cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Muhemmedê Kerbelayî
... Wekî wê Nûbihara Xanî Esasê wê ji bo etfalan danî ... Muhemmed Kerbela Dîwana xwe jî, di sala 1914'an de nivîsiye. Piştre Mele Zeynelabidîn Amedî wê Dîwanê bi destxetê xwe, ji nûve bi tîpên Erebî nivîsiye û di 1980 de çap kiriye. Zeynelabidin Zinar ev herdu jî veguhaztin tîpên alfabeya latînî û di 1989an de dan weşanxaneya Jîna Nû ku çap bike. Mîrsad-ul Etfal di eynî salê de hatiye çapkirin, lê belê Dîwana wî hêjî nehatiye çapkirin.
Ev çend malikên li jêr, jêderkên ji Dîwana M.Kerbela ne li jêr wek nimune:
Sûre
Sûre, beşeke ji 114 beşên pirtûka pîroz a Quranê ya dînê îslamê ye. Li gorî baweriya îslamê sûreyên Quranê li Meke û Medîneyê dahatine.
Wateya Sûreyan
Wateya Qurana Pîroz
Coventry
Coventry bajarekî Warwickshire, Înglistan e.
Sûre
Çavkanî
https://watedar.com/
Les Septvallons
Les Septvallons, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Canehan
Canehan, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Şukrî Mêrdêsî
Şukrî Mêrdêsî ji mezinên êla Mêrdêsî li bakurê Kurdistanê ko li dema Serhildana Şêx Seîdê Pîranê tevî gelek xebatkarên Kurd yên dî hat girtin û li sala 1926ê li Zîndana Amedê hat bidarvekirin. Şukrî yek ji apên Osman Sebrî, nivîskar û xebatkarê Kurd bû.
Azad (rapvan)
Azad (jdb. li Sine, Rojhilatê Kurdistanê) bi navê Azad Azadpûr ji dayîk bûye. Azad rapvanekî elmane, kû bi eslê xwe Kurd e. Azad navê "Der Bozz“ jî bernav dibê. Berê bernavê wî yê hûnermendî "Azazîn" bû. Azad li Frankfurt am Main nêzî Ginnheim dijî.
Azad û Kurdayetî
Azad qet eslê xwe mandel (înkar) nekiriye û her dem bi Kurdbûyîna xwe, bi awayekê serbilind xwe pêşwazî kiriye. Herwiha Azad yekemîn rapvanê kurdî ye. Di sala 1994an Azad di strana "Life's a fight" (Jiyan şere) di berhama "Told Ya!"'de bi zaravê soranî strand. Di salên pêş jî çend caran qala Kurdbûyîna xwe di berhemên xwe yên cûrbecûr kir. Di sala 2001an di berhama "Leben" (Jiyan) ligel hozan Nasir Rezazî stranek bi navê "Freiheit" (Azadî) çêkir. Di heman salê Azad beşdarî festîvala peytexta Kurdistanê Amedê jî bû, û ligel dengbêjekî amediyê kal, çend stran bi hevre gotin. Di sala 2006an di berhama "Game Over" (Leyîstok Xilas) vêcarê ligel hozan mezin Şivan Perwer'e stranek bi navê "Stadtfalke" (Bazê bajar) çêkir. Di hevpeyvînên xwe jî Azad her dem dibêjê kû ew ji erka (rol) xwe hişyarê di wata di Kurdîtiyê ji bo ciwanên Kurdan 1.
Oberhausen bei Kirn
Oberhausen bei Kirn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Sendroma holt-oram
Ev sendromeka konjenitale.Di vê sendromêde di dilê mirovande ASD/VSD...hwd heye, û milda hestiyê radius an jî tiliya yekemîn hîpoplazîke an jî nîne.
Montclar, Aude
Montclar, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Velden (Vils)
Velden şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landshut li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Xatûnê
Xatûnê, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Nizor
Nîzor an Nîzori an Nîzdorê gundekî ji gundên devera Gûliyan.
Gogana Jorîn
Gogana Jorîn yan jî Gogana Mezin  yek ji bajarokên Xelfêtiyê ye. Saredarê bajarokê Bazo Yilmaz e.
Erdnîgarî
Gogana Jorîn a ku di navceya Xelfêtiyê radiweste û girêdayê parêzgeha Rihayê ye, ji Dîlokê re nêztir e. Dûrayiya xwe ji Xelfetiyê 30 km 30 km, ji Bêrecûgê 45 km, ji Rihayê 130 km û ji Dîlokê 100 km ye. Nifûsa Gogana Jorîn ji ya bajarê Xelfetiyê meztir e û lewmane xwediyê nifusa herî mezin a navcê ye. 32 gund û mezra lê girêdayê ne. Ji ber vê yekê aboriya bajarokê li herêmê xort ê.
Cîranên bajarokê ev in:
Navên bajarokê yên berê
Navên saredarê yên berê wihanî ne:
Sîxur
Sîxur an jûjiya strîavêj (Hystrix), cinsekî kojeran ku strîdar e.
Gogana Jorîn
Navên bajarokê yên berê
Gundê berê yê bi navê Tecel Milk (ku tê maneya "erda berdar") îro di mehellê Tepê radiweste û weke bogireke/gireke hatiye avakirine, lê naye zanîn kîcax hatiye avakirin.
Sîxur
Reftar û Şayes
Sîxur bi giştî bi hêvarê ji qulê xwe dertê û diçêre. Wek kerguhan bişkulan dike. Lin deran wî neçir dikin goştî ewî dixwin. Tîrên xwe yên reş û gewr in. Gelek tîrên xwe yên zirav û direjîn lê hin di nav da stûr dibin. Ew tîran yên pir tûj û mixetere ne. Gelek mirov bawer dikin ku sîxur tîran davên lê ne rast e. Ew ku dikevin siqircimê tîrên xwe bi banî da radikin. Ku meriv ji ber nereve tên xwe li merivan diqelibînin. We çaxê tîrên xwe di merivan ra diherin. Piştê sîxuran yê nerm, mîna bêz e. wê lomê tîr zû ji piştê dikevin.
Ebdurehmanê Axtepî
Şêx Ebdurehmanê Axtepî (jdb. 1850 Çinar - m. 29ê adar 1910, Amed) felsefevan, stêrnas û alimekî kurd yê sedsala 19an e.
Gogana Jorîn
Navên bajarokê yên berê
Dema ku di Anatolyê de koçên mezin destpê dikin, esîrê Gogan di vê herêmê de xwe cih dike û navê herême vediguherîne Goganê.
Ketûna Binî
Ketûna Binî, gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.
Nonan
Nonan ron û vê reng e. Nonan alkanek e, direfşê xwe C9H20 e.
Ebdurehmanê Axtepî
Li gor beyana di pêşgotina pirtûka wî ya Rewdneîmê de, sal 1850 li gundê Axtepe di şeva êvara înê de, roja 30ê meha rebî'ulewelê ji diya xwe re çêbûye û di sal 1910, pêncê sibatê, yan 29ê adarê jî, li Amedê çûye ber dilovaniya Xwedê.
Nonan
Bi tevayî
Nonan di avê da nahele. 35 îsomêrên nonan hene.
Ebdurehmanê Axtepî
Pirtûkeke wî heye bi navê Rewdneîm ku ji aliyê Zeynelabidin Zinar ve hatiye tîpguhaztin. Tê de qala wesfên Muhemmed pêxember û mîraca wî kiriye. Pirtûk mênzûm e, û 360 rûpel in. Pirtûk di sala 1302ê hicrî de hatiye nivîsan. Evdirehman texlîdî Ehmedê Xanî kiriye û di şihirekê de qala kurmancî û kurmancan kiriye.
Innsvatnet
Innsvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 18,36 km ye û bilindahiya ji asta deryayê 415e mêtre ye.
