cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pawlos
Mirina wî
Li roma di di dema Neron de, weke yekî ser bixwe ma Lê zêde ji malê derketina wî jî, maf jê re ne hat hiştin. Di dema Nero de, bi cezayê mirinê hat ceza kirin. Ser 9 mehan re di zindanekê girtî ma. Împeratorê Romayê Konstantîn piştî ku ew hat ceza kirin li ser tirba wî dêrek ava kir. Ew jî, î ro li Roma, weke "Dêra Pawlos" tê zanîn.
Pousthomy
Pousthomy, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Çerxa xaneyê
Çerxa xaneyê an jî çerxa dabaşbûna xaneyê (bi înglîzî: cell cycle – cell division cycle) navê gelemperî yê ji bo şîrovekirina rêzebûyerên jiyana xaneyê ji dabeşbûna makexaneye heta çêbûna du xaneyên keç.
Cara ewil, di sala 1858ê de ji Almanyayê, zanyerê biyolojiyê Rudolf Virchow da zanîn ko “her xane ji xaneyek din peyda dibe”. Ango xaneyek nû ji dabeşbûna dayikexaneya xwe çê dibe û bi dabeşbûna wê jî xaneyên keç ên nû çê dibin. Çerxa xaneyê ji rêzeçalakiyên di navbera van herdu dabeşbûnan pêk tê.
Hûrgiliyên çerxa xaneyê ya hemû zîndeweran ne yek e, lê taybetmendiyên çerxa xaneyê gelemper e bo hemû zîndeweran.Wekî mînak, divê ADN ya her kromozomê were duhendekirin û bi awayekî guncav, di navbera xaneyên keç de were parvekirin ko herdu xane jî hemû cor kromozomên makexaneyê (bi înglîzî: mother cell) werbigirin. Li gel duhendekirina kromozomên xwe, pirraniya xaneyan, endamokên xwe jî duhende dikin û di navbera xaneyên keç de parve dikin. Ji bo geşebûn û perisîna asayî ya zîndewerên firexaneyî, rêkxistina çerxa xaneyê gellek girîng e. Heke kontrola pêvajoya çerxa xaneyê têk biçe, nexweşiya şêrpence rû dide.
Maweya dabeşbûnê ji bo hemû xaneyên laş ne yek e.Rêjeya dabaşbûna xaneyek laş, li gor erkê xaneyê tê diyarkirin. Hinek xane rojê carek dabeş dibin, hinek xane jî di demek hê dirêjtir de dabeş dibin. Herwisa hin xaneyên laş jî tu caran dabeş nabin. Wekî mînak, xaneyên masûlke û xaneyên demar. Dirêjiya çerxa xaneyê di xaneyên korpeleyê (embriyo) ajalan de bi qasî 20 xulek e. Xaneyên korpeleyê hê ko bi têra xwe geşe nebûne dikarin cardin dabeş bibin. Ango qonaxên G1 û G2 yê çerxa xaneyê ya xaneyên korpeleyê pir kurt e. Bi gelemperî dirêjiya çerxa xaneyê di xaneyên ajalan de bi qasî 24 saet e. Ji bo perisîna xaneyê, divê xaneyên ajalan bi têre xwe geşe bibin. Ango di qonaxên G1 û G2 de xane bi têra xwe gir dibin paşê dabeş dibin. Ji 24 seetên çerxa xaneyê de xane bi qasî seetek di qonaxa mîtozî de, bi qasî 10-12 seet di qonaxa S-yê de, bi qasi 5-6 seet di qonaxa G1 ê de û bi qasî 4-6 seet jî di qonaxa G2 yê de dimîne Du qonaxên sereke yên çerxa xaneyê  heye, a yekem Înterfaz, a duyem jî Qonaxa M  ye. Bi mîkroskoba ronakî, dabeşbûna kromozom û sîtoplazmayê di qonaxa M-yê de bi hesanî tên dîtin. Dema xane di bin mîkroskobê de tê lekolînkirin, eger ev dem tu nîşanên dabeşbûna xaneyê xuya nebe, xane di qonaxa înterfazê da ye.
Înterfaz
Qonaxa nevber an jî qonaxa înterfazê dema jiyana asayî ya xaneyê ye. Wateya ‘inter’ navber e. Ango navbera du Qonaxên M-yê. Di qonaxa interfazê de xane xwe amade dike ji bo dabeşbûna mîtozî an jî ya miyozî. Xane di qonaxa înterfazê de geşe dibe û digihîje qebareya xwe ya asayî. Xane ji bo geşebûnê, ARN, endamok û proteînan çê dike.
Înterfaz sê jêrqonax lixwe digire, Qonaxa G1, S, G2. Tîpa G ji terma Gap’e tê. Ji bo navberdana reaksiyon an jî bûyerek domdar di înglîzîde li gel peyva “interval” peyva “gap”  jî tê bi kar anîn. Ango wateya G1, navbera 1 e.
Di jiyana xaneyê de dema ji kotahiya mîtozê heta destpêka qonaxa S-yê, wekî qonaxa G1 tê navkirin. Ev qonax wekî qonaxa yekem a girbûnê jî tê navkirin. Bi peyva “qonaxa G1” tê diyarkirin ko bi vî qonaxê navbera sîtokînez û duhendebûna ADNyê tê tijîkirin. Bi dirêjiya Qonaxa G1ê, endamokên nû tên çêkirin, hejmara endamokan zêde dibe, mêjera madeyên organîk û înorganîk ên di nav sîtoplazmayê zêde dibe. Bi vî awayî xane gir dibe. Qonaxa G1 bi du awayên gengaz dawî dibe. An xane derbasî qonaxa S-yê dibe û çerxa xaneyê didome, an jî xane ji çerxa xaneyê der dikeve û dikeve qonaxa G0ê.
Piraniya xaneyên laşê mirov di qonaxa G0ê de ne. Evan xaneyan bi eslê xwe zindî ne û hemû reaksiyonên metabolî yê pêwist pêk tînin. Xaneyên di qonaxa G0ê wekî xaneyan bêdeng û rawestî tên pejîrandin, loma ji bo qonaxa van xaneyan bêjeya ‘qonaxa  G0 ’( G sifir)  tê bikaranîn. Masûlkexane û demarexane dabeş nabin, loma hertim di qonaxa G0ê de dimînin. Lê hin caran jî hin xaneyên laş piştî çendin rojan, hefteyan an jî salan ji qonaxaG0ê derdikevin û amadekariyên dabeşbûnê dikin. Wekî mînak, xaneyên kezebê di hin şert û mercan de Qonaxa G0 ê diterikînin û derbasî qonaxa S-yê dibin.
Duhendebûna ADN û çêkirina hîston di qonaxa S-yê de rû dide. Ji ber ko hemû ADN yên kromatîdan xwe duhende dikin, mêjera ADN Zêde dibe, û hejmara kromatîdan dibe du qat. Duhendebûna sentrozomê jî di vê qonaxê de rû dide.
Di qonaxa G2 de xanê hê bi leztir gir dibe û hin proteîn,endamok û enzîman çê dike. Wekî mînak berhemkirina proteîna tubulîn zêde dibe ko di qonaxa mîtozî de çêkirina mîkrotubulan rû bide. Di vî jêrqonaxê de xane çavderiya ADN yê dike, eger  ADN bi awayek rast duhende nebû be, divê çewtiyên ADN yê bêne sererastkirin.
Qonaxa M
Dabeşbûna mîtozî ne karekî hêsan e. Dema xane dabeş bibe, divê hemû endamok, sîtoplazma û kromozomên xaneyê, bi herdu xaneyên keç ve bi yeksan were parvekirin. Bi dabeşbûna mîtozî ji makexaneyê du xaneyên keç çê dibe. Xaneyên keç di derbarê zanyariyên bomaweyî (genetîkî) de wekhev in û kopyayên makêxaneyê ne.
