cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sara Teasdale
Jiyan
Rêwîtiya karsaziya domdar a Filsinger bû sedema Teasdale pir tenêtiyê. Di sala 1929an de, wê sê mehan çû navdewletê, bi vî rengî pîvanên ji bo bidestxistina jinberdanê têr kir. Wê nexwest ku Filsinger agahdar bike, tenê li ser israra parêzerên xwe ji ber ku hevberbûn derbas bû. Filsinger şaş bû. Piştî hevberdanê, ew tenê du blok ji mala xwe ya kevn a li Central Park West bar kir. Wê dostaniya xwe bi Vachel Lindsay re, ku niha bi zarokan re zewicî bû, ji nû ve zindî kir.
Xwekuştina Teasdale û "I Shall Not Care"
Efsaneyek bajarî ya hevpar xwekuştina Teasdale dorpêç dike. Helbesta"I Shall Not Care" hate texmîn kirin ku ew nota wê ya xwekujiyê ye ji ber binavê wê yê xemgîn. Efsane anaşt dike ku helbesta wê "I Shall Not Care" (ku mijarên terikandin, tirş û ramana mirinê vedihewîne) ji evîndarek berê re wekî noteyek xwekujî hatî nivîsandin. Lêbelê, helbest yekem car di berhevoka wê ya 1915an Rivers to the Sea de hate weşandin, 18 sal berî xwekuştina wê:
WHEN I am dead and over me bright April
Bêdar, Dih
Bêdar, gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.
Ferxîkan, Semsûr
Ferxîkan gundekî ser navenda Semsûra Adiyemanê ye.
Khary Payton
Khary Payton (z. 16ê Gulanê, 1972) lîstikvanek dengbêj, fîlim û televîzyonê Amerîkî ye, ku bi rola dengê xwe yê karakterên DC Comics Cyborg li seranserê fîlim û lîstikên vîdyoyê tê naskirin. (2010-niha ) Ew di heman demê de bi pêşandanên çalakiya xweya zindî ya di The Walking Dead jî tê nas kirin.
Mizgefta Mezin a Astanayê
Mizgefta Mezin a Astanayê (qazaxî: Astana қalasыnың bas me şіtі; rûsî : Большая мечеть Ас таны) mizgeftekî li paytexta Qazaxistanê ya Astana ye. Ew mizgefta herî mezin a Asyaya Navîn û yek ji mezintirîn mizgeftên cîhanê ye.
Kubeya sereke ya mizgeftê di cîhanê de herî mezin e.
Bilindahiya qubeyê 83,2 metre ye û qalindahiya wê 62 metre ye. Ev çar minareyên derdora wê de 130 metre ne û ji pênc beşan hatine çêkirin ku sembola pênc stûnên Îslamê – îman, nimêj, rojî, zekat û hecê ye. Yek ji bircên li milê çepê ji gel re hat vekirin. Mêvan dikarin bi asansorê rabinê jorî mizgeft û heyranê dîmena bajêr bibînên.
Kulan
Kulan, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.
Freulleville
Freulleville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Comblanchien
Comblanchien, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Brana
Brana (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ye li herêma Akîtanya Nû (Nòva Aquitània, Nouvelle-Aquitaine) ya Fransayê.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê tê diyarkirin:
Plaigne
Plaigne, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Gambais
Gambais, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Peraqos
Peraqos, gundekî bi ser navenda navçeya Baybûrdê ya parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Banzkow
Banzkow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Selamût
Selamût, Silamût gundekî ser navenda Semsûra Adiyemanê ye.
Dayeşêyxî
Dayeşêyxî gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 61 kes (9 malbat) bûn.
Alfonso García Robles
Alfonso García Robles (jdb. 20ê adara 1911 li Zamora, Michoacán - m. 2ê îlona 1991 li Meksîkê) dîplomat û ramyarekî meksîkî bû.
Di sala 1982an bi tevî Alva Myrdal (jina Gunnar Myrdal) Xelata Nobel a aşitiyê wergirtin.
Yûnus (sûre)
Yûnus sûreyek ji Quran a Pîroz e. Ji hemû ayetên sûra Yûnus tenê ayetên 40, 94, 95 û 96. di dema Medînê hatine danîn. Yên din hemû Mekkî ne. Sûre bi xwe 109 ayetan dirêje. Di sureyê da çîvrokên pêxemberên bi nav Yûnus, Nûh û Mûsa derbaz dibin. Sûre navê xwe ji pêxember Yûnus girtiye ku yê ji hêla masikî va tê daqulandin û bi dilovaniya Xwedê dîsa tê xilas kirin. Herweha sûre qala dilovanî û xezawa Xwedê jî dike.
Julbach
Julbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rottal-Inn li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Birastik
Birastik, gundekî girêdayê navçeya Melkişî ya Dêrsimê ye.
Waldburg
Waldburg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ravensburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Mewlûdname
Mewlûdname helbestê kurdî e ku di derbarê jidayikbûna Muhemmed pêxemberê Îslam e. Gelek mînakên Mewlûdname bi kurdî hene. Yek ji Mewlûdnameya herî kevn, Mewlûda Melayê Batê ye.
Båvrojávrre
Båvrojávrre, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye.
Civaka xwezayî
Çavkanî
<references group="http://hezenparastin.info/ku/parastina-rewa-mainmenu-259 " /> <references group="https://pjak.eu/fa/cat/rwange/wutar/" /> <references group="https://kurdabursa.wordpress.com/tag/ekolojiya/" /> <references group="https://pajk.org/rehevaltiya-reber-apo-bi-gerdune-re-1/" />
Ridwanê Alî
Ridwanê Alî (jdb. 1959a li Cizîrê) çîroknivîsekî kurd e.
Ridwanê Alî di sala 1959an de li Cizîra binxetê hatiye dinyayê. Li Zanîngeha Şamê sê salan besê hiqûqê dixwîne, ji 1977an heta 1983an li Moskowayê Fakulta rojnamevaniyê dixwîne û ji 1987an û vir ve li Fransayê dijî. Ji kar û xebatên Ridwanê Alî yên berbiçav yek e ku pirtûka Zinar Silopî (Qedrî Cemîl Pasa) »Fî sebîl Kurdistan« ji zimanê rûsî wergerandiye erebî û bi navê Tilûrê Bêgane pirtûkek ji kurteçîrokên xwe dane çapê. Tilûrê Bêgane di sala 1991ê de di nav weşanên Welat de belav bûye.
Ûm Kulsûm bint Muhemmed
Ûm Kulsûm bint Muhemmed (erebî: أُمُّ كُلْثُومْ بِنْتِ النَّبِيِّ مُحَمَّدٌ (ʔummu kulθu:m)‎‎, jdb. 604 - m. 630) Keça Muhemmed pêxember û Xedîce bint Xuweylid a sisiyan e. Pêşiyê bi kurê Ebû Leheb bi Utbe re zewiciye lê bi zora Ebû Leheb ve mêrê wê wê berda ye.
Seyid Celal Nizamî
Seyid Celal Nizamî nivîskar û helbestvanê kurd, kurê Seyid Mihemed û nevyê Seyid Nizam û Nevîçirkê Şêx Mehmedemîn ji binemala Mezine seyidê Nehriyê ye ku li ber serhildana Şêx Ubeydullah li Nehriyê hatine koçandin û li nav axa Rojhilata kurdistanê de hatine cîbicê kirin.
Seyid Celal li sala 1951 li gundê Kuranê li 5 kîlometriya sînorê Îranê û Tirka li navça Soma û Biradosta ser bi Bajarê mezine Urmiyê hatiye dinyayê, li ber destê babe xwe ku alimekî mezin bû perverde dibe û gelik kul û derdê bav û bapîrê xwe li koçandina zemanê van dibihîze û hertim evaretiya van tîne ber cave xwe û her li zarûtiya xwe de derdê gelê kurd li nav guşt û pêstê vî de cî digre.
