cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wêje
Di derheqê edebiyatê de pir tişt hatine gotin û hîn jî ewê bên gotin. Edebiyat tê maneya/wateya hewldana nêrînek berfireh û gerdûnî, bilindkirina merhamet û hezkirinê. Di vê dema nûjen de êdî nivîsandin pir hêsan e. Loma ji bo parastina berhemek edebî nivîsandin pêwîst e. Nivîskar bi herfan nêrîn, hest û xeyalên xwe bi awayek hunerî dineqişîne û digihîne xwendevanan. Lê ev nayê maneya ku edebiyat bi tenê ji berhemên nivîskî pêk tê. Edebiyata Kurdî li ber sedemên așîkar hîn jî zêdetir edebiyata devkî ye. Lazime ku edebiyata nivîskî li ser hîmê edebiyata devkî were avakirin. Wê demê dewlemend û xurt û bedevtir dibe. Li gor edebiyatvanê kurd Mehmed Uzun edebiyata kurdî pêwist e ku li ser rîçikên stran û kilamên dengbêjan were avakirin. Ji ber ku kevneșopa dengbêjtîyê hetan niha digel hemû tehdît û șîddet, asîmîlasyon û tunekirina hember zimanê kurdî ji bona zindîmayina edebiyat, huner û muzîka kurdî rolek herî girîng lihistiye.[3] Hinek beșên edebiyatê zêdetir bi devkî tesîr dikin. Wê demê ji xwendevanan zêdetir guhdar derdikevin li pêș. Mînak stranên dengbêjên kurdan in. Stranên dengbêjan bi deng û peyîvên xwe tên pêșkeșkirin, alavên muzîkê û tinîya wan pir jî hewce nîne. Kilamên dengbêjan ne tênê muzik e. Ew bi peyîv û mijarên xwe çavkaniyên ziman û edebiyata kurdî ne. Ji ber astengiyên li ser zimanê kurdî li Kurdistanê dengbêjî û çîrokbejî hetan van demên dawî pir pêșketî bûn. Birêz Mehmet Uzun di deheqê dengbêj û çîrokbêjan de wisa dibêje:[4]
„Bêguman û bêșik, dengbêj û çîrokbêj xwedî û hostayên edebiyata devkî ne. Di gotinên wî/ê de fantazî û rastî, xewn û serpêhatî, bûyerên qewimî û çêkirî di nav hev de ne.“
Muzîk jî tiștekî li derî edebiyatê nîne. Tekiliya muzîkê zêdetir bi helbestan re heye. Her gotinên muzîkê helbestek e jî. Ji ber vê têkiliya xurt di navbera edebiyat û muzîkê ye ku di sala 2016’an de muzîkvanekî amerikî bi Xelata Nobelê ya Wêjeyê hat xelatkirin. Ango muzîk bi șêweyek xurt girêdayî edebiyatê ye.
Mijara wêjeyê
Têkiliya edebiyatê bi her tişt û her bûyerê re heye. Mijara edebiyatê mirov û jiyan e. Edebiyat her dem dixwaze ku tenêtiya însan, tengasî, evîn, keder, nefret, hemû hest û xeyalên wî; ango însan ji însan re salix bide û pê bide nasîn. Tu cudahiyê nake di navbera gel û mirovan. Dixweze aliyên wan ên baş û nebaş, rind û xirab, rast û şaş; her alî van dixweze ku derxe holê û pêșkeș bike. Armanca edebiyatê îzahkirina hevpariya qedra ruhên însanan e. Bi hev nasîn û biberhevkirinê ji wan re bibe neynik. Bi van xisletên xwe edebiyat hûnereke gerdûnî ye.[5] Di berhemên edebî de behsa însan, qilqiliya/tedirginiya wî, șașwazîya wî, hebûna wî, mirina wî, hêz û neçaretiya wî, șewqet û dilovaniya wî, hêrs û bêmerhemetiya wî, bêçaretiya wî, piçûkxistina wî, kul û keserên wî yên derûnî tên kirin. Herçiqas leheng û mirovên berhema edebî kesên dewerek belû bin jî, bi alîyên van ên însanî ve temsîlên hemu însanan in. Lewma birêz Mehmet Uzun dibêje ku: “Edebiyat xwedî hêzek jîndar e. Jiyanê watedar dike, nemabûnê dizivirîne geșbûnê, ji berxwedanê re dibe çavkanî. Tirsê dizivirîne cesaretê, yên ketî ra dike, tunebûnê dizivirîne hêviyê .” [6]
Huner û edebiyat divê ji armanca xwe dûrnekevin. Ango tu car nekevin bin bandora doz, bîrdoz, raman û ramyariya kesan û koman. Ew ji bona însaniyetê amada ne. Kengê edebiyat bûye navgîna doz, bîrdoz, raman û ramyariya mirov, ew hatiye dorpeçkirin ku edî ji edebiyatê derketiye. Edebiyatvan ger gora kêfa dilê xwe tevbigere ku bi șêweyek serbixweyî berheman ava bike. Ji bo edebiyatê sinordayin edebiyatê difetisîne. Edebiyat bi kurtayî ji bo mirovahiyê ye û malê mirovahiyê ye.
Edebiyatê heta ji kêfxweșî û dilfiraziya dil, ji hêvîya daxwezan hêz girt jîndar dike. Di vê wateyê de di dema herî zor û tengasîyê de dibe mekanê stara mirovan. Bi jîndariya xwe mirov ji bêhêvîtiyê, keserê û fikra tunebûnê azad dike, ruhê wî diarimîne. Lehenga “Çîrșîrokên Hezarûșevekê” ya bi navê Șehrazat bi çîrçîrokên xwe (bi edebiyatê) karîbû hêrs, kîn û dilșikestiya padîșah bizivirîne șewqet, merhemetê û hestên bedew.[7]
Adar Jîyan ji bona edebiyatê wusa dibêje: „Wêje tenê ne derbirîna hunera ku hest û nîgașên mirov bi gotin û nivisandinê dide neqișandin e. Wêje, wekî dîn jî çand, huner, ziman û șaristaniya qirnên dîrokî û rê û rêbazên jiyana civakî jî bi mirov dide nasandin.“ [8]
Wêjevan
Edebiyatvan ew kesên ku kilîta xezneya ziman di destê wan de ye. Ew bi nivîs û gotinan peyîvên di xeyalên xwe de difirin bi rêkûpêk û nîzamî didin berhev, dixemilînin, dinivîsînin, dibêjin û vedibêjin. Bi wan xeyal, raman, derd, kul û keserên xwe tînin ziman. Di vê hewldanê de derûdora xwe îstîfade dikin, tûrê xwe berdidin bin bîra dilên xwe, wan bi tecrûbe, raman, hest, xeyal û hêvîyên xwe cûrecûr dixemilînin û pêşkeş dikin. Edebiyatvan bi uslûbek xweşik behsa mirovan dikin, bi awayekî hunerî mirov ji mirovan re tarîf dikin.
Dema mijar li ser mirov û mirovahiyê be edebiyatvan xwe, civaka xwe, herema xwe jî vebibêje; ev vegotin gerdûnî û ji bo herkesî ne. Edebiyatvan pirsgirêkên hemu kesên li rûyê erdê mîna pirsgirêkên xwe dibînin û ji bo çareseriya wan hewldidin. Ev hewldana gerdûnî sînor û tuxûbên di dil û mêjoyên mirovan de hatine danîn serûbin dikin, nêrîn û dîtinên berfireh didin ber wan. Ew êș û jana mirov û mirovatiyê ji xwe re dikin êș û jan, ji bona çareseriya wan tevdigerin. Bi duristkirin û têkuzkirina gotin û vegotinê niyet û mexsedên mirovan zelaltir dibin, baștir û duristir tên fêmkirin. Ev jî bi bêjinga edebiyatê mimkin in.