Mîtoz ji 5 qonaxan pêk tê. Profaz, Prometafaz, Metafaz, Anafaz, Telofaz.
Di rastiyê de navbera van qonaxan da bêhnvedan (sekinandin) tune ye, ji serî hetanê dawî, dabeşbûn bê navber didome. Evan qonaxan ji bo gav bi gav çavderîkirina tevgera kromozom û endamokên xaneyê tên bikaranîn.
Profaz (Qonaxa amadeyî)
Di qonaxa profazê de rîşalên kromatînê, xwe li dor xwe dipêçînin, gilok dibin û hê pirtir kin û qalind dibin. Sentromerên her du kromatîdên xwîşk xwe bi hev girê didin. Kromatîdên xwîşk bi alikariya proteînek, bi navê proteîna kohesîn (cohesin) xwe li hev digirin. Di vê qonaxê de navikoka makexaneyê winda dibe. Sentrozom ji hev cihê dibin û her yek ber bi cemserek xaneyê ve diçin. Li navbera sentrozoman de çêkirina rîşalên teşiyê dest pê dike.
Prometafaz (Qonaxa pêşkemerî)
Parzûna navikê dest bi parçebûnê dike. Mîkrotubul ji her du cemseran dirêj dibin û hinekê ji wan dikevin nav navikê. Kromozom hê pirtir gilokî dibe. Herdu kromatîdên kromozomê di sentromerên xwe de kînetokor cih dikin. Hinek ji mîkrotubulên kînetokorî xwe bi kînetekoran ve girê didin.
Mixancîq
Mixancîq gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Çerxa xaneyê
Metafaz (Qonaxa kemerî)
Sentrozom li her du cemseran cih dibin. Kromozom hê pirtir xwe li dor xwe dipêçînin. Bi vî awayî kromozom kintir û qalindtir dibin, di bin mîkroskoba ronakî de baş xuya dibin. Kromozom li ser xêza ekvatorî ya xaneyê de rêz dibin. Ev xêza ekvatorî wekî ‘sêniya metafazê’ tê navkirin. Her yeka kromatîdên xwîşk bi mîkrotubulên kînetokorî yên dijber ve tê girêdan.
Anafaz (Qonaxa cihêbûnê)
Mîkrotubulên cemserî ji her du cemseran ve xwe dirêj dikin. Gava li hev diqelibin (rastê hev tên), hevdu tehn didin, bi vi awayî xane dirêj dibe û şiklê teşiyê digire. Bi qelişîna proteîna Kohesîn a navbera kromatîdên xwîşk, ji hev cihêbûna kromatîdan jî dest pê dike. Her yeka kromatîdên xwîşk ên ji hev qetiyanê, êdî wekî kromozom tên navkirin.
Telofaz (Qonaxa kotahî)
Bi vî qonaxê ve êdî di nav xaneyê de du navik çê dibin. Li derdora navikan parzûna navikê peyda dibe. Parzûna navikê kromozoman ji sîtoplazmayi cihê dike.Di nav navikan da navikok cardin çê dibin. Kromatînên badayî yên kromozoman, xwe ve dikin, zirav û dirêj dibin.
Papa Nîkolaws V
Papa Nîkolaws V, Nîkolawsê 5'em, Nîkolawsê pêncem ku navê wî yê jidayikbûnê Tommaso Parentucelli ya, di 15 mijdara 1397´an de bû û 24´ê adara 1455´an de jî mir li Romayê. Ji 6´ê adara 147´an heta mirina xwe bûya papa. Bi eslê xwe talyanî ye.
Çerxa xaneyê
Sîtokînez
Ji xeynî çend coran, hema bigre tevahiya xaneyên navikrasteqîneyan (eukaryotan) piştê dabeşbûna navikê, hewl dide ko sîtoplazma û endamokên xaneyê jî parve bike. Sîtokînez bi qonaxa anafazê dest pê dike, di qonaxa telofazê de didome û berê înterfaza nû jî diqede.
Xaneyên ajalan bi parzûnek gelek tenik û qayîşokî dorpêçî ne. Sîtokînez bi qelîştoka dabeşbûnê dest pê dike. Xane ji qada xêza ekvatorî ya metafazê girj dibe û gelîştoka dabeşbûne çê dibe. Girjbûna deziyên (rîşalkên) aktîn û miyozînê, parzûna xaneyê ber bi hundirê sîtoplazmayê ve dikişîne. Her ko girjbûna rîşalkên bin parzûnê zêde dibe, xelaka girjdar teng dibe dawiya dawî makexane dibe du parçe.
Xaneyên riwekan jî mîna yên ajalan bi parzûnek tenik û qayîşokî dorpêçî ne. Lê parzûna xaneyên riwekan bi diwarê xaneyê dorpêçî ye. Dîwarê xaneyê mîna parzûna xaneyê qayîşokî nîn e, loma qelîştoka dabeşbûnê çê nabe. Xaneyên riwek bi lewheya dabeşbûnê sîtoplazmayê parve dikin.
Bandora molekulên rêkxer li ser çerxa xaneyê
Sayklîn û kînazên pêgirê sayklîn, di xaneyên navikrasteqîn de çêkirina ADN-yê rêk dixin. Sayklîn bandor li ser kînaza pêgira sayklîn dike, kînaz jî koma fosfatê diguhezîne proteîna armanc. Proteînên armanc jî duhendebûna ADN-yê û çalakiyê din ên xaneyê han dikin.
Sayklîn
Sayklîn komek proteînên ji bo çalakkirina kînazan in. Sayklîn bi carek ve çê dibin û zû hildiweşin. Bi gelemperî, sayklîn bi nîşanên ‘raweste’ an jî ‘bidomîne’ çerxa jiyana xaneyê rêk dixin. Sayklîn navê xwe ji qonaxên çerxa xaneyê digirin. Di nav xaneyên eukaryotan da çar corên sayklînan heye; Sayklîna G1(sayklîna D), Sayklîna G1/S(Sayklîna E), Sayklîna S (Sayklîna A) û Sayklîna M (Sayklîna B). Hemû xaneyên navikresteqînan ji van çar corên sayklinan, sê cor sayklîn bi kar tînin.
Erka sayklînan ji hev cuda ye. Wekî mînak, Sayklîna M ji bo kinbûn û stûrbûna kromozoman û perçabûna parzûna navikê destek dide xaneyê. Asta sayklînan di hemû qonaxan da ne wekî hev in. Bi gelemperî di kîjan qonaxê de pêdivî bi kîjan sayklînê hebe, mêjera ev sayklînê digihîje asta herî bilind.
1.Sayklînên G1/S nêzikê kotahiya qonaxa G1 de kînazên pêgirê sayklînê( Cdks) çalak dike. Bi sinyala “bidomîne” rê li ber pêşveçûna çerxa xaneyê ve dike. Di qonaxa S-yê de asta sayklînên G1/S dadikeve.
2.Sayklînên S piştê sînyala bidomînê ya Sayklînên G1/S, duhendebûna kromozoman han dike. Asta sayklînên S heta qonaxa mîtozî bilind dimine. Herwisa ev sayklînan hin çalakiyên qonaxa mîtozî jî kontrol dikin.
3. Sayklînên M, di qonaxa mîtozî de kînazên pêgirê sayklînê han dikin. Çalakiya Sayklînên M di dawiya qonaxa S-yê dest pê dike, di nivê qonaxa mîtozî de asta sayklînên M dadikeve. Piraniya xaneyan de koma sayklînan a çarem, sayklînên G1 jî kar dike. Ev sayklîn alîkarî dike bo rêvebirina çalakiyên sayklînên G1/S.
Kînaza pêgira sayklîn
Proteînên kînaz corên enzîman in, dema kînaz çalak dibin, ji molekulek koma fosfatê digirin û diguhezînin molekulek din. Kînaz, bi gelemperî proteînên xaneyê çalak dikin, carnan jî proteînên çalakbûyî, neçalak dikin.