Piştî 7 salan li sala 1958ê dersa fermiye xwe ya sertayîy destpê dike çiko hingê li gundê van de dibistan çinebû ev mecbûr bû li bo dersxwendinê bi pêyê xwe li nav sir û sermaya zistanê de her roj hat û çoya gundê devr û bera Kuranê bike heta bikare xwe bigehîne gondê Mafera û Masteka û Gengeçînê û li dibistanê van gunda de dersê bixîne. Heta sinfa 6ê li van gunda de dersa xwe davî tine û ji pişt re diçe bajarê Urmyê û dersa xwê ya dibistana navîn û daviyê livê didomîne û li sala 1970ê li debîristana EmîrKebîre vî bajarî diploma xwe distîne.
Di heman salê de yanî li sala 1974ê dibe bêjerê radyoya kurmanciye bajarê Qesra Şîrînê ser bi Kirmanşahê û ber destê Seyid Ezîzê Elevî pismam û pêşengê xwe behreyekî baş diwergire û 4 sala li bajarê Qesra Şîrîn û Kirmanşahê de dimîne û her xebata radyoya kurdî dike. Piştî hinge bo damezrandina radyoya kurdî seyd Celal dişînine bajarê Tewrêzê. Li vê sale de ku sala 1978ê ye û şorişa Îranê destê şah li hikûmetê kurt dike ev lêvê re tê Urmiyê û sal û nîwekê li pişka kurdiye radyoya Urmiyê de dixebite.
Li sala 1979ê digel despêka radyoya kurdiye Tehranê diçe vî bajarî de li sala 1992ê de lîsansa wergêriya zimanê îngilîzî qetandiye û heta sala 2000ê livê mijûlî kar û barê radyoya kurdiye Tehranê bûye.bilî kar û barê radyoyê di gelik karê perverda kurdî û rojname û kovaran de şirîkatî kirye wekî: Kovara Amanc li Tehranê, Kovara Avêne li Tehranê, Kovara Sirve li Urmiyê, Kovara Kurdistan li Tehranê
Şêrey Serû
Şêrey Serû, gundekî bi ser Balîsan a navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Basixir
Basixir, an jî Basixrê, gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.
Serhildana Gel a li Başûrê Kurdistanê
Di bihara sala 1991an de li hemerî rejîma Îraqê ku di şerê kendavê de têk çûbû Kurd û Şîiyan serî hildan. Kesên pêşî serî hildan xelkên bajarê Ranyayê bûn. Di sala 1991an de rejîma Îraqê ku li hemberî Amerîka û hevalbendên wê kete nav şerekî dijwar, nema dikaribû kontrola xwe ya li ser başûrê Kurdistanê berdewam bike. Bi sistbûna kontrola rejîma Îraqê re, nîşanên serhildanê jî xwe li hin deveran dane xuyakirin. Radyo û rojnameyên li Başûrê Kurdistanê bang dikirin ji bo ku gel serî hilde. Çirûskên pêşiyên serhildana bihara sala 1991an di 5ê adarê de li Ranyayê ronî dan.Serhildana li bajarê Ranyayê roj bi roj berfirehtir bû û 3 heftiyan berdewam kir û di şeva Newrozê de bi dest danîna ser bajarê Kerkukê re serhildan gihîşt qonaxeke nû û girîng. Tevî vêyekê, gel ne xwedî pêşengiyeke xurt bû. Di vê navberê de Amerîkayê hin îşaret dan rejîma Îraqê ji bo ku serhildanên kurd û şiiyan biperçiqîne. Li ser vê yekê rejîma Îraqê pêşî serhildana şiiyan perçiqand, di pey re jî di meha nîsanê de berê xwe da kurda.Partiyên siyasî yên li başûrê Kurdistanê nekarîn li hemberî êrîşên rejîma Îraqê hêzeke berxwedanê bi rêxistin bikin û li ser vê rewşê kurdên li herêmê ber bi sînorên Tirkiyê û Îranê ve dest bi koçberiyê kirin. Bi milyonan kurd di wan şert û mercên xerab û dijwar de tevî zarûzêçên xwe ketin ser rêyan. Li gorî çavkaniyên başûrê Kurdistanê, di vê reva ber bi sînoran ya piştî serhildana bihara 1991an de zêdetirî 50 hezar Kurdistaniyî jiyana xwe ji dest da.
Gwendolyn Brooks
Elizabeth Gwendolyn Brooks ( - ), nivîskar û helbestvana amerîkî ye.
Ava kişmîş
Ava kişmîş an jî ava kişîşê ava vexwarineke kevneşopî ye ku bi taybetî li Silêmanî û Mûsilê tê hilberandin û piranî di meha Remezanê de tê vexwarin. Vexwarineke herêma Kurdistanê ye.
Essex
Essex wîlayetek Înglistanê ye.
Red
Red an jî sûreya Giregira Ewran ji Quranê sûreyek e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê dahatiye. Dirêjiya xwe 43 ayet e. Sûre navê xwe ji ayeta 13'em ji peyva Rad girtiye. Rad bi kurdî tê mana "gire gira ewran". Di sûreyê da yekbûna Xwedê, pêxembertî, jiyana piştî mirinê, roja heşir û meşir ê û gumanên ku yên nebawermend di derbarê ola Îslamê davên holê derbas dibin.
Plavilla
Plavilla, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Mijê
Mijê, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.
Alva Myrdal
Alva Myrdal, paşnava keçiktiyê Reimer (jdb. 31ê kanûna paşîn 1902 li Uppsala - m. 1ê sibatê 1986 li Stockholm), civaknas û siyasetmedareke sosyaldemokrat a swêdî bû.
Morbach
Morbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Commarin
Commarin, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Topizava
Topizava navê yek ji gundên gundistana Mirgewera li navçeya Sîlvanayê ye. Sîlvana girêdayî şaristana Wirmê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Topizava 228 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 40 e.
Ariyawerte
Ariyawerte (Sanskrîtî: आर्यावर्त, Zaniya/mala Ariyan, (ÎPA:aːɾjaːˈʋəɾtə) navê dîrokiya bakurê-Hindûstana îrohîn e, bi herêmên Hindistan, Pakistan (axên Hindûyî) û Nepalê.
Meylanan
Meylanan, an jî Meylana, gundekî bi ser Diha Sêrtê ve ye.
Capo
Cem Anhan an wekî Capo (z. 23. Gulan 1991; Offenbach am Main, Almanya) rapper û stranbêjê Alman ku li Kurd ye. Ew di heman demê de birayê xwe yê Aykut Anhan e, ku ji hêla rapper Alman Haftbefehl ve tê zanîn.
Jînenîgarî
Anhan, di 23. Gulana 1991 an de li Offenbach am Main, Almanya hate dinê. Diya wî ji Giresunê ye û bavê wî kurdekî ji Dêrsimê bû. Rapper ji riya birayê xwe derket û biryar da ku bibe rapper. Wî yekem car îdare kir ku navê xwe bi albûma xwe ya yekem a bi navê 'Hallo Monaco' ragihand.
Barnin
Barnin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Komkuj
Komkuj çalakiya kuştina çend kesan e, bi gelemperî bi hevdemî an jî di demek kurt de û di nêzîk de. Kuştinek komî bi gelemperî li cîhek yekane ku yek an çend kes, çend kesên din dikujin pêk tê.
Ji aliyê rêxistinên terorîst ve
Di van demên dawî de gelek komên terorîst ji bo pêkanîna armancên xwe yên siyasî taktîka kuştina gelek qurbaniyan bikar anîn.
Derbke
Derbke gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 2007 kes (288 malbat) bûn.
Bjørnefossvatnet
Bjørnefossvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 30 kîlomêtre li bakurê bajarê Mo i Rana ye û bilindahiya ji asta deryayê 293 mêtre ye.
