cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Saint-Christoly-Médoc
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Dagirkerî
Dagîrkerî Colony, ev komekê xaneyên wekhev e, ku ji xanekê peşîne tenê darişe.
Wudalianchi
Wudalianchi, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Guangdongê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2002an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 360.000 kesî
Tazaway Îsîyawa
Tazaway Îsîyawa, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Tazaway Îsîyawa' 334 kese (163 mêr, 171 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 82 e.
Rewşa xwendin û perwerdeyê
Ji 334 kes rûniştvanên Tazaway Îsîyawa, 200 kes dikarin bixwînin u binivsînin (109 mêr, 91 jin).
Beyana 11ê Adarê
Beyana 11ê Adarê rêkkevtin an lihev hatinek bû di navbera rêberî ya Şoreşa Îlonê û hukmeta Îraqê da ko li 11ê adara 1970'ê da hat ragehandin. Ew beyan ji aliyê kurdan ve bi destê Mela Mistefa yê Barzanî û ji aliyê hikûmeta Îraqê ve bi destê Sedam Hisênî hat îmzakirin. Sedam wî çaxî hêşta nebûbû kesê hijmar yek û cêgirê Serkomar Ehmed Hesen Bekir bû. Di beyanê da ji bo cara pêşîn di xebata Kurdên Kurdistana Başûr da hikûmeta navendî pêniyasîn bi otonomî ya Kurdistanê dikir. Zimanê kurdî wekî zimanê fermî li herêmên otonom hat niyasîn.
Lê awayê bicihkirin û kiryarkîkirina wê beyanê bû cihê lihevnehatina herdu aliyan. Danûstanên dirêj li ser çawayî ya bicihkirina wê li 6ê adara 1974ê bi Rêkkevtina Elcezayîrê di navbera Şahê Îranê û Sedam Hisênî li Elcezayîrê dawî bûn û ev şkestina danûstanan şkestina Şoreşa Îlonê jî bû. Ev li hevhatina wan pîlaneka Henry Kisinger, wezîr derve yê Welatên Yekbûyî yên Emrîkayê bû. Hijmareka mezin ji Kurdan ko pardariya şoreşê kiribû ber bi Îranê revîn.
Sedamî paşî hingî herêmeka otonom çêkir û hindek siyasetmedarên kurd ko digel Mela Mistefayî lihevnedihatin di wê pêvajoyê da arîkarî ya Sedamî kir. Di dîroka Kurdisatan Başûr da ew otonomî bi Otonomiya Kartûnî hatîye niyasîn.
Bûkareşt
Bûkareşt (bi romanî: Bucureşti), paytext û bajarê herî mezin ê Romanyayê ye ku bajêr wekî navendek çandî, darayî, şahî û medyayê ya li welêt e ku bi bandorek girîng li Ewropaya Rojhilat û Başûrê rojhilatê Ewropayê tê binav kirin. Di warê jeopolîtîk de bajêr hêj jî paytextek girîng a dewletek li Ewropaya Navîn û Ewropayê Rojhilat e ku tê de lûtkeyên balkêşên polîtîk li dar ketine (mînaka lûtkeya Bûkareşt a sala 2008). Di heman demê de bajêr di warê perwerde, geştiyarî, lêkolîn, teknolojî, lênihêrîna tenduristî, huner, moda, werzîş û siyasetê de xwedî bandorek girîng e. Bûkareşt navendek aborî ya sereke yê li Romanya ye ku bi aboriyek cihêreng û pêşkevtî ku pîşesaziyên wekî IT, darayî û hilberînê vedihewîne.
Li gel ku rêyên nû, pir û pergalên veguheztina giştî têne çêkirin ku pêwendî û tevgerê baştir bikin, bajêr di binesaziyê de jî veberhênanek girîng dîtiye. Bajêr li başûrê rojhilatê Romanya, li ser peravên Çemê Dimbovîtayê hatiye avakirin. Di heman demê de bajêr yek ji bajarên herî qerebalix ên Yekîtiya Ewropayê ye ku di nav sinorên bajarî de paytexta herî qerebalix a li başûrê rojhilatê Ewropayê ye. Bajêr ji sala 1659an heya 1859an paytexta Wallachia û ji sala 1859an heya 1881an paytexta Mîrekiyên Yekbûyî yên Moldavia û Wallachia (Mîrekiyên Yekbûyî yên Romanî, paşê Keyaniya Romanya) bû.
Bûkareşt yekem car di belgeyan de di sala 1459an de hatiye nivîsandin. Bajêr di 1862an de dibe paytext û navenda medya, çand û hunera romanî. Mîmariya bajêr tevlêheviyek dîrokî ye ku ji serdema sosyalîst ve maye. Di heyama di navbera her du şerên cîhanê de, mîmariya xweşik a bajêr û sofîstîkebûna elîta bajêr Bûkareşt paşnavên Parîsa Biçûk (bi Romanî: Micul Paris) yan jî Parîsa Rojhilat (bi Romanî: Parisul Estului) bi dest xistibû. Her çend avahî û navçeyên li navenda bajarê dîrokî ji ber şer, erdhej û tewra bernameya sîstematîzekirinê ya Nicolae Ceaușescu pir zirar dîtin an hilweşandin jî, gelek ji wan li piyan mane û hatine nûvekirin. Di van salên dawî de, bajar di warê aborî û çandî de geş bûye. Li gorî Financial Times, CBRE, TechCrunch û yên din, bajêr yek ji bajarên teknolojiya pêşkevtî ya herî bilez a Ewropayê ye. UiPath, destpêkek gerdûnî ya ku li Bûkareştê hatiye damezrandin, di nirxê xwe de gihîştiye zêdetirî 60 milyar dolar. Bûkareşt mazûvaniya herî mezin civîna bilind a teknolojiya bilind li Ewropaya Başûrê Rojhilatê û Civîna Blockchain Romanya dike.
Etîmolojî
Koka navê romanî Bûcareșt heta roja îro bi awayekî baş nayê zanîn. Kevneşopiya bajêr damezrandina Bûkreştê bi navê Bûkûr ve girêdide, ku li gorî efsaneyên cuda mîr, derqanûnî, masîgir, şivan yan jî nêçîrvan bûye. Di romanî de nav ji peyva stem bucurie tê ku wateya 'şahî' ('bextewar') û tê bawer kirin ku bi eslê xwe Dakî ye ji ber vê yekê bajar navê bajêr tê wateya "bajarê şahiyê".
Dîrok
Dîroka Bûkareştê ji niştecîhên pêşîn ên kevnar heya dawiya sedsala 19an de wekî paytexta neteweyî ya Romanyayê maye, serdemên pêşketin û paşketinê derbas dike. Yekem car di sala 1459an de wekî 'Keleha Bûkareştî' hatiye binav kirin ku bajêr dibe wargeha hikûmdarê Walaşiyayê ya Vlad Drakulayê.
Diwana Prensiya Kevin (Curtea Veche) di nîvê sedsala 16an de ji hêla Mircea Ciobanul ve hatiye avakirin. Di bin serwerên paşîn de bajêr wekî rûniştgeha havînê ya dîwana qral hatiye damezrandin.
Bajêr di dawiyê de piştî sala 1698an (destpêk bi serweriya Konstantîn Brâncoveanu) dibe warê daîmî yê dîwana Walaşiyayê.
