cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Malbata Bedirxaniyan
Bi çavkaniyên dîrokî hatiye zanîn ko Malbata Bedirxaniyan di nava civaka kurdan de xwediyê paşerojek pir girîng u kevnare ne. Evê malbatê di nava gelê kurd de her demî bi rûmet jiyan kirîne û bi vê rûmeta xwe jî cihekî xwe yê girîng di dilê wan de vekirîne. Bi taybetî di herêma Botan de bi demsalan hikumraniya xwe berdewam kirîne u dem bi dem ew hikumraniya wan fireh bowiye gihaye gelemperiya cografiya Kurdistanê. Paşeroja wan ya dirêj de çawa gelek rojên wan yên bi rûmet u serkeftî çêbowîne, rojên wan yên pir bi tengasî derbazboyî jî çêbowîne. Ev rastiyek ya dîrokî ye. Pirtoka bi navê “Emîr Bedirxan” de wekî hatî diyar kirin, di demê Osmaniyan de ev malbat rastê dû felaketên mezin hatîne: Felaketa yekemîn di demê Yawuz Siltan Selîm de çêbowîye. Malbat tevayî bi komkujî hatine qirkirin, ji wan tinê dû zarok ji aliyê gel ve li herêma Şirnex hatine veşartin u bi vî awayî ji komkujiyê hatîne parastin. Ev herdu zarok piştî mezinbowînê li mîrasê malbata xwe xwedî derketîne u xwe gihandîne astek bilind u layîqê malbata xwe.
Uetersen
Uetersen bajarekî li başûrê rojhilatê eyaleta Schleswig-Holstein ya Almanyayê ye. Uetersen weke bajarê gulan tê naskirin.
Li Uetersenê nêziki 17.965 kes dijîn.
Şebanlûyê olya
Şebanlûyê olya gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 390 bkes ( 82 malbat) bûn.
Schönwalde, Mecklenburg-Vorpommern
Schönwalde şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Elbegyan
Elbegyan, gundekî girêdayî navçeya Elezîzê Depeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
La Neuve-Lyre
La Neuve-Lyre, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Franchesse
Franchesse, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Yıldırım Akbulut
Yildirim Akbulut (jdb. li Ezirganê; m.  li Enqere ) siyasetmedarekî tirk e ku  di navbera salên 1989 û 1991ê de serokwezîrê Tirkiyeyê bû.
Yildirim Akbulut endamê Partiya welatê dayîkê (Anavatan Partisi) bû.
Di sala 1983an de, ew di Meclisa Neteweyî ya Mezin a Tirkiyeyê ketiyê, ji bo hilbijartinê Erzirganê. Paşê ji di kabîneya Turgut Özal re wezîrê karên hundir bû.
Qingzhen
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 467.438 kesî
Bîşek
Bîşek gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Assignan
Assignan, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Oxçiyan
Oxçiyan, gundekî girêdayî navçeya Elezîzê Depeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Châtillon-Coligny
Châtillon-Coligny, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Ebasabad (navçe)
Ebasabad yek ji navçeyên parêzgeha Mazenderanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Ebasabad e.
Moerdijk
Moerdijk, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Jack Kilby
Jack St. Clair Kilby (jdb. 8ê çiriya paşîn 1923 li Jefferson City, Missouri; m. 20ê hezîranê 2005 li Dallas, Texas) endazyarekî navdar ê DYAyî bû. Sala 2000î bi tevî Herbert Kroemer û Zhores I. Alferov, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Rover
Rover, gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî  Mêrdînê  ye.
Jack Kilby
Jînenîgarî
Sala 1958î li Texas di karekî baştîr de dest bi xebatê dike. Li vir laboratûarekê taybet ji bo lêkolînên wî hatibû veqetandin ku ev yeka han dibû sedem, ew gelek lêkolîn û ceribandinan bike. Di 24ê tîrmehê 1958î de keşfa xwe mezin pêk tîne û transîstoran, berxwedana wan û kondensatoran bi hevre bi giştî bixebitîne.
Bad Neuenahr-Ahrweiler
Bad Neuenahr-Ahrweiler bajarokekî navçeya (Landkreis) Ahrweilerê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Jack Kilby
Jînenîgarî
Di nava salên 1958 heya 1970î de li fîrmaya Texas Instruments dixebite û di nava salên 1978-1984î de wekî profesorê elektroteknîkê li zanîngeha Texasê dersdariyê dike. Ew laboratûara ku bo wî hatibû veqetandin, niha ji bo bîranîna wî hatiye raxistin. Keşfên wî heya sala 2004î bi bihayê 1186 Milyar Dolarî hatine firotin.
Xebat û girîngî
Ew wekî bavê mîkroçîpan tê navandin. Di warê ragihandina xêvên xêvjimêrê de (computer) teknîkeke nû afirandiye ku jê re ragihandina întegratîv tê gotin. Ve ragihandina giştî ya întegratîv, terxankirinên fîrmayan gelek kêm kiriye û ji teknîkên din ên ku ragihandinê wekî giravan wesle bi wesle pêk tînin him bikêrtir in, him jî erzantirin.
Bad Neustadt an der Saale
Bad Neustadt an der Saale, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Bavyerayê ye.
Qazîxan
Qazîxan, gundekî gundistana Îmama navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Gannat
Gannat, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Ballon, Charente-Maritime
Ballon, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Fereydûnkenar (navçe)
Fereydûnkenar yek ji navçeyên parêzgeha Mazenderanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Fereydûnkenar e.
Galikan, Çîçekdaẍi
Galikan, gundekî navçeya Çîçekdaẍiyê ye. Ev gund yek ji gundên Kurdên Anatoliya Navîn e.
La Neuville-du-Bosc
La Neuville-du-Bosc, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Rêzan, Gelale
Rêzan, gundekî bi ser Gelaleya navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Eşkeftiyan
Eşkeftiyan, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Aumelas
Aumelas, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
La Barde
La Barde, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Aumelas
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Viereck
Viereck şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Krishnanagar
Krishnanagar, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Jimare 5 (Province No. 5) de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 20 hezar 395 kes hatiye hejmartin
Empedoklês
Empedoklês (, 494-434 BZ) ji filozofên beriya Sokrates bû. Ew hemwelatiyê bajarê Agrigentum e, ku ev koloniyekî yewnanî yê Sîsîlyayê ye.
Nuenen, Brabanta Bakur
Nuenen, Brabanta Bakur, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Star Trek
Star Trek (Rêwîtiya Stêrkan), navê rêzefîlm û rêzeya roman û fîlmên honaka zanistî ne ku ji aliyê Gene Roddenberry ve hatiye afirandin. Star Trek heft cara ji wek rêzefîlm hatibû weşandin (yek jî ji tek merheleya plançêkirin de bû.) Her wiha jî 13 fîlmên sînemayê, rêzefîlman, lîstikên xêvjimêrê û pir roman hatibûn çêkirin. Di 8ê rezbera 2006an de çilemîn salvegera weşandina pêşîn a Star Trek di televîzyonê de dihat pîrozkirin.