Ebdurehmanê Axtepî
Kurdnas Aleksandr Jaba jî di pirtûka xwe de qala wan dike û welê dixuye ko ev tişt jî jê re ewî melayê kurdmanc bi devkî gotine û Jaba ew bi zimanê fransî nivîsandine.
Nûrî Mêrdêsî
Nûrî Mêrdêsî ji mezinên êla Mêrdêsî li bakurê Kurdistanê ko li dema Serhildana Şêx Seîdê Pîranê tevî gelek xebatkarên Kurd yên dî hat girtin û li sala 1926ê li Zîndana Amedê hat bidarvekirin. Nûrî yek ji apên Osman Sebrî, nivîskar û xebatkarê Kurd bû.
Ebdurehmanê Axtepî
Jiyan
Şêx Ebdurehman despêka xwendina xwe, pêşî di xwendegeha bavê xwe de li gundê Axtepe û li nik bavê xwe kiriye. Pişt re çûye li Başûrê Kurdistanê di hin xwendegehan de xwendiye, heta ku xwendina xwe kuta kiriye. Piştî wefata bavê wî, ew bi şûnde hatiye Axtepeyê û li şûna li xwendegeha bavê xwe dersdarî kiriye. Heta ku birayê wî Şêx Muhemmed Can li Şamê xwendina xwe kuta kiriye û bi şênde vegeriyaye hatiye Axtepeyê.
Îcar pişt re Şêx Ebdurehman dersdanê spartiye birayê xwe û wî jî xwe daye ser nivîsandina pirtûkan, heta dawiya jiyana xwe, li wî karê pîroz domadiye.
Wefata wî jî Romî 16ê adara 1326an e. Ev tarîxa bi mîladî dibe 29ê adara 1910. Dema ku Şêxê bi navûdeng wefa kiriye, gelê kurd ê wefadar çardara wî li ser dest û milên xwe ji Amedê hilgirtiye û birine gundê Axtepeyê, wî li kêleka bavê wî Şêx Hesenê Nûranî veşartine.
Rewdneîm (Rawd Na'im)
Ev pirtûka bi navê Rewdneîm ya herî mezin e û xwerû bi zaravayê kurmancî ye. Tev rîwayetên kevnare ne ku bi helbestkî li ser jiyana Muhemmed Pêxember gotiye. Xasma tê de rewşa çûn û hatina Muhemmed Pêxember a Mî’racê beyan dike. Lê belê di nava wan helbestên olî de, Şêx hin car qelema xwe kiriye şûr û pê êrîş biriye ser tirk û ereb û farisan.
Ew nusxeya orijînal a Rewdneîmê ku Şêx Ebdurehmanê Axtepî bi destên xwe nivîsiye, kaxezên wê ji rengê kesk û sor û zer e. Nivîskarê vê pirtûkê, ew di 1965-66an de li ba Ebdurehmanê nebiyê wî dîtiye.
Dîwana Rûhî Ev pirtûka Şêx Ebdurehmanê Axtepî, bi navê Dîwana Rûhî hatiye naskirin. Çewa ku li pêş jî hatiye gotin, Rûhî bernavkê yan nasnavê Şêxê nemir e ku wî di helbestan de ji bo xwe bi kar aniye. Dîwan di sala 1293ê hicrî (1876) de hatiye nivîsandin. Bi tevayî 28 beş in û 471 malik in, tev bi kêş û qafiye ne û kiteyên wan bi jmar in. Her beşek li ser jmareke kifş bi kiteyan dikişe û hin malikên pêncok jî tê de hene.
Kitabu Keşfî'z-zelam (Kitab Kashf al-Zalam)
Ev pirtûk xwerûbi zimanê erebî ye û li ser fikra baweriyên cuda yên di ola Îslamê de hatiye nivîsandin. Pirtûk 35 rûpel e. Lê heta niha jî çap nebûye
Kitabu'l-Ibriz (Kitab al-'Ibriz)
Şêx Ebdurehmanê Axtepî, vê pirtûkê jî bi zimanê erebî nivîsiye. Li ser eyişandin û îsbata Quranê ye ku pirtûkeke esmanî ye û ku ji aliyê Xwedê ve, ji Muhemmed pêxember re hatiye hinartin. Pirtûk 81 rûpel e û heta niha çap nebûye.
Minhacu'l-Usûl (Minhaj al-Wusul)
Şêx Ebdurehmanê Axtepî ev pitûk bi zimanê erebî li ser Fiqiha olî nivîsiye û 50 rûpel e.
Gomillyan
Gomillyan, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Ebdurehmanê Axtepî
Stêrnasî
Ev pirtûk li ser stêrnasiyê hatiye nivîsandin û tevgera stêrk, hîv, roj û ya exteran şirove dike, herweha Şêx Ebdurehmanê Axtepî gutlek di rengê dinyayê de ji dara gûzê çêkiriye û li serê parzemînan jî daye nîşandan. Lê ev pirtûka Şêx rûpela pêşîn û ya paşîn herdû jî hate wendakirin ji ber wê yekê navê vê pirtûkê nayê zanîn.
Teqwîma Romî
Ev salnameya ku Şêxê nemir nivîsiye, çaxê rojan xasma jî nivêjan bi roj, heftî, meh û sal daye xuyakirin. Pirtûk 18 rûpel e.
Kitabu's-Serf we'n-Nehw (Kitab al-Sarf wa'l-Nahw)
Ev pirtûka ku 50 rûpel e li ser rêziman û kêşana zimanê erebî û bi zimanê erebî hatiye nivîsandin.
Kitabu't-Tib (Kitab al-Tibb)
Ev pirtûk li ser nexweşiyan hatiye nivîsandin û Şêx Ebdurehmanê Axtepî kîjan derman ji bo kîjan nexweşiyê ye diyar kiriye.
Rîsale
Şêx Ebdurehmanê Axtepî vê berhemê di 1894an de wek rîsale ango name nivîsiye.
Mentiq
Şêxê nemir li ser mentiq û felsefê du cild nivîsîne û her yek 90 rûpel e.
Rabîte
Şêx Ebdurehmanê Axtepî li ser rabîteyê nivîsiye, delîl û rîwayet anîne ku li gor Mewlana Xalid çewa rêçik tê meşandin.
Rîsaletu'l-Edeb we'l-Adab
Pirtûk li ser prensîb û fezîleta kirina emel li gor rêçika neqşbendî nivîsiye. Pirtûk herwekî pirtûka destan e ku mirîdên rêçika neqşbendî bixwînin.
Têgotin ku Şêx Ebdurehmanê Axtepî çend berhemên din jî nivîsîne, lê niha ew li holê nayên xûyakirin, dibe ku ji aliyê leşkerên dewletê ve hatine şewitandin.
Sedemê nivisandinê
Gelek caran jî Axtepî li ser vexwarina bade û meyê û herweha daketina meyxaneyê û li ser evîna xwe jî gotiye:
Ev çend malikên li jêr, jêderkên ji Dîwana Şêx Ebdurehmanê Axtepî ne:
Axtepî li ser evîna xwe di Dîwanê de jî weha gotiye:
Derby
Derby bajarekî Derbyshire, Înglistan e.
Xefûr
Xefûr, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Balizac
Balizac, komuneke li departementa Gironde a Fransayê ye.
Dahênerî
Dahênerî tê wateya hilberîna tişt, fonksiyon an têkiliyek nû. Behremeniyeke mirovî ye. Kesên dahênerî pêk anîne re dahêner tê gotin.
Xolamansera
Xolamansera, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Dahênerî
Dahêner heyber, têkilî yan fonksiyonekê nû ku berê nayê zanîn dertîne hole, bi mirovan dide zanîn. Di dahêneriyan de zanîn û teknîkên heyî tên bikaranîn. Dahêner, pêgirê dahênerên din e.
Dahênerî ji pêdiviyan e. Lê carnan bêî ku pêdiviya mirovahiyê pê hebe jî hin îcad tên kirin. Carnan xwerû bi pîşadî jî dahênerî dibin. Dahêner bi serê xwe ya bi komekê re dixebitin.
