cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
16ê çiriya pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Ûrmiye (cudakirin)
Çend cihên bi vî navî hene:
Deng (cudakirin)
Pir gotar derbarê Deng hene.
17ê çiriya pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Akarca
Du gundên bi vî navî hene :
18ê çiriya pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Nor Radyo
Nor Radyo navê radyoyeke ermenî ye û wesana xwe ya pirzimanî ji Stenbolê dike.
Girêdanên derve
Malpera Nor Radyo
Dêrandêz
Dêrandêz cejneke ji cejnên kurdan e. Di meha adarê de tê pîrozkirin. Ev cejn li ber bîrkirinê ye.
Lîsteya wênesazên amerîkî
Lîsteya wênesazên Amerîkî
Mirovhezî
Mirovhezî ​​ji "destpêşxeriyên taybetî, ji bo berjewendiya giştî, li ser kalîteya jiyanê disekine" pêk tê. Mirovhezîî ​​bi destpêşxeriyên karsaziyê re, ku înîsiyatîfên taybetî yên ji bo berjewendiya kesane ne, li ser berjewendiya madî disekinin, û digel hewldanên hikûmetê, yên ku ji bo berjewendiya gelemperî însiyatîfên gelemperî ne, berevajî dibe, berevajî, li ser dabînkirina karûbarên gelemperî. Kesê ku xêrxwaziyê dike mirovekî xêrxwaz e.Mirovhezîî ​​ji xêrxwaziyê cûda ye, her çend hinek li hevûdu hebin jî. Mirovhezî ​​armanc dike ku êşa pirsgirêkek taybetî ya civakî derxîne, lê xêrxwazî ​​hewl dide ku sedema bingehîn a pirsgirêkê çareser bike.
Xelîl dağ
Ûysalê ku nûnerekî çapemeniya kurd bû, wekî din geleke meqaleyên ku Kurdistanê û gerîllayên kurd têde anîne ziman nivîsandine. Ûysal bîranînê xwe yên ku di gerîllatiyê de jiyaye di sala 1998’an de di pirtûka xwe ya bi navê “Halîl’în Gozu” de berhev kiribû.
Ji bo em Xelîl Ûysalî bêhtir ji nêz ve nas bikin tiştên ku hevalên wî yên xebatê ku di gelek fîlman de bi hev re xebitîne vegotine em li vir parve bikin…
Hevalên wî dan zanîn ku Xelîl Ûysal dildarê jiyana gerîllayan bûye, Bi vê ferasetê di şexsa her gerîllaya/ê ku diketin kadraja kameraya wî, di her kareya wêneya ku gerîlla têde vebeyn dide de hinek jî xwe vebeyn dide, Ûysalî bi gotina “bi xebatên xwe, jiyana gerîllatiyê bi gerîllayan da hezkirin” tînin ziman.
Xelîl Ûysal ku ji 1995’an vir ve di nav refên tekoşîna azadiya kurd de dimîne, di qadên herî dijwar ên şerî de nûçegihaniya şerî kir.
Derhêner-nivîskar Xelîl Ûysal ku ji sala 1995’an vir ve di nav refên têkoşîna azadiya kurd de diman bi xebata xwe ya sînemayê ku di nav bêderfetiyan de diafirandin û di heman demê de bi wênekêşî û wêjeya xwe jî pêşeng bû li herêma Bestayê di pevçûneke ku bi artêşa tirk re hat pêkanîn de tevî 3 hevalên xwe gihişt şehadetê.
Me Xelîlî bi fîlmên wî yên ku mijara wan li ser jiyana gerîllayan e û bi gerîllayan kişandine nas kir. Xelîl Ûysalê ku 6 fîlmên bi metraja dirêj-kin ku ji gerîllayan îlham girtiye û herî dawî di sala 2006’an de bi kişandina fîlma Berîtan navê xwe da diyarkirin, dê her tim di nav dilê kurd de xwe bide jiyandin
Xelîl Ûysal, li çiyayên Kurdistanê û bi nivîsên nava şer, bi kişandina wêneyan û bi çêkirina filman bû navê Xelîl Dag (Çiya) û Xelîlê ku jiyaneke tije têkoşîn a bi layiqê navê xwe derbas kir. Bi enerjiyeke ku qet nediqediya, li bilindahiya çiyayan 15 salan kedeke bêhempa da. Bê ku bisekine germahiya şer, sariya mirinê, kenê gerîlayan ên ku di jiyan û bîranînan de qet nediqediya nivîsand. Wêneyên wan kişand. Xwest wan bi rêya sînemeyê bide nasîn. Di hemû xebata xwe de pîvanên estetîkê û zimanê vegotinê pêş ve xist. Bi uslûba nivîsandinê, kûrahiya vegotinê û hêmayên ku hilbijartin hest û estetîka gerîlayan derbasî jiyana wêjeyê kir. Bi cesaret û objektîfiya xwe nûçeyan amade kir. Hişt ku şerê ku li Kurdistanê tê meşandin ji eniyekî din ve jî were dîtin. Bi kişandina wêneyên gerîlayan ku bi awirên çiyayî dikenin, bîranînên wan, hestên wan, bawerî û awirên wan ji me re hiştin. Bi çêkirina filmên xwe di 'Rêya Yilmaz Guneyî de meşiya. Riya 'Çiyê' ya ku Yilmaz Guneyî dixwest bigihijê hilbijart. Çiyayî derbasî sînamaya kurd kir. Çend gotinên Xelîl Dag yên li ser jinên kurd: “Divê jina kurd bi fikra xwe karibe têkeve sînemayê û bi çavên xwe li vê cihanê binêre. Ew çavên wê yên mezin,xweşik û awirên wê yên ku ji objeyekê wêdetir,awayê têgihiştina wê ya mirov û cihanê dikare ji sînemaya kurdan re pêşengiyê bike”. “Çîroka jina kurd bêguman çîrokeke ku dev jê nayê berdan e. Lê feraseta ku jina kurd bi têkoşîna Azadiyê re bidest xistiye ji çîroka wê xurtur e. Divê sînemagerên me, weke her jinê li jina kurd nenêrin. Çîroka wê weke çîroka jineke ji rêzê venebêje. Dê ev nedîtina afiranên wê yên esasî be”. Ji bo hunermedên kurd: “Divê hunermedên kurd xwe di deryaya gel de wenda bikin û di kurahiyên vê deryayê de bigihêjin nirxên estetîkê yên esasî. Heger ku ji bo vê wêrek bin divê ji bo di vê deryayê de avjeniyê bikin jî wêrek bin. Di vê hêlê de estatîka etnîk diyardeyeke ku divê mirov xwe jê çep neke. Divê hunermendên kurd vê tiştî ne ji ber qenciyê, ji bo mecbûriyetekê bigire dest. Fîlmên Xelîl Ûysalî yên ku heta niha hatine weşandin:
2002 (Tîrej) 2002 (Eyna Bejnê) 2003 (Dema Jin Hez Bike) 2003 (Nepaniya Rûyê Me) 2005 (Firmeskên Ava Zê ) 2006 (Berîtan) 2007 (Sitraneke ji bo Zagrosê)
Qeceran
Çend cihên bi vî navî hene:
Ûranis
Ûranis an jî Ûrûnûs gundekî girêdayî ser navçeya Tetwanê ye. Ev gund di 19'ê adara 1994'an de ji aliyê leşkerên tirk ve hatiye şewitandin û valakirin.
Qêçiyan
Qêçiyan, gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.
Lîsteya wênesazên ermenî
Lîsteya wênesazên Ermenî
A
Ivan Konstantinovitch Aivazovsky
Do (weşanxane)
Do, weşanxaneyeke ku bi kurdî pirtûkan derdixe. Navenda wê li Stenbolê ye, xwedî û berpirsiyarê wê Huseyîn Gunduz e.
Qeceran, Mêzgir
Qeceran, gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.
Weliyan
Weliyan, gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.
