cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Komara Demokratîk a Kongo
Komara Demokratîk a Kongo welatekî Efrîqayê ye û navê wî yê kevn Zaîre ye. Kongo Sêyemîn mezintirîn dewletê Efrîqayê ye. Cîranên Komara Demokratîk a Kongo; li rojava Komara Kongo, li bakur Komara Efrîqaya Navîn, Sûdan li rojhilat û başûr Ûganda, Rûanda, Bûrûndî, Tanzanya, Zambiya û Angola ne. Sînorê Kongo bi okyanûsê re tenê 40 km ye. Navê Kongo ji eşîra "Bakongo" tê û wateya wê nêçîrvan e.
1814
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Chabottes
Chabottes, komuneke li departmena Hautes-Alpes a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Papî (eşîr)
Eşîra Papî yek ji eşîrên Lek ên Luristan e. Papiyî bi taybetî li bakûrê Xurremabadê, li navçeya Papî dijîn û hemî Yarsan in. Devoka Lekî ya herêmî, lekiya pişêkû diaxivin. Xewme vê eşîrê bi eşirîtiya xwe menşûr in; seyîdên wan her tim cilê sor li xwe dikin û gelek ayînên wan, ên bi agir ve hene. Papiyan demeke nêz de tayfek êla Lûran a Bala Gariva bûn.
Şinkêrês
Şinkêrês, gundekî girêdayê navçeya Miks a Wanê ye.
Épagny, Aisne
Épagny, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê.
Greifensee
Greifensee, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Züricha li herêma Usterê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Sexau
Sexau şaredariyeke navçeya Emmendingenê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Dejavû
Dêjavû, peyveke Fransî ye; Ji peyva deja (…berê) û voir (dîtin) pêk tê.
Mehmûdabad, Xoda Aferîn
Mehmûdabad, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Dejavû
Ev peyv, di zanistî ya Derûnî (psikolojî) yê de …
Dijbera vê peyvê jî, jamais-vu  ye. Ev jî weke cîhê ku mirov dîtibe, lê belê dîsajî nas neke…
Şûrê bacgiran
Şûrê bacgiran (bi îngilîzî Katzbalger dibêjin), cureyek ji şûran e. Li Kurdistanê karmendên key û mîran, bi taybetî bacgiran, girêdane. Sedemê wê rindî û kêrbariya vê şûrê ye. Timtêla wê dûz, sîmetrîk e.
Di bihevçûnên pozpozî (ango gelek nêzîkê hevûdu) de gelek kêrhatî ye. Li Ewropayê wekî şûrê pêşbaziya şûrbazan jî hatiye bikaranîn. Di sedsala 16. de li Ewropayê nav daye.
Dirêjiya wê 50-55 cm ye, hinekê kurt e. Pozê şûr bira ye, ew jî kêrbar e. Debana wê ne standard bû. Bi qasî 1 kg giran bû. Li Ewropa wekî çekeke sereke di sedsalên 16. û 17. de hatine bikaranîn.
Hikûmeta Meclîsa Neteweyî ya Mezin
Hikûmeta Meclisa Neteweyî ya Mezin (bi tirkî : Büyük Millet Meclisi Hükûmeti), bi xwe wek Dewleta Tirkiyê an Tirkiye, bi gelemperî wekî Hikûmeta Enqerê , an jî bi awayekî kevnar Hikûmeta Angorayê,  dewletekî û şoreşgerî a tirk bû ku li Enqereyê (wê demê wek Angora dihat zanîn) di demê Şerê Serxwebûnê yê Tirkiyê (1919 - 1923) û di salên dawî yên Împeratoriya Osmanî de. Ew ji aliyê Tevgera Milî ya Tirk ve dihat birêvebirin, berevajî Hikûmeta Konstantînopolê ya hilweşiyayî, ku ji aliyê Siltanê Osmanî ve dihat birêvebirin.
Di dema şerê bi navê Şerê Serxwebûnê de, Hikûmeta Meclîsa Neteweyî ya Mezin fermandariya artêşê kir ku bi navê Kuva-yi Milliye ("Hêzên Neteweyî") tê zanîn.
Piştî şer û serkevtina li dijî Hikûmeta Konstantînopolê ya keyîtî, Hikûmeta komar ya Enqerê di sala 1923an de bidawîbûna Împeratoriya Osmanî û avakirina Komara Tirkiyê ji axa Anatolyayê û axa beşa Bakurê Kurdistanê ragihand. Meclisa Mezin îro parlamena Tirkiyeyê ye.
Paşbingeh
Di dema ku Hikûmeta Enqereyê hat îlankirin, li Konstantînopolîs ku ji aliyê Hevalbendan ve hatibû dagirkirin (niha Stembol), hikûmeteke din a tirk hebû, bi navê Hikûmeta Osmanî ya împeratorî, ku pir caran bi navê " Hikûmeta Konstantînopolê " (li hember Hikûmeta Enqere ya neteweperest) tê zanîn. Piştî ku Meclîsa Mezin a Neteweyî di 23’ê Nîsana 1920an hat damezrandin, bêyî ku di destpêkê de meşrûiyeta Siltanê osmanî red bike, parlamenqa nû ya Enqereyê di nava Meclîsê de hikûmeta xwe ava kir. Ji wezîran re li şûna "Nazir" ya kevneşopî "Vekil" (Kiryar) dihat gotin, ji bo ku li gorî xwezaya demkî ya hikûmetê bin.
Xennas
Xennas gundekî giredayi bajaré colemergé ye.gund gundé Asuriyan bu.piştı koça Asuriyan misilman cih bun.gund nezı 10 km ji bajér dure.gund héla dewlete tirk ve 1997 da hate valakirin mehen peşı vakakirine dewleta tırk 5 heb şıvan kuştin.bi mehan gundi hildan binçavan u işkence li gundiyan hate kirin.bi neziki 1000 sewalén gundiyan aliye dewlete ve hatine telefkirin.pışti zora dewleté gundiyan gund berdan.sala 2005 a şunda neziki 10 heb malbat ziviriné xennanse.gundi debara xwe sewal xweyi kiriné dikin.xwezaya gund pir dewlemende.li gund da dibistan tune zarok li bajér diwinin.
Hikûmeta Meclîsa Neteweyî ya Mezin
Paşbingeh
Di 29ê cotmehê de Komara Tirkiyeyê ji aliyê Meclisa Neteweyî ya Mezin a Tirkiyeyê ve hat avakirin.
Ferhenga Qazî
Ferhenga Qazî ferhengeke "kurdî-erebî-kurdî" ye û ji alî Hafiz Qazî ve hatiye amadekirin. Ev ferheng sala 2005ê ji nav weşanên Spîrêzê derketiye.
Ferhenga Qazî bi kurmancî û erebî lê herwiha peyvin soranî jî tê de cih digirin. Ferheng bi temamî bi alfabeya kurdî-erebî ye. Ferheng ji 479 rûpelan pêk hatiye.
Girêdanên derve
Ferhenga Qazî li ser Internetê bixwîne
Kitêba zimanê kurmancî bona dersxana çara (pirtûk)
Kitêba zimanê kurmancî bi alfabeya Şemo-Marogûlov e û ji 201 rûpelan pêk tê. Tîraja pirtûkê 2000 heb e.
Emre Uslu
Ji ber ku bi xwe sîxur û polîs e, derbareyê jiyana wî de agahiyên mîsoger nînin. Tê gotin sala 1997'ê ji akademiya polîsê destûrdar bûye. Wekî cihgirê komîser di gelek şaxên emniyetê de xebitiye. Wekî komîser di daîreya terorê de li dijî kurd û mihalîfan xebitiye.
Bi destûra dewletê diçe DYAyê, li zanîngeha Utahê du salan perwerde dibîne. Di heman demê li wir jî îstîxbaratê dike, li ser terîqeta tirk-îslamî û neteweperwer a Fethullah Gülen agahiyan berhev dike.