Fîkarên bera
Fîkarên bera, paserî an xwedonkên bera (Passeri û Oscines), binekomek e gelek mezin e ji balindeyên fîkaran (Passeriformes) e. Cureyên famîleyek ji vê binekomê dighêjê 4000 curene, ku li her warên Cîhanê dijîn û anatomiya van çûkan hatiye pêşketin di organên vokal an dengkirin ku dikanibin bistirin.
Taksonomî û dabeşandin
Binekoma fîkarên bera li sê jorefamîleyên serekî hatiye dabeşandin.
Kûlik, Semsûr
Kûlik, Kûlika Reş gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.
Kirchdorf am Inn
Kirchdorf am Inn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rottal-Inn li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Îbrahîm (sûre)
Bi temamî li bajarê Mekkê hatiye danin. Sûre ji 52 ayetan pêk tê. Ji bona ku sûre qala Hz. Îbrahîm û malbata wî dike va nava hatiye dayin. Di sûreyê da şertên baweriyê yanê bawerî ji Xwedê ra, ji pêxemberên Wî ra derbaz dibin.
Margaret Atwood
Margaret Eleanor Atwood, di 18'ê mijdara 1939'an de li Ottawa, Ontario hatiye dinê, helbestvan, ceribanvan, rexnekar û femînîsta kanadayî ye.
Wilhelmsdorf, Baden-Württemberg
Wilhelmsdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ravensburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Margaret Atwood
Atwoodê heta roja îro 15 pertûkên helbestan derxistine.
Mark Podwal
Mark Podwal (jdb. 8'ê pûşperê 1945) aktor, nivîskar, xêzker û fîzîknasekî DYAyî ye. Ew niha di rojnameya The New York Times de dixebite û ji rojnameyê re îlûstrasyonan amade dike. Ew di xebatên xwe de bi qasî elementên rojane ji dîrokê jî sûdwerdigire. Lehengên Cihûyan hwd gelek hezkirî ne. Heya niha li gelek cihan pêşangeh vekiriye.
Ew ji wêjevanên navdar e rûpelên serî yên pirtûkan amade dike. Wekî kesekî di gelek rêxistin û tevgerên aştîxwaz de cîhdigire. Di gelek berhemên xwe de Kurdan û bindestiya wan tîne zimên.
Çîrig
Çîrig, gundekî girêdayê navçeya Melkişî ya Dêrsimê ye.
Froberville
Froberville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Zikman
Zikman yek ji lehengên çîroka Kurdî ye. Pirranî ji sê birayan yek e. Çavbirçî ye, tirsonek e. Çavên wî li xwarinê ye. Kê jêhatî û dewlemend be xwe dide cem wê. Bo berjewendiyên xwe û zikê xwe dikare birayên xwe bifiroşe. Hin caran tê rehmê û poşman dibe.
Lûleya guhêzer
Lûleya guhêzer an jî coga guhêzer (bi latînî: vas deferens an jî  ductus deferens) navê borriyên masûlkî ye di navbera alozeyan û mîzerê de.
Di zimanê latînî de ‘vas’ bi wateya lûle, ‘deferens’ bi wateya guhêztin, kişandin, birin tê bikaranîn .Ango ‘wateya vas deferens’ lûleya guhêzer e. Hin caran li dewsa vas deferens, peyva ductus deferens, ango coga guhêzer jî tê bikaranîn. Du erkên lûleya guhêzer heye; embarkirina sperman û guhêztina sperman.
Pêkhateya lûleya guhêzer
Lûleya guhêzer dîwarek stûr lixwe digire. Dîwarê lûleya guhêzer ji sê çînan pêk tê. çîna navî lînceperde ye, ji rûkeşeşaneyê pêk tê. Kûlkexaneyên rûkeş (bi înglîzî: ciliated epithelium), kulkên xwe dirêjê nav cogê dikin. Rûyê çîna navî qatqatî û qurmiçî ye û bi sperman ve di nav têkilîyê de ye. Çîna naverast a lûleya guhêzer, çînek masûlkî ye. Çîna naverast ji sê çînên lûsemasûlke pêk tê. Çîna navî ya masûlkî ji lûsemasûlkeyên dirêjkî, çîna naverast ji lûsemasûlkeyên bazinî û çîna derve jî disa ji lûsemasûlkeyên dirêjkî pêk tê. Masûlkeyên lûleya guhêzer dor bi dor, bi ahengî girj dibin û xav dibin çalakiya van masûlkeyan wekî perîstalsî tê navkirin. Arasteya perîstalsiya masûlkeyên lûleya guhêzer, ji alozeyê ber bi mîzerê ye. Ango sperm ji ber çalakiya lûsemasûlkeyên lûleya guhêzer, ber bi mîzerê tên paldan. Çîna derve ya lûleleya guhêzer ji bestereşaneyê pêk tê. Lûleyên xwînê, lûleyên lîmfê û demar di nav çîna bestereşaneyê de cih digirin.
Vazektomî, stewkirina nêran
Vazektomî (bi înglîzî: vasectomy) corek niştergerî ye bo rêgirtina ducaniyê. Di nêran de lûleyên guhêzer tên birrîn û girêdan bi vî awayê avêtina sperman tê rawstandin .Bi gelemperî vazektomî ji bo rêgirtina rûdana ducaniyê tê bikaranîn. Lê hin caran dibe ko di aloze an jî gunan de kulbûn (înfeksiyon) peyda bibe, vê gavê ji bo pêşî li kulbûnê were girtin û ziyan negihîje gunan, bi vazektomiyê pêwendiya gun û mîzerê tê qutkirin.
Piştê vazektomiyê di gunan de berhemanîna sperm û hormonan nasekine, didome, lê ji ber ko lûleyên guhêzer bi alozeyan ve girdayî nîn in, sperm di alozeyê de dimîne. Hormon bi navbeynkariya xwînê belavî laş dibin, loma vazektomî bandor li ser rêjaya hormonên nêrîneyê nake. Kesên vazektomî bûye dikare bi awayekî asayî bikeve têkiliya zayendî. Çûkê van kesan bi awayekî asayî rep dibe û avêtin disa rû dide. Di tovava avêtinê de tenê derdanên rijenê Cowper, prostat û çikildanên tovavê heye. Ango ji bo pîtîna hêkê sperm tune, loma her çiqas avêtin di nav zêyê de bêne berdan jî pîtîn û ducanî rû nade.
Gerard Chaliand
Gerard Chaliand bi Kurdî Jêrar Şaliyan (1934-) şehrezayekê Fransî-Ermenî yê warê pevçûnên çekdarane ye. Ew bi awayekê nemazeyî şehrezayekê pevçûnên laseng (mîna şerên partîzanî, terorîzm) ye. Ew helbestan jî bi Fransî dinivîsit.
Jînenîgarî
Ew li sala 1934ê hatiye dinyayê. Li Bingehê Neteweyî yê Bajêrwarî û Zimanên Rojhilatî (INALCO) yê û Sorbonê li Parîsê xwîndiye. Piştî wê xwe bi lêkolîna şerên dijberî mêhtinkariyê anko koloniyalîzmê ve mijûl kir. Di wan lêkolînan da, ew carina temaşevan û carina jî şervan bûye.
Di heyama zêdtir ji 40 salan wî li zêdetir ji 60 welatan, mîna welatên Rojhilata Navîn, Başurê Rojhilata Asyayê, Emrîkaya Latîn, Efrîka û Ewrûpaya Rojhilat lêkolîn kirine. Ew yek ji şehrezayên navneteweyî yên doza Kurdî ye.
Jiyana pîşeyî
Jêrar jibo çi destgeh an bingehekê fermî kar nakit. Ew xebatkarekê serbet e. Ew li Dibistana Neteweyî ya Kargêriyê (Ecole Nationale d’Administration) dersdêr bûye. Jêrar ji sala 1984ê were rabêjekê Wezareta Karûbarên Derve ya Fransayê ye.