Hinek beşên bajêr ji ber karesatên xwezayî wêran dibin û di nav 200 salên paşîn de çend caran bajêr hatiye avakirin û di 1813 û 14an de bajêr bi Înfeksiyona Karagiya ket. Di vê heyamê de bajêr ji bin kontrola osmaniyan hate rizgarkirin û di gelek navberan de ji aliyê Monarşiya Habsburgê (1716, 1737, 1789) û Rûsyayê ve (sê caran di navbera 1768 û 1806 de) rêveberiya bajêr hate guherandin. Di navbera sala 1828an û Şerê Kirimê de di navbera dema Şoreşa Walaşî ya sala 1848an a Bûkareşt a navendî de, rêveberiya bajêr radestî destê Rûsyayê dibe. Piştre, garnîzonek Awistriya piştî derketina Rusyayê heta adara sala 1857an li bajêr dimîne. Di 23 adara sala 1847an de, agirek mezin li bajêr dertê ku nêzîkî 2000 avahiyan hildiweşe û bi vî agirê sêyeka ji bajêr tê şewitandin.
Di sala 1862an de piştî ku Walaşiya û Moldavya têne yekkirin ku Mîrektiya Romanya tê avakirin bajêr dibe paytexta neteweyî ya nû. Di sala 1881an de, bajêr dibe navenda siyasî ya Padîşahiya Romanya ya ku di bin desthilatdariya Qral Karol a 1em de hatiye ragihandin. Di nîvê duyem ê sedsala 19an de nifûsa bajêr pir zêde dibe û serdemek nû ya pêşveçûyîna bajarî dest pê dike. Di vê serdemê de ronîkirina gazê, tramwayên hespan û elektrîkkirina sinorkirî ya bajêr hate destpêkirin. Çemê Dâmbovița jî di sala 1883an de bi girseyî hate qenalîze kirin ku bi vî rengî lehiyên berê yên mîna Lehiya 1865an a Bûkareşê ku car caran pêk dihat rawestand. Mîmariya zêde û çanda bilind a kozmopolît a vê serdemê bernavka "Parîsa Rojhilat" (Parisul Estului), ji Bûkareştê re anî.
Di navbera 6ê kanûna 1916an û mijdar sala 1918an de, bajêr di encama Şerê Bûkareştê ya almanan bajêr ji aliyê hêzên almanan ve hate dagir kirin ku paytexta fermî bi demkî derbasî Laşî ya (ku jê re Jassy jî dihate gotin), li herêma Moldavya dibe. Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem, bajêr dibe paytexta Romanyaya Mezin. Di salên navbera şer de, pêşveçûna bajarî ya Bûkareştê berdewam dike ku nifûsa bajêr her sal bi navînî 30.000 kes zêde dibe. Di heman demê de hinek nîşanên sereke yên bajêr di vê serdemê de hatine çêkirin ku di nav de bîrdariya Bîranîna Serkevtinê (Triumphal Arch) û Avahiya telefonê (Palatul Telefoanelor) hene. Lêbelê Krîza Aborî ya Mezin a li Romanyayê ku krîzek aborî bû, zirarek mezin li hemwelatiyên bajêr da ku bi Greva Grivița ya 1933an de bi dawî dibe.
Di çileya sala 1941ê de bajêr dibe qada serhildana Legionnaira û pogroma Bûkareştê. Jiber ku leşkerên Axis ber bi Eniya Rojhilat ve diçin, Bûkareşt di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de ji ber bombebaranên hevalbendan zirarek mezin dibîne. Di 23ê tebaxa sala 1944an de Bûkareşt dibe cihê derbeya padîşah ku Romanya beşdarî kampa hevalbendan dike.
Piştî damezrandina komunîzm a li Romanyayê, bajêr her ku diçe mezin dibe. Li bajêr navçeyên nû hatin avakirin ku piraniya avahiyên nû bi blokên avahiyên bilind hatin avakirin. Di dema serokatiya Nîkole Ceaușescu de (1965-1989) beşek ji beşa dîrokî ya bajêr hate hilweşandin û li cihê wî avahiyên bi şêwaza realîzma sosyalîst hatin avakirin. Di 4ê adara sala 1977an de, erdhejek li Çiyayê Virensiyayê pêk hat ku bi qasî 135 km dûr bajêr bû di encamê de 1.500 kesan jiyana xwe ji dest da û zirara erdhejê gihîşte navenda dîrokî ya bajêr.
Şoreşa Romanyayê ya sala 1989an bi xwepêşandanên mezin ên li dijî Ceaușescu li Timișoara di kanûna sala 1989an de dest pê kir û li Bûksreştê berdewam kir ku bû sedema rûxandina rejîma komunîst. Ji serkirdayetiya piştî şoreşê ya Eniya Rizgariya Neteweyî nerazî bûn, hinek komên xwendekar û komên dijber di destpêka sala 1990an de mîtîngên li dijî komunîzmê organîze kirin ku dibe sedema guhertina siyasî.
Ji sala 2000an û vir ve bajêr bi domdarî hate nûjen kirin. Bi taybetî li taxên bakur pêşketina avanî û bazirganiyê didomin. Navenda dîrokî ya kevn a Bûkareştê ji nîvê sala 2000an vir ve restorasyona navenda dîrokî dewam dike.
Di sala 2015an de di şewata klûbeke şevê ya Colectivê de 64 kes ji ber şewatê jiyana xwe jidest didin. Piştre li paytexta Romanya 2017-2019 xwepêşandanên Romanya li dijî reformên dadrêsî pêk hatiye ku di pêvçûna xwenpêşandanek di sala 2018an de 450 kes birîndar bûne.
Erdnîgarî
Bajar li perava Çemê Dâmbovițayê hatiye avakirin ku diherike Çemê Argeşê ku milek ji Çemê Dunabê ye. Çend golên herî girîngên Gola Herăstrău, Gola Floreasca, Gola Tei, û Gola Colentina li beşên bakur ên bajêr in ku bi Çemê Colentina re bakurê bajêr dirêj dibin ku çem milek ji Çemê Dâmbovițayê ye. Li navenda bajêr goleke çêkirî Gola Cișmigiu heye ku ji hêla Baxçeyên Cișmigiu ve hatiye dorpêç kirin. Baxçeyên Cișmigiu xwedî dîrokek dewlemend in, ku ji hêla helbestvan û nivîskaran ve tê ziyaret kirin. Gola çêkirî ya Cișmigiu di sala 1847an de hatiye vekirin û li ser bingeha plansaziya mîmarê alman Carl F.W. Meyer e ku baxçe li navenda bajêr sazûmana sereke ya rekreasyonê ye.
Avhewa
Bûkareşt xwedan avhewaya parzemînî ya şil (Dfa/Dfb bi îzoterma 0 °C) ye yan avhewa subtropîkal a şil (Köppen: Cfa bi îzoterma -3 °C) ku bi havînan germ û şil e, bi zivistanan sar û bi berf e. Her çend hinek ba jî ji ber bajarbûnê kêm bibe jî, ji ber pozîsyona bajêr ya li ser Deşta Romanyayê di demsalên payîz û zivistan de dibe ku hinek caran bi ba bibe. Germahiya zivistanê bi gelemperî di binê 0 °C de ye, carinan jî digihîje -15 °C ê. Di mehên havînê de, germahiya bilind a navînê (mehên Tîrmeh û Tebaxê) 29,8 °C e. Germahî bi gelemperî di nîvê havînê de li navenda bajêr digihîje 35 heta 40 °C ê. Her çend di havînê de baran û şilatiya navîn kêm be jî, carinan bahozên giran çêdibin. Di demsala bihar û payîzê de, germahiya rojê di navbera 17 û 22 °C ê de diguhere û di mehên biharê de baran ji mehên havînê zêdetir e.
Bernameya Mora Sor
Bernameya Mora Sor, bi taybetî jî wekî Bernameya Mora Sor a Standardên Navdewletî tê zanîn bernameyek ji bo bazirganên li Kanada ye ku standardên hevpar destnîşan dike. Ew hevkariyek di navbera hukûmeta federal a Kanada, parêzgeh û deveran de ye.