Lîsteya wênesazên awûstralyayî
Lîsteya wênesazên Awûstralyayî
G
Philip Gudthaykudthay
N
Sidney Nolan
Hasorîg
Hasorîg, gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.
20ê çiriya pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Lîsteya wênesazên awûstûryayî
Lîsteya wênesazên Awûstûryayî
1751
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Egzîstansiyalîzm
Egzîstansiyalîzm, heyînparêzî, hebûnparêzî bizaveke wêjeyî ye.
Dazanîna wiha bawer dike ku li cem mirovan hebûn (mewcudîyet), berîya hilikê heye, tê û mirov, piştre helwest û tevgerên xwe, bi rêya hilbijartin û çalakîyên xwe pêk tînin. Di sala 1927an de Martin Heidegger ev bizav yekem car aniye ber çavan. Nûnerê herî sereke yê felsefeya hebûnparêzîyê Jean Paul Sartre e. Li gorî baweriya Sartre: Tiştekî ku em bikaribin jêre bibêjin "xwezaya mirov" tune ye û mirov bi dest û keda xwe, xwe diafirine û xwe destnîşan dike. Kêzik û çûk çawa bûne heyîn, wisa jî dijin û nikarin vê yekê biguherînin. Lê mirov, li xwezayê hatine avêtin û hilika xwe, bi destê xwe (bi ked, bi zanyarî û hwd.) diafirînin. Ji ber vê yekê jî divê tevgerên wan neyêtin astengkirin (sînorkirin) û divê mirov azad tevbigerin. Ango Sartre dibêje: "Mirov, mehkûmê azadiyê ye". Di bin kîjan şert û mercê de bin bila bin, em azad in û em jiyana xwe bi destê xwe diafirînin. Ji ber ku hemû kes cihê xwe (nirxên xwe, hêjahiya xwe) bi destê xwe diafirînin; zagoneka exlaqê ku em bibêjin ji bo hemû kesan derbasdar e, tune ye.
Hinek nivîskarên ku bi vê cûreyê berhem nivîsandine
Jean Paul Sartre, Albert Camus, André Gide, Samuel Beckett û Franz Kafka.
Berganê
Berganê, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Mûtkî ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Tekepinarî
Tekepinarî, gundekî girêdayî navçe Albistan a ser bi Gurgumê ve ye.
Begrî
Begrî, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Bêzelê
Bêzelê, gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.
Tisûn
Tisûn, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Parêzan
Parêzan, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Mûtkî ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Palavar
Palavar (bi tirkî: Kayageçit), gundekî girêdayî navçe Albistan a ser bi Gurgumê ve ye.
Giraziyaret
Giraziyaret, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Navçelan
Navçelan, gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye.
Celkî
Eşîreta Celkî li navçeya Konya ye Kulu diminîn li gundê bi tirki Kırkpınar, Yeşilyurt u Hisar. Kesen xwe pir ji li gunde Kutukusağı dijînin. Hejmarê wan kêmzêde 7500 e. Li Mêrdînê û Shengale gelekî ji wan bi eslê xwe êzîdî ne.
Erîj
Erîj, bi tirkî kirine Çayırlı, gundekî ser Çela Hekariyê ye.
Aviyan
Aviyan, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Qeflikê
Qeflikê, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Mûtkî ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Sersere
Sersere, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Degaga, Merîwan
Degaga, dekewet rojhelaty kurdistan we le parezgay Kurdistan daye ke serbe berwebary (fermandary) şary Merîwan.
Jadekey asfalte u telefun keşrawe bu naw malekanu aw u brqy heye qtabxaney nawendy heye ke derw bery 300 malew u lewaneye 1000 kes nfusy hebe. xelkî em deye pter sergerm jutyaryyn ke be hwy jegyry em gwnde le ser re Merîwan, Kamyaran u Kirmaşan ptr xelkî xeryky homardary ew ştumekany wek jay brenj u shakru. hytren ke le meriwanewe rewaney Kamyaran dekren.
Tavlik
Tavlik, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Geval
Geval, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Bystřice pod Lopeníkem
Bystřice pod Lopeníkem (bixwîne weke: bîstrîtse pod lopenîkem) navê gundekî li navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 808 kes e û 26 km dûrî Uherské Hradiště ye.
Arbûş
Arbûş (bi tirkî kirine Çağlayan) gundekî ser Çela Hekariyê ye.
Mezre
Du mezre girêdayî gundê ne:
Hemamekan
Hemamekan, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Mûtkî ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Aspencir
Aspencir, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Mûtkî ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Ertoş
Ertoş, gundekî ser bi bajarê Çelê ye.
Lîsteya eşîrên kurd ên Kurdistana Iraqê
Qeladize
Ertoş
Gundekî 1992an de ji alî ye leşkerê dewlete hatiye şewitandin. 25 heb mal hebûne lî wî gundî. Nufusa wî ne pir gilur e. Piştî şewitandina leşkerê tirk, mirovê gund bere xwe dane wek bajarê Colemêrd, Wan û Şirnaxê. Biharê herder şîn dibe le havîne dîsa ziwa dibe. Aborîya xwe xwedîkirana heywana derbas krine. Ev gund anha jî vala ye.
Çaqiran
Çaqiran, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Lîsteya eşîrên kurd ên Kurdistana Iraqê
Silêmanî
Ako -                              Silêmanî,Hewlêr
Gulpik
Gulpik, gundekî ser Xîzana Bedlîsê ye. Gund di salên 90î de ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Kunduz
Kunduz, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Arpans
Arpans, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Nûdem (kovar)
Nûdem kovarek demsalî û xweser kurdî bû. Sala 1ê kanûna paşîn a 1992an de li Swêdê dest bi weşana xwe kir. Kovarek hunerî, wêjeyî û çandî bû. Piştî hijmara xwe a 40em di sala 2001an de xatir ji xwendevanên xwast û hat girtin. Ji hêla Firat Cewerî ve dihat derxistin.
Bêmbo
Bêmbo, gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.
Lîsteya eşîrên kurd ên Kurdistana Iraqê
Silêmanî
Ev nivîsa jorîn ji kitêba Mehmûd Ezîz Hesen;"Kurteyek Le Mêjûy Hozî Caf û Basî Hendêk Le Tîrekanî" ,1985, Silêmanîye, r.7-10 ji nav kovara Birnêbûn´e hatiye girtin.
Transkripsiyon: Mahmûd Lewendî
Ertoş
Eşîra şoreşger û fermandarê kurd Mîralay Seîdê Simbêlreş e. Qela Ertoşê jî bi vî navê tê zanîn.
Balora Kûruş
Balora Kûruş nivîskeke Kûruşê II li ser baloreke gil de nivisandî ye. Dûv Babîl vegirt şunda Kyros ew nivîska li ser serfiraziyên xwe û armancê xwe nivisandî bû. Ew di 1879an de ji aliyê Hormuzd Rassam de li mizgefta Marduka Babîl hat dîtin.
Hiset
Hiset, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Balora Kûruş
Hin kes bi wê re dê na "Danasîna Mafên Mirovan" herî pêş de. Ji bo di wê da tê gotin ku, azadî hat dane xulamên Babîl û azadiya olan pend dike bi wê re wiha tê gotin.
Kopiyeke wê li navenda Neteweyên Yekbûyîya li New yorkê jî heye.
Pişta Resan
Pişta Resan, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Hesenelîlî
Hesenelîlî gundekî navçeya Elbistanê ye. Gundî hemû elewî ne û bi zaravayê kurmancî diaxivin. Toton, Remik û Gundê Orte mezrayên gund in.
Lafêna
Lafêna, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Mûtkî ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Temirtax
Temirtax, gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.