Carnan bi tesadûfî dahênerî di demên cuda de yan di heman demê de ji aliyê gelekan ve dibin ku xebera wan ji hevûdu nîne.
Knüllwald
Knüllwald şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwalm-Eder-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Benoisey
Benoisey, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Rojnamegerî
Rojnamegerî yan rojnamevanî karê kesên ku bi awayekî profesyonel ji bo berhevkirina agahiyan di forma nivîsanê an tîştekî bihîstî an wêneyan de, bi rengek hêjayî bi nûçe û pêvajoyê dikin û ji bo raya giştî belav dikin. Çalakiya an pêvajoyê bi taybetî ji aliyê rojnameger an jî rojnamevanan ve tê kirin, di nav rojnamegeriyê de.
Fringe (werza yekê)
Fringe (wekî Frînc bixwîne) rêzefîlmekî amerîkayî ye. Di vî rêzefîlmî de komek nûnerên FBIyê li Bostonê li ser buyerên tirsda û balkêş ve lêkolînan dikin û çareseriya tînin ji bo van bûyeran. Nûnerên vê komê Olivia Dunham, Peter Bishop, Walter Bishop (zanîst), Astrid û Philip Broyles in. 5 werz û sezonên vê rêzefîlmê he ne. Sezona 5em di 18.01.2013ê de bi beşa 13an ve gihîşt daviyê û ev rêzefîlm jî qediya.
Azadiya ramanê
Azadiya ramanê, bi azad û bêî ku ti sînorana li pêşiya xwe nas bike hizirkirin a. Li ser azadiya ramanê, di vê sadsale me de, pirr nîqaş û danûstandin jî dihên kirin. Lê divêt ku mirov bibêje ku pirr mirov jî, ji ber ku cuda hizirî na, an hatina qatilkirin û an jî, hatina girtin û bi salan di zindanan de mana. Minaq, Musa Anter, ji ber ku kurd bû û li ser mafê civate nivîsand û hanî ser ziman, di sal 20ê îlonê de di sale 1992 î de hat kuştin ji aliyê rayadarên Dewleta Tirkî ve. Nivîskar û rewşenbîrekî kurd bû. Sînorkirina ramanê, di dema ku ne li gor pergealekê hatkirin û ser ziman, dihê kirin.
Di beşa azadiya ramanê de, hizir û bi serbestî hanîna ser ziman bi hev re di nav azadiya derbirinê de cih û war digirin.
Rheinau (Baden)
Rheinau (Baden) bajarokekî navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Durham
Durham bajarekî County Durham, Înglistan e.
Nullsoft Scriptable Install System
Nullsoft Scriptable Install System an NSIS bernameyeke ji bo sazkirina bernameyên din e. Di bernameyên wekî AbiWord de tê bikaranin.
NSIS nivîsbariya azad e û ji aliyê PCKurd.net ve li kurdî hate wergerandin.
Xatmîran
Xatmîran, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çinarê ye.
Berkevir, Başurê biçûk
Berkevir yek ji gundên Kurdistana Suriyê ye.
Helbestvanê Kurd, Osman Sebrî, li vî gundî hatiye veşartin.
Septvaux
Septvaux, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Kurdên Qazaxistanê
Kurdên Qazaxistanê yek ji komên diyaspora kurdan in. Kurd di 1940an de li Qazaxistanê hatine bicîhkirin.
Montferrand, Aude
Montferrand, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Sîtkom
Sîtkom (bi îngilîzî: Situation Comedy, ango "komediya reftarê", "komediya rewşê"), yek ji curên bernamên radyo û televizyonê ye. Ev curê bernameyan pêşîn di radyoyan de derketiye pêş û bi dû re di televizyonan de belav bûye. Sîtkom, pirranî li deverên têne zanîn, mînak li mal an jî kargehan derbas dibin. Piranî bi avayê rêzefîlma tên weşandin.
Sîtkomên kurdî
Cîran Cîran
Canouville
Canouville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Şerafedîn Tûsî
Şerafedîn Tûsî (jdb. 1135, Tus - m. 1213) zanyarê matematîknas û stêrnasê ye ku bi eslê xwe fars bu.
Perwerdehiya xwe li Şam, Heleb, Bexdad û li bajarê Mûsilê girtiye. Perwerdehiya matematîkê wî da zanistvanê kurd Kemaledînê Yûnis.
Biyare
Biyare bajarêkî di parêzgeha Helebce ya Herêma Kurdistanê li Iraqê ye. Ew Serbajarê Navçeya Biyare ye. Ji 2001 heta 2003, Biyare navenda Emarat Îslamî ya Biyare bû.
Komunên departementa Yvelinesê
Li jêr lîsteya komunên departementa Yvelinesê (bixwîne wekî Ovilîna) koda INSEE, koda posteyê û gorî lîsteya alfabetîk tê diyarkirin. Li gorî daneyên sala 2020an 259 komunên departementa Yvelinesê heye.
Weitersborn
Weitersborn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Eko Fresh
Eko Fresh navê rast Ekrem Bora (3 îlon 1983, Mönchengladbach, Almanya) raperekî alman e ku bi eslê xwe Kurd-Tirk e.
Jiyan û kariyer
Bora, di 3ê îlona 1983an de li Almanyayê ji dayikeke kurd û bavekî tirk hatiye dinê. Dayika wî kurd ji navçeya Zara ya Sêwasê ye. Beriya ku dest bi muzîka rapê bike, li dikaneke pêlavan dixebitî. Dema ku ew biçûk bû bi raperên ku guhdarî dikir re eleqedar bû bi muzîka rapê. Yek ji baştirîn raperên alman ên salên 1990î, raperê tirk-alman Kool Savas ew ji bo rojbûna xwe vexwendibû.
Dema ku li partiyê bû, wî bi girtina mîkrofonê hemî jêhatiya xwe nîşan da û ew bi ser ket. Wî Eko Fresh ji bo Optik Records, etîketa muzîka xwe ya Kool Savas kirî. Cara yekem albûma xwe ya profesyonel bi navê König von Deutschland derxist.
Vilsheim
Vilsheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landshut li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Melilla
Melilla [] an jî Melîlya bajarekî otonom ê Spanyayê ye. Wek bajarê dî ya spanî Ceuta jî, ew bi Afrîkayê ve girêdayî ye. Li vir 65.500 kes dijîn (2005)
Körle
Körle şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwalm-Eder-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Ely, Cambridgeshire
Ely bajarekî Cambridgeshire, Înglistan e.
Gola Mead
Bendav di sala 1936an de li ser Çemê Koloradoyê hatiye çêkirin. Nêzîkî 50 km li başûrê rojhilatê Las Vegasê dikeve û di tixûbê Arîzona - Nevada de ye.
Rûbera wê: 640 km², kûraniya wê digihîje 180 m. Gol wekî parka neteweyî tê parastin û gelek tûrîst dikişîne.
Bessey-en-Chaume
Bessey-en-Chaume, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Xolamlû
Xolamlû, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Naxzer
Naxzer (bi tirkî: Özlüce), gundekî bi ser navçeya Espîra Erzîromê ve ye. .
Jûjî
Jûjî yan jîjo (Erinaceidae), famîleyekî guhandaran ji koma dirûvê jûjiyan e.
Reftar
Ji sixuran biçûktir histriyên xwe yên bêzerar in. Ku dikeve mixeterê serî xwe dike bin zikî xwe û xwe topeloq dike. Xwarin a wi heşinayî ye.
William I
Williamê desthilatdar, Williamê destser, fransî Guillaume le Conquérant, îngilîzî: William the Conqueror, beriya dagirkirina, desthilatdariya Înglistanê Williamê bîj dihate binavkirin; jdb. 1027/28 li Falaise, Normandiya, Fransa; m. li mergena Saint-Gervais a li Rouen, Fransa) ji sala 1035ê ve wekî William II Dûkê Normandiyayê û ji sala 1066ê ve jî wekî William I keyê Înglistanê bû.