Châtillon-le-Roi
Châtillon-le-Roi, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Xelatên Lo Nuestro
Xelatên Lo Nuestro an jî Premio Lo Nuestro, şova xelata Spanî-peyivî ya dijimêreya baş a strana Latînî ye, ku bi pêşkêşkirin ji aliyê Univision e.
Şigiftî xoy
Şigiftî  gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 307 bkes ( 63 malbat) bûn.
Oirschot
Oirschot, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Bad Oldesloe
Bad Oldesloe, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Schleswig-Holsteinê ye.
Behrbêyk
Behrbêyk gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Dawudî
Dawudî, ziloçing an jî giyamêş (navê zanistî yê latînî: Chrysanthemum) kulîlkek ji malbata Asteraceae ye. Bi qasî 40 cureyên wê hene.
Di çanda Japon û Çîniyan de cihekê taybet digire. Mora keyê Japonê jî ji dirûvê dawudiyê ye. Li Ewropa û Japonê ev kulîlk di şînan de, li gelek cihan jî di şahiyan de tê bikaranîn.
Belavbûn
Pirranî li rojhilatê Asyayê cihwar e lê li Kurdistanê jî tê dîtin. Hin cureyên wê li Rûsya û rojhilatê Ewropayê jî aj didin.
Dabeşkirina cureyên wê gelek dijwar e
Cureyên dawudiyê:
Qaîmşehr (navçe)
Qaîmşehr yek ji navçeyên parêzgeha Mazenderanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Qaîmşehr e.
Neuville-sur-Authou
Neuville-sur-Authou, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Destnivîsara Voynich
Destnivîsara Voynich (bi navê Wilfrid Michael Voynich hatiye navandin, ku sala 1912'yê vedîtiye) destnivîsareke nivîskî ye ku bi texmînî di nava salên 1404 û 1438'ê de li bakurê Îtalyayê hatiye nivîsîn.
Destnivîsar bi cure nivîsîneke nenas û zimaneke nenas hatiye sazkirin. Ji derve wisa dixûye ku di nivîsîn û sazkirina wê de qisûrekê nîne. Bi zîrekî, hostayî hatiye nexşandin.
Destnivîsar ji 240 rûpelan pêk tê. Alfabeya wê nenas e. Sedan salan in, pisporên pêderxistina şîfreyan, nikarin şîfreya wê bibînin. Dibêjin mîstîkkar bi zîrekî nivîsên xwe şîfre kiriye.
Bi zimanek û alfabeyek cuda hatiye nivîsîn ku hêj jî nayê zanîn kîjan e.
Serdêf
Serdêf   gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî Mêrdînê  ye.
Bûrûn Diriq
Bûrûn Diriq gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Tecîra Kurmanca
Tecîra Kurmanca, gundekî navçeya Polatliyê ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliya Navîn e.
Şorab xoy
Şorab  gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 306 bkes ( 78 malbat) bûn.
Çeleqas
Çeleqas, gundekî girêdayî navçeya Elezîzê Depeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Ededlî
Ededlî, gundekî li ser girêdana navçeya Başanê ye. Ew gund 17 km dûrê navçeya Başanê û 28 km jî dûrê bajarê Îdirê ye.
Gonneville-en-Auge
Gonneville-en-Auge, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Gelogah (navçe)
Gelogah yek ji navçeyên parêzgeha Mazenderanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Gelogah e.
Simbil (riwek)
Simbil an jî Sinbil riwekeke tovê wê mîna pîvaza ye. Simbil berê mîna cinsê Famîleya leylankan dihat nasîn lê niha di Famîleya simbilan (Hyacinthaceae) de tê binavkirin. Bi giştî mîna Simbilan tên binavkirin. Welatê wa yê rasteqîn herêma Deryaya Navîn, rojavayê Îranê (Kurdistan jî di nav de) û Tirkmenistan e. Niha li seranserê cîhanê tên çandin.
Sê cureyên cinsê Hyacintus hene:
Barzan, Charente-Maritime
Barzan, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Oisterwijk
Oisterwijk, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Bad Orb
Bad Orb, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Hesseyê ye.
Garnat-sur-Engièvre
Garnat-sur-Engièvre, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Bayindîrlî
Bayindirlî, gundekî bi ser navçeya Harûniyeya Osmaniyeyê ve ye.
Karlshagen
Karlshagen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Şeta
Şeta , gundikoke girêdayé bi Gundike Xacé ye navçeya Kerboran   ev ji girêdayî  bi bajaré Mêrdînê veye. meyzénin li rupele xwaré: http://setta.sitemynet.com http://seta.ayranci.sitemynet.com
Oss (şaredarî)
Oss, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Mehmûdabad (navçe)
Mehmûdabad yek ji navçeyên parêzgeha Mazenderanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Mehmûdabad e.
Aumes
Aumes, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Chaussy, Loiret
Chaussy, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Nawkêlkan
Nawkêlkan, Nawkêlekan, gundekî bi ser Gelaleya navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Sad
Sad sûreyek ji Quran a Pîroz e. Di bajarê Mekkê hatiye hinartinê û ji 88 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji ayeta yekemin ji tîpa elîfbê ya erebî "Sad" girtiye. Di vî sûreyê da çîvrokên Hz. Dawid, Silêman, Eyûb, Îbrahîm, Îsmaîl, Îshaq, Zul-kifil û Elyes'e derbaz dibin. Dûra sûre qala yekbûna Xwedê û nebawermendan dike, ku yê ji bona înkarî û neheqiya xwe hatî bûn tune kirinê.
Harvey Alter
Harvey James Alter ( jdb.12ê Îlona 1935ê- ) vîrûsnas û lêvekolekê pizişkîyê yê Amerîayî ye ko li sala 2020ê Xelata Nobelî ya bijîşkiyê ji bo lêkolînên xwe yên li ser keşfkirina vîrûsa Hepatît C vîrûsê wergirt. Wê ew xelat bi hevbeşî digel du zanistvanên dî (Michael Houghton û Charles Rice) yên ko her li ser vedîtina wê vîrûsê xebitîbûn wergirt.
Jînenîgarî
Alter wekî kurê tenê yê koçberên Cihû yên nifşê duyemîn ji dayik bû. Wî di sala 1956an de ji Zanîngeha Rochesterê bawernameya bekaloryosê û M.D. wekî qedandina xwendinên bijîşkî wergirt.Piştî ku li Nexweşxaneya Strong Memorial a li Rochester, New York wek niştecîh kar kir, Alter di 1961 de wekî alîkarê lêkolînê beşdarî Enstîtûyên Tenduristî yên Neteweyî (NIH) li Bethesda, Maryland bû.
Şorbilax xoy
Şorbilax  gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 1,386 bkes ( 215 malbat) bûn.
Bazauges
Bazauges, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Guhaztina karbona dîoksîdê di nav xwînê de
Di nav xwînê de guhaztina karbona dîoksîdê bi sê rêbazê cuda pêk tê.