Zirfet
Zirfet, zerfet, serfit, babko cure xwarineke çorsanî û biçêj, ji koma xwarinên pêjgeha kurd, kateyan e. Herwiha xwarineke ji koma xwarinên sîr û mastê ye jî.
Heger zerfet bi giştî di binikan de bê hûrkirin û bi çênca xwe ve bê xwarin, jê re babko yan bavko dibêjin. Babko dikare bi şerbet û rûnê nivîşkî jî were xwarin.
Pirranî xwarineke malbatî û zivistanî ye. Li Kurdistanê zirfet li gelek herêman tê zanîn û hezkirin. Zirfeta herî xweş li Dêrsim, Serhedê tê çêkirin, lewra li van herêman cureyên biharbêhnan (biharat) jî tevlî dikin.
Çêkirin
Hevîrê zirfetê tê strîn. Kewa xwe girt, di dirûvê giloverê de stûrî tê vekirin. Heger li ser kuçikê be, didin ser locinekê û bi wê awayê didin ser agir. Pirr berê ji bo tehma wê xweş be didan ser locinên ji axê hatine çêkirin.
Sêl an sacê didin ser. Li ser sacê jî pîzot û kozirên agirê darê radixin. Pijandin bidawî bû tînin serê wê fit dikin, devangek vedikin. Hundirê wê bi qasî 4 tiliyan tê vedan û dîwarên zirfetê bi dew didewisînin.
Nanê ku jê hatibû derxistin, hûrik hûrîk tê çêtîkirin û dîsa dixin nava zirfetê. Rûnê nivişkî yê qijilandî bi tevî çênca xwe berdidin ser nanê hûrkirî.
Zirfeta biqîmet a çenca wê dewlemend e ye.
Garancières
Garancières, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Teyrê Sîmir
Teyrê Sîmir, teyrekî efsanewî yê çîrokan e. Bi kurdî Sîmir dibêjin û cih û warê Sîmir çiyayê Zagrosan e. Sîmir ji du gotinan pêk hatiye: sî û mir.
Peyv
Li gor van herdu peyvên hevdudanî ku navê sîmir ji wan pêk hatiye, çar wate û texmînên cuda hene.
Çîrok
Navê Sîmir di Avestayê de Mərəɣo Saêna ye. Yanî Çûka (teyrê) Saêna. Ev nav di sanskrîtî de jî śyena derbas dibe û tê wateya qertêl an jî baz. Bi farisî ji Sîmir re Sîmurg dibêjin. Li gor farisan cîwarê Sîmurg (Sîmorx) li çiyayê Elburzê (nêzîkî bajarê Tehranê) ye. Di çîrokekê de Îsfendiyar li çiyayê Elburzê Sîmirek kuştiye. Weha diyar dibe ku Sîmir ne yek e, cureyek ji teyran e. Îro hemû arkeolog û dîroknas hemfikir in ku rehîbên Heliopolîs çîroka Teyrê Sîmir ji rojhilat girtine û birine Misira kevnare. Di serayên Misra kevn de naveroka wê guhertine û li gor xwe gotine û formeke nû danê. Ereb ji Teyrê Sîmir re Enqai dibêjin. Di efsane û çîrokên ereban de jî welatê sîmir carnan Aryana ye ango Kurdistana îroyîn e û carnan jî li çiyayê Qaf e. Li gor ereban çiyayê Qaf ango çiyayên rojhilat. Zagros dikeve rojhilatê ereban û jê re gotine Qaf. Tirk wek gelek çîrokên din vê çîrokê jî ji kurd û farisan girtine û guhertine. Tirk jî, ji Sîmir re dibêjin Zümrüte Anka kuşu û li gor çîrokên tirkan jî cîwarê Sîmir çiyayê Qaf e.
Ewropî jî, ji Sîmir re dibêjin Phoenix û ev nav ji yewnaniya kevn derbasî Ewropayê bûye.
Hinek dibejîn ku teyrê Sîmir weha bi temen e ku wî sê-çar car dîtiye ku dinya xerab û ji nû ve şên bûye. Di hinek varyantan de tê gotin ku temenê Sîmir 1700 sal e. Di pirtûka Heywanên Fantastîk de dinivîsîne ku teyrê Sîmir herî kêm 500 sal jiyaye. Teyreki sor e û duvê wê mîna zêr diçirise. Li gor efsaneyê dema êdî dawiya umrê wê tê, pûrtên wê agir digrin û pêdikevin, ji xweliya pûrtên xwe ji nû ve tê afirandin. Ango xwe di nav agir de vedijîne û carek din tê dinyayê. Ev bûyer ji baweriya xelkê agirperest tê. Ji vir jî diyar dibe ku li Zagrosan e û efsaneyeke kurd û îranî ye. Belê, efsaneya xelkê agirperest e.
Sîmir, di piraniya çîrokan de ne goştxwir e, lê di hinek çîrokan de jî goşt dixwe. Di çîrokên kurd û farisan de Sîmir teyrekî efsanewî ye û bi zimanê mirovan dizane. Teyrê Sîmir eqildar, hêzdar û dilovan e, hemraz (sirdaş), alîkar û qencîxwaz e. Sîmir di warê tenduristiyê de zanyareke mezin e. Bi taybetî rêwitiya dûr û dirêj dike. Weha rêwitiya dûr û dirêj ku ne bi tenê li ser rûyê erdê, herweha di navbera erd û esman de difire.
Li gor pirtûkên dînî dinya heft tebeq e, lê di çîrokeke Sîmir de dinya 14 tebeq e. Heft tebeq li jêr û heft tebeq jî, li jor in. Sîmir carnan di nav van tebeqan de difire. Ew mirov li pişta xwe siwar dike û di nav van tebeqên dinyayê de dibe û tîne. Ji mirovan re alîkarî dike û piştre jî du perikên xwe dikşîne û dibêje: "ha ji te re, dema tu ketî tengasiyê, tu dikarî van herdu perikên min di hev re bidî, wê demê, ez di cih de peyda dibim û têm alîkariya te…."
Li gor efsanan di serdema sumeran de Sîmir li Zagrosan giyayê Xama (Homa-Xaoma, bi zazakî ji Xwedê re Homa dibêjin) parastiye. Ew giya li lûtikê (kopê) çiya, li ciyekî nependî û asê bûye. Dema hewcedarî peyda bûye Sîmir çûye ji Yezdan û mirovan re aniye. Sîmir bi vî giyayê nemir dikaribûye temenê xwe û mirovan dirêj bike. Di hin çîrokan de, tê gotin ku tifa Sîmir jî derman e û dema tifa xwe li birînan dide, birîn pê re derman dibin.
Teyrê Sîmir di Şahnameyê de
Firdewsî di berhema xwe ya epîk Şahname de di vê mijarê de weha dinivîse:
Teyrê Sîmir li goreyî arkeolog û dîroknasan
Îro piraniya arkeolog û dîroknasan li ser dîtina ku di zamanê berê de, li Zagrosan hindek balindeyên (teyrên) gelek mezin jiyane, hemfikirin. Di sala 1959'an de ji zanîngeha Illinoisê Dr. Charles Reed bi komek hevalên xwe yên arkeolog û dîroknas ve çûne li Başûrê Kurdistanê li şikefta Şandiyarê ku dikeve ber ava Zêyê Mezin, dest bi kolanên arkeolojîk kirine. Firehiya devê şikeftê 25 metre û bilindiya wê jî 8 metre ye. Di vê lêkolîna arkeolojîk de tiştên weha derketine ku dîroka 100 hezar salan ronî dike. Di serdema neçîrvaniyê de ev şikeft navenda neçîrvanan bûye. Di dawiya lêkolîna xwe de rastî 17 cure skelet, per û baskên teyrên dema berê hatine. Per, bask û skeletên wan gelek kevn û mezin in. Wek mamût û dînezoran neslên wan balindeyan jî niha li dinyayê nemane. Ji wan çend ên ku hatine tespîtkirin navên wan ên latînî weha ne: çar skelet sîsarka bi rih (Gyptaeus barbatus); skeletek sîsarka grîfîn (Gyps fulvus); heft skelet qertêla dûv spî ya deryayê (Haliaetus albicilla) û skeletek jî bet (Otis tarda). Niha bi tenê bet (Otis tarda) li herêmê maye û cînsên din nemane. Îro jî hîn li çiyayên Kurdistanê sîsarkên (sîsalekên) ku bi latînî jê re dibêjin Gyps fulvus hene. Grîfîn di wateya nikul çengel de ye. Di çîrok û xeberoşkên îranî û kurdan de Teyrê Sîmîr şahê teyran e.