Ji bo çalakbûnê, divê kînaz bi sayklinan ve werin girêdan. Hejmara corên sayklinan û corên kînazên pêgirê sayklîn di hemû zîndeweran de ne yek e.
Bi pêşveçûna çerxa xaneyê çalakiya kînazan hin caran zêde dibe, hin caran jî kêm dibe. Bi çalakiyên kînazan, proteînên nav xaneyê tên fosfatkirin (bi înglîzî: phosphorylation) ko çalakiyên bo çerxa xaneyê dest pê bikin an jî werin rêkxistin. Wekî mînak, di xala kontrolê ya G2/M de çalakiyên kînazên pêgirê sayklîn zêde dibe. Di vê xalê de proteînên kontrola pêçîna kromozoman dikin, proteînên hilweşîna parzûna navikê kontrol dikin û proteînên rîşalên teşîyê ava dikin, tên fosfatkirin.
Di despêka qonaxa înterfazê de mêjera Sayklînê zêde dibe. Sayklîn bi Kînaza pêgira sayklîn ve tê girêdan bi vî awayê hevgirtina Kînaz-Sayklîn çalak dibe û xaneyê ji qonaxek, derbasê qonaxek nû dike. Bi taybetî di xalên kontyrolê yên G1 û G2 de kînaz sînyal dide xaneyê ko çerxa xaneyê bidome.
Xala kontrolê ya çerxa xaneyê
Gavên ji bo çavderîkirina geşebûn û perisîna xaneyê wekî “xalên kontrolê” (bi înglîzî: checkpoints)tê navkirin. Di xalên kontrolê de proteînên bi navê “proteînên kontrole” wekî mîna wergiran kar dikin, ji hawirdor agahî digirin û biryar didin ka gelo şert û merc ji bo dabeşbûna xaneyê guncav e an na. Bi xalên kontolê, xane ji bo her çerxek, tenê carek ADNya xwe duhende dike. Xalên kontrolê pişrast dikin ko hemû şert û mercên wê qonaxê pêk hatiyê, loma xane dikare derbasê qonaxek nû bibe. Dema bi xanêyê hin ziyan an jî çewtî çê be, xala kontrolê heta çewtî sererast nebe, rê nade xaneyê ko dabeş bibe. Bi vî awayî her tim xaneyên nû yên bêxesar çê dibe. Bi kurtasî, xalên kontrolê pişrast dikin ka xane bi têra xwe geşe bûye an na, duhendebûna ADNyê bê kêmasî rû dayê an na û parvekirina kromozoman wê bi awayekî rast çê bibe an na.
Sê xalên kontrolê, çavderiya çalakiyên çerxa xaneyê dikin.
Xala kontrolê ya G1, gava xane ji qonaxa G1ê derbasî qonaxa S-yê dibe(G1/S)
Xala kontrolê ya G2, gava xane ji xonaxa G2yê derbasî qonaxa M-yê dibe (G2/M)
Xala kontrolê ya M, gava xane ji qonaxa metafazê derbasî qonaxa anafazê dibe.
Têkçûna xalên kontrolê rê li ber nexweşiya şêrpence ve dike. Xaneyên bi şêrpenceyî li gor xaneyên asayî hê leztir dabeş dibin.
Plech
Plech şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bayreuth li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Serko
Serko, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Genetîk
Genetîk, an jî bomawezanî, zanista xwandina zikmakiya zîndeweran e. Cenetîk di çawaniya zikmakiya rûdem û şêweyan li ba mirov û caneweran vekolîn dike. Zaniyara nemsawî Gregor Johann Mendel (1822-1884) di sedsala nanzdehî de bingehên cenetîkê bi ceribandina ser jêmayiya polikên danî. Vê dahênê wî piştî dehsalan, di destpêka sedsala bîstê de hatî pejirandin. Ji vir şunda zanista cenetîk roj bi roj pêş dikeve. Bi riya cenetîk gelek sedemên nexweşiyên mirov hate diyar kirin.
Destpêka kifşkirina genetikê
Genetik, bêjeyeke biyolojîke. Yê ku weke ku temenê wê afirandiya ku tê gotin bi nav Gregor Johann Mendel (1822-1884) e. Bi zêdeyî ji, dema ku mirov bahsa genetikê dike, mirov bahsa zanebûne mirov dike. Genektik, hebûneke ku zanebûne û Zanista hebûne di xwe de bu qod dike ya. Di hundurê xane de, genetik cih digirê. Genektik Zanistiya mirova. Zanebûne ku hîmê mirov avadike û guharandinên ku di wê zanistê de di bin hemû ji, di wir de cih digirin. Gelek zanistvan li ser genetikê likolon dikin.Genetikê weke ´pirtûka jiyanê´ ji têt binavkirin. Agahiyên mirov hemû têde kom dibin. Ev beş ji Proteînan pêt têt. Qodên ku weke tîpên wê hene yên serekê adenîn, guanîn, tîmîn, sîtozîn û ûrasîl e. Ûrasîl, teybetmendiya wê, bi RNA yê re ya. Genetik, bi DNA û RNA xwediyê du beşên ku hevdû temem dikin in. Zaninên mirov û an jî yên jîndî di RNA de xwed di buhurênin û hene.
Di rastkirinê de di hebûnê de bi milyonan awa distêne. Her awayên ku distêne ji di hebûnan de xwe didina nîşandin. Genetik, bû Teknolojiya sadsala 21 ê. Pêşketin û kifşkirinên ku dibin û keşfen ku di bin tê hîmê wan de cih digirê. Genektik di rastiyê de, hîmê jiyanê ya. Ji gelek aliyên ve divêt ku werê bi watekirin, haya ku bi rasti û wate xwe werê ser ziman. Çawa ku mirovek ji dê û bavê xwe mîreteyan digirê û dibe xwedi, her weha ji dê û bav, zarok ji bi genetika hîmê zimên, çand, çend rasti û bûyînên ku weha bûna, digirê di dibe paşaroja xwe bi xwe re. Bi vê yekê re genetik, rastiye mirovan dide berdewam kirin. Genetika zimanê jiyanê û hebûnên ku hene yê jiyanî ya. Pergala hevgirtina mirov di xwe de bi genetike bi wate ya.
Gen, di DNA de, li herêmna weke berember tê. DNA, çar cûreyên wê ên nûkleotidî ku wan bi bi xelekî pêk tê melûkol a. Li ser vê zincirê, bi rastkirina wê re, organisma ku wê çawa bibe bi xelekê û ankû zincirê re zanîna wê tê li holê. Di temen de, xwediyê dû xelek û ankû pêçûka ya. Ew xelek, weke tayan xwe dide li der. Lê hevdû temem dikin. Her ta, li bemberê xwe ku weke hevling binaqêne, wê taya din li ber wê hebê. BI wê re jî êdî kopîya kirin diafirê.
Koda genetikê
Nûkleotîd Di her şaneyê de li ser amînoasîdan û tayên wan re ku afirandina wan dike, bi wê re dihê li holê. Ji wan jî, proteîn diafirê. Di her proteinê de, her emîno rêkirina wan di nava genan de beremberê xwe diafirêne. Ew farqe di navberê de û ankû ew navbera ku herî, wê ew weke "kod" were ser ziman.
Di hundûrê proteinê de rêzbûna wê dide nîşandin ku wê çawa sê-dîmenî wê bibe, wê dide kifşkirin. Ev awayê rêzkiirnê jî, ji erka proteyînê bi berpirsîyar a. Ji bo şaneyekê mirov dikarê bêje ku nemû erk û karkirina wê, ji wê re dibe bersiv. Tenê di DNA´yekê de jî guharîn, wê guharînî di proteinê de di amîno de di rêzkirina wê de bix we re bêne û wê guharînê û erka wê bide guharîn. Ev jî, wê di jîndayê xwediyê şanê ya, ku mirov bê û ankû jîndayekî din jî bê, wê guharînan di wê de bike, bi vê rengî wê ancamên wê hebin.