Jengelvatnet
Jengelvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye. Gol li nava Parka Neteweyî ya Børgefjellê cih digire û pîvana perava golê 12,9 kîlomêtre ye.
Ebdulezîz Qabîsî
Ebdulezîz Qabîsî (erebî: عبدالعزيز القبيصي,  'Abd al-Aziz al-Qabizi, li Rojavayê wek Abu al-Saqr Abd al-Aziz Ibn Uthman Ibn Ali al-Qabisi l-Mawsili al-Hashimi, bi kurtasî jî Alchabiz, Abdelazys, tê naskirin ) (m. 967), stêrnas û matematîknasê ereb bû.
Margarita Borissowna Rudenko
Margarita Borissowna Rudenko (jdb. li Tiflisê; m.  li Leningradê) peyvnas, rojhilatnas, kurdnas, nijadnas, û zaneya wêjeyî rûsî bû.
Agahiyên Giştî
Rudenko damezrînera lêkolîna wêjeyî di kurdnasiya rusî de, danera kataloga destnivîsên kurdî ya yekemîn bû, Pirtûkxaneya Saltykow-Schtschedrin li Sankt Petersburgê xwediya wan destnivîsan. Zêde, werger û ravekera rexneyî li ser çendîn berhemên kurdî yên Serdema Navîn wek Şêxê Sen'anê Feqiyê Teyran, Mem û Zînê Ehmedê Xanî, Leyla û Mecnûmê Haris Bitilîsî, Ûsiv û Zelîxeyê Selîm Silêman û yên din.Danera xeleka waneyan li ser dîroka wêjeya kurdî, ku di sala 1970an de li Fekulteya Vekolînên Rojhilaltî ya Zanîngeha Hikûmî ya Êrîvanê rû dan.
Rudenko ji bo lêkolînên zargotin û nijadnasiya kurdî tiştên giring nivîsiye.
Di nav tiştên din de, bidestxistina weşana yekemîn ya destnvîsa dîroknasê kurd Mele Mehmûdê Bazîdî; berhevoka çîrokên kurdî, monografek li ser helbesta ayînî ya kurdî, çend gotar û waneyan derbare zargotin, jiyana rojane, bawerî û kevneşopiya kurdan.
Îbn Hewqal
Îbn Hewqal (920 Nisêbîn - m. 978 ?) nivîskar, erdnîgarînas û dîroknasê Îslamê yê bi eslê xwe ereb yê sedsala 10a bû.
Îbn Hewqal li Nisêbînê hatiye dinayê Navê yê rastî "Ebul Qasim Muhemed bin Elî en-Nasîbî" Wî di sala 977'an de pirtûgeke bi erebî bi navê "Rûyê Erdê" (صورة الارض) nivîsandiye. Herwiha Îbn Hewqal gerok bû jî, ew pir li welatan geriyaye.
Xardiş
Xardiş, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Çeperava
Çeperava gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 203 kes (44 malbat) bûn.
Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî
Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî (bi fermî: Molla Muhammed Şirin), alimê tefsîr û fiqihê ye. Xweyiyê "Tefsîra Şîrîn" e. Ew di 1920 an de li gundê Nîvîlan ê Eruhê hatiye dinê. Navê bavê wî Mele Yahya ye.
Di 1980î de dest nivisa tefsîra xwe kiriye. Tefsîr bi tîpên erebî bi zimanê kurdî hatiye nivisandin. Mele Muhemmed Şirînê Nîvilî di sala 2009an de wefat kir.
Varia
Varia (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ya Fransayê ye.
Wolfach
Wolfach bajarokekî navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Canteleu
Canteleu, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Îsayê Kurdî
Îsa Kurdî an Îsa el-Kurdî an jî Şerefedîn Ebû Muhemmed Îsa bin Muhemmed yek ji zanyarekî Îslamê û ewliya ye.
Îsa Kurdî bi xwe ji herêma Cezîreyê ye. Tê texmîn kirin Ew di sala 1195'an de hatiye dinyayê û di sala 1267'an de wefat dike.
Gyadirwan
Gyadirwan, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Gyadirwan 225 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 26 e.
Montfort-sur-Boulzane
Montfort-sur-Boulzane, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Sequehart
Sequehart, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Mîtolojiya germanî
Mîtolojiya germanî efsaneyên gelên german, di nav de mîtolojiya norsî, mîtolojiya anglosaksonî û mîtolojiya germanî ya parzemînê vedihewîne. Ew hêmanek sereke ya paganîzma germanî bû.
Çavkanî li ser mîtolojiya germanî
Çavkaniyên nivîskî yên pêşîn ên li ser mîtolojiya germanî wêjeya nivîskarên romayî ne.
Exeter
Exeter bajarekî Devon, Înglistan e.
Çiyayê Elbrûs
Çiyayê Elbrûs (bi rûsî:Эльбрус), bi 5642 m bilindayî ve çiyayê herî bilind ê çiyayên Qefqasê û ê Rûsya yê ye. Çiyayê Elbrûs stratovolkaneke bi du bandevî ye.Di navbera van her du bandev an de 1500 m dûrayî heye.Di heman katî de jî Çiyayê Elbrûs, piranî bi qeşem ve rûgirtî ye. Her wiha ew bi qeşema 145 km²î nixamtî ye.
Eger Qefqasan wek tixûbê Ewropa yê bihatana pejirandin, Çiyayê Elbrûs niha çiyayê herî bilind ê Ewropayê dibûn.
Erdnîgarî
Gelek salan di mijara parzemînê de gengeşî hatiye kirin. Hin kes dibêjin ku Çiyayên Qefqasê di navber Asya û Ewropayê de tixûb e.Ji ber vê yekê Çiyayê Elbrûs, çiyayê herî bilind ê Ewropayê ye.Hin kes jî vê ramanê qebûl nakin.
Di dîrokê de tixûbê Ewropa û Asyayê gelek caran guheriyaye. Ji ber vê yekê  bi hêsanî biryar nayê danîn.
Rapelikîna Yekem
Rapelikîna yekem a li bandeva Rojhelatê di 22yê Tîrmeha sala 1829an de ji aliyê Killar Haçirov ve hatiye pêkanîn. Rapelikîna yekem a li bandeva Rojavayê jî di 28ê Tîrmeha sala 1874an de ji aliyê Frederick Gardiner, Florence Crauford Grove, Horace Walker û Peter Knubel ve hatiye pêkanîn.
Xalîwêran
Xalîwêran, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çinarê ye.
Bessey-la-Cour
Bessey-la-Cour, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Huludao
Huludao, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Liaoningê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 2.787.032 kesî
Kurdên Ûkraynayê
Kurdên Ûkraynayê yek ji komên diyaspora kurdan a Sovyeta kevn in.
Kalvvatnet
Kalvvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 15e kîlomêtre dikeve aliyê bakurê rojavayê gundê Namsskoganê û pîvana perava golê 16e kîlomêtre ye.
Xacê Mercan
Xacê Mercan, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bihîstin
Bihîstin, bi navbeynkariya guh, veguherandina pêla dengê bo demareragihandinê.
Hemû deng di nav hewayê de dibin sedema çêbûna pêlên dengê an jî lerizînê. Pêlên deng di nav hewayê de di çirkeyek (saniye) de 332 metre cih diguherîne, ango leza deng di nav hewayê de 332 metre/çirke ye.