Bernameya Mora Sor di bin daraza Encûmena Kanadî ya Rêvebirên Şagirtiyê (CCDA) ye. Ew di sala 1959an de wekî encama yekem Konferansa Neteweyî ya li ser şagirtiya bazirganî û pîşesaziyê, ku di sala 1952an de li Ottawayê hate lidarxistin, hate afirandin. Hemû parêzgeh/herêm beşdarî bazirganiya mora sor nabin.
Di Bernameya Mora Sor de, 56 bazirganî hene ku niha têne nas kirin. Di nav wan de aşpêj, elektrîk, makinîst, lehîmger, operatorê alavên giran, aşkar û banîvan hene.
Çalakî
Dema ku di bazirganiyê de şagirtiyan xwe temam dikin û azmûna Mora Sor derbas dikin, ew li ser sertîfîkaya bazirganiya parêzgehî/herêmî, bi gelemperî jê re "Belgeya Qaliyetê" tê gotin, Pejirandina Mora Sor ("RSE") distînin.
Beşa 7ê Peymana Bazirganiya Azad a Kanadayê (berê Peymana Bazirganiya Navxweyî) bi gelemperî ji hikûmetên parêzgeh û herêmî hewce dike ku kesên ku xwediyê hin sertîfîkayên bazirganiyê yên ji aliyê parêzgehek an herêmek Kanadayî ve hatine derxistin wekî hewcedariyên xwe bicîh anîne nas bikin da ku karûbarê xwe li cîhekî Kanadayê bicîh bînin.
Parêzgeh ji rêvebirina perwerdehiya şagirtiyê pejirandina bazirganiyê di dadwerên têkildar de berpirsiyar in, jî tevî rêveberiya Bernameya Mora Sor. Her parêzgeh û herêm di bin qanûnên şagirtî û sertîfîkayê îdare û birêkûpêk dike:
Piraniya parêzgehan azmûna Mora Sor wekî azmûna pejirandî di bazirganiyên destnîşankirî de bikar tînin. Gelek kardêr tenê kesên xwedî vê qayûmê kar dikin da ku ji standardên cihêreng di nav parêzgehan de dûr nekevin.
Çermê mirov
Çerm, pêst an jî pîst,endamê herî gewre yê mirov e.
Tevahiya laşê mirov ji aliyê derve bi çerm ve dapoşî ye .Çerm endamê herî gewre yê laş e. %15yê giraniya laşê mirov ji çerm pêk tê. Çerm ji bo hokarên nexweşiyê berbestek sirûştî ye. Rê li ber bakterî, vîrus û hemû hokarên nexweşiyê digire, nahêle bikevîn nav laşê mirov. Herwisa ji rijênên çerm xwêdan û çewrî jî tê derdan. Çewrî û xwedan liser rûyê çerm belav dibin, pH a rûyê çerm dadixînin 5 heta 3yê ,ango rûyê çerm piçek asîdî ye. Asîd derfet nade hokarên nexweşiyê ko li ser çerm bijîn. Di nav şileya xwêdanê (araq) de enzîmek heye bi navê lîzozîm (lysozyme), lîzozîm dîwarê xaneyên bakterîyan diherisînê, bi vî awayê bakteriyên li ser rûyê çerm tên kuştin. Stûriya çerm li her aliyê laş de ne ne bi yekşêwe ye. Li gor asta stûriyê, du cor çerm heye, çermê stûr û çermê tenik. Çermê kefa dest, çermê binê pî mînak in ji bo çermê stûr. Radeya asayî (average ) ya stûriya çerm 1 heta 2 mm ye. Stûriya çermê stûr, bi qasî 5 mm ye.
Pêkhatê
Pêstê mirov ji du çînên serekî pêk tê.
1. Epîdermîs : Li aliyê derve yê çerm
2. Dermîs : Li aliyê navî yê çerm de cih digire. Dermîs bi navbeynkariya çîna hîpodermîs (binçerm) bi masûlke û hestiyan ve girêdayî ye
Epîdermîs
Epîdermîs çîna li jorê çerm e. Gellek qatên xaneyên rûkeş li ser hev rêz dibin, bi vî awayê çîna epîdermîs peyda dibe. Di nav çîna epîdermîsê de lûleyên xwînê tune, xaneyên epîdermîsê xurek û madeyên pewîst ji mûlûleyên çîna dermîsê digirin .Stûriya epîdermîsê di çermê binê pî û çermê kefa dest ya herî zêde ye. Epîdermîs ji bo hokarên nexweşiyê berbestek sirûştî ye. Rê li ber bakterî, vîrus û hemû hokarên nexweşiyê digire, nahêle bikevîn nav laşê mirov. Herwisa epîdermîs ava laş jî diparêze, nahêle laşê mirov zuha bibe.
Çîna epîdermîs ji 5 qatan pêk tê.
2. Qata zelal (Stratum lucidum)
Ji rêzên rûkeşexaneyên pehn pêk tê. Navikên piraniya xaneyên vê çînê riziyayî ne, hinek xane jî bê navik in. Rêza xaneyên bênavik di bin mîkroskobê de wekî çînek zelal (ron) xuya dibin. Ev qat tenê di epîdermîsa çermê stûr de heye.
3. Qata danikî (Stratum granulosum)
Çînek tenik a epîdermîsê ye. Ji 2 heta 5 rêzên xaneyên pehn pêk tê. Di nav sîtpolazmaya xaneyên qata danîkî de bi navê keretohaylîn (keratohyalin) danikên proteîn heye. Keretohylîn pêşkerê keratîn e.
4. Qata striyokî (Stratum spinosum)
Ji sîtoplazmaya xaneyên vê çînê, niçikên mîna dirriyên darê ji parzûna xaneyê ber bi derve dirêj dibin. Ev pêkhateyên striyokî xaneyên qata striyokê bi hev re girê dide.
5.Qata binçîne (Stratum basale / Stratum germinativum)
Çînek stûr e. Rûyê vê çînê ji rêzên xaneyên firegoşeyî pêk tê. Li aliyê jêrê çînê rûkeşexaneyên şeşpaloyî(bi îngilîzî: cuboidal) an jî yên stûnî (bi îngilîzî: columnar) cih digirin. Ji xaneyên vê derê, bi dabeşbûna mîtozî, xaneyan nû tên çêkirin. Xaneyên nû ber bi qata hişk cih diguherin. Xaneyên ko bi dabeşbûnê xaneyên nû çê dikin, wekî xaneyên bineratî (bi îngilîzî: stem cells) tên navkirin. Di qata binçîneyê de xaneyên keratînê (keratinocytes), xaneyên bineratî ne. Di nav xaneyên keratînê de hinek ji xaneyên melanînê (melanocytes) heye. Xaneyên melanînê pîgmenta (boyax) melanînê berhem dikin. Rengê pêstê mirov li gor rêjeya melanîna nav xaneyên epîdermîsê diyar dibe. Hin beşên qata binçîneyê ber bi nav çîna dermîsê dirêj dibin, bi vî awayê çîna epîdermîsê bi çîna dermîsê ve girê didin. Herwisa ji çîna dermîsê xurek û madeyên pêwîst dabîn dikin ji bo xaneyên epîdermîsê.
Dermîs
Dermîs ji du çînê sereke pêk tê; çîna goçkeyî (bi îngilîzî: papillary layer) û çîna torî (bi îngilîzî: reticular layer)
Çîna goçkeyî
Çîna goçkeyi ji bestereşaneyê pêk tê, lê bestereşaneya vê çînê sist e, ango rîşalên kolojen û rîşalên qaîşokî torek lawaz ava dikin. Pêkhateyên mîna tilî ji çîna goçkeyî ber bi jorê, di nav qata binçîne ya dermîsê dirêj dibin, evan pêkhateyan wekî goçkeyên çermê tên navkirin. Di goçkeyên çermê de gellek mûlûleyên xwînê, mûlûlyen lîmfê, xaneyên hellûşêner, rîşalên demarê, hinek ji xaneyên çewrî, wergirên berkevtinê û xaneyên fîbrobalst heye. Xaneyên hellûşêner, xaneyên bergiriyê ne, heke ji hawirdorê, hokarên nexweşiyê bikevin nava çerm, xaneyên hellûşêner  li hember wan bergirî dabîn dike. Herwisa goçkeyên çermê gellek hestewergir jî lixwe digirin.