Xaçelî
Xaçelî, gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.
Pirdoda
Pirdoda, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Daxyan
Daxyan an jî Daxû, gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.
Motolayataq
Motolayataq navê gundekî û şaredariyeke di navçeya Astara de li başûrê Azerbaycanê ye. Gundên Anbabû, Vileparqo, Ekbermehle û Şiximpêşte bi Motolayataq ve girêdayî ne.
Siesbach
Siesbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Üchtelhausen
Üchtelhausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schweinfurt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Merdûq
Merdûq gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Papa Anastasyûs I
Papa Anastasyûs I, Anastasyûsê 1'em, Anastasyûsê yekem, ji 27´ê sermawaza 399´an heta 19´ê kanûna 401´ê papa bû. Navê bavê wî Maxîmûs a. Wî giranî da latiniyê. Wî giranî tercûme kirinê ji demên berê. Bo vê yekê heta ku çûya Îskenderiya jî. Li wir jî, li pirtûkxane wê maya bo xwandinê. Rêwîtiya wî ya demê zêde nayê zanîn. Lê tê gotin ku çûye Misrê jî.
Li gorî ku tê gotin, li dijî hin bineterên demên berê jî bû. Ew, yekî weke Pawlos û wan hat şîrovekirin. Bi baweriya wî ya xort re basewî tê kirin.
Bangeşe
Bangeşe an jî propaganda (ji latînî belav dibe, belav dike) di wateya xwe ya nûjen de hewildanên armancdar ên ji bo ramanên ramyarî an dîtinên giştî, ravekirina zanebûnê û rêwergirtina tevgerê bi rengek ku tê xwestin ji hêla bangeşeyê an serweran ve tê vegotin. Ev berevajî bi perspektîvên pirrjimar û rexneyî ye, ku ji hêla ezmûn, nêrîn û nirxandinên cûda û her wiha vegotinek raxistî ve têne şandin.
Xilbês
Xilbês, gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.
Wolfram
Wolfram (/ˈwʊlfrəm/) an Tungsten (/tʌŋstən/) jî ye te zanîn elementeke kîmyewî bi sembola kîmyewî W û nimra atomîk 74.
Dîrok
Di 1871, asideke nu peydekir, tungstik asid.
Etîmolojî
Tungsten di yanî "kevire gîran" te, le belê ew ji di bejin wolfram.
Wolfram jî di gelek zimane awrupa da te gotin.
Teybetîya Fîzîkî
Wolframe xam î hişk di renge gewra-pola û zu te şîkestin. Di nav elementade germa helandine ya heri zeda a wolframe ya. Wolfram di elektronike de X-ray, ampul û gelek vedore elektronîkte te amelkirin.
Vileparqo
Vileparqo navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Vileparqo bi gundê Motolayataq ve girêdayî ye.
Carl Wieman
Carl Edwin Wieman (jdb. li Corvallis, Oregon) fîzîknasekî navdar ê DYAyî ye. Sala 2001î bi tevî Eric Allin Cornell û Wolfgang Ketterle, Xelata Nobelê ya Fizîkê wergirtiye.
Jînenîgarî
Piştî perwerdeya bilind derfeta berdewamkirinê ji MITê digire. Li zanîngeha Stanford University, sala 1977î dîplomê werdigire. Wekî assîstentprofesor li zanîngeha Michigan kar dike. Sala 1984î li zanîngena Colorado dest bi kar dike. Ji sala 1987î wekî profesor li heman zanîngehê dixebite.
Xebat û girîngiya Wieman
Li gelek warên fîzîkê xebitiye û lêkolîn kiriye. Lê bi giranî xwe daye fîzîka germahiyên awarte û extrem. Ew jî yek ji kedkarê avakirina Kondensasyona Bose-Einstein e. Herwiha li ser atom, cemedkirina lazeran, pîvandinên têkûz ên fîzîkê, angaşta qelskirina bandora elektrîkê, cureyên spektrometrîyan hwd jî lêkolîn û xebat pêk aniye.
Mohsênabad, Meraxa
Mohsênabad gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Sonnenberg-Winnenberg
Sonnenberg-Winnenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Kendav
Kendav ketina deryayan di nav reşahiyê re ye. Teşeyê mezin ê erdnigariyê yê kendavikê ye.
Waigolshausen
Waigolshausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schweinfurt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Papa Ûrban I
Urban I (an Urbanus I), (jdb. ? - m. 25ê gulana 230´an a, ku li Romayê di navbera salan 222-230´an de erk kirîya weke Papa. Piştî Callixtur ku dema ku li roma Împerator Aleksender Severus ku li ser taxt dirûnişt, wî papatî kirîya. Di 25´ê gûane de çûya ber dilovaniya xwe. Hê jî, qabra wî li Roma li Calixtus´ê ya.
Lîsteya guhandarên nemabûyî
Ev lîsteya nesergihayî ya guhandarên nemabûyî ji xeynî guhandarên pêşdîrokî ye. Gelek ji van guhandaran bi egera çalakiya mirov ku ji bo werzîşê an xwarinê hatine nemabûyî û hilweşandina ciyên jiyana wan.
Perissodactyls
Binecure
Bornage
Bornage, gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.
Şiximpêşte
Şiximpêşte (yan jî Şêximpêşte) navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Şiximpêşte bi gundê Motolayataq ve girêdayî ye.
Seaborgiyûm
Seaborgiyûm (, ji navê Glenn T. Seaborg) metalek û elementek e.
Wilzenberg-Hußweiler
Wilzenberg-Hußweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Sindava
Sindava, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Lalêzar, Meraxa
Lalêzar gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Papa Piyo I
Piyûs I, jidayikbûn: ? - mirin: 155´an, di navbera 140 - 155´an de li ser erka papatîyê bûya. Di dema xwe de tê gotin ku li dijî Gnostisîzm sekinîya û têkoşîya ya. Bi wê re tê gotin ku li dijî Markîon û hizrên wî jî derketîya û ew jî ji dêrê avêtîya.
Semerkand
Semerkend an Semerkand (ûzbêkî: Самарқанд, Samarqand, farsî: سمرقند‎, Samarqand), parêzgeh û bajarek li başûrê rojhilatê Ûzbekistanê ye û yek ji kevintirîn bajarên niştecîh ên Asyaya Navîn e.
Delîlên çalakiya mirovan li qada bajêr ji serdema paleolîtîk a paşîn de hene. Her çend delîlek rasterast tune ku nîşan bidin ka Semerkend kengê hatî damezrandin, tê texmîn kirin ku bajar di navbera sedsalên 8an û 7an BZ de hatiye damezrandin. Semerqend a ku li ser Riya Hevrîşimê ya di navbera Çîn û Ewropayê de bi pêş ket, carinan yek ji mezintirîn bajarên Asyaya Navîn bû. Piraniya rûniştvanên vî bajarî farisîaxêvên xwecihî ne û bi zaravayê farisiya tacîkkî diaxivin. Ev bajar yek ji navendên dîrokî yên gelê Tacîk li Asyaya Navîn e ku di demên berê de yek ji bajarên girîng ên împaratoriyên mezin ên Îranê bû.
Di dema Împaratoriya Axamenî ya Pers de, ew paytexta satrapiya Sogdî bû. Bajar di sala 329 BZ de ji aliyê Îskenderê Makedonî ve hat zeftkirin, dema ku ew bi navê Markanda dihat nasîn. Bajar ji aliyê mîrên Îranî û Tirkan ve hat birêvebirin heta ku di sala 1220an de ji aliyê Mongolan ve di bin desthilatdariya Cengîz Xan de hate dagirkirin. Îro, Samerqend paytexta herêma Samerqand û bajarek qasî navçeyek e, ku tê de wargehên bajarî yên Kimyogarlar, Ferxod û Xişrav hene. Bi 551,700 şênî (2021), ew duyemîn bajarê herî mezin ê Ûzbekistanê ye.