Nernis
Nernis, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Giradifin
Giradifin, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Personalîzm
Personalîzm bizaveke îdealîst û dînî ye. Li gorî wê kesayetiya mirovan di saziya gerdûnî de ya herî bilind û herî rastîn e. Têgeha personalîzmê pêşî ji aliyê Brenson Alcot û Renouvier hatiye bikaranîn. Personalîzm li ser kevneşopiya gotina Descartes a: “Difikirim naxwe ez heme(cogito ergo sum)!” cî digire. Damezreka serekîn a personalîzmê em dikarin wiha kurte bikin: Ji ber taybetiyên serekîn ên; kesayet, hiş, daraza xwe bi azad diyar kirin, baldana armancan, di ber herîkîna demê de domandina nasnameya xweser û girêdana nerxan hemû vehûnên rastînê pêk tîne. Personalîzm, civakê kesayetiya takekesan bi yekun dihijmêre û ji dewsa guhartina cîhanê guhartina kesayetiyê dipejirîne.
Hinek nivîskarên ku bi vê cûreyê berhem nivîsandine ev in;
Gottfried Wilhelm Leibniz, George Berkeley, Emmanuel Mounier, Brenson Alcot, Renouvier, P. B. Bowne, R. T. Flewelling, E. S. Brightman, G. W. Howison, M. W. Calkins, A. K. Knudson
Rauf Orbay
Rauf Orbay (jdb. li Stembol - m.  li Stembol), yek ji serbazê Hêzên Deryayê Osmanî, siyasetmedarê Împeratoriya Osmanî û Tirkiyê. Sêyem serokwezîrê Hikûmeta Enqerê.
Royan
Royan, gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye.
JVC
JVC an jî Japan Victor Company, ev karxaneye ka çabunê ye ji karê wê çêkirîna deng u rengê mina kamira video tv li sala 1927 hati ye avakirin
22ê çiriya pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Noxeylan
Noxeylan, gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye.
Serik
Serik, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Cevdet Sunay
Cevdet Sunay (jdb. 10ê sibata 1899, Erzîrom - m. 22ê gulanê 1982, Enqere), yek ji serbazên hêzên bejayî yên Osmanî û hêzên bejayî yên tirk û herwiha siyasetmedarê Tirkiyeyê bû. Dozdehemîn serokerkanê artêşa tirk û pêncemîn serokkomarê Tirkiyeyê ye. Ji 28ê adara 1966'an heya 28ê adara 1973'an serokkomarî kiriye.
Meya
Bêjenasî
Peyv "meya" di sanskrîtî de madyamanda di farisî de wek maye derbas dibe. Di kurdî de ameyn, amên an meya dibêjin. Di kurdî de peyv meyandin jî ji vê peyva meya tê.
Erdebîl, Şemzînan
Erdebîl, gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye.
Částkov, Uherské Hradiště
Çavkanî
<references group="Nîşe"/>
Fevzi Çakmak
Fevzi Çakmak (jdb. kanûna paşîn a 1876 li Stembol - 10ê nîsana 1950 li Stembol), yek ji serbazê Hêzên Bejayê Osmanî û Hêzên Bejayê Tirk (Artêşa Tirk), siyasetmedarê Tirkiyê. Wezîrê Cengê Împeratoriya Osmanî. Yekem wezîrê parêzvaniyê wetewî, duyem serokwezîrê û duyem wezîrê serok serkanê giştî yê Hikûmeta Enqerê. Yekem serok serkanê giştî yê Komara Tirkiyê (serfermandarê Hêzên Çekdarê Tirk).
Bedawî
Bedawî, gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye.
Zehferan
Gundê Zehferanê gundekê girêdayî bajarê Mêrdînê ye. Li gund dêra suryaniyan a bi navê Dêra Zehferanê heye.
James Madison
James Madison (jdb. 16ê adarê 1751 li Port Conway, King George County − m. 28ê hezîranê 1836 li Montpelier), di nava salên 1809 heta 1817 de serokdewletê çarem ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû.
Hanzrat
Hanzrat, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Fahri Korutürk
Fahri Korutürk (jdb. 13ê tebaxê 1903 li Stembol - 12ê çiriya pêşîn 1987 li Enqere), yek ji serbazê Hêzên Deryayê Tirk, siyasetmedarê Tirkiyê. Sêyem serfermandarê Hêzên Deryayê Tirk û şeşemîn serokkomarê Tirkiyê ye. Ji 6ê nîsanê 1973 heya 28ê adarê 1980 serokkomarî kiriye.
Naslî
Naslî (jdb. 1989, Hewlêr, payxexta Kurdistana başûr) hunermendeke ciwan a kurdên soranîaxêv e û bi stîla xwe ya nujên di nava Popa kurdî navdar e.
Naslî ji ber stîla xwe ya zor nûjên û klîbên xwe yên balkêş car caran tê rexnekirin. Herwiha, stîla Naslî û çend hunermendên din ên jinên başûr (wek Deşnê Murad), weke hewldaneke emansîpasyona civakî û hunerî ya jinên kurd kare bê bi nav kirin.
Ase
Ase, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Naslî
Li gorî malpera rojevakurd.com hunermenda ciwan a ku li Swêdê mezin bûye dîtinên xwe yên derbarê muzîka kurdî ya nûjên wiha diyar dike:
Telas
Telas, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Naslî
"Cîhana hunerî û strangotinê di guhertinên berdewam de ye. Pêwîst e muzîka kurdî jî bi hemû stayl ên muzîka cîhanê bê zengîn kirin. Pêwîst e hemû curên muzîkê di nav strana kurdî de bin da ku zengîn bibe. Em karek nû dikin û ez tênagehim çima hindek me bi têkdana strana kurdî tawanbar dikin. Bila hindek karên nû bikin û hindek din jî mijûlî strana resen û folklorê kurdî bin."
Çavkanî
Rojevakurd.com: Hunermend Naslî videoklipa xwe ya nû weşand
Goma Ereb
Goma Ereb gundekî herêma Zêdikana Agirîyê ye.
24ê çiriya pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkiri
Kuvk
Kuvk cureye kî kuvan e û bi giştî li derên bi hêw (rutûbet) dijî û belav dibe. Li ser fêkî û xwarinên din, wek penêr û nên, zû belav dibe. Bi giştî rengî xwe wek keskengî dibe an wek loke (pemî) bi pirçik dibe.
Yemençayîr
Yemençayîr hin caran Emançayîr gundekî Dîxorê ye. Berê Yemençayîr gundekî Kurdên Êzîdî bûye. Piştî ku Kurdên Êzîdî koçî Ermenîstanê dirin Kurdên misilman li vî gundî de bi cîh dibin.
Nivîskarê navdar Heciyê Cindî di 18’ê adara 1908’an de li wî gundê Emençayîrê ji dayîka xwe bûye. Yemençayir her wisa jî gundê hevalên Heciyê Cindî, gundê lêkoler Emînê Evdal (1906-1964) û nivîskar Cerdoyê Gênco (1904-1946) bû.
Heciyê Cindî der barê gundê xwe de wiha dibêje;
Eşîrên herêmê
Niha li gund de eşîrên Seydoyî, Ezîzî, Dilxêranlî, Brukî û çend malên Celalîyan dimînin.
Gelî, Zêdikan
Gelî gundeki li ser navçeya Zêtka ye.
Letrîzm
Letrîzm bizaveke wêjeyî ye.
Letrîzm ji peyva “lettrisme” ku ji peyva “lettre(tîp)” hatiye afirandin dite. Damezrînerê wê, helbestvanê Romen Isidore Isou ye. Piştî herba cîhanê ya duyem de derketiye holê. Di helbestê de bingehê, ne ji bêjeyan ji tîpan distîne. Bi vê riyê jî tê xwestin ku helbesteke nû û mûzîkeke nû werê afirandin. Li gorî Isou: “ Tiştên ku ne tîp bin an jî nabine tîp bi giyanî jî nînin.”. Letrîzm bandora xwe ji bilî wêjeyê li ser sînema, dans, mûzîk û wênesaziyê jî kiriye. Bi gotina “di heman demê de bi topeyî gihiştina dengan û bêjeyan ve bi awayekî vegotinên nû bê werê lêkolîn kirin” bizavê şanî dide. Ji bilî tîpan tiştek nîne. Di aqil û hişê me de ji bilî tîpan û yên ku nabine tîp tiştek nîne. Tîpên nû li ser alfabeyê zêde dike. Bi rasteqînî tu elaqaya letrîzmê bi huner û estetîkê re nîne. Li gorî bizava letrîzmê, nivîsên ku têne nivîsandin tu wateyê nadin, tenê rêzkirina gelek dengên ku di nava xwe de ne tu têkiliya wan nîne, didênine cemhev. Têkiliya letrîzmê bi dadaîzmê re jî heye ku ew jî ji kevneşopî û tiştên ku di nava wêjeyê de hene qebûl nakin û dixwazin ku nêrîn û rêbazeke nû derbixine holê.