Sala 2001'ê dîsa diçe DYAyê. Di dema xwe de venagere, tê gotin bo demekê rêça xwe winda dike. Lê ew viya napejirîne, dibêje ku birîndar bûye, terapî didîtiye.
Piştî rojnameya The New Anatolianê, di rojnameya lîberal Tarafê de dinivîsîne.
Uslu bi giranî li ser kurdan, rêbazên têkoşîna bi PKKê re, projeya pêşîvekirina AKPê ya ji bo pirgirêkên kurdan hatiye amadekirin dinivîsîne.
Cassuéjouls
Cassuéjouls, komuneke departementa Aveyrona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Sîsark, Bane
Sîsark gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Éparcy
Éparcy, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê.
Oelsnitz, Erzgebirge
Oelsnitz, Erzgebirge, bajarekî navçeya (Landkreis) Erzgebirgskreisê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Kûsî, Ûrmiye
Kûsî, Ûrmiye gundekî ser bi nahiya nazlûyê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Kurudere
Kurudere, Qurêder navçeyeke Dîlokê ye. Navê xwa heta demeka nêzik bi Komirlî dihat zanîn lê navê ewê kirin Dewleta Romiyan kir Nurdağ. Ev navçeya yê li ber Gawirdaxê ye. Ku navê Gawirdax kirin Nûrdax navê navçeyê jî bû Nûrdax. Yê li ser riyê Edeneyê û Mereşê ye. Li rojhilatî ewê çîyayekî bilind heye kurdan pê ra dibêjin Çîyayê Xuşrût. Riya kevin ya Dîlokê di ser ew çîyayî ra diçû lê niha bi ser nakeve. Li nêzikî çîyayê Xuşrût tumekî mezin heye li ser wî tumî zîyareta Şêx Mislim heye. Ev çiyan di dîrokê Kurdên Kilisê da pir giringin. Demekan dirêj ew çiyan yên di bin destên eşîren Kurd bi navên Amikiyan, Şêxliyan û Okçî Îzedînliyan bûn. Nifûsa wê niha 29.199 e.
Kûsî, Ûrmiye
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 706 kes (123 malbat) bûn.
Hallangen
Hallangen, goleke di nava sinorê parêzgeha Akershusa Norwêcê de ye. Gola Hallangen, 191 mêtro ji asta deryayê bilind e û yek ji golên xwezayî yên Norwêcê ye.
Şûrê romiyan
Forma wê dişibe şûrdasê jî, kelkot e. Biber an kêmberî dihatin çêkirin. Ji osmaniyan derbasê Ewropayê bûye. Osmaniyan jî ev şûr ji ereban girtine. Bi texmînî ereban jî ji grekiyan. Dirûvê tîpa S, ango şûrên wiha li Afrîkayê jî navdar bûye. Ewropayiyan di sedsala 16. de ev ji osmaniyan dîtine.
Dirêjiya wê 96 cm, cihê bira 48-76 cm ye.
Simonswald
Simonswald şaredariyeke navçeya Emmendingenê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
1861
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Miwalih Şîmalî
Miwalih Şîmalî, anku Miwaliḧ Şîmalî, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Champcella
Champcella, komuneke li departmena Hautes-Alpes a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Agerayîs (albûm)
Agerayis, qasetê Mikail Aslan'îyo joyînan(awlîn) o.
2000 de hamew hadrekerdişî u Kom Muzîk ra veciyaw o. Tede 12 habî lawikî estê. Enî lawikanra habêke Kurmancî (Barkirin), 2 habî Enstrumantal(Movete Alamuti, Kewraniye) ê. bêxece înan lawikê binî Kirmanciye yê.
Zafê vateyê lawikan, ê Mikail Aslanîyo. Nînnayê(Palu) u Hal Yamano(Dersîm) anonimê. Vateyê Gimgimize ê Kamer Söylemezî, Ganfiday Dêrsimî ê Malmîsanijî, Qisawete ê Cengiz Aslanî, Ni adiri ê Ahmet Aslan û N. Kaygusuzî yê.
Meltem Miraloğlu
Meltem Miraloğlu, lîstikvaneke Kurd'e.
Zarokatiyê wê
Miraloğlu di dema 13ê kanûna paşîn a 1987an de li Amedê jidayîk bû. Ema eslê wê Mêrdînî bu. 2 salî bu bi malbata xwe re bare Stembolê kir ru gêçimê.
Taybetî yên Fizîkî
Qama Meltem Miraloğlu 1.70 metroye û 45 kîlograme.
Destpêkirina Lîstikvaniyê
Meltem Miraloğlu di zarokatî xwe de dixwast ko lîstikvan be. Miraloğlu di Müjdat Gezen Güzel Sanatlar Akademisi de mezûn bu. Vê lîstikvanê Mahsun Kırmızıgül dî. Tewre pêşî reklama "Hayatı Çalınan Çocuklar Sosyal Sorumluluk Projesi" de lîst. Rêzefîlma ko vê lîstikvanê navdar kirîye jî rêzefîlma Hayat Devam Ediyor'e.
Girêdanên Derve
Li IMDbê Meltem Miraloğlu
Mohemed Elîlû
Mohemed Elîlû, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Fluterschen
Fluterschen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Cabir bin Heyan
Berhemên wî
Pirtûkên Hatine Weşandin
Pirtûkên Nehatine Weşandin
Grenchen
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Uğur Şahin
Uğur Şahin (jdb. 19ê îlonê 1965 Îskenderûn, Xetay) bijîşkekî alman ê ku malbata wî ji bajarê Xetayê koçê Almanyayê bûye. Berjewendiyên wî yên sereke lêkolîna şêrpencê û parêznasiy ê ye. Şahîn ji sala 2006an ve Profesorê Onkolojiya Ceribandiyê ye. Niha ew û hevjîna wî Ozlem Tureci damezrîner û CEO ya pargîdaniya Biontech ê ne. Her wesa Şahin li dijî pandemiya (COVID-19) e yê, yek ji kesên pêşvebirên veksîna vîrûsa koronayê ye.
DêrsimTV
DêrsimTV keyepelê multîmedya bi kirmanckî (zazakî) yo ke zafane vîdeoyî kultur û xeberan ser o pêşkêş keno. Seba îrtîbatkotiş, keremê xo ra adresa ma info@dersimtv.com rê e-maîl birusnê. Şima şikînê jê (sey) qayîtkerdox/e fikr, rexne û nuşteyê xo ma rê binusê.
Uğur Şahin
Ew û jina xwe, di nav lîsta kesên herî dewlemend ên welatê Almanyayê de ne. Ji aliyê Kovara Forbes ve Nirxa Netahiniya wî bi qasî 5,2 milyon dolarî hatiye texmînkirin.
DêrsimTV
Zono (ziwano) ke verê tehlukeyê vîndîbîyayîş der o, gerek her cayê heyatî de bibo vila ke bireso mezgê qiseykerdoxanê xo. Wendiş û nuştiş ra zîyade kî multîmedya, yanî medyaya dîyayîşkî-heşnayîşkî (audîo-vîsuel) muhîm o. Veng û rîyê her zonî (ziwanî) esto, gerek nê kî vîndî mebê. Keyepelê DêrsimTV no hedef rê wazeno ke arşîv û portalê vîdeoyan bi kirmanckî bibo ke şarê mayê kirmancan besebikero bi zonê (ziwanê) xo keyfê xo kî formato ewroyên de bîyaro.
Sibel Akkulak
Sibel Akkulak nîgarkêş û derhênereke kurd e.
