cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hedhedik
Hedhedik, anko Ḧedḧedik (1928: حدحدك / Ḧedḧedik; 1946: Hathatik; ), gundekî bi ser Qubîna Êlihê ve ye.
Başbilax
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 168 kes (49 malbat) bûn.
Péronville
Péronville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Medet Serhat
Medet Serhat (z. 1943, Îdir - m. 12ê çiriya paşîn a 1994ê, Stembol) parêzer, siyasetmedarekî kurd bû. Ji aliyê hêzên dewletê ve li ber derê mala wî, hat kuştin.
Ji parêzgeha Îdirê ye. Li zanîngeha Stembolê perwerdeya dadê dîtiye. Sala 959ê bi sedemê kurdperweriyê tê girtin û 13 mehan di zîndanê de dimîne. Sala 1963yê, ji ber ku di kovara Dengê de pesnê kurdewariyê daye, tê darizandin. Sala 1965ê jî bi bahaneya komeleyeke kurdperwer vekiriye 1 sal û 4 meh ceza lê tê birrîn.
Sala 1997ê li welatên pakta Warşawê, li piştgiriya bo kurdan digere, lê tiştekê bidest naxe. Sala 1978ê dibe nûnerê komeleya bi navê Îttîhadî Watanî Kurdistan ê Stembolê. Demekê di nava CHPê, demekê jî di TKPê de dixebite.
27ê kanûna paşîn a 1981ê tê binçavkirin lê wî dîsa berdidin. Do darizandinên endamên PKKê de parêzeriyê dike. Li ser navê komeleya aşitiyê tê girtin heya 1983'yê di zîndanê de dimîne. Sala 1990'ê weqfekê bo daxwazên kurdan ava dike.
12ê çiriya paşîn a 1994ê ji aliyê hêzên çekdar ên dewletê ve, li ber deriyê mala xwê tê gulebarankirin, jiyana xwe jidest dide.
Narman
Aborî
Aboriya herêmê li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Gel xizan e û koçberê bajarên mezin dibe.
Xelata Nobelê ya Kîmyayê
Xelata Nobel a kîmyayê yek ji pênc beşên xelatên Nobel, ên ku li ser navê Alfred Nobel hatine avakirin e.
Weqfa Nobel a ku di sala 1900'î de hatiye damezirandin vê xelatê lidardixe (wekî hemî yên din) û Akademiya keyserî ya Swêd jî dide. Bihayê xelatê 10 Milyon Kronê Swêd e.
Piştî hilbijartina berendamên xelatê di 10'ê berfanbarê de (roja mirina damezrênerê xelatê) ji aliyê keyê Swêdê ve tê dayîn.
Krîterên xelatê
Bipêşxistina zanistiya kîmyayê di bin siya mirovahiyê de û ji bo armancên zanistî û mirovane fîlozofiya sereke ya xelatdayînê ye. Dîsa xebat û keşfên di bin siya vê fîlozofiyê de tê xwastin. Xebat dikarin keşfên konkret, lidarxistina konferansên kîmyayî yan angaşt bin. Her sal li dora 250-300 kes tên pêşniyarkirin. Ev kesana bi heftnazîkî tên analîzkirin û rastiya keşf û angaştên wan tên kontrolkirin. Navên berendaman gorî prînsîbên Xelata Nobel bi qasî 50 salî bi dizî tên girtin.
Bawerî
Bawerî, gotinaka olzanî ya, ku li gor jîyandinê têne ser ziman. Di her olê de bicih a. di nav olan de awayê baweriyê û şeklê wê yên cuda hene. Weke, Hindûyizm, Filehî, û Îslam û hwd, bi wan re heya.
Torîno
Torîno, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye. Bajêr, navenda parêzgeha Torînoyê ye û li ser deverê Çemê Po hatiye avakirin.
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Gundikê Kolan
Gundikê Kolan, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kercewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Pind
pind, awayekî tevikê yê ku di derê hînik de çêdibê ya. Ku çêbû, di tijbêhê pambo û an jî hîriya ku ji jev vekirî. Di kuncikê xani, kulê vekirî ku hinîkîtî têde heya û di derên waxmî de çêdibe. Pind, ji xaynî wê jî, navê wê tevne ku pîrik çêdike ya. Ew jî, dibe "pîrepind". Pîrepind, awayê ne weke pinde ku me li jor bahs kiriya. Ev pîrepind, weke takana û pirr rastkirî tevnkiriya. Molekolên wê takên pîrepindê, ku digihijina hevdû pirr jidahî na. Qayimtiya wê, ti tiştekî dî nikarê çêbike.
Ecibê
Ecibê, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kercewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Girzêwk
Girzêwk, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Mîrektiya Qûçanê
Mîrgeha Qûçanê an îlxaniya qûçanê yek ji mîrneşîniyên kurdan li xorasanê bû. Ev mîrgehe li aliyê êla Zafranlû ve di destpêka sedsala 17'emîn de hatiye avakirin û heta dawiya 1800'an hebûna xwe li hember erişên derveyî ve parastî ye. Gorî M. Zekî Emîn Beg ev mîrgeh nîvserbixwe û xwedî qanûn û dadgehên taybetî yên hundurûyî bûye.
Piştî ku gelek eşîrên kurdan ji herêmên derdora Qefkasyayê û Azerbaycana Îranê, ji bo parastina eşîrên tirkmen ên li bakur, sirgûnî herêma Xorasanê hatin kirin, ku biryara parastina padîşahê Îranê yê wê demê Abbas I, ku bav û kalên wî Kurd bû, girt. Nasnameya Kurdî li ser zemîneke nû ava bûye. Eşîrên ku pirraniya Kurmançaxêv di vê herêmê de bi bindestkirina împaratoriyên din ên Îranê bi dest xistin.
Begtaş
Begtaş gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 3.650 kes (770 malbat) bûn.
Rüting
Rüting şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Yekbûn (rojname)
Yekbûn, rojnameyeke kurdî û tirkî bû ku di hefteyê de du caran dihat weşandin. Xwedî û berpirsyarê wê Mîr Mihemed Salih Bedirxan bû. Cihê weşandinê li Stembolê bû. Hejmara yekê di 1913an de derketiye.
Souligny
Souligny, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Baskil
Baskil (an jî Bazkil, Baskel) an Baskîlan qeza Elezîzê ye. Mezinahiya erdê xwe 1.195 km² ye. Ji Elezîzê 38, ji Melediyê jî 80 km dûr e.
Başur û rojavayê Baskilê bi ava bendava Karakaya, ku li ser Ferêt hatiye avakirin, hatiye pêçan. Sînorên Baskilê yên din, li rojhilat digihên Elezîz û qezaya Sîwrêcê, li bakûr bi qezaya Kebanê ve dibin cîran.
Her çar aliyên navenda qezê bi çiyan ve hatiya pêçan. Beşek ji van çiyan berdewama çiyayên Torosan in. Ji van çiyan yê herî bilind Çiyayê Hesen e, ku 2.110 m bilind e. Baskil di navbera çiyan de wek geliyekî ku bi cûre cûra darên meywe ve xemilî ye. Havînê, baxçeyên mişmişan wek kirasekî zer li deşta Baskilê bikin.
Têkiliyên Baskilê bi Elezîzê re bi riya paporê û hesinrê; bi Melediyê re bi hesinrê, papor û bendava Karakaya ve pêk tên.
Qezaya Baskilê, ji çar dihiyên (gund) ku wek tax tên hesibandin û navenda qezê ve pek tê. Navê taxan (mehele): Baskêlan, Kurmiyan, Şivqetan û Nederan. Navên van hemuyan jî îro bi navên tirkî ve hatine guhertin.
Nifûsa Baskilê di navberê 8.000 û 9.000 ye. Lê bi hinek sedemên siyasî di navberê partiyên dewletê de wek 5000 hatiye nîþandan. Gelê (xelk) Baskilê, bêyî polîs, cendirme û çend karmendên dewletê yên din, hemû kurd in. Sê gund elewî ne. Yên din sûnî ne.