Pêvajoya bihîstinê
1. Wergirtina pêlên deng
2. Veguherandina enerjiya pêlên deng bo erkê kar
3. Gihandina pêlên deng bo demax
4. Di tûkila mejî de şîrovekirina pêlên deng û têgihîştina bihîstinê.
Wergirtina pêlên deng
Kiryara bihîstinê ji guhê derve dest pê dike, di beşa bihîstinê ya tûkila mejî de dawî dibe. Şêweyî perrê guh, girtin û komkirina pêlên dengan hêsantir dike. Perrê guh pêlên dengan ber bi coga bihîstinê araste dike. Li dawiya coga bihîstinê de perdeya guh heye. Pêlên deng gava rastê perdeya guh tên, dibin sedema lerizîna perdeyê. Ango enerjiya pêlên dengê ji bo lerizandina perdeya guh tê xerckirin. Hestîkên bihîstinê bi perdeya guh ve girêdayî ne, loma leriza perdeyê di heman demê de hestîkên bihîstinê jî dilerizîne. Lerizên perdeyê ji çakûç derbasî dezgehê dibe ji wir jî derbasî zengûyê dibe. Zengû bi kuna hêlkeyî ve girêdayî ye. Ji zengû leriza pêlên deng digihîjin ser kuna hêlkeyî. Bi vî awayê leriza perdeyê ber bi guhê navî ve tê guhêztin .Tundiya leriza pêlên dengên hewayê li guhê naverast de bi qasî 17- 20 car tê zêdekirin paşê derbasî guhê navî dibe. Li aliyê derveyî kuna hêlkeyî de zengû, li aliyê navî jî şileya endolîmf heye. Endolîmf di nav coga lûlpêçê (coga naverast) de ye. Lerizên zengû kuna hêlkeyî ber bi aliyê navî ve pal dide, kuna hêlkeyî jî şileya nav coga naverastê tehn dide, şile cih diguherîne. Bi vî awayê leriza pêlên dengê tên veguherandin bo pêlên pestoya şileyê.
Gihandina pêlên deng bo demax
Demareragihandin bi demarên bihîstinê ber bi talamusê ve tê guhêztin. Piştî tekûzkirinê, demareragihandin tê şandin ji bo beşa bihîstinê ya tûkila mejî.
Di tûkila mejî de şîrovekirina pêlên deng û têgihîştina bihîstinê
Şîrovekirin û têgihîştina deng di pila cênikê (cênikepil) ya mejî de rû dide. Hinek ji pêlên pesto ya şileya lûlpêçê heta kuna bazneyî didome, gava pêlên pestoyê li ser rûyê kuna bazneyî dixin, enerjiya pêlên pestoyê tê xerckirin. Li gor hejmara mûxaneyên tewandî tundiya deng tê şîrovekirin. Heke gelek mûxane ji ber pestoya endolîmfê hatîbin tewandin, mejî vê reweşê wekî dengek bilind hest dike. Perdeya binî ya lûlpêçê, li nezikê kuna hêlkeyî de teng e û li gor beşên din şidayî (req) ye. Herwisa li hêla serikê lûlpêçê de perdeya binî hê firetir û qaîşokî ( nerm) ye. Loma her beşêk lûlpêçê taybet e ji bo frekansek diyarkirî ya deng. Dengên bi frekansa bilind li nezikê kuna hêlkeyî, yên bi frekansa nizim li nêzîkê serikê lûlpêçê de tên veguherandin
Diyarkirina hêla dengê
Gava dengek tê guhê mirov, mirov dikare bi du rêbazê bingehîn hêla çavkaniya dengê diyar bike.
1. Di wergirtina pêlên dengê de çêbûna cudahiya demê.
2. Tundiya dengê
Heke çavkaniya deng rasterast li pêşî an jî li paşiya mirov be, durahiya çavkaniya deng ji bo herdu guh yeksan e. Loma deng di heman demê de digîhîje guhan. Lê heke çavkaniya deng li aliyê çepê an jî rastê be, vê gavê guhek nezîkê çavkaniya deng dibe, guhê din piçek dûrê çavkaniyê dimîne. Wekî mînak, heke çavkaniya deng nezîkê guhê rastê be, deng berê digîhîje guhê rastê, paşê digîhîje guhê çepê. Derengketina wergirtina deng, ji aliyê mejî ve ji bo diyarkirina hêla dengê tê bikaranîn.
Weihmichl
Weihmichl şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landshut li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Tarponiya Jêr
Tarponiya Jêr (bi tirkî: Aşağıfındıklı), gundekî bi ser navçeya Espîra Erzîromê ve ye. .
Simmertal
Simmertal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Mihemedê Seîd Axayê Deqorî
Mihemedê Seîd Axayê Deqorî (z. 1928, Amûde − m. 13’ê mijdara 1960, Amûde) xelaskerê zarokan e ku di Şewata Sînemaya Amûdê da ji ber mirinê xilas bûne. Di sala 1928'an da li bajarê Amûdê ji dayîk bûye. Navê bavê wî Seîd Axa ye. Mihemedê Seîd Axa biçûkaniya xwe li Amûdê derbaskirîye. Di şeva Şewata Sînemaya Amûdê, ji sînemaya ku dişewite bi dehan zarokan derdixe û xilas dike. Di dawiyê de stûnek (Histûn) di ser da tê xwarê û jiyana xwe ji dest dide.
Ebdilqehar Zaxoyî
Ebdilqehar Zaxoyî an jî Ebdilqehar Ebdilrehman Mihemed (3|3'ê Hezîran 1976, * ), hunermend û stranbêjekî Kurdistana Başûre. Li gundekî bajarê Zaxo yê hatîye dinê. Ji zarokatiya xwe vir da dest bi stran gûtine kirî ye.
Strana Hûjin ya fîlma Xebatê wî gotîye. Heta niha 16 albûm çêkirîye.
Zewicîye û bavê çar zarokane. Navên zaroka Huner, Rondîk, Du'a û Mihemed e.
Kerege
Kerege, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Çeşmegul
Çeşmegul gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 276 kes (54 malbat) bûn.
Canville-les-Deux-Églises
Canville-les-Deux-Églises, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Malsfeld
Malsfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwalm-Eder-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Milano FC
Associazione Calcio Milan,pêtir tê naskirin mina AC Milan, yek ji fotbolkubb yên herî baş li awrûpa yê u Îtaliya yê ye. Milan heya nûha karîye 17 caran tîtla yekê û 16 caran tîtila diwan û 13 caran tîtila siyan ya serie A ya Îtaliya bistîne. Milan Cricket and Football Clubb hat damezrandin ji aliyê Herbert Kilpin yê înglîzî li 16 dîsêmbir 1899.
Mazellê
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Mazellê 71 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 11 e.
Andorra
Andorra an jî Mîritiya Andorrayê (bi ketelanî: Principat d'Andorra), dewletekî pirr piçûk li başûrî-rojava yê Ewropa, li Çîyayên Pîrenê, di navberê Fransa û Spanya yê ye. Ev dewlet di sala 1278an de gihîşt serxwebûna xwe û bi demekî dirêj gellekî feqîr û hêjar bû. Lê îro Andorra ji bona turîzmê û vergiyên kêm welatekî dewlemend e. Andorranî bi zimanê ketelanî, spanî û fransî qise dikin û paytextê wan jî Andorra la Vella ye. Pîvana erdê 468 km² ye û tevayiya nifûsa dewletê 70.549 e. Ji van 36,0% ketelanî, 40,6% spanî, 10,2% portûgalî, 6,5% fransî û 6,7% yên din in.
Ji bona bilindiya erdê xwe û çiyan li Andorra yê îklimekî hînik hukim dike. Meha herî germ bi 26° tirmeh û yê herî sar bi -7° şibat e.
Montgaillard, Aude
Montgaillard, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Appenweier
Appenweier şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Adîgey
Adîgey an Çerkes navê neteweyekî li Qefqas e. Ew xwe bi navê Adîgey binavdikin û zimanê xwe jî wek Adîgeyî binavdikin.