Uğur Şahin
Jînenîgarî
Ugur Şahîn di 19ê îlona 1965an de li navçeya Îskenderûnaya Xetayê de ji dayik bûye. Ew di 4 saliya xwe de bi dayika xwe re koçî Almanyayê dibin û bavê wî li bajarê Kolna Almanyayê di kargeha Ford Motor Company de dixebitî. Piştî xwendina lîseyê li Zanîngeha Kolnê ji bo doktorayê dixwîne. Di sala 1993an di hemanan zanîngehê de û di bin şêwirmendiya Michael Pfreundschuh de ji ber xebatên xwe yên li ser "îmmunoterapiya huneyên tumorê" bawernameya doktorayê distîne. Şahin di navbera salên 2000 û 2001an de, li Nexweşxaneya Zanîngeha Zurichê li gel Rolf M. Zinkernagel û Hans Hengartne kar dike û di sala 1996an de li Nexweşxaneya Zanîngeha Zurîhê di gelek lêkolînan de cih digire. Hetanî di sala 2006an de li Zanîngeha Mayînzê sernavê Profesoriyê distîne.
Sibel Akkulak
Sibel Akkulak li Elmanyayê ji dayik bûye û li Zanîngeha Marmara li Stenbolê huner xwendiye. Ew niha wekî nîgarkêş û mamosteya hunerê li Stenbolê dixebite.
DêrsimTV
DêrsimTV karêde kolektîf o, vîdeoyî cayanê cîya-cîyayan ra yenê, hetê rastnuştiş û tercumekerdişî ra sermîyanîya keyepelê xeberan DêrsimInfoyî ardim keno. Labelê no gure de kî destekê qayîtkerdoxanê ma lazim o ke faydeyê nê projeyî bibo zaf. Aye ra ricaya ma şima qayîtkerdoxanê eryayeyan rê o yo ke şima keremê xo ra vîdeoyê ke bi zonê (ziwanê) ma estê, çinayî ser o yê wa bibê, ma rê birusnê ke DêrsimTV serkewte bimano.
Uğur Şahin
Kariyera wî
Şahîn di 20 saliya xwe de dema hîn xwendekar bû li laboratuwarekê dest bi kar kir. Di destpêka salên 1990î de di bijîşkiya nexweşiyên navxweyî de doktoriya hematolojiyê kir. Li Zanîngeha Kolnê beşa lûkemî û pişt re jî 8 salan li Zanîngeha Saarlandê xebitî. Ji pêşengekî di armanca penceşêrê de, bi rêbazên îmmunolojîk û rêbazên biyoînformatîk ên pir bi bandor, Şahin zêdetirî 70 serîlêdanên patentê yên serbixwe hene ku biyomarkerên nû yên kanserê û platformên dermankirinê ji xwe re armanc digire. Di xebata xwe de bi hevkar û hevjîna xwe Ozlem Türeci re hevkarî dike û di sala 2001an de bi hev re ji bo pêşvebirina antîpronên monoklonal ên kanserê Ganymed Pharmaceuticals ava kirin. Ganymed, di sala 2016an bi 1,4 milyar dolarî ji aliyê şîrketa dermanan a Japon Astellas Pharma ve hate kirîn. Şahin di sala 2008an de bi malbata Sturngmann re pargindaniya BioNTechê damezirand. Hevjîna wî Ozlem Tureci dema ku pargindaniya Ganymed hate firotin tevlî BioNTech bû. Di pargindaniya BioNTech de niha bi qasî 1.300 karmendan dixebite. Uğur Şahin û Ozlem Turecî bi pargindaniya BioNTechê dest bi pêşxistina rêbazên takekesî yên dermankirina îmmunoterapiyê ya kanserê bi karanîna materyalê genetîkî yê bi navê mRNA kir ku laşê mirov bikaribe antigena xwe hilberîne, kirin. Armanc ew e ku vakslêdana penceşêrê li ser bingeha ribo nukleic acid (RNA) were pêşxistin, madeyeke peyamnêr ku tê de zanyariyên genetîkî hene, ku reaksiyoneke berhevkirî ya sîstema parêzvaniyê dike, dibe sedema inhibisyon û paşveçûna tumoran. Bi tîmê xwe re pêşengî ji pêşketina vakslêdanên mRNA-based kir, bi taybetî bi profîla mutasyona kanserê ya her nexweşekî re adapte bû. Şahin, ji sala 2010an vir ve li Navenda Tibê ya Zanîngeha Johannes Gutenbergê li Mainzê di navenda wergeronal onkolojî û immunolojiyê (TRON) de lêkolînan dike. Beriya wê jî ji sala 2010an heta Îlona 2019an rêveberiya giştî ya zanistî ya TRONê pêk anî. Ji bo dermankirina nexweşiya penceşêrê û nexweşiyên din ên giran ên bi hewcedariyên bijîşkî yên bilind, ji bo lêkolîn û pêşketina vê derê, hevserok û pargîdaniya TRON'ê ya bi navê TRONê ku mîsyona wî ya peydakirina tespîtên nû û dermanan pêk bîne, şîretên zanistî dide xwendekarên phDê.
Yixing
Yixing, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Jiangsuyê de cih digire.
Uğur Şahin
Kariyera wî
Piştî pandemiya COVID-19 ku di sala 2019an de li Çînê derket holê û li tevahiya cîhanê belav bû, BioNTechê jibo vakslêdanên korona vîrûsê bi pêş bixin deste bi xebatan kir. Di 9ê Çiriya Paşiyê ya 2020an de de, pargîdaniya dermanan a Amerîkî Pfizer û BioNTech bi daxuyaniyeke hevpar diyar kirin ku vakslêdana pfizer-BioNTech COVID-19 a ji aliyê Dr. Şahin û ekîba wî ve li dijî SARS-CoV-2 hatiye pêşxistin, rêjeya karîgeriyê ji sedî 90î zêdetir e. Di daxûyaniyê de hat diyarkirin ku ji bo ewlehiya derziyê ya pêşkeftî dê bibe sedema fikarên cidî, niha li derveyî pirsê ye û tê payîn ku di vê mehê de serlêdanek ji rayedarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bê kirin da ku vakslêdan lîsansa bikaranîna lezgîn bistîne.
Yixing
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2011an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 1.243.700 kesî
Arnold Schwarzenegger
Arnold Alois Schwarzenegger, ( 30ê tîrmeha 1947, Graz, Awistriya) lîstikvan,werzîşkar û ramyarekî amerîkî ye. Ji 17ê çiriya paşîn a 2003 an vir da li navçeya Kalîforniyaya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê parêzgar e.
Jiyana wî
Arnold Schwarzenegger, di sala 1986an da bi Maria Shriver a ku keça Eunice Kennedy Shriver a xwîşka John F. Kennedy re zewicî û ji vî zewacê 4 zarokên wî bûn.
Oelsnitz, Vogtland
Oelsnitz, Vogtland, bajarekî navçeya (Landkreis) Vogtlandkreisê li herêma Saksonyaya Almanyayê ye.
Pirnaşên
Pirnaşên, gundekî girêdayê navçeya Miks a Wanê ye.
Kûkya
Kûkya gundekî ser bi navenda bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 716 kes (154 malbat) bûn.
Ferhenga Gulî
Ferhenga Gulî, ferhengeke farisî-kurdî (kurmancî) ye. Danerê ferhengê Mesûd Xalid Gulî ye. Ev ferheng 400-rûpelî ye û ji bilî rêzkirina peyvan, di destpêkê de herwiha bingehê rêzimana farisî jî bi kurdî hatiye ravekirin.
Di ferhengê de peyvên farisî hatine rêzkirin û bilêvkirina wan jî bi alfabeya kurdî-latînî hatiye diyarkirin lê wateya wan bi kurdî bi alfabeya kurdî-erebî hatiye dan.
1866
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Teningen
Teningen şaredariyeke navçeya Emmendingenê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
1866
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Siti Nurhaliza
Siti Nurhaliza binti Tarudin (jdb. 11ê kanûna paşîn 1979 li Kampung Awah, Temerloh, Pahang, Malezya) e stranbêj, lîstikvan, û berhemhênerê muzîkê Malezya.
Épaux-Bézu
Épaux-Bézu, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê.
Champoléon
Champoléon, komuneke li departmena Hautes-Alpes a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Kitêba zimanê kurmancî bona dersxana sisya (pirtûk)
Kitêba zimanê kurmancî pirtûkek e ji bo dersxaneya 3an a kurdên Ermenistanê ya ku di sala 1935an de ji Neşra Hukumeta Şewra Ermenistanê ya Rewanê derket. Pirtûk ji aliyê Heciyê Cindî ve hat hazirkirin.