Xurekên wekî glukoz, asîdên amînî û çewrî di nav xaneyên de tên hilweşandin ji boy bi destxistina gerda ATP yê. Ev karê xaneyê wekî henasedana xaneyî tê bi navkirin. Bi henasedana xaneyî li gel ATPyê hin madeyên din ên wekî av, karbona dîoksîd û amonyak jî peyda dibin. Karbona dîoksîd û ji boy xaneyê madeyek ziyanbexş e, divê ji xaneyê bê dûrxistin. Xane ji pişik û sikildanokên hewayê dûr in, loma divê CO2a xaneyê bi navbeynkariya xwînê ber bi pişikan ve bê guhaztin.
Aresteya guhaztina CO2ê, ji xaneyên şaneyan, ber bi pişikan ve ye. Xestiya CO2a xaneyan, ango pestoya qismî CO2a xaneyan ji ya nav xwînê bilintir e, loma CO2 bi hêsanî ji parzûna xaneyê belavbûniya nav xwînê dibe.
Guhaztina di nav plazmaya xwînê de bi şêweyî gaza CO2
CO2 li gor Oksîjenê, hê pirtir tiwaweyê li nav xwînê de. Bi qasî % 7ê CO2ê di nav plazmaya xwînê de dihele(ditiwawe). Karbona dîoksîd bi şeweyî tiwawe ber bi pişikan ve tê guhaztin. Di mûlûleyên xwînê yên li derdora sikildanokên hewayê de ji plazmaya xwînê derbasî nav sikildanokên hewayê dibe, bi henasedayinê ji laş tê dûrxistin.
Guhaztina li gel hemoglobînê bi şeweyî karbamînohemoglobîn
Hinek ji CO2 bi hemoglobînê an jî bi proteînên plazmayê ve girêdan çê dikin bi van proteînan ve tên guhaztin. % 23ê gaza CO2ê bi navbeynkariya xirokên sor, li ser hemoglobînê tê guhaztin. Bi hev re girêdana CO2û hemoglobînê wekî karbamînohemoglobîn tê bi navkirin. Di xirokên sor de, CO2 ne li komeleya hemê lê bi asîdên amînî yên proteînên hemoglobînê ve tê girêdan. Girêdana CO2ê ya bi hemoglobînê reaksiyonek pêçewane ye. Ango aresteya reaksiyonê dualî ye. Gava CO2a bi hemoglobînê ve girêdayî digihîje pişikan, CO2 ji hemoglobînê vediqete.
Guhaztina di nav plazmaya xwînê de bi şeweyî îyonên bîkarbonatê
Pirraniya CO2 jî bi şêweyî (HCO3-) di nav plazmaya xwînê de û wekî (H+) bi hemoglobînê ve gîrêdayî tê gugaztin. Bi qasî % 70yê karbona dîoksîdê bi şêweyî îyonên bîkarbonat di nav plazmaya xwînê de tê guhaztin. Pêşî, CO2 dikeve nav xirokên sor, di nav xirokên sor de bi navê anhîdraza karbonî( bi îngilizî: carbonic anhydrase) enzîmek heye. Enzîma anhîdraza karbonî, CO2ê bi avê ve girê dide û asîda karbonî peyda dibe. Ji ber ko CO2 bi zûkahî diguhere boy asîda karbonî, di nav xwînê de xestiya CO2ê zêde nabe, loma ji xaneyan, ber bi xwînê, belevbûniya CO2 nasekine. Asîda karbonî asîdek lawaz e. Ji ber wê yekê, bi hêsanî hildiweşe boy îyonên bîkarbonat(HCO3-) û hîdrojenê(H+). Piraniya îyonên hîdrojenê bi hemoglobînê ve tên girêdan û ligel xirokên sor, di nav xwînê de ber bi pişikan ve tên guhaztin. Heke rêjeya îyonên hîdrojenê di nav xwînê de zêde bibe, wê gavê asîdîbûna xwînê zêde dibe, ango pH a xwînê kêm dibe. Girêdana hîdrojenê ya bi hemoglobînê, derfet e ji boy rêkxistina pH xwînê. Hinek ji îyonên hîdrojenê jî bi proteînên plazmaya xwînê ve girêdan çê dikin û di nav plazmayê de tên guhaztin. Her ko hilweşîna asîda karbonî didome, xestiya îyonên bîkarbonatên di nav xirokên sor de zêde dibe. Ji boy hevsengkirina xestiya bîkarbonata plazmayê û ya xirokên sor, îyonên bîkarbonat ji xirokên sor derbasî nav plazmaya xwînê dibin. Di heman demê de ji plazmayê jî îyonên klorînê (Cl – ) derbasî nav xirokên sor dibin. Alûgorkirina îyonên bîkarbonat û klorînê bêxerckirina enerjiya ATP rû dide. Ji ber ko her du îyon jî bi barê nerênî(negatîf) barkirî ne, alûgorkirina bîkarbonatê bi klorînê ve, tu bandor li ser guharina barên elektrîkê ya hawîrdorê nake. Hemû bîkarbonat di nav plazmayê de tê guhaztin ji boy pişikan. Gava xwîn digihîje sikildanokên hewayê, di nav xwîna mûlûleyên pişikan de, îyonên bîkarbonatê bi îyonên hîdrojenê ve yek dibin û carek din asîda karbonî peyda dibe. Bi alîkariya anhîdraza karbonî, asîda karbonî tê hilweşandin ji boy av û karbona dîoksîdê. Di heman demê de Karbona dîoksîda bi hemoglobînê ve girêdayî jî serbest dimîne. Di xwînê de pestoya qismî ya CO2ê ji ya hewayê nav sikildanokan bilintir e, loma CO2 ji xwînê belavbûniya nav sikildanokên hewayê dibe.
Kerepule Kon
Kerepule Kon, anku Keřepule Kon, Kerrepule Kon, gundekî bi ser Qoretûya navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Bûrmelêk
Bûrmelêk gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Reusel-De Mierden
Reusel-De Mierden, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Nedim Dağdeviren
Nedîm Dagdeviren (navê wî bi tirkî: Nedim Dağdeviren) (z. 1953 − m. 2ê adarê, 2007), helbestvanekî kurd û yek ji afirandêrên Pirtûkxaneya Kurdî ya Stokholmê bû.
Jiyana wî
Dagdeviren li Bismila Amedê (Bakurê Kurdistanê) di 1953yan de ji dayik bûye. Wî perwerdehiya xwe ya seretayî û navendî û lîseyê li bajarê Erdişê kir, lê hê salên zû vegeriya bajarê Diyarbekirê ya li rex çemê Dicleyê. Piştî ku dîploma xwe ya ji Xwendegeha Bilind a Mamostetiyê a li Diyarbekirê wergirtibû wî dest bi karê mamostetiyê kir. Wî di demê gêncîtiya xwe de bala xwe da ser xebata siyasî. Ji ber xebatên xwe yên di nav KIP-DDKDê de ew tûşî astengî û dijwariyan bû. Wî di sala 1975an de Gul, jina xwe ya pêşerojê, nas kir. Gul jî di siyasetê de aktîv bû. Di sala 1977an de hevdu mehr kirin û di sala 1978an de kurê wan Bawer hat dinyayê.