Hinek nivîskarên ku bi vê cûreyê berhem nivîsandine ev in;
Isidore Isou, Maurice Lemaître, François Dufrêne
Bêsosin
Bêsosin, gundekî navçeya Rûbarok a bi ser Colemêrgê ve ye.
Xalîd Begê Cibirî
Xalîd Begê Cibirî (jdb. 1882 Gimgim - m. 14'ê avrêlê 1925, Bidlîs) damezrîner û serokê Rêxistina Azadîyê bû.
Kalevi Sorsa
Taisto Kalevi Sorsa (21ê kanûna pêşîn a 1930, li Keuru - 16ê kanûna paşîn a 2004, li Helsînkiyê) yek ji siyasetmedarên fînlendî ye ku çar caran, di navbera salên 1972-1975, 1977-1979, 1982-1983 û 1983-1987 de bûye serokwezîrê Fînlendayê. Berî ku ew bimire, wî hê li ser postê serokwezîrtiyê kar dikir. Herwiha, Sorsa demeke dirêj seroktiya Partiya Sosyaldemokrat a Fînlendayê kiriye.
Xalîd Begê Cibirî
Di sala 1882an de li Gimgima Mûşê hatiye cîhanê. Ji eşîra Mala Sur (Mala Sûwar) e.
Di dibistanên leşkerî yên Osmanîyan de dixwîne, dibe Mîralay. Ew û Şêx Seîd him lav xaltiyê hev in him jî ew bûrayê Şêx e.
Demekî li Filistînê dixebite. Şerê Cîhanê yê yekem de li Xinûsê û Agiriyê, dijî rûsan şer dike. Piştî Komkujiya Ermeniyan dikeve nav hewldana rêxistina kurd. Di sala 1920an de wek mîralay li Erzîromê dest bi xebatê dike.
Di sala 1921ê de rêxistina Azadiyê dadimezirînin. Di vî rêxistinê de gelek şêx û mîrên kurdan cîh digirin. Bi taybetî jî, mebûsê Bidlîsê Ûsiv Ziya di warê birêxistinkirina gel de ristek mezin dilîze. Ji xwe ber vê yekê jî di gelek çavkaniyan de Xalid Beg him wek serok him jî wek berpirsiyarê leşkerî, Ûsiv Ziya jî wek berpirsiyarê siyasî tê ravekirin.
Di 14ê nîsana 1925an de li Bidlîsê bi tevî û Ûsiv Ziya çar hevalên xwe yên din tên dardekirin.
Ew heya çileya dawî ya 1925an, ango heya dawiya jiyana xwe ji bo Kurdistana serbixwe xebitî û goncan bi kemalîstan re qebûl nekir. Gorî rojnameyên tirkan ên wê demê û qeydên fermî, li Bidlisê beriya ku wî li sêdarê bidin wiha digot:
26ê çiriya pêşîn
Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Beroj, Xîzan
Beroj, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Mors
Mors (bi latînî, Odobenus rosmarus) li bakûrê Gronlandê, li derûdora Derya Qeşayî bi giranî dijîn. Mors ji malbata fokan e û dikare ji çar metreyî dirêjtir be û nêzîkî 2.000 kîloyî jî giran be. Mors bi qîlên xwe mîdye û şeytanokên deryayê binê behrê radike û dixwe.
25ê çiriya pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Dolní Němčí
Dolní Němčí (bixwîne weke:dolnî nyemçî) navê gundekî li navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 3.014 kes e û 15 km dûrî Uherské Hradiště ye. Ev gund (weke bajarokekê jî tê hesibandin) xwediyê sîstema şaredariyê ye.
Sarê, Zêdikan
Canbega gundekî li ser girêdana navçeya Zêdkan (parêzgeha Agiriyê) ye.
Kaştûn
Kaştûn, gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.
Basan, Şirnex
Basan, ango Basa, Basanferho, Basana Ferho (1928: Basan Ferḧo; 1946: Basanferho; bi tirkî: Güçlükonak), navçeyeke Şirnexê ye.
Dîroka gund
Ev gundekî êzidiya ye û ji aliyê misilmanên cînar hatiye xerakirin. Êzidî vî gundî filitîne Şengalê û yên din hatine qirikirin.
Futurîzm
Futurîzm an jî ayendegerî/ayindegerî bizaveke wêjeyî ye.
Di serê sedsala 20. de li Italyayê derketiye holê. Di wêjeyê de kirpandina soreş û dînamîzmê tê hesibandin. Helbestvan, romannûs, nivîskarê lîstikan û derhênerê weşanê Filippo Tommaso Marinetti yê Îtalyan di sala 1909an de li Parîsê di rojnameya Le Figaro de danezanekê diweşîne û ew danezan dibe manîfestoya futurîzmê. Di danezanê de gotina wî “Me hemû mûze û pirtûkxane xera kirin, em ê bi rewiştperestî, femînîzm û hemû tirsên sûdparêzî re şer bikin” bû. Ev gotin dida xuyakirin ku hemû tiştên paşerojê têne red kirin. Damezrînerê futurîzmê Marinetti bandora xwe li gelek nivîskarên ewropa kiriye. Li Rûsyayê Hlebinikov û Mayakovskî bala xwe dayine ser futurîzmê. Futurîstên Rûsî danezana xwe weşandin û Puşkin, Tolstoy, Dostoyevskî red kirin. Dixwestin ku di helbestê de zimanê di nava jiyanê û rojane de werê bikaranîn. Piştî şoreşa Kewçêra 1917an bizava futurîzmê bihêzbû. Heta mirina Mayakovskî jî bandora xwe domandin. Di berhemên xwe de sazkirina hevokên bivacî red kirin û şîfreya wan jî “ji bo bêjeyan azadî” bû. Ezra Pound, D.H.Lawrence û Giovannî Papînî ji di bin bandora vê bizavê de mane. Armanca wan a herî girîng “dûrketina kevneşopiyê, nûjenî û baldayina guhartinê” bû. Li gorî vê bizavê, huner pêşerojê dike mekîne, bê dev ji nerxên hunera paşerojê berdin û teşeya vegotinên nû werine dîtin.
Hinek nivîskarên ku bi vê cûreyê berhem nivîsandine ev in;
P. T. Marinetti, Viladimir Mayakovski, Nazım Hikmet, Ezra Pound, D. H. Lawrence, Giovanni Papini
Kalaşk
Qelaşk an jî Kalaşk, gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye.
Us
Us, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Rûtan, Zêdikan
Rûtan gundekî girêdayî navçeya Zêtkayê ye.
Heşto
Heşto, gundeki li ser navçeya Zêdikan ye.
Końskowola
Końskowola, qezayek li başûr-rojavayê Polonyayê ye. Di navbera Puławy û Lublinê li kêleka çemê Kurówkayê ye. Di navçeya Puławy a ku girêdayî voyvodatiya Lublînê ye de navenda gnîmayek cuda ye. Gorî hijmartinên sala 2004'an niştecihên xwe 2.188 kes in.
Anarşî
Anarşî gotinek yewnanî ye. Wateya wê ya yekê, bêserîtî ye. Anarşî di sedsala 19an de derketiye holê. Bi gelemperî wek
UTC+13
UTC+13 yek Beşên Demjimêrê ye. Li wan dernan tê bikaranin;
Samsung
Samsung Pergîdaniyek Komara Korêyê e ku ji aliyê Lee Byung-chul ve di 1938an de hatiye avakirin. Ev Pergîdanî tiştên Ceyranê çêdike.