Hîpodermîs
Hîpodermîs li bin çîna dermîsê de dirêj dibe, loma wekî çîna binçerm tê navkirin. Hîpodermîs beşek çerm nîn e. Çerm bi navbeynkariya hîpodermîsê bi masûlke û hestiyan ve tê girêdan. Herwisa mûlûleyên xwînê û hestedemarên çerm jî ji aliyê hîpodermîsê ve tê dabînkirin. Hîpodermîs ji çîna bestereşaneya sist û proteîna elastînê pêk tê. Xaneyên sereke yên hîpodermîse; xaneyên fîbroblast, xaneyên hellûşêner û xaneyên çewrî ne. % 50yê çewriyê laş di hîpodermîsê de cih digire. Çewriya hîpodermîsê laşê mirov ji sermayê diparêze, nahêle sermaya hewayê derbasî nav laş bibe.
Parastin
Çerm ji bo hokarên nexweşiyê berbestek sirûştî ye. Rê li ber bakterî, vîrus û hemû hokarên nexweşiyê digire, nahêle bikevîn nav laşê mirov. Herwisa ji rijênên çerm, xwêdan û çewrî jî tê derdan. Çewrî û xwedan liser rûyê çerm belav dibin, pHa rûyê çerm dadixînin 5 heta 3yê ,ango rûyê çerm piçek asîdî ye. Asîd derfet nade hokarên nexweşiyê ko li ser çerm bijîn. Di nav şileya xwêdanê (araq) de enzîmek heye bi navê lîzozîm (lysozyme), lîzozîm dîwarê xaneyên bakterîyan diherisînê, bi vî awayê bakteriyên li ser rûyê çerm tên kuştin. Çerm laşê mirov ji tîrojên serbinefşî diparêze. Tîrojên serbinefşî, tîrojên ziyanbexşên ji bo şane û xaneyên laş. Çerm, laşê ji tîrojên serbinefşî yên rojê diparêze. Gava tîrojên serbinefşî dikeve ser çermê mirov, ji xaneyên çerm melanîn tê derdan. Melanîn boyaxek (pîgment) bi rengê qehweyî ye û tîrojên serbinefşî dimijîne, nahêle tîroj bigihîje şaneyên binê çerm. Herwisa di bin tîrojên rojê de sitûriya qata hişk a çîna epîdermîsê jî zêde dibe. Li gel melanînê, qata hişk a epîdermîsê jî tîrojên serbinefşî dimijîne.
Derdan
Li çerm çar cor rijên heye; rijênên çewrî, rijênên xwedanê, rijênên şima û rijênên şîr.
Rijênên çewriyê
Çewriyerijên madeya çewrî der didin ser rûyê çerm. Li ser rûyê çerm de bakteriyên sûdbexş bi vê çevriyê tên xwedîkirin. Herwisa çîna çewrî, rê nade avê ko ji laş derbikeve an jî ji derva bikeve nav laş.
Rijênên xwedanê
Rijênên xwedanê (araqerijên) şileya xwedanê der didin ser rûyê çerm. Gava şileya xwedanê dukel dibe û wekî madeyek gaz ji rûyê çerm dûr dikeve, di heman demê de rûyê laş jî sar dike. Ango rijênên xwedanê pileya germahiya laş rêk dixe. Di nav şileya xwêdanê de enzîmek heye bi navê lîzozîm (lysozyme), lîzozîm dîwarê xaneyên bakterîyan diherisînê, bi vî awayê bakteriyên li ser rûyê çerm tên kuştin. Li bin çerm de qata şaneya çewrî heye, çewriya binê çerm, laşê mirov ji sermayê diparêze.
Rijênên şîrê
Rijênê şîrê, ji memikan şîr der dide. Ango şîrê ji bo dergûşê, ji aliyê van rijênên dayikê ve tê berhemkirin û derdan.
Hestkirin
Di nav endamên hestê yên laş de, çerm mezintirîn endam e. Di nav xaneyên çerm de gellek hestewergir hene. Mîkanîkewergir, êşanewergir û germahiyewergir, wergirên nav çerm in. Hestewergirên çermê ji demarekotahiya demarexaneyên hestê pêk tê. Hestewergir ji aliyên kartêkirin wekî berkewtin (temas), pestan (pesto), êş, germahî û sermahî tên çalakkirin. Sinyalên ji kartêkiran bi bi navbeynkariya demarên hestê bi şêweyê sînyalên elektrîkî  ber bi dirkepetikê tê guhêztin, ji vir jî ber bi mejî ve tên şandin. Têgihîştina hestan li mejî rû dide.
Rêkxistina germahiya laş
Asta pileya germahiya asayî ya laş 36.8 santîgrat pile ye. Germahiya laş ji aliyê demarekoendama xweyî ve tê rêkxistin. Hin caran ji ber germahiya hawirdore an jî ji ber çalakiya masûlkeyan, germahiya laş ji asta asayî bilindtir dibe. Zêdebûna germahiya laş, beşa sîmpasawî ya demarekoendama xweyî çalak dike. Demarên sîmpesawî rijênên xwêdanê han dikin ji bo derdana xwêdanê. Şileya xwedanê ji bo dûkelbûnê germahiya laş bi kar tîne. Ango gava şileya xwêdanê ji rûyê çerm dûkel dibe, germahiya çerm digire bi vî awayê rûyê laş hênik dibe. Li gel rijênên xwedanê, lûleyên xwînê jî alîkarî dikin ji bo hênikkirina laş. Gava germahiya laşê mirov zêde dibe, lûleyên xwînê yên çerm fire dibin û ber bi rûyê çerm ve bilind dibin. Xwîna nav lûleyên firebûyî germahiya xwe dide hewayê, laş hênik dike. Heke germahiya laş ji asta pileya asayî nizimtir bibe, vê gavê rijênên xwêdanê, derdana xwedanê kêmtir dikin û lûleyên xwînê jî teng dibin, ji rûyê çerm dûr dikevin. Bi vî awayê germahiya xwînê di nav laş de tê parastin.
Çêkirina vîtamîna D
Hinek ji vîtamîna D di laşê mirov de, bi alîkariya çerm tê berhemkirin. Bi eslê xwe ne rasterast vîtamîna D lê pêşenga vîtamîna D di çerm de tê berhemkirin. Li bin tîrojên rojê de pêşenga vîtamînê, diguhere bo vîtamîna D. Xaneyên çermê vîtamîna Dyê rasterast der didin nav xwînê.
Dirbêsî, Hesîçe
Dirbêsî an jî Dirbêsiyê bajarekî Rojavayê Kurdistanê. Ew li ser sînorê di navbera Sûriye û Tirkiyeyê de ye, li hemberî gundê Dirbêsî yê li aliyê Tirkiyê. Bakurê bajarê Hisiça bi 85 km û rojavayê bajarokê Amûdê ye. Bajar di sala 1931 de ji aliyê ferensiyan ve hat avakirin. Îro piraniya xelkê wê Kurdên êla kîkan in û hinek Suryan
Bajarê Dirbesiyê ku li rojhilatê wê Amûdê, li bakûrê wê Qoser, li başûr Hesekê û li rojava jî Serêkaniyê dikeve bi her hawayî di destê kurdan de ye. Tenê 15 kîlometre dûrî navçeya Qosera Mêrdînê ye. Her wiha ewqas di nava hev de ye tenê bi xeta hesinê trênê ji Dirbêsiyêya serxetê diqete. Depoyên zîreetê yên Tirkiye û Sûrî li hember hev wek 2 avahiyê yek bajarî ne. Li Dirbesiyê heya salên 1980'yî derê sînor hebû lê piştre hatiye girtin. Li navenda Dirbesiyê nêzî 40 hezar kes dijîn. Tevlî gunda nufûsa Dirbêsiyê tê gotin ku li derdora 50 hezarî ye. Ji ber wek van deverên din dema sînor hatiye damezirandin malbat bune du şeq, navê hin gundê Dirbêsiyê û Qoserê jî wek hev in. Wek gundê Heramreş û Dikûk li her dû aliya jî hene.