Civata çemê Zê ya wê demê hêzeke îlahî ya mezin di van teyrên leşxwir de dîtine. Di girê Çetalê de jî, li diwarê şikeftê hinek wêne li ser zinar hatine kolandin û perên wan teyrên kovî û goştxwir di laşên wan de hatine nexşkirin. Weha tê texmîn kirin ku ew mirovên ku di wan şikeftan de jiyane, teyr girtine, rûçikandine û ji bo tilsimiyê perên wan bi xwe ve kirine. Him di çîroka Ristemê Zal de û him jî di peykerên girê Çetalê de Sîmir mê ye.
Harold Lamb di romana xwe ya Rêwîtiya Dawiya Cîhanê - Îskenderê Mezin (bi îngilîzî: Alexander of Macedon: The Journey to World's End, 1955) de dinivîse ku "Qertelê magiyan ê mezin wek sembol – teyrê ku di navbera însanên ku li ser rûyê dinyayê dijîn û Xwedayên ku li ser rûye asîman dijîn de difire, diçe û tê - ev sembol bi awayekî hatiye Ewropayê jî. Piştre ev qertel bûye xoşewîstê Zeus û wêneyên wî li ser sancaxên lejyonerên Romayê hatine nexşandin. Serê qertêl an jî ejdiya sembola efsane ya Rojhilat e. Yanî ya teyrê Sîmir ê pîroz e. Bîzansiyan piştre bi eflatûnî rengandine. Lê çiqas kêm û ne zelal be jî dişibe ejdiya. Piştre împeratorên alman, keyên polonî û çarên rûsan di armayên xwe de teyrên yekserî an jî duserî bi kar anîne."
Li ser pereyên Împeratoriya Romê yên madenî wêneyên Sîmir hebûne. Qertelê ku niha jî sembola armaya parlamena Almanyayê ye û li ser perê wan e jî, ji wê demê tê. Herweha qertêla duserî ya ku li ser birca Heftbirayan a Amedê ye jî di dema Romayê de hatiye çêkirin. Yanî wek ku Harold Lamb di romana xwe ya bi navê İskenderê Mezin de nivîsiye ku ewropiyan ji kurd û îraniyan girtine û ji xwe re kirine mal. Yani ev îlhama teyrê Sîmir e.
Herweha teyrê Sîmir ne bi tenê semboleke efsane û çîrokan e, ew di nav pêvajoyeke dûr û dirêj de bûye sembola ariyan a hêz û dewletê jî.
La Pomarède
La Pomarède, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Kêz Xatûn
Kêz Xatûn lehengeka jin a çîroka Kurdî ye. Serî bi civakê û zagonên, dab û nêrîtên civakê re dikişîne. Ti otorîte nasnake. Serhişk, bêxem, wêrek û zîrek e. Keçeka ji rêzê û ji malbateke rêzê ye. Bi kesayetiya xwe, xwe di nava civakê de kiriye xwedî nirxeke bilind. Herçendî ne ewqas rinde jî, dilê hemî xortan dikeve wê. Lê ew li azadiyê digere. Li xortê nûjen û azad digere. Kêz Xatûn dijminê paşverûtiyê ye. Dijminê lêdan, neheqî, pêkutî û zilmê ye.
Xort jê dipirsin:
"Kêzê kêzê Kêz Xatûnê te bi şimikan reqreqînê ji nav gulan gula bi bêhnê tu bi kû ve diçî, tu min nagrî?"
Kêz Xatûn bi wan re dikeve guftûgoyan. Ji wan dipirsa ka heger rojekê bêhna wan pirr teng bibe wê bi çi rengî bi jinên xwe re dikevin miameleyê.
Şivan dibêje "ez ê bi darê şivaniyê li jina xwe bixim", gavan dibêje "ez ê bi darê gavaniyê li jina xwe bixim" hwd. Kêz Xatûn hemî xortan diceribîne. Heya bigire diçe cem lawê key, paşa jî. Lawê paşa şûrê xwe ji ber xwe dikişîne dibêje "ez ê bi şûrê xwe li jina xwe bixim". Kêz Xatûn hemî mêran diceribîne û azadiyê bi wan re nabîne. Dawiya dawi diçe cem mişkekî mişk dibêje "ez ê bi doçika xwe wa li jina xwe bixim". Paşê wê gotina mişk şa dibe u jê ra dizevice. Ev çirok bi qaydekî cuda didome gotin bi ser gotina ra temamî çîrokê tê dubarkirin ev yek heta dawiya çîrokê berdevam dike.
{| border=1 Kêza Kêz Xatun
......
Qijika du kişîn Baxa pelweşîn
Siwarê ser hêşîn Mişkê xwelî ser
Kêza Kêz Xatun Ketiye dîza den
Branens
Branens (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ye li herêma Akîtanya Nû (Nòva Aquitània, Nouvelle-Aquitaine) ya Fransayê.
Çeqal
Çeqal gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.
Corberon
Corberon, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Dîplomasiya kurdan
Dîplomasiya kurdan hemû têkiliyên dîplomatîk yên dîrokî û nûjen yên kurdan dihundirîne. Her çend ku em bibêjin di dîroka moderna kurdan de dewletên kurdan kêm û demkî bin jî, serok û rêvebirên kurd têkiliyên xurt yên dîplomasîyê meşandî ne.
Nêrina dîrokî
Bingeha dîroka dîplomasiya kurdî digehe mîrektiyên kurd di serdemên desthilatên Osmanîyan û Sefewîyan de. Gelek mîrektyên kurd ji bo têkiliyan li gel van dewletan ava bikin, gelek caran qasid û berevan jê re şandî ne. Gelek caran mîr bixwe ji bo têkiliyan çûne qesrên şah û padîşahan.
Bi nêrîna modernîst mirov dikare bibêje ku dîplomasiya kurdan ya modern ji aliyê Şêx Ubeydelayê Nehrî hatiye destpê kirin. Şêx Ubeydela ji bo ku bigehe armanca xwe bi balyozên dewletên biyanî re têkilî didanî. Gelek hevdîtinên wî li gel balyoz û konsolosên rûs û brîtanî çêbûn.
Li sala 1898ê de Mîqdad Mîdhed Bedirxan rojnameya Kurdistan (rojname) weşand. Di vê rojnameyê de gelek têkilî li gel dewlet û siyasetmedarên biyanî hatin danîn.
Dîplomasiya Mela Mehmûdê Bayezîdî (1848-1853)
Salên Mele Mehmûdê Bazîdî jiyayê(1797-1863) Osmanî hez dikin dawiya mîrektîya Kurdan bînin. Otonomîya kurdan hilweşînin û bi merkezê ve girê bidin. Dîyare ku Bazidî bûye şahidê vê pevajoyê. Bayezidî xwedî qedirekî bilind bûye, bona wê yekê ye, ku navê wî li gelek mizgeft û medreseyên bajarên cuda kirine. Hurmeta wî di nav karmendên dewletê yên Osmaniyê de jî hebû. Desthilatdarên sultaniyê çend caran ew wek qasidê xwe şandine bal serekên serhildanên Kurdan yên li wîlayetên Botanê û Hekariyê bona ku bi wan re bikeve nava peywendiyan.