27ê çiriya pêşîn
Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Ayîkan
Ayîkan gundekî girêdayî navçeya Zêtkayê ye. Wek piraniya gundên Zêdka gundê Ayîka de jî bi hejmareke mezin gundî koçî welatên Ewropayê kirine.
Zekiye Alkan
Zekiye Alkan (z. Dêrsim - m. 31.3.1990 li Amed) di newroza 1990an de li ser bedena Amedê ji bo şermezarkirina qedexekirina newrozê canê xwe da ber agir.
Di bajarê Silêmaniyê de peykereke Zekiye Alkan heye.
Ekspresyonîzm
Ekspresyonîzm, manîfestasyonîzm, ekspozîsyonîzm, derbirînerî bizav û arasteyeke hunerî-wêjeyî ye ku li destpêka çerxa bîstê sala 1905 zayînî li Almanya peyda bûye. Ev rêbaze, rehendeke xudgerayî û derûnî bi ezmûngeriya nîvîser û [hunermendan] dide٫ berovajî Empresyonîzmê ku derbirrînê ji layenê derveyî mirov diket. Koşkayê Nemsayî dibêjît: "pêdivî ye hemî yasayan ji bîr bikeyn .... bi tinê giyanê me rengvedana rasteqîneya jiyanê dike". Derbirrînxwazî berî her tiştekî,derbirîneke ji nestên hunerî, xo eger bihayê wan nestan kirêtkirina siruştî û berçavkirina zêderewiyê di ketwarî da be, ta ku digehîte astê tiranepêkirinê. Derbirînxwazî bo du arasteyan hate dabeşkirin: 1. arasteya pratîkî ku alîgirên wê, girîngiya edebî bi çalakkirin û wijdana mirovî dibîne û ya 2. arasteya neeqlanî ku alîgirên wê dibêjin: " me'qûl ew e ewa xelk li ser rêkevtî,lê li ser şanoyê pêdivî ye çareya wan dozan yên xelk hêj li ser rê nekevtî, bihête kirin"
lê karîgeriya rasteqîneya Derbirînxwaziyê di şanogeriyên (Rêk bo Dîmeşqê 1898, Xewn 1902, Sonata Hepareyî 1907) yên  Ogist Strendbirg ê Siwêdî diyar dibît.
Derbirînxwazî wekû şorişekê bû dijî Naturalîzm û Empresyonîzmê ku wan her du rêbazan zêdetir derbirîn ji ketwarî[rastiya heyî û berçav,emrê waqi' ?] dikir. Naturalîzmê bi hûrbînane derbirrîn ji ketwarê civakî[waqi'ê îctima'î ?] dikir û Empresyonîzmê jî derbirrîn ji ketwarê takekesî û hewacisên derûniyê wî/wê dikirin lewra Derbirrînxwaziyê,edeb bi wênekirineka dubarkirî bo ketwarî red kir, ji ber ku xelkî her dem viyana resenatiyê nek ya wênekirî dixwazît.
Henrî Matîs li deqeke belavkirî ya li Parîsê sala 1908 da dibêjît: ez neşêm siruştê kopî bikem, ji ber ku neçar im wan lêkbidim û bêxime jêr karîgeriya ruha tabloyî, bi vî rengî huner bû amrazek ji bo DERBIRÎNÊ neku kopîkirina ketwarî.
Laleş Qaso
Laleş Qaso (jdb. 1957 li Mêrdînê) nivîskarek kurd e. Ew ji Bakurê Kurdistanê, ji Mêrdînê ye lê niha li Swêdê bi cih bûye.
Ekspresyonîzm
Wênekirina cîhanê di rewşeke     bêserûber da, asankarî di şêwazê pêşkêşkirinê da, xudgerayî [xogerrayî], kirêtkirina şêweyan ji rewşa wê ya siruştî, bercestekirina gewherên tiştan bêyî xuyakirina aliyên serveyî ; ji taybetmendiyên wê rêbazê ne.
Laleş Qaso
Jiyan û kar
Laleş Qaso ji ber nerînên xwe yên siyasî nêzî 10 salan di zindanên Tirkiyeyê ve maye û ketiye ber şkenceyên giran.
Ekspresyonîzm
Piştî herba cîhanê ya yekem, li dijî empresyonîzmê derketiye holê û di sînemaya Elman de hatiye sepandin. Ev bizav di cîhanê de ji tiştên ku derdora me girtine bêtêkildar e. Hest û dinyaya di hundirê mirovan de bi hêleke veşartî û tazî, rasterast vedibêje. Ji ber ku rastî li gorî hemû kesî cuda ye, tişta girîng ew e ku hunermend takekesiya xwe û rastiyan li gorî xwe bîne ser zimên. Nivîskarên ve bizavê di berhemên xwe de bûyerên erjeng û fantastîk bikaranîne. Armanca wan ew e ku halê giyana mirovan derbixîne holê. Rêbazeke li ser derxistina hêlên di nava mirovan de yên veşartî pêk anîne.
Laleş Qaso
Jiyan û kar
L. Qaso ji salên 1990ê ve li Swêdê dimîne û romanan, nivîsaran û helbestan dinivîse.
Ekspresyonîzm
Hinek nivîskarên ku bi vê cûreyê berhem nivîsandine ev in;
O’Neil, Franz Kafka, Thomas Stearns Eliot, James Joyce
Laleş Qaso
Jiyan û kar
Berhemên L. Qaso bi gelemperî satîrîk in û rexneyên tûj in hem li dewleta Tirkiyeyê û hem jî li PKKê.
Ta niha şeş pirtûkên Laleş Qaso derketine. Çar jê roman in û yek jî dîwana helbestan e. Sê romanên wî - Sê şev û sê roj, Xezeba Azadiyê û Wêran - mîna trîlogiyê berdewamiyên hev in lê dikarin serbixwe jî bên xwendin. Pirtûka wî ya dawiyê, Ronakbîr, romanek kurt e.
Drslavice, Uherské Hradiště
Drslavice (bixwîne weke:dirslavîtse) navê gundekî li navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 529 kes e û 11 km dûrî Uherské Hradiště ye.
Laleş Qaso
Jiyan û kar
Berhemên Laleş Qaso li hin zimanên biyanî jî hatine wergerrandin, wek erebî û swêdî.
Şepeta Gerdî
Şepeta Gerdî, gundekî navçeya Rûbarok a bi ser Colemêrgê ve ye.
Dennis Gabor
Dennis Gábor (navê rastîn Dénes Gábor) (jdb. li Bûdapeşt; m.  li London) endazyarekî macar bû ku di dawiya jiyanê xwe de bûbû hevwelatiyê Brîtanyayê. Li zanîngeha Bûdapeştê perwerdeya teknîk û zanînên aborî bidawîkiriye. Li Berlînê xwendina bilind dibîne û di fîrmaya Siemensê de dixebite. Di gelek keşfên teknîkî (wekî lambeyên di binpêyên mezin de kar dikin) de cihdigire. Di rewşa nebaş a şerê cîhanê yê duyem de ji Almanyayê diçe Brîtanyayê. Li wir di fîrmaya Thomson-Houston de şixul dike.
Ew di sala 1971î de Xelata Nobel a fîzîkê werdigire. Gava dimire, xwedî zêdetirî 100 patentan bû. Gelek keşf jî bi navê wî tên binavkirin. Wekî Gabor-Transformation.
Neunkirchen, Frankonyaya Jêrîn
Neunkirchen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Miltenberg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Fulgencio Batista
Fulgencio Batista y Zaldívar (16ê kanûna paşîn, 1901, li Banes, Kûba – 6ê tebaxê, 1973, li Marbella, Spanya) leşker û dîktatorê Kûbayê ku ji aliyê dewleta amerîkan ve dihate piştgirîkirin. Di navbera salên 1940 - 1944 û 1952 - 1959 de weke serokdewletê Kûbayê yê fermî kar kiriye, heta ku ji aliyê şoreşvanên di bin serweriya Fidel Castro de (Şoreşa Kûbayê) hatiye têkbirin.