Pirrê caran Çeçen û Çerkes tên tevlîhevkirin, ji hev cuda ne. Dîroka Adîgeyan heya b.z. 4000´î kevn e. Tê îdîakirin ku ji bêrên Kîmmer in. B.z. 400´î de dewleteke xurt li perên Derya Reş damezirîne ku paytextê vê desthilatiyê bajarê Gorgippa (îro Anapa) bûye. Piştî pejirandina ola Îslamê zimanê wan ketiye bin bandora Erebî. Wekî Kurdî wan jî hêj kêşeyên xwe yên alfabe, zimanê standart hwd safî nekirine.
Di dawiya sedsala 19. de nakokî û şerê Osmanî û Ûrisan bandora xwe li gelê Adîgey jî dike. Bi fermî 750.000 Çerkes ji Rûsyayê têne derkirin. Osmanî wan li Kurdistanê û hin deverên Anatoliya bicih dike. Îro li bajarên wekî Bolu, Düzce, Bursa, Istanbul hwd ên Tirkiyê bi milyonan Çerkes dijîn. Mixabin dûgela Tirk nasnameyê wan ê neteweyî napejirîne. Ziman û çanda Adîgeyan di bin xetereya mirinê de ye.
Hejmara Gelê Adîgey
Zimanên wan ji zimanmalbata Qefkasî ji şaxa bakurê rojavayê ne. Du zimanên an zaravayên wan ên sereke hene: Adîgeyî û Kabardînî.
Alfabeya Adîgeyan
А а Б б В в Г г Гу гу Гъ гъ Гъу гъу Д д Дж дж Джъ джъ Дз дз Дзу дзу Е е Ё ё Ж ж Жъ жъ Жъу жъу Жь жь З з И и Й й К к Ку ку Къ къ Къу къу КI кI КIу кIу Л л Лъ лъ ЛI лI М м Н н О о П п ПI пI ПIу пIу Р р С с Т т ТI тI ТIу тIу У у Ф ф Х х Хъ хъ Хъу хъу Хь хь Ц ц ЦI цI Ч ч ЧI чI Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я I
Cany-Barville
Cany-Barville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Bessey-lès-Cîteaux
Bessey-lès-Cîteaux, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Zeynûdînê Iraqî
Zeynûdîn Iraqî (1325, Qehîre - 1404 Misir) alimê hedîs û fiqihê bû. Hîna heşt salîbûye pirtûka pîroz Quranê jiber kiriye. Dûra jî dest bi îlmên fiqih û hedîsan kiriye.
Jînenîgarî
Zeynûdîn Iraqî di sala 1325an de li Misirê navçeya Qehîreyê hatiye dinyayê, Hîna 3-4 salîbû bavê wî Husên wefat dike. Bavê wî kurdê Başûrê Kurdistanê ji bajarê Hewlêrê bû koç kiribû Misirê.
Zeynûdîn Iraqî di salê xweyê piçûk de dest bi 'ilmê Îslamê yê hedîs û fiqihê kiriye, Ji berku eslê wî kurde lewma bernava wî el-kurdî ye. Navdanka wî jî "Ebûlfedl" e. Navê wî bi temamî ji Abdurrahîm bin Huseyn bin Abdurrahman el-Kurdî ye. Lê ew bi piranî bi navê "Zeynûdînê Iraqî" hatiye naskirin. Wî perwerdeya xwe bi pirani ji Nasirûdîn Mihemed bin Ebi’l Hesen bin Ebdulmelîk girtiye. Di 20ê Şibatê 1404'de wefat kiriye.
Schwarzerden
Schwarzerden şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Tobinî
Tobinî, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Neuental
Neuental şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwalm-Eder-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Zanîngeha Baltimoreyê
Zanîngeha Baltimoreyê (bi îngilîzî: The University of Baltimore) zanîngeheke dewletî ya bajarê Baltimoreyê yê eyaleta Marylandê ya DYAyê ye. Ew zanîngeh yek ji Sîstema Zanîngehê ya Harvardê ye ku di 20ê gelawêja sala 1925an de hatiye avakirin.
Şêx Eskerî
Şêx Muhemmed Eskerî (1898-1952) nivîskarekî kurd e.
Tarponiya Jor
Tarponiya Jor (bi tirkî: Yukarıfındıklı), gundekî bi ser navçeya Espîra Erzîromê ve ye. .
Şêx Eskerî
Ew di sala 1316 an (1898/99) de li gundê Axtepe ji dayîk bûye û di sala 1952 an de çûye ber dilovaniya Xwedê, li gundê Çolê jî di wargeya xwe ya timî de veşartî ye. Şêx Muhemmed Eskerî, kurê Şêx Ebdurehmanê Axtepî ye û piçûkê birayê xwe Muhemmedê Kerbelayî ye. Eskerî destpêka xwendina xwe, pêşî li nik bavê xwe di xwendegeha Axtepê de kiriye. Di pey dilovaniya bavê xwe de jî, li nik birayê xwe M.Kerbela xwendiye. Di hin deman de bi malîtî li gundê Hiler (Çêrmûk) û Bîrsinê (Egil-Dîyarbekir) jî maye. Di salên 1964-1968 an de, dema ku bavê min li gundê Bîrsinê meletî dikir, mala me û mala zarûkên Şêx Eskerî cînar bûne. Cînartiya me bi hevdu re pir xweş dibihurî. Du kur û du jî keçên wî hene. Navê kurê wî yê mezin Kerbela ye, navê yê piçûk jî Ebdurehman e. Şêxê me yê hozan û nivîskar, li paş xwe sê pirtûkên hêja bo me diyarî hiştine. Yek DÎWAN e, ya din jî IQDÊ DURFAM û Keşkol e. Şêx Eskerî bi xwe gotiye ku wî pirtûkek li ser feleknasiyê nivîsiye û yek jî Mem û Zîn a Ehmedê Xanî ji ber çend nusxeyên cuda ji nû ve amade kiriye. Iqdê Durfam jî wek Dîwanê helbest in, lê bi naveroka xwe çîrokên kurdî ne. Yanî çîrokên kurdî bi helbestkî nivîsîne. Helbestên pirtûkê, tev bi kêş û qafîye ne û bi yazde kiteyan dikişin. Her du rêzên malikan jî, bi yek tîp qafiye ne. Jimara wan, 2584 heb in. Şêx Eskerî, wê pirtûka çîrokan, bi daxwaza kurapê xwe Behcet nivîsîye û di sala 1938 an de li gundê Bîrsinê dest bi nivîsandina Iqdê Durfam kiriye. Lê piştî ku dest pê kiriye, kurmamê wî miriye. Îcar dest ji nivîsandina pirtûkê berdaye. Lê piştî ku demek dirêj bi serve derbas bûye, birayê wî M.Kerbela û hinek dostên Malbata wan, çûne cem û lê doza kutakirina Pirtûkê kirine. Ew jî bêçare maye û xatirê wan girtiye, dîsa dest bi nivîsandina pirtûkê kiriye, di sala 1942an de kuta kiriye. Dema ku Eskerî dest bi nivisandina bi zimanê kurdî kiriye, temenê wî 39 sal bûye. Şêxê nemir di wan demên teng û tarî de ku "Komar"a Tirkiyê, Bakurê Kurdistanê wêran dikir, bizav kiriye û di şûna şûr de xameya rengîn hejandiye û ji me re çîrok nivîsîne. Lê mixabin ji bêçareyî heta vê gavê yek ji wan jî çap nebûye. Lê mele Zeynulabidîn Amedî di sala 198Oyî de, her yekê ji wan nusxeyek bi destxetên xwe dîsa bi tîpên Erebî, ji nûve nivîsîye.