Kitêba zimanê kurmancî bi alfabeya Şemo-Marogûlov e û ji 138 rûpelan pêk tê. Tîraja pirtûkê 4000 heb e.
Sivîç Serû
Sivîç Serû gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Şivanê Kurmanca
Şivanê Kurmanca an jî Şivanê Kurd, di dîroka wêjeya Kurdî de romanê yekemîn bi zimanê Kurdî ye. Ev roman ji aliyê Erebê Şemo hatiye nivîsandin.
Roman bi alfabeya latînî ya Marogûlov - ya ku di 1929an de ji aliyê Îsahak Marogûlov û Erebê Şemo ve hatibû amadekirin - di sala 1935an de ji aliyê Neşra Hikûmetê Rewanê ve hatibû çapkirin. Piştre ji bo zimanê rûsî hatiye wergerandin. Basil Nikitin di sala 1946an de ev pirtûk ji rûsî wergerandiye fransî û Nûredîn Zaza jî di 1947an de, ew ji fransî wergerandiye kurmancî. Di encama wergera wergera wergerê de, navê pirtûkê jî dibe Şivanê Kurd. Roman di gulana 2009'a de bi navê xwe ê orîjînal Şivanê Kurmanca wek pirtûka weşanxaneya Lîsê ya 75em û wek pirtûka rêza Pirtûkxaneya Ehmedê Xanî ya 21em disa hete çap kirin.
Naverok
Pirtûk sereboriyên niviskar ya dewra zarokatî û xortaniya wî û koçerên Kurd ên Qefqasê ye. Ereb Şemo li dora biraninên dewra zarotî û xortaniya xwe, rewşa civati ya Kurdên Qefqasyayê ji bihûrbilî û bi hosteyî dihone û weke berr û mafêreke rengîn a destkariya keçeke Kurd a bengî radixe ber çavên xwendevanan. Di beşên dawîn ên romana xwe de jî, nivîskar bahsa bûyerên dema şoreşa mezin a 17an, şerê li dijî emperyalîstan û şerê navxweyî jî dike. Her wiha roman, zehmetî û dijwariyên parastina destketiyên piştî şoreşê jî dike û bi awayekî serketî wêneyê demê teswîr dike.
Mohemed Salêhlû
Mohemed Salêhlû, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Ágota Kristóf
Agota Kristóf (z. 30ê çiriya paşîn a 1935'an li Csikvánd, Mecaristan; m. 27'ê tîrmeha 2011'an li Neuchâtel, Swîsre ) nivîskareke mecarî-swîsreyî bû ku bi zimanê fransî dinivîsand.
Kurtejiyan
Ágota Kristóf zarokatiya xwe li bajaroka macarî Kőszeg derbas kir û bi 14 saliya xwe koçî Swîsreyê kir.
Di sala 1956'an de piştî şikandina serhildana gelê macar wê digel keça xwe ya çar mehîn û zilamê xwe yê ku mamostetiya dîrokê dikir koçî Swîsreyê kir. Kristóf li wir li fabrîkayeke satan kar dît û hînî zimanê fransî bû. Ji salên 1970'î û pêde wê hemû pirtûkên xwe bi zimaneke biyanî nivîsand. Piştî pênc salên koçberiyê ew ji zilamê xwe veqetiya, dev ji karê xwe yê li fabrîkayê berda û çû kûrsên havînê yên Zanîngeha Neuchâtelê. Berhemên Kristóf heta îro bi qasî 30 zimanan hatin wergerandin. Wê heya wefatkirina xwe jiyana xwe li Neuchâtelê derbas kir. Mîrasa wê ya wêjeyî di Arşîva Wêjeyê ya Swîsreyê de peyda ne.
Alsbach-Hähnlein
Alsbach-Hähnlein şaredariyeke navçeya (Landkreis) Darmstadt-Dieburg li Hessen, Almanyayê ye.
Waldkraiburg
Waldkraiburg bajarokekî navçeya (Landkreis) Mühldorf li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Kosta Rîka
Komara Kosta Rîka (República de Costa Rica), Welatekî Amerîkaya Navîn e. Li bakurê Kosta Rîkayê Nîkaragûa li başûr Panama li rojava Okyanûsa Pasîfîk û li rojhilat Deryaya Caraîb heye. Kosta Rîka dewleta yekemîn e ku artêşa xwe bi fermî ji holê rakiriye.
Grüningen
Grüningen, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Züricha li li herêma Hinwilê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Buket Aydin
Buket Aydin di sala 1980'î de li Ovacika Dêrsimê li bakurê Kurdistanê ji dayik bûye. Wê li Zanîngeha Marmara li Stenbolê zanista film û televizyonê xwendiye. Di dema xwendina xwe de Buket Aydin komek ji kurtefilman kişandin. "Insan-i Kamil" yekem belgefilmê wê ye.
Orxan I
Orxan I, Orxanê Yekê (bi tirkiya osmanî: ورخان غازی<; tirkî Orhan Gazi, her wiha Orhan, jdb. derdora sala 1281ê – m. adara 1362an) ji sala 1323/4 heya 1362an begê duyem ê Împeratoriya Osmanî bû. Wek kurê Osmanê Yekê li Söğutê hatiye dinyayê.
Taksonomî (biyolojî)
Taksonomî (ji zimanê grekî: τάξις, taksis bi wateya "pergal, sazûman" û νόμος, nomos, "qanûn, zanistî") navlêdana organîzmayên jîndar bi awayekî zanistî ye.
Chanousse
Chanousse, komuneke li departmena Hautes-Alpes a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Murat Balkî
Murat Balkî li Dêrsimê ji dayik bûye û li Stenbolê aboriya şirketan û dûra jî aboriya film û televizyonê xwendiye.
Forstmehren
Forstmehren şaredariyeke navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Vörstetten
Vörstetten şaredariyeke navçeya Emmendingenê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Veliko Tarnovo
Veliko Tarnovo bajarekî mezin ê turîstîk ê Bulgaristanê ye.
Épieds, Aisne
Épieds, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê.
Castanet, Aveyron
Castanet, Aveyron, komuneke departementa Aveyrona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Sivîç Xwarû
Sivîç Xwarû gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Hencîre, Dûbis
Hencîre, gundekî Dûbisê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Mohêb Elîlû
Mohêb Elîlû, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Koma Rozerîn
Koma Rozerîn komeke stranbêjên kurd e, ya ku di sala 1997'an de li bajarê Bursa, Tirkiyeyê çêbû. Ji stranbêjên bi navê Mehtap û Cengîz pêk tê. Ji wê kengê heya îro komê çar albumên profesyonel û çar albumên serbixwe yên bi klîp derxistin. Derxistina ewil ya albumê Şemamme bû û li Kurdistan, Tirkiye û Ewropayê giran bû. Çend caran li kanalên TV'yan beşdarî program û konseran bûn. Herdu beşdarên Koma Rozerîn xwişk û bira ne.