Jean Baptiste le Rond d'Alembert
Jean Baptiste le Rond d'Alembert (16ê çiriya paşîn a 1717an li Paris - 29ê cotmiha 1783an li Paris) Matematiknas û fîlozofek fransî bû. Ew bi xebata xwe ya Ensîklopedik ku bi Denis Diderot re kirî û wek fîlozofekî roniyan jî tê bîra mirovan. Alembert bêhtir wek fîlozofekî zanist tê naskirin.
Zaroktiya wî
Kurê bîjî yê nivîskar Klodîn Gerîn Tensîn (Claudine Guérin de Tencin), û swarî Liwû Kamu Detûs (Louis-Camus Destouches) commissairê Topavêj, Alembert 16 ê çiriya paşîn a 1717an li Parîsê çêbû. çendroj piştî bûna wî, diya wî ew li ser derenceyên dêra Saint-Jean-le-Rond ya Parîsê danî û ew terk kir. Bêgoman navê wî ji vê derê tê. Pêşî wî li cihê zarokên windabûyî bicî dikin lê li wir zêde namêne û di demeke kin de jina camvanekî wî digire cem xwe. Her çiqas siwarî Detûş xwe bi fermî wek bav nîşan nede jî, hey ji xwendi perwerda wî dimêne û xerciyên wî bi cî tîne.
Jiyana wî
Donzdeh salî ew dikeve "Koleja (collège) çar gelan" bi navekî din (collége Mazarin). Li wir Felsefê, Dad û hûner dixwîne û di sala 1739 de dibe parêzer). Piştre serê xwe bi Bijîjkî û matematîkê dêşîne. Cara yekem xwe bi paşnavê Daremberg dinivîse û pişt re bi Alembert diguhare. Sala 1739 xebatek li ser çewtryên matematikê yên di pirtuka dersê ya Cherles René Raynaud ku di sala 1708an (û wî bixwe jî bingiha ya matemetîkê ji vê pitukê girtibû) derketî çêkir. Di 24 saliya xwe de (sala 1741) bi saya vê xebatê ew baş hatiye naskirin û kete "Koleja zanistiyê" (collège des sciences) de. Du sal şûnde ew "Traité de dynamique" (peymana dînamîkê) çap dike. Bi vê peymanê ew encamên lêkolînên xwe yên li ser hijmara leptê pêşkêş dike. Di sala 1746 Diderot li rasta Amelbert tê û wî beştarî kerê Ansîklopediyê dike. Salek şûnde sekêşiya projeya Ansîklopediyê dikin. Piştî 5 salên xebatê bi hev re sala 1751 bi beşdariya 200 cîld ê yekemîn yê ansîklopediyê derdikeve. di sala 1759 de Diderot û Alembert ji hav dixeyîdin û Alembert dev ji projeyê ber dide.
Di 23 saliya xwe de dikeve Akademiya zanistiyê, û di 28 saliya xwe de jî dikeve akademiya Berlînê de. Di sala 1754 li akademiya Fransî wek endam tê hilbijartin û li 9 gulana 1772an li wir dibe sekreterê dayîmî tê hilbijartin.
Ji bona ku herê bi avîna xwe ya yek alî, nivîskar Lespinasse re bijî, di sala 1765 de ew ji mala xwe vediqete.
Kürtçe-Türkçe Sözlük
Bi navê Kürtçe-Türkçe Sözlük di sala 1978'an de wergera tirkî a El-hediyet el-hemîdiye a Yusuf Ziyaeddîn Paşa derket.
Albistan
Albistan an jî Olbistan navçe û bajarekî Mereşê (Gurgumê) a Bakurê Kurdistanê ye
Kürtçe-Türkçe Sözlük
Ev ferheng ji aliyê Mehmed Emîn Bozarslan li tirkî hate wergerandin. Alfabeya »Kürtçe Grameri« a Kemal Badıllı dipejirîne: A ... F V G H X I Î J Q K L M ... Z
Albistan
Li Albistanê sê elên (eşirên) kurdan hene: Sinemillî, Alxasî û Atmî. Kurdên vê navçeyê hemû/gişt bi lehceye kurmancî qise/deng dikin. Kurdên vê herêmê piranî elewî ne. Bi devokê kurmancî yê herêmê wek "Olbiston" tê telafûzkirin û nivîsandin.
Li Albistanê kurdên sunî jî hene. Ev zêdetir li bakurê Albistanê dijîn û eslên wan ji Kifriyê hatina û eşireta wan ji Qurniyê ne. Qasî 20 gund in. Lê hinek ji wan jî li hela Afşîn û Edeneyê hatine.
Gundên Qurnî
Gundên ku eslên wan Qurniya ne: Sugul, Hoplak, Karamagra, Kecemaxa, Akkaya, Korpinar, Evcihoyik, Elmalî, Saricicek, Fakoglu, Ferhatpinarî, Seliman, Erikan, Kalecik, Alkayolu, Alipinari, Palavar, Cevirma, Akarca, Tekepinarî.
Kevz
Kevz an kewz yek ji giyanewerên di cîhana riwekan de tê hesibanin e. Bi giştî di nav avê de şîn dibe lê bi rastî du cureyên xwe hene: kevza avî û kevza bejî. Cureyên xwe pir in hin wek porzirav in hin bi pelçên pan in. Li dûgerinan wek Japonya, evê dikin şîv û dixwin.
Bêjenasî
Kevz an kewz û kesk, navê rengekî, ji kokekê tên. Ev peyv bi peyv kaskenen, di zimanê pehlewî de, re bi peywendî ye.
Nokia
Nokia şirketa elektrîkî ye bingehê wê ê serekî li Esboyê ye li Fînlandê û li sala 1865an hati ye avakirin. Şirketa Nokia, li Fînlandê ji aliyê mûhendîsê daringî Fredrik Idestamê ve 1865 bingeha wê hatiye avêtin û sala 1912an de dest bi hilberînê kiriye. Navê şirketê wê demê Finnish Cable Works bû. Dawiyê de sala 1967an de sê şîrîk hevkar şirketa Nokia Corporation ê avakirine. Serokê Rêvebirina Nokiayê ya niha Olli-Pekka Kallasvuo ye. Niha Nokia şirketa herî mezin hilberê telefonan ya cîhanê ye. Digel Siemens hêza xwe kiriye yek.
Gerêgir
Gerêgir, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Mûtkî ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Herakleîtos
Herakleîtos fîlozofê yewnanî  di navbera sedsala 535- 475  li Efesê jiyaye.
Jiyana wî
Herakleîtos piştî nîvê sedsala VI an, ber bi 544-541 jiyaye. Ew yek ji fîlozofên berî Sokrates e li rojavayê Anatolîyê li Efesê jiyaye. (Li gor Diyojen Laers di olimpiyata 69 han de(504-501 ) ew î çil salî bû). Li gor Sokrates ew 60 salî miriye, yanî ber bi 480. gerek mirov "Heraklîtes" û "Heraclides" bi tevlî hev neke. Nameyên Apokrîfes wî weke hemdemê Daryûsê yekem şîrove dikin.
Felsefeya wî
Herakleîtos filozofê yekem e ku sîstemek dînamik kiriye nav felsefa rojava de. Ji berhehên Herakleîtos bi tenê çend fragman gihêştine me. Li gor pirtuka "Lives and Opinions of Eminent Philosophers" ya Diyojen Laers Herakleîtos pirtûkek nivîsandiye û nezirî pîrozgiha Artemîs kiriye. Li gor Herakleîtos li cîhanê her tişt, her tim di nava gûhartinê de ye û ji bo zanyariya xwuzayê gerek ev guhartin were çavdêr kirin. Herakleîtos tu caran bahsa pirensîbek ku nayê guhartin ne kiriye. Lê belê ji gotina wî ya pêhempa "merov xwe du caran di çemekî de naşo" û pêde hin firagmanên wiha hatine îdia kirin.