Alexandre Jaba navbeynkarîya Bazîdî wisa vegotîye; Mela Mehmûdê Bazîdî ne bes di nav rewşenbîra de navdar bûye, belkî di dewleta Osmanî de jî bihayê xwe hebûye, çend cara bi biryara sultanî bûye navgîn(navbeynkar) bi serokê serhildanê Kurdan li aliyê Botan û Hekarê. Di sala 1848ê Hafiz paşayî hevpeyvinek li ser mesela şerê digel Bedirxan begê çêkir. Bedirxan li Cizîrê bi serhildanê rabibû, piştî salekê bi biryara Kamil paşayî, ku serokê wê demê yê Erzeromê bû...ew hatibû verêkirin bo nik Nûrellah begê, ku serokê Kurdê Hekarê bû, di demê xwe de serhildanek dijî dewleta Osmanî çêkiribû. Dîsa di wi demî da hevpeyvîna Mela Mehmûd digel Nûrellah begê armanc ew bû serhildan bihête rakirin. Birayê Bedirxan beg, Xan Mehmûd demê hatiye Erzeromê biryar derêxistibû, ku Mela Mehmûdî qebûl bike. Xan Mehmûd mirovekî mezin bû, ne tenê Kurda ew nas dikir belkî dewletê jî baş nas dikir. Wextê xan Mehmûd hatiye erzeromê li her alî qedrê wî hat girtin. Wesa xuya bû, ku di bin ve ra têkeliyê Mela Mehmûd bi serokê Kurdan ra hebûn, rast e wi biryara Osmaniyan dikir lê ne dijî Kurda.
Di rojnameya Kurdistanê da xalek hatiye li ser serhildana Bedirxan begê, te da hatiye nivîsîn: Sultan ('Ebdul) Mecîdî, Mela Mehmûd şandibû Cizîrê cem Bedirxan begê, ji bo ku hevpeyvîn li ser rakirina serhildana Bedirxan begê bêt cêkirin û Bedirxanî bînin Stembolê.. Bedirxanî berî hingê Mela Mehmûd baş nas dikir, demê mela efendî hatiye Cizîrê, di wê demê de Osman paşa serleşkerê osmaniya bû, deme mela efendî tê Cizîrê, ew dibêje Osman paşayî: Ez dê çime nik Bedirxan begê, xundkarî ez şandîme ku hevpeyvînê bo rawestandina serhildanê digel Bedirxan bikem û Mela Mehmûd dibêjê: Tu neçe ser Cizîrê heta ez bersivekê li nik Bedirxan begê neînim. Di wê demê da Mela Mehmûd fermana Sedrul a`zem (Sadri Azem) nîşa Osman paşayî da. Ev ferman e di nav pêrtûka sultanî da jî hatiye nivîsîn. Osman paşa viyaye(xwestîye), ku şerê Bedirxan begê bike û di şerî da serkeve. Di destpêkê da Osman paşa nedihêla Mela Mehmûd biçe nik Bedrixan begê û şerî bidete rawestandin, lê paşê razî bû. Berî bersiva Bedirxanî wegere, Osman paşa êrîşê dike ser Cizîrê, dibîne ku miletî bi awayekê bi senî û menî û rêk û pêk xwe karkiriye û li jivana(amedeyî) şerî ne. Hingî Hafiz paşa pê hesiya ku ew sira di navbera wan da, Mela Mehmûdî daye Bedirxan begê. Mela efendî bersiva Bedirxan bo Osman paşayî tîne û nerazîbûna xwe diyar dike, ku bo çî ewî êrîş kire Cizîrê. Piştî wê çendê Osman paşayî Mela Mehmûd girt û qeyd û zincîr kir û verekire Stembolê û bi aliyekê dî ve nameyekê bo xundkarî verêdike û dibêje: Ku ev mirove harîkarê Bedirxan begê ye û xayinê dewletê ye. Paşê xundkar mela efendî verêdike Wanê. Dîsa demê Mela Mehmûd li Wanê, piştî demekê birayê Bedirxan begê serhildanek li Xewacê rakir, ku deh se`eta ji Wanê dûr e, di vî demî da dewleta Osmaniyan disan Mela efendî di vê serhildanê da gunehbar dike û Mela efendî digrin, tavêjin zindanê û piştî pazde roja berdidin û ditirsînin, dibêjinê eger careka dî tiştekî wisa bikî dê jîna te bikeve di xeterê de.
Dîplomasiya Şerîf Paşa
Mihemed Şerîf Paşayê Babanî di proseya dawîkirina şerê cîhanî yê yekem, wek berpirsiyarê neteweyê kurd li Ewropa tevdigere û heq û hiqûqa kurdan diparêze. Şerîf Paşa di vê proseyê de du memorandûman(22 adar 1919 û 1 adar 1920) û yek nexşeya Kurdistanê li gel nûnerên ewropayî parve dike. Her wisa 20 kanûna pêşîn a 1919ê de li gel delegasyona ermenan Daşnakan re daxuyandina hevpar dide
Dîplomasiya Şêx Mehmûd
Li sala 1918ê Şêx Mehmûdê Berzencî Keyaniya Kurdistanê ava kir. Piştî avakirinê keyaniyê komîserê pîlebilind yê brîtanî Arnold Wilson seredanî Şêx Mehmûd dike. Şêx Mehmûd hevpeymaneke hatiye destnîşankirî ji aliyê 50 serokeşîrên kurd, pêşkêşî Arnold Wilson dike ku otonomiya kurdan qebûl bike. Lê brîtanî ew daxwazên kurdan qebûl nekirin û kurdan jî li 19 gulana 1919ê dest bi serhildanê dijî brîtanî kirin.
Şêx Mehmûdê Berzencî 20ê kanûna paşîn a 1923yê ji Yekitiya Sovyetan re nameyek dişîna ku alîkariya kurdan bikin. 10ê xizîrana 1923 yê jî nameyek dişîne. Piştî bêbersiviy van nameyan 27ê tîrmeha 1923yê nameyeke din ji sovyetan şand.
Dîplomasiya Mela Mistefa Barzanî
Li sala 1943yê de Mela Mistefa Barzanî di encama Şoreşa 1943yan de li gel Hikûmeta İraqê dirûne. Di encamê de gelek daxwazê miletê kurd tên qebûl kirin. Ev destkeftî serkeftineke mezin e di dîroka Kurdistanê de, hem micadeleya Mela Mistefa Barzanî meşrû bû, hem jî hemahengiya Mela Mistefa û rêxistinên kurd di asteke pir baş de bû ku bi hevra alavên dîplomasiyê bikar bînin.
Suffolk
Suffolk wîlayetek Înglistanê ye.
Dîplomasiya kurdan
Dîplomasiya Mela Mistefa Barzanî
Mela Mistefa Barzanî wexta li Sovyetan gelek hewl dide ku Sovyet alîkariyê bidin kurdan. Bi çalakiyan Mela Mistefa Radyoya Êrîvanê weşana kurdî ji nîv seetê kir seetek nîv. Her wisa 2 navendên lêkolînê yên kurdî li bajarên Leningrad û Erîvanê hatin vekirin
Li sala 1958ê li Iraqê derbeya leşkerî çêdibe û Mela Mistefa Barzanî ji welatê Romanya tê Misirê, li wir têkiliyeke baş bi Cemal Ebdulnesir didane.