Dagdeviren ji ber xebata xwe ya siyasî di 1980yî de hat dadgehkirin û 10 sal cezayê hefsê girt. Ji bo vê yekê, di sala 1981ê de wî ji welêt baz da, du salan li gel malbata xwe li Sûriyê ma. Di sala 1983an de hat welatê Swêdê. Li vê derê kurê wî yê duyê Robin di sala 1993yan de hat dinyayê. Li Swêdê wî xebata xwe ya siyasî berdewam dikir û di sala 1997an de Kitêbxaneya Kurdî ya li Stockholmê ava kir. Hin ji wan xeyalên Nedîm ew bûn ku ji bilî kitêbxaneyekê ew di înternetê de jî tekstên kurdî bide weşandin da ku kurdên ser rûyê erdê karibin xwe bigihînin wan û kultura kurdî jî wek kulturên din bibe xwediya statu û derfetên wek hev.
Piştî gelek salên bêrîkirinê wî şiya havîna sala 2006an cara yekê ji bo serdaneke kurt vegere Diyarbekirê. Nedîm Dagdeviren ku di destpêka vê salê de bi nexweşiya penceşêrê (kanserê) ketibû li Stockholmê di 2ê adara 2007an de jiyana xwe ji dest da û li goristana taxa Senayiyê ya Bismilê veşartî ye.
The Danish Girl (fîlm)
The Danish Girl, fîlmekî sînemayê ye. Fîlm ji 12ê sibatê 2015an ve li sînemayan e.
Altomünster
Altomünster şaredariyeke navçeya (Landkreis) Dachau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Bad Pyrmont
Bad Pyrmont, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonya Jêrîn e.
Gennetines
Gennetines, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Meyandurûd (navçe)
Meyandurûd yek ji navçeyên parêzgeha Mazenderanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Meyandurûd e.
Tirmîşa
Tirmîşa, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Goştekelem
Goştekelem, çortiya Rûsan, kapûsta, kelemok, tûtû navê xwarineke ji keleman e. Tê gotin ev xwarin ji rûsan derbasê Kurdistanê bûye. Qada navneteweyî de bi navê kapûsta yan kapûska wekî xwarineke slavan nav daye.
Amadekirina kapûstayê
Pîvaza ziravane hatiye hûrkirin di nava rûnê ron ê heliyayî de biqijilînin. Dema zerayî pê ket, goştê xwe berdinê (bi tevî mergeyê) û bi hev re biqelînin. Îsota reş û xwê jî jibîr nekin.
Nîvê stekanê ava xwe berdinê. Wisa bihêlin ku bikele. Di heman demê de kelema xwe amade bikin. Kelema xwe ziravane tîke bikin, berdin ser xwarina xwe û derxûna quşxaneyê bigirin. Li ser daxwazê îsota sor a tûj jî tîke bikin, berdinê.
Bi qasî nîv katjimêrî bikelînin. Heger ava wê ziwa bûye, hinekê avê têxinê. Xwarine we keliya têxin seniyeke firûnê û di firûnê de jî hinekê bikelînin. Bi germî bixwin.
Kûsî jî dikarin bifirin (fîlm)
Kûsî jî dikarin bifirin ji yek berhemên, derhênerê kurd Behmen Qubadî ye.
Çîroka fîlmê
Çîrok di beriya şerê navbera Îraq û Amerîkayê biqewime di kampeka penaberiyê li ser tixûbên Îraq û Tirkiye yê derbas dike. Soranê 13 salî ye û ew jî mîna gelek hevalên xwe yên kampê malbata xwe di şer de wenda kiriye. Soran di nav gel de bi navê Satelayt tê nasîn û ji Amerikayê pir hez dike. Rojên xwe bi tamîrkirina televizyonan û bi serêkatiya zarokan derbas dike. Her wiha ji ber ku çend hevokên ingilizî dizane nûçeyên biyanî yên derbarê şer, ji gel re werdigerîne kurdî. Soran di nav gel de her wiha di nava zarokan de pir tê hezkirin.
Soran û hevalên xwe mayinên di nav erdê derdixînin û wan difroşin. Rojeke keçeke bi navê Agrîn tê kampê. Agrîn 14 salî ye. Ew zarokê wê û birayê wê ji Helebceyê hatine vê kampê.
Chécy
Chécy, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Xurs, Qoser
Xurs, li Qosera  Mêrdînê ji bona komek gundan tê gotin. Bi temami 12 gund in. Di hundirê newalekê de rêz bûne. Her 12 gund jî aboriya xwe bi titûnê pêk tînin û titûna xursê gelek navdar e.
Gav a hûn ji navçeya Qoserê, bi tirimbêlên xursê bi rê dikevin, tirimbêl ber ê xwe dide ber bi hêla bakur ve û di sêrêka Mêrdîn re derdikeve... Yê ku nizanibin dibêjin qey wê tirimbêl wan bibe bajarê Mêrdîn. Lê dema dighêje ber  dibistana çandiniye  - ji çend salan virve êdî ew der wek gurdana leşkerî hatîye veguhertin, wek tê zanîn, dewlet gelek kargeh û fabriqeyên bi vî rengî, ji kar û barê girtîye û kirîye herêm û parastgeh a leşkerî-îcar berê tirimbêlê bi hêla çepê ve di zîvire û ber bi çiyan ve dimeşe...
Gund ê ku berê derdikeve pêşiya we bi xwe  gund ê Hecî Faris e  bi hêl a rojavayê başûr ê xwe bi li ser  herzem  an bi navekî din  Şêx Tajdîn  veye. Hecî Faris , li pal a sikur a qerraşan ava bûye. lê gund ê Şêx Tajdîn, hîn ber bi jêr ve dimîne, dikeve zik ê newalê. Her wiha li qerax a çem ê xursê hatîye ava kirin... (heger çewtî hebin, biborîn û ji kerem a xwe re serêrast bikin)
Rê di ber ji Hecî Faris rê dîsa bi hêl a çepê ve dizîvire, li daw a sikur a qerraşan di fetile, piştî qiyameyek kurt, îcar ber jêre datê, di ser ji  boriya senteralê  rê derbas dibe (berî ku ceryan ji kendav a kebanê were anîn, di binya gund ê Hemziyan re hilberîngeh a elektrikê hebû û bi ava wê boriyê di xebitî, lê piştî hatin a ji kebanê, îdin hate betal kirin, niha Xwedê zane wek gelek avahiyên herêmê bûye hêlîn a mişk û maran...) Di vê navê de divê merev bêje ku li kuraya newalê çem ê Xursê û dehlên qeraxên çem xuya dibin. Piştî ku merev di çengoyekê re di zîvire û îcar ber ê xwe dide qiyame (berjore)yeke din, li mil ê çepê gund ê Hemziyan derdikeve pêşiya merev. Ji xwe avahiya van gundan bi gelemperî di yek tayî dene, ango xanî û avahî zor di şibin hev. Kevirên  şehkirî  berê bi kils û nikarê, van çend salên dawî bi perakêt û qûm û çimento hatine lê kirin. ..
