cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Oxır Be Uğur (albûm)
Oxir be Uğur, yek ji albûmên hûnermend Diyar Dêrsim e ku sala 2006ê derketiye. 13 stranên albûmê hene û ji aliyê Kom mûzîkê ve hatiye tomarkirin. Oxir be Uğur herwiha yek ji stranên wê albûmê ye ku ji bo Ugur kaymaz hatiye gotin zarokekî 12 salî ku bi destê polîs hatiye kuştin.
Gencî Pir (albûm)
Gencî Pîr albûma şeşemîn yê Zakaria (Zekerya) ye.
Di albûma dawîn ya Zakaria de 12 stran cîh digirn ku navên stranan ewin:
Şêwaza albûmê wek albûmên berê ya Zakaria nêzî senteza pop û erebesk e. Vîdeoklîpa yekem a albûmê bo strana "Gullê" li Stenbolê u Kapadokiaye hatÎye kişandin.Tê payîn ku Zakaria wek albûmên xwe yên berê bi vê albûma xwe jî bazara mûzîka Kurdî bihêjîne.
Wek tê zanîn Zakaria ji bajarê Kurdistana azad a Hewlêr ji dayik bûye. Bi taybetî li Kurdistana azad bandora mûzîka tirkî ya hunermendên esl-kurd ku eslên xwe înkar dikin wek Îbrahîm Tatlises, Küçük Emrah û hwd bi saya Zakaria hate şikandin û gelek Kurd bi navberiya muzîka Zakaria vegeriyan muzîka Kurdî û dev ji muzîka tirkî berdan.
Her wiha albûma Zakaria yê bi navê "Têlînaz" li bakurê Kurdistanê jî hate belav kirin û "Têlînaz" 2004'an di nava albûmên Kurdî de bû albûma yek ji herî zêde hate firotin.
Dala
Dala  ( bi  tirkî: Akçatarla ) gundekî girêdayî navçeya  Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye.
Fontanès, Hérault
Fontanès, Hérault, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Spî (mêş û mûr)
Spiya por (Pediculus humanus capitis), spiya kincan (Pediculus humanus humanus) û spiya rûv (Phthirus pubis) dikevin por, rêv û cil û kincên mirovî. Li mirîşk û balindeyan spiya mirîşkan, li ser daran spiya daran û li ser genim spiya genim jî dikarin bên dîtin û gawuk jî dikevin cihên pîs.
Nexweşînên giran wekî tîfûs ji aliyê spiya kincan ve tên borandin mirovî.
Gourvillette
Gourvillette, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Adat û Rusûmetnameê Ekradiye
Mehmûdê Bazîdî berhema bi navê “Adab û risûma kurdan” e. Adab û risûm tê wateya orf û edet. Ev berhem bi zaravayê kurmancî hatiye nivîsandin.
Orf, edet û kevneşopiyan kurdan, di vê berhemê de bi awayek balkêş li ber çavan rahêxistine. Babeta pirtûkê, li ser çanda gelê kurd e, eşîr û koçer, mêvanî, malevanî, keçxwestin, dawet û dezgîran û cîrantiyê ye.
Ev pirtûk li ser jiyana kurdan ya civakî û etnolojiya wan berhema herî pêşîn e ku bi destê Mehmûdê Bazîdî ve hatiye nivîsîn. Jixwe ji pirtûkên Bazîdî ya musteqil û serbixwe ev xebat e, ango ev xebata wî, ya herî orijînal û girîng e.
Bazidî di berhema xwe de wisa dibêje: "Ehlê Ekrad eger xwecihye -ên ne koçer- u eger rewend, qewî zêde hakim perest û axaperest in. Zêde îtaata hakiman û mîr û axan dikîn. Bilanêd hakimêd wan fileyek jî bibitin êdî zêde îtaat dikin. Lakîn ji hemcinsêd xwe dexsê dikin. Bi înad û kîn û qîderet în. Eger jî cinsê wan yekî jêre bibine hakim û axayêd wan, îcarî ewî qebûl nakin û îtaata wî nakin. Elbette fesadiyekê peyda dikîn."
Li gor agahiyan, ev pirtûka wî li zimanên rûsî, tirkî, farisî, erebî û zaravayê soranî hatiye wergerandin.
Burgkunstadt
Burgkunstadt, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Bavyerayê ye.
Îswêran
Îswêran, gundekî bi ser navçeya Bêgiriya Wanê ve ye.
Sussat
Sussat, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Dêrcem
Dêrcem ( bi  tirkî: Heybeli ) gundekî girêdayî navçeya  Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye.
Çiftlik, Albistan
Çiftlik, gundekî girêdayî navçeya Gurgumê Albistanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Shruti Haasan
Shruti Haasan, (Chennail, Tamil Nadu, Hindistan) lîstikvan, stranbêj û strannivîseke hindî ye ku bi piranî di fîlimên bi zimanê tamîlî, telugû û hindî de rol wergirtiye. Shruti, keça lîstikvanên hindî, Kamal Haasan û Sarika Thakur e.
Jînenîgarî
Shruti Haasan keça lîstikvanên Kemal Haasan û Sarika Thakur e û li Madrasê (Chennai îro) ji dayik bûye. Bavê wê tamîlî ye, dayika wê Sarîka jî ji bavekî Mehareştrî û dayikekî Rajputî ji dayik bûye. Xwişka wê ya biçûk a bi navê Akshama Haasen heye, ew jî lîstikvan e.
Lîstikvan û parêzer Charuhasan apê wê ye. Pismamên wê lîstikvan Anu Hasen û Suhasini Maniratnam in. Haasan dibistana Lady Andal a li Chennai xwend û ji bo li Zanîngeha Saint Andrew psîkolojiyê bixwîne çû Mumbaiyê.
Daregird
Daregird, gundekî bi ser Hacî Omeran a navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Ajansa Nûçeyan a Firatê
Ajansa Nûçeyan a Firatê yan bi kurtasî ANF, yek ji ajansên nûçeyan ên kurdan e ku bi zimanên wekî kurdî, erebî, farisî, îngilîzî, almanî, tirkî, rûsî û spanyolî weşan dike. Ajansa Nûçeyan a Firatê di sala 2005an de li bajarê Amsterdamê dest bi weşana xwe kiriye. Ofîsên Ajansa Nûçeyan a Firatê li Amsterdamê ye û rojnamevanên li çaraliyê cîhanê hene.
Dîrok
ANF, di sala 2005an de li bajarê Amsterdamê dest bi weşana xwe kiriye. ANF yan jî Ajansa Nûçeyan a Firatê, ajansek nûçeyan e ku karûbarên nûçeyên nivîskî, wêne û vîdyoyê li ser tora înternetê pêşkêş dike,
Domainên ANF bi gelek caran ji aliyê dewleta tirk ve li Bakurê Kurdistanê hatiye astengkirin û hê jî malpera ajansê li Bakurê Kurdistanê bê VNP nayê vekirin.
Fr
Fr kurtenavê ye.
Robinson Crusoe (pirtûk)
Robinson Crusoe, navê romaneke Daniel Defoe ye ku hêla hin kes jê dibê yekemê romana bi zimana îngilîzî ye. Yekemîn çapa pirtûkê di sala 1719'an de bûye.