Hesinrê wisa hatiya avakirin ku, dema trên di nav Baskilê re derbaz dibe weke tîpa S çivan dide xwe. Ev şiklê hesin rê, dibe xatirayek û bi mejiyê rêwiyên hesinrê ve dizeliqe.
Li nêzî dihiyê (gund) Melyan dibistanek hatiye avakirin ku ji 1-8 polan pêk tê. Şagirtên ku di vê dibistanê de dixwînin ji dihiyan hatine berhev kirin û şev û roj li wir dimînin. Armanca vê dibistanê eşkere ye.
Aboriya (ekonomiya) Baskilê li ser çandinî û bax û baxçeyan e. Di van salên dawî de mişmişan di aboriya Baskilê de cihekî girîng girt.
Dîrok
Heta ku Komara Tirkiyê hate damezrandin, Baskil navçeyeke (nahîye) giredayî Elezîzê bû. Piştî damezrandina Komarê, li taxa Baskêlan (Baskila Kevin) weke qeza hat avakirin. Di sala 1928an de merkeza qezê rakirin taxa Şivqetan. Lê piştî demekê dîsa navenda Baskile rakirin Baskêlan. Piştî, ku di sala 1933ê de hesinrê hat çêkirin, navenda (merkez) wê rakirin cihê ku îro lê ye.
Xwarin
Wek gelek deverên Kurdistanê yên din li Baskile jî xwarin li erdê li ser sifrê tê xwarin. Sifreyek mezin li erdê tê raxistin û tepsiyeke mezin li ser tê danîn. Xwarinên hazirkirî li ser tepsiyê tên rêzkirin.
Şîv û xwarinên Baskilê
Kilora bin sêlê, kiftên Xarpêtê, kiftên top, dolme, mirîşkên sorkirî û dagirtî, tirşika fasîlên hişk û hêşin, tirşika balcan û frengan (şamik), dan, şorba mehîr, şorba keşkê, şorba nîskan, kundirê nîskan, pastixê bi hêkên sorkirî û helaw. Weke vexwarin, dew û xişav her li cem xwarinê hene.
Şevên zivistanê yên dirêj, di gel çirokên bav û kalan, bi xwarina orcix, pastixê tû û tirî, gûz û piyam (behîv), tûyên hişkkirî derbaz dibin.
John Strutt, 3. Baron Rayleigh
'''John William Strutt, 3. Baron Rayleigh''', OM, PC, PRS, (jdb. 12ê çiriya paşîn 1842 li Langford Grove, Meldon, Brîtanya; m. 30ê hezîranê 1919 li Terlins Place a li cem Witham, Brîtanya) fizîknasekî Brîtanyayî bû. Sala 1904î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Di warê optîk, elektrîsîte, termodînamîk, angaşta pêlan û fîzîka statîstîkî de gelek lêkolîn û bipêşxistinên wî hene. Bi tevî William Ramsay keşfa elementa (gaza) argon kiriye.
Pasîna Jêr (navçe)
Pasîna Jêr, Zanzaq, Xursîn an jî Xuristan navçeyeke parêzgeha Erzîromê ye. 84 km ji Erzîromê dûr dikeve. 77 gund û 4 mezreyên wê hene. Şeniyên Xursînê 70% kurd in û nîvê gundên Xursînê jî ên kurdan ne. Lê tiştek heye ku gotina wî pêwîst e hejmara kesên gundên kurdan ji yên tirkan pir zêdetir e. Serokê şaredarê kurd e lê belê ji partiya AKP ve hatiye hilbijartın. Li nava navçeya Xursînê pirani zimanê kurdî tê axaftin.Piranî ji eşîrên wekî Badilî, Kurdkî, Redkî, Şadî, Piseyan, Celalî, Sîpkan, Bekiran û hin eşîrên dinê Serhedê ne.
Di sala 1953an de bûye navçe. Navê wê di qeydên dîrokî dewekî Skuhat derbas dibe.Gunde kurdan lı jer hatiye nivisandın.
26ê çiriya paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Pasîna Jêr (navçe)
Komesor
Tüdüveren
Qazicelal
Yüzören
Xosıri
Dalbaşı(tevlihev)
Mişki
Sajlıg
Pirhesen
Çiflik
Qalbulas
Xedik
Eşegilyas
Aşkırag
Delibab
İdeli
Tawşancıx
Tanışman
Heşxeli
Şexüsıf
Ceresûn
Axûlî
Pirali
Porik
Arpeçayir
Hasebeg
Êxırbêxır
Mıxarcık
[[Ertaşa newale]
Ertaşa raste
Qayneca
Exelika Jor
Exelika Jêr
Heyderkom
Heyderkoma Aş
Axpar
Teynecıx
Akkeran
Yazılıtaş
Qereceweran
Berkolinê
Berkolinê, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kercewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Miradê Kinê
Miradê Kinê di sala 1941ê de li gundê Gêra Cehferê ê li herêma Torê xwedê daye û di sala 1984an de li Sêrtê çûye rehmetê. Heta mirina xwe li gelek deveran geriyaye lê tu carî bi awayekî domdar li welatekî din, di nav çandeke biyanî de nejiyaye. Ew her di nav civaka kurdan de, li warê kurdan maye. Herêma Torê ji hêla keresteyên gelêrî ve gelekî dewlemend e û ji hêla çanda muzîkê ve bêtir bi muzîka bi lêxistina ribabê tê îcrakirin ve tê zanîn. Miradê Kinê jî wekî ribabvan stranbêj û dengbêjekî herî navdar û girîng derdikeve pêş.
Jînenîgariya wî
Miradê kinê heta carde saliya xwe Li Gêra Cahfer bi malbata ji xwe rê jiyaye. Mirad di bicukatiya xwe de pirtirîn bi ap û bavê ji xwe rê bûye. Li wan guhdar kiriye û bi wan re geriyaye. Di carde saliya xwe de weke hunermendekî xweser û profesyonel li ser musîk û ribabê rawestiya ye û baş fêhr bûye. Dibêjin ku rojekê Mirad ligel apê xwe Usîv di civateke hunerî de amade bûye. Li ser vê yekê runistiyê civatê pirsa wî ji Usîv dikin. (Usivê Zekiyayê ku ap û xwerzê Mirad bû.) Tê gotin ku Usîv hunermendekî mezin bû. Dibêjin şagirtê te kiye; Usîv dibêje biraziyê min e. Ew jî hunermend e, li ribabê dixe û distirêne. Li ser vê pirsa han Mirad radije ribaba xwe û sitrana Bavê Seyrê dibêje. Dibêjin ku her cendî Usiv sitrana Bavê Seyrê xweş distirand lê tê gotin ku Mirad li apê xwe zedê kiriye. Piştî wê civatê êdî Mirad bi sitrana Bavê Seyrê tê naskirin. Ku ez bi xwe jê rê dibêjim  Bavê Seyrê  (Sitrana Bavê Seyrê efsaneya Seyrê û Eliyê Memed e.) Piştî demekê navê Mirad belav bû  roj bi roj hate naskirin. Di dawiya xebateke bi rêk û pêk de. Mirad gihişte xweseriya xwe û sitîla xwe û bi navê malbata xwe hate binavkirin. Êdî navê wî bû bû Miradê Kinê. Her dera ku Mirad diçûyê de, gel xwe digihand Mirad ji bo ku li dengê wî Guhdar bikin û heger bikaribin kaseteke xwe li ber dengê wî bigrin. Civat li derûdora wî digeriya.
Herweha ji bo zemawendan dicû bajarên û metrepolên Tirkiyê û Kurdistanê. Di dawiya temenê xwe de Li Sêrtê di karekî dewletê de bû. Car sal temenê xwe Li Sêrtê borandiye. Di sala 1984an de, beriya sersalê bi 12 rojan seet yekê şevê kirîzekê derbas dike û wî dibin nexweşxaneya Sêrtê. Seet sisiyê şevê li nexweşxaneyê jiyana xwe ji dest dide. Miradê Kinê gora xwe li Sêrtê li Goristana Şêxilhilo ye.