Qocwanîs
Qocwanîs, gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.
Çet
Çend cihên bi vî navî hene:
Dadaizm
Bizaveke wêjeyî ye.
Helbestvanekî ciwan Tristan Tzara di ferhenga Larousse de li rastî peyva “dada” tê û wêna dipejirîne(Sibat 1916). Kes nizane ku peyva dada ji ku derê dite, lê bi Fransî tê wateya “pêlîstika hespê texteyî”. Di nava şer de li Swîçrê derdikevê holê û di navbera salên 1919-1920an de li Fransayê dema xwe ya herî girîng jiyiye. Nêrîneke baş li ser fikrê “xilaskirina hişan ji pêşdaraziyê” dide. Di sala 1922an de pengî dibe. Dûv re cihê xwe ji surrealîzmê re dihêle. Dadaîzm rastî û baweriyê bi hebûna tiştên ku di derdorê de diçin û ditên de nake. Pêşiya romantîzmê dide û dibe tu qîmeta aqil nîne. Baweriya ku bêwatebûna jiyanê dipejirîne û hewldana nivîskarên wêjeyê yê di dema herba cîhana yekem de bi hêla mîzahê rexne kiriye. Henekê xwe bi hemû bizavên wêjeyê kiriye. Helwest û xîretên li ser nerîna hunera wêjeyê bêwate dîtiye. Armanca xwe mîna anarşîzmê li dijî her tiştî derketîn girtiye. Lê emrê vê bizavê zêde dirêj nebûye, piştî derketina xwe şeş salan de bandora xwe wenda kiriye. Her çiqa bi henekpêkirinê dengê xwe di demeke kurt te li cîhanê dabê jî ji ber ku bingeha xwe li ser tiştên nepêt danîbû zû têk çû. Bi awayekî şikî li her tiştî nêriye, li gorî wan bawerî bi tu rastîn û hebûne nabe, tu qîmeta aqil nîne. Rêzikên zimên û estetîkê avêtine derekê û rêgaza bêrêzikiyê pejirandine. Helbestên nivîskarên vê bizavê bi awayekî rasthatî hatine nivîsandin; hunera zimên, vezîn, hevdengî, teşe û wateyê bikarneanîne.
Hinek nivîskarên ku bi vê cûreyê berhem nivîsandine ev in;
Tristan Tzara, Andre Breton, Louis Aragon, Peret, Philippe Soupault
28ê çiriya pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Hesendolî
Hesendolî gundê Panosê ye 23 km duri Panosê ye nufüsê wî nêzî 500 kesî ye di gunda mala derketine ciki zaf xawaşe xelqivi celaline gundi 4 bırane gundi jore ra Hesendoliya xırabe dibıjın tevji ardi uduşe.
Çavkanî
Kategorî:
Serxweşî
Serxweşî an sersaxî, karê çûna mala yê mirî ye. Pir kes hene ku cudatiyekê naxin navbera "serxweşî" û "sersaxi"yê.
UTC+5:30
UTC+5:30 yek Beşên Demjimêrê ye. ew li Hîndîstan (Indian Standard Time) û li Srî Lanka (Sri Lanka Time) tê bikaranin.
Babilge
Babilge gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye.
Zerê, Bismil
Zerê, gundekî Bismilê ye. Li kêleka Çemê Dîcle hatiye avakirin. Li Başûrê wê Kemberlû, li rojhilata wê Kenan, li bakûrê wê Çoltepe, li rojavayê wê Tepê û Boçelû he ne. Debara gund bi çandinî û xwedîkirina heywanan e.
Berfirat
Berfirat gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye.
Län
Län navê swêdî yê parêzgehên Swêdê ye. Ji sala 1998an ve li Swêdê 21 parêzgeh hene.
Parêzgehên Swêdê
{| border="0"
Birgenî
Birgenî an jî Bîgenî  gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye.
Salaran
Salaran gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye.
UTC+9:30
UTC+9:30 yek Beşên Demjimêrê ye. Australian Central Standard Time(ACST jî tê nav kirin. Bi biharî ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC+10:30 dibin û tê Australian Central Daylight Time(ACDT) nav kirin Li wan dernan tê bikaranin;
Çemê Nisêbînê
Çemê Nisêbînê an Cexcex anjî Ceqceq (bi tirkî, Cacak an Çağ-Çağ) navê xwe ji gotina "Çemê Ciq Ciq" girtiye. Çemê Cexcex ji yekbûna ava spî ya ji Serê Avê derdikeve û ji Ava reş a li Kanîka Fila derdikevê pêk tê. Çemê Cexcex ji Nisêbînê ber bi başûr ve diherike. Nêzîkê Hesîçê bi çemê Xabûrê re dibe yek û diherikê çemê Firatê. Dirêjahiya çemê Cexcex heta Nisêbînê 21.700 m ye.
Dêrebanî
Dêrebanî, gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye.
Katharina Schwabedissen
Katharina Agnes Ulrike Schwabedissen (z. 1972 li Bielefeld) siyasetvaneke alman e.
Kurtejiyan
Katharina di malbateke keşîşî ya ku bieslê xwe ji Gladbeckê ye ji dayik bû ye. Pêşiya xwendina felsefe û dîrokê, hînê pîşeya hemşîretîyê bûye. Niha li bajarê Wittenê dijî. Katharina Schwabedissen berî avakirina partiya alman a çepgir (Die Linke), ji 2005'an şûnde ve di partiya WASG'ê de endama kargêriyî ya eyaleta NRW bû. Ji roja avakirina partiya çepgir û vir de endama vê partiyê ye.
Di sala 2008'an de, di civîna partiyê ya eyaletî de Katharina Schwabedissen wek peyvdara partiyê ya eyaletî hate bijartin. Du salan şûnde, di 2010'an de bi Hubertus Zdebel ve bû pêşewaya partiya çepgir a eyaleta NRW. Di hilbijartinên eyaletî yên 2012'an de namzeta pêşeng a partiya xwe ye.
Ferhenga Mustafa Gazî
Ferhenga Mustafa Gazî ferhengeke kurdî-tirkî ya biçûk e.
Enstîtuya Kurdî ya Amedê di meha tebaxa 2006'an de ferhengeke Kurdî-Tirkî çap kir. Nivîskarê ferhengê Mustafa Gazî ye. Ferheng li ser herêma Qerejdaxê û xebateke taybet e. Ferhenga Mustafa Gazî ji bo enstîtuyên Kurdî, zimanzanan, etîmologan û hwd. nimûneyeke balkêş e. Ferheng sed û heftê rûpel e û tê de ji heft hezarî zêdetir bêje û bi sedan biwêj hene.
Birîk
Birîk gundekî ser Semîsada Adiyemanê ye.
Şoreş (hunermend)
Şoreş di sala 1978an de li Diyarbekirê hatiye dinê. Dibistana seretayî, ya navîn û lîseyê li Diyarbekirê xwendiye. Bi piştre li bajarê Wanê Zanîngeha 100. Beşa Perwerdeyiya Muzîkê xwendiye û xelas kiriye. Di sala 1996an de li saziyeke çanda Kurdî (Med-Kom) de dest bi muzîke dike. Piştî demekê li Navenda Hunerî ya Dîcleyê xebatên xwe yên muzîkê didomîne. Demekê bi Koma Dengê Aşitî re û bi endamên Koma Dengê Azadî re dixebite. Di sala 2005an de bi navê “Fîsqaya”yê albumeke Kurdî çêkir. Stranênku di albumê de cih girtine ev in; Fîsqaya, Rozerîn, Tûzik, Hemdila, Gulîzer, Bêrîvan, Ne Go Erê Ne Go Na, Nebû.