Samarkanda nûjen ji du beşan tê dabeş kirin: bajarê kevn û bajarê nû, ku di rojên Împaratoriya Rûsyayê û Yekîtiya Sovyetê de hate pêşve xistin. Bajarê kevin bermahiyên dîrokî, dikan, û xaniyên taybet ên kevn, û bajarê nû avahiyên îdarî û navendên çandî û saziyên perwerdeyê dihewîne. Di 15-16 Îlonê, 2022an de, bajar mazûvaniya civîna SCO ya 2022 kir.
Jaj
Jaj (bi latînî: Carum carvi) ji famîleya bexdenûsan (Apiaceae) gihayeke bêhnxweş e. Li bêhndarkirina xwarinan wek penêr û nan tê bikaranîn.
Kehlan
Kehlan gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Goga Roma
Goga Roma alaveke alîkar di jînekolojiyê de bo zarokanînê ye.
Çola Hero
Çola Hero, gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.
Goga Roma
Gogeke ji hewayê dagirkirî ye û dema êşên zarokanînê destpêkir jin bi deverû xwe li ser dirêjdikin ku ev yek rehetî û aramiyê dide wan. Jin dikarin bi cureyên din jî li ser gogê vekevin. Niha lêkolîn hene ku zarokanînê jî li ser vê gogê pêk bînin.
Bi navê Paul Degen nexweşekî ku bi hefteyan ji ber êşa pişta xwe nedikarî vekeve ev alav çêkiriye û niha gelek cureyên wê hene.
Dale Carnegie
Dale Carnegie (bixwîne: Deyl Karnigî) (jdb. - m. ) nivîskar û gotarbêjekî amerîkî ye ku pirtûkên xwe li kovarên psîkolojiyê nivîsandiye.
Remedan
Remedan, gundekî navçeya Nazmiyeyê ye ku bi ser Dêrsimê ve ye.
Papa Skender VI
Navê wî bixwe yê jidayikbûnê jî Rodrigo Borgia bûya.
Şikefta Mara
Şkefta Mara, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Riya hêkê
Li jora malzarokê ne û du heb in. Ev kanalin pirr hûr û nazîk, nava wan çend mîlîmetre nin. Dawî fireh dibe mîna kovikin (mastêrik) gincirî, yên ku hêkê ji cihê hêkelê (ovar) digre û derbasî malzarokê dike.
Di jiyana rojane de mirov nikare riya hêkê bihesîne lê dema ku birîn tê de hebe dikare. Birîna hêkelê dikare çêbibe, dema ku kanalê wê bi prosesên nexweşiyê bên girtin dibe sedema stewirbûnê. Ji ber wê, pirr girîng e dema ku kulbûn an şewitandin di lebatê zayend derketin ku mirov wan zû tedawî bike, ji bo bipêşnekevin.
Ziglûçe Ebas
Ziglûçe Ebas, gundekî ser bi navenda bajarê Bostanabadê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
James Chadwick
Sir James Chadwick, CH, FRS (jdb. li Manchester; m.  li Cambridge) fîzîknasekî Brîtanyayî bû. Sala 1935î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Wipfeld
Wipfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schweinfurt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
7ê kanûna pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Kehiq
Kehiq gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Teknesyûm
Teknesyûm (, ji ) metalek û elementek e.
Şeranişî Felan
Şeranişî Felan, Şeranişa Filehan, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Dragon Ball GT
Dragon Ball GT (bi japonî: ドラゴンボール GT ジーティー, Doragon Bōru Jī Tī) berdewamiya duyem a rêzeanimeya Dragon Ball e. Ew ji destpêkê ve wekî anime hate çêkirin û ne li ser bingeha rêzemanga ye wek mînak Dragon Ball û Dragon Ball  Z ya  Akira Toriyama. Toriyama ji bo Dragon Ball GT tenê wek şêwirmendê hunerî xebitî.
Konsepsiyon
Dragon Ball GT deh sal piştî dawiya plana mangaya resen û pêkanîna wekî rêzefîlm dest pê dike.Alakî, ku bi bingehî li ser şer û serpêhatiyên şexsî ye, dikare li ser beşên cihêreng were dabeş kirin - bi vî rengî sagayan - ku her du jî vedigerin ser bûyerên pêşîn ên çalakiya orjînal, lê di heman demê de bi serfirazî li ser hevûdu jî ava dikin, hevûdu şert digirin û rê li ber çareyekê digirin.
Beşên 1 heta 22
Son Goku û Oob li qesra Xwedê perwerde dibin, di de Prens Pilav xwe dixuşîne, yê ku di dawiyê de dixwaze daxwaziya serdestiya cîhanê bicîh bîne. Ew Super Dragonballan ku ji hêla Piccolo ve hatibû afirandin, dibîne. Di heman demê de, ew bi şaşî xwest ku Son-Goku wekî berê dîsa biçûk be. Super Dragonballan naha li tevahiya galaksiyê belav dibin û rojger ku ewna li ser wan hatiye bikaranîn hildiweşîne, heya ku di nav salekê de carek din ne werin civandin. Ji ber vê yekê Son Goku, ku niha di bejna zarokî de ma ye, bi alikariya Trunks û Pan ve  diçin û li wan digerin.Piştî çend dijberên yekem, ku ne astengiyek cidî ne,  kom  kultek olî ku dawî li wan dibe li cem  Doktor Mu û ezmûnên wî yên li ser bi navê Biyo-Sîborgan, ku di heman demê de  jî vejîna Tsufuriyanê bi navê Baby cih digire. Tsufuriyan jî dema berê ji hêla Saiyajin ( bi Îngilîzî Sayan)  ve carekê hatine vekuştin.
Mu jî Super Dragon Ballan dicivîne, lê Son Goku, Trunks û Pan dikarin plansaziyên wî xirab bikin û lêgerînê bidomînin. Lêbelê, Doktor Mu bi Tsûfûriyanî û şaneya mezinbûnê ê  di keştiya fezayê ve dikare bireve.
Baby
Beşên 23 heta 40
Halvorî
Halvorî an jî Halvoriye, gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.
Dragon Ball GT
Baby
Baby biryar dide ku Erdê dagir bike, dikeve li bejnê Son Goten, Sob Gohan û di dawiyê de Vegeta, yek carekê, dema ku hêkan li seranserê cihanê dixe da ku hêz  pêwîst e ji bo Sajajinan  kontrol bike gava ku ewna xwe wek Super Saiyajinan vediguherînin. Tenê Boo, Mister Satan, Pan û Oob bê enfeksiyonin ji ber ku ew nexweşîngir in an ji xwe seva Babyê vedişêrin.
Gava Son Goku, Pan û Trunks bi serfirazî ji lêgerîna Dragon Ball vedigerin, ew yekem fêm dikin ku malbatên wan behre xerîb dikin, lê ew li ser wê yekê nafikirin heya ku Trunks dîsa di bin kontrola Babyê de ye û dijminê wan xwe eşkere dike. Bi tena serê xwe, Son Goku di bedena xwe ya zarokî de şansek tune ye ku ew ji aliyê Kibitoshin bi teleportasyona nihoyî ve ji nû ve tê filitandin, berî ku Baby dikare wî di bedena Vegetayê de bikuje.
Piştî dorpêçkirina cîhanek navborî, Son Goku dîsa li ser cîhanê Kaioshinan tê, li ku derê Kaioshinê kal yê 15 nifşên berê wê re diyar dike ku  Son Goku re poça wî ya meymûnî pêwîst e  ku li hemberê Babyê biserkev e.
Dema ku merasîmek ji bo teşwîqkirina geşbûna poçê tê li dar xistin, Baby Super Ballan bikar tîne da ku vejandina rojgera wî, Tsufuru, ku ji hêla Saiyajin ve bi Tsufuriyan re hate hilweşandin de bixwaz e.