Nasîna Şerafeddîn Elçî
Di jiyana Miradê Kinê de hevnasîna wî û Şerafettin Elçi cihekî mezin û girîng digire. Lewra hevnasîna wan, kiriye Miradê Kinê di Wezareta Avadaniyê de wek karmend dest bi kar bike. Ev karmendî li ser temamê jiyana wî û hunera wî bandoreke mezin dike.
Derefe
Derefe, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kercewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Biyûkbilax
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 150 kes (33 malbat) bûn.
Xelkova
xelkava, gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.
Commonwealth realm
Commonwealth realm, ango Koma Keyatîyê welatên endama keybanûya brîtanî Elizabeth II serokê dewletê pedijirandin e. Ew dewletan bi Monarşî kargerî dibin. Her welatek Elizabeth II wek monarşa xwe nişêt dikin. Wekok Awûstralya:.
Îroj welatên Commonwealth 16in û wiha ne:
Ji bo Niûe û Giravên Cook jî beranda Zelanda Nû ne Şahbanû Elisabeth II wan dewletan e jî.
Bervena
Bervena, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kercewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
El País
El País ("Welat") rojnameya herî mezin û navneteweyî ya Spanyayê ye.
Sala 1976'î, piştî mirina dîktator Francisco Francos hatiye damezrandin. Ji bo bipêşxistina demokrasiyê li Spanyayê û pêşîlêgirtina darbeyên leşkerî vê rojnameyê roleke mezin lîstiye. Di çapa rojnameyê wekî sernivîs hişyariya darbeyeke leşkerî ya nû kiriye û pêşî li darbeyê daye girtin.
Nêrîna rojnameyê mirov dikare wekî çepa lîberal binavbike. Nêzîkayiya rojnameyê bo sosyalîstên Spanyayê heye. Gelek nivîskar û kesayetiyên navdar ên Spanyolî jî ji vê rojnameyê re dinivîsînin. El Paisê gelek caran cih daye pirsgirêka Kurdan û rewşa li Kurdistanê jî.
Malpera wî jî heye û weşana dijîtal dike. Gelek kovar û bernameyên TV yan jî amade dike. Rojname ji aliyê fîrmaya grûba medyayê PRISA ve tê derxistin. Tîraja rojnameyê (ji xeynî kovaran) li dora 500.000î ye.
Resûlê Qereqoçanî
Navê rasteqîn yê nivîskar-wergervanê Resûlê Qereqoçanî Resûl Yildirim e. Li Gundê Miramed ya Kovancilar a Xarpêtê hatiye dine. Xwendina xweyi pêşin li Miramedê ya navîn ji Li îmam Hatîp Lisesi ya Xarpêtê kiriye. Jiber dîtin û ramanên xweyî polîtîk berî qedandina dibistanê, jê hatiye avêtin. Demekê li gundan feqîtiyê kiriye. Paşê bi awayeki dijwar, Li Germenîstanê bûye penaber.
Li Germenistanê ji ber xebatên xweyî polîtîk hatiye girtin. 4 Sal di Girtîgehê de maye. Ji ber ku di girtîgehê de Încil û hinkariya Îsa Mesih nas dike, baweriya xwe bi Îsa Mesih ve tîne. Di sala 1987'an de dest bi wergera Încil û Pirtûka Pîroz dike. Tevi Mehmet Sait ALPASLAN vê xebata xwe di sala 2002'an de dibe serî. Nuha li ser werger û weşandina Pirtûka Piroz dixebite.
Zewiciye û bavê sê zarokî ye û li Germenîstanê dijî.
Nevin Güngör Reşan
Nevin Güngör Reşan wênesazeke kurd e.
Di sala 1965an de li Sêwerega navçeya Rihayê hate dinê. Dibistana seretayî li Sêweregê, dibistana navîn jî li Stembolê xwend. Du salan di warê stîlîstîkê de perwerde dît. Neh salan di vî warî de xebitî.
Di sala 1996an de dest bi wênexêziyê kir. Pêşangeha li ser navê xwe cara yekem li Stembolê li dar xist. Piştre li bajarên wek Diyarbekir, Riha, Colemêrg, Wan, Dêrsim û Berlînê jî pêşangeh li dar xistin. Bi hunermendên cuda re beşdarê gelek pêşangehên hevpar bû. Di sala 2008an de xebata wê ya bi navê “Navdarên Kurd” ku ji 111 portreyan pêk tê li bajarên wek Diyarbekir, Êlih, Bêşirî û Wêranşarê di pêşangehan de hatin nîşandan. Ev xebat di weşanxaneya Dozê de wek pirtûk çap bû. Hê jî xebatên wê yên li ser jînenîgariyên jinên kurd di rojnameyên kurdan de didomin.
Ew zewicî ye û dêya zarokekî ye. Vê gavê li Stembolê dijî. Karê xwe yê hunerê li ser çîrokên jiyanên nû didomîne.
28ê çiriya paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Tokar
Tokar (bi tirkî: Tokar), gundekî bi ser navçeya Bêsnîya Semsûrê ve ye. .
29ê çiriya paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
EKG
EKG an elektrokardiyogram navê grafîka ku bi elektrokardiyografiyê tê pîvandin e. Rewşa çalakiyên elektrîkê di masûlkeyên dil de nîşan dide.
Çalakiyên elektrîkê yên nizm bi alîkariya bilindkerekê li ser kaxêzê tê ranivîsandin. Bijîşk frekansên dilên normal û ragirtinê berhevdike û şîrove dike. EKG di tesbîtkirina gelek NDD (Nexweşiyên dil - demar) de pirr bikêr e.
Cureyên EKG'yê
Elektrokardiyograf cara pêşîn ji aliyê kesekî holandî bi navê Willem Birmick Einthoven ve di sala 1900'î de hatiye avakirin. Wê gavê ev alav nêzîkî 300 [kg]] bû. Niha gelek piçûk û sivik in û heya bigire nexweş dikare li ser xwe bigerîne.
EKG alaveke alîkar e lê ne hertişt e. Bi rêbazên din tesbîtkirina NDD'ê hêsan dikin. EKG pêlên elektrîkê yên ji girêka sînûsê berî bi masûlkeyên dil diherikin dipîve. Bi ser singê, mil û piyan ve sensorên elektrodê tê dayîn û bi alîkariya bilinkerê li ser kaxêzê tê raxistin.
Korak
Korak, navê bajere başûrê kurdistanê ya û jê re "kerkuk" tê gotin a. Korak, ji deme Gûtiyan ve, bi bajerî û navendî bidest pêşketina xwe dike. Di deme Gûtiyan de, ev herêm, bi herêma ku î ro em jê re "musil" dibêjin re bi hev re di pêşketina xwe de bû.
Îsmaîl Xeyat
Îsmaîl Xeyat wênesazê kurdek navdar e. Sala 1944ê da li Xaneqînê da dayik bû.
Girêdanên Derve
http://www.ismailkhayat.com/
Zeviya Sor
Zeviya Sor, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kercewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Şaglordî
Şaglordî yan jî şaglodî, xelkekî ji milê başûr yê eşîra doskiyan e. Bêhtir li gundê Şaglordê bi cîh bûne; lê piştî ku gund di sala 1994an de bi destê artêşa tirk hatiye şewitandin, li şûna rezên tirî kavilên xerîb cih da mayne.
Xina
Xina, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kercewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Bertrand Russell
Bertrand Arthur William Russell, Sêyem  OM FRS, (jdb. 18ê gulana 1872 li Trellekê - m. 2ê sibata 1970an li Monmouthshire nêzîkê Penrhyndeudraethê, li Gwynedd, Walesê) fîlozofê Brîtanî yek ji fîlozofên herî navdar yên sedsala XXan e. Li ser epîstemolojî, matematîk, vacî (mantiqî) û rewiştiyê jî xebatên wî yên giranbiha hene. Fîlozofê çepgir, û mîlîtanê sosiyalîst û azadîxwaz, ji nû ve Felsefê derxist pêş û rê li polemîkan vekir. Herweha, Russell li dijî Serê Cihanê yê Yekem bû, ji ber vê yekê, wî rayedarên Hikûmeta Britanyayê bi zimanekî tûj rexne kir.Ji lewre jî, di sala 1916an de, bi qasî 6 mehan cezayê girtîgehê xwar.