Li pêy Hemziyan îcar piştî fitleke din merev dighêje Elîpaşa... Ew jî li mil ê çep ê reya dimîne. di vê navê de ji dûr ve Xursa navê, bi minareya mizgeft a xwe xuya dibe. her wiha hemû dehl, rez û çandiniyên zeviyan li ber çavan xwe radixin. Dar û berên zeytûn, hejîr, dilb, kenêr, behîv, bihîvtalk, guhîj, teew, guz, mişmiş, sipîdar, helalk, dêlî û mêwê rêz, bîh, qizwan, benîştok, berû, ber bi bilindahiya çiyan ve mazî, encas, xox, hirmî, sêv û hin cûre darên din ku niha nayên bal a min newalê di xemilînin...
Ji gund ê Hecî Faris heta bighê Elî Paşa, li herêmê wek  Xurs a jêrîn  tê bi nav kirin. Ji Xurs a navê re jî; ji ber ku li navbeyn a gundên jêr û jor e;  Xurs a navê  ango Xurs a ku li nava gundên Xursê dimîne hatîye gotin. Xurs a navê ;li ser panavekê ava ye û li ser du çeman e... Çemek jê ji hêl a gundên Xubaz tê, ji kaniya  Eyn Mecnûn" dertê, çemê din jî ji Xurs a jor, ji ser ê kaniyê dertê. piştî merev Xurs a navê derbas dike; rê ber bi bakur ve dighêje herdu Xubazan. yek Xubaz a jêr, yek jî ya jorîn tê zanîn. bi hêl a çepêde rê îcar li derûdor a kela şêxilqesir di fetile û dighêje gundik ê Çelebiyan. Merev wir jî derbas dike, ji îcar rê piştî  kevir ê idêska  dibe du şaxan; hêla rastê Meşkîna û Heftê xwe han, hêl a din jî dighêje gund ê İzêr. divê merev bêje ku di li ser pir a gundê ji izêr rê du sê mal ava bûne. ji wê derê re jî di bêjin  Eyşibîb ''... Ew rêya ku li binya Eyşibîb dîsa dibe du şaxan, şax ê çepê, diçe gund ê Bavina û yê rastê jî diçe dighêje Gund ê Izêr.
Înçke, Îmama seqiz
Înçke, gundekî gundistana Îmama navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Înçke 168 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 31 e.
Mahalaxmi
Mahalaxmi, bajarekî welatê Nepalê ye û li herêma Bagmati Pradesh cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 62.172 kes hatiye hejmartin
Rucphen
Rucphen, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Xwûdê, çi zatek ehsan e
Xwûdê, çi zatek ehsan e yan jî Ellah çi zatek ehsen e, helbesteke Feqiyê Teyran a pirr dirêj e. Tê gotin ku ev helbesta wî, "çend danan, dihat gotin lê bidawî nedibû. Di kurdî de "dan"a, di vir de di wateya "wakîtekê" de tê bikarhanîn. Beşek ji wê helbesta dirêj û giranbûhar û pirr bi qiymet û hêja ev e.
Benekaxî
Benekaxî gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Autignac
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Baedre
Baedre, Ba'edre, gundê Baedrê (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Baadre), gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Baedre gundê jidayikbûna mîrê êzidiyan Mîr Tehsîn Beg e.
Pîllêş
Pîllêş an jî Pîlliş (1928: Pîlliş; 1946: Pilliş; bi tirkî: Bağbaşı) gundê Kolikê ye. Pîllêşê li bakurê Narincê ye.
Findik, Basan
Findik, bajarokekî navçeya Basan a Şirnexê ye.
Şorik xoy
Şorik  gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Beaugeay
Beaugeay, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Tîriwa
Tîriwa  gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî  Mêrdînê  ye.
Neka (navçe)
Neka yek ji navçeyên parêzgeha Mazenderanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Neka e.
Gipcy
Gipcy, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Langon, Gironde
Langon, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Bad Rappenau
Bad Rappenau bajarokekî navçeya (Landkreis) Heilbronnê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Langon, Gironde
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan statîstîkên gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Mehmûd Ehmedînejad
Ew di siyasetên xwe da bi awayekê gelek berçav Îslamîyekê kevneşopî ye. Gelek baweriya wî bi karkirina ji bo zû vegeriyana Îmamê Zemanî heye. Ew bi rijdî rexnegirê rojava û nemaze siyasetên George W. Bush e. Netirsiya wî di biryardanê da yek ji saloxetên wî yên herî berçav e.
Berî bibit serkomar, ew Şehredarê paytextê, Tehran, bû.
Jînenîgar
Ew kurê asingerekî ye û li bajarê Germsar, nêzî Tehranê, li roja 28'ê Çirya Pêşîna Sala 1956ê hat dinyayê. Li sala 1976ê, di nav 400,000 kesên ko dixwestin biçin zanîngehê ji aliyê nimreyan ve, kesê 132ê bû. Ew li zanîngeheka navdar ya Îranê bi navê Zanîngeha Zanist û Teknolojiyayê ya Îranê li pişka endazyariya bajêrwarî hat wergirtin. Li 1984'ê Mastera Zanistan û li sala 1989'ê jî diktora ya xwe di endazyariya bajêrwarî da wergirtin. Ew her li wê zanîngehê bû dersdêr.
Qerehacîlî
Qerehacîlî (?), gundekî li ser girêdana navçeya Başanê ye. Ew gund 4 km dûrê navçeya Başanê û 41 km jî dûrê bajarê Îdirê ye.
Seher Resayî
Seher Resayî, nivîskareke kurd e ku di sala 1980yî de li bajarê Merîwanê, li rojhilatê Kurdistanê hatiye ser dinyayê. Ew îro derveyî welêt dimîne û ji sala 2003yan ve li Stockholma patexta Swêdê dijî.
Seher Resayî bi soranî û farisî dinivîse, lê yekem pirtûka wê ya kurteçîrokan a bi navê Kesî bi qasî min ji te hez nekir ji layê Osman Mehmed ve hate wergerandin bo kurmancî û bi tîpên latînî
Pirtûka wê ya pêşîn Kes wek min toy xoş nawê (Kesî bi qasî min ji te hez nekir) li başûrê Kurdistanê ji Weşanxaneya Aras belav bû. Herwiha pirtûkeke wê ya hevbeş ligel Hîwa Qadir heye ku ji nameyên evînî pêk tê bi navê Bonî şerab le henasem dêt (Bêhna şerabê ji nefesa min tê).
Renhuai
Renhuai, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Guizhouyê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 546.241 kesî
Ardûrek
Ardûrek, yew dewa Palo ya Mezrayê (Xarpêt) ya. Şarê Ardûrekî Dimilî (Kirdî, Ginî, Kirmanckî, Zazakî, Zonê Ma, Şo bê) qisey kena.
ÖKK
ÖKK (Özel Kuvvetler Komutanligi - Fermandariya Hêzên Taybet) navê fermî yê navenda herî bilind a artêşa Tirkiyê û dewleta veşarî ya Tirkiyê ye. Navê wê yê berê ÖHD (Özel Harp Dairesi - Bûroya şerê taybet) bû.
Navend di rastiyê de bi dizî ye. Nav û hêzên ku tên nîşandan, ÖKK ya rastîn nîne. Cara pêşîn di sala 1952'î de bi navê Seferberlik Tetkik Kurulu - Lijneya analîza seferberiyê, bi şêwirmendiya DYAyê bo têkbirina xetereya komûnîzmê wekî îllegal hatiye damezrandin. Cara pêşîn Bülent Ecevit, li ser lêpirsîneka windabûna bi milyonan Dolarî behsa hebûna navendên bi vî rengî kir. Wî gotibû wan ev pereyên windayî bo ÖHDyê terxankirine.
