîgirê ketina Xatayê di nava Tirkiyeyê de bû. Li Cenevreyê beşdarî Konferansa Statuya Xatayê bû. Ataturk Melek tayînî Waliyê Xetayê kir. Wê demê Hatay hê ne wîlayeteke tirkan bû, di pozîsyona xwe ya walîtiyê de tevlîbûna Xatayê ya nava Tirkiyeyê amade kir. Piştî damezrandina Dewleta Xetayê, ji aliyê Serokkomar Tayfur Sökmen ve wek serokwezîr hat tayînkirin.
Melek di dewreyên 6, 7 û 8emîn ên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê da parlementeriya parêzgeha Entabê, di dewra 9emîn da jî parlementeriya parêzgeha Xetayê bû. Melek di navbera salên 1958-1961an de li ser rêveberiya Bankaya Navendî ya Tirkiyeyê rûniştiye.
Abdurrahman Melek di 13'ê Çileya 1978'an de li Enqere jiyana xwe ji dest da.
Şîpaneco
Hejmara rûniştvanan
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Şîpaneco 186 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 36 e.
Yusuf kuyusu
Yusuf kuyusu, gundekî navçe Şereflikoçhisara ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e. Navi gunde Kurmanci yê gundê Taxtaliya ye.
Qollhêsar
Qollhêsar (1928: Koyulhisar; ), taxeke navçeya Xinûsa bi ser Erzîromê ve ye. Berê çend salan Qollhêsar gundekî giradayê Xinûsê bû, paşê bû tax. Qollhêsar navenda malbata Şêx Seîdê Palo ye li Xinûsê.
Berê cihbûna malbata şêxên Paloyê Qollhêsar gundekî aceman bû ye. Heta dest pêk a sedsala 19'em li vî gundê tenê acem (azerî) jiyanbûne, paşê gund ji aliye malbata şêxên Paloyî ve hatiye kirîn. Gelê taxa Qollhêsarê bi eslê xwe acem be jî bi îroyî kurdî, kurmancî, diaxîve.
Îsbîdik
Îsbîdik, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Gola Ohrîdê
Gola Ohrîdê (Makedonî: Охридско Езеро "Ohridsko Ezero" - Albanî: Liqeni i Ohrit), goleke li Balkanan di nêvbera başurê rojavayê Komara Makedonyayê û rojhelatê axa Albanyayê de ye ku di nav herêmeka çiyayî de dimîne. Ji aliyê ajalên ku avê de dijîn de ekosîstema Ohrîdê û derdora wê de 200 zêdetir cinsên benderuhê ku mexsûsê wir in hene. Gol bi kûrahiya xwe ya 286 mêtro yê ve, di hemû Ewropayê de gola herî kûr tête hesibandin. Bilindahiya wî ya ji asta behrê 698 metreye. Piştî ku gol hêla UNESCOyê ve di sala 1979 de tevî Kelepora Cîhanê bû, girîngiha golê bêtir zêde bû. Di sala 2010 de NASA yê navê Ohrîdê navê goleka Tîtanê kir ku seyareya herî mezin a Satûrn ê ye.
Îtakê
Îtakê, Îtaka yan Kefaloniaya Piçûk ( yewnanî: Ιθάκη, Itháki ) giraveke yewnanî ye ku di deryaya Îyonê de ye. Rûbera wê 96 km² ye, nifûsa girava tê texmînkirin ku 5000 kes e. Li bakurê rojhilatê girava Kefalonia ye, Îtakê şaredariyek serbixwe ye ku di bin rêveberiya Kefaloniayê de ye. Wekî din, hin giravên piçûk jî bi awaya rêveberî şaredariya Îtakê ve girêdayî ne.
Paytexta wê Vatî ye, ku yek ji mezintirîn benderên xwezayî li cîhanê ye. Bi taybetî, populerbûna giravê, ku aboriya wê bi giranî bi tûrîzmê ve girêdayî ye, bi şîrînmeha Charles III û Lady Diana re zêde bûye.
Qeredîv
Qeredîv gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Gütersloh (navçe)
Gütersloh, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.