Wî dadgeha Sartre-Russell li dijî komkuji ya ku di dema şerê Viyetnamê hatî holê li dar xist, Û di sala 1950an de ji bo berhema xwe, ji bo tevgera xwe ya mirovperwer û ramana azad, wî Xelata Nobelê ya Wêjeyê stand.
Timox
Timox, gundekî bi ser navçeya Hezoya Batmanê ve ye.
EKG ya pirralî
EKG ya pirralî yan ergometrî bi tevgera laşê ve girtina nirxên çalakiyên masûlkeyên dil e.
Newala
Newalan anku Newala, gundekî bi ser navçeya Hezoya Batmanê ve ye.
EKG ya pirralî
Nexweş ne di rehetiyê de lê di hereketê de ye. Gorî tesbîta WHO´yê bi hesabkirina "220-temen" divê dil di testa EKG ya pirralî (an Ergometrî) de lêbide.
Ergometrî bi bikaranîna pedalan an bandên geroke tê pîvandin. Alavên taybet in û kesên pispor dikarin bipîvin. Ji sivik berî bi dijwarbûna giraniya pedalan bi qasî 15 dk didome. Ji nexweş tê payîn ku gorî temenê xwe testê bidawî bike. Di heman demê de nirxên dil monîtorîze ye. Heger nexweş westiya (betilî), bêhna wê teng bû yan êşên angîna destpêkirin test tê rawestandin.
Di ergometriyê de hêza dil tê pîvandin herwekî gelek nirxên ku pêdiviya bijîşkan pê hene tên bidestxistin.
WHO di werzişê de jî wekî ergometriyê, bi 25 Watt destpêkirinê pêşniyaz dike.
Azort
Navê wê ji dema Ûrartû yan Medan tê û beriya Komkujiya Ermeniyan gelek Ermenî jî li vir dijiyan. 10 gund girêdayî Azortê ne.
Erdnîgarî
Bilindahiya axa navçeyê ji rûyê avê: 1.050 m
Demografî
Navend 4.815 û bi giştî jî 11.556 (2000) (Ev statîstîkên fermî yên dewletê ne)
Aborî
Aboriya gel pirranî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Herwekî karê mozhinguviyê û bazirganiya piçûk jî heye. Gel pirranî xizan e û ji tunebûna riyan, nebirêkûpêkbûna elektrîkê, nebûna bijîşkan, bêkarî hwd gilîdar e.
Zelendaya Nû
Zelendaya Nû, Zelandaya Nû, Nû Zelenda, Zelendaya Teze, (, bi maorî, Aotearoa) welateke girav e. Ew li ser Okyanûsa Mezin de ye. Li 1.500 km bakura Zelendaya Nû Nû Kaledonya, 1600 km li bakur rojava ji Awistralya bi Deryaya Tazmanya vediqete, li başûr jî 3000 km dûr Antarktîka heye. Zelendaya Nû du giravên mezinê, girava bakur û girava başûr, û gelek giravên biçûk de pêk hatiya. Giravên herî mezin ew in: Girava Stewart, Girava Great Barrier û Girava Chatham e.
Gelemperî
Zelendaya Nû welatekî Commonwealth Realm e. Keyaniya Zelendaya Nû bi Zelandaya Nû re tev Girava Cook û Niue û Tokelau sax dike.
Rûerda Zelendaya Nû 270.534 km² ye. Giravên mezin de ya bakur 113.729 km², ya başûr jî 151.215 km² ye.
Dîrok
Li Zelendaya Nû bi piranî xristiyan hene. Li wan bêtir bi 24% kes ateîst û bi kêmaviyê budîst, hindû, misilman û cihû hene.
Aborî
Xudana pezî boş e, îkoturîzm jî heye.
Dîrok
Bi gumani Zelendaya Nû di sedsala vevbara 11an û 13an de ji aliya Polynesiyan hat doz kirin.
Mirovê ji Ewropayê de gehîştiya Zelendaya Nû Deryavanê holandî Abel Tasman bû. Dûv wî re 1769/70 de James Cook çû Zelendaya Nû. Paş James Cook de koçer di Ewropayê de çûna wan giravan. Di 1840 de jî Împeratoriya Brîtanî ew bendiya xwe kir. 1907an de jî ew bû koloniya Brîtanyayê.
Endulus
Çend wateyên Endulusê hêne.
Eynras
Eynras, gundekî bi ser navçeya Hezoya Batmanê ve ye.
Carçlû, Miyanduaw
Carçlû, Miyanduaw gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 875 kes (210 malbat) bûn.
Serika
Serika gundekî bi ser navçeya Hezoya Batmanê ve ye.
Beşîr, Bêsnî
Beşîr (bi tirkî: Beşir), gundekî ser bi navçeya Bêsnîya Semsûrê ve ye. .
Tortim (navçe)
Tortim navçeyeke girêdayî parêzgeha Erzîromê ye. 52 km ji Erzîromê dûr dikeve. 5 nehiye, 47 gund û 3 mezreyên wê hene. Hebûna mezreyan ji aliyê dewletê ve tê înkarkirin.
Aborî
Aboriya herêmê li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye.
Xweserîtî
Xweserî an jî otonomî rêbazekê rêvebirina civak û gelan e. Girêdayî dewletekêbûn û revebirinekê  ne tev serbixwe ye. Wateyên wê cuda cuda ne, ne bi tenê sîstema dewletê de sîstemên din de jî Xweserîtî heye. Peyvên wek otonom û otonomî ji peyvên yewnanî yên autos] (xwe) û nomos (zagon) pêk tên. Wateya wê ya orîjînal "serbixwe, xweser, xweger" e. Lê di dema nûjen de wateya wê weke têgîneke dadmendî û siyaseta navneteweyî ji bo xweserî û xweseriyên sînorkirî re tê bikaranîn.
Herêmên otonom li welatekî herêmên wisa ne ku heta radeyekê xweser in, mafên xwe yên birêvebirinê hene, di hinek waran de ji birêvebirina desthilatiya derve azad in. Lê dîsa jî di qada naveneteweyî de desthilatiya wan tuneye û pêgirtiyên hikûmeta navendî ne.
Awayên wan ên tîpîk wisa ne ku yan ji aliyê erdnîgarî ve cuda ne, yan jî li wê herêmê bi piranî neteweyekî din dijî. Bi giştî weke mînaka duyem in. Li herêmeke taybetî ji bo hindikahiyeke neteweyî mafên birêvebirina mijarên navxweyî, çandî û hwd tên dayin. Lê ev maf û desthilatî ji aliyê hikûmeta navendî ve tên dayin û li gorî hiqûqa navxweyî û ya navneteweyî hikûmeta navendî dikare wan mafan biguherîne an jî betal bike.
Herêmên xweser di nav xwe de dibin sê beş: Ji van cureyan ên xakî (teretoryal) ji aliyê dîrokî û civakî ve welatên cuda ne, ji ber ku xakên cuda ne. Yên jêr-deverî di nav welatekî de deverên piçûk ên di nav deverên mezin de ne û yên herêmî jî tenê ji beşên welatan ên wek bajar, parêzgeh û hwd pêk tên.
Bi giştî dewletên yekpare bi rêya devolusyonê herêmên otonom pêk tînin, weke Keyaniya Yekbûyî.