Son Goku di dawiyê de vedigere dijberê xwe yê li ser Tsufuru û hêdî bi bêriya xwe ji bo Erdê xwe veguherîne wek Super Sajajajinê çarçarî.
Piştî ku bindestên Baby bi ava pir pîroz, bi curek dermanê her tiştî, ji hêkên Tsufûrî rizgar dibûn, Son Goku bixwe dibe ku dawiyê de Babyê bikuje.
Li dû vî şerî, Son Goku hemî candaran li ser rûyê erdê ji Tsufuru re vedikişîne, tenê Piccolo li paş dimîne da ku Dragon Ballan wî piştî mirina wî bi wî re winda bibin.
Piştî demekê, Son Goku û hevalên wî Dragonballên ku ji aliyê Dende ve li ser Tsufuru anîn û banga ejdehayê pîroz Shenlong dikin, ku erdê nûve çê dike.
Kizvankê
Kizvankê, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Avdestxane
Di zimanê Kurdî de gelek navên wê hene. Hema bigire li her herêmekê binavkirinekê wê yê taybet heye. Ji ber asîmîlasyon û bandora zimanên serdestên Kurdistanê di sedsala dawî de bêjeya Fransî ya Toilette (bilêvkirina bi kurdî: Tûvalet) jî kete zimanê Kurdî. Li Ewropa û Asyayê çêkirin û bikaranîna tûvaletê cûda ye. Bi kurtî ji bo WC yên rojavayiyan re Alafranga û ji yê hin welatên Asyayê (Ereb, Rom hwd) re jî "Alaoryentîka" tê gotin.
Dîroka Avdestxaneyê
Gorî zanyarên Ewropayî, tûvalet bo cara pêşîn li Kurdistan û Mezopotamyayê hatiye bikaranîn. Derbarê WCyê de qeyda herî kevn a dîrokî, bermahiyên heya b.z. 2800'î kevn ên Mezopotamyayê ne. Ji ber bandora Ereb û Îslamê, wate û pêdiviya tûvaletê hatiye guhertin. Bi hatina Ereban ve Kurdan jî wekî wan, herçendî axa Kurdistanê ne bi xîz be jî, tenê tûvaletên mecbûrî çêkirine.
Tûvalet, bi destê Bîzansî û Romayiyan li Ewropayê jî belav bûye. Dîsa bikaranîna wê ya li Asya dûr (Japon û Çîn) jî xwedî dîrokeke kevn e.
Tirşîna şêlimê
Amadekirin
Şêliman baş bişon, pakij bikin, bikin du qet. Avê û xwê berdin serê û di germiya 7-8 pileyê de bidin rawestandin. Çend rojan bê rawestandin, li ser daxwazê ye. Tirşîn zû werin vekirin, tehmê nadin.
Divê xwêya wê ne kêm ne jî zêde be. Hostatiya tirşînçêkeriyê di xwê de ye. Bo 1 lt avê 80 gr xwê (solin) îdeal e. Heger xwê kêm be rê dide ku hin bakterî tê de bijîn. Heger zêde be jî şor dibe.
Kehcûq
Kehcûq gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Cuneydê Bexdayî
Cuneydê Bexdayî anko Cuneyd kurê Mehmedê Ebulqasimê Xezzazê Bexdayî (830-910) yek ji pêşengên sofiyatiyê ye. Gelek ji zincîr û silsileyên sofiyan resen û koka xwe digehînin wî.
Hênik
Hênik, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Cuneydê Bexdayî
Bavê wî ji bajarê Nehawendê ye (rojavaya Îranê) çû bû Bexdayê, lê Cuneyd li Bexdayê hat dinyayê û her li wî bajarî jî mezin bû.
Giringiya sofiyatiya Cuneydî, di hevberdanana digel sofiyatiya kesên mîna Mensûrê Hellac ew e ko Cuneydî bangewazî jibo sofiyatiya liserxwe dikir . Wî serxweşiya kesên mîna Hellac û Bayezîdê Bestamî nedipejirand.
Gunike Siparkiyan
Gunike Siparkiyan, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Sow
Sow, gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.
Königstein, Saksonya
Königstein, Saksonya, bajarekî navçeya (Landkreis) Sächsische Schweiz-Osterzgebirgeê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Çatel
Çatel alavekî xwarinê ye. Herwekî ji alavên çandiniyê yên ku dişibin çatelan re jî tê gotin.
Diroka çarteliyê
Peyv jê çar+telî tê û peyveke Kurdî ye. Ango tê wateya "tişta ku çar telî (bêçî, finxur, enxur) ye". Herçendî hin çatel sê yan gelek bêçiyan wan hebin jî bikaranîn heman e. Tê texmînkirin ku bav-kalên Kurdan bo cara pêşîn wan bi çar bêçiyokan çêkirine.
Ji zimanê Kurdî û zimanên Îranî derbasî zimanê Romî (Tirkî) jî bûye û Tirk jî dibêjin çatal. Bi destê Bîzansî û Împeratoriya Roma li Ewropayê belav bûye. Di serdema navîn de bi qasî demekê dirêj ji aliyê dêra katolîk ve bi şibandina sîmbola mîtolojîk a şeytan hatiye qedexekirin.
Kampala
Kampala, bajarê herî mezin û paytexta Ûgandayê ye. Kampala di herêma navend a Ûgandayê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî serjimara giştî ya sala 2002'an hejmara mirovên navçeya Kampalayê 1.189.100 kes bû. Bûroya Îstatîstîk ya Ûgandayê jî serjimara Kampalayê ya sala 2010'an 1.597.900 kes texmîn dikir. Serjimara navçeyê ya 2011'ê jî 1659.600 kes tê texmîn kirin.
Renyûm
Renyûm (, ji ) metalek û elementek e.
Kûsesêfir
Kûsesêfir gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Azad Ergoşî
Azad Ergoşî rojnamevanekî kurd e. Azad Ergoşî niha birêveberê giştî yê Kanala a. Esmanî ya Newroz TV e.
Allenbach
Allenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Gurgeh
Gurgeh, Gurgîn, Gurgiyan (bi tirkî: Koyuncu) gundekî girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Navê wê di salên 50'î de hatiye qedexekirin û kirine Koyuncu. Li gund bandora assîmîlasyonê gelek mezin e. Di hin tomarkirinên dîrokî de navê wê wekî "Gurgîn" jî derbas dibe. Tê texmînkirin ku bingeha wê 700 sal berê hatiye avêtin. Li cografya wê hemî nav bi Kurdî yan Ermenî ne. Gelek şarezayiyan li vir desthilatî kirine.
Gund gelek koçberî daye. Aborî pirranî li ser xebata dest-piyan, firotina kedê ye. Di dema Osmaniyan de, ji ber ku ola Elewîyê dihewîbûne, li wan gelek zordarî hatiye kirin û bi darê zorê kirine Sunî. Bi destpêka Komara Tirkiyê jî ji ber Kurdbûnê zirdarî tê kirin. Polîtîkaya assîmîlasyonê bi xurtî biserdikeve. Niha kêm kes bi Kurdî dizanin. Hin malbatên ku bi eslê xwe ne Kurd in jî di gund de bûne xwedî gotinê.
Hevsa Berê
Hevsa Berê, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Bûyerên Giyadînê, 2015
Bûyerên Giyadînê, 2015, komkujiyeka ku polîs û leşkerên tirk bi hevdû re aniye serê kurdan. Di vê komkujiyê de du zaroyên kurd ên bi navê Mihemed Aydemir ku zaroyekî kurd ku 15 salî bû û Orhan Aslan jî zaroyekî kurd ku 16 salî bû, di wê de hatine kuştin. Ev komkuji, weke "înfazkirinê" jî jê tê behskirin. Polîsên tirk, ev zaroyên kurd bi çend mirovên din re înfaz kiribûn. Walîtiya Giyadînê jî, di cih de bo ku ser înfazê bigrê, di cih de denezendibû ku "çatişma bûye û ew di wê de hatine kuştin". Lê dibêjin ku ev ne rast bû.