Zeynelabidin Zinar wan herdukan jî, ji tîpên Erebî veguhaztin tîpên Latînî. Dîwançeya Şêx Eskerî hêj nehatiye çapkirin. Lê Iqdê Durfam li Swêdê di 1989an de ji aliyê weşanxaneya APC Tryk ve  çap bûye. Nivîsa pirtûka Iqdê Durfam a bi tîpên Erebî 2O3 rûpel û tev 13 beş in. Her du rêzên malikan jî bi yek tîp qafiye ne û bi yazde kiteyan dikişin. Çîrok ji beşa heftan dest pê dikin û heta beşa dawiyê, kuta dibin. Çîrok bi awayekî wisan xweş hatine gotin, dema ku meriv wan dixwîne, meriv navê ku dev jê berde. Li ser derwêşekî û lawikekî sêwî û qijikekê û roviyekî hatine gotin, heta ku digîje ser nêçîrvanekî û dawî lê tê. Me van çend malikên li jêr, wek nimûne ji Iqdê Durfam jêderk kirin û ji xwendevanan re li jêr nivîsîn. Dizanim vî zemanî pare nake Ji vî derdê mi re kes çare nake Gelek şêrîn e ev ezmanê Kurdan Derîxa! me ji dest yekcarî berda...Pesindîde nîne kurmancî ye saf Xuya ye ne huner tev gotin û laf. Hîkayeçêkirin ba nezm û eş'arGelek zor e me xame nade îş'ar.
Tapora Biçûk
Topara Biçûk, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Weng, Bavyera
Weng şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landshut li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Kingen
Kingen, goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye. Gol, li başûrê gola mezin ya Rengenê cih digire û pîvana perava golê 16,1 kîlomêtre ye.
Henry Cavendish
Sir Henry Cavendish FRS (z. 10 çiriya pêşîn 1731 - m. 24 sibat 1810), kîmyager û fizîknas bû ku di 10ê çiriya pêşîn a 1731ê de li Nice, Mîrîtiya Sardînyayê, hatiye dinyayê. Wî li Zanîngeha Cambridge ya Brîtanyayê, xwend.
Robîn Şerna
Robîn Şerna di sala 1979an de li Qoserê ji dayik bûye. Zanîngeha Yuzuncuyil'a Wanê, Fakulte ya perwerdehiyê, beşa hunerên bedew qedandiye. Li gel helbestan niha xebatên wî yên li ser wêne û peykeran jî berdewam dike. Niha li Kurdistana Bakur li bajaré Mêrdînê dijî. Helbestên wî di kovarên kurdî de weke Çirûsk, Kovara W de hate weşandin.
Çarbit
Çarbit gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Robîn Şerna
Pirtûka helbestvên, bi navê Şev Bajar û Gulperî ji weşanên ‘Do’, sala 2010an de derket.
Henry Cavendish
Di sala 1766an bi zêdekirina Mermer li ser asîd, karî gaza sabit yan heman CO2, berhem bîne. Ew bi zêdekirina asîd li ser hesinê jî, karî "Hewaya agirok", "Hewaya şewatok" (inflammable air) yan tirşînza, berhem bîne. Wî, keşf û vedîtinên xwe ranegihandin, lê piştî sed salan, James Clerk Maxwell, deftera bîranînên Cavendish peyda kir û hemû xebatên wî tê da dîtin.
Cavendish, îsbat kir ku av ji du unsurên cihê ku bê bihn in, pêkhatiye.
Piştî mirina wî, li gor wesiyeta ku ew bixwe tanzîm kiribû, giş mal û hebûna wî ji bo çêkirina avahiya labaratuwara bi navê Cavendish (Cavendish Physical Laboratory) hate xerckirin. Di heman labaratuwarê di sala 1897an da, Joseph Thomson, karî elektronê keşf bike û 6 zaniyarên din jî bi riya xebatên xwe yên li wir, xelata Nobelê wergirtin.
Cavendish, di 30 saliya xwe da bû endamê Encumena Seltenetê.
Kurdên Farsê
Kurdên Farsê yek ji komen kurdan dervewelat ên dîrokî ne.
Gloucester
Gloucester bajarekî Gloucestershire, Înglistan e.
Kurdên Farsê
Serdema Navîn
Hebûna gelê Kurd li herêma Farsê digîje dewra pêşiya Îslamê. Gorî Îbn Balxî pênc êlên Kurdên li vê herêmê di şêrên hember peresîna Îslamî de hatibûn qirkirin. Mînorskî qirkirina Kurdên a tevahî bêvac divîne û diyar dike ku Kurd heta serdema navîn yek ji hêmanên bingehî yên li herêma Farsê bûne. Di sedsala 12emîn de êlêke Kurdên bi navê Şabankara bakûrê Farsê dike bin bandora xwe du heta navendiya sedsala 14emîn li vê herêmê hukim dikişîne. Paşê, di 1348an de, mîrgehe Şabankaran ji aliye Mizaferiyan ve têye zevt kirin. Ji vir şûnda Kurd rola xwe li vê herêma wenda dikin û bi giranî asîmîle dibin. Belê Şabankara şopa xwe di topografiya herêmê de hiştine. Herwiha îro jî li parêzgeha Bûşêhrê qezake (95 km bakûrê Bûşehrê) û taxeke bajarê Bûşehrê bi vî navê hene. Li bakûrê Şîrazê jî gundekî bi navê Şabankara heye, hinek zanyar bawer dikin ku ev gund paytexta mîrgeha şabankaran bûye. Xeynî vanan gundekî li qeza Meymandê li gundistana Fîrûzabadê jî bi vî navê heye.
Dema Zendiyan û Qeceran
Beriya ku pêvajoya koçberiya kurdan a duyem di dema Zendiyan de dest pê dike, şahên Sefewî çend malbatên canbegî ji herêma Wirmê akinciye farsê dikin (bb.Kelûn Abdû). Êla Amerlû ya ku ji Kurdistanê mişextê farsê tê kirin, piştî çend salan ji wir tê bi Gîlanê bicîh dibe. Gava ku Kerîm Xanê Zend dibe hikûmdarê îranê, Şîrazê dike paytexta xwe û gelekî eşîrên kurdan (lek) û luran ji bo pişgirtiye bi xwe re dibe li farsê bicîh dike. Vana şaxen êlên/eşîrên bextiyarî, bayrawenî, zengene, zend, kûranî, comûr, bacelanî hwd. bûne. Ew di dema zendiyan de roleke mezin dilîzin. Piştê hilweşandina dewleta zendî hinek ji wan dixwazin dewlata zendiyan dîsa avabikin, belê li hember qeceran ve serfiraz nabin. Hinekên wan dizivirin Kurdistanê, yên din an li farsê dimînin, an jî ji aliyê qeceran ve têne koçberkirinê Xorasanê. Ên ku li farsê dimînin bi pirranî di nava êla Qaşqayî de winda/asîmîle dibin.
Êl û eşîr
Her çiqas gelek êl û eşîrên esilkurd li herêmê hebîn jî, niha tenê du êlên kurdan ên Kurdşûlî û Zengene li farsê dijîn. . Gorî Oberlieng eşîrên kurd ên Vanda, Lek, Çeginî, Ûriyad ên ku bi Kerim Xanê Zend re hatibûn farsê, vê demê di nava êla qaşqayî de dijîn. Heta tê zanîn ku torinên (begzade) qaşqayiyan ên bi navê Amele bi esle xwe kurdên Feylî ne. Mardux Kurdistanî di listeya xwe ya êl û eşîrên kurdan de qasê 30 eşîrên biçûk ên kurdan li farsê binavdike.
Necdet Ünüvar
Necdet Ünüvar (jdb. 6ê Hezîran 1960 li navçeya Ceyhanê ya Edeneyê) endokrinologê, mamosteyê zanîngehê û siyasetmedarê Partiya Dad û Geşedanê yê.
Baron
Baron an jî Varon (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ya Fransayê ye.