Edebiyatvan bi hestyarî û pênkariyeke xurt û hêvîdar dikare pêșt ve biçe û bigihê miradê xwe. Ew bi nêrînek berfireh jiyana civakan dinêre û șirove dike. Di berhemên wî de hestyariyek û dilsoziyek mirovhezî û gerdûnî heye. Ew ji xwendewanên xwe re dibe pêșeng û hișmendar.
Edebiyat him nivîskar û edebiyatvanên dunê digihîne hev, him jî civak û neteweya wan. Piștdayîn û ragihandina edebiyatvanên gerdûnî dikarin așitî, azadî û hevaltiya gelan xurt bikin. Edebiyatvan bi feraset û hișmendiyê ve girêdayî ye. Ew bi pênûsa xwe dikare civaka xwe û hemû civakên dunê ji xirabî û gemariyên demê haydar bike û ji wan re rêya însaniyetê salix bide. [9]
Wêje û civat
Mîna hemû beşên hunerê, edebiyat jî di nav civakê de derdikeve holê û bi civakê re xwe dikemilîne. Di navbera civakê û edebiyatê de her dem têkiliyek dualî heye. Edebiyatvan ji nav civakê de derdikeve û berhemên xwe mîna konekî li ser sînga civakê ava dike. Berhemên edebiyatvan, ango edebiyat ruh dide civaka ku tê de dijî, hişê/bîra wê teze û zelal dike, tamir û tedavî dike. Ji bona fêmkirin û lihevkirinê zemîn peyda dike, amade û sererast dike. Li gor hewceyên ciwakê pêşîya wan ronî dike, ji wan re dibe rêber. Edebiyat ziman û çanda wan berfireh dike.[10]
Dema mirov bala xwe dide nișêtên edebiyatê dibîne ku ew ji bona lêkirina bîra/hișê hevpar a gel pêwist e/zerûri ye. Her ku berhemên edebî gor însan û vegotinên însan hatên pêşkeşkirin ew zindî û hewceyek e. Mirov çiqas zimanê xwe pêștve bibe weqas xwe pêștve dibe; çiqas xwe pêștve bibe weqas bîra xwe pêșt ve dibe û ev dîsa pêștvebirina ziman ji xwe re tîne. Ji ber ku mirov hebûnek civakî ye di bin bandora civakê de ye, kêm be jî bi kirinên xwe li ser civakê xwedî bandor e. Gelê kurd bi salan zimanê xwe ên hat qedexe kirin, kêm hat dîtîn, biçûk hat xistin û pê henek hat kirin bi saya edebiyata devkî (dengbêj û çîrokbêjan) parast û bi wan hestên xwe derman kir. Ew hêza gotinên devkî ji birîn, hêrs, bêçaretî û tengasîyên wan re bûn merhem.[11]
Rexnegiriya/Kritîka Wêjeyê
Rexnegiriya wêjeyê ji bona pêșveçûn û serkeftina wê girîng û bingehîn e. Bi saya rexnegiriyê xurtî û kêmasîyên berheman derdikevin holê. Bi vê avayê berhemên baș û nebaș hêsantir ji hev cûda dibin û bi wî awayî tên nasîn. Cûdayetiya di navbera berhemên bedew û nebedew kișf û diyar dibe.
Rexnegiriya di cîh de û rastîn dibe sedema pêșveçûna edebiyatvan û berhemên wî. Bi saya rexnegir edebiyatvan bi kêmasîyên xwe dihese, ji bona sererastkirina wan hildide û di ser rêça edebiyatê de pêștve diçe. Rexnegirên edebiyatê ger ji bona pêșveçûna edebiyatê, ne ji bona qelskirina wî rexneyên xwe pêșkeș bikin.
Divê rexnegir ne bi hestyarî û ramyarî, bêtir bi hișmendi, kêrdarî, hêwidarî û zanistî berheman binirxîne. Tu heqê rexnegir piçûkxistin, darizandin, qewirandin û dehfandina berhemê tune ye. Lewma dema rexne hat kirin divê rexne ne li raman û hișmendiya edebiyatvan, li berhema wî bête kirin.[12]
Têbinî: Va nivîsa di malpera Çandname da hatiye wesandin.Binêre: http://candname.com/edebiyat-weje-literatur/
Wêje an edebiyat an jî lîteratûr bi wateya xwe ya berteng navê hevparê yê helbestvaniyê û pexşanê ye. Di wateya berfireh de wêje têt maneya her tiştê ku hatiye nivîsîn.
Wêje dikare li ser du beşan bêt parvekirin:
Ev nivîsar li ser wêjeya spehî ye. Bo wêjeya zanistî, binêre nivîsara li ser Wêjeya zanistî.
Wêjeya spehî
Deqa xweşik, xweş, xwediyê taybetiyeke hunerî û bi armanca têrkirina xwendevan a bi vî rengî nivîsîn, an jî ku ne xwediyê armanceke wisa be jî ji alî teşe û naverokê ve xwediyê van taybetiyan, wekî wêje tê binavkirin. Wêje awayekî vegotinê ye. Wekî hunerê vegotina dilîniyan a xweşik û bi bandor jî tê binavkirin. Ji bo deqek (tekst) wekî berhemeke wêjeyî bête pejirandin, divê xwediyê nirxekî hunerî be.
Wêje bi giştî dibe du cure.
Ji berhemên nivîskî û devkî yên mîna helbest, çîrok, roman, destan, zargotin, zêmar, stran, şano û hwd. yên ku bi mebesta çêjeke gewzîn bide guhdar û xwendevên û cîhana wî/ê ya nîgaşî bixemilîne, hatibe nivîsandin re “wêje” tê gotin. Wêje, şêweya vegotinê ya herî manîdar bedew û çêjdar e.
Etîmolojiya peyva "wêje"
Peyva wêje formek devokî ya bi wateya [bi]bêje ye.
Edebiyat ji erebî û lîteratûr ji latînî ye.
Têbinî
1- Adak, Abdurrahman: Destpêka Edebiyata Kurdî ya Klasîk, çapa sêyem, Stembol 2015. Rûpel 27-29
2- Jiyan, Adar: Ziman û Jiyan, Stembol, 2005. Rûpel 159
3- Uzun, Mehmed, Berhevker Alî Biçer: Bir Dil Yaratmak. Konușmalar/Söyleșiler (Afirandina zimanekî. Qisedan/Hevbeyivîn), Stembol 1997. Rûpel 21
4- Uzun, Mehmed: Destpêka Edebiyata Kurdî, Stembol 2007. Rûpel: 33
5- http://tr.wikipedia.org/wiki/Edebiyat
6- Uzun, Mehmed: Dengbêjlerim (Dengbêjên Min), Stembol 2008. Rûpel 67
7- Uzun, Mehmed: Dengbêjlerim (Dengbêjên Min), Stembol 2008. Rûpel 68
8- Jiyan, Adar: Ziman û Jiyan, Stembol, 2005. Rûpel 162
9- Jiyan, Adar: Ziman û Jiyan, Stembol, 2005. Rûpel 163-165
10- Polat, Hesen: Hêza Edebiyatê. Kovara Nûbihar, Stembol, Hêjmar 122, Zivistan 2012, Rûpel 100
11- Uzun, Mehmed: Dengbêjlerim (Dengbêjên Min), Stembol 2008. Rûpel 70
12- Jiyan, Adar: Ziman û Jiyan, Stembol, 2005. Rûpel 168-169
Kilîs
Kilîs (bi tirkî; Kilis) bajarekî Bakurê Kurdistanê ye. Bajêr paytexta Mîrektiya Kilîsê bû ku yek ji mîrektiyên kurd e ku ji şaxê Eyûbiyan derket û ji sala 1264 heya 1850an li Kilîsê hikûm kiriye. Niha li bajêr û parêzgehê ereb, kurd û tirk dijîn.