Dewletên yekpar heta radeyekê dikarin maf û desthilatiyên birêvebirinê bidin herêman, desthilatiyên xwe bi wan re parve bikin, li herêman parlamentoyan pêk bînin. Mînakên balkêş ên dewletên yekpare ku maf û desthilatiyan didin herêman Spanya û Keyaniya Yekbûyî ne. Wek mînak Keyaniya Yekbûyî dewleteke yekpare e. Di nav xwe de Skotland, Wales û Bakurê Îrlandê weke welatên pêkhêner nas dike û bi rêya devolusyonê hinek ji desthilatiyên hikûmeta navendî bi parlamenên van welat/herêman re hatine parvekirin, ku xwebirêveberiya herêmî pêk bînin, û bi vê re karûbarên xwe yên çandî, zimanî, kevneşopî, hiqûqî, îdarî û hwd ên herêmî bi xwe bikin.
Bêjenasî
Xwe-ser ango xwe bi xwe rêvebirrin. Bi xwe serê xwe rêvebirrin.
Canaxa
Canaxa gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 237 kes (66 malbat) bûn.
Weimarer Land
Weimarer Land, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Turîngiyayê ya Almanyayê ye.
Hezex
Hezex navçeya Şirnexê ye.
Zimanê portûgalî
Zimanê portûgalî (carina jî zimanê portekîzî, bi portûgalî: português), ji malbata zimanên romanî ye. Çend ji zimanên romanî jî ev in: spanî, fransî, îtalî û portûgalî. Zimanên romanî jî lînkeke ji zimanên hind û ewropî ne.
Hezex
Dîrok
Aboriya navçeyê li ser bingeha çandinî û xwedîkirina ajalan e. Hilberên sereke yên çandiniyê ku têne çandin, ceh, genim, şehrezayek, mêwek, nîsk, mirîşk û tirî ye. Navçe bi rez û rezên xwe navdar bû di heyamên ku Suryanî pir dijiyan. [Hewce dike çavkaniyê] Piştî salên 1970-yî, gundên misilman û malbatên koçer li navenda İdil, ku navçeyek pirraniya niştecihê suryanî ye, bicîh bûne, lê bi koçkirina welatiyên suryanî yên derveyî welat û bajarên mezin re avahiya wê ya demografîk guheriye. Pir hindik malbatên Suryanî hene ku hê jî li İdil dijîn. [Hewce dike] hewce ye ku bi xaniyên kevirî yên ku nû hatine nûvekirin, rengek dîrokî peyda kir. Ji Balafirgeha Şıirnexê ku di sala 2013an de temam bû 14 km ye. Li navçeyê wargeha Fakulteya Ziraetê ya Zanîngeha Şırnak û Lîseya Pîşeyî ya İdil hene. Di dema Kampanyaya Misirê ya Yavuz Siltan Selim de, ew bi Împeratoriya Osmanî re bi Navçeya Midyadê ve hate girêdan. Ew bi Qanûna Hejmar 3647 a di 16ê Gulana 1990î de di Rojnameya Fermî No.
Zimanê portûgalî
Portûgalî li Portûgal û Brezîlê û li koloniyên berê yên Portûgalê tê bikaranîn.
Netflix
Netflix, Inc. (ji hêla Net ve, kurt ji bo înternetê û tavilê wekî gotina zimanê devkî ya ji bo 'fîlman') pagîrdaniyeke amerîkî ye ku bi streaming û hilberîna fîlm û rêzefîlman re mijûl dibe. Ew ji hêla Reed Hastings û Marc Randolph ve di 1997an de li Los Gatos (Kalîforniya) hate damezrandin û di destpêkê de wekî belavkirina fîlmên li ser DVD û Blu-ray ji bo hevkarên xwe re wekî firoşgehek vîdyoyê xebitî. Di sala 2007an de, Netflix ket nav karsaziya vîdyoyê-li-daxwazê ​​û naverok ji aboneyan re berda. Di nîsana sala 2019an de, Netflix li seranserê cîhanê 148 mîlyon abone hatine sencandin, di nav wan de 60 mîlyon li Dewletên Yekbûyî, û zêdetirî 154 mîlyon abone bi tevahî guhertoya ceribandin a bêpere. Netflix navnetewî, ji bilî Çînistana parzemînî (ji ber rêgiriyên herêmî), Sûriye, Koreya Bakur û Krîmê (ji ber cezayên Amerîkayê) tê peyda kirin. Pargîdanî di heman demê de li Holenda, Brezîl, Hindistan, Japonya û Koreya Başûr jî ofîs hene. Netflix endamê Komeleya Fîlmên Sînemaya Amerîkî (Motion Picture Association) ye.
Bavê Selah
Bavê Selah (jdb. 1952, Efrîn - m. ) hunermendekî kurd bû.
Jiyan
Bavê Selah di sala 1952an de li gundê Kurda ya herêma Efrînê ji dayîk bûye. Di destpêka zaroktiya xwe de fêrî stranan dibe. Diya Bavê Selah ew fêrî strana kir ji ber ku wê stran ji bavê xwe Îbramê Tirko ezber kiribûn, bandora dayika wî gelekî lê hebû û dema ku bapîrê wî Îbramê Tirko serdana wan dikir Bavê Selah diçû li tenişta wî rûdinişt. Ji ber ku bapîrê wî li gundê Çeqela Comê dijiya her dem Bavê Selah ji dayika xwe re di got ka em biçin Çeqela Comê. Dema temenê Bavê Selah dibe 9 salî, ew her roj diçe gundê Kora ji bo ku fêrî tembûrê bibe û li kora tembûrvanê navdar Adîk dibe mamoste ji Bavê Selah re. Wek ku tê gotin Bavê Selah di demeke kurt de fêrî tembûrê dibe, Bavê Selah bi rengekî fermî dest bi strana kir û di şahiyên gundên xwe de û li gundên derdora gundê wî stran û şevbihêrk li dar dixistin.
Ji ber ku rewşa diravî ya Bavê Selah ne baş bû, ji gundê xwe Gorda berê xwe da bajarê Helebê û li wir dest bi karê hesinkariyê kir û li Helebê Bavê Selah tevlî Koma Armanc bûye û bi hevalên xwe re yên di Koma Armanc de dest bi tomarkirina kasêtan kirin û di kasêta 4 çaran de Bavê Selah dastana Delal tomar kir di wê kasêtê de û li şahiyên kurdan ên li Helebê û li cejnên newrozê tê de beşdarî dikir. Wek ku tê zanîn Bavê Selah ji bilî stranan, helbestan jî dinivîsîne. Tevî ku tu dezgeh tinene ku kultûr û destanên kevnar biparêzin û binivîsînin, Bavê Selah her çend sala kasêtek tomar dikir bê ku tu kes alîkariya wî bike. Bavê Selah tê binçavkirin û wî dixin zindanê piştî demekê lêborîna serdarî heşt ew azad bibe. Piştî demekê vexwandineke ji Bavê Selah re tê ji bo seredanma Ewropayê û li Ewropa gelek konser û şevbihêrk li dar xistin. Jiyana Bavê Selah û rewşa ku ew tê re derbas bûye xizanî, pêrîşanî xizaniya ku ew tê re derbas bûye nedihişt ku pir tişt li ba Bavê Selah bi ser ketana. Bavê Selah gelek stran û kasêt tomar kirine wek, Delal, Cebelî, Şêx Seîd, Dewrêşê Ebdî, Xec û Siyamend, Gênc Osman, Hecanê, û gelek stranên folklorî. Bavê Selah heya vê rojê berdewam dike ji bo hunera kurdî bigihije asteke bilind.
Tirop
Tirop, gundekî bi ser navçeya Hezoya Batmanê ve ye.
Hazal Kaya
Leyla Hazal Kaya, lîstikvaneke ciwan a tirk a reklam, rêzefîlm û fîlman e ku di 10ê çiriya pêşîn a 1990î de li Dîlokê ji dayika xwe bûye. Hazal, li Lîseya Îtalyanan a Stembolê xwendiye. Ji sala 2010an ve li Peymangeha Ragihandinê beşa Performansê ya Rêveberiya Şano û Raberiyê ya Zanîngeha Bilgi ya Stembolê xwendina xwe berdewam dike.