Li sala 1967ê serokê Iraqê diçe Fransayê ji bo kirrîna balafirên şer li gel serokê Fransayê hevdîtinan dike. Mela Mistefa ji Charles de Gaulle nameyekê dişîne û her wisa PDK jî dîplomasiyê li Parisê dikir. Di encamê Fransayê balafir nefirotin Iraqê. Hêjayî gotinê ye ku Îsmet Şerîf Wanlî di navbera salên 1962 û 1975an de berpirsê polîtîkayên PDK û Mistefa Barzanî bû li Ewropa
Têkiliya erênî di navbera kurd û DYAyê de di wextê Mela Mistefa Barzanî tê danîn
Carl von Clausewitz
Carl Philipp Gottlieb von Clausewitz ( jdb. 1ê tîrmeha 1780 li ser navê Carl Philipp Gottlieb Clauswitz li Burg (bei Magdeburg); m. 16ê çiriya paşîn a 1831 li Breslau (îro Wrocław li Polonya) serhêz, reformîstê artêşê, zanyar û rewîşdarê leşkeri yê  prûsî bû. Clausewitz bi serberhema xwe Vom Kriege ("Li ser şerî") ve tê naskirin ku derbarê teoriyên şerî de ye. Teoriyên wî li ser gêrartêşî, taktîk û felsefe li hemû welatên rojavayî de bandoreke mezin li ser pêşketina şerê hebûn û heta îro ew teoriyan di akademiyên leşkeriyê tên fêrbûnê û di serperiştî û bazarkarî de jî tên bikaranîn.
Elîkê Batê
Elîkê Batê (bi tirkî: Ali batı), kurdekî osmanî bû, ku serokê serhildana Midyatê bû. Ew neteweperwerekî Kurd bû û li dijî polîtîkayên navendîkirina Împeratoriya Osmanî di dema Şerê Cîhanî yê Yekem de serhildan dida.
Wolfegg
Wolfegg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ravensburg li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Balîsan Mîr Mihemed
Balîsan Mîr Mihemed, gundekî bi ser Balîsan a navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Mîrkener
Mîrkener, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.
Xurasp
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirovan û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Xurasp 394 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 59 e.
Pedro López (kujerê rêzê)
Pedro Alonso López (z. 8ê Cotmeha 1948), ku wekî Cinawirê Andeyê jî tê zanîn, kujerekî rêzeyî yê Kolombiyayî ye, wekî tecawizkarê zarokan û firar e ku ji sala 1969 heya 1980an de herî kêm 110 kes kuştiye, piraniya wan jin û keçên ciwan bûn. López bixwe îdia kir ku zêdetirî 300 kes kuştiye.
Hekarî (parêzgeh)
Hekarî navê parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye. Navendê vê parêzgehê bajarê Colemêrgê ye.
Çekman
Çekman an li hin devokan Çekan yek ji lehengên çîroka Kurdî ye. Birayê pîçûk e. Şerkar, wêrek, merd, jêhatî û bi şeref e. Fîdakar e. Rêberiyê dike ji bindestan re. Li kû derê neheqî hebe, Çekman li wir e. Dijminê dêvan e. Ji xetereyan xwe nade paş û bi wêrekî êrîş dibe ser dêvan, keyan û neheqan. Bi hêsanî nebe jî her dem biserdikeve.
Hekarî (parêzgeh)
Dîrok
Herêma Hekarî bi mîrektiya meşhûr bûye û di dîrokê de gelek şaristan dîtîne. Berî ku Osmanî bikevin nav herêma Hekarî, Hekarî di bin destê mîran da bû û carna selcukiyan, aqqoyunliyan û sefewiyan hikûm li ser mîrên Hekarî dikirin. Herêma Hekarî bi dûçûna Martin Van Bruinessen, Wana niha û Bakurê Îraqê dihundirîne. Mîrên Hekarî xwe wek neviyên Ebbasiyan didene nasîn û niha jî li Colemêrgê bermayiyên wan mayîn e.
Bülow, Almanya
Bülow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ludwigslust-Parchim li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Hekarî (parêzgeh)
Dîrok
Dema Tîmûrleng êrîş dibe ser herêma Hekaryan, Mîr Êzdîn Şêr berxwedaneke mezin nîşan dide. Lê ji ber bêexlaqiya şerê mongolan dijî kesên sivîl, Mîr Êzdîn Şer serê xwe li dijî Tîmurleng ditewîne. Lê piştî Tîmurleng destilatê teslîmî Êzdîn Şêr dike, vedigere. Paşî Aqqoyunî êrîşê dibin ser mîrektiya Hekaryanê. Aqqoyunliyan bi alikariya eşîreteke bi navê Dombilî ku ji eslê ji Cizîrê ne û Kurd in, Mîrê Hekaryanê kuşt û herêm teslîmî Dombiliyan kir. Herêma rojhilatê Hekaryanê dane begên Mehmudiyan. Serokê Mehmudiyan Şêx Mehmûd bû û ji eşîrên kurdan pêk dihat ev herêm.
Burgen, Bernkastel-Wittlich
Burgen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bernkastel-Wittlichê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Hekarî (parêzgeh)
Dîrok
Piştî Asaduddîn, kurê wî Zahid Beg bû desthilatê nû li herêmê. Wî jî dixebit ku herêma mayî ku di destê Mehmudiyan bistîne û bixe nav axa Hekaryanê de. Piştî Zahid Beg mirî axa herêma Hekaryanê bû du parçe. Yek parçe ji Westanê pêkdihat ya din jî ji Colemêrgê pêkdihat. Rêvebirina van her du deveran de destê her du kurên Zahid Beg; Sayd Mihemed û Melîk Beg de bû. Kurê Melîk Beg, Zeynel Beg li dijî bavê xwe serî hilda û serkeft. Lê bavê wî Melîk Beg ji Colemêrgê reviya û çû Westanê li cem brayê xwe Sayd Mihemed. Sayd Mihemed piştî vê bûyerê bi alikariya eşîra Pinyanişîyan êrîş dibe ser Zeynel Beg û ji Colemêrgê derdixîne.
Ev mîrektî wî wextî li ser kaxezê her çend girêdayî Osmaniyan bin jî, wek dewleteke serbixwe tevdigeryan. Jixwe li gel Sefewiyan hevdîtin dikirin. Jixwe Waliyê Wanê Îskender Paşa yê Osmaniyan ji vê rewşê gelek nerazî bû. Ji ber vê nerazîbûnê Îskender Paşa ji Mehmudiyan alikariyê dixwaze û Sayd Mihemed digirin û îdam dikin. Piştî îdamkirina Sayd Mihemed, brazayê wî Zeynel Beg anîn Hekaryan û bû mîrê nû.
Derxistina Nastûriyan
Di atmosfereke wiha de her sal Nastûriyan wek xelkê deverê bac dida Mîrê Hekaryanê Nurullah Beg, lê li sala 1843ê de dema Nurullah Beg baca xwe xwestî, Nastûriyan ev red kir. Li ser vê Nurullah Beg ji mîrê Botanê, Bedîrxan Beg re alikarî xwest. Van her du hêzan êrîş bir ser Nastûriyan û komkujiyeke mezin li deverê çêbû. Li sedsala 5ê heta niha kurd û nastûrî bi hevra dijiyan lê ev cara yekemîne ku tişteke wiha qewimî. Bi dûçûna gelek çavkaniyan armanca Bedîrxan Beg kuştina Mar Şîmon bû.
Piştî ev bûyer li dinyayê belav bû. Helwesteke dijwar li Bedîrxan Beg li dinyayê çêbû û ji ber van givaşan Bedîrxan Beg li sala 1847ê de xwe teslîmî osmaniyan kir û ber bi Stembolê ve hate sirgûn kirin. Jixwe di van wextan de Padîşahê Osmaniyan Mehmûdê duyem biryar dabû ku otoriteya navendî saz bike, ji ber wê jî mîrektiyên kurdan yekûyek ji holê radikirin.
Bi dûçûna mîsyonerekê rojavayî yê bi navê Layard Şêxê Nehriyê, Şêx Seyyîd Taha li deverê dijminiya Nasturiyan dikir û dixwast Bedîrxan Beg êrîşî bibe ser Nesturiyan. Jixwe gelek tesîra Şêx li ser Mîran û xelkê deverê hebû.