Derî Kilîs lê avabûyî derekî kilîs jê tê der e. Navî wî derî niha tê gotin "Girê Şêx Mehmed/Mihemmed". Ew dera jî pewda sipî ye. Ji wê derê ev nava derketî. Navçeyên Kilîs jî sisê ne û demî Kilîs bûye parêzgehe di sala 1995an da ew der jî ji gund bûn navçe.
Li Rojhilatê Kilîs, Dîlok heye kû ew bajarê cîranê tenê ye. Bajer ji Heleb û Efrîn da nêzîk e. Ji salî 1924an şûnda ev deran ji hevdi hatî veqetandin. li Rojavayê Kilîs Çiyayê Kurmênc heye. li vî bajarê, mîrantiyên Kurdî ji rojê Selahedînê Eyûbî heta Canboladiyên serwerti ajotine. Desthilatdariyê Osmanî ji sedsalê 16mîn şûnda dest pê dike. li vê derê heta nêzîkê sed sal berî vî demî, Ezîdî jî gelek pir bûn. Lê, ji avakirina Komarê Tirkiyê û Dewletî Sûrîyê şûnda pirik perçe bûn. Kurdên Kilîs pirik Misilmanên Henifî ne; çimkî di dema Osmanîyên da fitilîne ser Misilmaniyê, berî vî Ezîdî hîn pir bûne.
Dîrok
Gôrê Şerefname ya Şerefxan ev mîrgeh ji Menteşe, ê ku di sedsala 11'mîn de ji devera Colemêrg hatî bû ye Kilîsê ve hatî bû damezirandin. Du birayên Meteşe hebûne. ji vanan yek Şemsedîn, damezrînerê mîrgeha Şemsoyan  Colemêrg , û yek jî Badînan damezrîner mîrgeha Behdînan, bû ye. Mîrê vê mîrgehê inwana Mend girtî bû ne. Bi danûstandinên rind yên ligel xanedana Eyûbiyan vê mîrên vê mîrgehê karibûne erdnîgara fermandariya xwe berebere ji Kilîs û Cûmê li alîye Helebê û Elbistanê fireh bikin. Paşê Eyûbiyan Mirên Kilîsê dikin Mîrên Mîran ên Heleb û Şamê. Piştê hilveşandina dewlata Eyûbiyan mîrên mendî serweriya Memlûkan dabiland nekin û di şerê Împeratoriya Osmanî ê hember Memlûkan de li hember Memlûkan şer dikin. Wê demê li Kilîsê mîr Şêx Îzedîn mîritiye kirî bû ye. Piştê dîlovanîya wî ev mîrgeh derbasê destê sulala Canbolatan dibe, ji ber ku kurên Şêx Îzedîn tunebûne.
Erad
Erad   gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Silêman, Xinûs
Silêman, gundekî giredayê navçe Xinûsa bi ser Erzîromê ve ye.
Kemacêrî
Kemacêrî gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Gommern
Gommern, bajarekî navçeya (Landkreis) Jerichower Landê li herêma Saksonya-Anhalt a Almanyayê ye.
Çemê Şekir
Çemê Şekir an Şekir (bi romîkî: Şakir Köy) Gundekî Qereyaziya Erziromeyê.
Dizec Lêylîxanî
Dizec Lêylîxanî, gundekî ser bi navenda bajarê Tebrîzê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Saint-Sulpice-d'Arnoult
Saint-Sulpice-d'Arnoult, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Meketme
Meketme, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Kurdan, Azarpêrt
Kurdan, gundekî girêdayî navçeya Azarpêrta bi ser Çewlîgê ve ye.
Îrredentîzm
Îrredentîzm fikreke polîtîk e ku dixwaze axa neteweyê xwe ya bindest tevlî dewleta xwe bike.
Birmingham
Birmingham, di rêza nifûsê de duyemîn girantirîn bajarê Înglistan û Keyaniya Yekbûyî ye. Li West Midlandsê de bicihkirî ye.
Seraymelek
Seraymelek gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
La Vespière-Friardel
La Vespière-Friardel, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Seraymelek
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.140 kes (187 malbat) bûn.
Alf, Rheinland-Pfalz
Alf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Qoredere
Qoredere, Qoředere, gundekî gundistana Mîredê ya navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Qorederê 198 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 39 e.
Helec
Gundê Helecê kevtiye binê çiyayê Hawiroki yê rojavaya Mirgewerê. Nêzî sed malan di vî gundî de dijîn. Ava Helecê ji çend gundên din re jî dicê û bûye sebeba şinahiya wan gundan.
Pêdiviyê gotinê e ku pêşî cenazeyê Mela Mistefayê Barzanî di vî gundî de hat defin kirin lê piştî mesayîlên ewlehiyê der xistin. Ciyê wê niha jî maye û dora wê hisarê hesin çêkirine. Rêya Helecê ji Zêwe, Holistane û Giriki derbaz dibe.
Atmî (eşîr)
Atmî, eşîrekê kurd e. Li cihê deverên navê vê eşîrê mîna Atma, Atmî, Atmali, Atmanî, Atmankî, Etmankî, Atmanakî hatiye şîwetkirin. Eşîra atmî bi zaravayê kurmancî diaxivin.
Erdnîgarî
Gundên eşîra atmî li ser axên Meletî, Mereş, Amed, Riha, Dîlok, Mêrdîn, Bitlîs, Semsûr, Wan, Agirî û bajarên din belav bûne. Li ser axa rojavayê de jî gundên eşîra atmî hene.
Dîn
Eşîra atmî tevahî misilman in. Li derdora Meletî (Erxewan û Arabkîr), Mereş (Albistan û Bazarcix), Semsûr û Dîlok piranî elewî, hinek sunî jî hene. Ji bilî van erdan, tevahî sunî ne. Bi tenê li derdora Mêrdînê çend malbatên mesîhî hene.
Meletî
Gundên atmî ya Meletê ev in:
Gundên ku temamî ne Atmîne lê malbaten Eşîra Atmî dijî ev in:
Bazarcik I
Şaxên bingehîn li Bazarcixê ev in:
Afşin
Gunden Qaşan (Elewî)
Erban
Erban ji 52 km dûrî Mêrdînê û 22 km jî dûrî Qoserê ye.
Li gorî jimartina sala 2000ê nifûsa Erbanê 223 e. Her wiha di sala 1997an de jî nifûs 362 bû.
Siltanlî, Kop
Siltanlî, gundekî girêdayî navçe Kopa bi ser Mûşê ve ye.
Girê Murad
Girê Murad an jî Tilê Mirêd ), navçeyek girêdayî Kilîsê ye. Nifûsa wê 15.085 e.
Kilîs di 1985an da bû wîlayet, paşê ev nehiye jî bû navçe. Tilê Mirêd, bi eslê xwe giştik Kurd in, lê niha asîmîle bûne û pirraniyan jî, taybetî xortên vî derî, hîç Kurdî nizanin. Gundên koçberên Tirk ên hatine bicihkirin jî bi navçeyê ve hatine girêdan. Ji Kilîsê 40 km dûr e. Li ser riya Kilîs û Islahiyeyê ye.