Beşdarbûna wê di fîlm û televîzyonê de
Rola wê ya pêşîn di rêzêfîlmê televîzyonê Genco de bû. Dû re Hazal li fîlmekî ku li ser bingehê pirtûka Halit Ziya Uşaklıgil a bi navê Aşk-ı Memnu hate çêkirin, rola wekî Nihal Ziyagil lîstiye. Ji 14ê kanûna paşîn a 2011an ve li kanala televîzyonê Show TV dest bi lîstina rola sereke ya bi navê Adını Feriha Koydum kir.
Stepenitztal
Stepenitztal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Cibîglû
Cibîglû gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 20 kes (4 malbat) bûn.
Papor
Papor, gundekî ku bi navçeya Hezoya Batmanê ve girêdayî ye. Ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Mursifan
Mursifan gundekî bi ser navçeya Hezoya Batmanê ve ye.
Îbnî Ruşd
Îbn Ruşd an jî Ebû l-Welîd Mihemed ibn Ehmed ibn Ruşd ( Abū 'l-Walīd Muḥammad ibn Aḥmad ibn Rushd), di 1126an de li Kordobayê (bi spanî: Córdoba, îro li Spanyayê ye) ji dayîk bûye û di 10'ê berfanbarê 1198an de li Merakeşê miriye.
Ew fîlozof, qazî, stêrnas, matematîknas û bijîşkekê ko bi eslê xwe ji qebîleyê elmiwehidan ê berberiyên de dihatîbû.
Jiyan û xebat
Ibn Ruşd di sala 1126an de li bajarê Endulusê Qurtubeyê (bi spanî: Córdoba) hate dinê. Ew di malbateke qaziyan de hatibû dinê. Kalê wî Ebû l-Welîd Mihemed (mirin 1126) qaziyê elmurabitan bû. Bavikê wî jî hate ko xanedana elmiwehidan hate Endulusê li eynî wezîfe bû. Wî di hevotina xwe dad, doktorî, fîlozofî xwend. Di 1153an de wezîrê elmiwehidan Îbn Tufeyl, wî bi hikûmdar Ebû Yaqûb Yûsif ve danasîne. Ebû Yaqûb Yûsif jî wî bi Ebû Zûhr ve danasîne û Ebû Zûhr pê re dibe mamosteyê Ibn Ruşd. Di 1160an de ew tê anîna qazîtiya Îşbîliyeyê (îro bi spanî: Sevilla). Di wan çaxên umrê xwe de ew dest bi şirove kirina berhemên Arîstotelês dike. Ew pê re li Rojava bo van xebatên xweyên ser şiroveyên Arîstotelês wek Kommentator, ango Şirovevan, tê navkirin. Ew di jiyana xwe de li gelek meqamên girîng û ciyawazî dişixule. Ew di 1169an de tê vebuhtina dadrêsiya Córdoba û Sevilla, di 1182an de jî dibe doktorê xelîfe Ebû Yequb. Lê pê demeka kurt re ew vedigere qazîtiya Córdoba. Ew di 10 berfanbarê 1198an de li Fasê dimire.
Bi xebatên xwe li Rojava
Îbn Ruşd bi xebatên xwe yên li ser berhemên Arîstotelês li dinêyê Rojava rind dihat nas kirin. Ew di nav Xiristiyanên rojava de bi navên xwe yên rast pirtir wek Averroes û bi ûnvana Kommentator dihat nas kirin. Ew li rojava ewqas tê nas kirin û ewqas bal kişandibû ko, di şopa wî de rêbarekê bi navê Averroîzm hatibû peyda kirin. Nivîskarê Dante di berhema xwe ya navdarê bi navê Komedyaya Xwedayî de bi Arîstotelês ve behsa wî dike.
Yek ji berhemên xwe yên herî navdar, ya ko bi navê Bêvaciya Bêvacî, li ser rexneyên berhema Îmam Xezalî ya bi navê Bêvaciya Fîlozofan û fîlozafan hembera Xezalî diparêza bû.
Kiwex
Kiwex, an jî Kofex gundekî navçêya Hezexa ser bi Şirnexa li bakurê Kurdistanê ye.
Erdnîgariya gund
Li Rojhilatê gund du gundên Suryaniyen bi navê Sarê û Basibirin hene, li bakurê gund Soran û Kiferp (li Kiferpê berê Suryanî bi piranî bûn, niha kesî Suryanî li gund najî) û li başûrê jî Ziwenga Adirman, Kirse, Barahka, Derpû û Bahnimn hene. Ev Ziweng bi giştî berê gundê êzîdiyan bûn, demekê di destê misilmanan dabun, lê ji salên heşteyî û vir de êdî yek bi yek vala bûn. Li rojavayê jî gundê Derikê û Qartmin hene (Derik ji sala 1993'a ve xerabe ye). Derdorê Kîwexê çiya ne û bi giştî darê berû hebûn. Li Kîwexê di demsala havînê de weke li hemû herêmê germ digihişt + 45 °C û zivistanê jî pir sar bû û serma digihişt heya -25 °C.
Jiyana gund
Kiwex, bi gistî ser bî ola êzîdîtiyê bûn û di salê heştêyî da nezîkê 60 malî lê dijîn. Xaniyên Kiwexê ji keviran hatibûn avakirin. Ava gund ji çala dihat peyde kirin û her malek ji hindikayî çaleke xwe hebû. Tenduristiya mirovan li gund bi piranî mirovên kal bi xwe dikirin (ji wan re "hekîm" digotin). Her çiqas milkê Kîwexê ji bo çandiniyê jî hebû, bi pirani aboriya gundiyan bi xwedîkirina pez bû. Rez li Kîwexê pir hindik bûn, çandiniya werza jî pir kêm bû, lê darê behîva, hejîr û hinar jî li Kîwexê hebûn û li sîsla wêjî pir dartahm û geyayên cude hebûn.
Memundî
Eşîra Memundî yek ji êlên mezin ê Başurê Kurdistanê ye. Ev êla hejimara xwe li dora 5 hezar malbat dihisêbînn. Eşîra Memundî, Li Parêzgeha Hevlêrê dijîn. kasên navdar yên siyasî u tekoşer mîna Ramzî Nafi Reşîd Axa, Sedi Eziz, Erif Osman u Erîf Selîm li eşîra Memundî bune. herwesa nivîskar Ebdulxalq Sersam,Cewher kirmanc, Rêkar Ehmed, Hunermend Sedun Yuns u yên din li Eşîra Memundî peydabune. ji bo pjana zêdetr li Pertuka Memundi u Peydabuni bnere ku Li layê Rêkar Ehmed hatiye nivîsandn
Hergemo
Hergemo gundekî bi ser navçeya Hezoya Batmanê ve ye. Gundekî kevn e. Çar taxên wi heye. Lê gund wisa kevn e ko menzelê wî de nav her çar taxan de dimîne.
Mehmet Masum Süer
Mehmet Masum Süer wênekêş û rojnamevanekî kurd e ku li Amedê dijî.
Jînenîgarî
Mehmet Masum Süer di sala 1957’an de li gundê Ewîna (Avîna) hatiye dinyê. Ewîna, giredayî navçeya Stewrê ya Mêrdînê ye. Süer perwerdehiya xwe ya seretayî li navçeyên Mehsert û Qosera Mêrdînê diqedîne. Lîsê jî li navçeyên Qeyserî û Erziromê diqedîne. Ji Enstitûya Perwerdehiyê ya Amedê di sala 1980'î de mezûn dibe û paşê li Zaningeha Eskişehirê ew li beşa Wêjeyê lîsansê diqedîne.
Di sala 1974'an de, bi nivîsên xwe yên ku di kovara bi navê Başkent a ku li Enqereyê dihat weşandin ve dest bi qariyera xwe ya rojnamevaniyê dike. Di heman salan de di kovara bi navê Sanat ve İnsan (Huner û Mirov) de hindek nivîsên wî û wêneyên wî têne weşandin. Paşê di gelek ajans û rojnameyan de weke nûçegîhan, wênekêş, nivîskar, redaktor û nûner dixebite.