Piştî belavbûna mîrektiyan
Piştî qetlîama Nastûriyan mîrektiyên kurdan ji ber siyaseta nû ya Osmaniyan hêdî hêdî ji holê radibûn. Siltan Ebdulmecîd li sala 1940an de Qanûna Axê derxist. Her axa ku li Osmaniyan de li ser navê kesan dihate tomar kirin û kaxezek bi navê tapû dihate dayîn. Mîrektî ji holê rabû. Piştî jiholêrabûna mîrektiyan valahiyeke siyasî û leşkerî li deverê peyda bû. Hêza serokeşîran li deverê zêde dibû û her serokeşîr bi serê kar dikir. Ev jî dibû sedema xerabûna rewşa Kurdistanê. Jixwe gelek wext neçû Sultanê Osmaniyan bi Alayên Hemîdiye grûbeke çekdarî ji eşîrên kurd ava kir û gelek endamên eşîran bûn çekdarên vê hêzê.
Serhildana Graviyên Şaxê (1929)
Serkêşên vê serhildanê Lezgin û Ebubekir Ertaş bûn.
Gelhe
Hejmara gelheya parêzgeha Hekaryanê ya piştî avabûna Komara Tirkiyeyê li jêr e;
Siyaset
Hekarî li 27ê gulana 1933ê bi biryara dewletê dibe navçeyeke Wanê. Lê li 4ê kanûna paşîn a 1936ê dewlet dîsa biryar dide ku Hekarî bibe parêzgeh.
Zaxo û Amêdiyê di peymana Enqerê(1926)ê de ji nan navçeyên Hekariyê hate derxistin û tevlî axa Iraqê bûn.
Misûrkan
Misûrkan gundekî bi ser navenda Semsûra Adiyemanê ve ye.
Deştgendiman
Deştgendiman gundekî ser bi navenda bajarê Pîranşarê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 42 kes (6 malbat) bûn.
Malgersdorf
Malgersdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rottal-Inn li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Hezar û nîv
Hezar û nîv peyveke bisêhr e, dêvan gêj dike. Yek ji elementên çîroka Kurdî ye. Leheng dema dikeve astengiyê ji dêvan "hezar û nîv" tiştan dixwaze, an hezar û nîv car tiştekê dibêje. An ji dêv re dibêje "heya hezar û nîvê bijimêre, heger te hejmart tu dikarî min bixwî". Mixabin hişê dêv heya hezarî dikare bijimêrê.
Muhemmed Îhsan
Mihemed Îhsan siyasetmedarekî kurd e. Ew niha wezîrê Karûbarên Navçeyên Derveyî Herêma Kurdistanê û nûnerê Herêma Kurdistanê li Lîjneya Bilind a Bicihanîna Madeya 140 ye.
The New York Times
The New York Times (NYT) yek ji rojnameyên bandorker û mezin ên DYAyê ye. Li herêma New Yorkê dertê. Fîrmaya ku xwediyê rojnameyê ye, The New York Times Company ye. Sala 1851'î ji aliyê Henry J. Raymond û George Jones hatiye damezirandin. Hejmara yekemîn a rojnameyê di 18'ê rezberê 1851'î de hatiye derhatin.
Gerînendeyê giştî yê niha Bill Keller e. Rojname ji xeynî roja yekşemiyê, rojane ye. Tîraja wê di navbera 1 - 1,5 Milyon e.
Rojname parastina polîtîkayên fermî yên dûgela DYAyê dike. Gorî gelekan, xwedî ramanên konservatîv e.
Gêrekû
Gêrekû, gundekî bi ser bajarê Amêdiya parêzgeha Dihokê (Badînan, Kurdistan) ve ye.
Gargenville
Gargenville, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Rizaliyê Reşîd
Rizaliyê Reşîd di sala 1929an de li paytextê Gurcistanê Tiblîsê hatiye dinyayê. Dema çar salî bû bi diya xwe re çûye Ermenistanê, gundê Kurekendê (niha Fêrîk) cem apê xwe. Rizalî li gundê xwe yê teze dest bi dibistanê dike. Du salên pêşin xwendin bi zimanê kurdî bû. Dû re di sala 1938-1939an de xwendina kurdî ji dibistanan tê hildan. Di dibistanên gundê kurdan de xwendin dibe bi zimanê ermenî. Loma careke din ji koma yekê dest pê dike. Piştî xwendina pêşin û navîn dest bi koleja mamostetiyê dike. Piştî xwendina kolejê dikeve Enstîtuya pedegojiyê, beşê dîrokê dixwîne û dibe mamoste. Di navbera salên 1956–1993an de her li gundê xwe mamostetiya zimanê kurdî dike. Ji sala 1962an heta 1993an midurê dibistanê bûye.
Dijeten
Dijeten, dijbeden an antîkor, molekulên glîkoproteînî ne.
Lîmfexaneyên B yên gihîştî, dijeten berhem dikin û der didin. Lîmfexaneya dijeten der dide, wekî xaneya plazma (plazmaxane) bi nav dibe. Dijeten di nav xwînê an jî di nav şileya navbera şaneyan de li dij hokarên nexweşiyê (dijepeydakar) bergiriya taybet a derdanî dabîn dikin. Herwiha hin dijeten jî li ser rûyê xaneyên B de cih digirin û wekî wergirên xaneya B (bi îngilîzî: B-cell receptors (BCRs)) tên navkirin. Dijeten molekulên  glikoproteînî ye. Dijeten ji cotek zincîrên giran û cotek zincîrên sivik ên polîpeptîdî pêk tê. Herdu zincîr bi bendên dusulfîdî ve bi hev re girêdayî ne. Şêweyê (şikilê) dijetenan dişibe pîta Y yê. Zincîra giran cora dijetenan diyar dike. Zincîra sivik ji bo çêkirina beşa girêdana dijepeydakeran kar dike. Navê din a dijeten îmunoglobun e, îmunoglobun bi kurtasî wekî Ig tê nîşankirin.
Corê dijetanan
Li gor cora zincîra giran, pênc corên dijeten heye. Navê wan; IgA, IgG, IgD, IgE, IgM e..
Netarkirin
Nêtarkirin (bi îngilîzî: neutralisation); dijeten xwe li ser rûyê bakterî an jî vîrîon (vîrusa li derveyî xaneyê) ve girê didin, ji ber ko di navbera hokara nexweşiyê û xaneya armanç de dijeten heye, hokarên nexweşiyê nikarin raste rast tûşê xaneyan bibin. Bi vî awayê êrîşên hokarên nexweşiyê bêbandor dikin.
Blåmannsisvatnet
Blåmannsisvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol, li başûrê rojhilata Qeşayê Blåmannsisen û bi qasî 35 kîlomêtre dikeve aliyê rojhilatê bajarê Fauske ye. Bilindahiya ji asta deryayê 935 mêtre ye.
Dijeten
Qusîn (aglutînasyon)
Dijeten xwe bi rûyê dijepeydakeran (hokarên nexweşiyê) ve girê didin û kom dibin. Çawa kî dema proteînên nav şîrê tov dibin û şîr diquse, koma dijeten û dijepeydaker jî wisa di nav xwînê de an jî di nav şileya navbera şaneyan de diqusin. Xaneyên hellûşêner, bi hesanî ji vê qusînê agahdar dibin û koma dijepeydaker û dijetenan  têkdişikestin. Ev kom ji aliyê sipil û gurçikan ve hê bi hesantir tê parzûnkirin. Herwiha koma dijeten û hokarên nexweşiyê xaneyên hellûşêner jî ber bi xwe ve dikişînin.
Opsonîzasyon
Hin molekul li ser rûyê dijepeydakeran de hin nîşanan çê dikin, ev nîşan xaneyên hellûşêner  han dikin ko dijepeydakerê qûtbide. Ev molekulên nîşanker wekî opsonîn bi nav dibin. (Di zimanê yewnanî  de wateya opsōneîn  “ji bo xwarinê amede kirin” e.) Dijeten jî, bi taybetî dijetena IgG wekî molekula opsonîn kar dike. Bi molekulên opsonîn ve pêçandina rûyê dijepeydakeran jî wekî opsonîzasyon (opsonization) bi nav dibe.