Hêzên Rojhilatê Kurdistan
Hêzên Rojhilatê Kurdistan baska çekdarî ya PJAK e. Li rojhilatê Kurdistanê û di Îranê de şer li hemberê pasdar, artêşa Îranê û besîc in.
Şêrawa
Şêrawa, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Soest (navçe)
Soest, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Ûsivan
Ûsivan, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Saint-Sulpice-de-Royan
Saint-Sulpice-de-Royan, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Kelenû
Kelenû gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Çavan
Çavan, gundekî ser bi navenda bajarê Tebrîzê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Le Vey
Le Vey, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Evdilîmam
Evdilîmam  ( bi tirkî: Hocaköy) gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê  ye.
Kîlespî
Kîlespî (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Kilaspi), gundekî bi ser Navenda Silêmaniyê ya navçeya Silêmanî ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Xelfelî
Xelfelî bajarokekî ku bi navçeya Îdirê ve girêdayî ye.
Görlitz
Görlitz, bajarekî navçeya (Landkreis) Görlitzê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Carmit Bachar
Carmit Maile Bachar, (bi îbranî: כרמית בכר; jdb. 4ê îlona 1974), ku bi pîşeyî wekî Carmit tête zanîn, stranbêj, dansvan, model, lîstikvan û showgirl -a amerîkî ye. Ew endama The Pussycat Dolls e. Ew bi hevjînê demdirêj Kevin Whitaker re zewicî ye û keça xwe Keala Rose di de anî cîhanê. Di çiriya paşîn a 2019an de, hat ragihandin ku Carmit ji bo vegera xweya hevberdana 2020 an ji nû ve beşdarî Pussycat Dolls bû. Ew di de single ya vegera xwe React derxist.
Jiyana berî
Bachar li Los Angeles ji dayik bû, bavê wê ji nijada cihûyê îsraêlî ye û diya wê ji nijada îndonezyayî, holendî û çînî ye. Ew bi lêv û çîçek çîlek çêbû. Ew li Encino, Kalîforniya hate mezin kirin. Her du dêûbav dansvan bûn; diya wê wekî mamosteya dansê li Dibistana Navîn a Hunerên Performansê ya Bancroft xebitî û bavê wê bi Elvis Presley û Marcel Marceau re xebitî. Bachar 10 salan wek werzîşkarekî rîtmîk di qada navneteweyî de pêşbazî kir, û di ceribandinên Olîmpiyadê yên Dewletên Yekbûyî de di sala 1992. de di rêza 5 -an de cîh girt. Di dema kariyera xwe de ku beşdarî Tîma Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî bû, ew beşdarî Akademiya Muzîkê ya Hamilton li Los Angeles bû, muzîk, dans, piyano û viyola xwend.. Lê di nav salên jêhatîbûnê de, wê salên emeliyata qulikê kişand û di heman demê de bû qurbana cerdkirrinê bû.
The Pussycat Dolls
Bachar di sala 1995an de beşdarî Pussycat Dolls bû dema ku ew pêşandanek burlesque bûn. Di 2002an de, wê hevala xwe Gwen Stefani anî da ku di pêşandana Pussycat Dolls de bimeşe. Stefani Rons Fair û Jimmy Iovine bi Interscope re anî. Dûv re, Dolls li Interscope Records hatin îmzekirin.
Carmit ji lîstikvanek dirêjtir endamek Pussycat Dolls bû ku wê di 1995 an de bi pêşandana Burlesque dest pê kir û di sala 2008an de piştî pênc salan bi koma tomarkirinê re çû. Ew di heman demê de yekem Pussycat Doll bû ku di koma tomarkirinê de hate navîşandin. Piraniya endamên wê demê, di nav de stranbêja pêşeng Nicole Scherzinger û stranbêja paşîn Melody Thornton, ji hêla hevdamezrîner Robin Antin ve di sala 2003an de hatin avêtin, dema ku kom ber bi hunermendên tomarkirina pop ve dihat guheztin.
Di 2006 û 2007 de wê bi Dolls re piştgirî da albûma wan a PCD-ya pir-mîlyon dolarî. Ew yek ji sê stranbêjên pêşeng ên komê bû û di stranên "We Went as Far as We Felt Like Going", "Beep", "Buttons", "I Don't Need a Man", "Hot Stuff (I Want You Back)", "Right Now" and "Tainted Love", "Fever", "Whole Lotta Love"de beşdariyên pêşengî kir.
Di sibata 2008an de, rapor derketin ku ew ji Pussycat Dolls derdikeve da ku projeyên solo bişopîne. Di 8ê adara 2008an de, Bachar bi fermî derketina xwe ji Pussycat Dolls li ser malpera fermî ya komê ragihand.
Di mijdara 2019an de, hate ragihandin ku kom guheriye û di sala 2020an de diçin gera hevgirtinê. Di 5ê Kanûnê de, Bachar û Jessica Sutta di hevpeyvînekê de bi Entertainment Tonight re ragihandin ku albûmek nû di xebatan de ye.
Di 7 ê sibata 2020 an de, single vegera komê, "React" hat berdan.
Lîstikvan û dansvan
Di sala 1997an de, Bachar di fîlma Nickelodeonê Good Burger de wekî dansvan hate hesibandin.
Wekî dansvanek serbixwe wê bi gelek kiryarên rock/pop geriyaye an zindî xuya kiriye. Di 1999 û 2000 de, ew di tûrneya cîhanî ya Ricky Martin de jina "Livin 'La Vida Loca" bû. Di sala 2003 an de tûrneya cîhanî ya No Doubt, û bi Gwen Stefani re di dema "Bathwater" de di No Rock Rock DVD Steady Live de derdikeve ser sehneyê. Di 2001 de, ew ji bo vîdyoya muzîkê ya Aaliyah "Rock the Boat" dansvan bû. Di sala 2004an de ew ji bo Janet Jackson di dema pêşandana nîv-demjimêr a Super Bowl de dansvanek paşîn bû. Di 2004an de, ew ji bo geştên Beyoncé dansvan bû û li DVDya Her 200 -a Wembley de xuya dibe. Ew di zêdetirî 21 vîdyoyên muzîkê de xuya bû, di nav de "Sexual Revolution", ya Macy Grey, "Ain't It Funny" a Jennifer Lopez, "Gentleman Perfect" a Wyclef Jean, "Shut Up" a The Black Eyed Peas, "Blood On The Dance Floor" a Michael Jackson. ", Rock The Boat " a Aaliyah,"  "Why Why You Not Get Job?" a The Offspring û herheiha  "Crazy in Love" û "Baby Boy" ên Beyoncé'.
The Zodiac Show
Di sala 2001ê de li Los Angeles, Bachar, Lee Cherry, Scarlett Cherry û yên din klûbek şevê ya 'binerd' bi navê Freedom vekirin. Ev carinan bû "kabareya pirjanrî" ya ku ewil li Hollywood Athletic Club, paşê li The Key Club hat lidarxistin. Di sala 2006an de, Bachar hîn jî bûyerê çêdike, ku naha jê re Zodiac Show tê gotin. Di tebaxa 2008 an de hate ragihandin ku Bachar dê Zodiac Show -a din bike, ku wê wekî "guhertoyek rock 'n' roll a Cirque Du Soleil" binav kir. Pêşandana 2008an serketî bû û dibe ku Zodiac Show li derveyî Dewletên Yekbûyî tûrne bike.