Sazî li dijî sosyalîst û komûnîstên Tirkiyê biserdikeve û bi hezaran ji wan dikuje yan ji armancên wan dûr dixîne. Tê zanîn ku di rastiyê de li Tirkiyê hikûmet, parlaman û hêza birêvebiriyê girêdayî artêşê ne. Hemî desthilatdarî di bin fermana artêşê de ye. Di nava artêşê de jî herwiha hin kom û berên berjewendiyan hene (alîgirên Amerîkayê, alîgirên Almanya hwd). ÖKK wekî federasyoneka van kom û beran e. Ango lêhevhatineke, sentezeke wan e.
Agahiyên çapemeniyê
Gorî çapemeniya Tirk, navê wê yê berê ÖHD, bi destpêka şerê çekdarî yê PKKê re hatiye guhertin. Hinde nav şibandine PKKê. Di nava xwe de Ölüm-KK (Mirin-KK) jî dibêjin. Gelek hêzên taybet ên perwerdekirî girêdayî ÖKKyê ne. Di rastiyê de serkaniya artêşa Tirk jî girêdayî ÖKKyê ye.
Kesên bixwazin tevlî hêzên taybet ên operasyonel ên rasterast girêdayî ÖKKyê ne bibin, divê dilxwaz bin û di jiyana xwe de li dijî Kurd û çepgiran xwe îspat bikin. Hêzên operasyonel ên ÖKKê bi metoda "şerê nebirêkûpêk, şerê awarte" perwerde dibînin û rêxistinên wan jî bi heman metodî ne.
Komkujiya Rewandizê
Komkujî
Di sala 1915an de dema ku Şerê Cîhanî yê Yekem didomiya, Împeratoriya Rûsî bi alîkariya Suryanî û Ermenî êrîşî bajarê Rewandizê kirin. Rûs û hevalbendên wan ên Suryanî û Ermenî 80% ji gelê Kurdên Misilman ên bajêr qetil kirin; piştî ku bajar ket, tenê ji sedî 20ê nifûsa kurdên misilman karî bijîn. Hemû kurdên Rewandizê nehatin gulebarankirin, hinek jî avêtin nav zozana navdar a Rewandizê. Gelek jinên Kurd jî ji bo ku ji aliyê leşkeran ve tecawiz nebin, xwe avêtin ser mirinê. Tevahiya bajarê Rewandizê wêran bû ji xeynî herêmên dewlemendtir, ku leşkerên rûs-suryanî-ermenî mal wek lojman bi kar dianîn û pişt re beriya ku derkevin talan kirin. Kurdên Hewlêr, Koye, û Ranye bi xwebexş hatin Rewandizê ji bo parastina Kurdên Rewandizê. Leşkerên Rûs-Asûrî-Ermenî nikarîbûn Çiyayê Çiyayê Korek bigrin û piştî du-sê mehan ji ber berxwedana giran a Kurdan neçar man vekişin. Sîxurê îngîlîz Edward Noel piştî qetlîamê bi mehan çû serdana Revandizê û raporek fermî pêşkêşî Qraliyeta Înglistanê kir. "Rêwîyekî ku li herêmên Rewandiz û Nelle geriya, delîlên berfireh û berfireh ên tawanên hovane yên ku Xiristiyanan li dijî Misilmanan pêk anîne dîtin," raporê got. Her wiha ji Ermenî û Suryaniyan re gotibû “Artêşa xirîstiyan a tolhildanê”. Kenneth Mason, serbaz û sîxurê brîtanî, diyar kir ku "di navbera Rewandiz û Derbenda Garavushinke de ti gundek bêdestûr nemaye, piraniya wan bi temamî wêran bûne."
Avda
Avda, gundekî navçeya Polatliyê ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliya Navîn e.
Sint Anthonis
Sint Anthonis, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Nîmfê
Nîmfê (Yewnaniya kevn: νύμφη) cureyekî mexluqên mîtolojiya yewnanî ye. Ev mexluqên narîn xwedawendên daristan, dehl, rûbar û mêrga bûn. Ev xwedawend cilên bisihî wedigrin û pir xweşik in. Navekî wan jî perî ye. Perestgeha wan tune bû. Mirov ji bo wan ra peristîşiya bike diçûya nêzîkê şikeftan şîr, hingîv û rûn erdê dikiran.
Pas
Pas, gundekî girêdayî navçeya Elezîzê Depeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Osman Aydin
Osman Aydin (20'ê reşemiyê, 1944) parêzer û nivîskarekî kurd e. Li gundê Himan a bajarê Mezrayê navçeya Depê hatiye dinê. Di sala 1971'an deFakûlteya Hiqûqê li Stembolê xilaskirîye. Di siyasete Kurdistanê de (bakur) xebatên grirîng kirîye. Hevalê Dr. Şivan e. Ew ji sazkarê Partiya Demokrata Kurdistan Li Tirkiyê (T-KDP). Gelek caran ket hepse. Li leşkeriyê, rutba wî serbaziyê jê girtin û wek neferekî eskerî kir. Di sala 1982an ket girtîgeha Diyarbekir ê û Dadgehe Diyarbekir ê (Diyarbakır 1 nolu Sıkıyönetim Askeri Mahkemesi) 8 sal ceza dayê. Sala 1992 de Weqfekî Alman (Hamburger Stiftung für politisch Verfolgte) ew anî Almanyayê.
Peenemünde
Peenemünde şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Hêyavka çavmarkê
Hêyavka çavmarkê cure xwarinek ji pêjgeha kurd e. Ji çavmarkê (meroje melajo, kilig) tê çêkirin. Du cureyên wê hene ya biav û bêav. Heger ava wê pê darivandin jê re ya bajarkî, neyê darivandin jî jê re ya gundîkî tê gotin.
Li Kurdistanê biharan gelek pincar tên berhevkirin ku yek ji wan çavmark e. Li Serhedê melajo yan meroje dibêjin. Ji wê gelek xwarin tên çêkirin.
Cureyên wê
Terîfeya hêyavka bajarkî:
Amadekirina xwarina melajoyê ya bajarkî
Rûnê zeytê berdin quşxaneyê û germ bikin. Sîra ku hûr hûr hatiye hûrkirin biqijilînin. Bexdenûs û nanê kartû yê pişirandî tevlî bikin, biqelînin. Dema zerayî bi nan ket, sirkeyê berdin û kelekê pê bînin.
Vê çênca (sosa) ku niha we amade kiriye, bidarivînin û berdin rûnbirêşkê. Çavmarkên xwe yên kelandî berdin serê. Xwê, îsota reş û îsota kutilkê (dolmeh) ya sor a tîkekirî tevlî bikin. Bi qasî 4-5 deqe biqelînin. Sar bû, bînin ser destexaneyê (sifreyê).
Vahşîn
Vahşîn, gundekî bi ser navçeya Xarta parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Bekîrabad, Verzeqan
Bekîrabad gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Chevannes, Loiret
Chevannes, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Bad Reichenhall
Bad Reichenhall, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Bavyerayê ye.
