Pîrosa
Gelhenasî
Gundê Bate dikevîte ber dehmenêt çiyayê Katoyî li hîza Deryê Zêriyê, bi rex gundê Pirosa ve. Berê gundê Bate bi ser Qeza Elkî (Beytüşşebapê) herema Hekarê ve bû. Belê li sala 1991êkê Elkî, ya birye ser parêzgeha (wîlayeta) Şernexê. Bate gundekî ber fireh û bêhn xweşe, li demê mirov berê xwe didete dîmenêt gundê Bate ewêt ku bidarûbar û şînkatiye xwe gelek diciwan û rengîn çavêt mirovî jê venabin. Gundê Bate gundekî befrîne, belê li herçar danêt salê hewayê gundê Bate gelekî xweşe, hindîbêjî ava kehniyêt gundê Bate ya teziye qet mirov jê têr nabît. Ji kevin da xelkê herêma Hekarê xûyanî û biyaniya bi çavekî gelekî mezun û giran biha, nexasms ji layê dînî da li ser xatira mela Hisênê Bateyî berê xwe dida gundê Bate, heta vê viyana mela Hisênê Bateyî wesa te’sîr ya li wa kirî hata vêgavê jî hêj gelek bi mela Hisênê Bateyî û gora wî sûndixwen û hawar dikenê…!!! Nave gundê Bate yê guhorî, niha bi Tirki dibêjinê ‘’ “Guneyyaka Köyü” anku pesarê jêri. Gundê Bate berê ji gundêt Pirosetiyê dihate hejmartin, hîngê gava di got: Pîrosetî anku re’iyeta mîrê Hekarê: Pîrosa, Bate, Hemka, Melêsê, Zevya, Elkî, bilbês û Gelejêr, hîngê ev gundêthe hemî gundêt Pîrosetiyê dihatine hejmartin, hemi bi timamî bi mirgeha Hekarê (Colemerge) ve digirêdayî bin, di ferman û hukmê mîrî da bin. Heta gelek pîremêrêt me digot: Berê gundê Bate bersivka gunde Pîrosa bû, anku taxek ji gundê Pirosa dihate hejmartin. Nê di hîngê da mirova muhtacî bi mirova û êkûdu hebû, nexasima wî zemanî gundêt nêzîk û cîranêt êkûdu, yêt kêm xwe di da li gel yêt boş, hemiya pêvke û li gelêk xwe diparast û sitare dikir. Heta berê gundê Pîrosa, gundê Bate û gundê Hemka muxtarê va hersê gunda êkbû. Heta Seydaye mela Hisênê Bateyî jî (Rehma Xudê lê bît), ji ber gundê Pirosa ew bi navê mela Hisênê Ertuşî yê navdar bî li gelek cih u welata dinav kurda da. Çunku bapîrkalkê Pîrhesiniya (Pîrosiya) yê pêşîn anku Şêx ‘Eliyê Pîrhesinî vehewha û re’iyeta mîrê Hekarê bû û ji kevinda li nav ‘eşîreta Ertuşiya da yê akincî û xwecih bî, ji ber vê hindê Pîrosî jî babkekî ‘eşîreta Ertuşiya têne hejmartîn, heta ew bişahid û îzbad Ertuşiyêt kevn û qedîmin, çunku eve berî (600) şeşset sala pitire ew ji nav Biradosta başûrî welatî yêt hatîne vê herêma Hekarê li Beytuşşebabê yêt akincî bîn. Bo nimune Mamoste Zeyneddin Amedî, di pirtûka xwe da ewa bi navê: (Behcetul-Enam) da, ewa ku ravekirin u şerha Mevlîda Bateyî ye, ew li demê tête ser van herdu malkên dûmahîkê ji Mewlî da Bateyî: Bocemî’ê mûslimîn û salîha Bo feqîrê Bateyî el-fatîhe Ew nav û nîşanêt Seydayê mela Hisênê Bateyî, bi nivîsîna ezmanê ‘erebî di wê pirtûka xwe da hosa dinivîsît û dibêjît: وهو الامام حسين الشافعي الارتوشي الهكاري عليه رحمة الباري ِAnku: Ew Huseyinê pêşeng Şafi’iy Ertuşiyê Hekarî ye Rehma Xudê lê bît. Hejî gotinêye bêjîn: Mela Hisênê