Mirovhezî
Hat ragihandin ku ew dixwaze rêxistinek nehfî ya bi navê "Smile With Me": ava bike: "Ez dixwazim ji bo zarok û mezinên ku bi perçê çerm çêdibin xêrxwaziyek xwe hebe. Ez bi yekî re çêbûme û ez dixwazim mirovan perwerde bikin û îlhamê bidin wan û bêjin ku bedewiya hundurîn ji xuyangê girîngtir e. " Bachar balyozê "Operation Smile" ye, xêrxwaziyek bijîjkî ya cîhanî ya zarokan ku alîkariya baştirkirina tenduristî û jiyana zarok û mezinên ku bi deformasyonên rûyê çêdibin dike. Di Çiriya Paşîn 2007 de, ew beşdarî mîsyonek bijîjkî ya navneteweyî Operation Smile li Bolîvyayê bû, ku wê û tîmê wê ji zarokan re stasyonên afirîner ên mîna boyaxkirina rû û laş, çêkirina pirtûk, muzîk û dansê organîze kirin.
Mûzîka tenê û LadyStation
Bachar ji bo single a Macy Grey a bi sernavê "Beauty in the World" stranê paşxanê tomar kir.
Di hevpeyvînekê de bi E! ji adar 2008, wê got ku ew dixwaze di pêşerojê de albûmek solo derxe. Di hevpeyvîneke din de bi Savvy.com re wê got ku wê bi Macy Grey re xebitiye û wê albûma wê di 2009 de were weşandin. Di hezîran 2008 de, stranek bi navê "Carmasutra" li MySpace ya Bacharê derket. Wê di bloga xwe de piştrast kir ku ew stranek demoya kevn e. Di kanûna pêşîn a 2008an de, guhertoyek neqedandî ya "Overrated" derket. Di hezîrana 2009an de, wê stranek nû bi navê "Fierce" li klûbên şevê pêşkêş kir. Ew ji hêla Jared Lee Gosselin ve hatî hilberandin, û ji hêla Carmit Bachar, Kay Cola û Che'Nelle ve hat nivîsandin. Yên din ên ku wê hilberîner pê re kar dikin di nav yên din de Justin Michael, Phillipe Bianco, Leo Mellace û Steve Catizone hene. Divê albûma Bachar di destpêka an nîvê sala 2010an de derkeve.
Galikan, Yunak
'Galikan gundekî navçeya Cihanbeyliya ser bi Qonyayê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Carmit Bachar
Mûzîka tenê û LadyStation
Di hejmara îlon 2009 a Kovara Kee de, Bachar eşkere kir ku albûma wê dê bi sernavê "Formerly Of ..."be.
"It’s obviously a statement about life. You’re formerly of yourself, formerly of a relationship, and I’m formerly of... Each song is about something personal, a story of something I’m formally of."
(bi kurdî) ;
"Ew eşkere daxuyaniyek di derbarê jiyanê de ye. Tu berê xwe ye, berê têkiliyek e, û ez berê ... Her stranek li ser tiştek kesane ye, çîrokek tiştek ku ez bi fermî jê re me."
Di de, rapvan Detroit Diamond EP -yê derxist ku tê de bi Bachar re stranek bi sernavê "Something 'Bout You", û her weha stranên wê yên solo "Fierce" û "Cream". EP, ji hêla Jared Lee Gosselin ve hatî hilberandin, li ser HMV.com.hk û hem jî li iTunes û Amazon wekî dakêşana dîjîtal heye. Klîpek ji bo strana "Keep On Smiling" dê di 2012 de were weşandin.
Bi LadyStation re wê strana xweya pêşîn "Body In Motion" di 2011 de weşand. Di tîrmeha 2012an de, duo bi DJ Paul Thomas re yek "Motivation" derxist.
Di 24 ê sibata 2017 an de, Bachar yekem strana xweya pêşkêşa yekemîn "It's Time" di bin navê xwe "Carmit" de weşand.
Digimon
Digimon (japonî デジモン Dejimon an jî デジタルモンスター Dejitaru Monsutā, „Digital Monster“ bi wateya Cinawirên Dijîtal)  sernavê tiştên bazirganî  pargîdaniya Bandai ne û li ser wê sernavê de 6 rêzefîlm, 11 Fîlmên Anîmeyê, sirayeke lîstikên xêvjimêrê ji bo platformên têvel, pir manga û kartên berhevok yê leystinê  hatine hilberandin.
Zonc
Zonc, navê yek ji gundên gundistana Nigill, li navçeya Kellaterzan, ser bi şaristana Sine ye.
Digimon
Lîstok
Di hezîrana 1997an de li Japonya versiyonên yekemînê Digimon Virtual Pets ji wek pêşketina Tamagotchi yê  xuyandin bûn. Kesên lîstoka karebayî dikar bûn virtûel li hemberê hev re şer bikin. Ew alavan pir biserkeftî bûn û di kanûna pêşîn de nifşa duyemînê ya wan kesên virtûell hatibûn firotinê. Di wana de gelek versiyon hene Digimon-Pendulum-, Pendulum-Progress-, Pendulum-X, Accel-, Twin-, Digivice ic û  ya  Mini-rêze. Her wiha versiyonên ji bo Alava destê ( bi înglîzî handheld)  jî hene.
Zonc
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Zonc' 741 kese (362 mêr, 379 jin). Herwisa hejmara malbatên vê gundê 179 e.
Digimon
Manga
Di Havîna 1997an de  li Japonya de Mangaya Oneshot bi sernavê  C’mon Digimon  weşandî bû û ew pêşhatiya siraya mangaya Digimon Adventure V-Tamer 01 bû.
Rêzeya Digimon Adventure V-Tamer 01 wê ji aliyê xêzkar Tenya Yabuno û nivîskar Hiroshi Izawa ve di sala 1998 heta 2003  di kovara V-Jump ji aliyê weşanxaneya Shueisha weşandî bû.
Digimon Chronicle
Digimon Chronicle mangaya duyemînê Digimonê ye.
Digimon D-Cyber
Digimon D-Cyber xêzeromaneke çîn ( bi Çînî Manhua ) ya Digimon e.
Digimon Next
Digimon Next mangaya Digimonê  ya  seyemîne.
Digital Monster Ver. S: Digimon Tamers
Platforma : Sega Saturn
Dîroka eyanbûnê : 23ê îlon 1998 ( Japonya )
Digital Monsters wek lîstika yekemîn di sals 1998  ji bo konsola Sega Saturnê eyan bû. Ew lîstik hinek wek Tamagotchi ye. Ema bi grafîkeke tûje û  meriv dikare pir Digimon perwerde ke. Di lîstikê de lîstikvan gereke Digimona xwe ji hêkê heta levela Şampiyonê an jî Ultrayê perîsandî ke û gereka li File Island de  hûrde( perê hesin )  bicivîne. Lîstikvan lîstikvanên din bi navê Hacker dibîne û ew jî Dîgimonên xwe dişînin tekoşîne û dixazin hûrde bistînen.
Digimon Adventure: Anode Tamer
Plattform:WonderSwan
Dîroka eyanbûnê : 15ê kanûna pêşîn 1999
Ew lîstik derbarê zarokê bijarte ne wê  li cîhanekê dijîtal tên li ku ew cengên Digimonan dikin. Digimona bed Milleniamon zarokan ji  cîhana rastî direvîne û dixwaze cîhana Digiwelt dixe di binê ferwerdariya xwe. Augumon Digimoneke baş dikare bireve û ew lehenge lîstikê  Ryou bi xwe re dibe li cîhana dijîtal. Armana wê ewne li ku gereke hemberê Digimonên bed şer bike, wana bigirên û perwerde ke ji bo artêşeke bi Digimonan çê ke û paşê hemberê Milleniamon hilweşîn bikin û wisa hevalên xwe rizgar bikin.