Beauvais-sur-Matha
Beauvais-sur-Matha, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Çotlî
Çotlî, gundekî bi ser navçeya Harûniyeya Osmaniyeyê ve ye.
Gouise
Gouise, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Newşehr (navçe)
Newşehr yek ji navçeyên parêzgeha Mazenderanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Newşehr e.
ZIP
ZIP formateke dosyayê ya arşîvkirinê ye ku daneyan bê ku melûmatê wunda bike piçûk dike. Formata ZIPê gelek algorîtmên piçûkkirinê qebûl dike, lê DEFLATE ya ku herî gelek tê şuxilandin e. Ev format bi rastî di sala 1989an de hate çêkirim û cara pêşî di PKZIPa PKWARE, Inc.ê de hate bicihkirin, ji bo cihê formata berê ya piçûkkirinê ya ARCê ya Thom Henderson bigire. Dûvre forma ZIPê ji xeynî PKZIPê ve ji gelek program û alavên din hate piştgirtin. Microsoft ji sala 1998an ve bi pêveka "Plus! 98" ya ji bo Windows 98ê ve di versiyonên Microsoft Windowsê de pişta ZIPê digire (di bin navê "folderên piçûkkirî" de). Piştgiriya di Windowsê bixwe deji sala 2000 de di Windows ME de hate lêzêdekirin. Apple ji Mac OS X 10.3 ve pişta ZIPê digire. Di bêhtirê sîstemên xebitandinê ên serbest de piştevaniya ZIPê heye.
Sint-Michielsgestel
Sint-Michielsgestel, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Mikaîla
Mikaîla, gundekî navçeya Polatliyê ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliya Navîn e.
Fayla klasê ya Java
Fayla klasê ya Java formatek e ji bonî qeydkirina programên Javayê di şiklê bytecodê de. Bytecode kodeke standard e ko di Java Virtual Machinê de tê qulibandinê koda mekînê û tê şuxilandin. Navê van faylan bi  xilas dibê.
Şîrîn kendî xoy
Şîrîn kendî gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Lansac, Gironde
Lansac, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan statîstîkên gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Bacile
Bacile, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Nûr (navçe)
Nûr yek ji navçeyên parêzgeha Mazenderanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Nûr e.
Bedenac
Bedenac, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Bergkirchen
Bergkirchen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Dachau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Avène
Avène, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Tilifê
Tilifê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Bad Rodach
Bad Rodach, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Bavyerayê ye.
Someren
Someren, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
DAL
DAL (Derin Araştırma Labaratuvarı - Labotatûara lêgerînên kûr) kurtenavê êşkencexaneyeke navdar a li paytextê Tirkiyê, Enqereyê ye. Niha navê vê navendê hatiye guhertin.
Dîroka DALê
Beriya cuntaya leşkeran a 1980'î ji aliyê serokwezîr Bülent Ecevit ve bo têkoşîn bi Kurd û çepgiran re hatiye damezrandin. Tê gotin ku, di damezrandinê de Brîtanya, MOSSAD û CIAyê jî cihgirtine. Wan gorî konseptên nû yên NATOyê, yên li dijî "xetereya komûnîzm û Kurdistana mezin", tîmên lêpirsînê yên polîsên Tirk li Brîtanyayê perwerdekirine û ev navend jî bi heman armancî hatiye vekirin. Êşkencexane girêdayî artêşe kardike. Herçendî bi fermî polîsan bikartînin jî, navend rasterast girêdayî navenda herî bilind a artêşê, ÖKKyê ye.
Bi deh hezaran Kurd û çepgir li vir êşkence dîtine, seqet mane yan hişê xwe windakirine. Dîsa bi sedan kes jî di êşkenceyan de hatine kuştin. Vê êşkencexaneyê bala dinyayê jî kişandiye. Gelek nûçe, roman, hevpeyvîn li ser wê hatine çêkirin. Komeleyên mafê mirovan gelek caran giliyê vê navendê kirine û dewleta Tirk gelek caran ji ber êşkenceyan li dadgeha mafê mirovan a Ewropayê hatiye tewanbarkirin û cezakirin. Gorî gotinan ev navend dîsa li ser kar e lê hin guhertinên dekoratîv pêk anîne. Herwiha êdî kesên ji rêzê nabin wir, tenê kesên rewşenbîr û çalakvan dibin.
Agahiyên di çapemeniyê de cihgirtine
Êşkencexane li nêzîkî stasyona mezin a trênê ye. Ketina êşkencexaneyê ji garaja otomobîlan e. Ji erdê di bilindiyeke bi qasî 1,5 - 2 m de, hin qulên (kunên) wekî tûnelan hene û qurbanî bi çavên girtî ji jor vê dikişînin nav van qûlan û drêjiya tûnelan bi qasî çend metreyan bidawî dibe û qûrbanî ji wir davêjin jêr. Binê hucreyan û salonên êşkenceyan ji texte hatine çêkirin. Ji salonên êşkenceyê re hin navên kod tên gotin (rîng, mala Atatürk, salona sînemayê, Orte Asya hwd).
Rojê tenê nîv nan û hinde penêr an zêytûn di nav de didin qurbaniyan. Av û tûvalet bi grûbê dibe. Pirranî qurbanî tazî ye û çavên wî girtî ne. Hucreyên wê pirranî bo kesekê ye û bi texmînî 3 m² ne. Êşkencekar bê çek in, tenê jopên lêdanê (çi sade, çi bi elektroşok) bi wan re hene. Di nava êşkencekaran de jin jî hene. Gelek caran ji dûrve dengê mûzîka Kurdî lêdidin û dengê êşkenceyan hîç kêm nabe.
Êşkence pirranî bi şevan tê kirin. Hemî cureyên êşkenceyê li vir tên bikaranîn. Ji wan hemiyan zêdetir û cudatir jî, êşkenceyên psîkolojîk û bi dermanên narkotîk tên kirin. Hemî êşkencekar gorî çapemeniyê, mecbûr in ku herî kêm Kurdek bikujin. Kê qurbaniyekê nekuştibe, perwerdeya xwe bicihneaniye. Gotina "Li vir Xwedê nîne û pêxember jî çûye bêhnvedanê" gelek tê bilêvkirin.
Emîn Hebîb
Emîn Hebîb, Emîn Ḧebîb, gundekî bi ser Qerexana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
La Guillermie
La Guillermie, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Qebaqom
Qebaqom, mezreke gundê Ebrûşê (an jî Hevirmûş (?), bi tirkî  Kuruyayla) ye, li herêma Kaxizmana Qersê. Gundê rojbûyîna dîroknasê kurd ê bi nav û deng Rohat Alakom e.
Berazîn, Verzeqan
Berazîn gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Samûr
Samûr, navê çemekî li Qefqazyayê di navbera Rûsya û Azerbaycanê, di Lezgistanê de ye.
Koçika
Koçika, gundekî navçeya Polatliyê ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliya Navîn e.