Königswinter
Königswinter, bajarekî navçeya (Landkreis) Rhein-Sieg-Kreisê li herêma Nordrhein-Westfalen a Almanyayê ye.
Keremcevan
Keremcevan gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bersekera
Bersekera, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Deşt
Deşt, gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.
Teha Berwarî
Taha Berwarî siyasetmedarekî kurd e.
Taha Berwarî niha wezîrê Werziş (Spor) û Ciwanan ye Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye.
Kevçî
Kevçî, alava xwarinê ye. Bi taybetî bo xwarinên avî (ron) tê bikaranîn. Di kurdiya sorani de "kewçik", li lekî "kamche", li taleşî "keche" û li gilakî "keche", di pehlevî "kafčak" de tê axaftin.
Wekî kepçe ketiye zimanê romî (tirkî) jî. Bêje ji koka "kev, kefa destan" hatiye holê û xwerû Kurdî ye. Tê zanîn ku kevçî yan kevçe dişibe kefa destê mirov. Ji dema Bîzansî û Romayiyan ve li Ewropa hatiye bikaranîn.
Gelek cureyên kevçiyan hene. Berê li Kurdistanê kevçî û çatel ji daran jî dihatin çêkirin ku evana him çêja (tama) xwarinê xerab nedikirin û him jî devê mirov kêm dişewitî. Lê îro êdî nîne.
Di dema nûjen de kevçî ji bo gelek tiştan tên bikaranîn. Bo mînak vexwarina dermanên ron (avî). Ji bo xwarinên bilêzî cureyên plastîk ên piçûk, ji bo lihevxistina vexwarinên wekî çay û qehwe jî kevçiyên taybet tên bikaranîn.
Tirşîna arûyê
Tirşîna arûyê di pêjgeha kurd de di nava tirşînên sereke de cih digire. Bi taybetî li rojhilatê Kurdistanê tirşînên herî çêjdar tên çêkirin. Kurd gelek hez ji tirşînê dikin.
Amadekirin
Încareyên xwe (xiyarên biçûk) baş bişon têxin kûpekê. Xwê pê werbikin. Dendikên sîrê û sirkeyê tevlî bikin. Avê berdin serê, bila av xwe bigihîne tevahiya xiyaran.
Bexdenûsan bidin ser devê kûpê û devanga wê bigirin. Bi qasî 2 rojan bidin rawestandin, devanga wê venekin. Piştî 2 rojan devangê vebikin, hinekê din avê berdinê, lewra ava wê kêm dibe. Dîsa devangê bigirin.
4-5 hefte bidin rawestandin. Êdî dikarin servîs bikin.
Markasor
Markasor, gundekî navçe Nazmiye a bi ser Dêrsimê ve ye.
Saint-Lubin-de-la-Haye
Saint-Lubin-de-la-Haye, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Asbach, Birkenfeld
Asbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Bohriyûm
Bohrîyûm metalek û elementek e. Navê bohriyûm ji fîzîknasê danîmarkî Niels Bohr tê.
Parmenîdês
Parmenîdês an jî Parmenîdêsê Eleayî (, bi kurdî wekî Parmenîdis bixwîne) li salên 540ê berî Îsa heta 580ê berî Îsa jiyaye. Ew feylezofekî grekî li mêtingeha yewnanî ya Eleayê li başûrê Îtalyayê bû.
Yekem filozof e ko rasyonalîzm di felsefeya wî de hatibe dîtin. Damezrênerê felsefeya eleayî ye. Parçeyên helbestekê bi navê "li ser xwerriskê" ji wî mane ko dibêjit "ji bo rastîyê, ketwar 'an wekî ew dibêjit ko heye' êk e, guhorrîn ne mimkin e, û hebûntiştekê bê dem, êkreng, bivê-nevê û pêdivî, û negihorr e"; Ew bi nîqaşên xwe yên heta mirî bi Herakleîtos re di derbarê hebûn û gerdonê de bi nav û deng e. Heraklîtosî digot "kes du caran pê yên xwe nakit nav êk rûbarî" anko hemî tiştên cihênê berdewam di guhertinê de ne. Lê wî digot "mirov nikarit du caran pê yên xwe bikit nav rûbarekî de"
Zanîngeha Mekerere
Zanîngeha Mekerereyê (MAK) zanîngeha herî mezin û duyemîn herî kevin a Ûgandayê ye. Di sala 1922an de hatiye avakirin. Li paytexta Ugandayê Kampalayê cih digire. 22 beş û xwendingehên bilind di zanîngehê de hene.
Parmenîdês
Felsefeya wî
Bingeha felsefeya xwe li ser rehenda rastitî ava kir, ku ev rehende jî di bêje cihan neguherr e û her tiştê niha ko di cihanê de heye rastiyeke û ew tişt ji destpêka xwe de hebû û heta hetayê neguherr e û nikare jî ji nav biçe. Vê bîrokeyê di nav Girekan de bi şêweyeke here mezin ciyê xwe girt. Ji aliyê rehenda bîr û baweran ve ko Heraklîtos û hevalên wî bi stêrnasî, xweza û mîtolojî dane pêş, bi nêrîna Parmenîdês xweza ji du tuxman bingeh digre ku tuxma yekem birûskedar, çalak û agirdar e, ya duyemîn kiz û tarik e. ji ber vê feylezofên ko piştî Parmenîdês hatine ew wek babê mîtafîzîkê li Girîka Kevin dane nasîn.
Parmenidês hebûn wekî tiştekî hemekî di dî, û li wê bawerê bû hebûn neguherr û neliv e. Çimkî ger hebûn bi karibe were guhertin pêwîste ji formekî bo formeke din were guhertin û bibe nebûn, mînak gerim kirina avê ew dihê guhertin dibe hilm lê hilm tiştek e ko hebûna xwe heye, ango hebûn nehat guhertin ji bo nebûnê îca guhertina ku dibe ji hebûnê bo hebûnê ye nek jî hebûnê bo nebûnê. ev jî nayê wateya guhertinê lewa cihan neguherr e. Ji ber vê Parmenîdês bawerî bi nebûnê tune bû. Ew hebûna ku Parmenîdês behis dike hebûneke hemekî ye, li gora wî hemû babetên hemekî bi tenê em dikarin bi rêya hişê xwe bi zanibin ji ber ko hestên me nikarin jê bi zanin. Parmenidês bi her şêweyî hestan ret dike û dibêje hebûn heye kes nikare bejê ko hebûn tune, nebûn tune ye û kes nikare bibêje nebûn heye. ji ber vê wî bawerî bi çi guherînên radîkal, abstraktî û rîşeyî tune û dibêje hebûn heye hebûn her ber bî hebûnê diçe ji ber ku nebûn tune ye hebûn dê her bi hebûnî bimîne.
Elbet ko Parmenîdês tev guhertinên ko di xwezayê de pêk di hatin bi çavên xwe di dîtin û hestên wî ageh ji van guhertinan hebû, lê hişê wî tiştekî cuda ji wî re digot. Dema ew hatî naçarkirin ko di navbera hest û hişê xwe de yekî ji wan bi helbijêre wî hişê xwe helbijart. Gotina "Bawer ji çi tiştan neke ger tu bi çavên xwe nebînî" li ba Parmenîdês bê raman û wate bû, ji ber ko ew li wê bawerê bû ko hestên mirovan dîmenên ji derew ên cihanê pîşanî wan didin û ew dîmen bi tiştê ko hiş dibêje re nagunce. Ji ber vê wî wek feylezof hemû karên xwe ên felsefî terxan kirbûn ko xiyaneta hestan bi hemû rengên xwe ve aşkira bike.