Digimon World
Platform: Playstation
Dîroka eyanbûnê: 28ê kanûna paşîn 1999 (li Japona), 23ê gulan 2000 ( li DYA), 6ê tîrmeh 2000 ( li Ewropa)
Lîstikvanê lîstikê rola  laweke dileyze wê lîstika Digimon pir hez dike. Wexta ew bi êvarek tê malê û lîstik destpê dike ew bi xwe bi hindirê lîstik ve dikeve di cîhana dijîtal.Di
Di pey hatina xwe re ew xwe li vir  xwe li File Island dibîne  û ew kesê xwe Digimon  û rêber Jijimon nas dike. Jijimon wê rê behsa krîzê dike. Hêzên nerind armoniya cîhana dijîtal xirab kirine û Digimonan wê li File Island dijîn jihevcuda û hov bûne. Armanca lîstikvan ew ew gereka File Island vebibîne, rûniştvanên bajarê îzan bike û wana gêrî bîne bajarê. Peywira girîngtirîn yê listîkvan li ku ew Digimona xwe gereka wek Tamagotchi perwerde ke li ku meriv wê têr dike, hêz dike, lê mez dike û him jî  dibe daşirê ( tuwaletê ) û seva ew  peresîneke hêz biserkeve.
Digimon Digital Card Battle
Platform : Playstation
Dîroka eyanbûnê: 22ê kanûna pêşîn 1999
Naveroka lîstikê kartên berhevok yê Digimnon ne. Lîstikvan ji cîhanê de xwe tomar dikin û li cîhana dijîtalê de kart dicîvînin ji bo bi hev re lîstika kartan bileyzin. Meriv wek  xwe re qatek bi  30 kart tevlihev dike wê bi kartên Digimon û  kartên Opsiyona Taybet ne. Lîstikvanê wê lîstik qezenc dike 3 kart distîne.
Digimon Adventure: Cathode Tamer
Platform:WonderSwan
Dîroka eyanbûnê: 20ê kanûna paşîn 2000 ( Japonya)
Ew lîstika duyemine yê rêzeya Digimon Adventure û wek ferehkirina Digimon Adventure: Anode Tamer,  ye  .Naveroka lîstikê bi qasî wekî lîstika yekemîne. Belam gelek Digimonên nû he ne û meriv cêngên nû bi dijvanên nû ve şer dike. Ji bo berhevoka xwe ya Digimonan komplet be meriv re lîstika yekemîn jî pewîste.
Digimon Adventure 02: Tag Tamers
Platform:WonderSwan
Dîroka eyanbûnê: 3 tebaxa 2000
Ev lîstok guhartoyek guhêrbar e ku ji berê de lîstikên Digimon Adventure weşandî bûn. Herdu lîstikvan Ryou û Ken ( gengaz e ku ji karakterên sereke yên Capcom Street Fighter re ilham bûn) derbasî cîhana dîjîtal dibin da ku dijê  Milleniamonê vejandî û çokarê wî Diablomon şer bikin.
Platform: WonderSwan Color
Dîroka eyanbûnê: 8ê kanûna pêşîn a 2000
D1 Tamers berdewamiya lîstika Tag Tamers e. Piştî ku Millenniamonê xirab têk çû, serlehengê lîstikê Ryou dîsa di cîhana rastîn de vedigere. Lêbelê, ew dîsa ji hêla Digimonan ve tê gazî kirin ku beşdarî Tûrnûvaya Şerê Cinawiran a D1 bibe. Ew ku diyar dibe, Milleniamon hîn jî zindî ye û dixwaze tol hilde.
Zonc
Rewşa xwendin û perwerdeyê
Ji 741 kes rûniştvanên Zonc, 507 kes dikarin bixwînin u binivsînin (272 mêr, 235 jin).
Gêloyî
Gêloyî berekeke (bavekî) eşîra Celalîye li herêma Serhedê ye. Dema ku bajarê Îdirê di destê ûris de bû Geloyî ji rojhilatê Kurdistanê têne Îdirê. Wê demê mezintiya kurdên herêmê begê eşîra Redkî general Eleşref Beg dikir. Gêloyî ji Redkan erd dixwazin û wan di nava xwe de, li gundê Edetilî bicih dikin. Niha dora panzdeh gundan de dijîn.
Mîr Hesen Vezîrov
Mîr Hesen Vezîrov 1889 - 20'ê rezberê, 1918 )  şoreşger û siyasetmedarekî azerî bû.
Guliksor
Guliksor, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Ewên
Ewên  gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê  ye.
Serniq
Serniq gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Sîtil
Bi derketina quşxaneyên hilmê û yên nûjen ku ji lajwerdên cuda cuda ne, qîmeta sîtilê gelek ket. Di aşxaneyan da quşxaneyên nûjen ên bi gaz an elektrîkê dixebitin, tên bikaranîn. Sîtil niha tenê li gundan maye.
Schauren, Cochem-Zell
Schauren şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Ewêna Mala Axê
Ewêna Mala Axê, gundekî girêdayî navçeya Qosera Mêrdînê ye.
Sîstema hormonan
Sîstema hormonan, koendamê livikên endokrîn an destgehê toşpiyên kerr , ew endamê ku hormonan çêdikin e. Ji organên ku hormonên xwe didin xwîne re em organên endokrîn jî dibejin.
Toşpiyên navrijîner
Hormon di gelek organên mirovan de tên çêkirin. Hormon xebatên bedenê regule dikin. Organên hormonan girîngtirîn ji jor ber bi jêr ev in:
Tîpên hormonan
Me dû tîpên Hormon an hene ew jî Pîptîdî û Stîroyid in. Yên Pîptîdî ji pirotînên guhorî pêk dehêt ku dişên gorînê di xanêda biken bi harîkariya wergiran yên li ser Perida xanê heyn. Hormonên Stîroyid ew hormonene yên ji esîdî çewrî guhorî pêk dehên ku ew dişên biçin dinav xanêda û bi wergirên dinav Saytosolêda heyn yan Navkêda heyn bimînin da guhorîne di xanêda biken.
Êgizampil bo Hormonên Piptîdî: Adrînalîn, Însulîn, Gilokagon, ...htd.
Êgizampil bo Hormonên Stîroyid: Tîstostîron, Projêstiron, Êstrojên, ...htd.
Samsjøen, Trøndelag
Samsjøen, Trøndelag, goleke di nava sinorê parêzgeha Sør-Trøndelaga Norwêcê de ye. Gol, bi qasî 12 kîlomêtreyan li aliyê bakurê gundê Singsåsê ye. Li golê dawiya bakurê rojavayê golê bendavekî heye. Bendav, ji bo hilberîna hêza hîdroelektrîkê tê bikar anîn.
Şêrawey Quştepe
Şêrawey Quştepe, gundekî bi ser navçeya Deşta Hewlêrê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Saint-Thomas-de-Conac
Saint-Thomas-de-Conac, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Siltanlî, Xinûs
Siltanlî, gundekî bi ser navenda Xinûsa parêzgeha Erzîromê ve ye.
Li gund nêzika 100 male û nêzikê gunde Çaqmaqa ye.
Zoreb
Zoreb, gundekî bi ser navçeya Gercana Erzînganê ve ye.
Nûcedêh
Nûcedêh, gundekî ser bi navenda bajarê Tebrîzê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Kelegêrd
Kelegêrd gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Qaz
Qaz (Anserini), êlek e (tribus) mezin e ji Firindeyên avî ji famîleya qazan yan Anatidae ku pir cinsan tê da hene. Cinsên êla qazan, Anser (qaza boz), Branta (qaza reş) û Chen (qaza sipî).
Sinanli
Sinanli, gundekî navçe Yunaka ser bi Qonyayê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Kenesûre
Kenesûre, gundekî gundistana Mîredê ya navçeya Navendiya Seqizê ye. Navendiya Seqiz ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Kenesûrê 279 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 53 e.