Bateyî û mela Ehmedê birayê wî ewê ku ji wî yî mezuntir bû (Rehma Xudê Jorî li wa bît) herduka li gundê Pîrosa li Mizgefta taxê Berkevrê gelek sala melatî ya kirî û heta wa gele sala jî tedrîsat li wêrê ya kirî û ders yêt gotîne feqiya. Heta bapîrê mela Mihemedê Bateyî jî gelek sala melatî ya li gundê Pîrosa kirî. Navê bapîrê Mela Hisênê Bateyî Mela Ehmede. Ev Mela Ahmede di ‘eslê xwe da ji ‘eşîra Mizuriyan e, eve berî çendesd sala ye ew yê ji wêrê anku ji nav herêma Behdînan yê hatî û li ser gundê Pîrosa di nav mirovêt xwe da yê akincî bî, anku li gel babkê Xaziya. Çunkî ev babkê Xaziya jî di ‘eslê xwe da Mizuriyan e ji kevn da ew jî yê ji başûrî welatî ji Gundê Çemankê ewê nêzîkî Duhokê yêt hatîn. Heta gora Mela Ehmedê bapîrê Mela Hisênê Bateyî û ya kurê wî anku ya babê Mela Hisênê Bateyî ; Sofî Mustefayî yê li nav meqbera Şêx ‘Eliyê Pîrhesinî di nav gundê Pîrosa da li taxê Berkevrê. Sofî Mistefayî çar kur hebin: Hisên, Ehmed, ‘Usman û Mihemed. Mela Hisên li gundê Pîrosa li sala 1417 Xudê yê daye dinyayê û li gundê Bate li sala (1495) zayini yê mirî û çûye ber rehma Xudayê Jorî. Mela Hisên eve berî bincsed (500) sala pitire yê mirî. Belê hinde ‘alim û zana dibêin ew yê di navbera va sala da yê bi û mirî: (1689-1755). Çunkî wî gelek sala melatiya gundê Bate ya kirî ji berhindê dibêjinê: Mela ‘Huseynê Bateyî. Heta Mela ‘Huseynê Bateyî bixwe jî di dûmahîka geleka ji hozanêt xwe da navê gundê Bate bo xwe yê kiriye neqil nav. Mela ‘Huseynê Bateyî li gundê Pîrosa li nik birayê xwe yê mezin Mela E’hmedî dest bi xwendina xwe ya kirî, hîngê Mela Ehmed melayê gundê Pîrosa bû. Mela Hisên li gel hersê birayêt xwe anku li gel Ehmed, ‘Usman û Mihemed li ser daxwaza xelkê gundê Bate, bi malekînî ve radibîn ji gundê Pîrosa diçine gundê Bate û li wêrê Mela Hisên dibîte melayê wa, ji berhindê dibêjinê Mela Hisênê Bateyî û ertoşî, belê ya rast her ewe ya me gotî ku ew ji ‘eslê xwe yî Pîrosî ye …..) Li dûv gotina mela Mihemedê ‘Elêyê Qewalî, Mela Hisênê Bateyî kurek û du kiç hebin: Tahir, Asimîn û Zûlf. Eve navê wa babik û binemalêt Bateyane ewêt ku nihe li gunde Bate, Colemêg, entaliya û li gundê Qewalê di xwecih. 1- Binemala ‘Ebdullahî (Hesin), binemala (Hesen) anku binemala mela Ye’qûbî û mala Mela Mihemedî û binemala Mûsê li gundê Bate. Binemala Mela Hamid li gundê Qewalê. Binemala Bêjenê, binemala Sidqiyê Gozelî kurê mela Ehmed û binemala Hesenê Şerîf li Çolemêrgê ev binemale hemî di ‘eslê xwe da digehine ‘eşîra Mizûriya, ew yê ji nav herêma Behdînan ji nêzikî Duhokê yêt hatîn û li gundê Bate yêt xwe cihbîn. Heta dibêjin navê wî gundî yê ku ew jê hatîn Nêrgiz e. Ev binemale hemî digehne binemala Mela Hisênê Bateyî. 2- Binemala Piroyê: Mendka anku mala Mihemed Şembî û mala Hamoyî ev herdu binemale digehine dûndeha Bana kiça Zulfê, anku Zulfa kiça Mela Hisênê Bateyî. Ev herdu binemale di ‘eslê xwe da Goyine. 