Ev bawerî a mezin bi hişê dihê niyasîn bi felsefeya hişê yan jî rasyonalîzm.
Prebitz
Prebitz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bayreuth li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Zarokjiberbirin
Zarokjiberbirin, kûretaj, hûrkolîna jîçekê ( an ; ) ji ber sedemên tenduristî yan taybetî dawî li bicanîbûnê anîn e.
Jiberbirin derkirin an avêtina vernîk an cenînî ji malzariyê ye ko ji sedema mirina vernîkî ye an jî dibit sedema mirina wî. Jiberçûn mumkîn e serbixwe an jî bi rêya keristeyên kîmyayî, neşterkarî an rêyên dî ji qest rû bidit. Bi giştî, jiberbirin behsa destajoyekê (bi înglîzî procedure) dikit ko merema wê dawîkirina avisiyê ye. Di zaravnasiya pizişkî da, her dawîbûneka avisiyê ya serbixwe an destkir û jiqesd berî heftiya 20'ê ji jiyana hundirê malzariyê ko berhemekê nejî diînit serdinyayê, jiberbirin e. Di dîrokê da gelek şêwaz ji bo jiberbirinê hebûne. Aliyên exlaqî û qanûnî yên jiberbirinê niha babetên nîqaşên gelek gerim in li piranî ya welatên cîhanê.
Wekî ji peyvê jî kivşe ye, "jiberbirin" e ne "jiberçûn" e. Zarokjiberçûn bêî vîna mirov e. Lê li vir mirov bi vînê tevdigere. Li gelek civakan bi çaveke baş û erênî li zarokjiberbirinê yan kûretajê nayê nêrîn. Li civakên wiha maf û wekheviya jinan jî kêm in. Dîsa li hin welatan kûretaj ji ber sedemên olî hwd qedexe ye û bi dizî tê kirin.
Dîroka kûretajê gelek kevn e. Bijîşk di hin rewşên awarte de ji ber sedemên tenduristiya dê yan jîçekê (embriyo) biryara yan pêşniyaza kûretajê didin. Herî dereng hefteya 16'an a bicanîmayinê dikare were kirin. ---
Ji berkirina zarokan, dema ku jinek bi haml bû û ku nexwest ku ew zaroya ku di zikê wê de bû ku bêne dunyê, hingî wê ji ber xwe dike. Di kurdî de jê re tê gotin "ji kirina zarokê" û ankû "ji ber girtina zarokê" ya. Bo ji berkirina zarokê, heta roja me jî, li her welatê dunyê, nîqaş hena. Weke mijaraka felsefîkî jî hatîya dîtin û fîlosofan li ser hizrên xwe hanîna ser ziman.
Nîqaşên zarok ji berkirinê
Bi teybetî di dema ku fîlosofan hizrên xwe de hanîna ser ziman jî, di çerçovaya du mijaran de hanîna ser ziman. Mijara pêşî weke mijare "mafê jîyanê" hatîya ser ziman. Yê ku di zikê dayikê bû, li çend ku hê "cênî" û ankû "fostor" bê jî, li ser nîqaş hatina kirin. Piştre jî, weke mijara duyemin, ji aliyê rewîst û ankû ahlaqê ve li ser nîqaş hatina meşandin. Di vê çerçovaya mijara duyemin de, di ancama nîqaşên ku bûna de, di destûrên welatan de zagonên ji zarok ji bergirtin û ên maf ne dayîna ji ber girtinê hatina bicih kirin. Minaq, weke mijareka ku bi vê destûran re tê kifşkirin ku ew a ku zarok di zik de çend hefteyî ya. Ku zaro derketibê ser hefteya 16´an re êdî tu nayê hildan. Li hin welatna ev 16 hefta weke 12 hefteyan hatîya bicih kirin. Minaq di destûra Norwêcê de, heta hefteya 12´min mafê zarok ji bergirtinê heya. Ku derket ser hefteya 12´an re, êdî ew weke şûcekî tê dîtin.
Weke mijareka civakên hemdem, ku ji aliyê ahlaqî û mafê jîyanê ve hatîya kirin. Di roja me de jî, ji aliyê akadamikî ve hê jî, ev nîqaş tê kirin. Heta roja me jî, di nava hizrên ku di vî warî de tên ser ziman, di nava wan de yekbûn ne afirîya.
Ji aliyê exlaqî ve
Ji aliyê ahlaqî ve, li ser ji ber girtina zarokê, pirr danûstandin di nava rewşenbîr, fîlosof û hwd, hemû dordorên akadamikî de dibêt. Bi vê yekê, li ser vê mijarê, di demên berê de jî. hizir hatina ser ziman. Bi teybetî, ji aliyê olî ve çawa tê dîtin. Ev pirs, weke pirseka pirr giring ya ku van niqaşan ji binî ve dide kifşkirin a. Di nava nêzîkatîya ahlaq û mafê jîyanê de hertimî ev nîqaş çûna û hatina. Di gelek mijaran de ev herdû mijar bi hevdû re ketina nava nakokîyê de jî. ..
Ji aliyê mafê jiyanê ve
Ji aliyê mafê jîyanê ve, dema ku nîqaş dibin, bi teybetî, lê tê nerîn ku ka zaroka ku bûya ku hê ´fostor´ a, di wê de jîyan heya û ankû nîn a. Ev weke sedemeka ku di vê temenê de lê tê lêgerîn a. Sedema sûyemin jî, ew a ku dema ku ew zaro hat hildan ku mafê wî zaroyî yê jîyanê ji destê wî tê girtin a. Di temenê "ku ti kesek nikarê mafê ti kesekî ê jîyanê ji destê wî bigrê" de nêzîkatî tê kirin û li vir êdî temenê nîqaşkirin û gengêşîyê diafirê.
Gelek komelên jinan ên feminîst ava bûna û hertimî di temenê parastina mafê jinê de nêzîk bûna. Wan jî gotîya ku "bila jin bixwe wê biryarê bide. Mafê wê ya. Mafê wê yê ku biryarê li ser laşê xwe bide heya."
Bi teybetî, ev mijar, hinekî jî bi têgihiştina zayendî û pêşketina wê ve girêdayî jî hin bi hin di nava civakê de bêhtirî êdî tê nîqaş kirin. Mafê jinan di destûrê de li gorî xwestekên wan bicih kirina wê, weke mijareka din ya ku bi mijarê ve girêdayî tê nîqaş kirin. Yanî di temenê maf de lê tê nerîn û nîqaş kirin.
Amama Mbabazi
Patrick Amama Mbabazi (jidayîkbûn 16'ê çileya 1949'an) piştî 24'ê gulana 2011'an weke serokwezîrê Ugandayê hatiye hilbijartin. Karê wî yê sereke parêzerîtî ye.
Dîrok
Di 16'ê çileya 1949'an de li gundê Mparo ya navçeya Kabaleyê ya bajaroka Rukigayê ji dayîk bûye.
Perwerdehî
Li Zanîngeha Mekerereyê di sala 1975'an de destûra hiqûqê stendiye.
Ana Fatma
Ana Fatma an jî Text (?), gundekî ser bi navçeya Mamekiya Dêrsimê ve girêdayî ye.
Mêlixa
Mêlixa, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Kergertan
Kergertan gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Königs Wusterhausen
Königs Wusterhausen, bajarekî navçeya (Landkreis) Dahme-Spreewaldê li herêma Brandenburg a Almanyayê ye.
Matlît
Matlît (bi tirkî: Kalkancık), gundekî bi ser navçeya Şêrwana Sêrtê ve ye. .
Kaçit
Kaçit, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Sendroma Down
Di xaneyên laşê mirovên asayî de 46 (23 cot) kromozom hene, heke ji ber hin sedeman di xaneyan de hejmara kromozoman biguhere, di mirov de nexweşiya bomaweyî peyda dibe. Bi gelemperî neasayîbûna hejmara kromozoman ji ber cihênebûna kromozoman rû dide.