Unna (navçe)
Unna, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Vicques, Calvados
Vicques, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Golan ga
Golan ga, gundekî navçe Yunaka ser bi Qonyayê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Qowanciyan
Qowanciyan, navçeyek girêdayî Mezrayê ye. Nifûsa bajêr 43.2
Amadûn
Amadûn, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Goslar
Goslar, bajarekî navçeya (Landkreis) Goslarê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Saint-Trojan-les-Bains
Saint-Trojan-les-Bains, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Ferhok
Ferhok gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
NGC 2079
NGC 2079, cîsmeke asîmanî ye. Ji aliyê astronoma Brîtanî John Herschel ve di sala 1834an de hatiye dîtin.
Amt Schlieben
Schlieben şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Elbe-Elster li Brandenburg, Almanyayê ye.
Berbera
Berbera
Somaliland
Berbera (Somali: Barbara, Erebî: بربرة) li Somaliland li bajarê Westernwest Woqooyi bakbeş e. [3] [4] Li deryayê, Berbera beşdariya portên bazirganî li ser sevara Somalî bû. Piştre piştre wekî paytexta Somaliland ji 1884-1941 heta 1941, dema ku ji aliyê Hargeisa ve hatibû veguherandin. Di sala 1960î de, parastina Somaliland Brîtanya Dewleta Somaliland û pênc rojan piştî bi Trust Trusta Somalayê (Somalaya Îtalya ya berê) da ku ji bo Komara Somalilî ava bike. [5] [6] Li ser riya petrolê ya stratejîk girêdayî ye, bajarokê kapîtalek kûr heye, ku wekî qezenca bazirganî ya herêmê ye.
Di dema demên kevnar de. Berbera beşek ji bajarên Somalî bû ku di nav torê bazirganî de bi bazirganiya somîlan re digel Phenicia, Ptolemic Misir, Yûnanî, Parthian Persia, Saba, Nabataea û Roman Empire. Sailorên sîvîl ên kevneya maristanî ya Samomî ya ku wekî beden veguherîna xwe veguhestin tê bikaranîn. [7] Berbera bi navê kevneşopî ya deryaya başûr ya başûrê Gulf-Aden diparêze. Ew tête fikirkirin ku bajarokê Malao ji 800 bajariyên derveyî Avalîtiyan ve tê gotin, di beşa heştê ya Perrya Erythraean de, ku di sala sedsala yekemîn de nivîsandiye hate nivîsandin. Di Perlusê de ev tê gotin qeşek vekirî ye, ji hêla tewra veşartî ji alîyê rojhilat ve veşartî. Li vir niştecîh bêtir aştî ne. Li vê derê veguhestin tiştên ku ji berê ve behsa bihîstin, û gelek tuneyên, klokên ji Arsinoe, cil û şewitandin; vexwarinê, kulîlkên nermî yên piçûk di piçûkek, rûn, zêr û zêr, zêrîn. Ji van cihan ji merrh, piçûkek piçûk, ((ku bi awayekî dûr ve tê zanîn), firotana zehmet, duaca, copal û
Ewal
Ewal,  'Ewał (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Awal), gundekî bi ser Navenda Silêmaniyê ya navçeya Silêmanî ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Siltanehmed
Siltanehmed gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.165 kes (311 malbat) bûn.
Axçe
Axçe, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Kaifeng
Kaifeng, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Henanê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 4.676.159 kesî
Ozyayla
Ozyayla, gundekî navçe Yunaka ser bi Qonyayê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Kelbkendî, Heştrûd
Kelbkendî gundekî ser bi navenda bajarê Heştrûd li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Nêmetabad
Nêmetabad, gundekî ser bi navenda bajarê Tebrîzê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Airdrie
Airdrie, bajarekî parêzgeha Alberta ya Kanadayê ye. Bajar, wek beşek ji bajêrê Calgaryê tê hesibandin.
Saint-Vaize
Saint-Vaize, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Xalçûrbaba
Xalçûrbaba, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Zanîngeha Qersê
Zanîngeha Qersê (navê fermî bi tirkî: Kafkas Üniversitesi, anku Zanîngeha Qefqazê) zanîngeha dewletê ya Qersê ye. Di sala 1992an de hat damezirandin.
Gößnitz (Thüringen)
Gößnitz (Thüringen), bajarekî navçeya (Landkreis) Altenburger Landê li herêma Turîngiyaya Almanyayê ye.
Rijênê zençelokê
Rijênê zençelokê an rijênê tiroîd lebatek ji sîstema rijênên kor (endokrîn) yan sîstemê hormonan e.
Di wê organ an endamê de hormonên triyodtîronîn (T3) û tetrayodtîronîn (tîroksîn, T4) têne çêkirin. Ew hormonana ji bo telefkirina enerjî û ji livînê girîng in. Ger ew hormona tunebin, mirov her tim diweste, naxwaze xwe bileqîne û karbike. Gava pir ji wan hormonan hebin, dilê mirovan pir zû lêdixe, mirov nikanê di şûna xwe de bimîne û dixwaze hertim bilive.
Amt Schradenland
Schradenland şaredariyeke kolektîv (Amt) a navçeya (Landkreis) Elbe-Elster li Brandenburg, Almanyayê ye.
Ortakişla
Ortakişla, gundekî navçe Yunaka ser bi Qonyayê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Gotha
Gotha, bajarekî navçeya (Landkreis) Gothaê li herêma Turîngiyaya Almanyayê ye.
Francisco de Quevedo
Francisco Gómez de Quevedo Villegas y Santibáñez Cevallos (Madrid, 14ê îlona 1580an - Villanueva de los Infantes, Ciudad Real, 8ê îlona 1645an), ku wekî Francisco de Quevedo tê zanîn, nivîskarekî spanî yê Serdema Zêrîn bû Ew di dîroka edebiyata Spanî de yek ji navdartirîn navdar e, ku bi taybetî bi xebata xwe ya helbestvanî tê naskirin, her çend wî pirtûkên vegotinê, şanoyê û cûrbecûr felsefî, siyasî, exlaqî, asetîkî, humanîst û dîrokî jî nivîsandin.
Wî sernavên axayê Torre de Juan Abad (di 1620an de hate stendin, piştî gelek dijwarî ) û şovanê Fermana Santiago (ketina wî di 29ê kanuna pêşîn a 1617 de, bi navgîniya belgeyek keyanî ku ji hêla Felipe ve hatî îmzekirin hate fermîkirin III, û sernav di 8ê sibata 1618an de hate şandin).
Selbusjø
Selbusjø, goleke di nava sinorê parêzgeha Sør-Trøndelaga Norwêcê de ye. Gundên Selbustrand, Fossan, Tømra, Trøa, Innbygda, Mebonden, Vikvarvet, û Sjøbygda li ser parava golê hatine avakirin.
Victot-Pontfol
Victot-Pontfol, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Mîredê
Hejmara rûniştvanan
Li gor Serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Mîredê 805 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 140 e.
Pastorîzasyon
Ev mêtod bi piranî ji bo şîrê tê bi kar anîn. Herwiha ji bo avê fêkiyan, şerab, ereq û hinek madeyên hişk jî ev mêtod tê bi kar anîn.
Sine (navçe)
Sine (bi farisî: Senendec) yek ji navçeyên Parêzgeha Kurdistanê ye, li Rojhilatê Kurdistanê ya bi dewleta Îranê ve girêdayî ye. Navenda vê navçeyê bajarê Sine ye.