Li Dirbêsiyê ji bilî Kurdan, welatiyên Xirîstiyan jî dijîn. Dêrên wan û mizgeftên Misulmanan li kêleka hev in. Li navenda bajêr hema bêje Ereb qet tunene.
Di 10'ê Tîrmeha 2012'an de navenda çandê ku wekî Navenda Çanda Ereban dihat nasîn, tabelaya wê hate daxistin û li şûna wê tabelaya Navenda Çand û Hunerê hate daliqandin. Di 8'ê Îlona 2012'yan de Navenda Perwerdehî û Zanistiyê ya Jnina hate vekirin.
Di 2012'yan de piştî Şoreşa Rojava, gelê Dirbesiyê jî bi derfetên xwe dibistana dewletê desteser kir û wekî navê Dibistana Mela Abdullahê Timoqî guhert. Li koridora dibistanê wêneyê Mela Ebdullahê Timoqî û posterê Rêberê PKK'ê Abdullah Ocalan daleqandîne.
Gundê Berkevir dema ku mirov diçe Serêkaniyê li milê çepê dikeve û girêdayî Dirbesiyê ye. Gund ji 95-100 malan pêk tê. Li vî gundî gora Mela Evdillahyê Timoqî ku di sala 1992'yan de jiyana xwe ji dest da ye heye. Li derdora gora Mela Evdillahê Timoqî wek goristana şehîdan hatiye çêkirin û Endamê Konseya KCK'ê Rustem Cûdî yê ku di sala 2011'an de jiyana xwe ji dest da li vê goristanê spartine axê. Li gund goristana kesên di têkoşîna gelê kurd a azadiyê de jiyana xwe ji dest dane heye û navê Şehîd Rustem Cûdî li goristanê hatiye kirin.
Dîbeklî, Giyadîn
Dîbeklî, gundekî bi ser navçeya Giyadîna Agiriyê ve ye.
Illerich
Illerich şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Hevxwerî
Hevxwerî, Commensalism, komela du zîndewerên cuda yan zêde ye. Ev komelê ji bo zîndeweran berjewendî dide.
Øyangsvatnet
Øyangsvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Sør-Trøndelaga Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 6,5 kîlomêtre li rojavayê gundên Lensvik û Selbekkenê û bi qasî 9 kîlomêtre li aliyê rojavayê gundê Ingdalenê ye.
Tournières
Tournières, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Cexil Sofla
Cexil Sofla gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Lûlekabad Jorîn
Lûlekabad Jorîn gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 82 kes (15 malbat) bûn.
Şêr û Roj
Şêr û Roj an jî Şêrro(j) (bi Farisî شیر و خورشید/Şîr o Xorşîd) ji çevengeke Îrana qedîm e ew eynî demê çevenga ser alaya Îranê bû. Ew berê Neteweperweriya Îranî yê de sembola Împeratoriya Îranê bû ancax anka ew ji sombola gelên Arî ye.
Ew çevenga ji di nav 19. sedsal û 20. sedsalê de parçeya Alaya Îranî bû. Ew mijara kîjan irf û edetên Îranê nîşan didî ji papûler bûyû li dema 12. sedsalê vir de. Çevenga Şêr û Rojê ji ser Astronomî û Astrologî yê çê bû yê: îşareta qedîma Şêrê, kîjan re derî dema Astrologiya Babîlî û edetên Mezopotamyayê (Rojhilata navîn).
Ennepe-Ruhr-Kreis
Ennepe-Ruhr-Kreis, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Bajarok
Navçe ji neh şaredariyan pêk tê ku hemû xwedî statûya "Stadt" (bajar/bajarok) in.
Çemişgezeg
Çemişgezeg tê gotin, ji bo:
Şiyan (biyolojî)
Şiyan Competency, wextekî kurt e, ji dermankirinê bi katiyonên cemidî re handayî ye. Di vê demê da, bakterî dikarin DNA'yê biyanî qabûl bikin.
Axac Oxlî
Axac Oxlî, gundekî ser bi navenda bajarê Tebrîzê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Pîryonis
Pîryonis, gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Pîryonis 95 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 19 e.
Koma gezik, çay û çûxan
Koma gezik, çay û çûxan an bi kurtî koma gezikan (Ericales) komeke riwekan e, di nava êla riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) de cih digire. Riwekên vê komê dar, devî, nîvdevî, lîan û giha ne. Pirranî, kulîlkên wan pênclibî ne.
Reh
Reh beşa jêrîn ji riwekan ya ku di bin erdê(zevî) de ye.
her visa dibêjne lûleyên xwînê jî reh.(rehê xwînê)
Tesîra advers
Di bijîşkiyê de, tesîra advers bizerer e û encama tesîra nedaxwazkirî ye bi bikaranîna derman an jî midaxaleyeke din wek cerrahî.Tesîreke advers dikare wek Tesîra rexnak jî bê nîşan dan, ndema wek tesîra esas an jî ya tedawîker bi awayeke sekonder tê nirxîn.Eger encamên wê ji doz an jî prosedûreke çewt hatibe, ev rewş wek çewtiya dermankirinê tê nasîn ,ne wek komplîkasyon.
Dartûy Mulane
Dartûy Mulane (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Dartuy Mulana), gundekî bi ser Navenda Silêmaniyê ya navçeya Silêmanî ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Tourville-en-Auge
Tourville-en-Auge, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Pastetten
Pastetten şaredariyeke navçeya (Landkreis) Erding li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Saint-Médard-d'Aunis
Saint-Médard-d'Aunis, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Tazaway Qelacox
Tazaway Qelacox, Tazaway Qełacox, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Lêylûs
Lêylûs gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 421 kes (76 malbat) bûn.
Heyva tijî
Heyva tijî (sembola wê ya astronomîk: ), gava roj û heyv - her yek li hêleke cîhanê - hemberî hev disekinin pêk tê.
Tazaway Qelacox
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Tazaway Qellacox' 134 kese (65 mêr, 69 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 27 e.
Rewşa xwendin û perwerdeyê
Ji 134 kes rûniştvanên Tazaway Qelacox, 88 kes dikarin bixwînin u binivsînin (49 mêr, 39 jin).
Heyva tijî
Heyv di vê rewşê de hinkî li jorî xulgeha cîhanê ye. Ji ber ku gava heyv û xulgeha cîhanê xwediyê heman pehniyê bin, wê çaxê siya cîhanê dikeve ser heyvê û bi vî havî heyvgirtin derdikeve holê. Dijheviya hevya tijî heyva nu ye.
Şayes
Ronahiya heyvê di dema heyva tijî de digihêje asta xwe ya herî bilind; herwiha, ronahiya wê di nava -12.5 û -13 mag e. Gava meriv vê ronahiyê bi ya rojê û ya sevê tîne ber hev, ronahiya heyvê ji ya rojê 400'000 car tarîtir e û ji ronahiya ezmana sevê jî 250 car ronîtir e. Ronahiya heyvê ji ber xulgehên elîptîk (xwar) ên heyv û cîhanê carna dadikeve carna jî radibe. Gava cîhan him pirr nêziki rojê (perîhel) him jî pirr nêzikî heyvê ye (perîgeum), wê caxê ronahiya heyva tijî 22% ronîtir e. Wek mînak: di îlonê 2006'an û adarê 2010'an de heyva tijî pirr nêzikî perîgeumê bû, lê ev yek her 9 sal carekê pêk tê.