Nurettîn zaza
Nurettîm Zaza(1919 xerpat-1988 lozan) nurettîn zaza di sala 1919 de li xarpet madenê hate dinê û di sala 1988 de li lozanê jiyana xwe ji dest da.piştê serhildana agirî û şex seîd mîna gelek welatparez û şoreşgerê kurd ew jî derbasê rojava dibe. di sala 1938 an de dinava klûba ciwanên kurda çîhê xwe digirê.di nava wî klûbê de kesên mîna cigerxwîn,qedrîcan,osman sebrî navdarê kurd jî hebûnê.piştê şerê cîhanê duyemîn li swîsê bi cîh dibê û li zanîngeha lozanê dest bi perwerdaya bilind dike.di sala 1956 an li elmaniyê tevê 17 hevalê xwe komara xwendekar kurdên avrupayê ava dikin. li lozanê piştê qedandina doktoriya zanîstiya perwerde di sala 1956 de çarek di dîsa dizivirê surî û di sala 1957 an de serokatiya pdk-s dikê .di zanîngeha şamê de du sal mamostetî dike. nurettîn zaza di salên 60'an de li gelek zîndanê surî,lubnan,urdun û ıraqê de dimîne û rastê gelek zordariyê te .zaza ku qasê aliyê kesayetekî siyasî de be  zanîn jî, ew qas jî wekî wêjevan û rewşenbîrek jî  te zanîn.gelek çîrokê wî de kovara mîna hawar û ronahî de hatin weşandin.sala 1987 de pirtûk ehmedê xanî mem û zîn wergerandiye franskî
Weisweil (Emmendingen)
Weisweil şaredariyeke navçeya Emmendingenê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Meydan Qulî
Meydan Qulî, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
L'Épine-aux-Bois
L'Épine-aux-Bois, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê.
Gruyères
Gruyères, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Fribourgê li herêma Gruyèreyê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye.
Ferheng.org
Ferheng.org malpereke ku gelek ferhengan pêşkêş dike ye. Îdiyaya malpere ev e ku dixwaze bibe "Malpera navendî ya ferhengên kurdî".
Ferheng.org ferhengên projeya ferhengên azad û ferhengên din bi kar tîne. Ferhengên ferheng.org ji bo daxistinê SDA bi kar tînin.
Kûliq
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 473 kes (110 malbat) bûn.
Hurdalsjøen
Hurdalsjøen, goleke di nava sinorê parêzgeha Akershusa Norwêcê de ye. Rûbarê Gola Hurdalsjøen 32,31 km², kûrahî golê 59 mêtro û ji asta deryayê 175 mêtro bilindtir e.
Firat
Firat an Ferat rûbarekî mezin yê Kurdistanê ye û ligel rûbarê Dîcle yek ji rûbarên mezin ên Mezopotamya ye. Ev herdu rûbar avên mezin û girîng in.
Ferat ji çemên Mûrad û Avareş pêk tê. Avareş, ji çiyayên bakurê navçeyâ Xinûse dertê. Mûrad jî, ji çiyayên bakur ên Gola Wanê dize. Her du nêzîkî Kebanê tên ser hevdu û ji wir şûn ve navên wan dibe Ferat. Ferat, di gelî û navrastên Elezîz û Meletî de ber jêr dadikeve. Di navbera Amed, Semsûr û Riha de wekî marekî vetil dide û dikeve deşta Dîlokê. Di navbera deşta Tilbişar û berîye Harranê de dikeve Rojavayê Kurdistanê. Firat, çemê Kurdistanê yê herî dirêj û bi av e. Ew 2.800 km dirêj e. 1.100 km di nav axa Kurdistanê de derbaz dibe û li Îraqê ew û Dîjle dibin yek. Navê wî dibe Yekava Ereb.
Zalbûna netemam
Bi lêkdana bavanên yekreg ên ko ji bo sîfetek diyarkirî rûxsarên wan dijhev in, peydabûna weçeyên dureg ên bi rûxsarebaeta navencî ya bavan, wekî zalbûna netemam (bi înglîzî: incomplete dominance) tê navkirin.
Li gor bomaweya Mendelî, her sîfetek bi du allelan diguhazê weçeyê. Heke herdu allel ne wek hev bin, di navbera allelên sîfetê de pêwendiya zalbûn û bezîwbûnê çê dibe. Ango heke weçê ji bo sîfetek diyarkirî dureg be, allelek li ser allela din zalbûna tam ava dike û di rûxsarebabeta weçeyên yekem (F1)de xuya dibe. Rûxsara allela bezîw jî di weçeyên yekem de veşartî dimîne. Ev rewş wekî qanuna zalbûnê (bi înglîzî: law of dominance) tê navkirin.
Di riweka polkeyê de 7 sîfetên ko Mendel li ser wan taqîkarî kir, ji bo her sîfetê, ji cota allelên cuda yek zal a din jî bezîw bû.
Şît
Şît, (îbranî: שֵׁת, Šēt, yewnanî: Σήθ, Sḗth, erebî: شيث, Shīt) pêxemberek e. Kurê Adem e.
Zalbûna netemam
Di zalbûna netemam de, di weçeyên dureg de, ji herdu allelan yek li ser a din zal nîn e, loma rûxsarebabeta weçêya dureg, navinciyê rûxsarebabeta herdu bavanên yekreg e.
Her çiqas guhaztina hin sîfetan bo weçeyê li gor qanuna zalbûnê rû bide jî, ev qanun ne ji bo hemû sîfetên ajal û riwekan e. Xebatên li ser bomaweya sîfetên gellek zîndeweran, daye nîşankirin ko cota allelên cuda yên bo heman sîfetê, dibe ko li hember hev zalbûnek temam nîşan nedin.
Sîfetên wekî pileya (perde) dengê mirov, rengê çavê mirov û xingaliya porê mirov hin mînak in ko bi zalbûna netemam ve tên birêvebirin. Herwisa di hin cor pisîkan de dirêjiya kilikê (doçik), di hin cor mirîşkan de çebûna rengê pûrtê û di hin riwekan de çêbûna rengê kulîlkê jî mînak in bo hin rûxsarebabetan ko bi zalbûna netemam tên rêkxistin..
Zalbûna netemam di riweka berêvarê de
Riwekek kulîlkdar heye, wekî riweka berêvarê an jî riweka saet çar (bi înglîzî: four-o’clock plant) tê navkirin. Ev riwek kulîlkên xwe dema esrê, nêzikê evarê ve dike, kulîlk heta serê sibehê vekîrî dimînin. Bi roj kulîlkên vê riwekê girtî ne.
Bomawezanist û riweknasê Almanî Carl Correns di sala 1905ê de di riweka berêvarê de zalbûna netemam keşf kir.
Di riweka berêvarê de guhaztina sîfeta rengê kulîlkê ne li gor bomaweya Mendelî rû dide. Di kulîlka berêvarê ya dureg de, di navbera herdu allelan de zalbûn û bezîwbûn rû nade. Rengê kulîlka weçeyê bi zalbûna netemam diyar dibe.
Di riweka berêvarê de ji bo rengê kulîlkê, rûxsarebabetên hevdij ên yekreg, ên herdu bavanan jî bandor li ser çêbûna rûxsarebabeta weçeyan dike. Kulîlkên Weçeyên F1ê bi rûxsarebabeta navincî peyda dibe. Ango rûxsarebabeta weçeyan ji ya bavanan cuda ye. Di zalbûna netemam de rûxsarebabetên nû peyda dibe.
Heke di navbera weçeyên yekem ên bi kulîlkpembeyî de lêkdan rû bide, vê gavê weçeyên duyem (F2) ên bi 1/4 kûlîlkên sor, 1/4 kulîlkên spî û 2/4 kûlîlkên pembeyî peyda dibin. Ango rengê spî û sor di weçeyên yekem de têkilê hev nabin. Di pêvajoya lêkdana duyem de di dema çêbûna gametan de, allelên weçeyên yekem li gor qanuna dabeşkirina serbixwe ji hev cihê dibin û belavê gametan dibin.
Di bomaweya Mendelî de, ango di zalbûna temam de de rûxsarebabeta weçeyên duyem 3: 1 e. Lê di zalbûna netemam de rêjeya rûxsarebabeta F2 (weçeyên duyem) 1:2:1 e, ango ne du cor lê sê cor rûxsarebabet peyda dibe. Di zalbûna netemam de rêjeya rûxsarebabet û ya bomawebabetê heman e.
Di zalbûna netemam de tenê allelek ji bo diristkirina proteînan kar dike, allela din neçalak e.