Ev navçe li navenda parêzgehê binecih e û ji bilî navçeyên Seqiz, Bîcar û Bane bi navçeyên din re hemsinor e. Xelkê navçeyê li gor serjimariyê 450.167 kes in.
Aogashima
Aogashima yan jî Girava Aogashimayê, (bi zimanê japonî: 青ヶ島) giraveke volkanîkî ye ku li başûrê Japon û li bakurê Mîkronezyayê ye. Aogashima giravek e herî li başûrê Izus e ku ji hêla siyasî û îdarî ve beşek ji Japon e lê ji hêla erdnîgarî ve ne beşek ji arşîpela Japonî ye. Girav bi bakurê rojhilatê Deryaya Fîlîpînê re sînor e û tavilê li bakurê Giravên Bonin e ku ji hêla Japon ve têne birêvebirin. Girav bi qasî 358 kîlomêtre li aliyê başûrê Tokyo ye û bi qasî 64 kîlomêtre li başûrê Hachijō-jima ye.
Gundê Girava Aogashima di bin Prefektura Hachijō-jima ya metropola Tokyoyê de tê birêvebirin. Rûbera giravê 8.75 km² e û li gorî daneyên sala 2014an nifûsa giravê 170 kes e.
Halisinan
Halisinan, gundekî navçe Yunaka ser bi Qonyayê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Aogashima
Jeolojî
Aogashima giravek volkanîkî ya çaralî (quaternary) ya tevlihev e ku bi dirêjahiya 3,5 km û bi firehiya herî zêde 2,5 km ye ku ji bermahiyên hevgirtî yên ku herî kêm ji çar kalderayên di binê deryayê de ye pêk tê. Girav bi zinarên pir asê yên volkanîk ên biserhevkirî ve hatiye dorpêçkirin. Peravên başûr berbi zinarek asê ve diçe ku yek keviya kalderaya bi navê Ikenosawa (池之沢) ye ku ji dirêjahiya 1,5 kîlomêtreyê pêk tê. Otonbu (大凸部) bi bilindahiya 423 mêtre, wekî asta herî bilind a giravê ye. Girav di roja îro de jî ji hêla Ajansa Meteorolojî ya Japonî ve wekî volqanek çalak Class-C tê hesibandin. Teqîna herî paşîn a Aogashima di heyamek çar-salî, ji 1781an destpê kiriye heta sala 1785an çalakiya volkanê dewam kiriye.
Dîrok
Dîroka rûniştina mirovan li Aogashima ne diyar e û pirraniya niştecihên li Aogashima gelê japon e. Girav di tomarên serdema Edo hatiye nivîsandin ku li Hachijō-jima hatine girtin, girav di sala 1652an de û ji 1670an heya sala 1680an çalakiya volkanîkî hatiye tomar kirin. Di tîrmeha sala 1780an de erdhejek li golên li Kalderaya Ikenosawa pêk hatiye. Di gulana sala 1781an de erdhejên din jî bûne sedema teqînekê volkanîk. Di nîsana sala 1783an de, lavên ku ji konê Maruyama herikî bû sedema valakirina hemî niştecihan, 63 malbatên li giravê. Di sala 1785an de di dema teqînek mezin de, ji 327 kesên nifûsa giravê 130-140 kes mirin.
Rijênê paratîroîd
Rijênê paratiroîdê an toşbiya paratiroîdê endamek sîstema hormonan e.
Li dora rijênê tiroîdê çar rijênên piçûk bi navê paratiroîd hene. Ew jî ji bo rêkxistina kalsiyûma nav xwînê hormonan çêdikin. Kalsiyûm ji bo hestiyan gelek girîng e. Ger ew hormonana di xwînê de pir hebin, di laş de pir kalsiyûm tê komkirin. Ew kalsiyûmê ji lûleyên xwînê dide girtin. Gava hindik be, hestiyên mirovan dihelin.
Huseyînşêx
Huseyînşêx, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
Sørungen
Sørungen, goleke di nava sinorê parêzgeha Sør-Trøndelaga Norwêcê de ye.
Tellig
Tellig şaredariyeke navçeya (Landkreis) Cochem-Zellê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Siwîk, Dûtax
Siwîk, gundekî bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.
Sencî
Sencî gundekî ser bi navenda bajarê Selmasê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 473 kes (99 malbat) bûn.
Freudenberg, Nordrhein-Westfalen
Freudenberg bajarokekî navçeya (Landkreis) Siegen-Wittgenstein li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Bazardûzû
Bazardûzû bi 4.466 m çîyayê tewrî mezin li Azerbeycanê ye. Ew li Kewkazûsê ye û li nêzîkî sînorê rûsî ye.
Saint-Vivien, Charente-Maritime
Saint-Vivien, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Aşût
Aşût, gundekî girêdayî navçe Gercana bi ser Erzînganê ve ye.
NGC 2080
NGC 2080, cîsmeke asîmanî ye. Ji aliyê astronoma Brîtanî John Herschel ve di sala 1834an de hatiye dîtin.
Meselij
Meselij, gundekî navçe Yunaka ser bi Qonyayê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Freudenberg
Freudenberg tê çend maneyan:
Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd
Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd an Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurmancan, ango Komeleya Alîkarî û Pêşveçûna Kurd (KAPK), bi navê wê yê tirkî Kürt Teavün ve Terakki Cemiyeti jî tê naskirin, di sala 1908an li Veznecilera Stembolê hatiye damezrandin û rêxistina siyasî ya kurdan a pêşîn bû. Komele ji aliyê kesê xwedî ramanên cûda ve hatibû damezrandin lê karakter û tîna komeleyê arîstokrat bû.
Pêvajoya Damezrandinê
Piştî îlankirina Meşrûtiyeta Yekem a Dewleta Osmanî, rewşenbîrên kurd ku li sirgûnê bûn vegeriyan Stembolê. Ev rewşenbîr û rewşenbîrên ku berê li Stembolê dijiyan eşkere piştgirî dan meşrûtiyetê û ji bo bicîhbûna wê ketin nav hewldana. Rewşenbîrên Stembolê ji bo armanca bi dawî anîna mazlûmbûn neteweya kurd xwestin komeleyek damezrînin. Di vekirina komeleyê de 500 endam û gelek mêvan eleqe nîşandan komeleyê.
Armancên Komelê
Li gorî destûrnameya komeleyê, KAPK dixwest van tişta bike:
Weşana Komeleyê
Komel di 5ê kanûna pêşîn 1908an rojnameyeke bi navê Kürt Teavün ve Terakki derxist. Rojname wek heftename û 8 rûpelî derdiket. Jiyana rojnameyê tenê 9 hejmar dom kir. Piraniya naveroka vê rojnameyê ji nivîsarên çandî û perwerdehiyê pêk dihat. Nivîskarên herî girîng ê rojnameyê rewşenbîrên wek Seîdê kurdî, Îsmaîl Heqiyê Babanzade û rewşenbîrên din yê tevgera neteweyî ya wê demê bûn.
Xebatên Komeleyê
Komelê ji xeynî derxistina rojnameya çend armancên xwe yên din jî pêk anî. Endamên komelê pir dixwestin ku li Kurdistanê xwendin û nivîsandin belav bibe.
Ziman û wêjeya kurdî
KAPKê ji bo ziman û edebiyata kurdî jî xebitiye. Projeyên weke ji bo pêşxistina zimanê kurdî, sazkirina rêzimanê kurdî- amadekirina ferheng, berhevkirina berhemên çapkirî û ne çapkirî yên kurdî, nivîsandina dîroka wêjeya kurdî ji nav van projeyan bû.
Ji bo van armanca xebata Kavaid-î Lîsan-i Kurdî ya Emer Awnî Efendiyê Xerpetî hatiye çapkirin.