Erebşah
Erebşah gundekî ser bi navenda bajarê Tîkabê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Kaifenheim
Kaifenheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Erebşah
Nifûsa gund
Li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê ya di 2016an de, nifûsa vî gundî 538 kes (104 malbat) bû.
Xerabe
Xerabe yan jî Xirawe, gundekî navçeya Cihanbeyliya ser bi Qonyayê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Cibînid
Cibînid gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Çiyayê Everest
Çiyayê Everest (bi sanskrît: सगरमाथा, Sagarmatha; bi tîbetî: Jo-mo glang-ma ri; bi çinî: 珠穆朗瑪峰, Zhūmùlǎngmǎfēng; bi îngilîzî: Mount Everest), bi bilindbûna xwe ya 8.883 metreyî çiyayê herî bilind ê cîhanê ye. Everest di navbera Çîn û Nepalê de, di nav sînorên Nepalê de ye.
Çiyavanê kurd Mihemed Ewraz, zarokê Nexedeyê, di sala 1999an de bi ser Everestê ket û gihişt lûtkeya wî. Ew kesê yekem bû di Îranê de yê ku karî vê serkevtina mezin bi dest bixe.
Linux
Linux (wekî Lînuks tê gotin) pergala xebatê ya kompûter ê ye. Sembola Linuxê pengûenek bi navê Tux e.
Taybetiyên Linuxê
Pergaleke ji her kesî re vekirî ye, ango her kes dikare ji bo mezinkirina wê beşdarî xebatan bibe. Ji ber vê yekê jî wekî bernameyeke azad û bê sînor tê binavkirin. Kesên ku di hêla teknîka kompûterê de jêhatî bin, dikarin hin tiştan lê zêde bikin û wê bi pêşdetir bixin. Ev pergal bi awayekî kolektîf derketiye holê. Bi lîsansa GPL tê belavkirin. Guhertoya wê ya herî dawî 2.6e.
Guhertoyên Linuxê
Gelek belavkirinên ku dendika "GNU/Linux" (GNU + Linux) wekî bingeh girtine hene. Yên herî girîng :
Dêrsim
Çend cihên bi navê Dêrsim hene:
Linux
Belavkirina GNU/Linuxê
Niha, gelek xebatên ku nivîsbariyên GNU û nivîsbariyên din ên azad tînin cem hev û van bi dendikeke Linuxê, biawayekî sererastbûyî belav dikin hene. Debian, Fedora, Gentoo, Mandriva, Pardus, Redhat, Slackware, SuSE û Ubuntu, tenê çend hebek ji wan in ku zêde tên nasîn in. Hemû bi awayekî ku hemû bikarhênerên komputeran dikarin bi awayekî hêsan saz bikin, tên belavkirin. Ev nivîsbarî, arşîvên nivîsbariyê yên endezyariyên komputeran û ji malperên ku belavkirina van nivîsbariyan dikin, peyda dibin
Girê Xurma
Girê Xurma, bajarokekî li Rojavayê Kurdistanê ye. Asûrî, kurd û ereb lê dijîn.
Linux
Belavkirina GNU/Linuxê
= Têgehên bingehîn ên Linuxê =
Nivîsbariya azad (free software)
Hişyarî: Nivîsbariya azad nayê wateya nivîsbariya “bêpere/belaş”. Nivîsbariya azad, li gorî pêşdebiran wateya xwe ava dike. Ango, nivîsbariyeke azad pêkan e ku bi pere were firotin. Çavkaniya vê pirsgirêkê peyva free ya îngilîzî ye him tê wateya “belaş” û him jî “azad”.
CD an jî DVDyaJînde (LiveCD/LiveDVD)
Hişyarî: Piştî derxistina CDyaJîndî, çalakiyên ku li ser wê hatine kirin (pelên çêkirî, wêneyên daxistî, hemû mîheng û hwd.) winda dibe.
Bestekî (Dependencies)
Mînak: Bi nivîsbariya A-yê re pelê x.dll li pergalê tê sazkirin. Nivîsbariya B jî bi xwe re guhertoya kevn an jî nû ya x.dll-yê li pergalê saz dike. Wiha, pir caran nepixandina Windowsê pêk tê. Belkî di pergalê de 50 heb pelên x.dll-yê hene û x.dll-yê ku bi nivîsbariya A-yê hatibû sazkirin heke bê rakirin dê nivîsbariya A-yê nexebite.
Mînak:
Avahiya pel û pelrêçên Linux-ê
Avahiya pel û pelrêçên pergalên GNU/Linux-ê ji pergalên xebatê yên din gelek cuda ne. Wekî mînak di Windowsê de li bin ajokarê C:/-yê pelên pergalê, pelrêça Windowsê, daneyên takekesî, pelrêça Documents and Settings hene; pelrêça sepanan jî li bin Program Files-ê ne. Lê di GNU/Linux-ê pel û pelrêçan li bin pelrêça “/”yê ne. Pelên pêwîst ên pêşbarkirinê -yên ku ji bo vekirina pergalê ne- li bin /boot/-ê ne, daneyên takekesî li bin /home/-ê ne. = Saziyên ku piştgirî didinê = Niha, nêzî tevahiya navendên agahî û kiryariyan ên zanîngehan û dezgehên wekî NASA, IBM, HP, Boeing, HSBC, SonyEricsson, Nokia, Siemens, Samsung, General Motors, Hyundai, Oracle, EToys Linuxê bi kar tînin û bi awayekî piştgiriyê didinê.
Ji bo Ubuntu GNU/Linux a kurdî jî Komeleya Karger piştgiriyê di warê werger û danasînê de dike.
= Wergera kurdî = Çend projeyên ji bo wergerandina Linuxê bi kurdî heye. Binêre: Linux a kurdî
= Girêdanên derve =
Dîbeklî, Xinûs
Dîbeklî, gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.
Saint-Christophe-de-Double
Saint-Christophe-de-Double, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Sergio Benvenuto
Sergio Benvenuto (jdb. 1948 li Neapel) nivîskar, fîlozof û psîkanalîst navdar ê Îtalyayê ye. Wekî doçentê fîlozofî, psîkolîngûîstîk û psîkiyatriyê, di Consiglio Nazionale delle Ricerche a li Roma ye û girêdayî Înstîtuta zanînên kognîtîv û teknolojiyê (ISTC)ê ye, kar dike. Benvenuto weşangerê Journal of European Psychoanalysis e.
Nivîsar
Ew birêkûpêk bo Lettre International dinivîsîne. Di hejmarên îtalî de gelek nivîsar weşandiye. Hin ji wan:
K2
Çiyayê K2 yê ku li Rêzeçiyayên Hîmalayan e, bi bilindbûna xwe ya bi 8,611 metreyî piştî Everestê çiyayê herî bilind ê cîhanê ye. Ji ber ku di rêza duyemîn a kodkirina çiyayên Karakurumê de ye mîna K2 hatiye binavkirin.
Sankt Wolfgang
Sankt Wolfgang şaredariyeke navçeya (Landkreis) Erding li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Zoolojî
Zoolojî yan jî ajalnasî, lawirnasî, giyanewernasî, canewernasî zanista biyolojîyê ye ku li ser ajalan lêkolînê dike. Hemû ajalên di dîrokê de jiyane lê vêga cureyên wan ji holê rabûne û yên îro li ser cîhanê dijîn mijara lêkolîna ajalnasiyê ne. Dîroka hewldana lêkolîna ajalan gellekî kevn e.