Lionel Messi
Lionel Andrés Messi Cuccittini (z. 24ê pûşperê 1987an li Rosario, Arjantîn) lîstikvanekî goka pê (futbolê) yê arjantînî ye. Ew ji aliyê FIFA'yê şeş caran wek lîstikvanê futbolê ê cihanê hatê destnîşan kirin û weke yek ji baştirîn listikvanê hemû dema tê dîtin
Messi li navenda Arjantînê ji dayik bû û di 13 saliya xwe de çû Spanyayê da ku beşdarî tîma Barcelonayê bibe. Bi wan re, wî di 17 saliya xwe de di cotmeha 2004an de dest bi pêşbirkê kir. Wî di nav sê salên pêş de xwe wekî lîstikvanek domdar ji bo klûbê destnîşan kir, û di sezona xwe ya yekem a bênavber de di 2008-09an de wî alîkariya Barcelona kir ku bigihîje yekem sêweya di fûtbola Spanî de; wê salê, di 22 saliya xwe de, Messi yekem Ballon d'Or a xwe wergirt.
Messi zêdetirî 21 salan di FC Barcelona de lîst. Di 24 saliya xwe de ew bû golçêkerê rekorê yê klûbê û di 25 saliya xwe de bû lîstikvanê herî ciwan di dîroka La Lîga de ku 200 gol avêtiye. Messi ji bo Barcelonayê di 778 lîstikên pêşbirkê de 672 gol û 305 asîst tomar kirine. Bi 474 golên lîgê di 520 lîstikan de ew goleçêkerê herî baş e û bi 217 asîstanan baştirîn amadekarê lîga yekem a Spanî ye. Ji destpêka xwe ya mezin di cotmeha 2004an de heya gulana 2021an, Messi bi klûbê re 35 serkeftin bi dest xist, di nav de 4 Lîga Şampiyonan, 10 Şampiyoniya Spanyayê û 7 Copa del Rey. Messi ji Tebaxa 2021an vir ve bi Paris Saint-Germain re di bin peymanê de ye.
Ew heşt caran di lîga Spanyayê de golçêkerê herî baş bû û wî şeş caran xelata Boota Zêrîn wergirt (golçêkerê herî baş ê Ewropayê). Bi vê yekê, ew rekorê digire. Di heman demê de ew çar caran golçêkerê herî baş ê Copa del Rey û şeş caran golçêkerê herî baş ê Champions League e.
Messi di salên 2009, 2010, 2011, 2012, 2015, 2019 û 2021 de xelata Topa Zêrîn a France Football, û bi 7 sernavan rekora xelatê wergirt. Di heman salan de (ji bilî sala 2021an) wî şeş xelatên Lîstikvanê Salê yê Cîhanê yê FIFAyê girt û rekora wan xelatan digire. Di salên 2011an û 2015an de ew ji aliyê UEFAyê ve wek Nest Player in Europe ('Lîstikvanê Herî Baş li Ewropayê') hate hilbijartin. Messi yekane lîstikvan e ku ji sala 2019an û vir ve 12 caran wekî futbolîstê salê yê welatê xwe hate hilbijartin.
Di sala 2005an de wî şampiyoniya cîhanî ya ciwanan bi dest xist û di sala 2008an de madalyaya zêrîn a Olîmpiyadê wergirt. Wî yekem serkeftina xwe bi tîmê neteweyî re bi dest xist piştî ku di sala 2021an de bi Copa America re çar fînalan winda kir. Di sala 2022an de li Qatarê bû şampiyonê cîhanê.
29ê çiriya pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Études kurdes
Études kurdes, kovarek agahî û lêkolînên li ser gelê kurd e. Ji aliya Enstîtuya Kurdî ya Parîsê ve tê çêkirin. Kovar bi pirramanî ye û di nava beşên xwe de jî ev raman hatine nivîsandin.
Simanis
Simanis, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Bay, Şemzînan
Bay, gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye.
Raşîdan
Raşîdan, gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye.
Venosa
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2015an hêjmara niştecihên komûnê 11.863 kes e.
Teresan
Teresan, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Zeng
Zeng an jeng nexweşiyeke riwekan e. Zeng ji çend cureyên kuvan çêdibe: ew kuvan (bi latînî, Uromyces) û (lat. Puccinia) in. Bi taybetî (lat. Puccinia graminis) ji wan yek û li zêd dixe.
Di kurdî de gelek nexweşî bi navê zengê tê diyarkirin lê hin ji wan ji kuvan çênabin. Riwekê ku zengê xwe avêtî ya reş dibe ya jî gewroxî dibe. Ji ber ku rengî wek rengê zengara hêsin dibe bi vê nexweşiyê re dibêjin zeng.
Bêjenasî
Ev peyv wek ziGghANa di sankrîtî de ye.
Azad Hecer
Azad Hecer blogger û helbestnivîsekî kurd e.
Hecer di sala 1985an de li gundê Çafayê girêdayî bajarê Serêkaniyê li Başûrê Rojavayê Kurdistanê hatiye cîhanê. Helbest û nivîsîna wê ji zaroktiya xwe de bala wî kişandiye ser xwe. Ew helbesta xweyî yekem di sala 2000î de nivîsiye û heya roja îro helbestan nivîsand. Heya roja îro hijmarek baş ji helbestên wî hene yên ku hîna nehatine belav kirin. Azad Hecer dibistana seretayî heya sinifa 12an xwendiye. Di piştre ew neçar maye ku koçî Ewropayê bike. Ew ji sala 2002an şûnve li welatê Almanyayê dijî.
Elkê
Elkê navçeyeke Şirnexê ye. Hejmara niştecihên bajêr 6586 û ya navçeyê jî 19.462 kes e.
Dîrok
Elkê di dîrokê de gelek şaristan dîtîne. Hurrî, Mîtanî, Asurî û Urartuyî li vê derê di dîrokê de desthilat bûn. Ev herêm di navbera Persan û Bzansiyan de bû. Dema hatina Îslamiyetê de ev herêm di bin desthilata Sasaniyan de bû. Di dema xelîfe Omer de ket bin destê mislimanan. Paşî ket bin destê Emewiyan û Ebbasiyan. Her wisa şaristanên Eyyubiyan, Selcukiyan, Mongolan jî dît. Di dema Osmaniyan de girêdayî sencaqa Hekarî bû. Piştî Osmaniyan jî, di dema dewleta Tirk de Hekarî sala 1936ê de bû parêzgeh û Elkê jî bû navçeya Hekariyê. Sala 1990ê de jî piştî parezgehabûna Şirnexê, bû qezaya Şirnexê.
David Beckham
David Robert Joseph Beckham, bi kurtî David Beckham, di de hatiye dinê, lîstikvan û yarîkerekê futbolê yê înglîzî ye.
Vêga Beckham yariyê li navberê dikit, ew yariyê bes bû Los Angeles Galaxy dikit. Bes berî niha ewî bû helbijartiya welatê xwe dikir. Beckham gelek bi nav û deng e bi free kickên xwe. Ew û jina wî Victoria Beckham berî niha endamên Spice Girls bîn. ewî digel Victoriayê çar zarok hene, sê kur û kiçek. Kurên wî Brooklyn Joseph, Romeo James û Crüz David û kiça wî jî Harper Seven.
Mihelemî
Mihellemî yan jî erebên mihellemî yan jî erebên mardellî (bi sûryanî ܡܚܠܡܝ̈ܐ‎, Mḥallamāye, bi zimanê erebî: المحَلَّمِيّة, al-mhallamiya bi maneya "gelê mihellemî"), gelekî erebî ye Ji  Erebên Banû Hilal û erebên Banû Şeybanin.
Esasê xwe ji herêma Tur Abdînê ne li welatê Mezopotamyayê a ku bi navê Herêma Mihellemîyan tê naskerîn.
Gelê Mihellemî ji eşîrên wekî qertmînî û Saîedî û Salaxî û omerî û zînî û raşdî û mîxaşnî û Xatûnî û Jarudî û kosê û sûrkî û perîxanî û ramanlî pêk tên.
Mihellemî li Tirkiye
Mêrdîn, Mehserte, Stewrê, Midyat, Nisêbîn, Qoser, Diyarbekir, Silîva, Bismil, Riha, Sêrt, Batman, Xetay, Stembol û Enqere.