Allela bo rengê sor ji bo berhemkirina pîgmenta sor, diristbûna proteînên pêwist rêk dixe. Di riweka sor de cotek allel kar dikin bo berhemkirina pîgmenta sor. Di kulîlka spî de cotek allelên neçalak heye, pîgment nayê berhemkirin loma kulîlk bi rengê spî xuya dibin. Di weçeyên dureg de %50yê proteînan ji aliyê allela bo rengê sor ve tê diristkirin. Ji ber ko allela din neçalak e, mêjera proteîn ji bo berhemkirina pîgmenta sor têr nake, loma rûxsarebabeta weçeyên dureg bi rengê pembeyî peyda dibe.
Qarayim
Qarayim komekî ya tirkî in ku bi piranî li Ewropaya Navîn û Rojhilat dijîn. Ew gel bi piranî baweriya dînê Cihûtî ye.
Dîrok
Ew bi sedsalan li Kirimê dijîn. Ew ji Tirkên Asyaya Navîn ên ku êrîşî Kirimê kirin û biryar dan ku bibin Cihûtiyê û bi cih bibin. Gel bi xwe jî ev yek piştrast kir û got ku xwîna wan a Semîtîk nîne û bi tevahî tirk in, lê ji aliyê olî ve cihû ne.
Di sedsala 19. de ji bo ku nebin hedefa naziyan û rûsan, tirkbûna xwe wek hincet nîşan dan. Vê yekê ew ji Holokostê bêpar hiştin, berevajî Cihûyên tirk ên din, wek Qirimçaq, ku li ber tunekirinê bûn. Qarayimên ji Naziyan kurmê vedişêrin û alîkariya wan dikirin, ew sax bûn, lê dîsa jî neçar bûn ku tiştên pir nemirovane bikin. Ew her tim li kêleka Qirimçaqên, komeke din a etnîkî ya Cihûyên Tirk, dijîn.
Bibi Bozzato
Bibi Bozzato derhênereke îtalî e.
Derhêner û muzîkvan Bibi Bozzato li Venezia ji dayik bûye û wekî profesor li komek zanîngehan dersa teknîka filman dide. Ji sala 2000'a ta 2005'a wî bernameya radyoyê ya sînema û çandê “Zabriskie Point” çêdikir, ku ji aliyê Radio Popolare Network ve dihat weşandin. Wî komek filmên dirêj û belgefilm çêkirine, ku hin ji wan hatine xelatkirin.
Xirabreşkê
Xirabreşkê an jî Xirabreşik li ser navçeya Silopî ya ye û nêzîkî 3 km ji çîyayê Cûdî dûr e. Ava Bazamir di ber Gundê Xirabreşkê re dibûre û hinek havînan jî Ava Bazamir çik dibe û ev Gund dema bê av dima, diçûn ji Germgê, Kortikê û Şererfxana ava xwe bi Keran û bi mekînan tanîn. Ava Bazamir jî ji qûntara çiyayê Cûdî ji Gireçulya diherikî. Di van Gundên dorbarên Xirabreşkê de Kaniyên avê hebûn, bes li Gundê Xirabreşkê tune bû. Bes zivistanan jî ava Bazamir heta 5 m Lehî radibû. Li Xirabreşkê jî halê wan ê Aborî Dexil, Genim, Ceh, Nîsk, Nok, Zebeş û Gindûrên wir jî hebûn. Gundê Xirabreşkê wekî; Hesp, Hêstir,Ker, Çêlek, Mih, Bizin, Eluk û Mirîşkên wan jî hebûn. Gundiyan xwe bi vî awayî îdare dikirin.Ev Gund bes di destên du malan de bûn. Ji vê malê re digotin Mala Ehmedê Melê û Mala Xalidê Reşo. Nîvê Gund ê Mala Ehmedê Melê û birayên wî bûn, çarîkeka Gund jî di destê Mala Xalidê Reşo û çarîka din jî di destê Maleke Silopî de bû, bes ev mal li Gundê Eywanê dima. Mala Ehmedê Mele Ûsiv bi eslê xwe ve Şirnexî û Bilmatî ne, Mala Xalidê Reşo û Mala din jî bi eslê xwe ve Silopî bûn.
Gundiyên din Milkên wan tûne bûn, bes ên Milk heyîn alîkariya yên bêmilk dikirin.
Piştî ku hikmeta Tirk anjî Leşkerên Tirk ev Gund jî wekî gelek Gundên li Kurdistanê di sala 1995 an de valekirin, gelek ji wan koçberî navçeya Silopî bûn û hinek ji wan jî koçberî Otonomiya Kurdistan bûn û niha jî li Qempa Maxmur jîyana xwe berdewam dikin.
Têtê bawerkirin, ku yek malbat ji Gundê Xirabreşkê niha li Qempa Maxmur dijî û ew malbata Seîdê Evdil-Kerîmê Melê ye.
Gundiyên din jî niha jîyana xwe li Silopî ya berdewam dikin.
Gundê Xirabreşkê di dîroka Kurdistan û herêmê de cihê xwe girtîye û Gundekî gelekî kevne.
Tête gotin, ku ve Gund berê gelekî mezin bû, bes ev Gund tête xirakirin û ji nuve tête avakirin.sebeba xirabûne yekemîn ne dîyare.
Şerge, Bane
Şerge gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Xirabreşkê
Li robarê Bazamir ji Gundê Germgê bigre heta Gundê Şerefxana û Kurtkê di Bazamir de gelek Aş, Xanî, Pir û Şkeft hene û weke dîrokî tête ecibandin. Nêzîkî Xirabreşkê Gundê Kevxwêlegê jî hebû di navbeyna Xirabreşkê û Şerefxana de.Heta niha jî mirov sitmên xaniyên Kevxwêlegiyan di şûnwarên wan de dibine.
Li deravê Ava Bazamir li Gundê Xirabreşkê jî Pirek hebû kû di wî wextî de Rêwingiyên di Hasankeyf re derbazdibûn û biçûna Silopî, Zaxo û derên din yên Êraqê jî di vê Pira Xirabreşkê re dibûrîn û derbaz dibûn. Mesele wekî Qaçaxçîyan; ev ji derên gelekî dûr dihatin.
Bes niha mirov tinê kûpê vê Pirê dibîne...û di vê Ava Bazamir de gelek Mixare û Şkeft hene, bes bê xweyî ne û belkî gelek kes û Dîroknas nizanin ev agahiyên Dîrokî li vî Gundê Xirabreşkê hene...
Williams Lake
Williams Lake, bajarekî herêma Kolumbiya Brîtanîya Kanadayê yê.
La Chapelle-en-Valgaudémar
La Chapelle-en-Valgaudémar, komuneke li departmena Hautes-Alpes a li herêma Provence-Alpes-Côte d'Azur a li başûrê rojhilatê Fransayê ye.
Yizheng
Yizheng, bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê Çînê ye û di herêma Jiangsuyê de cih digire.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2018an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 570.600 kesî
Erdeşêrê Yekê
Erdeşêrê Yekê yan jî Erdeşêrê Babekan (bi înglîzî: Ardashir I, bi pehlewî Arđaxšēr, bi farisî: اردشیر بابکان‎, Ardeshir Babekan) anko "kesê şahîniya xwe ji Xwedê girtî ye" şahanşahê yekê ji şahên împeratoriya çarê ji desthilatên xurtên îranî yên berî hatina îslamê sasaniyan bû. Wî di sala 226an de piştî şikandina şahanşah Erdevan IV, şahê partiyan împeratoriya sasaniyan damezrandiye. Li gorî hin jêderkan Erdeşêr I kurd bû.
Li gorî nameya Erdewan IV, Erdeşêrê Babekan kurd bû.
Nameya Erdewanê IV. : Te bêhtirî ku karibî bicû gez kir Û te mirin ji xwe re anî Hey kurê kurdan, ê di konên kurdan de mezinbûyî Kê dêstûr da te ku tu tacê bidî serê xwe?
Winden im Elztal
Winden im Elztal şaredariyeke navçeya Emmendingenê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Porant
Porant, gundekî girêdayê navçeya Miks a Wanê ye.
Proton
Proton nava dendikê de cihê xwe ya taybet girtîye. Cîrana protonê notron e. Giraniya dendikê proton û notron pêk tîne. Proton mîna elektronê ne bitevgere. Bitenê çaxa cîsîmekê bibarbûyê biyekî din re nêzîkê hevdibin proton qarî tevbigere.
Eppes, Aisne
Eppes, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê.
Lûtcan
Lûtcan, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Şeşe, Bane
Şeşe gundekî rojhilata Kurdistanê ye ku girêdayî bajarê Bane ye.
Ronahî (kovar, Hafiz Qazî)
Ronahî kovarek kurdî bû li salên 1950yê li Bexdayê dihat weşandin. Birêveberê wê Hafiz Qazî bû.
Dewleta Sefewiyan
Dewleta Sefewiyan an jî Dewleta Sefewî, dewleteke Kurd dîrokî ye ku di navbera salên 1501 û 1736an de Azerbaycan, Îran, Ermenistan, Îraq, Efxanistan, Tirkmenistan û beşek ji Kurdistanê di nav sîndorê xwe mezin kiriye. Xanedana Sefewiyan de fars, azerî û kurdan xwe cih girtiye. Şahê Sefewî yê mezin Şah Îsmaîlê Yekem di 17ê Tîrmeha 1487an de li Erdebîlê li Merta û Şêx Haydar ji dayik bû. Bavê wî Haydar, şêxê tariqa/rêbaza Sefewî û rasterast neviyê damezrênerê wê yê kurd Safî-ad-din Erdebîlî bû.
Xanedaniya Sefewî
Yek ji xanedanên serdest ên herî giring ya Îranê ji salên 1501 heta 1736an bû. Xanedanîya Sefewîyan resenîya xwe ji Sofîtî ya rêbaza/terîqeta Sefewî digirt, ku di bajarê Erdebîl ya herêma Azerbaycan a Îranê hate damezrandin. Ew xanedanîyek Îranî/Êranî ya bi eslê xwe Kurd bû, lê di dema fermandarîya wan de ew bi payebilindên Tirkmen, Gurcî, Çerkez, û Yewnaniyên pontî re zewicîn. Sefewiyan ji bingeha xwe li Erdebîl, kontrola xwe li ser beşên Îrana Mezin ava kir û nasnameya îranî ya herêmê piştrast kirin, ji Împeratoriya Sasanî ve, bi vî rengî, bûn yekemîn xanedana xwecihî ku dewletek neteweyî wek Îran tê naskirin bi fermî ava kirin.
Sefewî ji sala 1501 heya 1722an piştî zayînê fermandar bûn (nûjenkirinekî kurt serborî dibe ji 1729 heya 1736) û li bilindahiyê xwe, ewan hemû Irana îro, Komara Azerbaycan, Behreyn, Ermenistan, Rojhilata Gurcistanê, hin beşên Bakûrê Qefqazê, Iraq, Efxanistan û her weha hin deverên Tirkiye, Sûrî, Pakistan, Tirkmenistan û Ûzbêkistan kontrol kirin. Tevî bi têkçûna wan di sala 1736an de, mîrata ku wan li paş de hiştin vejîna Îranê bû, ku wekî asêgeha aborî di navbera Rojhilat û Rojava de dimaya, damezrandina dewletek bi bandor û bîrokrasî li ser bingeha "kontrol û hevsengî", dahênanên wan ên mîmarî û çavdêriya/patronaja wan ji bo hunerên bedew. Her weha sefewiyan bi belavkirina şiîtiyê diwazdehî ya îslamî li Îranê û li beşên mezin ên Qefqazê, li Anatolya û Mezopotamyayê, heta serdema îro jî şopa xwe hiştine.
Danasîna malbatê
Dewleta Sefewiyan navê xwe ji Sefiyedînê Erdebîlî hildigire. Sêx Safiyedîn, xwediyê rêbazeke cuda ya dînî di nav sunîtiyê de. Kurdbûna vê malbatê ji Şêx Safiyedîn destpê dike ku tê îdia kirin bi eslê xwe Şêx Safiyedîn ji Kurdistanê çûye Azerbaycanê û li wir maye. Her wiha wek tirkmenekî jiyaye. Kurê neviyê Şêx Safiyedîn, Şêx Cineyd e. Di postê şêxitiyê de serdikeve û gelek mirîdan li derdora xwe kom dike. Heta ku êdî tesîreke mezin li dewletên wî wextî dike. Yek ji van dewletan Aqoyunlî bûne ku dixwast Şêx Cineyd vekêşe aliyê xwe. Bi peydabûna vê tifaqê Şêx Cineyd li gel xwîşka serokê Aqoyunliyan, Hesenê Dirêj, bi Halime Begum re dizewice. Kurê Şêx Cineyd, Şêx Heyder jî li gel keça Hesenê Dirêj Halime Begum Alemşah re dizewice. Di vê zewacê de Şah Îsmaîl çêdibe.
Bazirganî
Koka peyvê
Peyva bazirganî ji bazar + gan hatiye. Bazar kiryara kirrîn û firotinê anko danûstandinê ye, -gan jî paşgireka avakirina navê bikerî ye. Bi gotineka dî, bazargan ew kes e ko bazarî dike, anko dikirre û difiroşe.
Dîrok
Ji demên berî dîrokê ve mirovan bazirganî kiriye. Dema mirovan berhemek ji hewcedariya xwe zêdetir berhem îna û hewcedariya wî bi berhemekê dî hebû ko wî her nebû an kêmtir hebû, dest bi danûstandinê kir. Anko, ji bo mînakê, hindek genim da ji bo wê ko hindek nîskan bistîne.
Wyhl
Wyhl şaredariyeke navçeya Emmendingenê ya herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Castelmary
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Gieleroth
Gieleroth şaredariyeke navçeya (Landkreis) Altenkirchenê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Nivîskarê kurmanca efrandina duda (pirtûk)
Kitêb bi alfabeya Şemo-Marogûlov e û ji 70 rûpelan pêk tê. Tîraja pirtûkê 1000 heb e.
Çayan Demirel
Çayan Demirel derhênereke e.
Cayan Demîrel di sala 1977'ê de li Stenbolê ji dayik bûye û aborî xwendiye. Piştî ku wî li şeşemîn Festîvala Belgefilman a Navneteweyî li Stenbolê filmek pêşkêş kir, wî çar salan xwe mijûlî xebata ji bo filmê “38” kir.
Leme Îslam
Leme Îslam, gundekî ser bi navenda bajarê Xoda Aferîn li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Lyseren
Lyseren, goleke di nava sinorê parêzgeha Akershusa Norwêcê de ye. dirêjahiya perava Golê 36.48 km ye. Gol Lyseren, ji asta deryayê 161 mêtro bilind e.
Erlon
Erlon, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ya li bakurê Fransayê.
Rojavaya Kurdistanê
Rojavaya Kurdistanê (herwiha Rojavayê Kurdistanê tê gotin), Başûrê Rojavaya Kurdistanê, Başûrê Bîçûk an jî Binxetê, navê perçeya Kurdistanê ye ku dikeve nav sînorên Sûriyê. Serbajarê herêmê Qamişlo ye.Gelê Rojavayê Kurdistanê gelê Îranê ye.
Rûerd
Rojavaya Kurdistanê parçeya Kurdistanê ya herî biçûk e: 31.000 km² ye. Îro di bin desthilatdariya Sûriyê de ye. Taybetiyeke herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.
Mêşû
Mêşû, gundekî bi ser Şingala navçeya Şingalê ya Mûsilê (Îraqê) ve ye.
Rojavaya Kurdistanê
Rûerd
Mirov dikare avhewaya Rojavaya Kurdistanê bike du beş. Beşa yekem avhewaya herêma Efrînê ye. Avhewaya li vê derê nezîkî ya Deryaya Spî ye. Havînan germ e û carnan baran dibare; zivistanan jî zêde ne sar e. Ji ber vê avhewayê herêma Efrînê, şîn e, dar û ber lê zêde ne. Her cureyên daran hene. Lê piranî darên zeytûnan e.
Beşa duyem ku Serê Kaniyê, Hesîçe, Amûdê, Qamişlo û Dêrik hildide nava xwe bi berrî û deşt e. Çiya û daristan nîn in. Zivistan kin in. Hema hema berf nabare. Carinan baran dibare. Di meha kanûna paşîn de li Qamişlokê germahî digihîje +7, li Dêrik û Amûde jî +6 pîleyan. Havîn dirêj in. Germahî pirr e. Ziwayî heye. Havînan ji çolên Erebistan û Sûriyê bayên germ tên û bandor li avhewaya herêmê dikin. Havînan germahî digihêje 40 pîleyî.
Rojava ji Çiyayê Gewr dest pê dike û heta herêma Efrînê û Çiyayê Kurmênc tê. Çiyayê Kurmênc 1200 m bilind e. Ji çiyayê Kurmanc heta Kobanî, axa Kurdistanê teng e û ereb li vê deverê dijîn. Li herêma bajarê Kobaniyê axa Kurdistanê dîsa fireh dibe û kurd li ser axa xwe dijîn.
Qamişlo û Nisêbîn yek bajar in, lê di navbera Tirkiyeyê û Sûrî de hatine dabeşkirin. Qamişlo di desthilatdariya Sûriyê û Nisêbîn jî di bin destê Tirkiyeyê de maye. Hûn di wêneyê de li Nisêbînê ala tirkan û li Qamişloyê jî ala Sûriyê dibînin.
Dîrok
Dîroka Rojavaya Kurdistanê, pirr kevn diçe. Bi taybetî, li ser wê axa wê, ji demên Sumeriyan ve li wir jiyane û şaristanî di pêşketinê de ya. Ev herêm Rojavaya Kurdistanê, dikeve keviya çemê mezin û navdar ê Firatê de. Di demên berê de, heta ku digihişt ber çiyayê kurdan û bajarên weke Efrîn, Kobanî, Serêkaniyê çem diherikî. Ev herêm, weke herêmên şîn û pêşketî bûn. jiyanê li van herêman, di pirtûkên pîroz de jî bicih bûye. Bi taybetî, ji ber Kobanî û Efrînê û heta ku digihije Helebê û piştre Şamê, weke herêmên ku li wan zanebûn pêş diket bû. Birehîm Xelîl, çanda wî li vê herêmê bicih bûye. Mîtra, di dema mîtaniyan de hatiye û ew bixwe jî ji Mîtaniyan bûye. Mîtanî jî kurd bûne.
Li herêmê, piştî ku rejîma Be'sê lê tê û serdest dibe, navê herêmê giştkan diguherîne. Lê navên herêmê kevn in. Mînak, navê Kobanê, ji dema Hûriyan e. Navê Serêkaniyê bi rengê ´weşokanî´ ji dema Hûrî û Mîtaniyan e û di dema Mîtaniyan de bûye paytext ji Mîtaniyan re. Herêma Serêkaniyê, piştî ku dewletên Sûrî û Tirkiyeyê ava bûn, bû du-qism. Qismekê li Sûrî ma û rejima Be'sê navê wê guharand û kir "Rasûlayn". Qismê wê yê li aliyê Tirkiyeyê ma jî, rejima tirk navê wê guharand û navê wê kir "Ceylanpinar". Lê ev herdu qism jî, berê yek bûn û bajarek bûn. Berê di ber re jî û di navê de jî şaqna ji çemê Firatê diherikî.
Di demên berî zayinê de, di dema Gûtiyan de jî, di nava sînorê Gûtiyan de bûye. Piştî Gûtiyan re ku Hûrî û Mîtanî hatin, êdî ew herêm bû wekê navend û paytexta wan ku ew lê bi pêş ketin û mezin bûn. Li herêmê, di dema Sumeriyan de, di dema Xanadana Ur de jî, ev herêm ji wê re û ji pêşketina wê re bûye hîm. Ji her sê xanedanên Uran re jî wisa bûye. Îro, di roja me de ku dikeve naqabîna Efrîn û Helebê de, di dema Sumeriyan de ku ji wê re "Marî" dihat gotin, nivîsa bizmarî ku li wir hat dîtin, û tercumeyên wê bi navê "Hurrians and Hurrian Personal Names in the Mari Texts" de navê "Kobanê" û hwd hene. Marî, di dema Hûrî û Mîtaniyan de di nava sînorê hûrî û Mîtaniyan de bû.
Di dema Hûrî û Mîtaniyan de, bi pêşketina xwe di aramiyê de li vê herêmê jiyane. Lê piştre, di dema Asûriyan de, rastî êrîşan hatiye. Di dema Îskenderê Mezin de jî rastî êrîşan hatiye. Gava ku Medî li herêmê bûn desthilatdar ew der di nava sînorê xwe de girt û bi wê re li ser herêmên Anatolia jî karî ku serdestiya xwe bide erêkirin. Di pirtûkên pîroz de behsa Nemrûd tê kirin ku di dema Birehim Xelîl de jiyaye. Nemrûd jî, di dema xwe de li vê herêmê xwe kiriye hukimdar. Çanda herêmê, heta dema derketina Îslemiyetê li gor çanda Êzidîtiyê bû. Piştre dînê Îslamê ew der jî kiriye bin destê xwe de û guherandiye. Piştre, demên desthilatdariyên kurd ên dewletên kurd Merwaniyan û Eyûbiyan li herêmê bi pêş dikevin. Herêm, di dema Eyûbiyan de, ji sadsala 11em heta sadsala 16em, di bin destê desthilatdariya Xanedana Eyûbiyan de dimîne. Piştî ku Osmanî bi pêş ketin, êdî osmaniyan, ew der wekê eyaletekê desthilatdariya eşîrên kurd qebûl kiriye.
Zimanê ku lê tên axiftin
Zimanê ku zêde tê axaftin zimanê kurdî zaravayê kurmancî ye. Lê zimanê erebî, asûrî û hwd jî li herêmê dihên axaftin. Li herêmê rojnameyên bi kurdî, TVyên bi kurdî jî hene. Ronahî TV, TVya kurdî ya Rojavayê Kurdistanê ye. Ji aliyê çapameniyê ve, piştî ku şoreşa Rojavayê kurdî bû, hêdî hêdî qada çapemeniyê jî berfireh dibe.
Dîn
Dînên ku li herêmê dijîn, wekê dînên sereke Îslamiyet, Êzîdîtî û Xiristiyanî ye. Lê mezhebên van dînan, ku mirovên ji wan jî hene. Ji sedî 80yê wê derê misilman in. Hejmareke mezin ya êzîdiyan jî li herêmê heye û ev jî li gorî ku tê gumankirin ser sedî 10an re ye. Lê gelekan jî, ji herêmên xwe koç kirine. Berê, ev hejmar pir zêde bû. Her wisa, xiristiyanên li herêmê di derûdorê ji sedî 10an de ne. Piraniya asûrîyan, ji dînê Xiristiyaniyê ne. Lê ku ne pir zêde jî bin, kurdên mesihî jî hene. Herwisa, kurdên cihû jî berê li wir dijiyan. Heta dema rejîma Be'sê li wir dijiyan, pişre, hinekan ji wan koçî Îsraîlê kirin û hinekan jî koçî welatên Ewropî kirine. Îro, her wisa zêde cihû li herêmê nemane. Lê li çend cihan, hê jî kinîştên wan hene ji bo bergkirinê.
Bajarên Rojavaya Kurdistanê
Bajar û bajarokê herêmê:
Li Rojava Hesîçe, Heleb, Reqa, Kobanê, Minbic, Qamişlo û Efrîn wîlayet in yên din qeza û nehiye ne. Qamişlo wekî navend û paytextê herêma Rojavayê Kurdistanê tê qebûlkirin. Li navenda Qamişlo nêzî 150.000 kes dijîn. Li bajarên Sûriyê, li Heleb, Reqa û Şamê jî gelek taxên kurdan hene.