Dibe ku zoolojî ya ku bi meraq û meyla lêkolînê ya mirovan derketiye holê, bi qasî dîroka mirovahiyê kevn e. Beriya her tiştî raman û belgeyên nivîskî yên li ser lêkolînkirina ajalan di çandên Misir, Îranî û Yewnanî de têne dîtin. Bi pênase û fonksiyona sade ya ajalên berê, pêşkeftina embryonîk, xwarin, tenduristî, tevger, rakend û pêşkeftina wan; dest bi vekolîna hawîrdora wan û têkilî û pêwendiya wan bi zindiyên din re kir.
Etîmolojî
Peyva "ajalnas" ji ajal û nas tê. Paşgira -nasî di kurdî de tê wateya zanistê yan pisporiyê.
Givîce Qomlaq
Givîce Qomlaq gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Zoolojî
Dîroka Zoolojiyê
Mirovên pêşdîrokê ji bo ku bijîn, neçar bûn ku li ser ajal û riwekên li dora xwe lêkolîn bikin. Ji bo dîtina rê û rêbazên sûdwergirtina ji van ajalan û riwekan, mirovan li ser van jîndara lêkolîn kirine. Li Fransayê wêneyên şikeftan, gravur û peykerên 15.000 sal berê hene ku gamêşa kûvî, hesp û ask bi hûrgulî nîşan didin. Wêneyên bi heman rengî yên ji deverên din ên cîhanê nîşan didin ku ajalên hatine lêkolînkirin, xêzkirin, berhemkirin bi piranî Ji ajalên ji bo xwarinê dihatin nêçîr kirin pek tê.
Şoreşa Neolîtîk a ku gelemperî bi kedîkirina ajalan tê naskirin, di tevahiya Antîk de berdewam kir. Kiryar û teknîkên sewalkariyê her wiha masîvanî û nêçîrvanîyên li Rojhilata Nêzîk, Mezopotamya û Misirê bi saya şayesên (teswîrên) realîst ên ajalên kovî û sewal têne hezrkirin. Piştî dahênandina nivîsê, bandorên zoolojiyê bi bikaranîna şayesên ajalan di wênenivîsên (hieroglifên) Misrê de jî xuya dikê.
Her çiqas têgîna zoolojiyê wekî beşek yekane pir pişt re derketibê jî, zanistê zoolojî ji "dîroka xwezayî" derketiye holê û digihîje xebatên biyolojîk ên Arîstotelês û Galen di heyna antîk ê Greko-Romen de. Arîstotelês, berî zayînê di sedsala çaran de li ser bastûr, peresîn û bûyenên (fenomenên) jiyanî yên ajalan lêkolîn kir. Ajalan li du koma belavkir, "ajalên bi xwîn" movikdarên îroyîn û "ajalên bê xwîn" bêmovikên îroyîn.
Çarsed sal şûnda, nijdarê Romayî Galen ji bo lêkolîna anatomî û fêmkirina erkên (fonksîyonên) lebatan, ajala laşkolî (dissection) kir lewra ku di wê demê de laşkolîna mirovan qedexe bû.
Zoologên Girîng
Aristotle (348 BC – 322 BC)
Arîstoteles yek ji fîlozofên herî tê naskirin e. Ew jî şagirtê Platon bû û paşê bû mamosteyê Îskenderê Mezin. Her çend nasnameya Arîstoteles a zoolog kêm tê zanîn jî, wî bi yekem polandina ajalan tevkariyên mezin di zanista zoolojiyê de kir. Li gorî Arîstoteles ajalan ê] bê xwîn û bi xwîn ji hev vediqetehan. Di lêkolînên xwe de, nêzîkî 450 cureyên ajalan lêkolîn kir û di berhemên xwe de qala wan kir. nêzîkî 50 ajalan jî bi hûrgulî lekolîn kir. Li ser ajalên ku bi hûrgulî lêkolîn kir jî laşkolî kir û bastûrên wan ên hundurîn lêkolîn kir. Arîstoteles her weha berhemên zoolojîk nivîsand ku ev berhama îro wekî bingehên zoolojiyê tên hesibandin. Ev berheman De Generatione Animalium, Historia Animalium û De Partibus Animalium in.
Saint-Nazaire-sur-Charente
Saint-Nazaire-sur-Charente, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
YouTube Music
YouTube Music anjî YouTube Mûzîk, ji aliyê YouTubê ve hatiye pêşvebirin. Platformeke muzîkê ye bi awayeke onlîne mûzîkan pêşkêşê endamên xwe dike.
YouTube Mûzîk, heta niha di nav sînorên 77 welatan tê bikaranîn.
Bikaranîn
Cara yekem pêwiste ku sepana platformê daxînin ser telefon an jî cîhazên din yên ku win bikartinin û piştre endamtî ya xwe li ser platformê bidin destpêkirin.
Qellaga
Qellaga, gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qellaga 426 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 86 e.
Tourville-sur-Odon
Tourville-sur-Odon, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
La Paz
La Paz, Chuqi Yapu an jî La Paz de Ayacucho, cihê hikûmeta Bolîvyayê ye. La Paz li ser çiyayên Andê ye û bi 3500 m li ser deryayê dikeve. Ev bajar berê rolekî gelek mezin di dîroka û mîtolojiya weke gelhên înka bû.
Camî (helbestvan)
Nûredîn Ebdurehman Camî an jî bi kurtayî Camî (Farisî: نورالدین عبدالرحمن جامی ; Nur ad-Din Abd ar-Rahman Jami) (18ê tebaxê 1414 - 19ê çiriya paşîn 1492) yek ji girîngtirîn helbestvanê zimanê farisî yê sedsala 15an e. Helbestvanê şêwaza sufîzmê bû.
Jiyan
Nûredîn Edurehman ji ber ku li parêzgeha Xorasanê li bajarê Cam'a ji dayik bûye weke Camî hatiye naskirin. Piştî çêbûna wî bi çend salan malbata wî bar dike Heratê. Li Zanîngeha Nîzamiya ya Heratê xwendina matematîk, wêjeya erebî, zanista xwezayê û felsefeya îslamê dike. Piştre li pey zanistên cîhanê çû li Semerkantê xwendinê bike. Edurehman Camî mirovekî girêdayî terîqeta Neqşîbendiyê bû.
Camî di jiyana xwe de gelek berhem (pexşan, dîwan û name) nivîsandine.
Arpa Deresî
Arpa Deresî, gundekî ser bi navenda bajarê Tebrîzê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kail
Kail şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Buldix
Buldix an jî gundê Buldix gundekî navçeya Cihanbeyliya ser bi Qonyeyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Kanchenjunga
Kanchenjunga, çiyayekî li ser Hîmalayan, li ser sînorê Hindistan û Nepalê ye. Bi bilindbûna xwe ya 8.586 metreyî sêyemîn çiyayê herî bilind ê cîhanê ye. Wateya navê wê "Pênc Xizîneyên Berfê ye" ji ber ku ji komek pênc gopîtkan pêk tê. Hetanî sala 1852 digotin qey çiyayê herî bilind ê cîhanê Kanchenjunga e.
Tebwêmesana
Çîyayê Tebwêmesana bi 1.877 m çîyayê tewrî mezin li Vanûatû ye. Ew li ser giravê Espiritu Santo ye, giravê tewrî mezin yê Vanûatûyê.
Kanî Mendim
Kanî Mendim (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Kani Mandim), gundekî bi ser Navenda Silêmaniyê ya navçeya Silêmanî ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Matexipe
Matexipe gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 240 kes (54 malbat) bûn.