3- Ew binemala dibêjinê: ‘’Mala ‘Ecema’’ ew ji berê da yê ji rexê İranê ve hatin û li gundê Bate yêt akincî û xwecih bîn, ev bnemala ‘Ecema ji pazde mala pitirin, nihu ev binemale hemî li bajêrê Entaliya yêt xwecih bîn. 4- Binemala mela Reşîd di ‘eslê xwe da Heyderîne. 5- Binemala Faroyî: Ev binemale ji layê Silopiya ve yêt hatîn û li gungê Bate yêt mayîn û akincî bîn. Ev binemale di ‘eslê xwe da digehne binemala Berheskê ji Sipêrtiyêt Silopiya. Binemala Faroyî û Binemala Kerra ji jinka da digehine êk. 6- Binemala Kerra ji rexê Zaxo ve yêt hatine Silopya gundê Dêredevşê û ji wêrê yêt hatîn li gundê Bate yêt akincî bîn, di ‘eslê xwe da ew Mehmeda ne. Mala Kerra binemaleka kevn û qedîme li ser gungê Bate. Dibêjin li zivistanekê marek ketibû di nav cerê rûnî mala Kerra da li ser şîvê hemî pê dimirin êk bitinê jê dimînîte sax. Mala Kerra û mala malxwê (ji gundê Pîrosa) xal û xwarzayêt êkin, ewê maye sax ji mala Kerra mala malxwê yê birye nik xwe û wa ew yê xudan kirî. Ji gundê Bate babê hecî Sebrî Letîf li nav mala Îsma’îl axayê giravî bû, ji Bateya ew bitinê yê li gel wa çûye şerê Geliyê Tiyarê. Gundê Bate ducara yê xirabî Pîrosa yê ava kirî. Heta li demekî hinde malêt Giraviya hatin malêt xwe înane ser Gundê Bate, wa Giraviya li berbû li wê derê bimînin û akincî bin û wa gelek zulim û te’dayî li Bateya dikir. Milkê wa bihîle û mişkane berzeftê xwe dikir, heta nihejî hêj hindek ji wa zevya Giravî di bêjîn yêt me. Îsivê keleşê Pîrosî bi vê hindê diheshît, ew gelek ‘aciz dibît; radibît bi bireka mirovêt xwe ve diçine Gundê Bate, li ser kehniya nîveka gundê Bate gazî wa Giraviya hemiya diket, ew di bêjne wa Giraviya divêt hûn bizûtirîn dem malêt ji vêrê barkrn û herin, heke dê pîs qewimît û gelek gef û gura li wa diken. Ew Giravî mecbûr dibin radibît malêt xwe ji gundê Bate bardiken û diçin. Gundê Bate nêzîkî (160) sed û şêt malane, bahrapitir nexasima li sala 1990ê gunê xwe yê berdayî hema (20-25) malek yêt mayîne li ser gundê anku li ser gundê Bate. Hindek ji Bateya yêt çûyîne: Colemêrgê, Çemanê, Silopiya, Wanê, Edena, mêrsînê û Entalya û gelek cihêt dî jî. Rêka ‘ereba li sala 1987ê ya hatiye gundê Bate. Ceyran lisala 1988ê ya hatiye gundê Bate. Şebeka avê li sala 2004ê ya li nav gundê Bate ya belav bî. Fere bêjin ku ji gundê Bate gelek ‘alim û zana hej berê da yêt rabîn eve herweki: Seydayê navdar û meşhûr mela Hisênê Bateyî, mela Ahmedê birayê mela Hisênê Bateyî, dibêjin, ew jî gelekî navdar bû. mela Mihemedê kevin, mela Tahir, mela ‘Ebdullah, mela Hamid, mela Mihemed ‘Elî, mela Îsif, mela Ye’qûb, mela Se’dî, mela Ehmed, mela Mihemed, mela Reşîd, mela Salih, mela Xurşidê kurê Dirbaz mela Salihê Qewalî (Bateyî), mela Qadir, mela Cemal, mela Zekî, mela ‘Arif, mela Weysî, mela Îsmet, mela Selîm û mela Muslim.