Rêkar Ehmed
Rêkar Ehmed nivîskarekî kurd e ku di sala 1964an de li parêzgeha Hewlêrê Başurê Kurdistanê hatiye dinyayê. Rêkar Ehmed wek nivîskar û rojnamevan û siyasetkar dihête nasîn.
Mehmet Masum Süer
Jînenîgarî
Ew di sala 1982'an de li Amedê demekê rojnameyek bi navê Olay (Bûyer) hefteyî diweşîne. Hem ji ber rewşa siyasî a Tirkiyê û hem ji a wî a aborî mecbûr dimîne ku rojnameyê bigirê.
Rêkar Ehmed
Jînenîgarî
Sala 1977an dest bi karê siyasî kiriye. Koleja Endazyarî ya Zanîngeha Selahedînê temam kiriye. Piştî dibîte pêşmerge. Di nav Partiya Gel ya Demokratî ya Kurdistanê (PGDK) berbirsyaretiya dezgeha ragahand û rêxistin werdigre. Sala 1993an digel komek ji hevalên xwe, Hizba Rizgariya Kurdistanê (RPK) dadimezrîne, li kongreya 1 û 2 û 3 wek sekreterê giştî dihête helbijartin.
Mehmet Masum Süer
Jînenîgarî
Piştî qonsepta nû ya ku li Tirkiyeyê di sala 1993'an de destpêkir, ew dev ji nûçegîhaniyê berdide. Lê piştî van salan, lêkolînên wî yên li ser dîrok, çand û ziman berdewam dikin. Hin lêkolîn û rêzê nivîsên wî di rojnameyên weke Ülkede Gündem, Demokrasi, Yeni Yüzyıl û Siyah-Beyaz ê de têne weşandin.
Di navbera salên 2005 û 2007'an de di rojnameya bi navê Güneydoğu Ekspres a ku li Amedê tê weşandin de weke edîtorê rûpelê yekem û yê çandê dixebite. Dervî edîtoriyê di vê rojnameyê de li ser dîrok, çand û hunerê nivîsên wî têne weşandin.
Di înternetê de di sala 1996'an de cara yekem li ser navê Heskîfê malperek didamezirîne û ji wê sale û vir de ev malper weşana xwe berdewam dike. Bajarê dîrokî yê Heskîfê dide nasîn.
Wêneyên cih û varên dîrokî, bajar, nirxên çandî bi taybetî yên ku li bajarên Heskîf, Amed, Wan û Mêrdînê û hewiha portreyên hunermend û siyasetmedarên kurd zêdetir bala wî dikişînin. Hin wêneyên wî di pirtûk û weşanên ku bajaran û herêmê didin nasîn hin rojname an kovaran de tên weşandin.
Süer, di salên dawî de li ser dîrok û çandê lêkolînan dike û wekî belge bi awayekî profesyonel wêneyên dikêşîne. Wêneyên wî di kovar û rojnameyan de tên weşandin û di weşanên wekî salname, qartpostal û rêberên turîzmê de jî cîh digrin. Süer ê ku di heman demê de nûnerê kovara PhotoWorldê yê Amedê ye û bi awayekî serbest rojnamevaniyê jî dike.
Mehmet Masum Süer, di heman demê de xwediyê malpera www.hasankeyf.itgo.com ê ya ku malpera der barê Heskîfê de ya herî kevn û mezin e. Ev malper ev 15 sal in Heskêfê bi hemû cîhanê dide nasîn.
Xelat
Süer ji kovara wêneyê ya navneteweyî ya bi navê Light and Compositionê sê xelat wergirtin. Sê wêneyên Süer, ji nav bi sedan berhemên wênêkêşên profesyonel yên cîhanê ve weke “Weneyên Rojê” hatin pejirandin. Wêneyêkî Süer cara yekem di 17'yê kewçêra 2010’an de hatibû helbijartin. Du wêneyên hunermend jî di 22 û 23’yê berfenbarê de du rojan li ser hev hatin xelatkirin.
Birca Xelîfe
Bircê Xelîfe, balaxaniyê herî bilind ê cîhanê ye. Avakirina wî di 4ê çileyê sala 2010an de hatiye qedandin. Navê balaxanî yê berê Birca Dubaiyê bû û piştre navê Xelîfe ji dançêkerê xwe Khalifa bin Zayid Al Nahyan werdigre.
Mezra Mêrgan
Mezra Mêrgan gundekî bi ser navçeya Hezoya Batmanê ve ye.
Kurrawong
Kurrawong (Strepera graculina), cureyekî fîkarên bera ku li rojavayê Awistralya û girava Lord Howeyê tê dîtin. Yek ji sê cureyên kurrawongan dikeve di bin cinsê Strepera.
Şayes û reftar
Ji şeş bin cure hate nasîn ku rû demên wî rengê mûyê reş e, binê dûvikên spî ye, ser baskan dîsa sipî û navîna çav zer e û nikula wî girs e. Nêr û mê wek hev xûya ye di şêwe an formê de û bi dengên mûzîkî ev balinde tê nasîn û navê wî ji zimanên netewiya miletên awistralî yên orîjînalan hate diyar kirin.
Medrese (dibistan)
Medrese, dibistaneke olî ye. Dibe ku dibistanek misilman jî be û dibe ku xiristiyan jî be. Berî ku dibistanên laîk bên avakirin, medrese cihên wan digirtin.
Bastheim
Bastheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhön-Grabfeld li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Îsot
Îsot sebzeyek e. Îsot siftê kesk paşê sor dibin. Ev di şîvan, selete û tirşo de tê bi kar anîn. Dikin aqît an jî li ber roj hişk dikin hûr dikin. Îsotên hûr bi şîvan werdikin. Îsot bi du hawiyan dibin: îsotên tûj an îsotên şîrin.
Necîb Balayî
Necîb Balayî nivîskarek kurd yê kurmancînivîs e ji Başûrê Kurdistanê.
Jiyana wî
Necîb Balayî li sala 1962an li gundê Ure, li herêma Berwarî Bala hatiye dinyayê. Balayî xwendina destpêkî, li gundê Kanîmasî û Mayê bi dawî anîye. Piştî şkestina şorişa kurdî, li sala 1975an, bi Malbat ve li bajarêr Duhok, xwecî bûne.
Li xwendingeha Birayetî, li Duhok, xwendina xwe ya Navîn û Amadeyî bi dawî kirî ye. Li sala 1985/1986 li Zanîngeha Bexda-beşê zanyariyên Mirovayetî-Cografiya, bi dawî anî ye.
Ji sala 1981 – 1987an, li Radio ya kurdî, li Bexda wek amadekar û pêşkeşkarê bernamê Helbest û Awaz bû, dîsan Bernamê Zarokan ((werin li gel me)), amade dikir û rojnamevan Helat M. Salih pêşkeş dikir.
Ji sala, 1991- 1993an di rêveberiya ragihandina ê de li bajarê Duhok kar kirî ye. -Cêgirê Serniviserê Rojnama (Botan) bu, ya ku, li Duhokê derdichu heta sala 1993an 13 hijmar jêhatine chapkirin.
Sala 1994an bu ye Reveberê kenalê Televizion a ((Gelê Kurdistan)).
Li sala 1994an, ji egerên şerê Birakûjî, qesta Almaniya kirî ye, Mafê penaberiyê wergirtî ye.
Dema hat Almaniya, li ser çalakiyên xwe yên Edebî û Roşenbîrî, berdewam bû, bû ye endamê yekêtiya Nivîskarên kurd li dervey Welat, Endamê kargêr yê Instîtuta kurdî ji bo Lêkolîn û Zanist li Berlîn, li Zanîngeha Med, ku bi riya kenalê MedTV, dersên Edebiyata kurdî ya Nûdem pêşkeş kirîn e, bu ye -Endamê PEN a kurd, li Almaniya, ya girêdayî PENa navnetewî.