Didem Akay
Didem Akay, (z. 1994 - m. 2019 li Stembolê) jineke transgender a tirk û çalakvana mafê mirovan bû ku ji ber transfobî û zexta civakî dawî li jiyana xwe anî û bû qurbana sûcê nefretê. Ew hevala herî nêz a Hande Kader bû, ya ku di sala 2016an de ji ber sûcê nefretê hatibû kuştin.
Akay ji bo bi mîlyonan tirk û kurdan wergeriya sembolek ji bo civaka LGBT, piştî ku di eniya herî pêş a berxwedana li dijî hêzên polîsan de wêneyê wê digel Hande Kader hat kişandin, dema ku çalakiya Istanbul Pride ya 2015an a li Stenbolê ji aliyê polîsan ve hate tepeserkirin.
Di sala 2018an de Didem Akay Bedewiya Trans a salê hatibû hilbijartin. Wê ji ber zextên transfobîk û travmaya psîkolojîk di sala 2019an de li odeyeke otêlê dawî li jiyana xwe anî.
Seymamudan
Seymamudan, gundekî girêdayî navçeya Elezîzê Depeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Chevillon-sur-Huillard
Chevillon-sur-Huillard, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Seymamudan
Gundê Seymamudan gundekî Dêrsimê ye. Komara Tirkan mina Kurdistanê, paşiyê perçekirina Dêrsime girêdahiya Xarpitê kir. Dep ji navçeya vi gundêye. Pênc mazra yê xwe heye: Gordan, Gund, Gulan, Gomê u Pemelixe. Sê mazra kurmancî di axife. Ewê din Zazane. Gelê Seymamudane tengasîyek mezin kişand. Di sala 2008 da 4-5 mal vegeriyane gundê xwe. Gordan ji 5 mal e. Du mal mala Cafirê Gordan, sê mal ji mala Qiştane. Gund (gundê orte) 2-3 mal mane. Ya gulanê kes nemaye. Xelke vi yali gelek kes cune Europa'yê. Gellê seymamudan ya mezin welatparêze. Berê 1980an gelek çepên Tirkan hebun. Sehidên mezin ji vi gundê derketine. Sehid Mazlum Dogan u malbata wi nezika deh salan vira dijiye. Hemu gundî Kurde, Eleviye. Esira Seyidan, ocexa Bamasuranin.
Paşgir
Paşgirên zimanê kurdî
Di zimanê kurdî da, gelek paşgir hene. Hindek ji wan paşgirên tewandinê ne, anko jibo diristkirina ramanên mîna kesê ko karî dikit an dema karî dihên xebitandin. Mînakên van coreyên paşgiran, paşgira -an e. Ev paşgir navê kom çêdike. Jibo mînak mirov dibe mirovan, pirtûk dibe pirtûkan. Paşgireka dî -î ya tewandinê ye. Jibo mînak dema mirov dibêje: "Wî mirovî got". -î peyva mirov ditewîne, çawa ko ew jî tewandiye û kiriye wî.
Kageshwari-Manohara
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 60.237 kes hatiye hejmartin
Tîkanlû
Tîkanlû, gundekî gundistana Îmama navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Tîkanlû 97 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 23 e.
Paşgir
Paşgirên zimanê kurdî
Paşgirên dî navên nû çêdikin. Ev paşgir di zimanê kurdî da gelek ji yên bertir zehftir in. Jibo mînak paşgira -van peyvên mîna "Şivan", "bajarvan", "gavan", "bêrîvan", "bilûlvan" û gelekên dî çêdike.
Hêl
Hêl, kajîle (elettaria cardamomun), heyl an hil gîhayekê li rojava û başurê Hindistanê û başurê rojavayê Asyayê çê dibe. Fiqên hêlê bi qederê 1-2 cm û bi rengê kesk an spî belek e. Riwekak ji famîleya kakule û zerdeçalan ye
Ev giha bi aliyê kurdan nexasim mintiqa Serhedê tê zanin. Ji ber ku hêl li tehmdarkirina çayê de tê emilandin. Sera demdanek libekê tovê hêl bes e. Tehmê çay dibe wekê tehmê bergamot an bi gotina tirkî "tomurcuk çay".
Paşgir
Paşgirên tewandinê
Ev paşgir ji paşgirên gerdandinê kêmtir in, lê hindek ji wa ev in:
Paşgirên gerdandinê
Di zimanê kurdî da, peyvên xweser jî dikarin wekî paşgiran bihên bikaranîn. Lê dîsa jî, gelek paşgir hene ko tenê wekî paşgir dihên xebitandin û bi zelalî xwediyên çi ramanên dî nîne. Hindek ji wan ev in:
Letera katekî
Letera katekî, letera firneyê, mucvera firûnê cure xwarineke kundirê ye ku wekî kateyan di firûnê de dipijînin. Ev jî awayekê leterê (mucver) ye.
Amadekirin
Penîr û kundirê xwe li rêşkerê bidin. Ard, hêk, hêliz, xwê û îsota reş bixinê û tevdin. Vê çênca, têkela we amade kiriye, berdin amaneke ji camê ye.
Di germiya 230 pileyê de bavêjin firneyê (firûnê) û heya zerayî pê ket bipijînin. Hûn dikarin letera xwe bi mast jî bixwin.
Trassenheide
Trassenheide şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê
Ev lîste navên Xwedêyên ku di Quranê de derbas dibine. Gorî hedîsan jî 99 neheyên wan navan re Esma ûl Hûsna (Navên Xwedêyên bedew) tê gotin. Di Quranê de hin ayetan de heqî wan de wiha tê qal kirin.
Xweda ewe ku, Xaliq û Barî û Mussawîre û navên herî rind (Esma-ûl Husna) ê wî ne. Hemu tiştê li erd û esmanan wî tesbîh dike. Ew, Ezîz e û xwedî hukum û hîkmet e. (Heşr-24)
Navên herî rind ên Xweda ne. Ji wî ra bi van navan dûa bikin. (A’raf,180)
Muhemmed kerem dike: “Nod û neh (99) navên Xwedê Teala hene. Kî evanan jiber bike ew diçe cinnetê. (Buharî û Muslîm)
Koma Mala Bapîrê
Koma Mala Bapîrê, gundekî girêdayî navçeya Elezîzê Depeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Şîvan kendî xoy
Şîvan kendî gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 289 kes ( 48 malbat) bûn.
Merbêr
Merbêr cureyeke bêrê ye. Bo merkirinê ye. Ango bo merkirina çîmê, kolana axa hişk, birrîna sergînan hwd e. Li Bakurê Kurdistanê merbêrên herî baş li Mêrdînê dihatibûne çêkirin.
Qûbî
Qûbî, gundekî li ser girêdana navçeya Başanê ye. Ew gund 19 km dûrê navçeya Başanê û 26 km jî dûrê bajarê Îdirê ye.
Gonneville-sur-Honfleur
Gonneville-sur-Honfleur, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Memela
Memela, gundekî navçeya Polatliyê ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliya Navîn e.
Til Tawîlê
Til Tawîlê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Baqesre
Baqesre, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Uçbudak koyu
Uçbudak koyu, gundekî girêdayî navçeya Elezîzê Depeyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Zinnowitz
Zinnowitz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Bicûşen
Bicûşen gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.