Necdet Ünüvar
Necdet Ünüvar di Zanîngeha Erziromê Fakulteya Tipê xwendiyê. Perwerdeya xwe ya pîşeyî di warê nexweşiyên navxweyî, endokrinolojî û nexweşiyên metabolîk de li Nexweşxaneya Zanîngehê ya Wezareta Tenduristiyê li Enqereyê wergirt. Necdet Ünüvar paşê bû mamoste û profesor. Di Fakulteya Tipê ya Zanîngehê Erzîromê de profesorê nexweşiya navxweyî bû. Her wiha li heman zanîngehê Seroka Beşên Endokrinolojî û Nexweşiyên Metabolîk jî kir. Ünüvar bû Sekretera Wezareta Tenduristiyê. Di 23ê Dema qanûndanînê ya Meclisa Mezin a Tirkiyeyê, parlemena parêzgeha Edeneyê yê. Necdet Ünüvar ji hilbijartinên 2007ê yên parlemena Tirkiyeyê vir ve ev wezîfe girtiye.
Necdet Ünüvar îngilîzî dizane, zewicî yê û sê zarokên wî hene.
Seraucourt-le-Grand
Seraucourt-le-Grand, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Şeroyê Biro
Tê gotin ku malbata wî ji Serhedê koçî Ermenistanê kirine.
Giravên Kenariyê
Giravên Kenariyê (bi spanî: Islas Canarias ), komgiraveke volkanîk e ku ji heft giravên mezin û heft giravokan pêk tê û li okyanûsa Atlasê (Atlantîk) li hemberî peravê Afrîkayê ye (28° 06'N, 15° 24'W). Giravên Kenariyê herêmeke otonom a Spanyayê ye û paytexta wê Santa Cruz de Tenerife ye.
Heta sedsala 15'an, dema girav ji aliyê Kastîlyayê ve hatiye dagirkirin, li Giravên Kenariyê gelekî resen jiyaye, navê wî guanche bû. Roja îro guanche qet nemaye û ziman, dîrok û çanda vî gelî winda ne.
Kanada
Kanada yan Keneda (bi inglîzî û fransî Canada) welatekî federal e li Amerîkaya Bakur. Kanada bi axa xwe ve duyem mezintirîn welatê cîhanê ye. Lê gelheya wê tenê nêzî 30 milyon e. Kanada li bakur digihîje Okyanûsa Arktîk, li başûr Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, li rojhilat Okyanûsa Atlantîk û Grînlenda, li rojava jî Okyanûsa Mezin û Alaska. Paytexta Kanadayê Ottawa ye lê bajarê herî navdar û mezin Toronto ye.
Nav
Navê Kanada dibe ku ji peyva kanata hatibe, ev peyv bi zimanê îrokêzên Saint-Lawrence tê wateya gund yan wargeh. Sala 1535 gava xelkên vê herêmê riya diçe gundê Stadacona pêşkêşî kaşîfkerê frensî Jacques Cartier kir, wî navê Kanada ne li wî gundî tenê lêbelê herêma ku di bin destê serokê eşîra gundê Stadacona de bû jî lê kir. Ji sala 1545an pê ve di pirtûk û nexşan de herêm bû Kanada. Jacques Cartier navê Çemê Saint-Lawrence kir Rivière de Canada, ev nav heta destpêka sedsala 17an de dihat bikaranîn. Lêkolîner û baziganên kurka koçî başûr û rojava dikirin, wilo herêma bi navê Kanada mezintir dibû. Di destpêka sedsala 18an de navê hemû Rojavaya Navîn û Louisiana bû Kanada.
Firehbûn û sînor
Bi rûberekî 9.984.670 km² Kanada piştî Rûsya dûyemîn dûgela herî mezin di dinyayê de ye û hema digihîje mezinbûna Ewropayê. 41% ji Amerîkaya Bakur ji Kanada pêk tê. Bi sînorên li ser erdê hew li rojava û başûr digihîje DYAyê wekî din derdora wê deryaye. Cîranekî din Grînlenda ye ku Tengava Kennedy ye bi firehbûna 30 kîlometre dikeve navbera wê û girava herî bakur li Kanadayê Ellesmere. Ji xeyrî wê giravên Saint-Pierre û Miquelon (ku beşek ji Fransayê ne) dikevin başûrê Fondlenda Nû. Ji bakur Kap Colombia li ser girava Ellesmere heta başûr Middle Island li Gola Erie 4.634 kîlometre hene. Ji rojhilat Cape Spear li ser Fondlenda Nû heta rojava sînorê Devera Yukon bi Alaskayê ve 5.514 kîlometre hene. Tevahiya dirêjbûna sînorê di navbera Kanada bi DYAyê 8.890 kîlometre dike. Berava Kanadayê 243.042 kîlometre dike û dibe dûgela ku berava wê ya herî dirêj di dinyayê de ye.
Girava herî mezin Girava Buffinê ye ku dikeve bakur-rojhilatê vî welatî û bi rûbera xwe ya 507.451 km² dibe pêncemîn girava herî mezin di dinyayê de. 9.093.507 km² ji Kanada erd in û 891.163 km² av in. Li Kanadayê şeş navçeyên demjimêrî hene.
Fuad Mesûm
Ew ji sala 2014an ve 7em serokkomarê Îraqê ye. Siyasetmedarekî serpêhatî yê siyaseta kurdên Iraqê ye. Piştî Celal Talabanî, 2em serokkomarê Iraqê ku ne ereb e. Mam Celal û Fuad Mesûm razgir û hevalên hevdu ne jî.
Bad Peterstal-Griesbach
Bad Peterstal-Griesbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Llívia
Llívia şehîrêk fransîye, nifûsa wê 1173 kesen, drêjbuna wê 1223 m ye û Pyrenee de cih digêre.
Montgradail
Montgradail, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Beurey-Bauguay
Beurey-Bauguay, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Carville-la-Folletière
Carville-la-Folletière, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Morschen
Morschen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schwalm-Eder-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Zanîngeha Efrînê
Zanîngeha Efrînê (Afrin University) zanîngeheke nenaskirî bû li bajarê Efrînê li Rojavaya Kurdistanê, dema ku Efrîn beşek ji Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyê bû. Ev zanîngeha duyem bû ku li Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê de vebû (piştî Akademiya Zanistên Civakî ya Mezopotamyayê ku deh meh berê vebû) û yekem zanîngeh bû ku li Navçeya Efrînê vebû.
Di 26ê tîrmeha 2015an de ji 250 heta 850 xwendekarî vebû.Di tebaxa heman salê de 22 profesorên wê hebûn (ku pêwîst bû xwedî bawernameya master an doktora be).Di destpêka serdema nû de şeş ezmûngehên zêde (ji bo endezyarî û bijîşkî) hatin vekirin.Di meha tebaxê de bernameyên wêjeyî  (kurmancî jî di nav de), rojnamevanî, endezyariyê, bijîjkî û aboriyê pêk anî.Enstîtuyên bijîjkî, endezyariya topografî, mûzîk, şano, rêveberiya karsaziyê û zimanê kurdî tê de hene.Zanîngeh ji bo hemî pisporên din bernameyek endezyariyê ya pênc-salî û bernameyên çar-salî hebû; û ji bo xwendekarên herêmî û navneteweyî pergalek dravê du-ast, bi bihayê bi bingehîn bi kursa xwendinê ya bijartî ve girêdayî ye.
Zanîngeh piştî destpêkirina operasyona artêşa Tirkiyê li ser Efrînê di Çileya 2018an de hat girtin û xwendekar ji bo Zanîngeha Rojava ya Qamişlo hatin veguhestin. Di dema dagirkeriya Tirkiyê ya piştre de, Ehrar el-Şerqiye (hêzek ji  Artêşa Niştimanî ya Sûriyê) Dr Abdul Mecîd Izzat Şêxo, Dekanê  wêjeya Kurdî  li Zanîngeha Efrînê girt.
Girêdanên derve
Malpera fermî li ser Facebookê: https://web.facebook.com/%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D8%A9-%D8%B9%D9%81%D8%B1%D9%8A%D9%86-Afrin-University-Zan%C3%AEngeha-Efr%C3%AEn%C3%AA-932748050114885/?_rdr