Li Berlin, li Akademie für Digitale Medien www.Cimdata.de Bawernama Online Redaktur bi pileya gelek baş wergirtiye. -Beşdariya bi dehan Konferans û Festivalên, Edebî û Roşenbîrî kirî ye, li Welat û dervey Welat.
Ji sala 1997 – 2003 li Radio ya Berlin a Azad (SFB- Multi-kulti), ku niha (RBB) ye, kar kirî ye.
Ji Adara 2003an heya niha, li Radio ya Ewropa Azad (RFE/RL – Radio Free Europe/Radio Liberty) kar dike.
Li sala 1977/78an, dest bi nivîsên kurdî kirî ye, li pêşiyê hind gotarên foloklurî, helbest û kurte chîrok nivîsandîn e.
Li sala 1979an, li Festîvala helbestxwendinê ya Ciwanan, li bajarê Helebch ê, Xelata yekemîn ya helbestê wergirtî ye.
Helbest û Nivîsên wî, di piraniya Rojname û Kovarên kurdî de, hatine weşandin yên ku ji sala 1980-1990an li Bexda û kurdistanê dihatin chapkirin.
Li Ewropa jî, bi nivîsên xwe beşdarî kirî ye, di hind rojname û kovarên weke: Nûdem, Avaşîn, Hiwa, Azadiya Welat, Havîbûn, û Seko de.
Li sala 1998an yekem komela helbestên xwe, bi nave Min şev nasdikirn, berî reş bibin çap kirî ye.
Li sala 1989an, li gel Xanima Rojnamevan, Semîra Alî Mandî zewiciye, û du keçên wan, bi navê Hozan û Rûdan hene.
Ceznê
Ceznê, gundekî bi ser navçeya Hezoya Batmanê ve ye.
Necîb Balayî
Jiyana wî
Ji sala 2005an û heya niha nivisên xwe di malpera amidakurd.com di weshîne, herweha hind caran di Kovara W ya amed ê û kovara Peyiv ya ku ji alê yekêtiya Nivîskarên kurd shaxê duhok ê tê weşandin bi berhemên xwe beşdar dibe dike.
Berhem
Bi giştî berhemên xwe yên destpêkê, ji sala 1978an heta 1988an di van kovar û rojnaman da weshandîn e ((Rojnama Hawkarî-Bexda, Kovara Beyan-Bexda, Kovara Karwan-Hewlêr, Kovara Nuserî Kurd-Bexda, Peyv-Duhok, Kovara Rojî Kurdistan-Bexda, Roshenbîrî nwê- Bexda, Al-Eqlam-Bexda, delîlê Festivala Roshenbîriya kurdî 1983…. htd))
Berhemên belavkirî ji 1991 – 2003an di van Kovar û Rojnaman da: ((Rojnama Botan – Duhok, Rojnama Serhildan – Duhok, Kovara Nûdem – Swêd, Kovara Avashîn- Berlin, Kovara Havîbûn –Zanîngeha Berlîn ya Azad, Kovara Hiwa Frankfurt-Almaniya, Peyv-Duhok ...htd herweha di gelek malperên Kurdî da niha berhemên xwe belav diket)) Niha di rojnama Evro da, Stona nivêsînê he ye bi navê ((ji prag bi dengekî bilind)) Li serdîroka Edebîyata chîkî, niha xebatên wî hene, u van nivîsan weke rêzenivîs di kovara ((Metîn)) da di weshîne,pashî weke pirtuk chap dike, Metîn Kovareka roshnebîr î gishtîye, li bashurê Kurdistanê, li Bajêrê duhok derdiche. Du dîwanên helbestan hene:
Dersewan
Dersewan gundekî bi ser navçeya Hezoya Batmanê ve ye.
Awistralya (cudakirin)
Çend wateyên Awistralya hene.
Vasîlî Tredyakovskî
Berhemên wî
Tredyakovskî ev berhem bi zimanên rûsî, fransî û latînî nivîstiye. Tredyakovskî yekemîn zaneyê rûs e ku bi pir zimanan dinivîse.
Bikaranîna zimanê slavonî
Ew di pêşgotina xwe de sedema kêm bikaranîna zimanê slavonî vedibêje:
Armanca wî ew e ku kovara pêşverû xurtir bike, ji bona avakirina Rusyayeke xurtir.
Ceferawa Mikiryan
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 217 kes (60 malbat) bûn.
Melamesurê
Melamesurê gundekî bi ser navçeya Hezoya Batmanê ve ye.
Tomografiya kompûterê (CT)
Wênesaziya serrûyî bi riya kompûterê, CT an Tomografiya kompûterê (bi Îngilîzî: computed tomography) alaveke pîvandinê di bijîşkiyê de ye û serî de nirxên mêjî û yên sîng (thorax) û hwd bi sê berahiye (dîmenziyonê) dîgîtal dinirxîne.
Cara yekemîn ji aliyê matematîkerê Awûstûryayî Johann Radon ve di sala 1917'î de hatiye avakirin û piştre hêdî hêdî gihîştiye asta xwe ya îro. Di bijîşkiyê de bo dîtina endaman, pirsgirêkên laşî hwd tê bikaranîn.
Alavekê ku wekî alternatîvê CTyê tê ditîn, wênesaziya serrûyî bi riya zingîna maqnetîzî (MRT) jî îro gelek pêşketiye.
Herend
Herend, gundê Herendê (bi tirkî: Acar''), gundekî ser Sasona Batmanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Herîb
Herîb, Herib, gundê Herîbê (bi tirkî: Balbaşı) gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kabilcevzê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Mendan, Wan
Mendan gundekî ku bi ser navenda navçeya Wanê ve ye.
Denîs Fonvîzîn
Denîs Îvanovîç Fonvîzîn yek ji nivîskarên şano yên herî navdar ên rûs e.
Denîs Îvanovîç Fonvîzîn di 14ê nîsana 1744 an jî 1745an de hate dinyayê û di sala 1792an de mir. Ew herî zêde bi nivîsên xwe yên komedî-satîrîk yên li ser arîstokrasiya rûs tê naskirin. Di sala 1769an de, gava ku li Zanîngeha Moskowê dixwend, di heman demê de ji bo birêvebiriyê wergervanî dikir.
Ceferawa, Miyanduaw
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 869 kes (203 malbat) bûn.
Mihemed Eta
Mihemed Eta, Bilêvkirina navê tirkî Ata Akturk Ji Kerborana Mêrdîn helbestvanekî kurd e ku di sala 1946an li gundê Çêlika Eliyê Remo  dayîk bûye. Li gundê xwe çûye dibistana seretayî. Xwendina xwe bi zimanê tirkî domandiye. Dema dibistan diqede, diçe bal mela û seydayên kurd dest bi xwendina medreseya kurdî dike. Li herêma Bohtan, Torê, Beravê, Bişêriyê û Xerzan medrese xwendiye. Du heb dîwanên wî yên helbestan hene.
Sing û birinc bavêj sarinc
Sing û birinc bavê sarinc, seleteya singê mirîşkê û birincê, navê cureyeke seleteya singê mirîşkê, birinc (riz) û zebzeyê ye. Kurd jî di seleteyên xwe de singê mirîşkê û birincê bikartînin. Seleteya vexwendinan, şîvên taybet e.
Sar bi sarê, germ bi germê
Heger hinekê di sarincê (sarincok, dolaba cemedê) de bê hîştin çêjdar dibe. Navê xwe ji wir girtiye. Heger we di sarincokê de da sekinandin, jiber ku sar dibe, baştir e û hûn bi vexurbareke sar bixwin. Çay ûêd dikare bi qasî nîv katjimêr pêşî yan paşiya xwarina seleteyê bê vexwarin. Ev pêşniyarek e, dîsa jî hûn bi kêfa xwe ne.
Divê neyê jibîrkirin, ji sing an ranê mirîşkê û birincê gelek awayên seleteyê hene. Standardeke wan nîne. Mirov dikare hin zebze, sos, biharbêhnan lê zêde yan kêm bike.
= Berkeliya vê seleteyê ==