Dêrsîm (helbest)
Dêrsîm
Dersimi vera sona kare Mordem ke sona ra Dersimi ser cero yeno vence sin u shivare Cenu xo do dewursu sero, vane: "zor o. zor o derde cigera hare" Ne zalimune dina xorte Dersimi qir kerde cer ucor kerde te virare Dersimi sero miz u diman o, Usar nawo ame, derda ma re pepuk u sosin gile kowu ra niso biwano. Kami zot dave piro, va ke: "Mirode perune chim de bimano." Ne zalimine dina ferman do, vato: "Dersim di az ne mano! "
Seyid Qazi
Dûserey Cebarî
Dûserey Cebarî, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Rambergsjøen
Rambergsjøen, goleke di nava sinorê parêzgeha Sør-Trøndelaga Norwêcê de ye.
Zanîngeha Colemêrgê
Zanîngeha Colemêrgê (navê fermî bi tirkî: Hakkâri Üniversitesi) zanîngeha dewletê ya Colemêrgê ye. Di sala 2007an de hat damezirandin.
Wetter (Ruhr)
Wetter (Ruhr) bajarokekî navçeya (Landkreis) Ennepe-Ruhr-Kreis li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Çîmanê
Çîmanê, gundekî navçeya Cihanbeyliya ser bi Qonyayê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Věra Pospíšilová-Cechlová
Věra Pospíšilová-Cechlová (bi kurdî bixwîne Vyêra Pospîşilova-Tsêxlova) (, Litoměřice) atlêteke çekî ye ku di beşên avêtina dîsk û avêtina guleyan de ditêkoşe.
Věra di de bi pêlewanê çek Jakub Cechl re zewicî. Di avêtina dîskan de dereceya wê 67,71 m ye û di avêtina guleyan de jî 16,92 m ye. Di sala 2005an de di şampiyoniya cîhanê de madalyaya bronz bi dest xistiye.
Feyzawa, Tîkab
Feyzawa, Tîkab gundekî ser bi navenda bajarê Tîkabê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê ya di 2016an de, nifûsa vî gundî 232 kes (49 malbat) bû.
Bûş
Bûş, navê xwarineke bigoşt ê pêjgeha kurd e. Navê xwe ji devbikenî, rûkeniyê (bûşişin) digire. Li herêma Tolhildanê, bi taybetî li Dîlokê bi navê bûş nav daye. Peyva bûş ji kurtkirina bûşişinê ye.
Berkeliya (melzemeyê) bûşê
Bo ser wê;
Çêkirin
Nokê ji êvar de bikin nava avê. Sibeyê, goşt pakij bişon, bi tevî nokê bidin ser agir. Keliya, kefa wê bigirin, derxûnê bigirin, heya nok nermijî bû bikelînin. Kelandina goştê jî bidawî bû, 5 deqe beriya ji ser agir bigirin, xwê pê werbikin.
Steinkirchen
Steinkirchen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Erding li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Bûş
Çêkirin
Hêkê biçelpînin nava mast, hinek ji ava xwarinê berdin nav û tevbidin. Viya berdin nava xwarinê. Kelekî pê bînin û bo servîsê li binikan belavbikin.
Di nava rûn de biharbêhnê (biharat) sor bikin, berdin ser binikên xwarinê.
Gogala
Gogala gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Saint-Ouen-d'Aunis
Saint-Ouen-d'Aunis, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Saint-Christophe-des-Bardes
Saint-Christophe-des-Bardes, komuneke departementa Girondaya li herêma başûrê rojavayê Fransayê ye.
Qerekele
Qerekele  hin caran Qerekelê Bero gundekî Dîxorê ye. Berê Qerekelê Bero gundekî Kurdên Êzîdî bûye ). Piştî ku Kurdên Êzîdî koçî Ermenîstanê dirin Kurdên misilman li vî gundî de bi cîh dibin.
Saint-Christophe-des-Bardes
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Qerekele
Eşîrên herêmê
Niha li gund de eşîrên Torinî dimînin.
Yichun, Heilongjiang
Yichun, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Heilongjiangê de cih digire.
Tracy-Bocage
Tracy-Bocage, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Zanîngeha Dêrsimê
Zanîngeha Dêrsimê (navê fermî bi tirkî: Tunceli Üniversitesi) zanîngeha dewletê ya Dêrsimê ye. Di sala 2007an de hat damezirandin.
Makalu
Makalu, pêncemîn çiyayê herî bilind ê cîhanê ye. Li ser sînorê Tîbêt û Nêpalê ye. Bilindahiya wî 8.463 metre ye. Şiklê wî dişibe piramîdan.
Têjtêj
Têjtêj, navê yek ji gundên gundistana Kellaterzan, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Têjtêj' 282 kese (138 mêr, 144 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 66 e.
Rewşa xwendin û perwerdeyê
Ji 282 kes rûniştvanên Têjtêj, 170 kes dikarin bixwînin u binivsînin (94 mêr, 76 jin).
Kalenborn, Cochem-Zell
Kalenborn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Qellender
Qellender, gundekî gundistana Seraa navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qellender 480 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 105 e.
Songül Öden
Songül Öden an jî Songul Oden lîstikvana şano, sînema û rêzefîlman ku bi eslê xwe kurd a zaza ye.
Jiyana wê
Söngül Öden di 17ê sibata 1979an de li Amedê wek keça belêndarek û jina wî ji dayîk bû. Birayekî wê yê mezin, xwîşkek biçûk û 3 xwişkên wê yên mezin hene. Songül Öden ji ber ku dê û bavê wê, dema ku ew 6 mehî bû  ji hev  berdane û zarokatî û ciwaniya xwe li Enqereyê  derbas kiriye bi dê û birayên xwe re li vir bi cih bûye. Di Beşa Şanoyê ya Fakûlteya Ziman, Dîrok û Erdnîgariyê ya Zanîngeha Enqereyê mezûn bû, dema li Konservatuara Dewletê ya Zanîngeha Hacettepe ya Enqereyê stranbêjî dixwend.Öden piştî ku li Şanoya Hunerê ya Enqereyê,Ankara Deneme Sahnesi, Şanoya Dewletê ya Trabzonê (1 sal), Şanoya Dewletê ya Amedê (3,5 sal) û şanoyên taybet xebitî, wê di sala 1999an de bi rêzefîlma Ferhunde Hanımlar dest bi lîstikaniya tevîzyonê kir. Di rêzefîlma Gümüş de ku di navbera salên 2005 û 2007an de hat weşandin, wê  bi Kıvanç Tatlıtuğ re rola sereke parve kir. Bi vê rêzefîlmê, ew li seranserê cîhanê hate nas kirin û bingehek mezin a temaşevanan bi dest xist.Di navbera 2011 û 2014an de, wê rola Yasemîn di rêzefîlma lêanîna Desperate Housewives Umutsuz Ev Kadinlar de, ku li ser kanalên Kanal D û FOXê de hatîbûn weşandin, lîst.
Di sala 2002an de wê bi Canberk Uçucu re ku wek wê  şanoger  e  zewicî û di sala 2011an de ji hev berda bûn. Di sala 2020an de wê bi karsaz Arman Biçakçi re zewicî.
Dûserey Fetahî
Dûserey Fetahî, Dûserey Fetaḧî, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Bestamlî, Tuzxurmatû
Bestamlî gundekî Tuzxurmatuwê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Saint-Ouen-la-Thène
Saint-Ouen-la-Thène, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Biwêj
Biwêj (îdyom, idyomatîk, mentiqê hevokî) pêkhatineke ji gelek peyvan e (‘Komeke statik a peyvan’) û yekîtiyek e, lê wateya wê ya giştî nikare yekser ji wateya endamên wê yek bi yek were girtin. Ango formekî taybet yê gotinên bi hev re tên bikaranîn e (Kolokasyon).
Taybetmendiyên biwêjiyê ev in: