cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kêlik
Awayê lîstinê
Lîstikê de her lîstikvan yek carê kevirê xwe davêje kêlikan, lîstikvan ku yek kêlik bide erdê du caran, ku du kêlikan bide erdê sê caran dikare kevirê xwe bavêje ev her dorê de dom dike. Heta lîstikvanên komê xılas bibe bi dorê kevirê xwe davêjin.
Armanca lîstikvanên komê ku her sê kêlika yekemîn berî koma dî bidin erdê. Di lîstikê de koma ku kêlikê pêşî (goşt) bide erdê û listik xılas bû lîstika duyemîn de ew kom pêşî dest bi lîstikê dike. Komek ku her sê kêlik danê erdê paşî koma dî kevirê xwe yê dawî davêjin kêlika, di vê ya dawî de her lîstikvan du caran kevirê xwe diavêje, ku lîstikvan kêlikek dabe erdê 3 caran, ku du kêlikan dabe erdê sê caran kevirê xwe yê dawî diavêje.
Heger ew kom jî her sê kêlika bidin erdê lîstik xilas dibe û lîstik dibe wek hev û kes bi ser nakeve. Heger nede erdê koma din bi ser dikeve.
Zercil
Zercil (1928: زرجل / Zercil; ), gundekî bi ser Qubîna Batmanê ve ye.
Çiyayên Ûralê
Ûral an jî çiyayên Ûralê (bi rûsî: Ура́льские го́ры, Uralskiye gori) rêzeçiyayeke li rojavaya Rûsya ya ku ji bakûr ve heta başûr hatiye kişandin û sinorê navbera Asya û Ewropayê pêk aniye. Dirêjahiya çiyayên Ûralê nêzî 2.500 km e. Bilindtirîn çiya di vê rêzeçiyayê de, Narodnaya ye ku 1895 m ji asta deryayê bilindtir e.
Saale-Orla-Kreis
Saale-Orla-Kreis, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Turîngiyayê ya Almanyayê ye.
The Penthouse: War in Life (rêzefîlm)
The Penthouse: War in Life (bi koreyî: 펜트하우스, Penteuhauseu) rêzefîlmekî televîzyona Koreya Başûr e ku tê de Lee Ji-ah, Kim So-yeon, Eugene, Um Ki-joon, Park Eun-seok û Yoon Jong-hoon dilîzin. Rêzefîlm di 26ê çiriya pêşîn 2020an de li SBS hate pêşandan.
Zimanên îtalî
Zimanên îtalî di dema antîk de li nîvgirava îtalya û Sîcîlya dihat axaftin, lê ewan ji aliya zimanê latînî hat dewisandin. Ji pê bandora latiniya ser wan zimanan re, malbata zimanên romanî hat çêbûn. Ji wan gelek ziman îroj mirîne û êdî neaxaftine.
Zimanên romanî yên ji zimanên îtalî de der ketin û îroj li Italya, Spanya, Portekîz, Romanya û Emerîkaya Başûr-navend tên axaftin.
Qalyon
Qalyon gundekî ser Kolika Adiyemanê ye.
Mühlen Eichsen
Mühlen Eichsen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Kanza
Lajwerd, kanza an jî metal, bûjenên ku bi awayekî baş germî û elektrîkê radiguhezînin, biriqandineke wan a xwemalî heye, dibin têl û lewhe û bi vî awayê tên kêsimandin, di navbera xwe de yekbûn çênakin, dema bi elementên nelajwerd re yekbûnê çêdikin elektronan didin der, ji bilî cîvayê hemû kanza di mercên odê de di rewşa hişk de ne, xala helandin û kelandina wan bilind e, bi piranî di yekbûnên oksîjenî de oksîtên bazîk didin. Di nava elementan de koma herî mezin koma kanzayan e. 80% ji elementan kanzan.
Venafro
Venafro, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Molîzeyê ye.
20ê çiriya paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Mihayel Kulan (Cûdî)
Mihayel Kulan (Cudî) (2.2.1971 Hassana (ku: Hesena, tr: Kösralı)-11.01.2002 Qendîl) endamekî GHB'yê bû. Di 11.01.2002'an de di Çiyayên Qendîl de nêzîkê Dola Kokê di bahozekê de şehîd ket.
Pirelî
Pirelî gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.
Zeugma
Zeugma, an Seleukia epî tû Zeugmatos  bajarekî kevnar ê helenîstîk e ku piştre ketiye destê împeratoriya Romayê. Li hemberî Zeugmayê, dîsa li ber Çemê Firatê bajarê din ê kevnar Apamea derketiye holê. Zeugma li nêzika gundê Belkis li ber çiyayê Belkisê hatiye avakirin (ku nêzika navçeya Bêrecûkê ye) û îro dikeve nav sînorên navçeya Belqîz (Nizib) a Parêzgeha Dîlokê. Ji ber ku Zeugma û Seleukia di dema rêya îpekê navendeke girîng a herêmê bû, her du herêm ji ber aboriya xûrt bû bajarekî vîlayên antîk ku bi gelek mozaîkên bêhempa xemilandî bû. Zeugma di cotmehê sala 2000an de bi qedandina avakirina Bendava Bêrecûkê ji nû ve hate kisfkirin lê pirraniya bajarê antîk ket bin avê.
Karkûne
Karkûne gundekî ser Kolika Adiyemanê ye.
Zeugma
Dîrok
Zeugma di 3mîn sedsala berî zayînê ji aliyê Seleukos I Nikator (Seleukos yekê serfiraz) li ew dera ku yekemîn pira Ferêt avakiribû hate damezirandin. Bi derbasbûyîna demê ev bajar her ku çû pêşket û wergeriya yek ji navendên herî girîng ên aborî û rêvebiriyê. Di bajarê ku ji aliyê lejyona romayî dihate parastin de nêzî 70.000 rûniştvan dijiyan. Bajar di sala 252 piştî zayînê ji aliyê sasaniyan ve hatibe saetandin jî, ji nu ve hate avakirin. Piştre bajar ji aliyê erdhejekê ve saetiya: beseke qota Belqîsê ket û navenda bajêr di bin xwe de hîst. Lewra pirraniya malên ku bin herriya erdhejê man zelalbûna xwe heya lêkolînên arkeolojîk ên sala 1999-2000'an parastin. Bajar ewqas pêşketî û rêxistî bû ku sîstema kanalîzasyonê avên qîrêj û yên baranê bi awayeke balkêş tala çemê dikir. Ev sîstem li gorî dema xwe xwediyê teknolojiyeke bi aqil bû. Di çarçoveya lêkolînên arkeolojîk ev sîstema kanalîzasyonê bi tevahî hate kisfkirin.
Haci Karay
Haci Karay (fermî: Hacı Karay) (jdb. 1950 li Gewer a Colemêrgê) siyasetmedar û karsazekî kurd bû. Ji aliyê hêzên dewleta tirk vê tê revandin û kujtin.
Zeugma
Lêkolînên zanistî
Li vê herêmê lêkolînên arkeolojîk cara ewil di sedsala 19em de hatin kirin û di encamê de li dora Zeugmayê nekropolîs ('bajarên miriyan', goristanên kevnar) û mozaîkên cûda hatibûn dîtin ku îro li muzeyên Berlîn û Sankt Petersburgê ne. Di sala 1980'î de GAPê eskere kir ku wê li Bêrecûgê bendavekê avabikin. Gava di sala 1989an de Dr. Guillermo Algaze, profesorê Zanîngeha Chicagoyê çavlêgerînek li vê herêmê kir, bal kişand ku wê di demeke nêz de bendavek bê avakirin û bang li enstîtu û zanîngehên cîhanê kir ku bila werin lêkolînên arkeolojîk bikin. Lê mixabin ti enstîtu û zaningeh ser lê nexist. Serokê Muzeya Dîlokê Rifat Ergeç û asîstanê wî Mehmet Önal di sala 1994'an de dîsa bangeke lezgîn li arkeologên cîhanê kir û di heman demê de diyar kir ku wê bi alîkariya wezareta hunerê ya tirk lêkolînên arkeolojîk ên biçûk bên destpêkirin. Lê ji ber pirsgirêkên aborî enstîtuyên arkeolojîk û wezaretka hunerê ya tirk mecbûr man lêkolînên xwe rawestînin. Di sala 1995'an de wezareta derve ya Fransayê tevlî xebatên lêkolînê bû û alîkarî da arkeologa serkeftî Caherine Abadie-Reynal û elemanên wê yên ku heta sala 1999an bi lêkolînên xwe yên zanistî berdewam kirin. Herwiha, di sala 2000an de hemû bermahiyên Zeugmayê bi qedandina Bendava Bêrecûgê û bi bilindtirbûna ava Ferêt ketin bin av.
Çomax
Çomax (bi tirkî: Çomak), gundekî bi ser navçeya Bêsnîya Semsûrê ve ye. .
Zeugma
Lêkolînên zanistî
Di 7ê gulana 2000an de, nîv salek berî bin av ketina bajarê kevnar David Packard Jr., kurê damezrînerê Hewlett-Packardê, bi rêya rojnameya New York Timesê hînî xebatên Zeugma bû û bi awayeke lezgîn lêkolîneke derasayî organîze kir. Ji bo xelaskirina Zeugmayê wî hema şîrketeke îngilîzî ya bi navê Oxford Archaeological Unit (OAU) ku di bin rêveberiya Robert Earley bû, pisporên mozaîkê yên îtalyan û komeke fransî erkedar kir. Serokkomarê tirk Sezer, sewa ku zêdetir dem hebe, binavxistina Zeugmayê ji bo 10 rojan rawestand. 60 arkeolog, 200 karker û sê hilkolînerên nu tevlî xebatên xelaskirina Zeugmayê bûn û bi saya budceya 5 milyon dolar gelek bermahî hatin dîtin. Di encama lêkolînên ji hezîranê heta cotmehê 2000'î de 45 mozaîk - ku ji wan 22 bê zerar bûn - hatin dîtin.
Haci Karay
Navê bavê wî Fehîm e. Li ser destpêkirina girevên birçibûnê yên li girtîgehan, kurd çalakiyan lidardixin. Karay jî, bo şermezarkirinê dikana xwe vedigire. Dewletê ji berê ve lîsteya welatparêz, karsaz û kesên civakhez û pêşeng çêdikir, van kesan bi sedema "alîkariya PKKê dikin" an "bêhişkerê difiroşin" dikujt. Navê Karay jî ketibû lîsteyan.
Zeugma
Lêkolînên zanistî
Êdî mozaîkên Zeugmayê li hemû cîhanê dengvedan û Zeugma ji aliyê zanistvanan wek "Pompejiyê duyem" bi nav kirin. Mozaîkên Zeugmayê heta sala 2011an li Muzeya Dîlokê hatin pêşan dan û di gulana 2011an de bi lêkirina Muzeya Mozaîkên Zeugmayê gihîştin muzeya xwe ya taybet.
Haci Karay
Di adara 1995ê de du xûşkên wî Gulcan û Gulsen Karay tevlî nava refên ARGKê dibin. Bi fermana girêgirên dewleta tirk, di 2ê hezîranê 1994ê de li Hotêla Yeşilyurt-Çınar a Stembolê, bi tevî Savaş Buldan û Adnan Yıldırım tê dîlgirtin.
Cenazeyên wan di 4ê hezîranê 1994ê, li nêzîkê gundê Yukarıkaraş a Boluyê (ne li Kurdistanê ye, li Tirkiyeyê ye) tên dîtin.
Zeugma
Rewşa niha
Zeugma ji sala 2012an vir ve di lîsteya mîrateya cîhanî ya UNESCOyê de ye. Bermahiyên arkeolojîk ên berdest ên ku li kevnareyê hene "Agora Helenîstîk, Agora Romayê, du perestgeh, stadyum, şano, du serşok, bingeha lejyoner a Romayê, avahiyên îdarî yên lejyona Romayê, piraniya taxên niştecîbûnê, surên Helenîstîk û Romayî ye."
Di sala 2014an de li Zeugmayê 3 mozaîkên camê yên mezin, ku yek ji wan îlhama 9 perî yan teswîr dike, hatibûn dîtin.
Sîniklî
Sîniklî gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.
Çirûsk (fanzîn)
Çirûsk fanzîneke wêjeyî û çandî bû ku di sala 2002'a de ji hêla xwendekarên Zanîngeha Firatê Amed Çeko Jiyan û Rojhat Bawer li Elezîzê dihat derxistin. Di salên 2003 û 2004'a sê hejmarên din jî derketin. Di wan salan de Çirûsk li ser înternetê (wekî kovareke înternetî) jî weşiya. Ji ber kêmasiyên aborî, teknîkî û ji kêmbûna xwendevanan weşana vê fanzînê rawestiya. Çirûskê, bi dirûşma "Her teqînî li dû çirûskekê tê" dest bi weşanê kiribû. Çirûsk fanzîna duwem a kurdî bû, weke fanzîna yekemîn ya bi kurdî Kulîlk dest bi weşanê kiribû.
Izdara
Izdara, gundekî Heskifa Batmanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Xirbekûr
Xirbekûr, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Heskifê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Mulk, Kolik
Mulk gundekî ser Kolika Adiyemanê ye.
Sipahî
Sipahî gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.
Navenda Çand û Hunera Dîcle Firatê
Navenda Çand û Hunera Dîcle Firatê di sala 2003'an de li Amedê hat damezrandin. Tê de komên wekî Koma Avreş hene.
Ouarville
Ouarville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Saalfeld-Rudolstadt
Saalfeld-Rudolstadt, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Turîngiyayê ya Almanyayê ye.
Darekan
Darekan gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.
VG
Verdens Gang an jî bi kurtasî VG, navê rojnemeyeke Norwêcî ku di salên 1945 û wan de bidest weşanê kirîya ya.Bi norwêcî jê re "wedens gang" tê gotin. Wate wê di kurdî de "dema dunyê" ya. Li Isvecê jî û denimarka jî derdikeve. Weke rojnemeyek ji wan rojnemeyê norwêcî ya herî mazin tê zanîn û hasibandin. Bi teybetî, giraniyê de siyeset, civaknasî û çanda popular.
Saldek
Saldek gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.
Şahidên Yehowa
Şahidên Yehowa civateke olî ye ku tê de 8,7 milyon endam hene (2021).
Şahidên Yehowa gelek car wekî mesîhî tê hesibandin.
Şahidên Yehowa xwe bi sedema vê ayeta Îşaya pêxember binav dikin:
Aftenposten
Aftenposten, rojnemeyeke norwêcî ye ku di sala 1860'î de ji aliyê Christian Schibsted ve hatiye avakirin û destpêkirin. Bi kurdî, wateya wê, "Nûçeye Berêvarî", anku "Regihandina Berêvarî" ye. Lê di salên 1905'an û wan de, di dema ku Norwêcê ji Swêdê xwe cuda kir û bixwebixwe bû, di wê demê de êdî bi awayekî rêk û pêk bidest weşanê kir. Di dema hatina talûkeya naziyan de, weke rojmeneya pêşî ku di derbarê hatina wan de norwêcî hişyar kir ew bû. Îro, weke xateka giring hebûna xwe di domêne. Bi wê re, ku li ser zanistê û siyesetê û çandê bê, pirr kovaran de di hundurê demên kin de bi awayekê zû amede dike û digihêne xwendevanên xwe. Li Danimarka û Swêdê jî derdikeve. Ev rojname xwediyê wê Schibsted ye. Bi îngilîzî jî weşanên xwe radigihêne xwendevanin xwe.
Rögnitz
Rögnitz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Dagbladet (rojname)
Dagbladet, weke rojemene sêyem a mazin ya norwêcî ya. Di sala 1869 de tê gotin ji aliyê Anthon Bang û Hagbard Emanuel Berner ve hatîya destpêkirin. Wate dagbladet dibê "rojnemeya rojena". Li ser Internetê ve pirr mazin xwediyê bicihkirinaka mazin a. Lê bi qaxizî jî weke ku li Norwecê derdikeve li Isvecê û Danimarka jî derdikeve.
Awta Xwarê
Awta Xwarê, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Qubinê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Mecîdê Silêman
Mecîdê Silêman yan Mecîdê Mihemedê Silo (1937-2018), navê rast Mecîdê Mehmedê Silo ye, di sala 1937an de li gundê Semekaşê, nehiya Kotaykê, li Ermenistanê ji dayik bûye. Malbata Mecîdê Silêman yek ji wan malbatan bû ku di destpêka Şerê Cîhanî yê Yekem neçar man ji ber zilma Roma dest ji cih û warê bav û kalan berdin.
Elût
Elût anku  'Elût gundekî ser Kolika Adiyemanê ye.
Mecîdê Silêman
Binemala wî
Mecîdê Silêman kurê Mihemedê Siloyê Miho yê ji eşîra Biruka ye û li Wanê bi cih bûne, Mihemedê Siloyê Miho koçî Naxçivana Ermenistanê dike û li kêleka çemê Erez ê bi cih dibe, bi xwe dengbêj e û her tim ji naxçivanê diçe hem Başûrê Kurdistanê hem jî Rojhilatê Kurdistanê da ku tevlî berxwedanên kurdan bibe û bi navê Îsa begê Rewanî tê binav kirin, Mihemedê Silo herî dawî di sala 1946an de dîsa berê xwe dide Rohilatê Kurdistanê ji bo tevlî refên Qazî Mihemed bibe û careke din venagerê cem malbata xwe. Neviyê wî kurê Mêcîdê Silêman, Semedîn dibêje ku ew li Rojhilat di çeperê şer de şehîd bûye.
Zaroktiya Mecîdê Silêman
Mihemedê Silo diçe ber dilovanîya Xwedê û Mecîdê Silêman hîn şeş, heft salî bûye ew û birayê xwe bihevre li cem dapîra xwe di nav xizaniyê de mezin dibin. Mecîd di zaroktiya xwe de şivantî kiriye û di ber re jî çûye dibistanê. Di çaxên ku Mecîdê Silêman diçû dibistanê perwerde bi zimanê azeriyan tê dayîn. Lewre ew jî bi azerkî perwerde dibe.
Jiyana koçberiyê
Malbata Mecîdê Silêman li Bajarê Naxçivana heta sala 1988an diman. Lê piştî ku şerê dinavbera Ermen û Azeriyan de derdikeve neçar dimînin ku ji wir koç bikin. di 1988an de şerê azerî û Ermeniyan dest pê kir. Ermeniyan êrîş e wan dikirin û digotin di dema qirkirinê de kurdan jî em qir kirin Ji ber vê dixwestin kurd herin, lewra herkes bi deverekê ket, di heman demê de, mal û milkê xwe li paş xwe hiştin û berê xwe dane Krasnodarê nêzî Soçiya Rûsyayê, li ba birayê Mecîd, di rê de dîsa gelek êş kişandin, lê li wir keça Mecîd dimire û karbidestên rûs gotin wan e mafê we nîne li vir kesekî defin bikin ji ber ku malbat bê nasname bû, ji ber vê yekê Mecîd got cihê ku ez nikaribim keça xwe lê bin ax bikim ez lê namînim, lewra dîsa ji wir bar dikin û berê xwe didin Qazaxistanê.
Nasnameya Kurdî
Li Qazaxistanê hêdî hêdî rewşa wan pêşve diçe û di nasname û pasaportên wan de neteweya kurd tê nivîsandin, li Almatiyê berê dersên kurdî hebûn li dibistanan, lê di sala 2009an de bi hewldanên dewleta Tirk ev ders hatibûn rawestandin, li aliyê din, li Qazaxistanê kovara Nûbar derdikeve ku bûyerên li çar perçeyên Kurdistanê cih digirin. Kovar bi tîpên latînî derdikeve, her wisa rojnameya Jiyana Kurd dihate weşandin.
Berhemên wî
Dema Rayoya Êrîvanê vedibe,Mecîd tev keça xwe Sîsê diçin Yerivanê û bi dehan stran û kilamên dengbêjîyê dengê xwe tomar dikin Kom Muzik di sala 2018 ev albûma ku Ji kilamên wî tev Zadîna Şakir belav kir: 1-Sêmlo 2-Wez Teyr Im 3-Berbenî 4-Gazî Dikim 5-Lé Gidiyê 6-Tencorê 7-Bejinê 8-Sînê 9-Ax Lê Eman 10-Diyarbekir 11-Gidîno 12-Dilê Min 13-Domam 14-De Lê Zeriyê 15-Gozê 16-Lur Şivano 17-Leylê Xanê 18-Nerm ê 19-Fetoyê Ûso 20-Heyran
Berete
Berete (bi tirkî: Berete), gundekî bi ser navçeya Bêsnîya Semsûrê ve ye. .
Le Monde
Le Monde, rojnameyeke firansî ye. Ji aliyê Hubert Beuve-Méry ve hat avakirin. Rojname, xeta wê çepgir e. Di 1944'an de hat avakirin. Hingî bi rojname Le Figaro re hebûn.
Sernivîskarê rojnameyê (rédacteur en chef) Erik Izraelewicz e (2012).
William D. Phillips
William Daniel Phillips (jdb. li Wilkes-Barre, Pennsylvania) fîzîknasekî DYAyî ye. Sala 1997î bi tevî Steven Chu û Claude Cohen-Tannoudji Xelata Nobel a fîzîkê wegirtiye.
Wî li Massachusetts Institute of Technology a Cambridge, perwerde dîtiye. Niha li National Institute of Standards and Technology (NIST) a li Gaithersburg a Maryland dixebite.
Huštěnovice
Huštěnovice (bixwîne weke: Huştyenovîtse) navê bajarokeke navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 980 kes e û 5 km dûrî Uherské Hradiště ye.
Cara pêşî di berhemên nivîskî de, di 1220'an de qala wê hatiye kirin.
Qubabê
Qubabê, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Qubinê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Awta Jorê
Awta Jorê, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Qubinê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Bozmiş
Bozmiş gundekî ser Kolika Adiyemanê ye.
Elelyan
Elelyan, gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.
Ezika Jor
Ezika Jor (1928: عزك عليا / Eziki ulya (Ezika Jor); 1946: Yukariazik ), gundekî bi ser Qubîna Êlihê ve ye.
Schmalkalden-Meiningen
Schmalkalden-Meiningen, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Turîngiyayê ya Almanyayê ye.
Bisira Xwarê
Bisira Xwarê, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Qubinê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Bisira Jorê
Bisira Jorê, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Qubinê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Jalubí
Jalubí (bixwîne weke:yalubî) navê beldeyeke li navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 1.796 kes e û 6 km dûrî Uherské Hradiště ye. Cara pêşî di berhemên nivîskî de, di 1265'an de qala wê hatiye kirin.
Pervîn Xelîlî
Pervîn Xelîlî (bi tîpguherîna latînî ji alfabeya erebî: Parvin Khalili) wênesazeke ji Îranê ye. Yek ji wêneyên wê yên herî navdar "Keça Kurd" e.
Kurdistan – om fortid, folk og framtid
Kurdistan – om fortid, folk og framtid (bi kurdî: Kurdistan - di derbarê raborî, gel û pêşarojê de), navê pirtûka Erling Folkvord li ser dîroka Kurdistanê ku nivîsandîya. Bi rêwîtîya xwe ya çûna kampa PKK re dîroka Kurdistanê û civake wan û teybetmendiyên civate wan tîne ser ziman. Ew bixwe, dema ku tê Kurdistanê, diçê nava xalkê û bi wan re dide û distêne û diaxivê. Bi wê re jî, di derbarê dîroka kurdan û teybetmendiyên civate kurdan de xwe baş kûr dike. Piştre wê pirtûka xwe dinivîsêne.
Folkvord, bi dîrokê re hem dike û dixwezê roja me û hem jî teybetmendiyên civate kurd bide berçav. Bi wê re tekşîna kurdan ya ji bo azadîya xwe ku ew didin, dîmenekî wê di pirtûkê de tê dîtin.
Claude Cohen-Tannoudji
Claude Cohen-Tannoudji (jdb. 1ê nîsanê 1933 li Constantine, Algeriya) fîzîknasekî Fransî ye. Sala 1997î bi tevî Steven Chu û William D. Phillips Xelata Nobelê ya Fizîkê wergirtine.
Jiyan
Ew di malbateke Cihû li Algeriyayê hatiye jiyanê. Sala 1870î wekî malbatî bûne hevwelatiyê Fransayê. Ji sala 1953 heya 1957î li Parîsê di dibistana Ecole Normale Supérieure de li cem xelatwergirê Nobel Alfred Kastler perwerde matematîk û fîzîkê dîtiye. 28 mangî (mehî) leşkerî kiriye. Ji sala 1960î virde di navenda bi navê Centre National de la Recherche Scientifique (CNRS) de dixebite û li zanîngehên Parîsê dersê dide. Sala 1973î bûye profesor û xebatên xwe yên li ser nûklearfîzîk û molekûlarfîzîkê didomîne.
Xebatên wî
Ji sala 1977î virde bi kovareke fîzîkî ya bi navê Méchanique Quantique, de bi navdarên fîzîkê yên Fransî dinivîsîne. Pirranî li ser qûantanmekanîkê nivîsaran diweşîne. Bi tevî Steven Chu û William D. Phillips proseseka bi tîrêjên manyetîk ên atomî dicemide keşîf dikin û bipêşdixin.
Pierre-Gilles de Gennes
Pierre-Gilles de Gennes (jdb. li Parîs; m.  li Orsay) fîzîknasekî fransî bû. Sala 1991î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtibû.
Jiyan
Li disbistana École normale supérieure perwerdeyê dibîne. Heya sala 1959î wekî endazyarê lêgerînê li navenda atomenerjî ya Saclay dixebite. Li wir bi giranî li ser têkiliyên neutronan û magnetîzma wan disekine. Piştre li zanîngeha California ya li Berkeley li ser fîzîka parçeyî û yekgirtiyê dixebite. Sala 1961î dibe asîstentprofesor. Sala 1968î bala xwe berdide mijarên nû wekî krîstalên herikbar (diherikin). Ji sala 1971î virde wekî profesor li Collège de France li ser karkiriye.
Xebat û girîngiya wî
Gennes fîzîknasekî zîrek bû. Li ser krîstalên herikbar (diherikin) û polîmeran lêkolînên wî navdar in. Li ser polîmerfîzîkê gelek rawestiyaye. Dîsa di warê fîzîka materyalên dînamîk de xwedî heman girîngiyê bû.
Tirkan
Tirkan, ev eşîr û eşîra Kejan herdu eşîrên bira ne. Ev herdu eşîr jî ji Çiyayên Şingalê hatine û bi eslê xwe Êzidî ne.
Sömmerda (navçe)
Sömmerda, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Turîngiyayê ya Almanyayê ye.
Ouerre
Ouerre, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
21ê çiriya paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Gêduk
Gêduk (1928: كيدوك / Gêduk; 1946: Gedük; ), gundekî bi ser Qubîna Êlihê ve ye.
Abdul Aziz Kurd
Abdûl Ezîz Kurd bû serokê yekemina partiya netewa Belûç li welatê Belûçistanê. Legel " Yousaf Aziz Magsi" ew "Anjuman-e-Ittehad-e-Balochan" kirr (bi kurdî: Encûmana Yekitiya Belûçan), li bajarê "Mastung" li sala 1920.
Wilhelm Wien
Wilhelm Carl Werner Otto Fritz Franz Wien (jdb. li Gaffken a nêzîkî Fischhausen, îro Primorsk; m.  in München) fîzîknasekî alman bû. Sala 1911î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Jiyan
Li malbateke feodal tê jiyanê. Li Königsberg dibistana amadeyî bidawîdike. Sala 1882 li zanîngehên Göttingen û Berlînê perwerdeyê dibîne. Di salên 1883–1885 de li laboratûaran dixebite û angaşta xwe ya doktoriyê dide. Li gelek zankoyan dersdariyê dike. Îro li Berlînê laboratûareke mezin bi navê wî heye.
Xebat û girîngiya wî
Wien gelek formûlasyon û zagonên fîzîkê çêkiriye. Sala 1893/94 bi navê zagonên Wien ên cihguhertinê zagonekî fîzîkî amadekiriye. Herwekî zagonên Wien ên tîna manyetîk jî heye. Bi navê Fîltreya Wien keşfekî wî jî heye.
Veelböken
Veelböken şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Sonneberg (navçe)
Sonneberg, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Turîngiyayê ya Almanyayê ye.
Berdehol
Berdehol, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kercewsê(Kercosê) ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.Qismekî mezin ên gundiyan barkirine navenda Êlihê (Batmanê).
Elîşar
Elîşar (bi tirkî: Alişar), gundekî bi ser navçeya Bêsnîya Semsûrê ve ye. .
Kurd, Mecaristan
Kurd, gundekî bajarokê Tolna, li welatê Mecaristanê ye.
Li Mecaristanê gelek kes bi navên "Kurd", "Kurt" û "Kurth" hene; û tê bawerkirin ku bi eslên xwe kurd bûn.
Nivîskarê mecar Géza Gárdonyi (1863-1922), yek ji pêşengên lîteratûra mecarî bû ku edebiyata û nasnameya mecaran vejiyand. Yek ji lehengên girîng û mezin ên çîroka wî ya bi navê "Egri Csillagok" (Sterkên li ser Eger) kurd bû.
Di salan 1559-1560î de gelek kes ji gundê Kurdê diçûn; lê belê heta îro jî gelek kes bi navê "Kurdi" hene. Yek ji wan nivîskarê navdar Imre Kurdi ye.
Steven Chu
Steven Chu (* 28'ê reşemiyê 1948 li Saint Louis, Missouri, DYA) fîzîknasekî bakur-amerîkan e.
Di sala 1997'an de bi tevî William D. Phillips û Claude Cohen-Tannoudji Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye. Niha li Zanîngeha Stanfordê dixebite û bi giranî li ser mijara bikaranîna lazera bi atomê ve ye.
Jiyan
Ew ji malbateke çînî ye ku li ser Fransayê ve koçberê DYA'yê bûye. Li zanîngeha Rochester û ya li Kalîforniya Berkeley perwerde dîtiye. Li ser fenomena elekronmanyetîkê bi salan lêkolîn û xebat kiriye. Di sala 1983'an de bûye gerînendeyê laboratoriyeke ku li ser qûntanfîzîkê lêgerînan û lêkolînan dike. Li gelek zanîngehan dersê dide û ji sala 2004'an û vir de serokatiya Lawrence Berkeley National Laboratory dike.
Xebatên wî
Chu gelek cureyên alavên pêvandina optîk û atomfîzîkalî çedike û bipêşdixe. Wî bi van alavan li posîtronyûm û miyonyûmê kolaye. Cemidandina lazer a atomî wî keşifkiriye û bi tevî hin fîzîknasan bipêşxistiye. Rêbazên wî di lêkolînên DNA de jî tên bikaranîn.
Chû herwekî li pêşîgirtina germahiya erdê û qîrêjiya xwezayê digere. Xwedî gelek payê û xelatan e.
Sakîne Cansiz
Sakîne Cansiz, bi tirkî wekî Sakine Cansız‎ jî tê nivîsandin, di 1958an de li mezreya Taxtala (Korkes) Dêrsimê hatiye ser dinyayê, femînîst û çalakvaneke kurd bû ku di 9ê kanûna mezin a 2013an de li Parîsa Ferensayê ligel Fidan Doğan û Leyla Şaylemez bi destê kesên neniyasî hatiye kuştin. Sakîne Cansiz yek ji danerên PKKê bû.
Le Figaro
Le Figaro, rojnameyeke fransî ye. Li Parîsê hate weşandin di salên 1826'an de weke kovareke heftane û tinazker hate damezrandin. Le Figaro rojnameya herî kevn e li Fransayê, û digel Le Monde û Libération yek ji sê rojnameyên fransî yên sereke ye.
Wê navê xwe ji lîstikeke şanoya komedî ya "Le Mariage de Figaro" ya Pierre Beaumarchais di sala 1778-an de wergirtiye. şîara rojnameyê di çalakiya dawî ya lîstikê de ji monologa Fîgaro hate girtin "Bê azadiya rexnekirinê, pesneke rastîn tune ye". “Bê azadiya rexnekirinê, pesindan derewek e”.
Hozî
Hozî, gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.
Le Figaro
Albert Wolff, Émile Zola, Alphonse Karr, Théophile Gautier, û Jules Claretie di nav beşdarên destpêkê yên kaxezê de bûn. Sala 1866an, Le Figaro bû rojnameyeke rojane. Xeta wê, bi awayekî mihafazakarî (kevneperestî) tê ser ziman. Vê dawîyê helwesta siyasî ya rojnameyê bêtir merkezî (navendî) bû.
Ji Adara a2004an ve, Serge Dassault bû xwediyê Le Figaro, ew mîlyardarekî Frensî ye û siyasetmedarekî kevneperest e, û herweha ew xwediyê pargîdaniyeke leşkerî û afirînerê balafiran "Dassault Aviation" bû.
Le Figaro di 2009an de derbasî formata Berliner / tabloid bû. Di 2010an de, Le figaro bi Engilîzî beşek bi navê Le Figaro English çêkir, beş di sala 2012an de bidawî bû.
Di Sibata 2012an de, civata giştî ya rojnamevanên Le Figaro civîneke giştî çêkirin û xwestin ku rojname bêtir plûralîzm (pirr-deng) û "durust” be. Rojnamgeran rojname tawanbar kir ji ber nûçegihaniya siyasî ya yekalî ji bo berjewendiya partiya rêvebir û serok Nicolas Sarkozy. Edîtorê serekî yê Le Figaro wiha bersivand: "Xeta redaksiyona me xwendevanên me dilxweş dike ... [...] Ez nabînim çima divê em wê biguherînin. [...] Em rojnameyeke rastgir in û em wê eşkere îfade dikin. Xwendevanên me, rojnamevanên me jî pê dizanin. Di vê yekê de tiştekî nû tune ye ! "
Derifkan
Derifkân, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kercewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Serxwebûn
Serxwebûn têgînek e ku di polîtîkayê de tê bikaranîn. Ew tê maneya ku dewletek, gelek, xwe bi xwe karger dike. Dewletên serxwebûyî bi împeryalîzm û koloniyê kergarî nabin. Roja dewlet tê de serxwebûyî bi roja neteweyî tê navkirin.
Hermêsê
Hirmesê an jî Hermêsê, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kercewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Bêcirman
Bêcirman, gundekî girêdayî navçeya Kercewsê ye. Bêcirman her çiqasî wekî gelek gundên cîran nehatibe vala kirin jî rewşa ku niha a tê de ye zêde nebaş e. Yek ji van tiştên nebaş windakirina nifûsê ye. Salên ku di gund de şer û berberî hebû qismekî gund ji ber tehdeyî û neçariyê barkirin qezaya Misircê ya sêrtê.
Û ji ber bûyerên çeşîtdar nifûsê dide bajarên mezin û navenda wilayetê (Batman). Li gundî tirba Seyîd Bilal jî heye. Bi hezaran insan meha îlonê hefteya duyemîn de têne vê ziyaretgehê Û serdana Seyîd Bilal.
Çêrmik
Çend cihên bi vî navî hene:
Robin
Robîn muzîkvanê kurd e. Di bajarê Çewlîgê de hatiye dinê, lê bi eslê xwe ji Agiriyê ye. Bi piranî stranên wî di formên rock de ne. Her wiha enstrûmanên rojhilatî jî di stranên xwe de bi kar tîne. Bi muzîka xwe ve dixwaze di navbera muzîka kurdî û muzîkên modernê de awazên cihêreng çêke. Muzîkvan Robîn heta niha albûmek çênekiriye. Lê klîba wî ya bi navê "xeyal" di hin televîzyonên kurdan de tê weşandin. Tê diyarkirin ku albûma yekem a muzîkvan Robîn di demek nêzîk de wê bê derxistin.
Girêdanên derve
Di sala 2013 é avrelé da bi navé "Şaristanbul" ji 9 stranek pék té albûmek çekiriye. Ji aliye *Anadolu Müzik* ve hatiye weşandin.Şeş stran Kurdî sé jî Tirkî ye. Li pey wî 2016 é de kliba "Malxirabo" kişandiye. Di heman demé da Robîn (Varol) wénesaz e. Li İstanbolé jiyana xwe didomine. Heta niha 3 heb péşangeh bajara İstanbolé vekirye. Li kara xwe wénesazi û deqvanî (tattoo artist) hunermenditiyé bi şeklé navnetewî didomîne. Gelek caran İtalya,Hollanda,Fransa'ye tewle péşangehén wéneyî buye.
Henri Becquerel
Antoine Henri Becquerel (jdb. 15ê kanûna pêşîn a 1852an li Parîs; m. 25ê tebaxa 1908an li Le Croisic, Loire-Atlantique) fizîknasekî navdar ê fransî bû. Sala 1903î bi tevî Pierre Curie û Marie Curie, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Ew wekî vebînerê radyoaktîvîteyê tê zanîn. Wî herwekî cihguhartina parçeyên beta di navbera rûerda elektrîkî û rûerda manyetîkî keşfkiriye. Navê wî li pîvana radyoaktîvîteyê hatiye dayîn.
Pierre Curie
Pierre Curie (jdb. li Parîs; m.  li heman derê) fîzîknasekî navdar ê fransî bû.
Sala 1903î bi tevî jina xwe Marie Curie û Henri Becquerel Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye. Hêj di ciwaniya xwe de li ser krîstalografî û manyetîzmê xebitiye. Di dawiya jiyana xwe de bi navê temperatûra Curie, zagonên fîzîkî yên Curie û Curie-Konstante gelek bipêşxitinan li fîzîkê zêde dike.
Bi tevî jina xwe Marie, ku ew jî fîzîknaseka navdar bû, sala 1898î keşfa radyûm û polonyûmê dike. Ji ber wê xelata Nobel jî di nava mêr-jinê de tê parvekirin.
Unstrut-Hainich-Kreis
Unstrut-Hainich-Kreis, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Turîngiyayê ya Almanyayê ye.
Kurd (eşîra Belûçistanê)
Kurd eşîreke belûç a Belûçistanê ye. Endamên vê eşîrê li eyaletên Pencab û Sindhê yên Pakistanê dijîn û zimanên belûçî û brahûyî diaxivin.
22ê çiriya paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Hecîxelîl
Hecîxelîl (bi tirkî: Hacıhalil), gundekî bi ser navçeya Bêsnîya Semsûrê ve ye. .
Karwerî
Karwerî di koka xwe da zarav an termek e ko ji du pirtên kar û werî yê hatiye. Ramana wê bi giştî ew e ya ko bi Inglîzî dibêjin business.
Delav, Qisle
Delav, gundekî navçeya Nazmiye ya bi ser Dêrsimê ve ye.
Jîr
Jîr, gotinaka ku di kurdî de tevgeriya keseyetiya mirov ya bi têgihiştina mejiyê mirov re têne ser ziman a. Bi teybetî, di aqil de cih a. Aliyê vê gotinê yên felsefî, ne tenê bi fahmkirinê re tê ser ziman, wekî din jî, bi pergaliya aqil re tê ser ziman. Di vê çerçova wê pergaliya aqil de, aqilê ku me bi dîtin kiriya û di mirov ve bixêv bûya, şênberîyaka wê bi vê gotina jîrê re di kurdî de tê ser ziman.
Xirabşêx
Xirabşêx an Xirawşêx gundekî girêdayî navçeya Wanê ya Payizavayê ye. Gundekî herî mezin ê herêma Nordizê ye. Eşîra Ertoşî ya binavê Mamedpîran livir cih bûye. Nêzî 150 xane li gundê hene. Gelheya gund bi taybetî li bajarê Wanê dijîn.
Erdnîgarî
Wanê re 97, Payizavayê re jî 75 km dûrahiya wê gundê heye.
Gelhenasî
Paşnavên li gund:
Mixtar
Mixtarê gundê: 2008'an Kaya Akkoyun hatiye hilbijartin.
Aborî
Zêdetirîn karên çandyarî û ajaldarî li vir tê kirin.
Têlefonên westar û xwediyê dibistanekê seretayiyê ye. Mizgeftek mezin ji aliyê gel li vir hatiye avakirin.
Toponîmiya kurdî li derveyî Kurdistanê
Toponîmiya kurdî li derveyî Kurdistanê, lîsteya navên cihan ên cîhanê ku bi kurdî dişibin an jî dibe ku di dirêjahiya dîrokê de kurd di nav wan re derbaz bûne û pişt re winda bûne û hatine jibîrkirin.
Ûkrayna
Li gorî dîroknasa Valentyn Stetsyuk L'viv, ya ku bi eslê xwe ûkraynî ye, navên hin gundên Ûkraynayê bi zimanên farisî û kurdî dişibin.
Serrastîtî
Serrastîtî, gotinaka hizirî ya. Di sadsale 19 û piştre de, di hizir û wêjeyê de bi navê wê pirr herîkîn derketin. Di baweriya wê de, her rastiya ku heya, li ser wê re rastîyak heya. Di dawiya her rastiyê de, li rastîyaka di bin de lê digerihê. Awayê têgihiştina wê û hizre wê, weke yê awayekî Metafîzîkê ya. Ji rastiya ku heya, di xwe de ji wê wirdetir, bi têgihiştina xwe re digihê rastiya xwe.
Oulins
Oulins, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Cegerxwîn
Cegerxwîn bi navê xwe yê fermî Şêxmûs Hesen (jdb. 1903 li gundê Hesarê, Kercewsa Batmanê, Bakurê Kurdistanê – m. 22ê çiriya pêşîn a 1984an li Stockholmê, Swêd), helbestvan, siyasetmedar û ramyarê kurd ê mezin bû.
Jînenîgarî
Cegerxwîn di 1903an de li gundê Hesarê hatiye dinyayê. Navê wî ew e: Şêxmûsê kurê Hesenê kurê Mihemedê kurê Mehmûdê kurê Elî. 11 bira û xwişkên wî hebûn. Birayê wî Xelîl e û xwişka wî Asya ye. Yên din çûne ber dilovaniyê Xwedê. Ew hê di salên zaroktiyê de dest bi kar kiriye. Di 1918-1919an de, di jiyê 15-16 saliyê de dê û bavê xwe winda kirine. Bavê wî Hesen (m. 1918) bû, diya wî jî Eyşan (m. 1919). Di salên 1918 û 1920an de di riya hesinî de dişixule. Di salên 1920 û 1927an de ew diçe deştê Diyarbekirê ber şêx û melan bixwîne. Ew diçe medreseyê. Di 1924an de Cegerwxîn dibe welatparêz.
Di sala 1927an de ew vegeriya Tilşiyîrê (Tilşihîrê), bi keça xalê xwe Kehla Selîm re dizewice û dû re li Amûdê bi cih dibe. Di 1928an de Cegerxwîn dibe seyda û meletiyê dike. Ew bû meleyê gundê Hazda Jorîn. Dû re meletiyê ber dide, diçe du gundan (Êlek û Cehenem, Rojavayê Kurdistanê) ava dike.
Di 1934an de komeleya Ciwankurd saz dikin, lê dagirkarên frensî komelê digirin. Di 1946an de Cegerxwîn dikeve Xoybûnê û lê kar dike, pişt re navê rêxistinê diguherin, dikin Civata Azadî û Yekîtiya Kurdistanê. Damizirînerê civatê Ehmed Nafiz e, Cegerxwîn dibe sekreter. Wî mala xwe ji gund bir bajarê Qamişlo
Di navbera 1948 û 1957an de ew dibe komûnîst û endamê Partiya Komûnîst a Sûriyê. Dû re di 1949an de ew cara pêşîn tê girtin.
Di 1950î de ew dikeve Civata Aştîxwazên Sûriyê û bi wan re kar dike. Li 1954ê ew dibe berbijêrê perlamana Sûriyê.
Di 1957an de Cegerxwîn ji Partiya Komûnîst dûr dikeve û rêxistina Azadî saz dike. Piştî rêxistina Azadî bi Partiya Demokrat a Kurdî dibin yek.
1959-1962 partî wî dişîne Başûrê Kurdistanê, li Bexdayê di zanîngehan de hînî kurdî dike. Ew sê salan li wir dimîne. Di 1962an de ew vedigere Rojavayê Kurdistanê. Ew dîsa tê girtin.
Li 1963ê ew dîsa tê girtin û dikeve girtîgeha Mezê ya Şamê. Piştî pêleke nedirêj tê berdan û vedigere Qamişlokê.
Di 1967an de Cegerwîn bû endamê Komîteya Navendî ya Partiya Demokrat a Kurdên Pêşverû li Sûriyê. Lê dû re di 1969-1970î de ew cardin diçê Başûrê Kurdistanê û li şoreşê nêzîkî salekê dimîne.
Di navbera 1973 û 1975an de ew ji ber stemkariya hikûmeta Sûriyê diçe Libnanê û li wir dimîne. Li Libnanê dîwanên xwe ya sêyê "Kî me ez?" û ya "Salar û Mîdya" çap dike. Di 1976 û 1979an de ew vedigere Sûriyê û heta sala 1979an li wir dimîne.
Di sala 1979an de Cegerxwîn diçe welatê Swêdê, li bajarê Uppsalayê dijiya. Ew di 22ê çiriya pêşîn a 1984an li Swêdê dimire. Dû re ew li Qamişlokê hatiye veşartin.
Karkirina zaroyan
Karkirina zaroan zaravek e ji dûmahiya sedsala 19'ê peyda bûye û ji hemî karkirnên tirstijî û netirstijî ra dihêt gotin ko ji ber wan werar û saxlemiya zaroî dikevit ber metirsiyê û zaro ji xwîndinê vedimînit. Her ji destpêka dîrokê ve zaroyan digel daybabên xwe pardariya karan kirîye, mîna: rav û nêçîrê, zotkariyê, karkirnên navmalê, hwd. Lê pirsa karkirina zaroan wekî pirseka civakî û qanûnî piştî şoreşa Pîşesazî hat ber behsan. Li dawiya sedsala 18'ê gelek karxaneyên pate û peroyan li Brîtanyayê zaroyên hêtîm û sêwî mîna koleyan jibo karkinê komdikirin. Nerazîbûna li ser wan kiryaran zêdebû û li sala 1878'ê qanûnek derçû ko karkirina zaroyên biçûktir ji 10 saliyê berbend dikir.
Lê rewş li hemî welatên cîhanê ne mîna hev e. Li gelek welatên cîhana sêyê zaro bi miz û heqdestên kêm jibo têrkirina zikê xwe an zikê malbatên xwe kardikin. Ji vê jî xirabtir, li gelek cihên ko bi agirê şerên navxwe an şerên navbera destekên tundrê dişewitin zaro mîna şerkeran dihên bikaranîn.
Karkirina zaroyan metirsiyê li ser saxlemiya wan çê dikit û wan ji xwîndinê paşda dihêlit.
Zivinga Abirbinya
Zivinga Abirbinya, gundekî bi ser navçeya Êlihê Kercewsê ve ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Gägelow
Gägelow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Rojar Wenda
Rojar Wenda ( jdb.  li Qoser, Mêrdîn , Bakurê Kurdistanê ) bloger û hunerjenekî kurd e.
Jiyana wî
Di 1972'yan de li navçeya Qoserê ya bi ser bajarê Mêrdînê ve tê dinyê. Dûv re malbata wî vedigere gundê xwe, Xursa Navê. Ji salên dibistana seretayî ve, mîna gelek kurdên bakurê welat, bi zimanê tirkî dest bi nivîsandinê dike. Piştî ku dibistana navîn diqedîne, ji ber destengîya aborî dev ji xwendina dibistanê berdide û di sala 1987'an de dest bi nivîsandina helbestên kurdî dike û di sala 1988'an de, li gel birayên xwe diçe bajarê Stenbolê bi cih dibe.
Di sala 1992'an de, li gel mijûlahîya nivîsandinê, xwe bi xwe dest bi muzîka kurdî dike. Dîsa di heman salê de bi muzîkvan Yusuf Roman re hev nas dikin û li ser pêşnîyaza wî, bi derhênerîya Yusuf Roman, di albûma "Koma Geliyê Zîlan" ya bi navê "Dayika Delal" de, bi sê stranên xwe cih digre, her wiha straneke Xemgîn Bîrhat jî şirove dike.
Di sala 2000'an de, îca dest bi nîgarsazîya bi pênûsa risas dike. Li Stenbol bi tevahî sê pêşangehên kesane, ku ji xêz û karîkaturên xwe pêk tên vedike. Di vê navê de jibo çapkirin û weşana berhemên xwe serî li gelek komel,sazî û destgehên kurd -wekî kovar, rojname, enstîtu- dide, lê mixabîn ji tu yekan bersîvek erênî bi dest naxe.
Ji sala 2010'an bi vir ve, hemû berhem û nivîsên xwe, bi nivîskî bi rêya blogan parvedike, her wiha stran û helbestên xwe, hem werdigerîne zimanê tirkî, hem jî wan bi kurdî û tirkî şirove dike û ji malperên video parvekirinê re dişîne. Rojar Wenda hê li Stenbol dimîne û xebat û xizmeta xwe ya jibo çand û huner û zimanê kurdî didomîne.
Berhemên Rojar Wenda
Berhema çapkirî: wek ku venivîsîye(yazıldığı gibidir)helbest,kurdî/tirkî,kurgu kültür-ankara
Berhemên ne çapkirî:
Mînakek ji helbestên wî
ROJARÎ (01.08.2010)
Agaheke reş hatîye
min digre mitale îroj
bi min çiqes tahle îroj
Jîyan zevîya kederan
ez lê bûme pale îroj
ji xwe diçim bi xwe ve têm
hilmek li min sal e îroj...
Zeryên me tev reş girêdan
ne zêr û xenxal e îroj
dê zarokên xwe davêjin
ne zar ne mindal e îroj
Agir bi canê min ketî
nayê peyv û zar e îroj
ciwan hatin serjêkirin
çem xwîna zelal e îroj...
Dayikan rû selixandin
ser bê pirç û pal e îroj
çar dewletên ji hev ne xweş
li dij me heval e îroj
Gund şewitîn erd talan bûn
Hereton
Hereton, gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.
Rojar Wenda
Mînakek ji helbestên wî
me ne war û mal e îroj
Gîyan ket tatêla pestê
laş maye evdal e îroj...
ma bi hêsran çawa bişom?
keser kur newal e îroj
Li ber nehwirandina min
girî çi galgal e îroj?
di cih de li min qedîya
emrê ciwan kal e îroj...
Pozzuoli
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hêjmara gelhe ya komûnê 83.246 kes e
Rojar Wenda
Mînakek ji helbestên wî
Berî bidim çol û çîyan
zinar pişt û pal e îroj
ne dixwim ne jî vexdixwim
Bêrî bûme ji omedyan
Bi kevirên reş ve neyê
nizam ev çi hal e îroj...
Her keç û xortekî Kurdan
rabûye şepal e îroj
çek û rext pêçane li xwe
li bejn û li bal e îroj
Ji bo vê xaka hezar sal
diqîr û dikale îroj
di şerê azadîyê de
Kurd Rustemê Zal e îroj...
Xeyala Welatê rojê
bi şewq û şemal e îroj
ketîye ber dest û piyan
ji wan re xêrmal e îroj
Li qada huner ev pênûs
şûrê ber mertal e îroj
bi du şanenavên wenda
navê xwe Bilal e îroj...
Zimanê tirkmanî
Tirkmanî zimanekî ji şaxa zimanên tirkî yên oxizî yên malbata zimanên altayî ye. Çar milyon Tirkmen li Tirkmenistan, Îran, Efxanistan, Qazaxistan, Tirkiye, Rûsya, Ûzbekistan dijîn.
Tirkmanî zimanê fermî yê Tirkmenistanê ye.
Keçelok (lehengê çîrokan)
Keçelok, an Kure keçelok lehengekî kurd yê çîrokî ye.
Dî çîrokên ku bi wî re dihêne gotin, gih ew dibê lehengek, gih ew dibe mirovekî xizan ku ti tiştekî wî nîn a, gih ew dibe yekî ku bizilmdaran şer dike ya, gih weke yekî zadegan li sofra mîran dirûnişt û bi wan re diaxift. Bi vî awayî dirêj dibe û diçê bûna wî. Di her şevên reş û tarî de dayikên kurd, çîrokên wî yên ku pir dirêjbûn ji zaroyên xwe re digotin. Di nava kurdan de çîrokên wî bi navê "çîrokên Keçelok" têna nasîn û ser ziman. Li dûv hevdû ku bi hezaran çîrok dihatina gotin û çîrokên keçelok bûn hebûn. Di pirraniyên wan de ew hertimî biaqilî tevdigerihê. Li hemberê pîrabûkekê wî aqilê bikar bêne û biser bikeve. Li ber rewşên din jî, hertimî wî aqilê xwe bikar dihanî. Bi vê yekê, ew derdikeve pêş. Çendî ku di serê çîrok û vegotinên bi wî re wî weke ku di nav xalkê de dihate gotin ku wî "şapolatî" jî bikira, di dawiyê de biaqilê re aqilmendîyek dide nîşandin û bi ser diket. Di çîrokên keçelok de ev xoslet, xosletekî wan yên serekê ye.
Malamihê
Malamihê, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kercewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Aqilperezî
Aqilperezî, di hizir de nêzîkatiya bi heyînê re têne ser ziman. Lê aqilperezî, ji navê wê jî, weke ku tê fahmkirin, li gor aqil nêzîkatiya. Levkirin, wekhevkirin, di ahangê de kirin û hwd, xalên wê yên zagonî na. Di sadsale 20an de bi zanistê re awayê felsefeyê yê ku afirî ya. Destpêka wê ya pêşketinê ya bihizrî, diçê berî zayinê sadsalên 7 û hwd. Hê jî kevn diçê. Lê di sadsale me de, awayê ku di her hizrên ku derketina de rengê wê afirandiya. Li gor zagon û destûriyên aqil, hewldana fahmkirin û xwezayê ya û jîyanê ya jî têde heya. Di baweriya wê de, biaqil û destûriyên wê, mirov karê xwe bigihêne rastiyê û têgihiştina rast û xwezayê bixwe jî.
Narodnaya
Narodnaya (herwiha: Naroda an Poznurr) bilindtirîn lûtkeya çiyayên Ûralê ye di Rûsyayê de. Bilindahiya wî ji asta deryayê 1.894 metreyan e.
Girgewr
Çend cihên bi vî navî hene:
Bilexşê
Bilexşê, gundekî girêdayî navçeya Kercewsê ye ku di sala 93 yan de ji aliyê dewletê ve hatiye valakirin. Di wextê valakirinê de bi qasî 55-60 xanî lê hebûn. Nifûsa gund piştî valakirinê bi giştî li navenda wilayetê (Batman) bi cih bûne.
Cîranên gund Bêcirman, Heştwan, Seyara û Xanika ye. Gundên wek seyara û heştiwan jî bi bilexşê re eynî aqûbetê behr dikin. Ango ew jî ji aliyê dewletê ve hatine şewitandin. Bilexş, gundekî berav û bişînahî bû. Piştî valakirina gund rezên gundiyan û şînahiya mayî ji aliyê eskerên qereqola bêcirman ve hate şewitandin. Her çiqasî piştî salên 2000 an ji aliyê dewletê ve ji bo vegera gund sozên arîkirinê hatibe dayîn jî ev pêk nehatin. Dîsa li wilayetê (Batman) hilbijartina muxtêr û ezayan pêk hat. Di hin belgeyên fermî de ji ber vê yekê gund wek ava xuya dike. Lê di rastiyê de gund di halekî kavil de ye. Piraniya gundiyan li batmanê bi cih bûbin jî li herêma îç Anadolî, Akdenîz û marmarayê jî bilexşiyên bicihûwar hene.
Oysonville
Oysonville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Marie Curie
Marie Salomea Skłodowska-Curie (jdb. li Warşova, Polonya; m.  li Sancellemoz, (Haute-Savoie), Fransa; navê berê yê keçiktiyê Maria Salomea Skłodowska) kîmyager û fizîknaseke fransî ya bi eslê xwe Polonî bû.
Yekemîn jin a ku Xelata Nobelê wergirtiye û yekemîn keseke ku du caran û di du beşên zanistiyê de ev xelat girtiye ye. Sala 1903î Xelata Nobel a fizîkê bi tevî mêrê xwe Pierre Curie û Henri Becquerel wergirtiye. Dîsa sala 1911î Xelata Nobel a kîmyayê wergirtiye.
Jiyan
Di zaroktiya xwe ya li Polonya de ji ber xizanî û nexweşiyan dê û hin xûşk-birayên xwe winda dike. Sala 1883î bi dijwarî dibistana amadeyî bidawîdike. Li cem malbata parêzerekî dewlemend wekî mamosteyeke malê dixebite û pere berhedike ku li welatên dewlemend bixwîne. Wê demê li Polonya xwendina jinan a bilind nerewa bûye. Curie him li bavê xwe yê giran-nexweş xwedî derdikeve, him pere berhevdike û him jî bi dizî perwerdeya bilind a fîzîk û kîmyayê dibîne.
Di çiriya paşîn a 1891î de diçe Fransayê û hema dest bi perwerdeya matematîk û fîzîkê dike. Bi fizîknasê navdar ê hemdemî Pierre Curie re dizewice. Gelek caran tevlî konferansên navneteweyî yên fîzîkê dibe û gelek keşfan dike. Gelek caran bi fizîknasên wekî Albert Einstein, Max Planck hwd re hevdîtinan û hevxebatan pêk tîne. Keça wan, Irène Joliot-Curie, sala 1935î herwiha Xelata Nobel a kîmyayê werdigire.
23ê çiriya paşîn
Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Roggenstorf
Roggenstorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Xelqan
Xelqan, gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.
Bafûnsulfat
Bafûnsulfat bestinekî vê reng e. Bafûnsulfat baş kane di avê da bihele.
Bikaranîn
Bafûnsulfat pir di çêkirinê werekan da tê bikaranîn.
Findî (Malper)
Findi Info, malpera Malbata Findî ya ne, di ve malperê de her tiştê girêdayi Malbata Findî te dîtin wek nivîs, Wêne, Vidiyo, jiyanname û her tiştê din.
Ev malper bi şêwyekê fermî û bi navê (findi.info) li despêka sala 2008an de dest bi weşana xwe kiriye, berî vê demê jî weşana ve malperê hebu lê bi rêka malperên belaş û giredanên malperên dost.
Rojnamevan Hekar Findî serperiştîya vê malperê dike.
Ummîd (rojname)
Ummîd, rojnameyeke 15 rojî bû ku xwedî û berpirsyarê wê Mîr Mihemed Salih Bedirxan bû. Cihê weşandinê li Qahîreyê bû. Hejmara yekê di îlona 1900î de çap bûye.
Valangin
Valangin, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Neuchâtel a herêma Val-de-Ruzê ye.
مەموندی
مەموندە رەشکە گەنجانی کەور زەرد قورەیشی قڕان شێخ مەموندی مامڕەشان هیزانی مەلازادە دزگر مەمانی نانبدەر پیرخدری مام غەزایی
Aubstadt
Aubstadt şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhön-Grabfeld li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Valangin
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Wartburgkreis
Wartburgkreis, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Turîngiyayê ya Almanyayê ye.
Taqa
Taqa, gundekî bi ser navçeya Mêrdînê Midyadê ye. Taqa 14 km durî Midyadê ye, di navbera gundên Mizîzex, Xerabya û Heynwertê da dimînê. Niştecihên gund bi tevahî êzîdî bûn û koçî Ewropayê kirina. Taqa ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Taqa û gundiyên gundê Taqa wekî Heverka têne nasîn, di salên 1922 û 1925 da bi rêberiya Haco herema Midyadê dikevê nava tevgereke kurdperwer. Tevî hemî alîgir û eşîra hevêrka êdî di qesra Seyxo da dimînê asê û nêzî 30 rojî şerekî bê navber ji aliyê Çelebiyê Osmên ve tên ser Haco û alîgirê wî. Haco di ser Heynwertê ra derbasî Helexê dibê. Ji wê derbasî sinsila Bagokê dibê û li Badibê jî demkê dimînê, lê dizanê ku debar nabê êdî xwe li xeta Ferensawî digirê û berê xwe didê binxeta bê vegera nav êla heverka.
Mam Usif, Mirad, Dor û Pîr Pûb xwedanê roja kevnare yên derdorên gundê Taqa ne.
Espîr
Di qeydên dîrokî de navê wê wekî Spiritis, Sper, Şeşper, Şaşpar û Sasapar derbas dibe. Ereban wekî Sispirh an Sibirh binav kirine.
Erdnîgarî
Bilindahî ji rûyê avê: 1.050 m
Çorman
Çorman (bi tirkî: Çorman), gundekî bi ser navçeya Bêsnîya Semsûrê ve ye. .
Başbilax
Başbilax gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.