Bûyera pirtûkê
Bûyera pirtûkê li ser Robinson Kreutzner derbas dibe. Bavê wê dixwaze ku bira layê wê bibe parêzer û jiyana xwe bi dewlemend dewam bike. Lê nîgaşa lawik pir cuda ye. Ew dixwaze ku gerdun bigere; cihê ku nehatiye dîtin bibîne. Ji bo vî daxwasa wê weri cî pêwîste ku li deryaya bikeştîvan be. Ew jî dibîstana xwe berdidi u keştîvan dibe. Lê rojik keştî ya wê qeza dike u ew tenê li jiyan dimîne u nav perçên keştî derdikeve giravik. Paş vê roja 28 sal li nav girava dimîne. Pirtûk, ji xwe pirranî bûyeran ku li ser Robinson nav vê girava hatiye qal dike. Hin kes jê dibê ku mijarê Robinson Crusoe jiyanê jîn bûye hatiye nivîsandin. Ev kesan rê jiyana Alexander Selkirk dide. Selkirk deryavanekî skotlandî ye û çar-pênc sal nav giravik bêmirov jîn bûye.
Kesên din jî dibê ku çavkaniya vê pirtukê, Hey bin Yeqzan yê ku nivîskarên wê Ibn Sîna û Ibn Tufeyl in.
Ovacix
Ovacix, bi tirkî Ovacık, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.
Topkirankale
Topkirankale, gundekî girêdayî navçeya Gurgumê Albistanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Bapîre
Bapîre, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Merville-Franceville-Plage
Merville-Franceville-Plage, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Troleybus
Troleybus, otobusa hilawistî bus an otobusa bi xeta elekrîkê ve girêdayî dixebite ye.
Motorên wan bi elektrîkê dixebitin û ji jor ve bi du kabloyên elektrîkê, girêdayî ne. Ji ber ku ev bus bi pêçkeyan in, mecbûr e ji du kabloyan enerjiyê bigire, lewra pêçke vedora karebayê (elektrîkê) asteng dikin.
Yekem troleybus di 29'ê avrêlê sala 1882'yê li Berlinê hatiye bikaranîn. Ji vê sîstemê re Ernst Werner Siemen, elektromote gotiye. Li Kurdistanê nînin. Tê gotin, ji ber ku ev otobus mecbûr in li ser banekê biajon û derfeta wan a menawerayê kêm e, ne bikêr in.
Dêrzendîq
Dêrzendîq ( bi tirkî: Akağıl ) gundekî girêdayî navçeya  Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye.
Malbant
Malbant, gûndeke bi ser navçeya Milazgir a Mûşê ve ye.
Langfang
Langfang, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma  Hebeiyê de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 4.358.839 kesî
Nimsreuland
Nimsreuland şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Castelfranco Emilia
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 32 hezar û 613 kes e.
Şahine
Şahine, bi tirkî navê wê kirine Özbağı, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.
He
Pir wateyên HE, He û he''' hene.
Pêjgeha hindî
Gava mirov behsa xwarinên Hindistanê bike biharbêhn (biharat) divê neyê jibîrkirin. Heya bigire hin şîranîyên wan jî bi biharbêhnê ne. Goştê mirîşkê ji yê sor bêhtir tê bikaranîn, ev jî ji baweriya hinduîzmê ye. Bi dehan cureyên nanê tên pijandin. Bi hindî ji nanê re nan dibêjin. Herwiha ew jî tendûrê dizanin.
Hugoldsdorf
Hugoldsdorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Pêjgeha hindî
Di nava herêmên Hindistanê de ji gelek aliyan ve cudatî hene. Li Hindistanê gelek baweriyên olî û hindikayî hene. Li bakurê welêt bandora xwarinên mongolî tê dîtin. Xwarinên ji berhemên şîr, goştê bizinê û berxê, kakil pirr tên bikaranîn.
Li rojhilatê şîranî pirr tên xwarin. Gelek xwarin li wir bi bendaliyan re hevpar in. Riz, li rojhilatê herwiha navdar e. Li başûr riz, xwarinên ji hevîrê, hêyavk, masî, fêkî navdar in û pêjgeha başûr dişibe ya tamîliyan.
Fremdingen
Fremdingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Donau-Ries li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Burglengenfeld
Burglengenfeld, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Bavyerayê ye.
Target, Allier
Target, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Sunawarshi
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 50.758 kes hatiye hejmartin
Sirçalî
Sirçalî, bi tirkî Sırçalı, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.
Seyîdxan Kurij
Seyîdxan Kurij (z. 1960 li gundê Kur, Çewlîg), nivîskar û rojnamevanekî kurd e. Bi giranî bi kirdkî (dimilî, zazakî, kirmanckî) dinivîsîne.
Wî bi xwe perwerdeya endazyariya makîneyan dîtiye. Ji ber sedemên polîtîk ji Kurdistanê derketiye û li derveyî welêt dijî. Li bajarê Almanya, Duisburgê ji sala 1991'î virde weşangeriya radyoyê dike. Di gelek kovar û rojnameyên kurdî de nivîsar û hevpeyvînên wî tên weşandin. Ji sala 1997'î virde di nava koma xebatê ya Vate de ye û yek ji niviskarên kovara Vate ye. Ji rezbera 2004'î vir ve yek ji endamên redaksiyona rojnameya Peyama Kurd e û berpisiyarê beşa zazakî ye.
Fontès
Fontès, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Kebabîk
Kebabîk, gundekî bi ser navçeya Bêgiriya Wanê ve ye.
Vîndalû
Vîndalû (bi îngilîzî: Vindaloo; herwiha Vindalu) xwarineke gelek tûj (no), ji pêjgeha hindî ye.
Mg
Mg (ya mg) kurtenavê
Vîndalû
Xwarin ji bajarê Goa belav bûye ku 450 sal peytextî ji mêtîngehiya Portûgalê re kiriye. Portûgaliyan him gelek xwarin ji hindiyan girtine, him jî bandora xwe li xwarinên wan kirine. Ev jî ji wan yek e. Navê vinha de alhos niha bûyevindalho, vîndalû.
Burgstädt
Burgstädt, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonyayê ye.
Vîndalû
Li biyanistanê jî hindistanî vê xwarinê dixwin û dane hezkirin.
Rizgar Mihemed Emîn
Rizgar Mihemed Emîn (jdb. 1958) yek ji dadgerê ku darizandina Saddam Huseyîn birêvedibir bû. Ew bi eslê xwe kurd e.
Amîn di jiyana xwe de ti carî tevlî polîtîkayê nebûye. Bi Nazenîn Ehmed re zewiciye û xwedî 4 zarokan e.
Kurdish World
Kurdish World (Cîhana kurd yan jî Cihana kurdî), Di sala 2002an de bi navnîşana kurdishworld.com û behtirî ser komputergerî hatiyê çêkirin.
Armanca malperê naskirin dana malperên kurdî û projeya rêbera kurdî ya ODP bû. Piştî salan 2003 Kurdish World piranî daneyên rêbera Open Directory Project da. Malper behtirî ser projeyên vergêr û hêremî kirin (lokalîzasyon) kar dike.
Rukiga
Rukiga bajarokekî Ûgandayê ye. Li navçeya Kabaleyê cîh digire.
Li başûr-rojavayî Kabaleê cîh digire. Ji paytext Kampalayê re 400 km dûr e. Rûerda bajarokê 216 km² ye bi deşt, daristan, girên bilind û avzêlkan pêk tê. Nifûsa bajarokê 43.266 e û jidayîkbûna Ûgandayê herî zêde wê bajarokê de ye. Bi giştî kesên wê herêmê de Xiristiyanin.
Wikia
Wikia (bi aslî Wikicities), di berê de wek rêbera web tê nasîn. Taybetî xizmeta hewîrandina webê bo wiki dîde (yan jî wiki farm) ji aliya Wikia INC.
Wikia ji aliya Jimmy Wales hatiyê avakirin. Navbera Wikia û Wikimedia Foundation yan jî Wikipédia têkilê tune ye. Wikia ne motorekê lêgerîn lê zêdetir tora sosyalê ye.
Jan-ar (albûm)
Janar albûma 6.emîn ya Rotîndayê.
Stranên albûma "Janar" mixabin tama stranên wek "Diçim diçim" ,"Na na" û "Çi bikim" a "Sîser"ê, "Benda teme","Bihuşt", "Gimgimê" ya "Naygotin" an jî "Felek" ,"Li te gerîyam" û "Şehnaz"a "Li te gerîyam" nade.
"Jan-ar" ji alîye hunermendekî nû ve hatibûya çêkirin em dikarîbûn
Di "Janar" de 12 stran cîh digrin.Di albûma "Sîser" de newayên cazz di "Naygotin " de jî newayên rock bi avayekî biaheng hatibû pêşkeş kirin  Rotîndayê de."Li te gerîyam" jî ne wek wan 2 albûman be jî jî di hundirê xwe de xwedî ahengê bû.
Di her albûma Rotînda de derketina pêş ya şêwazekî ji aliyê pêşketina mûzîkê de nîşaneyek baş bû.Her wiha di albûmên "Naygotin" û "Li te gerîyam" de bikaranîna koma kemanan ya senfonîk jî kurahî û bedewîyek nû tevî mûzîka Rotînda dikir.
Wek tê zanîn teybetmendiya mûzîka Rotînda de "peyam dan" jî cihekî girîng digre.Peyam dan bo tevgera rizgarÎya Kurdistanê û bo hişmendiya gel rolekî pozÎtîf dileyze.Lê endîşeya "peyam dan" ê di "Janar" bi rê li ber vebûnên nû girtîye.
Di albûmê stranên wek "Zanîbû","Biçilmisî","Tu" çend stranên balkeşin û derdikevin pêş.
Di albûmên Kurdî de mijarek heye ku hevgirtina Kurdî bûna wan albûman xirab dike,ew jî xwendina stranên bi zimanên din e.Li bakûr piranî stranên Tirkî tê xwendin.Ev nexweşî li başûrê Kurdistanê jî bi xwendina stranên Erebî ,Farsî an jî Englîzî rû da ye.
Rotînda jî di "Janar" de stranekî Tirkî(bi zaravaya ezerî) xwendîye.Berga(grafîka bergê) albûma Rotînda jî bi pêşketina mûzîka Kurdî ya demên dawî û bi cihê Rotînda yê di mûzîka Kurdî de li hev nehatîye.Di spasnameya bergê de jî gelek xeletiyên rêzimanî heye.Bi taybetî hemû tîpên "î" wekî "i" hatine nivîsandin.Her wiha di beşa orkesrayê de jî bi avayekÎ bêwate zimanê Tirkî hatîye bi karanîn.Wekî mînak li şûna "gîtara bê perde" "Perdesiz gitar" an jî li şûna "şêwira nîgarî" "girafik tasarım" an jî li şûna "çap" "baskı" hatîye bikaranîn.
Bê gûman belkî berga albûmê ne ewqas girînge.Lê em biçûk bûna bazara mûzîka Kurdî pirsgirêka mp3'an bidin berçevan divê hunermend û çêkerên kurd hin zêdetir girîngiyê bo mijarên wisa û rêbazên bazargeriyê. Kes ji çêkerên mûzîka kurdî ji hêzên wan zêdetir xebat hêvî nakin lê kêmasiya wan a herî mezin baş bikarneanîna delfetên heyî ne.
Janar li gel hemû kêmasiyên xwe dewlemendîyek nû tevî mûzîka kurdî jî dike.
PlayerUnknown's Battlegrounds
PlayerUnknown's Battlegrounds, an jî wekî PUBG jî tê zanîn, lîstikeke vîdyoyek pirzimanî ye ku ji hêla Krafton ve hatî belav kirin û pêşve diçe. Ew di lîstikê de di nav nêzîkê 100 (herî zêde 100) de lîstik dest pê dikin. Kengê ku ew bixwazin, ew ji balafirê davêjin û bi paraşûta xwe ya din li giravê dakevin. Ew e ku bibe lîstikvanê dawîn ê ku bêyî kuştina lîstikvanên din ên bi çekên cûrbecûr ve têkildar û mirinê neyên kuştin. Lîstik vedibe û herêma ewledar a li ser nexşeya giravê dest bi piçûkbûnê dike. Her ku nexş kêm dibe, ew li ser deverek piçûk a cûda hûr dibin, û gengaz e ku ew hevûdu bibînin û wan ji holê rakin. Di lîstikê de lîstikvan / tîma dawî ya ku di lîstikê de zindî ye lîstikê qezenc dike.
Tileswed
Tileswed an jî Girê Reş (1928: تل اسود / Til Eswed; 1946: Tilevset [sic]; ), gundekî Kaniya Xezalan e.
Dik, Nisêbîn
Dik, gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye.
Le Grand-Village-Plage
Le Grand-Village-Plage, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Méry-Bissières-en-Auge
Méry-Bissières-en-Auge, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Taxat-Senat
Taxat-Senat, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Mezragewrik
Mezragewrik, gûndeke bi ser navçeya Milazgir a Mûşê ve ye.
Fos, Hérault
Fos, Hérault, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Burg Stargard
Burg Stargard, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Mecklenburg-Vorpommernê ye.
Oberlascheid
Oberlascheid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Fünfstetten
Fünfstetten şaredariyeke navçeya (Landkreis) Donau-Ries li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Pannes, Loiret
Pannes, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Yiwe
Yiwe, an jî Yuve, bi tirkî Yuva, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.
Lindholz
Lindholz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Cr
Cr kurtenavê Krom ye. Ev pir ji Kîmya ra mihume.
Bawirsan
Bawirsan, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Aşî Birek Giwîz
Aşî Birek Giwîz, gundekî bi ser Hacî Omeran a navçeya Çomanê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Mparo
Mparo gundekî Ûgandayê ye. Li navçeya Kabaleyê bajarokê Rukigayê cîh digire.
Serokwezîrê Ûgandayê Amama Mbabazi di wî gundî de jidayîk bûye.
Komis, Bêgirî
Komis, gundekî bi ser navçeya Bêgiriya Wanê ve ye.
Mamostên Zinaran
Mamostên Zinaran pirtûka Fêrgîn Melîk Aykoç e, ku ji hêla Weşanên Rewşen ve çap bûye.Mijara pirtûkê li ser gundekî Kurdistanê û ew mamosteyên ku dewleta tirk dişîne wir e. Têkiliyên mamostan û gundiyan bi şêweyekî mîzahî hatiye şuxulandin.
Devê mirov
Dev, dem (bi latînî: os) di anatomiya laşê mirov de, endamekî Sîstema herisê an hezmê ye ku bi riya wê mirov û caneweran xwarinê dixwin û avê vedixwin. Xwarinê pê di cûyê. Cûtin, di dev de deme ku bi diran re dibe û hûrkirin bi xwarinê re dibe, hingî ew lîka di deme me de ku weke enzîma hezmê ya, bi wê re bi cûtine re rewşeka bi pergalî di dev de tê holê.
Erk û karê devê mirovî
Erka giştî ya dêv xwarin e, ku bi rêya diranan dicû, û mirov bi dêv dipeyive û deng dertîne - bi rêya zimên. Di Dawiyê de me zanî ku erkên dêv peyvîn, dengkirin, xwarin, vexwarin, ramûsandin û rûdemên rûyê mirov dide.
San Lazzaro di Savena
San Lazzaro di Savena, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Emîliya Romanyayê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 32 hezar û 353 kes e.
Morîstan
Morîstan, ji cihê ku morî têde bi hev re bi kolonî û bi malbatî dijîn re tê gotin. Her morî kolonîya wê heya. Bi wê re dijî. cihê xwe yê ku têde dijîn jî, rast û pak dikin. Li derve, ku devê weke qûleke di ardê de ku were dîtin a. Lê hundurê wê qûlê, di wê de jî, weke ku cihanek heya. Ew cihan, cihane morîyan a. Ji derve, xwarin bê, tiştên din yên ku di morîstana wan de ji wan re pêdivî bi pê hebe, ji derve dibin û dikina hundur de. Ew jî, wê yekê bi hev re di hevkarîkariyekê dikin. Yek yek, weke ku karê xwe dizanê, diçê û tê.
Seyîd Ebdulqadir
Seyîd Ebdulqadir (z. 1851 li Colemêrgê - m. 1925 li Bidlîsê (Bakurê Kurdistanê)) siyasetmedar û alimekî kurd bû, Kurê Şêx Ubeydullahê Nehrî bû. . Her wiha neviyê Seyîd Tahayê Hekarî ye.
Di serhildana Şêx Seîd de ew jî weke Salih Begê Hênî û 47 hevalê xwe hatiye dardekirin. Piştî serhildanê kurê Seyîd Ebdulqadir, Seyîd Ebdulla ji bo tolhildana bavê xwe li şemzînanê dest bi çalakiyên çekdarî dike lê nekarî biserkeve û paşî ji ber êrîşên tirkan diçe Başûrê Kurdistanê.
Jiyana wî
Seyîd Ebdulqadir ji malbatek bi bandor ji gundê Nehriya Şemzînan pêk tê. Ew di serhildana bavê xwe de di sala 1879/1880 de beşdar bû û wî rêxistin kir. Piştî têkçûyînê, ew bi bavê xwe re ji bo Taîfifê hate xilas kirin. Di sala 1905 de ew koçî Beyrûtê kir.
Çavkanî
Ebdulqadir kurî Rustemî Baban, Sîretul Ekrad, ISBN 9649190309, 9789649190303
Dirawîk
Dirawîk, gundekî girêdayî navçeya  Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê  ye.
Famîle
Famîle (herwiha ) di birêkûpêkiya yan dabeşandina biyolojîk a riwekan de navê hiyerarkiyekê ye. Bêje herwiha di cîhana ajalan de tê bikaranîn.
Teillet-Argenty
Teillet-Argenty, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Paucourt
Paucourt, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
La Grève-sur-Mignon
La Grève-sur-Mignon, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Mîmar
Mîmar ji kesên ku plan, dîzayn û çavdêriya avakirina bînayan dikin re tê gotin. Tetbîqkirina mîmariyê tê vê maneyê ku meriv xizmetekê dide ji bo dîzaynkirina bînayan û derdora wan, yên ku mexseda wan a sereke rûniştina mirovan e.
Dibe ku li cihekî şertên meslekî ji bo mîmaran ji cihekî din cuda be. Qerarên mîmaran tesîrê li ewlehiya giştî dikin, lewma gerek mîmar perwerdeyeke meslekî ya taybet bistîne da ku karibe mîmariyê tetbîq bike. Gerek ev prosesa perwerdeyê ji perwerdeya bilind û ji stajeke ji bo bidestxistina tecrûbeya tetbîqî pêk were. Şertên tetbîqî, teknîkî û akademîk ji bo ku yek bibe mîmar li gorî cihan diguhere. Lê belê di pêşketina mesleka mîmariyê de xwendina resmî li saziyên akademîk xwedî roleke muhîm e.
Dîrok
Di seranserê dîroka kevnar û serdema navîn de, piraniya dîzayn û înşeata mîmariyê ji aliyê sen'etkarên wekî hostayên dîwaran û necaran ve pêk anîn. Heya wextê modern di navbera mîmar û endezyar de cudahiyeke zelal tinebû.
Tê pêşnîyazkirin ku pêşketinên muxtelif di teknolojî û matematîkê de hişt ku mîmarê profesyonel ê 'birêz' bi riya veqetîna ji sen'etkaran çêbe. Kaxez heya sedsala 15an li Ewropayê ji bo xêzkirinê nedihat bikaranîn, lê piştî 1500an zêdetir peyda bû. Qelem piştî sala 1600an zêdetir ji bo xêzkirinê hat bikaranîn. Liberdestbûna her duyan destûr da ku nexşeyên berî avakirinê ji aliyê pisporan ve werin çêkirin. Lêbelê, pêşketin gav bi gav bû. Heya sedsala 18an ji bilî projeyên mezin, bîna ji aliyê sen'etkaran ve hatine dîzaynkirin û avakirin.
Mîro, Milazgir
Gundê Mîro, gûndeke bi ser navçeya Milazgir a Mûşê ve ye.
Garuda
Garuda, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Jimare 2 (Province No. 2) de cih digire.
Burladingen
Burladingen, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Baden-Württembergê ye.
Luanzhou
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2004an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 540.000 kesî
Hall for Memorial National For Fall Falling Israel
31.77556°N, 35.18306°W
Hall for Memorial National For Fall Falling Israel (National Memorial Hall For Israel's Fallen - היכל הזיכרון הממלכתי לחללי מערכות ישראל) li Mount Herzl di Hêza Hêrs hewldariyek wezareta parastina îsraîl e ku hemî leşkerî dijminên îslamî û şervanên Cihû yên ji hêla 1860 heta îro. Pêşniyara ku avahiyê avahiyê ji aliyê Wezareta Parastina Ewlekariyê Ehud Barak de hatibû ragihandin. Salona Memorial ya 30ê Tebaxê 2017 de hate vekirin.
Memorial Of Soldier
Di navenda navenda hestiyê de zilamekî herheyî ye, ji bo leşkerên nenas ên Îsraêl ve girêdayî ye.
Bavyera
Çemê herî girîngî Bayern Duna ye.
Efer
Du gundên bi vî navî hene
Oberlauch
Oberlauch şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Fiqih
Fiqih (erebî :فقه) di ola Îslamê de li gorî qur'an û hedîsan ji bo jiyana misilmanan fetwa biryar dike. Ji zanyarên fiqihê re "faqîh" (erebî: فقيه ) dibêjin.
Ge
Ge kurtenavê Germanyûm ye. Ev pir ji Kîmya ra mihume.
Felinae
binefamîleya Pisîkan (Felinae), binfamîleyekî guhandarên goştxweran ji pisîkên biçûk e û bi mezinahî navinçî û hinek pisîkên mezin wek şîpa nêçirvan û kûgar ji famîleya pisîkan (Felidae) ye.
Fiqih
Çavkanî
http://www.baweri.com/index.php?newlang=kurdish
http://xeberenkurdi.com/YD2953_di-droka-slam-de-alimn-kurd--nrna-rojane.html
Dewleta Cihûyan (pirtûk)
Dewleta Cihûyan (sernavê resen: Der Judenstaat. Versuch einer modernen Lösung der Judenfrage) pirtûkeke Theodor Herzl e, bi wî re hewl da ku bersivek cihûyan bide ya ku wê hingê wekî pirsa cihûyan dihat zanîn. Ew di 1896an de li Leipzig û Viyanayê ji hêla Verlag-Buchhandlung a M. Breitenstein ve hat çapandin piştî ku Cronbach li Berlîn û Duncker & Humblot weşan red kiribûn. Herzl ew di bin bandora têkiliya Dreyfus de nivîsand. Wî destnivîs di 17ê hezîrana 1895an de qedand.
Taybetî
Dewleta Cihûyan ne berhemeke dînî ye; berevajî wê, bi danîna bingeha siyonîzma ramyarî bandoreke girîng li cihûtiya nûjen kir. Ji bo Herzl, dewletek cihû ji aliyek ve ji ber antîsemîtîzma ku li çaraliyê cîhanê hebû û ji aliyek din ve jî ji ber ku dîn ji bo cihûtiyê di encama ronahîbûn û azadbûnê de karakterê xwe yê çêker û yekbûyî wenda kir, pêdivî bû. Herzl berhema xwe wekî utopya nedît, lê wekî têgeheke pragmatîk a damezrandin û domandina dewletek cihû ku bersiv da "pirsa cihûyan".
Wergera kurdî
Ew berhem ji hêla Fahriye Adsay ve di weşanxaneya Weşanên Avesta dihat wergerandin bo kurdî.
Moçê
Moçê, gundekî bi ser navçeya Bêgiriya Wanê ve ye.
Genderkingen
Genderkingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Donau-Ries li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Claude Monet
Oscar-Claude Monet (jdb. 14ê sermaweza 1840an - 5ê berfanbara 1926an) wênesazekî fransî û damezrînerê wênesaziya impresyonîst bû. Ew wekî pêşengê sereke yê modernîzmê tê dîtin, ku bi taybetî ji ber hewldanên wî yên boyaxkirina xwezayê tê zanîn, bi awayê ku wî xwezayê didît. Wî têgihiştinên xwe yên li ber xwezayê, bi taybetî ji bo wênesaziya peyzajê ya li derve (li derve), bi awayeke împresyonîst dianî ziman. Di dema karîyera xwe ya dirêj de, ew pisporê felsefeya impresyonîzmê ya herî domdar û berhemdar bû.
Peyva "împresyonizm" ji sernavê tabloya wî Impression, soleil levant, ku di sala 1874an de ji hêla Monet û hevkarên wî ve wekî alternatîfek ji bo Salonê hate pêşandan.
Monet li Le Havre, Normandiya mezin bû, û ji temenek piçûk ve bi der û xêzkirinê re eleqedar bû. Her çend diya wî, Louise-Justine Aubrée Monet, piştgirî da daxwazên wî ku bibe wênesaz, bavê wî, Claude-Adolphe, vê yekê nepejirand û xwest ku ew kariyerek karsaziyê bişopîne. Claude pir nêzîkî diya xwe bû, lê ew di Çileya 1857an de dema ku ew şazdeh salî bû mir, û ew şandin ba xaltîka xwe Marie-Jeanne Lecadre, jineke bêzar, jinebî lê dewlemend. Wî li Académie Suisse xwend û xwendekarê wênesazê dîroka akademîk Charles Gleyre bû. Hevalê wî Auguste Renoir di heman dibistanê de xwend. Berhemên wî yên destpêkê peyzaj, dîmenên deryayê û portreyan dihewîne, lê hindik bal kişand. Bandorek bingehîn a destpêkê Eugène Boudin bû ku wî bi têgeha wênesaziya hewaya vekirî (li derve) kir. Ji sala 1883an de, Monet li Giverny, li bakurê Fransayê, dijiya, li wir mal û milkek kirî û dest bi projeyek mezin a peyzajê kir, di nav de hewza sosinek avê.
Mebesta Monet ew bû ku gundewarên fransî belge bike, wî rêbazek xêzkirina heman dîmenê gelek caran afirand da ku guhertina ronahiyê û derbasbûna demsalan bikişîne. Di nav mînakên herî naskirî de rêzikên wî yên hêşînahiyê (1890–91), tabloyên Katedrala Rouen (1894), û tabloyên sosinên avê yên li baxçê wî li Giverny ne, yên ku di 20 salên dawîn ên jiyana wî de ew bi berdewamî mijûl kirin.
Di dema jiyana xwe de tabloyên Monet pir caran hatin pêşandan, û serfirazî, navûdeng û populerbûna Monet di nîvê duyemîn ê sedsala 20an de zêde bû. Lewma ew bû yek ji navdartirîn wênesazên cîhanê û çavkaniyek îlhamê ji bo komên hunermendên pêşkeftî.
Fouzilhon
Fouzilhon, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Difin
Difin, poz , lût , bêvil , kepî an jî kepû , endamê henaseyê û endamê hestê bêhnkirinê ye. Gava em li rûyê kesekî dinihêrin, em beşa derve yê difinê mirov dibînin. Ev beşa ji derve de dixuye, ji kirkirag û hestiyên bi çerm (pêst) dapoşî pêk te. Şêweyê beşa difinê derve, bandor li ser bejnûbala mirov jî dike. Mezinahiya difin bomaweyî(genetîk) ye û ji aliyê hormonan ve tê kontolkirin. Hormona testosteronê bandor li ser gewrebûna hestiyên difinê dike, loma bi gelemperî difinê zilaman ji yê jinan mezintir e.
Pêkhateya difinê
Difin deriyê serekî ye ji bo henasegirtinê. Hewa ji herdu kunên (firnik) pêşî yên difinê dikeve hundirê difinê. Herdu firnikên difinê bi navbirek kirkiragî ya bi navê septum, ji hev cuda dibin. Septuma kirkiragî bi hestiyêkî difinê ya bi navê vomer ve yek dibe û difinekelênê dike du beş, beşa çepê û a rastê. Rûyê hundirî yê kunên difin, bi lîncemade û mû dapoşrav e. Hewa ji derve bi navbeynkariya kunên difinê derbasî difinekelênê dibe. Difinekelên ne pêkhteyek girtî ye. Ji aliyê pêşî ve bi kunen pêşî, ango bi kunên difinê, ji alîye paş ve bi kunenên hundir ve girêdayî ye. Kunên hundir hewaya nav difnekelênê arasteyê qirriq dikin. Herwisa li nav hestiyên derdora difnekelênê de hin valahiyên tûrikî hene, navê van pêkhateyan sînus e. Sînusên nezikê difin (bi îngilîzî:paranasal sinuses) jî bi difnekelênê ve girêdayî ne. Rûyê hundirî yên sînusan jî, wekî mîna rûyê difinekelênê, bi xaneyên kûlkdar û lîncemade dapoşîye. Hin caran ji ber tûşbûna hokarên nexweşiyê, kulbûna sînusan rû dide, ev rewş wekî nexweşiya sînuzîtê tê binavkirin. Li ser dîwarê difnekelênê de sê cot hestiyên tenik, ên ko dişibin qalika sedefê (mîdye) heye, navê van hestiyan wekî konka(bi îngilîzî: concha) tê bi navkirn. Di zimanê latînê de ji bo ajalên avî yên bi qalik dorpêçî, yên wekî sedef û mîdye (bi îngilîzî:mussel) peyva concha  tê bi karanîn. Konka rûyê difnekelênê firehtir dike. Herwiha hewayê ji derve tê, gava rastê konkayan tê, serûbin dibe û belavî nav difinekelênê dibe, bi vî awayê karê henasedanê hêsantir dibe. Rûyê difinekelênê û konkayan bi rûkeşexaneyên kûlkdar (bi îngilîzî:ciliated epithelial cells) û lîncemade dapoşî ye. Rûkeşexaneyên kûlkdar, xaneyên derdanî lixwe digirin. Navê van xaneyan, xaneyên goblet e. Xaneyên goblet madeya lînc der dide. Di binê çîna rûkeşexaneyan (lînceperde) de jêrelînceperde heye, jêrelinceperde ji aliyê tora mûlûleyên xwînê ve gelek dewlemend e. Zêdehiya mûlûleyên xwînê hin caran dibe sedema xwînberbûna difinê.
Burscheid
Burscheid, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Nordrhein-Westfalen e.
B-Ban
B-Ban, bana binerdê, metro, ji bana (xeta) rêhesinî ya binerdê re dibêjin. Cure sazûmaniyeke veguhastina li ser rêhesinê ye.
Difin
Pêkhateya difinê
Ji herdu çavan, coga hêsirê çav dirêj dibe nav difin, gava hêsir ji çavê mirov tê, di heman demê de hinek ji hêsir diherike nav difin. Li gel çavan, di navbera guh û kutahiya difnekelênê de jî cog heye. Navê vê cogê, coga ostakî ye.(bi îngilîzî: eustachian tube). Li esmanê difinekelênê de ji bo bêhngirtinê demarexaneyên hestê heye. Kîmîkewergirên demarê hestê, bêhna tiştên bêhndar digire û dişîne mejî, li wir mirov, bêhna madeyan hest dike.
Ji bo henasedanê
Hewayê henasegirtinê di nav difin û difinekelênê de tê parzûnkirin, paqijkirin, germkirin û şêdarkirin. Bi vî awayê egera tûşbûna borîhewa û pişikan a bi hokarên nexweşiyê, kêm dibe, guhaztin û alûgora gazên nav hewayê hêsantir dibe.
Parzûnkirin û paqijkirina hewayê
Dibe ko bi henasegirtinê de li nav hewayê de, parçeyên tozê, bakterî, sporên kevzê û karokan, tozkulîk(polen) hwd hebe. Gava hewa ji kunên difinê derbasê hundir dibe, rastê mûyên difinê tê. Ji ber gurrahiya mûyan û hebûna lîncemadeyê, hewa li vir tê parzûnkirin û paqijkirin. Heke hinek parçeyên hûrik ji mûyên difinê bifilitin û derbasî difnekelênê bibin, îcar rastê xaneyên kûlkdar û lîncemade dibin. Parçeyên hûrik ên nav hewayê li ser lîncê dizeliqin. Xaneyên kûlkdar bi livîna kûlkan, lincemadeyê û parçeyên nav lîncemadeyê pal dide û arasteyê gewrî dike. Van madeyan an bi kuxikê ji gewrî tên avêtin, an jî bi daqurtînê derbasî soriçikê dibin. Bi xebata hevbeş a xaneyên kûlkdar, lîncemade û mûyên difinê, hewayê henasegirtinê ji hokarên nexweşiyê û tozan paqij dibe.
B-Ban
Lezgîn e, û di bin erdê de ye. Rêwî li îstgehên ku bi nêrdewanan dadikevin binerdê siwar û peya dibin. Li Ewropa gelek pêşketiye lê li Kurdistanê nîne. Veguhastinê hêsantir dike.
Difin
Germkirin û hênikkirina hewayê
Pileya germahiya laşê mirovê tendirust 37 0C ye û ji xeynî dema nexweşiyê, naguhere. Lê hewayê henasedanê her tim ne bi heman germahiyê ye. Zivistanê dinya sar e, havînê germ e. Heke havînê hewa yê 40-50 0C, zivistanê hewa yê 1-2 0C bi henasegirtinê rasterast bikeve nav pişikan, dibe ko ziyan bigihîje tenduristiya mirov. Divê ji bo hevsengiya pileya germahiya laş, germahiya hewayê henasegirtinê bê rêkxistin, hewayê sar divê bê germkirin, ê germ jî divê bi hênikkirin û paşê were şandin ji boypişikan. Di bin linceperdeya difnekelenê de jêrelinceperde heye, jêrelînceperde gellek zêde mûlûleyên xwînê lixwe digire. Gava hewa di nav difin de derbas dibe, ji ber cudahiya germahiya navbera laş û hewayê, di navbera xwîn û hewayê de alûgorkirina tînê dest pê dike. Heke hewa sar be, ji xwînê tîn diherike nav hewayê û hewa germ dibe, na heke hewa germ be, vê gavê ji hewayê tîn diherike nav xwînê û hewa hênik dibe. Ji ber girtina tîna hewayê germahiya xwînê pîçek zêde dibe, lê xwîn belavê laş dibe û bi alîkariya pêst û xwêdanê, tîna laşê belavê hawirdorê dike û germahiya laş kêm dike.
Şêdarkirina hewayê
Hin caran dibe ko hewaya henasedangirtinê pîçek zuha be. Hewayê zuha gava li ser lînceperdeyê de ber bi qirrikê ve xiş dibe, ji lînceperdeyê molekûlên avê tevlê hewayê dibin û hewayê nav difin şêdar dikin. Hewayê şêdarbûye, bi hesanî ji parzûnê xaneyê sikildanokan diguhaze û derbasî nav xwînê dibe.
Bêhnkirin
Bêhnkirin bi navbeynkariya hestewergiran rû dide. Cureya hestewergirên ji boj bêhngirtinê kîmîkewergir e. Li esmanê difinekelênê de rûkeşeşaneya bêhnkirinê (bi îngilîzî:olfactory epithelium) heye. Rûkeşaşaneya bêhnkirinê demarexanyên hestê yên kûlkdar lixwe digire. Dendrîtên demarexaneyan di nav lîncemadeya difnekelênê dirêj dibin. Gava molekulên bêhndar di nav hewayê de digihîje esmanê difnekelênê, di nav lîncemadeyê de dihele(ditiwêne). Molekulên bêhnê bi kûlkên hêstedemarexaneyan ve tên girtin, ev rewş ji bo hêstedamarexane dibe kartêker. Demarexaneyên hestê ev kartêkerê radigihîne mejî, li mejî hestê bêhnînê peyda dibe. Anko molekulên bêhndar bi hewayê henasegirtinê dikeve nav difin, di nav lînca difinê de dihele û ji aliyê hestewergiran wekî kartêker tên girtin û ber bi mejî ve tên şandin, bo peydabûna hestê bêhnkirinê. Loma dive difinekelên hertim şil be û bi lîncemadeyê dapoşî be ko bêhna malekûlan bên girtin.
Rêkxistina hevsengiya pestoya perdeya guh
Guhê naverast, bi navbeynkariya coga ostakiyê bi gewriya difinî (bi îngilîzî:nasopharnx) ve girêdayî ye. Difinekelên jî di devere gewriya difinî de bi dawî dibe, ango hewayê henasegirtinê ji difinekelênê derbasî beşa gewriya difinî dibe. Di navbera beşa guhê derve û guhê naverast de perdeya dengê heye. Coga ostakî ji gewriya difinî dirêjê beşa guhê naverast dibe. Deng û hewa bi coga bihistinê digîhîje perdeya guh. Dengên berz li ser perdeya guh pesto peyda dike. Dibe ko ev pestoya yekalî ziyan bide perdeya guh, loma divê pestoya ji aliyê derve tê, li aliyê guhê naverast ve bê hevsengkirin. Hewayê ko ji dev û difin digihîje gewriyê, bi navbeynkariya coga ostakîyê, tê guhaztin heta guhê naverast. Bi vî awayê pestoya hewayê yeksan dibe li ser herdu aliyên perdeya guh.
B-Ban
Lê gava mirov behsa banên binerdê bike, Fransa dikeve bîra mirov. Fransiyan di binê erdê heya 8-9 qatî banên veguhastinê çêkirine. Bana binerdê ya Parîsê di cîhanê de navdar e. Herwiha ya Moskowê jî. Welatê ku sazûmaniya veguhastina binerdê ya herî baş avakiriye jî Almanya ye.
Ji sala 1951'ê virde li Fransayê metroyên ku li ser pêçkeyên lastîkî diajon jî tên bikaranîn. Lê pirranî ew jî wekî trênan li bi çerxeyên hesinî diajon û li ser rêhesinê dixebitin.
Koşewêran
Koşewêran, Kosewêran (1928: كوشه ويران [sic] / Keussé viran ; ), gundekî Kaniya Xezalan e.
Biqaq
Biqaq, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Êlim
Êlim ( bi  tirkî: Yakınca ) gundekî girêdayî navçeya Nisêbîn a girêdayî Mêrdînê ye. Li herêmê pîroz tê pejirandin.
Grézac
Grézac, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Patay, Loiret
Patay, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Le Mesnil-au-Grain
Le Mesnil-au-Grain, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Başûr-rojhilatê Asyayê
Başûr-rojhilatê Asyayê beşeke ji kîşwera (parzemîn) Asyayê ye û wan welatên ku dikevin rojhilatê Hindistanê û başûrê Çînê digrê nav xwe. Başûr-rojhilatê Asyayê ji du beşan pêk tê: beşa yekê rûerda Başûr-rojhilatê Asyayê ye û beşa duyê jî giravên Başûr-rojhilatê Asyayê ne, ku ji Îndonêziyayê, Filîpînê, Brûneyê, Vîetnamê, Tîmora Rojhelat û beşek ji Malezyayê pêk tên.
Ahrenshagen-Daskow
Ahrenshagen-Daskow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Nazê, Milazgir
Gundê Nazê, gundekî bi ser navçeya Milazgir a Mûşê ve ye.
Aynur Doğan
Aynur Doğan, (li Malkişî, Dersîm, Bakurê Kurdistanê) hunermend û helbestvaneke kurd e. Aynur, di sala 2021ê de ji aliyê Fuara Navneteweyî ya Muzîka Cîhanê ya Womexê, wekî hunermenda salê hatiye diyarkirin û xelata saziyê ya sala 2021ê wergirtiye.
Jînenîgarî
Aynur di sala 1992an de çû Stembolê û straneke bi hevkariya muzîkjenine îranî Kiyhan Kelhor û Ebdulla Alîcanî Ardeşir pêşkêş kir. Muzîk û strandine di dibistana muzîka ASM li Stembolê xwend.
Albûma xwe ya pêşîn di sala 2002an belav kir. Dû re di sala 2004an de albûma bi navê "Keça Kurdan" ji hêla Kalan Müzik ve belav kir û bi strana xwe ya "Keça Kurdan" navdar bû.
Ew stran li Dadgeha parêzgeha Amedê di sibata 2005ê qedexe bû, bi vê sedemê ku belke propaganda ji bo rêxistineke neqanûnî bû. Qedexebûna stranê di paş 2005an de hat hilkişandin.
Bürstadt
Bürstadt, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Hesseyê ye.
Terjat
Terjat, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Kabale (navçe)
Kabale navçeyekî Ûgandayê ye li herêma rojava a Ûgandayê cîh digire.
Ji sê bajarokan pêk tê.
Nifûs
Li gor salan nifûsa navçeyê:
Galileo Galilei
Galileo Galilei (jdb. 15ê sibata 1564 li Pîza, Dukîtiya Florensê - m. 8ê kanûna paşîn a 1642 li Arketrî, Dukîtiya Toskanayê) yek ji avakerên fizîka nûjen, stêrnas û zanyarên îtalî ye.
Mele Yûnisê Erqetînî
Mele Yûnisê Erqetînî (? - m. 1785) yek ji nivîskarê kurdan û zaneyekî îslamê yê sedsala 17'an e. Lê mixabin ku di derheqê jiyana wî de vê gavê çavkanî kêm in.
Galileo Galilei
Bavê wî Vincenzo Galile­i muzîkarekî navdar bû. Di sala 1581an de Galileli dest bi perwerdeya bijîşkî li Zanîngeha Pisa dike lê ji ber xizaniyê nikare bidomîne. Di zaroktiya xwe de her dem bala wî li ser matematîkê bû, ev yeka han dibe sedem kû Galilei di sala 1589an de profesoriya matematîkê bidestbixe. Gelek keşfên nû dike, bo mînak termometre, pîvanoka pêlên dil hwd. Dîsa wî çiya û baniyên heyvê tesbît kiriye, gera erdê rave kiriye, çar kaşanokên Berçîsê tesbît kiriye, agahî li ser Gelawêj û Keywanê daye, hûrbîn bipêşxistiye hwd.
Mele Yûnisê Erqetînî
Xuya ye ku 'Erqetîn' an 'Helqetîn' navê gundê wî ye.
Ew di bandora Eliyê Teremaxî de maye û kitêbên tesrîf, Zurûf û terkîbê bi zimanê kurmancî nivîsandine.
Galileo Galilei
Pirtûk û angaştên Galilei bi xweşî dêrê naçe û jê tê xwastin ku li dijî zagonên olî dernekeve û ji gotina xwe ya "Erd digere" were xwarê, înkarbike. Komîsyona darizandinê ya Papa û dadgehdike. Galilei di dadgehê de gotina xwe ya navdar dibêje "Ez bibêjim, nebêjim erd digere".
Îro em dizanin êdî dinya li dora xwe digere, lê wê demê pirr dijwar bû ku mirov li dijî zanînên kevneperest derkeve.
Cafirxan
Cafirxan, gundekî gundistana Xurrxurrea navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Cafirxan 394 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 69 e.
Cins
Cins, celeb (herwiha ) di birêkûpêkiya yan sîstematîka riwek û ajalan de navê hiyerarşiyekê ye. Cins di nava xwe de cureyan dihewînin. Ji cinsê mezintir famîle ye. Herî kêm du cins dibin famîleyek.
Binavkirin ji Carl von Linné tê ku sala 1753'ê de di Species Plantarum de bo riwekan bikaranîye. Di dehem çapa Systema Naturaeyê de (sala 1758), ev binavkirin herwiha bo ajalan jî hatiye bikaranîn.
Heger cins ji gelek cureyan pêk tê û di nava cureyên wê hin cudatî hene, di nava xwe de hiyerarşiyeke nû dertîne:
Mixabin li ser floraya Kurdistanê xebatên zanistî nîn an kêm in. Di bikaranîna rêmanan de carnan tevlîhevî derdikevin.
Kovara Hêvî
Kovara Hêvî li Parîsê di îlona 1983yan de bi rêvebiriya Enstîtuya Kurdî ya Parîsê dest bi weşanê kiriye. Vê kovarê bi sê zaravayên Kurdî nivîs weşandine: Kurmancî,Soranî û Zazakî(Dimilî). Bi temamî 8 hêjmarên kovarê derketine. Hêjmara dawîn di sala 1992an de derketiye. Di kovara Hêviyê de nivîsên kesên wek Kendal Nezan,Nûredîn Zaza,Mehmed Uzun, Rojen Barnas, Ferhad Pîrbal hwd. weşiyane.
S-Ban
S-Ban, bana sererdê, cureyek ji sazûmaniyên veguhastinê ye. S-Ban ji kurtkirina bana sererdê ye. Li Almanya S-Bahn jî di heman wateyê de ye, lê "S" li wir di wateya kolanê de ye, ango bana sererdê, bana ser kolanê ye û êdî bûye markayek.
Li hin cihan riyên wan di bin erdê re jî derbas dibîn an îstgehên wan li bin erdê ne jî. Lê pirranî li ser erdê ne. S-Ban banên rêhesinî yên ser erdê ne. Trênên wan ên taybet hene, pirranî di navbera cihên nêzîk de yan di nava bajaran de dixebitin.
Ca
Ca kurtenavê
S-Ban
Li Almanya û hin welatan giraniya veguhastinê li ser rêhesinê ye, ku Almanya pêşengê hilberîna otomobîlan e.
Şêx Nûredînê Birîfkanî
Şêx Nûredînê Birîfkanî (jdb. 1795 - m. 1851) alimê Îslamê û helbestvanê kurd bû.
Kurê Şêx Ebdulcebarê kurê Şêx Nûredînê kurê Şêx Ebûbekirê kurê Şêx Zeynelabidîne kurê Şêx Şemsedîn e. Şêx Şemsedîn, şêxê terîqeta Xelwetiyê bûye. Ji xelkê bajarê Xelatê bûye. Xelat, dikeve ser qeraxê Behra Wanê. Ji Xelatê hatiye Kurdistana Başûr, di gundê Birîfkan de bi cî bûye. Ev gunde han dikeve nav çiyayên navça Behdînan ên pişta 'Eynsifnê (Şêxan). Şêx Nûredîn di sala 1205ê hicrî de li gunde Birîfkanê hatiye dinê.
Şex Nûredîn li ba bavê xwe Quran xwendiye û jiber kiriye û bûye hefiz. Pişt re çûye feqîtiye. Li bajarê Amediyê li ba Mele Yehyayê Mizûrî xwendiye û çûye Mûsilê. Li Mûsilê li ba çend zanayên bi nav û deng ên wek Şêx Silemanê Kurd, Mela Ebdurehmanê kurê Mela Îsayê Mûsilî û Şêx Yûsuf Efendiyê kurê Remezan, ewe ku bi navê îbn Me'hderbaşî bi nav û dang e, xwendiye û piştre îcaza xwendine wergirtiye.
Dûvre, Şêx Nûredîn, îcaza terîqeta qadirîyê ji Şêx Memduhê kurê Ebdulcelîlê Mûsilî yê Kurd wergirtiye û vegeriyaye gundê xwe Birîfkanê. Li wir dest bi dersgotinê kiriye û hemû çaxê xwe bi dersdan, tesevvuf û kitebnivîsînê derbas kiriye. Ji bili vî ji bo ku Şêx Nûredîn gelek meşhur bû, nav û dengê wî di Kurdistanê de belav bû (heta niha jî belav e), terîqeta Qadiriye belav kir, gelek xelîfe û mirîden wî hebûn; 'alimekî mezin bû û di warê tesevvufê de çend kiteb nivîsandine. Her wisa helbestvanekî mezin jî bû. Şêx Memdûh Birîfkanî dibêje: "Şêx Nûredîn bi zimanê kurdî, erebî û farisî çend dîwanê şi'r danîne." Ez gelek sipasî wî dikim ku ev her du helbestên wî ligel hinek malûmatên li ser jiyana wî ji min re şandine. Şêx Nûredîn di 1268'e hicrî de koça dawî kiriye. Gorra wî li gundê Birîfkanê ye û gelek ji xelkê diçin ziyareta gorra wî.
Berhemên wî
"Keşeft hebîb femael cinneh min se'd el 'ebd 'ele'l-neceh" Zanayekî şerhek li ser ve menzûmeye nivîsiye binave " Mîr'atu'l Heqaîq Heqqu'l-Teraîq fî Beyanî 'Evvsîyatu'l- Heqaîq". Ev şerh bi destnivîs li Medresa Saî'x li Mûsile heye.
Zimanê moldawî
Moldawî (bi moldawî: Limba moldovenească) navê fermiyê zimanê rûmeniyê ku, li Moldovayê zimanê fermî ye. Zimanê moldawî yê ku li Moldova û herêma Moldauyê ku di sînorê Romanyayê de dime de tê axaftin bi piranî hewceyiyê peyvên nû ji zimanê rûsî temam kiriye jî, zimanê rûmenî bi piranî va hewceyiya xwe ji zimanê fransî temam kiriye.
Şêx Nûredînê Birîfkanî
Berhemên wî
"Fe bizalik el-sirru'l munewer lî'l-wera yenhel sirru'lheqq fî'l-eşya" Ev her du qesîde digel "Tuhfetu'l-Salikîn 'ela Qesîdetu'l Şeyx Nûredîn" di nav destnivîsen El Camî'el-Kebîr de ne. Tuhfetu'l-Salikîn şerha Seyyid Muhemed Nûrî ye ya di sala 1286'e hicrî de li ser yek ji van her du qesîdan daniye û 24 rûpel e.
(1) Mextûtatu'l-Mûsil a Doktor Davvud el-Çelebî Şex
Zimanê moldawî
Li welate Transnîstriyayê ku dewletbûna xwe niha biniqaşbare de jî, zimanê moldawî, ê ku li wir bi alfabeya kirîlî têye nivisîn, bi zimanên ûkraynî û zimanê rûsî ve zimanê fermî ye.
Di kanûna esasiya Moldovayê de zimanê fermî wek zimanê moldawî tê binavkirin. Lê di danezanîna serxwebûna dewleta Moldovayê de zimanê dewletê wek zimanê romanî dabû zanîn.
Nûpel
Nûpel, albûmeke Aynur Dogan e ku ji hêla Kalan Muzîkê ve hatiye derxistin. Ji 14 stranan pêk tê.
Di albûma Aynurê ya bi navê Nûpel de dîse gelek stranên klasîk yên bi motîvên muzîkî yên balkêş hatine xwendin.
Di albûmê de stranên Mihemed Şêxo yên bi navê Eman dilo û Nesrîn, jî hatine xwendin. Digel stranên klasîk yên mîna Lawikê Metînî, remîksên stranên Ez Kevok im û Keça Kurdan jî bi motîvên balkêş hatine pêşkêşkirin.
Langenfeld, Rheinland
Langenfeld bajarokekî navçeya (Landkreis) Mettmann li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Olzheim
Olzheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Buttelstedt
Buttelstedt, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Turîngiyayê ye.
Fozières
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Hainsfarth
Hainsfarth şaredariyeke navçeya (Landkreis) Donau-Ries li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Cervia
Cervia, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Emîliya Romanyayê ye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2018an hêjmara niştecihên komûnê 28 hezar û 700 kes e.
Tansen
Tansen, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Jimare 5 (Province No. 5) de cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê 29.095 kes hatiye hejmartin
Pers-en-Gâtinais
Pers-en-Gâtinais, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Le Theil, Allier
Le Theil, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Schlemmin
Schlemmin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Rügen li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
La Gripperie-Saint-Symphorien
La Gripperie-Saint-Symphorien, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
(2) Pallas
Pallas (nîşan: ) asteroîdek di davbera Behramê û Berçîsê de ye. (2) Pallas bi çapa xwe ya 546 km, mezintirîn asteorîda pargala stêra me rojê ye. Periyoda rotasyona wê 7,8 katjimêr e. Şewqvedana rûyê Pallasê 0,16 ye.
Pallas di 28'ê adarê 1802'yê de ji aliyê Heinrich Wilhelm Olbers hatiye vedîtin û bi navê xwedawenda di mîtolojiya yewnanî de Pallas Atînayê hatiye binavkirin. Elementa Palladîûm, sala dûv re hatibû vedîtin û bi heman navê hatibû binavkirin.
Mîkrofon
Dengkêş, dengweş, hûredeng an jî mîkrofon amûrek e (veguhêzkek e) ku dengî dike karebayî û bilind dike.
Y
Y herfa 30. di alfabeya kurdî da ye. Hên jî pir manên xwe heye.
Ezîzê Gerdenzerî
Ezîzê Gerdenzerî (Ezîzê îsko Gerdenzerî, Şaliko Amirian, bi ermenî: Շալիկո Ամիրյան), di sala 1945an de li bajarê Tiblîsî yê komara Gurcistanê ji dayîk bûye, yek ji helbestvan, dramanûs, wergêr û nivîskarekî, kurd yê ji Ermenistanê ye. Bi xwe bijîşk e, doktorê zaniyariyê ye û niha li Danîmarkê dijî.
Jiyan
Dr. Ezîzê Gerdenzerî di sala 1948 an de malbata wî koçberê Ermenistanê dibe û zaroktiya wî ji wir dest pê dike. Li Ermenistanê li gundê êzîdiyan Dêrîkê (navê berê Cercerîs) a navçeya Elegezê mezin dibe. Sala 1964 an de li zanîngeha bijîşkiyê ya Rewanê dest bi perwerdehiyê dike. Sala 1970 î bidawî dike û diçe bajarê Çîmkenda Qazaxistanê. Di warê şîrûrjiyê de dibe doktorekî navdar. Di sala 1978 an de li bajarê Almatiyê têza (disertasyona) doktoriyê diparêze û Komîsyona Berz ya Atestatyonê li Moskovê nave doktorê ulmê bijîşkiyê pêşkêşî wî dike.